ni mkakati wa kumtoa relini started by anonymous nov replies jukwaa la siasa share facebook twitter reddit whatsapp email share link forums general forums jukwaa la siasa change mode change style change width contact us terms privacy policy help reactions reply back top bottom ufisadi wa viwanja mwanza hongera waziri mkuu majaliwa kwa kuingilia kati jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum this thread search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa ufisadi wa viwanja mwanza hongera waziri mkuu majaliwa kwa kuingilia kati thread starter masopakyindi start date oct tags majaliwa mwanza ufisadi waziri mkuu waziri mkuu majaliwa masopakyindi platinum member jul oct wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
nampongeza sana waziri mkuu majaliwa kwa kulichunguza kwa undani swala la ufisadi wa viwanja tajwa ufisadi uliotungwa na watu ndani ya serikali
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
reactions kmbwembwe kamukhm tipwatipwa and others thetallest jf expert member oct oct tutafika mbinguni tumechakaa sana masopakyindi platinum member jul oct thread starter thetallest said tutafika mbinguni tumechakaa sana click to expand hawa watu wa ardhi wasionewe huruma
kutumbuliwa hsitoshi
zithromax jf expert member apr oct masopakyindi said wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika ka waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
click to expand hii hali ya jk ndo inarudi kwa kasi ya ajabu reactions zemanda kalamu jf expert member nov oct masopakyindi said hawa watu wa ardhi wasionewe huruma
kutumbuliwa hsitoshi
click to expand mkuu wewe umewaona watu wa ardhi kila mmoja wetu atakusimulia yaliyompata eneo jingine afya biashara mambo ya ndani n
k tukitaka kuyazungumzia yote humu jf jukwaa litajaa machozi kila ukurasa
naelewe wewe ni mtu wa chama mtiifu lakini hiyo haisaidii unalia tu kama sisi sote wengine
mwisho wa siku unabaki kupambania chama dhidi yetu wengine wote umetaja hilo tatizo moja katika wizara moja
mapendekezo uliyotoa kudhibiti hali hiyo hata wewe mwenyewe unajua hayana nguvu yoyote na hakuna atakayeyatizama acha kuyatekeleza
lakini kulialia sote tutaendelea tu hivyo hivyo na machozi yetu
reactions waydown and ironbutterfly erythrocyte jf expert member nov oct masopakyindi said wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika ka waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
click to expand alipokuwa meya wa ilala je maeneo ya wazi yalipona tuanzie hapo reactions tweenty seven tipwatipwa and august masopakyindi platinum member jul oct thread starter kalamu said mkuu wewe umewaona watu wa ardhi kila mmoja wetu atakusimulia yaliyompata eneo jingine afya biashara mambo ya ndani n
k tukitaka kuyazungumzia yote humu jf jukwaa litajaa machozi kila ukurasa
naelewe wewe ni mtu wa chama mtiifu lakini hiyo haisaidii unalia tu kama sisi sote wengine
mwisho wa siku unabaki kupambania chama dhidi yetu wengine wote umetaja hilo tatizo moja katika wizara moja
mapendekezo uliyotoa kudhibiti hali hiyo hata wewe mwenyewe unajua hayana nguvu yoyote na hakuna atakayeyatizama acha kuyatekeleza
lakini kulialia sote tutaendelea tu hivyo hivyo na machozi yetu
click to expand muhimu ni kuyajua yanayofanyika na kuyajua
yasiporekebishwa hatua inayofuata ni kuwataja wahusika wa ufisadi mitandaoni kwa majina
papasa jf expert member nov oct jeri slaa kwenye hii wizara hatoboi hata kidogo huku hapaitaji matamko pana hitaji vitendo zaidi sasa yule macho manne anajua kupiga mdomo tuu na bila kusahau na yeye ni mkwapuaji mzuri tuu wa maeneo yasiyo yake timing jf expert member apr oct zithromax said hii hali ya jk ndo inarudi kwa kasi ya ajabu click to expand what if walijitwalia enzi za magu maana ni ngumu kutenganisha dodoma expansion na watoto wa magu masopakyindi platinum member jul oct thread starter papasa said jeri slaa kwenye hii wizara hatoboi hata kidogo huku hapaitaji matamko pana hitaji vitendo zaidi sasa yule macho manne anajua kupiga mdomo tuu na bila kusahau na yeye ni mkwapuaji mzuri tuu wa maeneo yasiyo yake click to expand ni kweli kabisa bila kutumbua wale maafisa ardhi magwiji ya ufisadi maneni matupu hayasaidii
waziri aanzie ghorifa ya nne pale wizarani
masopakyindi platinum member jul oct thread starter yvegenc prymacov said takukuru ng ata ng ataaaa hiyo ilikuwa kauli anapenda kuitumia mzee jpm leo takukuru ni kama simba wa karatasi tu
click to expand kiukweli pamoja na uadilifu wa takukuru inaelekea wako busy sana
hili linatumiwa na mafisadi ardhi kama parking ya viwanja wanavyotaka kuvifisadi
waziri jerry slaa abuni mbinu ya kupata kikosi chunguzi ndani ya ardhi ili wawadhibiti wezi waliomo katika wizara
kalamu jf expert member nov oct masopakyindi said muhimu ni kuyajua yanayofanyika na kuyajua
yasiporekebishwa hatua inayofuata ni kuwataja wahusika wa ufisadi mitandaoni kwa majina
click to expand ninakubaliana na wewe na pendekezo hilo lilitolewa humu miaka mingi sana kabla ya leo
nikuhakikishie baada ya leo ukirudi tena kwenye hoja yako miaka ishirini ijayo iwapo ccm watakuwa bado wanashikiria madaraka utaanza tena kutoa pendekezo hilo hilo la kuwataja
kamukhm jf expert member aug yesterday at pm masopakyindi said wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
nampongeza sana waziri mkuu majaliwa kwa kulichunguza kwa undani swala la ufisadi wa viwanja tajwa ufisadi uliotungwa na watu ndani ya serikali
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
click to expand kuna vikundi vya mungiki vinakodiwa na watu hasa kwenye mashamba
wanaovamia na kuleta taharuki na mbeleni vinaunganishwa na mbinu hizi za takukuru na mahakama ukiwa huna fedha au msaada wa wajuzi wa sheriainakula kwako mapema sana
wanaoumia zaidi ni wajane na watoto hasa wazazi wanapotangulia mbele ya haki
taifa lisilo na haki ni taifa lililokufa
kmbwembwe jf expert member aug yesterday at pm masopakyindi said wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
nampongeza sana waziri mkuu majaliwa kwa kulichunguza kwa undani swala la ufisadi wa viwanja tajwa ufisadi uliotungwa na watu ndani ya serikali
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
click to expand waziri jerry silaa katuonyesha yeye hana njaa hali rushwa la hadi milioni 
kasema baba yake alikua rubani
basi tuombe mungu pia awe sio hana njaa tu ila ni mtu muadilifu
basi afanye kazi kufuta dhuluma wizara ya ardhi
kamukhm jf expert member aug minutes ago kmbwembwe said waziri jerry silaa katuonyesha yeye hana njaa hali rushwa la hadi milioni 
kasema baba yake alikua rubani
basi tuombe mungu pia awe sio hana njaa tu ila ni mtu muadilifu
basi afanye kazi kufuta dhuluma wizara ya ardhi
click to expand na aende takukuruili hao wanaotoa advances za rushwa za mamilioni waminywe na vyombo vya sheria
you must log in or register to reply here
similar discussions waziri mkuu kassim majaliwa aruhusu ghorofa lijengwe wawili wasimamishwa mmoja arudishwa wizarani started by jangukamajangu oct replies jukwaa la siasa waziri mkuu majaliwa tanzania ya kwa usalama wa anga afrika started by benzemah oct replies jukwaa la siasa ccm haina shaka na utendaji wa waziri mkuu majaliwa started by benzemah nov replies jukwaa la siasa waziri mkuu majaliwa aagiza wazalishaji wa madini ya chumvi kuzalishwa chumvi yenye ubora started by roving journalist aug replies jukwaa la siasa dokezo waziri mkuu majaliwa kunyang anywa shamba la ekari 
ni mkakati wa kumtoa relini started by anonymous nov replies jukwaa la siasa share facebook twitter reddit whatsapp email share link forums general forums jukwaa la siasa change mode change style change width contact us terms privacy policy help reactions reply back top bottom ufisadi wa viwanja mwanza hongera waziri mkuu majaliwa kwa kuingilia kati jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum this thread search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa ufisadi wa viwanja mwanza hongera waziri mkuu majaliwa kwa kuingilia kati thread starter masopakyindi start date oct tags majaliwa mwanza ufisadi waziri mkuu waziri mkuu majaliwa masopakyindi platinum member jul oct wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
nampongeza sana waziri mkuu majaliwa kwa kulichunguza kwa undani swala la ufisadi wa viwanja tajwa ufisadi uliotungwa na watu ndani ya serikali
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
reactions kmbwembwe kamukhm tipwatipwa and others thetallest jf expert member oct oct tutafika mbinguni tumechakaa sana masopakyindi platinum member jul oct thread starter thetallest said tutafika mbinguni tumechakaa sana click to expand hawa watu wa ardhi wasionewe huruma
kutumbuliwa hsitoshi
zithromax jf expert member apr oct masopakyindi said wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika ka waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
click to expand hii hali ya jk ndo inarudi kwa kasi ya ajabu reactions zemanda kalamu jf expert member nov oct masopakyindi said hawa watu wa ardhi wasionewe huruma
kutumbuliwa hsitoshi
click to expand mkuu wewe umewaona watu wa ardhi kila mmoja wetu atakusimulia yaliyompata eneo jingine afya biashara mambo ya ndani n
k tukitaka kuyazungumzia yote humu jf jukwaa litajaa machozi kila ukurasa
naelewe wewe ni mtu wa chama mtiifu lakini hiyo haisaidii unalia tu kama sisi sote wengine
mwisho wa siku unabaki kupambania chama dhidi yetu wengine wote umetaja hilo tatizo moja katika wizara moja
mapendekezo uliyotoa kudhibiti hali hiyo hata wewe mwenyewe unajua hayana nguvu yoyote na hakuna atakayeyatizama acha kuyatekeleza
lakini kulialia sote tutaendelea tu hivyo hivyo na machozi yetu
reactions waydown and ironbutterfly erythrocyte jf expert member nov oct masopakyindi said wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika ka waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
click to expand alipokuwa meya wa ilala je maeneo ya wazi yalipona tuanzie hapo reactions tweenty seven tipwatipwa and august masopakyindi platinum member jul oct thread starter kalamu said mkuu wewe umewaona watu wa ardhi kila mmoja wetu atakusimulia yaliyompata eneo jingine afya biashara mambo ya ndani n
k tukitaka kuyazungumzia yote humu jf jukwaa litajaa machozi kila ukurasa
naelewe wewe ni mtu wa chama mtiifu lakini hiyo haisaidii unalia tu kama sisi sote wengine
mwisho wa siku unabaki kupambania chama dhidi yetu wengine wote umetaja hilo tatizo moja katika wizara moja
mapendekezo uliyotoa kudhibiti hali hiyo hata wewe mwenyewe unajua hayana nguvu yoyote na hakuna atakayeyatizama acha kuyatekeleza
lakini kulialia sote tutaendelea tu hivyo hivyo na machozi yetu
click to expand muhimu ni kuyajua yanayofanyika na kuyajua
yasiporekebishwa hatua inayofuata ni kuwataja wahusika wa ufisadi mitandaoni kwa majina
papasa jf expert member nov oct jeri slaa kwenye hii wizara hatoboi hata kidogo huku hapaitaji matamko pana hitaji vitendo zaidi sasa yule macho manne anajua kupiga mdomo tuu na bila kusahau na yeye ni mkwapuaji mzuri tuu wa maeneo yasiyo yake timing jf expert member apr oct zithromax said hii hali ya jk ndo inarudi kwa kasi ya ajabu click to expand what if walijitwalia enzi za magu maana ni ngumu kutenganisha dodoma expansion na watoto wa magu masopakyindi platinum member jul oct thread starter papasa said jeri slaa kwenye hii wizara hatoboi hata kidogo huku hapaitaji matamko pana hitaji vitendo zaidi sasa yule macho manne anajua kupiga mdomo tuu na bila kusahau na yeye ni mkwapuaji mzuri tuu wa maeneo yasiyo yake click to expand ni kweli kabisa bila kutumbua wale maafisa ardhi magwiji ya ufisadi maneni matupu hayasaidii
waziri aanzie ghorifa ya nne pale wizarani
masopakyindi platinum member jul oct thread starter yvegenc prymacov said takukuru ng ata ng ataaaa hiyo ilikuwa kauli anapenda kuitumia mzee jpm leo takukuru ni kama simba wa karatasi tu
click to expand kiukweli pamoja na uadilifu wa takukuru inaelekea wako busy sana
hili linatumiwa na mafisadi ardhi kama parking ya viwanja wanavyotaka kuvifisadi
waziri jerry slaa abuni mbinu ya kupata kikosi chunguzi ndani ya ardhi ili wawadhibiti wezi waliomo katika wizara
kalamu jf expert member nov oct masopakyindi said muhimu ni kuyajua yanayofanyika na kuyajua
yasiporekebishwa hatua inayofuata ni kuwataja wahusika wa ufisadi mitandaoni kwa majina
click to expand ninakubaliana na wewe na pendekezo hilo lilitolewa humu miaka mingi sana kabla ya leo
nikuhakikishie baada ya leo ukirudi tena kwenye hoja yako miaka ishirini ijayo iwapo ccm watakuwa bado wanashikiria madaraka utaanza tena kutoa pendekezo hilo hilo la kuwataja
kamukhm jf expert member aug yesterday at pm masopakyindi said wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
nampongeza sana waziri mkuu majaliwa kwa kulichunguza kwa undani swala la ufisadi wa viwanja tajwa ufisadi uliotungwa na watu ndani ya serikali
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
click to expand kuna vikundi vya mungiki vinakodiwa na watu hasa kwenye mashamba
wanaovamia na kuleta taharuki na mbeleni vinaunganishwa na mbinu hizi za takukuru na mahakama ukiwa huna fedha au msaada wa wajuzi wa sheriainakula kwako mapema sana
wanaoumia zaidi ni wajane na watoto hasa wazazi wanapotangulia mbele ya haki
taifa lisilo na haki ni taifa lililokufa
kmbwembwe jf expert member aug yesterday at pm masopakyindi said wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na rwegasore mwanza inatufungua macho
nampongeza sana waziri mkuu majaliwa kwa kulichunguza kwa undani swala la ufisadi wa viwanja tajwa ufisadi uliotungwa na watu ndani ya serikali
kuna maafisa ardhi wakishirikiana na viongizi wakubwa serikalini wamekuwa wakiwapora viwanja wananchi wa hali ya chini mchana kweupe
mbinu inayotumika sasa hivi ni kushirikisha mahakama au takukuru
mbinu inayotumika iko hivi kama kuna kiongozi au mtu mwenye pesa ndefu anataka kiwanja maeneo fulani sema mbezi ununio au bahari beach au hata mapinga na sehemu prime inaanzishwa kesi au mashitaka yasiyo na mbele wala nyuma juu ya kiwanja husika
nia inakuwa kupora kiwanja
mtu anasitukia anatakiwa mahakamani au kwenda takukuru kujieleza
hao maafisa ardhi huwa wamempanga mtu kulianzisha na kuandika malalamiko feki
kama una uzembe hukufuatilia kiwanja chako na kulipia land rent wanakusubiri hata mwaka na mwisho unaletewa barua kuondoka kwenye kiwanja hata kama hati ulikuwa nayo
wenyewe wanasema imekuwa revoked
mimi binafsi lilinitokea hili ila nawashukuru takukuru waliushitukia mchezo baada ya misuguano ya mwaka mzima kuwa wanatumiwa na hao wajanja kunyang anya viwanja vya wananchi wa hali ya chini wenye viwanja prime
namfahamu mtu bahari beach aliyeondolewa mchana kweupe kwa mbinu hiyo na kwa vile wanaonyang anya ni wenye vyeo na pesa kubwa mwananchi anabaki kulia
waziri jerry slaa namshauri awekeke help desk ofisi za ardhi mkoa ili zishughulikiwe kwa njia inayofaa
click to expand waziri jerry silaa katuonyesha yeye hana njaa hali rushwa la hadi milioni 
kasema baba yake alikua rubani
basi tuombe mungu pia awe sio hana njaa tu ila ni mtu muadilifu
basi afanye kazi kufuta dhuluma wizara ya ardhi
kamukhm jf expert member aug minutes ago kmbwembwe said waziri jerry silaa katuonyesha yeye hana njaa hali rushwa la hadi milioni 
kasema baba yake alikua rubani
basi tuombe mungu pia awe sio hana njaa tu ila ni mtu muadilifu
basi afanye kazi kufuta dhuluma wizara ya ardhi
click to expand na aende takukuruili hao wanaotoa advances za rushwa za mamilioni waminywe na vyombo vya sheria
you must log in or register to reply here
similar discussions waziri mkuu kassim majaliwa aruhusu ghorofa lijengwe wawili wasimamishwa mmoja arudishwa wizarani started by jangukamajangu oct replies jukwaa la siasa waziri mkuu majaliwa tanzania ya kwa usalama wa anga afrika started by benzemah oct replies jukwaa la siasa ccm haina shaka na utendaji wa waziri mkuu majaliwa started by benzemah nov replies jukwaa la siasa waziri mkuu majaliwa aagiza wazalishaji wa madini ya chumvi kuzalishwa chumvi yenye ubora started by roving journalist aug replies jukwaa la siasa dokezo waziri mkuu majaliwa kunyang anywa shamba la ekari 
ni mkakati wa kumtoa relini started by anonymous nov replies jukwaa la siasa share facebook twitter reddit whatsapp email share link forums general forums jukwaa la siasa change mode change style change width contact us terms privacy policy help reactions reply back top bottom muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum this thread search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu thread starter venus star start date today at am tags demokrasia dkt
samia kuimarisha rais samia suluhu samia suluhu hassan tanzania venus star jf expert member dec today at am kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania reactions choicevariable numbisa jf expert member dec today at am chawa reactions choicevariable venus star jf expert member dec today at am thread starter reconciliation maridhiano rais dkt
samia anaamini katika kujenga jamii yenye maridhiank na maelewano
amesisitiza umuhimu wa kuwa na msimamo usiobadilika kuhusu masuala ya kitaifa na kuwa na uwezo wa kushirikiana na kusuluhisha tofauti
click to expand rais dkt
samia anasisitiza kuwa misimamo ya kisiasa haipaswi kuwa ngumu ya kutokuwa na mabadiliko na kwamba ni muhimu kujenga jamii inayojadiliana na kutatua changamoto kwa amani
venus star jf expert member dec today at am thread starter resiliency ustahamilivu rais dkt
samia anasisitiza umuhimu wa ustahimilivu katika uongozi wake hii inamanisha kuwa uongozi unapaswa kuwa na uwezo wa kuvumilia changamoto na kukabiliana na hali ngumu bila kuyumba au kuvunjika moyo
click to expand kujenga ustahimilivu kunaweza kusaidia nchi kushinda matatizo na kufikia malengo yake
denoo jg jf expert member oct today at am huu wingi wa chawa humu jf ndio una akisi chawa waliopo huko mitaani
sent from my sm g h using jamiiforums mobile app venus star jf expert member dec today at am thread starter ukizitafakari kwa makini r za dr
samia utaona mwelekeo wa taifa choicevariable jf expert member may today at am venus star said kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania click to expand umeibuka leo mitandaoni venus star jf expert member dec today at am thread starter denoo jg said huu wingi wa chawa humu jf ndio una akisi chawa waliopo huko mitaani
sent from my sm g h using jamiiforums mobile app click to expand hoja hupingwa kwa hoja mdogo wangu
venus star jf expert member dec today at am thread starter reconciliation maridhiano resiliency ustahamilivu reforms mabadiliko rebuilding kujenga upya huu ndio mwelekeo wa taifa la watu wastaarabu venus star jf expert member dec today at am thread starter choicevariable said umeibuka leo mitandaoni click to expand nimefanya makosa kingcobra jf expert member jul today at am hivi huyu rais ame improve nini tokea march venus star jf expert member dec today at am thread starter venus star jf expert member dec today at am thread starter tukiyatafakari kwa kina maneno haya
hakika tutaelewa mambo mengi
venus star jf expert member dec today at am thread starter vyombo vya habari vipo na uhuru uliotukuka venus star jf expert member dec minutes ago thread starter tindo jf expert member sep minutes ago venus star said kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania click to expand chawa kama chawa
tindo jf expert member sep minutes ago kingcobra said hivi huyu rais ame improve nini tokea march click to expand kupanda kwa bei ya bidhaa
venus star jf expert member dec minutes ago thread starter ustahimilivu wa kisiasa ni hali inayowezesha jamii kushughulikia tofauti za kisiasa kitamaduni kidini na kijamii kwa njia yenye heshima na utulivu
kuwa na mazingira ya kisiasa yenye ustahimilivu kunaweza kuwa na faida kadhaa kwa nchi na jamii
hapa kuna baadhi ya faida za ustahimilivu wa kisiasa 
amani na utulivu ustahimilivu wa kisiasa unaweza kuchangia kudumisha amani na utulivu katika nchi
wakati watu wanaweza kutofautiana kisiasa lakini wanaweza kufanya hivyo kwa njia inayoheshimu mchakato wa kidemokrasia na utawala wa sheria hali ya utulivu inaweza kudumishwa
maendeleo ya kijamii na kiuchumi mazingira ya kisiasa yenye ustahimilivu yanaweza kuvutia uwekezaji na kusaidia maendeleo ya kiuchumi
makampuni na wawekezaji wanaweza kuwa na imani kufanya biashara katika nchi ambayo ina utulivu wa kisiasa na hakuna wasiwasi mkubwa wa migogoro au machafuko
ushirikiano na maendeleo ya jamii ustahimilivu wa kisiasa unaweza kukuza ushirikiano na mshikamano katika jamii
watu wanapoheshimu tofauti za kisiasa wanaweza kufanya kazi pamoja katika miradi ya kijamii na kuchangia maendeleo ya jamii yao
haki za binadamu na uwiano mazingira yenye ustahimilivu wa kisiasa yanaweza kusaidia kulinda haki za binadamu na kuhakikisha uwiano wa kijamii
watu wanaweza kuheshimu haki za wengine na kushiriki kwa haki katika mchakato wa kisiasa
kuvutia wataalamu nchi yenye ustahimilivu wa kisiasa inaweza kuwa na uwezo wa kuvutia wataalamu na watu wenye vipaji kutoka ndani na nje ya nchi
watu wanaweza kuona mazingira ya kisiasa kuwa salama na yanayostahili kuchangia
maendeleo ya kidemokrasia ustahimilivu wa kisiasa ni sehemu muhimu ya maendeleo ya kidemokrasia
wakati watu wanaweza kuelewa na kuheshimu tofauti za maoni mchakato wa kidemokrasia unakuwa na ufanisi zaidi na una uwezo wa kutoa matokeo yanayotokana na mapenzi ya wananchi
kuzuia migogoro ustahimilivu wa kisiasa unaweza kuchangia kuzuia migogoro ya kijamii na kisiasa
wakati watu wanajua wanaweza kutoa maoni yao na kushiriki kwa njia ya kisiasa bila vitisho au ubaguzi hali ya utulivu inaweza kudumishwa
kujenga jamii ya kidemokrasia kukuza ustahimilivu wa kisiasa kunaweza kuchangia kujenga jamii ya kidemokrasia inayoheshimu uhuru wa kila mmoja na inayotambua umuhimu wa utawala wa sheria
you must log in or register to reply here
similar discussions tunakwenda na mtazamo na msimamo wa rais dkt
samia suluhu hassan katika kanuni yake ya r ya kuendesha mambo katika uongozi started by venus star yesterday at am replies jukwaa la siasa ludewa tunasema asante rais samia suluhu hassan started by stephano mgendanyi dec replies jukwaa la siasa rais samia suluhu hassan avunja ukimya kuhusu yanayo endelea mtandaoni started by holistic media sep replies jukwaa la siasa wajue askari wa mwamavuli wa rais samia started by ngungenge nov replies jukwaa la siasa mbunge aysharose mattembe karibuni wana singida katika mapokezi ya rais dkt
samia suluhu hassan mkoa wa singida started by stephano mgendanyi oct replies jukwaa la siasa share facebook twitter reddit whatsapp email share link forums general forums jukwaa la siasa change mode change style change width contact us terms privacy policy help reactions reply back top bottom muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum this thread search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu thread starter venus star start date today at am tags demokrasia dkt
samia kuimarisha rais samia suluhu samia suluhu hassan tanzania venus star jf expert member dec today at am kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania reactions choicevariable numbisa jf expert member dec today at am chawa reactions choicevariable venus star jf expert member dec today at am thread starter reconciliation maridhiano rais dkt
samia anaamini katika kujenga jamii yenye maridhiank na maelewano
amesisitiza umuhimu wa kuwa na msimamo usiobadilika kuhusu masuala ya kitaifa na kuwa na uwezo wa kushirikiana na kusuluhisha tofauti
click to expand rais dkt
samia anasisitiza kuwa misimamo ya kisiasa haipaswi kuwa ngumu ya kutokuwa na mabadiliko na kwamba ni muhimu kujenga jamii inayojadiliana na kutatua changamoto kwa amani
venus star jf expert member dec today at am thread starter resiliency ustahamilivu rais dkt
samia anasisitiza umuhimu wa ustahimilivu katika uongozi wake hii inamanisha kuwa uongozi unapaswa kuwa na uwezo wa kuvumilia changamoto na kukabiliana na hali ngumu bila kuyumba au kuvunjika moyo
click to expand kujenga ustahimilivu kunaweza kusaidia nchi kushinda matatizo na kufikia malengo yake
denoo jg jf expert member oct today at am huu wingi wa chawa humu jf ndio una akisi chawa waliopo huko mitaani
sent from my sm g h using jamiiforums mobile app venus star jf expert member dec today at am thread starter ukizitafakari kwa makini r za dr
samia utaona mwelekeo wa taifa choicevariable jf expert member may today at am venus star said kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania click to expand umeibuka leo mitandaoni venus star jf expert member dec today at am thread starter denoo jg said huu wingi wa chawa humu jf ndio una akisi chawa waliopo huko mitaani
sent from my sm g h using jamiiforums mobile app click to expand hoja hupingwa kwa hoja mdogo wangu
venus star jf expert member dec today at am thread starter reconciliation maridhiano resiliency ustahamilivu reforms mabadiliko rebuilding kujenga upya huu ndio mwelekeo wa taifa la watu wastaarabu venus star jf expert member dec today at am thread starter choicevariable said umeibuka leo mitandaoni click to expand nimefanya makosa kingcobra jf expert member jul today at am hivi huyu rais ame improve nini tokea march venus star jf expert member dec today at am thread starter venus star jf expert member dec today at am thread starter tukiyatafakari kwa kina maneno haya
hakika tutaelewa mambo mengi
venus star jf expert member dec today at am thread starter vyombo vya habari vipo na uhuru uliotukuka venus star jf expert member dec minutes ago thread starter tindo jf expert member sep minutes ago venus star said kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania click to expand chawa kama chawa
tindo jf expert member sep minutes ago kingcobra said hivi huyu rais ame improve nini tokea march click to expand kupanda kwa bei ya bidhaa
venus star jf expert member dec minutes ago thread starter ustahimilivu wa kisiasa ni hali inayowezesha jamii kushughulikia tofauti za kisiasa kitamaduni kidini na kijamii kwa njia yenye heshima na utulivu
kuwa na mazingira ya kisiasa yenye ustahimilivu kunaweza kuwa na faida kadhaa kwa nchi na jamii
hapa kuna baadhi ya faida za ustahimilivu wa kisiasa 
amani na utulivu ustahimilivu wa kisiasa unaweza kuchangia kudumisha amani na utulivu katika nchi
wakati watu wanaweza kutofautiana kisiasa lakini wanaweza kufanya hivyo kwa njia inayoheshimu mchakato wa kidemokrasia na utawala wa sheria hali ya utulivu inaweza kudumishwa
maendeleo ya kijamii na kiuchumi mazingira ya kisiasa yenye ustahimilivu yanaweza kuvutia uwekezaji na kusaidia maendeleo ya kiuchumi
makampuni na wawekezaji wanaweza kuwa na imani kufanya biashara katika nchi ambayo ina utulivu wa kisiasa na hakuna wasiwasi mkubwa wa migogoro au machafuko
ushirikiano na maendeleo ya jamii ustahimilivu wa kisiasa unaweza kukuza ushirikiano na mshikamano katika jamii
watu wanapoheshimu tofauti za kisiasa wanaweza kufanya kazi pamoja katika miradi ya kijamii na kuchangia maendeleo ya jamii yao
haki za binadamu na uwiano mazingira yenye ustahimilivu wa kisiasa yanaweza kusaidia kulinda haki za binadamu na kuhakikisha uwiano wa kijamii
watu wanaweza kuheshimu haki za wengine na kushiriki kwa haki katika mchakato wa kisiasa
kuvutia wataalamu nchi yenye ustahimilivu wa kisiasa inaweza kuwa na uwezo wa kuvutia wataalamu na watu wenye vipaji kutoka ndani na nje ya nchi
watu wanaweza kuona mazingira ya kisiasa kuwa salama na yanayostahili kuchangia
maendeleo ya kidemokrasia ustahimilivu wa kisiasa ni sehemu muhimu ya maendeleo ya kidemokrasia
wakati watu wanaweza kuelewa na kuheshimu tofauti za maoni mchakato wa kidemokrasia unakuwa na ufanisi zaidi na una uwezo wa kutoa matokeo yanayotokana na mapenzi ya wananchi
kuzuia migogoro ustahimilivu wa kisiasa unaweza kuchangia kuzuia migogoro ya kijamii na kisiasa
wakati watu wanajua wanaweza kutoa maoni yao na kushiriki kwa njia ya kisiasa bila vitisho au ubaguzi hali ya utulivu inaweza kudumishwa
kujenga jamii ya kidemokrasia kukuza ustahimilivu wa kisiasa kunaweza kuchangia kujenga jamii ya kidemokrasia inayoheshimu uhuru wa kila mmoja na inayotambua umuhimu wa utawala wa sheria
you must log in or register to reply here
similar discussions tunakwenda na mtazamo na msimamo wa rais dkt
samia suluhu hassan katika kanuni yake ya r ya kuendesha mambo katika uongozi started by venus star yesterday at am replies jukwaa la siasa ludewa tunasema asante rais samia suluhu hassan started by stephano mgendanyi dec replies jukwaa la siasa rais samia suluhu hassan avunja ukimya kuhusu yanayo endelea mtandaoni started by holistic media sep replies jukwaa la siasa wajue askari wa mwamavuli wa rais samia started by ngungenge nov replies jukwaa la siasa mbunge aysharose mattembe karibuni wana singida katika mapokezi ya rais dkt
samia suluhu hassan mkoa wa singida started by stephano mgendanyi oct replies jukwaa la siasa share facebook twitter reddit whatsapp email share link forums general forums jukwaa la siasa change mode change style change width contact us terms privacy policy help reactions reply back top bottom muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum this thread search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu thread starter venus star start date today at am tags demokrasia dkt
samia kuimarisha rais samia suluhu samia suluhu hassan tanzania venus star jf expert member dec today at am kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania reactions choicevariable numbisa jf expert member dec today at am chawa reactions choicevariable venus star jf expert member dec today at am thread starter reconciliation maridhiano rais dkt
samia anaamini katika kujenga jamii yenye maridhiank na maelewano
amesisitiza umuhimu wa kuwa na msimamo usiobadilika kuhusu masuala ya kitaifa na kuwa na uwezo wa kushirikiana na kusuluhisha tofauti
click to expand rais dkt
samia anasisitiza kuwa misimamo ya kisiasa haipaswi kuwa ngumu ya kutokuwa na mabadiliko na kwamba ni muhimu kujenga jamii inayojadiliana na kutatua changamoto kwa amani
venus star jf expert member dec today at am thread starter resiliency ustahamilivu rais dkt
samia anasisitiza umuhimu wa ustahimilivu katika uongozi wake hii inamanisha kuwa uongozi unapaswa kuwa na uwezo wa kuvumilia changamoto na kukabiliana na hali ngumu bila kuyumba au kuvunjika moyo
click to expand kujenga ustahimilivu kunaweza kusaidia nchi kushinda matatizo na kufikia malengo yake
denoo jg jf expert member oct today at am huu wingi wa chawa humu jf ndio una akisi chawa waliopo huko mitaani
sent from my sm g h using jamiiforums mobile app venus star jf expert member dec today at am thread starter ukizitafakari kwa makini r za dr
samia utaona mwelekeo wa taifa choicevariable jf expert member may today at am venus star said kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania click to expand umeibuka leo mitandaoni venus star jf expert member dec today at am thread starter denoo jg said huu wingi wa chawa humu jf ndio una akisi chawa waliopo huko mitaani
sent from my sm g h using jamiiforums mobile app click to expand hoja hupingwa kwa hoja mdogo wangu
venus star jf expert member dec today at am thread starter reconciliation maridhiano resiliency ustahamilivu reforms mabadiliko rebuilding kujenga upya huu ndio mwelekeo wa taifa la watu wastaarabu venus star jf expert member dec today at am thread starter choicevariable said umeibuka leo mitandaoni click to expand nimefanya makosa kingcobra jf expert member jul today at am hivi huyu rais ame improve nini tokea march venus star jf expert member dec today at am thread starter venus star jf expert member dec today at am thread starter tukiyatafakari kwa kina maneno haya
hakika tutaelewa mambo mengi
venus star jf expert member dec today at am thread starter vyombo vya habari vipo na uhuru uliotukuka venus star jf expert member dec minutes ago thread starter tindo jf expert member sep minutes ago venus star said kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
mwelekeo wa kusikiliza na kujenga ushirikiano rais samia ameonyesha mwelekeo wa kusikiliza maoni na mitazamo tofauti
kwa kufanya hivyo anaweza kujenga daraja la mawasiliano na kushirikiana na wadau mbalimbali katika jamii
hii ni hatua muhimu katika kukuza demokrasia na kuhakikisha kwamba sauti za wananchi zinasikilizwa
kupunguza mivutano ya kisiasa rais samia ameonesha juhudi za kupunguza mivutano ya kisiasa na kuweka mazingira ya amani
kwa kufanya hivyo anaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwezesha mazungumzo na makubaliano baina ya vyama vya siasa na wadau wengine
kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari uhuru wa vyombo vya habari ni mojawapo ya nguzo muhimu za demokrasia
rais samia ameonyesha nia ya kuimarisha mazingira ambayo vyombo vya habari vinaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi
hii ni hatua kuelekea kukuza uwazi na uwajibikaji
kuendeleza ushiriki wa wananchi ushiriki wa wananchi ni muhimu kwa demokrasia imara
rais samia ameonyesha nia ya kukuza ushiriki wa wananchi katika mchakato wa kisiasa na maamuzi
hii inaweza kujumuisha kutoa fursa za kuwasilisha maoni kushiriki katika mijadala ya umma na kuhamasisha wananchi kushiriki kikamilifu katika masuala ya kitaifa
kupambana na rushwa na ufisadi vita dhidi ya rushwa na ufisadi ni muhimu katika kujenga demokrasia imara
rais samia ameonyesha dhamira ya kupambana na vitendo hivi ambavyo mara nyingi huchangia kwa kiasi kikubwa kudhoofisha misingi ya kidemokrasia
kufanya marekebisho katika sekta ya sheria marekebisho katika sekta ya sheria yanaweza kuchangia kuimarisha demokrasia kwa kuhakikisha utawala wa sheria na uhuru wa mahakama
rais samia ameonyesha nia ya kufanya mabadiliko ili kuboresha mfumo wa sheria
hivyo basi ni muhimu kutambua kwamba licha ya hatua hizi muktadha wa kisiasa na kijamii ni wa kubadilika na changamoto za kudumisha ustahimilivu katika demokrasia zinaweza kujitokeza
kwa hiyo mchakato wa kujenga na kudumisha demokrasia unahitaji jitihada endelevu na ushirikiano wa wadau mbalimbali katika jamii
imarishademokrasia tunzaamani katibayawatu katibanimaridhiano uchaguzinimashindano matokeochanya sisinitanzania click to expand chawa kama chawa
tindo jf expert member sep minutes ago kingcobra said hivi huyu rais ame improve nini tokea march click to expand kupanda kwa bei ya bidhaa
venus star jf expert member dec minutes ago thread starter ustahimilivu wa kisiasa ni hali inayowezesha jamii kushughulikia tofauti za kisiasa kitamaduni kidini na kijamii kwa njia yenye heshima na utulivu
kuwa na mazingira ya kisiasa yenye ustahimilivu kunaweza kuwa na faida kadhaa kwa nchi na jamii
hapa kuna baadhi ya faida za ustahimilivu wa kisiasa 
amani na utulivu ustahimilivu wa kisiasa unaweza kuchangia kudumisha amani na utulivu katika nchi
wakati watu wanaweza kutofautiana kisiasa lakini wanaweza kufanya hivyo kwa njia inayoheshimu mchakato wa kidemokrasia na utawala wa sheria hali ya utulivu inaweza kudumishwa
maendeleo ya kijamii na kiuchumi mazingira ya kisiasa yenye ustahimilivu yanaweza kuvutia uwekezaji na kusaidia maendeleo ya kiuchumi
makampuni na wawekezaji wanaweza kuwa na imani kufanya biashara katika nchi ambayo ina utulivu wa kisiasa na hakuna wasiwasi mkubwa wa migogoro au machafuko
ushirikiano na maendeleo ya jamii ustahimilivu wa kisiasa unaweza kukuza ushirikiano na mshikamano katika jamii
watu wanapoheshimu tofauti za kisiasa wanaweza kufanya kazi pamoja katika miradi ya kijamii na kuchangia maendeleo ya jamii yao
haki za binadamu na uwiano mazingira yenye ustahimilivu wa kisiasa yanaweza kusaidia kulinda haki za binadamu na kuhakikisha uwiano wa kijamii
watu wanaweza kuheshimu haki za wengine na kushiriki kwa haki katika mchakato wa kisiasa
kuvutia wataalamu nchi yenye ustahimilivu wa kisiasa inaweza kuwa na uwezo wa kuvutia wataalamu na watu wenye vipaji kutoka ndani na nje ya nchi
watu wanaweza kuona mazingira ya kisiasa kuwa salama na yanayostahili kuchangia
maendeleo ya kidemokrasia ustahimilivu wa kisiasa ni sehemu muhimu ya maendeleo ya kidemokrasia
wakati watu wanaweza kuelewa na kuheshimu tofauti za maoni mchakato wa kidemokrasia unakuwa na ufanisi zaidi na una uwezo wa kutoa matokeo yanayotokana na mapenzi ya wananchi
kuzuia migogoro ustahimilivu wa kisiasa unaweza kuchangia kuzuia migogoro ya kijamii na kisiasa
wakati watu wanajua wanaweza kutoa maoni yao na kushiriki kwa njia ya kisiasa bila vitisho au ubaguzi hali ya utulivu inaweza kudumishwa
kujenga jamii ya kidemokrasia kukuza ustahimilivu wa kisiasa kunaweza kuchangia kujenga jamii ya kidemokrasia inayoheshimu uhuru wa kila mmoja na inayotambua umuhimu wa utawala wa sheria
you must log in or register to reply here
similar discussions tunakwenda na mtazamo na msimamo wa rais dkt
samia suluhu hassan katika kanuni yake ya r ya kuendesha mambo katika uongozi started by venus star yesterday at am replies jukwaa la siasa ludewa tunasema asante rais samia suluhu hassan started by stephano mgendanyi dec replies jukwaa la siasa rais samia suluhu hassan avunja ukimya kuhusu yanayo endelea mtandaoni started by holistic media sep replies jukwaa la siasa wajue askari wa mwamavuli wa rais samia started by ngungenge nov replies jukwaa la siasa mbunge aysharose mattembe karibuni wana singida katika mapokezi ya rais dkt
samia suluhu hassan mkoa wa singida started by stephano mgendanyi oct replies jukwaa la siasa share facebook twitter reddit whatsapp email share link forums general forums jukwaa la siasa change mode change style change width contact us terms privacy policy help reactions reply back top bottom jukwaa la siasa jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe go to page go next of go to page go next last filters show only loading sticky maoni ushauri mapendekezo na pongezi kwa rais samia suluhu hassan zimmerman mar hongera sana mama kwa kuapishwa kuwa rais wa sita wa tanzania
sasa baada ya tanzania kupata uzoefu wa kutosha kutokana na awamu zake za uongozi na tukaona mazuri na mapungufu yake na wewe pia reactions k replies k views share sticky toka kwa wananchi kero na vitendo vya kifisadi vinavyoendelea nchini vinavyotakiwa kufuatiliwa jamiiforums feb ndugu wana jamiiforums nchi yetu imetafunwa mno na ni wakati sasa tuseme imetosha
tumsaidie rais magufuli na serikali yake kuweza kuzifahamu kero zetu za yanayotusumbua kama watanzania ambayo reactions k replies k views share closed sticky jamiiforums community engagement guidelines mwongozo wa ushiriki kwenye mijadala jamiiforums sep hapana shaka kuwa kutakuwa na maoni na mawazo anuai juu ya masuala mbalimbali yanayojadiliwa katika jukwaa hili
washiriki hawatarajiwi kukubaliana na kila jambo linalojadiliwa kwa msingi huo reactions replies m views share ahmed kombo tundu lissu anamsaliti mbowe
anataka kumpindua kwenye uenyekiti choicevariable yesterday at pm za moto moto kutoka mtaa wa ufipa ni kwamba wameanza kushikana uchawi msaliti wa taifa tundu lisu na kibaraka wa wazungu ameamua kumshughulikia mwenyekiti wake mwanaharakati ahmed kombo reactions replies k views share baba wa joshua aomba serikali ya tanzania iongee na nchi rafiki za hamas ili waachie mwili wa mwanae bagamoyo yesterday at pm december kilimanjaro international airport tanzania baba wa joshua aomba serikali ya tanzania iongee na nchi rafiki za kundi la hamas baba mzazi wa joshua mollel amwaga machozi arejea reactions replies k views share mikakati itakayofanya chadema yetu iwe chama cha umma cha ukombozi kamanda asiyechoka minutes ago mbowe kuondolewa madarakani kwa nguvu
matumizi ya pesa za umma kuwekwa wazi
na pesa kutumiwa kwa nia thabiti ya kuig oa ccm madarakani
chawa mbowe akina t
mwaipwaya na yule dogo wa mwanza reactions replies views share humphrey polepole ndugu zako wanasiasa wenye chuki nawewe pamoja na wataalamu wa afya wanasema kuingiza dawa ambazo hazijasajiliwa nchini ni ndoto resilience minutes ago pole pole anapiga kazi ana uwezo wa kujenga hoja na anayo maono makubwa kuhusu kesho ya tanzania
kwa akili alizonazo hawezi kukubalika ndani ya ccm kirahisi na mwisho wa siku watampiga reactions replies views share kutekwa kwa paul manzi raia wa rwanda nchi tanzania kunaichafua nchi kidiplomasia mdude nyagali yesterday at pm reactions replies k views share utabiri katika uchaguzi mkuu wa mwaka sugu atavunja record kwa kupata kura ambazo hakuna mgombea mungine aliwahi kupata mr dudumizi yesterday at pm habari zenu wanajf wenzangu kwanza naomba niwaandae kisaikolojia wale wote ambao wanafikiri kuwa chadema haitoshiriki katika uchaguzi mkuu wa uraisi na ubunge
utabiri wangu unaonesha kuwa reactions replies k views share vingunguti watu wawili wauawa kwa kupigwa na risasi mirindimo minutes ago watu wawili wakazi wa mtaa wa majengo kata ya vingunguti wilaya ya ilala dar es salaam wamefariki baada ya kupigwa risasi jioni ya jumatano desemba 
akizungumza na jambo tv leo ijumaa reactions replies views share balozi wa palestina ameenda misikitini kueneza chuki amevuka mipaka atimuliwe chipa gm yesterday at pm balozi wa palestine nchini tanzania mh
hamdi mansour abuali alimwe barua mara moja na kutimuliwa kama persona non grata balozi wa palestina reactions replies k views share walimu wa tanzania ndio maana wanadharauliwa na kila mtu robot la matope thursday at pm baada ya kuona kila leo kuna mijadala ya kuwadharau walimu ikanibidi niingie google kujua walimu wanalipwa kiasi gani
nilichokikuta huko ni aibu yaaani kwa mwezi mwalimu analipwa posho ya reactions replies k views share internship manamba mashambani israel michewen yesterday at pm huu utaratibu wa kupeleka vijana israel 
nani anaratibu 
sifa za kujiunga ni zipi maana naona wanufaika wanatokea kanda ya kaskazini zaidi kuna nn hapo ukute coordinator mangi anapata reactions replies k views share kumbe ubabe wa kufanya mambo bila kulihusisha bunge siyo wa shujaa maguful tu hata rais biden analikwepa bunge lisimcheleweshe johnthebaptist minutes ago hapo awali tuliaminishwa shujaa maguful alikuwa analidharau bunge kwa kutopeleka bungeni mambo muhimu yanayohitaji usiri kumbe hata marekani ni vivyo hivyo serikali ya biden imeiuzia kwa dharura reactions replies views share waandishi wa habari waliogombea ubunge kupitia ccm waepukwe kama ukoma hawawezi kutenda haki erythrocyte dec hii ni taarifa ninayoielekeza kwa chadema chama pekee cha upinzani nchini tanzania kwamba kwenye ule ulioitwa uchaguzi waandishi wengi wa habari wa vyombo vinavyoitwa binafsi waligombea reactions replies k views share baada ya kulitafakari sakata la dp world nimegundua kuwa waislam walikuwa sahihi crankshaft yesterday at am wakati sakata like linapamba moto liliibuka suala la mkataba wa serikali kudhamini makanisa kwa fedha ya umma
hoja yangu inajikita kwenye hoja kwamba sakata la dp world na mkataba wa makanisa reactions replies k views share nauona mwaka ukiwa na siasa ngumu sana
uchaguzi wa serikali za mitaa hakutakuwa na mnyonge johnthebaptist today at am mtu anajiuliza nikipiga kura inanisaidia nini afadhali wajumbe wameshachukua chao mapema kura zitauzwa nawatakia heri ya mwaka mpya reactions replies views share wizara ya afya wanatumia jina la rais kutaka kuhalalisha mradi wa upigaji wa bilioni shilingi za wb choicevariable minutes ago inashangaza kusikia kwamba waziri wa afya ummy mwalimu akitumia jina la rais samia kutaka kuhalalisha ulaji wa pesa zaidi ya shilingi bilioni za ufadhili mkopo kutoka world bank kwa kuanzisha reactions replies views share waziri jerry slaa mtumishi wa wizara yako akinunua ardhi ikawa na mgogoro ni kigezo cha kumsimamisha kazi chiembe dec kidogo nimeshangazwa na habari inayotembea mtandaoni mtumishi wa wizara ya ardhi anadai kununua ardhi ardhi ikawa na mgongano na mtu mwingine je hii ni sababu ya kumsimamisha kazi kwamba reactions replies views share rc chalamila mnyonge anafurahia vitu vya ovyo ovyo allen kilewella thursday at pm mkuu wa mkoa wa dar es salaam albert chalamila amesema kuwa mtu mnyonge hawezi kufurahia kitu kizuri mnyonge anafurahia vitu vya hovyo hovyo
chalamila amesema maneno hayo alipokuwa reactions replies k views share jimbo la nyamagana halina mbunge wala viongozi wa mitaa mfanyakazfake thursday at pm nimelazimika kulisema hili baada ya kuona wananchi wengi wakiteseka kutokana mvua zinazoendelea kunyesha barabara mbovu kila kona wananchi wanahamasishana kila iitwayo leo kutengeneza barabara za reactions replies views share wabunge wakatwe mshahara pesa zitakazopatikana zitumike kulipa mishahara ya vijana watakaoajariwa mzee wa twitter yesterday at pm wabunge wetu bunge la muungano wanapokea msh
wa sh
mil
 kwa mwezi
tuna wabunge na jumla ya mishahara yao kwa mwezi ni tsh bil
 endapo kila mbunge atakubaki kukatwa reactions replies views share ufisadi wa viwanja mwanza hongera waziri mkuu majaliwa kwa kuingilia kati masopakyindi oct wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na reactions replies k views share go to page go next of go to page go next last you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom jukwaa la siasa page jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe prev go to page go next first prev of go to page go next last filters show only loading muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu venus star today at am kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
reactions replies views share katibu mkuu wa ccm huyu hapa lucas mwashambwa yesterday at pm ndugu zangu watanzania ikiwa chama cha mapinduzi kitaamua kuchagua katibu mkuu wake mpya kurithi na kubeba mikoba iliyokuwa ikishikiliwa na mheshimiwa daniel chongolo basi katibu mkuu wa ccm reactions replies k views share magufuli na makonda watawaweza watoto wa mjini the boss mar wakati wa mgogoro mkubwa wa chadema hasa kati ya zitto na mbowe niliwahi kuandika humu kuhusu mbowe kuwa ni mtoto wa mjini sishangai zitto kushindwa freema mbowe ni mtoto wa mjini true reactions replies k views share udom kuanzisha kampasi njombe
kimaadili hii siyo sawa kabisa ktk nchi hii mchunguzi dec haya mambo sasa tuseme yanafanyika kiushabiki na pia kiukabila
nimeona mitandaoni eti udom wanaanzisha kampasi mpya mkoa wa njombe
hii ni uharibifu wa pesa ya umma unaoongozwa na ukabila
ni reactions replies k views share naongea na samia suluhu hassani rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania prince mhando yesterday at am mh rais naomba nikupongeze kwa kazi nzito unayo ifanya ambayo inakugharimu muda mwingine usilale ukihangaika huku na huko
nakumbuka siku za hivi karibuni nilishawahi kukutana na msafara wako reactions replies views share nimejisikia uchungu sana nyimbo za taifa zilipopigwa wakati mechi kati kili stars vs zanz heroes inaanza sexless wednesday at pm maswali yafuatayo ndiyo yamenitoa machozi
nimejiuliza kwamba 
kumbe haya ni mataifa tofauti kila moja lina katiba yake wimbo wake jeshi lake na rais wake 
kwahiyo hivi sasa reactions replies k views share miaka ya urais ipunguzwe toka hadi tabutupu tuesday at pm kadri tunavyo badiri viongozi mara nyingi tunapata mawazo mapya na kadri kiongozi anavyo zidi kukaa madarakani ndivyo anavyo fanya mambo ya hovyo
ni wakati sasa tanzania kubadiri utaratibu wa reactions replies k views share choice variable ni mnafiki sana
mazuri yote ya awamu ya utakuta rais samia anaingizwa na kusifiwa lkn mabaya eti hakushiriki nigrastratatract nerve yesterday at pm watu wanafiki ndumilakuwili nyoka hatari ni wabaya sana wachonganishi hawana constructive ideas mawazo yao ni mfu utakuta vinajipendekeza ety awamu ya ilivuruga hivi hawa watu wa awamu ya tano reactions replies k views share ili kuisaidia nchi na kumsaidia rais samia je tumfanyie an honest mtr based on smart objectives za tulipotoka tulipo to determine tunapokwenda pascal mayalla yesterday at pm wanabodi angalizo la kuchanganya lugha naomba kuanza na angalizo la kuchanganya lugha jf ilipoanzishwa it was meant to an online user generated social forum mtu una post chochote kwa lugha reactions replies views share nani anamlinda gekul dpp asema hana mpango wa kuendelea na kesi ex spy wednesday at pm hakimu mfawidhi wa mahakama ya wilaya babati victor kimario ameieleza mwananchi digital kuwa kesi hiyo imetajwa leo jumatano desemba mbele yake na ameifuta baada ya mkurugenzi wa reactions replies k views share rais samia nimefanya movie nyingine na mwigizaji wa kichina inaitwa kijiji cha milele itatoka hivi karibuni johnthebaptist thursday at pm tusubiri ubunifu mwingine wa rais wetu mpendwa hivi karibuni mungu wa mbinguni azidi kumbariki nawatakia heri ya mwaka mpya reactions replies k views share samia ni mpango wa mungu kwa tanzania kwa hili atabarikiwa taifa litabarikiwa
asante mungu kwa samia mungu mbariki samia mungu ibariki tanzania pascal mayalla jul wanabodi kama kawaida yangu kila nipatapo fursa huja na makala zangu elimishi za kwa maslahi ya taifa makala ya leo ni jinsi rais samia alivyo ni mpango wa mungu kwa tanzania rais samia reactions replies k views share wakati nchi za kiarabu zikihangakia israel kuangamiza gaza afrika kusini yaifungulia israel kesi ya mauaji ya halaiki huko gaza the evil genius today at am toka israel ianze mashambulizi dhidi ya gaza taifa pekee ambalo rais wake alijitokeza na kulaani mashambulizi ya israel huko gaza ni rais wa afrika kusini tu
hakuna rais wa nchi ya kiarabu reactions replies views share je ni kweli royal tour imesaidia kukuza utalii nyabukika feb kwa mujibu wa takwimu kutoka nbs tanzania katika kipindi cha mwaka ilifanya vizuri zaidi katika sekta mbalimbali zenye mchango wa moja kwa moja katika maisha ya wananchi na pia katika pato reactions replies k views share rais mwinyi misikiti ifundishe vijana dini na kutatua changamoto za jamii ojuolegbha yesterday at pm rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mhe
alhajj dkt
hussein ali mwinyi amesema kazi za misikiti ukiacha kufanya ibada ya sala pia wana jukumu la kutatua changamoto zinazoikabili reactions replies views share dawa za kulevya serikali yawatia mbaroni mapapa wa unga choicevariable wednesday at pm kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa na kamisha jenereli wa kudhibiti na kupambana na madawa ya kulevya bwana kyimo imesema wafanyabiashara hao wakubwa wa kimataifa wametiwa mbaroni mkoani dar na reactions replies k views share redirect shirika la tanesco lifutwe coartem yesterday at pm nashauri hili shirika lifutwe kabisa halina faida hata kidogo
kama ambavyo shirika la elimu kibaha lilivyofutwa basi na tanesco nalo lifutwe
reactions replies views share rais samia waliopokea ongezeko la gharama za ununuzi wa ndege ya mizigo waachie nafasi zao watupishe choicevariable mar kuna watu wameongeza kwenye gharama za ununuzi wa ndege ya mizigo
nadhani sasa mh
rais ameanza kuwafahamu watanzania
hawa watu msiishie kuwafuta kazi waende mahakamani
hii nchi watu reactions replies k views share asante mungu kwa rais samia ni msema kweli na mtenda kweli ni msema haki na mtenda haki
je ataruhusu ubatili huu kuendelea ndani ya katiba yetu pascal mayalla jun wanabodi makala ya leo ya kwa maslahi ya taifa inaanza na declaration of interest kumezuka huu mtindo wa mtu akisifia jambo lolote kumhusu rais wa jmt ananyooshewa vidole vya kutafuta reactions replies k views share waraka wa wazi kwa waziri wa ardhi jerry silaa kamukhm yesterday at pm natanguliza salamu za dhati kwako mh
waziri pili niwasalimu waatalamu wa ardhi nchi nzima wanao kusaidia kufikia azma ya majukumu yako ulio aminiwa na taifa kuyasimamia na kuyaongoza
waraka reactions replies views share prev go to page go next first prev of go to page go next last you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom jukwaa la siasa page jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe prev go to page go next first prev of go to page go next last filters show only loading tumewapa waarabu bandari lakini bado mizigo inachelewa tunakwama wapi upepo wa pesa yesterday at pm meli imeingia bandarini tarehe na mpaka leo bado mizigo haishushwa
ni karibu wiki sasa mambo hayaeleweki je nani katuloga watanzania je waarabu nao wameshindwa kazi kama serikali reactions replies views share uwe mwaka wa mbowe kuona aibu na kug atuka
chadema irudi kwa wazalendo kiuhalisia kamanda asiyechoka thursday at pm sio vibaraka wanaomuabudu mbowe kama mwaipaya na dogo wa mwanza ndio wabaki kufurahia upuuzi
chama kinatakiwe kiwe mikononi mwa wazalendo kikwelikweli
chama kinatakiwa kije kukamata dola reactions replies k views share kati ya kupoteza ushindi au kubadili mgombea upi uamuzi sahihi kwa vyama rabbon wednesday at pm salaam shalom kuelekea uchaguzi mkuu tayari tumekwisha ona homa ya uchaguzi hofu kubwa ni kutoboa na kupata ushindi 
wapo watia nia ambao wamekwisha anza compaign kabla ya uchaguzi reactions replies views share hivi haya ndiyo majukumu ya naibu waziri mkuu erythrocyte yesterday at pm kazi ya kufanywa na mganga mkuu wa wilaya inakuwaje apewe naibu waziri mkuu sababu hasa ya kufanya hivi ni nini posho au ndio kutafutiana koneksheni zahanati zote mtafanya hivi au ni hiyo reactions replies views share redirect hivi kwa nini tunadanganywa shuleni kwamba tanzania imepata uhuru deblabant yesterday at pm mi navyojua tanzania haijawahi kupata uhuru kabisa
tanganyika ndo ilipata uhuru siyo tanzania
reactions replies views share je leo ni uhuru wa tanzania bara au tanganyika mzee wa twitter dec wadau nawasalimu
leo ni tarehe desemba miaka toka nchi yetu ipatiwe uhuru wake kutoka kwa mwingereza
kilichonishangaza ni kusikia kuwa eti leo ni miaka ya uhuru wa tanzania bara reactions replies k views share ya gekul hayajaisha wakili madeleka kukata rufaa erythrocyte wednesday at pm kabla hata sherehe za kufurahia gekul kufutiwa kesi iliyomkabili ile ya kumtumbukiza chupa makalioni kijana mmoja huko manyara haijaanza tayari mawakili wa mlalamikaji huyo wametangaza kukata reactions replies k views share serikali kulipa mabilioni mengine kwenye kesi ya kubumba
nani ni wanufaika wa huu ufisadi wa kalamu choicevariable thursday at am serikali imesema italipa bilioni kwa kampuni ya indiana resources kama itashindwa kwenye kesi waliyofungua kupinga hukumu ya awali
cha kushangaza wakili mkuu wa serikali anasema kabisa reactions replies k views share daktari wa magufuli akiwa kiongozi na uhusika wake katika afya ya rais chizi maarifa tuesday at am najiuliza sana hili swali ni nani alikuwa daktari wa rais magufuli kipindi yupo madarakani
na alimpata wapi au alipendekezewa na nani reactions replies k views share january makamba uliteuliwa ili usimamie ukatwaji wa umeme denlson dec ni ajabu sana kwamba kwa miaka hatuwahi kuwa na tatizo la umeme kukatika mara kwa mara kama ilivyo sasa
wote tunajua umeme ulikuwa ukikatika lakini sio kwa kasi hii iliyopo sasa hasa baada ya reactions replies k views share propaganda za bolleni ngeti na ukweli juu ya suala la umeme nchini maryam malya yesterday at pm na mwl udadis dsm cbd moja ya sifa kuu ya kiongozi bora wa nchi ni kutatua matatizo kwa kuleta suluhu ya kudumu wazungu wanaita sustainable solutions kwa bahati mbaya akili ndogo huhitaji reactions replies views share tanroads waruhusu malori yapite katikati kuanzia kimara hadi kibaha tulimumu yesterday at pm mimi naushauri tanroads waruhusu malori yawe yanapita barabara ya katikati kabisa ambayo inaonekana imetengwa kwaajili ya mabasi ya mwendokasi
barabara ile ambayo ndiyo ilikuwa barabara kuu reactions replies views share kwanini waumini wa dini ya haki kila wiki wanaua wakristo huko nigeria tutafikatu yesterday at am dini ya haki dini ya haki kule nigeria kula kukichwa wanaua makumi hadi mamia ya wakristo
halafu kuna mtu anazungumzia qhamas
kwenye hii dini kuna roho mbaya sana reactions replies views share dkt kijaji limeni miwa kwa wingi ojuolegbha aug waziri wa viwanda na biashara dkt
ashatu kijaji mb amewataka wakulima wa miwa kuendelea kulima miwa kwa wingi kwani soko la miwa limekuwa kubwa kutokana na ongezeko la viwanda vya sukari reactions replies views share mvua imeathiri uvunaji wa miwa uzalishaji wa sukari na si ajabu bei itapanda kutokana na mtikisiko wa huo comte yesterday at am mvua zinazoendelea kunyesha maeneo mbalimbali nchini tanzania zimesababisha kiwanda cha bagamoyo sugar ltd bsl kusitisha uzalishaji wa sukari kwa muda
kiwanda hicho kinachomilikiwa na kampuni reactions replies views share smz yaipongeza zra kwa jitihada za kuimarisha ukusanyaji wa mapato kwa mwaka ojuolegbha yesterday at pm taarifa kwa vyombo vya habari reactions replies views share vifaranga kwa maelfu vyachomwa moto awamu ya sita uchokozi kwa rais samia saidoo jan vifaranga kwa maelfu vyachomwa moto awamu ya sita uchokozi wa rais samia 
 utangulizi rais samia suluhu hassan alimkashifu hayati john pombe magufuli hadharani kwa eti kuchoma moto reactions replies k views share wanaomkosoa sana samia sasa hivi ndio watakaomkumbuka siku mwigulu au makonda ndio rais wa tanzania johnny sack yesterday at pm tanzania ina matatizo mengi na samia anastahili lawama kwa baadhi ya matatizo yanayoikabiki tanzania kwa sasa kama hili la mgao wa umeme n
k lakini kama wewe unaamini kama mimi kuwa maendeleo ya reactions replies views share chalamila wakubwa wa madawa ya kulevya tumewakamata hatuwataji instagram yesterday at am akiongea asubuhi hii kupitia television ya itv mkuu wa mkoa wa dar es salaam ndugu albert chalamila amesema kuwa wamewakamata wakuu kabisa wa madawa ya kulevya aina ya heroin baada ya kukamata reactions replies k views share wajamaa mnisaidie hivi nyerere aliwezaje kuvumilia haya the boy wonder sunday at pm huwa najiuliza sana lakini sipati majawabu lakini naomba wasomi wa humu ndani mnisaidie
hivi mzee nyerere alikuwa ana roho ya namna gani kuona mambo kama haya yakitokea kwa wananchi lakini bado reactions replies k views share prev go to page go next first prev of go to page go next last you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom jukwaa la siasa page jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe prev go to page go first prev of go to page go filters show only loading je hata hata wanangoja pccb kuchunguza ndipo washitakiwe lunyungu oct baada ya kuona hii habari hadi sasa sijaona tamko la watu kushitakiwa wala kukamatwa naingiwa wasi wasi na juu ya mwenye magogo haya
je huu si mtego kwamba wanataka kuziba issues za zitto na reactions replies k views share jinsi habari muhimu za tanzania zinavyopatikana kwa bei kubwa game theory oct kwa kuwa huwa nascan sana vyombo vya habari ambavyo vinaandika kuhusu tz lakini hawa jamaa wa indian ocean newsletter wananiacha hoi maana wao wanachaji kwa article badala ya subscription ya mwaka reactions replies k views share wafanya biashara changamkieni tenda za serikali mtoto wa mkulima oct the united republic of tanzania ministerial tender board ministry of finance tender no
of for supply of information technology hardware and consumables accountant general s office reactions replies k views share closed tangazo la tanzania cnn marekani limekamilika hasara oct rais jakaya kikwete hivi karibuni amezindua tanagazo mjini new york kutangaza vivutio vya utalii vilivyoko nchini tanzania jamani kwa wale walio liona tusaidiane ushauri tangazo hilo reactions replies k views share closed buriani amina chifupa mswahili old acc jun mbunge wetu amina chifupa amefariki
ina lillah wainaillah rajioun
reactions replies k views share closed barua ya adam malima kumpinga spika mzee mwanakijiji apr kwa katibu mkuu chama cha mapinduzi yah uamuzi wa spika wa bunge kuhusu suala la mheshimiwa malima mb na bwana mengi mwenyekiti wa ipp suala lilitajwa hapa juu la husika reactions replies k views share prev go to page go first prev of go to page go you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom jukwaa la siasa page jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe prev go to page go next first prev of go to page go next last filters show only loading muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu venus star today at am kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
reactions replies views share katibu mkuu wa ccm huyu hapa lucas mwashambwa yesterday at pm ndugu zangu watanzania ikiwa chama cha mapinduzi kitaamua kuchagua katibu mkuu wake mpya kurithi na kubeba mikoba iliyokuwa ikishikiliwa na mheshimiwa daniel chongolo basi katibu mkuu wa ccm reactions replies k views share magufuli na makonda watawaweza watoto wa mjini the boss mar wakati wa mgogoro mkubwa wa chadema hasa kati ya zitto na mbowe niliwahi kuandika humu kuhusu mbowe kuwa ni mtoto wa mjini sishangai zitto kushindwa freema mbowe ni mtoto wa mjini true reactions replies k views share udom kuanzisha kampasi njombe
kimaadili hii siyo sawa kabisa ktk nchi hii mchunguzi dec haya mambo sasa tuseme yanafanyika kiushabiki na pia kiukabila
nimeona mitandaoni eti udom wanaanzisha kampasi mpya mkoa wa njombe
hii ni uharibifu wa pesa ya umma unaoongozwa na ukabila
ni reactions replies k views share naongea na samia suluhu hassani rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania prince mhando yesterday at am mh rais naomba nikupongeze kwa kazi nzito unayo ifanya ambayo inakugharimu muda mwingine usilale ukihangaika huku na huko
nakumbuka siku za hivi karibuni nilishawahi kukutana na msafara wako reactions replies views share nimejisikia uchungu sana nyimbo za taifa zilipopigwa wakati mechi kati kili stars vs zanz heroes inaanza sexless wednesday at pm maswali yafuatayo ndiyo yamenitoa machozi
nimejiuliza kwamba 
kumbe haya ni mataifa tofauti kila moja lina katiba yake wimbo wake jeshi lake na rais wake 
kwahiyo hivi sasa reactions replies k views share miaka ya urais ipunguzwe toka hadi tabutupu tuesday at pm kadri tunavyo badiri viongozi mara nyingi tunapata mawazo mapya na kadri kiongozi anavyo zidi kukaa madarakani ndivyo anavyo fanya mambo ya hovyo
ni wakati sasa tanzania kubadiri utaratibu wa reactions replies k views share choice variable ni mnafiki sana
mazuri yote ya awamu ya utakuta rais samia anaingizwa na kusifiwa lkn mabaya eti hakushiriki nigrastratatract nerve yesterday at pm watu wanafiki ndumilakuwili nyoka hatari ni wabaya sana wachonganishi hawana constructive ideas mawazo yao ni mfu utakuta vinajipendekeza ety awamu ya ilivuruga hivi hawa watu wa awamu ya tano reactions replies k views share ili kuisaidia nchi na kumsaidia rais samia je tumfanyie an honest mtr based on smart objectives za tulipotoka tulipo to determine tunapokwenda pascal mayalla yesterday at pm wanabodi angalizo la kuchanganya lugha naomba kuanza na angalizo la kuchanganya lugha jf ilipoanzishwa it was meant to an online user generated social forum mtu una post chochote kwa lugha reactions replies views share nani anamlinda gekul dpp asema hana mpango wa kuendelea na kesi ex spy wednesday at pm hakimu mfawidhi wa mahakama ya wilaya babati victor kimario ameieleza mwananchi digital kuwa kesi hiyo imetajwa leo jumatano desemba mbele yake na ameifuta baada ya mkurugenzi wa reactions replies k views share rais samia nimefanya movie nyingine na mwigizaji wa kichina inaitwa kijiji cha milele itatoka hivi karibuni johnthebaptist thursday at pm tusubiri ubunifu mwingine wa rais wetu mpendwa hivi karibuni mungu wa mbinguni azidi kumbariki nawatakia heri ya mwaka mpya reactions replies k views share samia ni mpango wa mungu kwa tanzania kwa hili atabarikiwa taifa litabarikiwa
asante mungu kwa samia mungu mbariki samia mungu ibariki tanzania pascal mayalla jul wanabodi kama kawaida yangu kila nipatapo fursa huja na makala zangu elimishi za kwa maslahi ya taifa makala ya leo ni jinsi rais samia alivyo ni mpango wa mungu kwa tanzania rais samia reactions replies k views share wakati nchi za kiarabu zikihangakia israel kuangamiza gaza afrika kusini yaifungulia israel kesi ya mauaji ya halaiki huko gaza the evil genius today at am toka israel ianze mashambulizi dhidi ya gaza taifa pekee ambalo rais wake alijitokeza na kulaani mashambulizi ya israel huko gaza ni rais wa afrika kusini tu
hakuna rais wa nchi ya kiarabu reactions replies views share je ni kweli royal tour imesaidia kukuza utalii nyabukika feb kwa mujibu wa takwimu kutoka nbs tanzania katika kipindi cha mwaka ilifanya vizuri zaidi katika sekta mbalimbali zenye mchango wa moja kwa moja katika maisha ya wananchi na pia katika pato reactions replies k views share rais mwinyi misikiti ifundishe vijana dini na kutatua changamoto za jamii ojuolegbha yesterday at pm rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mhe
alhajj dkt
hussein ali mwinyi amesema kazi za misikiti ukiacha kufanya ibada ya sala pia wana jukumu la kutatua changamoto zinazoikabili reactions replies views share dawa za kulevya serikali yawatia mbaroni mapapa wa unga choicevariable wednesday at pm kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa na kamisha jenereli wa kudhibiti na kupambana na madawa ya kulevya bwana kyimo imesema wafanyabiashara hao wakubwa wa kimataifa wametiwa mbaroni mkoani dar na reactions replies k views share redirect shirika la tanesco lifutwe coartem yesterday at pm nashauri hili shirika lifutwe kabisa halina faida hata kidogo
kama ambavyo shirika la elimu kibaha lilivyofutwa basi na tanesco nalo lifutwe
reactions replies views share rais samia waliopokea ongezeko la gharama za ununuzi wa ndege ya mizigo waachie nafasi zao watupishe choicevariable mar kuna watu wameongeza kwenye gharama za ununuzi wa ndege ya mizigo
nadhani sasa mh
rais ameanza kuwafahamu watanzania
hawa watu msiishie kuwafuta kazi waende mahakamani
hii nchi watu reactions replies k views share asante mungu kwa rais samia ni msema kweli na mtenda kweli ni msema haki na mtenda haki
je ataruhusu ubatili huu kuendelea ndani ya katiba yetu pascal mayalla jun wanabodi makala ya leo ya kwa maslahi ya taifa inaanza na declaration of interest kumezuka huu mtindo wa mtu akisifia jambo lolote kumhusu rais wa jmt ananyooshewa vidole vya kutafuta reactions replies k views share waraka wa wazi kwa waziri wa ardhi jerry silaa kamukhm yesterday at pm natanguliza salamu za dhati kwako mh
waziri pili niwasalimu waatalamu wa ardhi nchi nzima wanao kusaidia kufikia azma ya majukumu yako ulio aminiwa na taifa kuyasimamia na kuyaongoza
waraka reactions replies views share prev go to page go next first prev of go to page go next last you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom jukwaa la siasa page jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe prev go to page go next first prev of go to page go next last filters show only loading muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu venus star today at am kulingana na hali ya kisiasa na matukio ya awali huu ni muktadha wa jinsi rais dkt
samia suluhu hassan alivyoweza kuimarisha ustahimilivu katika demokrasia ya tanzania hadi wakati huu
reactions replies views share katibu mkuu wa ccm huyu hapa lucas mwashambwa yesterday at pm ndugu zangu watanzania ikiwa chama cha mapinduzi kitaamua kuchagua katibu mkuu wake mpya kurithi na kubeba mikoba iliyokuwa ikishikiliwa na mheshimiwa daniel chongolo basi katibu mkuu wa ccm reactions replies k views share magufuli na makonda watawaweza watoto wa mjini the boss mar wakati wa mgogoro mkubwa wa chadema hasa kati ya zitto na mbowe niliwahi kuandika humu kuhusu mbowe kuwa ni mtoto wa mjini sishangai zitto kushindwa freema mbowe ni mtoto wa mjini true reactions replies k views share udom kuanzisha kampasi njombe
kimaadili hii siyo sawa kabisa ktk nchi hii mchunguzi dec haya mambo sasa tuseme yanafanyika kiushabiki na pia kiukabila
nimeona mitandaoni eti udom wanaanzisha kampasi mpya mkoa wa njombe
hii ni uharibifu wa pesa ya umma unaoongozwa na ukabila
ni reactions replies k views share naongea na samia suluhu hassani rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania prince mhando yesterday at am mh rais naomba nikupongeze kwa kazi nzito unayo ifanya ambayo inakugharimu muda mwingine usilale ukihangaika huku na huko
nakumbuka siku za hivi karibuni nilishawahi kukutana na msafara wako reactions replies views share nimejisikia uchungu sana nyimbo za taifa zilipopigwa wakati mechi kati kili stars vs zanz heroes inaanza sexless wednesday at pm maswali yafuatayo ndiyo yamenitoa machozi
nimejiuliza kwamba 
kumbe haya ni mataifa tofauti kila moja lina katiba yake wimbo wake jeshi lake na rais wake 
kwahiyo hivi sasa reactions replies k views share miaka ya urais ipunguzwe toka hadi tabutupu tuesday at pm kadri tunavyo badiri viongozi mara nyingi tunapata mawazo mapya na kadri kiongozi anavyo zidi kukaa madarakani ndivyo anavyo fanya mambo ya hovyo
ni wakati sasa tanzania kubadiri utaratibu wa reactions replies k views share choice variable ni mnafiki sana
mazuri yote ya awamu ya utakuta rais samia anaingizwa na kusifiwa lkn mabaya eti hakushiriki nigrastratatract nerve yesterday at pm watu wanafiki ndumilakuwili nyoka hatari ni wabaya sana wachonganishi hawana constructive ideas mawazo yao ni mfu utakuta vinajipendekeza ety awamu ya ilivuruga hivi hawa watu wa awamu ya tano reactions replies k views share ili kuisaidia nchi na kumsaidia rais samia je tumfanyie an honest mtr based on smart objectives za tulipotoka tulipo to determine tunapokwenda pascal mayalla yesterday at pm wanabodi angalizo la kuchanganya lugha naomba kuanza na angalizo la kuchanganya lugha jf ilipoanzishwa it was meant to an online user generated social forum mtu una post chochote kwa lugha reactions replies views share nani anamlinda gekul dpp asema hana mpango wa kuendelea na kesi ex spy wednesday at pm hakimu mfawidhi wa mahakama ya wilaya babati victor kimario ameieleza mwananchi digital kuwa kesi hiyo imetajwa leo jumatano desemba mbele yake na ameifuta baada ya mkurugenzi wa reactions replies k views share rais samia nimefanya movie nyingine na mwigizaji wa kichina inaitwa kijiji cha milele itatoka hivi karibuni johnthebaptist thursday at pm tusubiri ubunifu mwingine wa rais wetu mpendwa hivi karibuni mungu wa mbinguni azidi kumbariki nawatakia heri ya mwaka mpya reactions replies k views share samia ni mpango wa mungu kwa tanzania kwa hili atabarikiwa taifa litabarikiwa
asante mungu kwa samia mungu mbariki samia mungu ibariki tanzania pascal mayalla jul wanabodi kama kawaida yangu kila nipatapo fursa huja na makala zangu elimishi za kwa maslahi ya taifa makala ya leo ni jinsi rais samia alivyo ni mpango wa mungu kwa tanzania rais samia reactions replies k views share wakati nchi za kiarabu zikihangakia israel kuangamiza gaza afrika kusini yaifungulia israel kesi ya mauaji ya halaiki huko gaza the evil genius today at am toka israel ianze mashambulizi dhidi ya gaza taifa pekee ambalo rais wake alijitokeza na kulaani mashambulizi ya israel huko gaza ni rais wa afrika kusini tu
hakuna rais wa nchi ya kiarabu reactions replies views share je ni kweli royal tour imesaidia kukuza utalii nyabukika feb kwa mujibu wa takwimu kutoka nbs tanzania katika kipindi cha mwaka ilifanya vizuri zaidi katika sekta mbalimbali zenye mchango wa moja kwa moja katika maisha ya wananchi na pia katika pato reactions replies k views share rais mwinyi misikiti ifundishe vijana dini na kutatua changamoto za jamii ojuolegbha yesterday at pm rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mhe
alhajj dkt
hussein ali mwinyi amesema kazi za misikiti ukiacha kufanya ibada ya sala pia wana jukumu la kutatua changamoto zinazoikabili reactions replies views share dawa za kulevya serikali yawatia mbaroni mapapa wa unga choicevariable wednesday at pm kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa na kamisha jenereli wa kudhibiti na kupambana na madawa ya kulevya bwana kyimo imesema wafanyabiashara hao wakubwa wa kimataifa wametiwa mbaroni mkoani dar na reactions replies k views share redirect shirika la tanesco lifutwe coartem yesterday at pm nashauri hili shirika lifutwe kabisa halina faida hata kidogo
kama ambavyo shirika la elimu kibaha lilivyofutwa basi na tanesco nalo lifutwe
reactions replies views share rais samia waliopokea ongezeko la gharama za ununuzi wa ndege ya mizigo waachie nafasi zao watupishe choicevariable mar kuna watu wameongeza kwenye gharama za ununuzi wa ndege ya mizigo
nadhani sasa mh
rais ameanza kuwafahamu watanzania
hawa watu msiishie kuwafuta kazi waende mahakamani
hii nchi watu reactions replies k views share asante mungu kwa rais samia ni msema kweli na mtenda kweli ni msema haki na mtenda haki
je ataruhusu ubatili huu kuendelea ndani ya katiba yetu pascal mayalla jun wanabodi makala ya leo ya kwa maslahi ya taifa inaanza na declaration of interest kumezuka huu mtindo wa mtu akisifia jambo lolote kumhusu rais wa jmt ananyooshewa vidole vya kutafuta reactions replies k views share waraka wa wazi kwa waziri wa ardhi jerry silaa kamukhm yesterday at pm natanguliza salamu za dhati kwako mh
waziri pili niwasalimu waatalamu wa ardhi nchi nzima wanao kusaidia kufikia azma ya majukumu yako ulio aminiwa na taifa kuyasimamia na kuyaongoza
waraka reactions replies views share prev go to page go next first prev of go to page go next last you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom jukwaa la siasa page jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe prev go to page go first prev of go to page go filters show only loading je hata hata wanangoja pccb kuchunguza ndipo washitakiwe lunyungu oct baada ya kuona hii habari hadi sasa sijaona tamko la watu kushitakiwa wala kukamatwa naingiwa wasi wasi na juu ya mwenye magogo haya
je huu si mtego kwamba wanataka kuziba issues za zitto na reactions replies k views share jinsi habari muhimu za tanzania zinavyopatikana kwa bei kubwa game theory oct kwa kuwa huwa nascan sana vyombo vya habari ambavyo vinaandika kuhusu tz lakini hawa jamaa wa indian ocean newsletter wananiacha hoi maana wao wanachaji kwa article badala ya subscription ya mwaka reactions replies k views share wafanya biashara changamkieni tenda za serikali mtoto wa mkulima oct the united republic of tanzania ministerial tender board ministry of finance tender no
of for supply of information technology hardware and consumables accountant general s office reactions replies k views share closed tangazo la tanzania cnn marekani limekamilika hasara oct rais jakaya kikwete hivi karibuni amezindua tanagazo mjini new york kutangaza vivutio vya utalii vilivyoko nchini tanzania jamani kwa wale walio liona tusaidiane ushauri tangazo hilo reactions replies k views share closed buriani amina chifupa mswahili old acc jun mbunge wetu amina chifupa amefariki
ina lillah wainaillah rajioun
reactions replies k views share closed barua ya adam malima kumpinga spika mzee mwanakijiji apr kwa katibu mkuu chama cha mapinduzi yah uamuzi wa spika wa bunge kuhusu suala la mheshimiwa malima mb na bwana mengi mwenyekiti wa ipp suala lilitajwa hapa juu la husika reactions replies k views share prev go to page go first prev of go to page go you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom log in jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search latest activity register jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu log in your name or email address password show forgot your password stay logged in log in don t have an account register now or log in using facebook google microsoft yahoo change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom all forums jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu all forums trending all forums new posts stories of change general forums jamiicheck citizen centered approach in countering misinformation and disinformation online and offline by jamiiforums threads posts 
 k threads posts 
 k kweli matumizi ya bangi huongeza hatari ya kupata shambulio la moyo na kiharusi stroke yesterday at pm dungamawe jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli threads 
 k posts 
 m sub forums katiba mpya threads 
 k posts 
 m ahmed kombo tundu lissu anamsaliti mbowe
anataka kumpindua kwenye uenyekiti moment ago mbatizaji jukwaa la historia threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k hatma ya muslim university of morogoro na maono ya aga khan kuwasaidia waislamu kujenga chuo kikuu minutes ago mr diy stories of change threads k posts k sub forums stories of change stories of change threads k posts k soc kuna machozi ya mamba kwenye kupambana na uharibifu wa mazingira thursday at pm yoda habari na hoja mchanganyiko una jambo umeliona kutoka chanzo chochote cha habari hoja binafsi tushirikishane threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m hamas walimkuta joshua amevaa bulletproof moment ago loth hema jamii intelligence mijadala fikirishi inayoibua fikra mbadala na mpya
makazi ya wanazuoni threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k tafsiri ya namba kujirudia kwenye ulimwengu wa roho minutes ago mshana jr great thinkers jf s great thinkers home if you want to be enrolled contact us threads posts 
 k threads posts 
 k duru utata wa utatu katiba muungano na kura ya maoni today at am nguruvi international forum news and stories from rest of the world threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m israel mambo yamewafika hapa
watishia kuipiga lebanon kama dunia itashindwa kuwaondoa hizbullah mpakani
je wataweza moment ago mangichogo biashara uchumi na ujasiriamali special forum for those interested in business and economics discussions threads 
 k posts 
 k sub forums mega projects in tanzania threads 
 k posts 
 k kafulila ujenzi wa barabara ya kulipia toll road kibaha morogoro kuanza mwezi wa februari minutes ago choicevariable kilimo ufugaji na uvuvi pata ushauri wa jinsi ya kujiajiri katika kilimo ufugaji na uvuvi n
k threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k watanzania tuchangamkie fursa
soko la mayai ni kubwa sana minute ago chasha farming jukwaa la ujenzi na makazi an opportunity for everyone involved with the construction industry including designers contractors clients suppliers and site workers threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k uzi wa kupeana machimbo mbalimbali ya vifaa vya ujenzi na bei zake today at am king kan jukwaa la ajira na tenda fuatilia nafasi mbalimbali za kazi zilizotumwa na wanachama wetu
share details no hotlinking please threads k posts 
 k threads k posts 
 k kwanini utumishi wanatumia muda mrefu kuita watu kazini minutes ago ki c matangazo madogo onyo usiweke links za aina yoyote uongozi wa jf hautahusika kwa namna yoyote kwa mawasiliano ya mauzo yaliyowekwa na wanachama bila kutushirikisha
threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k natafuta pikipiki za kuchaji minutes ago adolph jr jf english only forums news current events discussion on current news and event on what is happening in tanzania
discuss in english only threads posts 
 k threads posts 
 k regret to come to the usa yesterday at pm killa cam tanzania politics discussion board lets analyze and have critical thinking discussions on tanzanian politics
english only threads k posts 
 k threads k posts 
 k who is mwigulu nchemba yesterday at pm akili general discussions general discussions
place to discuss about anything as long as it abides by the forum rules
english only threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k how to send an email to phone number yesterday at am georgewilson east african forums kenyan news and politics serious discussions on kenyan politics and latest news from kenya threads 
 k posts m threads 
 k posts m battle dar es salaam vs nairobi minutes ago coodip ugandan news and politics serious discussions on politics and latest news from uganda threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k uganda magaidi yenye yamuua bibi na wajukuu zake yesterday at pm numbisa the lounge chit chat general chat place to chat about anything as long as it abides by the forum rules
threads posts 
 k threads posts 
 k rule number one yesterday at pm spidernyoka jf social forums lounge jf chit chats and jokes general chat talk about anything that falls under no category on the board but remember follow the rules threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m hivi kuvuta bangi kuna madhara gani minutes ago funzadume urembo mitindo na utanashati lifestyle jf lifestyle mijadala kuhusiana na masuala ya urembo mitindo na utanashati kwa ujumla wake threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k tujuzane aina ya manukato perfume unayotumia today at am the garang jamii photos collection of community photos brought to you by our members
enjoy your stay threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m ai ina vituko sana
ndio nini sasa hiki minutes ago leoleo tu celebrities forum mazuri na vimbwanga vya wakubwa public figures in general the right place for celebrity enthusiast threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m snoop dogg anapanga kuacha kuvuta sigara minutes ago ze dudu mahusiano mapenzi urafiki tubadilishane mawazo kuhusu familia mahusiano mapenzi urafiki n
k na kushauriana threads 
 k posts 
 m sub forums love connect threads 
 k posts 
 m wakishaolewa acheni kuwafuatilia mlio zaa nao ni hatari moment ago kennedy utambulisho member intro forum say hello and introduce thyself to the other jf members threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k mkulima halisi from katavi yesterday at pm saad sports entertainment jamii sports football cricket golf rugby wwe boxing tennis and much more threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m simon msuva kubali ukweli wewe soka la kimataifa basi minute ago watu entertainment cinema listings tv shows music gigs exhibitions theatre clubbing comedy and much more threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k hadithi havinitishi minutes ago young ceo educational tech prof jamii health jukwaa la afya we care about your health uliza swali lolote la kiafya na wanachama wetu watakusaidia haraka iwezekanavyo
kumbuka mficha maradhi kifo humuumbua threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k tatizo la uume kusinyaa na kuwa kama wa mtoto mdogo minutes ago ericman jf garage magari na vyombo vya usafiri jukwaa maalum la mijadala kuhusu vyombo vya usafiri magari pikipiki meli ndege n
k threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k spare parts honda crossroad minutes ago ericman tech gadgets science forum technology based discussions
computer science engineering technology including gadgets and pc gaming discussions threads 
 k posts k threads 
 k posts k jinsi ya kutumia mfumo wa utumishi ess na pepmis minutes ago oxpower jukwaa la mapishi mijadala mbalimbali ya wanajamii inayohusiana na mapishi threads 
 k posts k threads 
 k posts k unakula msosi gani leo today at am friedrich nietzsche jukwaa la sheria the legal forum wewe ni mwanasheria je wahitaji na ufafanuzi kuhusiana na sheria mbalimbali tanzania ni fursa yako ya kuweza kuuliza kuzipambanua sheria mbalimbali threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k je anayejihusha kimapenzi na mwanafunzi adhabu yake ni sawa na aliyempa mimba mwanafunzi minutes ago jkipaji jukwaa la elimu education forum if you have some college school issues and wanna share with us post them here threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k bonus orodha ya full funded scholarship za kumalizia mwaka today at am meneja wa makampuni jukwaa la lugha swahili english languages special forum
jifunze kiswahili learn swahili threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k msaada alligator pepper na bay leaves kwa kiswahili zinaitwaje today at am kindeena staff online wand content manager paw content manager blackbold content manager users online kinyarugina grey blackstarline econonist chasha farming ritz somi hs code freed freed ginner rajmadal kambi ya fisi hassyb aejune orketeemi erry jumaswedi ukhty khadija rickboy ericman ntazana ntazana pyaar ngarob numan lhp dabodaiga afrogyps bexb dr
zaganza konge chimulenga lloyd munroe mbulumuka mk maxkado bichwa komwe prospilla dhk bigjahman akutendee mema boutafrica xumaly kepha mamychique badru jamal halloperidon we are the inner lanyese lavit lesleswng kim eun wand paw blackbold and more
total members guests forum stats threads posts members latest member kitunabox change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom all forums jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu all forums trending all forums new posts stories of change general forums jamiicheck citizen centered approach in countering misinformation and disinformation online and offline by jamiiforums threads posts 
 k threads posts 
 k kweli matumizi ya bangi huongeza hatari ya kupata shambulio la moyo na kiharusi stroke yesterday at pm dungamawe jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli threads 
 k posts 
 m sub forums katiba mpya threads 
 k posts 
 m ahmed kombo tundu lissu anamsaliti mbowe
anataka kumpindua kwenye uenyekiti moment ago mbatizaji jukwaa la historia threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k hatma ya muslim university of morogoro na maono ya aga khan kuwasaidia waislamu kujenga chuo kikuu minutes ago mr diy stories of change threads k posts k sub forums stories of change stories of change threads k posts k soc kuna machozi ya mamba kwenye kupambana na uharibifu wa mazingira thursday at pm yoda habari na hoja mchanganyiko una jambo umeliona kutoka chanzo chochote cha habari hoja binafsi tushirikishane threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m hamas walimkuta joshua amevaa bulletproof moment ago loth hema jamii intelligence mijadala fikirishi inayoibua fikra mbadala na mpya
makazi ya wanazuoni threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k tafsiri ya namba kujirudia kwenye ulimwengu wa roho minutes ago mshana jr great thinkers jf s great thinkers home if you want to be enrolled contact us threads posts 
 k threads posts 
 k duru utata wa utatu katiba muungano na kura ya maoni today at am nguruvi international forum news and stories from rest of the world threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m israel mambo yamewafika hapa
watishia kuipiga lebanon kama dunia itashindwa kuwaondoa hizbullah mpakani
je wataweza moment ago mangichogo biashara uchumi na ujasiriamali special forum for those interested in business and economics discussions threads 
 k posts 
 k sub forums mega projects in tanzania threads 
 k posts 
 k kafulila ujenzi wa barabara ya kulipia toll road kibaha morogoro kuanza mwezi wa februari minutes ago choicevariable kilimo ufugaji na uvuvi pata ushauri wa jinsi ya kujiajiri katika kilimo ufugaji na uvuvi n
k threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k watanzania tuchangamkie fursa
soko la mayai ni kubwa sana minute ago chasha farming jukwaa la ujenzi na makazi an opportunity for everyone involved with the construction industry including designers contractors clients suppliers and site workers threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k uzi wa kupeana machimbo mbalimbali ya vifaa vya ujenzi na bei zake today at am king kan jukwaa la ajira na tenda fuatilia nafasi mbalimbali za kazi zilizotumwa na wanachama wetu
share details no hotlinking please threads k posts 
 k threads k posts 
 k kwanini utumishi wanatumia muda mrefu kuita watu kazini minutes ago ki c matangazo madogo onyo usiweke links za aina yoyote uongozi wa jf hautahusika kwa namna yoyote kwa mawasiliano ya mauzo yaliyowekwa na wanachama bila kutushirikisha
threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k natafuta pikipiki za kuchaji minutes ago adolph jr jf english only forums news current events discussion on current news and event on what is happening in tanzania
discuss in english only threads posts 
 k threads posts 
 k regret to come to the usa yesterday at pm killa cam tanzania politics discussion board lets analyze and have critical thinking discussions on tanzanian politics
english only threads k posts 
 k threads k posts 
 k who is mwigulu nchemba yesterday at pm akili general discussions general discussions
place to discuss about anything as long as it abides by the forum rules
english only threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k how to send an email to phone number yesterday at am georgewilson east african forums kenyan news and politics serious discussions on kenyan politics and latest news from kenya threads 
 k posts m threads 
 k posts m battle dar es salaam vs nairobi minutes ago coodip ugandan news and politics serious discussions on politics and latest news from uganda threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k uganda magaidi yenye yamuua bibi na wajukuu zake yesterday at pm numbisa the lounge chit chat general chat place to chat about anything as long as it abides by the forum rules
threads posts 
 k threads posts 
 k rule number one yesterday at pm spidernyoka jf social forums lounge jf chit chats and jokes general chat talk about anything that falls under no category on the board but remember follow the rules threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m hivi kuvuta bangi kuna madhara gani minutes ago funzadume urembo mitindo na utanashati lifestyle jf lifestyle mijadala kuhusiana na masuala ya urembo mitindo na utanashati kwa ujumla wake threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k tujuzane aina ya manukato perfume unayotumia today at am the garang jamii photos collection of community photos brought to you by our members
enjoy your stay threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m ai ina vituko sana
ndio nini sasa hiki minutes ago leoleo tu celebrities forum mazuri na vimbwanga vya wakubwa public figures in general the right place for celebrity enthusiast threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m snoop dogg anapanga kuacha kuvuta sigara minutes ago ze dudu mahusiano mapenzi urafiki tubadilishane mawazo kuhusu familia mahusiano mapenzi urafiki n
k na kushauriana threads 
 k posts 
 m sub forums love connect threads 
 k posts 
 m wakishaolewa acheni kuwafuatilia mlio zaa nao ni hatari moment ago kennedy utambulisho member intro forum say hello and introduce thyself to the other jf members threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k mkulima halisi from katavi yesterday at pm saad sports entertainment jamii sports football cricket golf rugby wwe boxing tennis and much more threads 
 k posts 
 m threads 
 k posts 
 m simon msuva kubali ukweli wewe soka la kimataifa basi minute ago watu entertainment cinema listings tv shows music gigs exhibitions theatre clubbing comedy and much more threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k hadithi havinitishi minutes ago young ceo educational tech prof jamii health jukwaa la afya we care about your health uliza swali lolote la kiafya na wanachama wetu watakusaidia haraka iwezekanavyo
kumbuka mficha maradhi kifo humuumbua threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k tatizo la uume kusinyaa na kuwa kama wa mtoto mdogo minutes ago ericman jf garage magari na vyombo vya usafiri jukwaa maalum la mijadala kuhusu vyombo vya usafiri magari pikipiki meli ndege n
k threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k spare parts honda crossroad minutes ago ericman tech gadgets science forum technology based discussions
computer science engineering technology including gadgets and pc gaming discussions threads 
 k posts k threads 
 k posts k jinsi ya kutumia mfumo wa utumishi ess na pepmis minutes ago oxpower jukwaa la mapishi mijadala mbalimbali ya wanajamii inayohusiana na mapishi threads 
 k posts k threads 
 k posts k unakula msosi gani leo today at am friedrich nietzsche jukwaa la sheria the legal forum wewe ni mwanasheria je wahitaji na ufafanuzi kuhusiana na sheria mbalimbali tanzania ni fursa yako ya kuweza kuuliza kuzipambanua sheria mbalimbali threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k je anayejihusha kimapenzi na mwanafunzi adhabu yake ni sawa na aliyempa mimba mwanafunzi minutes ago jkipaji jukwaa la elimu education forum if you have some college school issues and wanna share with us post them here threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k bonus orodha ya full funded scholarship za kumalizia mwaka today at am meneja wa makampuni jukwaa la lugha swahili english languages special forum
jifunze kiswahili learn swahili threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k msaada alligator pepper na bay leaves kwa kiswahili zinaitwaje today at am kindeena staff online wand content manager paw content manager blackbold content manager users online kinyarugina grey blackstarline econonist chasha farming ritz somi hs code freed freed ginner rajmadal kambi ya fisi hassyb aejune orketeemi erry jumaswedi ukhty khadija rickboy ericman ntazana ntazana pyaar ngarob numan lhp dabodaiga afrogyps bexb dr
zaganza konge chimulenga lloyd munroe mbulumuka mk maxkado bichwa komwe prospilla dhk bigjahman akutendee mema boutafrica xumaly kepha mamychique badru jamal halloperidon we are the inner lanyese lavit lesleswng kim eun wand paw blackbold and more
total members guests forum stats threads posts members latest member kitunabox change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom change mode jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search latest activity register jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu change mode use default style jamii forums new jamii forums dark jamii forums dark blue change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom where we dare to talk openly jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search new posts latest activity jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu new posts where we dare to talk openly trending all forums new posts stories of change latest posts wakishaolewa acheni kuwafuatilia mlio zaa nao ni hatari jan uary wednesday at am nimetoka kwenye kikao cha usuluhishi usiku huu wanandoa wanagombana kisa simu anazopigiwa mwanamke na mzazi mwenzake
mwanamke kila akijaribu kujitetea jamaa haelewi anasema haiwezekani lazima reactions replies k views share ahmed kombo tundu lissu anamsaliti mbowe
anataka kumpindua kwenye uenyekiti choicevariable yesterday at pm za moto moto kutoka mtaa wa ufipa ni kwamba wameanza kushikana uchawi msaliti wa taifa tundu lisu na kibaraka wa wazungu ameamua kumshughulikia mwenyekiti wake mwanaharakati ahmed kombo reactions replies k views share israel mambo yamewafika hapa
watishia kuipiga lebanon kama dunia itashindwa kuwaondoa hizbullah mpakani
je wataweza alwaz thursday at pm mmoja ya waziri katika baraza la vita la israel benny gantz ameweka wazi kuwa muda wa majadiliano unakaribia kuisha na kwamba nchi yake itaingia kuipiga lebanon yote iwapo serikali ya nchi hiyo reactions replies k views share msikiti wa al aqsa utavunjwa muda si mrefu ward thursday at am maandalizi ya ujenzi wa hekalu la suleiman uko tayari
vifaa budget vyote viko tayari hekalu hili litajengwa eneo ambalo sasa hivi kuna msikiti wa alqsa
utaratibu wa ujenzi utafanyika baada ya reactions replies k views share hamas walimkuta joshua amevaa bulletproof j yesterday at pm kufuatia kifo cha mtanzania joshua mollel aliyeuwawa na kundi la hamas baba yake mzazi amefunguka na kusema kuwa alifika eneo alilokuwa akiishi na mwanae ambapo alipata taarifa kuwa kundi la reactions replies k views share usioe wanawake wa jf hawa ni warahisi na wepesi mno kuchakatwa loading failed minutes ago moderator huu uzi usifutwe huu ni ukweli chama cha wakataa ndoa wengi wao wameangukia kwa hawa wadada wa humu ndani habari ndugu zangu ikiwa ni jumamosi ya mwisho ya mwaka 
nayasema haya reactions replies views share nimfanye nini huyu mwanamke lusanasaimon yesterday at pm habari za jioni mabibi na mabwana kwanza nijambo lakujivunia christmas tumeimaliza salama na naamini mwaka mpya wote tutafika salama mungu yu nasi
niende kwenye mada bila kupoteza muda mimi reactions replies k views share baba wa joshua aomba serikali ya tanzania iongee na nchi rafiki za hamas ili waachie mwili wa mwanae bagamoyo yesterday at pm december kilimanjaro international airport tanzania baba wa joshua aomba serikali ya tanzania iongee na nchi rafiki za kundi la hamas baba mzazi wa joshua mollel amwaga machozi arejea reactions replies k views share wanaume wa kikristo wanazidi kuziogopa ndoa na kuchelewa kuoa mabinti wa kikristo wanazidi kuolewa na wanaume wa kiislam sky soldier yesterday at pm na hata ukiangalia viongozi wetu waziri mkuu majaliwa rais wa zanzibar mwinyi jakaya kikwete n k wameoa wakristo kwa mwaka huu pekee nimeshuhudia binam yangu kaolewa na kijana wa kiislam co reactions replies k views share watanzania tuchangamkie fursa
soko la mayai ni kubwa sana mbane yesterday at pm habari wakuu nimefungua duka la kuuza mayai ya kisasa nimegundua mayai yanahitajika sana maana mzigo unatoka mno ila tatizo upatikanaji umekua changamoto tanzania tuna wafugaji wachache sana reactions replies views share view more forum stats threads posts members latest member kitunabox new posts change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom contact us jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search latest activity register jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu contact us your name required your email address required subject required message required send change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom terms and rules jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search latest activity register jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser help pages general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu help smilies bb codes trophies cookie usage terms and rules privacy policy help terms and rules jamiiforums is not responsible for any user generated content and accounts content
content submitted express the views of their author only
you agree to not use the service to submit or link to any content which is defamatory abusive hateful threatening spam or spam like likely to offend contains adult or objectionable content contains personal information of others risks copyright infringement encourages unlawful activity or otherwise violates any laws
all content you submit or upload may be reviewed by our staff members
all content you submit or upload may be sent to third party verification services including but not limited to spam prevention services
please read our community engagement guidelines for more details we reserve the rights to remove or modify any content submitted for any good reason without explanation
requests for content removal or modification will be undertaken only at our discretion
we reserve the right to take action against any account with the service at any time
you are granting us with non exclusive permanent irrevocable unlimited license to use publish or re publish your content in connection with the service
you retain copyright over the content
we respect your right to be forgotten but at the moment we do not accept account closure or deletion requests
think before you open an account or share content on the public domain
these terms may be changed at any time without notice
if you do not agree with these terms please do not register or use this service
if you wish to get in touch with us please contact us help change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom privacy policy jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search latest activity register jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser help pages general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu help smilies bb codes trophies cookie usage terms and rules privacy policy help privacy policy we are jamiiforums
we re committed to protecting and respecting your privacy
if you have questions about your personal information please contact us what information we hold about you the type of data that we collect and process includes your name or username your display name
your email address used during registration
date and time of access
your browser details name and version
your device operating system
further data may be collected if you choose to share it such as if you fill out fields on your profile
we collect some or all of this information in the following cases you register as member on this site
you fill out our contact form
you browse this site
see cookie policy below
you fill out fields on your profile
how your personal information is used we may use your personal information in the following ways we log the traffic on jamiiforums for security reasons and to ensure the stability and reliability of our system while protecting jf against possible external attacks
for the purposes of making you registered member of our site in order for you to contribute content to this site
we may use your email address to inform you of activity on our site
other ways we may use your personal information
in addition to notifying you of activity on our site which may be relevant to you from time to time we may wish to communicate with all members any important information such as announcements by email
you can opt in to or opt out of such emails in your profile
we may collect non personally identifiable information about you in the course of your interaction with our site
this information may include technical information about the browser or type of device you re using
this information will be used purely for the purposes of analytics and tracking the number of visitors to our site
keeping your data secure jamiiforums is committed to ensuring that any information you provide to us is secure
in order to prevent unauthorized access or disclosure we have put in place suitable measures and procedures to safeguard and secure the information that we collect
cookie policy cookies are small text files which are set by us on your computer which allow us to provide certain functionality on our site such as being able to log in or remembering certain preferences
we have detailed cookie policy and more information about the cookies that we set on this page rights you have right to access the personal data we hold about you or obtain copy of it
to do so please contact us if you believe that the information we hold for you is incomplete or inaccurate you may contact us to ask us to complete or correct that information
you also have the right to request the erasure of your personal data
please contact us if you would like us to remove your personal data
acceptance of this policy continued use of our site signifies your acceptance of this policy
if you do not accept the policy then please do not use this site
when registering we will further request your explicit acceptance of the privacy policy
changes to this policy jamiiforums may make changes to this policy at any time
you may be asked to review and re accept the information in this policy if it changes in the future
help change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom help jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search search titles only by search advanced search latest activity register jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser help pages general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu help smilies bb codes trophies cookie usage terms and rules privacy policy help smilies this shows full list of the smilies you can insert when posting message
bb codes the list of bb codes you can use to spice up the look of your messages
this page shows list of all bb codes that are available
trophies you can earn trophies by carrying out different actions
this page shows list of the trophies that are available
cookie usage this page explains how this site uses cookies
terms and rules you must agree to these terms and rules before using the site
privacy policy you must accept this policy before using the site
change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom jukwaa la siasa jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe go to page go next of go to page go next last filters show only loading sticky maoni ushauri mapendekezo na pongezi kwa rais samia suluhu hassan zimmerman mar hongera sana mama kwa kuapishwa kuwa rais wa sita wa tanzania
sasa baada ya tanzania kupata uzoefu wa kutosha kutokana na awamu zake za uongozi na tukaona mazuri na mapungufu yake na wewe pia reactions k replies k views share sticky toka kwa wananchi kero na vitendo vya kifisadi vinavyoendelea nchini vinavyotakiwa kufuatiliwa jamiiforums feb ndugu wana jamiiforums nchi yetu imetafunwa mno na ni wakati sasa tuseme imetosha
tumsaidie rais magufuli na serikali yake kuweza kuzifahamu kero zetu za yanayotusumbua kama watanzania ambayo reactions k replies k views share closed sticky jamiiforums community engagement guidelines mwongozo wa ushiriki kwenye mijadala jamiiforums sep hapana shaka kuwa kutakuwa na maoni na mawazo anuai juu ya masuala mbalimbali yanayojadiliwa katika jukwaa hili
washiriki hawatarajiwi kukubaliana na kila jambo linalojadiliwa kwa msingi huo reactions replies m views share ahmed kombo tundu lissu anamsaliti mbowe
anataka kumpindua kwenye uenyekiti choicevariable yesterday at pm za moto moto kutoka mtaa wa ufipa ni kwamba wameanza kushikana uchawi msaliti wa taifa tundu lisu na kibaraka wa wazungu ameamua kumshughulikia mwenyekiti wake mwanaharakati ahmed kombo reactions replies k views share baba wa joshua aomba serikali ya tanzania iongee na nchi rafiki za hamas ili waachie mwili wa mwanae bagamoyo yesterday at pm december kilimanjaro international airport tanzania baba wa joshua aomba serikali ya tanzania iongee na nchi rafiki za kundi la hamas baba mzazi wa joshua mollel amwaga machozi arejea reactions replies k views share mikakati itakayofanya chadema yetu iwe chama cha umma cha ukombozi kamanda asiyechoka minutes ago mbowe kuondolewa madarakani kwa nguvu
matumizi ya pesa za umma kuwekwa wazi
na pesa kutumiwa kwa nia thabiti ya kuig oa ccm madarakani
chawa mbowe akina t
mwaipwaya na yule dogo wa mwanza reactions replies views share humphrey polepole ndugu zako wanasiasa wenye chuki nawewe pamoja na wataalamu wa afya wanasema kuingiza dawa ambazo hazijasajiliwa nchini ni ndoto resilience minutes ago pole pole anapiga kazi ana uwezo wa kujenga hoja na anayo maono makubwa kuhusu kesho ya tanzania
kwa akili alizonazo hawezi kukubalika ndani ya ccm kirahisi na mwisho wa siku watampiga reactions replies views share kutekwa kwa paul manzi raia wa rwanda nchi tanzania kunaichafua nchi kidiplomasia mdude nyagali yesterday at pm reactions replies k views share utabiri katika uchaguzi mkuu wa mwaka sugu atavunja record kwa kupata kura ambazo hakuna mgombea mungine aliwahi kupata mr dudumizi yesterday at pm habari zenu wanajf wenzangu kwanza naomba niwaandae kisaikolojia wale wote ambao wanafikiri kuwa chadema haitoshiriki katika uchaguzi mkuu wa uraisi na ubunge
utabiri wangu unaonesha kuwa reactions replies k views share vingunguti watu wawili wauawa kwa kupigwa na risasi mirindimo minutes ago watu wawili wakazi wa mtaa wa majengo kata ya vingunguti wilaya ya ilala dar es salaam wamefariki baada ya kupigwa risasi jioni ya jumatano desemba 
akizungumza na jambo tv leo ijumaa reactions replies views share balozi wa palestina ameenda misikitini kueneza chuki amevuka mipaka atimuliwe chipa gm yesterday at pm balozi wa palestine nchini tanzania mh
hamdi mansour abuali alimwe barua mara moja na kutimuliwa kama persona non grata balozi wa palestina reactions replies k views share walimu wa tanzania ndio maana wanadharauliwa na kila mtu robot la matope thursday at pm baada ya kuona kila leo kuna mijadala ya kuwadharau walimu ikanibidi niingie google kujua walimu wanalipwa kiasi gani
nilichokikuta huko ni aibu yaaani kwa mwezi mwalimu analipwa posho ya reactions replies k views share internship manamba mashambani israel michewen yesterday at pm huu utaratibu wa kupeleka vijana israel 
nani anaratibu 
sifa za kujiunga ni zipi maana naona wanufaika wanatokea kanda ya kaskazini zaidi kuna nn hapo ukute coordinator mangi anapata reactions replies k views share kumbe ubabe wa kufanya mambo bila kulihusisha bunge siyo wa shujaa maguful tu hata rais biden analikwepa bunge lisimcheleweshe johnthebaptist minutes ago hapo awali tuliaminishwa shujaa maguful alikuwa analidharau bunge kwa kutopeleka bungeni mambo muhimu yanayohitaji usiri kumbe hata marekani ni vivyo hivyo serikali ya biden imeiuzia kwa dharura reactions replies views share waandishi wa habari waliogombea ubunge kupitia ccm waepukwe kama ukoma hawawezi kutenda haki erythrocyte dec hii ni taarifa ninayoielekeza kwa chadema chama pekee cha upinzani nchini tanzania kwamba kwenye ule ulioitwa uchaguzi waandishi wengi wa habari wa vyombo vinavyoitwa binafsi waligombea reactions replies k views share baada ya kulitafakari sakata la dp world nimegundua kuwa waislam walikuwa sahihi crankshaft yesterday at am wakati sakata like linapamba moto liliibuka suala la mkataba wa serikali kudhamini makanisa kwa fedha ya umma
hoja yangu inajikita kwenye hoja kwamba sakata la dp world na mkataba wa makanisa reactions replies k views share nauona mwaka ukiwa na siasa ngumu sana
uchaguzi wa serikali za mitaa hakutakuwa na mnyonge johnthebaptist today at am mtu anajiuliza nikipiga kura inanisaidia nini afadhali wajumbe wameshachukua chao mapema kura zitauzwa nawatakia heri ya mwaka mpya reactions replies views share wizara ya afya wanatumia jina la rais kutaka kuhalalisha mradi wa upigaji wa bilioni shilingi za wb choicevariable minutes ago inashangaza kusikia kwamba waziri wa afya ummy mwalimu akitumia jina la rais samia kutaka kuhalalisha ulaji wa pesa zaidi ya shilingi bilioni za ufadhili mkopo kutoka world bank kwa kuanzisha reactions replies views share waziri jerry slaa mtumishi wa wizara yako akinunua ardhi ikawa na mgogoro ni kigezo cha kumsimamisha kazi chiembe dec kidogo nimeshangazwa na habari inayotembea mtandaoni mtumishi wa wizara ya ardhi anadai kununua ardhi ardhi ikawa na mgongano na mtu mwingine je hii ni sababu ya kumsimamisha kazi kwamba reactions replies views share rc chalamila mnyonge anafurahia vitu vya ovyo ovyo allen kilewella thursday at pm mkuu wa mkoa wa dar es salaam albert chalamila amesema kuwa mtu mnyonge hawezi kufurahia kitu kizuri mnyonge anafurahia vitu vya hovyo hovyo
chalamila amesema maneno hayo alipokuwa reactions replies k views share jimbo la nyamagana halina mbunge wala viongozi wa mitaa mfanyakazfake thursday at pm nimelazimika kulisema hili baada ya kuona wananchi wengi wakiteseka kutokana mvua zinazoendelea kunyesha barabara mbovu kila kona wananchi wanahamasishana kila iitwayo leo kutengeneza barabara za reactions replies views share wabunge wakatwe mshahara pesa zitakazopatikana zitumike kulipa mishahara ya vijana watakaoajariwa mzee wa twitter yesterday at pm wabunge wetu bunge la muungano wanapokea msh
wa sh
mil
 kwa mwezi
tuna wabunge na jumla ya mishahara yao kwa mwezi ni tsh bil
 endapo kila mbunge atakubaki kukatwa reactions replies views share ufisadi wa viwanja mwanza hongera waziri mkuu majaliwa kwa kuingilia kati masopakyindi oct wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na reactions replies k views share go to page go next of go to page go next last you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom jukwaa la siasa jamiiforums forums new posts search forums new posts new posts latest activity members current visitors verified members log in register trending search search everywhere threads this forum search titles only by search advanced search new posts search forums jamii check stories of change menu log in register navigation install the app install more options change style contact us close menu start discussion staff online fichua uovu javascript is disabled
for better experience please enable javascript in your browser before proceeding
you are using an out of date browser
it may not display this or other websites correctly
you should upgrade or use an alternative browser navigation general forums sports entertainment education tech professional jf english only forums east african forums members only stories of change jamiicheck fichua uovu forums general forums jukwaa la siasa tanzania s political forum
hakikisha hoja unayoiweka hapa ni ya kisiasa kweli katiba mpya mchakato wa utafutaji wa katiba mpya ya tanzania inahusisha hatua zote kuanzia muswada rasimu hadi katiba yenyewe threads 
 k posts 
 k threads 
 k posts 
 k nimekubali matokeo ukawa kanda ya ziwa wako vizuri mnyika salum ni combination ya hatari dec thebe go to page go next of go to page go next last filters show only loading sticky maoni ushauri mapendekezo na pongezi kwa rais samia suluhu hassan zimmerman mar hongera sana mama kwa kuapishwa kuwa rais wa sita wa tanzania
sasa baada ya tanzania kupata uzoefu wa kutosha kutokana na awamu zake za uongozi na tukaona mazuri na mapungufu yake na wewe pia reactions k replies k views share sticky toka kwa wananchi kero na vitendo vya kifisadi vinavyoendelea nchini vinavyotakiwa kufuatiliwa jamiiforums feb ndugu wana jamiiforums nchi yetu imetafunwa mno na ni wakati sasa tuseme imetosha
tumsaidie rais magufuli na serikali yake kuweza kuzifahamu kero zetu za yanayotusumbua kama watanzania ambayo reactions k replies k views share closed sticky jamiiforums community engagement guidelines mwongozo wa ushiriki kwenye mijadala jamiiforums sep hapana shaka kuwa kutakuwa na maoni na mawazo anuai juu ya masuala mbalimbali yanayojadiliwa katika jukwaa hili
washiriki hawatarajiwi kukubaliana na kila jambo linalojadiliwa kwa msingi huo reactions replies m views share rc chalamila mnyonge anafurahia vitu vya ovyo ovyo allen kilewella thursday at pm mkuu wa mkoa wa dar es salaam albert chalamila amesema kuwa mtu mnyonge hawezi kufurahia kitu kizuri mnyonge anafurahia vitu vya hovyo hovyo
chalamila amesema maneno hayo alipokuwa reactions replies k views share ahmed kombo tundu lissu anamsaliti mbowe
anataka kumpindua kwenye uenyekiti choicevariable yesterday at pm za moto moto kutoka mtaa wa ufipa ni kwamba wameanza kushikana uchawi msaliti wa taifa tundu lisu na kibaraka wa wazungu ameamua kumshughulikia mwenyekiti wake mwanaharakati ahmed kombo reactions replies k views share baba wa joshua aomba serikali ya tanzania iongee na nchi rafiki za hamas ili waachie mwili wa mwanae bagamoyo yesterday at pm december kilimanjaro international airport tanzania baba wa joshua aomba serikali ya tanzania iongee na nchi rafiki za kundi la hamas baba mzazi wa joshua mollel amwaga machozi arejea reactions replies k views share mikakati itakayofanya chadema yetu iwe chama cha umma cha ukombozi kamanda asiyechoka minutes ago mbowe kuondolewa madarakani kwa nguvu
matumizi ya pesa za umma kuwekwa wazi
na pesa kutumiwa kwa nia thabiti ya kuig oa ccm madarakani
chawa mbowe akina t
mwaipwaya na yule dogo wa mwanza reactions replies views share humphrey polepole ndugu zako wanasiasa wenye chuki nawewe pamoja na wataalamu wa afya wanasema kuingiza dawa ambazo hazijasajiliwa nchini ni ndoto resilience minutes ago pole pole anapiga kazi ana uwezo wa kujenga hoja na anayo maono makubwa kuhusu kesho ya tanzania
kwa akili alizonazo hawezi kukubalika ndani ya ccm kirahisi na mwisho wa siku watampiga reactions replies views share kutekwa kwa paul manzi raia wa rwanda nchi tanzania kunaichafua nchi kidiplomasia mdude nyagali yesterday at pm reactions replies k views share utabiri katika uchaguzi mkuu wa mwaka sugu atavunja record kwa kupata kura ambazo hakuna mgombea mungine aliwahi kupata mr dudumizi yesterday at pm habari zenu wanajf wenzangu kwanza naomba niwaandae kisaikolojia wale wote ambao wanafikiri kuwa chadema haitoshiriki katika uchaguzi mkuu wa uraisi na ubunge
utabiri wangu unaonesha kuwa reactions replies k views share vingunguti watu wawili wauawa kwa kupigwa na risasi mirindimo minutes ago watu wawili wakazi wa mtaa wa majengo kata ya vingunguti wilaya ya ilala dar es salaam wamefariki baada ya kupigwa risasi jioni ya jumatano desemba 
akizungumza na jambo tv leo ijumaa reactions replies views share balozi wa palestina ameenda misikitini kueneza chuki amevuka mipaka atimuliwe chipa gm yesterday at pm balozi wa palestine nchini tanzania mh
hamdi mansour abuali alimwe barua mara moja na kutimuliwa kama persona non grata balozi wa palestina reactions replies k views share walimu wa tanzania ndio maana wanadharauliwa na kila mtu robot la matope thursday at pm baada ya kuona kila leo kuna mijadala ya kuwadharau walimu ikanibidi niingie google kujua walimu wanalipwa kiasi gani
nilichokikuta huko ni aibu yaaani kwa mwezi mwalimu analipwa posho ya reactions replies k views share internship manamba mashambani israel michewen yesterday at pm huu utaratibu wa kupeleka vijana israel 
nani anaratibu 
sifa za kujiunga ni zipi maana naona wanufaika wanatokea kanda ya kaskazini zaidi kuna nn hapo ukute coordinator mangi anapata reactions replies k views share kumbe ubabe wa kufanya mambo bila kulihusisha bunge siyo wa shujaa maguful tu hata rais biden analikwepa bunge lisimcheleweshe johnthebaptist minutes ago hapo awali tuliaminishwa shujaa maguful alikuwa analidharau bunge kwa kutopeleka bungeni mambo muhimu yanayohitaji usiri kumbe hata marekani ni vivyo hivyo serikali ya biden imeiuzia kwa dharura reactions replies views share waandishi wa habari waliogombea ubunge kupitia ccm waepukwe kama ukoma hawawezi kutenda haki erythrocyte dec hii ni taarifa ninayoielekeza kwa chadema chama pekee cha upinzani nchini tanzania kwamba kwenye ule ulioitwa uchaguzi waandishi wengi wa habari wa vyombo vinavyoitwa binafsi waligombea reactions replies k views share baada ya kulitafakari sakata la dp world nimegundua kuwa waislam walikuwa sahihi crankshaft yesterday at am wakati sakata like linapamba moto liliibuka suala la mkataba wa serikali kudhamini makanisa kwa fedha ya umma
hoja yangu inajikita kwenye hoja kwamba sakata la dp world na mkataba wa makanisa reactions replies k views share nauona mwaka ukiwa na siasa ngumu sana
uchaguzi wa serikali za mitaa hakutakuwa na mnyonge johnthebaptist today at am mtu anajiuliza nikipiga kura inanisaidia nini afadhali wajumbe wameshachukua chao mapema kura zitauzwa nawatakia heri ya mwaka mpya reactions replies views share wizara ya afya wanatumia jina la rais kutaka kuhalalisha mradi wa upigaji wa bilioni shilingi za wb choicevariable minutes ago inashangaza kusikia kwamba waziri wa afya ummy mwalimu akitumia jina la rais samia kutaka kuhalalisha ulaji wa pesa zaidi ya shilingi bilioni za ufadhili mkopo kutoka world bank kwa kuanzisha reactions replies views share waziri jerry slaa mtumishi wa wizara yako akinunua ardhi ikawa na mgogoro ni kigezo cha kumsimamisha kazi chiembe dec kidogo nimeshangazwa na habari inayotembea mtandaoni mtumishi wa wizara ya ardhi anadai kununua ardhi ardhi ikawa na mgongano na mtu mwingine je hii ni sababu ya kumsimamisha kazi kwamba reactions replies views share jimbo la nyamagana halina mbunge wala viongozi wa mitaa mfanyakazfake thursday at pm nimelazimika kulisema hili baada ya kuona wananchi wengi wakiteseka kutokana mvua zinazoendelea kunyesha barabara mbovu kila kona wananchi wanahamasishana kila iitwayo leo kutengeneza barabara za reactions replies views share wabunge wakatwe mshahara pesa zitakazopatikana zitumike kulipa mishahara ya vijana watakaoajariwa mzee wa twitter yesterday at pm wabunge wetu bunge la muungano wanapokea msh
wa sh
mil
 kwa mwezi
tuna wabunge na jumla ya mishahara yao kwa mwezi ni tsh bil
 endapo kila mbunge atakubaki kukatwa reactions replies views share ufisadi wa viwanja mwanza hongera waziri mkuu majaliwa kwa kuingilia kati masopakyindi oct wizara ya ardhi imeoza kwa rushwa
sina uhakika kama waziri jerry slaa ataziweza mbinu za ufisadi ndani ya wizara ya ardhi na idara za ardhi katika halmashauri
sakata la plots na reactions replies k views share go to page go next of go to page go next last you must log in or register to post here
forums general forums change mode change style change width contact us terms privacy policy help back top bottom
ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka yaliyomo sura ya kwanza utangulizi sura ya pili mapinduzi ya uchumi kwa maendeleo ya watu sura ya tatu huduma za jamii sura ya nne sayansi teknolojia na ubunifu sura ya tano ulinzi na usalama sura ya sita utawala bora utawala wa sheria na madaraka ya wananchi sura ya saba mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa sura ya nane mazingatio maalum ya ilani kuhusu zanzibar sura ya tisa maeneo mengine ya kipaumbele sura ya kumi chama cha mapinduzi iiiilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya kwanza utangulizi 
jamhuri ya muungano wa tanzania chini ya uongozi wa vyama vya tanu na asp na baadae ccm imejengwa katika misingi ya ujamaa na kujitegemea inayozingatia utu usawa na haki
misingi hii imeimarishwa na siasa safi na uongozi bora wa ccm na imekuwa ndio nguzo ya kudumisha amani umoja na mshikamano wa kitaifa
ccm itaendelea kuzisimamia serikali zake kuhakikisha kuwa zinazingatia kulinda na kudumisha misingi hii adhimu
ccm itahakikisha kuwa tanzania inaendelea kulinda uhuru wake kudumisha mapinduzi matukufu ya zanzibar na kuimarisha muungano wetu wenye mfumo wa serikali mbili pamoja na tunu nyingine za taifa ikiwemo falsafa ya mwenge wa uhuru ili kuendelea kujenga taifa imara linalojitegemea kiuchumi na kisiasa lenye ustawi wa watu wake na linaloenzi na kuthamini mila nzuri desturi na utamaduni wetu
ccm inaamini kwamba uzalendo kwa nchi ndio msingi wa maendeleo ya kweli ya tanzania ambayo yataletwa na watanzania wenyewe
hivyo basi ccm itaendelea kuhimiza wananchi kuwa wazalendo kwa nchi yetu kwa kufanya kazi kwa uadilifu bidii na maarifa kama msingi imara wa maendeleo
ccm inaamini pia kuwa kila mtu ana jukumu la kufanya kazi kwa bidii na maarifa ili kujiletea maendeleo yake na taifa kwa ujumla
imani hii ndiyo chimbuko la kauli mbiu za hapa kazi tu na kuacha kufanya kazi kwa mazoea aidha ccm inatambua kuwa serikali inazoziongoza zina jukumu la msingi la kuhakikisha kuwa walio wanyonge katika jamii wanapata fursa ya kipekee ya kustawisha maisha yao na kuondokana na unyonge wao ili kupunguza tofauti za matabaka
ccm inatambua kuwa nchi yetu ina watu wenye uwezo na rasilimali za kutosha kama vile ardhi madini gesi asilia misitu wanyama malikale mambo ya kale bahari maziwa na mito pamoja na nafasi na fursa nzuri za kijiografia
rasilimali na fursa hizi zikitumiwa vizuri zitakuwa chachu kubwa kwa maendeleo ya taifa kama ambavyo imethibitika katika utekelezaji wa ilani ya ccm ya mwaka na kwamba tukiamua tunaweza
ni katika muktadha huu ccm inaamini kuwa tanzania ni nchi tajiri
katika miaka mitano ya utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka chini ya uongozi wa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mafanikio makubwa yamepatikana katika nyanja na sekta zote za maendeleo kwa ustawi wa wananchi
mafanikio haya ni pamoja na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka a kuendelea kulinda na kuimarisha umoja mshikamano amani utulivu ulinzi na usalama b kuendelea kulinda kuimarisha na kudumisha uhuru mapinduzi matukufu ya zanzibar na muungano wa tanzania c kuendelea kulinda na kuimarisha demokrasia ya vyama vingi haki za binadamu nchi isiyofungamana na dini yoyote na kupambana na unyanyasaji na udhalilishaji wa aina zote d kuendelea kuwa nchi isiyofungamana na upande wowote ili kuweza kutetea na kulinda masilahi ya nchi yetu kwa kuzingatia misingi tunayoiamini e kuimarisha utumishi wa umma unaozingatia weledi nidhamu uadilifu bidii na maarifa katika kazi f kuimarisha mifumo ya kisera kitaasisi na kisheria ikiwemo kutungwa kwa sheria inayotaka serikali za mitaa kutenga asilimia ya mapato yake kwa ajili ya uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu g kuimarishwa kwa ofisi ya msajili wa hazina kulikowezesha kusimamia na kuboresha utendaji wa mashirika ya umma yaliyoweza kuchangia jumla ya shilingi trilioni 
 kama gawio na michango kwa serikali
h kuhamishia serikali makao makuu ya nchi dodoma i kudhibiti na kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa uhujumu uchumi na ufisadi na hivyo kuokoa fedha na rasilimali nyingine na kuzielekeza kwenye mipango ya maendeleo ya nchi j kudhibiti na kuimarisha mapambano dhidi ya uzalishaji uagizaji usambazaji uuzaji na matumizi ya dawa za kulevya utakatishaji wa fedha haramu na biashara ya kusafirisha binadamu k kujitosheleza kwa chakula na kuzalisha ziada kwa ajili ya masoko ya nje l kuimarisha uchumi wa viwanda ambapo idadi ya viwanda imeongezeka kutoka viwanda mwaka hadi kufikia viwanda mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia 
kutokana na hatua hii uzalishaji wa bidhaa na ajira umeendelea kuongezeka m kutekeleza miradi ya kimkakati yenye tija kubwa katika uchumi na ustawi wa jamii ikiwemo miradi ifuatayo mradi wa kufua umeme wa maji wa julius nyerere ujenzi wa reli ya kisasa sgr kufufuliwa kwa shirika la ndege la taifa kwa kununua ndege mpya kununua meli mbili mpya zanzibar na ujenzi wa jengo la abiria katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa abeid amani karume ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka n kuimarisha mfumo wa udhibiti usimamizi na umiliki wa madini na hivyo kuongeza mapato yatokanayo na mazao ya madini kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka o kuongezeka kwa ukusanyaji wa mapato ya serikali kutoka wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi mwaka hadi kufikia wastani wa shilingi trilioni 
 mwaka 
kwa upande wa zanzibar mapato ya serikali yameongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 mwaka 
mafanikio hayo yameongeza uwezo wa serikali wa kutekeleza miradi ya maendeleo na kutoa huduma za jamii kwa wananchi p kuchukua hatua za kulinda mazingira na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi na athari za mazingira ikiwa ni pamoja na kuondoa matumizi ya mifuko ya plastiki na q kuendelea kupiga hatua za maendeleo katika maeneo mbalimbali kama vile ujenzi wa miundombinu ya kisasa kukua kwa kasi kwa uchumi na kuimarika kwa ustawi wa jamii
tanzania ni miongoni mwa nchi kumi ambazo uchumi wake unakua kwa kasi barani afrika na hivyo kukaribia kufikia nchi ya uchumi wa kati
r matokeo ya mafanikio haya kwa maendeleo na ustawi wa wananchi ni pamoja na i kwa upande wa tanzania bara wastani wa pato la mwananchi limekua kutoka shilingi mwaka hadi shilingi mwaka na pato la taifa limeongezeka kwa wastani wa asilimia 
 kwa mwaka wastani wa umri wa kuishi umeongezeka kutoka miaka mwaka hadi miaka mwaka kuongezeka kwa upatikanaji wa umeme kutoka megawati mw mwaka hadi megawati mw 
 mwaka 
vilevile usambazaji wa umeme vijijini umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka kuimarika kwa huduma ya umeme nchini na hivyo kuondoa mgao wa umeme uliokuwa kero na kikwazo kikubwa kwa shughuli za kiuchumi na kijamii kutoa elimu bila malipo katika ngazi ya shule za msingi na sekondari na hivyo kuongeza udahili wa wanafunzi katika ngazi zote za elimu
kwa mfano idadi ya wanafunzi wa sekondari imeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi mwaka kuongezeka kwa idadi ya wanafunzi wanaojiunga na vyuo vikuu nchini kutoka mwaka hadi mwaka kuongezeka kwa idadi ya wananchi wanaopata huduma ya ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka na hivyo kuwa miongoni mwa nchi za uchumi wa kati mwaka miaka mitano kabla ya lengo lake la kufi kia ngazi hiyo ya uchumi mwaka 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka maji safi na salama vijijini kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka 
kwa upande wa mijini idadi ya wananchi wanaopata maji safi na salama imeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka 
kwa ujumla idadi ya kaya zinazopata maji safi nchini kutoka vyanzo salama imeongezeka hadi kufikia asilimia mwaka kuongezeka kwa vituo vya kutolea huduma za afya zahanati vituo vya afya na hospitali kutoka mwaka hadi mwaka kuongezeka kwa kiwango cha upatikanaji wa dawa muhimu katika vituo vya kutolea huduma za afya kutoka asilimia ya mahitaji mwaka hadi asilimia 
 mwaka kiwango cha umasikini wa mahitaji ya msingi kimepungua kufikia asilimia 
 na kuboresha makazi na nyumba za wananchi ambapo asilimia ya kaya zinazoishi katika nyumba zenye mapaa ya kisasa imeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 kwa mwaka 
ii kwa upande wa zanzibar wastani wa pato la mwananchi limekua kutoka shilingi mwaka hadi shilingi mwaka na pato la taifa limeongezeka kwa wastani wa asilimia 
 kwa mwaka wastani wa umri wa kuishi umeongezeka kutoka miaka 
 mwaka hadi miaka 
 mwaka usambazaji wa huduma za umeme umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka kuendelea kutoa elimu bure hadi ngazi ya sekondari ikiwa ni utekelezaji wa sera ya msingi ya mapinduzi ya kuongezeka kwa idadi ya wananchi wanaopata maji safi na salama vijijini kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka 
kwa upande wa mijini idadi ya wananchi wanaopata maji safi na salama imeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka 
kwa ujumla idadi ya kaya zinazopata maji kutoka vyanzo salama imeongezeka hadi kufikia wastani wa asilimia mwaka kuendelea kutoa huduma ya matibabu bure na kuongeza bajeti ya ndani ya ununuzi wa dawa muhimu kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka na hivyo kuongeza ugharamiaji huo kutoka asilimia ya mahitaji hadi asilimia ya mahitaji yote na kuimarisha na kupanua matumizi ya utafiti katika kufanya maamuzi sahihi ya sekta mbalimbali
ilani hii inalenga kuendeleza mafanikio yaliyopatikana kutokana na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka 
vilevile maudhui ya ilani hii yamezingatia mwelekeo wa sera za chama cha mapinduzi wa dira ya taifa ya maendeleo na dira ya maendeleo ya zanzibar 
aidha ilani hii imezingatia fursa na changamoto zinazotokana na mabadiliko mbalimbali ya kisiasa kiuchumi kijamii na kiteknolojia yanayotokea nchini na duniani pamoja na madhara ya janga la ugonjwa wa corona
ccm inatambua kwamba utekelezaji wa dira ya taifa ya maendeleo utafikia kikomo chake katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii
hivyo chama kitazisimamia serikali zake kuandaa dira mpya ya taifa ya maendeleo kuelekea mwaka na kuanza utekelezaji wa dira ya maendeleo ya zanzibar ya mwaka 
katika miaka mitano ijayo lengo la ccm ni kuendelea kustawisha maisha ya kila mtanzania kutokomeza umasikini na kuhakikisha kuwa taifa linafikia uchumi wa kati
katika kufikia lengo hili vipaumbele vikuu vya serikali za ccm katika miaka mitano ijayo vitakuwa vifuatavyo a kulinda na kuimarisha misingi ya utu usawa haki na uongozi bora ili kudumisha amani umoja na mshikamano wa taifa letu b kukuza uchumi wa kisasa fungamanishi jumuishi na shindani uliojengwa katika msingi wa viwanda huduma za kiuchumi na miundombinu wezeshi c kuleta mageuzi ya kilimo mifugo na uvuvi ili kuwa na uhakika wa chakula na kujitegemea kwa chakula wakati wote na kuchangia kikamilifu katika maendeleo ya uchumi d kuimarisha upatikanaji wa huduma bora za afya elimu maji umeme na makazi vijijini na mijini e kuchochea matumizi ya utafiti sayansi teknolojia na ubunifu kama nyenzo ya maendeleo ya haraka ya kijamii na kiuchumi na f kutengeneza ajira zisizopungua milioni saba katika sekta rasmi na isiyo rasmi kwa ajili ya vijana
mambo muhimu yatakayozingatiwa katika kutekeleza vipaumbele vikuu vya ilani hii ni kama ifuatavyo a
kulinda na kuimarisha utu usawa haki na uongozi bora ili kudumisha amani umoja na mshikamano wa taifa letu i kudumisha na kuimarisha umoja udugu mshikamano amani utulivu ulinzi na usalama ii kuimarisha muungano wa serikali mbili kuenzi uhuru wa nchi yetu na mapinduzi matukufu ya zanzibar pamoja na kutumia tunu nyingine za kitaifa ikiwemo falsafa ya mwenge wa uhuru katika kujenga moyo wa uzalendo na uwajibikaji ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka 
vilevile maudhui ya ilani hii yamezingatia mwelekeo wa sera za chama cha mapinduzi wa dira ya taifa ya maendeleo na dira ya maendeleo ya zanzibar 
aidha ilani hii imezingatia fursa na changamoto zinazotokana na mabadiliko mbalimbali ya kisiasa kiuchumi kijamii na kiteknolojia yanayotokea nchini na duniani pamoja na madhara ya janga la ugonjwa wa corona
ccm inatambua kwamba utekelezaji wa dira ya taifa ya maendeleo utafikia kikomo chake katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii
hivyo chama kitazisimamia serikali zake kuandaa dira mpya ya taifa ya maendeleo kuelekea mwaka na kuanza utekelezaji wa dira ya maendeleo ya zanzibar ya mwaka 
katika miaka mitano ijayo lengo la ccm ni kuendelea kustawisha maisha ya kila mtanzania kutokomeza umasikini na kuhakikisha kuwa taifa linafikia uchumi wa kati
katika kufikia lengo hili vipaumbele vikuu vya serikali za ccm katika miaka mitano ijayo vitakuwa vifuatavyo a kulinda na kuimarisha misingi ya utu usawa haki na uongozi bora ili kudumisha amani umoja na mshikamano wa taifa letu b kukuza uchumi wa kisasa fungamanishi jumuishi na shindani uliojengwa katika msingi wa viwanda huduma za kiuchumi na miundombinu wezeshi c kuleta mageuzi ya kilimo mifugo na uvuvi ili kuwa na uhakika wa chakula na kujitegemea kwa chakula wakati wote na kuchangia kikamilifu katika maendeleo ya uchumi d kuimarisha upatikanaji wa huduma bora za afya elimu maji umeme na makazi vijijini na mijini e kuchochea matumizi ya utafiti sayansi teknolojia na ubunifu kama nyenzo ya maendeleo ya haraka ya kijamii na kiuchumi na f kutengeneza ajira zisizopungua milioni saba katika sekta rasmi na isiyo rasmi kwa ajili ya vijana
mambo muhimu yatakayozingatiwa katika kutekeleza vipaumbele vikuu vya ilani hii ni kama ifuatavyo a
kulinda na kuimarisha utu usawa haki na uongozi bora ili kudumisha amani umoja na mshikamano wa taifa letu i kudumisha na kuimarisha umoja udugu mshikamano amani utulivu ulinzi na usalama ii kuimarisha muungano wa serikali mbili kuenzi uhuru wa nchi yetu na mapinduzi matukufu ya zanzibar pamoja na kutumia tunu nyingine za kitaifa ikiwemo falsafa ya mwenge wa uhuru katika kujenga moyo wa uzalendo na uwajibikaji milioni nane ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iii kuimarisha demokrasia utawala bora na haki za binadamu na mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi pamoja na udhalilishaji wa aina zote iv kuimarisha serikali za mitaa ili ziweze kutimiza wajibu wao kwa wananchi katika maeneo husika v kuchukua hatua madhubuti za kujenga mazingira wezeshi kwa asasi za kiraia kidini na vyombo vya habari kustawi ili kuchangia katika maendeleo ya taifa na vi kuimarisha huduma na kulinda haki kwa makundi maalum wakiwemo wanawake vijana wazee watoto na watu wenye ulemavu
kukuza uchumi wa kisasa fungamanishi jumuishi na shindani uliojengwa katika msingi wa viwanda huduma za kiuchumi na miundombinu wezeshi i kujenga na kukuza uchumi shindani hususan kupitia sekta za viwanda na huduma za kiuchumi utakaowezesha ustawi wa wananchi wote ii kuimarisha miundombinu ya kimkakati ili kuweka mazingira wezeshi kwa wananchi kufanya shughuli zao kwa ufanisi na tija iii kuweka mazingira wezeshi kwa sekta binafsi kukua na kustawi pamoja na kuvutia wawekezaji ili watoe mchango stahiki katika maendeleo ya nchi yetu iv kuboresha masilahi na mazingira ya kazi kwa wafanyakazi katika sekta zote v kuongeza faida ambazo nchi yetu inapata kutokana na maliasili zetu na utajiri wa nchi kwa kuimarisha usimamizi wa mikataba ya uzalishaji na kujenga uwezo wa ndani wa kuvuna na kuchakata kusarifu rasilimali hizo vi kuimarisha usimamizi na uhifadhi wa mazingira na uwezo wa kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi vii kutenga maeneo maalum ya akiba ya ardhi na uwekezaji viii kuimarisha mawasiliano ya simu za mkononi nchini ili yaweze kurahisisha upatikanaji wa huduma mbalimbali kwa maendeleo ya wananchi na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ix kuendeleza diplomasia ya kisiasa kiuchumi na kiutamaduni ikiwa ni pamoja na kufanya lugha ya kiswahili kutumika kikamilifu katika jumuiya ya afrika mashariki eac jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc umoja wa afrika au na umoja wa mataifa un
kuleta mageuzi ya kilimo mifugo na uvuvi ili kuwa na uhakika wa chakula na kujitegemea kwa chakula wakati wote na kuchangia kikamilifu katika maendeleo ya uchumi i kuhakikisha uzalishaji unaongezeka katika mazao ya chakula mifugo na uvuvi kwa ajili ya kujitosheleza kwa chakula na lishe bora ii kuongeza tija katika kilimo ufugaji na uvuvi kwa ajili ya kuchochea maendeleo ya uchumi hasa katika sekta za viwanda na huduma iii kuimarisha ushirika ili kuunganisha nguvu za wazalishaji hasa katika kupata pembejeo na kutafuta masoko ya ndani na nje ya nchi iv kuimarisha miundombinu na kuongeza maeneo ya umwagiliaji katika kilimo ili kupata mazao mengi zaidi wakati wote wa mwaka na v kukamilisha na kutekeleza mipango ya matumizi bora ya ardhi kwa ajili ya shughuli za kijamii uwekezaji na uzalishaji
kuimarisha upatikanaji wa huduma bora za afya elimu maji umeme na makazi vijijini na mijini i kuongeza kasi ya usambazaji majisafi na salama ili kutosheleza mahitaji kwa zaidi ya asilimia vijijini na zaidi ya asilimia kwa mijini kwa upande wa tanzania bara ifikapo mwaka na zaidi ya asilimia kwa upande wa zanzibar ii kuimarisha mfumo wa elimu ili uweze kuzalisha wataalam mahiri zaidi wenye uwezo katika sayansi teknolojia ufundi na nyanja nyingine ambao wanaweza kujiajiri na kuajirika mahali popote duniani iii kusambaza umeme kwenye mitaa na vijiji vyote ifikapo mwaka iv kutoa huduma za afya kwa wote na v kuhamasisha na kuweka mazingira wezeshi ili wananchi katika maeneo yote nchini wawe na makazi bora nyumba bora kwa wananchi wote inawezekana
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e
kuchochea matumizi ya utafiti sayansi teknolojia na ubunifu kama nyenzo ya maendeleo ya haraka ya kijamii na kiuchumi i kuimarisha na kuhuisha taasisi za utafiti sayansi teknolojia na ufundi ili ziweze kubuni nyenzo za kuongeza tija katika sekta za uzalishaji na huduma ii kuhakikisha kila shule ya sekondari nchini inakuwa na kompyuta na huduma za intaneti iii kusomesha watanzania nje ya nchi katika vyuo bora na maalum duniani kwenye masuala ya sayansi tiba teknolojia na maeneo mengine yenye umuhimu ili kupata maarifa bora na ya kisasa na ujuzi ili kuchochea maendeleo ya sayansi na teknolojia nchini na iv kuchochea na kuendeleza ubunifu uvumbuzi na ugunduzi nchini kwa ajili ya maendeleo ya taifa
kutengeneza ajira zisizopungua milioni saba katika sekta rasmi na isiyo rasmi kwa ajili ya vijana i kuchochea ukuaji wa uchumi hususan katika sekta ya viwanda vinavyotumia malighafi za kilimo mifugo uvuvi madini maliasili na sekta ya huduma za kiuchumi pamoja na utalii ii kuwawezesha vijana kushiriki katika shughuli za ujasiriamali ikiwemo kuwapatia mafunzo na kuwaunganisha na taasisi na asasi za utoaji mikopo yenye riba na masharti nafuu iii kuwahamasisha na kuwawezesha vijana kushiriki kikamilifu katika utamaduni michezo na sanaa kwa ajili ya afya bora na burudani na pia kuongeza fursa za ajira na kipato na iv kuhakikisha kuwa miradi mikubwa ya kimkakati inaajiri vijana wengi zaidi wa kitanzania
ccm itahakikisha serikali zake zinatekeleza mambo yote yaliyoahidiwa katika ilani hii kwa manufaa na ustawi wa taifa letu
utekelezaji wa ilani hii utaongozwa na kauli mbiu ifuatayo tumetekeleza kwa kishindo tunasonga mbele pamoja 
ilani hii ni tamko na ahadi maalum ya nia inayodhihirisha uwezo wa ccm kuendelea kuongoza nchi kuleta ustawi wa watanzania wote na kuendelea kutatua changamoto zinazowakabili wananchi hususan wanawake vijana watoto wazee pamoja na watu wenye ulemavu
katika miaka mitano ijayo ccm itahakikisha matarajio ya wananchi katika nyanja zote yanafikiwa
chama cha mapinduzi kinawaomba watanzania wote waendelee kukiamini na kukichagua ili kiendelee kuongoza nchi na kuleta maendeleo makubwa na ya haraka kwa faida ya wananchi wote
kidumu chama cha mapinduzi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka 
vilevile maudhui ya ilani hii yamezingatia mwelekeo wa sera za chama cha mapinduzi wa dira ya taifa ya maendeleo na dira ya maendeleo ya zanzibar 
aidha ilani hii imezingatia fursa na changamoto zinazotokana na mabadiliko mbalimbali ya kisiasa kiuchumi kijamii na kiteknolojia yanayotokea nchini na duniani pamoja na madhara ya janga la ugonjwa wa corona
ccm inatambua kwamba utekelezaji wa dira ya taifa ya maendeleo utafikia kikomo chake katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii
hivyo chama kitazisimamia serikali zake kuandaa dira mpya ya taifa ya maendeleo kuelekea mwaka na kuanza utekelezaji wa dira ya maendeleo ya zanzibar ya mwaka 
katika miaka mitano ijayo lengo la ccm ni kuendelea kustawisha maisha ya kila mtanzania kutokomeza umasikini na kuhakikisha kuwa taifa linafikia uchumi wa kati
katika kufikia lengo hili vipaumbele vikuu vya serikali za ccm katika miaka mitano ijayo vitakuwa vifuatavyo a kulinda na kuimarisha misingi ya utu usawa haki na uongozi bora ili kudumisha amani umoja na mshikamano wa taifa letu b kukuza uchumi wa kisasa fungamanishi jumuishi na shindani uliojengwa katika msingi wa viwanda huduma za kiuchumi na miundombinu wezeshi c kuleta mageuzi ya kilimo mifugo na uvuvi ili kuwa na uhakika wa chakula na kujitegemea kwa chakula wakati wote na kuchangia kikamilifu katika maendeleo ya uchumi d kuimarisha upatikanaji wa huduma bora za afya elimu maji umeme na makazi vijijini na mijini e kuchochea matumizi ya utafiti sayansi teknolojia na ubunifu kama nyenzo ya maendeleo ya haraka ya kijamii na kiuchumi na f kutengeneza ajira zisizopungua milioni saba katika sekta rasmi na isiyo rasmi kwa ajili ya vijana
mambo muhimu yatakayozingatiwa katika kutekeleza vipaumbele vikuu vya ilani hii ni kama ifuatavyo a
kulinda na kuimarisha utu usawa haki na uongozi bora ili kudumisha amani umoja na mshikamano wa taifa letu i kudumisha na kuimarisha umoja udugu mshikamano amani utulivu ulinzi na usalama ii kuimarisha muungano wa serikali mbili kuenzi uhuru wa nchi yetu na mapinduzi matukufu ya zanzibar pamoja na kutumia tunu nyingine za kitaifa ikiwemo falsafa ya mwenge wa uhuru katika kujenga moyo wa uzalendo na uwajibikaji milioni nane ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya pili mapinduzi ya uchumi kwa maendeleo ya watu 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa kujenga uchumi wa kitaifa ili kuhakikisha kwamba watanzania ndio wanufaika wakuu wa uchumi na maliasili za nchi na ndiyo wenye kauli juu ya namna uchumi unavyoendeshwa
kwa muktadha huo ccm itaelekeza serikali kuendelea na juhudi za kuifanya tanzania kuwa nchi inayojitegemea kiuchumi pamoja na kuimarisha mahusiano ya kiuchumi na nchi nyingine
juhudi maalum zitaelekezwa kuhakikisha rasilimali za asili za nchi hii hasa ardhi madini gesi asilia mafuta maji na misitu zinanufaisha wananchi na taifa kikamilifu
katika miaka mitano ijayo ccm itazisimamia serikali zake ili ziendeleze juhudi za kuleta mageuzi ya kiuchumi kwa kuendelea kujenga tanzania ya viwanda na uchumi fungamanishi jumuishi na shindani unaotumia sayansi na teknolojia za kisasa na ambao unahimili utandawazi na unaoweza kutumia kikamilifu fursa zake kwa kuuza zaidi bidhaa za viwandani na bidhaa nyingine nje ya nchi
ccm inatambua fika kwamba ili kutimiza azma ya kujenga uchumi shindani wa viwanda na huduma ni lazima kila mtanzania afanye kazi kwa bidii kujituma na kutumia maarifa hekima na ubunifu
ccm inatambua na kuthamini sana nafasi ya sekta binafsi katika kujenga uchumi wa kitaifa na ambao ni shindani uliojikita katika ujenzi wa tanzania ya viwanda na katika kuleta mageuzi kwenye kilimo ufugaji uvuvi utalii na sekta nyingine zote
ccm itaendelea kusimamia serikali zake kuhakikisha sekta binafsi inalindwa na kuendelezwa na kwamba haki ya kila mtu kikundi ushirika na kampuni ya kuendesha shughuli za uchumi na biashara kwa uhuru na kwa mujibu wa sheria zinalindwa wakati wote
ccm itaelekeza serikali kuendelea kujenga mazingira ya kiuchumi na kibiashara ambayo yatavutia zaidi wawekezaji wa ndani na nje na ambayo yatakuwa tulivu na yanayotabirika
ccm inaamini kuwa mazingira mazuri yanayovutia uwekezaji na kukuza uchumi yanahitaji mambo matano makubwa yafuatayo a amani na usalama utawala wa sheria na utulivu wa kisiasa b mwenendo tulivu wa uchumi mpana macroeconomic stability c ubora wa miundombinu na huduma wezeshi kama vile uchukuzi nishati na mawasiliano d urahisi ufanisi na uhakika wa sheria kanuni taratibu na utendaji wa sekta ya umma katika kuwezesha shughuli za uchumi na biashara za sekta binafsi na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e uwepo wa rasilimaliwatu ya kutosha yenye elimu ujuzi na maarifa stahiki hususan katika nyanja za sayansi na teknolojia
pamoja na kwamba serikali za ccm zitaendelea kuitambua sekta binafsi kama injini ya ukuaji wa uchumi wa nchi yetu na kuwa italindwa na kukuzwa kwa juhudi zote ccm itaendelea kuelekeza serikali kujihusisha moja kwa moja kwenye shughuli za uchumi na biashara za kimkakati na zile ambazo sekta binafsi haijaweza kujihusisha nazo kwa ufanisi au haivutiwi kuwekeza
ccm inatambua kwamba mageuzi ya kujenga uchumi wa viwanda ni lazima yaendane na mageuzi ya kuongeza tija kwenye kilimo ufugaji na uvuvi
juhudi za kukuza tija kwa wakulima wadogo wavuvi wadogo na wafugaji ni vigumu sana kufanikiwa bila ya kuimarisha ushirika katika uzalishaji na masoko
ni changamoto kwa mkulima mmoja mmoja kumudu ununuzi wa pembejeo huduma za ugani kuongeza thamani ya mazao na kufikia masoko yanayotoa bei nzuri ya kile kinachozalishwa
ccm inatambua kwamba kwa vile theluthi mbili ya nguvu kazi ya nchi ipo vijijini na inajihusisha na kilimo ufugaji na uvuvi lakini nguvu kazi hii inapata theluthi moja tu ya pato la taifa ni wazi kwamba tija ni ndogo
ili kuongeza tija vijijini na kuleta mageuzi ya kiuchumi kwenye kilimo ufugaji na uvuvi ccm inatambua kwamba ni muhimu kuhakikisha vyama vya ushirika vinaendelezwa kwa kuongezwa kitalaamu na kidemokrasia
vilevile ni lazima vyama hivi vilinde masilahi ya wanachama wake kikamilifu na kujenga uwezo wa kukuza uzalishaji katika sekta za kilimo na viwanda
hali ya uchumi 
mafanikio yaliyopatikana katika kujenga uchumi imara na kupunguza utegemezi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ni kama ifuatavyo a kuwezesha rasilimali za taifa kutumika kimkakati na kikamilifu katika ujenzi wa msingi wa uchumi wa viwanda na ustawi wa jamii kwa kuandaa na kutekeleza mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano b kukua kwa pato la taifa kwa wastani wa asilimia 
 katika kipindi cha mwaka c pato la wastani la kila mtu liliongezeka kutoka shilingi dola za kimarekani mwaka hadi kufikia shilingi dola za kimarekani mwaka d viashiria kadhaa vinaonesha umasikini umepungua na ustawi wa watu umeimarika
baadhi ya viashiria hivyo ni i wastani wa miaka ya kuishi kwa watanzania umeongezeka kutoka miaka mwaka hadi takribani miaka mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii usambazaji wa umeme vijijini umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka na iii umasikini wa mahitaji ya msingi umepungua kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
aidha kiwango cha umasikini wa chakula kimepungua kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
e utekelezaji madhubuti wa sera za fedha na za bajeti ambao umewezesha yafuatayo i mfumko wa bei umeendelea kubaki ndani ya wigo wa tarakimu moja kwa wastani wa asillimia 
 kati ya mwaka na mwaka 
kiwango hicho ni cha chini zaidi katika kipindi cha miaka iliyopita
aidha kiwango hiki kilivuka lengo la nchi la kipindi cha muda wa kati la asilimia 
 lengo la jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc la asilimia 
 na la nchi za jumuiya ya afrika mashariki la asilimia 
 ii uwepo wa utulivu wa thamani ya shilingi ya tanzania dhidi ya sarafu nyingine duniani kwa takribani miaka minne mfululizo iii kuimarisha mizania ya malipo ya nje kwa kuongeza uzalishaji wa bidhaa ndani ya nchi kutoka dola za kimarekani bilioni 
 mwaka hadi bilioni 
 mwaka iv kuimarisha akiba ya fedha za kigeni ambapo hadi aprili akiba hiyo ilifikia dola za kimarekani bilioni 
 kiasi ambacho kinatosheleza uagizaji wa bidhaa na huduma kutoka nje ya nchi kwa kipindi cha takriban miezi 
kiwango hiki kinavuka lengo la kuwa na akiba ya kutosha kuagiza bidhaa na huduma nje ya nchi kwa muda usiopungua miezi v kupungua kwa nakisi ya bajeti ya kutoka asilimia 
 ya pato la taifa mwaka hadi asilimia 
 ya pato la taifa mwaka vi kuongezeka kwa ukusanyaji wa mapato ya kodi kutoka wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi mwaka na kufikia wastani wa shilingi trilioni 
 kwa mwezi mwaka na hivyo kuongeza uwezo wa taifa kugharamia shughuli za maendeleo kwa ustawi wa taifa vii kuimarika kwa huduma za jamii hususan uboreshaji wa utoaji huduma za afya elimu bila malipo katika ngazi ya elimumsingi ununuzi wa ndege na ujenzi wa miundombinu mbalimbali ya usafiri na usafirishaji kutokana na kuongezeka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kwa bajeti ya serikali kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka viii kupungua kwa utegemezi wa kibajeti kutokana na hatua za kuongeza makusanyo ya serikali na hivyo kupunguza ruzuku ya washirika wa maendeleo kwenye bajeti ya serikali kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia mwaka ix kuhakikisha deni la taifa linabaki kuwa himilivu na mikopo inatumika kwa shughuli zenye tija na x kuboresha mazingira ya kufanya biashara na uwekezaji nchini kwa kutekeleza mpango wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve business environment kwa kutatua changamoto zinazokabili uwekezaji na ufanyaji biashara
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani ya ccm ya uchaguzi ya mwaka chama kitaelekeza serikali kutekeleza yafuatayo a kujenga uchumi wa kisasa shirikishi na shindani msingi wake mkuu ni viwanda utakaowezesha ustawi wa wananchi ambao wote kwa kuandaa na kutekeleza mpango wa maendeleo wa taifa kwa kuzingatia yafuatayo i kuongeza tija ufanisi na ubora wa bidhaa na huduma ili kuwa shindani katika soko la ndani na la nje na hivyo kuongeza kasi ya ukuaji wa pato la taifa ii kuongeza uzalishaji na fursa za ajira iii kuimarisha mazingira ya uchumi na biashara kwa kuendelea kufanya mageuzi kwenye sheria kanuni tozo na utendaji wa sekta ya umma kulingana na mwongozo wa kuboresha mazingira ya biashara nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment iv kuongeza kasi ya kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini kwa kuendelea kujenga na kuimarisha miundombinu na huduma muhimu na wezeshi zikiwemo maji na nishati v kuongeza mchango wa uchumi wa rasilimali za maji blue economy katika kuchochea kasi ya ukuaji wa uchumi kutengeneza fursa za ajira na kupunguza umasikini wa kipato vi kuendeleza rasilimali za asili za taifa ili ziweze kuchangia ipasavyo katika uchumi wa nchi na maendeleo ya watu wake ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka vii kuimarisha zaidi ofisi ya msajili wa hazina ili kusimamia mashirika ya umma ipasavyo viii kuimarisha mashirika ya umma ili yaweze kuendelea kutoa michango katika maendeleo ya taifa ix kuendeleza uchumi wa kidigitali digital economy ili uweze kuchochea maendeleo ya sekta za kiuchumi na kijamii nchini x kuimarisha matumizi ya sayansi na teknolojia katika kuleta maendeleo na xi kuimarisha utafiti ubunifu na ujuzi kama kitovu na injini ya uchumi
b kuweka sera madhubuti za uchumi jumla ili i kukuza uchumi kwa wastani usiopungua asilimia kwa mwaka ii kutekeleza mikakati itakayoimarisha utulivu wa uchumi kwa kuwa na mfumko wa bei kwa kiwango kisichozidi wigo wa tarakimu moja iii kupunguza utegemezi wa kibajeti kwa kuimarisha mifumo ya ukusanyaji wa mapato ya ndani ikiwemo kuibua vyanzo vipya vya mapato kuongeza idadi ya walipakodi kuboresha mazingira ya uwekezaji na kufanya biashara na kukusanya maduhuli yote kwa kutumia mifumo ya kielektroniki iv kuboresha mfumo wa uendeshaji wa taasisi za umma na usimamizi wa matumizi ya serikali kwa lengo la kuongeza ufanisi na kuondoa matumizi yasiyo na tija kwa mustakabali wa maendeleo ya taifa v kuongeza wigo wa upatikanaji wa rasilimali fedha kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo kwa kutumia mfumo wa ubia baina ya serikali na sekta binafsi public private partnership ppp vi kuhakikisha kuwa deni la taifa linaendelea kuwa himilivu na mikopo inatumika katika miradi yenye tija vii kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi na kutumia ipasavyo fursa za upatikaji wa rasilimali fedha katika mifuko ya kikanda na kimataifa inayoshughulika na masuala hayo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka viii kuimarisha sera sheria kanuni na miongozo ya usimamizi wa mali na fedha za umma ix kuweka sera madhubuti za fedha monetary policies zitakazowezesha ukwasi stahiki katika uchumi utulivu wa riba za soko la fedha utulivu wa thamani ya sarafu yetu na kupungua kwa gharama ya mikopo na kushusha riba x kukuza uuzaji wa bidhaa zilizoongezewa thamani nje ya nchi ili kuwezesha upatikanaji wa fedha za kigeni kukidhi mahitaji ya uagizaji wa bidhaa za mtaji kwa ajili ya ujenzi wa miradi mikubwa bila kuteteresha urari wa malipo ya kawaida katika mizania ya malipo ya nje na xi kukuza sekta za huduma hususan utalii ili kutumia fursa zilizopo kikamilifu na kuongeza mchango wake katika uchumi wa taifa
sekta ya fedha 
kutokana na umuhimu wa sekta ya fedha katika kuchochea shughuli za kijamii na kiuchumi katika kipindi cha mwaka hadi chama kiliendelea kuisimamia serikali kuchukua hatua mbalimbali za kuboresha huduma za fedha kwa wananchi
hatua hizi zimeongeza kiwango cha upatikanaji wa huduma za fedha nchini kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka 
jitihada zilizofanyika ni pamoja na a kuimarisha mifumo ya kisheria na kitaasisi ya kusimamia sekta ya fedha iliyosaidia kurahisisha matumizi ya huduma za kifedha kwa wananchi kwa kutekeleza yafuatayo i kutungwa kwa sheria ya mifumo ya malipo ya mwaka ambayo imewezesha taasisi za fedha na kampuni za simu kutoa huduma za fedha kupitia simu za viganjani
hii imewezesha watumiaji kuongezeka kutoka mwaka hadi watumiaji mwaka huku miamala ikiongezeka na kufikia takriban wastani wa miamala kwa mwezi kwa mwaka kutoka wastani wa miamala kwa mwezi mwaka ii kuimarisha huduma za kifedha kwa wananchi kutokana na kutungwa kwa sheria ya huduma ndogo za fedha ya mwaka na kanuni zake za mwaka pamoja na kuboresha usimamizi wa taasisi za kifedha na maadili ya watumishi wa taasisi hizo ili kumlinda mteja
taasisi hizo ni pamoja na taasisi zinazotoa huduma ndogo za fedha zisizopokea amana wakopeshaji binafsi mifuko na programu za serikali zinazofanya biashara ya huduma ndogo za fedha vyama vya ushirika vya kuweka na kukopa saccos na vikundi vya huduma ndogo za fedha vya kijamii kama vile vicoba na visla village savings and loan association ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iii kuongezeka kwa idadi ya wananchi wanaopata huduma za kifedha kutokana na kutekelezwa kwa mpango mkakati wa taifa wa kwanza na wa pili wa huduma jumuishi za fedha iv kuimarishwa kwa upatikanaji wa mikopo ya muda mrefu huduma za amana na mikopo kwa gharama nafuu upatikanaji wa mitaji kwa wajasiriamali wadogo ili waweze kuwekeza katika maeneo mbalimbali na kujikwamua kiuchumi kwa kuziimarisha na kuziongezea mitaji benki za maendeleo na biashara za serikali na v kuimarishwa kwa benki za maendeleo ikiwemo benki ya maendeleo ya kilimo tanzania tadb ambayo ni mahsusi kwa ajili ya kutoa mikopo ya kilimo kwa wakulima ambapo benki hiyo imeendelea kusogeza huduma karibu na wananchi kwa kufungua matawi dar es salaam dodoma mbeya na mwanza
b kuimarishwa na kuendelezwa kwa mifuko mbalimbali na programu maalum za kusaidia wananchi wenye kipato cha chini na wenye mahitaji maalum ili waweze kuondokana na umasikini c kuwezesha utoaji wa mikopo kwa wajasiriamali wadogo kwa kuanzisha na kuendeleza mifuko inayotoa dhamana kwa benki na taasisi za fedha ikiwemo mfuko wa kusaidia sekta binafsi ya kilimo mfuko wa kudhamini mikopo ya mauzo nje ya nchi mfuko wa dhamana za mikopo kwa wakulima wadogo mfuko wa dhamana za mikopo kwa wajasiriamali katika sekta ya kilimo mfuko wa mikopo midogo ya nyumba na mfuko wa dhamana za mikopo kwa wajasiriamali wadogo na wa kati d kuwezesha ongezeko la huduma za uwakala wa benki agent banking kutoka mawakala mwaka hadi kufikia takriban mwaka na e kuandaa na kutekeleza mkakati wa kutoa elimu ya fedha kwa umma wa mwaka elimu iliyotolewa imechangia yafuatayo i kuongezeka kwa mwamko wa wananchi kushiriki kwenye masoko ya mitaji ambapo kwa kipindi cha mwaka hadi mwaka jumla ya shilingi bilioni 
 zilipatikana kama mtaji kwa makampuni mbalimbali kutokana na kuuza hisa kwa umma
makampuni hayo ni pamoja na vodacom tanzania benki ya yetu microfinance benki ya biashara ya mwalimu benki ya mucoba kampuni ya uwekezaji ya tccia kampuni ya nicol benki ya biashara ya dcb benki ya biashara ya akiba na benki ya maendeleo ii mafanikio katika soko la hatifungani ambapo jumla ya shilingi bilioni 
 zilikusanywa kutokana na mauzo ya ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka hatifungani kwa umma zilizotolewa na nmb benki ya exim kampuni ya tmrc tanzania mortgage refinance company na benki ya biashara na maendeleo ya mashariki na kusini mwa afrika tdb
aidha katika kipindi cha kuanzia hadi jumla ya hatifungani za shilingi trilioni 
 zilitolewa kwa umma na kuorodheshwa kwenye soko la hisa la dar es salaam iii kuimarika kwa soko la kukuza na kuendeleza ujasiriamali enterprise growth market egm ambapo hadi mwaka jumla ya shilingi bilioni 
 zilipatikana kwa njia ya kuuza hisa kwa umma na kuorodheshwa kwenye soko la hisa na iv kukua kwa soko la hisa la dar es salaam dse ambapo hadi mwaka kampuni zilizoorodheshwa kwenye soko zilitoa gawio la shilingi trilioni 
 kwa wanahisa
f kupambana na makosa ya kiuchumi ikiwemo utakatishaji wa fedha haramu kama vile fedha zinazotokana na madawa ya kulevya na utengenezaji na usambazaji wa fedha bandia
katika kipindi cha mwaka chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kuzingatia yafuatayo katika kuimarisha sekta ya fedha a kusimamia misingi ya kisera kisheria na kanuni za usimamizi wa sekta ya fedha b kuongeza upatikanaji wa huduma za kifedha kwa gharama nafuu kwa kupanua wigo wa matumizi ya tehama katika utoaji wa huduma za kifedha ili kuongeza huduma jumuishi za fedha nchini kuchochea uwekezaji wa ndani na kukidhi mahitaji halisi ya wananchi hususan wa kipato cha chini na waishio vijijini c kupunguza vikwazo vya ushirikishwaji wa watanzania kwenye mfumo rasmi wa fedha ikiwemo kuimarisha ulinzi wa watumiaji wa huduma za kifedha consumer protection kwa kukamilisha na kutekeleza mpango kabambe wa taifa wa maendeleo ya sekta ya fedha d kuboresha na kuimarisha huduma za kifedha zikiwemo benki masoko ya mitaji bima na huduma ndogondogo za kifedha na utendaji wa taasisi za sekta ya fedha na kodi ili ziendelee kutoa mchango mkubwa katika ukuzaji wa uchumi wa taifa
taasisi hizo ni pamoja na benki kuu ya tanzania bot mamlaka ya mapato tanzania tra na mamlaka ya usimamizi wa bima tanzania tira e kuweka mazingira wezeshi kwa sekta ya bima kukua zaidi kuwanufaisha wananchi wengi na kuchangia katika uchumi kwa kiwango kikubwa zaidi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kuimarisha ufuatiliaji na tathmini ya mashirika na taasisi zilizobinafsishwa ili kuhakikisha mikataba inatekelezwa ipasavyo g kuongeza ubunifu katika upatikanaji wa rasilimali fedha inayohitajika ili kutekeleza miradi ya maendeleo ikiwemo kukuza na kuimairisha masoko ya mitaji h kuongeza udhibiti wa huduma za kifedha na mapambano dhidi ya fedha haramu ili kupambana na uhalifu na kujenga uhimilivu katika mfumo wa kifedha na i kubuni na kutekeleza mikakati ya kuimarisha mahusiano ya taasisi za kifedha za kikanda na kimataifa katika utekelezaji wa sera za fedha ili kuwezesha watanzania kunufaika na fursa mbalimbali
ushiriki wa sekta binafsi katika uwekezaji 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa sekta binafsi katika kuleta maendeleo kwa kuwa sekta hii ni moja ya nguzo muhimu za kujenga uchumi wa viwanda na maendeleo ya sekta nyinginezo za kuichumi na kijamii inaposhirikiana na serikali katika uwekezaji
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama kimeendelea kuchukua hatua za kuhakikisha serikali inaishirikisha na kuiwezesha sekta binafsi katika shughuli za uwekezaji hususan katika miradi ambayo inaweza kuendeshwa kibiashara
katika kipindi hicho mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuimarisha uratibu na usimamizi wa masuala ya uwekezaji kwa kuanzisha ofisi ya waziri wa nchi yenye dhamana ya uwekezaji katika ofisi ya waziri mkuu b kuongezeka kwa usajili wa miradi ya uwekezaji ya ndani na ya kutoka nje ipatayo kwa kipindi cha mwaka yenye thamani ya dola za kimarekani bilioni 
miradi inakadiliwa kuzalisha ajira 
zaidi ya asilimia ya miradi hiyo ilikuwa katika sekta ya uzalishaji viwandani c kuimarishwa kwa ushirikiano kati ya sekta ya umma na sekta binafsi ili kuwezesha kushiriki kikamilifu katika shughuli za maendeleo kwa kuimarisha mfumo na muundo wa majadiliano kupitia baraza la taifa la biashara na mabaraza ya biashara ya mikoa na wilaya ambao uliwezesha mikutano ya mashauriano baina ya serikali wafanyabiashara na wawekezaji katika mikoa d kuongezeka kwa ushiriki wa wananchi katika miradi mikubwa ya kimkakati kwa kutekeleza mwongozo wa kitaifa wa ushiriki wa watanzania katika miradi hiyo e kuimarishwa kwa jitihada za kubaini na kunadi fursa za uwekezaji kwa ngazi za mikoa kwa kuandaa miongozo ya uwekezaji ya mikoa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka regional investment guides ambapo hadi mwaka miongozo ya mikoa ya dodoma geita simiyu kagera kilimanjaro manyara mwanza pwani morogoro ruvuma mtwara songwe na lindi ilizinduliwa f kuandaa na kutekeleza mpango wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment ambapo baadhi ya maboresho yaliyofanyika ni pamoja na i kufutwa kwa jumla ya tozo kero zikiwemo tozo za sekta ya kilimo mifugo na uvuvi ii kuongeza ufanisi katika ukaguzi na uidhinishaji wa bidhaa kwa kuhuisha majukumu ya shirika la viwango tbs na mamlaka ya dawa na vifaa tiba tmda na hivyo kuondoa mwingiliano wa majukumu iii kuimarika kwa biashara na nchi jirani kutokana na kuanzishwa kwa kituo kimoja cha utoaji huduma bandarini kinachofanya kazi saa na kuanzishwa kwa vituo vya utoaji wa huduma kwa pamoja vya mipakani one stop border posts iv kupunguza muda wa kupata cheti cha usajili wa sehemu za kazi kutoka siku mwaka hadi siku moja mwaka na v kuimarisha mifumo ya utoaji huduma kwa njia ya kieletroniki kwa wizara na taasisi za umma
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuweka msisitizo katika kujenga sekta binafsi iliyo bora inayoshirikiana na serikali katika kutoa mchango wenye manufaa kwa taifa
vilevile chama kitasimamia serikali ili kuhakikisha watendaji wanakuwa na mtazamo chanya juu ya sekta binafsi na kuhakikisha inashirikishwa kikamilifu katika uwekezaji hususan katika viwanda kwa kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha utekelezaji wa mpango wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment ili kuendelea kuvutia sekta binafsi kushiriki katika uwekezaji na utekelezaji wa miradi ya maendeleo na kuiweka nchi katika nafasi nzuri kwenye mizania ya kimataifa ya wepesi wa kufanya biashara b kubuni na kutekeleza mikakati ya kubaini na kusuluhisha changamoto mpya zitakazojitokeza ambazo hazipo kwenye mpango wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuweka utaratibu wa kuufanyia mapitio mpango wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment angalau kila baada ya miaka miwili na kutoa nafasi kwa tanzania kujipima yenyewe na sio kutegemea mizania ya kimataifa pekee d kuweka mazingira wezeshi kwa kampuni za kitanzania kukua na kuimarika ili yaweze kuwa shindani zaidi katika miradi ya kimkakati e kuhamasisha sekta kutumia sayansi teknolojia na ubunifu nchini science technology and innovation sti na kuweka mazingira wezeshi kwa sekta binafsi kufanya uwekezaji kwenye taasisi za utafiti wa teknolojia za kisasa hasa th industrial revolution f kuandaa na kutekeleza mkakati wa kitaifa wa kuendeleza uwekezaji na kuvutia wawekezaji wa ndani na nje kwa kushirikisha sekta binafsi g kuimarisha miundombinu wezeshi ya kiuchumi kama vile nishati ya umeme na miundombinu ya usafiri na usafirishaji h kuimarisha huduma za kiuchumi ikiwemo huduma za kifedha na kuwezesha upatikanaji wa mitaji i kuimarisha upatikanaji wa ardhi ya uwekezaji kwa kuhimiza mamlaka za serikali kutenga maeneo ya uwekezaji kulipa fidia na kuweka miundombinu ya msingi ili kufanikisha uwekezaji j kuondoa urasimu na dosari zinazosababisha ucheleweshaji wa utoaji wa mizigo bandarini na kuongezeka kwa gharama zisizokuwa za lazima kwa wawekezaji na wafanyabiashara k kutenga ardhi ya kutosha hazina ya ardhi kwa ajili ya wawekezaji wa ndani na nje na kuiweka chini ya kituo cha uwekezaji tic ili kurahisisha uwekezaji nchini l kupitia upya taratibu za utoaji vibali vya ujenzi ili kuhakikisha kwamba vibali hivyo vinatolewa ndani ya siku saba za kazi na m kuhamasisha sekta binafsi kuzingatia malengo ya mkakati wa kuzuia na kupambana na rushwa nacsap iii na kuishirikisha katika tathmini ya utekelezaji wake na katika maandalizi ya mkakati utakaofuata
kupambana na umasikini na uwezeshaji wa wananchi kiuchumi 
umasikini ni moja ya maadui wa maendeleo ambao chama kimeendelea kupambana nao kwa nguvu zote
katika kipindi cha mwaka chama cha mapinduzi kiliendelea kusimamia serikali kutekeleza sera na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mipango mbalimbali yenye lengo la kuinua ubora wa maisha ustawi wa jamii hifadhi ya jamii na kupunguza umasikini
mikakati ya kupambana na umasikini iliyochukuliwa ni pamoja na kuhakikisha wananchi wanapata fursa za kuendesha maisha yao kwa kushiriki kikamilifu katika shughuli za maendeleo ya kijamii na kiuchumi kwa kuandaa na kutekeleza programu mbalimbali za kukabiliana na umasikini na ukosefu wa ajira hususan vijana na wanawake
hatua hizo zimewezesha umasikini wa mahitaji ya msingi kupungua kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
aidha kiwango cha maendeleo ya watu kimeimarika kutokana na kuboreshwa kwa huduma za jamii zikiwemo za afya elimu na kipato cha mwananchi
mafanikio mengine yaliyopatikana ni pamoja na ujasiriamali a kuimarishwa kwa vyama vyenye mwelekeo wa ushirika ambapo vikundi vya vijana vilivyoandikishwa na mifuko ya hifadhi ya jamii katika skimu mbalimbali vimeongezeka kutoka vikundi mwaka hadi mwaka ambapo wanachama wameongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
miongoni mwa skimu hizo ni pamoja na wakulima skimu boda boda skimu wavuvi skimu madini skimu mashambani skimu mama lishe skimu na toto card b kuweka mazingira wezeshi ya upatikanaji wa mikopo yenye masharti nafuu kwa wanawake wajasiriamali katika mikoa yote ya tanzania bara ambapo shilingi bilioni 
 zimetolewa na benki ya posta tanzania kama mikopo
aidha halmashauri zimetoa shilingi bilioni 
 katika mfuko wa kuwawezesha wanawake vijana na watu wenye ulemavu na hivyo kuwezesha upatikanaji wa mikopo yenye masharti nafuu kwa vikundi vya wajasiriamali c kuwezesha upatikanaji wa mikopo ambapo mfuko wa taifa wa kuendeleza wajasiriamali nedf uliopo chini ya sido hadi mwaka ulitoa mikopo kwa wananchi yenye thamani ya shillingi bilioni 
 na kutengeneza ajira zipatazo katika sekta za kilimo ufugaji uvuvi madini na uzalishaji
aidha mfuko wa dhamana wa mikopo kwa wajasiriamali katika sekta ya kilimo sido sme cgs umetoa udhamini wa mikopo yenye thamani ya shilingi kwenye mikoa ya dar es salaam morogoro arusha kigoma mwanza singida mbeya iringa njombe tanga na manyara d kuwezesha wajasiriamali wa misitu kushiriki katika shughuli za misitu kupitia mfuko wa misitu tanzania taff ambapo hadi kufikia mwaka mfuko ulikuwa umetoa ruzuku yenye thamani ya shillingi kwa miradi 
kati ya miradi hiyo ni ya kuongeza kipato cha jamii zinazoishi pembezoni mwa misitu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka miradi ni ya uhifadhi uendelezaji na usimamizi wa misitu na ni ya utafiti katika misitu e kuongezeka kwa wananchi waliojiunga na vikundi vya kuweka na kukopa ambapo vikundi vya kuweka na kukopa saccos na vicoba vya wajasiriamali vyenye wanachama wakiwemo wanawake na wanaume vilianzishwa katika mikoa ya kilimanjaro njombe morogoro tabora katavi rukwa na geita na saccos za wanawake zilianzishwa katika mikoa ya mara mwanza tanga kigoma dodoma kagera shinyanga simiyu rukwa ruvuma mbeya lindi mtwara geita manyara na dar es salaam f kuhamasisha maendeleo ya ushirika katika sekta ya kilimo kwa kufufua na kuanzisha vyama vipya vipatavyo 
vyama hivyo ni vya mazao ya michikichi vyama kigoma pamba simiyu geita mwanza singida shinyanga tabora mara kigoma na dodoma vyama vimefufuliwa miwa manyara kagera missenyi morogoro mtibwa chai mbeya vyama vimeanzishwa kakao mbeya vyama vya msingi na chama kikuu vimefufuliwa na vyama vya msingi vimeanzishwa korosho lindi vyama vya msingi vimeanzishwa na kahawa kilimanjaro arusha mbeya songwe kagera mara vyama vimefufuliwa g kuwawezesha wajasiriamali kukuza uzalishaji na masoko ya bidhaa zao ndani na nje ya nchi kwa kuwapatia mafunzo ya ujasiriamali masoko na usimamizi wa biashara kwa wazalishaji wa bidhaa za ngozi viungo vya chakula na wafanyabiashara wa mazao ya nyuki pamoja na wafugaji wa nyuki
mikoa iliyonufaika na mafunzo hayo ni shinyanga geita tabora singida kagera kigoma dar es salaam pwani na mwanza
zaidi ya wajasiriamali wamenufaika na mafunzo hayo h mfuko wa pembejeo wa taifa hadi mwaka umefanikiwa kutoa mikopo ya shillingi ambayo imesaidia kuongeza kipato na kupunguza umasikini
mikopo hii ilitolewa katika miradi ambapo wanaume walionufaika ni na wanawake i kuweka mazingira wezeshi kwa sekta binafsi kushiriki katika uwezeshaji wa wananchi kiuchumi ambapo mfuko wa kusaidia sekta binafsi ya kilimo pass trust ulifanikiwa kudhamini miradi yenye thamani ya shillingi billioni 
 kwa walengwa na kutengeneza ajira zipatazo 
wanufaika wa mfuko huu ni wajasiriamali wanaojishughulisha na miradi mbalimbali katika mnyororo wa thamani wa kilimo na j kuanzishwa kwa kanzidata ya watoa huduma katika sekta ndogo ya mafuta na gesi
zaidi ya kampuni zimesajiliwa na ewura ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ili kuwawezesha kutoa huduma na kuuza bidhaa katika miradi inayotekelezwa kwenye sekta ndogo ya mafuta na gesi
wafanyabiashara wadogo a kutengwa kwa maeneo rasmi yenye ukubwa wa hekta 
 kwa ajili ya wajasiriamali wakiwemo mama lishe na wauza mbogamboga kufanyia biashara katika mikoa ya arusha iringa mara rukwa tanga shinyanga mwanza kilimanjaro singida morogoro manyara njombe kagera dar es salaam dodoma lindi geita tabora na ruvuma b kuwezesha wafanyabiashara wadogo kufanya biashara zao bila bughudha kwa kutoa vitambulisho kwa wafanyabiashara wadogo zaidi ya katika mikoa yote tanzania bara na c kuongezeka upatikanaji wa mikopo yenye masharti nafuu kwa wafanyabiashara wadogo wadogo ambapo mfuko wa self small entreprenuer loan facility microfinance umetoa mikopo yenye thamani ya zaidi ya shillingi billioni kwa wajasiriamali na kutengeneza ajira zaidi ya kwa wanufaika
kuwawezesha vijana a kuongeza ujuzi katika stadi za kazi ambapo vijana wa kada mbalimbali wamehamasishwa na kujiunga na programu za kujitolea
aidha wahitimu wamewezeshwa kushiriki mafunzo kwa vitendo mahali pa kazi ambapo kati ya hao vijana wamepata ajira b kuwawezesha vijana kumudu ushindani katika soko la ajira kwa kuwapatia mafunzo ya ujuzi na stadi za kazi kupitia programu ya kukuza ujuzi nchini
aidha vijana wamepatiwa mafunzo kwa njia ya uanagenzi katika fani za ufundi stadi wa ushonaji nguo useremala uashi tehama uchongaji wa vipuri ufundi magari umeme ufungaji wa mabomba vyuma terazo vigae na ujuzi wa kutengeneza bidhaa za ngozi
vilevile vijana wamepatiwa mafunzo ya kurasimisha ujuzi uliopatikana kwa mfumo usio rasmi kwa fani za uashi useremala ufundi magari upishi na uhudumu katika hoteli c vijana wamepatiwa mafunzo ya kilimo kwa njia ya teknolojia ya kitalu nyumba d kuongezeka kwa fursa za ajira kwa vijana kwa kuanzisha makampuni ya vijana ambapo yameunganishwa na ppra kwa ajili ya kupata zabuni
aidha idadi ya vijana waliopatiwa mafunzo ya ujasiriamali na uanzishwaji wa makampuni imeongezeka kutoka vijana mwaka hadi mwaka na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kuongezeka utoaji wa mikopo kwa vijana katika halmashauri zote nchini ambapo mitaji ya biashara imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka 
mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf 
chama cha mapinduzi kimeendelea kusimamia serikali kutekeleza sera ya taifa ya uwezeshaji wananchi kiuchumi kwa kutekeleza awamu ya tatu ya mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf iii katika kukabiliana na changamoto za umasikini kwa wananchi ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana a miradi ya jamii ya kutoa ajira za muda yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetekelezwa
aidha miradi ya kuboresha miundombinu katika sekta ya afya elimu na maji yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetekelezwa katika halmashauri b jumla shilingi bilioni 
 zililipwa kama ruzuku kwa kaya masikini milioni 
 katika vijiji mitaa katika halmashauri kati ya zilizopo
ruzuku hiyo iliwezesha kaya masikini kumudu mahitaji ya msingi na kuanzisha shughuli za kukuza uchumi wa kaya ikiwemo miradi ya kilimo mifugo na biashara ndogo ndogo na c vikundi vya kuweka akiba na kuwekeza vyenye wanachama viliundwa kwenye halmashauri na kuweza kuweka akiba ya shilingi bilioni 
 na kukopeshana shilingi bilioni 
 ili kutekeleza miradi ya kukuza uchumi wa kaya na hivyo kupunguza umasikini katika kaya husika
aidha miradi ya kuongeza kipato ilitekelezwa na vikundi hivyo
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuchukua hatua za kuhakikisha wananchi wanaendelea kuwekewa mazingira mazuri ili waweze kushiriki kikamilifu katika shughuli za maendeleo kwa kutekeleza yafuatayo a kutoa msukumo katika kuhamasisha na kusimamia uanzishwaji na usajili wa vikundi vyenye mwelekeo wa ushirika na makampuni pamoja na kuwawezesha kupata mitaji kupitia mikopo yenye masharti nafuu b kufuatilia kwa karibu utoaji wa elimu ya ujasiriamali unaofanywa na wadau mbalimbali ili kuhakikisha kwamba elimu inayotolewa inakidhi viwango c kuwezesha vijana wanawake na makundi mengine ya wajasiriamali kujiajiri kwa kuwapatia mafunzo na stadi za ujasiriamali na usimamizi wa shughuli za kiuchumi na kuwezeshwa kurasimisha shughuli zao ifikapo mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuimarisha mifuko na programu zinazolenga kuwezesha kiuchumi wanawake vijana na watu wenye ulemavu ili waweze kujiajiri na kutoa ajira kwa wengine e kuwa na programu maalum za kuwezesha vijana waliomaliza taasisi za elimu ya juu na kati kujiajiri na kuajirika
programu hizo zinalenga kuweka mazingira ya vijana kupata mitaji elimu ya ujasiriamali ardhi na mazingira wezeshi kuweza kushiriki kikamilifu katika shughuli wanazokusudia kuzifanya f kuanzisha utaratibu wa kuwakopeshwa vifaa na mitaji kwa masharti nafuu wanafunzi wanaohitimu mafunzo ya ufundi g kubuni na kutekeleza mikakati ya kuhakikisha kuwa elimu ya ujasiriamali inayotolewa na wadau mbalimbali ikiwemo sekta binafsi na asasi za kiraia ina ubora unaokidhi mahitaji ya vijana na walengwa wengine h kuanzisha kanzidata ya watoa huduma katika miradi mikubwa ya kimkakati na kutoa elimu kwa umma juu ya ushiriki wa wajasiriamali katika miradi hiyo
kanzidata hii itawezesha kuunganisha sekta binafsi na wawekezaji au wakandarasi na hivyo kuwawezesha kupata masoko ya bidhaa zao na kufanya kazi kwa ubia na kampuni za nje ili kukuza ujuzi na kuhaulisha teknolojia i kuchochea kasi ya ukuaji wa uchumi shirikishi kwa kutoa fursa kwa wananchi wote kuinua hali ya maisha yao j kushirikiana na wadau kuanzisha vituo vya uendelezaji wajasiriamali enterprise development centres kwa lengo la kuwajengea uwezo na kuwawezesha wananchi kupata ithibati za kimataifa ili kupanua wigo wa fursa za ajira na biashara k kuanzisha vituo vya uwezeshaji wa wananchi kiuchumi katika kila mkoa
vituo hivyo vitatoa huduma za mikopo mafunzo urasimishaji wa shughuli za kiuchumi upatikanaji wa taarifa mbalimbali zikiwemo za masoko na kutoa ithibati ya bidhaa zinazozalishwa l kuimarisha viwanda vilivyopo na kuhamasisha uanzishwaji wa viwanda vipya vya kuchakata mazao ya kilimo mifugo na samaki na rasilimali nyingine za maji kwa kutumia taasisi za umma sekta binafsi na vikundi vilivyosajiliwa na vyama vya ushirika m kujumuisha urasimishaji wa mali na biashara za wananchi hasa wanyonge katika ngazi za mamlaka za serikali za mitaa hivyo kuongeza kasi ya kuwawezesha wananchi wengi zaidi kuondokana na umasikini kwa kutumia mali zao kama dhamana ya kupata mikopo na mitaji kutoka kwenye vyombo vya fedha na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka n kuboresha kasi ya utekelezaji awamu ya tatu ya tasaf ili kuwafikia wananchi masikini katika vijiji mitaa yote kwa kutekeleza miradi ya kutoa ajira za muda kukuza uchumi wa kaya na kuendeleza rasilimali watu
uchumi wa rasilimali za maji blue economy 
chama cha mapinduzi kinatambua fursa zilizopo katika uchumi wa rasilimali za maji blue economy zikiwemo bahari mito na maziwa pamoja na rasilimali zilizomo ndani yake
katika kutumia fursa hizi katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kufanya yafuatayo a kuimarisha miundombinu ya bandari na shughuli nyingine za lojistiki na uchukuzi ili taifa letu liwe kitovu cha shughuli hizi b kuimarisha mifumo ya kitaasisi ya kuratibu na kusimamia maendeleo ya uchumi wa rasilimali za maji blue economy c kufanya utafiti kwa lengo la kuendeleza uchumi wa rasilimali za maji na d kuandaa mkakati utakaowezesha taifa kunufaika na uchumi wa rasilimali za maji
kutumia fursa za kijiografia za nchi yetu kuchochea maendeleo 
tanzania ina fursa nyingi zinazotokana na nafasi yake kijiografia kwa kuwa imezungukwa na nchi sita ambazo zinategemea miundombinu yetu kwa kiasi kikubwa kwa usafiri na usafirishaji wa bidhaa
mazingira hayo yameendelea kuchangia kukuza biashara na uchumi baina ya nchi yetu na nchi jirani
hatua hii imewezesha miundombinu kutumika kwa faida ajira na mapato ya fedha za kigeni kuongezeka
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kimeisimamia serikali na kuweza kuchukua hatua mbalimbali zikiwemo a kuimarisha miundombinu mbalimbali ikiwa ni pamoja na huduma za bandari viwanja vya ndege reli meli vivuko gati na njia za usafirishaji umeme
aidha mtandao wa barabara kuu za lami pamoja na madaraja yanayounganisha nchi yetu na nchi jirani yameboreshwa na hivyo kurahisisha usafiri na usafirishaji kwa mfano mizigo ambayo imesafirishwa kwenda nchi jirani kupitia bandari zetu imefikia tani mwaka b kuimarishwa kwa huduma za mawasiliano kwa wananchi ambapo tanzania imekuwa kitovu cha mawasiliano katika kanda ya afrika mashariki na kati kutokana na kuimarishwa kwa mkongo wa taifa wa mawasiliano
nchi za jirani zilizounganishwa na mkongo huo ni ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kenya uganda rwanda burundi malawi na zambia na pia mikongo ya baharini ya seacom na eassy inayotuunganisha na mabara mengine c makubaliano ya kihistoria ya kikanda kati ya tanzania na uganda yamefanyika ambapo ujenzi wa bomba la mafuta ghafi kutoka hoima uganda hadi tanga tanzania litajengwa d kujenga vituo vya pamoja vya huduma mipakani vya namanga mutukula rusumo tunduma nakonde ili kuchochea zaidi manufaa ya kijiografia ya nchi yetu na e kurejeshwa kwa huduma ya usafirishaji wa mizigo kwenye mabehewa wagon ferry kutoka mwanza hadi bandari ya port bell uganda
utoaji wa huduma za meli hii ulikoma mwaka na kurejeshwa tena mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitahakikisha serikali inachukua hatua ili taifa liendelee kunufaika na fursa zake za kijiografia kwa kutekeleza yafuatayo a kubuni na kukamilisha miradi mikubwa ya kimkakati ili tanzania iweze kunufaika zaidi na fursa hiyo ya kijiografia b kuboresha na kuimarisha diplomasia ya kiuchumi kwa lengo la kudumisha uhusiano wenye tija kiuchumi na nchi zinazotuzunguka c kubuni mikakati itakayowezesha kuimarika kwa jiji la dar es salaam kuwa kitovu cha biashara kwa ukanda wa afrika mashariki na kati d kubuni na kutekeleza mikakati itakayowezesha kuainisha maeneo yote ambayo yatakuwa na manufaa kiuchumi ili kuweza kuzitumia fursa hizo kwa ajili ya kukuza uchumi na e kuimarisha miundombinu ya usafiri na usafirishaji na shughuli nyingine za lojistiki na uchukuzi ili taifa letu liweze kutumia fursa za kijiografia ipasavyo
kuongeza fursa za ajira 
uwepo wa fursa za ajira ni muhimu katika kukuza maendeleo ya kiuchumi na kijamii ambapo jamii hususan vijana hupewa nafasi ya kuchangia utalaam walionao katika kufanya kazi ili kuchangia katika kukuza maendeleo ya taifa lao
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu huo na katika miaka mitano iliyopita kiliendelea kutekeleza mikakati thabiti ya kuongeza fursa za ajira nchini
kutokana na utekelezaji uliofanyika mafanikio makubwa yamepatikana yakiwemo a kuongezeka kwa ajira kutokana na kukua kwa uchumi katika sekta mbalimbali za uzalishaji na utoaji huduma pamoja na kutekeleza mikakati na mipango mbalimbali ikiwemo mpango wa kuboresha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment b kulinda ajira za watanzania na kuhakikisha kuwa ajira wanazopewa wageni ni zile tu ambazo watanzania hawana ujuzi nazo
vilevile kuzingatia kuwa watanzania wanafundishwa ujuzi ambao hawana ili kuzimudu kazi hizo pindi muda wa kibali utakapomalizika kwa kuendelea kusimamia sheria namba ya mwaka ya kuratibu ajira za wageni nchini the non citizens employment regulation act no
of c kukuza ujuzi katika sekta muhimu za kipaumbele ikiwemo kilimo ujenzi ukarimu teknolojia ya habari na utalii kwa kuendelea kutoa mafunzo
kupitia hatua hii yafuatayo yamefanyika i mafunzo ya kukuza ujuzi katika maeneo ya kazi kwa njia ya uanagenzi apprenticeship ambapo washiriki wamepatiwa mafunzo hayo ii mafunzo ya uzoefu kazini kwa wahitimu internship wa vyuo nchini ambapo wahitimu waliopata mafunzo wamepata ajira za moja kwa moja iii mafunzo ya kurasimisha ujuzi uliopatikana nje ya mfumo rasmi wa mafunzo recognition of prior learning skills rpl yametolewa kwa vijana iv mafunzo ya kilimo cha kisasa cha kutumia teknolojia ya vitalu nyumba greenhouse yametolewa kwa vijana katika halmashari za mikoa nchini v vijana walio katika sekta isiyo rasmi wamepewa mafunzo ya ujasiriamali na kurasimisha biashara vi wakulima na wafanyabiashara wamepewa mafunzo ya uongezaji thamani mazao ya mifugo kilimo biashara na masoko na vii vijana wamepewa mafunzo ya ujasiriamali pamoja na ya namna ya uanzishwaji na uimarishaji wa makampuni ilikinganishwa na vijana mwaka 
d kutekeleza mipango na mikakati mbalimbali ya kuongeza ajira hususan kwa vijana ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana i takriban fursa za ajira zimezalishwa katika sekta rasmi na isiyo rasmi
kati ya fursa hizo ajira zimezalishwa katika sekta rasmi ya umma na binafsi ikiwemo miradi ya maendeleo ya serikali ambayo imezalisha jumla ya ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ajira ambapo kati yake miradi ya maendeleo ya serikali ya kimkakati imezalisha ajira katika kipindi hicho
ajira zilizalishwa katika sekta isiyo rasmi ii mikopo ya masharti nafuu yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetolewa kwa vikundi vya vijana vyenye wanachama ili kuwawezesha vijana hao kupata mitaji ya kuanzisha biashara
aidha mfuko wa maendeleo ya vijana unaochangiwa asilimia nne ya mapato ya ndani ya mamlaka za serikali za mitaa umetoa shilingi bilioni 
 kwa vikundi vya vijana vyenye wanachama iii vijana wamepatiwa mafunzo katika maeneo ya kukuza ujuzi na stadi za kazi katika ujenzi kurasimisha ujuzi uliopatikana kwa mfumo usio rasmi na ujasiriamali na kurasimisha biashara iv wahitimu wamepata mafunzo kwa vitendo mahali pa kazi katika fani walizosomea na vijana wamepata ajira kutokana na uzoefu walioupata v halmashauri za wilaya zimetenga maeneo yenye ukubwa wa ekari 
 na kuwezesha vijana kufanya shughuli mbalimbali ikiwemo kilimo ufugaji biashara na viwanda vi makampuni ya vijana yameanzishwa ambapo kati ya makampuni hayo yamethibitishwa na kupewa kibali cha kuomba zabuni za serikali na vii kupitia programu ya stadi za maisha kwa vijana walio nje ya shule wawezeshaji wa kitaifa wameandaliwa na kutoa elimu hiyo kwa vijana kwa njia ya elimu rika
e kuongezeka fursa za ajira kutokana na utekelezaji wa miradi ya kimkakati ambapo i mradi wa ujenzi wa reli kwa kiwango cha standard gauge hadi mwaka ulikuwa umetoa ajira ambapo ni kwa watanzania na kwa wageni ii mradi wa ubungo interchange hadi mwaka ulikuwa umetoa ajira ambapo ajira zilikuwa za watanzania na ajira zilikuwa za wageni ambao walikuwa wameajiriwa kwenye nafasi zenye ujuzi wa juu tu iii upanuzi wa uwanja wa kimataifa wa ndege wa julius nyerere kwa kujenga terminal iii hadi mwaka ulikuwa umetoa ajira ambapo watanzania walikuwa na wageni walikuwa na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iv mradi wa kufua umeme wa julius nyerere hadi mwaka ulikuwa umetoa jumla ya ajira ambapo watanzania ni na wageni 
katika miaka mitano ijayo ccm itaelekeza serikali kuongeza fursa za ajira katika sekta rasmi na isiyo rasmi zisizopungua milioni saba kwa kuchukua hatua mbalimbali zikiwemo zifuatazo a kuchochea ukuaji wa uchumi hususan katika sekta ya viwanda vinavyotumia malighafi za kilimo mifugo uvuvi madini maliasili na sekta ya huduma za kiuchumi ikiwa ni pamoja na utalii b kuimarisha utekelezaji wa mpango wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment ili shughuli za uchumi na biashara ziongezeke na kuzalisha ajira c kuhamasisha na kusimamia halmashauri zote nchini kuendelea kutenga kurasimisha na kupima na kuweka miundombinu kwenye maeneo maalum kwa ajili ya uwekezaji na kutenga maeneo maalum kwa ajili ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu ili waweze kujishughulisha na uzalishaji mali na biashara d kuwawezesha vijana kushiriki katika shughuli za ujasiriamali ikiwemo kuwapatia mafunzo na kuwaunganisha na taasisi na asasi za utoaji mikopo yenye riba na masharti nafuu e kuweka mkakati wa makusudi wa kuwawezesha vijana wabunifu na makundi mbalimbali ya vijana na wanawake kuanzisha shughuli za uzalishaji mali na ujasiriamali ili waweze kujiajiri na kuajiri wengine f kuimarisha mafunzo kwa vitendo kwa wanafunzi wa vyuo vya elimu ya juu na kati ili kuhakikisha vijana wanaohitimu wanapata maarifa na ujuzi wa kazi utakaowawezesha kujiajiri na kuajirika g kuimarisha mifumo na kuongeza kasi ya kurasimisha ujuzi ili nguvukazi ya taifa itumike ipasavyo katika soko la ajira la ndani na nje h kuwahamasisha na kuwawezesha vijana kushiriki kikamilifu katika utamaduni michezo na sanaa kwa ajili ya kuongeza fursa za ajira na kipato i kuhakikisha kuwa miradi mikubwa ya kimkakati inaajiri vijana wengi zaidi wa kitanzania
j kuimarisha mifumo ya taarifa za soko la ajira na mitaji ili kuwezesha vijana kutumia fursa hizo k kutoa mafunzo ya kukuza ujuzi na stadi mbalimbali za kazi kwa nguvukazi ya taifa katika sekta za kipaumbele ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka l kuimarisha saccos na makampuni ya vijana katika halmashauri zote nchini ili yaweze kupata mikopo kutoka kwenye benki na taasisi nyingine za kifedha ili waweze kujiajiri na kutoa ajira wengine m kuwawezesha vijana wanaohitimu elimu ya juu na vyuo vya ufundi kuunda makampuni kwa lengo la kuwapatia mitaji na nyenzo kupitia taasisi za fedha na mifuko mingine ya uwezeshaji n kuhamasisha na kuweka mazingira yatakayowezesha vijana wajasiriamali wadogo kujiunga na mifuko ya hifadhi ya jamii ili kunufaika na mafao yanayotolewa na mifuko hiyo o kuanzisha vituo maalum ili kuwawezesha vijana kupata sehemu ya kujifunza kwa vitendo shughuli mbalimbali za ujasiriamali na kupata taarifa mbalimbali za maendeleo p kushirikiana na sekta binafsi katika kuwawezesha vijana wanaohitimu vyuo vikuu na vyuo vya kati kufanya kazi kwa kujitolea katika asasi mbalimbali kwa lengo la kuwapatia uzoefu na maadili ya kazi ili waweze kuajirika au kujiajiri q kuweka mazingira wezeshi ya kisera na kisheria kwa ajili ya shughuli za uzalishaji mali na huduma ili vijana wengi waweze kujiajiri r kuweka mazingira mazuri yatakayowezesha sekta ya misitu kuzalisha ajira nyingi zaidi kupitia mazao mbalimbali yatokanayo na maliasili hiyo kama ufugaji wa nyuki s kuhakikisha kwamba halmashauri zote nchini zinaendelea kutenga fedha kwa ajili ya mfuko wa maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa mujibu wa sheria ili kuwezesha vijana na makundi mengine katika jamii zetu kupata mikopo isiyo na riba
vyama vya ushirika 
chama cha mapinduzi kinaamini kuwa ushirika ni njia ya uhakika ya kuwezesha wanachama kuwa na uwezo mkubwa wa kutatua matatizo yao ya kiuchumi na kijamii kwa kutumia juhudi zao za pamoja katika kufikia malengo ambayo yasingefikiwa kwa juhudi za mtu mmoja mmoja
katika kipindi cha miaka mitano serikali ya chama cha mapinduzi ilijielekeza katika kuviimarisha na kuviwezesha vyama vya ushirika kuwa na uwezo wa kujiendesha kwa kutafuta masoko ya ndani na nje ya nchi kwa kuweka mifumo madhubuti ya ukusanyaji uchambuzi na uenezaji wa taarifa za masoko na kutoa elimu juu ya uongezaji thamani na kupata mafanikio yafuatayo a kuimarisha ushiriki wa wananchi kwenye vyama vya ushirika kwa kuhamasisha na kutoa elimu ya ushirika kwa umma na vyama vya ushirika ambapo idadi ya vyama vya ushirika imeongezeka kutoka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mwaka hadi mwaka sawa na asilimia 
aidha idadi ya wanachama wa vyama vya ushirika iliongezeka kutoka milioni 
 mwaka hadi milioni 
 mwaka sawa na asilimia ya ongezeko la wanachama b kuongezeka kwa idadi ya wanachama na wananchi wanaonufaika na huduma za kifedha kupitia vyama vya ushirika wa akiba na mikopo saccos
saccos zimeongezeka kutoka mwaka na kufikia mwaka 
aidha idadi ya wananchi waliojiunga na kunufaika na huduma za saccos imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka c kuongezeka kwa mikopo iliyotolewa na saccos kwa wanachama wake kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka na mitaji ya saccos kupitia akiba amana na hisa shilingi bilioni 
 mwaka na kufikia shilingi bilioni 
 mwaka d kuongezeka kwa thamani ya bidhaa zinazozalishwa na wanaushirika kutokana na kuhamasisha na kuhimiza vyama vya ushirika kuanzisha na kufufua viwanda
jumla ya viwanda vya kuchakata mafuta ya alizeti na michikichi kutengeneza samani za majumbani kuchakata pamba na mazao ya nafaka vimeanzishwa na kufufuliwa katika maeneo mbalimbali ya nchi
idadi hiyo inafanya viwanda vinavyomilikiwa na vyama vya ushirika vinavyofanya kazi kufikia viwanda kwa mwaka e kurejeshwa kwa mali za vyama vya ushirika zilizokuwa zimeuzwa kiholela na nyingine kuporwa zikiwemo nyumba za makazi maghala viwanda na viwanja
baadhi ya mali zilizorejeshwa zilitoka katika chama kikuu cha ushirika ncu ltd mwanza chama kikuu cha ushirika shirecu ltd shinyanga chama kikuu cha ushirika kncu ltd kilimanjaro chama kikuu cha ushirika kcu ltd kagera na mamlaka ya mkonge tanzania f kuunganishwa kwa vyama vya ushirika wa mazao ya kakao na kahawa katika mfumo wa soko la moja kwa moja direct export na nchi za uswizi afrika kusini japani na uholanzi na kuuza mazao kwa bei shindani
katika mwaka mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na gunia la kahawa la kilo kuuzwa wastani wa dola za kimarekani 
 ikilinganishwa na bei ya mnada ya dola za kimarekani 
 na kilo moja ya kakao kuuzwa kwa bei ya juu ya shilingi ikilinganishwa na bei ya shilingi iliyokuwa msimu na g kuunganishwa kwa vyama vya ushirika vya mazao ya pamba na taasisi za fedha ikiwemo benki ya maendeleo ya kilimo tadb shirika la taifa la maendeleo ndc na taasisi nyingine ili kuviwezesha kupata zana za kilimo ikiwemo matrekta
hadi kufikia vyama vya ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ushirika amcos vilikopeshwa matrekta yenye jumla ya thamani ya shilingi bilioni 
katika kipindi cha miaka mitano chama cha mapinduzi kitahakikisha dhana ya ushirika wa hiari inajengwa na kusimamiwa na sheria ili kuwalinda na kuwanufaisha wanaushirika hivyo kuchangia ipasavyo katika ustawi wao na taifa kwa ujumla ili kufikia azma hiyo chama kitaelekeza serikali kufanya yafuatayo a kuhakikisha kuwa vyama vikuu vya ushirika vinatekeleza majukumu na kuvihudumia vyama wanachama wake kwa kusimamia uzalishaji upatikanaji wa pembejeo huduma za ugani masoko na kuajiri watendaji wenye sifa kwa kuzingatia ukubwa wa chama na miamala inayofanywa ili kuongeza ufanisi na usimamizi katika vyama vya ushirika b kuhakikisha vyama vya ushirika vinakuwa na uwezo wa kusimamia mifumo rasmi ya masoko ikiwemo stakabadhi za ghala kwa mazao yote hususan ya kimkakati na kuhamasisha mazao mengi kuingia kwenye mfumo wa stakabadhi za ghala c kuanzisha mfuko wa kuendeleza shughuli za ushirika cooperative seed fund kupitia vyama vya ushirika na kuunganisha na taasisi za fedha ili kuhudumia uzalishaji uhifadhi na uchakataji wa mazao ya kilimo ili kujenga ushirika uliokamilika comprehensive cooperative d kufufua na kuhamasisha vyama vya ushirika kumiliki viwanda ili kuongeza mnyororo wa thamani wa bidhaa zao kwa kufufua viwanda ambavyo havifanyi kazi na kuhamasisha uanzishwaji wa viwanda vipya kwa mfumo wa makampuni yatakayomilikiwa na vyama vya ushirika na kuendeshwa kibiashara kwa masilahi ya wanaushirika e kupanua wigo katika ushirika kwa kuhamasisha makundi maalum wakiwemo vijana wanawake mama lishe bodaboda watu wenye ulemavu wazee n
k kujiunga na kuanzisha vyama vya ushirika vinavyogusa sekta mbalimbali za kiuchumi na kijamii f kuongeza mitaji katika vyama vya ushirika kwa kuanzisha ushirika wa akiba na mikopo saccos kwenye ushirika wa mazao na masoko amcos na aina nyingine za vyama vya ushirika integrated cooperatives g kuimarisha elimu na mafunzo ya ushirika kwa wanachama viongozi na watendaji kwa kushirikiana na chuo kikuu cha ushirika kwa i kusimamia utekelezaji wa mpango maalum wa elimu ya ushirika unaoandaliwa na vyama vya ushirika na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii kuongeza idadi ya wanachama wa vyama vya ushirika kutoka milioni 
 hadi milioni 
 mwaka 
h kuimarisha vyama vya ushirika na kuwezesha wanachama kumiliki vyama vyao kwa kusimamia na kuhimiza uanzishwaji wa vyama imara vya msingi katika maeneo ambayo hakuna vyama vya ushirika kwa kuanzisha programu maalum ya kuwezesha umma kutambua umuhimu wa ushirika kama mbinu mojawapo ya kuondoa umasikini i kuboresha uongozi kudhibiti wizi na ubadhirifu ndani ya vyama vya ushirika kwa kuhimiza uzingatiaji wa kanuni za maadili ndani ya vyama vya ushirika na kusisitiza matumizi ya mfumo wa tehama ili kuimarisha usimamizi na upatikanaji wa takwimu sahihi na j kufanya mapitio ya kisheria na kitaasisi ya mfumo wa usimamizi uratibu na ukaguzi wa ushirika katika ngazi zote ili kuuimarisha na kuuwezesha kuhudumia vizuri zaidi ushirika katika sekta zote na kuchangia kwenye uchumi mpana
kilimo 
kilimo cha kisasa ndio msingi katika kujenga uchumi na kina nafasi ya kimkakati katika kukuza ustawi wa taifa
mchango wa sekta ya kilimo katika pato la taifa ni wastani wa asilimia na kinaajiri takriban asilimia ya watanzania
katika kipindi cha mwaka chama cha mapinduzi kilielekeza serikali kutilia mkazo utekelezaji wa awamu ya pili ya programu ya kuendeleza kilimo agricultural sector development programme asdp ii ili kufikia malengo makuu ya kukifanya kilimo kuwa cha kisasa na cha kibiashara chenye tija na ambacho mazao yake yatakuwa yameongezewa thamani
lengo likiwa ni kuhakikisha kuwa taifa linajitosheleza kwa chakula kuimarisha uchumi kuongeza kipato cha wakulima kuwa kichocheo cha kukua kwa viwanda na kuongeza ajira
katika kipindi hicho chama cha mapinduzi kimeendelea kuhakikisha kuwa taifa linajitosheleza kwa akiba ya chakula na kuwa na wastani wa utoshelevu wa asilimia 
 kati ya ukifananisha na utoshelevu wa asilimia 
 kati ya mwaka tija katika uzalishaji wa mazao ya kilimo imeongezeka vipato vya wakulima kutokana na biashara ya mazao vimeboreshwa na mapato yatokanayo na biashara ya mazao nje ya nchi yameongezeka kufikia tani mwaka kutoka tani mwaka ambalo ni ongezeko la asilimia 
mafanikio hayo yamepatikana kutokana na a kuongezeka kwa upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo ambapo i mbegu bora za mazao zimeongezeka kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
aidha uzalishaji wa mbegu bora ndani ya nchi umeongezeka kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii upatikanaji wa mbolea nchini umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka iii uwekezaji katika kilimo umeongeza matumizi ya viatilifu mfano matumizi ya viuadudu insecticides yameongezeka kutoka tani 
 mwaka na kufikia zaidi ya tani mwaka na viuagugu herbicides toka tani mwaka na kufikia zaidi ya tani mwaka na iv idadi ya matrekta nchini imeongezeka kutoka matrekta mwaka hadi kufikia kwa mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
b kuongeza uzalishaji wa miche bora ya mazao ya kimkakati ambapo uzalishaji wa miche bora ya chai umeongezeka kutoka miche mwaka hadi miche mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
 miche bora ya korosho imezalishwa ambapo miche imesambazwa kwa wakulima wa mikoa inayolima zao hilo na ndani ya miaka mitano jumla ya miche ya kahawa chotara imezalishwa na kusambazwa kwa wakulima c huduma za ugani zimeimarishwa ambapo wagani tarajiwa walihitimu kwenye vyuo vya mafunzo ya kilimo vya serikali d ujenzi wa skimu za umwagiliaji zikiwemo zile za mforo mwanga hanga ngadinda mji mdogo wa madaba na skimu ya igongwa iliyopo katika halmashauri ya misungwi umekamilika
aidha upembuzi yakinifu na usanifu wa miundombinu ya umwagiliaji katika skimu za luiche kigoma ujiji ibanda sengerema geita na gidahababieg hanang umefanyika e ukarabati wa jumla ya skimu umekamilika na ukarabati unaendelea kwa skimu tano za umwagiliaji ambazo ni mbogo na kigugu mvomero msolwa ujamaa na njage kilombero na mvumi kilosa unaendelea ikiwa ni pamoja na ukarabati wa miundombinu ya barabara feeder roads f ukarabati wa ekari za skimu kubwa ya dakawa pamoja na barabara zake feeder roads na mafunzo ya uongezaji tija kufikia zaidi ya tani kwa hekta umefikiwa ambayo ni kati ya tija za juu duniani g ukarabati na ujenzi wa bwawa la usoke urambo bwawa la itagata halmashauri ya wilaya ya itigi na bwawa la dongobesh halmashauri ya wilaya ya mbulu umekamilika h kuongezaka kwa eneo la umwagiliaji kwa ekari na hivyo kufikia ekari hekta mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kukamilishwa utekelezaji wa awamu ya kwanza ya mpango wa maendeleo ya sekta ya kilimo asdp i na kuanza kwa awamu ya pili asdp ii ambayo imewezesha wakulima na wafugaji kuanza kupata mafanikio katika mapinduzi ya sekta ya kilimo nchini j kuwaidhinishia ardhi wananchi wa vijiji kati ya vilivyokuwa ndani ya maeneo ya hifadhi ili kuwaongezea maeneo ya kilimo k uongezaji tija kwenye kilimo cha umwagiliaji mfano mpunga kutoka tani 
 hadi 
 kwa hekta kufikia tani 
 hadi 
 kwa hekta mwaka na vitunguu toka tani hadi tani kwa hekta l kuongeza ufanisi na kuimarisha uratibu wa shughuli za umwagiliaji kwa kuboresha muundo na kuipatia vitendea kazi tume ya taifa ya umwagiliaji m kukamilika kwa ujenzi wa maghala mawili yenye uwezo wa kuhifadhi jumla ya tani katika halmashauri za wilaya za songea na mbozi
aidha ukarabati wa maghala yenye uwezo wa kuhifadhi tani umekamilika n ujenzi wa maghala na vihenge vya kisasa vyenye uwezo wa kuhifadhi tani umekamilika katika halmashauri za wilaya za babati tani mpanda tani sumbawanga tani mbozi tani songea tani shinyanga tani dodoma tani na makambako tani 
utekelezaji huo umefikia asilimia o kuongezeka kwa uwezo wa kuzalisha mbegu mpya zilizogunduliwa na kuidhinishwa kutoka aina mwaka hadi aina kufikia mwaka p vyama vya ushirika vya wabanguaji wadogo wa korosho vimeimarishwa katika mikoa ya tanga ruvuma lindi mtwara na pwani na kuweza kuuza korosho tani 
 katika nchi za india china na vietnam
aidha vyama vinavyozalisha ufuta na kokoa vimeunganishwa na kuweza kuuza mazao yao kupitia mfumo wa soko la bidhaa commodity exchange q kurahisisha uuzaji wa mazao ya kilimo mifugo na uvuvi hivyo kuwawezesha wakulima wafugaji na wavuvi kunufaika zaidi kwa kufuta na kupunguza viwango vya kodi tozo ada na ushuru zipatazo zilizoonekana kuwa kero na r kuongezeka kwa matumizi ya zana za kilimo za kisasa kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka kwa eneo linalolimwa kutumia matrekta na kutoka asilimia mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kufikia asilimia kwa eneo linalolimwa kwa kutumia maksai na kufanya eneo linalolimwa kwa mikono kushuka toka asilimia mwaka mpaka asilimia mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kusimamia mapinduzi ya kilimo ili kuhakikisha kinaendelea kuwa chenye tija na kinachotumia teknolojia ya kisasa
aidha chama kitahakikisha kuwa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii inaendelea kutekelezwa na kutoa mchango mkubwa katika usalama wa chakula pato la taifa maendeleo ya sekta ya viwanda na huduma kwa kutekeleza maeneo makuu manne a mpaka d yafuatayo a
kusimamia kikamilifu hifadhi na matumizi endelevu ya maji ardhi ya kilimo na mazingira sambamba na kuongeza miundombinu ya umwagiliaji itakayoendeshwa kiuchumi kwa kufanya yafuatayo a kuongeza eneo lenye miundombinu ya kilimo cha umwagiliaji kutoka hekta mpaka kufikia hekta ifikapo mwaka i kuongeza eneo la umwagiliaji kwa hekta kwa kukamilisha ujenzi wa skimu za umwagiliaji katika mikoa 
kati ya hizo skimu ndogo ni skimu za kati na skimu kubwa ii kujenga skimu mpya za umwagiliaji nchini kati ya hizo skimu ndogo ni skimu za kati na skimu kubwa 
ujenzi huu unatarajia kuongeza eneo la umwagiliaji kwa hekta 
aidha sekta binafsi itahamasishwa kushiriki kwenye ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji itakayoongeza eneo la umwagiliaji kwa eka iii kujenga na kuimarisha mabwawa ya uvunaji wa maji ya mvua katika skimu za umwagiliaji kwa ajili ya kilimo cha mpunga na mazao mengine katika mikoa ili kuongeza maeneo ya kilimo cha umwagiliaji nyingi zaidi na iv kujenga skimu ya umwagiliaji ya hekta kwa kutumia fursa ya bwawa la nyerere
b kuimarisha uendeshaji usimamizi na matengenezo ya miundombinu ya umwagiliaji kwa uanzishaji na uendelezaji wa ushirika wa wanufaikaji wa umwagiliaji c kuanzisha mfuko wa umwagiliaji wa taifa kwa ajili ya kukusanya mapato kutoka katika miradi ya uwekezaji wa umma ili kuendeleza na kufanya upanuzi wa miradi mipya ya umwagiliaji nchini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuendelezwa na kuendeshwa kwa miradi ya umwagiliaji ya umma kibiashara kwa kushirikisha wakulima na wanufaikaji ili kupata mitaji ya upanuzi wa kilimo cha umwagiliaji nchini e kujenga mabwawa ya kuhifadhi maji kwa ajili ya umwagiliaji katika maeneo yanayopata mvua chache kama kanda ya kati kanda ya ziwa na kanda ya kaskazini pamoja na maeneo yanayopata mafuriko ili kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi kwa kuzuia mafuriko na kupanua kilimo cha umwagiliaji f kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika kilimo cha kisasa cha kibiashara hususan ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji na kuwashirikisha wakulima kwa kila mwaka g kuhamasisha na kuwezesha uanzishwaji wa mashamba ya wakulima wakubwa yatakayotumika kama kitovu cha teknolojia bora za uzalishaji kwa ajili ya kuwaendeleza wakulima wadogo kwa utaalamu na kwa kuwapatia uhakika wa masoko h kuanzisha mfumo wa kilimo cha kitalu block farms cha pamoja kwa mazao ya kimkakati na yenye mahitaji makubwa nchini ili kulinda ardhi ya kilimo na kurahisisha utoaji wa huduma za pembejeo na masoko i kuhamasisha na kutengeneza mfumo imara wa kilimo ili kuwahakikishia wakulima wadogo upatikanaji wa huduma bora za kilimo cha kisasa masoko ya uhakika na bei nzuri ya mazao yao j kurejesha rutuba ya udongo ya hekta kwenye mashamba yanayolimwa mahindi yaliyoathirika na tindikali katika mikoa ya ruvuma iringa njombe rukwa songwe mbeya na katavi kwa kutumia chokaa k kuhakikisha tunarasimisha ardhi ya wakulima wadogo kwa kuhakikisha wanapata hati ili kulinda usalama wa miliki ya ardhi yao l kuwezesha wakulima kutumia teknolojia na mbinu za kisasa za kilimo endelevu na chenye tija kwa njia ya kilimo mseto agroforestry kwenye mazao ya parachichi korosho miembe michungwa michikichi minazi na mazao mengine ya miti m kuendeleza matumizi ya teknolojia za kilimo hifadhi kutoka mikoa inayotumia kilimo hifadhi hadi mikoa ifikapo mwaka na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka n kuwajengea uwezo wakulima wadogo kwa kuwapatia nyenzo na teknolojia za gharama nafuu umwagiliaji wa matone mbegu zinazohimili ukame na uvunaji maji mashambani ili waweze kuhimili athari kubaini na kutumia fursa za mabadiliko ya tabianchi katika halmashauri b
kuongeza uzalishaji tija na faida katika shughuli za wakulima kwa kufanya yafuatayo a kuendeleza na kuwezesha matumizi ya sayansi na teknolojia na ubunifu katika kilimo kwa kushirikisha taasisi ya utafiti wa kilimo tari tume ya sayansi na teknolojia tanzania costech chuo kikuu cha sokoine cha kilimo sua chuo kikuu cha dar es salaam udsm chuo kikuu cha ushirika moshi muccops chuo kikuu cha sayansi na teknolojia mbeya must chuo kikuu cha dodoma udom taasisi ya sayansi na teknolojia ya afrika ya nelson mandela nm aist taasisi ya utafiti na maendeleo ya viwanda tirdo kituo cha zana za kilimo na teknolojia vijijini camartec taasisi ya uhandisi na usanifu mitambo tanzania temdo na shirika la kuhudumia viwanda vidogo sido kwa kufanya yafuatayo i kuendeleza shughuli za ugunduzi na uzalishaji wa mbegu bora ambapo aina za mbegu bora mpya zinazohimili ukame magonjwa na wadudu wa mazao ya nafaka jamii ya mikunde mafuta na mazao ya bustani ii kuongeza uzalishaji wa miche bora yenye ukinzani dhidi ya magonjwa kwa kutumia teknolojia ya kisasa zilizo salama kwa afya ya watanzania katika mazao ya kahawa michikichi migomba mihogo viazi minazi katani mananasi na pareto iii kutumia teknolojia za kisasa ili kupambana na athari za mabadiliko ya tabianchi ikiwemo ukame chumvi tindikali ya udongo wadudu na magonjwa kama virusi vinavyosababisha batobato kali na michirizi kahawia katika muhogo ugonjwa wa mnyauko wa mahindi na migomba na viwavijeshi vamizi sumu kuvu katika mazao ya nafaka mafuta na mizizi na iv kutafiti kuimarisha na kuendeleza teknolojia za zana za kilimo zikiwemo za kulimia kupandia kudhibiti magugu kuvunia kusindika na kuhifadhi
b kujenga maabara moja na kuziimarisha maabara za uzalishaji wa miche bora kwa afya ya watanzania kwa njia ya chupa kwa ajili ya michikichi tari kihinga mkonge tari ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mlingano migomba tari tengeru korosho muhogo na ufuta tari naliendele kahawa tari maruku zabibu tari makutopora pamba tari ukiriguru minazi na michikichi tari mikocheni mpunga tari ifakara na udongo tari tanga c kuongeza usambaji wa pembejeo za kilimo kwa gharama nafuu ikiwa ni pamoja na mbegu bora mbolea viuatilifu na zana bora za kilimo kwa i kuongeza upatikanaji wa mbolea kutoka tani mwaka hadi tani mwaka ii kuhamasisha ujenzi wa viwanda vipya vya kuchanganya mbolea na kuhamasisha uwekezaji katika viwanda vya kuzalisha mbolea chokaa kwa ajili ya kilimo na viuatilifu ifikapo iii kuimarisha ukaguzi wa mbolea mbegu na viuatilifu kwa kuanzisha na kuimarisha ofisi za kanda nchini ili kuhakikisha pembejeo zenye ubora zinapatikana kwa wakulima kwa wakati na kwa bei nafuu iv kujenga maabara ya kitaifa ya kudhibiti ubora wa mbolea v kuongeza uzalishaji wa mbegu kutoka tani hadi tani na kupunguza bei ya mbegu na kutekeleza mikakati ya kuwafikishia wakulima kwa wakati ifikapo vi kuhamasisha kuwekeza katika uanzishaji wa mashamba makubwa ya kisasa ya mbegu ya umma na binafsi kwa kilimo cha umwagiliaji cha zaidi ya hekta kwa ajili ya uzalishaji wa mbegu wa uhakika ndani ya nchi vii kuimarisha na kuhamasisha uwekezaji wa sekta binafsi katika viwanda vya kutengeneza mashine na zana za kilimo nchini ili kukuza matumizi ya teknolojia bora za zana za kilimo pamoja na kupunguza matumizi ya jembe la mkono kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka viii kuhamasisha sekta binafsi kuongeza utoaji wa huduma za kukodisha zana za kilimo kutoka vituo virtual centres kufikia vituo mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ix kuimarisha usimamizi wa huduma za ugani kwa kutumia tehama kwa kuanzisha kituo cha huduma kwa wakulima call centre na maafisa ugani kujengewa mfumo utakaohakikisha wanawafikia wakulima angalau kwa siku na x kuanzisha na kuboresha vituo vya huduma za kilimo vya kata kufikia kwa kuweka mifumo ya teknolojia za kisasa ili kuwawezesha wakulima kupata taarifa mbalimbali za kilimo na masoko kwa njia ya kielektroniki redio na runinga
d kuongeza uzalishaji na tija kwa mazao ya chakula ambayo ni pamoja na mahindi mpunga mtama ndizi mazao ya mizizi na mazao jamii ya mikunde ili kuongeza kiwango cha utoshelevu wa chakula kutoka wastani wa kuwa na ziada ya asilimia kufikia ziada ya asilimia mwaka 
baadhi ya malengo hayo ni i kuongeza tija ya wakulima wadogo kwenye uzalishaji wa mahindi kutoka tani 
 magunia ya kilo kwa hekta hadi tani 
 magunia ya kilo kwa hekta mwaka ii kuongeza tija ya wakulima wadogo kwenye uzalishaji wa mpunga kutoka tani magunia ya kilo kwa hekta hadi tani magunia ya kilo kwa hekta mwaka iii kuongeza tija ya wakulima wadogo kwenye uzalishaji wa maharage kutoka tani 
 magunia ya kilo kwa hekta hadi tani 
 magunia ya kilo kwa hekta mwaka iv kuongeza mchango wa sekta ya umwagiliaji katika kuzalisha chakula kutoka asilimia ya sasa hadi asilimia ya chakula chote kinachozalishwa nchini kufikia na v kuongeza tija kwa asilimia katika mazao ya mtama uwele muhogo viazi na ndizi
e kuhamashisha kilimo cha mazao lishe nutritional sensitive ili kupunguza udumavu kutoka asilimia hadi asilimia na kupunguza ukondefu ili kuendelea kuwa chini ya asilimia kiwango ambacho kimewekwa na shirika la afya duniani f kuongeza uzalishaji na tija kwa mazao ya asili ya biashara yanayojumuisha mazao ya pamba kahawa korosho pareto mkonge tumbaku na chai kwa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kuingia makubaliano ya kibiashara baina ya taasisi za umma na sekta binafsi zenye uzoefu wa mazao ya miti korosho kahawa chai na mazao mengine ya miti kuzalisha miche na kugawa kwa wakulima bila malipo kama motisha ya kulima mazao ya muda mrefu ii kuhamasisha halmashauri za wilaya zenye fursa za maeneo kuanzisha mashamba makubwa ya korosho block farms yenye ukubwa wa ekari kila moja iii kuongeza uzalishaji wa zao la korosho kutoka tani hadi tani ifikapo iv kuongeza uzalishaji wa pamba kutoka tani hadi kufika tani ifikapo v kuongeza uzalishaji wa kahawa kutoka tani hadi kufikia tani ifikapo vi kuongeza uzalishaji wa majani ya chai kutoka tani za sasa hadi tani ikiwa ni pamoja na kuongeza tija ya mkulima mdogo wa chai kutoka kilo hadi kwa hekta na mkulima mkubwa kutoka kilo hadi kwa hekta ifikapo vii kuongeza uzalishaji wa tumbaku kutoka tani hadi tani ifikapo viii kuongeza uzalishaji pareto kutoka tani hadi tani ifikapo ix kuongeza uzalishaji wa mkonge kutoka hadi tani ifikapo na x kuongeza uzalishaji kwa asilimia wa mazao ya mbegu za mazao ya mafuta za karanga ufuta soya kwa ajili ya kukuza biashara na lishe
g kuongeza uzalishaji wa mazao ya bustani kutoka tani hadi tani ifikapo kwa kufanya yafuatayo i kuimarisha utafiti wa mbegu na magonjwa kwa mazao ya bustani kupitia tari tengeru kwa kuwekeza katika miundombinu ya uzalishaji na kujenga uwezo wa watafiti ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii kutengeneza mfumo wa ithibati wa wazalishaji binafsi wa miche na mbegu za mazao ya bustani iii kuhamashisha uwekezaji wa pamoja wa serikali na sekta binafsi kwenye mashamba ya miti mizazi lushoto jegetal na malindi muheza songa na zigi morogoro liti ifakara katrin kasulu bugaga mbeya igurusi na iv kuhamasisha uwekezaji wa mitaji ya sekta binafsi wanawake na vijana na kuilinda ili kuongeza uzalishaji uhifadhi usindikaji na usafirishaji wa mazao ya bustani
h kuongeza uzalishaji wa mazao yenye mahitaji ya matumizi makubwa ya ndani miwa mazao ya mafuta na ngano ili kupunguza uingizaji wa bidhaa zitokanazo na mazao hayo kutoka nchi za nje kwa kufanya yafuatayo i kuongeza uzalishaji wa mafuta ya mawese kutoka tani za mafuta za sasa hadi tani mwaka kwa kusambaza miche bora kutoka za sasa hadi miche mwaka ii kuongeza uzalishaji wa alizeti kutoka tani hadi kufikia tani zitakazozalisha tani za mafuta iii kuongeza uzalishaji wa ngano kutoka tani hadi kufikia tani kwa kuongeza uzalishaji na tija na kuwawezesha wazalishaji wa ndani kuwa shindani na iv kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani hadi tani ifikapo kwa kuimarisha uzalishaji na uwekezaji wa ubia na ushirika wa wazalishaji wa miwa
kuwezesha uwekezaji katika kilimo biashara kwa kufanya yafuatayo a kuongeza uwezo wa kuhifadhi mazao kwa kujenga na kukarabati maghala yenye uwezo wa kuhifadhi tani kama ifuatavyo i kujenga ghala katika mikoa ya kigoma mtwara dodoma mwanza ruvuma tabora manyara geita simiyu na morogoro zenye uwezo wa kuhifadhi tani ii kujenga vihenge vya kisasa vyenye uwezo wa kuhifadhi tani vitajengwa katika mikoa ya dodoma na mwanza ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iii kukarabati vihenge vyenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mikoa ya arusha na iringa iv kukarabati jumla ya ghala zenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mikoa ya arusha dodoma iringa na mwanza na v kuhamasisha taasisi za serikali na sekta binafsi kujenga ghala zenye uwezo wa kuhifadhi tani 
b kuwajengea uwezo na kuwapatia vifaa vijana katika halmashauri za wilaya katika mikoa ya dodoma mwanza manyara kigoma tabora ruvuma mtwara morogoro na geita kwa ajili ya kutengeneza vihenge visivyoruhusu hewa metal silo vya kuhifadhi nafaka katika ngazi ya kaya na hivyo kuwaongezea vijana uwezo wa kiuchumi na kuongeza kipato cha wakulima kwa kupunguza upotevu c kujenga maabara kuu ya kitaifa ya kilimo katika mkoa wa dodoma kwa ajili ya ithibati kusimamia ubora na kuimarisha biashara ya mazao ya kilimo kimataifa d kuwezesha maabara za kilimo zilizopo nchini kukidhi viwango vya ubora wa kimataifa ili kupunguza gharama za kilimo biashara e kujenga uwezo wa taasisi za ndani za serikali na binafsi za ithibati local certification bodies ili kupunguza gharama za ithibati za mazao yanayosafirishwa nje hasa mazao ya bustani ambayo wawekezaji wakuu ni wanawake na vijana f kuboresha mifumo ya uendeshaji biashara katika mnyororo wa thamani wa mazao ya kilimo kwa kuondoa vikwazo vya kibiashara vikiwemo kodi na tozo mbalimbali pamoja na utoaji vibali kwa wakati g kutengeneza mfumo wa kusimamia na kuratibu hifadhi ya mazao ya kilimo ili kuwa na taarifa sahihi za kiasi cha mazao yaliyohifadhiwa h kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji na bima kwa wakulima wadogo na wawekezaji wa sekta ya kilimo kwa kushirikisha taasisi za fedha ikiwemo benki ya maendeleo ya kilimo tadb na benki nyingine katika kugharamia uzalishaji uhifadhi uchakataji na uuzaji wa mazao ya kilimo kwa kuweka mazingira wezeshi ya kisera kisheria na kikodi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kuanzisha mfumo wa bima utakaounganisha serikali sekta binafsi na vyama vya ushirika katika kujenga bidhaa za huduma ya bima kwa wakulima zinazoendana na mahitaji na mazingira halisi ya mkulima j kurasimisha na kuwatambua wafanyabiashara wadogo wa mazao ya kilimo katika masoko ya msingi primary markets ili waweze kusimamiwa na kuhakikisha wakulima wadogo wanapata huduma na bei stahiki ya mazao yao k kushirikisha sekta binafsi katika ujenzi wa miundombinu ya kisasa ya masoko ikiwa ni pamoja na kuweka mifumo ya masoko yenye uwazi na shirikishi ili kuleta ushindani ufanisi na kutanua wigo wa kibiashara kwa kuwapatia wakulima fursa ya kuuza mazao yao ndani na nje ya nchi kupitia vyama vyao vya msingi vya ushirika l kuimarisha kitengo cha intelijensia ya masoko ya mazao ya kilimo agricultural market intelligence unit kwa kuweka mfumo wa kielektroniki wa ukusanyaji uchambuzi na usambazaji wa taarifa sahihi za mwenendo wa masoko ya mazao ya kilimo kwa wadau m kuboresha mfumo wa masoko wa mazao ya kilimo kuwa na soko la awali primary market kwa wanunuzi wa ndani na viwanda na soko la upili secondary market kwa wauzaji wa nje kupitia stakabadhi za ghala na soko la bidhaa tmx mfumo wa malipo wa kielektroniki na mabenki ili kuleta ufanisi na kudhibiti udanganyifu na kuongeza pato la mkulima n kujenga kituo mahiri cha mafunzo kwa wakulima na usimamizi wa mazao baada ya kuvuna post harvest center of excellency kwa ajili ya kuwezesha masoko na kueneza teknolojia mbalimbali za usimamizi na uchakataji wa mazao kilimo baada ya kuvuna o kuongeza uzalishaji na mauzo ya nje ya mbogamboga kwa zaidi ya maradufu kwa kuchukua hatua zifuatazo i
kujenga vituo vya kuchakata na kuhifadhi mazao ya bustani industrial packs katika mikoa ya dar es salaam mbeya na songwe ii
kujenga vituo vya kuchakata na kuhifadhia mazao katika mikoa ya arusha dar es salaam dodoma geita iringa kagera kigoma manyara mara mbeya tabora morogoro mtwara mwanza singida shinyanga songwe tanga na katavi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iii
kuimarisha huduma za vituo vya kukusanyia mazao collection centres zilizopo mlali wilaya ya mvomero na kiwangwa bagamoyo na iv
kuimarisha majukwaa ya wadau wa mazao makuu ya bustani viungo matunda na mbogamboga p kufanya makubaliano ya kibiashara na nchi walaji na wanunuzi wa mazao yetu ili kupata soko la uhakika hasa kwa mazao ya kimkakati mikunde soya na karanga kabla ya kuzalisha q kuongeza matumizi ya ndani ya mazao ya kahawa chai mikunde matunda na bidhaa za kilimo zinazozalishwa nchini katika soko la ndani na kikanda ili kuongeza mahitaji ya mazao ya wakulima r kwa kushirikiana na wizara yenye dhamana ya viwanda na biashara kujenga na kuimarisha viwanda vya kuchakata mazao ya kilimo yakiwemo mazao ya pamba kahawa chai korosho tumbaku mkonge na pareto s kwa kushirikiana na wizara inayosimamia viwanda kuhamasisha ujenzi wa viwanda vidogo vya awali primary processing kuongeza thamani ya mazao korosho kahawa chai alizeti na mazao mengine vijijini ili kutengeneza ajira na masoko pamoja na kuongeza muda wa kuhifadhi mazao na kuuza kwenye viwanda vya kati na vikubwa vya ndani kwa umaliziaji wa kuongeza thamani kwa viwango vya ubora wa kitaifa na kimataifa secondary processing for finished goods t kuboresha miundombinu ya barabara mashambani na kupeleka miundombinu wezeshi ya umeme na maji vijijini ili kuwa na viwanda vya kuongeza thamani ya mazao kwa kushirikiana na wizara za kisekta na u kuanzisha kiliko cha mimea dawa kitakachotoa malighafi kwa ajili ya kiwanda cha kuzalisha dawa zitokanazo na mimea dawa
kuweka mfumo mpya wa usimamizi kitaasisi na uratibu wa shughuli za kilimo kwa lengo la kuweka mazingira wezeshi na kuwezesha wakulima kuwa na sauti katika uendeshaji na biashara ya mazao yao a kupitia upya sheria zilizopo pamoja na miundo ya bodi za mazao na taasisi kufanya marekebisho ili kuakisi mahitaji ya usimamizi wa mazao ya kimkakati kwa nia ya kuwa na taasisi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka chache ili kuimarisha usimamizi na kuongeza ufanisi katika sekta ya kilimo b kuanzisha mamlaka ya kusimamia afya ya mimea ambayo itakuwa ni mamlaka ya kisheria ya kuchukua hatua kwa wauzaji wa viuatilifu visivyo na ubora na viwango vinavyokubalika kitaalamu c kuweka mwongozo wa kisheria katika maeneo ya usimamizi wa ardhi uendelezaji na uratibu wa mifumo ya kilimo usimamizi na uratibu wa huduma za ugani na matumizi ya zana bora za kilimo d kuanzisha taasisi ya kusimamia mazao ya bustani nafaka na mazao mengine ili kusimamia mazao hayo na kuhakikisha yanatoa mchango zaidi katika usalama wa chakula na pato la mkulima e kuimarisha utaratibu na vigezo mfumo wa usimamizi na usajili wa maghala ya uhifadhi wa nafaka na mazao kwa sekta ya umma na binafsi f kuendelea kutozuia mazao kuuzwa nje ya nchi ili kuongeza wigo wa masoko ya mazao kwa mkulima bei nzuri kwa mkulima kuongeza mauzo ya nje mchango wa mauzo ya nje kwenye pato la taifa g kuweka msukumo katika mabadiliko ya fikra na mazingira ya kibiashara kwa sekta ya kilimo kwa lengo la kubadili mtazamo wa uendeshaji kilimo kama shughuli ya kujikimu na badala yake iendeshwe kibiashara kwa faida ya nchi na wakulima na h kutengeneza kuimarisha na kusimamia matumizi ya mifumo ya kanzidata ya wakulima ardhi na wadau wa kilimo
ufugaji 
sekta ya mifugo ni miongoni mwa sekta muhimu katika ukuaji wa uchumi
kutokana na umuhimu huo ni dhahiri kuwa ipo haja ya kuendelea kuimarisha ufugaji wa kisasa na kuchakata kusarifu bidhaa za mifugo kwa ajili ya mahitaji ya ndani ikiwemo ya lishe bora na usafirishaji nje
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kilijielekeza katika kuhakikisha sekta ya ufugaji inaimarishwa ili kuwawezesha wananchi kunufaika na ukuaji wa sekta hiyo
mafanikio yaliyopatikana katika kipindi hicho ni pamoja na kuimarika kwa sekta ya ufugaji kwa kuongeza uhamilishaji wa ng ombe na uzalishaji wa mbegu bora za mifugo kuongeza uzalishaji wa chanjo za mifugo ili kupunguza magonjwa yanayoenezwa na wadudu maboresho ya sera sheria na kanuni katika kuimarisha usimamizi wa sekta ya mifugo na kuongeza maeneo ya ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka malisho yaliyotengwa kwa ajili ya ufugaji
mafanikio yaliyopatikana ni kama ifuatavyo a kuimarisha mashamba matano ya kuzalisha mifugo ya sao hill mabuki ngerengere kitulo na nangaramo pamoja na kampuni ya ranchi za taifa narco ambapo mitamba ilizalishwa katika mashamba ya serikali narco na sekta binafsi na kusambazwa kwa wafugaji b kuongeza maeneo ya ufugaji kutoka hekta milioni 
 mwaka hadi hekta milioni 
 mwaka ambapo hadi mwaka vijiji vimeandaa mipango ya matumizi bora ya ardhi kati ya vijiji vilivyopo nchini ambapo maeneo ya malisho hekta 
 yametengwa kwa ajili ya ufugaji katika mikoa c kujenga na kukarabati mabwawa ya nyakanga butiama na wami dakawa mvomero na hivyo kufanya idadi ya mabwawa malambo kufikia mwaka kutoka mwaka sawa na ongezeko la malambo d kuwezesha upatikanaji wa mikopo kwa ajili ya ufugaji kiasi cha shilingi bilioni e kuongeza idadi ya ng ombe waliohamilishwa kutoka mwaka hadi mwaka 
mitungi ya kuhifadhi kimiminika cha naitrojeni lita na vifaa vingine vya uhamilishaji na usafiri vimenunuliwa
aidha uzalishaji wa maziwa umeongezeka kutoka lita bilioni 
 mwaka hadi lita bilioni 
 mwaka f kudhibiti magonjwa ya mifugo ambapo lita 
 za dawa za kuogeshea mifugo zilisambazwa katika mikoa halmashauri katika majosho yanayofanya kazi
aidha majosho mapya yamejengwa na yamekarabatiwa g kuboresha huduma za chanjo za magonjwa ya mlipuko yanayoathiri afya ya mifugo na binadamu na kuwezesha biashara ya mifugo katika soko la kimataifa ambapo wastani wa upatikanaji wa chanjo umeogezeka kwa baadhi ya magonjwa na kupungua kwa mengine kutokana na uwepo au kutokuwepo kwa tishio la ugonjwa husika nchini kama ifuatavyo i wastani wa upatikanaji wa chanjo ya mdondo wa kuku umeongezeka kutoka wastani wa dozi milioni mwaka hadi dozi milioni mwaka ii wastani wa upatikanaji chanjo ya ugonjwa wa kimeta umeongezeka kutoka wastani wa dozi mwaka hadi dozi mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iii wastani wa upatikanaji chanjo ya ugonjwa wa kutupa mimba umeongezeka kufikia wastani wa dozi mwaka tofauti na awali ambapo hakuna chanjo zilizotolewa iv wastani wa upatikanaji chanjo ya ugonjwa wa chambavu umeongezeka kutoka wastani wa dozi mwaka hadi dozi mwaka v wastani wa upatikanaji chanjo dhidi ya kichaa cha mbwa umeongezeka kutoka wastani wa dozi mwaka hadi dozi mwaka na vi kujenga kiwanda chenye uwezo wa kuzalisha chanjo za mifugo aina cha hester bioscience kibaha mkoa wa pwani
h kuongeza uzalishaji wa chanjo za mifugo katika kituo kibaha tanzania vaccine institute tvi kutoka dozi mwaka hadi dozi mwaka i kuongeza udahili wa wanafunzi katika vituo vya serikali lita kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka j kuongeza viwanda vya kusindika maziwa kutoka mwaka hadi mwaka 
viwanda vya kusindika nyama nchini vimeongezeka kutoka mwaka hadi viwanda mwaka 
aidha kuna viwanda vya ngozi ambavyo vimesaidia usindikaji wa ngozi wa hatua ya kati kufikia futi za mraba kwa mwaka na k kuongeza usindikaji wa maziwa kutoka wastani wa lita mwaka hadi kufikia lita kwa siku mwaka 
chama cha mapinduzi katika kipindi cha miaka mitano ijayo kitaelekeza serikali kuendelea kuleta mabadiliko makubwa na ya kisayansi katika ufugaji kwa kuhimiza ufugaji wa kisasa wenye kuzingatia kinga tiba na utafiti wa mifugo ili kuzalisha ajira nyingi zaidi hasa kwa vijana na kuinua mchango wa sekta katika pato la taifa na kuleta ustawi wa wananchi
aidha serikali itatakiwa kushughulikia kwa nguvu zaidi migogoro ya wafugaji na watumiaji wengine wa ardhi
ili kufikia azma hiyo ccm itaelekeza serikali kujikita katika kuboresha maeneo ya kimatokeo kama ifuatavyo a kuendeleza na kuimarisha huduma za ugani katika ngazi za kata na vijiji kwa kuhakikisha kuwa kila mfugaji anafikiwa na huduma za ugani na kwa wakati
yafuatayo yatatekelezwa i kuongeza idadi ya maafisa ugani kwa kuajiri na kuhakikisha kuwa kila kata na kijiji kinafikiwa na afisa ugani au mtoa huduma za ugani nchini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii kuimarisha usimamizi wa maafisa ugani kuwawezesha na kuwapatia vitendea kazi vikiwemo vyombo vya usafiri na vifaa kazi vya uwandani ili kuwafikia walengwa iii kuanzisha mashamba darasa na mashamba ya mfano ya malisho katika vijiji halmashauri za wilaya na miji nchini iv kuweka mkazo zaidi kwenye usambazaji wa teknolojia na kutoa mafunzo kwa wafugaji na wadau wote kwa njia ya machapisho majarida vipeperushi vipindi vya redio na luninga v kuongeza udahili kwa mwaka katika vyuo vya mafunzo ya mifugo nchini kutoka mwaka kwa mwaka hadi kwa mwaka ikiwa ni jitihada za kutosheleza mahitaji ya raslimaliwatu katika sekta vi kubuni na kutekeleza mipango ya kutoa mafunzo rejea kwa wafugaji na maafisa ugani katika halmashauri zote nchini kwa kushirikiana na sekta binafsi vii kujenga mazingira wezeshi na kuhamasisha sekta binafsi kuanzisha mashamba ya mifugo na jamii ya wafugaji wa asili kubadili namna ya kutekeleza shughuli zao za ufugaji na kuwa za kisasa viii kutenga kupima na kumilikisha maeneo ya shughuli za ufugaji kwa wafugaji katika halmashauri zote nchini ix kuimarisha kampuni ya ranchi za taifa narco kwa kuboresha ranchi tano kongwa ruvu kalambo missenyi na west kilimanjaro ili kuongeza tija katika mnyororo wa thamani ya mazao ya mifugo
aidha sekta binafsi na wafugaji mmoja mmoja watahimizwa kuendelea kumiliki na kuboresha miundombinu katika ranchi zao ili kuwa na ranchi za kisasa ndani ya serikali na pia kwa wafugaji binafsi x kuongeza na kuimarisha ujenzi wa machinjio ya kisasa katika maeneo yote nchini xi kuimarisha utambuzi na usajili wa mifugo nchini ili kurahisisha utoaji wa huduma kwa wafugaji na mifugo yao xii kuboresha maeneo ya wafugaji kwa kuyapatia huduma muhimu zikiwemo maji afya na elimu kwa ajili kusaidia jamii hiyo kutulia sehemu moja na hivyo kuepuka kuhamahama kufuata huduma hizo na xiii kuhamasisha jamii ya wafugaji wa asili na watumiaji wengine wa ardhi ili kuepuka migogoro ya kijamii kwa ajili ya kuhakikisha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kuwa uchumi wa sekta ya ufugaji unafungamanishwa na uchumi wa sekta nyingine na kuchangia katika pato la taifa
b kuendeleza na kuibua tafiti mbalimbali zenye kujibu changamoto za sekta ya mifugo kwa kutekeleza yafuatayo i kuibua na kufanya tafiti katika maeneo makuu ya vipaumbele vya maendeleo ya mifugo nchini
aidha tafiti za muda mfupi na za muda mrefu katika agenda ya kitaifa ya utafiti wa mifugo zitafanyika na ii kuendeleza taasisi za kitafiti ili kufanya tafiti ambazo zitajikita kutoa suluhisho kwa changamoto katika sekta ya mifugo ili kuongeza ubora wa mazao ya mifugo ikiwa ni pamoja na wingi wa nyama na maziwa na ubora wa ngozi
c kuboresha afya ya mifugo nchini kwa kuimarisha kinga chanjo na tiba kwa kufanya yafuatayo i kuhakikisha kuwa mifugo yote nchini inapatiwa chanjo kwa kuzingatia mpango na ratiba ya chanjo ii kutoa chanjo za ruzuku kwa magonjwa ya kipaumbele ili kuimarisha afya ya mifugo na binadamu nchini kwa kushirikisha sekta binafsi iii kuimarisha upatikanaji wa chanjo na dawa za mifugo nchini kwa kujenga viwanda vya kuzalisha chanjo na dawa ili kutosheleza mahitaji iv kuhakikisha kuwa kila halmashauri nchini inakuwa na mfumo baridi cold chain kwa ajili ya kutunza chanjo za mifugo v kubuni na kutekeleza mikakati ya kutoa elimu kwa wafugaji kuhusu umuhimu wa chanjo na kudhibiti kuenea kwa vimelea vya magonjwa kwa mifugo ili kuwa na mifugo yenye afya bora vi kuimarisha afya ya mifugo ili pamoja na mambo mengine kupunguza kiwango cha athari ya magonjwa yahamayo kutoka nchi moja kwenda nyingine trans boundary deseases na kutoka kwa wanyama kwenda kwa binadamu zoonotic deseases vii kuimarisha huduma za tiba ya mifugo nchini kwa kuhakikisha kuwa kila wilaya ina daktari wa mifugo veterinarian na kila kata ina daktari msaidizi wa mifugo paraveterinarian na kuwapatia vitendea kazi ikiwemo usafiri na vifaa vya msingi vya matibabu ya wanyama kwa ajili ya kusimamia na kufuatilia magonjwa na huduma za tiba ya mifugo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka viii kuboresha huduma za mifugo kwa kuhakikisha kuwa mikoa ambayo haina vituo vya uchunguzi wa magonjwa kati ya nchini ina vituo vya kisasa vya uchunguzi wa magonjwa kuanzisha maabara na kliniki ya mifugo kila wilaya na kukarabati vituo vya uchunguzi wa magonjwa vilivyopo katika kanda yenye uchakavu wa majengo na miundombinu mingine na kuvipatia vituo vyote watalaam wa kutosha kulingana na mahitaji na vitendea kazi vya kisasa ikiwemo usafiri kwa ajili ya kuwezesha usimamizi na ufuatiliaji wa magonjwa nchini ix kuhakikisha kuwa maeneo yote yenye majosho katika vijiji yanatambuliwa yanapimwa na kupatiwa hatimiliki na x kuhakikisha kuwa kila kijiji chenye mifugo kina josho linalofanya kazi kwa kuzingatia ratiba ya uogeshaji pamoja na kutoa dawa za ruzuku ya kuanzia kwa ajili ya kuogeshea mifugo kwa kuzingatia bei elekezi inayotolewa na serikali itakayotozwa na kamati za uogeshaji wa mifugo katika halmashauri makusanyo hayo yatatumika kwa ajili ya kununua dawa ili kuwa na huduma endelevu
d kuongeza uzalishaji wa mazao yatokanayo na mifugo yakiwemo ya maziwa kutoka lita bilioni 
 hadi wastani wa lita bilioni 
 nyama nyekundu kutoka tani hadi tani nyama nyeupe kutoka tani hadi tani mayai kutoka bilioni 
 hadi bilioni na ngozi kutoka tani hadi tani kwa mwaka kwa kufanya yafuatayo i kuimarisha vituo vya kuzalisha mbegu bora na kuhakikisha zinawafikia wafugaji kwa bei nafuu ya ruzuku na kwa wakati ii kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika ujenzi wa viwanda vidogo vya kati na vikubwa vya kusindika mazao ya mifugo nchini ili kuongeza thamani ya mazao iii kuendeleza masoko ya mifugo ili kutosheleza mahitaji na kuongeza thamani ya mifugo iv kuhamasisha ufugaji wa kuku na kuanzisha kituo cha umahiri cha ufugaji wa kuku katika mashamba ya serikali kwa ajili mafunzo na usambazaji wa mbegu bora kwa wafugaji v kuhamasisha sekta binafsi kushiriki katika uzalishaji wa mbegu bora za mifugo na vi kuhakikisha kuwa malighafi baki pembe manyoya mifupa na kwato baada ya kuchinja mifugo zinaingizwa kwenye mnyororo wa thamani ili kutengenza bidhaa nyingine
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kuimarisha huduma za maji malisho na vyakula vya mifugo kwa kutekeleza yafuatayo i kubainisha na kutenga maeneo ya ufugaji kwa kuyatambua kuyapima kuyasajili na kuyamilikisha ili kuongeza maeneo yaliyotengwa kutoka hekta 
 hadi hekta ii kuongeza malambo na mabwawa ya maji ya mifugo kutoka hadi na visima hadi ili kurahisisha upatikanaji wa maji kwa ajili ya mifugo iii kuongeza uzalishaji wa vyakula vya mifugo viwandani kutoka tani mwaka hadi tani milioni 
 mwaka iv kuhamasisha matumizi ya zana bora katika kuzalisha kuchakata na kuhifadhi malisho ya mifugo na kuhamasisha matumizi ya nishati mbadala itokanayo na samadi biogas na v kuwahamasisha wafugaji kujiunga katika vikundi au vyama vya ushirika na kuwaunganisha na taasisi za fedha kwa ajili ya kupatiwa mikopo
uvuvi 
tanzania ina fursa maalum ya kuendeleza uchumi wake kupitia rasilimali zilizo katika bahari maziwa mito na mabwawa kama vile uvuvi na ufugaji wa samaki na mazao mengine
katika kipindi cha mwaka chama cha mapinduzi kilielekeza serikali kuhakikisha shughuli za uvuvi nchini zinaboreshwa vitendo vya uvuvi haramu vinadhibitiwa ili kuwezesha upatikanaji wa samaki wenye ukubwa unaokubalika na kuongezeka kwa viwanda vya kuchakata samaki na hivyo kuongeza mauzo ya bidhaa za samaki nje ya nchi
katika kipindi hicho chama cha mapinduzi kimehakikisha mialo inaboreshwa na kuwa ya kisasa kwa ajili ya kupokelea samaki katika maziwa ikiwa ni pamoja na kuboresha miundombinu ya masoko ya samaki nchini
maboresho ya sera sheria na kanuni katika kuimarisha usimamizi wa sekta ya uvuvi yamefanyika na ulinzi wa rasilimali katika maziwa na bahari umeongezwa na hivyo kuongeza usalama kwenye mazalia ya samaki
mafanikio katika sekta ya uvuvi yametokana na a vyama vya ushirika vya msingi vya wavuvi kusajiliwa ikilinganishwa na vyama vilivyokuwepo mwaka b kuboreshwa kwa mialo ya kupokelea samaki na kuwa ya kisasa katika ukanda wa ziwa victoria ziwa tanganyika na ukanda wa pwani ya bahari ya hindi c sekta binafsi kuhamasishwa kujenga viwanda vipya vya kuchakata samaki katika ukanda wa bahari ya hindi na maziwa makuu na hivyo kuchangia kuongezeka kwa thamani ya mazao ya uvuvi
hadi sasa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kuna viwanda vikubwa vya kuchakata samaki ziwa victoria ukanda wa pwani
vilevile kuna viwanda vya kati vinavyochakata mazao ya uvuvi kwa ajili ya masoko ya kikanda na nchi nyingine za canada asia na marekani
aidha kuna viwanda vidogo vidogo vya kupokelea samaki hai na maghala rasmi kwa ajili ya mazao ya uvuvi yaliyokaushwa d kuondolewa kwa kodi katika zana na malighafi za uvuvi zikiwemo injini za kupachika nyuzi za kushonea nyavu twines na vifungashio
aidha sekta binafsi imehamasishwa kuwekeza katika ujenzi wa viwanda vya kutengeneza zana za uvuvi hapa nchini ili kuwezesha wavuvi kupata zana za uvuvi kwa bei nafuu ambapo hadi sasa kuna viwanda vya kutengeneza nyavu za uvuvi e kupambana na uvuvi haramu ili uwe endelevu na wenye tija
katika kutekeleza azma hiyo yafuatayo yamefanyika i kuimarisha ulinzi na usimamizi wa rasilimali za uvuvi kwa kufanya marekebisho ya sheria ya uvuvi na
 ya mwaka na kanuni zake na sheria ya mamlaka ya kusimamia uvuvi wa bahari kuu na
 ya mwaka na marekebisho yake ya mwaka na ii kuimarisha ulinzi na usimamizi wa rasilimali za uvuvi kwa kuanzisha kanda kuu tatu katika ukanda wa ziwa victoria tanganyika na pwani
aidha zimeanzishwa kanda nne ndogo za ukerewe sengerema nyumba ya mungu na mtera na iii kudhibiti matumizi ya zana haramu zikiwemo nyavu za makila makokoro nyavu za timba nyavu za dagaa kamba za makokoro zenye urefu wa mita takriban vilipuzi na mabomu vilikamatwa
hivyo jitihada hizo zimewezesha kupungua kwa uvuvi haramu kwa zaidi ya asilimia kwa maji baridi na kupungua kwa uvuvi wa milipuko katika ukanda wa mwambao wa bahari kwa asilimia 
f kuongezeka kwa wafugaji bora wa samaki kutoka wavuvi mwaka hadi wavuvi mwaka kuimarika kwa matumizi ya zana endelevu za uvuvi na kupungua kwa uvuvi haramu kwa kutoa mafunzo ya usimamizi uhifadhi na uvunaji wa rasilimali za uvuvi kwa njia endelevu katika mikoa ya dar es salaam pwani mbeya kilimanjaro na songwe g wakala wa elimu na mafunzo ya uvuvi feta imeendelea kuimarishwa kwa kujenga madarasa kumbi za kufundishia katika kampasi za mbegani bagamoyo pwani nyegezi mwanza mikindani mtwara kibirizi kigoma na gabimori rorya mara ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka h wananchi wameendelea kuhamasishwa kuwekeza katika ukuzaji viumbe maji hususan ufugaji wa samaki kwa kutoa elimu ambapo hadi sasa kuna wakuzaji viumbe maji waliozalisha samaki tani mwaka ikilinganishwa na wakuzaji viumbe maji waliozalisha tani mwaka i kuhamasisha na kuwezesha wananchi kuwekeza katika zao la mwani kwa kutoa elimu ya kilimo na kuongeza thamani ambapo uzalishaji umeongezeka kutoka tani 
 mwaka hadi tani mwaka 
jumla ya wananchi wamepatiwa elimu ya utengenezaji wa sabuni na shampoo na j kuhamasisha ufugaji wa samaki katika maeneo yenye ukame nchini kutoka mabwawa mwaka hadi mwaka yamechimbwa katika mikoa ya dodoma singida shinyanga simiyu na tabora pamoja na vizimba katika bwawa la mwamapuli tabora
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitahakikisha sekta ya uvuvi inaimarika kwa kuongeza matumizi ya sayansi na teknolojia ya uvuvi endelevu ili iweze kuhimili ushindani na kuifanya nchi kujitosheleza kwa mahitaji ya samaki na kuachana na uagizaji kutoka nje
pia kuwezesha mauzo ya bidhaa za uvuvi nje ya nchi ili kuchangia zaidi katika ukuaji wa uchumi wa taifa kuzalisha ajira nyingi zaidi kwa vijana na kuboresha maisha ya wavuvi na wananchi kwa ujumla
chama cha mapinduzi kitaendelea kuzihimiza serikali zake kutekeleza yafuatayo a kujenga bandari ya uvuvi katika ukanda wa pwani ambayo itawezesha meli zinazovua kutia nanga kwa lengo la kuhaulisha na kuuza samaki kutoa takwimu sahihi na huduma nyingine
katika hatua hii inatarajiwa kuzalisha takriban ajira na kuongeza pato kwa jamii b kuweka mazingira bora katika uvuvi wa bahari kuu kwa kutoa vivutio kwa wawekezaji wa ndani na nje ya nchi kwa kutekeleza kikamilifu sheria ya kusimamia na kuendeleza uvuvi wa bahari kuu ya mwaka c kubuni na kutekeleza mikakati ya kuwaelimisha wavuvi juu ya matumizi ya zana bora na kushirikiana na wananchi katika mapambano dhidi ya uvuvi haramu ili kuwa na uvuvi endelevu na wenye tija kwa vizazi vya sasa na vijavyo d kuimarisha miundombinu ya uvuvi kwa kujenga mialo tisa katika maeneo ya ziwa victoria ziwa tanganyika na ziwa nyasa 
vilevile kuimarisha masoko ya samaki ya feri dar es salaam kirumba mwanza kipumbwi pangani sahare tanga ili kuongeza ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka thamani na ubora wa samaki pamoja na kupunguza upotevu wa mazao ya uvuvi e kuimarisha teknolojia rahisi za uzalishaji uhifadhi na uchakataji wa samaki kwa kujenga mitambo ya kuzalisha barafu mitambo ya kukausha samaki hususan dagaa na vyumba vya baridi vya kuhifadhi samaki katika maeneo ya uvuvi ili kuimarisha mnyororo wa thamani f kuanzisha maeneo mapya sita ya hifadhi katika maziwa makuu ya victoria tanganyika na nyasa pamoja na kuimarisha hifadhi za bahari na maeneo tengefu ili kuhakikisha kuwa mazalia na makulia ya samaki yaliyoharibika yanarejeshwa katika hali yake ya awali g kurejesha mazalia na makulia ya samaki yaliyoharibika kutokana na mabadiliko ya tabianchi na uharibifu wa mazingira kwa kuweka matumbawe bandia na kupanda mikoko katika bahari ili kuongeza wingi wa samaki h kuhamasisha uanzishaji na kuimarisha vikundi na vyama vya ushirika vya msingi vya wavuvi wadogo wadogo kwa lengo la kuwapatia mitaji ujuzi na vifaa pamoja na zana za uvuvi katika maeneo ya mwambao wa bahari ya hindi maziwa mabwawa na mito ili kuongeza uzalishaji ajira na kipato i kuhamasisha sekta binafsi na vyama vya ushirika kutekeleza mpango wa kununua meli tano za uvuvi zenye uwezo wa kuvua samaki bahari kuu ambapo ajira zaidi ya kwa mwaka zitapatikana j kubuni na kutekeleza mikakati ya kuwezesha viwanda vilivyopo kuwa shindani na kuhamasisha mashirika ya umma na sekta binafsi kuwekeza katika uanzishaji wa viwanda saba vipya vya kusindika na kuongeza thamani ya mazao ya uvuvi k kuimarisha vituo vya kuendeleza ukuzaji viumbe maji vya kingolwira morogoro ruhila ruvuma mwamapuli tabora na nyengedi lindi ili viweze kuzalisha vifaranga vya samaki na kutoa huduma za ugani kwa wananchi kwa mwaka l kuanzisha vituo vipya vya kuendeleza ukuzaji viumbe maji katika ziwa victoria tanganyika nyasa na mwambao wa pwani ili kuongeza wigo wa kutoa huduma za ugani na kuhamasisha uwekezaji katika uzalishaji vifaranga na ukuzaji viumbe maji kibiashara ili kuongeza uzalishaji wa samaki kutoka tani hadi kwa mwaka na kupanua wigo wa ajira kwa vijana m kuwawezesha wakulima wa mwani hususan vikundi vya akina mama na vijana wa mwambao wa pwani katika kuongeza uzalishaji kutoka tani hadi tani kwa mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka n kupitia upya tozo katika maeneo mbalimbali ili kuwapunguzia wavuvi kero na kuvutia wawekezaji o kuweka mazingira wezeshi ya upatikanaji wa vifaa bora vya uvuvi kuzuia uzalishaji na uagizaji wa zana haramu za uvuvi na kuhamasisha uwekezaji katika uzalishaji wa vyakula vya samaki p kuimarisha usimamizi wa maafisa ugani kuwawezesha na kuwapatia vitendea kazi vikiwemo vyombo vya usafiri na vifaa kazi vya uwandani ili kuwafikia walengwa na q kuanzisha mashamba darasa ya ukuzaji viumbe maji katika halmashauri za wilaya ili kusogeza huduma za ugani na utoaji wa mafunzo kwa vitendo kwa wananchi katika maeneo hayo
viwanda 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa sekta ya viwanda ni nguzo muhimu katika kukuza uchumi wa nchi kukuza pato la mwananchi kupunguza umasikini na kuongeza uwezo wa taifa kujitegemea
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali iliweka nguvu kubwa katika kufanikisha utekelezaji wa sera ya maendeleo endelevu ya viwanda sambamba na utekelezaji wa mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano uliolenga kuendeleza uchumi wa viwanda hasa ujenzi wa viwanda mama basic industries na kuimarisha viwanda vilivyopo
miongoni mwa mafanikio yaliyopatikana kutokana na hatua hizo ni kuongezeka kwa uzalishaji wa bidhaa za viwandani kupunguza uagizaji wa bidhaa kutoka nje kuongezeka kwa mauzo ya bidhaa na kuchangia kwenye mizania ya biashara ya nchi yetu hususan katika masoko ya kikanda
mafanikio mengine yaliyopatikana ni pamoja na a kuongezeka kwa thamani ya bidhaa za mazao ambayo malighafi zake zinazalishwa kwa wingi hapa nchini ambapo viwanda vya usindikaji wa mazao ya mifugo vimejengwa
vikiwemo viwanda vya vya maziwa na nane vya nyama
hivyo kuwezesha sekta ya usindikaji wa mazao ya mifugo kuwa na jumla ya viwanda vinavyojumuisha vya nyama vya maziwa na vya kusindika ngozi b kuboreshwa kwa mazingira ya uwekezaji na ufanyaji biashara na kutambuliwa kwa sekta binafsi kama nguzo muhimu katika ujenzi wa uchumi wa viwanda ambapo kumeongeza kasi ya ujenzi wa viwanda nchini
juhudi hizo zimechangia ongezeko la viwanda vipya kati ya mwaka hadi na kufanya idadi ya viwanda kufikia 
kati ya viwanda hivyo vipya ni vikubwa vya kati vidogo na vidogo sana
viwanda hivi vinatumia kwa kiasi kikubwa malighafi za ndani na kuajiri wananchi wengi labour intensive na kuwaongezea kipato ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuongezeka kwa ajira za viwandani kutoka ajira mwaka hadi kufikia ajira mwaka 
ongezeko hilo limetokana na ajira mpya viwandani kufuatia uwekezaji mkubwa katika upanuzi na uanzishaji wa viwanda vipya nchini d kujitosheleza katika baadhi ya mahitaji ya ndani kwa uzalishaji wa bidhaa za ujenzi saruji marumaru nondo na bati na chuma
viwanda saba vya saruji vimejengwa na hivyo kufikisha idadi ya viwanda ambapo kwa sasa uzalishaji halisi ni tani milioni 
 kwa mwaka ikilinganishwa na mahitaji halisi ya tani milioni 
 na hivyo kuwa na ziada ya tani milioni 
 ambayo huuzwa nje
kwa upande wa uzalishaji wa bidhaa za chuma viwanda vikubwa vitatu vimejengwa na hivyo kuwezesha idadi ya viwanda vya chuma nchini kufikia vinavyozalisha tani kwa mwaka
aidha viwanda vikubwa viwili vya utengenezaji wa marumaru vimejengwa vinavyozalisha mita za mraba 
 e kuimarika kwa upatikanaji wa mitaji ya kuanzisha viwanda vidogo vidogo kupitia vyanzo mbalimbali vya mitaji vinavyoratibiwa na shirika la kuhudumia viwanda vidogo sido na mfuko wa maendeleo ya ujasiriamali nedf
vilevile utoaji elimu ya ujasiriamali na upatikanaji wa masoko kwa wamiliki wa viwanda umefanyika na hivyo kuongeza uwezo wa uongezaji wa thamani kwa bidhaa wilayani bidhaa moja kwa kila wilaya
aidha wananchi wamesogezewa huduma na kuhamasishwa kushiriki katika ujenzi wa uchumi wa viwanda ambapo ofisi nne za sido katika mikoa mipya ya simiyu katavi na geita zimejengwa
pia majengo ya viwanda industrial shades yamejengwa katika mitaa ya viwanda ya sido iliyopo mikoa ya dodoma manyara kagera mtwara na geita ambapo jumla ya viwanda vimeanzishwa katika majengo hayo na f kuimarishwa kwa taasisi mbalimbali zinazochochea ujenzi wa uchumi wa viwanda na uhamasishaji wa uwekezaji ikiwemo mamlaka ya ukanda maalum ya uwekezaji epza
kwa kutambua umuhimu wa sekta ya viwanda chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kuendeleza mafanikio yaliyopatikana na kubuni mikakati zaidi ili kujenga uchumi wa viwanda jumuishi fungamanishi shindani na vinavyotumia malighafi za ndani teknolojia ya kisasa na vinavyokidhi mahitaji ya soko la ndani na nje ya nchi
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama kitaisimamia serikali kuhakikisha inatekeleza kwa kushirikiana na sekta binafsi kufanya yafuatayo a kujenga ukanda na kongani za viwanda kila mkoa kulingana mazao na maliasili zinazopatikana katika kila mkoa na fursa za kijiografia kwa mkoa husika ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuimarisha mazingira ya ujenzi wa viwanda vya kimkakati kwa kufanya mapitio na maboresho ya sera na mikakati mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuendelea kutekeleza mpango kazi wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment c kubuni na kutekeleza mikakati ya kuwezesha ujenzi wa viwanda ambavyo sehemu kubwa ya malighafi yake itatoka ndani hususan kilimo uvuvi mifugo maliasili na madini
aidha viwanda hivyo ni pamoja na vinavyotumia teknolojia itakayotoa ajira kwa watu wengi labour intensive
lengo ni kuongeza ajira zitokanazo na uzalishaji wa bidhaa viwandani kutoka mwaka hadi mwaka d kubuni na kutekeleza mkakati wa kuanzisha viwanda vya kimkakati kwa lengo la kujitosheleza kwa mahitaji ya msingi e kuchukua hatua za makusudi kuwezesha ustawi wa viwanda vya ndani ili kuwa shindani f kuendeleza na kujenga viwanda mama ikiwemo viwanda vya chuma miradi ya mchuchuma na liganga madawa na kemikali magadi soda engaruka ambavyo vitaweza kuleta faida nyingi kwa taifa letu ikiwa ni pamoja na ajira uongezaji thamani malighafi za ndani uanzishwaji viwanda vingine na kupanua shughuli katika sekta za ujenzi na miundombinu g kuandaa mikakati ya upatikanaji wa mitaji kwa ajili ya uanzishaji wa viwanda vidogo vidogo vya kati na vikubwa h kuendeleza miundombinu ya msingi ya ujenzi wa viwanda
hii ni pamoja na kuendelea kujenga kanda na kongano clusters za viwanda zenye miundombinu wezeshi ya ujenzi wa viwanda katika maeneo ya kimkakati kulingana na upatikanaji wa malighafi katika maeneo hayo mfano ngozi bidhaa za ngozi na uongezaji thamani madini i kufungamanisha ujenzi wa kanda maalum za viwanda na biashara na miundombinu ya kimkakati iliyopo na itakayojengwa ikiwemo reli ya kisasa sgr reli ya kati tazara bandari kavu na upanuzi wa barabara j kuweka utaratibu wa kuendelea kufuatilia viwanda vilivyobinafsishwa ili kuhakikisha vinafanya kazi kwa malengo yaliyokusudiwa na hivyo kuongeza ajira na uzalishaji wa bidhaa nchini k kuimarisha taasisi za utafiti kwa lengo la kubuni teknolojia rahisi zenye gharama nafuu kwa ajili ya kusaidia uongezaji thamani kwenye malighafi zinazopatikana nchini ikiwemo katika sekta ya kilimo uvuvi mifugo maliasili na madini
hatua hiyo itahusisha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kuhamasisha uanzishaji wa viwanda vidogo maeneo ya vijijini ili kutumia fursa ya mpango wa kusambaza umeme vijijini rea l kutenga na kuendeleza maeneo maalum ya uwekezaji epz sez na kuyawekea miundombinu muhimu kama barabara maji na umeme kwa ajili ya viwanda na m kufanya tathmini ya mifumo ya utoaji huduma za kuanzisha na kuendeleza viwanda ili kuchukua hatua za kupunguza urasimu na kuweka mazingira wezeshi kwa sekta binafsi na wawekezaji wengine
biashara 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa biashara ni kichocheo cha maendeleo ya viwanda na sekta nyingine za kiuchumi na kijamii
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama kimeendelea kuisimamia serikali na kuhakikisha sekta ya biashara inaendelea kuimarika na kutoa fursa za masoko kwa mazao na bidhaa na kuwaunganisha wananchi na masoko yenye upendeleo wa ushuru wa forodha kikanda na kimataifa
baadhi ya mafanikio yaliyopatikana ni kuboreshwa kwa mazingira ya ufanyaji biashara nchini na kuongezeka kwa mauzo ya bidhaa katika masoko ya kikanda na kimataifa
mafanikio mengine yaliyopatikana katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ni kama ifuatavyo a kuongezeka kwa mauzo ya bidhaa na huduma kwenye masoko ya kikanda yanayotoa fursa za upendeleo maalum preferential market access ambapo kwa upande wa jumuiya ya afrika mashariki kutoka mwaka hadi mwaka tanzania imekuwa na urari chanya wa mauzo ya bidhaa kwa wastani wa dola za kimarekani milioni 
bidhaa zilizouzwa zaidi ni pamoja na madini ya tanzanite chai kahawa sigara dawa na vifaa tiba b kuimarisha mahusiano ya kibiashara na nchi za nje ikiwemo nchi za ulaya mfano uswisi ambapo mauzo ya tanzania yaliongezeka kutoka dola za kimarekani milioni 
 mwaka hadi 
 mwaka na nchi za asia kwa mfano india ambapo mauzo yameongezeka kutoka dola za kimarekani milioni 
 mwaka hadi milioni 
 mwaka 
bidhaa zilizouzwa zaidi ni kahawa pamba chai viungo samaki na bidhaa za baharini mavazi bidhaa za mikono handcrafts bidhaa za mazao ya kilimo agro processing tumbaku ngozi maua mapambo madini na vito vya thamani c kuendeleza uboreshaji wa mazingira ya biashara nchini kwa kuandaa na kutekeleza mpango kazi wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment ambao umewezesha kufutwa kwa jumla ya tozo kero kati ya hizo tozo ni za sekta ya kilimo mifugo uvuvi
vilevile tozo za tbs osha na iliyokuwa tfda nazo zilifutwa hali ambayo imechochea urasimishaji wa biashara mbalimbali ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuanza kutumika kwa soko la bidhaa commodity exchange na kupungua kwa upotevu wa mazao baada ya uzalishaji post haverst loss na kuanzishwa kwa mfumo wenye uwazi na rahisi kwa wanunuzi kwa kujenga maghala katika maeneo mbalimbali nchini ikiwemo maghala matano katika maeneo ya mvumi scheme kilosa msola ujamaa scheme na njage scheme wilaya ya kilombero na scheme za mbogo komtonga na kigugu wilaya ya mvomero
vilevile sekta binafsi imehamasishwa kujenga na kumiliki maghala yakiwemo ya pawaga iringa vijijni dakawa kilolo na ifwagi
juhudi hizo zimesaidia kuongezeka kwa mauzo ya bidhaa kutokana na kukamilisha kwa mfumo wa mauzo kwa njia ya kielektroniki kwa soko la bidhaa tanzania ambapo tani 
 zimeuzwa kwa mfumo huo e kuongezeka kwa uwazi na ushindani sanjari na kuimarisha bei za mazao na kuwanufaisha wakulima kwa kushirikisha wadau mbalimbali ikiwemo vyama vya ushirika katika kuweka mifumo madhubuti ya uzalishaji na upatikanaji wa masoko ya bidhaa za kilimo f kuongezeka kwa wigo wa kibiashara na masoko kati ya tanzania na nchi jirani kutokana na fursa ya nchi yetu kijiografia strategic geographical location
katika kutumia fursa hiyo vituo nane vya biashara mpakani vimeanzishwa ambavyo ni holili taveta tanzania na kenya sirari isebania tanzania na kenya namanga namanga tanzania na kenya kabanga kobero tanzania na burundi rusumo rusumo tanzania na rwanda mtukula mtukula tanzania na uganda horohoro lungalunga tanzania na kenya na kituo cha tunduma nakonde tanzania na zambia na g kurahisishwa kwa utaratibu wa usajili na utoaji leseni kwa kuanzisha mfumo wa usajili wa majina ya biashara makampuni alama za biashara na huduma hataza copy right leseni za viwanda na leseni za biashara kwa njia ya mtandao online registration kupitia anuani ya vilevile kutoa leseni zote za biashara kwa njia ya mtandao kupitia dirisha la taifa la biashara national business portal nbp
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa biashara ni chanzo cha mapato na hivyo kitaendelea kuelekeza serikali kuimarisha biashara za ndani na nje ya nchi
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama kitahakikisha mchango wa sekta ya biashara kwenye pato la taifa unaendelea kuimarika na kuchangia kikamilifu katika maendeleo ya uchumi na wananchi kwa ujumla kwa kutekeleza yafuatayo a kuweka mazingira wezeshi ya biashara na kuhakikisha kwamba zinapatikana fursa nafuu za kibiashara ili kuchochea ujenzi wa viwanda na uzalishaji wa bidhaa zenye ubora wa kimataifa na zinazohimili ushindani ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kufanya mapitio na maboresho ya sera na mikakati mbalimbali itakayoimarisha mazingira ya ufanyaji biashara na kukuza biashara ndani na nje ya nchi c kubuni na kutekeleza mikakati ya kurahisisha mazingira ya ufanyaji biashara nchini kwa kuimarisha utekelezaji wa mpango kazi wa kuboresha mazingira ya biashara nchini blueprint for regulatory reforms to improve the business environment ikiwemo kuhakikisha taratibu bora za udhibiti na utoaji wa leseni za biashara kuondoa mwingiliano wa majukumu kwa taasisi za usimamizi na udhibiti wa biashara kuhimiza matumizi ya tehama katika utoaji huduma za usajili na uendeshaji wa biashara kupunguza idadi na viwango vya tozo ada na kodi na kuweka mfumo imara wa ufuatliaji na tathmini d kuratibu ujenzi wa masoko ya kimkakati katika maeneo ya mipakani ili kuwapa wakulima wajasiriamali wadogo hususan wanawake na vijana fursa ya kuuza mazao yao nje ya nchi
vilevile wazalishaji wasindikaji na wafanyabiashara wataunganishwa kwenye masoko ya ndani na nje ya nchi kupitia mifumo maalum e kubuni na kutekeleza mikakati ya kutoa elimu na kuondoa vikwazo vya utaratibu wa stakabadhi ya mazao ghalani ikiwa ni pamoja na kuhamasisha sekta binafsi kujenga miundombinu ya maghala bora ya kuhifadhia mazao mbalimbali hususan vijijini f kubuni na kuendeleza mikakati ya uhamasishaji wa watanzania kupenda kutumia bidhaa zinazozalishwa katika viwanda vya ndani g kuimarisha majadiliano ya biashara ya kikanda na kimataifa ili kuongeza fursa mbalimbali za ufanyaji biashara kwa bidhaa zinazozalishwa nchini ikiwa ni pamoja na kumahasisha sekta binafsi kuchangamkia fursa hizo h kuweka mikakati madhubuti ya kuimarisha biashara ya mtandao e commerce kwa kushirikiana na wadau mbalimbali ndani na nje ya nchi na i kuandaa na kutekeleza mikakati ya upatikanaji wa mitaji kwa ajili ya kuimarisha na kukuza biashara ndani na nje ya nchi
miundombinu ujenzi uchukuzi na mawasiliano 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya barabara uchukuzi na mawasiliano kwa lengo la kuwezesha ujenzi wa uchumi imara unaojitegemea
manufaa ya sekta hii ni pamoja na kuboresha maisha ya watanzania kwa kuwawezesha usafiri na usafirishaji wa bidhaa na kuongezeka kwa matumizi ya fursa za kijiografia na mapato ya nchi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano kilichopita sekta ya miundombinu ililenga kuboresha miundombinu mbalimbali hususan reli barabara viwanja vya ndege na vivuko ambapo maboresho makubwa yamefanyika katika maeneo hayo na kuwezesha wananchi kufanya shughuli zao kwa ufanisi zaidi
katika kufikia azma hiyo maeneo mbalimbali yalitekelezwa na mafanikio mbalimbali kupatikana kama ifuatavyo ujenzi a mfuko wa barabara road fund umeimarishwa kwa kufanya yafuatayo i kuongeza vyanzo vipya viwili vya mapato vya mfuko ambavyo ni tozo ya matumizi ya hifadhi ya barabara road reserve usage fees na tozo za maegesho ya magari parking fees ambapo mapato yaliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 kwa mwaka ii kuboresha mfumo wa ufuatiliaji na tathmini wa shughuli za barabara kwa kuhakikisha thamani na ubora wa kazi unaendana na fedha zilizotumika value for money kwa kununua na kuzipatia halmashauri vifaa vya kupima ubora wa kazi za matengenezo ya barabara dynamic cone penetrometer na iii kuboresha usimamizi wa barabara za vijijini na mijini kwa kuanzisha wakala ya barabara za vijijini na mijini tarura ili kusimamia ujenzi na matengenezo ya barabara za wilaya
b kutekelezwa kwa masuala ya kisera kwa kuchukua hatua zifuatazo i kuunganisha makao makuu ya mikoa ambayo bado hayajaunganishwa kwa kiwango cha lami na kujenga barabara kuu zote zinazounganisha tanzania na nchi jirani
mikoa iliyounganishwa ni pamoja na iliyopo katika ushoroba wa kusini ambayo ni mtwara lindi na ruvuma kwa kukamilisha ujenzi kwa kiwango cha lami wa barabara ya tunduru nakapanya mangaka mtambaswala namtumbo kilimasera matemanga tunduru pamoja na mikoa ya dodoma manyara na arusha kwa kukamilisha ujenzi kwa kiwango cha lami wa barabara ya dodoma mayamaya mela bonga babati arusha ii kushirikisha kikamilifu vikundi vya wananchi katika kazi za matengenezo madogo madogo ya barabara ambapo vikundi vya wananchi hususan waliopo kwenye maeneo ya miradi vimeendelea kushiriki kikamilifu katika kazi za matengenezo madogo madogo ya barabara kupitia mpango wa nguvukazi labour based ambapo asilimia ya fedha za mfuko wa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka barabara zimekuwa zikitengwa na kutumika katika mikoa yote iii kuwezesha makandarasi wazalendo kushiriki katika kazi kubwa za ujenzi wa barabara kwa kuwapatia dhamana kupitia mfuko wa kuwasaidia makandarasi wa ndani wadogo na wa kati madaraja ya makandarasi wa kawaida na madaraja ya makandarasi wa kazi maalum ili kuwajengea uwezo wa kutumia fursa za kushiriki kikamilifu kwenye shughuli za sekta ya ujenzi iv kukuza ushindani wa makandarasi wa ndani kwa kutoa mafunzo mbalimbali yenye lengo la kuwajengea ujuzi kupitia mpango wa mafunzo mahsusi kwa makandarasi sustainable structured training programme sstp ambapo idadi ya makandarasi waliofaidika na mpango huo imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na v kubuni na kutekeleza mikakati ya kuwajengea uwezo makandarasi wazawa kimtaji na menejimenti ya uendeshaji wa kampuni kwa kuwashirikisha kikamilifu katika ujenzi wa miradi mikubwa ya barabara na madaraja ambapo jumla ya kampuni nane zilipatiwa miradi tisa kati ya miradi mikubwa ya ujenzi wa barabara na viwanja vya ndege
barabara 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kiliisimamia serikali katika uendelezaji wa barabara nchini na kuweza kuongeza mtandao wa barabara za kiwango cha lami hususan zile zinazounganisha mikoa na wilaya kwa lengo la kuimarisha usafiri na usafirishaji
katika kufikia azma hiyo ujenzi wa barabara zenye urefu wa kilomita 
 zilikamilika pamoja na madaraja 
ujenzi wa barabara zenye urefu wa km 
 na madaraja saba unaendelea
uimarishaji wa usafiri na usafirishaji umewezeshwa pia kwa kukamilisha ukarabati wa barabara zenye urefu wa kilomita 
katika kupunguza foleni katika miji na majiji barabara zenye urefu wa kilomita 
 zimejengwa
upembuzi yakinifu wa barabara zenye urefu wa kilomita 
 na daraja moja umekamilika
upembuzi yakinifu unaendelea kwa barabara zenye urefu wa kilomita 
 kwa lengo la kuwezesha shughuli za ujenzi na ukarabati kuanza
mchanganuo wa miundombinu mbalimbali iliyofanyiwa kazi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ni kama ifuatavyo a miundombinu ya barabara i barabara ambazo ujenzi umekamilika kilomita 
 sumbawanga matai kasanga km ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka magole turiani km 
 bariadi lamadi km mbeya lwanjilo km bagamoyo makofia msata km kisarawe maneromango km 
 nyamuswa bunda kisorya sehemu ya bulamba kisorya km babati dodoma km 
 sumbawanga kanyani nyakanazi sehemu ya sumbawanga kizi kibaoni km 
 sehemu ya sitalike mpanda km 
 sehemu ya mpanda ifukutwa vikonge km sehemu ya kidahwe kasulu km na sehemu ya kibondo nyakanazi km 
nzega tabora puge km 
 manyoni itigi tabora sehemu ya manyoni itingi chaya km 
 sehemu ya chaya nyahua km na sehemu ya nyahua tabora km 
mangaka mtambaswala km makutano nata mugumu sehemu ya makutano nata sanzate km kyaka bugene km tunduru namtumbo km tunduru mangaka km mwigumbi maswa bariadi sehemu ya mwigumbi maswa km 
 sehemu ya maswa bariadi km tabora urambo km 
 uyovu bwanga biharamulo km kisesa usagara km katumba mbambo tukuyu sehemu ya busokelo mbambo km kidahwe kasulu kanyani km kikusya ipinda matema beach km 
 barabara ya kia mererani km mwanga kikweni lomwe km 
 kaliua kazilambwa km dodoma university road km njombe ndulamo makete sehemu ya njombe moronga km sehemu ya moronga makete km 
 tabora ipole koga mpanda sehemu ya tabora sikonge usesula km sehemu ya usesula komanga km 
 sehemu ya komanga kasinde km 
 sehemu ya kasinde mpanda km sanya juu kamwanga ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sehemu ya sanya juu alerai km 
 mbinga mbamba bay km mtwara newala masasi sehemu ya mtwara mnivata km mbande kongwa jct
mpwapwa km itoni ludewa manda sehemu ya lusitu mawengi km 
ii barabara zinazoendelea na ujenzi km 
 dumila kilosa sehemu ya ludewa kilosa km maswa bariadi km 
 bulamba kisorya km sumbawanga kanyani nyakanazi sehemu ya mpanda ifukutwa vikonge km sehemu ya kibondo nyakanazi km manyoni itigi tabora sehemu ya chaya nyahua km 
 makutano nata mugumu sehemu ya makutano nata sanzate km urambo kaliua km katumba mbambo tukuyu sehemu ya bujesi mbambo km sehemu ya tukuyu mbambo km mwanga kikweni lomwe km 
 njombe ndulamo makete sehemu ya njombe moronga km 
 sehemu ya moronga makete km 
 tabora ipole koga mpanda sehemu ya usesula komanga km 
 sehemu ya komanga kasinde km 
 sehemu ya kasinde mpanda km mbinga mbamba bay km mtwara newala masasi sehemu ya mtwara mnivata km mbande kongwa jct mpwapwa km 
 itoni ludewa manda sehemu ya lusitu mawengi km musoma makojo busokelo km mpemba isongole km mto wa mbu loloiondo sehemu ya wasso loliondo sale junction km 
iii barabara zilizokarabatiwa na kukamilika km 
 mafinga igawa km 
 ushirombo lusahunga km segera same himo sehemu ya mkumbara same km ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka arusha moshi himo holili sehemu ya arusha sakina tengeru km 
 arusha bypass km 
 kawawa jct mwenge km 
iv barabara ambazo upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umekamilika km 
 singida sepuka ndago kizaga km natta fort ikoma km sanya juu boma ng ombe km matai kasesya km rujewa madibila mafinga km mtwara mingoyo masasi km makongolosi rungwa mkiwa km kibaha mapinga km geita bukoli kahama km ipole rungwa km njombe kibena lupembe madeke mfuji morogoro njombe border km tabora mambali bukene itobo kahama km lupilo malinyi kilosa kwa mpepo londo kitanda km ifakara mahenge km kibondo mabamba km kolandoto lalago mwanhuzi matala oldean junction km mugakorongo kigarama murongo km soni bumbuli dindira korogwe km makofia mlandizi vikumbulu km handeni kiberashi kondoa singida km pugu kifuru mbezi mwisho mpiji magohe bunju km kisarawe mlandizi km kiboroloni tsuduni kidia km 
 tpc mabogini kahe km 
 nyamirembe port katoke km iringa ruaha national park njombe ramadhani iyayi km mziha handeni km kilosa mikumi 
 makambako songea km lusahunga rusumo km nyakasanza kobero km mlandizi chalinze km mbeya tunduma km mbeya igawa km arusha kibaya kongwa km bugene kasulo benaco km mwanangwa misasi salawe kahama km ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka magu bukwimba ngudu jojiro km tarime mugumu km amani muheza km murushaka nkwenda murongo km morogoro bigwa mvuha km kamanga sengerema km upanuzi wa tegeta bagamoyo km kibada kimbiji km 
 kongwa mbuyuni narco jct kibaya orkemet km madaba mundindi liganga mkiu km kitahi lituhi km madaba mavanga ludewa 
v barabara ambazo upembuzi yakinifu na usanifu wa kina unaendelea km 
 kibaoni majimoto inyonga km mpanda ugala kaliua ulyankulu kahama km murushaka murongo km kilindoni ras mkumbi km morogoro dodoma km mwanza mwanza shinyanga km kibaoni majimoto kasansa muze kilyamatundu km nyehunge sengerema km mvuha kisaki km bigwa kisaki km geita nzera nkome km murugarama rulenge nyakahura km karatu mbulu haydom singida km bariadi kisesa mwandoya ngoboko mwanhuzi sibiti mkalama iguguno km mika utegi shirati km chimala matamba kitulo km upanuzi wa kitonga escarpment km mbulu magugu mbuyu wa mjerumani km mafinga mgololo km 
 babati dareda dongobesh km liwale nachingwea ruangwa kongwa ranch kiteto simanjiro kia km likuyufusi mkenda km 
vi madaraja yaliyokamilika kujengwa kilombero magufuli na barabara unganishi km 
 nyerere kigamboni na barabara unganishi km kavuu katavi sibiti singida lukuledi ii lindi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ruvu chini pwani magara manyara momba rukwa mlalakuwa dar es salaam mara mara
vii madaraja yanayoendelea kujengwa kigongo busisi mwanza ruhuhu ruvuma salender daraja jipya dsm daraja jipya la wami chini pwani pangani tanga kitengule kagera msingi singida daraja la gerezani dar es salaam
viii daraja ambalo usanifu wake umekamilika daraja la simiyu mwanza
ix daraja ambalo usanifu wake unaendelea mzinga dsm
b kupunguza msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam i katika kutekeleza azma ya kupunguza msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam ujenzi kwa kiwango cha lami wa barabara zenye jumla ya kilomita 
 umekamilika
vilevile ujenzi wa barabara ya juu ya mfugale mfugale flyover umekamilika na ujenzi wa interchange ya ubungo unaendelea
barabara zilizokamilika ni mbezi malamba mawili kinyerezi banana km tangi bovu goba km 
 kimara baruti msewe changanyikeni km 
 kimara kilungule external mandela road km 
 kigogo round about bonde la msimbazi twiga msimbazi junction km 
 tabata dampo kigogo km 
 kibamba mlonganzila km 
 ardhi makongo goba sehemu ya goba makongo km 
 tegeta kibaoni wazo hill goba mbezi morogoro rd sehemu ya goba madale km 
 na sehemu ya goba mbezi morogoro rd km 
ii miradi mingine ya barabara km 
 za kupunguza msongamano katika jiji la dar es salaam inayoendelea na kuwa katika hatua mbalimbali ni tegeta kibaoni wazo hill goba mbezi morogoro rd sehemu ya madale wazo hill km 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka banana kitunda kivule msongola sehemu ya kitunda kivule km 
 upanuzi wa barabara ya kimara kibaha kuwa njia nane lanes km 
 na madaraja matatu ya kibamba kiluvya na mpiji ardhi makongo goba km 
 na upanuzi wa barabara ya morocco mwenge km 
c miundombinu ya mabasi yaendayo haraka awamu ya pili na ya tatu utekelezaji wa mradi wa awamu ya pili wa miundombinu ya mabasi yaendayo haraka brt phase ii ambao unahusisha barabara za nyerere na kilwa km 
 umeanza na unaendelea
aidha maandalizi ya utekelezaji wa awamu ya tatu ya miundombinu ya mabasi yaendayo haraka brt phase iii ambao unahusisha barabara za nyerere uhuru bibi titi mohamed na azikiwe km 
 mapitio ya usanifu na nyaraka za zabuni yanaendelea d kupunguza msongamano wa magari katika majiji na miji mingine i katika kutekeleza azma ya kupunguza msongamano wa magari katika majiji ya mwanza dodoma mbeya arusha na tanga pamoja na miji ya iringa na babati jumla ya kilomita 
 za barabara zilipangwa kujengwa
barabara zilizopangwa kujengwa na utekelezaji wake ni barabara ya usagara kisesa km mwanza ujenzi umekamilika upanuzi wa barabara ya mwanza mwanza airport km ujenzi umekamilika uyole songwe km mbeya kazi za upembuzi yakinifu na usanifu wa kina zinaendelea iringa bypass km usanifu wa kina umekamilika
ujenzi umeanza upanuzi wa barabara ya arusha mjini kisongo km 
 upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umekamilika babati bypass km upembuzi yakinifu na usanifu wa kina unaendelea utofu majani mapana duga mwembeni km tanga upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umekamilika
e kuimarisha usafiri wa majini katika mito maziwa na bahari ili kufanya barabara kuwa na kiunganishi cha uhakika ujenzi wa vivuko vitatu vya kigongo busisi mwanza pangani bweni tanga na magogoni kigamboni dsm ulikamilika ujenzi wa vivuko vipya vinne unaendelea ambapo vivuko hivyo vitakapokamilika vitatoa huduma katika maeneo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ya nkome chato muharamba geita kayenze bezi mwanza bugolora ukara mwanza na nyamisati mafia pwani ununuzi wa boti tano za uokozi kwa ajili ya ilugwa nafuba na gana katika kisiwa cha ukerewe boti moja kwa ajili ya kivuko cha magogoni pamoja na boti moja kwa ajili ya kivuko cha lindi kitunda ulikamilika upanuzi wa jengo la abiria wa kivuko cha magogoni kwa kwa upande wa kigamboni kwa awamu ya awamu umekamilika ujenzi wa maegesho ya kivuko cha kayenze bezi umekamilika ujenzi wa maegesho ya nyamisati mafia na kikove malinyi unaendelea
f nyumba na majengo ya serikali i kujenga nyumba za watumishi wa umma na majengo ya serikali yenye kuzingatia mahitaji maalum ya watu wenye ulemavuwakala wa majengo tanzania tba ilikamilisha ujenzi wa majengo ya serikali na nyumba zinazojumuisha ofisi pamoja na nyumba za makazi ya viongozi na watumishi wa umma
ii kuboresha karakana za kutengeneza samani za ofisi na nyumba za serikali ili kupunguza gharama za uagizaji wa samani kutoka nje ya nchiupembuzi yakinifu kwa ajili ya kukarabati na kuendeleza karakana za samani katika mikoa sita ya dar es salaam dodoma mwanza tabora mbeya na arusha umekamilika
ukarabati umeanza kufanyika kwa awamu mbili ambapo awamu ya kwanza itahusisha mikoa ya dodoma mwanza na arusha
awamu ya pili itahusisha mikoa iliyobaki ya dar es salaam mbeya na tabora
iii kuendelea na mradi wa ujenzi wa nyumba kwa ajili ya watumishi wa umma ambapo asilimia zitajengwa katika maeneo ya vijijiniwakala wa majengo tanzania tba iliendelea na ujenzi wa nyumba za watumishi wa umma kwa kujenga jumla ya nyumba katika mikoa yote ya tanzania bara
kati ya nyumba hizo ujenzi wa nyumba kwa ajili ya kuwapangisha na kuwakopesha watumishi wa umma umekamilika
aidha nyumba zipo katika hatua mbalimbali za utekelezaji
tba pia inaendelea na ujenzi wa makazi ya watumishi wa umma eneo la bunju b jijini dar es salaam unaohusisha nyumba 
mradi huu umekamilika katika awamu ya kwanza na ya pili ambapo nyumba zimekamilika na kuanza kuuzwa kwa watumishi wa umma
utekelezaji katika awamu ya tatu unaendelea na utakapokamilika utakuwa umetoa makazi kwa watumishi wa umma wapatao 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iv kujenga nyumba za watumishi wa umma na majengo ya serikali kupitia watumishi housingwatumishi housing wamejenga nyumba za makazi za kuuza kwa watumishi na watu wengineo
jumla ya nyumba zimejengwa katika maeneo mbalimbali nchini ikiwemo dodoma kisasa relini kisasa hiltop dar es salaam bunju gezaulole kigamboni 
nyumba za maghorofa apartments eneo la magomeni usalama dar es salaam mwanza kisesa na morogoro mkundi 
pia watumishi housing wamejenga majengo ya taasisi mbalimbali kama vile ujenzi wa nyumba za walimu katika mikoa tanzania kwa kushirikiana na mamlaka ya elimu tanzania tea ujenzi wa nyumba saba za polisi nyang wale geita na ujenzi wa jengo la mamlaka ya serikali mtandao e ga katika mji wa kiserikali mtumba dodoma 
katika miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kuendeleza shughuli za ujenzi wa miundombinu mbalimbali ili kuifanya sekta ya ujenzi ifikie malengo yake ya kuwezesha wananchi kuendelea na uzalishaji kwa ajili ya kuongeza kipato chao
katika kutekeleza azma hiyo serikali itatekeleza yafuatayo a kuimarisha mfuko wa barabara ili kufikia azma ya serikali mfuko wa barabara unalenga kutekeleza masuala yafuatayo i kuimarisha uwezo wa ukusanyaji wa mapato ya mfuko kwa kutumia mifumo ya kielektroniki
hii ni pamoja na kuboresha mfumo wa ukusanyaji mapato unaotumiwa na tarura na tanroads ii kufanya tafiti zenye lengo la kuibua na kuongeza vyanzo vya mapato ya mfuko pamoja na kuongeza ufanisi wa ukusanyaji kwenye vyanzo vilivyopo iii kuimarisha uwezo wa kitaalam kimfumo na kitaasisi wa tarura wa kutekeleza shughuli za matengenezo ya barabara iv kufanya tafiti juu ya matumizi ya teknolojia ya matengenezo ya barabara ya gharama nafuu pamoja na teknolojia ya ujenzi bora wa barabara v kuimarisha ufuatiliaji wa matumizi na shughuli za matengenezo ya barabara ili kuhakikisha thamani halisi ya fedha inapatikana na vi kufanya marejeo ya mgawanyo wa fedha za mfuko wa barabara kati ya tanroads na tarura
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b masuala ya kisera i kuunganisha makao makuu ya mikoa na wilaya zilizobakia nchini kwa barabara za lami na barabara zinazounganisha tanzania na nchi jirani ii kushirikisha kikamilifu vikundi vya wanavijiji wananchi community works units pamoja na makandarasi wadogo katika kazi za matengenezo madogo ya barabara kama vile kufyeka nyasi kuzibua mifereji mitaro ya barabara na kufanya usafi wa barabara iii kuendelea kuwajengea uwezo makandarasi wazalendo ikiwemo kuwapatia kazi nyingi zaidi za fedha za mfuko wa barabara na kuwawezesha kupata mikopo ili kushiriki kikamilifu kwenye kazi kubwa za ujenzi wa barabara madaraja na majengo iv kuendelea kuweka taa za barabarani katika maingilio ya majiji na miji nchini ili kuimarisha usalama v kuboresha na kuimariasha miundombinu kwenye maeneo yanayoathiriwa mara kwa mara na mafuriko ikiwemo eneo la jangwani jijini dar es salaam vi kuimarisha mfumo shirikishi wa ulinzi wa miundombinu kwa kurekebisha sheria ya kulinda miundombinu ya barabara kutoa elimu na kuhamasisha ushiriki wa wananchi katika ulinzi wa miundombinu hiyo vii kuanzisha na kuimarisha taasisi za umma ili ziweze kushiriki katika ujenzi wa majengo na miundombinu ya kimkakati viii kuanzisha kanzidata ya wataalam wote wa sekta kwa ajili ya kutunza kumbukumbu na taarifa zao ili zitumike katika kuendeleza sekta ya ujenzi na ix kuwekeza katika matumizi ya teknolojia stahiki za utekelezaji wa shughuli za ujenzi ili kupunguza gharama za vifaa vya ujenzi building materials na kuongeza ubora wa kazi
c barabarakukamilisha ujenzi na ukarabati wa barabara unaoendelea kwa kiwango cha lami katika barabara kuu na barabara za mikoa kama ifuatavyo i kukamilisha ujenzi km 
 sumbawanga kanyani nyakanazi sehemu ya kibaoni sitalike km 
 sehemu ya vikonge uvinza km sehemu ya kasulu kabingo km ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sehemu ya nduta junction kibondo mjini km tabora ipole koga mpanda km kati ya km mto wa mbu loliondo sehemu ya sale junction mto wa mbu km itoni ludewa manda km kati ya km makurunge saadani pangani tanga km magole turiani handeni sehemu ya turiani mziha handeni km nyamuswa bunda bulamba kisorya nansio sehemu ya nyamuswa bunda bulamba km 
 njombe makete sehemu ya moronga makete km 
 musoma makojo busekela km katumba mbambo tukuyu km kati ya km mbinga mbamba bay km kati ya km rudewa kilosa km kati ya km kisarawe maneromango km kati km mpemba isongole tanzania malawi km kati ya km kibosho shine kwa raphael international school km 
 km kati ya pugu kifuru mbezi mwisho mpiji magoe bunju km kati ya km kirua nduoni marangu mtoni km 
 kati ya km 
 mwanga kikweni lomwe km 
 kati ya km 
 kawawa jct mwenge km 
ii kuanza ujenzi mpya km 
 na ukarabati wa barabara kwa kiwango cha lami upanuzi wa barabara ya kibaha chalinze kuwa njia nane km handeni kiberashi kondoa singida sehemu ya handeni kiberashi km arusha kibaya kongwa km makongolosi rungwa mkiwa km nyoni maguu km kongwa mbuyuni narco junction kibaya orkesmet km kolandoto lalago mwanhuzi matala oldeani junction km mtwara pachani lingusenguse tunduru km lupilo malinyi kilosa kwa mpepo londo kitanda km itoni ludewa manda sehemu ya itoni lusitu km ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka katumbasongwe kasumulu ngana ileje km 
 sehemu ya mawengi manda km mtwara newala masasi km makete kitulo isyonje km 
 ipole rungwa km lujewa madibila mafinga km tabora mambali bukene itobo kahama km mwanangwa misasi salawe kahama km makofia mlandizi vikumburu km mugakorongo rwambaizi murongo km njombe kibena lupembe madeke mfuji morogoro njombe border km bugene kasulo benaco km mbamba bay liuli lituhi km 
 geita bukoli kahama km omugakorongo kigarama murongo km iringa ruaha national park km kitahi lituhi km singida sepuka ndago kizaga km tarime mugumu km morogoro bigwa mvuha km sanya juu kamwanga sehemu ya alerai kamwanga km 
 soni bumbuli dindira korogwe km njombe ramadhani iyayi km kilosa mikumi km 
 ifakara mahenge km magu bukwimba ngudu jojiro km kahama nyamilangano uyogo km kisarawe mlandizi km nyamirembe port katoke km nanganga ruangwa nachingwea km mbande kongwa junction mpwapwa sehemu ya kongwa mpwapwa km matai kasesya km madaba mundindi liganga mkiu km makutano natta mugumu sehemu ya sanzate natta km sehemu ya natta mugumu km madaba mavanga ludewa km kamanga sengerema km kibondo mabamba km amani muheza km natta fort ikoma km sehemu ya boma ng ombe sanya juu km kibaha mapinga km tpc mabogini kahe km 
 kiboroloni tsudini kidia km 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iponjola kiwira port km mganza kasenda km 
 kuanza ujenzi wa kituo cha ushuru wa forodha one stop border post osbp cha mpakani mwa tanzania burundi kasulu manyovu km nachingwea masasi km mlowo kamsamba utambalila chetete km 
 fuga station bwawa la umeme la mwalimu nyerere km kukarabati barabara za kuunganisha na reli ya sgr kukarabati barabara zilizoathiriwa sana na mvua chazuru melela km london kiwira coal mines km 
iii kuanza ukarabati km 
 kwa barabara zifuatazo makambako songea km segera same himo sehemu ya same himo km morogoro dodoma km mtwara mingoyo masasi km arusha moshi holili sehemu ya tengeru moshi himo holili km 
 mbeya tunduma km mbeya igawa km mwanza mwanza shinyanga border km lusahunga rusumo km nyakasanza kobero km mlandizi chalinze km ibanda itungi port km 
iv kukamilisha kuanza upembuzi yakinifu na usanifu wa kina km 
 barabara zifuatazo kongwa ranch kiteto simanjiro kia km mpanda ugala kaliua ulyankulu kahama km mto wa mbu longido karatu ngorongoro km bariadi kisesa mwandoya ngoboko mwanhuzi sibiti mkalama iguguno km ruangwa nanjilinji kiranjeranje km ngongo mandawa chukuani km morogoro dodoma km kilwa liwale km babati orkesumet kibaya km kibaoni majimoto kasansa muze kilyamatundu km karatu mbulu haydom singida km liwale nachingwea ruangwa inyonga ilunda kishelo kitunda 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kibaoni majimoto inyonga km njombe kibena lupembe madeke mfuji morogoro njombe border km murushaka murongo km likuyufusi mkenda km kagwila ikola kalema km mwanza mwanza shinyanga km murugarama rulenge nyakahura km mafinga mgololo km 
 mvuha kisaki km nyehunge sengerema km sanya juu longido km mbulu magugu mbuyu wa mjerumani km babati dareda dongobesh km upanuzi wa tegeta bagamoyo km kilindoni ras mkumbi mafia km igowole kasanga nyigo km 
 geita nzera nkome km muhutwe kamachumu muleba km chimala matamba kitulo km mika utegi shirati km nyololo igowole mtwango km 
 nangombo chiwindi km kibada kimbiji km 
 uru mamboleo materuni km 
 upanuzi wa kitonga escarpment km miyombo lumuma kidete km 
 bungu nyamisati km holili tarakea km buhongwa kayenze nyanguge airport km 
iringa pawaga km ifakara mlimba njombe km ubena ngerengere mvuha km gairo nongwe km utete nyamwage km orkesumet mererani km katesh haydom km busega shigala ngasamo dutwa bariadi km kyaka katoro ibwera kanazi kyetema km 
 magoti makonge maruku kanyangereko km mandela mkange saadani km 
 mbalizi chang ombe mkwajuni patamele makongorosi km ruanda nyimbili hasamba izyila itumba km 
 ibungu kafwafwa kyimo km mkalamo kwamsisi mkata km ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mombo mzeri muheza km mabokweni maramba bombo mtoni umba hadi same km puge ndala ziba chona km mambali bukumbi ishilimulwa shitage kahama km solwa old shinyanga km bubiki shinyanga km upanuzi wa usagara sengerema km kibiti mloka matemele jct km dodoma mvumi hospital km ihumwa hombolo km fulo nyambiti mallya km ulemo kinampanda gumanga mkalama km ngoma sengerema km 
 mwandiga chankele mwamgongo kagunga km kagongwa bukooba kahama km 
 mbalizi shigamba km mbalizi chang ombe galula km
d madaraja i kukamilisha ujenzi wa madaraja saba salender daraja jipya dar es salaam daraja jipya la wami pwani daraja la kigongo busisi mwanza daraja la kitengule kagera daraja la msingi singida daraja la malagarasi katika barabara ya kabingo kasulu manyovu kigoma daraja la gerezani dar es salaam ii kuanza ujenzi ukarabati wa madaraja yafuatayo kirumi mara pangani tanga wami chini pwani simiyu mwanza mzinga dsm malagarasi juu katika barabara ya buhigwe kitanga kumsenga kigoma mkenda ruvuma mtera dam iringa mitomoni ruvuma ugalla katavi bujonde m mbeya sanza singida upanuzi wa daraja la ipyana mbeya ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kalebe kagera iii kuanza kukamilisha usanifu wa madaraja yafuatayo malagarasi chini kigoma mkundi morogoro godegode dodoma mirumba katavi e kupunguza msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam kwa kufanya yafuatayo i kuanza kukamilisha ujenzi wa barabara za juu flyovers kwenye makutano ya barabara katika maeneo yafuatayo chang ombe uhasibu kamata morocco mwenge magomeni tabata fire makutano ya ally hassan mwinyi na united nation makutano ya ally hassan mwinyi na kinondoni
ii kukamilisha ujenzi wa barabara km 
 upanuzi wa kimara kibaha km 
 na madaraja ya kibamba kiluvya na mpiji tegeta kibaoni wazo hill goba mbezi morogoro road sehemu ya madale wazo hill km banana kitunda kivule msongola km 
 kibamba mloganzila sehemu ya mloganzila mloganzila citizen km iii kuanza ujenzi wa barabara km 
 upanuzi wa barabara ya dar es salaam port tazara uwanja wa ndege jnia km upanuzi wa mwai kibaki morocco kawe round about na garden road km 
 ardhi makongo goba sehemu ya ardhi makongo km upanuzi wa barabara ya uwanja wa ndege jnia pugu km upanuzi wa barabara ya mbagala kongowe mwandege km 
iv kuanza kukamilisha ujenzi wa miundombinu ya mabasi yaendayo haraka km 
 awamu ya ii barabara ya kilwa na kawawa km 
 awamu ya iii barabara za nyerere uhuru bibi titi mohamed na azikiwe km 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka awamu ya iv barabara ya maktaba nyerere ali hassan mwinyi sam nujoma na mwenge tegeta km 
 awamu ya v barabara ya mandela na segerea tabata kigogo round about 
 awamu ya vi morrocco mwai kibaki old bagamoyo km 
f kuanza kukamilisha miradi ya kupunguza msongamano katika majiji na miji mingine yenye jumla ya km kama ifuatavyo kukamilisha dodoma city outer ring roads km 
 kukamilisha usanifu na kuanza ujenzi uyole songwe km mbeya kuanza ujenzi wa dodoma city inner ring roads km kukamilisha usanifu na kuanza ujenzi wa babati bypass km upanuzi wa barabara ya arusha mjini kisongo km 
 kuanza ujenzi wa iringa bypass km kuanza usanifu na ujenzi wa utofu majani mapana duga mwembeni km tanga upanuzi wa barabara ya dodoma dar es salaam km dodoma iringa km dodoma singida km na dodoma babati km na barabara za juu fly overs katika makutano ya mijini kupunguza msongamano katika jiji la mwanza
g mizani ya kupima magariili kulinda barabara zisiharibike mapema serikali itaimarisha udhibiti wa uzito wa magari na kupunguza muda wa upimaji kwa kufanya yafuatayo i kufunga mizani ya kisasa electronic load cell ambayo itakuwa inatoa taarifa ya mwenendo mzima wa hali ya mizani wakati gari linapimwa ili kupata vipimo sahihi katika mizani na ii kufunga mfumo wa kielektroniki ambao utawezesha magari kupimwa kwenye mizani bila kuwa na operator human intervetion
h nyumba na majengo ya serikaliili kukabiliana na changamoto ya mahitaji ya nyumba na majengo serikali kupitia tba itatekeleza masuala yafuatayo i kuandaa na kutekeleza mipango ya kujenga na kukarabati nyumba na majengo ya serikali kwa gharama nafuu na kwa kuzingatia mahitaji maalum ya watu wenye ulemavu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii kujenga nyumba zenye uwezo wa kuchukua familia nyingi apartments kwenye viwanja vya nyumba zilizorejeshwa kutoka ofisi ya rais tamisemi iii kuiongezea tba mtaji ili nyumba nyingi za kupangishwa watumishi wa umma ziweze kujengwa katika maeneo mbalimbali housing programme iv kuendeleza ujenzi wa majengo yatakayotumika kama ofisi kwa taasisi za serikali ili kuipunguzia gharama kubwa ya kodi ya pango katika soko v kuendeleza mradi wa nyumba kwa ajili ya viongozi wa serikali na watumishi wa umma vi kuendeleza kazi za usanifu na kuimarisha usimamizi wa majengo ya serikali ikiwemo awamu ya pili ya mradi wa ujenzi wa majengo ya serikali katika mji wa serikali eneo la mtumba dodoma na vii kuimarisha utekelezaji wa mikakati ya kuboresha karakana za kutengeneza samani za ofisi na nyumba za serikali ili kupunguza gharama za uagizaji wa samani kutoka nje ya nchi
watumishi housing itaendelea kubuni na kutekeleza miradi ya kuwanufaisha watumishi wa umma wanachama wa mifuko ya jamii na wafanyakazi wengine kwa kujenga nyumba bora na zenye gharama nafuu
miradi inayotarajiwa kutekelezwa katika kipindi kijacho ni i ujenzi wa nyumba za makazi eneo la njedengwa kisasa hiltop dodoma utakaokuwa na awamu mbili
kumalizia awamu ya kwanza inayohusisha ujenzi wa nyumba kati ya nyumba na kuanza awamu ya pili itakayokuwa na nyumba ii ujenzi wa nyumba za maghorofa apartments dar es salaam utakaohusisha ujenzi wa nyumba eneo la victoria jijini iii ujenzi wa jengo la biashara eneo la gezaulole kigamboni katika mradi wa nyumba za makazi za gezaulole iv ujenzi wa nyumba za maghorofa apartments za maghorofa katika mradi wa kisasa relini dodoma v ujenzi wa jengo la ofisi medeli dodoma na vi kutekeleza mradi wa uuzaji wa viwanja vya makazi na biashara eneo la usa river arusha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka uboreshaji wa barabara za vijijini na mijini 
chama cha mapinduzi kupitia serikali yake kimeendelea kuhakikisha kuwa miundombinu ya barabara za mijini na vijijini inaboreshwa kwa kutekeleza miradi mbalimbali ya miji ya kimkakati nane mradi wa kuendeleza miundombinu ya jiji la dar es salaam mradi wa kuendeleza miji na mfuko wa barabara
utekelezaji wa miradi hii umefanikiwa kwa kuanzisha wakala wa barabara vijijini na mijini tarura ambao unahudumia mtandao wa barabara za mamlaka za serikali za mitaa wenye urefu wa takribani kilomita za vijijini na mijini
kuimarika kwa miundombinu ya barabara za mijini na vijijini kunachangia kwa kiasi kikubwa katika ukuaji wa uchumi na kuondoa umasikini kwa kuimarisha usafiri na usafirishaji wa abiria na bidhaa
katika kufikia mafanikio hayo chama cha mapinduzi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kimeisimamia serikali kuboresha barabara za mijini na vijijini kama ifuatavyo a ujenzi wa barabara i kuimarisha barabara za miji ya kimkakati zenye urefu wa kilomita za kiwango cha lami katika majiji matano ya mbeya tanga mwanza arusha na dodoma pamoja na halmashauri tatu za manispaa za mtwara kigoma ujiji na ilemela ii kupunguza msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam kwa kujenga barabara zenye urefu wa kilomita kwa kiwango cha lami katika manispaa za kinondoni ilala na temeke iii kuimarisha barabara zenye urefu wa kilomita kwa kiwango cha lami katika halmashauri za miji na manispaa zikiwemo halmashauri za manispaa za morogoro tabora moshi sumbawanga shinyanga songea singida musoma iringa bukoba lindi na mpanda na halmashauri za miji ya babati kibaha korogwe njombe geita na bariadi iv kuwezesha halmashauri mbalimbali nchini kujenga barabara zenye urefu wa kilomita kwa kiwango cha lami kupita mfuko wa barabara na mradi uliogharamiwa na jumuiya ya ulaya eu na mradi wa kuondoa vikwazo vya upitikaji irat ambazo zimerahisisha usafirishaji wa abiria na mizigo na kupunguza usumbufu utokanao na changamoto za usafiri kwa wananchi v kuimarisha fursa za ufikishaji mazao sokoni kwa kuimarisha barabara za vijijini kwa kiwango cha changarawe zenye urefu wa kilomita katika halmashauri mbalimbali nchini vi kupunguza gharama za ujenzi wa barabara katika baadhi ya maeneo ya mikoa ya mwanza na kigoma kwa kutumia malighafi za maeneo husika mfano mawe katika ujenzi wa barabara na madaraja na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka vii kuanza utoaji wa huduma za mabasi yaendayo haraka brt kwa kutumia miundombinu ya awamu ya kwanza ya brt inayohusisha barabara za kimara kivukoni magomeni morocco na fire kariakoo zenye urefu wa jumla ya kilomita 
b ujenzi wa madaraja na makalvati i kuimarisha viungo vya barabara kwa kujenga madaraja makubwa madaraja madogo na vivuko katika halmashauri mbalimbali nchini ili kurahisisha usafiri na usafirishaji wa mizigo ya wananchi ii kuzuia uharibifu wa barabara kwa kujenga makalvati na mifereji yenye urefu wa kilomita 
 katika majiji na miji ya kimkakati pamoja na miji nchi iii kuimarisha utaalam wa upimaji na tathmini ya vifaa vya ujenzi ili kuwezesha kuwa na ujenzi wenye kuzingatia viwango stahiki kwa kujenga maabara tatu katika manispaa za kinondoni temeke na ilala iv kutoa mchango wa sekta ya barabara katika kuwezesha upatikanaji wa huduma za jamii kwa ujenzi wa vituo tisa vya maji safi na ujenzi wa zahanati ya buza na v kuimarisha usalama wa watumiaji wa barabara kwa kuweka taa za umeme wa jua katika majiji sita ya dodoma mbeya mwanza tanga dar es salaam na arusha manispaa tatu za kigoma ujiji ilemela na mtwara na halmashauri za morogoro tabora moshi sumbawanga shinyanga songea singida musoma iringa bukoba lindi na mpanda na halmashauri za miji ya babati kibaha korogwe njombe geita na bariadi
kwa kutambua umuhimu wa kuendelea kuboresha miundombinu ya usafirishaji na uchukuzi katika kuwezesha shughuli za kiuchumi na kijamii mijini na vijijini chama cha mapinduzi katika kipindi cha miaka mitano ijayo kitahakikisha miundombinu ya usafirishaji na uchukuzi inaboreshwa kwa lengo la kufungua fursa za kiuchumi na kijamii katika maeneo ya mijini na vijijini
ili kufikia lengo hilo chama kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha wakala wa barabara vijijini na mijini tarura kwa kuongeza bajeti ili kukidhi mahitaji ya ujenzi ukarabati na matengenezo ya barabara za vijijini na mijini b kuongeza mtandao wa barabara unaohudumiwa na tarura kutoka kilometa za sasa hadi kufikia kilometa katika ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mamlaka za serikali za mitaa ili kuwezesha maeneo mengi ya vijijini kufikika kwa urahisi c kuongeza kiwango cha barabara za changarawe kutoka kilometa hadi kilometa ifikapo mwaka d kuongeza urefu wa barabara za mijini na vijijini zilizojengwa kwa kiwango cha barabara za lami kutoka kilometa hadi kilomita ifikapo mwaka e kuimarisha utoaji wa huduma ya mabasi yaendayo haraka brt awamu ya kwanza katika jiji la dar es salaam f kuanza utoaji wa huduma ya mabasi yaendayo haraka brt jiji la dar es salaam awamu ya pili awamu ya tatu na awamu ya nne katika maeneo yafuatayo i barabara za kilwa mbagala terminal kariakoo terminal gerezani mtaa wa bandari mtaa wa sokoni chang ombe kawawa mgulani jkt magomeni ii barabara za nyerere gongo la mboto posta ya zamani kupitia mitaa ya nkrumah bibi titi maktaba na azikiwe uhuru buguruni kariakoo terminal kupitia mtaa wa shaurimoyo na lindi shaurimoyo kuanzia nyerere lindi na iii barabara za ali hassan mwinyi bagamoyo tegeta nyuki sam nujoma mwenge ubungo
g kuweka utaratibu utakaozitaka halmashauri kutenga fedha kutoka katika mapato ya ndani kwa ajili ya kazi za ujenzi wa miundombinu ya barabara za vijijini na mijini h kufanya tafiti za matumizi za teknolojia sahihi katika ujenzi wa barabara za mijini na vijijini ili kujenga barabara kwa teknolojia sahihi na gharama nafuu na i kutumia vikundi vya jamii katika matengenezo ya barabara na madaraja ili kutoa ajira kwa wananchi kuongeza umiliki wa miradi na kupunguza gharama
j kuimarisha vivuko nchini i kukamilisha ununuzi ujenzi wa kivuko cha rugezi kisorya mwanza pamoja na kuanza ujenzi wa vivuko vipya nane ambavyo ni ijinga kahangala mwanza musoma kinesi mara nyamisati mafia pwani kivuko cha nyongeza msangamkuu msemo mtwara ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka nyakalilo kome mwanza bwiro bukondo ukerewe irugwa murutanga ukerewe kakuru ghana ukerewe
ii ununuzi wa boti kati ya ilugwa ukara mwanza iii kukamilisha ujenzi wa maegesho ya kikove mlimba malinyi na iv kuendelea na upanuzi wa maegesho ya magogoni kigamboni upande wa kigamboni ujenzi wa miundombinu jengo la abiria ofisi na uzio kwa ajili ya vivuko kikiwemo kivuko cha msangamkuu msemo kutekeleza mradi wa ujenzi wa maegesho ya rugezi kisorya mwanza kome na nyakalilo mwanza utete pwani chato nkome geita iramba na majita mwanza ilugwa ukerewe mwanza ijinga na kahangala magu mwanza na kyanyabasa buganguzi kagera
uchukuzi 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa uendelezaji wa miundombinu ya uchukuzi ni hitaji la msingi katika kuchochea na kuwezesha maendeleo ya sekta za kiuchumi na kijamii
kwa kutambua umuhimu huo chama katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kiliielekeza serikali kuimarisha na kuboresha miundombinu na huduma za reli bandari viwanja vya ndege kununua ndege meli za abiria na mizigo na kuboresha utabiri wa hali ya hewa
lengo ni kuchochea ukuaji wa uchumi na kurahisisha usafirishaji wa abiria na mizigo
aidha katika uendelezaji wa miundombinu sekta ya uchukuzi iliendelea kutoa kipaumbele katika kuwezesha maendeleo ya viwanda nchini ili kuiwezesha tanzania kufikia uchumi wa kati kwa kushirikisha wadau na sekta binafsi
katika kipindi hicho mikakati mbalimbali ilitekelezwa na kuleta mafanikio makubwa kama ifuatavyo a kuboresha na kuimarisha utendaji wa shirika la reli tanzania trc na shirika la ndege la taifa atc ili yaweze kutoa mchango stahiki katika usafiri na usafirishaji nchini na nchi jirani b kuanzisha shirika la wakala wa meli tanzania tasac kwa ajili ya kutoa huduma za uwakala wa meli na kusimamia ulinzi na usalama wa usafiri na mazingira wa majini c maboresho ya mamlaka ya bandari tanzania tpa na huduma za bandari nchini miradi iliyokamilika katika kipindi cha mwaka i uboreshaji wa bandari ya dar es salaam ujenzi wa jengo la ghorofa kwa ajili ya kuwaweka pamoja wadau wanaotoa huduma za kibandari katika bandari ya dar es salaam bandari tower ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka uboreshaji wa gati namba ujenzi wa gati la kushusha magari roro ujenzi wa bandari ya nyamisati ili kuboresha usafirishaji wa kwenda na kutoka mafia ukarabati wa barabara za kuingia bandarini kupitia geti namba na ukarabati wa gati la kuhudumia mizigo ya mwambao ukarabati wa mnara wa kuongozea ndege control tower uwekaji wa mfumo wa ulinzi wa kisasa intergrated port security na ufungaji wa mashine za kukagua mizigo scanners na ununuzi wa mitambo ya kuhudumia mizigo bandarini
ii uboreshaji wa bandari ya tanga ujenzi wa barabara ya kuingilia geti namba ujenzi wa gati la pangani ukarabati wa maghala na gati namba na na ununuzi wa mitambo
iii uboreshaji wa bandari ya mtwara ujenzi wa uzio bandari ya mtwara ujenzi wa sakafu ngumu katika eneo la mita za mraba ukarabati wa ghala la mizigo katika bandari ya kilwa na ujenzi wa gati la lindi
iv bandari za ziwa victoria ujenzi wa gati la lushamba ujenzi wa gati la ntama ujenzi wa mitaro bandari ya mwanza kusini ujenzi wa gati la majahazi mwigobero ujenzi wa gati la nyamirembe awamu ya kwanza ujenzi wa gati la magarini ukarabati wa majengo na ofisi za bandari za ziwa victoria na ununuzi wa vifaa vya kuhudumia mizigo na meli
v bandari za ziwa tanganyika ujenzi wa gati la kagunga na ujenzi wa barabara ya kuingia bandari ya kipili
vi bandari za ziwa nyasa ujenzi wa tishari self propelled cargo barges zenye uwezo wa kubeba tani za shehena kila moja ujenzi wa meli ya abiria na tani za mizigo na ujenzi wa sakafu ngumu bandari ya kiwira na itungi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka miradi ya bandari inayoendelea i bandari ya dar es salaam uboreshaji wa gati namba uboreshaji wa yadi ya shehena ya magari ujenzi wa bandari kavu eneo la kwala ruvu vigwaza na ujenzi wa maghala ya kuhifadhia mizigo
ii bandari ya tanga kupanua na kuchimba lango la kuingilia na eneo la kugeuzia meli entrance channel and turning basin ukarabati wa zahanati ujenzi wa nyumba moja ya wafanyakazi kwenye bandari tanga na ujenzi wa uzio katika eneo la chongoleani
iii bandari ya mtwara ujenzi wa awamu ya kwanza ya gati la mita la kuhudumia shehena mchanganyiko multi purpose terminal ujenzi wa kituo cha mafuta ukarabati wa gati la kilwa na ujenzi kinu cha kuhifadhia korosho bandarini
iv bandari za ziwa victoria ujenzi wa ghala la mizigo sehemu ya abiria na majengo mengine katika bandari ya kyamkwikwi na mwigobero ujenzi wa bandari ya kasenda iliyopo kijiji cha mganza wilayani chato ujenzi wa nyumba moja ya wafanyakazi katika bandari mwanza na kuboresha gati la chato
v bandari za ziwa tanganyika ujenzi wa bandari ya karema ujenzi wa barabara bandari ya kagunga ujenzi wa gati za kibirizi ujiji na ofisi ya mkuu wa bandari kigoma uboreshaji na upanuzi wa bandari ya kasanga ujenzi wa miundombinu na gati la bandari ya kabwe na ujenzi wa miundombinu na gati la bandari ya lagosa
vi bandari za ziwa nyasa ujenzi wa nyumba ya meneja wa bandari ujenzi wa gati la ndumbi na ujenzi wa uzio wa bandari ya itungi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d huduma za usafiri katika maziwa na bahari chini ya kampuni ya huduma za meli mscl i miradi iliyokamilika katika kipindi cha mwaka hadi ukarabati wa meli za mv
clarias na ml
wimbi katika ziwa victoria mt
sangara katika ziwa tanganyika ukarabati wa meli za mv
victoria na mv
butiama mradi wa ujenzi wa chelezo cha kujengea na kukarabati meli katika bandari ya mwanza
ii miradi inayoendelea kwa sasa mradi wa ujenzi wa meli mpya mv
mwanza hapa kazi tu katika ziwa victoria yenye uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo
e miundombinu na huduma za reli ya kati i miradi iliyokamilika katika kipindi cha mwaka hadi ununuzi wa vichwa vipya vya treni aina ya xx ukarabati wa mabehewa ya mizigo na mabehewa ya abiria upembuzi yakinifu na usanifu wa awali wa reli ya kisasa standard gauge railway sgr kutoka mtwara hadi mbambabay km upembuzi yakinifu na usanifu wa awali wa sgr kutoka tanga arusha hadi musoma km usanifu wa kina wa ujenzi wa reli ya sgr kutoka kaliua mpanda na upembuzi yakinifu na usanifu wa awali wa sgr kutoka mpanda hadi karema km usanifu wa awali wa sgr kutoka tabora hadi kigoma km upembuzi yakinifu na usanifu wa awali wa sgr kutoka uvinza hadi musongati km upembuzi yakinifu na usanifu wa awali wa sgr kutoka isaka hadi kigali km upembuzi yakinifu na usanifu wa awali wa reli ya mjini dar es salaam kwa sgr ukarabati wa reli ya tanga hadi moshi km na kurejesha huduma ya kati ya dar es salaam tanga na tanga moshi arusha kurejesha huduma ya kusafirisha shehena za mizigo kwa njia ya reli kutoka bandari ya dar es salaam kwenda uganda kukamilika kwa ujenzi wa sgr kutoka dar es salaam hadi morogoro kwa asilimia 
 kukamilika kwa ujenzi wa sgr kutoka morogoro hadi makutupora kwa asilimia ukarabati wa miundombinu ya reli iliyopo kutoka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka dar es salaam kilosa km umekamilika kwa asilimia 
 na sehemu ya kilosa isaka km umekamilika kwa asilimia 
ii miradi ya reli inayoendelea ujenzi wa sgr kutoka dar es salaam hadi morogoro km ujenzi wa sgr kutoka morogoro hadi makutupora km ukarabati wa njia ya reli ya kati metre gauge railway mgr kutoka dar es salaam isaka km na uboreshaji wa bandari kavu ya isaka na yadi ya mizigo ya ilala ujenzi wa njia ya reli kwenda bandari kavu ya kwala ruvu ukarabati wa njia ya mgr kutoka moshi arusha km na kurejesha huduma ununuzi wa vichwa na mabehewa vya treni ukarabati wa vichwa vya kugeuzia treni shunting engines upembuzi yakinifu na usanifu wa awali wa ujenzi wa reli katika jiji la dodoma maandalizi ya ujenzi wa reli ya mtwara mbambabay na matawi ya mchuchuma na liganga kwa ubia kati ya sekta binafsi na umma ppp
f miundombinu na huduma za reli ya tazara i miradi iliyokamilika katika kipindi cha mwaka kununua vichwa vipya vya treni ya njia kuu vichwa vipya vya treni ya sogeza mabehewa mapya ya abiria mashine mbili za uokoaji pamoja na mitambo na vifaa vya usalama ukarabati wa mabehewa ya mizigo uboreshaji wa kituo cha reli cha fuga kisaki ili kusafirisha mizigo na mitambo ya ujenzi wa mradi wa kufua umeme wa maji wa julius nyerere na kukarabati nyumba za watumishi kuchimba kisima cha maji kukarabati jengo la stesheni na ujenzi wa njia ya reli namba tatu
ii miradi inayoendelea sasa ununuzi wa mitambo na vipuri vya injini traction motors kwa ajili ya ukarabati wa injini na ununuzi wa mitambo ya uzalishaji wa kokoto na mataruma ya zege katika mgodi wa kokoto ulioko kongolo mbeya
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g udhibiti wa usafiri wa anga i miradi iliyokamilika katika kipindi cha mwaka ununuzi na ufungaji wa rada za kuongozea ndege za kiraia kwa ajili ya kudhibiti anga lote la tanzania na zimefungwa uwanja wa ndege wa kimataifa wa mwalimu julius nyerere jnia mwanza kilimanjaro na songwe kuboresha mitambo ya mawasiliano kwa njia ya radio baina ya waongoza ndege na marubani vhf radios area cover relays iliyopo mnyusi tanga kununua mtambo simulator wa kufundishia wanafunzi wa chuo cha usafiri wa anga utengenezaji wa mfumo wa ramani za kutua ndege katika viwanja vya zanzibar na mwanza na kukarabati mnara wa kuongozea ndege katika kiwanja cha pemba
ii miradi inayoendelea sasa kununua na kisimika vifaa vya mawasiliano ya sauti kati ya marubani na waongozaji ndege uwanja jnia kununua na kusimika vifaa vya mawasiliano katika jengo jipya la kuongozea ndege kituo cha mwanza ukamilishaji wa ujenzi wa uzio katika eneo la ujenzi wa chuo cha usafiri wa anga kufanya utafiti na hatua za awali za wa ununuzi na usimikaji wa mtambo wa kuongozea ndege kwa njia ya satelaiti upande wa magharibi mwa nchi na mradi wa kufunga mfumo wa kuongoza ndege kutua salama instrument landing system katika kiwanja cha kimataifa cha abeid amani karume zanzibar
h viwanja vya ndege i miradi iliyotekelezwa katika kipindi cha mwaka jengo jipya la tatu la abiria tb iii lenye uwezo wa kuhudumia abiria milioni sita kwa mwaka jnia ukarabati jengo la kuhudumia abiria kwa mwaka uwanja wa ndege wa kimataifa kilimanjaro kia ukarabati na upanuzi wa eneo la kuegesha ndege na njia ya ndege taxi way katika kiwanja cha kia ununuzi wa magari mapya matatu ya zimamoto yenye uwezo mkubwa wa kubeba lita za maji kufunga mifumo ya kamera za kufuatilia mienendo ya usalama kwa viwanja vya ndege vya jnia arusha mwanza dodoma iringa na songwe uandaaji wa programu za usalama katika viwanja vya ndege vya jnia mwanza songwe bukoba shinyanga ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka musoma tanga arusha iringa dodoma songea kigoma lake manyara mafia na tabora kukamilisha utayarishaji wa mpango kabambe wa uendelezaji wa sekta ya usafiri wa anga kwa nchi nzima kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa viwanja vya ndege vya iringa njombe songea lindi kilwa masoko tanga moshi lake manyara singida musoma na simiyu kufunga mfumo mpya wa kuhudumia abiria cupps katika kiwanja cha ndege cha kimataifa cha julius nyerere ukarabati na upanuzi wa jengo la abiria katika kiwanja cha ndege dodoma ununuzi na ufungaji wa vivuko vipya vitano vya abiria aerobridges katika kiwanja cha ndege cha kimataifa cha julius nyerere tb ii ununuzi wa mashine za ukaguzi wa abiria na mizigo x ray mashines kwa viwanja vya ndege vya jnia kigoma iringa songea bukoba mafia arusha mwanza songwe mtwara na dodoma na milango kumi na mbili ya ukaguzi wa abiria kwa viwanja vya ndege vya mafia iringa jnia arusha dodoma kigoma songea na kahama ukarabati na upanuzi wa kiwanja cha ndege mwanza na ujenzi wa jengo la kuongozea ndege na jengo la mizigo upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa ujenzi wa kiwanja kipya cha ndege cha kimataifa cha msalato
upembuzi yakinifu na usanifu wa kina kwa viwanja vya ndege vya moshi iringa musoma lake manyara tanga songea lindi kilwa masoko singida na kiwanja kipya cha ndege cha mkoa wa simiyu upanuzi na ukarabati wa kiwanja cha ndege cha bukoba kwa kiwango cha lami kwenye barabara ya kuruka na kutua ndege barabara ya kiungo na maegesho ya magari pamoja na jengo la abiria ukarabati wa kipande cha meta kwa kiwango cha lami katika kiwanja cha ndege iringa kwa ajili ya kuwezesha safari za ndege za atcl aina ya bombardier ukarabati na upanuzi wa kiwanja cha ndege cha dodoma ununuzi wa gari la zimamoto kwa ajili ya kiwanja cha ndege geita ufungaji wa mifumo ya kuongozea ndege agl katika viwanja vya ndege vya dodoma tabora na mwanza upembuzi yakinifu wa jengo la pili la abiria katika kiwanja cha ndege cha kimataifa cha julius nyerere
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii miradi inayoendelea sasa ujenzi ukarabati wa viwanja vya ndege vya shinyanga na sumbawanga
ukarabati na upanuzi wa viwanja vya ndege vya songea na mtwara ununuzi wa magari matatu ya zimamoto katika viwanja vya ndege vya mwanza na mtwara ujenzi wa kiwanja cha ndege cha geita ukarabati wa kiwanja cha ndege cha arusha katika maegesho ya ndege na maegesho ya magari ujenzi wa barabara mpya ya magari ya kuingia kiwanja cha ndege cha arusha uwekaji wa mifumo wa maegesho ya magari katika viwanja vya ndege vya jnia na arusha ukarabati wa maegesho ya magari katika kiwanja cha ndege jnia tbi kusimika mifumo ya kamera za kufuatilia mienendo ya kwa viwanja vya ndege vya mtwara na lake manyara ununuzi wa mashine nane za ukaguzi wa mizigo x ray machines kwa kiwanja cha ndege cha mwanza geita kahama kilwa masoko nachingwea 
i huduma za usafiri wa anga i miradi iliyokamilika katika kipindi cha mwaka ufufuaji wa kampuni ya ndege tanzania kwa kununua ndege ambapo ndege nane zimewasili na zinaendelea kutoa huduma
ndege nyingine tatu zitawasili katika mwaka mafunzo kwa marubani wazawa wahandisi na wahudumu wa ndani ya ndege kupanua huduma za usafiri wa anga kutoka vituo vinne mwaka hadi vituo mwaka vya ndani ya nchi na vituo saba vya nje ya nchi na kuongeza umiliki wa soko la ndani la usafiri wa anga kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia mwaka 
ii miradi inayoendelea sasa ununuzi wa ndege moja aina ya dash q inatarajia kuwasili kabla ya juni na ndege nyingine mbili aina ya a zinazotarajiwa kuwasili juni kufanya matengenezo ya ndege ndogo aina ya dash q maandalizi ya safari za guangzoug china na lububashi nairobi kigali na uingereza katika robo ya nne ya mwaka wa fedha kukarabati karakana za jnia na kimafa ili kufanya matengenezo madogo na makubwa nchini na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kujenga uwezo wa chuo cha taifa cha usafirishaji nit kuanza kutoa mafunzo ya wataalam wa usafiri wa anga
j huduma za hali ya hewa i miradi iliyokamilika katika kipindi cha mwaka ununuzi wa rada tatu za hali ya hewa kwa ajili ya kufungwa mikoa ya mtwara mbeya na kigoma na ukarabati wa vituo saba vya hali ya hewa vilivyopo zanzibar mtwara kilwa masoko kia jnia handeni na morogoro
ii miradi inayoendelea sasa kukamilisha miundombinu ya rada tatu za hali ya hewa na ufungaji wake katika mikoa ya mtwara mbeya na kigoma na kununua vifaa vya hali ya hewa
katika miaka mitano ijayo chama kitaelekeza serikali kuendelea kuwekeza katika miundombinu ya kimkakati
miundombinu hiyo inajumuisha ya reli viwaja vya ndege na bandari
pia kuboresha huduma za usafiri wa anga baharini na kwenye maziwa kwa kununua vyombo vipya vya usafiri na kukarabati vyombo vilivyopo ili kuimarisha huduma
ili kufikia azma hiyo katika kipindi hicho miradi itayotekelezwa katika maeneo mbalimbali ni kama ifuatavyo a kuboresha na kuimarisha utendaji wa mamlaka ya bandari tanzania tpa shirika la reli tanzania trc na shirika la ndege la taifa atc ili yaweze kutoa mchango stahiki katika usafiri na usafirishaji nchini na nchi jirani
vilevile shirika la wakala wa meli tanzania tasac litaimarishwa kwa ajili ya kutoa huduma za uwakala wa meli na kusimamia ulinzi na usalama wa usafiri na mazingira wa majini b maboresho ya huduma za bandari i miradi itakayotekelezwa chini ya bandari ya dar es salaam ujenzi wa matanki ya kuhifadhia mafuta ujenzi wa gati namba kwa ajili ya makasha usimikaji wa mikanda ya kushusha mzigo wa kichele ujenzi wa central workshop kujenga ofisi jijini dodoma ujenzi wa gati katika bandari ya bagamoyo kuboresha miundombinu katika chuo cha bandari kupanua na kuchimba lango la kuingilia na eneo la kugeuzia meli entrance channel and turning basin ujenzi wa barabara ya bandari mivinjeni na daraja la bandari ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ujenzi wa bandari kavu ya ihumwa dodoma na ununuzi wa mitambo
ii bandari ya tanga ujenzi wa matanki ya kuhifadhia mafuta ghafi kuweka sakafu ngumu katika maeneo yaliyobaki kununua maeneo karibu na bandari awamu ya pili ya uboreshaji wa bandari ya tanga na ununuzi wa mitambo
iii bandari ya mtwara ujenzi wa uzio katika maeneo tofauti ya bandari ujenzi wa barabara inayounganisha gati jipya na maeneo mengine bandarini ukarabati wa ghala bandari ya lindi kununua maeneo karibu na bandari kwa ajili ya upanuzi wa bandari ya mtwara ukarabati wa bandari ya majahazi ya shangani na ununuzi wa mitambo
iv bandari za ziwa victoria ujenzi wa gati la nyamirembe chato awamu ya pili ziwa victoria ukarabati wa barabara za kuingia bandari ya mwanza south ukarabati wa link span bandari ya musoma kujenga kizuizi cha upepo cha bandari ya bukoba na ununuzi wa mitambo
v bandari za ziwa tanganyika kuimarisha bandari ya kalema ujenzi wa bandari kavu ya katosho ujenzi wa gati bandari ya kirando ujenzi wa sakafu ngumu bandari ya kipili na ununuzi wa mitambo
vi bandari za ziwa nyasa ujenzi wa zahanati katika bandari ya kyela ujenzi wa jengo la abiria eneo la matema ujenzi wa gati na eneo la kushukia abiria bandari ya ndumbi na ununuzi wa mitambo
c huduma za usafiri katika maziwa na bahari ujenzi wa meli ya ya kutoa huduma katika bahari ya hindi kati ya mtwara tanzania na visiwa vya comoro ujenzi wa meli mpya ya kubeba abiria na tani za mizigo katika ziwa tanganyika ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ujenzi wa meli mpya ya kubeba mabehewa wagon ferry katika ziwa victoria ujenzi wa meli kubwa ya kutoa huduma katika ziwa tanganyika kati ya kalema tanzania na karemii drc ujenzi wa meli ya kubeba mafuta tanker katika ziwa tanganyika kukamilisha ujenzi wa meli mpya mv
mwanza hapa kazi tu katika ziwa victoria yenye uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo ujenzi wa boti tano za uokozi ziwa victoria tanganyika na ziwa nyasa ukarabati mkubwa wa meli za mv
umoja mv
serengeti mt
ukerewe na mt
nyangumi katika ziwa victoria mv
liemba mt
sangara na boti ya sea warriors katika ziwa tanganyika
d miradi ya reli ujenzi wa reli ya standard gauge kutoka makutupora tabora km tabora isaka km isaka mwanza km ujenzi wa reli ya tabora kigoma km ujenzi wa reli ya kaliua mpanda karema km ujenzi wa reli ya uvinza musongati km ujenzi wa reli ya isaka kigali km ujenzi wa reli ya tanga arusha musoma km ujenzi wa reli ya mtwara songea mbamba bay na matawi liganga na mchuchuma km ujenzi wa njia za reli za treni ya mjini dar es salaam ununuzi wa vichwa vya treni vya njia kuu vichwa vya sogeza mabehewa ya mizigo na mabehewa ya abiria kuunda upya vichwa vya njia kuu vichwa vya sogeza kukarabati mabehewa ya mizigo na mabehewa ya abiria na kukarabati njia ya reli kati ya kilosa kidatu
e kuanza ujenzi wa reli ya jiji la dodoma f miundombinu ya reli ya tazara uboreshaji wa kiwanda cha kokoto kongoro mbeya ukarabati wa injini saba za njia kuu ukarabati wa mabehewa ya treni ya abiria ya udzungwa na treni ya mjini
g usafiri wa anga ununuzi wa mfumo wa usambazaji taarifa za ndege kimtandao axim aeronautical information exchange modal kujenga uzio katika wa mtambo wa kuongozea ndege unaotumia mawasiliano ya redio non directional beacon ndb katika kituo cha songwe ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kuandaa mfumo wa kubaini njia za ndege kwa ajili ya kuingia na kutoka viwanjani dar fir airspace restructuring kwa viwanja vya songwe tabora iringa chato dodoma zanzibar kigoma bukoba na mpanda
h viwanja vya ndege upanuzi na ukarabati wa viwanja vya ndege vya kigoma shinyanga sumbawanga tabora mwanza na songwe ujenzi kwa kiwango cha lami wa viwanja vya ndege vya iringa moshi lake manyara tanga musoma lindi kilwamasoko njombe singida na simiyu ujenzi wa uzio wa usalama kwa viwanja vya ndege vya mwanza dodoma arusha geita shinyanga sumbawanga moshi iringa tanga msalato lake manyara na tabora kuweka mifumo ya kuhudumia abiria cupps katika viwanja vya ndege vya mwanza bukoba arusha songwe na dodoma kuimarisha ulinzi na usalama wa viwanja vya ndege kwa kununua mashine za ukaguzi wa mizigo na abiria katika viwanja vya ndege vya tabora kigoma shinyanga sumbawanga tanga lake manyara iringa na msalato kuweka mifumo ya taa za kuongozea ndege kwa viwanja vya ndege vya iringa bukoba msalato tanga lake manyara na kigoma ili kuviwezesha kutumika saa kwa siku ukarabati wa majengo ya abiria i na ii katika kiwanja cha ndege cha kimataifa cha julius nyerere ujenzi wa jengo la abiria katika kiwanja cha ndege cha mwanza awamu ya pili ujenzi wa jengo la abiria pamoja na miundombinu yake katika kiwanja cha ndege cha arusha na kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina katika viwanja vya manyara na morogoro
i huduma za usafiri wa anga kununua ndege ya mizigo kwa kuzingatia mahitaji ya kibiashara na ukuaji wa shughuli za uchumi kununua ndege kubwa mbili za masafa marefu ili kuongeza miruko ya masafa marefu kuongeza ndege mbili za masafa ya kati ili kuongeza fursa za kibiashara kujenga uwezo atcl kuhudumia ndege abiria na mizigo uwanjani kuendelea kujenga uwezo wa atcl katika karakana rasilimali watu vifaa na mitambo katika kufanya matengenezo madogo na makubwa ya ndege kuboresha mazingira ya usafirishaji wa bidhaa zinazoharibika haraka perishable goods na kukiwezesha chuo cha taifa cha usafirishaji national institute of transport nit kutoa elimu kwa wataalam wa kada ya usafiri wa anga
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka j hali ya hewa kununua rada mbili za hali ya hewa zitakazofungwa katika mikoa ya dodoma na kilimanjaro kununua vifaa vya kisasa vya hali ya hewa vikiwemo vitambuzi vya radi lighting detectors ujenzi wa kituo kikuu cha utabiri wa hali ya hewa na mradi wa kuboresha miundombinu ya chuo cha taifa cha hali ya hewa
mawasiliano 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa sekta ya mawasiliano katika kuwezesha sekta nyingine kukua na kuchangia ipasavyo katika maendeleo ya nchi
katika miaka mitano iliyopita serikali iliendelea kuboresha sekta hiyo kwa kuchukua hatua mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuendelea kuweka mazingira bora ya ushindani kwenye sekta ya mawasiliano ili wananchi wengi waweze kumudu gharama za mawasiliano
katika kutekeleza azma hiyo serikali katika kipindi hicho ilipata mafanikio yafuatayo a kufufua shirika la simu la taifa ttcl kwa kuliwezesha kimtaji na kimenejimenti b kuimarisha mawasiliano kwa kuwezesha huduma za intaneti kupatikana katika ofisi za halmashauri vituo vya posta vituo vya polisi hospitali za wilaya na mahakama kwa kufikisha mkongo wa taifa wa mawasiliano katika maeneo hayo ambapo huduma ya intaneti ilitolewa bure kwa miaka mitatu katika shule za sekondari c kuimarisha huduma za mawasiliano katika halmashauri za wilaya kwa kuziunganisha halmashauri hizo na mkongo wa taifa
halmashauri zilizounganishwa na mawasiliano hayo ni pamoja na mbulu monduli sikonge kaliua hanang wanging ombe kiteto uvinza simanjiro urambo ngorongoro bukombe mbogwe mlele buhigwe siha mbeya morogoro buchosa nyang wale kalambo na nsimbo d kuwezesha huduma za mawasiliano kupatikana kwa asilimia nchini kutokana na serikali kutoa ruzuku kupitia mfuko wa mawasiliano kwa wote katika kata zenye vijiji vilivyokuwa na changamoto ya kufikiwa na huduma ya mawasiliano e kupunguza gharama na kuimarisha ubora wa huduma za mawasiliano kwa wananchi kwa kujenga mkongo wa taifa wa mawasiliano wenye urefu kilomita 
mkongo huo umepunguza gharama za uwekezaji wa miundombinu kwa watoa huduma za mawasiliano
vilevile mkongo huo umeunganishwa na mikongo ya mataifa jirani ya kenya uganda rwanda burundi zambia na malawi na hivyo kuongeza mapato kwa taifa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kuwekwa kwa mazingira bora ya ushindani ili wananchi waweze kumudu gharama za mawasiliano na kupata huduma zenye viwango bora kwa kusimamia na kuweka bei elekezi ya huduma za mawasiliano ya mwingiliano interconnection ambayo inatakiwa izingatiwe na watoa huduma wote wa mawasiliano kati ya mtandao mmoja na mwingine g kuimarika kwa usalama wa matumizi ya data na kuendelea kupungua kwa gharama za matumizi ya mtandao kwa kujenga kituo cha data cha taifa chenye viwango vya juu h kuimarisha ubora upatikanaji na usalama wa huduma za mawasiliano kwa kuongeza umiliki wa shirika la mawasiliano tanzania ttcl kufikia asilimia 
hatua hiyo umechangia kuongeza mapato na kutoa gawio kwa serikali i kuwekwa kwa mazingira wezeshi ya ushindani kwa kampuni binafsi kutoa huduma bora kwa gharama nafuu ikiwemo gharama za data ambazo ni ndogo nchini ikilinganishwa na gharama zinazotozwa katika nchi nyingine za kusini mwa afrika j kudhibitiwa kwa uhalifu wa kimtandao kwa kutekeleza sera ya taifa ya tehama ya mwaka na mkakati wake pamoja na sheria ya makosa ya mtandao ya mwaka k kuimarika kwa matumizi ya tehama katika jamii ambapo matumizi ya intaneti yameongezeka kutoka watumiaji milioni 
 sawa na asilimia 
 mwaka hadi watumiaji milioni 
 takribani asilimia 
 mwaka l kurahisisha huduma mbalimbali kwa wananchi zikiwemo za malipo na kuboresha usalama wa miamala ya fedha kutokana na kuunganishwa kwa mifumo ya malipo kwa njia ya kielektroniki na m kuimarisha viwango vya ubora wa mawasiliano na kuboresha udhibiti wa matumizi ya mawasiliano kwa kupunguza vitendo vya ulaghai kupitia mawasiliano na kuongeza chanzo kipya cha mapato kwa kuweka mfumo wa kuratibu na kusimamia mawasiliano ttms
katika kipindi cha miaka mitano ijayo sekta ya mawasiliano itajikita zaidi katika kuimarisha ubora wa mawasiliano nchini na kuhakikisha wigo wa mawasiliano unaongezeka na kuwafikia wananchi wote
katika kufikia lengo hilo chama cha mapinduzi kitahakikisha serikali yake inatekeleza yafuatayo a kuimarisha uwezo wa kimenejimenti na kimtaji wa kampuni ya ttcl ili iweze kupanua shughuli nchini na kuwa shindani iweze kuongoza soko la mawasiliano nchini b kuongeza faragha na usiri wa taarifa za wananchi katika mawasiliano kwa kukamilisha kutunga sheria ya kuimarisha ulinzi wa taarifa na takwimu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuimarisha mfumo wa tehama wa kudhibiti usalama na mapato katika mawasiliano d kuongeza mchango wa sekta ya mawasiliano kwenye pato la taifa kwa kuongeza matumizi ya tehama e kubuni na kutekeleza mikakati ya kuweka mazingira bora ya ushindani na udhibiti katika sekta ya mawasiliano ili wananchi wengi zaidi wamudu gharama za mawasiliano f kuongeza wigo na matumizi ya mawasiliano ya kasi broadband kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka g kuongeza watumiaji wa intaneti kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka h kuanzisha huduma za mawasiliano za intaneti ya kasi broadband katika maeneo ya umma public places ikiwamo maeneo ya hospitali taasisi za elimu na vituo vya usafiri hadi kufikia asilimia mwaka i kuunganisha taasisi za serikali na miundombinu ya mtandao wa kasi broadband infrastructure kufikia asilimia j kuboresha huduma za mawasiliano ya simu za viganjani ili kupatikana maeneo yote k kuweka mazingira wezeshi ya kuanzisha viwanda vya uzalishaji wa vifaa vya tehama vyenye uwezo wa kutoa ajira kwa wananchi walio wengi na kuzalisha vifaa vinavyotumika ndani na nje ya nchi na kujenga kiwanda cha kuchakata taka za kielektoniki ili kudhibiti uharibifu wa mazingira l kuhamasisha matumizi ya mifumo ya tehama katika kutoa huduma biashara na uzalishaji ili kuongeza uwazi ufanisi na kuboresha maisha ya wananchi kichumii na kijamii m kuhakikisha anuani za makazi zinawekwa nchini ili kurahisisha upatikanaji utoaji na ufikishishaji wa huduma mbalimbali n kuimarisha mtambo wa kusimamia mawasiliano wa ttms ili kuhakikisha upatikanaji wa mapato stahiki kwa malipo ya kodi kuboresha mawasiliano na udhibiti wa matumizi ya mawasiliano na o kuimarisha mfumo wa upatikanaji wa maudhui stahiki kupitia mitandao yanayokidhi mahitaji ya wananchi kiutamaduni kijamii na kuwezesha kujiendeleza kiuchumi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka nishati 
chama cha mapinduzi kinatambua suala la nishati kuwa ni la kimkakati na muhimu kwa maendeleo ya nchi
ni kwa kutambua hili sekta ya nishati imekuwa moja ya vipaumbele vya sera za ccm
katika miaka mitano iliyopita ccm ilielekeza serikali kuchukua hatua madhubuti katika kuendelea kuimarisha sekta ya nishati ikiwemo kuongeza uzalishaji wa umeme kwa kutumia vyanzo mbalimbali na kuimarisha huduma ya umeme kwa wananchi
mafanikio makubwa yamepatikana katika kipindi cha miaka mitano iliyopita yakiwemo umeme a kuongeza uwezo wa kuzalisha umeme nchini kutoka megawati mw mwaka hadi mw 
 mwaka 
ongezeko hili limefanya nchi kujitosheleza kwa mahitaji ya umeme na kuzalisha umeme wa zaida kwa mw ukilinganisha na mahitaji ya sasa ya mw 
 b kuongezeka kwa kiwango cha upatikanaji wa umeme kwa ujumla overall electricity access level tanzania bara kutoka asiliamia mwaka na kufikia asilimia 
 mwaka 
mafanikio haya yamepatikana kwa kutekeleza na kukamilisha miradi ifuatayo i ujenzi wa mradi wa kinyerezi mw ambapo mitambo yote imewashwa na umeme kuunganishwa katika gridi ya taifa ii ujenzi wa mradi wa kinyerezi ii mw ambapo mitambo yote sita yenye uwezo wa kuzalisha umeme wa mw imewashwa na kuingizwa kwenye gridi ya taifa iii kuongezeka kwa mtandao wa njia za kusafirisha umeme kutoka kilomita 
 mwaka hadi kufikia kilomita 
 mwaka kutokana na kukamilika kwa miradi ya njia ya kusafirisha umeme wa msongo mkubwa wa kv backbone phase i yenye umbali wa kilomita kutoka iringa kupitia dodoma singida hadi shinyanga kusafirishia umeme wa msongo kv kutoka makambako hadi songea ikiwa ni pamoja na ujenzi wa vituo vitatu vya kupozea umeme vya makambako madaba na songea
jumla ya vijiji na wateja wameunganishiwa umeme na kusafirisha umeme wa msongo wa kv kutoka mtwara hadi maumbika pamoja na ujenzi wa vituo vya kupozea umeme
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kutekelezwa kwa mpango kabambe wa kupeleka umeme vijijini rea i rea ii na rea iii ambapo jumla ya vijiji kati ya vijiji vya tanzania bara vimefikiwa na umeme ambayo ni sawa na asilimia d kupunguza gharama za kuunganisha umeme vijijini ambapo gharama za kuunganisha umeme vijijini zimepungua kutoka wastani wa shilingi hadi shilingi e kuongezeka kwa kasi ya usambazaji wa umeme vijijini kwa kutumia vifaa vilivyotengenezwa nchini vikiwemo transfoma nyaya nguzo na mita f kuimarika kwa shirika la umeme la taifa nchini tanesco kwa kuweza kujiendesha kwa faida na kuanza kuchangia mfuko mkuu wa serikali kwa kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa mwaka g kusitisha ukodishaji wa mitambo ya dharura ya kuzalisha umeme kwa kutumia mafuta mazito yaliyokuwa ya gharama kubwa na hivyo kuwezesha kuokoa takriban shilingi bilioni zilizokuwa zikitumika kununua mafuta kila mwaka h kuunganisha katika gridi ya taifa mikoa na maeneo ambayo hayakuwahi kutumia umeme wa gridi ikiwemo mikoa ya lindi mtwara njombe na ruvuma pamoja na wilaya za biharamulo ngara na muleba katika mkoa wa kagera i kuanza na kuendelea na ujenzi wa mradi wa kinyerezi extension mw ambao umekamilika kwa asilimia ikiwa ni pamoja na ujenzi wa misingi ya mitambo njia ya kusafirishia umeme ya msongo wa kv kutoka eneo la kinyerezi hadi kinyerezi ii na upanuzi wa kituo cha kupozea umeme cha kinyerezi i j kuanza na kuendelea na ujenzi wa mradi wa julius nyerere hydro power project jnhpp mw ambao unaendelea kutekelezwa kwa kuanza ujenzi wa bwawa main dam na njia za kupitisha maji tunnels k kuendelea na ujenzi wa mradi wa rusumo mw ambapo uchimbaji wa eneo la kuweka mitambo power house umekamilika ujenzi wa nyumba tano za wafanyakazi umekamilika na kuanza kuchimba handaki la kupitishia maji
mradi huo unatekelezwa kwa pamoja kati ya nchi za tanzania rwanda na burundi kwa uwiano sawa l kuanza na kuendelea na ujenzi mradi wa kusafirisha umeme wa msongo mkubwa wa kv wa awamu ya pili backbone phase ii ambao unahusisha upanuzi wa vituo vya kupoza umeme vya iringa dodoma singida na shinyanga vyenye uwezo wa kv ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka m kuanza na kuendelea na ujenzi wa miradi ya kuunganisha gridi ya taifa na nchi jirani ikiwemo njia ya kusafirisha umeme kv kutoka singida arusha namanga itakayounganisha nchi za tanzania na kenya na njia ya kusafirisha umeme kv kutoka iringa mbeya tunduma itakayounganisha nchi ya tanzania na zambia n kuanza na kuendelea na ujenzi wa miradi ya njia ya kusafirisha umeme kv kutoka rusumo hadi nyakanazi njia ya kusafirisha umeme kv kutoka geita hadi nyakanazi na njia ya kusafirisha umeme kv kutoka bulyanhulu hadi geita o kuendelea na miradi ya kusambaza umeme vijijini na mijini inayotekelezwa na rea na tanesco pamoja na kuendelea kuwaunganishia nishati ya umeme wananchi na p kukamilisha upembuzi yakinifu wa ujenzi wa mradi wa njia ya kusafirisha umeme kv kutoka mradi wa julius nyerere hp hadi chalinze njia ya kusafirisha umeme kv north east kutoka kinyerezi chalinze segera tanga na njia ya kusafirisha umeme kv kutoka chalinze hadi dodoma
mafuta na gesi asilia a kuimarishwa kwa usimamizi wa sekta ya mafuta na gesi na kuwezesha ongezeko la gesi asilia iliyogunduliwa kutoka futi za ujazo trilioni 
 mwaka na kufikia futi za ujazo trilioni 
 mwaka b kuongezeka kwa uzalishaji wa gesi asilia kutoka wastani wa futi za ujazo bilioni kwa mwaka hadi futi za ujazo bilioni kwa mwaka katika visima vya mnazi bay na songo songo c kuongezeka kwa matumizi ya gesi asilia katika uzalishaji viwandani ambako kumepunguza matumizi ya mafuta ya kuzalisha umeme pamoja na gharama za uzalishaji d kuongezeka kwa matumizi ya gesi asilia ambapo wateja wa majumbani waliofikiwa na miundombinu ya usambazaji gesi asilia katika mikoa ya dar es salaam na mtwara wamefikia zaidi ya mwaka kutoka mwaka 
aidha viwanda vimeunganishwa mwaka ikilinganishwa na viwanda mwaka na magari zaidi ya yamefungwa mfumo wa matumizi ya gesi asilia ikilinganishwa na magari mwaka e kuongezeka kwa matumizi ya gesi ya mitungi lpg nchini kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kulikochangia kupungua kwa matumizi ya mkaa na kuni ambazo ni chanzo cha uharibifu wa mazingira na matatizo ya kiafya kwa watumiaji f kuwekwa kwa mfumo bora wa uagizaji wa mafuta kwa pamoja petroleum bulk system ambao umewezesha uhakika wa upatikanaji wa bidhaa za mafuta zenye ubora nchi kuwa na akiba ya mafuta ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ya aina zote yanayotosheleza kwa wastani wa zaidi ya siku ilinganishwa na siku zinazotakiwa na kupunguza gharama na kuongeza ubora wa bidhaa za mafuta nchini g kukamilishwa kwa mpango kabambe wa matumizi ya gesi asilia natural gas utilization master plan ngump pamoja na mpango wa kuhamasisha matumizi ya gesi asilia nchini domestic natural gas promotion plan dngpp ambayo inawezesha matumizi endelevu ya gesi asilia h kuongezeka kwa mchango wa gesi asilia katika kuzalisha umeme kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka i kuimarisha udhibiti wa shughuli za mkondo wa juu kwa kuanzisha mamlaka ya udhibiti wa mkondo wa juu wa masuala ya petroli petroleum upstream regulatory authority pura ili kukagua mikataba na kuchambua masuala ya kiuchumi katika kuingia mikataba ya utafutaji na ugawanaji mapato yatokanayo na shughuli za mafuta na gesi asilia
mamlaka hii imeweza kuokoa kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa kufanya kaguzi za gharama zilizoripotiwa na kampuni za kimataifa za mafuta j kuboresha na kuimarisha utendaji wa shirika la maendeleo ya petroli tanzania tpdc k kuimarishwa kwa upatikanaji wa mafuta nchini na kuimarishwa kwa mfumo wa uagizaji wa mafuta kwa pamoja bulk procurement system kwa kuanzisha wakala wa uagizaji mafuta kwa pamoja petroleum bulk procurement agency pbpa l kuongezeka kwa uwezo wa nchi kupakua mafuta kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kwa kuimarisha bandari za tanga na mtwara
aidha uwezo wa kuhifadhi mafuta umeimarika kutoka lita milioni mwaka hadi kufikia lita bilioni 
 m kupunguza muda wa kushusha mafuta katika bandari za dar es salaam tanga na mtwara kutoka kati ya siku na hadi kati ya siku na n kudhibitiwa kwa vitendo vya uchakachuaji uchafuzi wa mafuta na hivyo kupungua kwa uchakachuaji kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia nne mwaka na o kuboresha kanuni za ujenzi wa vituo vya mafuta katika miji midogo na vijijini ili kuongeza upatikanaji wa bidhaa za mafuta kwa wananchi wa vijijini bila kuhatarisha afya usalama na mazingira
aidha vigezo vya utoaji leseni vimerahisishwa na hivyo kuvutia wawekezaji kujenga vituo vyenye ubora katika maeneo mbalimbali ya vijijini
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
katika miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kinakusudia kuimarisha zaidi sekta ya nishati kwa kuhakikisha kuwa nchi inazalisha umeme wa kutosha ili kukidhi mahitaji ya uchumi wa viwanda na soko la nje
katika kufikia azma hii ccm itaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo umeme a kukamilisha ujenzi wa mradi wa kuzalisha umeme wa julius nyerere julius nyerere hydro power project jnhpp unaotarajia kuzalisha mw b kukamilisha usambazaji umeme katika vijiji vyote na maeneo ya pembezoni mwa miji miji vijiji peri urban areas ya tanzania bara kupitia mpango wa umeme vijijini pamoja na kuandaa na kutekeleza mpango kabambe wa umeme vijijini rural energy master plan c kukamilisha ujenzi wa mradi wa kuzalisha umeme kwa kutumia gesi asilia wa kinyerezi extension mw na mradi wa umeme wa maji wa rusumo mw d kukamilisha utekelezaji wa awamu ya pili phase ii wa mradi wa backbone ambao unahusisha upanuzi wa vituo vya kupoza umeme vya iringa dodoma singida na shinyanga vyenye uwezo wa kv e kukamilisha ujenzi wa miradi ya kuunganisha gridi ya taifa na nchi jirani ikiwemo njia ya kusafirisha umeme kv kutoka singida arusha namanga itakayounganisha nchi za tanzania na kenya na njia ya kusafirisha umeme kv kutoka iringa mbeya tunduma itakayounganisha nchi ya tanzania na zambia f kukamilisha ujenzi wa mradi wa njia ya kusafirisha umeme kv kutoka julius nyerere hp hadi chalinze njia ya kusafirisha umeme kv north east kutoka kinyerezi chalinze segera tanga na njia ya kusafirisha umeme kv kutoka chalinze hadi dodoma g kukamilisha ujenzi wa miradi ya njia ya kusafirisha umeme kv kutoka rusumo hadi nyakanazi njia ya kusafirisha umeme kv kutoka geita hadi nyakanazi na njia ya kusafirisha umeme kv kutoka bulyanhulu hadi geita h kuongeza uwezo wa uzalishaji umeme wa kutosha na wa gharama nafuu kwa kutumia vyanzo mbalimbali ikiwemo maji gesi asilia makaa ya mawe na nishati jadidifu jotoardhi upepo jua na tungamotaka
baadhi ya miradi itakayopewa kipaumbele ni pamoja na miradi ya umeme wa maji ruhudji mw rumakali mw kikonge mw kakono mw na malagarasi mw na gesi asilia mtwara mw somanga fungu mw kinyerezi iii mw na kinyerezi iv mw ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kuimarisha taratibu na mikataba ya kuuziana umeme na nchi jirani na za kikanda ili kuongeza kiwango cha upatikanaji umeme nchini kunapokuwa na upungufu au kuuza umeme panapokuwa na ziada j kuimarisha shirika la umeme nchini tanesco kwa kutumia vyanzo vyenye gharama nafuu katika kuzalisha umeme na kuunganisha mikoa yote katika gridi ya taifa k kuendeleza juhudi za kupunguza matumizi ya kuni na mkaa kama chanzo cha nishati kwa kuimarisha na kuhamasisha matumizi ya vyanzo mbadala kwa kushirikisha sekta binafsi wakiwemo wabunifu wadogo katika kubuni na kutekeleza miradi ya nishati l kuendelea kuhamasisha matumizi bora ya nishati ikiwa ni pamoja na kujenga uwezo na uelewa kwa wananchi na taasisi kuhusu matumizi bora ya nishati ili kuokoa nishati nyingi inayopotea m kuongeza uwezo wa uzalishaji umeme kwa kutumia vyanzo mbalimbali vya nishati jadidifu renewable energy ikiwemo miradi ya umemejua jotoardhi na upepo mw na n kuendelea kuimarisha ushirikiano wa kikanda na kimataifa katika kuendeleza shughuli mbalimbali za umeme na nishati jadidifu
mafuta na gesi asilia a kuboresha na kuimarisha utendaji wa shirika la maendeleo ya petroli tanzania tpdc na kuanzisha mamlaka ya udhibiti wa mkondo wa juu wa mafuta pura ili yaweze kutoa mchango stahiki katika kutafuta kuendeleza na kudhibiti sekta za mafuta na gesi b kubuni na kutekeleza mikakati ya kuvutia wawekezaji katika utafutaji wa mafuta na gesi asilia katika maeneo ya nchi kavu mabonde ya ufa na maeneo ya kina kirefu cha bahari ili kuongeza kiasi cha rasilimali c kutekeleza mpango wa matumizi ya gesi asilia ngump kwa kujenga miundombinu na kuhamasisha matumizi ya gesi asilia viwandani majumbani kwenye taasisi na kwenye magari ili kupunguza uharibifu wa mazingira d kuimarisha hali ya upatikanaji wa mafuta nchini ikiwemo kuhamasisha wawekezaji wa ndani kujenga vituo vya mafuta katika miji midogo na vijijini ili kuongeza upatikanaji wa bidhaa hiyo e kuendeleza utekelezaji wa miradi ya kielelezo na kimkakati ambayo ipo katika hatua za mwisho za makubaliano ikiwemo mradi wa bomba la kusafirisha mafuta ghafi la afrika mashariki eacop na mradi wa kusindika gesi asilia lng mkoani lindi ambayo itaongeza ajira kwa watanzania na mapato kwa nchi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kubuni na kutekeleza mikakati ya kuhamasisha matumizi ya gesi ya mitungi lpg nchini kwa ajili ya kupikia ili kupunguza matumizi ya kuni na mkaa ambayo ina madhara kiafya na kimazingira g kuongeza kasi ya utekelezaji wa miradi ya ushirikiano na nchi jirani ikiwemo miradi ya kusafirisha mafuta na gesi asilia ili kuongeza ajira mapato na usalama wa upatikanaji wa mafuta na gesi nchini ili kuimarisha ushirikiano na nchi jirani na h kuendeleza kwa kasi zaidi utekelezaji wa mpango wa kuwa na mindombinu ya mafuta ya akiba na kimkakati strategic petroleum reserve spr ili kuongeza uhakika wa upatikanaji wa mafuta nchini
madini 
sekta ya madini ni sekta muhimu kutokana na kuchangia kwake katika mapato ya serikali na kutoa ajira kwa watanzania hususan katika ngazi ya wananchi wa kawaida
katika miaka mitano iliyopita serikali ya chama cha mapinduzi ilisimamia mageuzi makubwa na ya kimkakati ikiwemo maboresho ya sheria na mifumo mbalimbali katika kuhakikisha sekta ya madini inaimarika kwa kiasi kikubwa na kuongeza mchango wake katika pato la taifa
hii imejidhihirisha kwa kuongezeka kwa umiliki na ushiriki wa wananchi katika uchimbaji na uchakataji ambapo ajira na mauzo nje yameongezeka
mafanikio yaliyopatikana katika kipindi hicho ni pamoja na a kuimarisha mifumo ya kisera na kisheria ili kuwezesha wananchi na taifa kwa ujumla kunufaika na utajiri wa madini na rasilimali zao b kuongezeka kwa mchango wa sekta ya madini katika pato la taifa kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka c kuimarisha mazingira ya uwekezaji usimamizi na uboreshaji wa mifumo ya ukusanyaji mapato ambapo ukusanyaji wa mapato yasiyo ya kodi umeongezeka kutoka shilingi bilioni mwaka hadi kufikia shilingi bilioni mwaka d kuwawezesha wachimbaji wadogo kwa kuwatengea na kuwapimia maeneo maalum ya uchimbaji na kuwapatia leseni pamoja na kuwezesha upatikanaji wa teknolojia rahisi na rafiki katika uchimbaji na uchenjuaji wa madini e kuongeza ufanisi wa sekta ya madini kwa kuanzishwa tume ya madini mwaka 
tume hiyo pamoja na manufaa mengine imesaidia kuweka mifumo mbalimbali ya usimamizi ukaguzi na udhibiti katika sekta hiyo f kuboreshwa kwa mazingira ya biashara ya madini kwa kuanzishwa kwa masoko na vituo vidogo vya uuzaji madini katika maeneo yenye madini nchini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuimarisha usimamizi wa makaa ya mawe na madini ya gesi kwa kuzuia uingizaji wa makaa ya mawe kutoka nje
hatua hiyo imechangia kuongezeka uzalishaji wa madini hayo kwa ajili ya viwanda vya ndani vya saruji na watumiaji wengine h kuboreshwa kwa miundombinu muhimu katika maeneo ya migodi na uchimbaji kwa kuchukua hatua mbalimbali ikiwemo ujenzi wa ukuta unaozunguka migodi ya mirerani na kuimarisha udhibiti wa madini ya tanzanite i kuboresha mfumo wa utoaji na usimamizi wa leseni za madini kwa kuanzisha online mining cadastre transactional portal omctp j kuimarisha udhibiti usimamizi utunzaji usafirishaji na matumizi ya baruti katika shughuli za migodi kwa kuweka mfumo wa utoaji wa vibali ili kuhakikisha watumiaji wa baruti wanatambuliwa pamoja na kutoa elimu kuhusu matumizi bora na salama k kuliimarisha shirika la madini la taifa stamico ili liweze kujiendesha kibiashara na kutoa mchango ipasavyo katika pato la taifa kwa kufanya yafuatayo i kuhuisha hati ya uanzishwaji wa shirika mwaka amendment of establishment order ili kuendana na majukumu mapya ya shirika ii kuwezeshwa kwa shirika kwa kupatiwa leseni ya uchimbaji wa makaa ya mawe kabulo huko songwe leseni za uchimbaji kokoto katika maeneo ya ubena zomozi na chigongwe dodoma rare earth element katika eneo la sengeri songwe na phospate katika eneo la mvomero iii kuliwezesha shirika kwa kulipatia vitendea kazi vifuatavyo mashine ya uchorongaji rc drill rig software za uchimbaji na utafutaji wa madini
aidha kampuni tanzu ya shirika la stamigold imeimarishwa na iv kuanza ujenzi wa kiwanda cha kisasa cha usafishaji dhahabu refinery jijini mwanza
l kuimarishwa huduma zinazotolewa na wakala wa jiolojia tanzania gst ikiwa ni taasisi maalum ya serikali itakayofanya tafiti za kijiosayansi na kutoa mwelekeo wa uwepo wa madini nchini kwa kufanya yafuatayo i kuboresha ukusanyaji tathmini uhifadhi wa kumbukumbu na uhakiki wa uhalisia wa wingi wa mashapo kwa kuanzisha taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania kupitia marekebisho ya sheria ya madini ya mwaka yaliyofanyika mwaka na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii kuboresha maabara ya gst na kuiwezesha kupata ithibati ya kimataifa ya uchunguzi wa sampuli za dhahabu kwa njia ya tanuru kutoka shirika la southern african development community accreditation services sadcas
m kuimarisha uongezaji thamani madini kwa kutoa jumla ya leseni za uchenjuaji nne za uyeyushaji smelting na nne za usafishaji refining madini
pia kuandaa na kuchapisha mwongozo wa uhakiki wa uongezaji thamani madini au miamba value addition nchini wa mwaka gn no
 n kupunguza uhaba mkubwa wa wataalam wa uongezaji thamani nchini kwa kuzalisha wataalam wenye weledi katika fani za utambuzi wa madini ya vito gemology ukataji na ung arishaji lapidary wa madini ya vito na utengenezaji wa bidhaa za usonara jewellery making and manufacturingi katika ngazi za astashahada na stashahada katika kituo cha tgc o kutekeleza mikakati mbalimbali ya kudhibiti utoroshaji wa madini kwa i kufuta baadhi ya kodi zenye kero katika biashara ya madini kwa wachimbaji wadogo zikiwemo kodi za zuio withholding tax na kodi ya ongezeko la thamani value added tax ii kuanzisha madawati maalum ya ukaguzi wa madini katika viwanja vya ndege bandarini na mipakani iii kutoa msamaha wa ushuru wa forodha kwa vifaa vya ukataji na ung arishaji wa madini ya vito ili kuhamasisha shughuli za uongezaji thamani madini na iv kuhuisha kanuni za kusimamia eneo la mererani the mining mererani controlled area na shughuli zote zinazoendelea kwenye migodi hiyo
p kuongeza uzalishaji wa madini kwa kutenga maeneo ya uchimbaji madini kwa kufanya yafuatayo i kutenga maeneo yenye jumla ya ukubwa wa hekta kwa ajili ya wachimbaji madini wadogo ii kuwawezesha wachimbaji wadogo kwa njia mbalimbali ikiwemo mafunzo teknolojia na maarifa ya kisasa kwa ajili ya kuendeleza shughuli za uchimbaji
wachimbaji wadogo wapatao walinufaika na mafunzo hayo na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iii kujenga vituo vya mfano vya ujenzi wa migodi na uchenjuaji madini demonstration centres vya lwamgasa geita kantente bukombe itumbi chunya na vituo vya umahiri centres of excellence vya mpanda songea chunya handeni bariadi bukoba na musoma kwa ajili ya kuwapatia mafunzo wachimbaji wadogo
q kuimarisha ukaguzi wa migodi katika masuala ya usalama utunzaji wa mazingira na afya ambapo migodi leseni za utafutaji na mitambo ya uchenjuaji madini pamoja na mabwawa ya kuhifadhia takasumu tailings storage facility vilikaguliwa
aidha migodi imewasilisha mipango yao ya ufungaji migodi r kuanzisha kituo cha pamoja cha kutolea huduma one stop centre ndani ya ukuta wa mirerani s tanzania kufanikiwa kukidhi matakwa na vigezo vya utoaji wa cheti cha uhalisia wa madini certificate of origin kinachotambuliwa kimataifa kupitia international conference on great lakes region icglr t kuboreshwa kwa usimamizi udhibiti na umiliki wa rasilimali za madini ili ziweze kunufaisha mwananchi kwa ujumla kwa kutunga sheria ya kulinda maliasili na rasilimali za taifa the natural wealth and resources permanent sovereignty act na u kuongezeka kwa uwazi na uwajibikaji katika biashara ya madini na gesi kwa kutoa ripoti za uwazi na uwajibikaji transparency and accountability kwa makampuni ya madini na gesi kwenye sekta ya uziduaji extractive sector kwa miaka ya na kupitia teiti
katika miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuisimamia serikali kuhakikisha mapinduzi makubwa yaliyofanyika katika sekta ya madini yanaendelezwa hususan katika kuwewezesha wananchi kuwa sehemu ya umiliki wa rasilimali hiyo
aidha ccm itahakikisha sekta ya madini inachangia zaidi katika pato la taifa na kupunguza umasikini nchini
ili kufikia malengo hayo serikali itakayoundwa na chama cha mapinduzi itatekeleza yafuatayo a kuimarisha udhibiti na usimamizi wa uchimbaji mkubwa na wa kati wa madini ili uweze kufaidisha taifa na wawekezaji kwa usawa pia kuweka mazingira yatakayohamasisha uwekezaji katika sekta ya madini bila ya kuathiri ustawi na matarajio ya nchi kutokana na uwekezaji huo b kubuni na kuimarisha utekelezaji wa mipango ya kuwawezesha wachimbaji wadogo ili waweze kufanya shughuli zao kwa tija kwa kuwatengea maeneo au kuwapatia leseni kwenye maeneo ambayo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka yana taarifa za msingi za kijiolojia kutoa huduma za utafiti kwa gharama nafuu kuwaendeleza kutoka uchimbaji mdogo kwenda wa kati na hatimaye uchimbaji mkubwa na kuwapa mafunzo yanayohitajika kuhusu uchimbaji na biashara ya madini c kuimarisha tume ya madini ili iweze kuendelea kusimamia shughuli za madini kukusanya takwimu za madini na kufuatilia maduhuli yatokanayo na madini kwa lengo la kuongeza mapato ya serikali d kuimarisha na kuhimiza uanzishwaji wa masoko kwenye maeneo mbalimbali kunakofanyika shughuli za madini ndani ya nchi kulingana na uhitaji na pia kuhimiza kuwepo kwa mikakati itakayovutia upatikanaji wa huduma saidizi mbalimbali e kutekeleza mikakati itakayowezesha kudhibiti vitendo vya utoroshaji wa madini kwenda nje ya nchi na biashara haramu ya madini nchini f kufungua na kusimamia migodi ya uchimbaji mkubwa na kuweka msisitizo katika uchimbaji wa madini ya kinywe graphite na madini mengine g kuendeleza mikakati ya kuimarisha soko la tanzanite na vito vingine hapa nchini ili kuongeza manufaa yatokanayo na madini hayo na madini mengine ya vito h kuanzisha na kuimarisha soko la dhahabu la kalema i kuimarisha taasisi zinazohusika na masuala ya madini kwa kuziwezesha kwa rasilimali na vitendea kazi j kubuni na kutekeleza mikakati ya kuhamasisha uwekezaji katika sekta ya madini kwa kufanya tafiti za madini mkakati madini ya viwanda na madini ya metali k kuendeleza mipango ya kufanya tafiti za jiosayansi kwa lengo la kutatua changamoto katika nyanja za madini kilimo maji majanga ya asili ya jiolojia na kutoa elimu kwa wananchi l kuimarisha kaguzi katika masuala ya afya usalama na utunzaji wa mazingira dhidi ya uharibifu unaoweza kuepukika katika shughuli za utafiti uchimbaji na uchenjuaji wa madini m kuhakikisha migodi yote mikubwa inaajiri inanunua huduma na bidhaa kutoka hapa nchini kwa kiwango cha kuridhisha kwa kadiri ya upatikanaji wake na kutoa huduma za kijamii katika maeneo husika ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka n kuimarisha shirika la madini la taifa stamico ili liweze kutekeleza majukumu yake ipasavyo o kuwezesha ujenzi wa miundombinu muhimu kupitia mamlaka zenye dhamana katika maeneo ambayo yanauwezekano wa kuanzishwa kwa migodi mikubwa mipya p kuainisha na kutambua madini ya kimkakati na kuhamasisha na kufanikisha uwekezaji wa kimkakati katika madini hayo ili taifa liweze kunufaika na q kujenga imani kwa biashara ya madini nchini kwenye uwanja wa kimataifa kwa kutekeleza wajibu wa nchi yetu kama wanachama wa eiti
utalii 
sekta ya utalii ina umuhimu katika ukuaji wa uchumi na maendeleo ya wananchi kwa ujumla katika nchi mbalimbali ikiwemo tanzania
katika miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kupitia serikali yake iliendelea kuimarisha utalii nchini kwa kusimamia ipasavyo mikakati ya kukuza vivutio mbalimbali vya utalii vikiwemo hifadhi za wanyama maporomoko ya maji milima misitu ya mazingira asilia utamaduni fukwe na malikale
kupitia uendelezaji wa vivutio hivyo serikali imeweza kupata mafanikio mbalimbali yakiwemo a kuongeza idadi ya watalii kutoka mwaka hadi kufikia mwaka kutokana na kuitangaza sekta ya utalii kikanda na kimataifa
ongezeko hilo la watalii limechangia kupanda kwa mapato yatokanayo na shughuli za utalii kutoka dola za kimarekani milioni 
 mwaka hadi kufikia dola za kimarekani milioni 
 mwaka b kuanzishwa kwa chaneli mahsusi ya televisheni tanzania safari channel ya tbc inayotangaza utalii wa tanzania nchini na nje ya nchi yetu c kuboresha makusanyo yatokanayo na sekta ya maliasili na utalii kwa kudhibiti upotevu wa mapato kwa kuanzisha mfumo funganishi wa kieletroniki wa mnrt portal d kuendelea kuboresha vituo vya utalii vyenye kumbukumbu za malikale kwa kuanzisha onesho la kudumu kuhusu chimbuko na maendeleo ya binadamu katika bonde la olduvai arusha pamoja na kutangaza mji wa mikindani ulioko mtwara na kuufanya kuwa kumbukumbu ya kihistoria na urithi wa utamaduni wa taifa e kuongeza wigo wa mazao ya utalii kwa kuendeleza utalii wa meli mikutano fukwe utamaduni malikale ikolojia na jiolojia
aidha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka hatua hiyo imeenda sambamba na uongezaji wa shughuli za utalii katika maeneo mbalimbali nchini ikiwemo safari za puto balloon safaris safari za usiku night game drive utalii wa kutembea kwa miguu walking safaris kutembea kwa miguu kwa kutumia daraja la kamba canopy walk kutembea katika hifadhi za misitu ya asili natural forest reserves na utalii wa kitamaduni cultural tours ikiwa ni nyongeza kwenye utalii maarufu wa wanyamapori f kuimarisha miundombinu ya utalii ikiwemo kujenga na kukarabati barabara zilizopo ndani ya maeneo ya vivutio vya utalii madaraja njia za miguu viwanja vya ndege na kununua boti za usafiri na g kuboresha kanuni ya utalii ya usafirishaji watalii the tourism agents registration and licensing regulations iliyoongeza wigo wa watanzania kushiriki katika biashara za utalii
katika kutekeleza azma hii serikali imepunguza ada ya leseni ya biashara za utalii kwa wakala wa kusafirisha watalii yenye idadi ya magari chini ya manne kutoka dola za kimarekani hadi 
kutokana na marekebisho hayo kampuni za kitanzania zimeongezeka kutoka idadi ya awali ya mwaka hadi kufikia kampuni mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo serikali chini ya chama cha mapinduzi itaweka mkazo katika kupanua wigo wa bidhaa mazao ya utalii ili sekta hiyo iendelee kuchangia zaidi katika pato la taifa
katika kutekeleza lengo hilo serikali ya chama cha mapinduzi itatekeleza yafuatayo a kubuni na kutekeleza mikakati ya kuongeza na kukuza wigo wa bidhaa mazao ya utalii ili kufikia watalii kwa mwaka kufikia mwaka na kuongeza mapato kutoka dola za kimarekani bilioni 
 mwaka hadi dola za kimarekani bilioni 
 mwaka kwa kufanya yafuatayo i kukuza na kuimarisha utalii na uwindaji wa wanyamapori ili kuongeza mchango wa sekta katika uchumi wa taifa ii kukuza utalii wa mikutano kwa kujenga ukumbi mkubwa wa mikutano wa kisasa utakaojumuisha hoteli zenye hadhi ya kimataifa jijini dar es salaam iii kuendeleza utalii wa fukwe kwa kutenga maeneo mahsusi ya fukwe kuyasimamia na kuyaendeleza kimkakati iv kujenga miundombinu ya kimkakati ya kuwezesha meli za kitalii kuzuru nchini na v kutekeleza mikakati mingine ya kuongeza wigo wa utalii ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ikiwemo ya kuendeleza maeneo ya kihistoria na malikale utalii wa jiolojia ikolojia ufugaji nyuki pamoja na utalii wa kilimo ikiwemo maua na viungo
b kubuni na kuboresha vipindi vya utangazaji wa vivutio vya utalii kupitia chaneli mahsusi ya televisheni tanzania safari channel ya tbc inayotangaza utalii wa tanzania nchini na nje ya nchi yetu
pia kuimarisha bodi ya utalii ili iweze kutangaza vivutio vya utalii ndani na nje ya nchi kwenye masoko ya kimkakati c kufanya mapitio ya sera sheria kanuni na miongozo mbalimbali kwa ajili ya kusimamia sekta ya utalii nchini ikiwemo kuhamasisha na kusimamia utalii endelevu na wenye kuzingatia masilahi ya nchi sustainable and responsible tourism ili kufanya vivutio kuwa endelevu na kuweka viwango vya utoaji huduma d kushirikisha sekta binafsi kuandaa wataalam wa ukarimu na kuwatambua wataalam wenye ujuzi na weledi unaohitajika katika utoaji wa huduma za utalii ili kukuza sekta ya utalii na kuongeza ajira kwa wananchi na pato la taifa kwa ujumla e kubuni na kutekeleza mikakati ya kuweka mazingira wezeshi ili sekta binafsi na umma zishiriki kikamilifu katika uwekezaji wa utalii hususan katika sekta ndogo ya malazi kwenye maeneo ya hifadhi kumbi za mikutano na huduma nyingine za kimkakati na f kuhamasisha jamii ili iweze kujua umuhimu wa utalii kuanzia ngazi ya chini ikiwa ni pamoja na kuanzishwa kwa mitaala inayojumuisha utalii katika shule na vyuo kimkakati
maliasili 
chama cha mapinduzi kimeendelea kusimamia serikali katika kuhakikisha kuwa sekta ya maliasili inazidi kuimarika ili kuendelea kutunza maliasili za nchi na kuyafanya mazao yatokanayo na maliasili hususan wanyamapori misitu na nyuki kuchangia kikamilifu katika ukuaji wa uchumi kuwaongezea wananchi kipato na fursa za ajira
hatua hizo zimewezesha sekta ya maliasili kuongeza pato la taifa na fursa za ajira kwa wananchi na mafanikio mengine kama ifuatavyo a kuimarisha uhifadhi ulinzi na kuendeleza utalii kwa kuanzisha na kupandisha hadhi maeneo ya wanyamapori yaliyohifadhiwa ambayo yamewezesha hifadhi za taifa kuongezeka kutoka mwaka hadi mwaka b kuimarisha ulinzi na usalama wa rasilimali za wanyamapori misitu na nyuki kwa lengo la kupunguza ujangili kwa kuchukua hatua mbalimbali ikiwemo kuanzisha kikosikazi cha taifa cha kupambana na ujangili na kubadili mfumo wa usimamizi kutoka ule wa kiraia kwenda wa jeshi usu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuimairisha ushiriki wa jamii katika usimamizi na manufaa ya rasilimali za misitu na nyuki kwa kutekeleza programu zinazosaidia kuzalisha ajira na kipato pamoja na uhifadhi wa mazingira d kuimarisha usimamizi wa rasilimali za wanyamapori misitu na nyuki kwa kuanzisha mamlaka ya usimamizi wa wanyamapori tawa na wakala wa huduma za misitu tanzania tfs
mamlaka hizi pamoja na manufaa mengine zimeimarisha ulinzi na usimamizi wa rasilimali hizo hususan kwenye mashamba ya miti hifadhi za misitu mapori ya akiba mapori tengefu ardhioevu na maeneo ya wazi e kuwekeza katika mifumo ya tehama katika ulinzi na usimamizi wa wanyamapori mathalan matumizi ya rola ndege zisizo na rubani na gps collar katika kufuatilia mienendo ya wanyamapori adimu na waliopo hatarini kutoweka f kuimarisha mahusiano kati ya maeneo ya hifadhi na wananchi kwa kufanya ulinzi wa wananchi na mali zao dhidi ya wanyamapori wakali na waharibifu kwa kufanya doria na kutoa elimu ya kujikinga ili kuendelea kuifanya sekta ya maliasili iendelee kuwa endelevu na inayojali haki na masilahi ya wananchi
hatua hii imeleta amani na kupunguza migogoro kati ya wananchi hao na serikali g kuwezesha wanavijiji katika mikoa ya iringa njombe morogoro na ruvuma kupanda na kutunza jumla ya miti milioni katika mashamba binafsi yenye ukubwa wa hekta kupitia programu ya panda miti kibiashara
aidha jumla ya ajira zilizalishwa kupitia programu ya panda miti kibiashara mashamba binafsi na ya serikali h kuendeleza utatuzi wa migogoro iliyopo baina ya wananchi na maeneo yaliyohifadhiwa kwa kuhakiki mipaka na kuweka vigingi
katika hatua hiyo jumla ya vigingi viliwekwa katika hifadhi za misitu mapori ya akiba na hifadhi za taifa i kuendeleza utekelezaji wa mikakati ya kuwanufaisha wananchi wanaoishi jirani na misitu kupitia miradi ya ufugaji nyuki ambapo kupitia uwezeshaji uliofanyika mwaka vikundi vya ufugaji nyuki na watu binafsi wamewezeshwa kupata mizinga ipatayo ikilinganishwa na mizinga mwaka 
aidha ili kuongeza uzalishaji wa mazao ya nyuki elimu pia imetolewa kwa wafugaji nyuki vikundi na mafundi seremala j kuanzishwa mashamba mapya matano yenye ukubwa wa hekta kupitia wakala wa huduma za misitu tanzania ambapo jumla ya hekta zimepandwa miti
hatua hii imeongeza idadi ya mashamba ya serikali kutoka mwaka hadi desemba 
aidha serikali imepandisha hifadhi za misitu ya asili tano ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kuwa misitu ya hifadhi za mazingira asilia na kuzipa daraja au hadhi ya juu kabisa ya uhifadhi inayotambuliwa na shirika muungano wa kimataifa wa kuhifadhi wa asili na mali za asili iucn na hivyo kuwa na jumla ya hifadhi za misitu ya mazingira asilia 
pia wizara imewezesha uanzishaji wa hifadhi za nyuki mpya mbili na kufikia jumla ya hifadhi hadi mwaka k kuendeleza uboreshaji wa sekta ya nyuki kwa kutekeleza mikakati mbalimbali ikiwemo kujenga viwanda viwili vya kuchakata na kufungasha mazao ya nyuki katika wilaya za manyoni na mufindi na l kuendeleza uhifadhi wa mazingira kwa kupanda takriban miti milioni ikiwemo miti iliyopandwa katika jiji la dodoma kupitia kampeni ya dodoma ya kijani
katika miaka mitano ijayo serikali kupitia chama cha mapinduzi kinalenga kuendelea kuimarisha usimamizi ulinzi na uhifadhi maliasili kwa faida ya kizazi cha sasa na kizazi kijacho
katika kutekeleza azma hiyo chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kutekeleza yafuatayo a kufanya mapitio ya sera sheria kanuni na miongozo na mikakati kwa ajili ya kusimamia rasilimali za wanyamapori misitu na nyuki nchini b kujenga uwezo wa wadau katika kusimamia rasilimali za wanyamapori misitu na nyuki ili kuongeza mchango wa sekta katika pato la taifa c kutekeleza mikakati ya kudhibiti ujangili wa wanyamapori misitu na mazingira ya nyuki kuimarisha ulinzi dhidi ya wanyamapori ili kulinda maisha ya wananchi na mali zao na kutatua migogoro baina ya wananchi na maeneo yaliyohifadhiwa d kuhamasisha wananchi kuanzisha ranchi mashamba na bustani za wanyamapori ili kuimarisha ushiriki wa wananchi katika uhifadhi na kujipatia kipato e kuweka mazingira wezeshi ya kuvutia uwekezaji katika sekta ya wanyamapori misitu na nyuki pamoja na kuimarisha mifumo ya kitaasisi kwa ajili ya kusimamia sekta ya maliasili
aidha pamoja na hatua nyingine serikali itaanzisha mamlaka ya misitu na nyuki na taasisi ya utafiti wa nyuki ili kuboresha na kuongeza uzalishaji wa mazao ya nyuki nchini f kuanzisha na kuendeleza viwanda vya mazao ya misitu na nyuki vinavyochakata mazao hayo kwa ufanisi na tija ili kuepusha upotevu mwingi wa malighafi na kuwezesha kutumia mabaki yake kuzalisha bidhaa nyingine ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuendeleza programu mbalimbali za upandaji miti na ufugaji nyuki ili kutunza mazingira na kuongeza kipato kwa wananchi na taifa na h kujenga na kuboresha miundombinu ya utalii katika hifadhi za misitu ili kuwezesha shughuli za utalii kufanyika kwa ufanisi zaidi
malikale na kumbukumbu za taifa 
katika miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kimeendelea kusimamia serikali katika kuchukua hatua za kulinda na kuhifadhi maeneo ya malikale kama urithi wa utamaduni na kumbukumbu za kihistoria za taifa kwa maendeleo endelevu ya kizazi cha sasa na kijacho
maeneo haya ya kihistoria yanatoa mchango mkubwa katika kukuza utalii wa ndani na kimataifa
aidha maeneo ya malikale yameendelea kujenga uzalendo wa kitaifa wa wananchi kwa kuwawezesha kutambua na kuenzi historia ya taifa letu
mafanikio yaliyopatikana katika eneo hili ni pamoja na a kuboresha na kuanzisha makumbusho ya zamadamu ya olduvai ngorongoro rashid mfaume kawawa mjini songea mji wa kihistoria wa mikindani na makumbusho ya mkoa wa iringa
aidha nyumba ya kumbukizi ya makazi ya mwl
nyerere iliyopo magomeni dar es salaam imekarabatiwa b maeneo ya malikale katika mji wa kihistoria wa mikindani na eneo la zamadamu la laetoli ngorongoro yametangazwa kuwa maeneo ya kihistoria na kumbukumbu ya urithi wa utamaduni wa taifa c kukarabati miundombinu ya vituo saba vya malikale katika mikoa ya pwani dar es salaam mwanza mtwara lindi na tanga
vilevile ukarabati wa majengo tisa ya kihistoria umefanyika katika mikoa hiyo d kuanzisha na kusimamia tamasha la kimondo ambalo hufanyika sambamba na siku ya vimondo duniani kila mwaka na tamasha la urithi wetu
pamoja na manufaa mengine matamasha haya yamesaidia kupanua wigo wa mazao ya utalii nchini na e katika kuboresha usimamizi na uendelezaji wa maeneo ya malikale yaliyopo jirani na hifadhi za misitu na wanyamapori vituo vya mambo ya kale vimekasimishwa kwa taasisi za wizara ili kuviendeleza na kuvitangaza kama vivutio vya utalii jirani na maeneo ya hifadhi hizo
katika miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kuhakikisha kuwa inasimamia na kulinda malikale kumbukumbu na nyaraka za taifa ili ziweze kuendelezwa
katika kufikia lengo hilo serikali itatekeleza yafuatayo a kufanya mapitio ya sera sheria kanuni na miongozo mbalimbali kwa ajili ya kusimamia rasilimali za malikale nchini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuboresha usimamizi matumizi na uhifadhi wa maeneo ya malikale mambo ya kale ili kuyahifadhi na kuyaendeleza kama urithi wa nchi na kutunza historia asili natural history kwa kutungwa sheria na kuwekwa mikakati mahsusi ikiwemo kujenga makumbusho ya taifa ya historia asili c kuimarisha uhifadhi wa kumbukumbu na nyaraka katika teknolojia ya kisasa kwa kuingiza nyaraka katika mfumo ya kidijitali wa kuhifadhi kumbukumbu na nyaraka digital records and archives management and preservation systems ili kurahisisha upatikanaji na kulinda nakala halisi d kuboresha usimamizi na matumizi ya maeneo ya malikale ili kuyahifadhi na kuyaendeleza kama urithi wa nchi ikiwemo kujenga kituo cha kumbukizi ya dainosaria e kuimarisha miundombinu wezeshi ya utalii ikiwemo vituo vya taarifa makumbusho na huduma kwa wateja katika maeneo ya malikale f kuhamasisha na kujenga uwezo wa halmashauri za miji manispaa na majiji kutambua na kuhifadhi maeneo ya malikale ambayo ni tunu za taifa na vivutio vya utalii g kuhifadhi maeneo muhimu ya kihistoria nchini yakiwemo ya mwl
nyerere na wapigania uhuru ambayo ni urithi wa utamaduni wa taifa vivutio vya utalii na kwa ajili ya utafiti h kuhamasisha kufanyika kwa matamasha ya kitamaduni na kuyatumia kutangaza na kukuza utalii wa malikale na utamaduni i kujenga na kuimarisha miundombinu ya makumbusho ya taifa na makumbusho nyingine zilizopo nchini na j kuweka mazingira wezeshi ya kuvutia uwekezaji katika sekta ya malikale pamoja na kuimarisha mifumo ya kitaasisi kwa ajili ya kusimamia sekta hiyo
aidha pamoja na hatua nyingine serikali italipa mamlaka shirika la makumbusho ya taifa ili kutekeleza majukumu ya kiutendaji ya idara ya mambo ya kale
ardhi 
ardhi imeendelea kuwa miongoni mwa rasilimali za msingi katika ujenzi wa uchumi tokea taifa letu lipate uhuru
ardhi imekuwa muhimu katika kuziwezesha sekta nyingine kuzalisha kikamilifu hususan sekta za uzalishaji kama vile kilimo mifugo uvuvi ikiwa ni pamoja na maeneo ya ardhi kwa ajili ya ujenzi wa viwanda
chama cha mapinduzi kwa kutambua umuhimu wa sekta ya ardhi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kilichukua hatua za kuhahikisha sekta hii inaboreshwa katika maeneo ya utawala wa ardhi mipango ya matumizi bora ya ardhi maendeleo ya makazi mipango miji ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka na vijiji na upimaji na ramani
kutokana na hatua hizo yamepatikana mafanikio makubwa ikiwa ni pamoja na urasimishaji wa maeneo ya makazi kwa wananchi na kuchangia kupunguza migogoro ya matumizi ya ardhi na ujenzi wa makazi usio rasmi ambapo wananchi wamewezeshwa kuwa na nyumba bora
mafanikio yaliyopatikana ni kama ifuatavyo usimamizi wa ardhi a kuimarisha utunzaji wa kumbukumbu za ardhi kwa kusanifu na kutengeneza mfumo unganishi wa kielektroniki wa usimamizi wa taarifa za ardhi ilmis
mfumo huu umewekwa kwenye halmashauri tano za mkoa wa dar es salaam katika awamu ya kwanza
jumla ya kumbukumbu za majalada yenye taarifa za usajili wa hati upimaji na umilikishaji wa ardhi yamebadilishwa kutoka mfumo wa analojia na kuwa kidijitali
vilevile miamala na viwanja viliingizwa kwenye mfumo wa ilmis ambapo hakimiliki za ardhi zilitolewa kwa njia ya kielektroniki
uanzishwaji wa mfumo wa ilmis umehusisha pia ujenzi wa kituo cha taifa cha kumbukumbu za ardhi kilichopo jijini dar es salaam ambacho kitatumika kuhifadhi kumbukumbu zote za ardhi kwa njia ya kielektroniki kwa nchi nzima b kumilikisha ardhi wananchi na kusajili hatimiliki na nyaraka nyingine za kisheria c kutoa hatimilki za kimila kwa wananchi katika halmashauri mbalimbali nchini na hivyo kuwezesha wananchi kutumia ardhi kama dhamana ya kupata mikopo ya kuendesha shughuli mbalimbali
hatimilki za kimila zilitumika kama dhamana kupata mikopo kwenye taasisi za fedha yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuanzisha shughuli mbalimbali za kiuchumi d masjala za ardhi za vijiji zimejengwa na kukarabatiwa e kupitia programu ya kupanga kupima na kumilikisha ardhi halmashauri nchini ziliwezeshwa kwa kupatiwa vifaa na fedha kwa ajili ya kuongeza kasi ya upangaji upimaji na umilikishaji ardhi
viwanja vimepimwa kupitia program hii
pia jumla ya vyeti vya ardhi vya vijiji vilitolewa f kuimarisha upangaji upimaji umilikishaji usajili wa hati za hakimiliki za ardhi na nyaraka kwa kufanya maboresho ya muundo wa usimamizi wa ardhi katika ngazi ya mikoa na halmashauri g utatuzi wa migogoro ya ardhi na kuimarisha hifadhi za wanyamapori kwa kuhalalisha vijiji kati ya vilivyokuwemo ndani ya hifadhi
aidha migogoro ipatayo imetatuliwa kiutawala na migogoro imetatuliwa kupitia mabaraza ya ardhi na nyumba ya wilaya h kuwekwa kwa mazingira wezeshi kwa ajili ya uwekezaji hususan viwanda kwa kutenga ekari za ardhi katika mkoa wa dar es ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka salaam pemba mnazi
aidha ekari 
 za ardhi zimetengwa katika halmashauri mbalimbali kwa ajili ya uwekezaji na i kupunguzwa kwa ardhi isiyoendelezwa kwa kubatilisha mashamba yenye jumla ya ekari 
kati ya hizo ardhi yenye ukubwa wa ekari 
 imetengwa kwa ajili ya uwekezaji na sehemu ya ardhi kugawanywa kwa wananchi kwa matumizi mbalimbali
mipango ya matumizi bora ya ardhi a kuwajengea uwezo watendaji wa halmashauri na wa halmashauri za vijiji kuhusu kuandaa mipango ya matumizi bora ya ardhi b kuboreshwa kwa matumizi bora ya ardhi kwa kuandaa mipango ya matumizi ya ardhi ya vijiji katika halmashauri za wilaya na c kuboresha matumizi bora ya ardhi kwa kukamilisha mipango ya matumizi ya ardhi ya wilaya saba za kilombero ulanga muheza morogoro serengeti malinyi na mkinga
mipango miji na vijiji a kuwezesha ujenzi wa miji ya kisasa na kupunguza makazi yasiyo rasmi kwa kuandaa mipango kabambe ya majiji ya dodoma arusha mwanza na dar es salaam manispaa ya musoma iringa mtwara mikindani singida tabora shinyanga kigoma ujiji lindi morogoro songea sumbawanga na bukoba pamoja na miji ya korogwe kibaha bariadi babati geita na tunduma na b kuhuishwa kwa programu ya taifa ya kurasimishaji na kuzuia ukuaji wa makazi yasiyo rasmi ambapo jumla ya viwanja katika maeneo ya urasimishaji vilipangwa katika halmashauri mbalimbali nchini
aidha vipande vya ardhi vilitambuliwa na leseni za makazi zilitolewa kwa wananchi katika jiji la dar es salaam
upimaji na ramani a kuimarisha uwezo wa upimaji wa ardhi ya mipakani kwa kununua picha za satellite kwa ajili ya kutengeneza ramani ya msingi ya mpaka kati ya tanzania na msumbiji
vilevile picha za anga kwa ajili ya kutayarisha ramani za msingi kwenye eneo la mpaka kati ya tanzania na kenya lenye kilomita za mraba zimepigwa na kukamilika
b kuimarishwa kwa mpaka wa tanzania na kenya kutoka katika kijiji cha kirongwe wilaya ya rorya hadi kijiji cha naan wilaya ya ngorongoro ambapo jumla ya kilomita zimewekewa alama
aidha mpaka wa tanzania na burundi kutoka katika kijiji cha kasange wilaya ya ngara hadi kijiji cha mrusagamba wilaya ya ngara wenye jumla ya kilomita 
 umewekewa alama c kuboresha makazi na matumizi bora ya ardhi kwa kupima viwanja na mashamba katika halmashauri mbalimbali nchini yakiwemo maeneo ya urasimishaji na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuimarishwa kwa mpaka wa tanzania na uganda kwa kuweka alama nane za msingi na kuimarishwa kwa mpaka kati ya tanzania na zambia ambapo jumla ya kilomita zimewekewa alama
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuchukua hatua za kuendeleza rasilimali ardhi kwa kutambua kuwa hiyo ni rasilimali muhimu katika uhai na ustawi wa binadamu na taifa
chama kitahakikisha serikali inaweka mikakati madhubuti ya upangaji upimaji na umilikishaji ardhi kwa ajili ya maendeleo ya kiuchumi kijamii na ustawi wa watu wote kwa kuzingatia sera sheria miongozo na taratibu za uendelezaji wake
katika kipindi hicho chama kitaelekeza serikali kuendelea kutekeleza yafuatayo usimamizi wa ardhi a kuhakikisha kuwa ardhi yote ambayo ndio rasilimali kuu inapangwa kupimwa kuwatambua watumiaji na kuwapa hatimiliki ili waweze kuzitumia kwa maendeleo ya kiuchumi na kijamii na kuongeza mchango wa rasilimali ardhi katika pato la taifa b kuweka mfumo unganishi kielektroniki wa kuhifadhi kumbukumbu za ardhi katika mikoa yote na halmashauri zote nchini c kumilikisha na kusajili vipande vya ardhi mijini na kutoa hatimiliki za kimila vijijini d kutenga ardhi ya kutosha hazina ya ardhi kwa ajili ya uwekezaji na kuimilikisha kwa kituo cha uwekezaji tic ili kurahisisha uwekezaji nchini e kuimarisha mfuko wa fidia ya ardhi ili uweze kufidia ardhi itakayotwaliwa kwa matumizi ya umma na uwekezaji nchini f kusimamia na kuratibu uendelezaji wa ardhi na makazi nchini ikiwa ni pamoja na kuanzisha miradi ya kupanga kupima na kumilikisha ardhi g kurasimisha ardhi zinazomilikiwa kimila na makazi yasiyo rasmi mijini ili kuwawezesha wamiliki wa ardhi kunufaika na kuchangia katika maendeleo h kufanya mapitio na kuhuisha sera sheria kanuni na miongozo ya usimamizi na utawala wa ardh kwa kushirikisha wananchi kikamilifu ili kuwawezesha kumiliki uchumi na i kuimarisha usimamizi wa utatuzi wa migogoro ya ardhi nchini kwa kuchukua hatua stahiki ikiwa ni pamoja na kuhamishia mabaraza ya ardhi kwenye utaratibu wa mahakama
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mipango ya matumizi bora ya ardhi a kupanga matumizi bora ya ardhi katika shoroba tatu corridor development plans ambazo ni ushoroba wa sgr bomba la mafuta eacop na ushoroba wa reli ya tazara ikiwemo eneo la mto rufiji katika mradi wa uzalishaji wa umeme wa mwalimu nyerere b kupanga matumizi bora ya ardhi katika wilaya zenye miradi ya kimkakati pamoja na vijiji vilivyopo katika maeneo ya mipakani na nchi jirani c kuandaa mipango ya kina ya matumizi ya ardhi ili kutekeleza usimamizi wa maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya matumizi ya kilimo makazi na malisho katika vijiji vilivyopo katika nyanda zenye hali ya jangwa nusu jangwa na kanda za malisho na d kutengeneza mfumo unganishi wa kielektroniki wa kuhifadhi kumbukumbu za mipango ya matumizi ya ardhi na vyeti vya vijiji
mipango miji na vijiji a kusimamia na kuratibu uandaaji na ukamilishaji wa mipango kabambe master plans ya miji mbalimbali nchini b kusimamia na kuratibu uandaaji wa mipango kina ya uendelezaji wa miji na makazi nchini na kuandaa mipango kina ya uendelezaji wa visiwa na fukwe c kuboresha maeneo hatarishi ikiwemo bonde la mto msimbazi jijini dar es salaam ili kudhibiti mafuriko kuhifadhi mazingira na kuyafanya kuwa vivutio kwa watalii kwa kushirikiana na wadau mbalimbali d kuimarisha utekelezaji wa programu ya taifa ya kurasimisha makazi yasiyo rasmi katika mikoa nchini ikiwa ni pamoja na kuwezesha ujenzi wa miji ya kisasa na kupunguza makazi yasiyo rasmi kwa kuandaa mipango kabambe ya miji ya mpanda njombe mererani chato ifakara na kahama na e kusimamia na kuratibu upangaji upya maeneo yaliyochakaa re development katika miji mbalimbali nchini
nyumba na makazi 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa nyumba ni rasilimali ya msingi na hitaji muhimu kwa maisha ya binadamu
katika kusimamia hilo kwa kipindi cha mwaka chama kimeisimamia serikali kutoa huduma stahiki ya makazi bora na kupata mafanikio yafuatayo a kuendeleza uwezeshaji wa watumishi kwa kuwapatia mikopo ya nyumba watumishi wa serikali yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ujenzi wa nyumba ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuboreshwa kwa mazingira ya upatikanaji wa mikopo kwa ajili ya ujenzi wa nyumba ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana i kuongezeka kwa benki za kutoa mikopo kwa ajili ya ujenzi wa nyumba kutoka tatu mwaka na kufikia mwaka ii kushuka kwa kiwango cha riba ya mikopo ya ujenzi wa nyumba kutoka asilimia mwaka kufikia asilimia mwaka iii kuwezesha kutolewa kwa mikopo midogo midogo ya ujenzi wa nyumba kwa taasisi ndogo za fedha kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa wananchi iv kupungua kwa riba ya mikopo midogo midogo ya ujenzi wa nyumba kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka v kuongezwa kwa muda wa kurejesha mikopo midogo midogo kutoka miaka mitano mwaka hadi mwaka na vi serikali kupitia mabenki ya biashara iliwezesha mikopo ya nyumba yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa wananchi 
c shirika la nyumba la taifa lilitekeleza miradi ya ujenzi wa nyumba kama ifuatavyo i kukamilisha miradi kati ya ambapo nyumba kwa ajili ya wananchi wa kipato cha chini na nyumba za makazi na biashara kwa ajili ya watu wa kipato cha kati zilijengwa ii kukamilisha awamu ya kwanza ya mradi wa ujenzi wa nyumba katika aneo la iyumbu jijini dodoma ambapo nyumba zimejengwa iii kukamilisha miradi ya ujenzi wa ofisi na nyumba mbalimbali za taasisi za umma ikiwemo mji wa serikali mtumba iv kutoa mafunzo ya ujenzi wa nyumba za gharama nafuu kwa vikundi vya ujenzi kutoka katika halmashauri mbalimbali nchini na kuvipatia mashine za kufyatulia matofali ya kufungamana na v kukamilika kwa mipango kabambe iliyoko katika eneo la iyumbu jijini dodoma safari city na usa river jijini arusha na salama creek kigamboni jijini dar es salaam na kuidhinishwa na mamlaka za upangaji husika
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
kwa kutambua umuhimu wa nyumba chama cha mapinduzi kitaendelea kuelekeza serikali kujenga mazingira ya kuwawezesha wananchi nchini kujenga nyumba bora na za gharama nafuu vijijini na mijini
katika miaka mitano ijayo chama kitaelekeza serikali kuendelea kuboresha sekta ya nyumba na makazi kwa kuchukua hatua zifuatazo a kuandaa sera mpya ya nyumba na maendeleo ya makazi na kubuni mikakati mbalimbali ya kuwawezesha wananchi mijini na vijijini kujenga nyumba bora na za gharama nafuu kwa kushirikiana na wadau wote b kushirikiana na mamlaka za upangaji kuandaa mfumo wa kisasa wa usimamizi wa uendelezaji wa miji ikiwemo upatikanaji na utoaji vibali vya ujenzi wa nyumba nchini c kuhakikisha maeneo yaliyopimwa kwa ajili ya makazi na biashara yanawekewa miundombinu ya kisasa ikiwemo barabara maji umeme na mawasiliano d kutambua na kuanzisha kanzidata ya nyumba zote nchini kwa kushirikiana na wadau mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuimarisha taratibu za mahusiano kati ya wapangaji na wamiliki wa nyumba na majengo e kukamilisha taratibu za kuanzisha chombo cha usimamizi na uendelezaji wa sekta ya milki ambacho pamoja na majukumu mengine kitaratibu kodi za pango la nyumba za makazi na biashara ufanyaji biashara zihusuzo ardhi na milki uuzaji wake na ulipaji kodi usajili wa madalali na uwekaji kumbukumbu zote za milki za makazi na biashara f kuandaa mwongozo wa mipango na ujenzi wa nyumba vijijini g kuwezesha upatikanaji wa ardhi kwa gharama nafuu kwa ajili ya ujenzi kwa kushirikiana na wadau wote wakiwemo shirika la nyumba la taifa na wakala wa majengo tanzania pamoja na sekta binafsi h kuhamasisha na kuweka mazingira wezeshi ya kuhakikisha wananchi katika maeneo yote nchini wanakuwa na nyumba bora
nyumba bora kwa kila mtanzania inawezekana na i kuendelea kuboresha na kuimarisha shirika la nyumba la taifa nhc ili litekeleze miradi kwa tija na kujenga nyumba majengo ya serikali na majengo ya biashara kwa gharama nafuu katika maeneo mbalimbali nchini ikiwemo i kuendelea na ujenzi wa nyumba za gharama nafuu jijini dodoma kwa ajili ya kuuza au kupangisha kwa wananchi na watumishi wa serikali ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii kukamilisha ujenzi wa nyumba za majengo makubwa ikiwemo morocco square kawe golden premier residence na mradi wa kiwanja na
 regent estate katika jiji la dar es salaam iii kuendelea na awamu ya pili ya ujenzi wa nyumba katika eneo la iyumbu na nyumba katika eneo la chamwino jijini dodoma iv kuendelea na miradi ya vitovu vya miji satellite cities
katika maeneo ambayo yanamilikiwa ya luguruni ekari 
 uvumba kigamboni ekari na kawe ekari 
 katika jiji la dar es salaam na burka matevesi ekari 
 na eneo la usa river ekari katika jiji la arusha na v kukamilisha mipango kabambe ya kawe luguruni na kunduchi rifle range iliyoko jijini dar es salaam
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya tatu huduma za jamii utangulizi 
sera ya msingi ya ccm kuhusu huduma za jamii ni kuhakikisha kuwa kila mwananchi anakuwa na fursa ya kupata huduma za jamii bora na za kutosha bila kikwazo
kupitia ilani yake ya mwaka serikali ya ccm ilitekeleza sera mikakati na mipango mbalimbali katika kufikia azma hii
sura hii inatoa muhtasari wa mipango iliyotekelezwa mafanikio yaliyopatikana na mipango itakayotekelezwa katika ilani ya mwaka ili kuendelea kuimarisha na kupanua huduma za jamii nchini ikiwemo elimu afya maji na ustawi wa jamii
elimu 
ccm inatambua kuwa rasilimaliwatu ndiyo nyenzo muhimu ya maendeleo ya kijamii na kiuchumi
aidha ccm inaamini kuwa elimu bora ndiyo nyenzo muhimu ya kujenga kulea na kuendeleza rasilimaliwatu ili ziweze kuchangia kikamilifu katika ujenzi wa taifa na maendeleo ya jamii kwa ujumla
katika kuendelea kuimarisha elimu nchini na kama sehemu ya utekelezaji wa ilani ya ccm ya mwaka hatua mbalimbali zilichukuliwa
hatua hizi ni pamoja na kutoa elimu bila malipo hadi ngazi ya sekondari kuimarisha mazingira ya kufundisha na kujifunza na kuajiri walimu zaidi katika ngazi zote za elimu
vilevile sekta binafsi na asasi za kiraia zikiwemo taasisi za dini zimetoa mchango muhimu katika kupanua fursa za upatikanaji wa elimu ukuzaji wa maarifa na ujuzi nchini
katika utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya mwaka mafanikio makubwa yamepatikana katika sekta ya elimu kama ifuatavyo elimumsingi a kuongezeka kwa uandikishaji wa wanafunzi wa elimu ya awali kutoka mwaka hadi kufikia mwaka 
pia idadi ya shule za msingi zenye madarasa ya elimu ya awali imeongezeka kutoka madarasa mwaka hadi kufikia madarasa mwaka 
vilevile maboresho yamefanyika kwenye mitaala muhtasari vitabu vya kiada vya wanafunzi na miongozo ya walimu b kuimarisha ufundishaji na ujifunzaji kwa kuwajengea uwezo walimu wanaofundisha elimu ya awali na darasa la hadi la iv kuhusu mbinu za kufundishia na kujifunzia stadi za kusoma kuandika na kuhesabu c kuboresha uratibu na usimamiaji wa stadi za kusoma kuandika na kuhesabu kwa kuwapatia mafunzo waratibu elimu kata na walimu wakuu katika elimumsingi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuongezeka kwa uandikishaji katika elimumsingi kutoka wanafunzi mwaka hadi kufikia wanafunzi mwaka e kuboresha fursa za upatikanaji wa elimu ambapo idadi ya madarasa imeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka na kuongeza idadi ya shule za msingi kutoka mwaka hadi mwaka f kuongezeka kwa uwiano wa kitabu cha kiada kwa mwanafunzi wa darasa i vi kufikia wastani ambapo serikali imekuwa ikigharamia uchapishaji na usambazaji wa vitabu g kuongeza idadi ya wanafunzi wanaomaliza shule ya msingi kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka ambapo ufaulu wao umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia kwa mwaka 
vilevile idadi ya wanafunzi wanaoendelea na kidato cha kwanza imeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka h kuongeza uandikishaji wa wanafunzi katika elimu ya sekondari kidato cha iv kutoka kwa mwaka hadi kufikia mwaka na kidato cha vi kutoka kwa mwaka hadi kufikia mwaka i kuongeza fursa za upatikanaji wa elimu ya sekondari kwa kuongeza idadi ya shule za sekondari kutoka mwaka hadi kufikia shule mwaka 
aidha mazingira ya kujifunzia na kufundishia yameimarishwa katika shule kongwe zilizopo
vilevile shule zimezipatiwa vifaa vya maabara vya masomo ya sayansi kati ya hizo shule ni za wananchi maarufu kama shule za kata na ni shule kongwe j kuongeza ufaulu wa mtihani wa kidato cha nne kutoka asilimia mwaka hadi asilimia kwa mwaka 
vilevile jumla ya wanafunzi wa kidato cha nne walijiunga na kidato cha tano mwaka ikilinganishwa na wanafunzi waliojiunga na kidato cha tano mwaka k kuimarisha ujifunzaji na ufundishaji kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum kwa kununua na kusambaza vifaa vya nukta nundu braille kiwezesha kuongea speech trainer kipima sauti audio meter na fimbo nyeupe white cane kwa ajili ya wanafunzi wenye mahitaji maalum
aidha jumla ya walimu wanaofundisha darasa la awali na wanaofundisha darasa hadi la iv wamepatiwa mafunzo ili kuongeza umahiri katika kufundisha watoto wenye mahitaji maalum na watoto nje ya mfumo rasmi memkwa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka l kuimarisha usimamizi na uhifadhi wa taarifa za wanafunzi na shule kwa ujumla
vilevile kuongeza vitendea kazi vya mifumo ya ufuatiliaji wa utoaji elimu kwa kununua magari ambapo ni kwa ajili ya uthibiti ubora wa shule kwa ajili ya usimamizi wa elimu katika sektretarieti za mikoa na kwa ajili ya ufuatiliaji na tathmini katika ngazi ya wizara
aidha ofisi za wathibiti ubora katika ngazi mbalimbali za mamlaka za serikali za mitaa zimejengwa na kuwekewa vitendea kazi m kuimarisha elimu ya ufundi katika ngazi ya elimu ya sekondari ambapo shule saba za ufundi za sekondari ambazo ni ifunda iyunga tanga mtwara moshi musoma na bwiru wavulana zimefanyiwa ukarabati mkubwa n kuimarisha kujifunza na kufundisha kwa njia ya tehama kwa kutoa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari o kuongeza idadi ya wanafunzi tarajali wa ualimu wanaodahiliwa kutoka mwaka hadi mwaka p kuimarisha kujifunza na kufundisha kwa njia ya tehama katika elimumsingi kwa kutoa mafunzo kwa walimu wote tarajali wa vyuo vya ualimu vya serikali
aidha walimu wa shule za msingi na sekondari wamepatiwa mafunzo ya kufundisha kwa njia ya tehama ili kuwajengea uwezo wa kufundisha
vilevile vyuo vya ualimu vya serikali vimenunulia kompyuta na q kukarabati miundombinu ya kufundishia na kujifunzia ikiwemo mabweni na mabwalo katika vyuo vya ualimu ambavyo ni morogoro mpwapwa butimba kasulu songea tukuyu marangu kleruu korogwe tabora tandala nachingwea tarime kinampanda mandaka patandi mpuguso na ilonga
aidha vyuo viwili vya murutunguru na kabanga vinajengwa upya na viko katika hatua mbalimbali za kukamilishwa
elimu ya ufundi na mafunzo ya ufundi stadi a kuongezeka kwa udahili katika vyuo vya ufundi kutoka wanafunzi mwaka hadi kufikia wanafunzi mwaka b vyuo vya mafunzo ya ufundi stadi kutoka vyuo mwaka hadi mwaka 
ongezeko hilo limewezesha udahili wa wanafunzi kutoka mwaka hadi mwaka 
ili kurahisisha mafunzo kwa njia za tehama vyuo kati vyuo vya veta vimeunganishwa katika mkongo wa taifa c kutoa elimu ya ufundi na stadi za ujasiriamali kwa majaribio iliyogharimiwa na serikali ambapo vijana wengi zaidi walipata fursa za kujiajiri na kuajiri wengine ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kujenga na kukarabati vyuo vya veta ambavyo ni ileje urambo nkasi newala muleba itilima babati kilindi ngorongoro na kasulu
aidha ukarabati na uwekaji wa vifaa vya kisasa katika vyuo vya veta vya kihonda manyara pwani na lindi umefanyika ili kuimarisha ujifunzaji na ufundishaji na e kukarabati vyuo vyote vya maendeleo ya wananchi fdcs na kuvipatia vifaa vya kufundishia
aidha udahili wa wanafunzi katika vyuo hivyo umeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
elimu ya juu a kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na vyuo vikuu nchini kutoka mwaka hadi mwaka vilevile wigo wa utoaji wa mikopo ya elimu ya juu umeongezeka kutoka idadi ya wanafunzi waliopata mikopo mwaka hadi kufikia mwaka na jumla ya fedha iliyotumika kwa mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu kuanzia mwaka hadi ni shilingi trilioni 
 b kutoa ufadhili kwa masomo ya udaktari kwa ngazi za umahiri na uzamivu ndani na nje ya nchi ambapo jumla ya wanafunzi wamefadhiliwa na serikali kusoma ndani ya nchi na madaktari wamepata ufadhili wa masomo ya udaktari nje ya nchi c kujenga maktaba ya kisasa inayochukua wanafunzi kwa wakati mmoja katika chuo kikuu cha dar es salaam d kujenga mabweni mapya katika vyuo vikuu ambapo kwenye chuo kikuu cha mzumbe ni mabweni manne yenye uwezo wa kulaza wanafunzi na mabweni ya dkt
john pombe magufuli ya chuo kikuu cha dar es salaam udsm yenye uwezo wa kulaza wanafunzi 
aidha ukarabati wa bweni na
na na
 yenye uwezo wa kuchukua wanafunzi pamoja na karakana katika ndaki ya uhandisi ya chuo kikuu cha dar es salaam vimefanyiwa ukarabati mkubwa kwa lengo la kupunguza adha kwa wanafunzi kupanga nje ya chuo na kuboresha mafunzo e kujenga majengo na kufanya ukarabati miundombinu ya kufundishia ya taasisi za sayansi za bahari buyu zanzibar ya chuo kikuu cha dar es salaam kujenga maabara mtambuka yenye uwezo wa kuchukua wanafunzi kwa wakati mmoja na kukarabati karakana ya uhandisi kilimo kujenga maabara za kemia biolojia na jengo la mihadhara katika chuo kikuu kishiriki cha elimu mkwawa lenye uwezo wa kuchukua wanafunzi kwa wakati mmoja f kuboresha makazi ya wanachuo kwa kuvipatia vyuo na taasisi za elimu ya juu nyumba za serikali zilizoko kigamboni na kijichi jijini dar es salaam na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kukamilisha ukarabati wa ghorofa la kwanza na la pili la jengo la utawala katika chuo kikuu kishiriki cha elimu dar es salaam ambalo lina ofisi za wahadhiri 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu sekta ya elimu na mchango wake katika ajenda ya maendeleo kwa kuandaa mtaji watu wenye uwezo wa kutumia fursa za rasilimali zilizopo kujiletea maendeleo na kuchangia katika jitihada za nchi kufikia uchumi wa kati uliojikita katika misingi ya viwanda
chama katika miaka mitano ijayo kinalenga kuimarisha ubora wa elimu katika ngazi zote kwa kuzingatia falsafa ya kujitegemea yenye kuendana na mazingira ya nchi yetu hususan elimu ya ufundi na mafunzo ya ufundi stadi
ili kutimiza azma hiyo chama kitaelekeza serikali kutekeleza afua zifuatazo a kujenga na kukarabati miundombinu ya elimu pamoja na kuhifadhi na kuendeleza mazingira ya shule hizo b kushirikiana na sekta binafsi asasi za kiraia zikiwemo taasisi za dini katika kuongeza fursa za upatikanaji wa elimu na ujuzi na c kuimarisha idara na taasisi za udhibiti ubora ikiwemo nacte tcu na idara ya udhibiti ubora ili kuhakikisha kwamba kiwango cha ubora wa elimu itolewayo nchini kinazingatiwa na kuimarika na d kuimarisha misingi ya elimu ya kujitegemea katika ngazi zote za elimu
elimumsingi hadi kidato cha sita a kuendeleza mpango wa kutoa elimu bila malipo kwa shule za msingi na sekondari ili kuwawezesha vijana wenye sifa kuanza na kuendelea na masomo bila kikwazo b kuhakikisha kuwa kila shule ya msingi inatoa elimu ya awali kwa ufanisi katika mazingira na miundombinu iliyoboreshwa c kuimarisha utoaji wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum d kuimarisha ufundishaji wa masomo ya sayansi yakiwemo hisabati fizikia kemia na baiolojia na kuongeza upatikanaji wa walimu wa kufundisha masomo hayo e kuimarisha ujifunzaji na ufundishaji wa masomo ya stadi za kazi na lugha ikiwemo lugha za alama katika elimu ya msingi f kuimarisha masomo ya maadili uzalendo wa kitaifa na uraia kwa shule zote nchini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuhakikisha mfumo mzima wa elimu unajengwa kwa umadhubuti na kuzingatia utamaduni mila na desturi za kitanzania h kuimarisha ufundishaji wa masuala yote mtambuka katika ngazi zote za elimu ikijumuisha ukimwi vvu mabadiliko ya hali ya hewa utunzaji wa mazingira masuala ya jinsia n
k i kuimarisha shule zote za michepuo ikijumuisha elimu ya ufundi kilimo na biashara kwa kuzipatia vifaa vya kisasa j kuongeza nafasi za wanafunzi wanaosoma masomo ya sayansi na hisabati katika shule za sekondari hususan watoto wa kike k kuboresha mbinu na mikakati ya utoaji wa elimu ya watu wazima nchini ili iweze kuchangia katika ujenzi wa taifa l kuboresha mbinu na mikakati ya utoaji wa elimu nje ya mfumo rasmi memkwa ili kuwawezesha waliokosa fursa au kupoteza sifa za kusoma katika mfumo rasmi kuweza kutimiza ndoto zao za kielimu na kuchangia ipasavyo katika ujenzi wa taifa m kuongeza fursa za utoaji wa elimu ya ualimu katika ngazi ya stashahada hususan walimu wa sayansi lugha na ufundi ili kuzalisha walimu wa kutosha kulingana na mahitaji n kuimarisha ubora wa walimu wa shule za msingi kwa kuanzisha stashahada ya ualimu wa shule za msingi o kuendelea kuboresha elimu ya michezo katika vyuo vya ualimu p kuhuisha mitaala ya elimumsingi na sekondari kidato cha tano na sita ili kuendana na mahitaji ya kujenga ujuzi maarifa ya kujitegemea na weledi utakaowawezesha wahitimu kumudu na kufanya kazi mbalimbali za kuajiriwa na kujiajiri na q kuimarisha matumizi ya tehema katika kuimarisha kujifunza na kufundisha katika vyuo vya ualimu
elimu ya ufundi na mafunzo ya ufundi stadi a kuimarisha utoaji wa elimu ya mafunzo ya ufundi kwa kuwajengea uwezo wakufunzi wahadhiri na kuvipatia vyuo vifaa vya kisasa ili kuzalisha wataalam wenye kukidhi mahitaji ya soko la ndani na nje ya nchi b kuhuisha mitaala na kuanzisha programu kulingana na mahitaji ya kitaifa kikanda na kimataifa ambayo yanaendana mapinduzi ya nne ya viwanda ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuongeza udahili wa wanafunzi wa elimu ya ufundi na mafunzo ya ufundi stadi d kuimarisha udahili wa wanafunzi wa stashahada za ufundi kwa lengo la kuimarisha uwiano wa idadi za wahandisi mafundi na mafundi mchundo ili kuongeza ufanisi katika sekta za ujenzi na uzalishaji viwandani e kuweka mazingira wezeshi kwa kujenga na kukarabati vyuo vya elimu ya ufundi na mafunzo ya ufundi stadi ili kuongeza idadi ya wahitimu f kuanzisha utaratibu wa kuwakopeshwa vifaa na mitaji kwa masharti nafuu wanafunzi wanaohitimu mafunzo ya ufundi g kujenga vyuo viwili vya elimu ya mafunzo ya ufundi vya ngazi ya kati polytechnics ili kuongeza fursa za upatikanaji wa elimu ya ufundi na h kuboresha utekelezaji wa utambuzi na urasimishaji wa ujuzi unaopatikana nje ya mfumo rasmi wa utoaji elimu
elimu ya juu a kuongeza rasilimaliwatu katika taasisi za elimu ya juu ikijumuisha wahadhiri wakutubi wataalam wa maabara na karakana ili kukidhi mahitaji ya viwango na ubora wa elimu b kuboresha na kuongeza miundombinu na vifaa vya kujifunza kufundisha na kutafiti ili kuongeza uwezo wa taifa wa kutatua changamoto za kijamii na kiuchumi c kuhuisha mitaala na kuanzisha programu kulingana na mahitaji ya kitaifa kikanda na kimataifa ili wahitimu wawe na stadi stahiki za kumudu kufanya kazi mbalimbali za kuajiriwa na kujiajiri na hasa kwa kuzingatia mapinduzi ya nne ya viwanda d kuimarisha mafunzo ya lugha kwa kutoa programu maalum ya lugha ya kiswahili na lugha nyingine za kigeni kwa ajili ya kuzalisha wataalam na wakalimani wa kiswahili wenye viwango vya kimataifa e kuainisha na kutambua maeneo ya umahiri centres of excellence katika vyuo na taasisi za elimu ya juu za serikali na kuziwezesha kutoa mchango stahiki katika maendeleo ya taifa f kuongeza udahili katika elimu ya juu kwa makundi yote yakiwemo wanafunzi kutoka nje ya nchi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuimarisha mfumo wa malezi kwa wanafunzi vyuoni kwa kuwapa stadi za maisha na huduma za ushauri nasaha ili kupata wahitimu wenye maadili na h kuimarisha na kuboresha mfumo wa ugharamiaji wa elimu ya juu ikiwemo bodi ya mikopo ya elimu ya juu ili kuhakikisha wanafunzi wengi zaidi wenye uhitaji na sifa stahiki wanapata fursa ya kujiunga na elimu ya juu
afya 
ccm inatambua kuwa huduma za afya ni muhimu katika kuhakikisha wananchi wanakuwa na afya bora ili kuwawezesha kushiriki katika shughuli za maendeleo ya nchi
kutokana na umuhimu huo katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imefanikiwa kuimarisha afya na ustawi wa watanzania katika maeneo mbalimbali kwa kuhakikisha kuwa huduma bora za afya zinapatikana nchini kote na kwa makundi yote ikiwemo kuendelea kuimarisha huduma za afya ya mama na mtoto bure
pamoja na mikakati mingine hatua hii imefikiwa pia kwa kuimarisha mazingira ya sekta binafsi kushiriki katika utoaji wa huduma za afya kwa wananchi
mafanikio yaliyopatikana katika maeneo mbalimbali kwa kipindi hicho ni pamoja na ujenzi na ukarabati wa vituo vya kutolea huduma ya afya a idadi ya vituo vya kutolea huduma za afya vimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka ambapo i zahanati zimeongeka kutoka mwaka hadi mwaka ii vituo vya afya vimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka iii hospitali za halmashauri zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
idadi hiyo inajumuisha hospitali mpya za halmashauri zilizojengwa
aidha serikali imeendelea kuboresha utoaji huduma kwa kuweka dawa vifaa vifaa tiba vitendanishi na wataalam wenye ujuzi kwenye vituo vya kutolea huduma za afya na iv kuanza kwa ujenzi wa hospitali ya uhuru inayojengwa chamwino mkoani dodoma kwa ajili ya kuimarisha utoaji wa huduma za afya
b hospitali za rufaa za mikoa zimekarabatiwa katika vyumba vya upasuaji wodi za kulaza wagonjwa jengo la wagonjwa wa nje opd na wodi za wazazi na watoto na kuwekewa vifaa vya kisasa vya upasuaji na maabara hospitali hizo ni pamoja na mount meru dodoma temeke ilala mwananyamala iringa kagera mawenzi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sokoine ligula bombo manyara mara maweni mbeya sekou toure shinyanga singida songea sumbawanga tabora temeke na tumbi kibaha c kujengwa kwa hospitali za rufaa katika mikoa mitano mipya ya njombe geita simiyu songwe na katavi kwa lengo la kusogeza huduma za rufaa karibu na wananchi d ujenzi ukarabati na upanuzi umefanyika katika vyuo vya mafunzo ya afya 
aidha hospitali za rufaa zinazotumika kutoa mafunzo zilifanyiwa ukarabati wa miundombinu ya kutolea mafunzo ikiwemo ukarabati wa mabweni ofisi pamoja na ununuzi wa samani e kuunganishwa kwa vyuo vilivyopo katika maeneo ya karibu na kuwa vyuo tisa na hivyo idadi ya vyuo vya serikali kupungua kutoka hadi kwa lengo la kupunguza gharama za uendeshaji na kuongeza ufanisi wa utoaji mafunzo ya afya f kukamilika kwa ujenzi wa hospitali ya mloganzila na kuanza kutoa matibabu ya ubingwa bobezi kwa wagonjwa ikiwemo huduma za upasuaji mkubwa ikiwa ni pamoja na upasuaji wa ubongo kuweka vifaa vya usikivu na upandikizaji wa uloto borne marrow transplant g kuendelea na ukarabati wa hospitali ya muhimbili na taasisi ya mifupa muhimbili moi ili ziweze kutumika kama hub zitakazounganishwa na hospitali nyingine nchini h kuimarisha na kuboresha mifumo ya utoaji huduma kwa kufanya ununuzi wa mtambo wa upasuaji wa ubongo bila kufungua fuvu angio suite na kuutumia katika taasisi ya mifupa muhimbili pamoja na ununuzi wa pet scan machine kwa taasisi ya saratani ocean road i kuboresha huduma katika hospitali ya rufaa ya kanda ya nyanda za juu kusini mbeya kwa kuboresha na kukamilisha ujenzi wa jengo la mapokezi katika kitengo cha wazazi meta jengo la huduma za afya ya uzazi na mtoto rch linapanuliwa kwa kuongeza vyumba vinne wodi ya watoto jengo la radiology infusion production jengo la daraja la kwanza grade i jengo la huduma za dharura na ukarabati wa jengo la huduma za uzazi na mtoto j kuboresha huduma katika hospitali ya rufaa ya kanda ya ziwa bugando kwa kujenga na kukarabati majengo ya kliniki ya wagonjwa wa nje jengo la kutolea tiba ya saratani na kliniki ya wanachama wa bima ya afya k kuboresha huduma katika hospitali ya rufaa ya kanda ya kaskazini kcmc kwa kukamilisha ujenzi wa jengo la kliniki kwa ajili ya wagonjwa wa saratani jengo la tiba ya saratani kwa njia ya dawa chemotherapy na kuboresha jengo la huduma za dharura jengo la ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka dawa na jengo la maabara
aidha huduma za kibingwa zimeboreshwa kama vile huduma za kusafisha figo wagonjwa walioungua moto tiba ya saratani na huduma za wagonjwa mahututi icu na l kuboresha huduma katika hospitali ya kanda ya kusini mtwara kwa kuendelea na ujenzi kwa awamu ya pili kukamilisha jengo la wagonjwa wa nje opd na majengo mengine ya kutolea huduma
mazingira bora ya sekta binafsi ya huduma za afya a serikali imeendelea kushirikiana na sekta binafsi katika kuimarisha upatikanaji wa huduma za afya nchini ambapo i zahanati binafisi zimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka ii vituo vya afya binafsi zimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka na iii hospitali binafsi zimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka 
upatikanaji wa dawa na vifaa tiba a kuboresha huduma katika hospitali ya rufaa ya kanda ya ziwa bugando kwa kufanya ununuzi wa vifaa tiba ikiwa ni pamoja na mashine ya tiba ya mionzi inayoitwa brachy therapy mtambo wa kusafisha damu renal dialysis ct scan na mtambo wa kuzalisha maji tiba b kuboresha huduma katika hospitali ya rufaa ya kanda ya kaskazini kcmc kwa kununua mashine za kisasa za uchunguzi wa magonjwa ikiwa ni pamoja na vifaa vya mri ct scan yenye ukubwa wa slice c kusambazwa kwa vyandarua vyenye dawa kwa wananchi bila malipo katika mikoa yote nchini mara mbili zaidi ya lengo la kugawa vyandarua ifikapo mwaka 
hii imewezesha maambukizi kwa watoto wenye umri chini ya miaka mitano kupungua kutoka asilimia mwaka hadi asilimia saba mwaka d kusambazwa kwa jumla ya lita za viuadudu vya kuangamiza viluwiluwi vya mazalia ya mbu katika halmashauri zote nchini
aidha lita za viuadudu pampu za kunyunyizia zipatazo na vifaa vingine muhimu vimenunuliwa na kusambazwa katika halmashauri za mikoa mitano yenye kiwango kikubwa cha maambukizi ya malaria kagera geita mwanza kigoma na mara
vilevile nyumba zimepuliziwa dawa indoor residual spray katika halmashauri za mikoa hiyo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kununuliwa kwa jumla ya dozi za alu na vitepe vya vitendanishi vya malaria mrdt na kusambazwa katika vituo vya kutolea huduma ya afya kulikowezesha upimaji na matibabu sahihi ya malaria na kupunguza idadi ya vifo vinavyotokana na ugonjwa huo f kununuliwa kwa mashine mpya za tiba ya mionzi za lin ac na ct simulator katika taasisi ya saratani ya ocean road na kuwezesha jumla ya wagonjwa kupata huduma za kupima ct scan kufikia mwaka g kukamilika kwa ujenzi wa maghala ya kisasa ya kuhifadhia dawa katika mikoa ya tanga tabora mtwara na dar es salaam h kuongezeka kwa bajeti ya dawa kutoka shilingi bilioni mwaka hadi kufikia bilioni mwaka 
hii imewezesha upatikanaji wa dawa muhimu kuongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka i kuongezeka kwa idadi ya washitiri ambapo mshitiri mmoja mmoja amesajiliwa kila mkoa na hivyo kufanya jumla ya washitiri kufikia nchi nzima ili kuondokana ukosefu wa dawa vifaa vifaa tiba kwenye vituo vya kutolea huduma za afya j kuongezeka kwa huduma za ushauri nasaha na upimaji wa vvu kwa wananchi bila malipo mijini na vijijini ambapo idadi walionufaika imeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia watu mwaka 
aidha vituo vya kutolea huduma za ushauri nasaha na upimaji wa vvu vimeongezeka kutoka vituo mwaka hadi vituo mwaka na k uanzishwaji wa huduma za uchunguzi kupitia ray ultra sound zimeanza kutolewa kwenye vituo vya afya 
watumishi wa kada ya afya a kuboresha mazingira ya kazi kwa watumishi wa sekta ya afya kwa kuhakikisha kuwa kila kituo cha afya au zahanati inayojengwa inakuwa na nyumba za watumishi ambapo hadi mwaka jumla ya nyumba zimejengwa b kuongezeka kwa watumishi wa sekta ya afya kutoka mwaka hadi kufikia mwaka ambapo watumishi sawa na asilimia ni wa sekta binafsi c kuimarika kwa udahili kwa wanafunzi katika vyuo mbalimbali vya afya nchini ambapo jumla ya wanafunzi mwaka wamedahiliwa ikiwa ni zaidi ya lengo la kudahili wanafunzi 
kati ya hao maafisa tabibu waliodahiliwa walikuwa wauguzi na wataalam wengine na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kujenga uwezo wa kitaalam katika sekta ya afya kwa kuwezesha jumla ya watumishi kupata mafunzo ndani na nje ya nchi katika ngazi ya shahada na shahada ya uzamili katika kipindi cha hadi 
aidha jumla ya wataalam wa kigeni kutoka mataifa mbalimbali washirika wa tanzania walipata ajira katika taasisi mbalimbali za sekta ya afya hapa nchini katika kipindi hicho
matibabu ya kibingwa 
huduma za kibingwa zimeboreshwa ili kuwawezesha wananchi wengi kupata huduma hizo nchini na kuokoa fedha zilizokuwa zinatumika kugharamia huduma hizo nje ya nchi
mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na a kuimarishwa kwa matibabu ya ubingwa bobezi katika hospitali ya taifa ya muhimbili kwa i kuanzisha huduma ya kupandikiza figo ambapo wagonjwa wamepandikizwa figo hadi kufikia mwaka ii kuanzisha huduma ya kupandikiza vifaa vya usikivu kwa watoto ambapo watoto wameshapata huduma hiyo hadi kufikia mwaka na iii kuanza kwa huduma ya radiolojia ambapo watu walipatiwa huduma hiyo hadi kufikia mwaka 
b kuimarika kwa huduma ya matibabu ya kibingwa katika taasisi ya mifupa moi i katika kipindi cha miaka mitano wagonjwa wamefanyiwa upasuaji ikiwemo kubadilisha nyonga goti upasuaji wa goti kwa kutumia matundu upasuaji wa mfupa wa kiuno upasuaji wa uti wa mgongo femur ubongo na ii kukamilika kwa miundombinu ya chumba maalum high dependancy unit hdu pamoja na kuweka vitanda vipya vya kisasa na monitor zake ujenzi wa chumba maalum cha kisasa kwa ajili ya kufanya matibabu ya ubongo kupitia mishipa ya damu na ujenzi wa chumba cha tiba maalum kwa njia ya mtandao na kutoa matibabu ya kifafa kwa njia ya upasuaji epilepsy c kuimarishwa kwa taasisi ya moyo ya jakaya kikwete jkci kwa i kuanzisha na kuboresha huduma za upasuaji kwa tundu dogo kwa wagonjwa catheterization laboratory stents percutaneous intervention device closure pacemaker na ii kuongezeka kwa wagonjwa waliofanyiwa upasuaji wa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kufungua kifua open heart surgery kutoka mwaka hadi mwaka 
d kuimarika kwa matibabu ya kibingwa katika hospitali ya benjamin mkapa dodoma kwa kuanzisha na kuboresha huduma ya upandikizaji wa figo ambapo hadi kufikia mwaka jumla ya wagonjwa saba wamepata huduma hiyo e kujengwa kwa majengo ya huduma za dharuara emd katika hospitali za rufaa za mikoa ya tabora kitete rukwa mara mbeya iringa kilimanjaro mawenzi ruvuma na tanga bombo na f kuunganishwa kwa hospitali nne za rufaa amana mbeya muhimbili na taasisi ya saratani ya ocean road kwenye mfumo wa tiba mtandao telemedicine kwenye eneo la magonjwa ya saratani oncology na uchunguzi wa magonjwa
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kutoa kipaumbele katika sekta ya afya kwa kuwa inagusa maisha ya watanzania na ustawi wa taifa letu
lengo la chama ni kuhakikisha wananchi wanakuwa na afya na siha bora ili kuwawezesha kushiriki katika shughulli za ujenzi wa taifa na kuboresha maisha yao
katika kipindi hicho chama kitasimamia serikali katika kutekeleza yafuatayo a kuimarisha huduma za afya ya mama na mtoto na kuzitoa bila malipo ili kupunguza vifo vya akinamama wajawazito na watoto wenye umri chini ya miaka mitano b kuimarisha upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba vifaa saidizi na vitendanishi kulingana na mahitaji katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya nchini c kuweka mazingira kwa wawekezaji sekta binafsi kujenga viwanda vya kuzalisha dawa vifaa vifaa tiba vifaa saidizi na vitendanishi kwa kutumia malighafi zinazopatikana ndani ya nchi ili kupunguza mzigo kwa serikali wa kuagiza mahitaji hayo kutoka nje ya nchi d kujenga na kuimarisha vituo vya kutolea huduma za afya ili viweze kutoa huduma bora zaidi kwa wananchi
hadi kufikia serikali itaongeza vituo vya kutolea huduma za afya kwa asilimia ya vituo vilivyopo sasa vipaumbele vitawekwa katika ujenzi wa vituo vya afya na ukamilishwaji wa maboma kwa kuzingatia uwiano wa kijiografia idadi ya watu na wingi wa magonjwa e kuimarisha mfumo wa bima ya afya nchini ikiwemo mifuko ya bima za afya nhif na chf ili kufikia lengo la serikali la kuwa na bima ya afya kwa wananchi wote ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kuanza awamu ya pili ya ujenzi wa hospitali za halmashauri g kuimarisha utoaji wa huduma za afya katika hospitali za rufaa ngazi ya mkoa hospitali za halmashauri za wilaya kwa kukamilisha ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya kutolea huduma majengo vifaa na watumishi h kuimarisha miundombinu ya kutolea huduma katika hospitali za rufaa za kanda saba zilizopo na kuanza ujenzi katika kanda ambazo hazina hospitali i kuongeza udahili wa wanafunzi wa kada mbalimbali za afya kufikia katika vyuo vya afya kwa kuimarisha miundombinu na mfumo wa mafunzo wa kada hizo katika vyuo vya afya nchini j kuimarisha mfumo wa mafunzo ya wataalam bingwa na bobezi katika sekta ya afya ikiwa ni pamoja na kutumia utaratibu wa mafunzo ya kibingwa na bobezi wakiwa kazini fellowship training programme k kushirikiana na vyama vya kitaaluma vya kada za afya katika kusimamia uzingatiaji wa maadili na weledi katika utendaji wa watumishi wa afya nchini l kuajiri wataalam wa kutosha wenye ujuzi na kuboresha mazingira ya kazi ya watumishi wa sekta ya afya m kuhamasisha jamii umuhimu wa matumizi ya vyandarua vilivyowekwa dawa na upuliziaji wa viatilifu ukoko katika kuta za nyumba n kutekeleza mpango wa kuangamiza viluwiluwi vya mbu kwa kutumia viuadudu vya kibaiolojia na usafi wa mazingira katika halmashauri ili kupunguza magonjwa yatokanayo na wadudu dhurifu o kutoa elimu na kuhamasisha wananchi kupambana na magonjwa ya kuambukiza covid vvu na ukimwi tb homa ya ini na malaria na yasiyoambukizwa shinikizo la damu kansa na figo pamoja na kununua na kusambaza dawa zake na kuhamasisha upimaji wake ili wananchi waweze kutambua hali zao na kuchukua hatua stahiki p kuimarisha huduma za matibabu ya kibingwa na ubingwa bobezi kufikia viwango vya kimataifa ili kukidhi mahitaji ya hapa nchini na wagonjwa kutoka nje ya nchi wanaohitaji huduma za tiba q kuimarisha matumizi ya tehama katika utoaji wa huduma za afya ikiwemo tiba mtandao mafunzo utawala usimamizi wa fedha dawa na bidhaa zote za dawa pamoja na uboreshaji wa ukusanyaji na matumizi ya takwimu za afya katika hospitali hospitali za halmashauri za wilaya vituo vya afya na zahanati ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka r kumarisha maghala ya kutunzia dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi ili kuhakikisha vinapatikana kwa wakati karibu na wananchi
aidha maghala mapya matano yatajengwa katika mikoa ya kagera simiyu ruvuma mtwara na iringa s kusimamia tafiti za kimkakati za afya kwa ajili ya kupata suluhisho la matatizo ya kiafya yanayowakabili wananchi na kuhakikisha mipango mahsusi na maamuzi ya kisera yanafanywa kwa mujibu wa taarifa zenye viwango vya ubora t kukamilisha ujenzi wa hospitali ya kanda ya kusini mkoani lindi na hospitali ya uhuru chamwino mkoani dodoma u kuimarisha huduma za afya ya mama na mtoto katika vituo vyote vya kutolea huduma za afya na kuzifanya rafiki kwa wanawake wanaume na vijana ikiwemo kutoa huduma ya msingi ya dharura ya afya ya uzazi na mtoto huduma tembezi na mkoba v kuimarisha miundombinu na kujenga vituo vya damu salama katika mikoa mitano nchini ili kuvingejea uwezo wa kukusanya kupima na kusambaza damu katika vituo vya damu salama kulingana na mahitaji w kutoa elimu na kuhamisha wananchi kuhusu kinga kudhibiti na kuzuia magonjwa yasiyo ya kuambukizwa ncd magonjwa mapya adimu na yasiyopewa kipaumbele kwa ngazi zote x kuboresha miundombinu ya kutolea huduma za macho afya ya kinywa na meno koo masikio pua na vifaa tiba na watumishi wenye ujuzi katika ngazi zote za kutolea huduma za afya y kuimarisha ushirikiano na sekta binafsi katika utoaji wa huduma za afya z kuimarisha mfumo wa upelekaji wa fedha moja kwa moja kwenye akaunti za vituo vya kutolea huduma za afya ngazi ya msingi kwa kushirikisha wadau wote wanaotekeleza afua za afya aa kuimarisha mfumo wa mshitiri ili kuhakikisha kuwa bidhaa za afya zinapatikana kwa uhakika na kwa gharama nafuu katika ngazi zote za huduma na ab kuimarisha huduma za dharura katika hospitali ya kanda ya benjamini mkapa ili kumudu ongezeko la mahitaji ya huduma kutokana na serikali kuhamishia makao makuu ya nchi dodoma
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mapambano dhidi ya magonjwa ya mlipuko ikiwemo corona 
magonjwa ya mlipuko na yanayosambaa kwa kasi ni hatari kwa maisha ya wananchi na ulinzi na usalama wa taifa
ccm itahakikisha nchi inakuwa na utayari wakati wote wa kuzuia kudhibiti na kukabiliana na majanga haya kwa kushirikiana na wadau wengine
janga la corona lililoikumba dunia ikiwemo tanzania limetupa funzo kubwa kuhusu umuhimu wa kujipanga kikamilifu katika kukabiliana na majanga ya aina hii punde yanapojitokeza
katika kufikia azma hii ccm itahakikisha serikali inatekeleza yafuatayo a kuweka na kuimarisha mifumo na miundombinu ya kutambua kudhibiti na kukabiliana na magonjwa ya mlipuko na yanayoenea kwa kasi b kuimarisha mpango wa taifa wa utayari wa kukabiliana na magonjwa ya mlipuko ajali na majanga kwa kuboresha huduma za dharura na uokoaji ikiwemo miundombinu na vitendea kazi c kuimarisha na kujenga uwezo wa kufanya utafiti kuhusu magonjwa ya mlipuko katika taasisi ya nimr vyuo vikuu na taasisi nyingine za utafiti nchini d kuanzisha kituo kikubwa cha utafiti na uchunguzi wa mimea dawa na kuanzisha kiwanda cha kimkakati cha kuzalisha dawa zitokanazo na mimea yetu e kuimarisha uwezo wa wataalam wetu katika kuzuia na kutibu magonjwa ya mlipuko kwa kupatiwa vifaa na mafunzo ndani na nje ya nchi na f kujenga na kuimarisha maabara za uchunguzi wa magonjwa ya mlipuko vituo vya kisasa vya kuwatenga wahisiwa isolation centres na kutoa tiba kwa wagonjwa
lishe 
lishe bora ni muhimu katika kuhakikisha taifa linakuwa na jamii yenye nguvu kazi imara na uwezo mkubwa wa kuelewa na kukabiliana na mazingira yake
kwa kuzingatia umuhimu huo chama cha mapinduzi kimeendelea kuisimamia serikali kuandaa na kutekeleza mikakati na mipango mbalimbali ya kuongoza utekelezaji wa afua za lishe nchini kama vile mpango jumuishi wa taifa wa utekelezaji wa masuala ya lishe 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuimarisha huduma za lishe za wajawazito na wanawake wanaonyonyesha vijana balehe watoto wachanga kwa kuhakikisha elimu sahihi ya lishe inawafikia b kuongeza uwekezaji katika masuala ya lishe kwa halmashauri nchini kutenga shilingi kwa kila mtoto mwenye umri chini ya miaka mitano kutoka kwenye vyanzo vyake vya mapato ya ndani ili zitumike kutekeleza afua za lishe ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuimarisha usimamizi wa masuala ya lishe kwa kuanzisha kamati elekezi za kitaifa ambazo zimesaidia kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa afua za lishe d kuimarishwa kwa uratibu wa masuala ya lishe katika ngazi ya kitaifa mkoa na halmashauri kwa kuanzisha kitengo cha lishe katika ofisi ya rais tamisemi e kuimarisha huduma za matibabu ya utapiamlo kwenye vituo vya kutolea huduma za afya na jamii ikiwa ni pamoja na kuwajengea uwezo watoaji wa huduma hizo na kuhakikisha upatikanaji wa mahitaji mfano chakula dawa na vifaa vya kutathmini ya hali ya lishe
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuhakikisha kuwa lishe bora inaendelea kuwa kipaumbele ili wananchi waweze kuwa na afya bora na maisha mazuri na pia waweze kuchangia kuwepo kwa nguvu kazi imara na yenye tija kwa taifa ambayo inaweza kushiriki kwenye shughuli za uzalishaji na hivyo kuchangia katika ukuaji wa uchumi
ili kufikia malengo hayo chama kitaelekeza serikali kutekeleza yafuatayo a kutekeleza mikakati ya kupunguza idadi ya watoto chini ya miaka mitano wenye udumavu na ukondefu kwa kasi kubwa zaidi b kufanya tathmini ya kila mwaka kuhusu hali ya lishe na tathmini maalum kila baada ya miaka mitano na hatimaye kuchukua hatua stahiki ili kuhakikisha kwamba taifa linakuwa na wananchi wenye afya bora na uwezo wa kuchangia ipasavyo katika shughuli za maendeleo ya taifa lao c kuhakikisha hakuna ongezeko la uzito uliozidi kwa watoto chini ya umri wa miaka mitano na kupunguza idadi ya watoto wanaozaliwa na uzito pungufu yaani chini ya uzito wa kilogram 
 ili iwe chini ya asilimia d kupunguza kwa asilimia viwango vya upungufu wa damu kwa wanawake walio katika umri wa kuzaa yaani miaka na kuongeza kiwango cha unyonyeshaji wa maziwa ya mama pekee kwa watoto chini ya miezi sita ili ifikie zaidi ya asilimia e kuongeza uzalishaji na usambazaji wa mbegu na mazao ya kilimo yenye viini lishe vingi mbogamboga matunda mazao ya mifugo na uvuvi pamoja na uhamasishaji na uelimishaji wa ulaji wa vyakula hivyo f kuimarisha uhusiano wa wadau wa lishe na sekta binafsi katika kuzalisha bidhaa za vyakula viliyoongezewa virutubishi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kupanua wigo wa uelimishaji na uhamasishaji wa masuala ya lishe kupitia majukwaa mbalimbali ili kuelimisha juu ya mitindo bora ya maisha na kuzuia ongezeko la uzito uliozidi na kiriba tumbo na h kuongeza na kuwajengea uwezo wataalam wa afya kwa ajili ya kutoa huduma za lishe katika ngazi za mikoa halmashauri pamoja na vituo vya kutolea huduma za afya
mapambano dhidi ya vvu na ukimwi 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa vvu na ukimwi una madhara makubwa kwa jamii na maendeleo ya taifa kwa ujumla
chama kinatambua kuwa mapambano dhidi ya vvu na ukimwi ni endelevu na yanahitaji juhudi za pamoja
katika kipindi kilichopita msisitizo uliwekwa katika jitihada za kupunguza kasi ya maambukizi mapya kupunguza unyanyapaa na kuendelea kutoa elimu ya kinga dhidi ya maambukizi ya vvu
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yaliyopatikana katika kupambana na vvu na ukimwi ni kama ifuatavyo a kupungua kwa kiwango cha maambukizi ya vvu na ukimwi kwenye jamii kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka ambapo kwa wanawake kimeshuka asilimia 
 hadi 
 na wanaume kutoka asilimia 
 hadi 
 b kupungua kwa vifo vitokanavyo na ukimwi kwenye jamii kutoka vifo kwa mwaka vilivyokisiwa mwaka hadi vifo mwaka c kupungua kwa maambukizi ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto pmtct na d hadi kufikia septemba waviu walikuwa wanapata dawa za kufubaza vvu ikilinganisha na waviu mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano chama cha mapinduzi kitaendelea kuisimamia serikali kuendeleza mapambano dhidi ya vvu na ukimwi kwa kuzingatia mikakati iliyoainishwa katika mkakati wa nne wa taifa wa kudhibiti ukimwi nmsf iv kwa kufanya yafuatayo a kuendeleza mikakati ya kudhibiti maambukizi mapya ya virusi vya ukimwi ikwemo maambukizi ya mama kwenda kwa mtoto kifua kikuu ukoma na homa ya ini b kuandaa mkakati endelevu wa kifedha kwa ajili ya kuimarisha mfuko wa udhamini wa kudhibiti ukimwi tanzania aids trust fund atf ili kuwahudumia vyema waathirika c kupunguza kasi ya maambukizi mapya katika jamii kwa kuimarisha mikakati ya kupunguza maambukizo mapya kwa watoto na makundi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka maalum ambayo yapo katika mazingira hatarishi zaidi katika kuambukiza na kuambukizwa virusi vya ukimwi vvu d kuongeza programu zenye ubunifu zinazozingatia umri na jinsia zinazoshughulikia utambuzi wa hatari za maambukizo ya vvu na mikakati ya kupunguza madhara kwa kutumia nadharia sahihi za kubadili tabia e kutumia uhamasishaji jamii wenye ufanisi ikiwemo redio za jamii kuibua uhitaji wa huduma za kinga upimaji matunzo na matibabu f kuimarisha ushiriki wa jamii kuwawezesha kushiriki katika kupanga kutekeleza na kufuatilia afua za kijamii katika mazingira yao kwenye mapambano dhidi ya ukimwi g kuhuisha na kujumuisha masuala ya ukimwi mainstreaming kwenye taasisi na sekta zote ambazo zina mazingira yenye vichochezi vikuu vya ukimwi zikiwemo ujenzi uchukuzi uvuvi madini h kutoa elimu kwa umma kuhusu masuala ya vvu na ukimwi ili kupunguza maambukizi na unyanyapaa na i kuimarisha mfumo wa ufuatiliaji na tathmini wa huduma za ukimwi nchini kote ili kuhakikisha huduma bora zinatolewa kwenye jamii
ustawi wa jamii 
chama cha mapinduzi kinaamini kuwa kuinua na kuimarisha ustawi wa maisha ya mtu familia na makundi yenye mahitaji maalum katika jamii ni nyenzo muhimu kwa mustakabali wa maendeleo endelevu na jumuishi
kwa kutambua umuhimu huo katika kipindi cha mafanikio mengi yalipatikana ikiwemo ustawi wa wazee watoto familia na watu wenye ulemavu
baadhi ya mafanikio hayo ni kama ifuatavyo ustawi wa wazee 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kiliendelea kuisimamia serikali kutekeleza sera ya taifa ya wazee ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuongezeka kwa idadi ya wazee waliopatiwa vitambulisho vya kuwawezesha kupata matibabu bila malipo kutoka mwaka hadi kufikia wazee mwaka b wazee na wasiojiweza wanaoishi katika makazi yanayomilikiwa na serikali walipatiwa huduma za msingi za chakula malazi mavazi na matibabu kati ya mwaka na c kuimarisha upatikanaji wa huduma za afya kwa wazee kwa kuanzisha madirisha ya kutolea huduma za afya kwa wazee katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuanzishwa kwa mabaraza ya wazee ili kuongeza wigo wa upatikanaji wa haki kwa wazee e kudhibiti mauaji ya wazee kwa kutekeleza mkakati wa kutokomeza mauaji ya wazee na f kuboresha makazi ya wazee kwa kukarabati na kujenga miundombinu mipya katika makazi ya wazee ya kolandoto shinyanga nunge dar es salaam njoro kilimanjaro magugu manyara na fungafunga morogoro
katika kuimarisha utoaji wa huduma za ustawi wa jamii kwa wazee katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaekekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha huduma za matibabu bila malipo kwa wazee b kuimarisha huduma za msingi kwa wazee wasiojiweza nchini katika makazi ya wazee yanayomilikiwa na kuendeshwa na serikali pamoja na sekta binafsi c kukarabati na kujenga miundombinu katika makazi ya wazee d kuendeleza utekelezaji wa mkakati wa kutokomeza ukatili na mauaji ya wazee e kutoa huduma za matunzo na kisaikolojia kwa wazee na watu wenye ulemavu f kuimarisha mabaraza ya wazee maeneo yote nchini na g kuongeza wigo wa mafao kwa wazee
huduma za watoto na familia 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kiliendelea kuisimamia serikali kutekeleza sera ya taifa ya maendeleo ya mtoto ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuimarisha hatua na mikakati ya kupambana na ukatili unyanyasaji na udhalilishaji dhidi ya watoto ikiwemo kuimarisha kamati za ulinzi na usalama wa watoto katika maeneo yote nchini b kusimamia utoaji wa huduma ya malezi makuzi na maendeleo ya awali kwa watoto walio chini ya miaka mitano walio katika vituo vya kulelea watoto wadogo mchana ambapo vituo vimeongezeka kutoka vituo mwaka hadi kufikia vituo mwaka c kusajili makao ya watoto ili kuwezesha upatikanaji wa huduma za msingi za malazi chakula malezi matunzo ulinzi afya na elimu kwa watoto walio katika mazingira hatarishi nchini
mpaka mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka yamesajiliwa jumla ya makao ya watoto na kutoa huduma kwa jumla ya watoto d kukuza upatikanaji wa haki kwa haraka kwa watoto walio katika mkinzano na sheria ambapo mahakama za watoto zimeongezeka kutoka mahakama tatu mwaka hadi mahakama zilizopo mwaka 
aidha mashauri ya watoto yaliripotiwa na kushughulikiwa katika mahakama za watoto kwenye mikoa e kuongeza wigo wa malezi mbadala kwa watoto kupitia huduma ya kuasili na malezi ya kambo ambapo watoto waliopata huduma hiyo wameongezeka kutoka watoto mwaka hadi kufikia watoto mwaka f kuongezeka kwa utoaji wa huduma za matunzo kwa watoto ambapo mashauri ya watoto yaliyoshughulikiwa na kutolewa uamuzi yaliongezeka kutoka mashauri mwaka hadi mashauri mwaka g kuwezesha kaya zenye umasikini uliokithiri kupata mafao ya kujikimu na kushiriki miradi ya jamii kupitia programu ya taifa ya kuondoa umasikini tasaf na h kuanza ujenzi wa kituo kikubwa jijini dodoma cha kuwatengamanisha watoto walio katika mazingira hatarishi kwa kuwapatia ujuzi maarifa na makuzi ili waweze kujitegemea
katika kuimarisha huduma za ustawi kwa watoto na familia katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha kusimamia na kufuatilia utoaji wa huduma katika makao ya watoto yanayomilikiwa na serikali na taasisi binafsi na kujenga makao mapya kwa ajili ya watoto wanaoishi katika mazingira hatarishi b kuunda kamati za ulinzi wa wanawake na watoto na kuzijengea uwezo ili kuhakikisha kuwa zinatekeleza afua za ulinzi na usalama wa wanawake na watoto na kulinda maadili chanya ya taifa c kusimamia kufuatilia na kuimarisha uanzishaji na uendelezaji wa vituo vya kulelea watoto wadogo na vituo vya maendeleo ya awali ya mtoto katika ngazi ya jamii ili kuboresha malezi na makuzi ya kila mtoto d kuimarisha huduma ya malezi mbadala na kuasili ili kuwezesha watoto walio katika mazingira hatarishi kupata huduma za msingi za kifamilia ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kuboresha uratibu kusaidia na kusimamia vituo vya kupokea na kuhifadhi watoto waliokataliwa na familia zao na waliokimbia vitendo vya ukatili f kuimarisha huduma kwa watoto walio katika mkinzano na sheria kwa kuboresha mahabusu za watoto kuboresha utoaji wa huduma katika shule ya maadilisho irambo inayotunza watoto waliohukumiwa kutokana na makosa ya jinai g kukamilisha ujenzi wa mahabusu ya watoto mkoani mtwara na kujenga mahabusu katika kanda ambazo hazina huduma hiyo ili kuboresha mazingira ya mahabusu za watoto h kujenga shule ya maadilisho katika makao makuu ya nchi dodoma na nyingine katika kanda ya ziwa i kusaidia vyombo vya usimamizi wa sheria kutoa haki kwa watoto walio katika mkinzano na sheria j kusimamia uanzishaji wa nyumba salama kwa ajili ya hifadhi ya waathirika wa ukatili wa kijinsia katika maeneo mbalimbali nchini k kuendeleza utekelezaji wa programu ya kijamii ya marekebisho ya tabia kwa watoto l kuimarisha huduma za usuluhisho wa migogoro ya ndoa na matunzo kwa watoto m kuendeleza utoaji wa elimu na uhamasishaji kuhusu utokomezaji wa vitendo vya ukatili dhidi ya watoto na n kuimarisha mabaraza ya watoto katika kujadili masuala yanayowahusu yakiwemo ya maadili na uzalendo ili kujenga jamii imara yenye uwezo na uzalendo wa kitaifa
watu wenye ulemavu 
ustawi wa watu wenye ulemavu ni muhimu katika kuleta maendeleo yenye uwiano katika jamii
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka inasisitiza usawa na haki
chama cha mapinduzi kimeendelea kuwatambua watu wenye ulemavu na kuwapatia kipaumbele katika masuala mbalimbali ikiwemo ajira na uteuzi ujenzi wa miundombinu rafiki huduma bora za afya uzazi salama marekebisho na utengamao pamoja na kukomesha vitendo vya ukatili na unyanyasaji vinavyoshusha utu wao vikiwemo ubaguzi uonevu pamoja na mila potofu
katika kipindi hicho mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuanzishwa kwa baraza la ushauri la taifa kwa ajili ya watu wenye ulemavu pamoja na kuundwa kwa kamati za kuhudumia watu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka wenye ulemavu katika ngazi ya taifa mikoa wilaya vijiji na mitaa vitongoji
hadi kufika mwaka kamati katika ngazi hizo zilikuwa zimeundwa katika mikoa halmashauri vijiji na mitaa vitongoji b kutungwa kwa sheria ya kuwezesha kiuchumi makundi maalam ya kijamii ambapo watu wenye ulemavu wameendelea kuwezeshwa kiuchumi kwa kupatiwa asilimia mbili ya mapato ya ndani ya halmashauri zote nchini
hadi mwaka jumla ya shilingi bilioni 
 zilikuwa zimetolewa kwa vikundi mbalimbali vya uzalishaji mali na utoaji wa huduma vya watu wenye ulemavu nchini kote c kutambua na kuwalinda watu wenye ulemavu dhidi ya vitendo vinavyoshusha utu na hadhi yao vikiwemo ubaguzi uonevu ukatili na mila potofu d kuwawezesha watu wenye ulemavu kushiriki katika shughuli za kijamii zikiwemo kuongeza fursa za elimu kwa kuwapatia vifaa maalum e kuanzishwa kwa kitengo maalum katika muundo wa serikali kinachoshughulikia masuala ya watu wenye ulemavu f kuhamasisha uwekaji wa miundombinu na mazingira rafiki kwa watu wenye ulemavu katika majengo ya umma na maeneo mengine ya huduma za jamii na g kusimamia na kutoa msaada wa kisaikolojia kwa watu wenye ulemavu
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kuendelea kuweka mazingira wezeshi na rafiki kwa watu wenye ulemavu ili waendelea kuchangia ipasavyo katika maendeleo ya taifa kwa kufanya yafuatayo a kufanya mapitio ya sera ya taifa ya maendeleo na huduma kwa watu wenye ulemavu ya mwaka pamoja na sheria ya watu wenye ulemavu na
ya mwaka ili kuendana na mabadiliko ya kisiasa kijamii kiuchumi na kiteknolojia b kuvifufua vyuo vya ufundi maalum ili viweze kuwapatia mafunzo maalum ya stadi za kazi na utengamano rehabilitation watu wenye ulemavu ili waweze kuajiriwa au kujiajiri c kuboresha rejista ya watu wenye ulemavu itakayotoa taarifa sahihi za watu wenye ulemavu ili kuimarisha utoaji wa huduma na misaada d kubuni na kutekeleza mikakati ya kuwawezesha kiuchumi watu wenye ulemavu ili waweze kutoa mchango wao katika maendeleo ya taifa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kujenga kusimamia na kuhimiza uwepo wa miundombinu rafiki ili kuhakikisha watu wenye ulemavu wanafikia huduma mbalimbali kwa urahisi f kubuni na kutekeleza mikakati mbalimbali ya kuwezesha watu wenye ulemavu kujiajiri na kuajiriwa g kuimarisha udhibiti wa vitendo vya kikatili na unyanyasaji vinavyoshusha utu na hadhi ya watu wenye ulemavu vikiwemo ubaguzi uonevu na mila potofu na h kuboresha na kusimamia utoaji wa msaada wa kisaikolojia kwa watu wenye ulemavu
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa kuwaondolea hofu watanzania wanapokuwa katika mazingira mbalimbali yaliyo hatarishi hususan wanapokabiliwa na magonjwa ambayo tiba zake zinahitaji mhusika kuwa vizuri kisaikolojia
hivyo kimekuwa kikiweka mkazo kwa serikali kuweka wataoa ushauri nasaha na msaada wa kisaikolojia kwa makundi mbalimbali
katika kipindi miaka mitano iijayo chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kuendelea kutoa huduma za ushauri nasaha na msaada wa kisaikolojia kwa wananchi wote wenye uhitaji huo
maji na usafi wa mazingira 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa maji ni msingi wa uhai wa binadamu na injini ya maendeleo ya kiuchumi na kijamii
upatikanaji wa uhakika wa huduma ya majisafi na salama na usafi wa mazingira huchangia sana katika kuzuia magonjwa na hivyo kuimarisha afya na kuboresha maisha ya wananchi kwa ujumla
ni kwa sababu hizi uimarishaji wa huduma ya maji imekuwa ni ajenda ya kudumu ya chama tangu nchi yetu ilipopata uhuru
katika kutekeleza ilani ya ccm ya mwaka serikali ya chama cha mapinduzi iliendelea kuchukua hatua madhubuti katika kuimarisha sekta ya maji nchini ikiwemo i kuendelea kulinda na kutunza vyanzo vya maji kupitia bodi za maji za mabonde nchini ii kuendelea kukarabati na kujenga miundombinu mipya ya usambazaji maji na iii kuimarisha mfumo wa kitaasisi wa kusimamia sekta ya maji ikiwa ni pamoja na kuanzisha wakala wa maji na usafi wa mazingira vijijini rural water supply and sanitation agency ruwasa
kutokana na hatua zilizochukuliwa katika kuimarisha sekta ya maji nchini mafanikio yafuatayo yamepatikana a nchi yetu imeendelea kuwa na rasilimali za maji za kutosha kukidhi mahitaji ya leo na vizazi vijavyo
kwa mujibu wa takwimu zilizopo nchi yetu ina wastani wa mita za ujazo bilioni za raslimali za maji kwa mwaka ambazo zinafaa kwa matumizi ya binadamu
kiwango hiki ni sawa na wastani wa mita za ujazo kwa mwaka kwa kila mtu ikiwa ni juu ya wastani wa mita za ujazo ambacho ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ni kiwango cha chini cha mahitaji ya maji kwa mtu kwa mwaka kinachokubalika kimataifa
chini ya kiwango hicho nchi huhesabika kuwa na uhaba wa maji water stress b katika kipindi cha kuanzia mwaka hadi jumla ya miradi ya maji vijijini na mijini imeendelea kutekelezwa ikiwemo miradi ya vijijini na miradi ya mijini
jumla ya miradi imekamilika ambapo miradi ni ya vijijini na ni ya mijini
miradi inaendelea kutekelezwa ikiwemo miradi ya vijijini na miradi ya mijini
baadhi ya miradi mikubwa iliyotekelezwa katika kipindi hiki ni pamoja na i upanuzi wa mitambo ya kuzalisha maji ya ruvu juu na ruvu chini na kuongeza uwezo wa kuzalisha maji kutoka mita za ujazo laki kwa siku hadi kuzalisha mita za ujazo laki kwa siku na kupanua mtandao wa usambazaji maji jijini dar es salaam na miji ya kibaha na bagamoyo ii miradi ya maji kutoka ziwa victoria kwenda katika miji ya bukoba musoma mwanza nansio sengerema lamadi magu misungwi kagongwa isaka nzega tabora na igunga iii mradi wa maji kutoka ziwa tanganyika kwenda katika mji wa ujiji kigoma na vitongoji vyake iv miradi ya maji katika halmashauri zote nchini v miradi ya maji katika miji ya makao makuu ya mikoa mipya nchini ikiwemo bariadi njombe na vwawa mlowo vi miradi mikubwa na ya kimkakati katika miji ya arusha kigoma lindi same mwanga orkusemet vii mradi mkubwa wa maji katika miji kupitia fedha za mkopo nafuu wa shilingi trilioni 
 kutoka serikali ya india umeanza kutekelezwa viii mradi wa maji mkubwa na wa kimkakati umeanza kutekelezwa wa kukabiliana na athari za mabadiliko ya mazingira wa simiyu simiyu climate resilience water project
mradi huu una thamani ya shilingi bilioni ukigharamiwa na serikali ya tanzania shirika la gcf na serikali ya ujerumani ix mradi wa maji mkubwa na wa kimkakati kutoka ziwa victoria kwenda katika miji ya mugango kiabakari na butiama umeanza kutekelezwa na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka x ujenzi wa mabwawa katika mikoa yenye ukame umeanza kutekelezwa ikiwemo mabwawa ya seke ididi kishapu shinyanga habiya itilima simiyu kawa nkasi rukwa matwiga chunya mbeya mwanjoro meatu simiyu igumila sikonge tabora mbuyuni monduli arusha kwagamacho mkinga tanga kiluluduga mkinga tanga doda mkinga tanga engikaret longido arusha kwamaligwa kilindi tanga bambamwarongo kilindi tanga kakesio ngorongoro arusha sengenya nanyumbu mtwara wanging ombe wanging ombe njombe na mlilingwa morogoro watu 
c upatikanaji wa huduma ya maji umeendelea kuimarika ambapo idadi ya wananchi wanaopata majisafi na salama vijijini imeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
kwa upande wa mijini idadi imeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
katika miaka mitano ijayo lengo la ccm ni kuona kuwa nchi inaendelea kuwa na usalama wa maji na kwamba huduma ya majisafi na salama inaendelea kuimarishwa na kuwafikia zaidi ya asilimia ya wakazi wa vijijini na zaidi ya asilimia kwa mijini ifikapo mwaka 
aidha ccm inalenga kuhakikisha kuwa kaya nyingi zaidi mijini zinaunganishwa katika mtandao wa maji taka
ili kufikia lengo hili ccm itaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kutekeleza kikamilifu mipango shirikishi ya usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji integrated water resources management and development plans b kutekeleza miradi ya ujenzi wa mabwawa ya kimkakati kwa lengo la kuimarisha uwezo wa kuhifadhi maji yakiwemo mabwawa ya kidunda lugola na farkwa c kukamilisha utafiti na kuanza kutekeleza mradi wa kuchukua maji kutoka ziwa victoria kuyapeleka katika miji ya singida na dodoma na vijiji vya kandokando ya bomba kuu d kukamilisha miradi mikubwa ya maji inayoendelea nchini kote na kuhakikisha vijiji vyote vilivyopo kando kando ya miradi hiyo mikubwa vinanufaika e kubuni na kutekeleza miradi ya maji katika vijiji na miji iliyopo katika maziwa makuu ya victoria tanganyika na nyasa f kupanua na kuboresha miradi ya maji ya kitaifa ya wanging ombe mugango kiabakari handeni trunk main htm chalinze na makonde ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kujenga angalau bwawa moja la ukubwa wa kati katika kila wilaya ili kupunguza kiwango cha maji ya mvua kinachopotea kwenda baharini kwa ajili ya kuongeza vyanzo vya maji vya uhakika na kuhakikisha upatikanaji wa huduma ya majisafi na salama unakuwa endelevu h kuhamasisha ujenzi wa miundombinu ya uvunaji wa maji ya mvua katika majengo ya serikali asasi za umma na nyumba za watu binafsi i kuanza kutekeleza programu ya kuvuna maji ya mvua hasa katika maeneo kame maeneo ya ufugaji na kwenye taasisi za huduma za jamii hususan mashule na vituo vya kutolea huduma ya afya vijijini zahanati vituo vya afya na hospitali j kuhakikisha kuwa miradi yote ya maji mijini inakuwa na mfumo wa kuondoa majitaka k kutekeleza miradi ya kimkakati ya kujenga mfumo wa uondoaji wa majitaka katika miji yote ya makao makuu ya mikoa nchini l kuimarisha usimamizi na uhakiki wa visima vya maji ili kuhakikisha vinatoa majisafi na salama na m kuimarisha mfuko wa taifa wa maji ili kuongeza uwezo wa kifedha katika kutekeleza miradi ya maji
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya nne sayansi teknolojia na ubunifu 
sayansi teknolojia na ubunifu ni nyezo muhimu katika kutatua changamoto mbalimbali za maendeleo hususan katika kuwezesha matumizi ya rasilimali kwa ufanisi zaidi
kwa kutambua umuhimu huo chama katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kimeendelea kuhimiza serikali kuchukuwa hatua mbalimbali ili kuhakikisha masuala hayo yanayozingatiwa
katika kipindi hicho mafanikio yafuatayo yamepatikana a kutolewa kwa mafunzo mbalimbali ya jinsi ya kuanzisha vituo vya ubunifu kwa taasisi mbalimbali za elimu ya juu ambayo yaliwezesha kuanzishwa kwa kumbi za ubunifu innovation hub na atamizi incubators katika vyuo vikuu nchini ikiwa ni pamoja na udsm chuo kiku cha dar es salaam sua innovation hub chuo kikuu cha sokoine cha kilimo bio innovation hub taasisi ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela udom innovation space chuo kikuu cha dodoma must innovation hub chuo kikuu cha iringa na zanzibar technology and business incubator taasisi ya karume ya sayansi na teknolojia b kukamilika kwa hatua ya kwanza ya ujenzi wa maktaba ya kisasa katika chuo kikuu cha sayansi na teknolojia mbeya yenye uwezo wa kuwahudumia wanafunzi kwa wakati mmoja c kuibua na kutambua wabunifu wachanga kupitia mashindano ya kimataifa ya sayansi teknolojia na ubunifu ambapo kati yao wabunifu mahiri wanaendelezwa ili ubunifu wao ufikie hatua ya kubiasharishwa na hivyo kuongeza fursa za ajira kwa vijana d kuanzishwa kwa vituo atamizi kwa ajili ya kukuza na kuendeleza ubunifu na hivyo kuwezesha kuanzishwa kwa makampuni yanayotokana na ubunifu e kukamilisha ujenzi wa uwekwaji wa vifaa vya kompyuta iliyo na uwezo mkubwa super computer katika vituo vipya vya kuendeleza ubunifu na ujasiliamali katika fani ya tehama katika taasisi ya afrika ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela arusha na taasisi ya teknolojia dar es salaam f kutekeleza kwa jumla ya miradi ya utafiti miradi ya ubunifu na miradi ya kuboresha miundombinu ya maabara za utafiti katika taasisi za elimu ya juu na utafiti
aidha watafiti wamejengewa uwezo katika masomo ya ngazi ya umahiri na uzamivu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuelimisha umma kuhusu matumizi ya sayansi teknolojia na ubunifu katika shughuli za kiuchumi na kijamii kwa kuandaa na kutoa makala zilizorushwa kwenye redio na runinga na h kukamilika kwa awamu ya kwanza na kuanza kwa awamu ya pili ya ujenzi wa maabara changamano ya kisasa na ya aina yake afrika mashariki na kati kwa ajili ya kudhibiti matumizi salama ya mionzi na kuendeleza sayansi na teknolojia za nyuklia katika tume ya nguvu za atomiki tanzania taec arusha
hivi sasa tunao watanzania wengi waliofunzwa vizuri na wenye utaalamu
wapo kwa sababu tulitumia rasilimali zetu kuwasomesha lazima wapewe majukumu ya kutuhudumia na kutumia rasilimali tulizonazo katika tanzania
juhudi zao zisipuuzwe eti kwa sababu bado hawajapata uzoefu au kwa sababu hapo mwanzo kazi yao haikuwa nzuri sana au haikufanywa kwa haraka au haijafikia kiwango cha kimataifa
wapeni nafasi tusipowapa nafasi wataalamu wetu nao wataendelea kuwa katika hali hiyo hiyo ambayo sasa inatuzuia kuwatumia
baba wa taifa mwl julius kambarage nyerere 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitahakikisha kuwa sayansi teknoloja na ubunifu vinatumika kikamilifu katika kuendesha sekta za kukuza uchumi kwa lengo la kufikia uchumi wa hadhi ya kipato cha kati ambao ni shindani jumuishi na unaoongozwa na viwanda
ili kutimiza azma hiyo chama kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha mfumo wa uratibu wa shughuli za sayansi teknolojia na ubunifu ili kuchangia kikamilifu katika ujenzi wa uchumi imara na endelevu b kutenga fedha kwa ajili ya kusomesha watanzania nje ya nchi katika vyuo bora duniani katika sayansi teknolojia na tiba ili kupata maarifa bora na ujuzi utakaochochea maendeleo nchini c kuweka mazingira wezeshi kwa wataalam wabobezi kutoka nje ya nchi kuja kufanya kazi nchini ili kuhawilisha maarifa na teknolojia kwa ajili ya maendeleo ya taifa d kuweka kipaumbele katika kujenga na kuendeleza uwezo wetu na kuimarisha matumizi salama ya sayansi teknolojia na ubunifu katika maeneo ya kimkakati ikiwemo matumizi salama ya teknolojia ya nyuklia na maendeleo ya teknolojia ya kidijitali digital technology e kubuni na kutekeleza mikakati mbalimbali ya kusimamia na kuendeleza masuala ya sayansi teknolojia na ubunifu nchini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kuratibu uwekezaji katika maendeleo ya sayansi teknolojia na ubunifu hususan tafiti zinazochochea ugunduzi invention na zitakazowezesha nchi kupunguza utegemezi wa teknolojia kutoka nje g kuanzisha makampuni ya ndani ya kimkakati katika sekta mbalimbali ili kuendeleza sayansi teknolojia na ubunifu kwa ajili ya maendeleo endelevu h kujenga mfumo shirikishi na endelevu wa ubunifu national innovation system kwa kusimamia kila hatua ya ubunifu ili kuhakikisha ubunifu unakuwa fursa ya kiuchumi na unaongeza tija katika shughuli za uzalishaji na hivyo kuchochea maendeleo ya kijamii na kiuchumi i kuibua kutambua na kuendeleza ubunifu na ugunduzi unaozalishwa nchini kwa ajili ya kutatua changamoto zinazoikabili jamii ya watanzania j kuongeza na kuimarisha vituo atamizi kwa ajili ya kukuza na kuendeleza wabunifu ili kulea na kuwezesha vijana na wataalam kuendeleza ujuzi wao na kuanzisha makampuni madogo madogo yanayotokana na ubunifu na hivyo kuchochea kuzalisha ajira na kuongeza uzalishaji k kutenga fedha za kutosha kwa ajili ya kuendeleza mawazo ya ubunifu wenye mchango wa moja kwa moja katika maendeleo ya uchumi wa viwanda nchini l kuimarisha na kuhamasisha matumizi ya sayansi teknolojia na ubunifu katika uchumi wa kidijitali digital economy husasan serikali mtandao miundombinu ya tehama katika nyanja zote za uchumi na ulinzi wa mitandao m kuboresha utekelezaji wa sera na mikakati ya utafiti kwa kutenga fedha za kutosha na kuimarisha mifumo ya uratibu na usimamizi ili matokeo ya utafiti yaweze kutumika kwa tija na kuchangia katika utatuzi wa changamoto kwenye sekta zilizofanyiwa utafiti na hivyo kuongeza kasi ya uzalishaji viwandani na maendeleo ya taifa kwa ujumla n kutenga fedha kwa ajili kuanzisha vituo vya umahiri vya sayansi na teknolojia centres of excellence katika taasisi za elimu ya juu nchini kwa kuzingatia maeneo ya kimkakati katika kujenga uchumi imara na endelevu o kuimarisha mafunzo kwa vitendo kwa wanafunzi wa vyuo vya sayansi na teknolojia pamoja na kukarabati karakana na kuziwekea vifaa vya kisasa vya kujifunzia na kufundishia ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka p kuboresha na kuongeza miundombinu na vifaa vya mafunzo kwa vitendo kwenye vyuo vikuu na taasisi za umma zinazotoa mafunzo ya tiba nchini ikiwemo ujenzi wa hospitali teaching hospitals mahsusi za mafunzo na utafiti q kuanzisha kituo kikubwa cha utafiti na uchunguzi wa mimea dawa na kujenga kiwanda cha kimkakati cha kuzalisha dawa zinazotokana na mimea na r kuimarisha mafunzo ya walimu wa sayansi teknolojia na ufundi katika ngazi za shule za msingi na sekondari vyuo vya mafunzo ya ufundi stadi na vyuo vya kati ili kuongeza uwepo wa nguvukazi ya kutosha na yenye ubora kwa ajili ya maendeleo ya viwanda nchini
uchumi wa kidijitali digital economy 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa uchumi wa kidigitali ni muhimu katika kuleta maendeleo kwa kuongeza ufanisi katika uzalishaji na utekelezaji wa shughuli mbalimbali na kutoa fursa za kuongeza vipato vya wananchi na taifa kwa ujumla
uchumi huo umeonekana kuwa eneo muhimu katika kuchangia kukuza uchumi nchini kama ilivyofanyika katika nchi nyingine za kipato cha kati
aidha uchumi wa kidijitali unarandana na mapinduzi ya nne ya viwanda yanayokuja na ambayo hayaepukiki
hivyo basi ccm itaendelea kusimamia serikali kuhakikisha kuwa teknolojia mpya za kidijitali zinatumika kuongeza ufanisi katika sekta za uzalishaji na kuepuka madhara yanayoweza kutokea
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama kitaelekeza serikali kufanya yafuatayo a kuandaa na kutekeleza mikakati ya kuendeleza na kuongeza uwezo wa kitaalam na matumizi ya teknolojia mpya za kidijitali b kudhibiti athari hasi zinazoweza kutokea kutokana na matumizi ya teknolojia mpya za kidijitali c kurahisisha utoaji wa huduma mbalimbali za serikali kwa umma kwa kuanzisha vituo vya huduma pamoja one stop centre ili kuongeza ufanisi na kurahisisha upatikanaji wa huduma za serikali d kuimarisha kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa tehama ikiwemo kujenga uwezo na kuongeza matumizi ya teknolojia mpya za kidijitali na artificial intelligence na e kuendeleza serikali mtandao inayozingatia usalama wa mifumo na taarifa za serikali na kuwarahisishia watumishi wa umma utendaji kazi na wananchi kupata huduma kwa urahisi na ufanisi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya tano ulinzi na usalama 
uhakika wa amani ulinzi na usalama ni nyenzo muhimu katika kuwawezesha wananchi kuishi na kuendelea na shughuli zao za maendeleo
katika miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kimeendelea kuhakikisha kuwa mipaka ya nchi yetu inakuwa salama muungano wetu unaimarishwa mapinduzi matukufu ya zanzibar yanalindwa pamoja na kuwepo kwa umoja mshikamano na utulivu
chama cha mapinduzi kimesimamia serikali zake ili kuendeleza ipasavyo masuala ya ulinzi na usalama na kupata mafanikio mbalimbali kama ifuatavyo a nchi imeendelea kuwa na umoja mshikamano amani na utulivu na hivyo kuwezesha wananchi kuendelea kufanya kazi zao katika hali ya amani utulivu na usalama b kuimarisha na kuboresha makazi ya maafisa na askari wa vyombo vya ulinzi na usalama kwa kujenga nyumba katika maeneo mbalimbali nchini kwa ajili jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania polisi magereza idara ya usalama wa taifa na uhamiaji c kuimarisha usalama wa raia na mali zao kwa kuhakikisha kila kata ina kuwa na askari wa kata ambaye anashirikiana na afisa mtendaji kata katika masuala ya ulinzi na kutoa taarifa za hali ya usalama katika vikao vya kamati za maendeleo za kata d kuimarisha huduma za kiuhamiaji kwa kuanzishwa na kutumika kwa mfumo wa uhamiaji mtadao ambao umewezesha kutoa pasipoti za kielektroniki kurahisisha huduma za kuhakiki hati za ukaazi kwa njia ya mtandao na kupunguza urasimu na muda wa upatikanaji wa hati za ukaazi pamoja na kuongeza maduhuli ya serikali e kurahisisha uombaji na utoaji wa viza kwa wageni kwa njia ya mtandao na kudhibiti watu wanaoingia na kutoka nchini e border management system f kuimarisha vyombo vya ulinzi na usalama kwa kuviongezea nguvu kazi zana za kisasa na vitendea kazi kama vile magari vifaa vya mawasiliano magari ya kubebea wagonjwa pamoja na vifaa mbalimbali vya kuzima moto na maokozi na pikipiki g kuongezeka kwa maarifa uzoefu na mbinu za kisasa za ulinzi wa amani katika vyombo vyetu vya ulinzi na usalama kutokana na ushiriki katika operesheni za ulinzi wa amani katika nchi mbalimbali duniani ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka h kuimarishwa kwa utendaji kazi wa vyombo vya ulinzi na usalama kwa kupatiwa mafunzo mbalimbali ndani na nje ya nchi
mafunzo hayo ya kitaalam na kitaaluma yalitolewa kwa maafisa wa vyombo vya ulinzi na usalama wakaguzi na askari wa jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania jeshi la polisi jeshi la magereza jeshi la zimamoto na uokoaji na idara ya uhamiaji i kuendelea kuimarika kwa majeshi yetu kutokana na kushirikiana na mataifa mengine na asasi za kitaifa na kimataifa katika kupambana na makosa yanayovuka mipaka hasa ugaidi uharamia utakatishaji wa fedha haramu biashara haramu ya dawa ya kulevya na usafirishaji haramu wa binadamu j vyombo vya ulinzi na usalama vimeshirikiana na wananchi katika kuimarisha ulinzi na usalama wa raia na mali zao k kurahisisha taratibu kwa wanaosafiri kwenda nje ya nchi kwa kuanzisha viza na pasi za kielektroniki l kuimarisha utambuzi wa watanzania na raia wengineo kwa kuanzisha mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida kuanzia mwaka ambapo vitambulisho vya taifa vilianza kutolewa na m kuimarika kwa mifumo ya ulinzi na usalama kwa kutambua na kusajili raia wa tanzania wageni wakazi na wakimbizi ambapo hadi kufikia yafuatayo yamefanyika i kutambuliwa na kusajiliwa kwa jumla ya watu na kuzalisha vitambulisho ii kuzalishwa kwa namba za utambulisho nin iii kutambua na kusajili wakimbizi na iv kuwezesha uunganishaji wa ofisi za usajili na utambuzi za wilaya na makao makuu kupitia mkongo wa mawasiliano optic fibre kati ya wilaya zinazopaswa kuunganishwa
katika miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuhimiza serikali zake kuimarisha ulinzi na usalama wa nchi yetu raia wake na mali zao ili kudumisha umoja mshikamano amani na utulivu ambazo ni tunu kuu za taifa letu
katika kufikia malengo hayo chama kitaelekeza serikali kutekeleza yafuatayo a kuimarisha ulinzi na usalama wa nchi na mipaka yake ili kudumisha muungano kulinda mapinduzi matukufu ya zanzibar umoja mshikamano amani na usalama wa raia na mali zao ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuendeleza jitihada za utatuzi wa changamoto za mipaka ya nchi yetu na nchi jirani c kuwawezesha ushirikiano wa vyombo vya ulinzi na usalama kufanya utafiti na ubunifu kwa kushirikiana na taasisi za utafiti d kuhusisha kikamilifu majeshi ya ulinzi na usalama katika kulinda miradi mikubwa ya kimkakati e kuhamasisha na kuelimisha wananchi juu ya masuala ya ulinzi uzalendo wa kitaifa usalama na umuhimu wa kushiriki katika ulinzi ikiwa ni pamoja na jeshi la akiba na ulinzi shirikishi ili kuimarisha ulinzi na usalama wa nchi yetu f kuimarisha mfumo wa ulinzi na usalama kwenye ngazi ya jamii ili kujenga mfumo wa kutambua kutoa taarifa na kuchukua hatua za awali dhidi ya vihatarishi vya ulinzi na usalama vinavyojitokeza katika maeneo yao kama ilivyokuwa kwenye mfumo wa nyumba kumi zamani g kuimarisha uwezo wa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama katika kushiriki shughuli za kiuchumi ikiwa ni pamoja na kuanzisha viwanda katika sekta ya ulinzi na maeneo mengine ya kimkakati h kuimarisha viwanda vya nyumbu na mzinga ili viweze kutimiza azma ya kuanzishwa kwake i kuimarisha jeshi la kujenga taifa jkt na jeshi la kujenga uchumi jku ili viwe vyombo vya kuwapatia vijana ujuzi wa kujiajiri na kuajiriwa na pia kuwa vyombo mahiri vya huduma na uzalishaji mali hasa katika ujenzi kilimo ufugaji na uvuvi j kupanua na kuongeza idadi ya kambi za jkt na jku ili kuwezesha vijana wengi zaidi wakiwemo wahitimu wote wa kidato cha sita kupata fursa ya mafunzo ili kujenga uzalendo na moyo wa kujitolea k kuliwezesha jeshi la polisi kuendelea na jukumu la kudhibiti hali ya uhalifu nchini kudumisha hali ya ulinzi na usalama wa raia na mali zao kudhibiti ajali za barabarani na kuongeza kasi na ufanisi wa upelelezi wa kesi za makosa ya jinai na mengineyo l kuboresha mazingira ya kazi kwa kuwapatia makazi bora na kuongezea uwezo wa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama kwa kuvipatia mafunzo ya kitaaluma na kitaalam vitendea kazi na zana za kisasa zinazoendana na teknolojia ya kisasa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka m kuendeleza ushirikiano na vyombo vya ulinzi na usalama vya nje ya nchi pamoja na taasisi mbalimbali za kimataifa interpol katika kukabiliana na kupambana na matishio ya kiusalama na makosa yanayovuka mipaka hususan ugaidi makosa ya kimtandao cyber crime uharamia utakatishaji fedha haramu biashara haramu ya madawa ya kulevya usafirishaji haramu wa binadamu ujangili na bidhaa bandia n kuliwezesha jeshi la magereza na vyuo vya mafunzo kuendelea na majukumu ya kutunza kuhifadhi na kufundisha wahalifu na kuzalisha mali ili yaweze kujitegemea o kuliwezesha jeshi la zimamoto na uokoaji kutekeleza wajibu wake katika kuhakikisha usalama wa moto na maokozi katika maeneo mbalimbali nchini na hasa kwenye miradi mikubwa na ya kimkakati ikiwemo ujenzi na upanuzi wa viwanja vya ndege ujenzi wa viwanda miradi ya umeme na gesi ujenzi wa bomba la mafuta treni ya umeme na uchimbaji wa madini p kuiwezesha idara ya uhamiaji kuendelea kutimiza wajibu wake wa kudhibiti uingiaji na utokaji wa watu nchini q kuwezesha mamlaka ya vitambulisho vya taifa kuendelea kutambua kusajili na kutoa vitambulisho vya taifa kwa raia wa tanzania wageni wakazi na wakimbizi kwa kuhakikisha i watu wote wenye sifa ya kusajiliwa na kupata utambulisho wa taifa wanasajiliwa na kupatiwa vitambulisho na ii taasisi zote za umma na binafsi zinaunganishwa na mfumo wa nida
kukabiliana na majanga 
nchi inapaswa kuwa katika hali ya utayari wakati wote kukabilina na maafa au majanga yanayoweza kutokea kutokana na sababu mbalimbali ili kuokoa maisha na mali za wananchi
kwa mantiki hiyo chama cha mapinduzi wakati wote kimeendelea kuhakikisha serikali inaimarisha na kuvisimamia kikamilifu vyombo vya kukabiliana na maafa na majanga na kuhakikisha vinakuwa na mpango wa utayari wa kuzuia kujiandaa kukabili na kurejesha hali haraka pindi maafa yanapotokea
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama kimeendelea kusimamia serikali katika kukabiliana na majanga na maafa na kupata mafanikio yafuatayo a kuendelea kutoa elimu ya usimamizi wa maafa kwa kamati za kudumu za bunge na kamati za maafa katika mikoa kumi ya songwe iringa arusha kilimanjaro lindi mara mwanza mtwara shinyanga na rukwa
vilevile elimu kuhusu maafa imetolewa kwa umma kupitia ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka vyombo vya habari na maadhimisho ya siku ya maafa duniani kila mwaka b kuandaliwa kwa mipango ya kujiandaa na kukabili maafa ya katika halmashauri za wilaya nane ili kuwezesha halmashauri hizo kuwa na utayari wa kukabiliana na maafa pindi yanapotokea c kuongezeka kwa upatikanaji wa taarifa za uhakika za hali ya hewa katika maeneo mbalimbali nchini kutokana na kusimika vituo vya kisasa vya kufuatilia taarifa hizo ikiwa ni vituo vya kupima uwingi wa maji kwenye mabonde ya mito
upatikanaji wa uhakiki wa taarifa za hali ya hewa umesaidia vyombo vya kuwa tayari kukabiliana maafa pindi dalili zinapojitokeza d kutolewa kwa misaada kibinadamu kufuatia maafa yaliyojitokeza katika halmashauri zilizopo katika mikoa e kufanyika kwa ukarabati wa taasisi za umma na nyingine kujengwa upya na kurejesha miundombinu kufuatia tetemeko lililotokea mkoani kagera mwaka f kuanzishwa kwa kituo cha menejimenti ya maafa na mawasiliano ya dharura ambacho kinatekeleza shughuli za operesheni na mawasiliano ya dharura nchini g kupatikana kwa eneo kwa ajili ya ujenzi wa kituo cha kudumu cha menejimenti ya maafa na mawasiliano katika jiji la dodoma na h kupeleka misaada ya kibinadamu kwa nchi jirani zilizopatwa na maafa ya kimbunga na mafuriko
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuhakikisha serikali inaendelea kusimamia kikamilifu vyombo vinavyoshughulika na maafa kuwa na mpango wa utayari wa kuzuia kujiandaa kukabili na kurejesha hali haraka pindi maafa yanapotokea kwa kuchukua hatua zifuatazo a kujenga na kuimarisha uwezo wa kitaifa wa uokozi katika maafa makubwa kama vile ajali za baharini kwenye maziwa migodini na mahala pengine b kuzijengea uwezo wizara taasisi na mamlaka za serikali za mitaa kwa kuandaa mikakati ya kupunguza madhara ya maafa na mipango ya kujiandaa na kukabiliana na maafa c kuainisha maeneo yenye vihatarishi vikubwa vya kukumbwa na maafa majanga na kuweka mfumo wa tahadhari ya awali kwa jamii d kutekeleza mikakati ya kitaifa kikanda na kimataifa ya upunguzaji wa athari za maafa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kutoa elimu ya kuzuia na kukabiliana na maafa kwa umma na katika taasisi mbalimbali f kujenga uwezo wa wataalam kiujuzi na maarifa na kuwezesha upatikanaji wa vifaa vya kisasa katika kukabiliana na majanga maafa mbalimbali g kuweka mikakati ya kushirikiana na sekta nyingine katika kuzuia na kukabiliana na maafa katika ngazi zote hususan ngazi za chini na h kujenga kituo cha kudumu cha taifa cha menejimenti ya maafa na mawasiliano katika jiji la dodoma
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya sita utawala bora utawala wa sheria na madaraka ya wananchi 
uwepo wa utawala bora utawala wa sheria na madaraka kwa wananchi ni matakwa muhimu yaliyoanishwa katika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na katiba ya zanzibar
chama cha mapinduzi kimeendelea kuzisimamia serikali zake kutekeleza misingi hiyo kwa kuhakikisha utawala bora utawala wa sheria na madaraka kwa wananchi vinaimarishwa
utawala bora 
maendeleo ya nchi na ustawi wa jamii unahitaji uwepo wa utawala bora katika nchi
utawala bora unahakikisha kuwa utaratibu wa kufanya maamuzi na kutekelezwa kwa ajili ya maendeleo na ustawi wa jamii unazingatia misingi ya utu haki ushirikishwaji demokrasia uwajibikaji uwazi utekelezaji tija ufanisi usawa na ushiriki wa makundi yote
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kilihakikisha kuwa taifa linakuwa na utawala bora unaozingatia misingi hiyo ili kutoa huduma bora kwa wananchi na kutokomeza umasikini katika jamii
mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na a kuimarika kwa hali ya amani na utulivu nchini kutokana na hatua mbalimbali zilizochukuliwa za kuhakikisha wananchi wanapata fursa ya kushiriki katika shughuli za maendeleo bila kuwepo bugudha b kuimarika kwa uhuru katika utendaji kazi wa mihimili ya dola kwa kuendelea kutekeleza majukumu yake kwa uhuru pasipo kuingiliana c kutekeleza mikakati na maazimio ya kikanda na kimataifa yanayohusiana na utawala bora na haki za binadamu na d kuimarika kwa matumizi sahihi ya rasilimali za nchi hali ambayo imechangia kwa kiasi kikubwa kuchochea maendeleo ya kiuchumi kijamii kiraia kisiasa kiutamaduni na utaifa
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuhakikisha viongozi wanaoteuliwa ni waadilifu wawajibikaji wanaoleta matokeo chanya na kutumia rasilimali za umma kwa ajili ya maendeleo ya wananchi
ili kufikia azma hiyo chama kitaelekeza serikali kufanya yafuatayo a kuhakikisha kuwa madaraka kwa umma yanabaki kuwa ndio msingi wa utawala katika nchi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuimarisha taasisi za utawala bora maadili na uwajibikaji kama vile ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali sekretarieti ya maadili ya viongozi katika utumishi wa umma takukuru tume ya haki za binadamu na utawala bora na mamlaka ya kupambana na dawa za kulevya ili ziweze kutimiza wajibu ipasavyo c kujenga jamii yenye ari na uhuru wa kujieleza kuishi mahali popote nchini kushiriki katika masuala ya kisiasa kwa kuzingatia maadili na sheria za nchi d kuimarisha ufuatiliaji na tathmini ya utekelezaji wa mipango na shughuli za serikali e kusimamia nidhamu uadilifu uwazi na uwajibikaji miongoni mwa viongozi watumishi wa umma na wafanyakazi wengine f kujenga jamii inayoheshimu na kuthamini utu usawa na haki g kuimarisha ujumuishaji wa masuala yahusuyo haki na wajibu wa makundi maalum ikiwemo huduma kwa watu wenye ulemavu unyanyasaji wa kimaumbile n
anuai za jamii katika shughuli mbalimbali za serikali na h kutunga sheria ya usuluhishi ili pamoja na mambo mengine itumike katika kusimamia masuala ya usuluhishi nchini
maadili katika utumishi wa umma 
maadili ya viongozi na watumishi wa umma ni suala muhimu na la kipaumbele katika harakati za kujipatia maendeleo
maadili ni msingi muhimu si tu katika mwitikio na dhamira ya uadilifu uwazi uwajibikaji na ari ya kutojihusisha na masuala ya rushwa bali ni chemchem inayowafanya watumishi kujikita katika utoaji wa huduma bora kwa jamii bila upendeleo
kwa kutambua umuhimu huo chama cha mapinduzi katika miaka mitano iliyopita kimeendelea kutilia mkazo suala la maadili kwa kuchukua hatua zilizolenga kuimarisha nidhamu ya watumishi kwa lengo la kuwezesha utoaji wa huduma bora kwa wananchi
mafanikio yaliyopatikana ni kama ifuatavyo a kufanya marekebisho ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma ya mwaka yaliyoongeza kifungu kinachotoa tafsiri ya mgongano wa masilahi kwa mtoto chini ya miaka kuongeza jukumu la kufanya uhakiki wa tamko la rasilimali na madeni kwa viongozi wa umma kwa mujibu wa sheria na kumpa kamishna wa maadili mamlaka ya kuwaita viongozi wa umma kwa ajili ya mahojiano b kuandaa kanuni za sheria ya maadili ya viongozi wa umma udhibiti wa mgongano wa masilahi ili kuziba ombwe lililojitokeza kutokana na kukosekana kwa kanuni zinazofafanua baadhi ya vipengele katika ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sheria kuhusu masuala ya mgongano wa masilahi kutokana na marekebisho ya sheria yaliyofanyika na c kuandaliwa kwa kanuni za maadili utaratibu wa kushughulikia malalamiko ya ukiukwaji wa maadili katika baraza la maadili
chama cha mapinduzi katika kipindi cha miaka mitano ijayo kitaendelea kuhakikisha suala la maadili ya viongozi na watumishi wa umma linatiliwa mkazo na kuimarishwa zaidi ili wananchi waendelee kunufaika na huduma bora kulingana na matarajio yao
ili kufikia malengo hayo chama kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kusimamia nidhamu uadilifu uwazi uzalendo wa kitaifa moyo wa kujitolea na uwajibikaji miongoni mwa viongozi na watumishi wa umma b kuongeza watumishi wenye sifa stahiki kwenye utoaji huduma na kuhimiza watumishi wa umma kufanya kazi kwa juhudi maarifa ubunifu na weledi katika kujenga taifa letu c kudhibiti migongano ya masilahi katika shughuli za umma kwa kusimamia mifumo iliyopo d kujenga jamii inayoheshimu na kuthamini utu haki maadili na nidhamu na e kuimarisha sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma ili iweze kuboresha utekelezaji wa majukumu yake kwa ufanisi
mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi 
mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi ni suala muhimu kwa kuwa athari zake ni kubwa katika harakati za kufikia maendeleo ya kijamii na kiuchumi
endapo suala la rushwa litaendelea kutokuchukuliwa hatua stahiki juhudi za kujenga uchumi imara ambao utachangia kupunguza kiwango cha umasikini wa wananchi hazitoweza kuzaa matunda
chama cha mapinduzi kwa kutambua umuhimu wa kutokemeza adui rushwa na ufisadi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kiliisimamia serikali kuendeleza vita dhidi ya rushwa na ufisadi kwa kuchukua hatua mbalimbali na kupata mafanikio makubwa
hatua hizo ni pamoja na kuendelea kuimarisha vyombo vinavyohusika na vita dhidi ya rushwa na ufisadi hususan taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa na ufisadi nchini kwa kufungua ofisi mpya katika wilaya zote ambazo hazikuwa na ofisi za takukuru na kuanzishwa kwa mahakama ya makosa ya rushwa na uhujumu uchumi
matokeo yaliyopatikana kutokana na hatua hizo ni pamoja na kuimarika kwa mifumo ya utoaji haki kuongezeka uwajibikaji na uwazi miongoni viongozi na watumishi wa umma na kuongezeka kwa kasi ya ushughulikiaji wa mashauri yanayohusiana na rushwa na ufisadi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
mafanikio hayo yamepatikana kutokana na hatua mbalimbali zilizochukuliwa katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ni kama ifuatavyo a kuanzishwa kwa mahakama ya makosa ya rushwa na uhujumu uchumi katika mahakama kuu ya tanzania hatua ambayo imeonesha nia ya serikali kupambana kwa dhati na rushwa na ufisadi nchini b kesi mpya za rushwa zimefunguliwa katika mahakama mbalimbali nchini ambapo watuhumiwa wa kesi hizo walipatikana na hatia na kuhukumiwa kifungo au kulipa faini au vyote kwa pamoja c kiwango cha kushinda kesi kilipanda kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka d kuongezeka kwa kasi ya utambuzi na urejeshaji mali au fedha zilizotokana na vitendo vya rushwa na ulimbikizaji mali kwa viongozi na watumishi wa umma ambapo shilingi bilioni 
 ziliokolewa na kutaifisha nyumba na magari e kuongezeka kwa mwamko wa wananchi kutoa taarifa kuhusu vitendo vya rushwa ambapo mwaka vitendo vya rushwa viliripotiwa ikilinganishwa na vitendo vya mwaka 
hii imetokana na kuboresha mfumo wa kupokea na kulinda vyanzo vya taarifa whistle blowers na wananchi kuongeza imani kwa serikali yao na f miradi ya maendeleo yenye thamani ya shilingi trilioni 
 ilifuatiliwa katika sekta za afya maji ujenzi na elimu kwa lengo la kuhakiki thamani halisi ya matumizi ya fedha za umma katika miradi hiyo
chama cha mapinduzi katika kipindi cha miaka mitano ijayo kwa kutambua kuwa rushwa ni adui wa haki na kwamba hakitavumilia vitendo vya rushwa na ufisadi kwa namna yeyote ile
ili kufikia malengo hayo chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha mifumo na mamlaka ya kuzuia na kupambana na rushwa nchini takukuru ili iweze kufanya kazi zake kwa ufanisi na kupitia sheria ya kuzuia na kupambana na rushwa na
 ya mwaka ili kupunguza makosa ya rushwa kutokana na mabadiliko ya mienendo na vitendo vya rushwa b kudhibiti matumizi mabaya ya ofisi na upotevu wa fedha za umma na kukabili vitendo vya rushwa katika maeneo mbalimbali c kubuni na kutekeleza mikakati mipya ya kupambana na rushwa na ufisadi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuhamasisha na kuishirikisha jamii katika mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi na e kutoa elimu na kuendelea kufanya tafiti mbalimbali ili kubaini na kuziba mianya mipya ya rushwa na ufisadi
demokrasia na haki za binadamu 
chama cha mapinduzi kimeendelea kusimamia serikali kuhakikisha kuwa demokrasia na haki za binadamu nchini zinalindwa na kuheshimiwa kwa kuzingatia katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na katiba ya zanzibar
vilevile nchi yetu ni mwanachama wa umoja wa afrika na umoja wa mataifa na imeridhia mikataba na itifaki mbalimbali za kikanda na kimataifa zinazohusu haki za binadamu na kuendelea kutekeleza haki hizo kupitia mipango na programu mbalimbali za serikali
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa haki za elimu afya na maji safi na salama na huduma nyingine muhimu b kuimarika kwa mfumo wa demokrasia ya kubadilishana viongozi wa nchi kwa njia ya amani katika pande zote za muungano na kuifanya nchi yetu kuwa nchi ya kwanza katika ukanda huu kuwa na msingi wa mfumo imara wa kubadilishana madaraka c ushirikishwaji wa wananchi moja kwa moja au kupitia kwa wawakilishi wao katika uongozi na utawala wa nchi d kuimarika kwa upatikanaji wa haki kwa kuboresha mhimili wa mahakama ya tanzania kwa kuijengea miundombinu ya utoaji haki upatikanaji haraka wa nyaraka zinazohusiana na mashauri na kutungwa kwa mwongozo wa mwaka wa kushughulikia mashauri yanayohusiana na makundi maalum ndani ya kipindi kisichozidi miezi sita e wananchi wameendelea kupata haki mbalimbali ikiwemo uhuru wa kutoa mawazo kupiga na kupigiwa kura faragha haki ya kumiliki mali haki ya kuishi popote usawa mbele ya sheria haki ya watu kuwa na amani na usalama haki ya kuishi na haki ya watu kujitawala kwa kuhakisha kwamba taifa linaendelea kutafsiri uhuru tulioupata mwaka na mapinduzi matukufu ya zanzibar ya mwaka kwa vitendo f kuandaa na kukubaliwa kwa taarifa ya pili ya nchi ya haki za binadamu chini ya mfumo wa umoja wa mataifa wa mapitio katika kipindi maalum na kuiwasilisha kwenye baraza la haki za binadamu la umoja wa mataifa mwaka 
kutokana na taarifa hiyo mapendekezo yamepokelewa na kuridhiwa yanayoendana na misingi ya katiba sheria sera mila na desturi za watu wa tanzania ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuimarisha juhudi za kutokomeza vitendo vya ukatili dhidi ya wanawake watoto na wazee kwa kutekeleza afua mbalimbali ikiwemo mpango kazi wa kitaifa wa haki za binadamu wa na kutunga sheria ya msaada wa kisheria ya mwaka ili kuhakikisha serikali asasi za kiraia na wananchi wanatekeleza wajibu wa kulinda na kukuza haki za binadamu h kuimarisha mifumo ya ulinzi uhifadhi na uendelezaji wa haki za watoto wanawake na wazee kupitia sekta mbalimbali kwa kuendelea kutekeleza mpango kazi wa taifa wa kutokomeza ukatili dhidi ya wanawake watoto na wazee tanzania wa mwaka hadi i rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa mamlaka aliyopewa kwa mujibu wa katiba kuwaachia huru wafungwa waliokidhi vigezo kutoka magerezani katika kipindi cha miaka mitano iliyopita na j kuimarika kwa hali ya demokrasia nchini kutokana na nchi yetu kuendelea kuheshimu sheria na utamaduni wa kufanya uchaguzi mara kwa mara kwa lengo la kuwawezesha wananchi kuwachagua viongozi wanaowataka
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuheshimu na kulinda misingi ya demokrasia na haki za binadamu kwa ajili ya ustawi wa taifa kwa kuzingatia katiba ya nchi
lengo la chama cha mapinduzi katika kipindi hiki ni kuhakikisha kuwa wananchi wanaendelea kupata haki kwa mtu mmoja mmoja na makundi mbalimbali
ili kutimia azma hiyo chama cha mapinduzi kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuelimisha wananchi kutambua haki zao na kutumia fursa zilizopo kujiendeleza kwa kuzingatia matakwa na misingi ya katiba na sheria za nchi b kuheshimu na kuzingatia mifumo ya kulinda haki za binadamu kwa mtu mmoja mmoja makundi na jamii kwa ujumla c kubuni na kutekeleza mikakati ya kukuza kulinda na kutekeleza misingi ya haki za binadamu na wajibu wao d kuweka mazingira rafiki kwa wananchi kufikia vyombo vinavyosimamia haki katika ngazi zote na e kuweka mazingira wezeshi ya haki kwa wananchi kushiriki katika shughuli mbalimbali za kiuchumi kijamii na kisiasa
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka katiba na utawala wa sheria 
utawala wa sheria ni muhimu katika kuhakikisha kuna uzingatiwaji wa misingi ya utoaji haki
katika kuimarisha utawala wa sheria nchini kama moja ya nguzo kuu za utawala bora na demokrasia kwa kipindi cha mwaka hadi serikali imeendelea kuimarisha mifumo na misingi ya utawala wa sheria na kupata mafanikio yafuatayo a kuongeza uelewa wa wananchi kuhusu sheria mbalimbali kwa kutafsiri sheria kutoka lugha ya kiingereza kwenda kiswahili ikilinganishwa na sheria zilizokuwa zimetafsiriwa hadi mwaka b kuimarisha upatikanaji wa haki kwa wote na kwa usawa kwa kutunga sheria ya msaada wa kisheria ya mwaka na kanuni na maadili kwa watoa huduma ya msaada wa kisheria za mwaka c tija na ufanisi katika kutoa huduma za kisheria kwa umma na kwa serikali umeongezeka kutokana na kuboreshwa kwa muundo wa ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kwa kuanzishwa ofisi ya mwendesha mashtaka na ofisi ya wakili mkuu wa serikali d huduma za mahakama zimendelea kuboreshwa kupitia mkakati wa kuboresha mahakama nchini ambapo ujenzi wa mahakama kuu mbili katika mikoa ya kigoma na mara na ukarabati katika mahakama ya mbeya umekamilika ujenzi wa mahakama za wilaya ambazo ni pamoja na kibaha bagamoyo kigamboni ilala longido kilwa ruangwa chato mkuranga kondoa bukombe kasulu na chunya umekamilika
vilevile ujenzi wa mahakama tano za hakimu mkazi ikiwemo za geita njombe na simiyu umekamilika e kuwa na wasajili wasaidizi katika halmashauri zote ambao wamewezesha uratibu na utoaji wa msaada wa kisheria kwa mafanikio makubwa kwa wananchi f kuimarisha utendaji wa mabaraza ya ardhi na kuyaingiza katika mfumo wa kawaida wa utoaji haki g kusogeza huduma za kisheria karibu na wananchi kwa kuanzisha huduma ya mahakama zinazotembea ikiwa ni pamoja na kuimarisha matumizi ya tehama katika uendeshaji wa mashauri h kuimarisha usimamizi wa biashara ya madini nchini kwa kutunga sheria the mining act cap
 na kanuni zake kwa ajili ya uanzishwaji wa masoko ya madini ambayo yamekuwa na manufaa kwa watu jamii na taifa kwa ujumla i kuwaachilia mahabusu waliokuwa wameshikiliwa magerezani kwa muda mrefu kupitia ofisi ya mwendesha mashitaka ya taifa kwa utaratibu wa kuwafanyia mapitio katika kila gereza na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka j kuboresha ufanisi na ubora wa huduma za mahakama kwa kuajiri jumla ya watumishi wa kada mbalimbali ukiwemo uteuzi wa majaji wa mahakama kuu na majaji wa mahakama ya rufani pamoja na mahakimu 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendeleza juhudi za kuimarisha utawala wa sheria nchini kwa kuelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kulinda haki za kikatiba za wananchi wanaoshiriki katika mijadala mbalimbali inayohusu maendeleo ya taifa lao na kutoa elimu kwa umma juu ya masuala ya katiba na sheria ili kuimarisha misingi ya ukatiba constitutionalism demokrasia utawala bora na utawala wa sheria b kuchukua hatua zaidi za kupunguza mrundikano wa kesi mahakamani c kuimarisha mfumo wa wasajili wasaidizi katika halmashauri zote ili kuwezesha uratibu na utoaji wa msaada wa kisheria kwa wananchi ikiwemo msaada wa huduma za kisheria kwa masuala ya mirathi na ndoa d kuhakikisha huduma bora za sheria zinapatikana kwa wakati na kwa gharama nafuu kwa kuongeza wataalam miundombinu vitendea kazi na kusogeza huduma karibu na wananchi e kuimarisha vyombo vya sheria kwa kuongeza wigo wa huduma za utoaji wa haki nchini f kuboresha miundombinu ili kuweka mazingira wezeshi ya kufanyia kazi kwa kujenga majengo ya mahakama katika ngazi mbalimbali kujenga ofisi za mashtaka katika ngazi ya wilaya na kujenga ofisi za taasisi za makao makuu dodoma g kuimarisha matumizi ya lugha ya kiswahili katika kutoa huduma za kimahakama na kwenye uandishi wa nyaraka za kisheria h kujenga mifumo ya tehama na kuendelea kuhimiza matumizi yake katika utoaji haki i kuharakisha upelelezi wa mashtaka ili kuharakisha upatikanaji haki nchini j kuzingatia matumizi ya adhabu mbadala ili kupunguza mlundikano wa mahabusu wafungwa magerezani na kupunguza gharama za uendeshaji wa kesi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka k kuimarisha tume ya utumishi wa mahakama ili iweze kusimamia kwa ufanisi maadili na nidhamu katika utumishi wa mahakama na l kuimarisha utendaji kazi wa watumishi katika sekta ya sheria kwa kuwapatia mafunzo mbalimbali ili kuongeza weledi na ubobezi katika tasnia husika na kuendana na kasi ya mabadiliko ya sheria kikanda na kimataifa
serikali za mitaa 
serikali za mitaa ni vyombo vya wananchi kwa ajili ya kujiamulia mambo yao ikiwemo shughuli za maendeleo ya kijamii kiuchumi na kisiasa
serikali hizi zimeundwa kwa ajili ya kupeleka madaraka na huduma karibu na wananchi na kuhakikisha wananchi wanashirikishwa katika uandaaji na utekelezaji wa mipango ya maendeleo vijijini na mijini
serikali za mitaa zimeendelea kuimarika na kutoa huduma bora kwa wananchi
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a kurekebishwa kwa sheria ya fedha za serikali za mitaa sura ili kuimarisha utoaji na usimamizi wa mikopo ya vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
kutokana na sheria hiyo mamlaka za serikali za mitaa zimetakiwa kutenga kiwango cha asilimia ya mapato ya ndani na kuwapatia wanawake asilimia vijana asilimia na watu wenye ulemavu asilimia b mikopo ya shilingi bilioni 
 imetolewa ambapo vikundi vya wanawake vimepata shilingi bilioni 
 vikundi vya vijana shilingi bilioni 
 na vikundi vya watu wenye ulemavu shilingi bilioni 
 mikopo hiyo imenufaisha jumla ya vikundi vikiwemo vikundi vya wanawake vikundi vya vijana na vikundi vya watu wenye ulemavu c kuondolewa kwa kodi zenye kero ambapo ushuru wa mazao umepunguzwa kutoka asilimia hadi asilimia kwa mazao ya kibiashara na chakula yanayozidi tani moja na kuondolewa ushuru kwa wafanyabiashara wadogo wanaofanya shughuli zao katika maeneo yasiyokuwa rasmi d kuongeza udhibiti wa mapato ya ndani ya halmashauri kupitia mifumo ya kielektroniki ambapo halmashauri zimekusanya jumla ya shilingi trilioni 
 kati ya shilingi trilioni 
 zilizokadiriwa sawa na asilimia ya lengo e miradi ya kimkakati yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetekelezwa katika halmashauri na kuziwezesha mamlaka ya serikali za mitaa kuongeza mapato ya ndani ya halmashauri f majengo ya utawala ya halmashauri yamejengwa ili kuboresha mazingira ya kufanyia kazi
kati ya hayo majengo yamekamilika katika halmashauri za wilaya za gairo itigi mkinga mkalama ikungi nanyamba rorya na kilindi itilima halmashauri za miji za newala ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mafinga na njombe na halmashauri ya manispaa ya kigamboni na halmashauri zinaendelea na ukamilishaji wa miradi g kuimarisha usimamizi wa serikali za mitaa ambapo ofisi nne za wakuu wa mikoa ya njombe songwe geita na dodoma zimejengwa
aidha nyumba za wakuu wa mikoa minne ya simiyu mwanza njombe na songwe zimekamilika
vilevile nyumba tatu za makatibu tawala wa mikoa ya simiyu njombe na songwe zimekamilika h kuboreshwa kwa mazingira ya kazi kwenye ofisi za wilaya kwa kujenga na kukarabati ofisi za wakuu wa wilaya katika wilaya za mwanga kigamboni ubungo wanging ombe kalambo muleba biharamulo ruangwa busega mbinga nyamagana na ikungi
vilevile nyumba nne za wakuu wa wilaya za wanging ombe mlele kyerwa na kalambo zimejengwa na kukamilika na nyumba tano za makatibu tawala wa wilaya za mlele tanganyika kyerwa kaliua na itilima zimejengwa na zinatumika i kuboreshwa kwa usimamizi wa serikali za mitaa ambapo ofisi za maafisa tarafa zimejengwa katika mikoa ya katavi tanga dar es salaam kagera shinyanga kigoma lindi mbeya mtwara na ruvuma j kupatia ufumbuzi wa kero za wafanyabiashara ambapo wafanyabiashara ndogo ndogo wametengewa maeneo ya kufanya shughuli zao na kupewa vitambulisho maalum vinavyowawezesha kufanya biashara bila bugudha
jumla ya vitambulisho vimetolewa kwa wafanyabiashara wadogo na kiasi cha shilingi bilioni 
 kimekusanywa k kuimarisha makusanyo ya mapato ya ndani ya halmashauri kwa kununua na kugawanywa mashine za kukusanyia mapato point of sale pos l kurahisisha upatikanaji wa mifumo mbalimbali ya tehama katika halmashauri mikoa taasisi na wizara mbalimbali kwa kusanifu na kujenga mifumo ya mtandao kiambo lan na mtandao mpana wan ambao imeunganishwa na mikoa na halmashauri za tanzania bara
vilevile mfumo huu umewezesha na kuimarika kwa matumizi ya fedha katika serikali za mamlaka za mitaa ambapo halmashauri zilizopata hati inayoridhishwa zimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka m kurahisisha urasimishaji wa biashara kupunguza urasimu wa utoaji huduma za biashara na kuongeza idadi ya biashara zinazosajiliwa na halmashauri na kuongeza mapato ya ndani kwa kuanzishwa vituo vya utoaji huduma za biashara na uwekezaji one stop business centres katika halmashauri za mikoa ya dodoma na kigoma ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka n kuimarisha usafi wa mazingira na afya za wananchi kwa kujenga madampo saba ya kisasa katika majiji ya dodoma tanga mbeya kigoma mtwara mwanza na arusha na kukarabati madampo mawili katika halmashauri za manispaa za moshi na lindi
aidha magari kwa ajili ya kusomba taka mitambo mikubwa kwa ajili ya kupakia taka ununuzi wa skip bucket o kuboresha mazingira ya usafiri na kuongeza mapato ya halmashauri kwa kujenga stendi tisa za mabasi katika manispaa za iringa songea sumbawanga singida miji ya njombe mpanda kibaha korogwe na bariadi p kuboresha mazingira ya kufanyia biashara na kuongeza mapato ya halmashauri kwa kujenga masoko ya kisasa katika halmashari ya manispaa za temeke masoko sita kijichi makangalawe mbagala kilakala mtoni na mbagala ilala tatu kigalagila bomubomu minazi mirefu kinondoni moja bwawani mtwara mikindani moja na halmashauri ya jiji la dodoma soko moja q kuwapatia wananchi maeneo ya kupumzikia na kuongeza mapato kwa kujenga maeneo manne ya mapumziko recreational parks katika jiji la dodoma na halmashauri ya manispaa ya mtwara mikindani
vilevile vituo vitatu vya kuegesha malori ya mizigo vimejengwa katika halmashauri za manispaa ya sumbawanga mji wa bariadi na jiji la dodoma r kuboresha huduma za machinjio kwa kujenga machinjio tano za kisasa katika halmashauri za lindi songea shinyanga na geita s kuboresha maeneo ya makazi yasiyopangwa resettlement scheme katika kata za jiji la dar es salaam kwa kuboresha barabara za mitaa ujenzi wa mifereji ya maji ya mvua yenye urefu wa kilomita na t kubuni kusanifu na kutengeneza mifumo ya tehama ambayo imesaidia kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa majukumu mbalimbali na kuongeza uwazi na uwajibikaji
mifumo hiyo ni pamoja na i kuboresha mtandao kiambo kwa halmashauri na mtandao mapana wa or tamisemi kwa mikoa na halmashauri lan and wan improvement
aidha mtandao huu umeunganisha wizara tatu na taasisi za serikali na umewezesha kurahisisha upatikanaji wa mifumo ya tehama kwa njia ya kielektroniki na uendeshaji wa mikutano kwa video video conference kati ya ofisi za wakuu wa mikoa yote nchini na taasisi nyingine ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii kuwekwa kwa mfumo wa usimamizi wa fedha za umma wa epicor kwa halmashauri ambao umesaidia kudhibiti matumizi ya fedha za umma iii kudhibiti matumizi ya fedha za umma katika ngazi ya vituo vya kutolea huduma kwa kusimika mfumo wa usimamizi wa fedha na utoaji wa taarifa za kihasibu wa ffars katika vituo zaidi ya vya kutolea huduma za afya na elimu iv kuongeza ukusanyaji wa mapato ya ndani kwa kuweka mfumo wa ukusanyaji mapato lgrcis unaotumika katika halmashauri ambao umesaidia kupunguza mianya ya rushwa na kuongeza ufanisi katika ukusanyaji wa mapato v kuongeza uwazi uwajibikaji na kupunguza gharama za maandalizi na uwasilishaji wa bajeti kwa kufanya maboresho ya mfumo wa uandaaji wa mipango na bajeti kwa mamlaka ya serikali za mitaa planrep vi kuongeza ukusanyaji wa mapato na utoaji wa huduma kwa kuboresha mfumo wa usimamizi na uendeshaji wa vituo vya kutolea huduma za afya wa gothomis unatumika katika vituo vya kutolea huduma za afya vii kuhabarisha umma kuhusu shughuli mbalimbali zinazotekelezwa na serikali katika mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kwa kusanifu mfumo wa utengenezaji na uendeshaji wa tovuti za serikali uitwao gwf unaotumika katika mikoa halmashauri hospitali za mikoa na taasisi viii kusanifu mfumo unaowezesha mifumo mbalimbali kubadilishana taarifa na hivyo kuwezesha upatikanaji na ubadilishanaji taarifa sahihi kwa wakati na ix kurahisisha na kupunguza gharama ya zoezi la uchakataji wa maombi ya kazi kwa kusanifu mifumo kwa ajili ya maombi ya ajira za afya na walimu hsrs na oteas
u kuwapatia viongozi wa mikoa na wilaya vitendea kazi pamoja na kuwajengea uwezo katika maeneo ya uongozi na utawala bora usimamizi na ufuatiliaji kama ifuatavyo i kujenga uwezo wa mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kutoa huduma kwa wananchi kwa kutoa magari yakiwemo ya wakuu wa mikoa saba ya makatibu tawala wa mikoa ya wakuu wa wilaya ya makatibu tawala wa wilaya na kwa ajili ya wakurugenzi wa mamlaka za serikali za mitaa
aidha pikipiki zilinunuliwa kwa ajili ya maafisa tarafa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii kuboresha utoaji wa huduma kwenye mazingira magumu ya halmashauri zenye visiwa kwa kununua boti saba kwa halmashauri za ludewa kibiti rufiji mafia ukerewe kigoma na nyasa iii kuongeza uwezo wa uongozi na kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli za serikali kwa wakuu wa mikoa makatibu tawala wa mikoa wakuu wa wilaya na wakurugenzi wa mamlaka za serikali mitaa kwa kutoa mafunzo ya utawala bora na uongozi kwa viongozi hao iv kujenga uwezo wa usimamizi wa shughuli za serikali katika ngazi ya tarafa na kata kwa rais kufanya kikao kazi kwa maafisa tarafa na watendaji wa kata nchini
vilevile uwezo kuhusu uandaaji wa mipango na bajeti umejengwa kwa watumishi wa ngazi ya mikoa na mamlaka za serikali za mitaa v kujenga uwezo wa wananchi katika mikoa ya kigoma na dodoma kwa kuwapatia mafunzo ya ujasiriamali uandaaji wa maandiko ya miradi kwa ajili ya kuwaunganisha na taasisi za fedha ili kupata mikopo na kukuza vipato vyao vi kuboresha uandishi wa sheria ndogo kwa kutoa mafunzo kuhusu uandishi wa sheria na tafsiri kwa wanasheria wa mikoa na mamlaka za serikali za mitaa vii kuongeza uadilifu na uwajibikaji katika mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kwa kutoa mafunzo kwa kamati za kudhibiti uadilifu katika mikoa na halmashauri zote nchini viii kuwajengea uwezo wa usimamizi wa rasilimaliwatu utatuzi wa migogoro na mfumo wa uendeshaji serikali za mitaa kwa kutoa mafunzo elekezi kwa maafisa utumishi wa mikoa na maafisa utumishi wa mamlaka za serikali za mitaa ix kuboresha uendeshaji wa mabaraza ya madiwani na usimamizi wa miradi katika mamlaka za serikali za mitaa kwa kutoa mafunzo kwa mameya na wenyeviti wa halmashauri wakurugenzi wa mamlaka za serikali za mitaa na wakuu wa idara ya utawala na rasilimaliwatu na x kuboresha utendaji kazi katika sekta ya elimu kwa kutoa mafunzo ya ujazaji fomu za opras kwa walimu wanaofundisha darasani katika kanda nne ambazo ni kanda ya kati na kaskazini dodoma kanda ya mashariki morogoro kanda ya nyanda za juu kusini na kanda ya kusini iringa kanda ya magharibi katavi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
kwa kutambua umuhimu wa kuendelea kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi katika hali iliyo shirikishi chama cha mapinduzi katika kipindi cha miaka mitano ijayo kitahakikisha kuwa serikali za mitaa zinaendelea kuboreshwa kwa lengo la kuinua ubora wa huduma kwa wananchi
ili kufikia lengo hilo chama kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha mifumo ya kitaasisi na uwezo wa viongozi na watendaji wa mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kwenda vijijini kusikiliza na kushughulikia kero na malalamiko ya wananchi kwa wakati kwa haki na uadilifu
aidha kuwapokea kuwasikiliza na kuwahudumia wananchi wanaotembelea ofisi hizo kwa weledi hekima na busara b kufanya mapitio ya sheria ya tawala za mikoa na sheria za serikali za mitaa ili kuendana na uboreshaji wa mifumo ya utoaji huduma kwa wananchi c kuimarisha makusanyo ya mapato ya ndani ya halmashauri kwa kubuni vyanzo vipya vya mapato na kuimarisha makusanyo ya mapato katika vyanzo vilivyopo ili kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi d kuimarisha serikali za mitaa ili ziendelee kuwa chombo cha kuwapa wananchi uwezo na sauti ya kuamua na kushiriki kwa karibu katika shughuli za maendeleo e kujenga uwezo wa mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kwa mafunzo mifumo na vitendea kazi ili kuiwezesha kutoa huduma kwa wananchi f kuimarisha matumizi ya mifumo ya kielektroniki katika ukusanyaji na udhibiti wa mapato katika halmashauri zote nchini g kuimarisha upatikanaji wa huduma za kijamii hususan afya elimu maji na miundombinu ya kiuchumi katika halmashauri zote nchini pamoja na kuongeza idadi ya wataalam mbalimbali h kubuni na kuibua miradi ya kimkakati ambayo itaboresha utoaji wa huduma katika mamlaka za serikali za mitaa na kuongeza mapato ya ndani na kupunguza utegemezi wa ruzuku kutoka serikali kuu i kuimarisha utekelezaji wa maboresho ya serikali za mitaa kupitia sera na sheria mbalimbali ili kuendana na dhana ya kupeleka madaraka karibu na wananchi j kuimarisha bodi ya mikopo ya mamlaka za serikali za mitaa kwa kuhamasisha uchangiaji wa kila halmashauri ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka k kuandaa sera ya maendeleo ya miji na kuendelea na utekelezaji wa programu ya uendelezaji wa miundombinu katika majiji manispaa na miji ili iwe ya kisasa itakayochangia ukuaji wa uchumi na maendeleo ya nchi
kipaumbele kitakuwa ni kuendeleza miji inayochipukia ili kuzuia uendelezaji usiozingatia taratibu za mipango miji l kuboresha mazingira ya kufanyia kazi kwa kujenga ofisi za wakuu wa mikoa wilaya tarafa kata na vijiji na nyumba za watumishi kwa kuweka kipaumbele katika maeneo ambayo hayana ofisi na nyumba za viongozi na watumishi m kuboresha mazingira ya kufanyia biashara na uwekezaji katika mamlaka za serikali za mitaa kwa kutenga maeneo ya uwekezaji na kuzipatia ufumbuzi kero za wafanyabiashara wadogo n kusimamia kikamilifu suala la utawala bora uadilifu uwajibikaji na matumizi sahihi ya rasilimali za umma pamoja na miradi ya maendeleo inayotekelezwa katika mamlaka hizo ili itekelezwe kwa kiwango kinachokusudiwa na kuhakikisha kuwa ubora wa miradi unalingana na thamani ya fedha iliyotumika value for money o kuimarisha usimamizi wa utekelezaji wa masuala yote yaliyoanishwa kwenye sheria za serikali za mitaa kama vile ulinzi wa amani utulivu wa jamii na usalama p kuimarisha usimamizi wa utekelezaji wa masuala mtambuka katika mamlaka za serikali za mitaa ikiwemo uhifadhi wa mazingira usawa wa kijinsia mapambano dhidi ya ukimwi mapambano dhidi ya rushwa na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi na q kuhamasisha ushiriki wa sekta binafsi katika shughuli za uwekezaji na utoaji wa huduma kwa wananchi ili kuchochea uchumi wa maeneo husika na kuongeza ajira
vyombo vya habari 
habari ni moja kati ya haki za msingi za binadamu kwa kuwa kila mwananchi anayo haki ya kupokea au kutoa habari kuhusu masuala mbalimbali yakiwemo ya maendeleo ya kiuchumi kijamii na kisiasa
kutokana na umuhimu wa sekta ya habari vyombo vya habari vimepewa jukumu kubwa la kutoa habari kuburudisha na kuelimisha jamii kuhusu matukio na masuala mbalimbali yanayojitokeza ndani na nje ya nchi
upatikanaji wa habari sahihi na kwa wakati huchangia katika kukuza na kuimarisha demokrasia na utawala bora
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kilichukua hatua za kusimamia sekta ya habari kikamilifu
lengo kuu likiwa ni kuhakikisha wananchi wanapata habari sahihi na zenye uhakika kuhusu masuala mbalimbali kutoka ndani na nje ya nchi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mafanikio yaliyopatikana kutokana na hatua hiyo ni pamoja na wananchi kuongezewa wigo wa kupata habari ikiwa ni matokeo ya kuongezeka kwa idadi ya vyombo vya habari nchini
mafanikio mengine yaliyopatikana ni pamoja na a kuimarishwa kwa mazingira ya uwekezaji katika tasnia ya habari ili kupanua wigo wa wananchi kupata habari ambapo hadi mwaka jumla ya magazeti na majarida redio na televisheni vimesajiliwa
aidha televisheni za mtandao zilizosajiliwa ni blogs redio mtandao na majukwaa ya mtandaoni online forums sita b kuanzishwa kipindi maalum cha tunatekeleza kinachorushwa hewani na shirika la utangazaji tanzania tbc chenye lengo la kuwawezesha wananchi kupata habari kuhusu utekelezaji wa shughuli za serikali katika sekta mbalimbali ambapo jumla ya vipindi viliratibiwa na kurushwa hewani c kuimarisha utoaji wa taarifa na ufafanuzi wa masuala mbalimbali kupitia mikutano ya waandishi wa habari iliyoratibiwa na wizara na taasisi za umma na kuanzishwa kwa maelezo tv blog ya maelezo tweeter ya msemaji mkuu wa serikali na tovuti maalum
aidha jarida maalum la nchi yetu linaloelezea mafanikio ya serikali ya awamu ya tano lilichapishwa na jumla ya nakala zilisambazwa d kuimarisha weledi katika tasnia ya habari kwa kutunga sheria ya huduma za habari na
 ya mwaka na kanuni zake za mwaka e kuimarishwa kwa shirika la utangazaji tanzania tbc kwa kuliunganisha na mkongo wa taifa wa mawasiliano ili kuongeza ufanisi f kuongezeka kwa usikivu wa redio za tbc kutoka wilaya mwaka hadi wilaya mwaka g kuimarika kwa urushaji wa matangazo moja kwa moja kupitia kituo cha utangazaji cha tbc ambapo shirika limeimarishwa kwa kuongezewa vifaa vya kisasa live u equipment vinne kwa ajili ya kurushia matangazo ya moja kwa moja kwa njia ya intaneti na kifaa kimoja cha kurushia matangazo ya moja kwa moja kwa njia ya satelaiti na kuweza kurusha matangazo mubashara sehemu nne tofauti kwa wakati mmoja h kuanzishwa chaneli ya utalii tanzania safari channel kwa ajili ya kutangaza fursa za utalii maliasili utamaduni na urithi mwingine wa nchi yetu na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kuboresha mazingira ya waandishi wa habari ikiwa ni pamoja na kuwatambua ambapo wastani waandishi wa habari walipewa vitambulisho kwa kila mwaka
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuhakikisha sekta ya habari inaboreshwa ili kuwaongezea wananchi fursa ya kupata habari kwa kuongeza wigo wa upashanaji wa habari
ili kufikia malengo hayo chama kitaelekeza serikali kufanya yafuatayo a kuhakikisha kuwa wananchi wanapata taarifa sahihi kwa urahisi zaidi na kwa wakati kwa mujibu wa sheria kwa kuendelea kutekeleza sheria ya huduma za habari na
 ya mwaka b kuhakikisha kuwa uhuru wa vyombo vya habari unaimarishwa na kulindwa na kwamba wamiliki na wanahabari wanazingatia maadili na weledi katika kazi zao c kuhakikisha wanahabari wanapatiwa mikataba ya ajira inayozingatia sheria za kazi d kuhakikisha uhuru wa kupata na kutoa habari unaendelea kutekelezwa kwa mujibu wa sheria na wadau wote wanatimiza wajibu wao e kuimarisha uwezo wa idara ya habari maelezo kwa kuipatia rasilimali watu na vitendea kazi ili iweze kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi zaidi f kuliimarisha shirika la utangazaji la taifa tbc kwa kulijengea uwezo wa rasilimaliwatu fedha na vifaa vya kisasa ili liweze kufikisha matangazo ya redio na televisheni nchini kote kwa ubora na usikivu mzuri ikiwa ni pamoja na kuanzisha ofisi na studio za kisasa makao makuu ya nchi jijini dodoma na kwenye kanda zote za tbc g kuiwezesha tbc kuimarisha chaneli za kimataifa ili liendelee kuitangaza nchi yetu kimataifa h kuhamasisha matumizi ya mitandao ya kijamii ili kuongeza upatikanaji wa habari na i kuhamasisha ushiriki wa vyombo vya habari katika kuitangaza vema tanzania ndani na nje ya nchi
jumuiya na asasi za kijamii na kiraia 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa mchango wa jumuiya na asasi za kijamii na kiraia katika kuimarisha demokrasia haki za binadamu na maendeleo ya nchi na watu wake
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama kimesimamia serikali kuweka mazingira ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka wezeshi ya ushiriki wa jumuiya na asasi za kiraia katika ajenda za maendeleo na kupata mafanikio yafuatayo a kuongezeka kwa usajili wa mashirika yasiyo ya kiserikali kutoka mwaka hadi mwaka b kuimarisha uwazi na uwajibikaji wa jumuiya na asasi za kijamii na kiraia kwa kuboresha sheria inayohusu mifumo ya usajili na uratibu wa jumuiya hizo ikiwemo marekebisho ya kanuni c kuandaa mwongozo wa uratibu wa jumuiya na asasi za kijamii na kiraia ili kuwezesha utendaji wa jumuiya hizo ufanyike kwa ufanisi tija na kuzingatia masilahi ya taifa na d kuweka mfumo wa kielektroniki wa taarifa za jumuiya na asasi za kijamii na kiraia ili kurahisisha uratibu wa upatikanaji wa taarifa kuhusu utekelezaji wa shughuli za asasi za kijamii na kiraia
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama kitaendelea kusimamia serikali kuhakikisha inaweka mazingira wezeshi kwa jumuiya na asasi za kijamii na kiraia ili ziendelee kushiriki kikamilifu katika maendeleo ya nchi kwa kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha mazingira wezeshi na ushirikiano baina ya serikali na jumuiya na asasi za kijamii na kiraia ili kuwezesha kutoa mchango mkubwa zaidi katika kuimarisha demokrasia haki za binadamu na maendeleo ya watu b kuimarisha uratibu wa jumuiya na asasi za kijamii na kiraia ili kuhakikisha jumuiya hizo zinatekeleza majukumu yake kwa kufuata dhana ya uwazi na uwajibikaji kwa wananchi kwa kuzingatia vipaumbele vya nchi c kuimarisha mifumo ya kisera na kisheria ambayo itasaidia jumuiya na asasi za kijamii na kiraia kufanya kazi kwa ufanisi tija na kuzingatia masilahi ya taifa na d kutambua michango jumuiya na asasi za kijamii na kiraia kwenye miradi ili kuhakikisha jumuiya hizo zinakuwa na tija na kuongeza mchango wake katika pato la taifa
wafanyakazi na vyama vya wafanyakazi 
nchi yetu imeendelea kutambua mchango mkubwa wa wafanyakazi katika ujenzi wa uchumi kutokana na nafasi yao katika uzalishaji wa bidhaa na utoaji wa huduma kwa jamii
kutokana na umuhimu huo wafanyakazi wamekuwa wakipatiwa fursa ya kujiunga na vyama mbalimbali vya wafanyakazi
vyama hivyo ni huru na vimeendelea kuundwa na kusimamiwa na wafanyakazi wenyewe kwa lengo la kutetea masilahi yao mahali pa kazi
chama cha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mapinduzi kwa kutambua umuhimu wa wafanyakazi na vyama vyao kimeendelea kusimamia serikali kuweka mazingira wezeshi ya kuongeza fursa za majadiliano kati ya waajiri na wawakilishi wa wafanyakazi nchini
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na kuongezeka kwa ufanisi mahala pa kazi kutokana na kupungua kwa migomo na migogoro kati ya wafanyakazi na waajiri
aidha masilahi na mazingira ya kazi yameendelea kuboreshwa
mafanikio mengine yaliyopatikana ni pamoja na a kuongezeka kwa vyama vya wafanyakazi kutoka mwaka hadi kufikia vyama na mashirikisho mwaka b kuimarisha mifumo ya kushughulikia mishahara na masilahi katika sekta ya umma na binafsi c kima cha chini cha mshahara katika sekta binafsi kimeongezeka kati ya asilimia hadi ya viwango vya mishahara vya mwaka kutokana na kuandaliwa utaratibu wa kisheria uliowezesha waajiri katika sekta binafasi kulipa viwango vya mishahara hata zaidi ya kiwango kinachowekwa kama kima cha chini pale mbapo wanaona itaongeza motisha kwa wafanyakazi wao kufanya kazi kwa bidii zaidi d kupungua kwa kodi ya mapato katika mishahara ya wafanyakazi paye kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka e kufanyika kwa marekebisho katika sheria za kazi na kuwawezesha wafanyakazi kujiunga katika vyama huru vya wafanyakazi ili kushughulikia masilahi yao na kuongeza tija na uzalishaji sehemu za kazi f kuboresha usalama mahali pa kazi kwa kuwezesha utoaji wa matibabu na fidia ambapo wafanyakazi walipimwa afya na waajiri wao g kuboresha mazingira ya kazi katika maeneo yaliyo hatarishi kwa wafanyakazi ambapo kaguzi zimefanyika kujumuisha kaguzi za umeme mitambo ya kuzalisha mvuke boilers mitungi ya hewa na mvuke zana za kunyanyulia vitu vizito na vipimo vya mazingira ikiwa ni wastani wa kaguzi kwa mwaka kwa lengo la kuhakikisha waajiri wanafuata sheria za kazi ipasavyo h wafanyakazi na waajiri walipatiwa mafunzo kuhusu usalama na afya mahali pa kazi katika kusaidia kuboresha mifumo ya usimamizi wa afya na usalama mahali pa kazi
aidha wafanyakazi wapatao na waajiri wamepewa elimu kuhusu sheria na miongozo mbalimbali ya kazi i muda wa kushughulikia utatuzi wa migogoro kwenye hatua ya usuluhishi umepungua kutoka siku hadi siku zisizozidi 
aidha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka migogoro imesuluhishwa ambapo uamuzi ulitolewa kwa migogoro na tume ya usuluhishi na uamuzi cma
vilevile mabaraza ya wafanyakazi yameundwa katika taasisi za sekta binafsi j kuendelea kushirikisha wafanyakazi katika hatua za maamuzi kupitia mabaraza ya wafanyakazi ili kuimarisha mahusiano mahala pa kazi k kuboresha sheria na muundo wa kitaasisi wa kusimamia mafao ya wafanyakazi ikiwa ni pamoja na kuunganisha taasisi za mifuko ya pensheni ppf pspf lapf na gepf na kuanzisha mfuko wa psssf ili kupunguza gharama za uendeshaji na kuboresha mafao na l kuongeza wigo wa hifadhi ya jamii kwa kuendelea kuimarisha mfuko ya fidia kwa wafanyakazi wcf mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif na mfuko ya afya ya jamii chf
katika kipindi cha miaka mitano ijayo lengo la chama cha mapinduzi ni kuendelea kuweka mazingira rafiki ya utendaji wa vyama vya wafanyakazi ili viendelee kuwa nguzo muhimu katika kujenga mahusiano mahala pa kazi na kuboresha masilahi na haki za wafanyakazi
ili kufikia lengo hilo chama kitaelekeza serikali kufanya yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sheria za kazi ili kuhakikisha kuwa ajira zaidi zinazalishwa ili kukidhi mahitaji b kuendeleza majadiliano stahiki kuhusiana na uboreshaji wa masilahi ya wafanyakazi pamoja na masuala mengine yanayohusu uzingatiaji wa haki na wajibu wa wafanyakazi na waajiri c kuimarisha taasisi za hifadhi ya jamii na kuhamasisha wananchi hususan wafanyakazi kwenye sekta rasmi na isiyo rasmi kujiunga na mifuko ya hifadhi ya jamii d kuboresha na kuimarisha mfumo wa fidia ya wafanyakazi ili uweze kuwahudumia wafanyakazi vizuri zaidi e kuimarisha mfumo wa kitaasisi unaoshughulikia migogoro baina ya waajiri na wafanyakazi f kujenga uwezo wa waajiri na wafanyakazi kuhusu afya na usalama mahala pa kazi g kuendeleza mipango ya kuboresha masilahi ya wafanyakazi ili waweze kumudu gharama za maisha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka h kuboresha mishahara ya watumishi wa umma kwa kuzingatia ukuaji wa uchumi wa taifa na tija ya wafanyakazi i kuhakikisha kuwa masilahi ya watumishi wa umma ikiwemo upandishaji vyeo kwa mujibu wa miundo ya utumishi wa kada mbalimbali yanazingatiwa j kuendeleza mipango ya usimamizi wa rasilimaliwatu kwa kuchukua hatua za kuhakikisha kuwa watumishi wa umma wanakuwa na sifa stahiki na wanafanya kazi kwa uadilifu uwajibikaji weledi bidii na maarifa ili kuimarisha utoaji huduma bora kwa wananchi k kuridhia na kutekeleza mikataba ya shirika la kazi duniani ilo yenye masilahi kwa taifa na wafanyakazi l kuboresha mazingira ya utendaji wa wafanyakazi wa sekta ya umma na sekta binafsi ikiwemo kuimarisha mabaraza ya wafanyakazi kuhimiza majadiliano ya pamoja kati ya waajiri na wafanyakazi na kuhakikisha wafanyakazi wanapewa mikataba ya kazi kwa mujibu wa sheria m kuimarisha mifuko ya hifadhi ya jamii na misaada ya kijamii ili kutoa huduma bora na endelevu kwa makundi mbalimbali ya kijamii na kwa wananchi wengi zaidi n kuhamasisha vyama na taasisi za kitaaluma kuendelea kujenga utawala bora kuhimiza uzingatiaji wa maadili ya kitaaluma na kuhimiza weledi katika utekelezaji wa wajibu o kuandaa sera ya kinga ya jamii social protection policy ili kuhakikisha makundi mbalimbali ya kijamii katika taifa letu yanakuwa na hifadhi na kinga ya kijamii na p kusimamia uwekezaji wa mifuko ya hifadhi ya jamii ili kuwanufaisha wachangiaji
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya saba mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa 
ushirikiano wa nchi yetu na nchi nyingine ni fursa muhimu katika kuleta maendeleo na kudumisha amani
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kilielekeza serikali kuendelea kuimarisha ushirikiano wa kikanda na kimataifa hususan katika eneo la diplomasia ya siasa na uchumi ambayo inawezesha nchi yetu kunufaika na fursa za kiuchumi zinazopatikana nje ya nchi yetu
pamoja na mikakati mingine chama kilielekeza serikali kuendelea kushiriki katika masuala mbalimbali ya kikanda na kimataifa ili kutumia fursa za kiuchumi na kijamii
kupitia hatua hizo mafanikio yafuatayo yalipatikana a kuimarisha na kudumisha mahusiano ya kidiplomasia na nchi nyingine kwa kuchukua hatua mbalimbali ikiwa ni pamoja na kufungua ofisi mpya za ubalozi nane katika nchi za algeria uturuki korea kusini qatar sudan israel cuba na namibia b kuongezeka kwa fursa za biashara na uwekezaji kupitia utekelezaji wa diplomasia ya kiuchumi ikiwa ni pamoja na kufanya makongamano mikutano baina ya nchi na nchi jumuiya za kikanda na kimataifa na uratibu wa maonyesho ya biashara na utalii
baadhi ya nchi zilizohusika ni uturuki oman vietnam misri kenya china marekani ujerumani sweden na japan
aidha baadhi ya jumuiya za kikanda na mashirika ya kimataifa tulizoshirikiana nazo ni pamoja na eac sadc unctad wto na umoja wa afrika na umoja wa mataifa c kushiriki kikamilifu katika shughuli za umoja wa mataifa ikiwemo mikutano ya baraza kuu la umoja wa mataifa ili kulinda na kutetea masilahi ya nchi na kushiriki katika kuimarisha amani na usalama haki usawa na maendeleo kwa wote duniani d kuimarisha ushirikiano wa kikanda ikiwa ni pamoja na jumuiya ya afrika mashariki eac ambapo tanzania ilikuwa mwenyekiti kwa miaka miwili mfululizo kuanzia mwaka na mwaka 
vilevile utangamano wa jumuiya ya afrika mashariki umeimarishwa kwa kutekeleza itifaki ya umoja wa forodha na itifaki ya soko la pamoja la jumuiya ya afrika mashariki
aidha tanzania imeendelea kushiriki katika jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc ikiwa ni pamoja na kushika nafasi ya makamu mwenyekiti na mwenyekiti wa jumuiya ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kushiriki katika juhudi za kuleta amani duniani kwa kupeleka vikosi vya kulinda amani ambapo jumla ya walinda amani wameshiriki kwenye misheni sita za umoja wa mataifa
misheni hizo ni monusco jamhuri ya kidemokrasia ya kongo unamid darfur sudan unifil lebanon unmiss sudan kusini unisfa abyei sudan na minusca jamhuri ya afrika ya kati
aidha tanzania imeshiriki kikamilifu katika kuongoza juhudi za kuleta suluhisho la kisiasa nchini lesotho na burundi f kufanikiwa kudumisha ushirikiano na nchi zote jirani kwa kuratibu na kushiriki katika mikutano na mataifa hayo
mikutano hiyo ni pamoja na tanzania na msumbiji mtwara ruvuma na majimbo ya niassa na cabo delgado ya msumbiji tanzania na rwanda kagera na jimbo la mashariki la rwanda g kuimarisha mahusiano ya kimataifa kwa kutembelewa na wakuu wa nchi na serikali mbalimbali
miongoni mwa wakuu wa nchi na serikali waliokuja nchini ni pamoja na kutoka india morocco zimbabwe uganda rwanda burundi msumbiji kenya jamhuri ya kidemokrasia ya kongo afrika kusini vietnam na uturuki h kuimarisha mahusiano kati ya nchi yetu na nchi nyingine kwa ziara za viongozi wetu nje ya nchi
miongoni mwa ziara hizo ni ziara za rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika nchi za kenya rwanda uganda malawi afrika kusini namibia na zimbabwe ziara za makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania nchini niger zimbabwe afrika kusini namibia angola na eswatini ziara za rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi nchini comoro indonesia djibouti kenya na uae na ziara za waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania nchini mauritius misri ethiopia urusi canada uingereza cuba china na japan i kudumisha ushirikiano na taasisi mbalimbali za kimataifa kwa kuratibu ziara za viongozi na wataalam waliokuja nchini kwa masuala mbalimbali ya kijamii na kimaendeleo wakiwemo rais wa benki ya dunia rais wa benki ya maendeleo ya afrika rais wa benki ya mashariki na kusini mwa afrika
makubaliano yaliyofikiwa wakati wa ziara hizo yamesaidia kuchochea maendeleo ya nchi katika nyanja mbalimbali j kushiriki kikamilifu katika majadiliano yaliyowezesha kuanzishwa kwa eneo huru la biashara barani afrika continental free trade area k kushawishi nchi za jumuiya ya sadc kupitisha azimio la kutaka vikwazo vya kiuchumi dhidi ya zimbabwe viondolewe na l kuendeleza msimamo wa tanzania kuhusu masuala muhimu ya dunia kwa kushiriki kwenye majukwaa yanayopaza sauti kuhusu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kuwepo kwa usawa duniani ikiwemo china harakati za nchi zisizofungamana na siasa za upande wowote nam na wto
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitahakikisha kuwa mahusiano ya nchi yetu kikanda na kimataifa yanaendelea kuimarishwa katika maeneo mbalimbali
lengo kuu ni kuhakikisha kuwa tanzania inaendelea kuwa mstari wa mbele katika masuala ya kuimarisha amani uhuru na masilahi ya taifa katika nyanja za kimataifa ikiwa ni pamoja na kutumia fursa za kiuchumi zitokanazo na mahusiano hayo
ili kuifikia azma hiyo chama kitaelekeza serikali kutekeleza yafuatayo diplomasia ya siasa a kuboresha utekelezaji wa mipango ya kuimarisha diplomasia ya siasa ya kimkakati kwa ajili ya kulinda amani uhuru masilahi ya taifa na kuimarisha ujirani mwema b kuboresha na kuimarisha uhusiano wa tanzania na mataifa mengine na taasisi za kimataifa c kuimarisha sauti ya tanzania na taswira yake katika medani ya uhusiano wa kikanda na kimataifa d kupigania mfumo wa haki wa utawala siasa na uchumi duniani na e kushawishi na kuhamasisha matumizi kiswahili kama lugha ya diplomasia katika jumuiya mbalimbali za kikanda na kimataifa
diplomasia ya uchumi a kukuza mahusiano ya kiuchumi na mataifa jumuiya za kikanda na taasisi nyingine za kimataifa b kulinda uchumi na masilahi mapana ya taifa kwa kutumia jiografia ya nchi kimkakati na ushawishi wa kihistoria hususan kwenye ukanda wa kusini c kuhakikisha kuwa balozi zetu zinakuwa kiungo muhimu cha kukuza uwekezaji na upatikanaji wa masoko ya bidhaa na huduma zetu d kuweka mazingira wezeshi na kuendelea kuratibu na kuhamasisha ushiriki wa watanzania wanaoishi nje ya nchi diaspora ili waweze kuzitangaza fursa zinazopatikana nchini na kushiriki kikamilifu katika kuchangia maendeleo hususan ya kiuchumi ya nchi yetu na e kulinda na kutetea misingi ya taifa letu ndani na nje ya nchi kwa kuweka msisitizo katika diplomasia ya uchumi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mambo mtambuka ya kidiplomasia a kujenga au kununua majengo kwa ajili ya balozi za tanzania kwenye nchi ambazo kwa sasa yanakodishwa ili kupunguza gharama na kuleta mapato kwa serikali b kuzihamasisha balozi na jumuiya za kimataifa kufungua ofisi ndogo za uwakilishi zanzibar c kufungua balozi na konseli kuu mpya kwa kadri itakavyohitajika d kuhamasisha balozi hapa nchini kuhamia makao makuu ya nchi dodoma e kuendeleza jitihada za kukifanya kiswahili kuwa lugha rasmi kwenye jumuiya za kikanda zinazohusu nchi yetu na
jumuiya ya afrika mashariki a kushiriki kikamilifu katika kuimarisha utangamano wa jumuiya ya afrika mashariki b kubuni na kuijumuisha katika programu za jumuiya miradi ya kipaumbele na itakayochangia katika ukuaji wa uchumi wa nchi yetu c kubuni na kutekeleza mikakati ya kuhakikisha tanzania inanufaika kikamilifu katika shughuli za uchumi na soko la pamoja la afrika mashariki na d kuendeleza mipango ya kutumia ipasavyo fursa za jumuiya ya afrika mashariki kwa kuzingatia masilahi mapana ya taifa
jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika a kuendeleza mafungamano ya kisiasa kiuchumi kijamii na kuendelea kuweka mazingira bora yatakayowezesha tanzania kushiriki kikamilifu katika uchumi wa kikanda b kuweka mikakati ya kukuza na kuendeleza lugha ya kiswahili ili kutumia fursa inayotokana na lugha hiyo kuridhiwa kuwa lugha rasmi ya nne ya kazi katika sadc c kuimarisha ushirikiano wa nchi wanachama wa sadc katika kukabiliana na masuala mbalimbali yakiwemo uharamia ugaidi usafirishaji wa dawa za kulevya biashara haramu ya silaha na biashara haramu ya usafirishaji wa binadamu na d kujenga uelewa mkubwa zaidi miongoni mwa mataifa ya afrika kuhusu urithi wa ukombozi na mchango mkubwa wa tanzania katika ukombozi wa afrika hususan afrika ya kati na kusini mwa afrika
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka umoja wa afrika a kushiriki kikamilifu katika juhudi za kuimarisha umoja na mshikamano wa bara la afrika b kuendeleza ushiriki wa nchi yetu katika usuluhishi na upatanishi pamoja na ulinzi wa amani katika nchi za afrika na c kuitangaza lugha ya kiswahili katika umoja wa afrika kama urithi wa utamaduni wa mtanzania na mwafrika kwa ujumla
umoja wa mataifa a kushiriki katika kujenga mfumo bora na wa haki duniani unaojali masilahi ya mataifa yote hususan mataifa ya afrika na ya kusini mwa dunia b kuendeleza misingi ya nchi yetu kuwa isiyofungamana na upande wowote c kushiriki katika kuimarisha umoja wa mataifa ili uwe chombo cha haki na usawa kwa mataifa yote kwa kushiriki katika juhudi za kufanya mageuzi ya mfumo wa umoja wa mataifa d kushirikiana na nchi na taasisi za kimataifa katika usuluhishi na upatanishi pamoja na ulinzi na usalama wa dunia na e kushiriki katika juhudi za kufanya mabadiliko katika mfumo wa biashara wa dunia kwa ajili ya kutetea masilahi ya nchi yetu na nchi zinazoendelea kwa ujumla
umoja wa nchi zisizofungamana na upande wowote non alignment movement a kushiriki kikamilifu katika mikutano ya majadiliano ya shughuli za umoja huu ili kuendeleza umoja na kulinda masilahi ya nchi yetu na b kushiriki katika kuimarisha na kuhuisha umoja huu katika mazingira mapya
jumuiya ya madola common wealth kushiriki kikamilifu katika shughuli za jumuiya ya madola kwa manufaa ya taifa letu na jumuiya hiyo kwa ujumla
jumuiya nyingine za kimataifa kuimarisha ushiriki katika jumuiya nyingine za kimataifa zikiwemo indian ocean rim association indian ocean tuna commission south south commission south west indian ocean fisheries commission
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya nane mazingatio maalum ya ilani kuhusu zanzibar utangulizi 
kwa kuzingatia mazingira maalum ya zanzibar ccm inaendelea kuwa na sehemu maalum katika ilani yake kwa ajili ya kutekeleza sera zake kwa zanzibar
ccm inathamini kuenzi na kutekeleza sera za msingi za mapinduzi zilizoasisiwa na chama cha asp ikiwa ni pamoja na kugawa ardhi kwa wanyonge kutoa huduma ya afya na elimu bure kwa wote kuwapatia wananchi makaazi bora kuondoa dhuluma na kujenga ujamaa
ilani hii ni muendelezo wa utekelezaji wa mwelekeo wa sera za ccm za miaka ya tisini na elfu mbili ambazo zili endeleza mageuzi ya kiuchumi na kijamii na kupunguza umasikini kwa kukuza uchumi unaonufaisha wananchi walio wengi kukuza uwezo wa rasilimali watu kutoa huduma bora kwa wananchi wote kuhifadhi mazingira na kuhimili mabadiliko ya tabianchi na kushikamana na misingi ya utawala bora
wazanzibari wameendelea kuridhika na kuzikubali sera hizo na hivyo kuichagua ccm kuongoza smz kupitia chaguzi zote zilizopita
katika kipindi cha mwaka cha awamu ya nane ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar smz ilani hii ya uchaguzi imeweka bayana dhamira ya ccm katika kuwajengea wazanzibari misingi imara ya iuchumi na kijamii utawala bora pamoja na kuimarisha huduma za jamii
utekelezaji wa makusudio hayo unakwenda sambamba na malengo ya dira ya maendeleo ya zanzibar ya mwaka mikakati na mipango ya maendeleo ya kipindi cha miaka mitano ijayo 
katika miaka mitano ijayo kwa mazingatio maalum ya zanzibar ccm itaisimamia smz kuzingatia misingi ya vipaumbele vifuatavyo a kuendeleza jitihada za kuwaunganisha wazanzibari wote na kubaki kuwa wamoja b kuhakikisha maendeleo ya uchumi yanazingatia usawa na yananufaisha maeneo yote ya zanzibar c kuimarisha upatikanaji wa ajira kwa vijana kwa kuzalisha ajira angalau kwenye sekta rasmi na isiyo rasmi ifikapo mwaka d kupitia upya mfumo wa elimu ya ufundi na amali ili uweze kusajili vijana wengi zaidi na kuzalisha wataalam mahiri wa ngazi ya msingi na ya kati wenye ujuzi katika fani zao na uwezo wa kujiajiri na kuajirika mahali popote duniani na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kuibua na kuendeleza sekta mpya za uchumi ikiwemo uchumi wa buluu blue economy ubunifu creative industry na uchumi wa kidigitali digital economy f kuendeleza kilimo cha kisasa kilichoungana vyema na sekta za huduma na viwanda kinachozingatia udogo wa ardhi ya zanzibar utajiri wa rasilimali za baharini na kuzitumia ipasavyo rasilimali hizo
hali ya uchumi 
ilani ya ccm ya uchaguzi ya mwaka lielekeza smz kuchukua hatua mbalimbali za kimaendeleo ikiwemo kufanya mapitio ya mipango ya kukuza uchumi na kuandaa mikakati imara inayowezesha kufikiwa malengo ya mikakati hiyo na kuweka mazingira yatakayowezesha uchumi wa zanzibar kufikia kiwango cha uchumi wa kipato cha kati
vile vile mfumko wa bei kubaki katika tarakimu moja na kuimarisha wastani wa pato la kila mwananchi kudhibiti na kuongeza mapato ya ndani kufikia shilingi bilioni pamoja na kuziba mianya ya uvujaji wa mapato ya serikali
smz imetekeleza ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka na kupata mafanikio makubwa kama ifuatavyo a kufanya mapitio ya mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umasikini zanzibar mkuza ii ulio malizika mwaka na kuwezesha kuandaa mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umasikini awamu ya tatu mkuza iii ulioanza kutekelezwa mwaka 
tathmini ya utekelezaji wa dira ya maendeleo imefanywa na dira ya maendeleo ya zanzibar ya imeandaliwa b kuongeza pato la taifa kutoka thamani ya shilingi trilioni 
 mwaka hadi kufikia thamani ya shilingi trilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
uchumi wa zanzibar umekuwa kwa wastani wa asilimia 
 kwa mwaka katika kipindi hicho uliopelekea kuongezeka kwa pato la mwananchi mmoja mmoja kutoka wastani wa shilingi usd mwaka hadi shilingi usd mwaka 
kisekta uchumi wa zanzibar umeendelea kuchangiwa zaidi na sekta ya huduma asilimia hamsini na sekta ya kilimo imechangia wastani wa asilimia ishirini na hivyo kuashiria kuendelea kufanikiwa kwa mageuzi ya msingi ya kiuchumi c kuongeza makusanyo ya mapato ya ndani kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka d kupunguza utegemezi wa bajeti na kufikia asilimia 
 na kuvuka lengo lililoainishwa katika ilani la kufikia asilimia ifikapo e kudhibiti kasi ya mfumko wa bei kubaki kwenye tarakimu moja katika kipindi chote cha utekelezaji wa ilani kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kutunga sheria ya ununuzi na uondoshaji wa mali za serikali ya mwaka sheria ya usimamizi wa fedha za umma ya mwaka sambamba na kuanzisha mamlaka ya kusimamia ununuzi na uondoshaji wa mali za serikali zppda na idara ya mkaguzi mkuu wa ndani kwa lengo la kudhibiti matumizi ya rasi limali g kuimarisha mfumo wa udhibiti na usimamizi wa matumizi ya serikali ifms kwa kuweka toleo jipya la epicor na kuziunganisha moja kwa moja taasisi zinazokusanya mapato kwa kutoa risiti za makusanyo kwa wakati pamoja na kufanya malipo kupitia akaunti za benki na h kuongeza usimamizi wa fedha kwa kuwapatia mafunzo watendaji kuhusu usimamizi wa fedha cpa ipsas na ifrs ununuzi na uondoshaji wa mali chakavu na usimamizi wa mitaji ya umma
ccm itaendeleza kasi ya mageuzi ya uchumi na kuwa wa kisasa himilivu na unaonufaisha wananchi walio wengi hasa vijana
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ccm itaelekeza smz kuhakikisha kwamba a uchumi unaendelea kukua kwa kasi ya wastani wa asilimia na kuinua ustawi wa wazanzibari kwa kuongeza wastani wa pato la mtu kuelekea kiwango cha juu cha astani wa nchi za uchumi wa kati umis b kutengeneza fursa mpya za ajira rasmi na sekta zisizo rasmi ifikapo mwaka hususan kwa vijana ili kusaidia kupunguza umasikini c kunakuwepo utulivu wa uchumi ambao ni shirikishi na endelevu kwa kufanya yafuatayo i kudhibiti mfumko wa bei na kubaki kwenye tarakimu moja ii kuimarisha ukusanyaji wa mapato ya ndani kutoka wastani wa shilingi bilioni 
 kwa mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka iii kuendelea kupunguza asilimia ya utegemezi wa bajeti ili usizidi kiwango cha tarakimu moja na hivyo kuwa na uhakika wa kuendeleza mipango ya maendeleo ya nchi yetu iv kusimamia deni la taifa liendelee kuwa himilivu na kuhakikisha kuwa mikopo yote ina tija kubwa kwa maendeleo v kuongeza uzalishaji wa bidhaa hasa za viwandani kwa ajili ya mauzo ya nje ya nchi na katika soko la kikanda ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka vi kuimarisha sekta ya huduma hususan utalii na usafirishaji ili iendelee kutoa mchango mkubwa zaidi katika uchumi vii kutumia kikamilifu rasilimali za ndani kwa kuleta maendeleo ya kiuchumi viii kuimarisha sekta ya fedha kwa kupanua huduma za fedha na mitaji hadi vijijini kwa lengo la kuwafikia wananchi wengi na ix kuendeleza sekta mpya za uchumi ikiwemo sekta ya mafuta na gesi asilia uchumi wa buluu blue economy sekta ya ubunifu creative industry na uchumi wa kidijitali digital economy ili zitoe mchango katika pato la taifa
mchango wa sekta binafsi 
ccm inatambua umuhimu wa kushirikisha sekta binafsi katika kukuza uchumi kwa nchi na wananchi kwa ujumla
ilani ya ccm ya uchaguzi ya mwaka ilielekeza smz kuimarisha mazingira ya biashara na uwekezaji ili kuvutia uwekezaji zaidi
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yalipatikana kama ifuatavyo a kuongezeka kwa ushiriki wa sekta binafsi katika uendelezaji wa shughuli za kiuchumi ikiwemo uzalishaji viwandani kilimo ufugaji na uvuvi usafirishaji angani baharini na nchi kavu na sekta ya huduma ikiwemo utalii sekta ya fedha afya na elimu b ushirikiano baina ya sekta ya umma na sekta binafsi umeimarishwa kwa kutungwa na kutekelezwa kwa sheria ya mashirikiano ya sekta ya umma na sekta binafsi public private partneship ppp ya mwaka na sheria ya baraza la biashara ya mwaka 
kutokana na sheria hizo mabaraza na majukwaa ya biashara yamefanyika
aidha jumla ya miradi imefanyiwa upembuzi yakinifu ikiwemo ujenzi wa vituo vya daladala kijangwani chuini na chanjaani ujenzi wa masoko sita yaliyopo chuini mwanakwerekwe mombasa mkokotoni jumbi na machomane ujenzi wa kituo cha maonesho ya biashara na mikutano ujenzi wa mabweni ya wanafunzi suza tunguu ujenzi wa maegesho ya gari mlandege na mradi wa nishati mbadala jadidifu ya jua kwa majengo ya serikali kwa kutekelezwa kwa njia ya ppp c kuendeleza ujenzi wa miji ya kisasa kupitia miradi wa fumba town development ftd na fumba up town living
jumla ya nyumba zimeshajengwa kati ya nyumba zinazokusudiwa kujengwa
kwa upande wa micheweni pemba kazi ya kuandaa mpango mkuu wa matumizi ya ardhi iliyotengwa kwa maeneo huru imekamilika d kutungwa sheria ya uwekezaji ya mwaka ambayo imeipa nguvu taasisi ya kusimamia vitega uchumi kuwa kituo imara cha ufanikishaji one stop centre osc na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kushuka kwa riba ya mikopo kutoka wastani wa asilimia mwaka hadi asilimia mwaka hivyo jumla ya mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni hamsini imetolewa kupitia benki ya watu wa zanzibar pbz kwa ajili ya kuanzisha na kuendeleza miradi ya uwekezaji katika sekta mbalimbali za kukuza uchumi
mitaji binafsi ni chanzo muhimu cha uwekezaji ili kusaidia kuleta maendeleo nchini
hatua zitaendelea kuchukuliwa kuhamasisha na kuimarisha mazingira ya uwekezaji na uendeshaji biashara kwa lengo la kuvutia uwekezaji binafsi wa ndani na kutoka nje na kuongeza mijadala ya wazi na yenye tija baina sekta za umma na sekta binafsi
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ccm itaelekeza smz kufanya yafuatayo a kubuni na kutekeleza miradi yenye tija kwa njia ya ushirikiano baina ya sekta ya umma na sekta binafsi b kufanya mijadala baina ya sekta ya umma na sekta binafsi kupitia baraza na jukwaa la biashara kwa lengo la kuimarisha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini c kuendeleza maeneo maalum ya kiuchumi fezs na utoaji vivutio kwa wazawa diaspora na wageni vitakavyochochea uwekezaji nchini d kuwawezesha wawekezaji wa ndani kwa kuwapatia mitaji na mikopo na huduma nyengine za kibiashara e kuboresha uwekaji wa mazingira bora yatakayorahisisha na kupunguza gharama za uwekezaji nchini na f kupanua wigo na kuwaunganisha wawekezaji wa ndani kuweza kutumia fursa za uwekezaji zilizopo afrika mashariki jumuiya nyengine za kikanda na kimataifa
uwezeshaji wananchi kiuchumi na kupambana na umasikini 
ccm inaendelea na mapambano dhidi ya umasikini kama yalivyoasisiwa na chama cha afro shirazi chini ya uongozi wa rais wa kwanza wa zanzibar sheikh abeid a
karume mara baada ya mapinduzi
katika ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ilielekeza smz kuchukua hatua za kupunguza umasikini zanzibar na kuwawezesha wananchi kiuchumi
katika kipindi hicho mafanikio yafuatayo yamepatikana a hali ya maisha ya wananchi imeendelea kustawi na umasikini wa mahitaji ya msingi umepungua b jumla ya ikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetolewa katika shehia unguja na pemba na kunufaisha watu wakiwemo wanawake na wanaume ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kupitia mfuko wa kuwawezesha wananchi kiuchumi uliotokana na kuunganishwa mfuko wa kujitegemea na mfuko wa jakaya kikwete jk na amani karume ak c kuboresha na kuongeza kasi ya tekelezaji wa awamu ya tatu ya mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf iii katika shehia unguja na pemba ambapo miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imeanzishwa
miradi hiyo inahusu ujenzi wa skuli za maandalizi ujenzi wa matuta ya kuzuia maji ya bahari katika mabonde ya kilimo hifadhi ya mazingira ukarabati wa njia za ndani na utoaji wa ruzuku kwa kaya maskini
jumla ya kaya masikini zimenufaika na miradi hiyo d jumla ya shilingi bilioni zimetolewa kwa vijana wakiwemo wajisiriamali wanawake kwa ajili ya kuwawezesha kiuchumi
aid ha programu ya ajira kwa vijana imeanzishwa na kunufaisha jumla ya vijana wanaojishughulisha na kilimo ufugaji na uvuvi e miradi ya maendeleo ya wananchi yenye thamani ya shilingi billioni 
 imetekelezwa kupitia mfuko wa maendeleo ya imbo iliyohusisha miradi ya afya majisafi na salama ujenzi wa barabara umeme elimu madaraja na masoko matatu f kituo cha kulea na kukuza wajasiriamali kimeendelea kutoa mafunzo ya ujasiriamali na masoko kwa vijana wanaume na wanawake ya ujasiriamali na masoko
kampuni ndogo za biashara zimeanzishwa kupitia kituo hicho na jumla ya mashine zikiwemo mashine za sabuni mwani asali mtindi vitunguu saumu bekari na mashine za kukatia mbatata zimenunuliwa na kufungwa kituoni hapo g vikundi vya kiuchumi na wajasiriamali wakiwemo wahitimu wa vyuo vikuu wamepatiwa mafunzo ya ujasiriamali ili kubadili mitazamo yao na kuwajengea uwezo wa kujiajiri h jumla ya shilingi milioni zimetolewa kwa kampuni saba za vijana kutoka katika mfuko wa ubunifu innovation fund na mfuko wa mtaji wa kuanzisha biashara inayoendeshwa na kituo hicho na i vituo vinne ya kutoa huduma bora za ujasiriamali kwa wananchi vimeanzishwa katika wilaya ya kaskazini a kaskazini b wilaya ya kati unguja na wilaya ya mkoani pemba na kupatiwa vifaa mbalimbali
matayarisho ya ujenzi wa kituo cha kulea na kukuza wajasiriamali pemba yameanza
ccm inatambua kuwa umasikini ni miongoni mwa maadui watatu wakubwa walioainishwa katika sera za waasisi wa taifa letu hivyo ccm itaendelea kuwawezesha wananchi kiuchumi ili waweze kupambana na umasikini kujitegemea na kuchangia katika maendeleo ya taifa
katika miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kufanya yafuatayo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka a kuimarisha sekta zinazotegemea nguvu kazi shadidi labour intensive na zinazotumia malighafi za ndani b kuwahamasisha wananchi kufanya kazi kwa bidii kwa masilahi yao wenyewe na taifa kwa ujumla c kuanzisha kusajili na kuhamasisha vikundi vya wajasiriamali kuungana pamoja katika kutafuta soko la uhakika na lenye tija d kutumia utaratibu wa ugatuzi kwa kupeleka rasilimali katika maeneo yenye kiwango kikubwa zaidi cha umasikini e kuhamasisha taasisi za fedha kutoa mikopo yenye masharti nafuu kwa vijana wanawake na makundi maalum na kuweka utaratibu maalum wa udhamini wa mikopo f kuendeleza na kuimarisha utekelezaji wa mpango wa kunusuru kaya masikini tasaf iii na kuendelea kubuni mipango na miradi ya kusaidia jamii kupambana na umasikini g kuhakikisha kuwa asilimia ya ardhi imetambuliwa na kurasimishwa kwa unguja na pemba kupitia utekelezaji wa programu ya mkurabita ili kuwapa wananchi fursa zaidi za kutumia ardhi yao katika kujiletea maendeleo
hali kadhalika wajasiriamali watasajiliwa na kupatiwa mafunzo kila wilaya na hivyo kufikia jumla ya wafanyabiashara h kuimarisha mifuko ya uwezeshaji ili iweze kuwanufaisha wazanzibari wengi ambapo jumla ya shilingi bilioni zitatolewa kwa wajasiriamali kwa masharti nafuu i kujenga vituo sita vya ushauri wa kibiashara kwa wajasiriamali na kuimarisha vituo vinne vilivyopo ili kuwa na kituo katika kila wilaya na j kuendeleza kituo cha ubunifu barefoot center kuwa kituo cha mfano cha kukuza vipaji katika kanda ya afrika mashariki na kuanzisha vituo atamizi incubators viwili unguja na pemba
sekta za uzalishaji mali 
katika ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka iliielekeza smz kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo mifugo na uvuvi kusimamia matumizi endelevu ya maliasili kuimarisha viwanda biashara mawasiliano usafirishaji na utalii kwa lengo la kukuza uchumi
mafanikio kwa kila sekta ni kama yafuatavyo kilimo a kuongezeka uzalishaji wa mazao ya chakula mbali na mpunga kutoka tani mwaka hadi tani mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuongezeka uzalishaji wa mpunga kutoka tani mwaka hadi tani mwaka ambapo tija ya uzalishaji kwa hekta imeongezeka kutoka wastani wa tani 
 kwa hekta mwaka hadi wastani wa tani 
 kwa hekta mwaka kwa mpunga wa umwagiliaji maji kwa kutumia teknolojia shadidi
vilevile tija katika uzalishaji wa mpunga kwa kutegemea mvua imeongezeka kutoka tani 
 hadi 
 kwa hekta c kufanya mapitio ya sera sheria na kanuni ikiwemo sera ya kilimo sera ya minazi sera ya misitu na mpango mkakati wa kilimo sheria ya hakimiliki za wagunduzi wa aina mpya ya mbegu za mimea pbr sheria ya taasisi ya utafiti wa kilimo sheria ya mbegu sheria ya uhifadhi na utibabu wa mimea na sheria ya viatilifu d kuanzisha wakala wa serikali wa matrekta na zana za kilimo na kununua matrekta yenye thamani ya bilioni 
 na kuongeza bajeti ya pembejeo kwa zao la mpunga kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka iliyowanufaisha wakulima wadogo wadogo e kuongezeka kwa eneo lenye miundombinu ya umwagiliaji maji kutoka hekta mwaka hadi hekta mwaka f kuongezeka kwa uzalishaji wa mazao ya mboga kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
 mwaka g kutayarisha mpango mkakati wa maendeleo ya sekta ya kilimo zanzibar kwa miaka kumi zanzibar agriculture sector development project z asdp h kutayarisha na kutekeleza mpango wa kufufua mazao ya karafuu na nazi kwa kuwapatia wakulima miche ya mikarafuu na minazi bure i kupandishwa hadhi chuo cha kilimo cha kizimbani kuwa skuli ya sayansi ya kilimo katika chuo kikuu cha taifa suza
ahadhiri wamepatiwa mafunzo katika ngazi ya shahada ya uzamivu na uzamili na wanafunzi wa cheti na diploma wamehitimu katika chuo hicho j kuongezeka kwa uzalishaji wa karafuu kutoka tani 
 mwaka hadi kufikia tani mwaka k kuendelea na udhibiti wa nzi wa matunda ambapo jumla ya itego ya kunasia imesambazwa kwa wakulima unguja na pemba
wakulima pemba unguja wamepatiwa mafunzo juu ya mbinu mchanganyiko za udhibiti wa nzi wa matunda l kukamilisha ukarabati wa ghala la hifadhi ya chakula lenye uwezo wa kuhifadhi tani pamoja na ununuzi wa vifaa vya hifadhi ya chakula
jumla ya tani za mchele zimehifadhiwa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka m kutoa afunzo ya chakula na lishe bora kwa jumuiya za wakulima wa mpunga kwa wakulima unguja na pemba na ugawaji wa mbegu za viazi lishe katika skuli mbili za msingi umefanyika n kuviwezesha vikundi saba vya wananchi vinavyojishughulisha na kilimo kwa kuvipatia vifaa vyenye thamani ya shilingi milioni kwa ajili ya kukoboa mpunga kusarifu matunda kusarifu mwani kusarifu maziwa pamoja na mashine ya kukaushia dagaa o kufunga pampu za maji zinazotumia nishati ya jua kwa matumizi ya umwagiliaji katika maeneo kumi ya wakulima wa mboga na vikundi vinane vitano unguja na vitatu pemba vya wakulima vimepatiwa mkopo wa shilingi milioni 
jumla ya wakulima wa mboga wameunganishwa na masoko kwa kuuza mazao yao katika masoko makuu na hoteli za kitalii ambapo wamepata shilingi bilioni 
vile vile vikundi vya wakulima vijana wa unguja na wa pemba vimepatiwa ekari katika mashamba yaliyopo maeneo mbalimbali p kushajiika kwa wakulima wa alizeti na kununua mitambo miwili ya kukamulia mafuta yenye uwezo wa kukamua tani 
 kwa siku q kujenga masoko matatu ya bidhaa za kilimo katika vijiji vya konde tibirinzi kwa pemba na kinyasini kwa unguja pamoja na ukarabati wa vyumba vya baridi katika soko la mombasa unguja na kituo cha mafunzo ya uhifadhi na usarifu wa mazao pujini pemba na r kufanya uhakiki na tathmini na kuorodhesha vikundi vya kilimo uvuvi ufugaji maliasili na wajasiriamali wengine
aidha benki ya maendeleo ya kilimo tanzania imevipatia mikopo nafuu vikundi viwili kilimo mkombozi cha mkokotoni na wakulima saccos cha bumbwisudi kwa kuwanunulia matrekta mawili
sekta ya kilimo inayo nafasi maalum kwa maendeleo ya wananchi
mkazo maalum utawekwa katika kutekeleza mpango wa maendeleo ya sekta ya kilimo zanzibar z asdp ikiwa ni jitihada zitakazochangia kuleta mapinduzi ya kilimo
aidha lengo litakuwa ni kujitosheleza kwa mahitaji ya chakula na kuwa na ziada kwa matumizi ya sekta nyengine za kiuchumi kama vile viwanda huduma na biashara
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ccm itaelekeza smz kufanya yafuatayo a kuendeleza ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji katika hekta za mpunga katika mabonde ya cheju kilombero chaani kibokwa kinyasini kwa unguja na mlemele na makwararani kwa pemba pamoja na uhamasishaji wa umwagiliaji kwa matone kwa mazao mengine na matumizi ya greenhouse katika hekta b kuimarisha uhifadhi wa akiba ya chakula tani za mpunga pamoja na ujenzi wa maghala matatu mawili pemba na moja unguja ya uhifadhi wa chakula yenye uwezo wa kuhifadhi jumla ya tani ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuongeza tija na ufanisi katika uzalishaji usarifu na usafirishaji wa mazao ya chakula na biashara yakiwemo ndizi kutoka tani hadi mboga na matunda kutoka hadi tani muhogo tani hadi tani viazi vitamu tani hadi tani na mpunga kutoka tani hadi kwa mwaka d kuongeza uzalishaji wa mazao ya viungo na nazi ikiwemo karafuu kutoka tani hadi tani nazi kutoka tani hadi na kuongeza uzalishaji wa miche ya karafuu ya nazi kila mwaka na kuwapatia wananchi bila ya malipo
mazao mengine ya viungo yatakayopewa kipaumbele ni pamoja na kungumanga vanila pilipili manga manjano na mdalasini e kujitosheleza kwa mazao ya chakula cha mizizi matunda mboga na jamii ya kunde kwa kusimamia utekelezaji wa mpango mkakati wa miaka wa maendeleo ya sekta ya kilimo z asdp ikiwemo kuimarisha uzalishaji wa mazao mkakati kiwilaya usarifu na uongezaji wa thamani f kuwaunganisha wakulima wafugaji na wavuvi na masoko na kujenga masoko manne ya mazao ya kilimo katika wilaya za kaskazini b kati kusini kwa unguja na mkoani kwa pemba g kuimarisha uzalishaji wa mbegu bora zenye uzazi mwingi zinazohimili maradhi wadudu pamoja na athari za mabadiliko ya tabianchi h kuimarisha afya na hifadhi ya mimea kwa kudhibiti wadudu na maradhi ya mimea i kununua pembejeo za kilimo ikiwemo mbolea tani tani kupandia na tani za kukuzia mbegu tani dawa ya kuulia magugu lita pamoja na kuimarisha usimamizi na udhibiti wa viwango na ubora wa pembejeo mazao na bidhaa za kilimo na j kununua matrekta vipuri pamoja na mashine ndogo za kuvunia na kutoa huduma za utayarishaji wa ardhi
mifugo 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz iliendeleza vyema sekta ndogo ya mifugo na kupata mafanikio yafuatayo a kuongeza idadi ya wafugaji kutoka mwaka hadi mwaka b kuongezeka kwa uzalishaji wa maziwa kutoka lita milioni mwaka hadi lita milioni 
 mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuongezeka kwa uzalishaji wa mayai kutoka milioni 
 mwaka hadi kufikia milioni 
 mwaka d kutoa mafunzo kwa vitendo kwa wafugaji kuhusu mbinu bora za ufugaji utoaji wa huduma pamoja na ukamuaji na uhifadhi wa maziwa e kukarabati mtambo wa kuzalisha gesi ya kuhifadhia mbegu za uzazi liquid nitrogen plant ambapo jumla ya lita za gesi hiyo zilizalishwa na jumla ya ngombe walipandishwa kwa sindano
vituo vinne vya utoaji wa huduma za mifugo ikiwemo ole kianga pangeni fuoni unguja ukuu magomeni chake na kituo kimoja cha karantini gando nziwengi pemba vilifanyiwa matengenezo f kutoa chanjo dhidi ya maradhi ya vibuma ecf
jumla ya wanyama walitibiwa na wanyama walipatiwa huduma za kinga na tiba kwa maradhi mbalimbali ya mifugo ikiwemo kimeta chambavu magonjwa ya ngozi na kichaa cha mbwa g kuhamasisha matumizi ya biogesi na ujenzi wa mitambo minne ya biogesi ulifanyika kwa wafugaji wenye ng ombe wa maziwa
utafiti wa kuelewa ubora wa maziwa yanayozalishwa zanzibar umefanywa ambapo sampuli kutoka wilaya sita za unguja na pemba zilikusanywa na kuchunguzwa h kutoa mafunzo kwa wafanyakazi watano na kuongeza idadi ya madaktari na madaktari wasaidizi wa mifugo kutoka mwaka hadi mwaka na madaktari wanaendelea na masomo na i kuongeza ushiriki wa sekta binafsi katika sekta ya mifugo kwa ufugaji usarifu wa maziwa na nyama ya kuku utotoaji wa vifaranga na uzalishaji wa chakula cha mifugo
ccm inatambua fursa iliopo katika kuzalisha ajira na kuendeleza sekta za viwanda biashara na huduma kupitia sekta ya mifugo
katika utekelezaji wa ilani hii chama kitaelekeza smz kuimarisha ufugaji kuongeza uzalishaji tija na ubora wa bidhaa za mifugo ili kuwezesha kujitosheleza kwa mahitaji ya jamii na kupata ziada kwa matumizi ya sekta nyengine za kiuchumi kwa kufanya yafuatayo a kuendeleza sekta ya mifugo kwa kuzingatia matumizi ya teknolojia inayokidhi mahitaji ya sasa ya kiuchumi na kijamii b kuongeza uzalishaji tija ubora na usalama wa bidhaa za mifugo ili kukidhi mahitaji na viwango vya soko la ndani na nje ikiwemo kuongeza idadi ya mayai kutoka hadi maziwa kutoka lita hadi nyama ya kuku kutoka tani hadi nyama ya ng ombe kutoka tani hadi na nyama ya mbuzi kutoka tani hadi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kudhibiti ubora wa pembejeo za mifugo zinazoingia nchini ikiwemo vyakula dawa na chanjo na kuhamasisha matumizi sahihi d kupunguza gharama za uzalishaji wa mazao ya mifugo kwa kuimarisha upatikanaji wa aina bora za mifugo vyakula na pembejeo za mifugo e kuimarisha miundombinu na nyenzo za uzalishaji wa mifugo kwa kufanya yafuatayo i kuimarisha vituo vya upandishaji wa ng ombe kwa njia ya sindano ai centres na kutumia teknolojia ya kuhamishia mimba embryo transfer na ii kushajiisha utayarishaji na utumiaji wa malisho na vyakula bora vya kutosha vya mifugo f kuendeleza vituo vit atu vya kukusanyia maziwa vilivyopo na kuanzisha vituo vipya vitano ili kutoa maziwa yenye ubora g kujenga machinjio mawili ya kisasa moja unguja na moja pemba h kuimarisha huduma za maabara tatu za uchunguzi wa maradhi na moja ya ubora wa chakula cha mifugo i kuimarisha huduma za ugani kwa kuongeza idadi ya wataalam wa uzalishaji kinga na tiba kwa wastani wa wataalam wawili kwa ngazi ya shahada ya kwanza katika wilaya na wataalam kwa ngazi ya stashahada kwa kila wilaya kuwaendeleza na kuwapatia nyenzo watoa huduma za mifugo vijijini cahws j kuanzisha viwanda viwili vya uzalishaji wa vyakula vya mifugo vyenye viwango na ubora k kutoa kinga dhidi ya maradhi yasiyo na mipaka transboundary animal diseases kuimarisha vituo vya udhibiti wa uingizaji wa wanyama quarantines na kutoa huduma za utibabu wa mifugo kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya l kuhamasisha wafugaji na jamii kutumia teknolojia ya kisasa kuongeza uzalishaji wa malisho ya mifugo katika eneo dogo na kuanzisha mashamba ya kisasa matatu ya uzalishaji wa malisho ya mifugo unguja na pemba m kutekeleza mikakati ya kulinda haki za wanyama dhidi ya matumizi mabaya lishe duni na maradhi na n kuhamasisha ufugaji bora na wa kisasa intensive farming unaohimili uhaba wa rasilimali ardhi ya zanzibar
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka uvuvi na mazao ya baharini 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz iliendeleza vyema sekta ndogo ya uvuvi na mazao ya baharini kwa kutekeleza yafuatayo a kuanzisha kampuni ya uvuvi ya zanzibar zanzibar fisheries company zafico na kununua boti mbili za uvuvi zenye uwezo wa kuvua tani katika kina kirefu cha maji kwa thamani ya shilingi bilioni 
 ununuzi wa gari ya kusafirishia samaki tani na ujenzi wa vyumba vya baridi
vile vile matayarisho ya ujenzi wa gati ndogo katika bandari ya malindi kwa ajili ya kuegesha boti za uvuvi za kampuni ya zafico yamefanyika b kununua vihori vyenye thamani ya shilingi milioni na kuwapatia wakulima wa mwani wa unguja na pemba c kuendelea na ujenzi wa soko la samaki na diko la kisasa katika bandari ya malindi lililogharimu shilingi bilioni 
 litakaloajiri wavuvi wachuuzi na wafanya biashara wapatao d kununua boti tatu za doria zenye thamani ya shilingi milioni 
 e kujenga kituo cha kuzalishia vifaranga vya samaki milioni majongoo na kaa kwa mwaka
jumla ya vifaranga vya majongoo bahari vimezalishwa na kusambazwa katika mashamba ya mfano unguja na pemba
vikundi unguja pemba vya wafugaji wa majongoo vimepatiwa mafunzo ya mbinu bora za ufugaji wa mazao ya baharini ikiwemo samaki majongoo na kaa f kuendelea na ujenzi wa ofisi na maabara ya taasisi ya utafiti wa uvuvi na mazao ya baharini uliogharimu jumla ya shilingi bilioni 
 g kuendelea kutoa uduma shirikishi za uhifadhi katika maeneo ya menai mimca na pecca pamoja na ujenzi wa majengo mapya ya ofisi za wavuvi katika hifadhi mpya za tumbatu tumca mazizini chabamca na ujenzi wa kituo cha doria mcs katika kisiwa cha pungume umekamilika pamoja na kutoa afunzo kwa wavuvi na wanajamii kuhusiana na uhifadhi uendeshaji na utunzaji wa mazingira h kufanya doria shirikishi katika maeneo ya hifadhi za bahari zilizopelekea kukamatwa wavuvi haramu i wanaojishughulisha na uvuvi wa kina kirefu cha bahari kutoka mwaka hadi mwaka pamoja na kutoa mafunzo kwa wavuvi katika chuo cha uvuvi mbegani j kuongeza uzalishaji wa mwani kutoka tani mwaka kufikia mwaka 
mafunzo ya kilimo cha mwani katika kina kirefu cha maji yalifanyika kwa vijiji na kamati za wakulima wa mwani zilipatiwa vifaa vya kulimia mwani vikiwemo roli za kamba na taitai ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka k kusomesha vikundi vya wakulima wa mwani ufugaji wa samaki chaza kaa kamba na majongoo na mazao mengine ya baharini kuhusu kuimarisha masoko yao na kuongeza uzalishaji na l kuunda vikundi shirikishi vya usimamizi wa uvuvi wa pweza na kukamilisha miongozo ya utekelezaji katika maeneo ya kisiwa panza kokota na mwambe
zanzibar ina fursa maalum ya kuendeleza uchumi wake kupitia rasilimali za baharini
katika utekelezaji wa ilani hii ccm itaelekeza smz kuimarisha uvuvi na kuongeza uzalishaji na thamani ya samaki na mazao mengine ya baharini ili kuwezesha kujitosheleza kwa mahitaji ya jamii na kupata ziada kwa matumizi ya sekta nyengine za kiuchumi na soko la nje kwa kufanya yafuatayo a kukamilisha utayarishaji wa sera mpya ya uvuvi zanzibar na kufanya mapitio ya sheria ya uvuvi na
ya mwaka kanuni kuu za uvuvi za mwaka pamoja na kanuni ya maeneo ya hifadhi za bahari ya mwaka na kuanzisha sheria ndogo ndogo za usimamizi wa rasilimali za uvuvi pweza samaki wa miamba katika vijiji vilivyopo pembezoni mwa bahari b kukamilisha mapitio ya mipango mikuu ya maeneo matano ya hifadhi ambayo ni menai pecca chabanca tumca na mimca c kutekeleza mpango mkuu wa uvuvi fisheries master plan na kuvutia sekta binafsi kuwekeza katika uvuvi wa bahari kuu d kukamilisha ujenzi wa miundombinu ya uvuvi ikiwemo ukarabati wa soko la samaki la tumbe na nungwi ujenzi wa gati ndogo ya vyombo vya uvuvi na soko la samaki katika bandari ya malindi pamoja na kuanzisha kituo cha kupokelea vifaranga vya samaki pemba e kujenga viwanda vitano kiwanda cha kukaushia dagaa katika eneo la mkokotoni viwanda viwili vya kusarifu samaki na mazao ya baharini unguja na pemba na viwili vya kuzalisha chakula cha samaki na mazao ya baharini unguja na pemba f kuongeza kituo kidogo cha ulinzi na doria za baharini katika eneo la jambiani g kuongeza uzalishaji wa samaki jamii ya jodari katika bahari kuu na ufugaji maalum wa samaki kwa kutumia vizimba cage farming kutoka tani hadi tani kwa mwaka kupitia zafico h kujenga miundombinu kwa ajili ya kuimarisha utendaji wa kampuni ya uvuvi ya zanzibar zafico ikiwemo vyumba vya baridi vya kuhifadhia samaki mtambo wa kuzalishia barafu na ujenzi wa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka bandari ya kuegesha boti pamoja na ununuzi wa boti nne za uvuvi wa bahari kuu i kuongeza uzalishaji wa mwani kutoka tani 
 hadi tani kwa mwaka j kutoa taaluma bora zaidi ya ufugaji wa samaki na mazao mengine ya baharini kibiashara mafunzo kwa wavuvi vijana kuwawezesha kuvua katika kina kirefu na kuendelea kuwajenga uwezo wataalam juu ya uzalishaji wa vifaranga vya samaki kaa na majongoo katika kituo cha kutotolea vifaranga vya samaki hatchery kilichopo beit el ras k kuzalisha na kusambaza vifaranga milioni vya samaki kaa na majongoo kibiashara kwa mwaka kwa wanajamii na kuanzisha mashamba ya mfano ya ufugaji wa majongoo kibiashara unguja na pemba pamoja na kuanzisha ufugaji wa samaki kwa kutumia vizimba cage farming vyenye uwezo wa kuzalisha tani kwa mwaka l kutoa elimu ya hifadhi ya mazingira ya baharini kwa jamii katika kulinda rasilimali za bahari kuzijengea uwezo kamati za uvuvi unguja na pemba ili kuongeza ufanisi katika shughuli zao na kuhamasisha jamii katika kusimamia rasilimali za bahari kwa kuanzisha maeneo ya ufugaji wa pweza na samaki wa miamba m kuimarisha doria ulinzi shirikishi katika maeneo ya maji ya ndani na kununua boti tano za uvuvi zitakazofika katika bahari kuu ili kudhibiti uvuvi haramu
aidha jamii itashajihishwa kuweka matumbawe bandia katika maeneo ya hifadhi za bahari ili kuongeza uzalishaji wa samaki n kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika sekta ya uvuvi ikiwemo kutoa mafunzo na uendeshaji wa kituo cha kutotolea vifaranga vya samaki hatchery na o kuwawezesha wakulima wa mwani kwa kuwapa mafunzo na nyenzo ili kuweza kulima mwani wenye thamani tija na gharama ndogo za uzalishaji ikiwemo aina ya cottonii na glacillaria
vilevile jumuiya za wakulima wa mwani zitaimarishwa kwa kuwapatia nyenzo zitakazosaidia kufanya usarifu wa mwani
maliasili 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz iliendeleza vyema sekta ndogo ya maliasili kwa kutekeleza yafuatayo a kufanya mapitio ya sera ya misitu ya mwaka sheria ya misitu ya mwaka na mpango wa usimamizi wa misitu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuandaa na kutekeleza kanuni za usimamizi na uhifadhi wa misitu na wanyamapori na mwongozo juu ya utekelezaji wa mkataba wa kimataifa wa biashara ya wanyamapori miti na mimea iliyo hatarini kutoweka convention of international trade of endagered species cites c kufanya doria unguja na pemba na kukamata makobe ambayo yaliingizwa nchini kinyume na sheria
kukamata na kuteketeza misumeno ya moto unguja na pemba 
aidha gari za mizigo na gari za ng ombe zinazosafirisha maliasili kinyume na taratibu zilikamatwa na kuchukuliwa hatua za kisheria d kupanda miti i hekta 
 katika maeneo matano yaliyochimbwa mchanga yakiwemo mangapwani zingwezingwe donge chechele kidanzini na fujoni wilaya ya kaskazini unguja ii hekta 
 katika mashamba ya watu binafsi na maeneo ya misitu ya jamii ikiwemo chaani kibele dunga unguja ukuu maziwa ng ombe tumbe selem makuwe gando kiwengwa masingini na jozani iii hekta 
 za mikoko unguja na pemba na iv hekta katika maeneo yaliyo wazi ikiwemo miti ya matunda misitu viungo pamoja na mikarafuu
e kutoa taaluma ya kuanzisha vikundi vya ushirika kuandaa vitalu vya miti na kutengeneza majiko sanifu kwa wanawake wa shehia za kitogani na muyuni
madiwani na viongozi wanawake na wanaume wa halmashauri ya wilaya ya kaskazini unguja walipata semina ya kuongeza uelewa juu ya sheria ya maliasili na maamuzi ya serikali kusimamia uchimbaji wa mchanga f hifadhi nne za taifa za jozani biosphere reserve masingini kiwengwa pongwe na ngezi vumawimbi zimepandishwa hadhi kwa mujibu wa sheria ya misitu ya mwaka g kuimarisha miundombinu ya hifadhi ya msitu wa maumbile masingini kwa ajili ya utalii ikiwemo ujenzi wa sehemu za mapumziko huduma za ofisi ya kituo njia za kupitia watalii mnara wa kuangalia haiba ya mji wa zanzibar ujenzi wa vyoo na mkahawa h kusimamia matumizi endelevu ya rasilimali zisizorejesheka ikiwemo mchanga kifusi kokoto na mawe kwa kutayarisha mpango maalum wa uratibu na udhibiti wa matumizi holela ambao umewezesha ongezeko la mapato kutoka shilingi milioni kwa mwaka na kufikia shilingi bilioni 
 mwaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kuhamasisha jamii katika uhifadhi na kuendeleza miradi ya jamii nje ya misitu ambapo mwaka jumla ya shilingi bilioni 
 zimegaiwa kwa wanajamii wanaozunguka hifadhi ya taifa ya jozani j wafugaji wa nyuki walitambuliwa wanawake na wanaume na tani 
 za asali zilizalishwa unguja na pemba pamoja na ujenzi wa mabanda ya kisasa ya mfano ya nyuki unguja pemba yenye mizinga kila moja k jumla ya miche imeoteshwa katika vitalu vya serikali na miche imeoteshwa na wanajamii inayojumuisha miti ya misitu matunda na viungo na l miche ya mikarafuu imeoteshwa katika vitalu vya serikali na vya watu binafsi
aidha vitalu binafsi vimepatiwa mafunzo na vifaa vya uoteshaji miche
vilevile serikali imeanzisha mashamba ya mbegu za miche ya minazi miwili ekari 
 selemu unguja na ekari nne tumbe pemba pamoja na uzalishaji wa miche ya minazi unguja na pemba na kusambazwa kwa wananchi bure
maliasili ni muhimu sana kwa maendeleo ustawi wa jamii na hifadhi ya mazingira
ccm inaelewa umuhimu wa kuzitambua na kuzitunza kwa ajili ya kizazi cha sasa na kijacho
hivyo mkazo mkubwa utawekwa katika uendelezaji na uhifadhi wa maliasili pamoja na kuwa na matumizi endelevu
katika ilani hii ccm itaelekeza smz kufanya yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera ya misitu ya mwaka na sheria ya usimamizi wa mazingira ya mwaka na kuendeleza mipango mikakati ya usimamizi wa matumizi endelevu ya hifadhi za misitu na maliasili zisizorejesheka itakayotoa fursa za maendeleo na ajira kwa jamii b kufanya matumizi mbadala ya maeneo ya mashimo yaliyochimbwa mchanga na kifusi ili kuleta tija kiuchumi na kijamii pamoja na kuweka vizuri haiba ya maeneo hayo c kufanya utafiti wa rasilimali mbadala wa rasilimali zisizorejesheka na kuendelea kudhibiti na kusimamia matumizi endelevu ya maliasili hizo ikiwemo mchanga kifusi mawe na kokoto kwa kushirikiana na halmashauri husika d kutoa taaluma ya udhibiti na matumizi endelevu ya misitu ya jamii cofma pamoja na kuanzisha misitu mipya ya jamii miwili mtambwe na uzi vundwe kwa kushirikiana na halmashauri na mabaraza ya vijana katika wilaya za unguja na pemba ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kufanya sensa ya miti ya zanzibar wood biomass survey ili kujua mabadiliko ya uoto wa asili wingi wa misitu pamoja na kujua idadi ya mikarafuu iliopo hivi sasa f kutayarisha mipango mipya ya usimamizi wa misitu ya jamii ambayo ni kikungwi mzuri fujoni tumbatu jongowe tumbatu uvuvini tumbatu gomani makoba mto wa pwani na kigunda unguja na kiuyu mbuyuni shanate makangale kipange wingwi mapofu wingwi mtemani majenzi micheweni kiweni makoongwe wambaa na pujini pemba g kuongeza idadi ya uzalishaji wa paa nunga kutoka mwaka hadi zaidi ya mwaka na paa chesi wa pemba kutoka mwaka hadi zaidi ya mwaka katika hifadhi za kiwengwa jozani na kisiwa cha pungume kwa unguja na ngezi na msitu mkuu kwa pemba h kutumia hifadhi misitu ya mtambwe kusini na mtambwe kaskazini kwa pemba na misitu ya uzi ng ambwa na kisiwa cha vundwe kwa unguja ili kuimarisha utalii wa kimaumbile kwa kupandisha hadhi na kuongeza vivutio vya kitalii i kusimamia misitu ya jamii ili kuongeza tija kwa kufanya mambo ya msingi yafuatayo i kurejeshea miti ya misitu katika maeneo yaliyoathirika na ukataji ovyo wa miti ii kutekeleza miradi ya mbinu mbadala na kutoa mafunzo husika kwa miradi itakayobuniwa na iii kuendeleza uzalishaji wa miche ya miti milioni 
 miti ya misitu milioni 
 na miti ya matunda milioni na kuisambaza kwa jamii
j kutoa elimu ya uzalishaji miche kwa mabaraza ya vijana na skuli utoaji wa nyezo kwa ajili ya uanzishaji wa vitalu vya jamii pamoja na uoteshaji na upandaji wa miti ya mikoko katika maeneo yalioathirika na mmong onyoko wa fukwe na kuyatumia maeneo hayo kwa ufugaji wa kaa na mazao mengine ya baharini k kupanda miti hekta katika maeneo yaliyoathirika na moto ya msitu wa hifadhi wa kiwengwa na jozani l kujenga mabanda matatu ya mfano ya kufugia nyuki yenye uwezo wa kuchukua mizinga kila moja kwa kila wilaya kwa madhumuni ya kushajiisha ufugaji wa nyuki ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka m kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika misitu ya hifadhi ya masingini kiwengwa na ngezi na n kuimarisha njia zinazopitika nature trail na miundombinu ya ugunduzi wa awali wa moto kuongeza visima vya maji ndani ya misitu ya hifadhi na kutoa mafunzo ya awali ya kukabiliana na majanga ya moto utalii 
katika ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ccm ilielekeza smz kuendelea kusimamia kuendeleza na kutangaza sekta ya utalii ili iweze kuleta tija zaidi kwa taifa na watu wake
katika kipindi hicho mafanikio yameendelea kupatikana yakiwemo yafuatayo a kuongezeka kwa idadi ya watalii mwaka hadi mwaka kutoka mwaka hadi mwaka na hivyo kuvuka lengo la ilani la kupokea watalii laki tano ifikapo mwaka b kuongezeka wastani wa siku za ukaazi kwa mtalii kutoka siku sita mwaka hadi siku saba mwaka na kuongezeka kwa wastani wa matumizi kwa mgeni kutoka dola za kimarekani 
 mwaka hadi dola za kimarekani mwaka c kufanya mapitio ya sera ya utalii kuandaa kanuni mpya za utalii na kuimarishwa kwa kamati za utalii za wilaya kwa azma ya kuharakisha utekelezaji wa mkakati wa utalii kwa wote d kuimarisha kusanyaji wa takwimu za utalii kwa kuanzisha utaratibu maalum wa kushirikisha kamisheni ya utalii bodi ya mapato ofisi ya mtakwimu mkuu wa serikali idara ya uhamiaji idara ya forodha ya tra mamlaka ya viwanja vya ndege na kampuni za kushughulikia abiria viwanja vya ndege na bandarini e kuongezeka kwa idadi ya vyumba vya kulaza wageni kutoka mwaka hadi mwaka 
aidha hoteli za daraja la juu zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka f kuunganisha chuo cha utalii zitod na chuo kikuu cha zanzibar suza
walimu sita wamepatiwa mafunzo ya juu na jumla ya wanafunzi wanawake na wanaume wamehitimu masomo yao katika ngazi ya shahada na stashahada g kuanzisha mifumo ya kisasa ya kuitangaza zanzibar kwa lugha tano kingerezea kijerumani kifaransa kichina na kiarabu kupitia tovuti na kuanzisha matukio na matamasha mapya ya utalii kama vile tamasha la michezo na utalii pemba na tamasha la utalii zanzibar unguja ambalo lilihudhuriwa na washiriki zaidi ya wakiwemo wasambazaji wakubwa saba wa utalii na wananchi mbio za marathon za mji mkongwe zanzibar stone town marathon na zanzibar trail
aidha matamasha ya sauti ya busara tamasha ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka la nchi za jahazi ziff na tamasha la chakula cha kimakunduchi yameimarishwa h kuimarisha utekelezaji wa programu ya matokeo kwa ustawi r p kuandaa na kutekeleza mpango wa kuimarisha sekta ya utalii na taasisi zinazosimamia sekta hiyo
vilevile mpango wa kuimarisha utalii wa viungo spice tourism mpango wa muda wa kati wa kuimarisha utalii integrated strategic action plan isap na mpango wa muda mrefu wa kuimarisha utalii kupitia mradi wa boost inclusive growth for zanzibar big z imeandaliwa i kushirikiana na sekta binafsi katika kushiriki maonesho ya utalii ya kitaifa na kimataifa na mikutano ya wazi road shows kuiendeleza ofisi ya uwakala wa utangazaji utalii nchini india na kuibuliwa masoko mapya ya utalii ya india china uturuki na urusi j kuandaliwa vipindi maalum na waan dishi wa habari kutoka vyombo vya nchi za nje ikiwemo china travel channel brazil uingereza reuters france k travel chanel bbc na malaysia ambao walitembelea maeneo ya utalii nchini k kuhamashisha jamii kushiriki katika utalii wa ndani ikiwemo kutoa mafunzo ya utalii kwa wafuatao i wanafunzi kutoka skuli za sekondari vijana kutoka mabaraza ya vijana na vijana kutoka katika asasi ya umoja wa wanafunzi wa vyuo vikuu ii kamati za utalii za wilaya za unguja na pemba iii vikundi vya vijana vinavyotoa huduma za kitalii katika mashamba ya viungo yaliyopo kizimbani na maeneo yaliyopo karibu na kijiji hicho iv watoa huduma wamepatiwa mafunzo juu ya namna bora ya kuendesha shughuli zao za utalii wa pomboo kizimkazi na v wanavikundi kutoka katika wilaya za mkoani chake chake wete micheweni na mjini wanaojishughulisha na utengenezaji na uuzaji wa bidhaa za utalii
l kuhamasika zaidi wawekezaji wa nje na ndani kuwekeza katika ujenzi wa hoteli za daraja za juu kama vile hotel za verde mtoni white paradise zanzibar pongwe zanzi blue resort madinat al bahari mbweni na zuri ambazo zimeongeza ubora wa huduma za utalii na ajira zanzibar m kuimarika kwa ulinzi na usalama kwa watalii wawekezaji na mali zao katika maeneo ya uwanja wa ndege bandarini mji mkongwe na baadhi ya maeneo ya barabara kuu zinazoingilia maeneo ya mkoa wa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mjini magharibi kupitia mradi wa zanzibar salama kwa kufungwa kamera za ulinzi na kuanzishwa
vilevile ulinzi katika maeneo mengine ya utalii umeimarishwa kwa kuanzisha wakala wa ulinzi wa jeshi la kujenga uchumi
utalii ni sekta kiongozi kwa uchumi wa zanzibar katika kuchangia pato la taifa fedha za kigeni na kutoa fursa nyingi za ajira
kwa kutambua kuwa zanzibar ina vivutio vingi vya kipekee vya utalii mkazo mkubwa utawekwa katika ushirikishwaji wa jamii kuimarisha mazingira ya uwekezaji na kuongeza idadi ya watalii wa daraja la juu na watakaokaa kwa muda mrefu
katika ilani hii ccm itaelekeza smz kufanya yafuatayo a kutekeleza mpango shirikishi wa uendelezaji utalii isap na mradi wa big z ili kuongeza thamani ya utalii wa zanzibar kwa kupanua wigo ubora na upekee wa bidhaa zinazotolewa kwa wageni na hivyo kupelekea i kuongezeka kwa idadi ya wageni kutoka mwaka hadi kufikia mwaka ii kuongezeka kwa siku za ukaazi kutoka wastani wa siku saba mwaka hadi kufikia siku nane mwaka na iii kuongezeka kwa matumizi ya mgeni kutoka wastani wa dola za kimarekani kwa siku mwaka hadi kufikia dola za kimarekani mwaka 
b kuendeleza utekelezaji wa dhana ya utalii kwa wote kwa kuwahamasisha wananchi kutoa huduma za utalii na kufanya utalii wa ndani c kuimarisha maeneo na vivutio vya utalii ikiwemo zoni za utalii za kaskazini mashariki na kusini kwa unguja na kaskazini na kusini pemba d kukitangaza zaidi kisiwa cha pemba kwa utalii endelevu na unaozingatia mazingira na kuongeza idadi ya watalii wanaokitembelea kutoka mwaka hadi mwaka e kuongeza idadi ya vyumba vya kulaza wageni kutoka mwaka hadi vyumba mwaka 
aidha mkazo utaweka katika kushajiisha uwekezaji zaidi katika ujenzi wa hoteli za daraja la juu na kuongeza vyumba kutoka mwaka hadi vyumba mwaka f kuimarisha utalii wa meli cruise tourism na kuongeza idadi ya meli za kitalii zinazotembelea zanzibar kutoka mwaka zilizoleta watalii hadi meli mwaka zenye wageni ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kufundisha vijana kwenye fani za utalii ukarimu uongozaji watalii na usafirishaji ifikapo mwaka h kuendeleza utalii wa matamasha ikolojia mikutano michezo viungo biashara na utamaduni i kuimarisha ushirikiano na sekta binafsi katika kuvutia kuhudumia na kutanua mazao ya utalii j kuandaa chapa ya utalii ya zanzibar branding na kuendelea kuitangaza zanzibar kama kituo cha utalii kwa kushirikiana na sekta binafsi ofisi za balozi za tanzania nje watu maarufu celebrities na jumuiya za wana diaspora wa tanzania kutumia vyombo vya habari vya kimatifa na kuimarisha matamasha ya utalii yaliyopo na kuanzisha mapya pamoja na kuendelea kuimarisha mifumo ya utangazaji yanayoendana na mabadiliko ya tehama k kuimarisha ukusanyaji na uchambuzi wa takwimu za utalii ikiwemo kwa kufanya utafiti wa utokaji wa wageni tourist exit survey na utafiti wa kujua uwezo wa kupokea wageni kwa kisiwa cha unguja pemba na visiwa vidogo vidogo carrying capacity ili kuwa na utalii endelevu na l kutekeleza mapendekezo ya programu ya matokeo kwa ustawi r p kwa kuimarisha ulinzi kupitia kikosi maalum na ushirikishwaji wananchi
mambo ya kale na utunzaji kumbukumbu za taifa 
mambo ya kale ni urithi adhimu kwa utambulisho wa nchi maendeleo ya uchumi na ustawi wa jamii ya zanzibar
yakitumiwa vyema mambo ya kale yanaweza kuwa na mchango mkubwa katika maendeleo ya utalii uhifadhi wa historia na urithi wa utamaduni
katika ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ccm iliielekeza smz kutunza kumbukumbu za taifa kuhifadhi na kuendeleza mambo ya kale na mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuendeleza makumbusho ya livingstone kwenye jengo la livingstone kinazini kwa kushirikiana na sekta binafsi b kufanya matengenezo makubwa ya majengo ya kihistoria ya kasri ya bikhole bungi mwinyi mkuu dunga eneo la kihistoria la mvuleni ngome ya wareno fukuchani makumbusho ya viumbe hai mnazimmoja kwa unguja na makumbusho ya chake chake na mkamandume kisiwani pemba
vilevile majengo ya kihistoria ya beit el ajaib jumba la wananchi forodhani kasri ya mtoni jengo la tip tip na ngome kongwe yamefanyiwa matengenezo c kuandaa kitabu chenye taarifa sahihi za maeneo mbalimbali ya kihistoria
kitabu hicho kitatumika kama nyenzo ya kutolea maelezo kwa watalii na wageni wengine ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuanzisha makumbusho ya kumbukumbu za mapinduzi matukufu ya zanzibar ya mwaka katika eneo la michenzani e kuimarisha taasisi ya nyaraka na kumbukumbu kwa kupatiwa vifaa vya kisasa vinavyoiwezesha na kuendelea na mpango wa kuhuisha nyaraka na kuzihifadhi katika mfumo wa kielektroniki f kutoa mafunzo kwa watendaji watano katika fani za uhifadhi utunzaji wa kumbukumbu na historia g kuandaa sera ya urithi wa mambo ya kale na kufanya utafiti katika visiwa visivyoishi watu sita unguja na saba pemba
visiwa hivyo ni kwale pungume nyemembe miwi vundwe na daloni na kwa upande wa pemba ni mtangani kuji pembe funzi kokota njao mbale na njiauze na h kuimarisha usalama wa eneo la utunzaji wa nyaraka kwa kulipa fidia kwa jengo la makaazi binafsi
kwa kutambua kuwa nchi yetu ina utajiri mkubwa wa historia na mambo ya kale mkazo utawekwa katika kuwashajiisha wananchi na wawekezaji katika kuhifadhi kuhuisha na kutumia rasilimali hiyo kwa kuongeza kipato na kukuza uchumi ikiwa ni sehemu ya kupanua wigo wa bidhaa za utalii na uendelezaji wa juhudi za kuelemisha jamii kuhusu historia na urithi wa nchi yetu
katika ilani hii ccm itaelekeza smz kufanya yafuatayo a kuendeleza na kuhifadhi urithi wa dunia wa mji mkongwe b kudhibiti na kusimamia uhifadhi wa mambo ya kale kwa manufaa ya kizazi cha sasa na vizazi vijavyo c kusimamia kuendeleza na kuimarisha utunzaji wa uhifadhi wa vivutio asilia na vya kiutamaduni natural and cultural heritage kwa kushirikiana na wadau wengine d kukamilisha na kuanza utekelezaji wa sera na sheria ya mambo ya kale mpango mkuu wa kuendelea na kuhifadhi maeneo ya kihistoria mpango mkakati wa kuendeleza makumbusho na kuanzisha wakala wa urithi zanzibar e kuendeleza makumbusho ya mapinduzi matukufu ya zanzibar ya mwaka yaliyopo michenzani kufufua nyumba ya afro shiraz party asp kijangwani na kuanzisha makumbusho ya sheikh abeid amani karume na waasisi viongozi wengine wenye mchango mkubwa wa kuyaenzi na kuyadumisha mapinduzi ya matukufu ya zanzibar ya mwaka f kushirikisha wananchi katika kuyatunza kuyahifadhi na kuyatumia maeneo ya utamaduni na mambo ya kale ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuandaa makala documentaries na kuandika vitabu vyenye taarifa mbalimbali za maeneo ya historia kwa ajili ya kuweka kumbukumbu na kutangaza utalii h kufanya tafiti tano za ikolojia unguja na pemba ili kujua upana wa historia iliyopo katika maeneo hayo i kuyafanyia matengenezo makubwa maeneo ya kihistoria ya makumbusho ya mnazimmoja chwaka tumbe msikiti chooko na kaburi kubwa la haroun na makaburi ya mazrui makumbusho ya chake chake na kuendeleza eneo la historia la mji uliozama ras mkumbuu j kuhifadhi na kuyaendeleza maeneo ya kihistoria pemba ikiwemo mji wa kale wa jambangome msikiti wa kichokochwe na mfufuni kangani k kuandika na kuweka kumbukumbu ya historia ya zanzibar ya kisiasa kijamii na kiuchumi kabla na baada ya mapinduzi matukufu ya mwaka l kuboresha utekelezaji wa mikakati ya kukuza utalii wa ndani m kujenga kituo cha taifa cha kuhifadhia kumbukumbu tuli dormant record n kuhami mali za kale ili zisichukuliwe na kupotea pamoja na kuchukua hatua za kurejesha zilizochuliwa na o kuanzisha makumbusho ya kisasa ambayo yataeleza historia mpya ya maendeleo ya zanzibar baada ya mapinduzi post revolution era
viwanda na biashara 
katika ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ccm iliielekeza smz kuandaa na kutekeleza sera mpya ya biashara sera ya uendelezaji wa viwanda vidogo na vya kati kuwapatia mafunzo mitaji na huduma za kiufundi wajasiriamali wadogo wadogo na wa kati sme s
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya viwanda na biashara imepata mafanikio yafuatayo a kuanzisha wakala wa maendeleo ya viwanda vidogo vidogo na vya kati kwa kutunga sheria yake sambamba na sheria ya biashara sheria ya utoaji leseni za biashara na usajili sheria ya kumlinda mlaji sheria ya kuimarisha ushindani halali na sheria ya mizani na vipimo b kutengeneza mashine tano za teknolojia rahisi kwa kuwatumia vijana waliomaliza vyuo vya ufundi ikiwemo nne za uzalishaji wa sabuni na moja ya kutengeneza vikoi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kukamilishwa utafiti wa kuendeleza uzalishaji dagaa d kuwapatia mafunzo wajasiriamali ikiwemo ya uzalishaji na usarifu bora wa bidhaa zikiwemo maziwa mwani na matumizi ya vifungashio e kuyapima maeneo matatu ya viwanda ya dunga nungwi na chamanangwe
mpango mkuu wa matumizi ya eneo la chamanangwe umeandaliwa f kufanya kongamano la biashara na uwekezaji nchini china zanzibar china business forum g kufufua kiwanda cha nguo cha cotex basra kwa kufanya matengenezo ya majengo kujenga barabara ya kufika katika kiwanda na kufunga mashine h kufanya utafiti wa utoaji wa leseni na kuandaa misingi vigezo miongozo na taratibu fupi kwa ajili ya kurahisisha upatikanaji wa leseni i kuendelea kusimamia vyema biashara ya zao la karafuu kwa masilahi ya nchi na wakulima j kuandaa tamasha la biashara kila mwaka kwa lengo la kuwaunganisha wafanyabiashara na soko pamoja na kuwashajiisha na kuwasaidia wafanyabiashara kutumia soko la ndani kikanda na kimataifa kuuza bidhaa zao k kuanzisha maabara ya upimaji wa bidhaa za umeme mafuta ya nishati na vyakula vyenye kemikali l kuongezeka kwa idadi ya viwango vya bidhaa kutoka mwaka hadi mwaka 
aidha bidhaa zenye alama ya zbs zimeongezeka kutoka bidhaa moja mwaka hadi kufikia mwaka m kuanzisha viwanda vya kusarifu mafuta ya mimea ikiwa ni pamoja na mikaratusi milangilangi michaichai mwani pamoja na vya kusarifu chumvi na dagaa na n kuongeza mazao ya karafuu kwa kuanza kuchakata mafuta kutoka katika majani ya mkarafuu
sekta za viwanda na biashara zina nafasi maalum katika kuchochea maendeleo ya kiuchumi
katika ilani hii ccm itaendelea kuelekeza smz kubuni mikakati itakayoimarisha urari wa biashara na usafirishaji wa mazao na bidhaa za kimkakati pamoja na kushajiisha ujenzi wa viwanda vidogo na vya kati vinavyohimili ushindani katika wingi na ubora wa bidhaa kwa kutekeleza yafuatayo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka a kushajiisha uwekezaji zaidi wakiwemo wawekezaji wa ndani katika kuanzishwa na kuendeleza viwanda nchini hasa vyenye kutumia malighafi za ndani ili kupunguza uingizaji wa bidhaa nchini kwa kuweka mkazo katika viwanda vidogo na vya kati vinavyotumia malighafi kutokana na mazao ya kilimo mifugo na bahari b kuongeza mchango wa sekta ya viwanda kutoka asilimia mwaka hadi asilimia 
 mwaka c kuainisha na kuendeleza maeneo yaliyotengwa kwa maendeleo ya viwanda na ugunduzi katika mikoa sambamba na ukuzaji wa uwezo wa ujasiriamali
vilevile mipango ya matumizi wa maeneo ya viwanda yaliyopo nungwi na dunga itaandaliwa d kuongeza udhibiti wa ubora wa bidhaa zinazoingizwa nchini kwa kuanzisha maabara za ugezi calibration uhandisi vimelea food microbiology
aidha maabara za upimaji chakula kemikali na maabara ya upimaji wa vyombo vya moto zitaimarishwa e kuzifanya maabara za zbs kutambulika katika ukanda wa afrika na duniani kote kwa kupata ithibati accreditation kutoka shirika la sanas south african national accreditation f kuimarisha chapa ya zanzibar branding katika kukuza biashara kusimamia na kuhakikisha ubora wa bidhaa na huduma kwa kuzingatia viwango na mahitaji ya soko na kusimamia haki za wabunifu intellectual property rights g kuimarisha mamlaka ya udhibiti wa viwango vya usafirishaji wa bidhaa ikiwemo samaki na mazao ya baharini kwa mujibu wa mahitaji ya kitaifa kikanda na kimataifa h kuratibu maonesho ya biashara ya zanzibar ambayo yatafanyika mara mbili kwa mwaka i kujenga kituo cha kimataifa cha mikutano na maonesho ya biashara katika eneo la nyamanzi dimani j kuratibu ushiriki wa wajasiriamali wa zanzibar katika maonesho ya biashara ya kitaifa na kimataifa k kuimarisha eneo tengefu la viwanda vitakavyotumia malighafi inayopatikana ndani ya nchi ili kukuza na kuendeleza wajasiriamali l kushiriki ipasavyo katika utangamano wa kikanda eac sadc iora acp na kuhamasisha matumizi ya fursa za masoko ya kanda hizo na m kukamilisha na kusimamia mfumo wa kielektroniki na wa kitaasisi wa utoaji wa leseni za biashara
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka huduma za fedha 
huduma za fedha ikiwemo za kibenki na mifumo ya malipo masoko ya mitaji bima hifadhi za jamii na huduma ndogo ndogo za fedha microfinance ndio mlizamu wa kuimarisha uchumi
katika ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka chama kilielekeza smz kusimamia na kuendeleza huduma za fedha ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuendelea kukua kwa huduma za fedha kwa wastani wa asilimia kwa mwaka b kuimarika huduma za kibenki kwa kuongeza idadi ya benki kufikia mwaka zenye jumla ya amana ya shilingi bilioni na mikopo ya shilingi bilioni mwaka c kuongezeka kwa idadi za mashine za kutolea fedha zilizowekwa maeneo mbalimbali mijini na vijijini kutoka mwaka hadi mwaka d kuimarika kwa huduma za bima ambapo kampuni za bima zimeongezeka kutoka kampuni tano mwaka hadi kufikia mwaka e kufanyika kwa utafiti wa upatikanaji na utumiaji wa fedha zanzibar finscope na matokeo yake yamesaidia kuandaa sera na mikakati ya kuimarisha sekta ya fedha f kufanya utafiti wa kuangalia huduma jumuishi za fedha financial inclusion g kuanzisha idara inayosimamia sekta ya fedha katika wizara ya fedha na mipango na h kukamilisha sera ya huduma ndogo ndogo za kifedha
huduma za fedha ni muhimu katika kuimarisha na kuharakisha miamala ya kiuchumi
ccm itaelekeza smz kuimarisha huduma za fedha zikiwemo mabenki bima soko la mitaji na usalama katika uwekezaji ili kukidhi mahitaji halisi ya wawekezaji na wananchi walio wengi kwa kutekeleza yafuatayo a kuimarisha usimamizi na udhibiti wa sekta ya fedha b kufanya maandalizi na kuanzisha soko la mitaji la zanzibar c kuboresha utoaji huduma za fedha na za kibenki kwa kupanua wigo wa matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika sekta za fedha na benki d kukuza huduma za bima kwa sekta isiyo rasmi kwa kuzingatia maeneo ya vijijini ambayo hayafikiwi na huduma hizo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kusimamia utekelezaji wa sheria ya miamala salama ya mwaka na kuandaa sheria ya huduma ndogo ndogo za kifedha f kuimarisha huduma za kifedha kwa mfumo wa uchumi wa kiislam na g kuimarisha benki ya watu wa zanzibar ili iweze kutoa huduma bora zaidi na kuwafikia wateja wengi zaidi
vyama vya ushirika 
moja ya hatua za kuongeza ajira na kupunguza umasikini ni uwepo uanzishwaji na uendelezaji wa vyama vya ushirika
katika ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ccm ilielekeza smz kusajili kuimarisha usimamizi na uendeshaji wa vyama vya ushirika kuanzisha vyama vikuu vya kisekta na kutoa mafunzo ambapo mafanikio yafuatavyo yamepatikana a kukamilisha mapitio ya sera ya maendeleo ya ushirika na kutunga sheria ya vyama vya ushirika ya mwaka b jumla ya wanachama wanaowakilisha familia wamefikiwa na huduma za fedha kupitia saccos mbalimbali
aidha taarifa za vyama hai zimekusanywa na kuingizwa katika mfumo sawa na asilimia ya vyama vyote vilivyosajiliwa c kusajili vyama vipya unguja na pemba kati ya hivyo ni vya uzalishaji na ni vya saccos d kutoa mafunzo kwa saccos zenye wanachama kwa ajili ya kuimarisha uendeshaji wa saccos katika fani za uongozi utunzaji wa vitabu uimarishaji wa mitaji kuandaa mipango ya biashara udhibiti wa muda na mabadiliko ya mtazamo
aidha waandishi wa habari wamepatiwa mafunzo na vipindi vilivyoelimisha jamii kuhusu saccos viliandaliwa na kurushwa hewani kupitia televisheni na redio e kukagua vyama vya ushirika unguja na pemba vyama vimekaguliwa hesabu zake na vyama vimefanyiwa ukaguzi wa kawaida
mitaji ya vyama vya akiba na mikopo imekuwa na kufikia bilioni 
 hadi mwaka na f kuhamasisha uundaji wa vyama vikuu viwili vya sekta ya kilimo unguja na pemba
pia chama kikuu cha kitaifa cha huduma za fedha faraja union ltd kimeundwa na kimeanza shughuli zake za kulinda masilahi ya wanachama wake kwa kujenga mtaji wa pamoja
ccm inatambua kuwa ushirika ni njia mojawapo ya kuwaunganisha wazalishaji kupata mitaji na masoko
katika ilani hii chama kitaelekeza smz kuhakikisha kuwepo kwa mitaji ya uhakika kwa ajili ya shughuli za uzalishaji na kutanua mtandao wa masoko kwa wakulima wafugaji wavuvi wafanyabiashara na wazalishaji wadogo na wa kati kupitia vyama vyao vya ushirika kwa kutekeleza yafuatayo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka a kuhakikisha kuwa wajasiriamali wanaungana pamoja kuunda vyama vya ushirika katika kutafuta na kuhudumia masoko ya bidhaa zao b kusimamia usajili wa vyama vya ushirika kukagua vyama vya ushirika na kuvipatia mafunzo vyama juu ya uendeshaji na usimamizi wa vyama hivyo pamoja na kuvisaidia katika utatuzi wa migogoro inayojitokeza na c kuimarisha upatikanaji wa huduma za fedha kwa vyama vya ushirika kwa kuviunganisha kwenye saccos makampuni na taasisi za fedha
uchumi wa rasilimali za maj uchumi wa buluu blue economy 
zanzibar imezungukwa na bahari ya hindi na ipo karibu na mwambao wa mashariki ya afrika hivyo inazo fursa adhimu za kutumia eneo lake la bahari nafasi yake ya kijiografia na rasilimali za bahari kuharakisha maendeleo yake ya kiuchumi
ili kuratibu vyema matumizi ya bahari na rasilimali zake katika kujenga uchumi wa buluu ccm itaelekeza smz kufanya mambo yafuatayo a kuandaa mpango mahsusi wa matumizi ya maeneo ya bahari marine spatial plan na kuanza kuutekeleza b kujenga miundombinu ya kimkakati ya kuifanya zanzibar kuwa kituo maalum cha biashara usafiri na usafirishaji baharini marine transportation c kuwa kituo cha kanda cha uvuvi na mazao ya baharini d kutumia mazao ya baharini ikiwemo samaki mwani na chumvi kama chachu ya maendeleo ya viwanda e kutumia bahari na fukwe kwa ajili ya i utafutaji na uchimbaji wa mafuta na gesi asilia ii kuendeleza zaidi utalii wa bahari fukwe n
k na f kuweka mfumo bora wa kitaasisi wa kuratibu maendeleo ya uchumi wa buluu
matumizi bora ya teknolojia 
ccm inatambua faida ya maendeleo makubwa ya teknolojia duniani katika mageuzi ya kiuchumi
katika miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kuhakikisha kuwepo kwa watu wenye weledi wa kuandaa na kufanya matumizi sahihi ya teknolojia iliyo salama wezeshi na rahisi katika shughuli za kiuchumi na kijamii kwa kufanya yafuatayo a kujenga utaalam wa upeo maalum wa teknolojia ya dijitali utengenezaji na matumizi ya roboti fani zote za tehama na fani ya artificial intelligence kwa kushirikiana na sekta binafsi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuanzisha timu pool ya wataalam wa hadhi ya juu kuwezesha mafunzo vijana kwa kutumia ufadhili scholarship maalum kwa vyuo vikuu na taasisi mahiri za teknolojia duniani c kuimarisha taasisi ya ufundi ya karume kist na kuzipandisha hadhi skuli za ufundi za mikunguni unguja na kengeja pemba kuwa taasisi za ufundi zenye hadhi maalum d kusisitiza mafunzo ya vitendo na umahiri precision technology tooling e kuanzisha vituo atamizi incubators na kongano clusters maalum za teknolojia pamoja na kuendeleza na kusaidia wahitimu wa vituo hivyo kuanzisha makampuni f kutumia wataalam wa ndani katika kuimarisha matumizi ya teknolojia kwa kuandaa program za ufundi na teknolojia benchmarking g kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika kuanzisha maeneo maalum ya uwekezaji wa teknolojia na h kuanzisha maeneo maalum ya matengenezo ya vifaa vya kielektroniki ili kuongeza fursa za ajira kwa vijana
sekta za miundombinu ya kiuchumi 
sekta ya usafiri na usafirishaji ina umuhimu mkubwa katika kukuza shughuli za uchumi na kijamii na kuiunganisha zanzibar na mwambao wa afrika na dunia kwa ujumla
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz imeimarisha miundombinu ya usafiri na usafishaji na mafanikio yafuatayo yamepatikana barabara a jumla ya kilomita 
 za barabara za unguja zimejengwa kwa kiwango cha lami katika kisiwa cha unguja jendele cheju kaebona km 
 koani jumbi km 
 bububu polisi mahonda kinyasini mkokotoni km 
 matemwe muyuni km 
 mwanakwerekwe fuoni jumbi km fuoni kombeni km 
 pale kiongole km 
 melitano kwarara km donge muwanda km 
 nyumba mbili mpendae km 
 kijitoupele fuoni mambosasa km 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b jumla ya kilomita 
 zimejengwa kwa kiwango cha lami katika halmashauri za zanzibar barabara hizo ni msingini km 
 soko kongwe skuli ya ngomeni km 
 chake hospital tibirinzi km 
 kilimani estate km 
 kikwajuni maisara km 
 mitiulaya muembeladu hospital km 
 mzunguko wa mnara wa kisonge km 
 misufini mpaka kwa biziredi km 
 ofisi ya tume ya uchaguzi zanzibar km 
 magogoni kinuni skuli km nyarugusu kijitoupele km 
 kijitoupele mambosasa km mambosasa mwera km 
c jumla ya kilomita zimejengwa kwa kiwango cha kifusi ambazo ni jozani charawe ukongoroni bwejuu mbuyu maji kiwengwa km 
 mkwajuni kijini km 
 mfurumatonga mlilile km kilombero mgonjoni km 
 kinduni kichungwani km 
d jumla ya kilomita 
 zimejengwa kwa kiwango cha lami katika kisiwa cha pemba ole kengeja km mkanyageni kangani km 
 mgagadu kiwani km 
 wawi mabaoni km kuyuni ngombeni km 
e jumla ya kilomita kwa kiwango cha kifusi pemba kipapo mgelema wambaa km mgagadu kiwani km 
 finya kicha km 
 konde makangale micheweni kiuyu pujini kibaridi km mtambwe chanjaani km pandani mlindo km 
f jumla ya kilomita 
 zimefanyiwa upembuzi yakinifu usanifu na kuandaliwa michoro ya kina unguja na pemba tunguu makunduchi km mkoani chake chake ikiwemo chanjaani airport km 
 fumba kisauni km ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mkwajuni kijini km 
 umbuji uroa km 
 kichwele pangeni km 
 unguja ukuu uzi nga mbwa km 
g kukamilika kwa ujenzi wa daraja la kisasa la dk
shein katika eneo la kibonde mzungu
eneo la mwanakwerekwe limenyanyuliwa mita mbili kwa umbali wa mita kutoka sokoni mwanakwerekwe hadi makaburini
ujenzi wa msingi wa maji ya mvua yaliyokuwa yanatuwama barabarani eneo la kiembe samaki lenye urefu wa jumla ya kilomita 
 h kuweka taa za kuongoza magari kwenye makutano ya barabara mlandege mtoni biziredi unguja chake chake wete
i kununua vifaa vipya vya ujenzi na matengenezo ya barabara pamoja na mtambo mpya wa kupikia lami unguja
kuimarisha karakana kuu ya serikali kwa kupatiwa vitendea kazi vipya ili kufanyia matengenezo ya magari ya taasisi mbalimbali za serikali na watu binafsi
j kujenga madaraja makubwa tisa katika maeneo yafuatayo zingwezingwe mkaratini mto mchanga kinyasini mtopweza kinuni chaani kicheche fuoni
k kujenga madaraja madogo katika maeneo yafuatayo fidel castro mijinjeni changaweni mfikiwa jeshini kwa mwari mto wa mawe kwa vongo shangani kwa kichwa mivumoni kwa utao kicha konde hamsini mlima saad mto mkuu kiwani pujini tasini na bungala
maendeleo ya uchumi yanahitaji miundombinu ya barabara za kisasa zilizo imara salama zinazounganisha miji na vijiji na zinazorahisisha upatikanaji wa huduma za kijamii na masoko
katika ilani hii ccm itaelekeza smz kuongeza masafa ya barabara zenye ubora na za kisasa miundombinu shirikishi na zinazopitika katika hali na nyakati zote kwa kufanya yafuatayo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka a kufanyia mapitio ya sera ya taifa ya usafiri na mpango mkuu wa usafiri transport master plan ili uendane na mahitaji ya sasa na baadae hususan kwa miundombinu ya usafiri wa nchi kavu kwa lengo la kujenga na kuimarisha barabara za mijini na vijijini b kufanya utafiti wa kubaini na kuchora ramani ya miundombinu yote iliyopita chini ya ardhi na karibu na barabara ili kuimarisha uimara wa barabara c kuendeleza utunzaji na matengenezo ya barabara zilizokwisha kujengwa na kuendelea kununua vifaa vya kisasa vya kufanya marekebisho katika maeneo mbalimbali d kuzifanyia matengenezo makubwa overlaying barabara zote za miji unguja na pemba pamoja na kuijenga misingi ya maji ya mvua yanayotuwama na kuathiri ubora wa barabara hizo ili ziweze kutumika kwa usalama zaidi e kuwekwa taa za barabarani kwenye njia kuu za miji zilizobakia kwa urefu wa kilomita f kuweka taa za kuongozea magari kwenye makutano ya barabara ambayo yamekuwa na msongamano wa magari g kujenga kilomita za misingi ya kuondoshea maji ya mvua kwa barabara kuu h kuzijenga barabara kwa kiwango cha lami unguja na pemba zenye urefu wa kilomita 
 kwa mpango ufuatao tunguu jumbi km 
 jozani charawe ukongoroni bwejuu km 
 kizimbani kiboje km 
 kichwele pangeni km 
 kinduni kichungwani kitope km 
 umbuji uroa km 
 mkwajuni kijini km 
 sharifumsa mwanyanya bububu skuli km 
 finya kicha km 
 chake wete km 
 fumba kisauni km tunguu makunduchi km mkoani chake chake chaanjani airport km 
i kuziimarisha barabara za miji zenye urefu wa kilomita ambazo ni bandari ya malindi kinazini mtoni bububu km 
 creek road mkunazini mnazimoja km 
 welezo amani ng ambo km 
 mtoni amani kiembesamaki km 
 uwanja wa ndege kiembesamaki kilimani mnazimmoja ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka km 
 mji wa wete km mji wa chake chake km 
j kuzifanyia upembuzi yakinifu na usanifu kwa barabara zenye urefu wa kilomita 
 kama zifuatazo kitogani paje km kizimkazi makunduchi km dunga chwaka pongwe km kinyasini kiwengwa km mahonda donge mkokotoni km mshelishelini pwani mchangani km 
 muyuni matemwe nungwi km chwale kilindini konde sokoni km konde sokoni ngezi makangale kigomasha km kilindini micheweni km micheweni kiuyu bandarini maziwa ng ombe km 
 k kujenga daraja la uzi ng ambwa lenye urefu wa kilomita 
bandari 
juhudi kubwa zimechukuliwa katika kuimarisha bandari za unguja na pemba ili ziweze kusaidia kukuza uchumi na shughuli za kijamii
mafanikio yaliyopatikana wakati wa utekelezaji wa ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ni kama ifuatavyo a kutengeneza gati ya mkoani pemba na kiungo chake ambacho kiliathirika kutokana na nguvu za mawimbi b kufanya mapitio ya mpango wa uendelezaji wa bandari ya mpigaduri pamoja na kufanya upya upembuzi yakinifu kwa kujenga bandari hiyo kulingana na mahitaji ya sasa c kutangazwa rasmi eneo la mangapwani kuwa eneo maalum kwa ajili ya ujenzi wa bandari mpya ya kuhudumia meli za mafuta na gesi d kuongeza vifaa vya kuhudumia mizigo katika bandari za zanzibar kulingana na mahitaji ya sasa na e kuimarisha bandari ya mkokotoni kwa kujenga jengo jipya la ofisi pamoja na kuanza ujenzi wa gati dogo
bandari ni njia kuu inayounganisha visiwa vya unguja na pemba pamoja na tanzania bara na sehemu nyengine duniani
kwa kutambua umuhimu wake katika ilani hii ccm itaelekeza smz kujenga na kuongeza uwezo na ufanisi wa bandari zetu katika upakizi na upakuzi wa mizigo na kuhudumia abiria ili kuendelea kutoa huduma bora zaidi katika mwambao wa afrika mashariki kwa kutekeleza mambo yafuatayo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka a kuendeleza miundombinu na kujenga bandari za kisasa zitakazotenganisha shughuli za abiria malindi mizigo ya makontena mpigaduri na mafuta na gesi mangapwani b kuimarisha huduma za bandari kwa kutumia vifaa na teknolojia za kisasa ili kuongeza idadi ya makontena teus kutoka mwaka hadi makontena ifikapo kupunguza idadi ya siku za kuegesha kutoka siku saba mwaka hadi siku tano mwaka kuongeza idadi ya abiria kutoka mwaka hadi mwaka c kujenga miundombinu ya kuhudumia meli zinazopita mwambao wa afrika mashariki kupata huduma za kuongeza mafuta maji safi na kufanya matengenezo d kujengwa kwa chelezo kikubwa cha kufanyia matengenezo vyombo vya ndani pamoja na vinavyopita katika bahari ya zanzibar e kufanya upembuzi yakinifu kwa ajili ya ujenzi wa bandari kubwa pemba na f kufanya upembuzi yakinifu na kuanza ujenzi wa bandari kubwa ya uvuvi
usafiri wa baharini 
juhudi kubwa zimechukuliwa katika kuimarisha usafiri wa baharini ili kusaidia kukuza uchumi na shughuli za kijamii
miongoni mwa mafanikio yaliyopatikana wakati wa utekelezaji wa ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ni kama ifuatavyo a kuimarisha huduma za usafiri kwa wananchi hususan kati ya kisiwa cha unguja na pemba kwa kununua meli mpya ya abiria na mizigo mv mapinduzi ii yenye uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo na kufanya matengenezo makubwa ya mv
maendeleo na mt
ukombozi b kununua meli mpya ya mafuta mt ukombozi ii yenye uwezo wa kupakia tani za mafuta c kununua boti ndogo tano kwa ajili ya kuvusha wananchi wanaoishi kwenye visiwa vidogo vidogo d kufanya mapitio ya sheria ya kusimamia usafiri wa baharini zanzibar maritime transport act na kuandaa kanuni za kuimarisha usafiri wa baharini na ofisi ya mrajisi wa meli ya mamlaka ya usafiri wa baharini zanzibar maritime authority zma na e kuimarika kwa usafiri wa baharini kutokana na uwekezaji wa sekta binafsi ambapo jumla ya kampuni tayari zimewekeza katika sekta ya usafiri wa baharini na zina zoendelea kutoa huduma ni 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
ccm inatambua haja ya kuwepo kwa usafiri wa baharini ulio salama wenye uhakika na wa haraka kwa raia na wageni na usafirishaji wa mali zao
katika ilani hii chama kitaelekeza smz kuendelea kusimamia shughuli za usafiri wa baharini katika ubora na viwango vinavyokubalika kimataifa kwa kutekeleza yafuatayo a kuimarisha usalama wa usafiri baharini kwa mujibu wa sheria kanuni na miongozo ya usafiri baharini kama inavyotolewa na shirika la usafiri wa bahari duniani imo b kusimamia utekelezaji wa sheria na kanuni za usafiri wa baharini ili kupunguza ajali za vyombo vya baharini kwa kuimarisha utendaji wa mamlaka ya usafiri wa baharini zma na c kuendeleza usafiri wa baharini kwa kuliimarisha shirika la meli na kushajihisha uwekezaji zaidi wa sekta binafsi
usafiri wa anga 
juhudi kubwa zimechukuliwa katika kuimarisha usafiri wa anga unguja na pemba ili ziweze kusaidia kukuza uchumi na shughuli za kijamii
mafanikio yaliyopatikana wakati wa utekelezaji wa ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ni kama ifuatavyo a kumalizika ujenzi wa jengo jipya la abiria terminal iii katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa abeid amani karume abeid amani karume international airport aakia b kukamilika kwa upembuzi yakinifu na usanifu wa kiwanja cha ndege cha pemba kwa lengo la kukitanua na kuimarisha miundombinu na huduma za abiria ndege na mizigo c kukamilika kwa mapitio ya mpango mkuu wa usafiri wa anga zanzibar pamoja na mpango wa matumizi ya ardhi ya kiwanja cha ndege cha aakia d kuimarisha ubora wa jengo la abiria t kwa kufunga mashine tano za ukaguzi na mkanda wa kuhudumia mizigo ya abiria na kuweka vipooza hewa katika eneo la kufikia na kuondokea abiria e kuimarisha usalama katika kiwanja cha ndege cha aakia kwa kununua gari nne za zimamoto na kufikisha kiwango cha category na f kukamilika kwa ujenzi wa kiwanja cha ndege kidogo cha kigunda nungwi chenye urefu wa kilomita ili kukuza sekta ya utalii
ccm inatambua kuwa usafiri wa anga ni njia muhimu na ya haraka inayounganisha visiwa vya zanzibar na sehemu nyengine duniani
katika ilani hii chama kitaelekeza smz kuongeza uwezo na ufanisi wa viwanja ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka vya ndege kwa kuzingatia viwango vya kimataifa ili kuendana na kasi ya ongezeko la abiria hususan watalii na kuvutia mashirika ya ndege mengi zaidi kufanya safari zake nchini kwa kutekeleza yafuatayo a kuendeleza ujenzi wa kiwanja cha ndege cha pemba ikiwemo kuongeza urefu wa njia ya kurukia ndege runway kufikia mita kujenga jengo jipya la abiria na kuimarisha huduma zote za mahitaji ya kiwanja hicho b kumalizia ujenzi wa uwanja mdogo wa ndege wa kigunda na kujenga viwanja viwili vya kurukia na kutua helikopta kimoja unguja na kimoja pemba na c kuimarisha ubora wa vifaa na huduma kwenye uwanja wa ndege wa aakia
mawasiliano 
juhudi kubwa zimechukuliwa katika kuimarisha sekta ya mawasiliano zanzibar ili iweze kusaidia kukuza uchumi na shughuli za kijamii
mafanikio yaliyopatikana wakati wa utekelezaji wa ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ni kama ifuatavyo a kuanzisha wakala wa mkongo wa mawasiliano zanzibar ambao unasimamia uendeshaji wa mkongo wa taifa kibiashara pamoja na kituo cha kutunzia kumbukumbu za kimtandao data center kwa zanzibar b kuendeleza uunganishaji wa mkongo wa taifa wa mawasiliano kwenye majengo ya serikali c kuimarisha mawasiliano kwa kuuza uwezo wa ziada wa matumizi ya mkongo kwa sekta binafsi d kufanya mapitio na kuuimarisha mkongo wa mawasiliano na e kukamilika kwa ujenzi wa vituo vya huduma za mawasiliano ya mtandao kwenye wilaya zote za zanzibar kwa matumizi ya jamii
katika kuimarisha sekta ya mawasiliano ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kujenga kituo mbadala cha kuhifadhia taarifa disaster recovery centre b kujenga miundombinu ya tehama pamoja na kushajiisha matumizi ya tehama kwa jamii c kutanua matumizi ya mkongo wa taifa wa mawasiliano kuwa wa kibiashara na d kuboresha na kuimarisha kituo cha sasa cha data center kwa kuondoa vifaa chakavu na kuweka mifumo mipya
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka nishati 
sekta ya nishati ni muhimu sana kwa wananchi na maendeleo ya nchi kiujumla hususan kuelekea katika uchumi wa viwanda na huduma
maeneo yaliyopewa kipaumbele katika sekta ya nishati ni kufanya tafiti za kubaini nishati mbadala kama vile umeme wa jua na upepo utafutaji wa mafuta na gesi asilia na kuimarisha usafirishaji na kuongeza kasi ya usambazaji umeme nchini
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya nishati imepata mafanikio yafuatayo a kufanya utafiti wa nishati mbadala wa jua na upepo na ku thibiti ka kuwepo kwa fursa ya kutumia umeme wa jua
utafiti unaendelea kwa kubaini uwezekano wa kuzalisha umeme kwa kutumia upepo b kuendelea kuimarisha huduma za umeme kwa kufikisha huduma hiyo kwa vijiji sawa na asilimia ya lengo lililowekwa la vijiji 
aidha jumla ya visiwa vidogo vidogo vitano vimeunganishwa na huduma ya umeme c kuimarisha miundombinu ya umeme pemba kutoka kv kuwa kv d kuimarisha shirika la umeme zanzibar zeco na kulitoa kutoka kuendeshwa kwa hasara hadi kupata faida ambapo mwaka shirika lilitoa gawio la shilingi bilioni moja e kutayarisha sera na sheria ya mafuta na gesi asilia kuunda mamlaka ya usimamizi wa mafuta na gesi asilia zpra na kampuni ya zanzibar ya mafuta zpdc f kuandaa mkataba wa modeli ya kugawana mafuta na gesi asilia model production sharing agreement mpsa g kuingia mkataba wa mgawanyo wa mafuta na gesi asilia itakayozalishwa na kampuni ya rakgas kwa ajili ya kitalu cha pemba zanzibar na h kujenga uwezo kwa wazanzibari katika fani za mafuta na gesi asilia
ili kuimarisha sekta ya nishati ambayo inajumuisha umeme nishati mbadala mafuta na gesi asilia ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo umeme na nishati mbadala a kusimamia utekelezaji wa sera ya nishati ya mwaka na kuendeleza juhudi za upatikanaji wa umeme na nishati mbadala b kuimarisha shughuli za usimamizi wa huduma za umeme na usambazaji wa nishati katika vijiji unguja na pemba ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kujenga njia kubwa ya umeme ya msongo wa kv kwa kuelekea kusini na kaskazini mwa kisiwa cha unguja yenye urefu wa kilomita pamoja na kujenga vituo vikubwa viwili vya kupoza umeme kwa lengo la kuimarisha huduma bora ya umeme d kuimarisha miundombinu ya usambazaji umeme wa kv kwa unguja e kufanya utafiti wa vyanzo vya umeme pamoja na kuhakikisha upatikanaji wa umeme wa jua ili kupata umeme wa megawati kwa unguja na megawati kwa upande wa pemba f kuimarisha shirika la umeme zanzibar zeco kwa lengo la kuliwezesha kujiendesha kibiashara g kuwapunguzia wananchi gharama za uungaji umeme kwa watu wenye kipato cha chini h kufanya utafiti wa kina wa mlinganisho comparative study wa kuwezewesha kupata chanzo kipya cha nishati ya umeme ili kukidhi mahitaji ya ziada yanayojitokeza i kuanza ujenzi wa bohari yenye uwezo wa kuweka tani za mafuta ya petroli katika bandari mpya ya mangapwani kwa ajili biashara ya mafuta na gesi j kuhamasisha matumizi ya majiko banifu na kushajiisha matumizi ya gesi majumbani viwandani na vyombo vya usafiri ili kupunguza matumizi ya makaa na kuni kwa ajili ya kulinda mazingira k kushajiisha sekta binafsi kuwekeza katika usambazaji wa nishati ya mafuta na gesi na l kuham asisha uwekezaji wa huduma za vyombo vya usafirishaji wa mafuta na gesi supply vessels
mafuta na gesi asilia a kuendeleza utafiti wa mafuta na gesi asilia katika vitalu vilivyopo chini ya usimamizi wa smz na kufanya ufuatiliaji na tathmini kwa kazi za utafutaji uchimbaji na uendelezaji wa mafuta na gesi asilia kwa kitalu cha pemba zanzibar b kuendelea kuboresha na kuimarisha utendaji wa kampuni ya taifa ya mafuta zanzibar zpdc na mamlaka ya usimamizi wa mafuta na gesi zpra ili yaweze kutoa mchango stahiki katika kutafuta kuendeleza na kudhibiti sekta za mafuta na gesi c kushirikiana na kampuni za mafuta katika utafutaji uchimbaji na uendelezaji wa mafuta na gesi asilia ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kukuza uwezo wa watendaji na jamii katika sekta ya mafuta na gesi asilia na kuhamasisha wananchi kushiriki na kufaidika na sekta hiyo na e kujenga kituo cha kuhifadhi taarifa na sampuli za mafuta na gesi asilia data repository centre
ardhi 
ardhi ni rasilimali muhimu katika uwepo uhai na ustawi wa taifa
moja ya lengo la mapinduzi matukufu ya zanzibar ya mwaka ni kuweka ardhi yote ya zanzibar mikononi mwa wananchi wenyewe
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ccm ilielekeza smz kuendelea kupanga kupima kusajili na kutoa hati ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana a kusajili maeneo unguja na pemba b kutayarisha jumla ya ramani mpya kati ya hizo ni ramani msingi na ni ramani picha orthophotographics c kupima viwanja na kutoa hati kwa matumizi mbalimbali ya kiuchumi na kijamii
jumla ya miji midogo minne imepangwa kwa unguja ambayo ni chwaka mkokotoni nungwi na makunduchi ikiwa ni miongoni mwa miji midogo ya zanzibar iliyokusudiwa kupangwa na maeneo mengine saba ikiwemo dunga kiwengwa na pongwe kwa unguja na shumba mjini finya pagali na mkanyageni kwa pemba
aidha maeneo matano ya wazi open space yamepangwa ambayo ni kibanda maiti daraja bovu chumbuni na kiembesamaki kwa unguja na mwanamashungi kwa pemba na d kupatiwa ufumbuzi migogoro ya ardhi kupitia mahakama ya ardhi na elimu kwa jamii imetolewa kuhusu sheria za ardhi
aidha huduma za utatuzi wa migogoro ya ardhi zimesogezwa karibu na wananchi kwa kufungua mahakama ya ardhi katika mikoa yote ya unguja na pemba
ccm inatambua kuwa ardhi ndio utambulisho na mhimili mkuu wa maisha na maendeleo ya binadamu
katika miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kusimamia matumizi endelevu ya ardhi pamoja na kuhakikisha wananchi wote wanapata fursa ya kutumia ardhi kwa shughuli za uzalishaji na makaazi kwa kutekeleza mambo yafuatayo a kufanya utambuzi na usajili wa ardhi katika maeneo ikiwemo shakani mbweni mombasa kwa mchina meya kidoti mahonda jambiani uroa fuoni na amani kwa upande wa unguja na bopwe utaani gombani konde na micheweni kwa upande wa pemba b kufanya mapitio na marekebisho ya ramani za visiwa vya unguja na pemba kwa mujibu wa mahitaji na mabadiliko yatakayojitokeza ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kufanya mapitio ya mpango mkuu wa matumizi ya ardhi na kupanga ardhi kwa mujibu wa matumizi ya sasa na akiba kwa matumizi ya baadae d kuendeleza kazi ya upimaji wa viwanja na utoaji wa hati kwa matumizi ya kiuchumi na kijamii kwa kuzingatia mipango ya matumizi bora ya ardhi kitaifa na ya miji pamoja na ramani za miji kwa kutekeleza yafuatayo i kupanga na kupima maeneo ya miji midogo townships kumi na nne ikiwemo nungwi mkokotoni chwaka dunga mahonda makunduchi kivunge kivinje kitogani na gamba kwa unguja na wete mkoani konde micheweni na kengeja kwa pemba ii kupanga maeneo mengine sita upgrading ili kupunguza ujenzi kiholela ikiwemo sebuleni amani meya magomeni jang ombe na ziwa maboga iii kuimarisha kamisheni ya ardhi kwa kuipatia rasilimaliwatu na vifaa vya kutosha ili iweze kutimiza majukumu yake ipasavyo na iv kuongeza mapato ya serikali kwa kuimarisha ukusanyaji wa kodi za ardhi
e kuendeleza jitihada za kupunguza mrundikano wa kesi za ardhi kwa kuongeza kasi ya utoaji wa maamuzi ya mashauri yanayowasilishwa katika mahakama ya ardhi na kuendelea kutoa elimu kwa wananchi juu ya umuhimu wa usajili wa ardhi katika kupunguza migogoro f kuainisha na kuyatangaza katika gazeti rasmi la serikali maeneo ya akiba ya ardhi land bank kwa ajili ya matumizi ya baadae ya shughuli za kiserikali kiuchumi na kijamii g kuandaa mpango wa matumizi wa visiwa vidogo vidogo kwa ajili ya shughuli za kiuchumi na kijamii na h kupata eneo jipya la ardhi kwa kufukia bahari katika eneo la kinazini pwani mbovu kwa ajili ya ujenzi wa mji mpya wa kisasa kwa kushirikiana na sekta binafsi
makaazi 
juhudi kubwa zimechukuliwa katika kuimarisha makaazi kwa wananchi wa zanzibar na miongoni mafanikio yaliyopatikana ni kama ifuatavyo a kuanzishwa kwa shirika la nyumba mwaka ambalo limekuwa na dhamana ya kusimamia nyumba za serikali zinazokaliwa na wananchi na kuanzisha miradi mipya ya ujenzi wa nyumba za makaazi kwa ajili ya wananchi wa visiwa vya unguja na pemba ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuanzisha wakala wa majengo mwaka kwa malengo ya kuimarisha ujenzi wa ofisi za serikali na nyumba za viongozi c kuimarishwa bodi ya kondominio mwaka kwa ajili kusimamia majengo yenye umiliki wa pamoja d kuanzisha kampuni ya ujenzi ya serikali kupitia idara maalum za smz e kukamilika kwa majengo yenye fleti katika eneo ya mbweni na kuanza utekelezaji wa mradi wa kwahani wenye majengo matano yenye fleti na f kuendelezwa kwa nyumba za makaazi kupitia wawekezaji binafsi katika maeneo ya fumba na nyamanzi
makazi bora ni moja kati ya mambo makuu na ya msingi yaliyopewa kipaumbele katika manifesto ya chama cha asp na kuanza kutekelezwa mara tu baada ya mapinduzi matukufu na kuendelezwa na ccm
hivyo katika miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kuhakikisha upatikanaji wa makaazi bora kwa wananchi wengi zaidi wa mijini na vijijini kwa kutekeleza yafuatayo a kuendeleza ujenzi wa nyumba kupitia taasisi za serikali sekta binafsi na kwa njia ya ubia ppp ili kuhakikisha wananchi wanapata makaazi bora ikiwemo kuendelea na ujenzi wa nyumba za kisasa za ghorofa b kuimarisha shirika la nyumba kujenga jumla ya nyumba mpya block unguja na pemba c kufanya utafiti maalum wa kubaini teknolojia bora ya ujenzi wa nyumba za gharama nafuu d kufanya matengenezo ya nyumba za maendeleo na nyengine zisizokuwa za maendeleo na e kuimarisha maeneo na mazingira ya majengo yanayokaliwa na wakaazi wengi yaani kondominio kwenye nyumba za maendeleo unguja na pemba
sekta za huduma za jamii 
huduma za elimu afya makaazi na maji ni muhimu sana kwa ustawi wa jamii
katika miaka mitano iliyopita ccm kupitia smz imeimarisha na kuendeleza zaidi huduma hizo kwa wananchi wote
mafanikio mahsusi kwa kila huduma ni kama ifuatavyo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka elimu 
smz ime endelea kutoa elimu bure katika ngazi ya maandalizi msingi na sekondari na imeimarisha mafunzo ya amali na elimu ya juu
elimu ya maandalizi a kuongezeka kwa uandikishaji wa wanafunzi kutoka mwaka hadi wanafunzi mwaka b kuongezeka kwa idadi ya skuli za maandalizi kutoka mwaka na kufikia skuli mwaka c kuanzisha vituo vya tutu katika wilaya ya kaskazini a kaskazini b magharibi b mkoani wete na chakechake na kupatiwa vifaa mbalimbali vya kusaidia elimu ya mtoto d kuanzisha programu ya lishe kwa kuwapatia chakula wanafunzi katika skuli za maandalizi na msingi na e kukaribia kufikia uwiano wa mwalimu kwa idadi ya wanafunzi ambayo mwalimu mmoja kwa wanafunzi ikilinganishwa na kiwango cha kimataifa cha mwalimu mmoja kwa wanafunzi 
elimu ya msingi a kuongezeka kwa idadi ya skuli katika ngazi ya elimu ya msingi kutoka mwaka na kufikia skuli mwaka b kuongezeka kwa uandikishaji wanafunzi kutoka mwaka hadi kufikia mwaka c kusambaza chakula katika skuli za msingi ambapo jumla ya wanafunzi wamefaidika na huduma hiyo d kuwapatia wanafunzi wote wa maandalizi na msingi mabuku ya kuandikia kununua boksi za chaki na madaftari ya mahudhurio e kuvuka kiwango cha kimataifa cha uwiano wa mwalimu kwa idadi ya wanafunzi na kufikia mwl
moja kwa wanafunzi ikilinganishwa na kiwango cha kimataifa cha mwalimu mmoja kwa wanafunzi 
na f kujenga nyumba za walimu katika skuli ya mbuyutende kidagoni na kiongwe mnarani na mahuduthi 
elimu ya sekondari a kuongezeka kwa uandikishaji wa wanafunzi elimu ya sekondari kidato cha kwanza hadi cha nne kutoka wanafunzi mwaka sawa na asilimia 
 hadi kufikia wanafunzi mwaka sawa na asilimia 
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuongezeka kwa idadi ya skuli zinazotoa elimu ya sekondari ya juu za serikali na binafsi kutoka skuli mwaka hadi kufikia skuli mwaka 
aidha skuli zote za serikali za sekondari zimepatiwa fedha za ruzuku kwa kiwango cha dola kwa mwanafunzi kwa mwaka ili skuli zijiendeshe zenyewe kwa mujibu wa mipangokazi yao c kuongezeka kwa uandikishaji wa wanafunzi kutoka mwaka na kufikia wanafunzi mwaka d kukamilika kwa ujenzi wa skuli tisa za ghorofa zilizojengwa katika maeneo ya mwembeshauri bububu kinuni fuoni na chumbuni kwa unguja na wara micheweni kizimbani kwa pemba
aidha jumla ya madarasa yaliyoanzishwa kwa nguvu za wananchi yamekamilishwa na kutumika e kuendelea kununua na kugawa mabuku ya kuandikia na katuni za chaki katika skuli za sekondari za serikali unguja na pemba f kuzipatia vifaa vya sayansi skuli zote zenye kidato cha nne na sita ili kuongeza ufaulu wa masomo ya sayansi g kuongezeka kwa asilimia ya ufaulu wa wanafunzi wa kidato cha pili kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka kidato cha nne kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka na kidato cha sita kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka h kukamilika kwa ujenzi wa skuli kubwa yenye dakhalia ya mkanyageni pemba na ujenzi wa skuli kama hiyo ya sekondari kibuteni unaendelea na umefikia asilimia 
aidha ujenzi wa skuli mbili za bwefum na kwarara na jengo la ghorofa la madarasa tisa maabara maktaba na chumba cha kompyuta katika skuli ya biashara mombasa umekamilika i kuimarisha miundombinu ya skuli ya donge msingi na sekondari ambapo ujenzi umefikia aslimia na kuendelea na ujenzi wa skuli tatu mwanakwerekwe na kibuteni kwa unguja na wingwi iliyopo pemba ujenzi wa madasara maabara na maktaba katika skuli za unguja na pemba unaendelea na umefikia asilimia j kuvuka kiwango cha kimataifa cha uwiano wa mwalimu kwa idadi ya wanafunzi ambapo mwalimu mmoja kwa wanafunzi ikilinganishwa na kiwango cha kimataifa cha mwalimu mmoja kwa wanafunzi na k kusambaza jumla ya kompyuta katika skuli za sekondari msingi kituo cha taifa cha walimu na vituo vya walimu unguja na pemba
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka aidha kituo cha kuandaa vipindi vya elimu kwa kutumia redio na televisheni kimeanzishwa
elimu ya ufundi na mafunzo ya amali a kuendelea na ujenzi wa vituo viwili vya mafunzo ya amali katika eneo la makunduchi kwa unguja na eneo la daya kwa pemba ambao umefikia asilimia kwa makunduchi na asilimia kwa daya b kuendelea kutoa mafunzo ya elimu ya amali katika vituo vitatu vya mkokotoni na mwanakwerekwe kwa unguja na vitongoji kwa pemba
uandikishaji katika vituo hivyo umeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka 
jumla ya vijana wamepatiwa mafunzo ya ujasiriamali na kuwajengea uwezo wa kuweza kuajirika c kukamilika kwa ujenzi wa uzio wa kituo cha mwanakwerekwe na kituo cha vitongoji umekamilika na ujenzi wa jengo jipya katika taasisi ya utalii maruhubi unaendelea na umefikia asilimia d kukamilisha ujenzi wa jengo jipya la ghorofa mbili katika taasisi ya karume ya sayansi na teknolojia pamoja na kununua samani zake
uandikishaji katika taasisi hiyo umeongezeka kutoka wanafunzi mwaka na kufikia wanafunzi mwaka 
aidha taasisi hiyo imeanza kutoa mafunzo ya shahada ya kwanza ya urubani na uhandisi wa ndege na jumla ya wanafunzi wanaendelea na mafunzo na e kuongezeka kwa idadi ya wanafunzi wa ualimu katika suza alsumait na chuo cha kiislam kampasi za mazizini na kiuyu kutoka mwaka na kufikia wanafunzi mwaka 
elimu ya juu a chuo kikuu cha taifa cha suza kimetanuka kwa kuunganishwa na vyuo vingine vinne vikiwemo chuo cha uongozi wa fedha chuo cha maendeleo ya utalii chuo cha afya na chuo cha kilimo na kufanya taasisi zinazoendeshwa katika chuo kikuu cha taifa cha zanzibar suza kuongezeka kutoka taasisi tano mwaka hadi kufikia taasisi mwaka b kuongezeka kwa idadi ya wanafunzi wanaosoma katika elimu ya juu katika vyuo vikuu vya zanzibar kutoka wanafunzi mwaka na kufikia wanafunzi mwaka c kuongezeka kwa wanafunzi wanaodhaminiwa na bodi ya mikopo ya elimu ya juu katika vyuo mbalimbali ndani na nje ya nchi kutoka mwaka na kufikia wanafunzi kwa mwaka d kuongezeka kwa idadi ya wanafunzi wa kike wanaojiunga na masomo ya elimu ya juu katika vyuo vikuu na fani mbalimbali ndani na nje ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ya zanzibar kutoka wanafunzi kwa mwaka hadi kufikia wanafunzi mwaka na e chuo kikuu cha taifa suza kimeimarisha mashirikiano na vyuo vya ndani na nje katika ufanyaji wa tafiti kubadilishana wataalam na fursa za masomo
aidha serikali imekamilisha ujenzi wa ukumbi mkubwa wenye uwezo wa kuchukua watu wa suza na kuanza kutumika
aidha chuo cha madaktari kimeanzishwa ambapo tayari kimetoa madaktari pamoja na kuanzisha skuli ya madaktari wa meno suza
elimu mbadala na elimu ya watu wazima a elimu mbadala inatolewa katika madarasa unguja na pemba yaliyomo katika skuli za msingi
jumla ya wanafunzi wenye umri kati ya miaka hadi waliokuwa nje ya mfumo rasmi wa skuli wameandikishwa katika madarasa ya elimu mbadala b jumla ya wanafunzi wenye umri kati ya miaka hadi wameandikishwa katika kituo cha elimu mbadala rahaleo unguja na kituo cha wingwi mtemani pemba
vijana hawa pamoja na masomo ya kawaida ya kuwajengea uwezo wa kujua kusoma kuandika na kuhesabu pia wanasomea fani mbalimbali za mafunzo ya amali c madarasa mapya ya kisomo yamefunguliwa unguja na pemba na kufanya idadi ya madarasa kufikia mwaka kutoka mwaka 
uandikishaji wa wanakisomo umeongezeka kutoka wanakisomo mwaka na kufikia wanakisomo mwaka 
jumla ya wanakisomo wamefanyiwa upimaji mkuu na wanakisomo wamekombolewa
vikundi vyenye wanachama vimeendelezwa kwa kupatiwa mafunzo ya uongozi ujasiriamali na utunzaji wa fedha
aidha asilimia ya wanaojua kusoma kuandika na kuhesabu imefikia 
elimu mjumuisho a jumla ya walimu washauri nasaha wa elimu ya msingi na sekondari wamepatiwa mafunzo ya usawa wa kijinsia katika elimu walimu wamepatiwa mafunzo ya kutengeneza mashine za kuandikia nukta nundu na walimu wa elimu mjumuisho wamepatiwa mafunzo katika chuo kikuu cha taifa suza b skuli nane zimepatiwa mafunzo ya kuwatambuwa watoto wenye matatizo ya usikivu uoni na ulemavu kwa hatua ya awali
vilevile kamusi ya lugha ya alama limechapishwa na jumla ya nakala kusambazwa katika skuli na c walimu wanafunzi viziwi na marafiki wa wanafunzi viziwi wamepatiwa mafunzo ya lugha ya alama
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka michezo na utamaduni katika skuli a kupitia mpango maalum wa miaka mitano wa kuibua na kuendeleza vipaji vya michezo wanafunzi wa skuli zote za zanzibar wamepata fursa za kushiriki katika michezo kuanzia ngazi ya skuli wilaya mkoa hadi taifa kwa kupitia maadhimisho ya tamasha la elimu bila malipo b jumla ya wanafuzi na timu za michezo ya mpira wa miguu mikono wavu kikapu pete meza na riadha wameshiriki katika mashindano ya michezo na sanaa ya umisseta aidha jumla ya wanafunzi wameshiriki katika mashindano ya michezo kwa skuli za sekondari afrika mashariki feasssa c kuandaa mpango maalum wa miaka miwili sport kwa lengo la kutatua changamoto zinazokabili maendeleo ya michezo katika skuli
kupitia mpango huu zaidi ya skuli zimewezeshwa kwa kupatiwa vifaa vya michezo mitano na walimu wa michezo wamepatiwa mafunzo d kurudisha hamasa na vuguvugu la tamasha la elimu bila malipo kupitia michezo katika mfumo wa kubadilishana baina ya unguja na pemba
wastani wa wanafunzi wameshiriki maadhimisho hayo katika ngazi ya taifa kwa lengo la kuwashajiisha wanafunzi kujua historia ya nchi yao na kufahamu faida za mapinduzi matukufu ya mwaka e kuimarisha michezo katika elimu ya juu kupitia mashindano ya vyuo vikuu yanayoratibiwa na shirikisho la vyuo vikuu zanzibar zahilfe na f kujengwa kumbi maalum za michezo ya ndani katika skuli tisa mpya za ghorofa zilizojengwa katika kila wilaya
huduma za maktaba a kukamilisha ujenzi wa maktaba kuu pemba na kufanya ukarabati wa maktaba kuu unguja na maktaba ya wete pemba
mafunzo ya kuanzisha maktaba za sanduku katika skuli kumi za msingi za wilaya ya kati yametolewa
jumla ya vitabu na masanduku mabusati na madaftari ya kuwekea kumbukumbu na kompyuta zimenunuliwa
programu za kusoma kwa watoto zimefanyika
jumla ya wanajamii wameshiriki katika matamasha ya usomaji wa vitabu b jumla ya walimu wasimamizi na wasaidizi wasimamizi wa maktaba walimu walimu wakuu na maafisa elimu wilaya wamepatiwa mafunzo ya usimamizi na uendeshaji wa maktaba za skuli
vitabu vya masomo mbalimbali vimegaiwa maktaba ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka kuu za unguja na pemba kituo cha elimu mbadala rahaleo na vituo vya walimu c jumla ya vitabu vya fani mbalimbali vimegawiwa katika skuli za msingi sekondari vyuo vikuu na vyuo vya walimu na vitabu vya wanafunzi viongozi vya walimu vya darasa la kwanza hadi la nne vya somo la kiingereza na jumla ya vitabu kwa ajili ya mafunzo ya elimu masafa vimechapishwa
jumla ya vitini vya masomo ya jiografia na tehema vimechapishwa kwa ajili ya walimu wa madarasa ya tano na sita
vitini vya masomo ya sayansi hisabati na kiingereza kwa madarasa ya tano na sita na sekondari ya awali vimeandaliwa
moduli za masomo ya hisabati jiografia na tehama zimechapishwa na kusambazwa na d kuongezeka kwa watumiaji wa maktaba kufikia mwaka kutoka watumiaji mwaka 
ukaguzi wa elimu a kuanzisha mfumo mpya wa ukaguzi ambao umeongeza idadi ya skuli zinazokaguliwa kutoka skuli mwaka kufikia mwaka na b asilimia ya skuli za sekondari zilikaguliwa katika mwaka kati ya hizo asilimia zimekaguliwa zaidi ya mara moja
ccm inatambua umuhimu wa sekta ya elimu katika maendeleo ya jamii na taifa kwa ujumla hivyo itaendelea kusimamia sera ya asp iliyoasisiwa na sheikh abeid amani karume ya kutoa elimu bure
mkazo utawekwa katika kuongeza udahili wa wanafunzi katika ngazi zote kuimarisha mafunzo ya amali kwa mujibu mahitaji ya soko la ajira na kupandisha kiwango cha kufaulu katika ngazi zote
aidha ccm itaendelea kutanua na kuimarisha ubora wa elimu hususan ya sayansi hisabati teknolojia ufundi na mafunzo ya amali kwa kushirikiana na sekta binafsi na asasi za kiraia
ili kutimiza malengo haya ccm itaelekeza smz kuchukua hatua zifuatazo elimu ya maandalizi a kusimamia utekelezaji wa sera ya makuzi na malezi kwa mtoto kwa kuongeza kiwango cha uandikishaji kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia mwaka b kuhamasisha wananchi na washirika wa maendeleo ya elimu wa ndani na nje katika kujenga skuli za maandalizi skuli katika kila mkoa zenye madarasa hususan katika maeneo ya vijijini c kuimarisha mazingira rafiki ya kujifunza katika skuli za maandalizi kwa kutekeleza programu ya lishe kwa wanafunzi wote wa skuli za maandalizi za serikali na d kupitia na kuimarisha mtaala wa elimu ya maandalizi na kutoa vifaa na nyenzo za kufundishia ili viendane na mahitaji ya taifa
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka elimu ya msingi a kuongeza kiwango halisi cha uandikishaji wanafunzi kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia mwaka b kujenga skuli za msingi unguja na pemba katika maeneo yenye upungufu na msongamano mkubwa wa wanafunzi c kuimarisha programu ya lishe katika skuli za msingi zilizo katika mazingira magumu kutoka skuli mwaka hadi skuli mwaka d kukamilisha ujenzi wa madarasa yaliyoanzishwa kwa nguvu za wananchi e kuimarisha ubora wa elimu kwa kuifanyia mageuzi mitaala ya elimu ya msingi na kuitekeleza na f kuhakikisha wanafunzi wote wa ngazi ya elimu ya msingi wanapatiwa madawati
elimu ya sekondari a kuongeza kiwango halisi cha uandikishaji kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia mwaka b kusambaza vifaa vya kujifunzia na kufundishia kwa skuli zote za sekondari c kujenga skuli tatu za sekondari za kisasa zenye dakhalia katika mikoa ya kaskazini unguja mjini magharibi na kaskazini pemba d kujenga dakhalia katika skuli mbili za paje mtule na chwaka tumbe e kujenga skuli mbili za sekondari za ufundi f kujenga maabara na maktaba katika skuli za sekondari kwa lengo la kuimarisha elimu ya sayansi kwa wanafunzi wa sekondari unguja na pemba g kukamilisha ujenzi wa madarasa ya sekondari yaliyoanzishwa kwa nguvu za wananchi h kushajiisha ushiriki wa sekta sekta binafsi katika kutoa huduma bora za elimu kwenye ngazi zote na i kuimarisha matumizi ya tehama katika kujifunza na kusomeshea
elimu ya ufundi na mafunzo ya amali a kujenga ofisi ya makao makuu ya mamlaka ya mafunzo ya amali ofisi ya taasisi ya elimu ofisi ya mkaguzi mkuu wa elimu bodi ya mikopo na baraza la mitihani ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuviimarisha vituo vya mafunzo ya amali kwa kuvipatia vifaa vya kisasa ili viweze kutoa mafunzo kwa njia ya vitendo na nadharia c kuwapatia mikopo nafuu wanafunzi wanaomaliza mafunzo yao kwa kuanzisha vikundi vya ushirika kwa lengo la kujiajiri wenyewe d kuimarisha taasisi ya karume ya sayansi na teknolojia kwa kuipatia vifaa vya kisasa ili iweze kutoa mafunzo kwa ufanisi zaidi na kuanzisha mafunzo ya shahada ya kwanza ya uhandisi katika fani za matengenezo ya ndege shahada ya ujenzi na usafirishaji pamoja na shahada ya umeme e kujenga vituo vya amali na kuhakikisha kila wilaya ina kituo kikubwa cha mafunzo ya amali f kupitia upya mfumo wa elimu ya ufundi amali ili uweze kusajili vijana wengi zaidi na kuzalisha wataalam mahiri wa ngazi ya msingi na ya kati wenye ujuzi katika fani zao na uwezo wa kujiajiri na kuajirika mahali popote duniani na g kuimarisha programu za mafunzo ya amali zinazoendana na mahitaji ya soko la ajira ili kupunguza tatizo la ajira na umasikini kwa ujumla
mafunzo ya ualimu a kuongeza uandikishaji wa mafunzo ya ualimu katika vyuo vya ualimu na vyuo vikuu katika ngazi ya stashahada na shahada kutoka wahitimu mwaka na kufikia mwaka b kuimarisha utoaji wa mafunzo ya ualimu kazini kwa kuvipatia vituo vya walimu tcs vifaa vya kujifunzia kufundishia na tehama na c kuinua ubora wa elimu kwa kuwapatia walimu mafunzo ya mbinu za kufundishia hasa katika masomo ya sayansi hisabati na kiingereza
elimu ya juu a upanuzi wa chuo kikuu cha taifa cha zanzibar suza kwa kujenga awamu ya pili ya chuo hicho na kuanzisha programu mbalimbali za kuwawezesha wahitimu kuweza kujitegemea na zitakazolenga mahitaji ya taifa b kuongeza nafasi za masomo katika elimu ya juu na kuimarisha mfuko wa bodi ya mikopo ili kuongeza idadi ya wanafunzi watakaonufaika kutoka mwaka hadi kufikia mwaka c kuongeza idadi ya wanafunzi wa kike wanaojiunga na elimu ya juu hususan katika fani za sayansi ufundi udaktari na teknolojia d kuanzisha chuo cha mafunzo ya ubaharia na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kuimarisha skuli ya madaktari wa meno chini ya suza
elimu mbadala na elimu ya watu wazima a kuendeleza jitihada za kuhamasisha vijana waliokosa fursa ya elimu rasmi na waliotoroka skuli kujiunga na madarasa ya elimu mbadala na kurejea katika mfumo wa elimu rasmi b kuimarisha utoaji wa elimu endelevu kwa watu wazima kupitia madarasa ya kisomo na kuongeza uandikishaji wa wanakisomo kutoka mwaka na kufikia mwaka na c kuongeza asilimia ya wanaojua kusoma kuandika na kuhesabu kutoka asilimia 
 mwaka na kufikia asilimia mwaka 
elimu mjumuisho a kuimarisha miundombinu na mazingira ya skuli ili kukidhi mahitaji ya utoaji wa elimu mjumuisho na stadi za maisha pamoja na kuwapatia vifaa vya kujifunzia na kufundishia wanafunzi wenye mahitaji maalum na b kuimarisha uwezo wa walimu wa elimu mjumuisho kwa kuwapatia mafunzo kazini
michezo na utamaduni katika skuli kufufua na kuendeleza michezo na utamaduni kwa wanafunzi wa skuli za msingi sekondari na vyuo na kuzipatia skuli vifaa vya michezo
huduma za maktaba a kuimarisha huduma za maktaba kwa kujenga maktaba kuu ya kisasa b kujenga utamaduni wa kujisomea kwa kuhamasisha wananchi kuhusu matumizi ya maktaba na kujenga maktaba tatu za wilaya unguja na pemba na c kuendeleza mafunzo ya ukutubi na kuongeza idadi ya vitabu katika maktaba zote zikiwemo za skuli za msingi na sekondari
ukaguzi wa elimu a kujenga ofisi tatu za ukaguzi katika mikoa ya kaskazini unguja kusini unguja na kusini pemba b kuimarisha ukaguzi wa elimu kwa kuzikagua skuli zote zilizosajiliwa c kuimarisha utendaji wa skuli na walimu kwa ujumla hadi kufikia asilimia kwa kutumia viwango vya ukaguzi vilivyopo na d kukagua skuli zote za sekondari mara mbili kwa mwaka
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sekta ya afya 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz imeendeleza juhudi za kuwapatia wananchi huduma bora za afya na kupata mafanikio yafuatayo a kuendeleza misingi iliyoasisiwa na mapinduzi matukufu ya zanzibar kwa kutoa huduma za afya bure kwa wananchi wote b kuunda kamati za afya vijijini na kuhamasisha akina mama wajawazito kutumia huduma za afya ya uzazi na kujifungulia katika vituo vya afya jamii kupeleka watoto chini ya miaka mitano kupatiwa chanjo dhidi ya maradhi ugawaji wa vyandarua na kupuliza dawa majumbani kudhibiti mbu wanaoeneza malaria na kutoa elimu ya lishe na usafi wa mazingira c kuendelea na ukaguzi wa hospitali binafsi na kuziruhusu hospitali kati ya hizo kupatiwa dawa kwa ajili ya kutoa huduma za chanjo na huduma za ukimwi kwa jamii bila malipo d kuimarisha huduma za uchunguzi katika hospitali ya rufaa ya mnazi mmoja ikiwemo kupandisha hadhi certificate of accreditation med maabara kuu ya hospitali hiyo katika kiwango cha kimataifa e kuanzisha kituo cha mawasiliano cha matibabu masafa telemedicine katika hospitali ya mnazi mmoja ili kuwezesha matibabu ya masafa ndani na nje ya nchi
aidha mfumo wa huduma ya matibabu kwa njia ya mtandao e health umeanza f kuendeleza huduma za matibabu ya saratani kupitia madaktari bingwa wanne ambapo wagonjwa wametibiwa hadi mwaka g kufunga mashine sita za kusafishia figo haemodialysis ambapo wagonjwa kwa siku hupatiwa huduma hiyo na hivyo kuokoa zaidi ya shilingi milioni 
 kwa mwaka h kununua na kufunga mashine ya dna na kuandaa kanuni za huduma zake i kuongeza idadi ya wataalam wazalendo ikiwemo i madaktari bingwa kutoka mwaka hadi mwaka ii kuendelea kusomesha madaktari bingwa katika fani mbalimbali ikiwemo wataalam wa maradhi ya saratani maradhi ya figo mkojo usingizi ngozi maradhi ya wanawake watoto wataalam wa mionzi na maradhi ya akili na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iii kuongeza idadi ya wauguzi kutoka mwaka hadi mwaka wafamasia kutoka mwaka hadi mwaka na wataalam wa usingizi anaesthesiology kutoka mmoja mwaka hadi mwaka j kuimarisha uwiano kati ya daktari na wagonjwa kutoka daktari mmoja kwa wagonjwa mwaka hadi mwaka k kuimarisha miundombinu ya sekta ya afya kwa i kukamilisha ujenzi wa wodi mpya za wazazi na watoto
aidha sehemu ya kuchomea taka incenerator na uzio katika hospitali ya mnazi mmoja zimejengwa ii kujenga upya hospitali ya abdalla mzee pemba sambamba na uwekaji wa vifaa vya kisasa vya tiba na uchunguzi wa maradhi iii kuanza ujenzi wa wodi ya wazazi wanawake na watoto katika hospitali ya chakechake na iv kuimarisha hospitali za wilaya za makunduchi kivunge na micheweni kwa ukarabati wa wodi maabara pamoja na huduma za upasuaji
l kukamilisha ujenzi wa vituo vya afya katika vijiji mbalimbali unguja na pemba m kuanza matayarisho ya ujenzi wa hospitali ya binguni kwa kufanya upembuzi yakinifu na kuandaa michoro ya majengo n kufanya utafiti wa makundi maalum na kubaini kupungua maambukizi ya ukimwi ambapo maambukizi kwa wanaotumia dawa za kulevya kwa njia ya kujidunga sindano yameshuka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia 
 mwaka o kutoa elimu ya afya kupitia vyombo vya habari na majarida kwa lengo la kujikinga na maradhi mbali mbali sambamba na kutayarisha mwongozo mpya wa kutibu maradhi ya kisukari na shinikizo la damu p kupandisha hadhi chuo cha taaluma za sayansi ya afya kuwa sehemu ya chuo kikuu cha taifa zanzibar na kutoa wahitimu hadi kufikia mwaka q kusajili dawa za tiba asili na waganga waganga wasaidizi waganga waliotimiza masharti kupitia baraza la tiba asili
maduka na kliniki za dawa asili zimesajiliwa r kutekeleza mpango shirikishi wa kitaasisi uliohusisha kuelimisha jamii kuhusu lishe bora na kupelekea kushuka kwa hali ya utapiamlo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka uliokithiri kwa watoto hadi kufikia asilimia na hivyo kuvuka lengo lililowekwa la asilimia 
matone ya vitamin a yametolewa kwa watoto wenye umri wa miezi hadi sambamba na utoaji dawa za minyoo s kuanzisha taasisi ya utafiti wa masuala ya afya na kutoa mafunzo mbalimbali kwa wataalamu
miongoni mwa tafiti zilizofanyika ni i annual parasitological survey ulioangalia kiwango na mwenendo wa maradhi ya kichocho katika jamii ii tafiti za kuangalia uelewa tabia pamoja na mienendo ya jamii juu ya maradhi ya malaria na kifua kikuu katika jamii ya watu wa zanzibar na iii utafiti wa kuangalia maradhi ya moyo rheumatic heart disease kwa watoto wa skuli kwa upande wa ngazi ya msingi darasa la kwanza hadi la darasa la sita
t kutoa huduma za matibabu kwa wagonjwa walioathirika na dawa ya kulevya kupitia kituo maalum kilichoanzishwa ambapo jumla ya waathirika wanawake na wanaume wamehudumiwa u kuongeza bajeti ya ununuzi wa dawa vitendanishi vifaa vya tiba na vya uchunguzi kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia bilioni 
 mwaka na kununua malori matatu kwa ajili ya kuimarisha bohari ya dawa cms na v kuimarisha takwimu za afya kwa kukusanya na kuhakiki taarifa kutoka vituo kati ya vilivyoanzishwa sambamba na kutumia mfumo wa electronic medical record
maendeleo ya kiuchumi nchini yatategemea sana kuwepo kwa jamii yenye nguvu na siha
hivyo kuimarika kwa huduma za afya kwa wote ni jambo la msingi na lazima kwa maendeleo ya taifa
katika utekelezaji wa ilani hii ccm itaelekeza smz kuendelea kutoa huduma za matibabu yaliyo bora na ya bure kwa wananchi wote kwa kutekeleza mambo yafuatayo a kuendeleza sera za mapinduzi matukufu ya zanzibar za kutoa huduma za afya bure kwa wananchi wote b kuimarisha afya ya msingi ili kutoa huduma bora kwa wote universal health coverage uhc kuimarisha vituo vya afya ya msingi phcu ili viweze kutoa huduma za uzazi kwa masaa c kuanzisha taasisi ya matibabu ya huduma za mifupa na huduma za matibabu ya moyo na kuimarisha huduma za uchunguzi na utibabu wa maradhi ya saratani ya shingo ya kizazi matiti na aina nyengine ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kukamilisha awamu ya kwanza ya ujenzi wa hospitali ya binguni kujenga upya hospitali ya wete na kuimarisha hospitali ya kivunge ili ziweze kutoa huduma katika ngazi ya mkoa kukamilisha ujenzi wa nyumba za madaktari katika hospitali ya abdalla mzee pemba pamoja na ujenzi wa nyumba za wafanyakazi hospitali ya kivunge e kujenga maabara ya kitaifa ya maradhi ya mripuko na kuwajengea uwezo wataalam wa maabara f kuimarisha hospitali za vitongoji na micheweni pemba kufikia ngazi ya hospitali za wilaya sambamba na kuimarisha huduma katika hospitali ya wilaya makunduchi g kudhibiti maambukizi mapya ya virusi vya ukimwi ikwemo maambukizi ya mama kwenda kwa mtoto kifua kikuu ukoma na homa ya ini na kuongeza kasi ya uibuaji huduma stahiki za tiba h kuendelea kutekeleza mpango shirikishi wa kutokomeza maradhi ya kipindupindu zanzibar
aidha juhudi za kutokomeza ugonjwa wa malaria kwa wilaya zote za pemba na wilaya za kaskazini a na kusini unguja pamoja na kudhibiti uingiaji wa vimelea vya malaria i kuanzisha sehemu maalum ya kuhudumia wagonjwa wa maradhi ya mlipuko na waliopata maafa unguja na pemba pamoja na kuimarisha uwezo na utayari wa kupambana na maradhi ya mlipuko na majanga ya kiafya j kutoa elimu ya afya ili kupelekea mabadiliko ya tabia miongoni mwa jamii yatakayowezesha kujikinga na maradhi yasiyo ya kuambukiza ikiwemo shinikizo la damu na kisukari pamoja na kudhibiti matumizi ya tumbaku k kufundisha madaktari bingwa na wauguzi bingwa ndani na nje ya nchi na kuongeza idadi ya madaktari na wauguzi ili kufikia uwiano wa daktari mmoja kuhudumia wagonjwa l kusimamia utoaji wa tiba asili na tiba mbadala na kuendelea kuimarisha udhibiti wa ubora na usalama wa chakula dawa na vipodozi pamoja na kuendelea kushikilia ithibati na hati ya viwango vya ubora kimataifa m kuimarisha upatikanaji wa dawa vifaa vya utibabu na uchunguzi kwa asilimia au zaidi n kuweka mfumo endelevu wa kugharamia huduma za afya utakaowezesha wananchi kupata huduma za afya bila malipo o kuimarisha miundombinu na kuweka nyenzo za maabara za taasisi ya utafiti wa afya ili kufanya tafiti mbalimbali za afya kwa kuzingatia agenda za utafiti za kitaifa na kisekta ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka p kuendeleza utekelezaji wa mfumo wa utoaji wa huduma kwa kuzingatia kitita cha huduma za afya essential health care package kwa kuendeleza juhudi za serikali katika kuimarisha huduma za afya ya mama na mtoto q kuongeza kiwango cha chanjo kwa watoto walio chini ya miaka mitano kufikia asilimia na kuongeza kiwango cha chanjo ya kukinga saratani ya shingo ya kizazi kwa watoto wa umri wa miaka kufikia asilimia pamoja na kuimarisha huduma za kinga ya afya katika maeneo ya waingiaji wageni bandarini na viwanja vya ndege na r kubuni na kutekeleza mkakati wa afya ya jamii ikiwemo kuendeleza kampeni ya kuondoa utapiamlo mkali na kutoa matone ya vitamin a kwa watoto walio na umri wa chini ya miaka mitano
sekta ya maji 
huduma ya maji ni muhimu kwa maendeleo ya wanadamu kiuchumi na kijamii maji ni rasilimali inayohitaji kulindwa kuhifadhiwa na kuendelezwa kwa kuzingatia mahitaji na mwelekeo wa maisha ya viumbe wote wakiwemo wanadamu
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta maji imepiga hatua kubwa ya mafanikio kama ifuatavyo a kuchimba visima unguja na pemba ili viweze kutoa huduma kwa wananchi ambapo visima unguja na pemba vimeunganishwa mfumo mkuu wa usambazaji maji na vinatoa huduma ya majisafi na salama kwa wananchi b kukamilisha ulazaji wa mabomba yenye urefu ya kilomita 
 unguja na pemba c kuvifanyia matengenezo visima vikongwe na vinaendelea kutoa huduma kwa jamii d kukamilisha kazi za uchimbaji wa visima vya uzalishaji maji kwa ajili ya kuimarisha upatikanaji wa huduma ya maji katika eneo la mjini magharibi e kujenga matangi mawili ya juu yenye ujazo wa lita ambapo tangi moja lenye ujazo wa lita limejengwa katika eneo la saateni na moja lenye ujazo wa lita limejengwa katika eneo la mnara wa mbao matangi hayo yanaendelea kutoa huduma kwa wananchi f kukamilisha kazi ya ulazaji wa mabomba makubwa na madogo yenye urefu wa kilomita kwa ajili ya uimarishaji wa huduma ya maji mjini magharibi kutoka visimani hadi matangini na kutoka matangini hadi kwa watumiaji ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kukamilika kwa ujenzi wa vyoo usafi wa mazingira na ukarabati uliohusisha skuli za mkoa wa mjini magharibi za msingi na sekondari h kukamilisha ujenzi wa uzio katika maeneo ya vyanzo vya maji chaani donge ffu machui kianga mwembe mchomeke mtende melinne magirisi na bumbwini misufini kwa unguja na kengeja wingwi mjananza ngwachani na matuleni kwa upande wa pemba i kuimarisha ukuzaji wa mapato na kupunguza upotevu wa maji ambapo jumla ya mita zimefungwa kwa watumiaji wa maji katika maeneo mbalimbali unguja na pemba
ccm inatambua kuwa majisafi na salama ni huduma ya msingi ya kila mkaazi wa zanzibar
katika miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kuendelea kutimiza azma ya asp na ccm ya kuhakikisha upatikanaji wa huduma ya majisafi na salama kwa wananchi wote mijini na vijijini kwa kutekeleza yafuatayo a kuendeleza juhudi za upatikanaji wa majisafi na salama katika shehia zote za unguja na pemba ikiwemo visiwa vidogo vidogo b kuongeza ufanisi wa ukusanyaji wa mapato na kuimarisha usalama wa fedha kwa kufunga mita kwa watumiaji wa maji pamoja na kutumia huduma za kielektroniki katika kulipia huduma hizo c kutoa elimu ya kuwashajiisha wananchi namna bora ya utumiaji na uchangiaji wa huduma ya maji ili kuiwezesha huduma hiyo kuwa imara zaidi na endelevu d kuyalinda kuyatambua na kuyapima maeneo ya vyanzo vya maji ili kuhakikisha maeneo hayo hayavamiwi na kuharibiwa e kufanya utafiti juu ya hali halisi ya rasilimali maji iliyopo ardhini matumizi ya sasa na baadae f kutafuta namna bora za kupunguza kiwango cha maji ya mvua kupotelea baharini badala ya kubakia ardhini na kusaidia urutubishaji wa ardhi na kupata kiwango kikubwa cha rasilimali maji ya ardhini g kuandaa na kutekeleza mkakati wa uvunaji wa maji ya mvua water harvest katika maeneo mbalimbali unguja na pemba h kuendeleza zoezi la utafiti wa kutumia umeme mbadala katika visima vya maji ili kupata namna bora ya kupunguza gharama za matumizi ya umeme katika huduma za majisafi na salama na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kujenga jengo la kisasa ili kuimarisha mazingira bora ya kufanyia kazi kwa lengo la kuleta ufanisi wa kiutendaji kwa watendaji wa mamlaka ya maji zanzibar
maeneo mengine ya kipaumbelesekta ya utamaduni sanaa na michezo 
katika miaka mitano iliyopita mafanikio makubwa yalipatikana katika sekta ya utamaduni sanaa na michezo kama ifuatavyo utamaduni a kuandaa na kurusha hewani vipindi kupitia televisheni na redio kwa lengo la kutoa taaluma juu ya matumizi sahihi na fasaha ya lugha ya kiswahili
makongamano mawili ya kimataifa yalifanyika kwa lengo kukiendeleza kiswahili
aidha machapisho mawili jahazi toleo la kwanza na toleo la pili yamechapishwa na nakala zake zimesambazwa b kukamilisha mchakato wa maandalizi ya sera ya lugha ya kiswahili ili kudhibiti matumizi mabaya ya lugha
kamusi la viumbe vya baharini limehaririwa kwa kunyoosha kuweka sawa na kuviwekea fasili vidahizo ambavyo vilikuwa havina fasili pamoja na kuhakiki visawe vilivyomo c miswada mitano ya vitabu ikiwemo mswada wa kamusi la kiingereza na kiswahili kitabu cha mawasiliano ya msingi ya kiswahili kwa wageni kiswahili na kifaransa kitabu cha utamaduni wa mzanzibari kwa lugha ya kiingereza kitabu cha hadithi fupi na mswada wa jarida namba nne la jahazi imetayarishwa d kufanya matamasha matano ya utamaduni wa mzanzibari kwa kushirikisha vikundi vya ngoma za kiasili vikundi vya wajasiriamali wa kazi na bidhaa za kiutamaduni vyakula vya kiasili taraabu asilia maulidi ya homu usiku wa sanaa michezo na nyimbo za watoto mchezo wa ng ombe pamoja na muziki wa kizazi kipya
aidha makongamano kuhusu nafasi na fursa za kiutamaduni kwa vijana yalifanyika e kuratibu na kushiriki katika maandalizi ya matamasha ya utamaduni yakiwemo tamasha la vyakula vya asili ya kimakunduchi tamasha la utamaduni la rafiki network tamasha la elimu bila ya malipo tamasha la nchi za jahazi ziff tamasha la watu wa mangapwani tamasha la muziki wa jazz tamasha la sauti za busara tamasha la mwakakogwa na tamasha la urithi wa mtanzania na f kuwapatia mafunzo ya utamaduni na filamu kwa walimu maofisa utamaduni wa wilaya na wanafunzi wa skuli za msingi na wasanii wa filamu na maigizo na wasanii wa fani ya uchoraji ushonaji uchapishaji na urithi juu ya tamaduni zetu
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sanaa a kuzipatia mafunzo jumuiya nne za sanaa b kuwapatia mafunzo wasanii wa filamu na maigizo ya fani za filamu muziki c kuwajengea uwezo wazalishaji na waongoza filamu kwa kuwapatia mafunzo katika fani za ubunifu uandaaji na uzalishaji wa filamu fupi fupi uongozaji na uigizaji wa filamu d kufanya utambuzi wa sheria na haki za wasanii kwa kuweka mikataba na kusajili kazi zao na e kuendelea kuzilinda kazi za ubunifu wa wasanii
michezo a kufanya matengenezo makubwa kiwanja cha michezo cha mao zedong kwa kujenga viwanja viwili vya mpira sambamba na uwekaji wa nyasi bandia ujenzi wa kiwanja mchanganyiko na kiwanja cha michezo ya ndani indoors game na kiwanja cha mazoezi ya viungo
vilevile viwanja vya michezo cha amaani na gombani pemba vimefanyiwa matengenezo b kujenga viwanja vitatu vya michezo vya wilaya ambavyo ni kiwanja cha kitogani wilaya ya kusini unguja kiwanja cha kishindeni wilaya ya micheweni na kangani wilaya ya mkoani pemba na kuendelea na taratibu za ujenzi wa viwanja viwili vilivyopo katika kijiji cha mkokotoni wilaya ya kaskazini a na kama wilaya ya magharibi a
ujenzi huo umesaidia kupunguza uhaba wa viwanja c kuhamasisha jamii kushiriki katika michezo kwa lengo la kuimarisha afya ambapo vikundi vya mazoezi vimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia vikundi mwaka pamoja na kuandaa tamasha la kitaifa la mazoezi ya viungo ambalo hufanyika kila mwaka ifikapo tarehe januari d kuendeleza kukuza na kuimarisha michezo ya asili kwa ajili ya kuhifadhi utamaduni wa zanzibar e kukiimarisha kituo cha michezo cha dole dole academy ili kuendeleza michezo ya aina mbalimbali kwa vijana pamoja na kufanya tathmini ya kukiendeleza kituo hicho kwa lengo la kuibua kukuza na kuendeleza vipaji vya wanamichezo nchini kwa kushirikiana na taasisi za michezo za kitaifa na kimataifa f kuandaa sera ya michezo ambayo imeweka msingi wa kuendeleza michezo kwa ajili ya kukuza uchumi kujenga afya na burudani ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuziwezesha timu za michezo kushiriki mashindano ya kimataifa ili kuonyesha vipaji vyao kimataifa na hatimae kupata nafasi za kujiunga na timu za nje h kuziwezesha timu za zanzibar timu ya taifa ya zanzibar heroes timu ya soka la ufukweni timu ya soka ya wanawake timu ya taifa ya riadha kushiriki mashindano ya kimataifa ikiwemo mashindano ya cecafa klabu bingwa barani afrika na mashindano ya copa beach soccer mashindano ya jumuiya ya madola mashindano ya all africa games na mashindano ya kimataifa ya kilimanjaro marathon i kushiriki katika mashindano ya afrika mashariki kwa timu ya mpira wa pete na watu wenye ulemavu kushiriki mashindano ya kimatifa ya michezo ya watu wenye ulemavu wa akili abu dhabi uae j kutoa vifaa vya michezo kwa vyama saba chama cha mchezo wa riadha chama cha mchezo wa mpira wa wavu chama cha mpira wa miguu chama cha mpira wa kikapu chama cha viziwi chama cha karata na chama cha bao
vilevile imewapatia mafunzo makocha na waamuzi unguja na pemba ambapo wanatoka unguja na pemba
vilevile kuwapatia mafunzo makocha juu ya michezo ya watu wenye ulemavu na k kuongeza usajili wa vyama na vilabu vya michezo ambapo hadi kufikia mwaka jumla ya vyama vya michezo na vilabu vimesajiliwa kwa unguja na pemba
aidha uhamasishaji wa uanzishaji wa matamasha na michezo mbalimbali nchini ikiwemo michezo maarufu wa yamleyamle cup ambayo hushirikisha timu kutoka wilayani mapinduzi toto cup ambayo husaidia kuibua vipaji vya vijana kuanzia ngazi ya shehia wilaya hadi mkoa
katika kipindi cha miaka mitano ijayo shughuli za utamaduni sanaa michezo na ubunifu zitaimarishwa ili kuendelea kuburudisha kujenga afya na kuifanya zanzibar kuwa kituo cha mfano katika ukanda wa afrika mashariki kwa kuimarisha miundombinu na vituo vya taaluma za utamaduni sanaa na michezo na kukuza vipaji vya wasanii ili kuchukua nafasi maalum katika kujenga uchumi na kuzalisha ajira hasa kwa vijana
katika kufikia dhamira hii ccm itaelekeza smz kuendelea kutoa kipaumbele kwa kufanya yafuatayo utamaduni a kuanzisha kituo cha utamaduni cha kitaifa kitakachotumika katika kutunza kuenzi kukuza na kuendesha shughuli za kiutamaduni b kuendeleza kukuza na kueneza kiswahili na kuwa bidhaa katika matumizi ya shughuli za taaluma zikiwemo za uandishi uchapishaji ukalimani na kuwa moja ya lugha iliyo rasmi inayozungumzwa na kutambulika katika mashirika na mikutano ya kikanda na kimataifa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuhamasisha sekta binafsi kutambua na kulinda mila na utamaduni d kuanzisha maktaba ya vitabu vya lugha ya kiswahili zanzibar e kuandaa sera ya lugha ya kiswahili itakayotoa vipaumbele vya lugha ili kuwa bidhaa na kuwa chanzo cha ajira f kujenga uwezo wa wataalam wa ndani wa kutafsiri lugha mbalimbali za kigeni pamoja na kuongeza wataalam wa kiswahili katika ngazi ya uzamivu g kuhamasisha jamii juu ya umuhimu wa matumizi ya mavazi vifaa vyakula na vitu vya kiasili ili kulinda kuendeleza na kurithisha amali za kitamaduni kwa manufaa ya kizazi kilichopo na kijacho h kuandaa utaratibu wa kuzitambua kuziendeleza na kuzisajili kazi za kiutamaduni zitakazozalishwa nchini na kuziongeza thamani pamoja na kulinda hakimiliki za ubunifu kisheria na i kuboresha utekelezaji wa mipango ya maandalizi na ushiriki wa wananchi katika sherehe za kitaifa kidini kiserikali na kijamii
sanaa a kuimarisha nyumba ya sanaa kwa lengo la kuibua kukuza na kuhuisha vipaji kwa vijana katika sanaa na tasnia ya ubunifu ili kukuza uchumi na kuleta ajira na kipato chao b kuanzisha chuo cha sanaa kitakachotoa elimu na utaalam wa sanaa katika tasnia mbalimbali c kuhakikisha kunakuwa na miundombinu ya sanaa katika maeneo mbalimbali pamoja na kuendeshwa kwa vikundi vya sanaa kwa misingi ya uwazi na uwajibikaji na kwa kufuata sheria na kanuni d kuendelea kusimamia na kulinda haki na masilahi ya wasanii e kuendelea kuimarisha mfumo wa kuibua vipaji vya wasanii na kuwatunza na kuwaenzi wasanii wakongwe waliohai na waliofariki
michezo a kuimarisha na kulinda miundombinu ya michezo ya wilaya mikoa na taifa b kuanzisha vituo viwili vya michezo sports academy vya serikali pamoja na kuendelea kuviimarisha vituo vya dole na jku na vingine kwa kushirikiana na taasisi binafsi ili kuendeleza uibuaji wa vipaji c kuhifadhi miundombinu ya michezo katika skuli mitaani na maeneo ya fukweni ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuwatambua na kuwawezesha wanamichezo wenye ulemavu kupata fursa na haki ya kushiriki katika mashindano mbalimbali ndani na nje ya nchi e kuhamasisha vyama vya michezo kufanya jitihada za kupata uwanachama wa kudumu katika mashirikisho ya michezo kikanda kitaifa na kimataifa na kusimaimia vyema vilabu kushiriki kikamilifu katika mashindano ya kitaifa kikanda na kimataifa f kuhamasisha jamii kushiriki katika mazoezi ya viungo na michezo mtu mmoja mmoja au vikundi na kuendeleza tamasha la mazoezi ya viungo la tarehe januari kila mwaka g kuimarisha usimamizi na uendeshaji wa michezo katika skuli vikosi wizara mitaa na jamii kwa ujumla kwa kushirikiana na vyama husika na h kuhamasisha jamii kushiriki katika michezo yote ya kisasa na asili ikiwemo michezo ya bao karata na resi za ngalawa
sekta ya habari 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz ilitekeleza ilani ya ccm kwa ufanisi katika tasnia ya habari na kupata mafanikio yafuatayo a kuweka mazingira wezeshi ya kuimarisha uhuru wa habari na kuvutia uanzishwaji wa vyombo vya habari na kupelekea i kuongezeka vituo vya redio kutoka mwaka hadi mwaka ii kuongezeka vituo vya televisheni kutoka saba mwaka hadi kufikia mwaka zikiwemo televisheni za mtandaoni iii kuongezeka idadi ya magazeti na majarida yaliyosajiliwa kutoka mwaka hadi kufikia mwaka 
b kuimarisha shirika la utangazaji la zanzibar zbc kwa kujenga studio mpya za redio na televisheni unguja na pemba pamoja na kulipatia vifaa vya kisasa
kufanikisha kuonekana kwa matangazo zbc tv ulimwenguni kupitia satellite mitandao ya kijamii na ving amuzi mbalimbali ikiwemo dstv c kuimarisha shirika la magazeti ya serikali la zanzibar kwa kuwapatia jengo jipya la ofisi na kuwezesha kuchapishwa magazeti ya shirika hilo kupitia mpiga chapa mkuu wa serikali na kuanzisha magazeti mapya ya zanzibar mail na zasport d kuimarisha wakala wa serikali wa uchapaji zanzibar kwa kuwapatia jengo jipya la kuwekea mitambo na bohari la vifaa pamoja na kupatiwa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka mashine na vifaa vya kisasa vya uchapishaji na kuongezewa mtaji wa kuliwezesha kutoa huduma za vifaa vya uchapishaji na kujiendesha e kuiwezesha idara ya habari maelezo kuanzisha televisheni ya mtandaoni habari online tv mitandao ya kijamii na portal ya zanzibar daily ambayo imewezesha serikali kutoa taarifa za utekelezaji wa sera mipango ilani na ahadi za chama kwa wananchi f kuimarisha chuo cha uandishi wa habari na mawasiliano ya umma cha zanzibar kwa kuwezeshwa kujenga studio mpya ya redio pamoja na kupatiwa vifaa na mtambo wa redio ulioiwezesha kufungua redio fm inayotumika kitaaluma na kutoa habari kwa wananchi
idadi ya wahitimu wa fani ya uandishi wa habari imefikia mwaka na walimu wanne wamepatiwa mafunzo ya shahada ya uzamivu walimu wanne shahada ya uzamili na mafunzo mengine kwa wanataaluma na wafanyakazi wa kada mbalimbali za chuo hicho g kuwapatia mafunzo watendaji wa vyombo vya habari vya serikali katika fani tafauti ikiwemo kutengeneza kurasa za magazeti kutengeneza na kutumia mtandao kwa kurusha habari kutengeneza vipindi na kupiga picha pamoja na matumizi ya teknolojia ya habari katika ufanyaji kazi zao za kila siku h kuimarika kwa upatikanaji wa habari ambapo huduma za vyombo vya habari vinapatikana mijini na vijijini bila ya matatizo na i kuunganisha huduma za kampuni ya usambazaji maudhui zanzibar multiplex company z mux na mkongo wa taifa unguja na pemba hivyo kuongeza uwezo wa upatikanaji wa huduma zake
aidha idadi ya watumiaji imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na kupelekea kuongeza makusanyo kutoka shilingi milioni mwaka hadi shilingi milioni mwaka 
sekta ya habari itaendelea kuwa nguzo muhimu ya kushajiisha wananchi kushiriki katika shughuli za kiuchumi kijamii na kisiasa
mkazo mahsusi utawekwa kwa kuzingatia mabadiliko ya teknolojia ya sekta ya habari na kuhakikisha jamii yote inapata taarifa sahihi na kwa wakati
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kufanya mageuzi ya kisera na kisheria katika kusimamia masuala ya habari na kujengea uwezo idara ya habari maelezo na tume ya utangazaji kwa kwenda sambamba na mabadiliko ya teknolojia ya kisasa b kuimarisha shirika la utangazaji la zanzibar zbc na z mux kwa kuzipatia vifaa ikiwemo gari maalum za kurushia matangazo ob van na wataalam ili kuweza kutayarisha na kurusha hewani vipindi vyenye ubora na kuimarisha wigo wa upatikanaji na matangazo yake ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kukiunganisha chuo cha uandishi wa habari na mawasiliano ya umma na chuo kikuu cha taifa cha zanzibar suza ili kuongeza hadhi ya taaluma inayotolewa na chuo hicho ambapo kitatoa mafunzo ya uandishi wa habari uhusiano na matangazo na mawasiliano ya umma katika ngazi za shahada na shahada ya uzamili d kuimarisha matumizi ya tehama katika vyombo vya habari ili kutanua wigo wa upatikanaji wa habari kwa wananchi mijini na vijijini e kuimarisha uwezo wa wakala wa uchapaji na mpiga chapa mkuu wa serikali kwa kuwapatia wataalam na mitambo bora na vifaa vya kisasa vya uchapaji na kuimarisha huduma za bohari kuu ya serikali na f kuimarisha uwezo wa shirika la magazeti ya serikali kwa kuongeza nakala za magazeti yanayochapishwa na kuhakikisha yanasambazwa kwa wakati nchi nzima
mazingira na mabadiliko ya tabianchi 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz ilichukua juhudi mbalimbali katika kukabiliana na athari zinazotokana na athari za mabadiliko ya tabianchi kwa kutekeleza yafuatayo a kufanya mapitio ya sera ya mazingira ya mwaka na kuzindua sera ya mazingira ya mwaka ambayo inatoa mwongozo wa usimamizi wa mazingira nchini
sheria ya mazingira ya mwaka ilifutwa kwa kuanzisha sheria ya usimamizi wa mazingira zanzibar na
ya mwaka ambayo imeweka mfumo bora wa kisheria na kitaasisi wa usimamizi wa mazingira zanzibar b kutayarisha kanuni na miongozo ya usimamizi wa mazingira ikiwemo kanuni ya mifuko ya plastiki mwaka ambayo ilifanyiwa marekebisho mwaka na kanuni pamoja na mwongozo wa tathmini ya athari za kimazingira ya mwaka kanuni ya uangamizaji wa vitu visivyofaa kwa matumizi ya mwaka kanuni ya usimamizi wa taka kwa manispaa ya mjini zanzibar ya mwaka na mpango wa kudhibiti matumizi ya mifuko ya plastiki zanzibar c kukagua kushauri na kutoa miongozo ya kimazingira kwa miradi ya vitega uchumi na maeneo ya kimazingira
vilevile jumla ya miradi imefanyiwa tathmini za mazingira na kupewa vyeti vya kimazingira kwa ajili utekelezaji wa miradi ya kiuchumi na maendeleo d kuandaa mkakati wa usimamizi wa taka na mkakati wa tathmini ya kimazingira strategic environmental assessment kwa ajili ya utafutaji wa mafuta na gesi asilia ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kujenga jaa la kitaalam sanitary landfill katika eneo la kibele linahifadhi taka zinazotolewa katika maeneo mbalimbali ya unguja
kujenga kituo kidogo cha majaribio shaurimoyo na kituo cha maruhubi kwa ajili ya kutenganisha taka f kujenga misingi ya maji ya mvua kilomita 
 katika maeneo ya magomeni mpendae kwabitihamrani kilimani kiungani darajabovu kwamtipura chumbuni saateni mnazimmoja kizingo chumbuni mtopepo karakana kijangwani kibandamaiti na kiembesamaki mbweni mazizini g kupanda mikandaa mikoko katika hekta kuzuia maji ya chumvi kuingia katika maeneo pamoja na kuzuia mmongonyoko wa fukwe katika maeneo ya kilimani kisakasaka tovuni ukele kisiwa panza na tumbe
aidha mikoko na mivinje imepandwa katika eneo la jozani kwa ajili ya kutunza mazingira h kujenga kuta na matuta ya kuzuia maji ya bahari kupanda juu katika vijiji vya tumbe west m ukele m sizini m gando nduuni m chokaani m kengeja m kisiwa panza m pemba na groynes m kilimani unguja
pia ukuta wenye urefu wa mita umejengwa katika eneo la bahari ya mizingani forodhani na i kutoa elimu kwa umma juu ya utunzaji na uhifadhi wa mazingira kupitia mikutano ya wananchi vipindi vya redio na televisheni vilabu vya mazingira vya skuli kamati za uvuvi za shehia na wanafunzi 
zanzibar ipo katika hatari za kimazingira na inakabiliwa na athari za mabadiliko ya tabianchi na mazingira
kwa hivyo kuna umuhimu wa kutunza na kuhifadhi mazingira na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi
kwa mantiki hiyo msisitizo utawekwa katika kulinda fukwe matumizi ya bahari na misitu utunzaji na uhifadhi wa mazingira kudhibiti hewa ya ukaa pamoja na ushirikishwaji wa jamii katika uhifadhi wa mazingira
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kuboresha na kusimamia sera na sheria ya mazingira ili kupunguza na hatimaye kuondoa uharibifu na uchafuzi wa mazingira b kusimamia tathmini za athari za kimazingira ukaguzi wa kimazingira na ufuatiliaji wa kimazingira katika maeneo mbalimbali ya nchi c kutoa elimu na kukuza mwamko wa jamii juu ya umuhimu wa utunzaji na usimamizi bora wa mazingira pamoja na ushiriki wa jamii katika utunzaji na uhifadhi wa mazingira kwenye maeneo ya o ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kupunguza athari ya mabadiliko ya tabianchi katika maeneo ya msuka na tovuni pemba pamoja na mafufuni unguja e kutekeleza mkakati wa kitaifa wa usimamizi wa taka wenye lengo la kuimarisha usafi wa mazingira kwa kuanzisha majaa mawili madogo ya kitaalam kwa ajili ya kutupa na kusarifu taka kaskazini unguja moja na pemba moja f kuhamasisha na kuanzisha sehemu ya ku mwaga maji machafu sludge disposal pemba g kufanya utafiti wa kina wa maeneo yanayodidimia zanzibar kama vile jang ombe mwanakwerewe na mengine ili kujua sababu za kutokea hali hiyo h kujenga kuta groynes za kuzuia mmomonyoko wa fukwe katika maeneo ya kizingo na jambiani ambayo yameathirika na mabadiliko ya tabianchi i kudhibiti ukataji wa miti kiholela ili kuhifadhi mazingira na j kujenga miundombinu itakayozuia uingiaji wa maji ya bahari kwenye maeneo ya kilimo kufanya tafiti na kutumia mbegu zenye kuhimili athari za mabadiliko ya tabianchi pamoja na kuimarisha mfumo wa ufuatiliaji na utoaji wa tahadhari ya mapema juu ya mabadiliko ya hali ya hewa na milipuko ya wadudu na maradhi
kukabiliana na maafa 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz ilitekeleza ilani ya ccm kuhusiana na kukabiliana na maafa na kutoa huduma za uokoaji na kupata mafanikio yafuatayo a kuanzisha kamisheni ya kukabiliana na maafa na kufanya tathmini ya miaka mitano ya utekelezaji wa sera ya kukabiliana na maafa zanzibar
kuandaa mwongozo wa ugawaji na upokeaji wa misaada ya kibinadamu kwa waathirika wa maafa na mwongozo wa tathmini baada ya maafa b kutoa misaada ya kibinaadamu yenye thamani ya shilingi milioni kwa wananchi na shilingi milioni kwa wananchi baada ya nyumba zao kuathirika kwa mvua c kutoa mafunzo ya kukabiliana na maafa kwa wananchi wakiwemo watu wenye mahitaji maalum viongozi wa dini wazee walimu na wanafunzi wa skuli za maandalizi msingi na sekondari kutoka wilaya za chake chake na micheweni
kutoa elimu kupitia vipindi vya televisheni na vya redio na d kujenga nyumba za wananchi walioathiriwa na mvua za masika za mwaka na upepo mkali katika kijiji cha nungwi unguja na tumbe pemba
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
maafa ni moja ya changamoto zinazoikabili dunia kwa wakati huu
hivyo msisitizo maalum utaendelea kuwekwa kuhakikisha kunakuwepo huduma bora za uokozi na misaada na zinawafikia wananchi wote kwa wakati
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kuimarisha utekelezaji wa mipango na mikakati ya kukabiliana na maafa ikiwemo kutoa elimu ya kukabiliana na maafa katika shehia zote za unguja na pemba b kuhamasisha jamii kutoa taarifa sahihi na kwa wakati pindi yanapotokea maafa c kuandaa mfumo wa kisasa wa mawasilino utarahisisha kutoa taarifa za maafa katika ngazi za shehia wilaya na taifa pamoja na kuandaa miongozo mbalimbali ya kukabiliana na maafa katika ngazi za shehia wilaya na taifa d kuimarisha vituo vya operesheni na mawasiliano ya dharura vilivyopo maruhubi gamba na makunduchi kwa unguja na mkoani chake chake na micheweni kwa pemba e kuimarisha mfumo wa utoaji wa tahadhari za mapema na kinga dhidi ya maafa f kuanzisha mfumo wa kitaifa wa utafutaji na uokozi kwa matukio ya maafa makubwa na g kuainisha na kuandaa ramani ya maeneo hatarishi disaster zones
dawa za kulevya 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz ilitekeleza ilani ya ccm ya kudhibiti uingiaji na matumizi ya dawa za kulevya na kupata mafanikio yafuatayo a kufanya marekebisho ya sheria ya dawa za kulevya kwa kuzidisha adhabu kwa waingizaji wasafirishaji wasambazaji wa dawa za kulevya b kutoa mafunzo ya kina ya utambuzi pamoja na uchunguzi wa dawa za kulevya kwa watendaji wa viwanja vya ndege pamoja na bandari na wasimamizi wa madiko katika shehia kwa unguja na kwa pemba c kuimarisha ukaguzi wa bidhaa na mizigo bandarini na viwanja vya ndege d kuweka vifaa vya ukaguzi wa mizigo na abiria ikiwemo mashine za x ray pamoja na choo katika maeneo ya bandari na viwanja vya ndege pamoja na magari mawili maalum yenye uwezo wa kuchunguza dawa za kulevya ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kufanya vikao vya mara kwa mara na wadau wa mapambano dhidi ya dawa za kulevya ili kuwajengea uwezo f kutoa elimu juu ya athari za dawa za kulevya katika shehia mabaraza ya vijana ngazi ya wilaya skuli na wafanyakazi 
aidha jumla ya vipindi vimerikodiwa na kurushwa hewani pamoja na vipeperushi kutolewa kwa lengo la kuisaidia jamii kuondokana na janga la dawa za kulevya na g kujenga kituo maalum cha tiba na marekebisho ya tabia kwa waathirika wa dawa za kulevya rehabilitation center katika kijiji cha kidimini wilaya ya kati unguja
biashara na utumiaji wa dawa za kulevya ni janga kwa jamii ya jinsia na rika zote hivyo udhibiti wake ni jambo muhimu kwa ustawi wa taifa
katika miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kutekeleza mapambano dhidi ya dawa za kulevya kwa kufanya yafuatayo a kudhibiti uingizaji usambazaji na utumiaji wa dawa za kulevya kwa kuendelea kuchukua hatua za kisheria b kutoa taaluma za kinga ya msingi pamoja na familia imara itakayosaidia kuwalea watoto ikiwemo kuziweka familia katika malezi yenye maadili mema yanayokubalika na yatakayowakinga na janga la dawa za kulevya c kujenga kituo cha tiba na marekebisho ya tabia pemba pamoja na kuongeza juhudi katika utoaji wa tiba kwa waathirika wa dawa za kulevya na kuwapatia mafunzo ya stadi za maisha d kuhakikisha kesi za uhalifu wa dawa za kulevya zinasikilizwa na kukamilishwa kwa muda mfupi kwa kuanzisha vipindi maalum vya usikilizaji wa kesi hizo mahakamani sambamba na kuhakikisha kuwa mali na mapato ya wahalifu hao vinataifishwa e kuanzisha kituo maalum cha pamoja cha mashirikiano one stop center kwa vyombo vinavyosimamia mapambano dhidi ya dawa za kulevya ndani ya taasisi inayoshughulikia masuala ya dawa za kulevya kwa ajili ya kupokea taarifa zote za dawa za kulevya ili kufanyiwa kazi kwa haraka f kuimarisha ukaguzi wa abiria pamoja na mizigo bandarini na viwanja vya ndege kwa kuhakikisha dawa za kulevya haziingii nchini na g kuimarisha ushirikiano na jumuiya za kimataifa katika kupambana na makosa yanayohusiana na biashara haramu ya dawa za kulevya
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka demokrasia na utawala bora 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ccm iliilekeza smz kuendelea kuzingatia misingi ya demokrasia na utawala bora kama ilivyoainishwa katika katiba za nchi sheria kanuni na miongozo iliyopo ya demokrasia na utawala bora na mafanikio makubwa yamepatikana kama ifuatavyo a kutoa elimu ya utawala bora kuandaa jarida la utawala bora la kila mwaka na mwongozo wa utawala bora zanzibar pamoja na kufanya mapitio ya sera ya utawala bora
pia serikali imefanya tathmini na kuandaa ripoti za utekelezaji wa misingi ya utawala bora b kutunga sheria ya maadili ya viongozi wa umma namba ya mwaka na kuanzisha tume ya maadili ya viongozi wa umma c kuimarisha kamisheni ya utumishi wa umma na tume za utumishi tume ya utumishi serikalini tume ya utumishi ya baraza la wawakilishi tume ya utumishi ya mahakama na tume ya utumishi idara maalum za smz d kutoa elimu ya uraia kupitia vipindi vya redio na televisheni na kufanya mikutano ya viongozi wa taasisi za umma na binafsi pamoja na wananchi
jumla ya viongozi wamehakikiwa taarifa zao za mali na madeni pamoja na tamko la mali za viongozi zimepokelewa na kusajiliwa pamoja na kuandaa na kuchapisha vipeperushi e kuajiri watumishi wapya katika mamlaka ya kuzuia rushwa na uhujumu uchumi na kuwapatia mafunzo ya muda mrefu watumishi mafunzo ya muda mfupi watumishi f kuelimisha jamii athari ya vitendo vya rushwa kupitia vipindi vya redio na televisheni mijadala ya wazi na waandishi wa habari wafanyabiashara maonesho na kutoa ushauri g kuchukua hatua za udhibiti na uchunguzi wa makosa ya rushwa pamoja na kuratibu utekelezaji wa mpango mkakati shirikishi wa kupambana na rushwa
jumla ya kesi za rushwa na za ubadhirifu na rushwa zimeripotiwa na kuchukuliwa hatua h kufanya ukaguzi wa mahesabu kila mwaka na kuweza kutoa ripoti na kuziwasilisha baraza la wawakilishi
aidha ukaguzi maalum umefanyika kwa mashirika miradi ya maendeleo inayofadhiliwa na washirika wa maendeleo na ukaguzi wa fedha za mifuko ya majimbo
jumla ya wakaguzi wamepatiwa mafunzo katika fani mbalimbali i kufanya ukaguzi wa kiutumishi katika wizara na taasisi zote za serikali kwa lengo la kuangalia masuala ya mishahara posho uajiri na upandishaji vyeo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka j kuimarisha mhimili wa mahakama kwa kutunga sheria ya utawala wa mahakama kuongezeka kwa idadi ya majaji wakiwemo watatu wanawake na mahakimu wa mikoa na wilaya
umla ya kesi mpya za madai zimefunguliwa na kufanya kesi zote za madai kufikia 
vile vile jumla ya kesi za jinai zilifunguliwa kati ya hizo kesi sawa na asilimia zilitolewa uamuzi
divisheni za mahakama ikiwemo mahakama za biashara na mahakama ya ardhi zimeimarishwa k kuimarisha usimamizi wa mashtaka juu ya kesi za jinai zilizofunguliwa katika mahakama mbalimbali za unguja na pemba l rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kuwaachia huru wanafunzi kutoka kwenye vyuo vya mafunzo m kujenga jengo jipya la mahakama kuu katika eneo la tunguu jengo jipya la mahakama ya watoto mahonda na kufanya matengenezo ya majengo ya mahakama yakiw emo mahakama ya wilaya ya mkoani mahakama ya kadhi ya mwanakwerekwe mahakama ya chake chake na mahakama ya mwanakwerekwe n kuandaa sera na sheria msaada wa kisheria ya mwaka sheria ya chama cha wanasheria ya mwaka sheria ya skuli ya sheria ya mwaka na sheria ya mawakili ya mwaka na o kufanya vikao kumi na saba vya kawaida na kupitia vikao hivyo ripoti na taarifa mbalimbali ziliwasilishwa na sheria kutungwa
demokrasia na utawala bora ni sehemu ya misingi ya maendeleo ya kiuchumi kijamaii na kisiasa
juhudi kubwa zimechukuliwa kwa zanzibar katika kuimarisha taasisi na mifumo ya upatikanaji wa haki
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kuendeleza demokrasia kwa kuzingatia umoja na mshikamano usawa upatikanaji wa haki na uwajibikaji kwa kufanya yafuatayo a kutekeleza shughuli za serikali kwa kuzingatia misingi ya demokrasia na utawala bora kama ilivyoainishwa katika katiba za nchi na kuimarisha uwazi na uwajibikaji kwa wananchi b kuimarisha usimamizi wa maadili ya viongozi wa umma kwa kutoa elimu kwa viongozi na wananchi kuhusu umuhimu wa kukuza maadili na kuimarisha mfumo wa kukusanya kuhifadhi na kuhakiki taarifa za mali na madeni ya viongozi wa umma c kujenga jengo jipya la mamlaka ya kuzuia rushwa na uhujumu uchumi na kuipatia wataalam na vifaa vya kisasa vya uchunguzi na kukamilisha uandaaji wa kanuni mbali mbali za udhibiti wa rushwa
elimu kuhusiana na madhara ya rushwa itaendelea kutolewa kwa jamii na kuandaa mitaala ya elimu katika skuli na vyuo vikuu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuanzisha skuli ya sheria kwa lengo la kuongeza weledi na kuwathibitisha wanasheria e kutekeleza sheria za msaada wa kisheria ya mwaka na sheria ya mawakili ya mwaka ili kuimarisha upatikanaji wa haki kwa wananchi wote f kuimarisha mihimili ya mahakama na baraza la wawakilishi kwa kuwapatia rasilimali watu maeneo ya kazi na vitendea kazi g kuhakikisha sekta binafsi inasimamia na kuendesha biashara bila ya ubaguzi wa kidini jinsia maumbile na hali ya mtu na sehemu anayotoka
aidha sekta binafsi itawajibika kuzingatia misingi ya utawala bora na kufuata sheria za nchi hususan kutoa kipaumbele kwa wazawa kwa kuajiri wananchi wenye ujuzi na uwezo waliofikia umri wa kuajiriwa kutimiza wajibu wake katika kulipa kodi kwa usahihi ukamilifu na kwa wakati na h kupitia na kuzifanyia marekebisho sheria zote zinazokwaza maendeleo ya kijamii na kiuchumi hususan sheria zinazozuia fursa za ajira kwa wananchi
kuwaunganisha wananchi wa zanzibar 
katika miaka mitano iliyopita ccm ilielekeza smz kuhakikisha kuwa wazanzibar wanaendelea kuwa wamoja kwa kuishi bila ya kubaguana kwa rangi kabila na sehemu wanayotoka ambapo mafanikio makubwa yamepatikana kama ifuatavyo a kulinda na kuimarisha misingi ya umoja wa kitaifa amani na utulivu nchini b kuhakikisha kwamba wananchi wanaendelea kuishi kwa umoja mshikamano na kwa upendo na c kulinda na kuimarisha mfumo wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa
kwa kutambua umuhimu wa kuwaunganisha wananchi wote kuwa wamoja na kuishi kwa amani na utulivu
ccm itaendelea kuisimamia smz kuhakikisha kuwa wazanzibar wanaendelea kuishi kwa udugu umoja mshikamano na ustahamilivu kwa kutekeleza yafuatayo a kuendeleza kuhamasisha jamii juu ya umuhimu wa amani umoja na mshikamano ili kujenga mazingira ya kuaminiana kuvumiliana na kushirikiana katika masuala mbalimbali ya kijamii b kupiga vita na kudhibiti vitendo vyote vya ubaguzi utoaji wa huduma za kiuchumi kijamii kisiasa kimaeneo kijinsia na kidini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuimarisha mifumo ya taasisi za uratibu na kushughulikia malalamiko na kero za wananchi kwa wakati haki na uadilifu na d kuwasisitiza viongozi kusikiliza kero na malalamiko ya wananchi kwa hekima unyenyekevu na busara
serikali za mitaa 
katika kipindi cha miaka mitano ccm iliielekeza smz kuongeza ufanisi katika ukusanyaji wa mapato ya halmashauri za wilaya mabaraza ya miji na manispaa kuimarisha usafi wa mazingira mijini na vijijini ambapo mafanikio makubwa yamepatikana kama ifuatavyo a kuanzisha mfumo wa kielektroniki wa ukusanyaji wa mapato na kutoa mafunzo kwa watendaji katika vituo vya ukusanyaji wa mapato
mapato katika serikali za mitaa yameongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi bilioni 
 mwaka b kufanya ugatuzi kwa sekta ya elimu elimu ya msingi na maandalizi afya afya ya msingi na kilimo huduma za ugani na kuimarisha ubora wa huduma za elimu afya na kilimo kwa wananchi c kuimarisha usafi wa mazingira katika maeneo ya mijini kwa kusambaza vifaa vya usafi katika shehia za majaribio kuingia mikataba na vikundi vya usafi kwa ajili ya kusafisha barabara masoko misingi ya maji ya mvua pamoja na kuondosha taka katika makaazi ya watu
aidha bustani zimeanzishwa na kuendelezwa katika maeneo mbalimbali d kamati za maendeleo zimeundwa kwa mujibu wa mwongozo uliotayarishwa kati yake ni kamati za mashauriano za shehia ni na mabaraza ya wadi
kamati hizi zina jukumu la kuibua na kupanga mipango ya maendeleo katika ngazi ya wadi na shehia
kamati zote zimeshapatiwa mafunzo ya kutekeleza majukumu yao e kufuatilia matukio ya uvunjifu wa amani kwa kufanya operesheni na kuunda kamati za usalama kamati za kupinga udhalilishaji kwa kina mama na watoto kamati za maadili na vikundi vya ulinzi shirikishi katika ngazi za shehia f kuwezesha utekelezaji wa miradi ya wananchi iliyohusu upatikanaji wa majisafi na salama ujenzi na ukarabati wa vyumba vya madarasa vyoo vituo vya afya na matengenezo ya barabara za ndani kwa kiwango cha kifusi pamoja na ujenzi wa madaraja madogo g kutoa fedha zinazotokana na mapato ya ndani ili kusaidia vikundi vya wajasiriamali vijana wanawake na watu wenye ulemavu katika maeneo ya miji na vijijini ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka h kuanzisha jiji la zanzibar linalosimamia mabaraza matatu ya manispaa na i kuweka taa za barabarani zinazotumia nguvu za jua katika maeneo ya mji wa zanzibar unyanyuaji wa barabara ya mwanakwerekwe na ununuzi wa vifaa vya kuzolea taka zikiwemo gari na hifadhi ya eneo la urithi wa mji mkongwe
serikali za mitaa ni chombo muhimu kinachoshirikisha wananchi katika kupanga na kutekeleza shughuli za maendeleo na utoaji wa huduma katika sehemu zao
kutokana na umuhimu wa chombo hicho katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kuimarisha serikali za mitaa ili ziweze kutekeleza majukumu yao kikamilifu kuendana na dhana ya ugatuzi wa madaraka b kuimarisha huduma za jamii ikiwemo afya ya msingi elimu ya maandalizi na msingi na kilimo ili wananchi hasa vijijini waweze kupata huduma hizo kwa wakati na ubora c kuimarisha ukusanyaji wa mapato ambapo asilimia ya fedha hizo zitaelekezwa kutekeleza miradi ya maendeleo katika ngazi za wadi kwa kuzingatia vipaumbele vya wananchi wanavyoviibua kupitia mabaraza ya wadi na kamati za halmashauri za shehia d kuongeza uwezo wa manispaa ya mjini katika kusafirisha taka ngumu kutoka asilimia za taka zinazokusanywa kwa siku tani mwaka hadi kufikia asilimia mwaka na kuimarisha serikali za mitaa nyengine unguja na pemba katika uwezo wa kukusanya na kutupa taka e kuandaa na kutekeleza mkakati wa kusarifu taka ngumu na kuongeza ajira kwa vijana f kuandaa miongozo bora ya utendaji kazi kwa dhamira ya kupanga mipango ya maendeleo yenye lengo la kupunguza umasikini na kudumisha amani ulinzi na usalama wa maisha ya wananchi na mali zao katika maeneo mbalimbali g kuanzisha idara ya huduma za jamii kwa kila manispaa mabaraza ya miji na halmashauri na kuzijengea uwezo wa kubuni miradi bora ya maendeleo kwa jamii ili thamani ya fedha iendane na miradi husika h kupanua wigo wa uwezeshaji wa wananchi kiuchumi hususan makundi maalum ya wajasiriamali wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa kutoa fedha katika makusanyo ya serikali za mitaa na kuandaa mwongozo wa usimamizi wa misaada inayotolewa ili kuhakikisha fedha zinatumika kwa malengo yaliyokusudiwa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kujenga uwezo wa halmashauri ya jiji la zanzibar ili kutekeleza wajibu wake ipasavyo j kuboresha miundombinu katika manispaa ya zanzibar kwa kuhakikisha kwamba mvua hazileti athari kwa makaazi ya wananchi ikiwemo kujenga misingi ya kupitisha maji ya mvua katika barabara zote za manispaa ya zanzibar
idara maalum za smz 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ya utekelezaji wa ilani ya ccm idara maalum za smz zilipata mafanikio makubwa ikiwemo kuimarisha ulinzi na usalama mijini na vijijini kwa kutelekeza yafuatayo a kuandaa mpango mkuu wa mafunzo kwa idara maalum za smz na jumla ya maafisa wamepatiwa mafunzo ya kijeshi katika ngazi mbalimbali na askari wamepatiwa mafunzo ya kitaaluma b kutoa vifaa na vitendea kazi vya kisasa kwa vikosi vya kikosi maalum cha kuzuia magendo kmkm jeshi la kujenga uchumi jku chuo cha mafunzo na kikosi cha valantia zanzibar kvz na kikosi cha zimamoto na uokozi kzu kwa kununua magari boti za doria na vifaa vya mawasiliano na uzamiaji na mashine za kazi za amali na c kuongeza masilahi ya vikosi vya idara maalum kwa kuongeza mshahara kwa asilimia kwa kima cha chini na kupandisha vyeo watumishi 
kikosi maalum cha kuzuia magendo kmkm a kujenga kambi ya makombeni kisiwa panza fundo kojani tungamaa na kengeja b kujenga vituo vitatu vya uokozi kibweni nungwi na mkoani na c kuimarisha hospitali ya kmkm kibweni kwa kujenga jengo la kisasa la ghorofa mbili
jeshi la kujenga uchumi jku a kujenga mabweni mawili na bwalo moja katika kambi ya msaani b kukamilika kwa jengo la skuli ya sekondari ya jku lenye ghorofa tatu na kuanza ujenzi wa kituo cha amali cha jku c kuanzisha wakala wa ulinzi wa serikali kwa ajili ya kutoa huduma za ulinzi katika maeneo mbalimbali na d kuwapatia jumla ya vijana mafunzo ya ufundi katika fani katika kituo cha amali mtoni ambazo zinaenda sambamba na mahitaji ya soko la ajira
kati yao vijana wamemaliza mafunzo hayo na vijana wanaendelea
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka chuo cha mafunzo a kuendelea kurekebisha tabia na mienendo ya wanafunzi ili kuwa raia wema na b kujenga jengo la chuo cha urekebishaji tabia kwa wanafunzi watoto
kikosi cha valantia zanzibar kvz a kujenga kambi mpya ya kijichame kwa kuinua jengo la ghorofa moja na b kujenga hanga na kukamilisha kwa asilimia ujenzi wa jengo la ofisi ghorofa moja katika kambi ya ndugukitu na jengo la ofisi katika kambi ya micheweni
kikosi cha zimamoto na uokozi a kuendelea kutoa huduma ya kupambana na majanga ya moto na kufanya uokozi wa mali na binadamu na b kutoa elimu kwa jamii kuhusu kupambana na majanga ya moto
idara maalum za serikali ya mapinduzi ya zanzibar ni vyombo muhimu katika kutekeleza dhana ya uzalendo kwa vitendo kudumisha na kutoa huduma bora za uokoaji ulinzi na usalama kwa jamii
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kuendelea na kuziimarisha idara maalum za smz kwa kutekeleza yafuatayo a kutekeleza majukumu yao kwa mujibu wa sheria na taratibu zinazowaongoza b kuendeleza mradi wa majengo ya ofisi mahanga na nyumba za maofisa wa idara maalum za smz kwa lengo la kuweka mazingira bora ya kazi na makambi na kuimarisha shughuli za ulinzi na usalama c kuendeleza wakala wa ulinzi wa serikali na kuanzisha kampuni ya ujenzi ya serikali d kuwajengea uwezo maofisa na askari wake kwa kuwapatia mafunzo ya kisasa katika vyuo vya ndani na nje ya nchi e kutoa mafunzo ya ulinzi kwa vijana na kuanzisha ulinzi wa jeshi usu kwa kuimarisha usimamizi wa misitu na wanyamapori katika hifadhi f kuanza ujenzi wa chuo cha kisasa hanyegwa mchana na ujenzi wa chuo cha kisasa cha zimamoto na uokozi huko kitogani mkoa wa kusini unguja ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuimarisha utendaji kazi wa idara maalum ili kutekeleza majukumu yao ipasavyo h kumalizia ujenzi wa chuo cha kisasa cha ufundi jku mtoni kitakachokuwa na uwezo wa kutoa mafunzo ya ufundi kwa vijana wasiopungua kwa mwaka na i kujenga nyumba za maafisa na askari katika kambi za micheweni na pujini kwa pemba na kambi ya kikungwi kwa unguja
utafiti na takwimu 
ccm inaamini kwamba utafiti na takwimu ni sekta mtambuka ambayo ni chanzo kikubwa cha upatikanaji wa taarifa mpya na za kina zitakazotumika kuiarifu na kuishauri jamii juu ya masuala mbalimbali ya kiuchumi kijamii na mazingira inayoizunguka
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama kiliendelea kuisimamia vyema smz katika sekta mtambuka ya utafiti na takwimu na kupata mafanikio yafuatayo a kuendelea kusimamia udhibiti wa usalama na maadili katika uendeshaji wa tafiti zinazofanyika nchini b kuendeleza uratibu wa shughuli za utafiti za kisekta kupitia idara za sera mipango na utafiti katika wizara zote
mfumo wa uratibu kupitia idara hizo umesaidia katika ukusanyaji na utoaji wa taarifa za ufuatiliaji na tathmini serikalini c kuandaa na kuchapisha agenda ya utafiti ya zanzibar zanzibar research agenda iliyoibua maeneo makuu ya kipaumbele d kuanzisha taasisi tatu za utafiti ikiwemo taasisi ya utafiti ya mifugo zaliri taasisi ya utafiti ya uvuvi na mazao ya baharini zafiri na taasisi ya utafiti ya sayansi za afya binguni e kufanya utafiti wa mapato na matumizi ya kaya ya mwaka household budget survey of f kufanya mapitio ya takwimu za pato la taifa kwa kizio cha mwaka kutoka bei za kudumu za mwaka kwa lengo la kupata matokeo halisi ya ukuaji uchumi g kuendeleza utekelezaji wa mpango wa uimarishaji wa takwimu tanzania ambao ulifikia ukomo mwaka 
aidha mkakati wa maendeleo ya takwimu wa zanzibar unaendelea kuandaliwa h kumarisha mfumo wa ukusanyaji uchambuzi na usambazaji wa takwimu za kiuchumi na kijamii kama vile utalii kilimo na afya na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka i kufanya tafiti za kutoa matoleo katika nyanja mbalimbali pamoja na kuendeleza tafiti za kimafunzo kwa kutoa matoleo sahihi kupitia chuo kikuu cha taifa suza
ccm inatambua umuhimu wa tafiti na takwimu katika kusaidia kutoa uamuzi sahihi katika mipango ya maendeleo ya kiuchumi kijamii na kisiasa
hivyo katika miaka mitano ijayo chama kitaelekeza smz kuendelea kutoa kipaumbele katika kukusanya kuchambua na kutumia takwimu na tathmini pamoja na kufanya tafiti zenye tija kwa maendeleo ya kiuchumi na kijamii kwa kufanya yafuatayo a kukusanya tafiti zote zilizofanyika nchini kabla na baada ya kuanzishwa taasisi mpya za utafiti wa kisekta na kufanya mikutano ya uwasilishaji na uchapishaji wa matoleo b kuendeleza tafiti katika sekta za uzalishaji maendeleo ya jamii masoko na maeneo mtambuka kwa mujibu wa vipaumbele vilivyoainishwa c kuandaa na kuchapisha agenda ya utafiti ya zanzibar zanzibar research agenda itakayoibua maeneo makuu ya kipaumbele d kuendeleza kazi za utafiti kuibua matokeo na kutoa ushauri wa kitaaluma katika maeneo maalum ya kiuchumi ikiwemo zoezi la utafutaji wa mafuta na gesi asilia e kutoa elimu kwa watafiti katika ngazi za uzamili na uzamivu kupitia taasisi za utafiti za kisekta na chuo kikuu cha taifa suza sambamba na kuimarisha miundombinu na vitendea kazi katika taasisi hizo f kufanya utafiti wa kutambua maeneo muhimu na aina ya miradi ya uwekezaji ili kuwekeza kwa ufanisi g kuendeleza tafiti nane za mazao ya kilimo ikiwemo mpunga karafuu na mazao mengine ya kimkakati h kukamilisha tafiti zinazoendelea na kufanya tafiti mpya kwa mujibu wa mahitaji kuwajengea uwezo watafiti pamoja na kuimarisha miundombinu ya taasisi ya utafiti wa uvuvi na mazao ya baharini na maruhubi kuwa kituo bora cha utafiti wa baharini ocean focused heritage research katika ukanda wa mwambao magharibi wa bahari ya hindi wio region i kufanya sensa zifuatazo i sensa ya watu na makazi sensa ya kilimo na mifugo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ii sensa ya watu wenye uwezo wa kufanya kazi na iii sensa ya viwanda na biashara
j kufanya utafiti wa sekta sizizo rasmi pamoja na mapitio ya faharisi za bei cpi kwa kutumia mkoba mpya na k kukamilisha na kutekeleza mkakati wa maendeleo ya takwimu pamoja na kuandaa mipango midogo midogo ya takwimu za kisekta
kuyaendeleza makundi mbalimbali watoto 
katika miaka mitano iliyopita ccm imendelea kuisimamia smz kuimarisha haki za watoto ambapo mafanikio makubwa yamepatikana kama ifuatavyo a kutoa uelewa juu ya biashara ya usafirishaji haramu wa binadamu kwa taasisi za serikali na taasisi binafsi ili kudhibiti biashara hiyo b kuendelea kuwatunza na kuwahudumia watoto waliopo katika nyumba ya serikali ya kulelea watoto mazizini kwa kuwapatia elimu michezo lishe bora huduma ya afya na mazingira yanayowajengea kimwili kiakili na kimaadili c kuanzisha na kuendeleza kamati za wazazi katika shehia za unguja na pemba na kuzijengea uwezo juu ya malezi bora kujikinga na vitendo vya ukatili na udhalilishaji pamoja na kuchukua hatua ya kuripoti matukio hayo na d kuandaa mwongozo wa mafunzo ya walimu wa ushauri nasaha katika maskuli
jumla ya wilaya tatu magharibi a na b za unguja na wete kwa pemba na walimu wamefikiwa kwa kujengewa uwezo wa namna bora ya mawasiliano na watoto katika kuwakinga na matukio ya ukatili
ccm inatambua kuwa watoto wanayo haki ya kuishi kutoa mawazo kupata lishe bora malezi ulinzi elimu na kutobaguliwa kwa namna yoyote
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kuzipatia familia mafunzo ya kujikinga kuripoti na mawasiliano kwa watoto na stadi mbalimbali za maisha na kujitathamini b kuhamasisha na kuelimisha jamii familia na watoto juu ya kuimarisha malezi bora kutoa elimu kuhusu upigaji vita udhalilishaji wa watoto kupitia vyombo vya habari c kuendeleza na kuunda mabaraza mapya ya watoto pamoja na kuratibu vikao vya mabaraza hayo
aidha mabaraza yote ya vijana yataimarishwa kwa kujengewa uwezo juu ya kujikinga na kuripoti matukio ya ukatili na udhalilishaji wa watoto ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kutoa huduma katika kituo cha kurekebisha tabia watoto wanaokinzana na sheria kilichopo madema e kutoa huduma kwa watoto wanaolelewa mazizini na kutayarisha na kuendesha nyumba salama kwa wahanga wa udhalilishaji wenye kuhitaji hifadhi na f kusimamia uendeshaji wa vituo binafsi vya kulelea watoto ili kutoa malezi bora kwa mujibu wa sheria
vijana 
katika miaka mitano iliyopita ccm iliielekeza smz kutatua changamoto zinazowakabili vijana hasa ukosefu wa ajira kukosa ujuzi na maarifa ya kisasa na mitaji na hivyo kushindwa kushiriki vyema katika kujenga uchumi
kwa kutambua azma ya ccm ya kukabiliana na matatizo ya vijana smz ilichukua juhudi kubwa kuwawezesha vijana kuwajengea uwezo na kuwapa hamasa ya kujituma kwa kutukeleza yafuatayo a kuwawezesha vijana kwa kuwapatia vifaa vyenye thamani ya shilingi bilioni kwa ajili ya shughuli za kilimo ufugaji ushonaji uchongaji michezo sanaa na mafunzo mbalimbali ya stadi za kazi b kuliimarisha baraza la vijana na jumuiya za vijana za shehia wilaya na taifa kwa kuwapatia mafunzo vifaa na vitendea kazi c kutoa elimu ya stadi za maisha kwa vijana kuhusu madhara ya mimba na ndoa za umri mdogo mafunzo ya afya ya uzazi elimu ya ukimwi madawa ya kulevya mimba za utotoni mafunzo haya yalitolewa unguja na pemba d kuwajengea uwezo viongozi wa baraza la taifa la vijana ili kuongeza ufanisi na ushiriki wa vijana katika shughuli za uchumi na kijamii e kuwaunganisha vijana katika mfuko wa uwezeshaji na programu za ajira za wadau mbali mbali ambapo jumla ya vijana wamewezeshwa katika maeneo ya ufugaji wa kuku nyuki na samaki
vile vile vijana wamepatiwa ujuzi wa kutumia kilimo cha kisasa kupitia programu ya kilimo endelevu fursa kijani f kutoa mafunzo kazi kwa vijana katika vyuo vya amali mwanakwereke mkokotoni vitongoji pamoja na chuo cha polisi ziwani mafunzo hayo yanahusisha uchongaji uchomaji na ushonaji
aidha vijana kutoka baraza la vijana wamepatiwa mafunzo katika nyanja tofauti ili waweze kujitegemea kiuchumi g kushajiisha vijana kushiriki katika shughuli mbalimbali za kitaifa na kimataifa na kuwajengea moyo wa uzalendo kwa kushiriki katika matukio mbalimbali yakiwemo mbio za mwenge kumbukizi za baba wa taifa mwalimu julius nyerere na sheikh abeid amani karume pamoja na kuandaa makongamano matano na bonanza moja na vijana kushiriki katika shughuli hizo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka h kuyajengea uwezo mabaraza ya vijana ili yaendelee kufanya majukumu yao ipasavyo katika ngazi zote kitaifa na kimataifa na i kushajiisha vijana kujiunga na programu ya report jukwaa la vijana kutoa maoni kupitia mtandao katika wiki ya vijana na kumbukumbu ya baba wa taifa na vijana walijiunga na jukwaa hilo
ccm inatambua kuwa vijana wanaunda kundi kubwa la nguvu kazi na lenye msukumo katika maendeleo ya nchi
hata hivyo kundi hili linakabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo ukosefu wa ajira na kukosa elimu na huduma muhimu za afya
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kuendelea kulitilia maanani suala la vijana katika mipango yake ya maendeleo kwa kutekeleza yafuatayo a kuwa na sera rafiki kwa masuala ya vijana na sheria kuhusu ushiriki wao katika shughuli za kiuchumi kijamii na kisiasa b kupeleka vijana katika vituo vya mafunzo vya amali kupata elimu ya ufundi kazi za mikono ujasiriamali na sanaa c kuwapatia vijana mafunzo ya uongozi na usimamizi wa fedha utalii uandishi wa miradi usimamizi na uendelezaji wa miradi kwa kushirikiana na wadau mbalimbali d kuwahamasisha vijana waliomaliza vyuo kuanzisha vikundi vya uzalishaji mali na utoaji huduma kuvipatia mafunzo na mikopo ili waweze kujiajiri e kuandaa mazingira bora ya kisera kisheria na mipango katika kuwajenga kuwahamasisha na kuwabadilisha vijana kifikra ili kujihusisha katika uzalishaji mali na utoaji wa huduma kwa ajili ya kuongeza pato binafsi na taifa f kutoa taaluma kwa vijana kuhusu matumizi sahihi ya sayansi na teknolojia na kuanzisha vituo vya ubunifu wa teknolojia ya habari uanzishaji wa viwanda vidogo vidogo na utengenezaji wa vifaa mbalimbali vya kuleta maendeleo na g kuandaa na kutekeleza programu za elimu na malezi kwa vijana pamoja na mikakati ya kujenga moyo wa uzalendo ari ya kujitolea na kuipenda nchi yao
wanawake 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ccm iliisimamia smz kuhakikisha wanawake wanashiriki kikamilifu katika kusukuma kasi ya maendeleo na kuleta mageuzi ya kiuchumi kijamii na kisiasa ambapo mafanikio makubwa yamepatika kama ifuatavyo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka a kusimamia upatikanaji wa haki ya kulindwa dhidi ya ubaguzi udhalilishaji dhulma unyanyasaji ukatili wa kijinsia na mila potofu b kutoa elimu ya uelewa juu ya dhana ya udhalilishaji athari zake na jinsi ya kujikinga na vitendo hivyo hasa kwa wanawake na watoto c kuandaa na kutekeleza mpango kazi wa kupambana na vitendo vya ukatili na udhalilishaji dhidi ya wanawake na watoto na d kuendelea kuchukua hatua za kufikia lengo la uwiano wa asilimia katika nafasi za uongozi
ccm inatambua uwezo mkubwa wa wanawake wa kuleta mabadiliko ya kijamii na kiuchumi hivyo chama kitaendelea kuielekeza smz kuweka mkazo katika kushirikisha wanawake katika shughuli za kimaendeleo kwa kutekeleza yafuatayo a kukuza usawa wa kijinsia na uwezeshaji wanawake katika masuala ya maendeleo b kuanzisha mfuko maalum wa uwezeshaji wanawake utakaowawezesha kupata mikopo ya gharama nafuu c kusimamia upatikanaji wa haki za wanawake na kupiga vita mila na desturi zinazowabagua au kudhalilisha wanawake na kusimamia utekelezaji wa sheria na mikataba ya kimataifa inayohusu ustawi wa mwanamke na d kutekeleza mkakati wa kupambana na vitendo vya ukatili na udhalilishaji dhini ya wanawake na watoto
wazee 
katika miaka mitano iliyopita ccm kupitia smz iliendelea kuwatunza wazee wote kwa kutekeleza yafuatayo a kuanzisha mpango wa pensheni jamii kwa wazee wenye umri wa miaka na kuendelea na kuwalipa wazee shilingi kwa kila mwezi ili kusaidia huduma zao za kila siku
jumla ya wazee unguja na pemba wamesajiliwa
aidha mfumo wa kuweka kumbukumbu za wazee database umeimarishwa b kuchapisha vitambulisho kusini magharibi na magharibi b vya wazee wanaopatiwa pensheni ili kurahisisha kupata huduma za kijamii ikiwemo matibabu na usafiri c kuimarisha huduma za wazee wanaoishi katika makao ya wazee sebleni welezo na limbani kwa kupatiwa chakula pamoja na matibabu na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kuendelea kutekeleza sera ya hifadhi ya jamii kutunga na kuanza kutekeleza sheria ya kuwalinda na kuwatunza wazee ya mwaka 
ccm inatambua umuhimu wa wazee katika taifa letu na itaendelea kuwapatia huduma za kijamii na kisheria
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kuimarisha huduma za jamii na mahitaji muhimu kwa wazee wanaotunzwa katika nyumba za wazee b kufanya matengenezo ya nyumba ya wazee iliyo sebleni na kujenga uzio wa makao ya wazee welezo c kutekeleza mpango wa pencheni jamii kwa wazee wenye umri wa miaka na kuendelea kwa kuongeza bajeti ya mpango kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni kwa ajili ya malipo ya wazee walioongezeka unguja na pemba d kuweka mifumo ya kutoa kipaumbele maalum kwa wazee katika kupata huduma za jamii na e kuratibu zoezi la kusajili wazee na kutoa mafunzo kwa watendaji juu ya utoaji bora wa huduma na malipo kwa wazee
watu wenye ulemavu 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ccm kupitia smz iliweka kipaumbele kuweka mazingira rafiki kwa watu wenye ulemavu na kupata mafanikio makubwa yafuatayo a kuzipatia ruzuku jumuiya za watu wenye ulemavu zanzibar
vikao vya baraza la taifa la watu wenye ulemavu na vikao vya maafisa waratibu wa masuala ya watu wenye ulemavu vimefanyika b kuanzisha mfumo wa takwimu jumuishi dbase za watu wenye ulemavu kwa lengo la kurahisisha upatikanaji wa taarifa za watu wenye ulemavu na kufanya maboresho katika mfumo wa ukusanyaji taarifa zao kupitia mfumo wa simu mobile application c kuanzisha kituo cha kuhifadhia taarifa za watu wenye ulemavu zanzibar disability data centre kwa lengo la kuhifadhi taarifa na kuunganisha mfumo wa tehama wa jumuishi dbase na kuziweka katika kituo ili kukuza urahisi wa kutumia taarifa hizo kwa kuwapatia haki zao zikiwemo visaidizi elimu afya ajira na ujasiriamali d kuandaa mpango mkakati wa baraza la taifa la watu wenye ulemavu pamoja na mpango wa utekelezaji wa sera ya watu wenye ulemavu na kutafsiri sera hiyo kwa lugha ya kiswahili ili kurahisisha uratibu wa masuala ya watu wenye ulemavu na kufikia dira ya ya zanzibar na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kufanya upembuzi yakinifu juu ya vijana wenye ulemavu katika masuala ya afya ya uzazi na uzazi wa mpango ili kujua kwa kiasi gani vijana wenye ulemavu wanapata haki hiyo
chama kinaamini kwamba watu wenye ulemavu ni kundi maalum linalohitaji kupewa kipaumbele katika shughuli za kiuchumi na kijamii
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaelekeza smz kuendelea kulinda haki za watu wenye ulemavu kwa kutekeleza yafuatao a kutatua changamoto za watu wenye ulemavu nchini kwa kuhakikisha inaratibu kikamilifu masuala ya watu wenye ulemavu b kutekeleza sheria na kanuni zinazowalinda na kuelekeza namna ya kuwahudumia watu wenye mahitaji maalum na c kuwawezesha kwa kuwapa mtaji na maarifa watu wenye ulemavu bila kubagua jinsia na aina ya ulemavu walionao
wafanyakazi 
katika miaka mitano iliyopita ccm kupitia smz ilifanya mageuzi makubwa katika nyanja ya utumishi wa umma na binafsi na kupelekea wafanyakazi kuwa ari na moyo wa kufanya kazi hivyo kutoa mchango mkubwa katika kukuza uchumi
miongoni mwa hatua zilizochukuliwa ni kama ifuatavyo a kuimarisha mashirikiano ya utatu kupitia vyombo vya utatu yaani serikali shirikisho la vyama huru vya wafanyakazi na jumuiya ya waajiri b kuratibu shughuli za wakala binafsi wa ajira ili kuhakikisha kuwa sheria za kazi zinafuatwa c kurusha kupitia redio na televisheni vipindi vinavyohusiana na mambo ya usalama na afya kazini vilirushwa hewani kupitia redio tofauti d kuajiri vijana katika taasisi za umma
aidha watumishi wamepatiwa mafunzo ya muda mfupi na muda mrefu nje ya nchi e kufanya marekebisho ya mishahara na posho kwa watendaji wakuu na watumishi wa kawaida katika wizara mashirika na taasisi zinazojitegemea kwa kuongeza kima cha chini cha mshahara kutoka shilingi hadi shilingi f kuongeza kiwango cha pensheni kwa wastaafu wa kawaida kutoka shilingi hadi shilingi sawa na ongezeko la asilimia na g kuimarisha taasisi za usuluhishi migogoro kazini pamoja na kupanua shughuli za usalama na afya kazini ili kuzifikia sekta zote za kiuchumi
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
maendeleo ya zanzibar yanategemea sana juhudi na nidhamu za wafanyakazi katika sekta ya umma na binafsi
kuendeleza kundi la wafanyakazi ni chachu ya uwajibikaji kwao na ufanisi sehemu za kazi
kwa kutambua umuhimu wa wafanyakazi ccm itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kuboresha ushirikiano na jumuiya za wafanyakazi na waajiri na kuweka mfumo imara kwa kupanga biashara katika sekta binafsi ili kuyaimarisha masilahi ya wafanyakazi kwa kuhakikisha kwamba mfanyakazi atalipwa kima cha chini cha mshahara kinachokidhi mahitaji muhimu ya maisha kwa kuzingatia uwezo wa taifa kiuchumi b kuhakikisha kunakuweko jumuiya imara za waajiri na wafanyakazi ili kukuza utatu majadiliano ya pamoja na kuleta tija na mustakabali mzuri katika kutetea haki na mas ilahi ya wafanyakazi na waajiri c kutoa elimu kwa waajiri na wafanyakazi juu ya haki na wajibu wanapokuwa katika sehemu zao za kazi d kuwaendeleza watumishi wa umma wapatao katika fani na ngazi mbalimbali kwa lengo la kuwaongezea ujuzi na maarifa ya utendaji kazi ili waweze kutoa huduma bora na zenye tija kwa umma e kupanua shughuli za usalama na afya kazini ili kuzifikia sekta zote za kiuchumi na f kuboresha mazingira na masilahi ya watumishi wa umma kadri hali ya uchumi inavyoruhusu
hifadhi ya jamii 
ili kuhakisha kwamba huduma za hifadhi ya jamii zinaimarika katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a mfuko umeimarisha mafao ya wanachama wake kwa kuimarisha huduma na kuongeza kiwango cha malipo cha kiinua mgongo b kuongezeka kwa idadi ya wanachama waajiri kutoka kwa mwaka hadi mwaka 
kwa upande wa wanachama waajiriwa idadi imeongezeka kutoka kwa mwaka hadi kufikia mwaka c kuongeza kwa michango ya wanachama kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni mwaka d kulipa kwa wakati mafao ya pensheni kutoka shilingi 
 bilioni mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka 
aidha malipo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ya kiinua mgongo yameongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka e kuanzisha mfuko wa fao la uzazi kwa wanachama wake ambapo fedha za mafao ya uzazi zimeongezeka kutoka shilingi milioni 
 mwaka hadi shilingi milioni 
 mwaka f kuazisha mfuko wa uchangiaji wa hiari unaojulikana kwa jina la mfuko wa hiari vsss unaojumuisha wafanyakazi katika sekta isiyo rasmi g kuanzisha utaratibu wa kutoa mikopo kwa wastaafu wake kwa kushirikiana na benki za tpb na nmb h kurahisisha utoaji huduma ili kupunguza na kuondoa usumbufu kwa wateja kwa kuanzisha dirisha maalum la kuhudumia wateja na hivyo kupunguza muda wa kusubiri huduma na kuanzisha mobile application ambapo mwanachama anaweza kuangalia michango yake kwa kutumia simu yake ya mkononi i kuongeza mapato ya uwekezaji kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka 
aidha thamani ya mfuko imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni mwaka sawa na ongezeko la asilimia j kuwekeza katika miradi ya maendeleo na kijamii ikiwemo ujenzi ya michenzani mall sheikh thabit kombo building matengenezo ya hoteli ya mkoani pemba jengo la maegesho michenzani ujenzi wa majengo yenye ghorofa saba kila moja jumba la treni chawl building darajani na kununua nyumba iliyokuwa high hill hotel iliyopo kilimani mnara wa mbao na kiwanja katika eneo la kigamboni dar es salaam
kutokana na umuhimu wa hifadhi ya jamii kwa wananchi ccm katika miaka mitano ijayo itaelekeza smz kutekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera na sheria ya hifadhi ya jamii kwa manufaa ya wanachama wote na taifa kwa ujumla b kujenga majengo ya makaazi na biashara katika eneo la mombasa unguja c kuongeza kiwango cha usajili wa wanachama hadi kufikia asilimia ya wanachama wanaoweza kufanya kazi d kufungua ofisi za mfuko wa hifadhi ya jamii katika mikoa ya zanzibar na e kuanzisha mafao mapya kama vile mafao ya matibabu na kupunguza muda wa kulipa mafao kufikia wiki mbili
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya tisa maeneo mengine ya kipaumbele uamuzi wa kuhamia dodoma 
chama cha mapinduzi kimefanikiwa kuyaenzi maono ya baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere ya kuhamishia makao makuu ya nchi katika mji wa dodoma
maono hayo yametekelezwa kwa ufanisi mkubwa na serikali ya awamu ya tano chini ya uongozi wa mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
katika kutekeleza azma hiyo mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuweka jiwe la msingi na kuanza ujenzi wa miundombinu ya barabara ukuta majengo ya ofisi na nyumba za makazi kwenye eneo la ikulu ya chamwino b kuwezesha makao makuu ya nchi kuwa ya kisasa kwa kuandaliwa na kutekelezwa kwa mpango kabambe wa kuendeleza jiji la dodoma c kuhamishwa kwa taasisi za umma kutoka dar es salaam kwenda dodoma
taasisi hizo ni tume ya taifa ya uchaguzi nec ofisi ya mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali nao tume ya kurekebisha sheria tume ya haki za binadamu na utawala bora ofisi ya mkurugenzi wa mashtaka dpp ofisi ya msajili wa vyama vya siasa mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra wakala wa huduma za ajira taesa ofisi ya taifa ya takwimu nbs mfuko wa mawasiliano kwa wote ucsaf mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif wakala ya serikali mtandao ega idara ya kumbukumbu za taifa bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cpb na mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma psssf d kukamilishwa kwa awamu ya kwanza ya ujenzi wa ofisi za serikali jijini dodoma katika mji wa serikali eneo la mtumba ambapo ujenzi wa majengo ya wizara na taasisi mbili umekamilika e kuanza ujenzi wa barabara za kiwango cha lami katika mji wa serikali eneo la mtumba zenye urefu wa kilomita 
 ili kuboresha mazingira na kurahisisha usafiri katika eneo hilo f kuhamisha watumishi kutoka dar es salaam kwenda dodoma wanaojumuisha watumishi kutoka wizara zote bunge ofisi ya rais ikulu na taasisi zake vyombo vya ulinzi na usalama na baadhi ya taasisi za serikali ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka g kuhamishwa kwa ofisi za vyombo vya ulinzi na usalama kutoka dar es salaam kwenda dodoma h kuipatia serikali ya mapinduzi ya zanzibar hati miliki ya kiwanja chenye ukubwa wa hekta ili kuhamishia ofisi zake za uratibu kwenye jiji la dodoma na i kuwezesha ofisi za ubalozi na mashirika ya kimataifa kuhamia dodoma kwa kuzipatia hati miliki kwa ajili ya ujenzi wa ofisi za kibalozi na tano kwa ajili ya taasisi za kimataifa zenye hadhi ya kidiplomasia
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuhakikisha kwamba makao makuu dodoma yanaboreshwa zaidi ikiwa ni pamoja na kuwezesha kujengwa kwa miundombinu mbalimbali ya utoaji huduma za kijamii na kiuchumi
miundombinu hiyo ni pamoja na barabara nyumba za makazi majengo ya ofisi za serikali na balozi za nchi mbalimbali na huduma za jamii
ili kufikia azma hiyo chama kitaelekeza serikali kufanya yafuatayo a kukamilisha ujenzi wa miundombinu ya barabara majengo ya ofisi na nyumba za makazi kwenye eneo la ikulu ya chamwino b kuanza na kukamilisha awamu ya pili ya ujenzi wa ofisi za serikali katika mji wa serikali dodoma c kujenga nyumba nyingi zaidi za viongozi na watumishi katika makao makuu ya nchi dodoma d kuboresha upatikanaji wa huduma ya majisafi na salama katika jiji la dodoma kwa kutekeleza mikakati ya muda mfupi muda wa kati na muda mrefu ikiwa ni pamoja na kujenga bwawa la farkwa e kuboresha upatikanaji wa huduma za majitaka katika jiji la dodoma f kuboresha huduma za umeme kwa kuongeza na kuimarisha miundombinu kwa ajili ya mahitaji ya sasa na baadae g kutekeleza miradi ya ujenzi wa miundombinu ya barabara kwa lengo la kurahisisha usafiri ndani ya jiji la dodoma ikiwa ni pamoja na i ujenzi wa barabara ya mzunguko wa nje outer ring road yenye urefu wa km ambapo itapita katika maeneo ya mtumba barabara ya morogoro veyula barabara ya arusha nala barabara ya singida na matumbulu barabara ya iringa ii ujenzi wa barabara za mzunguko wa ndani inner ring roads zenye urefu wa km kutoka barabara ya mzunguko wa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka airport barabara ya arusha mzunguko wa shabiby barabara ya morogoro barabara mpya kutoka ihumwa barabara ya morogoro chinyoya kikuyu barabara ya iringa barabara ya nanenane barabara ya morogoro miyuji barabara ya arusha mkonze barabara ya iringa na barabara ya emmaus barabara ya morogoro mlimwa makazi ya waziri mkuu wajenzi barabara ya arusha na iii kukamilisha ujenzi wa barabara za kiwango cha lami katika mji wa serikali eneo la mtumba ili kuboresha mazingira na kurahisisha usafiri katika eneo hilo
h kutekeleza ujenzi wa miundombinu ya mawasiliano ili kuboresha huduma ya mawasiliano katika mji wa serikali kwa kujenga mkongo wa mawasiliano optic fiber distribution network na kuboresha huduma ya mawasiliano jijini dodoma i kuanza ujenzi wa kiwanja cha ndege cha msalato kwa ajili ya kuboresha usafiri wa anga katika jiji la dodoma j kuendelea kuimarisha huduma za afya katika jiji la dodoma kwa i kuongeza vituo vipya vitano ambavyo ni zepisa chididino mpamaa makutupora na tambukareli ii kuanza ujenzi wa vituo vipya vya afya viwili vya chang ombe na nala pamoja na zahanati itakayojengwa katika kata ya zuzu iii kuanza ujenzi wa hospitali ya uhuru dodoma na iv kutekeleza mpango kabambe wa jiji la dodoma ambao katika sekta ya afya unalenga kuongeza zahanati vituo vya afya na hospitali 
k kuendeleza ujenzi wa taasisi za elimu zikiwemo shule za sekondari vyuo vya elimu ya kati na juu kwa ajili ya kuboresha huduma za elimu katika jiji la dodoma
l kutekeleza mpango kwa kujenga nyumba za makazi na biashara ili kutatua changamoto ya makazi m kutekeleza mpango wa kukopesha nyumba kwa mikopo ya riba nafuu na kuweka miundombinu muhimu katika eneo la mradi n kuwezesha upatikanaji wa mikopo ya nyumba usiopitia benki tenant purchase mkopo wa aina hii mnunuzi wa nyumba analipa malipo yanayofanana na kodi ya nyumba na hatimaye anamiliki nyumba anayokaa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka o kutekeleza mradi ujulikanao kama smart village kwa ajili ya makazi ya kisasa p kuhamasisha taasisi za ndani taasisi za kimataifa na mabalozi wa nchi mbalimbali kuhamishia makao makuu yake katika jiji la dodoma na q kujenga nyumba za makazi ya villa type na maghorofa kwa kutumia teknolojia ya kujenga haraka tunnel form technology
ulinzi na uendelezaji wa rasilimali za taifa 
nafasi ya nchi yetu kijiografia ni mojawapo ya fursa ya kipekee kwa maendeleo ya nchi yetu
nafasi hiyo imeiwezesha jamhuri ya muungano wa tanzania kuwa na rasilimali nyingi ambazo ni msingi mkuu wa maendeleo na tegemeo kwa taifa letu
rasilimali hizo ni pamoja na mbuga za wanyama maziwa makuu bahari ya hindi ardhi kubwa yenye rutuba rasilimaliwatu ya kutosha na madini
jukumu la kulinda rasilimali hizo ni la kila mtanzania ili kuhakikisha zinatumika kwa vizazi vya sasa na vijavyo
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kupitia serikali kilichukua hatua mbalimbali katika kuzilinda rasilimali hizo
kufuatia hatua hiyo nchi yetu imepata mafanikio yafuatayo a kuongezeka kwa wanyamapori na ushiriki wa wananchi katika umiliki wa madini b kuboreshwa kwa mifumo na miundo ya taasisi katika kusimamia rasilimali za taifa c kuzijengea uwezo taasisi mbalimbali na rasilimaliwatu katika kusimamia rasilimali za taifa d kubuni na kutekelezwa kwa mikakati mbalimbali kwa ajili ya kuimarisha ulinzi wa rasilimali hizo katika maeneo mbalimbali e kuimarishwa kwa usimamizi wa utajiri na maliasili za nchi kwa kutungwa sheria ya the natural wealth and resources permanent sovereignty act permanent sovereignty act na kuwezesha majadiliano kwenye mikataba ya uwekezaji yenye masharti hasi ili yaondolewe na mikataba hiyo iwe kwa manuafaa ya pande zote kwa kutungwa sheria ya the natural wealth and resources review and re negotiations of unconscionable terms act contract review act na f kuongezeka kwa utashi wa kisiasa katika kulinda rasiliamali za taifa
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuhakikisha kuwa rasilimali za taifa zinalindwa kwa masilahi mapana ya taifa letu
ili kutimiza lengo hilo chama kitaelekeza serikali kutekeleza yafuatayo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka a kusimamia utekelezaji wa sheria ya kulinda rasilimali za taifa the natural wealth and resources permanent sovereignty act na kuboresha sera na sheria zinazohusu ulinzi uendelezaji na uwekezaji katika rasilimali za taifa b kusimamia utekelezaji wa sheria ya kuwezesha majadiliano kwenye mikataba ya uwekezaji na maliasili za nchi the natural wealth and resources review and re negotiation of unconscionable term act yenye masharti hasi ili yaondolewe c kuboresha sera sheria na miongozo mbalimbali inayohusu ulinzi uendelezaji na uwekezaji katika rasilimali za taifa d kuhakikisha kuwa maeneo yenye rasilimali za taifa yanabainishwa yanalindwa na yanaendelezwa ili kuleta manufaa stahiki kwa taifa e kujenga uwezo wa taasisi na rasilimaliwatu katika kusimamia na kuendeleza rasilimali za taifa f kubuni na kutekeleza mikakati madhubiti katika kulinda na kuendeleza rasilimali za taifa na g kuhakikisha kuwa mikataba ya uendelezaji wa rasilimali ina manufaa kwa taifa na wananchi ikiwa ni pamoja na uongezaji thamani ya rasilimali hizo
kudumisha muungano 
chama cha mapinduzi kimeendelea kuthamini na kudumisha muungano wetu ambao ni wa kipekee na kihistoria uliounganisha nchi mbili zilizokuwa huru za jamhuri ya tanganyika na jamhuri ya watu wa zanzibar
muungano huu ni nguzo ya umoja mshikamano amani na utulivu wa wananchi wa pande zote mbili
kutokana na umuhimu huo chama kimeendelea kuzielekeza serikali zake kuchukua hatua za kuulinda na kuuenzi muungano wetu ambao ni adhimu na adimu kwa lengo la kuwawezesha wananchi kufurahia matunda yake
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na kuongeza fursa za majadiliano ili kuimarisha ushirikiano wa pande zote mbili kwa manufaa ya watanzania wote
aidha hatua hizo zimeongeza wigo wa mashirikiano kwa kuongeza nafasi kubwa ya kubadilishana ujuzi utaalam na uzoefu kupitia mafunzo masuala ya sera na ushiriki katika masuala ya kimataifa
mafanikio mengine yaliyopatikana ni pamoja na a kuwepo kwa vikao vya mara kwa mara vya kisekta katika ushirikiano na kujadili masuala mbalimbali yenye manufaa kwa muungano kama vile nishati maji madini uchukuzi utumishi na utawala bora viwanda na biashara maliasili na utalii afya maendeleo ya jamii serikali za mitaa kilimo habari utamaduni sanaa na michezo ardhi elimu fedha na mipango na mazingira ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kufanya ziara za kikazi katika taasisi za muungano na zisizo za muungano kwa lengo la kujifunza utendaji kazi wa taasisi hizo kwa manufaa ya pande zote mbili c kuandaliwa kwa utaratibu maalum wa vikao vya kamati ya pamoja ya smt na smz mwaka vya kushughulikia masuala ya muungano
kutokana na utaratibu huu zimeundwa kamati ndogo mbili ambazo ni kamati ya fedha uchumi na biashara na kamati ya katiba sheria na utawala ili kushughulikia masuala mbalimbali katika maeneo hayo d kufanyika marekebisho ya gharama za umeme kutoka tanesco kwenda zeco kwa kufuta kodi ya ongezeko la thamani na malimbikizo ya deni la kodi hiyo lenye thamani ya shilingi bilioni 
 e kupitishwa kwa mwongozo kuhusu ushiriki wa smz katika masuala mbalimbali ya kimataifa na kikanda kwa lengo la kuongeza nafasi za masomo ya elimu ya juu na mafunzo mengine nje ya nchi na utafutaji wa fedha za misaada na mikopo ya kufadhili miradi mbalimbali ya maendeleo f kufikia maridhiano ya masuala mbalimbali yakiwemo utafutaji na uchimbaji wa mafuta na gesi asili gharama za kushusha mizigo landing fees upatikanaji wa fursa za ushiriki katika miradi ya maendeleo ya viwango na ubora wa bidhaa na maendeleo ya wajasiriamali g kuibua kutekeleza na kufuatilia utekelezaji wa programu na miradi mbalimbali ya muungano kama vile mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania mkurabita mpango wa kupanua usikivu wa shirika la utangazaji tanzania mfuko wa maendeleo ya jamii tanzania social action fund tasaf na mradi wa usimamizi wa uvuvi kanda ya kusini magharibi mwa bahari ya hindi south west indian ocean fisheries governance and shared growth swiofish na h smz imeendelea kupata gawio la asilimia 
 ya fedha za mfuko wa kuchochea maendeleo ya jimbo paye gawio la faida ya benki kuu ya tanzania na fedha za misaada ya kibajeti
katika kipindi cha miaka mitano ijayo lengo la chama cha mapinduzi ni kuendelea kuimarisha na kudumisha muungano wa serikali mbili kwa ajili ya vizazi vya sasa na vizazi vijavyo
ili kufikia lengo hilo chama kitazielekeza serikali zake kuchukua hatua zifuatazo a kuhakikisha ushirikiano wa wizara idara na taasisi zisizo za muungano za serikali ya jamhuri ya muungano smt na serikali ya mapinduzi ya zanzibar smz katika mambo yasiyo ya muungano unaendelea kuimarishwa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuimarisha uratibu wa vikao vya kamati ya pamoja ya smt na smz vya kushughulikia masuala ya muungano kwa lengo la kutatua changamoto kwa kasi zaidi c kuhakikisha masuala muhimu ya muungano yanaratibiwa kwa faida ya pande mbili na d kuimarisha utoaji elimu ya muungano kwa umma wa watanzania ili kuendelea kujenga ari ya kuulinda kuutetea kuuenzi na kuuimarisha
maendeleo ya jamii 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa sekta ya maendeleo ya jamii kama chachu ya fikra za kimaendeleo zinazohitajika kuwezesha wananchi kutumia fursa zilizopo kujiletea maendeleo yao na kushiriki katika shughuli za ujenzi wa taifa
aidha sekta hii ni nyenzo muhimu katika kuiandaa jamii kukabiliana na mabadiliko na changamoto mbalimbali zinazojitokeza nchini na duniani
katika kipindi cha miongoni mafanikio yaliyopatika katika sekta hii ni pamoja na yafuatayo a kuongeza ushiriki wa jamii katika shughuli za maendeleo katika sekta mbalimbali b kuwezesha jamii kushiriki na kufanikisha miradi ya maendeleo ikiwemo kaya kuboresha vyoo kaya kuboresha maeneo ya kunawa mikono kujengwa madarasa shule za msingi na sekondari hospitali za halmashauri na miradi mingine vijijini na mijini c kutoa mafunzo ya kada ya maendeleo ya jamii kwa vyuo nane vya maendeleo ya jamii na taasisi ya maendeleo ya jamii tengeru ambapo wanafunzi wamedahiliwa
aidha wanafunzi walihitimu masomo yao kwa kipindi hicho d kuboresha mazingira ya kujifunzia katika vyuo vya maendeleo ya jamii kwa kujenga na kukarabati kumbi za mihadhara hosteli majengo ya utawala nyumba za watumishi madarasa maktaba uzio miundombinu ya majisafi majitaka na mifumo ya umeme e kuanzisha na kutekeleza mpango wa kuhamasisha maendeleo ya jamii katika maeneo mbalimbali nchini hasa jamii zinazozunguka vyuo hivyo
hatua hii imechochea ufanisi katika miradi ikiwemo ufugaji na kilimo cha kisasa usindikaji wa mazao utunzaji wa mazingira lishe bora miradi ya ujenzi wa zahanati na ofisi ya kijiji pamoja na kutoa elimu ya kupambana na changamoto mbalimbali ikiwemo kukabiliana na watoto walio katika ajira ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kuanzisha vituo vya kitaifa vya kidijitali vya ubunifu na maarifa vitakavyopokea na kulea wabunifu kutoka kwenye vituo vya kidijitali vya ubunifu na maarifa viliopo kwenye taasisi ya maendeleo ya jamii tengeru na vyuo nane vya maendeleo ya jamii kwa lengo la kukuza vipaji vya kibunifu katika jamii ili kuwaendeleza vijana waweze kuchangia maendeleo ya taifa kwa kuzalisha teknolojia zinazohitajika katika maendeleo ya viwanda usindikaji wa mazao na bidhaa mbalimbali g kuanzisha mpango wa wahitimu wa vyuo kufanya kazi kwa kujitolea kwa lengo la kuwapatia uzoefu na maadili ili waweze kuajiriwa na kujiajiri wenyewe kwa kutumia fursa zilizopo na h kuwezesha vitendea kazi kwa wataalam wa maendeleo ya jamii ili waweze kutimiza wajibu wao vizuri
katika miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitahakikisha serikali inajenga jamii iliyoelimika kujiamini na inayomudu kupata mahitaji ya msingi na kuchangia ipasavyo katika ajenda ya maendeleo ili kufikia azma ya kuwa na jamii na taifa linalojitegemea
chama kitaelekeza serikali kuongeza tija kwenye sekta ya maendeleo ya jamii kwa kutekeleza yafuatayo a kuimarisha jitihada za kukuza ari ya jamii uzalendo na kujenga moyo wa kujitolea na kufanya kazi kwa bidii ili kujiletea maendeleo ya kijamii na kiuchumi kwa kutumia nguvukazi na rasilimali zinazowazunguka b kuwezesha taasisi ya maendeleo ya jamii tengeru na vyuo vya maendeleo ya jamii kutekeleza mpango wa mafunzo kwa vitendo uanagenzi ili wahitimu wa taaluma ya maendeleo ya jamii wawe na ujuzi utakaowawezesha kuwa na sifa na uwezo wa kujiajiri na kuajiriwa c kuanzisha kituo cha kitaifa cha kidigitali cha ubunifu na maarifa kitakachopokea na kulea wabunifu kutoka kwenye vituo vya kidigitali vya ubunifu na maarifa viliopo kwenye taasisi ya maendeleo ya jamii tengeru na vyuo nane vya maendeleo ya jamii kwa lengo la kukuza vipaji vya ubunifu katika jamii na kuwajengea uwezo wa kujiamini kuajiriwa na kujiajiri ili kuchangia maendeleo ya taifa kwa kuzalisha teknolojia zinazohitajika katika maendeleo ya viwanda usindikaji wa mazao na bidhaa mbalimbali d kushirikisha jamii kutoa suluhisho kwa changamoto zinazoikabili na kutumia fursa zilizopo kwa maendeleo yao e kukarabati na kujenga miundombinu ya taasisi ya maendeleo ya jamii tengeru na vyuo nane vya maendeleo ya jamii ili kuongeza udahili wa wanafunzi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kuanzisha mpango wa wahitimu wa vyuo kufanya kazi kwa kujitolea kwa lengo la kuwapatia uzoefu na maadili ili waweze kuajiriwa na kujiajiri wenyewe kwa kutumia fursa zilizopo g kuratibu na kuweka mazingira wezeshi ya kuendeleza huduma atamizi na uwezeshaji kiuchumi kwa makundi ya jamii yakiwemo ya vijana wanawake na wazee na h kuhamasisha jamii kuwa na makazi bora na yanayotumia teknolojia rahisi na gharama nafuu katika maeneo yote nchini
usawa wa jinsia 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa kuwa na usawa wa kijinsia kama sehemu ya utekelezaji wa imani yake kuwa binadamu wote ni sawa na wanastahili heshima na fursa sawa
serikali imeendelea kuongeza jitihada katika kujenga jamii inayozingatia usawa wa jinsia
katika kipindi cha miongoni mwa mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na yafuatayo a kutoa mikopo ya masharti nafuu kwa wanawake kupitia vyanzo mbalimbali ikiwemo mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetolewa kwa wanawake wajasiriamali kupitia asilimia ya mapato ya ndani ya halmashauri
aidha shilingi bilioni 
 zimetolewa kwa wanawake wajasiriamali kupitia dirisha la wanawake katika benki ya posta tanzania b kuondoa kero kwa wajasiriamali wakiwemo mama lishe na wauza mbogamboga kwa kupatiwa maeneo rasmi ya kufanyia biashara yenye ukubwa wa hekta 
 katika halmashauri nchini
aidha jumla ya kodi ada na tozo kati ya zimefutwa ili kupunguza kero kwa wajasiriamali wakiwemo wanawake c kuhamasisha wanawake kujiunga na saccos na vicoba ambapo zaidi ya saccos za wanawake zimeanzishwa d kutoa fursa kwa wanawake kuongeza ubora wa bidhaa zao na masoko kwa bidhaa hizo kwa kutoa mafunzo kuhusu urasimishaji na uboreshaji wa bidhaa kwa wanawake wajasiriamali 
aidha wanawake wamewezeshwa kushiriki katika maonesho ya biashara ya kitaifa na kimataifa yakiwemo maonesho ya sabasaba juakali nanenane na vicoba e kuweka na kuimarisha mifumo ya kulinda haki za wanawake kwa kufanya yafuatayo i kuanzisha madawati ya jinsia na watoto katika vituo vya polisi ii kuanzisha madawati ya jinsia vyuo vikuu na taasisi za elimu ya juu ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka iii madawati ya jinsia yameanzishwa katika jeshi la magereza iv vituo vya huduma ya mkono kwa mkono one stop centres katika mikoa sita ya dar es salaam pwani mbeya mwanza iringa na shinyanga vimeanzishwa v kuwezesha wafanyakazi wanawake kufurahia haki ya kunyonyesha mtoto wakati wa muda wa kazi kwa kipindi cha masaa mawili kila siku kwa kipindi cha miezi baada ya muda wa likizo ya uzazi kwa kufanya marekebisho ya sheria ya mahusiano kazini na
 ya mwaka vi kuwezesha wanawake kushiriki katika ngazi mbalimbali za maamuzi
kutokana na jitihada hizo nchi yetu imeweza kuwa na wanawake katika ngazi mbalimbali ikiwemo kwa mara ya kwanza kuwa na makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
aidha idadi ya wabunge wanawake imeongezeka kutoka wabunge sawa na asilimia mwaka hadi kufikia wabunge sawa na asilimia mwaka 
vilevile idadi ya majaji wanawake imeongezeka kutoka mwaka sawa na asilimia hadi kufikia majaji mwaka sawa na asilimia vii kuongezeka kwa huduma za msaada wa sheria kutokana na kutungwa kwa sheria ya msaada wa kisheria na
ya mwaka 
sheria imewezesha makundi maalum ikiwemo wanawake na watoto kupata haki zao katika vyombo vya usimamizi wa sheria
aidha taasisi za kutoa huduma za msaada wa kisheria zimetambuliwa na wasaidizi wa kisheria wamesajiliwa kote nchini
wanufaika wakubwa wa huduma hizo ni wanawake na watoto na viii kupambana na vitendo vya rushwa ya ngono kupitia kampeni mbalimbali ikiwemo kampeni ya vunja ukimya inayoratibwa na taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama kitahakikisha kinasimamia serikali katika kukuza usawa wa kijinsia na uwezeshaji wanawake kiuchumi
ili kufikia azma hii chama kitaelekeza serikali kutekeleza yafuatayo a kuhakikisha sekta zote zinazingatia masuala ya jinsia katika shughuli zao b kuwezesha upatikanaji wa mikopo yenye masharti nafuu c kuanzisha vituo atamizi vya uwezeshaji wanawake kiuchumi d kuhamasisha jamii kushiriki kikamilifu katika shughuli za kujiletea maendeleo kwa kubadili mtazamo hasi na kutumia fursa mbalimbali za kiuchumi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kuwezesha upatikanaji wa teknolojia sahihi na rahisi kwa ajili ya kuimarisha uzalishaji masoko na ufungashaji wa bidhaa na huduma mbalimbali zinazotolewa na wanawake f kuimarisha upatikanaji wa masoko ya bidhaa na huduma zinazotolewa na wanawake wajasiriamali kupitia maonesho ya biashara ya ndani na nje ya nchi g kuimarisha vituo vya taarifa na maarifa kwa wanawake ili kuwawesha kupata taarifa sahihi zitakazowawesha kujiendeleza kiuchumi h kuwezesha ushiriki wa wanawake katika kupata zabuni kama inavyoelekezwa katika sheria ya manunuzi i kuimarisha utendaji wa madawati ya jinsia ili kuzuia ukatili wa kijinsia j kubuni na kutekeleza mikakati ya kuongeza ushiriki wa wanawake katika maamuzi na uongozi kwenye nyanja za kisiasa na kiuchumi hadi kufikia k kuimarisha huduma za msaada wa kisheria kwa wanawake na watoto katika maeneo yote nchini na l kuongeza kasi ya kupambana na kutokomeza aina zote za ukatili na unyanyasaji wa kijinsia ikiwemo rushwa ya ngono dhidi ya wanawake na watoto katika jamii katika maeneo yote nchini
maendeleo ya watoto na familia 
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa kuwa na familia imara kama kiini cha ujenzi wa jamii bora
serikali imeendelea kukuza haki za watoto za kuishi kulindwa kutobaguliwa kushirikishwa na kuendelezwa
katika kipindi cha miongoni mafanikio yaliyopatika katika sekta hii ni pamoja na yafuatayo a kuimarisha ulinzi na ustawi wa mtoto kupitia hatua mbalimbali zikiwemo kuanzisha kamati za ulinzi wa wanawake na watoto katika mamlaka za serikali za mitaa b kuweka na kuratibu mtandao wa mawasiliano ya simu ya bure namba ili kuwezesha jamii kutoa taarifa za vitendo vya ukatili dhidi ya watoto c kuanzisha vikundi vya malezi chanya katika maeneo mbalimbali nchini ili kuimarisha malezi na kukuza uwajibikaji kwa wazazi na walezi wa watoto na d kuanzisha na kuendesha jumla ya mabaraza ya watoto na klabu za watoto katika kipindi cha mwaka hadi ili kuwezesha watoto kushiriki katika ajenda ya masuala yanayowahusu na jukwaa la kujadili haki na ukatili dhidi yao
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kihakikisha kuwa maendeleo ya mtoto na familia yanazingatiwa
ili kutimiza azma hii chama kitaelekeza serikali kutekeleza yafuatayo a kuanzisha na kuimarisha kamati za ulinzi na usalama wa wanawake na watoto katika maeneo yote nchini b kuongeza kasi ya kuhamasisha jamii kubadili fikra na mitazamo hasi inayochochea vitendo vya ukatili dhidi ya watoto katika maeneo yote nchini c kuimarisha mabaraza ya watoto ili watoto wajadili masuala yanayowahusu na kujenga uwezo wa watoto kuwa jamii imara yenye mtazamo wa kizalendo kwa taifa lao d kuanzisha na kutekeleza afua zinazolenga kuboresha na kuimarisha familia e kuanzisha madawati ya watoto katika shule za msingi na sekondari ili kuwapa nafasi na mbinu mbadala za kujilinda dhidi ya ukatili na f kuimarisha na kuendelea kuanzisha vikundi vya malezi chanya ili kupunguza vitendo vya ukatili na unyanyasaji dhidi ya wanawake na watoto
hifadhi ya mazingira na mabadiliko ya tabianchi 
utunzaji na uhifadhi wa mazingira ni suala muhimu kwa kuwa mazingira ni mtambuka na uhusiano wake na maendeleo ya sekta nyingine ni mkubwa
athari za kutokutunza na kuhifadhi mazingira husababisha sekta nyingine kushindwa kuzalisha kikamilifu na hivyo kuongeza umasikini
aidha ni muhimu kuyarejesha mazingira yaliyoharibiwa kwa majanga ya asili na shughuli za kibinadamu
chama cha mapinduzi kwa kutambua umuhimu huo katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kiliweka mkakati na kuchukua hatua za kukabiliana na athari za uharibifu wa mazingira na mabadiliko ya tabianchi na kupata mafanikio yafuatayo a kutokomeza matumizi ya mifuko ya plastiki katika nchi b kuongezeka kwa uelewa wa wananchi kuhusu mabadiliko ya tabianchi na umuhimu wa kutunza mazingira na kuweza kushiriki katika jitihada mbalimbali za kulinda na kuhifadhi mazingira ikiwa ni pamoja na kuchukua hatua za kupanda miti na kutumia mbinu za uzalishaji zenye athari ndogo katika mazingira c kuhamasika kwa mamlaka za serikali za mitaa katika upandaji wa miti ambapo hadi kufikia mwaka jumla ya miti ilipandwa katika mikoa yote pamoja na halmashauri zote d kuandaliwa kwa mwongozo wa sheria ndogo ya mazingira ambao utatumika kuandaa sheria ndogo za mazingira katika mamlaka ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka za serikali za mitaa
vile vile mwongozo kwa maafisa mazingira wa mamlaka za serikali za mitaa kuhusu majukumu yao katika kusimamia sheria ya usimamizi wa mazingira ya mwaka na kanuni zake umeandaliwa e kuboresha utekelezaji wa mikakati ya kusimamia na kuhifadhi maeneo ya fukwe ikiwa pamoja na kujenga uwezo wa jamii za pwani kuhimili mabadiliko ya tabianchi kwa kufanya yafuatayo i kupandwa kwa mikoko katika wilaya za kibiti rufiji delta hekta pangani hekta kisiwa panza hekta kilimani hekta kinondoni mbweni hekta 
 na kisakasaka hekta ii kutolewa kwa elimu ya uhifadhi na matumizi endelevu ya rasilimali za ukanda wa pwani kupitia vipindi vya redio televisheni na magazeti pamoja na njia nyingine kwa lengo la kuhamasisha na kukuza uelewa wa wananchi iii kujengwa kwa ukuta mto pangani tanga mita kati ya mita zilizopangwa iv kukamilika kwa ujenzi wa ukuta wenye urefu wa mita katika kisiwa panza v kukamilika kwa ujenzi wa ukuta katika barabara ya obama wenye urefu wa mita na vi kukamilika kwa ujenzi wa ukuta wenye urefu wa mita katika chuo cha mwalimu nyerere
f kuendeleza ulinzi wa ikolojia ya bonde la mto ruaha mkuu kwa kutambua vyanzo vya maji katika mikoa saba na kati ya hivyo vyanzo viliwekewa mipaka ya kudumu g kuandaliwa kwa mipango ya matumizi ya ardhi katika vijiji ili kuhakikisha usimamizi bora wa vyanzo vya maji h kuwekeza katika kuhifadhi vyanzo vya maji chini ya mradi wa mazingira wa bonde la kihansi i kuweka na kutekeleza mikakati na mipango ya kitaifa na kimataifa ya kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi na j kupunguza athari hasi kwa mazingira hususan zitokanazo na utekelezaji wa miradi mikubwa ya maendeleo ili kulinda mazingira kwa faida ya kizazi cha sasa na kizazi kijacho kwa kufanya tathmini ya mipango saba ya kimkakati ambayo ni mradi wa kufua umeme wa julius nyerere katika mto rufiji uboreshaji wa mpango kabambe wa taifa wa umwagiliaji mpango kabambe wa usafiri katika jiji la dar es salaam sera mikakati sheria na kanuni za uvuvi wa bahari kuu
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuchukua hatua mbalimbali za kukabiliana na athari zitokanazo na uharibifu wa mazingira na mabadiliko ya tabianchi kwa kuwashirikisha wananchi na wadau mbalimbali wa ndani na nje ya nchi
ili kufikia malengo hayo katika kipindi hicho chama kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuboresha utekelezaji wa mikakati ya kampeni za kukabiliana na uharibifu wa mazingira na mabadiliko ya tabianchi kwa kutekeleza mikakati mbalimbali ikiwa ni pamoja na upandaji utunzaji na ukuzaji miti milioni 
 kila mwaka katika halmashauri ili kuondokana na kuenea kwa hali ya jangwa na ukame b kuratibu kusimamia na kuhakikisha mamlaka za serikali za mitaa zinazingatia mwongozo wa sheria ndogo katika kuandaa sheria ndogo za mazingira na kuendelea kusimamia utekelezaji wa sheria ya uhifadhi na usimamizi wa mazingira ya mwaka c kuboresha mifumo ya uratibu wa utekelezaji wa mkakati wa kuhifadhi mazingira ya bahari ukanda wa pwani maziwa mito na mabwawa kwa kushirikisha wadau wengine d kufanya tathmini ya vyanzo vya maji vilivyohifadhiwa kuongeza vyanzo vipya na kufufua vilivyopotea ama kuharibika katika maeneo ambayo hayajafanyiwa tathmini kwa lengo la kuwa na uhakika wa upatikanaji wa majisafi na salama e kubuni na kuweka mikakati ya kupunguza matumizi ya kuni na mkaa kwa lengo la kupunguza kasi ya uharibifu wa mazingira kwa kuhamasisha matumizi ya nishati mbadala ikiwemo gesi na umeme f kuongeza kasi ya tathmini za uanzishwaji wa viwanda na shughuli za kiuchumi ili kutoa vyeti vya tathmini ya athari za mazingira tam kwa muda mfupi na vilevile kuhakikisha kuwa miradi hiyo inazingatia uhifadhi wa mazingira g kufanya ukaguzi wa uzingatiaji wa sheria ya mazingira hususan katika viwanda na migodi h kuanzisha maeneo lindwa ya mazingira environmental protected areas ili kuongoa na kuhifadhi maeneo muhimu ya kimazingira i kuongeza kasi ya kutoa elimu juu ya kulinda na kuhifadhi mazingira ikiwemo madhara ya uchomaji moto holela j kuendeleza ushirikiano na wadau wa kikanda na kimataifa katika jitihada za kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi na ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka k kuimarisha utekelezaji wa mikataba ya kimataifa na ya kikanda kuhusu hifadhi ya mazingira
utamaduni sanaa na michezo 
utamaduni sanaa na michezo ni miongoni mwa sekta muhimu nchini ambazo zinachangia moja kwa moja katika maendeleo na ustawi wa jamii kwa kuwa zinagusa sehemu kubwa ya maisha ya wananchi walio wengi mijini na vijijini
sekta hizi zinawawezesha wananchi kuboresha afya zao ikiwa ni pamoja na kuimarisha umoja udugu uzalendo na mshikamano wa kitaifa
chama cha mapinduzi kwa kutambua umuhimu huo katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kimeendelea kuisimamia serikali kuchukua hatua mbalimbali katika kuboresha sekta hizi kwa lengo la kuongeza mchango wa utamaduni sanaa na michezo kwa jamii na taifa kwa ujumla
aidha kulinda kusimamia na kuendeleza lugha ya kiswahili imekuwa eneo muhimu katika kuitangaza nchi yetu kikanda na kimataifa
utamaduni 
chama cha mapinduzi kimeendelea kutambua umuhimu wa utamaduni kama utambulisho wa taifa chanzo cha ajira burudani na chombo cha kuziunganisha jamii za watanzania
utamaduni umekuwa ni nyezo ya kuwawezesha wananchi kukabiliana na maisha kulingana na mazingira wanayoishi kwa kutumia maarifa maadili mila nzuri na desturi za mahali husika
utamaduni pamoja na masuala mengine unajumuisha lugha fasihi sanaa sayansi na teknolojia
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kiliendelea kuchukua hatua katika kuhakikisha sekta ya utamaduni inaimarishwa kwa lengo kuiwezesha kuchangia kikamilifu katika kudumisha utamaduni wa mtanzania hususan matumizi ya lugha ya kiswahili
mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na a kuwawezesha wananchi kujipatia kuimarisha utambulisho wetu kama taifa b kuongeza ajira kutokana na kazi za kiutamaduni sanaa na ubunifu c kuimarisha mahusiano ya wananchi na mataifa mengine kupitia kazi za utamaduni d kuimarishwa kwa mila na desturi na tamaduni nzuri zinazojenga utaifa e kuongeza wigo wa matumizi ya lugha ya kiswahili katika nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kuanzishwa kwa tume ya lugha ya kiswahili ya afrika mashariki
kiswahili kimeendelea kuenea kutumika na kutambulika zaidi kikanda na kimataifa sasa ni mojawapo ya lugha mahsusi kwenye sadc ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka f kuandaliwa kwa mfumo wa kielekroniki kwa ajili ya kusajili na kutunza kanzidata ya wataalam wa kiswahili kama hatua ya kupanua wigo wa fursa zitokanazo na matumizi ya lugha hiyo ndani na nje ya nchi ambapo hadi kufikia mwaka wataalam wamesajiliwa katika mfumo huo g kuwezesha nchi yetu kutumia vyema fursa ya matumizi ya lugha ya kiswahili kitaifa na kimataifa kwa kujenga uwezo wa wataalam wa ukalimani wa ndani wenye uwezo wa lugha za kigeni za kiingereza kifaransa na kireno h kurahisisha na kuimarisha usimamizi na maendeleo ya lugha ya kiswahili kwa kutungwa kwa kanuni za sheria ya baraza la kiswahili la taifa na
 ya mwaka i kupanuliwa kwa wigo wa msamiati na istilahi za lugha ya kiswahili kupitia kongoo la kiswahili lililoandaliwa kuwa na maneno ambapo tayari lina maneno j tafiti mbalimbali zimefanyika kuhusu mila nzuri na desturi katika mikoa ya morogoro iringa singida lindi na mtwara kwa lengo la kuhifadhi mila na desturi za mikoa hiyo k kuhuishwa kwa mfuko wa maendeleo ya utamaduni na sanaa kwa lengo la kuimarisha upatikanaji wa mitaji kwa njia ya mikopo nafuu kwa watendaji wa kazi za kitamaduni sanaa na ubunifu l kubainishwa kwa maeneo yaliyotumika wakati wa harakati za ukombozi wa bara la afrika kwa ajili ya kuhifadhiwa na kutangazwa kuwa vivutio vya utalii na m kubainishwa kukusanywa na kuhifadhiwa kidijitali kwa vifaa na nyaraka mbalimbali kuhusu historia ya ukombozi wa bara la afrika
vilevile mahojiano na wazee walioshiriki au kushuhudia harakati za ukombozi wa bara la afrika katika mikoa mbalimbali yamefanyika
katika kulinda kuendeleza kuhifadhi na kurithisha amali za kiutamaduni chama kina lengo la kuchochea na kuhamasisha jamii kuhusu dhana chanya ya utamaduni ili wananchi wote waweze kufahamu umuhimu wake katika kutambulisha utanzania kuburudisha na kuongeza fursa za ajira
ili kufikia malengo hayo katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuimarisha tume ya lugha ya kiswahili ya afrika mashariki na baraza la kiswahili la taifa bakita kama fursa ya kueneza kiswahili sanifu katika kanda ya afrika mashariki afrika na duniani ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuongeza wigo wa misamiati ya lugha ya kiswahili kwa kurasimisha maneno na istilahi za lugha hiyo ambazo matumizi yake yamezoeleka katika jamii c kusimamia matumizi fasaha na sanifu ya lugha ya kiswahili ndani na nje ya nchi na kubidhaisha lugha hiyo kama chanzo cha ajira na mapato d kufanya tafiti za lugha historia mila nzuri na desturi za jamii za tanzania kwa ajili ya kulinda kuenzi kuhifadhi na kuendeleza kwa manufaa ya kizazi cha sasa na kijacho e kuhamasisha matumizi ya lugha ya kiswahili katika kutoa matokeo ya utafiti kisayansi na machapisho ya kitaaluma f kuboresha utekelezaji wa mikakati ya kuelimisha umma kuhusu wajibu wao wa kuimarisha misingi ya utaifa kulinda na kuenzi maadili ya kitanzania ili kukabiliana na mmomonyoko wa maadili unaochangiwa na athari za utandawazi na kutozingatiwa kwa malezi na makuzi bora ya vijana g kubuni na kutekeleza mikakati ya kuhamasisha umma wa watanzania kushiriki katika sherehe za kitaifa pamoja na kuenzi falsafa ya mwenge wa uhuru na malengo yake ya kustawisha maendeleo kudumisha umoja na utaifa h kuendelea kuhifadhi kumbukumbu ya ushiriki na mchango wa tanzania katika harakati za ukombozi wa umoja wa afrika hususan ukombozi wa kusini mwa afrika kwa kushirikisha idara inayohusika na malikale na makumbusho ya taifa i kutoa elimu kwa umma kuhusu historia ya urithi wa ukombozi wa bara la afrika ili jamii hususan vijana waweze kufahamu historia kwa kushirikisha idara inayohusika na malikale na makumbusho ya taifa j kuhakikisha kuwa programu ya urithi wa ukombozi wa bara la afrika inajumuishwa katika sera na mipango ya kitaifa na kulindwa kisheria kwa manufaa ya kizazi cha sasa na kijacho k kuwajengea uwezo wataalam wa kitanzania wa kutafsiri lugha mbalimbali za kigeni ili waweze kunufaika na fursa za kukua kwa matumizi ya lugha ya kiswahili duniani l kuweka kumbukumbu na kuhimiza matumizi ya mila na desturi dhidi ya utandawazi kwa kufanya utafiti wa mila na desturi za jamii ya kitanzania na m kutekeleza programu maalum ya kukitangaza kiswahili duniani
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sanaa 
tasnia ya sanaa ni muhimu katika kutambulisha utaifa utamaduni wa nchi husika kuleta burudani na kuchangia katika fursa za ajira
kutokana na umuhimu huo kwa miaka mitano iliyopita chama kimeendelea kuunga mkono juhudi za kuendeleza sanaa nchini kama sehemu ya kutoa ajira hususan miongoni mwa vijana kupitia kazi za sanaa kama vile filamu muziki na michezo ya kuigiza
katika hatua hizo mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuimarisha maendeleo na usimamizi wa tasnia ya sanaa nchini kwa kuijengea uwezo bodi ya filamu tanzania ili kuendeleza mila nzuri desturi na utamaduni wa mtanzania kwa kuhakikisha sanaa ya filamu na michezo ya kuigiza inazingatia maadili ya taifa b kuimarisha maendeleo na usimamizi wa tasnia ya filamu nchini kwa kufanya mapitio ya sheria ya filamu na michezo ya kuigiza nchini c kuboresha mazingira ya tasnia ya sanaa kwa kununua eneo lenye ukubwa wa mita za mraba katika halmashauri ya wilaya ya chamwino kwa ajili ya ujenzi wa jumba changamani la uzalishaji wa filamu na shughuli nyingine d kuimarisha ubora wa kazi za sanaa nchini kwa kuwapatia mafunzo na ushauri wa kitaalam wadau wa sanaa wapatao kuhusu uendeshaji wa matukio na utafutaji wa masoko e kutambua shughuli za wasanii kwa kusajili na kutoa vibali vya kuendesha shughuli za sanaa kwa wasanii na wadau f kuimarishwa kwa tasnia ya sanaa kwa kuipatia vifaa vya kufundishia na kujifunzia katika maeneo ya teknolojia ya sauti muziki ubunifu pamoja na uzalishaji wa picha jongevu taasisi ya sanaa na utamaduni bagamoyo tasuba
aidha taasisi hiyo imedahili wanafunzi wa kozi za muda mrefu na wa kozi fupi hadi mwaka g kuongeza weledi katika kazi za filamu kwa kutoa mafunzo kwa wanatasnia ya filamu kuhusu hakimiliki na hakishiriki uzalishaji wa filamu bora uingiaji wa mikataba yenye tija h kukabiliana na wizi wa kazi za wasanii kwa kuanzisha utaratibu wa kuweka stempu za ushuru wa bidhaa kwa kazi zote za filamu na muziki i kulinda kazi na masilahi ya wasanii kwa kuendesha operesheni mbalimbali kwa ajili kukagua kazi zinazoingia sokoni bila kufuata utaratibu pamoja na mitambo ya kuzalisha kazi za filamu kinyume na sheria
aidha jumla ya kazi za filamu zilizojumuisha filamu za kitanzania na kutoka nje ya nchi zilihakikiwa na kupatiwa vibali certificate of approval ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka j kutolewa kwa jumla ya vibali vya utayarishaji wa picha jongevu ambapo vilitolewa kwa waombaji kutoka ndani na kutoka nje ya nchi kwa lengo la kuendeleza tasnia ya filamu k kuongezeka kwa ushiriki wa sekta binafsi katika tasnia ya sanaa ambapo majumba ya sinema yamejengwa kupitia sekta hiyo na kufunguliwa
aidha jumba la utayarishaji wa kazi za filamu lenye studio mbili za kurekodi kwa kutumia vyombo vya kisasa liitwalo wanene entertainment limited lililopo jijini dar es salaam limejengwa na kufunguliwa
vilevile maeneo yasiyokuwa rasmi yapatayo ya kuoneshea kazi za filamu studio na maktaba za filamu yamebainishwa ili yarasimishwe l kulinda haki na masilahi ya wasanii na kanuni za usajili muonekano na uendeshaji wa vibanda vya kuonyeshea filamu wa maeneo yasiyo rasmi kwa kukamilisha kanuni mpya zinazowataka wadau watakaofanya kazi na wasanii kuwasilisha mikataba ya makubaliano baina ya msanii na mdau husika m kuanzishwa kwa dawati la msaada wa kisheria linalotoa elimu ya mikataba kwa wasanii ili kuwajengea uelewa na hatimaye kuwawezesha kupata tafsiri sahihi za mikataba ya wasanii na kampuni zinazowasimamia n kuandaliwa kwa mfumo wa urasimishaji wa kazi za filamu na muziki utakaowezesha kutambuliwa rasmi kwa wasanii na kazi zao na o kuitangaza nchi yetu kupitia tamasha la utamaduni na sanaa la jumuiya ya afrika mashariki jamafest lililofanyika jijini dar es salaam mwaka na kufuatiliwa na watu zaidi ya milioni duniani
pamoja na manufaa mengine tamasha hilo liliwezesha kufahamika kwa kazi za kitamaduni sanaa na ubunifu ndani na nje ya nchi
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuchukua hatua mbalimbali za kuboresha tasnia ya sanaa nchini
lengo ni kuendesha tasnia ya sanaa kibiashara na kuongeza tija ikiwa ni pamoja na kuwezesha upatikanaji wa fursa zaidi za ajira kwa makundi yote ya jamii
vilevile tasnia ya sanaa itaendelea kutumika kama nyenzo ya kuhamasisha na kuelimisha jamii kuhusu masuala ya kiuchumi kijamii na kisiasa
ili kufikia malengo hayo chama kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuweka mazingira wezeshi kwa makampuni ya ndani na nje ya nchi kupiga picha za filamu ili kutangaza utalii ndani na nje ya nchi b kujenga mazingira wezeshi ya kukuza sanaa zetu zikiwemo ngoma na bongo movie ili kufikia viwango vya kimataifa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka c kuboresha mbinu na mikakati ya utekelezaji wa sera na sheria za kurasimisha kazi za sanaa nchini kwa kushirikisha wadau mbalimbali wa sanaa hususan wasanii d kuanzisha na kuimarisha miundombinu mbalimbali ya sekta ya sanaa ili kutoa fursa kwa wadau kujiajiri katika tasnia ya ubunifu e kuanzisha kituo cha taifa cha sanaa cha watoto na vijana wenye vipaji ambao hawapo katika mfumo rasmi wa elimu ili kuhakikisha kunakuwa na vikundi bora vya sanaa na utamaduni f kubuni mbinu na mikakati ya kulinda wasanii dhidi ya vitendo vya unyonyaji wizi na kughushiwa kwa kazi zao g kubuni mikakati na mbinu madhubuti za kuwavutia wawekezaji katika tasnia ya filamu ili iweze kuzalisha mazao bora na yenye ushindani katika soko la ndani na nje ya nchi h kuhakikisha kunakuwa na matamasha na tuzo mbalimbali pamoja na kuanzisha tamasha maalum kitaifa kwa lengo la kuibua kukuza na kuendeleza vipaji katika tasnia ya filamu na michezo ya kuigiza i kuanza ujenzi wa jumba changamani la uzalishaji wa filamu pamoja na kubaini vyanzo vipya vya mapato na j kuimarisha mfumo wa kisheria na kitaasisi wa kusimamia kazi za sanaa ili kuwezesha wanatasnia kupata masilahi stahiki kutokana na kazi zao
michezo 
sekta ya michezo ina umuhimu mkubwa katika kutoa burudani kuimarisha afya na kuongeza furaha kwa wananchi wote
michezo pia inachangia katika kuziunganisha jamii zetu ndani na nje ya mipaka ya nchi
aidha michezo ni moja kati ya sekta inayotoa fursa za ajira kwa wananchi hususan vijana na kuwawezesha kuongeza vipato vyao na kuboresha maisha ya wanamichezo na wadau wote katika sekta hiyo
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama kililenga kuimarisha sekta ya michezo ili kuinua kiwango cha michezo nchini ikiwa ni pamoja na kuifanya sekta ya michezo kutoa fursa za ajira husasan kwa vijana
katika jitihada za kufikia lengo hilo mafanikio yafuatayo yamepatikana a kuboreshwa kwa uwanja wa taifa ikiwa ni pamoja na kupanda nyasi katika eneo la kuchezea na kukarabati vyumba vya kubadilisha nguo za wachezaji katika uwanja huo
aidha uwanja wa uhuru umefanyiwa ukarabati kwa kuwekwa nyasi mpya bandia
vilevile viwanja vya kaitaba mkoani kagera na nyamagana mkoani mwanza vilikarabatiwa kwa kuwekwa nyasi bandia ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka b kuanzishwa kwa mikakati mbalimbali ya kuinua michezo nchini iliyofanikisha yafuatayo i tanzania kushiriki fainali za mpira wa miguu za kombe la mataifa ya afrika afcon mwaka nchini misri baada ya miaka ii kuwa wenyeji wa fainali za mpira wa miguu kwa vijana wenye umri chini ya miaka afcon u mwaka jijini dar es salaam
fainali hizo zimesaidia kuitangaza nchi yetu kimataifa iii timu ya riadha kushinda medali nane dhahabu saba na fedha moja katika mashindano ya nagai city marathon japan mwaka timu ya olimpiki maalum special olympics kushinda medali dhahabu fedha moja na shaba mbili katika mashindano ya riadha na mpira wa wavu yaliyofanyika abu dhabi falme za kiarabu mwaka iv timu ya wanawake ya mpira wa miguu kilimanjaro queens chini ya miaka kushinda mashindano ya cecafa yaliyofanyika mwaka kigali rwanda kwa mara ya pili mfululizo tanzanite chini ya miaka kutwaa kombe la cosafa kwa timu ya wanawake ya mpira wa miguu chini ya umri wa miaka mwaka nchini afrika kusini na v kushiriki na kutwaa kombe la afrika mashariki la mpira wa miguu kwa timu ya taifa ya vijana wa kiume chini ya umri wa miaka 
c kuundwa kwa kamisheni ya ngumi za kulipwa tanzania ambayo imeratibu na kusimamia mabondia wa tanzania kupata mafanikio katika michezo mbalimbali ya ngumi za kulipwa d kuimarishwa kwa ukusanyaji wa mapato yatokanayo na shughuli za michezo kwa kutumia mfumo wa kielektroniki wa ukusanyaji wa mapato ya viingilio katika uwanja wa taifa na uwanja wa uhuru e kusajiliwa kwa vikundi vya jogging vyama vilabu wakuzaji na mawakala wa michezo na vituo vya michezo f kuimarishwa kwa chuo cha maendeleo ya michezo malya kwa kujenga na kukarabati mabweni kuchimba kisima cha maji safi na kujenga na kukarabati viwanja vya michezo kwa ajili ya mafunzo kwa vitendo
aidha jumla ya wanachuo wamedahiliwa katika chuo hicho na washiriki wamepatiwa mafunzo ya muda mfupi g kumarishwa kwa michezo ya shule za msingi na sekondari umitashumta na umisseta ili kuibua na kukuza vipaji vya michezo
aidha shule zimeteuliwa kuwa shule rasmi za michezo ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka h vibali vimetolewa kwa timu za taifa vilabu vituo vya michezo na mabondia kwenda nje ya nchi kushiriki mashindano mbalimbali i michezo ya jadi iliendelea kuratibiwa ikiwa ni pamoja na kuvuta kamba bao kukuna nazi mdako kirumbizi kulenga shabaha kusuka ukili na mieleka iliyoratibiwa wakati wa tamasha la sanaa na utamaduni jamafest lililofanyika dar es salaam mwaka na j kuundwa kwa kamati maalum kupendekeza njia bora ya kuhusisha sekta binafsi katika kujenga uwanja changamani wa ndani wa michezo na sanaa arts sports arena kwa kuanzia jijini dar es salaam
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuchukua hatua mbalimbali za kuboresha michezo nchini
lengo ni kuongeza fursa zaidi za ajira kwa makundi yote ya jamii hususan vijana
vilevile sekta ya michezo itaendelea kuimarisha udugu na mshikamano wa taifa na mahusiano kati ya taifa letu na mataifa mengine
ili kufikia azma hiyo katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama kitaelekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kujenga uwanja wa kisasa wa michezo makao makuu ya nchi jijini dodoma b kuweka mazingira wezeshi kwa wanamichezo kushiriki katika mashindano ya kimataifa kuwatambua na kuwaenzi wanamichezo wanaofanya vizuri katika nyanja hizo ili kuwawezesha kunufaika na vipaji vyao na vilevile kuitangaza nchi yetu kimataifa c kuhamasisha wananchi kufanya mazoezi na kuanzisha vilabu vya michezo na matamasha ya mazoezi ili kuboresha afya zao na kujikinga na magonjwa yasiyoambukiza d kuwa na mipango na mikakati maalum ya kuendeleza michezo ya kulipwa ikiwemo uanzishaji wa shule maalum za kukuza vipaji vya wanamichezo sports academy ili waweze kushindana katika soko la kimataifa e kuimarisha usimamizi na uendeshaji wa shule za michezo na kuboresha utoaji wa mafunzo ya tasnia ya michezo f kuimarisha usimamizi wa shughuli za michezo katika mamlaka ya serikali za mitaa na mikoa ili kuhamasisha na kusimamia maendeleo ya michezo katika ngazi zote kuanzia ngazi za vijiji kata wilaya mikoa hadi taifa g kuanzisha mfumo thabiti wa michezo ya kulipwa ili kulinda na kuendeleza vipaji vilivyopo kwa manufaa ya taifa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka h kuimarisha mikakati ya uboreshaji wa vyanzo vya fedha kwa ajili ya uendeshaji wa shughuli za michezo i kubuni na kutekeleza mikakati ya kuwezesha vijana kushiriki katika michezo ili kuimarisha afya zao kudumisha amani umoja upendo uzalendo na maadili ya taifa j kujenga na kuimarisha miundombinu ya michezo kwa kushirikiana na sekta binafsi na wadau wengine pamoja na kuvutia uwekezaji katika upatikanaji wa vifaa vya michezo na k kuwahamasisha wanamichezo kujiunga na kunufaika na fursa zitolewazo na mifuko ya hifadhi ya jamii kwa ustawi na maisha yao ya baadaye
mapambano dhidi ya dawa za kulevya 
matumizi ya dawa za kulevya yana madhara makubwa katika maisha ya binadamu uwezo wa rasilimaliwatu na maendeleo endelevu ya nchi
chama kwa kutambua athari zitokanazo na matumizi ya dawa za kulevya kimeendelea kusisitiza serikali kuweka mikakati ya kupambana na uzalishaji usambazaji uuzaji na utumiaji wa dawa hizo
mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na a kupunguza uingizaji wa dawa za kulevya nchini kwa asilimia na hivyo kuiwezesha nchi yetu kutambuliwa na shirika la kimataifa linaloshughulikia dawa za kulevya na uhalifu wa kupanga unodc
kutokana na kutambulika huko tanzania ilipewa heshima ya kuwa mwenyeji wa mkutano wa wa wakuu wa vyombo vinavyopambana na dawa za kulevya afrika honlea africa b kupungua kwa biashara na matumizi ya dawa za kulevya kutokana na juhudi za makusudi zilizochukuliwa katika kupambana na biashara hiyo
hatua hii imesaidia ustawi wa jamii hususan kwa vijana ambao ndiyo nguvukazi ya taifa c kuimarisha udhibiti wa uzalishaji usambazaji uuzaji na utumiaji wa dawa za kulevya kwa kuanzisha mamlaka ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya drug control and enforcement authority dcea iliyoanzishwa chini ya kifungu cha cha sheria ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya na
ya mwaka d kudhibiti biashara ya dawa za kulevya kwa kushirikiana na mataifa mengine na taasisi mbalimbali kimataifa ambapo iliwezesha i kuzuia zaidi ya tani 
 za heroin kuingia nchini kwetu na hivyo kuokoa maelfu ya watanzania ambao wangeathirika kwa kutumia dawa hizo na ii kuzuia uingizaji wa zaidi ya tani za kemikali bashirifu na hivyo kuondoa uwezekano wa kemikali hizo kuchepushwa na kutumika kutengenezea dawa za kulevya
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka e kuongeza utoaji wa dawa na matibabu pamoja na kuanzisha vituo vya kuhudumia wananchi walioathirika na matumizi ya dawa za kulevya kwa kuanzisha kliniki sita na kutoa huduma kwa waathirika zaidi ya ambao wanapata huduma za methadone na magonjwa mengine yanayoambatana na athari za matumizi ya dawa za kulevya katika mikoa ya dar es salaam mbeya mwanza na dodoma f kuandaliwa na kutekelezwa kwa mwongozo wa uanzishaji na uendeshaji wa nyumba za upataji nafuu sober houses
jumla ya nyumba za upataji nafuu nchini zimetambuliwa na kuendelea kusimamiwa ili kuhakikisha zinatoa huduma kulingana na mwongozo g kuzijengea uwezo asasi za kiraia kwa kuziwezesha kifedha na kuzipatia vitendea kazi kama pikipiki na kompyuta h kudhibitiwa kwa kilimo cha bangi na mirungi ambapo mashamba yenye jumla ya hekta 
 katika mikoa mbalimbali hapa nchini ikiwemo ya mara tarime rorya morogoro arusha tanga kagera na ruvuma yaliteketezwa i kufanikisha ukamataji wa watuhumiwa na dawa za kulevya kama ifuatavyo i bangi tani 
 zikiwahusisha watuhumiwa ii mirungi tani 
 zikiwahusisha watuhumiwa iii heroin kilo 
 zikiwahusisha watuhumiwa na iv cocaine kilo 
 zikiwahusisha watuhumiwa 
j kushughulikia kesi kuhusu dawa za kulevya ambapo jumla ya kesi zilifikishwa mahakamani zikiwahusisha watuhumiwa 
kati ya kesi zilizotolewa maamuzi mwaka jamhuri ilishinda kesi ambayo ni asilimia 
 k kuteketezwa kwa dawa za kulevya ambapo jumla ya tani 
 za dawa za kulevya aina ya bangi ziliteketezwa
aidha dawa nyingine za kulevya zilizoteketezwa ni kilo 
 za heroin na kilo 
 za cocaine
dawa hizo zilihusisha kesi zilizomalizika katika mahakama kuu na mahakama ya rushwa na uhujumu uchumi na l kushughulikia kimkakati mtandao mkubwa wa dawa za kulevya hususan wafanyabiashara wakubwa na maarufu wanaojihusisha na biashara hiyo kwa kushirikiana na taasisi ya kimataifa ya interpol
hali hiyo imedhoofisha mitandao wa wanaojihusisha na dawa za kulevya
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kuelekeza serikali kuchukua hatua za kupambana na uzalishaji usambazaji uuzaji na utumiaji wa dawa za kulevya kwa kufanya yafuatayo a kulinda mafanikio yaliyopatikana katika vita dhidi ya dawa za kulevya kwa kuendelea kuibua na kutekeleza mikakati ya kupambana na kudhibiti biashara na matumizi ya dawa za kulevya b kuimarisha ushirikiano na mataifa mengine na asasi za kimataifa katika kupambana na makosa yanayovuka mipaka ikiwemo biashara haramu ya madawa ya kulevya c kuongeza juhudi katika utoaji wa tiba kwa waathirika wa dawa za kulevya pamoja na kuanzisha vituo vya kuhudumia wananchi walioathirika na matumizi ya dawa za kulevya katika mikoa ambayo imeathirika zaidi na matumizi ya dawa za kulevya ili kuwafikia waathirika wengi zaidi d kuongeza nguvu katika kushirikiana na asasi za kijamii na kuziwezesha ili kuinua uwezo wa kushiriki katika kutoa elimu juu ya athari ya matumizi ya dawa za kulevya katika jamii zinazowazunguka na e kuiboresha sheria ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya na
ya mwaka na kanuni zake ili kuendana na wakati kwa kuwa tatizo la dawa za kulevya hubadilika mara kwa mara
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka sura ya kumi chama cha mapinduzi 
lengo kuu la chama cha mapinduzi ni kujenga taifa la kijamaa linalojitegemea na lililoendelea katika nyanja zote za ustawi wa watu
kwa kutambua hili wajibu wa chama hauishii tu katika kutoa ahadi kwa wananchi kupitia ilani ya uchaguzi mkuu na kuzikabidhi serikali zake kwa utekelezaji bali pia chama kinao wajibu wa kufuatilia utekelezaji wa ahadi hizo
katika ilani ya ccm kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka chama cha mapinduzi kilibeba wajibu na majukumu yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa ilani ya ccm b utekelezaji wa maazimio ya mkutano mkuu wa nane wa taifa ambayo ni kudumisha muungano kuimarisha chama kitaasisi kudumisha maadili na miiko ya uongozi na kuendeleza mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi
c kukabiliana na athari za kukua kwa tofauti kubwa ya kimapato katika jamii d chama kujitegemea kimapato na e mafunzo kwa makada na viongozi wa chama
ili kufanikisha utekelezaji wa wajibu na majukumu hayo mkutano mkuu maalum wa ccm wa taifa uliofanyika tarehe machi pamoja na mambo mengine ulifanya marekebisho ya katiba ya ccm ya mwaka toleo la 
lengo la marekebisho hayo ni kuboresha mfumo na muundo wa chama na jumuiya zake kuongeza ufanisi na kuimarisha utendaji kazi wa chama kukipeleka chama kwa wananchi na kukifanya chama na jumuiya zake kujitegemea kiuchumi
taarifa ya chama cha mapinduzi juu ya utekelezaji wa ilani ya ccm kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka katika kipindi cha miaka miwili iliyowasilishwa mbele ya mkutano mkuu wa tisa wa ccm wa taifa uliofanyika tarehe disemba ilibainisha na kufafanua kwa kina hatua za utekelezaji wa majukumu hayo katika kila eneo
aidha mkutano mkuu huo wa tisa wa ccm wa taifa mbali na kupokea na kupitisha taarifa hiyo ya chama cha mapinduzi pia uliridhia na kupitisha mambo makubwa manne yaliyopendekezwa na mwenyekiti wa ccm na rais ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka wa jamhuri ya muungano wa tanzania dkt
john pombe joseph magufuli wakati akitoa hotuba yake ya ufunguzi wa mkutano huo
ilikubalika kuwa mambo hayo manne ndiyo malengo makuu ya mradi wa awamu ya nne ya kujenga na kuimarisha chama katika kipindi cha mwaka 
malengo hayo ni kama yafuatayo a kukiimarisha chama kwa kuongeza idadi ya wanachama b kuhakikisha kuwa chama kinajitegemea kiuchumi c kuhakikisha kuwa chama kinakua kiungo kati ya serikali na wananchi na d kusimamia uadilifu kwa viongozi na kuwa mfano wa kuigwa kwa wanachama na wananchi kwa jumla
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaendelea kutekeleza jukumu la kihistoria na la kimapinduzi la kuongoza mapambano ya kutetea na kulinda utu usawa na haki chini ya misingi ya ujamaa na kujitegemea
katika kutimiza wajibu huu wa kujenga na kuimarisha chama ccm kitaendelea kusimamia mambo yafuatayo a kuimarisha misingi ya uchumi wa kitaifa b kuimarisha misingi ya maadili na uongozi bora c kudumisha tunu za taifa d kuimarisha demokrasia nchini na e kuendeleza harakati za mapinduzi dhidi ya unyonge uonevu na udhalimu duniani
ilani hii ambayo ccm itaikabidhi kwa wagombea wake wa ngazi zote kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ndiyo mkataba kati ya chama na wananchi ili kukichagua na kukipa tena ridhaa ya kuongoza nchi yetu
baada ya kushinda uchaguzi ccm itakuwa na wajibu wa kusimamia utekelezaji wa ilani hii kwa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi ya zanzibar ili kupata mafanikio yaliyokusudiwa na kuendelea kujenga imani kwa wananchi waliotoa ridhaa kwa wagombea wa ccm
usimamizi wa utekelezaji wa ilani hiyo utafanyika kwa utaratibu ufuatao a katika ngazi ya taifa usimamizi wa utekelezaji wa ilani ya ccm utafanywa na wabunge pamoja na wajumbe wa baraza la wawakilishi kupitia kamati zao za kudumu
aidha mwenyekiti wa kamati ya wabunge wote wa ccm waziri mkuu na mwenyekiti wa kamati ya wawakilishi wote wa ccm makamu wa pili wa rais wa zanzibar ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka wanao wajibu wa kuwasilisha taarifa ya utekelezaji wa ilani mbele ya vikao vya halmashauri kuu ya ccm ya taifa b vikao vya halmashauri kuu za ccm vya ngazi ya mkoa wilaya majimbo kata wadi na matawi vinapaswa kusimamia utekelezaji wa ilani ya uchaguzi katika maeneo yao kupitia taarifa kutoka kwa wabunge wajumbe wa baraza la wawakilishi na madiwani wao c katika kipindi cha utekelezaji wa ilani ya ccm ya mwaka utaratibu wa vikao vya ccm kupokea taarifa za utekelezaji wa ilani kutoka kwa wahusika utakiwezesha chama kufanya tathmini ya kesi ya utekelezaji wa ilani katika ngazi mbalimbali kwa kuzingatia katiba pamoja na kalenda ya vikao vya ccm d njia nyingine ya kufuatilia utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ni kwa viongozi wa ccm kutembelea na kukagua miradi inayotekelezwa na serikali katika maeneo yao ili kujiridhisha juu ya maendeleo ya utekelezaji wa miradi hiyo
hivyo katika kipindi cha utekelezaji wa ilani ya mwaka viongozi wa ccm wa ngazi zote watajiwekea ratiba za kutembelea na kukagua miradi inayotekelezwa katika maeneo yao na iwapo watabaini dosari au hitilafu zozote watatoa taarifa kwa viongozi wa serikali wa ngazi ya juu yao mara moja na e hatua nyingine muhimu kwa chama katika kusimamia utekelezaji wa ilani ni kuhakikisha kuwa chama kinatenga siku maalum kila wiki ili kusikiliza kero za wananchi na kuzifikisha serikalini kwa ajili ya kupatiwa ufumbuzi
kuendelea kusimamia kwa ufanisi zaidi malengo makuu ya mradi wa awamu ya nne ya kujenga na kuimarisha chama kama yalivyopitishwa na kuridhiwa na mkutano mkuu wa tisa wa ccm wa taifa
malengo hayo ni a kuongeza idadi ya wanachama na kuwahamasisha kulipa ada zao kwa wakati na kulifanya zoezi la usajili wa wanachama wa ccm na jumuiya zake kwa kutumia mfumo wa tehama na utoaji wa kadi za kielektroniki kuwa ni endelevu b kusimamia kwa ufanisi kazi ya utambuzi usajili uhifadhi na udhibiti wa taarifa za mali na rasilimali za chama na jumuiya zake kwa kutumia mfumo wa tehama ili kukiwezesha chama na jumuiya zake kujitegemea kimapato na kiuchumi c kusimamia utekelezaji wa sera ya ccm ya kujitegemea kimapato na kiuchumi ya mwaka kwa kuendeleza miradi ya kiuchumi na kuanzisha mingine mipya
chama kitaendelea kukuza moyo wa kujitolea na kuhamasisha utoaji wa michango ya hiari kwa chama na jumuiya zake chini ya usimamizi wa kanuni za fedha na mali za chama na jumuiya zake ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d kwa kutambua kuwa uimara wa ccm ni mashina na matawi yake chama kitaendeleza jitihada za kusimamia utekelezaji wa mkakati wa kukomaza demokrasia mashinani na matawini ili kuimarisha uhai wa ccm na jumuiya zake na kuepuka uongozi wa mazoea e kuhakikisha kuwa ccm inakua kiungo imara na daraja madhubuti linalo waunganisha wananchi na serikali na kuyatangaza mafanikio ya serikali zetu mbili ambazo ni serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika kupambana na kuondoa umasikini ujinga maradhi na dhuluma f kusimamia nidhamu viapo vya wanachama na viongozi maadili na uwajibikaji wa viongozi na watendaji wa ccm na jumuiya zake g kuendeleza na kukuza demokrasia na haki ndani ya chama na jumuiya zake h kuendeleza na kuimarisha uhusiano mwema kati ya ccm na taasisi mbalimbali za ndani ya nchi na vyama rafiki na vya kindugu i kuendeleza mafunzo ya siasa na itikadi ya chama kwa viongozi na watendaji wa chama na jumuiya zake pamoja na maandalizi ya makada j kuendeleza utafiti kuimarisha utendaji wa vyombo vya habari vya ccm ili kubuni mbinu mpya za kueneza hamasa kuenzi utamaduni wa kitaifa na kuboresha njia za mawasiliano kwa umma k kuboresha utendaji kazi na mafunzo ya watumishi wa chama na jumuiya zake na kuboresha masilahi yao l kudumisha na kuendeleza muungano wa serikali mbili serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi ya zanzibar pamoja na tunu za taifa m kuyalinda na kuyaendeleza mapinduzi matukufu ya tarehe januari n kuendelea kuwa kiungo kati ya wanamapinduzi wa tanzania na wanamapinduzi wengine kokote kule duniani na o kuendelea kuwa kiungo imara kati ya wananchi na serikali zao
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka jumuiya za ccm 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ya utekelezaji wa ilani ya ccm kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka jumuiya za ccm zitatekeleza malengo yafuatayo a jumuiya ya umoja wa wanawake tanzania uwt i kuendelea kusimamia utekelezaji wa majukumu ya msingi na ya kihistoria ya uvccm kama yaliyoainishwa katika kanuni za umoja wa vijana wa ccm ii kuandaa na kutekeleza programu na mipango mbalimbali ya mafunzo kwa viongozi wa uwt ili kuwajengea uwezo na kuwaandaa katika kuwahamasisha wanawake kushiriki kwa vitendo katika mapambano dhidi ya mfumo dume na kupiga vita aina zote za uonevu na ukandamizaji wa haki za wanawake iii kuendelea kushirikiana na vyombo vya sheria pamoja na taasisi mbalimbali za kijamii katika kupiga vita mila potofu na vitendo vya unyanyasaji wa kijinsia dhidi ya wanawake na watoto iv kuandaa na kusimamia utekelezaji wa mipango mbalimbali ya mafunzo ili kuwaendeleza wanawake kielimu na kuwajengea uwezo wa kushiriki kikamilifu katika shughuli mbalimbali za kisiasa kiuchumi na kiutamaduni v kuandaa na kutekeleza mipango na mikakati mbalimbali ya kuimarisha uwt kimuundo kiutendaji na kiuchumi ili kuiwezesha kushiriki kikamilifu katika utekelezaji wa malengo na madhumuni ya ccm na vi kubuni na kutekeleza mkakati wa kuhamasisha wananchi kujiunga na ccm
b jumuiya ya umoja wa vijana wa ccm uvccm i kuendelea kusimamia utekelezaji wa majukumu ya msingi na ya kihistoria ya uvccm kama yaliyoainishwa katika kanuni za umoja wa vijana wa ccm ii kubuni kuandaa na kutekeleza mipango na programu za mafunzo kwa viongozi wa ngazi mbalimbali za uvccm ili kuwaandaa na kuwajengea uwezo wa kuwahamasisha vijana kuzitambua fursa zilizopo katika maeneo yao na kuzitumia kikamilifu katika kujiendeleza kielimu kisiasa kiuchumi na kiutamaduni iii kubuni kuandaa na kutekeleza miradi mbalimbali ya kiuchumi ikiwemo kilimo ufugaji uvuvi na shughuli ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka nyinginezo za uzalishaji
vilevile kutumia miradi hiyo kama mashamba darasa kwa ajili ya mafunzo kwa vijana hasa wasomi ili kuwajengea uwezo wa kujiajiri wenyewe na kujitegemea iv kubuni kuandaa na kusimamia utekelezaji wa mipango ya maandalizi na malezi ya chipukizi ili kuwajenga kuwa raia wema na wazalendo v kuandaa na kutekeleza mipango na mikakati mbalimbali ya kuimarisha uvccm kimuundo kiutendaji na kiuchumi ili kuiwezesha kushiriki kikamilifu katika utekelezaji wa malengo na madhumuni ya ccm na vi kubuni na kutekeleza mkakati wa kuhamasisha wananchi kujiunga na ccm
c jumuiya ya umoja wa wazazi wazazi i kuendelea kusimamia utekelezaji wa majukumu yake ya msingi ya kuanzishwa kwake kama yalivyoainishwa katika kanuni za jumuiya ya wazazi ii kuendeleza juhudi za kuimarisha nguvu na uhai wa jumuiya ya wazazi kimuundo kiutendaji na kiuchumi pamoja na kuongeza idadi ya wanachama wake
vilevile kutoa mafunzo mahsusi kwa watendaji na viongozi wa ngazi zote sambamba na kuratibu na kufanya ziara nchi nzima ili kusajili wanachama wapya pamoja na kupanua uwekezaji katika sekta za kiuchumi iii kufanya tathmini na tafakuri ya kina ili kuimarisha uwezo wa jumuiya ya wazazi katika kuendesha na kusimamia shule zake za sekondari kwa kuzingatia mazingira ya wakati wa sasa na changamoto zake iv kuandaa mikakati ya malezi elimu na mazingira ili kusaidia kutoa mwongozo wa malezi bora kwa watoto familia elimu pamoja na utunzaji wa mazingira kwa maendeleo endelevu na v kuandaa na kutekeleza mipango na mikakati mbalimbali ya kuimarisha jumuiya ya wazazi kimuundo kiutendaji na kiuchumi ili kuiwezesha kushiriki kikamilifu katika utekelezaji wa malengo na madhumuni ya ccm na vi kubuni na kutekeleza mkakati wa kuhamasisha wananchi kujiunga na ccm
 ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka d mabaraza ya wazee wa ccm i chama cha mapinduzi kitaendelea kuwaenzi na kutumia busara na uzoefu wa wazee katika ujenzi wa chama na nchi
hivyo i kitawatumia wazee katika kurithisha kwa taifa busara hekima na ujasiri wao ndani ya jamii ii kitawashirikisha wazee kuona kwamba nchi yetu inaendeshwa kwa misingi ya kudumisha amani utulivu demokrasia na uongozi bora iii chama kitahakikisha kuwa wazee wanaendelea kutoa michango yao katika kuhifadhi kukuza na kudumisha umoja na uzalendo wa kitaifa kuwashauri viongozi wa chama kwa hekima kuhusu njia bora za ujenzi wa chama na taifa na kuhakikisha kuwa kupitia mabaraza yao wazee wanaendelea kuwa mfano bora wa tabia njema kwa taifa na hivyo kuongoza mafanikio ya imani malengo na madhumuni ya ccm
iv kubuni na kutekeleza mkakati wa kuhamasisha wananchi kujiunga na ccm
wajibu wa ccm 
akihutubia mkutano mkuu wa chama cha uganda people s congress tarehe juni baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere alitukumbusha kwamba kazi ya chama kilicho imara ni kuwa daraja linalowaunganisha wananchi na serikali yao
ni wajibu wa chama kuwasaidia wananchi kuelewa serikali yao inafanya nini na kwanini na kuwashawishi wananchi kuunga mkono juhudi zinazofanywa na serikali yao ikiwemo kuondoa umasikini wao
zaidi ya hapo chama kinalo jukumu au wajibu wa kuwasemea wananchi mwisho wa kunukuu
ni ukweli usio na shaka kuwa ili ccm iendelee kukubalika na kuaminiwa na wananchi na kupewa ridhaa ya kuongoza nchi yetu upo muhimu mkubwa kwa viongozi wa chama cha mapinduzi kuwa karibu na wananchi kwa kuwatembelea kusikiliza kero zao na kushirikiana nao katika kuzipatia majawabu
ni muhimu pia kwa ccm wakati wote kuwa kimbilio msemaji na mtetezi wa wananchi wote na hasa wanyonge
hii ni muhimu kwa kuwa kwa asili yake ccm ni chama cha wakulima na wafanyakazi kinachowatetea wale ambao sauti zao sio rahisi kusikika
kidumu chama cha mapinduzi ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka utangulizi hali ilivyo duniani na majukumu yaliyo mbele yetu hali ilivyo duniani 
dunia ya leo imegawanyika katika maeneo mawili makubwa
kuna dunia ya nchi za kaskazini ambazo zimeendelea na dunia ya nchi za kusini zilizo nyuma
nchi za kaskazini zimeendelea kwa vile zimekamilisha kwa sehemu kubwa ma pinduzi ya kilimo ufugaji na uvuvi na pia mapinduzi ya viwanda na sasa ziko katika mapinduzi ya teknolojia ya habari
kutokana na matumizi makubwa ya sayansi na teknolojia katika uzalishaji mali na utoaji huduma uchumi wa nchi hizi za kaskazini una tija kubwa na hivyo huzalisha ziada nyingi
nguvu kubwa inayousukuma uchumi wa nchi hizi ni ushindani katika mazingira ya uchumi wa soko
maendeleo ya kiuchumi yameibua maendeleo makubwa ya kijamii na hivyo umaskini ujinga na maradhi kutokomezwa kwa kiasi kikubwa
nchi za kusini zina udhaifu wa aina mbili
kwanza ni nchi zilizo nyuma kiuchumi yaani nchi zisizotum ia sayansi na teknolojia bora katika uzalishaji mali na utoaji wa huduma na hivyo uchumi wake una tija ndogo na unaishia kutoa ziada ndogo
nchi hizi hazijalikabili suala la msingi la mapinduzi ya kilim wala la mapinduzi ya viwanda
udhaifu wa pili ni kuwa nchi za kusi ni kwa ujumla ni nchi tegemezi
mahitaji yao ya sekta ya kisasa pa moja na sehemu kubwa ya mahitaji ya nyumbani na binafsi yanaagizwa kutoka nchi za kaskazini na mazao yao hayasindikwi au kuteng enezwa nchini mwao bali karibu yote huuzwa nje yakiwa ghafi
kwa nchi nyingi za kusini hasa za afrika hata bajeti za serikali zinategemea ruzuku kutoka kwa wahisani wa nchi za kaskazini
utandawazi hauepukiki 
pamoja na tofauti kubwa iliyopo kati ya uchumi wa kisasa wa nchi za kaskazini na uchumi ulio nyuma na tegemezi wa nchi za kusini uchumi wa dunia ni mmoja unaotawaliwa na nguvu na kanuni zile zile
uchumi wa soko maana yake ni uhuru wa mitaji bidhaa wataalamu sayansi teknol ojia na habari kuzagaa kokote duniani zikitafuta maslahi yenye ti ja na faida bila kukwazwa na mipaka ya nchi wala kand a
huo ndio utandawazi
utandawazi si suala la hiari ya nchi au ya vi ongozi wa nchi
utandawazi ni suala la hali halisi
ni suala la uwazi na ukweli
hali ya utandawazi inafanana na hali inayotawala uhusiano kati ya mito na bahari
mali na utaji ri nao hutiririka kutoka nchi za kusini kwenda nchi za kaskazini kutokana na ng uvu za soko
huu ndio ukweli wa utandawazi
kutokana na hali hii ni jamb la ukweli mtupu kwamba nchi za kaskazini zina nafasi kubwa sana ya kushiriki katika uchumi wa ushindani wa dunia ya utandawazi
nchi hizo ndizo zenye bidhaa maridhawa ambazo ni pamoja na mashine na mitambo mitaji wataalamu na teknolojia
ili nchi za kusini ziweze kushiriki kuwa wabia katika uchumi huu wa soko na wa ushindani lazima nchi moja moja na kwa kushirikiana na nchi nyingine kikanda kujijengea uwezo na mikakati ya kuzalisha kusindika na kutengeneza bidhaa bora na nyingi na kuzipenyeza kwen ye masoko ya kimataifa kutokana na kujijengea msingi wa uchumi wa kisasa ili kushiriki huko katika soko la kimataifa kuwe endelevu
hali halisi hii inaonyesha ilivyo vigumu kwa nchi za kusini kujikwamua kwenye hali ya uchumi ulio nyuma na tegemezi ili kuingia kwenye mkondo wa uchumi wa kisasa
hata hivyo mfumo wa uchumi wa dunia wa leo wa ushindani wa soko na utandawazi pamoja na ukatili wake una sura ya hisani pia
nchi za kusini ambazo uongozi wake umeonyesha ushupavu umakini umahiri na uadilifu katika kuyakabili matatizo ya maendeleo ya nchi zao zimeweza ku pata fursa za aina kadhaa katika nyanja za kimataifa zinazozif ungulia milango ya maendeleo ya kiuchumi na kijamii
hisani hii ya nchi za kaskazini si kielelezo cha wema wa matajiri hao
zaid ni matokeo ya kampeni ambazo zimeendeshwa kwa miaka mingi sasa na viongozi mashuhuri wa nchi za kusini za kuukosoa mfumo kandamizi wa kinyonyaji na usio wa hak wa uchumi wa dunia
baba wa taifa mwalimu julius k
nyerere na sasa rais benjamin w
mkapa ni miongoni mwa walioongoza harakati hizo
kwa baha ti nzuri kampeni hizi dhidi ya mfumo usio wa haki wa uchumi wa dunia zinaungwa mkono katika nchi za kaskazini na baadhi ya watu mashuhuri taasisi na jumuiya za raia wa nchi hizo
kuna mifano michache ya fursa zilizoweza kupatikana katika nchi za kusini kutoka nyanja za kimataifa kutokana na madai na kosoa za wana harakati wa mfum mpya wa uchumi duniani kwa mfano a nchi za kaskazini zimewe za kutoa fursa maalumu kwa nchi za kusini kuuza bidhaa na mazao katika masoko yao k
eba agoa
tatizo kwa nchi za kusini kama tanzania ni kutokuwa na mazao na bidhaa nyingi na zenye ubora za kuuza kwenye masoko hayo
b wenye mitaji katika nchi za kaskazini wanajitokeza kuwekeza katika nchi za ku sini pale ambapo mazingira yanavutia
kutokana na mazingira muafaka ambayo ni pamoja na sheria zenye mash arti yanayovutia na hali ya amani na utulivu nchini tanz ania sasa ni miongoni mwa nchi zinazoongoza katika afrika kwa kuvutia wawekezaji
c mashirika ya kimataifa na nchi wahisani zinachangia maendeleo ya barabara za kisasa na miundombinu mingine katika nchi za kusini kwa msingi wa mikopo ya muda mrefu yenye riba naf uu
fursa hizi zinasaidia kusukuma maendeleo ya kiuchumi na kijamii ya nchi zinazohusika
tanzania imefaidi ka na fursa za mikopo ya aina hii
d mashirika ya kimataifa na nchi za kaskazini zimebuni mpango wa kuzifutia madeni nchi maskini sana na tanzania imefaidika na mpango huo
suala la nchi maskini kufutiwa madeni limepata msukumo mpya na mkubwa kutokana na nchi nane tajiri g za kaskazini kukubali mapendekezo ya tume ya afrika ya tony blair ambayo rais benjamin w
mkapa alikuwa mjumbe
e benki ya dunia imetoa kwa tanzania mkopo wa mabilioni ya fedha kwa ajili ya kutekeleza mpango wa maendeleo ya elimu ya msingi mmem na mkopo mwingine mkubwa kwa ajili ya mpango wa maendeleo ya elimu ya sekondari mmes
mikopo hii ya benk ya dunia ikichanganywa na mchango wa serikali yetu na nguvu za wananchi wenyewe ni msingi mkubwa wa mapinduzi ya elimu katika nchi yetu
f aidha wahisani kutoka nchi za kaskazini wanatoa misaada mikubwa na mingi kuzisaidia nchi za kusini kukabiliana na majanga ya maradhi hasa ukimwi kifua kikuu na malaria na kuto chanjo mbalimbali kwa mama wajawazito na watoto
uchambuzi katika utangulizi huu umekusudiwa kuonyesha wazi wazi kuwa mfumo wa uchumi wa soko wa dunia na utandawazi unatoa nafasi ndogo sana kwa nchi za kusini kufanya mapinduzi makubwa ya kiuchumi na kijamii ya nchi zao
hata hivyo nchi za kusini zenye uongozi shupavu makini mahiri na adilifu zinaweza kuzivusha nchi zao kufikia maendeleo endelevu ili mradi wazijue njia za kuzitumia fursa hizi zinazotolewa na jumuiya ya kimafaifa
wananchi wakichagua tena chama cha mapinduzi ccm katika uchaguzi mkuu wa oktoba kitahakikisha kuwa serikali zinaendeleza na kuimarisha ushi rikiano na jumuiya ya kimataifa uliokwisha jengwa ili fursa za ki uchumi na kijamii zinazoweza kupatikana na zinazotolewa na yo ziendelee kuchangia katika kuongeza kasi ya ukuaji wa uchumi na maendeleo ya watu wetu
 majukumu yaliyo mbele yetu 
ccm inapenda kutamka bayana majukumu mawili ya msingi
jukumu la kwanza ni kuitoa tanzania kutoka kwenye dimbwi la uchumi ulio nyuma na tegemezi na kuiingiza katika mkondo wa uchumi wa kisasa wa taifa linalojitegemea
jukumu hilo ni letu watanzania
wahisani wanatuunga mkono tu
jukumu la pili ni kuwashirikisha wananchi wote kwa njia ya uwezeshaji katika ujenzi wa uchumi na kuutokomeza umasikini
umasikini unaowasibu wananchi wetu na mamilioni ya watu katika nchi za kusini ni matokeo ya uchumi ulio nyuma na tegemezi
njia pekee ya kuondokana na uchumi huu unaozaa unyonge na shida katika jamii ni kujenga msingi wa uchumi wa kisasa ili kukuza uchumi na kuutokomeza umasikini hatua kwa hatua
ilani hii ni kielelezo cha dhamira ya ccm ya kuiendeleza kazi nzuri iliyokwisha kufanywa na serikali ya awamu ya tatu ya rais mkapa
ikichaguliwa tena ccm itahahikikisha kwamba serikali ya awamu ya nne inaiendeleza kazi ya kukuza uchumi na kupambana na umasikini kwa ari mpya nguvu mpya na kasi mpya
sura ya kwanza mafanikio ya kiuchumi na kijamii ya miaka ya serikali ya awamu ya tatu 
hali ya uchumi na huduma za jamii haikuwa ya kuridhisha wakati rais benjamin w
mkapa lipoingia madarakani mwaka 
ukuaji wa uchumi ulikuwa 
 mfumuko wa bei ulikuwa juu kwa kiwango cha asilimia mapato ya serikali yalikuwa ya wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi uhusia no wa tanzania na wahisani wa nje ulikuwa umeathirika vibaya ha li ya elimu na afya haikuwa ya kutia matumaini na miundombinu ya kiuchumi na kijamii ilihitaji ukarabati na matengenezo makubwa
miaka kumi ya awamu ya tatu ya serikali ya ccm imeshuhudia kazi kubwa ya kurekebisha uchumi kupitisha sheria za kuimarisha usimamizi na nidhamu ka tika ukusanyaji na matumizi ya fedha za serikali kuziba mianya ya rushwa na kuunda na kuimarisha vyombo vya kupambana na rushwa
kutokana na kazi hii kubwa na nzuri iliyofanywa na serikali chini ya uongozi shupavu wa rais mkapa hali ya uchumi imeanza kuimarika na kuwapa wananchi matumaini na huduma za jamii zimeanza kuridhisha
katika kipindi hiki cha aw amu ya tatu ukuaji wa uchumi umefikia asilimia 
 mfumuko wa bei umeshuka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia 
 mwaka mwanzoni mapato ya serikali yameongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi mwaka hadi shilingi bilioni kwa mwezi katika nusu ya kwanza miundombinu ya bara bara za lami na madaraja ya kisasa yamejengwa katika kipindi hi ki kuliko katika kipindi kingine chochote katika historia ya nchi ye tu upanuzi wa vyombo vya habari na mawasiliano ya simu za mkon oni yameiweka tanzania katika nafasi ya kupigiwa mfano katika afrika
kutokana na mafanikio ya ki uchumi ya serikali ya awamu ya tatu na umahiri wa uongozi wa taifa wa kujenga uhusiano mwema na nchi na mashirika ya kimataifa nchi yetu imeweza kufanya mapinduzi makubwa katika sekta za elimu afya miundombinu n
mfano mzuri unajitokeza katika sekta ya elimu
pamoja na mafanikio mengine katika sekta hii idadi ya wanafunzi wa shule za msingi imeongezeka kutoka milioni tatu na nusu mwaka na kufikia zaidi ya milioni saba na nusu mwaka 
wakati huo huo wanafunzi wa shule za sekondari wameongezeka zaidi ya maradufu kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka wa 
mafanikio katika sekta ya limu ni kielelezo cha mafanikio katika sekta pana ya huduma za jam ii
kipindi cha serikali ya awamu ya tatu kimetoa mifano mizuri ya mafanikio katika sekta ya afya kwa mfano upatikanaji wa dawa kati ka hospitali vituo vya afya na zahanati za serikali umeongezeka sa na kwa vile kiasi cha fedha kwa ajili ya ununuzi wa dawa na vifaa kime ongezeka kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
aidha huduma za chanjo kwa watoto zime imarika na kuongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
pia wilaya zote zimepatiwa x ray ultra sound machine na majokofu mapya
serikali ya awamu ya tatu itakumbukwa pia kwa kazi nzuri iliyoifanya katika sekta ya maji kwa kupanua na kuongeza upatikanaji wa maji nchini na pia kwa kuanzisha miradi mikubwa ya maji kama ule wa kutoa maji ya ziwa victoria na kuyapeleka katika mkoa wa shinyanga mradi wa maji wa cha linze katika mkoa wa pwani na mradi wa maji wa dodoma mjini
kazi nzuri ya serikali ya awamu ya tatu ni jukwaa litakaloiwezesha serikali ya awamu ya nne kusimama na kuchupa ikiongozwa na ilani ya ccm ya kuelekea mafanikio makubwa zaidi ya maendeleo ya uc humi na jamii ya nchi yetu na watu wake
 sura ya pili kujenga msingi wa uchumi wa kisasa wa taifa linalojitegemea lazima tukimbie wakati wenzetu walioendelea wanatembea mwl
yerere 
mwelekeo wa sera za ccm katika miaka ya hadi umeainisha majukumu makuu mawili ya nchi yetu katika kipindi hiki iwapo tunadhamiria kuondokana na hali ya uchumi wetu kuwa nyuma na tegemezi
majukumu hayo ni a kujenga msingi wa uc humi wa kisasa wa taifa linalojitegemea yaani modenaizeshen ya uchumi
b kutekeleza sera ya kuwawezesha wananchi kiuchumi
majukumu haya mawili yaliyoain ishwa na mwelekeo wa sera za ccm katika miaka ya hadi yamekuwa yakitekelezwa tangu mwaka kupitia ilani ya uchaguzi ya hadi 
ndiyo maana kwa kuzingatia malengo hayo serikali imebuni mikakati ifuatayo a mpango wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini tanzania mkukuta
b mkakati wa kurasimisha rasilimali na biashara tanzania mkurabita
c mkakati wa uanzishaji wa maeneo maalumu ya uchumi the special economic zones strategy 
mikakati yote hii ni sehemu ya ilani hii ya ambayo inazingatia pia dira ya maendeleo ya taifa ya na malengo ya milenia ya kimataifa
uchumi wa kisasa ni uchumi una oendeshwa kwa maarifa yaani sayansi na teknolojia
kujenga msingi wa uchumi wa kisasa maana yake ni kuanzisha mchakato wa modenaizesheni katika uchumi
mchakato wa kuitoa nchi yeny uchumi ulio nyuma na tegemezi kama ilivyo tanzania kuelekea kwenye uchumi wa kisasa lazima uzingatie vipaumbele vikuu vitatu
kwanza lazima kuwaandaa kwa elimu maarifa na mwelekeo watu wenyewe
rasilimali watu ndiyo nyenzo kuu katika ujenzi wa uchumi wa kisasa
uchumi wa kisasa hauwezi kujengwa na watu wa liojikita katika mitazamo ya kijadi
lazima wawe watu waliotaya ri kujifunza maarifa mapya na tabia mpya zinazoendana na mata kwa ya mapinduzi ya kilimo na viwanda na pia masuala ya afya n
ndiyo maana katika mchakato wa kujenga msingi wa uc humi wa kisasa elimu ni lazima ipewe kipaumbele cha kwanza elimu ya kawaida elimu ya ufundi na elimu ya watu wazima yenye manufaa
jambo la pili la kipaumbele ka tika mchakato wa kujenga msingi wa uchumi wa kisasa wa taifa linalojitegemea ni kufanya mapinduzi ya kilimo ufugaji na uvuvi
ilimo ndicho msingi wa uchumi kwa hivyo mapinduzi ya kilimo pam oja na ufugaji na uvuvi yanategemea hali halisi ya kila nchi
kwa nchi kama tanzania ambako wakulima wake walio wengi hawazijui kanuni za kilimo bora za mazao wayalimayo na kilimo ch enyewe kinategemea jembe la mkono kufanikiwa kuwafundisha wakulima kanuni za kilimo cha mazao wanayoyalima na wakatekeleza jambo hilo ni la mapinduzi makubwa maana kitendo hiki peke yake kinaweza kuwaongezea mavuno kwa ekari moja mara mbili ya wavunavyo sasa na hata zaidi
aidha kufanikiwa kueneza matumizi ya plau za kuvutwa na maksai kwa asilimia themanini ya wakulima wetu katika miaka mitano ijayo kitakuwa kitendo cha mapinduzi ma kubwa
tukifikia kiwango hicho itawezekana kuongeza wastani wa uk ubwa wa mashamba ya kaya ya sasa zaidi ya maradufu
mapinduzi katika kilimo ni changamoto kubwa katika mchakato wa kujenga uchumi wa kisasa kwa sababu kubwa tatu
kwanza mapinduzi ya kilimo yanaongeza sana ufanisi na tija katika uzalishaji na hivyo kuongeza mavuno kwa wi ngi
pili mazao ya kilimo ni mazao ya biashara kwa hiyo onge zeko la mavuno linawawezesha wakulima kufaidika kutokana na kuuza ziada kubwa zaidi kwenye soko na nchi inafaidika kwa kuuza mazao mengi zaidi nchi za nje
tatu mapinduzi katika kilimo yanaunda mazingira muafaka kwa ujio wa mapinduzi ya viwanda kwa vile hali hii itavutia uanzishaji wa viwanda vya usindikaji na utengenezaji wa bidhaa za viwandani kutokana na mazao ya kilimo
jambo la tatu la kipaumbele katika mchakato wa kujenga msingi wa uchumi wa kisasa wa taif linalojitegemea ni mapinduzi ya viwanda na miundombinu ya kisasa
viwanda ndivyo kiongozi wa uchumi wa kisasa
dhana ya viwanda inakumbatia moja kwa moja dhana ya sayansi teknolojia na uhandisi
viwanda vina nafasi ya kimkakati katika mchakato mz ima wa kujenga msingi wa uchumi wa kisasa wa taifa linalojitegem ea
mambo yafuatayo ni muhimu yazingatiwe i mapinduzi ya kilimo hayawezi kuwa endelevu bila ya mchango wa sekta ya viwand a zana muhimu za kilimo hutengenezwa viwandani k
plau trekta mashine za kuvuna mashine za kukoboa na kusagisha n
ii mbolea na madawa hutengenezwa viwandani
iii mazao muhimu ya kilimo husindikwa na kutengenezwa viwandani na kuongezewa thamani
iv viwanda mama hutengeneza mashine mitambo injini mbalimbali n
k v sekta ya viwanda ni sekta itoayo ajira zenye michepuo aina aina ya taaluma na ni uwanja wa kushamiri kwa sayansi na teknolojia
kuutoa uchumi wetu kutoka kwen ye hali ya uchumi ulio nyuma na tegemezi na kuuingiza kwenye mkondo wa uchumi wa kisasa hili ndilo jukumu kuu central task la sasa
mapinduzi ya kilimo na mapinduzi ya viwanda ndizo pande mbili za sarafu ya kujenga msingi wa uchumi wa kisasa wa taifa linalojitegemea
mapinduzi ya kilimo na ya viwanda yote yana sifa zinazofanana kiuchumi yote yana uwezo mkubwa wa kuongeza uzalishaji kwa vile yanaongeza ufanisi na tija katika uchumi
ziada kubwa katika uchumi ndiyo inayoleta ukuaji mkubwa wa uchumi
kwa kukuza uchumi tunajijengea uwezo wa kuutokomeza umaskini
aidha nchi yetu inahitaji on gezeko kubwa la mazao na bidhaa zinazouzwa nje ili thamani ya mapa to yetu kutokana na mazao na bidhaa hizo iweze kulipia gharama ya bidhaa tunazoziingiza nchini kukidhi mahitaji mbalimbali
hali ili vyo hivi sasa ni kuwa thamani ya mauzo yetu ya nje inaweza kulipia nusu tu ya bidhaa tunazoziagiza kutoka nchi za nje
nusu iliyob aki ya bidhaa tunazoziingiza nchini hugharamiwa na fedha za wahisani
kwa ufupi lazima tujenge msin gi wa uchumi wa kisasa wa taifa linalojitegemea
kuleta mapinduzi ya kilimo na mapinduzi ya viwanda ndizo kazi za umuhimu wa kwanza
mambo mawili haya yakisisitizwa tutaweza katika miaka mitano ya ilani hii kufanya mambo matatu i kukuza uchumi kwa kiwango cha zaidi ya asilimia kumi kwa mwaka ifikapo kutoka ukuaji wa sasa wa asilimia sita nukta saba 
ii kuanza kupunguza umaskini wa watu wetu kwa namna iliyo dhahiri
iii kutokana na ongezeko ku bwa la thamani ya mazao na bidhaa tutakazouza nje ya nchi tutaendeleza safari ndefu ya kujitegemea kwa kuwa na uwezo wa kulipia gharama za bidhaa tunazoziagiza toka je zinazohitajika kusukuma maendeleo yetu
nchi za asia zijulikanazo kama asian tigers zimefanikiwa kujenga msingi imara wa uchumi wa kisasa kwa kuweka kipaumbele kwenye mapinduzi ya elimu mapi nduzi ya kilimo na mapinduzi ya viwanda na zimepata mafanikio ya ku pigiwa mfano
tujifunze kutoka nchi hizo
 sura ya tatu sekta za uzalishaji kilimo kilimo cha kisasa ndio msingi wa uchumi wa kisasa 
kilimo ndio msingi wa uchumi we tu na kina nafasi ya kimkakati katika modenaizesheni ya uchumi wa tanzania
kilimo cha kisasa ni sharti muhimu katika kujenga msingi wa uchumi wa kisasa
kilimo cha tanzania kina matatizo yafuatayo a wakulima walio wengi hawazijui na hawazitekelezi kanuni za kilimo bora za mazao wa nayoyalima hivyo kilimo chao hakina tija na mavuno yao ni kidogo
b wakulima wetu kwa wastani wanalima vishamba vidogo vidogo
c wakulima wetu wanategemea zana duni za jadi na hasa jembe la mkono
d upatikanaji wa mbegu bora na mbolea haujawa na mfumo wa uhakika na matumizi yake hayajaenea kwa wakulima
e karibu kazi zote za kilim zinategemea nguvukazi ya binadamu hasa ya wanawake
f maji ya mvua yanaendelea kuachwa yaende baharini badala ya kuyakinga kwen ye visima malambo na mabwawa kwa matumizi ya watu mifugo na kilimo cha umwagiliaji
ili uchumi wa nchi yetu ukue kwa kiwango cha asilimia kumi ifikapo mwaka lazima kilimo kifikie ukuaji wa angalau asilimia ishirini ifikapo mwaka huo
kwa lengo la kufikia kiwango hicho cha ukuaji wa kilimo ifikapo mwaka ccm itachukua hatua zifuatazo a itazielekeza serikali kwa kutumia uongozi shirikishi kuwafikishia wakulima vijijini maarifa yanayohusu kanuni za kilimo bora cha mazao wa yalimayo na elimu juu ya hifadhi ya udongo kwa kushirikiana na asasi za wananchi na mashirika yasiyo ya kiserikali n
b serikali zitaelekezwa kubuni mpango kabambe wa kueneza matumizi ya plau za kuvutwa na maksai nchini kote ukiondoa kule ambako mazingira hayaruhusu
kila mkoa na kila wilaya itatakiwa kuwa na mpango wenye malengo yanayopimika kuelekea kwenye kueneza matumizi ya plau nchini kote c kilimo cha kisasa lazima kimpunguzie mkulima na hasa mwanamke harubu ya kazi za kubeba mizigo kutwanga kukoboa na kusaga nafaka n
ccm itazitaka serikali kusimamia kuwezesha na kushawishi kuenezwa kwa utengenezaji na upatikanaji wa mikokoteni ya kuvutwa na wanyama na vinu vya kisasa vya kukobolea na kusagia nafaka
d mbegu bora na mbolea ni pembejeo zenye umuhimu wa kwanza katika mageuzi ya ilimo na kuongeza tija
ccm katika kipindi cha ilani hii itazitaka serikali kuchukua hatua za dhati za kuweka utaratibu wenye uhakika wa upatikanaji wa mbegu bora na mbolea na wa kuzifikisha waliko wakulima kwa kushirikisha serikali za mitaa vyama vya ushirika na watu binafsi
aidha utaratibu wa serikali kutoa ruzuku ya mbolea utaimarishwa na kulenga zaidi kwenye kukuza uzalishaji katika kilimo kuliko manufaa ya kibiashara pekee
vile ile utatazamwa uwezekano wa kutoa ruzuku ya mbegu bora ili kuwavutia wakulima wengi zaidi kuzitumia
serikali itatakiwa kusimamia kwa karibu utekelezaji wa azma ya kurejesha utengenezaji wa mbolea nchini
e ili kilimo kitoe mchango wa uhakika katika ukuaji wa uchumi kwa kasi zaidi serika li zitatakiwa kuhimiza na kutoa vivutio zawadi na tuzo kwa mikoa na wilaya ambazo wakulima wake wataweza kuongeza maradufu tija ya mazao yanayovunwa kwa eka katika kipindi cha ilani hii
msisitizo utawekwa kwenye mazao ya mahindi mpunga migomba maharagwe na kunde pamba tumbaku chai kahawa na ko rosho
njia bora ya kulitekeleza hili ni kwa kuweka taratibu za mashindano ya kilimo kati ya vijiji kata tarafa wilaya na mikoa
f ccm itazitaka serikali kuu na serikali za mitaa kutoa kipaumbele zaidi katika suala la kilimo cha umwagiliaji maji msisitizo ukiwa kwenye miradi midogo na ya kati ikiwa ni pamoja na kuandaa mifumo ya uvunaji wa maji ya mvua na kuchimba mabwawa ili kuimarisha kilimo cha umwagiliaji maji
g serikali zitakuwa na wajibu wa kuwasaidia na kuwahimiza watu binafsi wenye uwezo wakope matrekta kwa ajili ya kuwalimia kwa malipo wakulima wadogo vijijini
h ccm itazitaka serikali kuwaandaa na kuwaeneza wanakohitajika maafisa ugani wa fani mbalimbali za kilimo
i ccm itaona kwamba serikali zinahimiza na kushauri juu ya umuhimu wa mazao ya kudumu kama minazi michungwa miembe mifenesi mikorosho mibuni michai michikichi n
k kwa uc humi wa kaya na wa nchi
katika miaka mitano ijayo ccm itahimiza zifanyike kampeni za makusudi za ka ya kupanda mazao haya na watu wenye uwezo kuanzisha mashamba makubwa ya mazao haya ya kudumu
 j ccm itazitaka serikali zihimize na kushawishi kupanuliwa na kuanzishwa kwa kilimo cha maua matunda mananasi mapesheni apples viungo paprika vanila pilipili vitunguu hiliki pilipili manga n
nchini ili kukuza biashara ya nje
aidha kilimo cha artemizia mmea wa kutengeneza dawa ya malaria nacho kitahimizwa
k ccm itazitaka serikali kuandaa mipango madhubuti ya kuhimiza kilimo cha mimea ya mbegu za mafuta kama ufuta karanga alizeti michikichi soya mlonge n
na kushawishi ufufuaji na uanzishaji wa viwanda vya kusindika mafuta nchini
l ccm itazitaka serikali kuhakikisha kuwa sekta ya kilimo inatengewa si chini ya asilimia ya uwekezaji unaofanywa na serikali sambamba na lengo la jumuiya ya maendeleo ya nchi za kusini mwa afrika sadc
m ccm itazitaka serikali kuongeza msukumo katika kuvutia uwekezaji katika mashamba makubwa ya kilimo cha biashara
n ccm itazitaka serikali kuhamasisha na kusaidia uanzishaji wa viwanda vya usindikaji na ufungashaji packaging wa mazao ya kilimo kwa lengo la kuyaongezea thamani kuvutia soko na kupunguza uharibikaji na upotevu
o ccm itazitaka serikali utoa msukumo maalumu katika kumwezesha mkulima kupunguza upotevu wa mazao kabla na baada ya mavuno
p ccm itazitaka serikali kuiwekea mkazo sera ya mikoa wilaya kulima mazao kulingana na hali ya hewa ya eneo husika
 mifugo 
pamoja na kwamba tanzania ina mifugo mingi sana mchango wa mifugo kwenye uchumi wa ta ifa ni mdogo
kwa lengo la kuendeleza sekta ya mifugo ili ichangie zaidi ukuaji wa uchumi wa taifa na kuwaongezea kipa to wafugaji serikali za ccm zitaendeleza kwa msisitizo zaidi lengo la kuzingatia zaidi ubora kuliko wingi pekee katika ufugaji
ili kufikia lengo hilo hatua zifuatazo zitachukuliwa katika kipindi cha a kujenga mazingira ya kuvutia uwekezaji katika viwanda vya kuongezea thamani maza ya mifugo kama vile ukataji nyama usindikaji wa maziwa utengenezaji wa bidhaa za ngozi n
b kuwashawishi watanzania wale nyama na mayai na kunywa maziwa kwa wingi zaidi kwa ajili ya kujenga afya zao na kukuza soko la ndani la bidhaa hizo
c kufufua na kujenga mabwawa na majosho mapya kwa ajili ya mifugo
d kuwaelimisha wafugaji umuhimu wa kuuza sehemu ya mifugo yao ili wajipatie mapato
e kuwahimiza wafugaji kutekeleza kanuni za ufugaji bora na kwa ujumla kuwawezesha kuingia katika ufugaji wa kisasa
f kuhifadhi mazingira kwa kuzingatia ufugaji endelevu usioharibu mazingira rasilimali muhimu kama ardhi na vyanzo vya maji kote nchini
g kuendelea kukuza na kuendeleza masoko ya ndani ya mifugo na mazao yake
 h kuendeleza mikakati ya kukuza sekta ya mifugo kupitia ugani tiba kinga usambazaji wa maji na uboreshaji wa malisho
i kuimarisha vituo vya uza lishaji wa mbegu bora za ng ombe na mifugo mingine na kuongeza ufanisi katika usambazaji wa mbegu hizo
j kuendelea kutenga maeneo ya wafugaji kwa lengo la kupunguza migogoro baina ya wakulima na wafugaji
k kuendelea kuhamasisha uimarishaji na uanzishaji wa vikundi vya ushirika wa wafugaji
uvuvi 
katika kipindi kijacho cha serikali za ccm zitazidisha mkazo katika kuzi tumia maliasili zilizomo katika bahari maziwa na mito ili wavuvi watumie fursa zake kuinua hali zao za maisha
ili kufikia lengo hilo serikali zitaelekezwa kuchukua hatua zifuatazo a kuwasaidia wavuvi kutumia maarifa ya kisasa ya uvuvi ili kuongeza ufanisi na mapato yao
b kuwaelimisha na kuwahamasisha wavuvi wadogo kuimarisha na kuanzisha saccos ili ziwasaidie kupata mikopo
c kutengeneza mazingira mazuri yatakayosaidia upatikanaji wa zana za kisasa za uvuvi bila ya vikwazo
d kuvutia wawekezaji katika kuanzisha viwanda vya kusindika samaki hasa kati ka ukanda wa mwambao wa bahari ya hindi na visiwa vya unguja pemba na mafia
e kushawishi sekta binafsi kuanzisha viwanda vya zana za uvuvi
 f serikali za vijiji na mitaa zitahimizwa kuelimisha wananchi juu ya umuhimu wa kupambana na uvuvi haramu
g msukumo maalumu utatolewa katika ufugaji wa samaki katika mabwawa
h kuendeleza programu mahususi ya kuzalisha na kusambaza mbegu bora za samaki
i kuimarisha na kuendeleza kilimo cha mwani
wanyamapori na misitu 
umuhimu wa wanyamapori na misitu unazidi kuongezeka siyo tu katika kuvutia watalii bali pia ka tika kutunza mazingira
katika kipindi cha miaka mitano ijayo serikali chini ya ccm zitachukua hatua zifuatazo a kuendelea kuelekeza nguvu zake katika kuhifadhi kulinda kuendeleza kudumisha na kuvuna maliasili kwa manufaa ya taifa letu
b kuzipa serikali za mitaa nguvu zaidi na kuwawezesha wananchi kumiliki na kunufaika na maliasili
c kuongeza msukumo katika kuendeleza ufugaji wa nyuki kwa ajili ya kuzalisha asali na nta kibiashara
d kuvutia wawekezaji katika kuanzisha viwanda vya kusindika asali na nta
e kuhimiza miji ianzishe bustani za ufugaji wa wanyamapori zoos kwa maonyesho
 f kuweka utaratibu shirikishi wa upandaji wa miti uvunaji na udhibiti wa myoto
ushi rikishaji huo utakuwa wa sekta binafsi ngos na vijiji
utalii 
katika kipindi cha sekta ya utalii ilipiga hatua kubwa katika kuimarisha vivutio vya utalii na kuitangaza tanzania na matokeo yake ni kuongezeka kwa kiwango kikubwa kwa idadi ya watalii wana oingia nchini
katika kipindi cha miaka mitano ijayo cha serikali za ccm zitachukua hatua zifuatazo ili kuendeleza utalii kwa nguvu zaidi a kuwawezesha wananchi na seri kali za mitaa mitaa vijiji na vitongoji kumiliki maeneo ya uwindaji yanayozunguka maeneo yao na hivyo kunufaika na shughuli za uwindaji katika maeneo hayo
b kukuza mwamko na kuendesha kampeni za kuwashawishi watanzania kujenga utamaduni wa kutembelea vivutio vya utalii
c kujenga chuo cha utalii ili kuimarisha mafunzo ya hoteli na utalii kwa lengo la kuongeza wingi na ubora wa watumishi wa huduma hizo
d kufanya juhudi maalumu za kutafuta masoko mapya ya utalii katika nchi zinazoinuk ia kiuchumi kama china na nchi nyingine za asia
e kuandaa mikakati ya kuziba mianya ya uvujaji wa mapato ya utalii
f kulisaidia shirika la ndege la tanzania ili lichukue nafasi yake ipasavyo ya kuwa shirika la ndege la taifa national flag carrier kwa lengo la kuliwezesha taifa kufaidika zaidi na mapato yatokanayo na utalii
 g kuhimiza wawekezaji wa nd ani na wa nje kujenga hoteli za kitalii za hadhi ya nyota hadi 
h kuzitathmini hoteli na kuzi panga katika madaraja ya nyota zinayostahiki
wakati huo huo kuhakikisha kuwa hoteli zinakuwa katika hali ya unadhifu
i kupanua wigo wa aina za utalii kwa kuendeleza utalii wenye kuhusisha utamaduni mazingira eco cultural tourism historia na michezo k
gofu n
j serikali kujihusisha kwa ukamilifu katika kutangaza fursa za kitalii zilizomo nchini na kuongeza bajeti ya kutangaza utalii ifanane na zile za nchi jirani
k kuimarisha chombo cha utalii kinachowezesha ushirikiano kati ya serikali na sekta binafsi katika masuala ya utalii tourism confederation of tanzania
viwanda 
katika mkakati wa kujenga ms ingi wa uchumi wa kisasa sekta ya viwanda ni sekta kiongozi yenye jukumu la kubadilisha uchumi kuwa uchumi wa kisasa unaojitegemea kutoka uchumi ulio nyuma na tegemezi na vi wanda vyake kueneza teknolojia ya kisasa katika uzalishaji wa sekta zote muhimu zikiwamo za kilimo maliasili n
katika mt azamo huu wa msingi wa kukabili dhima ya maendeleo malengo yafuatayo yatapewa kipaumbele a ukuaji wa sekta kufikia asilimia ifikapo mwaka 
b sido na sera yenyewe ya viwanda vidogo itatazamwa upya ili kuhakikisha inakidhi lengo kuu la kujenga msingi wa uchumi wa kisasa
 c kuongeza ushiriki wa sekta isiyo rasmi na sekta ya viwanda vidogo na vya kati smes katika uzalishaji wa bidhaa
d kuendelea na ubinafsishaji na ukodishaji wa viwanda na mashirika ya umma yaliyobaki
ili kufikia malengo hayo ya jumla ccm itazisisitizia serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuvutia wawekezaji katika ufufuaji wa viwanda vilivyopo na kujenga vipya katika sekta zilizopewa kipaumbele
b kuendelea kushirikiana na asasi mbalimbali kuboresha zaidi mazingira ya uzalishaji viwandani ikiwa ni pamoja na miundombinu sera za fedha na kodi na kutenga maeneo maalumu kwa ajili ya sekta ya viwanda vidogo na biashara ndogo
c kuvutia uwekezaji katika viwanda vya kuongeza thamani mazao mbalimbali ya kilimo mifugo madini uvuvi maliasili n
d kuongeza uwezo wa ndc katika kuongoza juhudi za uanzishaji wa viwanda mama
e kuongeza uwezo wa sido katika uwezeshaji wa kitaalamu na mitaji katika sekta ya viwanda vidogo na vya kati
f kutoa umuhimu katika kuhamasisha uwekezaji kwenye sekta za kipaumbele yaani sekta ndogo za nguo ngozi na usindikaji wa mazao ya kilimo mifugo na vyakula mkazo ukiwekwa katika mipango ifuatayo i kuendelea kutekeleza mkakati wa kuimarisha sekta ya ngozi na viwanda vya ngozi
 ii kuendelea na utekelezaji wa programu inayolenga katika kuimarisha usindikaji wa mazao ya kilimo mifugo na chakula
iii serikali kuendeleza jitihada za kuwapata wabia wa kuwekeza katika mradi wa makaa ya mawe wa mchuchuma na mradi wa chuma wa liganga ndani ya mfumo wa ukanda wa maendeleo wa mtwara
iv kuendelea kuhamasisha uanzishwaji wa maeneo ya uzalishaji kwa ajili ya uuzaji nje epz na uwekezaji katika viwanda ndani ya maeneo hayo
v kuanzisha utaratibu wa kutenga maeneo maalumu ya kiuchumi special economic zones sezs kwa ajili ya uzalishaji utakaolenga masoko yote ya ndani na ya nje
vi kubuni mpango wa kuandaa mabingwa katika fani mbalimbali za sayansi na teknolojia ya viwanda
g serikali kutafuta wabia wa kuendeleza miundombinu ya kiufundi iliyopo nchini yenye uwezo wa kutengeneza mashine na mitambo machine tools na kukuza uwezo wa kutengeneza vipuri mbalimbali
h kulinda kuimarisha na kutumia uwezo wa kiteknolojia uliokwishajengwa nchini kama vile katika karakana za trc tazara mang ula n
i kutafuta wawekezaji katika sekta ya kuunganisha magari matrekta na mashine nyingine muhimu
madini 
pamoja na ukuaji wa kasi wa sekt ya madini mchango wake katika pato la taifa bado ni md ogo
katika kipindi kijacho cha malengo makuu ya sekt ya madini yatakuwa ni kuongeza sehemu ya madini inayosafirishwa ikiwa imeongezewa thamani kutoka asilimia 
 ya madini yanayosafirishwa ya sasa hadi kufikia asilimia 
 mwaka 
katika kufikia lengo hilo serikali za ccm zitachukua hatua zifuatazo a kuendelea kukuza ushirikiano baina ya serikali na sekta binafsi katika kuweka mazingira bora ya kuvutia uwekezaji katika kuanzisha migodi mipya
b kuweka mazingira ya kuvutia wawekezaji katika miradi ya kuongezea thamani madini kama vile ukataji wa madini na utengenezaji wa vito chini ya utaratibu wa maeneo maalum ya kiuchumi sezs
c kuimarisha usalama migodini
d kuwasaidia wachimbaji wadogo kupata mikopo na maarifa mapya katika fani ya uchimbaji madini
e kuboresha mahusiano kati ya wachimbaji wakubwa na wadogo
f kuendeleza utafutaji wa ma dini mafuta na gesi nchini
g kuipitia upya sera ya madini kwa lengo la kuiboresha katika maeneo mbali mbali yakiwemo yafuatayo i ushiriki wa serikali katika umiliki wa migodi kwa njia ya hisa kwa kuzingatia rasilimali na michango ya serikali katika utafiti na ufikishaji wa miundombinu
ii ushiriki wa serikali na wa watanzania katika umiliki wa migodi mikubwa kwa utaratibu wa equity participation na ununuzi wa hisa
 iii mfumo wa vivutio kwa wawekezaji kwa lengo la kuwezesha nchi pamoja na wananchi wake kunufaika zaidi na rasilimali hii ya taifa
iv utaratibu utakaoweza kuwekwa kwa makusudi kwa lengo la kuyawezesha maeneo yanayozunguka migodi kufaidika zaidi na harakati za migodi hasa katika kurekebisha athari za kijamii na kimazingira zinazotokana na uchimbaji wa madini
v utaratibu utakaoeleweka zaidi wa fidia na makazi mapya kwa wale wanaolazimika kuhamishwa kwa ajili ya kupisha shughuli za utafiti na uchimbaji wa madini
biashara na masoko 
kutokana na hatua mbalimbali zilizochukuliwa katika kipindi kilichopita za kuboresha mazingira ya uwekezaji biashara imechangamka nchini
ili kuyalin da na kuyaendeleza mafanikio yaliyopatikana serikali za ccm zitachukua hatua zifuatazo katika kipindi kijacho cha a kuweka mikakati itakayoliwezesha taifa kuhimili ushindani wa biashara kimata ifa na kuwa na uwezo wa kushiriki na kufaidika na mfumo wa biashara ya kimataifa katika mazingira ya utandawazi
b kuendelea kuimarisha ushirikiano wa kikanda eac sadc na wa kimataifa wto kwa lengo la kupanua soko la bidhaa zetu na kuvutia wawekezaji
c kuhimiza matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano teknohama katika biashara
d kuweka mfumo utakaoweka mtiririko mzuri wa masoko ya ndani
 e kuelimisha wananchi kuhusu hakimiliki
f kuendeleza programu maalumu ya uuzaji bidhaa nje export development strategy eds na kuanzisha mfuko wa maendeleo ya mauzo nje export development fund edf
mafanikio ya mifumo bora ya masoko yanategemea kwa kiasi kikubwa kuwepo kwa miundombinu bora ya masoko kupatikana kwa mitaji na mikopo kuwepo kwa stadi za biashara na mahusiano kati ya wadau ambayo yanaongozwa na taarifa sahihi za masoko
kwa sababu hiyo serikali za ccm zitayapa kipaumbele mambo yafuatayo a kuimarisha na kuendeleza mfumo wa ukusanyaji uchambuzi na usambazaji wa taarifa na takwimu za masoko ya mazao kwa walengwa
b kuandaa kitabu cha orodha ya wanunuzi na wasindikaji wa mazao agri business directory na kuisambaza kwa wadau
c kutoa mafunzo ya jinsi ya kutumia taarifa mbalimbali za masoko kwa vikundi vya wazalishaji wasindikaji na wafanyabiashara wa kati ili waweze kuzalisha na kuuza kwa kufuata mahitaji ya soko
d kuwezesha halmashauri za miji na wilaya kuwa na vitendea kazi vya kukusanya kuchambua na kutunza taarifa za masoko katika maeneo yao
e kutoa elimu ya kanuni na taratibu za masoko na biashara na nchi za nje hususani nchi za jumuiya ya afrika mashariki jumuiya ya maendeleo ya nchi za kusini mwa afrika sadc na nchi nyingine ambazo zinatoa upendeleo kwa bidhaa zinazozalishwa katika nchi zinazoendelea
 f kuandaa mikakati ya kuendeleza soko la ndani
g kuratibu na kufanya tathmini ya ubora wa miundombinu ya masoko
h kuweka mfumo utakaowezesha matumizi ya maghala kama dhamana ya kukopea
i kuhimiza matumizi ya maghala kwa kuhifadhia mazao ya wakulima kama mkakati wa kupunguza upotevu wa mazao kabla na baada ya mavuno
 sura ya nne sekta za miundombinu na huduma za kiuchumi ardhi 
chama cha mapinduzi kinatambua kwamba ardhi wanayomiliki wananchi ni mtaji wao wa msingi wa kutegemewa katika kuwapatia ajira kuwaondolea umaskini na kuwaletea ustawi wa jamii pale walipo
chama pia ki natambua kazi nzuri iliyofanywa na serikali ikiwa ni pamoja na kupunguza kero za ardhi na makazi na kutoa elimu na miongozo kuhusu kumiliki ardhi na kupanga matumizi bora ya ardhi
ili mafanikio hayo yaendelee kuwa chachu ya maendeleo mijini na vijijini katika miaka mitano ya chama kita himiza serikali kuhakikisha kuwa hatua zifuatazo zinachukuliwa a kuanza utekelezaji wa mkakati wa kurasimisha rasilimali na biashara tanzania mkurabita kwa lengo la kuwawezesha watanzania kurasimisha ardhi na nyumba zao ili waweze kuzitumia kupa ta mikopo ya mabenki na mifuko mingine ya fedha inayokopesha
aidha mabenki nayo yataandaliwa ipasavyo katika kubadili tabia ili yaondokane na mawazo ya ugumu katika kutoa mikopo
b kuendeleza kwa nguvu mpya kazi inayofanywa na halmashauri za wilaya katika kutambua mipaka ya vijiji kupima na kuvipatia vijiji ha ti za kumiliki ardhi ili matumizi ya ardhi yawe endelevu nchini kote c kuendelea kurahisisha taratibu za upatikanaji wa hatimiliki za ardhi
d kuendelea kupima na kutayarisha ramani za msingi za nchi yetu na miji kwa ajili ya kupanga mipango mbalimbali ya maendeleo
aidha uwezo wa kupata wataalamu na vitendea kazi kwa ajili ya kupima na kutayarisha ramani za maeneo ya maji maziwa na bahari kupitia tangazo la serikali na
 la desemba utaendelea kujengwa na kutumiwa ipasavyo
nishati 
pamoja na hatua nyingi ziliz ochukuliwa kipindi cha nyuma za kuboresha upatikanaji wa nishati bado uwezo uliopo nchini wa kupata nishati kwa wingi haujatumika ipasavyo
aidha umeme unaopatikana hivi sasa ni wa gharama kubwa
katika kipindi kijacho hatua zifuatazo zitachuk uliwa zenye lengo la kuongeza nishati na hasa umeme unaozalishwa na kuongeza uhakika wa upatikanaji na usambazaji wake ili uwafikie wananchi wengi zaidi a kupanua wigo wa aina za vyanzo vya umeme na nishati nyingine kwa lengo la kuzalisha umeme wa kutosha kukidhi mahitaji ya uzalishaji viwandani na matumizi ya nyumbani
mipango miradi ifuatayo itashughulikiwa kwa ajili ya kufikia lengo hilo na mengine i umeme kutokana na makaa ya mawe mchuchuma
ii umeme wa gesi ya mnaz bay kwa ajili ya mikoa ya mtwara na lindi
iii kufufua mipango kuhusu miradi ya umeme ya mto rusumo na stiglier s gorge
iv kutazama uwezekano wa ukusanyaji wa takwimu za kasi ya upepo na kuanza matumizi ya nishati ya upepo kwa wingi zaidi
v kutazama uwezekano wa uzalishaji umeme kutokana na mabaki ya mk onge miwa na ya mazao mengine
 vi kuweka mazingira yatakayorahisisha matumizi ya nishati mbadala ya kuni vijijini kama vile nishati ya jua umeme nuru na biogas
b kufikisha umeme katika miji mikuu ya wilaya za bukombe kilindi simanjiro kibondo kasulu mbinga na tunduru na kuanza hatua za kuipatia umeme miji mikuu ya wilaya nyingine mpya
c kuongeza kasi ya kupeleka umeme vijijini kupitia mfuko wa nishati vijijini utakaoshirikisha sekta binafsi na wahisani
d kuweka mkakati wa uzalishaji umeme wa kutosha na wa gharama nafuu zaidi kwa lengo la kuongeza ufanisi viwandani
e kuiunganisha mikoa ya kigoma na ruvuma na gridi ya taifa
f kuendelea kutafuta wawekeza ji wa ujenzi wa bomba la mafuta kutoka dar es salaam hadi mwanza
g kuvutia uwekezaji wa sekta binafsi katika uzalishaji na usambazaji wa umeme
h kuendelea kutafuta mafuta kwa kasi zaidi
i kuanzisha mradi wa gesi kwa matumizi ya nyumbani kutokana na gesi ya songosongo kwa lengo la kupunguza matumizi ya kuni na mkaa majumbani
barabara 
kipindi cha awamu ya tatu kime shuhudia ujenzi na uboreshaji mkubwa wa barabara nchini
ka tika kipindi cha miaka mitano cha serikali chini ya uo ngozi wa ccm zitatekeleza yafuatayo a kuendelea kuimarisha mfuko wa barabara tanzania road fund
b kukamilisha ukarabati wa barabara zote ambao unaendelea na ujenzi kwa kiwango cha lami ambao umekwishaanza katika barabara kuu
barabara hizo ni dodoma manyoni manyoni singida singida shelui shelui igunga igunga nzega ilula muhutwe kagoma nangurukuru mbwemkulu mingoyo mkuranga kibiti pugu kisarawe chalinze morogoro melela tunduma songwe kiabakari butiama dodoma morogoro kagoma biharamulo lusahunga tabora kaliua malagarasi iuvinza kigoma usagara chato biharamulo na ndundu somanga
c kuendelea kuimarisha barabara nchini zitakazounganisha nchi yetu na nchi jirani kwa barabara za lami zitakazounganisha makao makuu ya mikoa yote pia kwa barabara za lami na kuungan isha makao makuu ya wilaya zote kwa barabara zinazopitika wakati wote d kuanza ujenzi kwa kiwango cha lami barabara zifuatazo tunduma sumbawanga marangu tarakea rongai minjingu babati singida rujewa madibira mafinga mbeya chunya makongolosi msimba ikokoto mafinga arusha namanga tanga horo horo na ukarabati wa barabara ya kilwa dsm ba rabara ya mandela dsm na barabara ya sam nujoma dsm
e kuzifanyia upembuzi yakinifu na usanifu barabara zifuatazo kwa ajili ya kujengwa kwa kiwango cha lami maganzo maswa bariadi mkula lamadi babati dodoma iringa sumbawanga kigoma nyakanazi musoma fort ikoma korogwe handeni kilosa mikumi nzega tabora sikonge chunya mtwara masasi songea mbamba bay manyoni itigi tabora ipole mpanda kigoma na bagamoyo saadani
f kuhimiza maandalizi na ujen zi wa daraja la kigamboni chini ya uongozi wa shirika la hifadhi ya jamii nssf ili kuunganisha kigamboni na jiji la dar es salaam g kuhakikisha upatikanaji wa kivuko kipya cha kigongo busisi mwanza h kukamilisha ujenzi wa daraja jipya la mpiji ambalo litawezesha njia mbadala ya dar es salaam tanga
i kufanya upembuzi yakinifu us anifu na ujenzi wa daraja la mto kilombero na kukamilisha ujenzi wa daraja la mto mwatisi katika mkoa wa morogoro
j kufanya usanifu wa daraja jipya la ruvu k kuendelea kuandaa mazingira mazuri ya kuishirikisha sekta binafsi katika ujenzi na matengenezo ya barabara kwa kutumia mfumo wa jenga endesha na kabidhi bot
l kuanza ujenzi wa daraja la umoja tanzania na msumbiji
m kuanzishwa programu ya taifa ya usafiri vijijini
usafiri na uchukuzi tanzania lango kuu la ukanda wa maziwa na kusini mwa afrika
kwa kutambua mchango wa sekta binafsi katika kutoa huduma za uchukuzi serikali chini ya ccm katika kipindi cha itaendelea kushirikiana na wadau wengine ikiwa ni pamoja na muungano wa wasafiri shaji wa abiria na mizigo kupitia vyombo vyao kwa lengo la kuboresha hali ya usafiri na uchukuzi wa barabara mikoani na vijijini pamoja na usafiri wa majini na angani
miongoni mwa hatua zitakazochukuliwa ni pamoja na zifuatazo a kuendelea kuliimarisha shirika la reli tanzania trc kwa lengo la kulipa uwezo wa utoa huduma bora kwa bidhaa na abiria wa ndani na wa nchi jirani
pia shirika litaendelezwa kama muhimili wa mpango wa maendeleo wa eneo la ukanda wa kati
b kuendelea kuliimarisha shirika la reli la tanzania na zambia tazara ili liweze kuhimili kwa uwezo mkubwa zaidii majukumu ya kuboresha huduma kwa bidhaa na abiria na kusaidia shughuli za uendelezaji wa mpango wa eneo la ukanda wa mtwara
c kuendelea kutafuta fedha kwa ajili ya ujenzi wa reli mpya za arusha musoma isaka kigali na eneo la ukanda wa mtwara ambayo itaunganisha bandari ya mtwara songea mbamba bay mchuchuma na liganga
d kuimarisha bandari za kigoma na kasanga
e kuvutia uwekezaji katika miundombinu ya usafiri na uchukuzi wa reli barabara maji na anga katika kanda za maendeleo ili kuimarisha biasha ra kati ya nchi yetu na nchi jirani na kuwafanya wawekezaji kuvutiwa na soko kubwa la bidhaa na huduma zitakazozalishwa
aidha uwekezaji katika kanda hizi utaiwezesha tanzania kutumia nafasi yake ya kijiografia na kuendeleza wajibu wake wa kuzihudumia nchi jirani zisizo na bandari
f kuendelea kuutengenezea mazingira mazuri ya kibiashara uwanja wa ndege wa kima taifa wa dar es salaam yatakayoweza kuundeleza kuwa kiungo hub cha usafiri wa anga kitaifa kikanda na kimataifa
 g kukamilisha ujenzi wa uwanja wa ndege wa kimataifa wa songwe na kuimarisha viwanja vya ndege vya kigoma tabora na shinyanga
h kutekeleza mradi wa mabasi ya usafiri wa haraka jijini dar es salaam
mawasiliano 
sekta ya mawasiliano ni mi ongoni mwa sekta zilizoshuhudia mabadiliko makubwa katika kipindi kilichopita
katika kipindi cha chama cha mapinduzi kitazihimiza serikali kutekeleza mambo yafuatayo a kuboresha mtandao na huduma za simu nchini
b kuendelea kupanua huduma za simu za mezani na za mkononi hadi ngazi ya vijiji
c kuhakikisha kuwa huduma za posta nchini zinapanuliwa hadi vijijini ili kuongeza kasi ya usambazaji barua na vifurushi
aidha kuimarisha na kupanua mfumo mpya wa mawasiliano unaotumia teknolojia ya kompyuta
d kuongeza kasi ya kukua kwa teknolojia ya habari na mawasiliano katika kujenga uwezo wa kuratibu na kuimarisha mfumo huo na kuanzisha mfuko maalum wenye lengo la kupeleka huduma za simu na internet hadi vijijini
e kuifanya tanzania kuwa kiungo kikuu cha mawasiliano kikanda na kimataifa ict hub through marine optic fibre system
f kuimarisha uwezo wa utabiri wa hali ya hewa nchini kwa kutumia vyombo vya kisasa
 sekta ya fedha 
sekta ya fedha ni huduma ya kiuchumi ambayo ni mwezeshaji mkuu siyo tu wa shughuli za kiuchumi bali pia hata za miundombinu
kupanuka na kuendelea kwa sekta ya fedha kumechangia kwa kiasi kikubwa katika kuchangamsha biashara na kukua kwa uchumi
katika kipindi cha sekta ya fedha itaendelea kuimarishwa ili iweze kukabili ipasavyo changamoto ya huduma na kupanuka kwa uchumi wa taifa
miongoni mwa mambo yatakayoshughulikiwa ni suala la riba za mabenki kwa mtazamo wa kupung uza tofauti kubwa baina ya riba za kukopeshea na riba za kukopea
lengo ni kuweka mazingira mazuri ya kujenga tabi ya kujiwekea akiba miongoni mwa wananchi na kurahisisha upatikanaji wa mikopo
 uchumi wa soko hauwezi kushamiri iwapo wananchi walio wengi si washiriki
mkakati mmojawapo ambao tayari tunaushughulikia ni wa kutambua ra smi rasilimali na biashara za wanyonge ambazo bado ziko kwen ye sekta isiyo rasmi ili zitumike kuwafanya wawe washiriki kamili kwenye uchumi rasmi wa taifa
ndugu benjamin william mkapa wenyekiti wa ccm agosti sura ya tano sera ya uwezeshaji wa wananchi kiuchumi lengo letu ni kusukuma ukuaji wa uchumi kwa ari mpya nguvu mpya na kasi mpya ndugu jakaya mrisho kikwete mgombea urais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa tiketi ya ccm 
lengo la siasa ya ujamaa na kujitegemea ya ccm ni kuona kwamba wananchi wa tanzania wanamiliki na kuendesha uchumi wa nchi yao
sera ya uwezeshaji wa wananchi kiuchumi imebuniwa kama njia ya uhakika ya kuwapa watanzania uwezo na fursa ya kulifikia lengo hilo la ku miliki na kuendesha uchumi wa nchi
aidha sera hii ina lengo la kuon kwamba watanzania kwa mamilioni wanashiriki kwa ukamilifu katika ha rakati za kukuza uchumi wetu na kuondoa umaskini mkukuta
waka ti huo huo utekelezaji wa dhati wa sera hii ya uwezeshaji wa wa nanchi kiuchumi itatuepusha na balaa la kuwa na jamii ambayo ina matajiri wachache walionacho na wananchi walio wengi wasio nacho
ili utekelezaji wa sera ya uwezeshaji wa wananchi kiuchumi ifanikiwe ccm inatoa wito kwa watanzania kudhamiria yafuatayo a kwanza kukubali kuwa kujitegemea kwa kufanya kazi kwa bidii na maarifa ndio msingi wa maendeleo na kutokomeza umaskini
b kila mtu mwenye uwezo wa kufanya kazi ana wajibu wa kujiwezesha kwa kuishi kwa jasho lake yaani kwa kufanya kazi
c mtaji wa maskini ni nguvu na akili zake mwenyewe
uwezeshaji ni njia ya kumuunga mkono
watanzania walio wengi hawakupata nafasi ya kuendeleza vipaji vyao au kuwa na mali au nyenzo za kuzitumia katika kujiendeleza kimaisha
katika miaka mitano ya ilani hii ccm itazielekeza serikali kuweka mipango ya kuwawezesha wananchi kushiriki katika shughuli mbalimbali za kiuchumi ili kujiendeleza kimaisha
mipango ya uwezeshaji itakuwa pamoja na ifuatayo a elimu na mafunzo watu wetu wengi wanashindwa kujitegemea na kujiendeleza kiuchumi kwa kuwa na elimu ndogo au maarifa na ujuzi mdogo
elimu ya kawaida na mafunzo ya ufundi stadi na aarifa ya kazi ni uwezeshaji wa msingi sana kwa binadamu
serikali zitaimarisha mipango ya elimu ya wa tu wazima yenye manufaa pamoja na mafunzo ya fani mbalimbali za stadi za kazi mijini na vijijini
mafunzo haya yatahusu kilimo biashara ufugaji utunzaji wa vitabu n
serikali zitaongoza shughuli hizi za kutoa elimu na maarifa ya kazi kwa wananchi zikishirikiana na mashirika yasiyo ya kiserikali
b ushirika na uwezeshaji ushirika ndio njia kuu ya uwezeshaji kwa wananchi walio we ngi
ushirika ni njia ya kukusanya nguvu
ushirika uko wa aina nyingi
lakini ushirika wa kuweka na kukopa una umuhimu wa kimkakati katika harakati za kukuza uchumi na kutokomeza umaskini kwa sababu unawawezesha wanachama wa ushirika huo kuwa na chombo chao cha kuwapatia mikopo mitaji kwa uhakika na kwa masharti nafuu
aina nyingine za ushirika ni pamoja na ushirika wa wakulima wa mazao na mifugo ushirika wa biashara ushirika wa huduma kama miga hawa ushirika wa wavuvi ushirika wa wachimba madini ushirika wa ujenzi n
kwa vile ushirika ndiyo njia kuu ya uwezeshaji wa wananchi ccm itazisisitizia serikali juu ya umuhimu wa kuandaa maafisa wa ushirika waadilifu wataalamu na wenye uzalendo
 c serikali imebuni utaratibu wa kuzipa uhai wa kisheria ardhi na nyumba ambazo hadi sasa hazikutambuliwa kisheria
kwa utaratibu huu we nye ardhi na nyumba hizi wanaweza kupata mikopo kwa kuweka ardhi na nyumba hizo dhamana
utaratibu huu unaitwa mkurabita yaani mkakati wa kurasimisha rasilimali na biashara tanzania
lengo lake ni kuwafanya wananchi waliokuwa hawakopesheki sasa wakopesheke na hivyo kuingia katika mchakato wa uchumi hai
d uwezeshaji wa mitaji wananchi wengi wana uwezo maarifa na dhamira ya kujitegemea kiuchumi
mipango mizuri ya mikopo ya masharti nafuu inaweza kuwafanya wengi wao wakajiajiri na hivyo kuboresha maisha yao na kutoa mchango katika uchumi wa taifa
shughuli za kilimo ufugaji uvuvi uchi mbaji madini biashara n
zinaweza kushamiri iwapo utakuwapo utaratibu madhubuti wa mikopo yenye ma sharti nafuu
upatikanaji wa mitaji kwa njia ya mikopo ni kikwazo kikubwa kwa watu wengi
serikali za ccm ziwajibike katika kuweka mfumo muafaka wa mikopo kwa wananchi
e uwezeshaji kwa kubadilishana uzoefu kuna fani za shughuli za kiuchumi ambazo watanzania hatuna uzoefu nazo
fani mojawapo ni ya ujasiriamali
ccm itazishauri serikali kuwa na mipango ya kuwapa fursa wajasiriamali watanzania wanaoinukia kupata uzoefu wa wajasiriamali wa nchi nyingine za kusini
aidha katika madarasa ya ujasiriamali na biashara mifano halisi ya mafanikio katika nchi nyingine itatolewa kama mifano
f kuwawezesha wafugaji kuwapa elimu ya ufugaji wa kisasa na kuwatanabahisha kuwa mifugo ni mali waitumie ili kuboresha hali ya maisha yao
 ajira na uwezeshaji wa wananchi 
ccm imekisikia na kukipokea ilio cha ajira cha wananchi hasa vijana
ccm inaahidi kulipa suala la ajira umuhimu mkubwa katika kipindi cha miaka mitano ijayo
lengo la ccm ni kuona kwamba ajira mpya zaidi ya milioni moja zinapatikana katika miaka mitano ijayo
a ajira ziko za aina mbili i ajira katika maana ya kazi ya kulipwa mshahara katika sekta ya umma serikali na vyombo vyake na katika sekta binafsi iliyo rasmi na isiyo rasmi
ii ajira katika maana ya kujiajiri binafsi katika kilimo ufugaji uvuvi viwanda biashara kuchimba madini udereva ufundi ualimu uhasibu kuendesha mgahawa ushonaji uandishi uanasheria uhandisi ukandarasi n
b nafasi za ajira katika sekta ya umma zinapatikana lakini kwa sharti la ikama taaluma na uwezo wa bajeti
hata hivyo katika miaka mitano ij ayo pamoja na nafasi za ajira zitakazotokana na watu kustaafu na kufariki kutakuwa na ajira mpya nyingi kwenye sekta ya ualimu kutokana na upanuzi wa shul za msingi sekondari na vyuo vikuu unaoendelea
sekta ya afya pia itatoa ajira mpya nyingi kwa upande wa waganga na wauguzi kwa vile sekta hii lazima ipanuke kukidhi mahitaji ya wananchi
sekta ya ujenzi vile vile in nafasi ya kutoa ajira mpya nyingi
c serikali za ccm zitahimizwa kuendelea kuvutia wawekezaji katika viwanda mi godi kilimo n
ili nafasi za ajira ziendelee kuongezeka
mkakati mpya wa serikali wa kuanzisha maeneo maalum ya uchumi sezs umekusudiwa kuibua nafasi nyingi mpya za ajira
 d eneo la kujiajiri ndilo lenye nafasi tele za ajira katika nchi yetu
katika kipindi ch ilani hii ccm itazihimiza serikali zielekeze nguvu zake kwenye kuwawezesha wananchi hasa vijana na wa nawake kwenye shughuli za kujiajiri vijijini na mijini
e ccm inatoa wito kwa wananchi wajitokeze kuitikia wito wa kujiajiri na pia wakubali kutobagua kazi maana wahenga wamesema mchagua jembe si mkulima
f ccm itazielekeza serikali kuona kwamba mipango ya uwezeshaji wananchi kiuchumi inaandaliwa kwenye kila wilaya
kila wilaya ina rasilimali za kutosha mradi tu watu wanaamua kuibua maendeleo yao
mchango wa fedha kwa ajili ya mikopo kutoka serikali kuu na wa taasisi zisizo za kiserikali inakusudiwa upelekwe wilayani huko huko
g serikali zitatakiwa kuzielek eza ofisi za halmashauri za manispaa miji na wilaya na of isi za ccm za wilaya idara ya uchumi na fedha zijijengee uwezo wa kuwashauri wananchi wanaoomba mikopo kuhusu maandalizi ya michanganuo ya miradi inayokubalika
mifuko ya hifadhi ya jamii na uwezeshaji kiuchumi 
pamoja na suala la kukaribisha wawekezaji nchini ili kukuza uchumi na kuongeza ajira kuna um uhimu wa kufikiria uwezekano wa kuutumia uwezo mkubwa wa fedha ulio po katika mashirika ya hifadhi za jamii pensheni yaani nssf ppf lapf na mfuko wa pensheni ya serikali
tayari nssf na ppf wameweza kuwekeza katika miradi ya nyumba k
nssf wamejenga mabweni ya wanafunzi wa chuo kikuu cha dar es salaam mabibo na kusaidia kutatua matatizo makubwa ya kijamii
ccm itaelekeza serikali kufanya mashauriano ya msingi na uongozi wa mifuko hii ili kupata njia muafaka za kuifanya mifuko hii ishiriki katika uwekezaji na hivyo kuliongezea nguvu taifa ya kukuza uchumi wake kwa kasi zaidi
utarat ibu wa kuitumia mifuko ya hifadhi ya jamii kuchangia katika ukuzaji wa uchumi wa nchi unatumika sana katika nchi za magharibi ikiwemo uingereza
afrika ya kusini pia ina uzoefu huo
harambee za kuwezeshana katika kupambana na umaskini 
watanzania wa asili mbalimbali wana jadi ya kuungana mkono kwa hali na mali kuchangiana na kusaidiana kwa msingi wa udugu urafiki utani ujirani n
tabia ya watu kuungana mkono solidarity ni nzuri na inafaa ikaendelezwa lakini kwa kupewa mrengo wa kimaendeleo
ccm katika kipindi cha ilan hii itawahimiza watanzania kuandaa na kuendesha harambee za kuwawezesha ndugu marafiki na jirani waliopungukiwa uwezo wa kuwasomesha watoto wao au watoto yatima
zinaweza kuandaliwa pia harambee ili kumwezesha ndugu rafiki au jirani kupata matibabu muhimu kwa vile yeye mwenyewe hana uwezo wa kumudu gharama hizo
hadi sasa wananchi wengi wanaendesha harambee michango kwa malengo ya mambo ya shereh kama harusi ngoma n
wakati sasa umefika kwa jamii zetu kujielekeza kwenye michango harambee ya kuwezeshana katika fani za elimu afya na uchumi kwani hizi ni nyenzo za msingi katika kupambana na umaskini
 sura ya sita sekta ya huduma za jamii 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa rasilimali watu ndiyo nyenzo kuu ya maendeleo yote ya nchi
watu walioelimika na wenye afya ndio chombo na lengo la harakati za kukuza uchumi na kuutokomeza umaskini
ndiyo maan katika harakati za taifa za kuondokana na uchumi ulio nyuma na tegemezi suala la elimu bora ya aina na fani zote na la hudum bora za afya kwa wananchi wetu linapewa umuhimu wa kwanza
elimu 
ccm katika kipindi cha itazielekeza serikali kuendelea kushirikiana na wahisani mashirika ya dini sekta binafsi na wananchi kwa jumla katika kuimarisha elimu katika ngazi mbali mbali
elimu ya awali 
lengo la ccm kwa kipindi cha ni kuongeza kasi ya upanuzi wa elimu ya awali kwa kuhamasisha sekta binafsi na kuhakikisha kwamba sera ya kila shule ya msingi kuwa na darasa la elimu ya awali inatekelezwa ipasavyo
elimu ya msingi 
baada ya mafanikio makubwa yaliyopatikana katika utekelezaji wa mmem ccm katika kipindi cha itazielekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuongeza kiwango cha ubora wa elimu
b kuweka msukumo maalum wa uandikishaji wa watoto wote wa rika lengwa la watoto wa umri wa miaka ner katika ngazi ya elimu ya msingi kufikia asilimia mwaka 
aidha kuongeza uandikishaji wa watoto wenye ulemavu na wengine wenye matatizo maalumu
c kuendelea kujenga na kupanua miundombinu ikiwa ni pamoja na nyumba za wa limu madarasa vyoo na huduma zinazohusika
d kuendelea kuhakikisha kwamba maslahi ya walimu yanaboreshwa na kulipwa kwa wakati
e kuendelea kuimarisha ukaguzi wa shule ili kuimarisha ubora wa elimu
f kuongeza idadi ya wanafunz watakaoendelea na elimu ya sekondari kufikia asilimia ya watahiniwa wa darasa la saba ifikapo mwaka 
elimu ya sekondari 
ccm itazielekeza serikali kuc hukua hatua za kuendeleza elimu ya sekondari katika kipindi cha kama ifuatavyo a kusimamia kwa ukamilifu utekelezaji wa mpango wa maendeleo ya elimu ya sekondari mmes
b kuendelea kutekeleza azma ya kuwa na angalau shule moja ya sekondari kwa kila kata
c kuongeza idadi ya wanafunz wa kidato cha kufikia asilimia ya watoto wa rika lengwa la umri wa miaka ifikapo mwaka 
d kuongeza idadi ya wanafunzi wa kidato cha kufikia asilimia ya vijana wa rika lengwa la umri wa miaka ifikapo mwaka 
e kuimarisha ubora wa elimu ya sekondari na kuongeza viwango vya kufaulu katika kidato cha na cha 
 f kujenga nyumba za walimu na kuendelea kuboresha maslahi yao
elimu ya ualimu 
katika kipindi cha mafunzo ya ualimu yataendelea kupanuliwa na serikali za ccm kwa lengo la kuwezesha shule za msingi na sekondari kuwa na walimu wa kutosheleza mahitaji na wenye kutimiza sifa zote zitakiwazo
pia suala la kuandaa walimu wa lugha ya kiswahili kwa ajili ya kukidhi mahitaji ya ndani na nje ya nchi litashughulikiwa kama mkakati wa kukieneza kiswahili
miongoni mwa hatua mahususi zitakazochukuliwa katika kutekeleza dhamira hizo ni a kuona kwamba vyuo vikuu vishiriki viwili vya elimu vya mkwawa na chang ombe vinaanzishwa
aidha chuo cha walimu cha mtwara kitafanywa kuwa chuo kiambata associate college
b katika vyuo na vyuo vikuu mbalimbali vya walimu idadi ya walimu tarajali wa lugha ya kiswahili itaongezwa kwa lengo la kukidhi mahitaji ya ndani na ya nje ya nchi
elimu ya juu 
katika kipindi cha ccm itazielekeza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kuendelea kuwaelimisha na kuwahamasisha wananchi washiriki kwa ukamilifu kuwekeza katika elimu ya juu na kuchangia elimu hiyo kupitia mfuko wa elimu
b kuandaa mpango wa maendeleo ya elimu ya juu kwa lengo la kuwezesha asilimia 
 ya wanaomaliza kidato cha kupata nafasi za kuen delea na masomo katika vyuo vikuu taasisi za teknolojia na taasisi nyingine za elimu ya juu
c kuendelea kuhamasisha wanafunzi wa kike kuchukua masomo ya sayansi
d kuweka utaratibu wa utumia mfuko wa mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu ili wanafunzi wengi zaidi waweze kufaidika na mfuko huo
e kuendelea kuongeza udahili wa wanafunzi katika vyuo vya elimu ya juu
f kuendelea kuimarisha vyuo vya elimu ya juu vya ufundi na kuanzisha mtandao wa taasisi za sayansi na teknolojia
g kuimarisha taasisi ya sayansi na teknolojia ya mbeya na chuo cha kumbukumbu ya mwalimu nyerere kivukoni
h kuhakikisha kuwa mitaala ya elimu ya juu inakidhi mahitaji ya soko la ajira pamoja na kujiajiri
mafunzo ya ufundi stadi 
serikali chini ya ccm katika ki pindi hiki zitaelekezwa kuchukua hatua zifuatazo a kuongeza kasi ya upanuaji wa mafunzo ya ufundi stadi na kuishirikisha sekta binafsi
b kuanzisha vyuo vya veta angalau kimoja kwa kila wilaya kwa lengo la kuongeza nafasi za masomo ya ufundi stadi
 elimu ya watu wazima 
katika kipindi cha ccm itazihimiza serikali kuchukua hatua zifuatazo a kufufua mpango wa awali wa elimu ya watu wazima
b kuendelea kuboresha elimu ya watu wazima kwa kutumia mbinu shirikishi ya reflect ambapo walengwa wanajifunza kusoma kuandika na kuhesabu kwa namna inayowasaidia kujiongezea ujuzi katika shughuli zao za kiuchumi na kijamii
c kuimarisha mpango wa limu ya msingi kwa walioikosa memkwa
afya 
utoaji wa huduma ya afya umeboreshwa kwa kiasi kikubwa katika kipindi cha awamu ya tatu
katika kipindi cha ccm itaendelea kuhimiza serikali zake kuchukua hatua zifuatazo a kuongeza jitihada katika kupambana na magonjwa ya milipuko kama kipindupindu yanayojitokeza mara kwa mara
mikakati ya kinga itapewa kipaumbele hususani kuendelea kuweka msititizo zaidi kwenye kinga kuliko tiba
b kupunguza vifo vya watoto wachanga kutoka watoto kwa kila watoto wanaozaliwa hai kwa utafiti wa mwaka hadi mwaka 
c kupunguza vifo vya watoto wa chini ya umri wa miaka kutoka kwa kila watoto waliozaliwa hai kwa utafiti wa mwaka hadi mwaka 
 d kupunguza vifo vya uzazi kutoka kati ya wazazi kwa utafiti wa mwaka hadi mwaka 
e kuongeza kiwango cha wazazi wanaozalishwa na wakunga waliopata mafunzo kutoka asilimia kwa utafiti wa mwaka hadi asilimia mwaka 
f kuimarisha vita dhidi ya ukimwi ikiwa ni pamoja na kutumia vizuri misaada ya wahisani na kuelimisha wananchi dhidi ya unyanyapaa
jitihada za kufikisha elimu kuhusu ugonjwa wa ukimwi kwa wananchi mitaani na vijijini ziongezwe
mpango wa kutoa dawa za kurefusha maisha na kupunguza makali kwa wanaoishi na virusi vya ukimwi utaimarishwa
g kukamilisha mipango itakayowezesha huduma za upasuaji wa moyo kutolewa humu humu nchini
h kuhakikisha kuwa huduma za bima ya afya zinawafikia watanzania wengi zaidi badala ya asilimia tu ya sasa
i kukamilisha ukarabati mkubwa wa hospitali ya taifa ya muhimbili
j kuendelea kuzipatia vifaa vya kisasa hospitali vituo vya afya na zahanati za serikali
maji 
kutokana na umuhimu wa maji serikali chini ya ccm katika kipindi cha zitaendelea kutekeleza majukumu yaliyoainishwa katika sera ya taifa ya maji ya mwaka na kusisitiza yafuatayo a kuwawezesha wananchi mijini na vijijini kupata maji safi salama na ya kutosha kw matumizi yao ya kawaida karibu na sehemu wanazoishi na kwa mahitaji ya kiuchumi
lengo ni kuwafikishia huduma hiyo asilimia ya wakaazi wa mijini na asilimia ya wakaazi wa vijijini ifikapo mwaka 
b kuhimiza utekelezaji wa jenzi wa malambo na mabwawa mapya ukarabati na kufufua malambo ya zamani ili maji mengi zaidi yaweze kupatikana kwa ajili ya matumizi ya wananchi na mifugo
c kushirikisha kwa ukamilifu nguvu za wananchi katika hatua zake zote za kutoa huduma ya maji ikiwa ni pamoja na kupanga kujenga kuendesha na kumiliki miradi yenyewe kwa njia ya kueneza kamati za maji za vijiji sambamba na kuimaris ha mifuko ya maji ambayo imeanzishwa na wananchi
d kukamilisha miradi mikubwa ya maji ambayo ni pamoja na mradi wa maji toka ziwa victoria kwenda wilaya za shinyanga mjini na kahama mradi wa maji wa chalinze katika mkoa wa pwani na mradi kabambe wa kufufua mifumo ya maji safi na maji taka katika jiji la dar es salaam
e kuhimiza kuimarisha na kupanua teknolojia nyepesi na rahisi ya kukinga kutunza na kutumia maji ya mvua
f kuandaa mazingira mazuri ya kisheria kuhusu rasilimali za maji na kubaini vyombo na muundo utakaomudu majukumu mipango na menejime nti ya rasilimali ya maji nchini
maendeleo ya makazi 
chama cha mapinduzi katika kipindi cha kitaelekeza serikali kufanya mambo yafuatayo a kuendelea kutambua mipaka ya vijiji kwa lengo la kutambua ardhi za vijiji kisheria
 b serikali kuu kuendelea kuzisaidia serikali za mitaa kupima mipaka ya vijiji katika mikoa ambayo tayari utambuzi wa mipaka umefanyika
c kuendelea kuimarisha utafiti kuhusu vifaa vya ujenzi na kufikisha matokeo ya utafiti huo kwa wananchi
d kuendelea kuelimisha na kuhamasisha wananchi kujenga nyumba bora kwa kutumia vifaa vya ujenzi vya gharama nafuu
e kuendelea kuelimisha na kuhamasisha wananchi kwa lengo la kuanzisha na kuimarisha vyama vya ushirika vya ujenzi wa nyumba bora na kwa gharama nafuu
f kusimamia uanzishwaji wa taasisi za kutoa mikopo kwa ajili ya ujenzi na ununuzi wa nyumba nchini
g kulielekeza shirika la nyumba la taifa kuendelea kujenga nyumba za makazi na biashara na kuzifanyia matengenezo nyumba zilizopo
h kuendeleza miradi ya kupi ma viwanja katika miji ya makao makuu ya mikoa
i kujenga mwamko wa kuzingatia mahitaji maalumu ya watu wenye ulemavu katika ujenzi na utengenezaji wa majengo yanayotumiwa na umma
j kuendelea kuhimiza mashirika yenye mitaji mikubwa kama vile nssf ppf na lapf kujenga nyumba zenye gharama nafuu kwa ajili ya kuwauzia wananchi
k kuendelea kujenga nyumba za watumishi wa serikali kwa ajili ya kuwauzia
 sura ya saba mazingatio maalumu ya ilani kuhusu zanzibar utangulizi 
sura hii ya ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka inatafsiri na kufafanua maeneo muhimu ya sera za ccm kwa kuzingatia mazingira ya zanzibar
ushindi wa ccm katika chaguzi kuu za na ulitokana na kukubalika kwa siasa na sera zake zinazoweka mbele uhuru utu usawa na kutekelezwa kwa misingi ya ukweli na uadilifu
katika kipindi cha ambacho ni cha kwanza cha serikali ya awamu ya sita chin ya uongozi wa rais amani abeid karume mafanikio makubwa yaliweza kupatikana
kwa kuzingatia sera zake za umoja amani na mshikamano ccm ilitiliana saini na cuf muafaka wa kisiasa hapo tarehe kufuatia mgogoro wa kisiasa uliozuka baada ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
muafaka huo ulijenga mazingira mazuri ya utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ya 
pia uliijengea heshima kubwa zanzibar na tanzania kwa jumla katika jumuiya ya kimataifa ambayo ilirejesha imani na misaada kwa zanzibar iliyokuwa imeizuia toka 
utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya umewezesha kukua kwa uchumi wa zanzibar kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
mfumuko wa bei uliendelea kuwa chini ya asilimia katika kipindi hicho
aidha ukusanyaji wa mapato ya serikali uliongezeka kutoka wastani wa t
sh
 bilioni kwa mwezi mwaka ha di t
sh
 bilioni juni 
mafanikio hayo yamezaa mafanikio mengi mengine hasa katika kuimarisha huduma za jamii na miundombinu
kwa mfano uandikishaji wa watoto wanaofikia umri wa kuanza elimu ya msingi umefikia asilimia na hivyo kuvuka kiwango cha malengo ya maendeleo ya milenia kuhusu elimu kabla ya mwaka uliopangwa kimataifa
katika afya kiwango cha kutoa chanjo kwa watoto kimefiki asilimia 
kwa upande wa miundombinu zaidi ya kilomita za barabara zilijengwa kwa kiwango cha lami
mafanikio hayo ya kiuchumi kijamii na katika maeneo mengine likiwemo la utawala bora yamejenga msingi imara katika mapambano dhidi ya umaskini
katika kipindi cha miaka mita no ijayo ccm ikipata ridhaa ya wananchi itaendelea kuiongoza serikali ya mapinduzi zanzibar smz katika mwelekeo wa kulin da na kudumisha mapinduzi ya mwaka kwa kuendeleza mafanikio yote yaliyopatikana na kukamilisha utekelezaji wa mira di ya maendeleo ambayo bado haijakamilika kwa kufanya yafuatayo a kuendelea kuyatambua na kuyaenzi mapinduzi ya zanzibar ya tarehe januari kuwa ndiyo yaliyoleta uhuru kamili na heshima ya kweli ya wazanzibari
b kuendelea kutambua kwamba mapinduzi hayo sio tu ni ngao ya uhuru wa wananchi wa zanzibar bali pia ndio moja ya misingi muhimu ya muungano wa tanzania
c kuendelea kuyalinda na kuyaendeleza kwa nguvu zote mafanikio yaliyoletwa na mapi nduzi hayo hususan katika sekta ya ardhi ustawi wa jamii huduma za jamii kama vile elimu na afya na kukuza uchumi na matumizi endelevu ya rasilimali pamoja na kuwajengea wananchi uwezo wa kutumia fursa zilizopo ili kupambana na umaskini
d kuendelea kuheshimu haki za binadamu demokrasia na utawala bora
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kwamba katika mi pango yake ya maendeleo smz inazingatia kikamilifu mwelekeo wa sera za ccm katika miaka ya hadi dira ya maendeleo ya zanzibar ya na malengo ya maendeleo ya milenia ya umoja wa mataifa ya 
yote hayo yamezingatiwa katika ilani hii ya uchaguzi ya ccm
sekta ya uchumi kukuza uchumi 
katika jitihada za kuendele kukuza uchumi wa zanzibar ccm katika kipindi cha itao na kwamba smz inaendelea kuimarisha utendaji serikalini uk usanyaji wa mapato ya serikali na kuvutia na kulinda vitega uchumi
hatua zitakazochukuliwa katika kufikia lengo hilo ni pamoja na zifuatazo a kuimarisha na kusimamia uteke lezaji wa sheria za kodi na ukusanyaji wa mapato na ku panua wigo wa mapato ya serikali
b kusimamia utekelezaji wa sheria ya mitaji na kuimarisha taasisi na mashirika ya serikali
c kuendeleza mafunzo na kufanya maslahi ya watendaji yawe bora zaidi pamoja na utoaji wa elimu kwa walipa kodi
d kusimamia na kuendeleza udhibiti wa matumizi ya fedha na mali za serikali
e kuziba mianya ya uvujaji wa mapato na kuondosha misamaha isiyo ya lazima
f kuendelea kujenga miundombinu itakayoharakisha utekelezaji wa sera ya bandari huru na uwekezaji katika maeneo huru ya kiuchumi ya fumba amani na micheweni
 g kusimamia utekelezaji wa sera mpya ya uwekezaji na sheria ya kulinda na kuhifadhi vitega uchumi
h kukuza na kuendeleza kiwango cha uwekezaji rasilimali na kuimarisha miundombinu ya kisasa
i kuvutia wawekezaji wa ndani na nje ya nchi na kukuza mchango wa sekta binafsi katika kuinua uchumi
sekta ya uchumi kupambana na umaskini 
lengo la jitihada za kukuza uchumi wa nchi ni kuimarisha maendeleo na kuinua hali ya maisha ya wananchi
katika kujiletea maendeleo na kuinua hali zao ni lazima wananchi wenyewe na hasa wale wenye uwezo wa kufanyakazi washiriki kikamilifu katika uzalishaji mali na utoaji wa huduma kwa ufanisi na tija
ili manufaa ya kukua uchumi yawafikie wananchi na kuwawezesha kupambana na umaskini smz chini ya ccm itatekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa mpango wa kupunguza umaskini zanzibar mkuza na kuwaelimisha wananchi na wadau wengine juu ya malengo ya mpango huo
b kuendelea kuwaelimisha wananchi hasa wenye uwezo wa kufanyakazi ili washiriki katika shughuli za kujitegemea kwa kutumia juhudi na maarifa ya kisasa modenaizesheni
c kuendelea kuitambua rasmi sekta ya kujiajiri hasa katika maeneo ya mijini na kutenga maeneo maalumu ya kufanya shughuli hizo pamoja na kurahisisha taratibu za utoaji leseni
 d kuendelea kuwashirikisha na kuwasaidia wananchi katika juhudi zao za pamoja za kuondoa kero na kujiletea maendeleo katika maeneo ya o hasa katika sekta za ustawi wa jamii kama vile elimu afya maji n
sekta za uzalishaji mali kilimo 
kilimo ni sekta muhimu kwa uchumi wa zanzibar na ndio chanzo kikuu cha ajira kwa wa nanchi walio wengi hasa wa vijijini
ili kuongeza tija na mapato ya wakulima smz chini ya ccm itaendelea kuimarisha sekta hii kwa kutekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera mpya ya kilimo na kuwahamasisha na kuwawezesha wakulima kuendesha kilimo cha kisasa kitakachowezesha kutoa mazao mengi katika eneo dogo
b kuendeleza kilimo cha matunda na viungo kwa kuchanganya na mikarafuu na minazi likizingatiwa tatizo la ufinyu wa ardhi na haja ya kuongeza aina ya mazao ya biashara
c kuendeleza na kuimarisha vituo vya huduma za utafiti elimu kwa wakulima na udhibiti wa wadudu waharibifu na maradhi ya mimea
d kuendeleza na kuimarisha kilimo cha umwagiliaji maji kwa kuzingatia mpango mkuu wa kilimo cha umwagiliaji maji
e kuendeleza utafiti wa mb egu bora za mazao ya chakula biashara na mboga mboga
 f kuwahamasisha na kuwahimiza wazalishaji wa sekta ya kilimo kuanzisha vyama vyao vya ushirika wa kuweka na kukopa saccos
mifugo 
sekta ya mifugo ni muhimu kwa uchumi wa zanzibar
ufugaji wa ng ombe wa maziwa mbuzi na kuku wa kisasa mbali ya kuwapatia wananchi lishe bora pia huongeza kipato na maendeleo yao
smz katika kipindi hiki itatilia mkazo na kutekeleza yafuatayo a kuwahamasisha na kuwawezesha wafugaji wadogo wadogo kuendeleza ufugaji wa kisasa
b kuendeleza na kuimarisha vituo vya utafiti elimu kwa wafugaji na huduma za kinga na tiba kwa mifugo
c wafugaji watahamasishwa kumiliki na kuendesha majosho pamoja na maduka ya uuzaji wa madawa ya mifugo
d kuwahamasisha wawekezaji wa nje na ndani ya nchi ili kuwekeza katika sekta ya mifu go na usindikaji wa mazao ya mifugo
uvuvi 
uvuvi ni mojawapo ya shughuli muhimu za kiuchumi kwa wananchi wa zanzibar
kutokana na matumizi ya zana duni wavuvi wengi wanashindwa kuvua katika bahari kuu na kusababisha uharibifu mkubwa wa mazingira na upungufu wa samaki
ili kuendeleza uvuvi smz chini ya ccm katika kipindi cha itatilia mkazo na kutekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa mpango wa kuwaendeleza wavuvi wadogo wadogo na kutilia mkazo matumizi endelevu ya rasilimali za baharini
 b kuandaa mipango itakayowezesha wavuvi wadogo kupata zana bora za kisasa pamoja na taaluma ya uvuvi bora wenye kujali utunzaji wa mazingira
c kuihamasisha zaidi sekta binafsi kujiekeza katika uvuvi wa bahari kuu kwa kutumia mazingira mazuri ya sheria na vivutio vya uwekezaji
d kuvutia vitega uchumi katika ujenzi wa kiwanda cha kusindika samaki
e katika kuliendeleza zao la mwani wakulima watahamasishwa kuanzisha ushirika wao ili kurahisisha upatikanaji wa nyenzo za uzalishaji na soko la uhakika
maliasili visiwa vya unguja na pemba vimejaaliwa utajiri mkubwa wa maliasili ambazo ni vivutio vikubwa kwa watalii
ili kuendeleza sekta hii smz katika kipindi hiki itaendeleza yafuatayo a hifadhi za mikoko na misitu ya asili ikiwemo hifadhi ya taifa ya msitu wa jozani
b utunzaji wa wanyamapori walio katika hatari ya kupotea kama vile kima punju popo wa pemba na paa nunga na kuwatumia kama vivutio vya utalii
c utunzaji wa viumbehai adim vya baharini kama vile pomboo na kuvitumia kama vivutio vya utalii
d kazi za upandaji na uvunaji wa miti ufugaji wa nyuki na kurina asali
mazingira 
uharibifu wa mazingira ni tishio kwa maendeleo ya taifa
matumizi endelevu ya mazingira ni muhimu kwa maslahi ya kizazi cha sasa na kijacho
ili kuendeleza hifadhi ya mazingira smz itatekeleza yafuatayo a kusimamia na kuendeleza mpango wa hifadhi ya mazingira katika maeneo ya ardhi bahari na ukanda wa pwani
b kuendeleza kazi ya kuelimisha na kuhamasisha wananchi ili kuimarisha utunzaji na hifadhi ya mazingira katika maeneo yao
c kuendeleza kazi ya udhibi ti wa uchafuzi wa mazingira katika maeneo ya makazi viwanda na mahoteli
utalii 
zanzibar inavyo vivutio vi ngi vya utalii ukiwemo urithi wa kimataifa wa mji mkongwe wa zanzibar fukwe mwanana misitu ya asili wanyama magofu n
ili kuendeleza sekta ya utalii na kukuza pato la taifa smz chini ya ccm itatekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa mpango mkuu wa kuendeleza shughuli za utalii tourism master plan na kuendelea kuitangaza zanzibar kwa lengo la kutafuta masoko mapya ya utalii mfano china na nchi nyingine za mashariki ya mbali
b kuweka taratibu zitakazopunguza mianya ya uvujaji wa mapato kupitia package tourism bila ya kuathiri soko
c kuimarisha miundo mbinu yenye kuendeleza sekta ya utalii na kutilia mkazo utalii wa daraja la kwanza wenye kuzingatia mila desturi na utamaduni wa mzanzibari
miundombinu hiyo ni pamoja na hoteli za hadhi ya juu za nyota hadi 
 d kuimarisha mafunzo katika fa ni zote za utalii kwa lengo la kuongeza ubora wa huduma kwa watalii
e kuimarisha ulinzi na usalama wa watalii katika maeneo yanayoendesha biashara ya utalii
f kuvutia wawekezaji makini wenye uwezo katika sekta ya utalii hususan katika hoteli zitakazoingia kwenye mitandao ya hoteli za hadhi ya juu kimataifa kama vile sheraton hilton na intercontinental
biashara na viwanda 
kwa kuzingatia kwamba zanzib ar ni visiwa na inakabiliwa na tatizo la ufinyu wa ardhi shughuli kubwa kiuchumi zinahitaji kuelekezwa kwenye viwanda na biashara
kwa lengo la kuimarisha na kuendeleza shughuli hizo katika kipindi cha smz chini ya ccm itatekeleza yafuatayo a kukamilisha maandalizi ya mpango na sera ya uendelezaji wa viwanda vidogo vidogo na viwanda vya kati
b kuwaendeleza wazalishaji wadogo wadogo na kuimarisha fursa za kuanzisha viwanda vitakavyotumia malighafi inayopatikana nchini
c kuendeleza kazi ya utafutaji wa masoko mapya kwa ajili ya bidhaa zinazozalishwa zanzibar na kudhibiti ubora wa bidhaa hizo na zile zinazoingizwa nchini
d kuendeleza jitihada za kuanzisha viwanda vinavyozalisha ajira nyingi kama vile vya nguo kwa kushirikiana na serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na sekta binafsi
e kukamilisha maandalizi ya sera mpya ya biashara na kufanya marekebisho ya sheria za biashara
 f kuendeleza mazungumzo na nchi mbali mbali ili kukuza mashirikiano na kupanua wigo wa masoko ya nje
g kuandaa mpango wa kuwaendeleza wafanyabiashara wadogo wadogo
h kuanzisha baraza la biashara ambalo litakuwa na wajumbe kutoka serikalini na sekta binafsi
i kuwezesha uzalishaji kati ka maeneo huru ya kiuchumi kwa ajili ya masoko ya marekani agoa ulaya eba na mengineyo
j kuongeza harakati za biashara ya kimataifa katika eneo la bandari huru la maruhubi
ushirika 
ccm inatambua umuhimu wa ushirika kama mkombozi wa wakulima wafugaji wavuvi na wafanyabiashara wadogo wadogo
aidha ushirika wa kuweka na kukopa saccos ni muhimu sana kwa kusaidia wananc hi kupata chanzo cha mitaji
ili kuimarisha na kuendeleza sekta hii hatua zifuatazo zitatekelezwa a kusimamia utekelezaji wa programu maalum ya uimarishaji wa sekta ya ushirika iliyoandaliwa kipindi kilichopita
b kuendeleza kazi ya ukaguzi na utoaji wa mafunzo na mbinu za uzalishaji utunzaji wa rasilimali na uendeshaji wa vyama vya ushirika
c kuendelea kuwahamasisha wananchi kuanzisha na kuimarisha vyama vya ushirika wa kuweka na kukopa saccos
 sekta za miundombinu ya kiuchumi 
maendeleo endelevu ya kiuchum ni lazima yaendane na hatua thabiti za uimarishaji wa miundombinu ya kiuchumi ambayo hujumuisha huduma za mawasiliano ya barabara bandari usafiri wa baharini usafiri wa anga umeme n
ili kuimarisha zaidi miundombinu ya kiuchumi ccm itahakikisha kuwa hatua zifuatazo zinatekelezwa barabara 
barabara kuu na za vijijini ni miundombinu ya msingi katika harakati za kiuchumi za wananchi kama vile kuyafikia kwa urahisi masoko ya mazao yao
katika kipindi cha ccm itahimiza smz kufanya yafuatayo a kukamilisha kazi ya ujenzi wa barabara ya jang ombe mpendae km 
b kujenga jumla ya km za barabara za unguja na km za barabara za pemba kama ifuatavyo unguja mazizini fumba km 
 mfenesini bumbwini km welezo dunga km 
 tunguu kinyasini km 
 makunduchi jambiani paje km mkwajuni nungwi km 
 pongwe matemwe km 
 paje pingwe km 
 donge mkokotoni km 
 pemba kengeja mtambile km 
 kenya chambani km 
 mizingani wambaa km tundaua pujini km mtambile kangani km 
 chake wete km wete konde km wete gando km mkoani makombeni km c kuendeleza kazi ya matengenezo na utunzaji wa barabara kuu barabara za mijini na vijijini
bandari 
kwa kuzingatia kwamba uchum wa zanzibar ni uchumi wa visiwa bandari ina umuhimu wa pekee
katika kipindi cha smz chini ya ccm itatekeleza yafuatayo a kuandaa mpango mkuu master plan wa bandari ya malindi ikijumuisha huduma za bandari huru na kusimamia utekelezaji wake
b kuifanyia matengenezo makubwa bandari ya malindi likiwemo eneo maalum la kuwekea makontena na kutenganisha eneo la huduma za mizigo na abiria pamoja na kuipatia vifaa vya kisasa
c kuimarisha na kuiendeleza gati ya wete kwa kuongeza urefu wa ngazi yake kutoka mita za sasa hadi mita na upana wa mita 
d kuendelea kuitengeneza bandari ya mkoani kuwa ni mlango mkuu entry point wa kuingilia meli na kuifanyia matengenezo yanayohitajika
 e kuimarisha gati ya mkokotoni kwa kujenga jeti kwa ajili ya majahazi na usafiri wa wananchi hasa wa tumbatu
f kuanzisha ujenzi wa gati ya wesha pemba
usafiri wa baharini 
katika kuendelea kuimarisha huduma za usafiri wa baharini ccm katika kipindi cha itaona kwamba smz inachukua hatua mbalimbali zikiwemo zifuatazo a kuendeleza kazi ya kujenga mazingira mazuri ya kuwavutia wawekezaji wa nje na ndani kuwekeza zaidi katika sekta ya usafiri wa baharini
b kuendeleza jitihada za kuliimarisha shirika la meli la zanzibar ili lijiendeshe kibiashara na kuwavutia wawekezaji binafsi kuingia ubia
usafiri wa anga 
katika jitihada za kukuza utalii usafiri wa anga ni lazima uwe wa ubora unaokubalika kimataifa
katika kipindi cha smz chini ya ccm itaendeleza hatua zilizoanza kuchukuliwa kipindi kilichopita zikiwemo zifuatazo a kusimamia kikamilifu utekelezaji wa mpango mkuu wa uendelezaji wa kiwanja cha ndege cha zanzibar
b kuendeleza na kukamilisha kazi ya matengenezo ya jengo la kiwanja cha ndege cha karume pemba
c kuendeleza kazi ya kuimar isha huduma za usalama wa abiria na mizigo na kuwapatia mafunzo na vifaa vya kisasa wafanyakazi wa viwanja vya ndege vya zanzibar na karume pemba
 d kujenga jengo jipya la kiwanja cha ndege cha kimataifa cha zanzibar
umeme 
upatikanaji wa umeme ni muhi mu katika kuwezesha uzalishaji viwandani na kuyafanya maisha ya wananchi mijini na vijijini kuwa bora
ccm katika kipindi cha itaona kwamba smz inatekeleza yafuatayo a kuimarisha na kuendeleza mipango ya usambazaji wa huduma ya umeme kwa wananchi mijini na vijijini
b kuendeleza juhudi za kupatikana kwa chanzo mbadala cha umeme kisiwani pemba pamoja na kuimarisha vinu vilivyopo hivi sasa
c kuandaa mipango na mikaka ti ya kuwavutia wawekezaji ili kuwekeza na kuzalisha umeme kwa njia nyingine
ardhi 
ardhi ni mojawapo ya rasilima li na nguzo kuu katika ujenzi wa uchumi
maendeleo ya nchi yetu katika sekta mbali mbali yanategemea sana rasilimali hii
ccm katika kipindi hiki itahakikisha kuwa a ardhi inaendelea kuwa ni mali ya serikali kwa faida na maslahi ya wananchi wote
b wananchi wanaelimishwa juu ya umuhimu wa kuzingatia matumizi bora na endelevu ya ardhi na serikali inaendeleza udhibiti wake kwa mujibu wa sheria zilizopo na zitakazowekwa
c kuendeleza kazi ya upimaj i uthamini usajili na utoaji wa hati za umilikaji wa ardhi ili kuwawezesha wananchi kutumia ardhi wanayoimiliki kama dhamana ya maendeleo yao
d kuendeleza utekelezaji wa mpango wa kitaifa wa matumizi bora ya ardhi hususani kuyatenga maeneo yenye rutuba kwa ajili ya matumizi ya kilimo
e kukamilisha utayarishaji wa ramani mpya za visiwa vya unguja na pemba
sekta za huduma za jamii elimu 
ccm inatambua kwamba elimu ni haki ya msingi kwa kila mwananchi na ndio ufunguo wa maendeleo
ili uendeleza sekta hii hatua zifuatazo zitatekelezwa a kuendeleza juhudi za kupanua elimu ya awali
b kuhakikisha kuwa kazi ya uandikishaji inaendelezwa na watoto wenye umri wa kuanza elimu ya msingi wanapatiwa nafasi za masomo
aidha watoto wenye ulemavu watapatiwa nafasi ya kusoma katika skuli zilizo karibu na maeneo yao na kufundishwa katika madarasa ya kawaida
c kupanua elimu ya sekondari katika ngazi za kidato cha i iv na v vi d kuimarisha mafunzo ya ualimu
e kuanzisha vituo vya kazi za amali na elimu mbadala na kuimarisha mazingira ya skuli za serikali na binafsi ili kuibua vipaji vipya vya wahiti mu kwa kuzingatia mahitaji ya soko na kuwajengea uwezo wa kujiajiri wao wenyewe
f kukamilisha ujenzi wa maktaba kuu
 g kuendeleza mipango ya kuwashirikisha wananchi wenyewe katika kuinua kiwango cha elimu na kuchangia gharama za utoaji wa huduma za elimu
h kuzingatia ipasavyo suala la ubora wa elimu kama linavyoshughulikiwa suala la wingi
i kuendeleza na kuimarisha fursa za elimu ya juu sayansi na teknolojia kwa kuvipanua vyuo vikuu vilivyopo na kutazama uwezekano wa kuanzisha vipya
j kusimamia utekelezaji wa se ra ya elimu iliyoandaliwa na kuendeleza maslahi ya walimu
k kuendeleza kazi ya kuwaha masisha wananchi kujiunga na kisomo chenye manufaa ili kuondokana na ujinga wa kutojua kusoma kuandika na kuhesabu
l kuhakikisha kuwa elimu ya watu wazima inayotolewa inawapatia walengwa ujuzi utakaowawezesha kupambana na umaskini
m kuendeleza elimu ya sayansi kwa wasichana
afya 
afya bora kwa wananchi wo te ni miongoni mwa malengo muhimu ya mapinduzi ya tarehe januari 
aidha sekta hii imepewa kipaumbele katika mpango wa kupunguza umaskini
ili kuendeleza huduma za afya kwa wananchi mijini na vijijini hatua zifuatazo zitatekelezwa a kusimamia utekelezaji wa sera ya afya na ushirikishwaji wa wananchi katika kuchangia maendeleo na kuimarisha kiwango cha huduma za afya
 b kuongeza kasi ya utoaji wa elimu ya afya kwa wananchi ili kujikinga na aina mbali mbali za maradhi ya kuambukiza
c kuimarisha huduma za hospitali kuu ya mnazi mmoja ili kufikia hadhi na kiwango cha ho spitali ya rufaa
aidha kiwango cha huduma za hospitali na vituo vingine vya afya zitaimarishwa
d kuimarisha huduma za utafiti na udhibiti wa maradhi ya kuambukiza uzazi salama na hifadhi ya mama na mtoto
e kujenga na kuanzisha kituo cha waathirika wa dawa za kulevya
f kuendeleza mafunzo na kuinua kiwango cha maslahi ya watendaji wa sekta ya afya
g kuzidisha mapambano dhidi ya ukimwi kwa njia za kuwaelimisha wananchi kuwa himiza kupima afya zao matumizi ya dawa za kupunguza maambukizo ya mama kwa mtoto na zile za kurefusha maisha kwa waathirika na kuimarisha huduma za uchunguzi
h kuimarisha na kuendeleza vituo vya ushauri nasaha huduma za tiba kwa waathirika na kupiga vita unyanyapaa
maji 
maji ni miongoni mwa huduma muhimu kwa wananchi wote
ili kuendeleza juhudi za usambazaji wa maji safi na salama kwa wananchi hatua zifuatazo zitachukuliwa a kusimamia utekelezaji wa sera ya taifa ya maji pamoja na sheria zinazohusika
 b kuendeleza utekelezaji wa malengo na miradi ya maji ili kuwawezesha wananchi wengi zaidi mijini na vijijini kupata huduma ya maji safi na salama
c kuendeleza na kuimarisha utaratibu wa kuwashirikisha wananchi wenyewe mijini na vijijini katika kuchangia gharama za utunzaji na uendeshaji wa mitambo pamoja na hifadhi na ulinzi wa vyanzo vya maji
makazi 
moja ya malengo muhimu ya mapinduzi ya tarehe januari ni kuwapatia wananchi nyumba bora za kuishi mijini na vijijini
ili kuendeleza azma hiyo hatua zifuatazo zitachukuliwa a kukamilisha maandalizi ya sera ya nyumba na kusimamia utekelezaji wake
b kukamilisha kazi ya ujenzi wa nyumba za maendeleo kama vile za michenzani na kuandaa mipango ya kuzigawa kwa wale wanaostahili
c kuendeleza utekelezaji wa miradi ya ujenzi wa nyumba bora na kuwahamasisha wananchi kujijengea nyumba za kuishi
d kuandaa mpango na taratibu za kuwashirikisha wananchi wanaoishi katika nyumba za ma endeleo mijini na vijijini kuchangia gharama za matengenezo na utunzaji wa nyumba hizo
e kuanzisha sera ya kujenga nyumba za ghorofa kwa kuzingatia ufinyu wa ardhi
 maeneo mengine ya kipaumbele utamaduni na michezo 
kudumisha utamaduni na kuendeleza michezo ni masuala yenye umuhimu mkubwa kwa uhai na maendeleo ya taifa
aidha michezo na sanaa hutoa mchango mkubwa katika kuhamasisha na kuwaunganisha wananchi
ili kuendeleza sekta hii ccm itahakikisha kuwa hatua zifuatazo zinatekelezwa a kukamilisha maandalizi ya sera ya utamaduni na sera ya michezo na kusimamia utekelezaji wake
b kuendelea kuhimiza na kusisitiza matumizi ya sanaa katika kuhamasisha na kuelimisha jamii kuhusu masuala mbali mbali ya maendeleo
c kuvitambua kuvikuza na kuviendeleza vipaji vya wanamichezo na wasanii kwa kuunda timu za michezo na sanaa za aina mbali mbali kati ka ngazi za vijiji wilaya mkoa na taifa
vyombo vya habari 
ccm inatambua na kuthamini sana mchango wa vyombo vya habari katika kusukuma kasi ya maendeleo na kuimarisha demokrasia
ili kuimarisha sekta hii hatua zifuatazo zitatekelezwa a kukamilisha maandalizi ya sera ya habari na kusimamia utekelezaji wake
b kuendeleza uhuru wa vyombo vya habari ikiwa ni pamoja na kuingiza teknolojia ya kisa sa ya mawasiliano ya habari
c kuendeleza kazi ya kuimarisha studio za tvz na stz kwa kuzipatia vifaa vya kisasa matengenezo ya majengo na mafunzo kwa watendaji
 d kuimarisha utendaji wa tume ya utangazaji kusimamia haki na wajibu wa vyombo vya habari pamoja na maadili ya waandishi wa habari
e kuimarisha mafunzo ya uandishi wa habari yanayotolewa na idara ya habari maelezo
majanga na huduma za uokoaji 
ili kuimarisha huduma za uokoaji na mbinu za kukabiliana na majanga ya aina mbali mbali hatua zifuatazo zitachukuliwa a kikosi cha zima moto na uokoaji kzu kitaimarishwa zaidi kwa kupatiwa mafunzo na vifaa vya kisasa
b elimu itatolewa kwa wananchi ili kujenga uwezo wao katika kukabiliana na kujikinga na majanga mbali mbali
c kuimarisha huduma za zimamoto katika viwanja vya ndege vya zanzibar na karume pemba
aidha vituo vya zimamoto na uokoaji vitaanzishwa na kuimarishwa katika kila mkoa
demokrasia na utawala bora 
ccm ni muumini thabiti wa dhana za demokrasia na utawala bora ambazo misingi yake ni madaraka ya wananchi utawala wa sheria uwajibikaji na uadilifu vita dhidi ya rushwa
katika kuzidi kuimarisha misingi ya demo krasia na utawala bora katika kipindi cha ccm itahakikisha utekelezaji wa mambo yafuatayo a kuendesha serikali kwa kufuata katiba ya nchi kanuni na taratibu zilizowekwa kidemokrasia
 b kukamilisha maandalizi ya sera na sheria ya utekelezaji wa mpango wa utawala bora na kusimamia utekelezaji wake
c kuendeleza utoaji wa mafunz na mikakati ya utekelezaji wa mpango wa utawala bora kwa viongozi na watendaji wa ngazi mbali mbali za serikali na wananchi
d kusimamia utekelezaji wa haki za binaadamu kama zilivyoelezwa katika katiba ya zanzibar na ile ya jamhuri ya muungano wa tanzania tamko la haki za binaadamu la umoja wa afrika na la umoja wa mataifa
e kuhakikisha kuwa demokrasia ya kweli inapewa kipaumbele na kutekelezwa katika ngazi zote za maamuzi
f kuendeleza mafunzo na elimu ya demokrasia kwa wananchi ili kukuza uelewa wao na kujenga mahusiano mazuri kati yao na serikali
g kuweka na kusimamia utaratibu mzuri zaidi wa kupokea kero za wananchi na kuhakikisha kuwa zinapatiwa ufumbuzi wa haraka
h kuhakikisha kuwa vyama vya siasa vinaheshimu demokrasia ya kweli na kufuata sheria kanuni na taratibu zilizopo na zitakazowekwa
i kuandaa mpango na mkakati wa ujenzi wa jengo jipya la baraza la wawakilishi lenye hadhi na heshima mbele ya jamii
j kukamilisha maandalizi ya sera mpya ya serikali za mitaa na kusimamia utekelezaji wake
k kuhakikisha kuwa serikali kuu inaendelea kuziwezesha na kuzisaidia serikali za mit aa kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
 l kuwaelimisha na kuwaongoza wananchi katika mtazamo wa kuzitumia serikali za mitaa kama nyenzo katika kujiletea maendeleo na kupambana na umaskini
m kuendeleza mafunzo ya sher ia na uendeshaji wa serikali za mitaa kwa watendaji na madiwani wa halmashauri za wilaya mabaraza ya miji na manispaa
n kuhakikisha kuwa serikali za mitaa zinabuni mbinu na mikakati muafaka ya kupambana na tatizo sugu la wizi wa mifugo na mazao ya wakulima katika maeneo yao
o kuhakikisha kuwa viongozi wa kuchaguliwa wanaendelea kupatikana kwa ridhaa ya wananchi
p kuendeleza na kuimarisha mazingira yenye kuthibitisha kwamba wananchi ndio wenye madaraka ya kuongoza serikali na kwamba wanashirikishwa kikamilifu katika kupanga na kusimamia maendeleo yao
q kuhakikisha kuwa halmasha uri za wilaya mabaraza ya miji na manispaa zinawajibi ka kwa wananchi na kuunga mkono juhudi zao za kupambana na umaskini
r kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa na kutunga sheria ya kuzuia rushwa na kusimamia maadili ya viongozi
taasisi maalum ya kusimamia na kuchunguza tuhuma za rushwa itaanzishwa
s kuendeleza mafunzo na elimu kwa wananchi kuhusu rushwa
aidha vikundi vya kijamii vitahamasishwa kuunga mkono mapambano dhidi ya rushwa
ulinzi na usalama 
kwa lengo la kuimarisha ulinzi na usalama hatua zifuatazo zitatekelezwa a vikosi maalum vya smz vitaendelezwa kwa kupatiwa mafunzo nyenzo na zana za kisasa
b kuendeleza na kuimarisha mashirikiano mema kati ya vikosi maalum vya smz na vyombo vya ulinzi na usalama hususan katika mafunzo na ulinzi wa raia na mali zao
c wananchi na hasa vijana wataendelea kuhamasishwa ili kushiriki katika ulinzi wa maeneo yao wanayoishi
kuwaunganisha wananchi wa zanzibar 
sera ya kuwaunganisha na kuwashirikisha wananchi wa zanzibar katika harakati za ujenzi wa taifa lao kwa amani na utulivu zilipewa umuhimu mkubwa katika kipindi kilichopita
kufikiwa kwa muafaka wa kisiasa tarehe oktoba kati ya ccm na cuf ni uthibitisho tosh wa usahihi wa sera za ccm
ili kuimarisha mafanikio hayo ya kujivunia ccm katika kipindi hiki itatekeleza yafuatayo a kuendeleza matunda ya muafaka kwa faida na maslahi ya wazanzibari wote
b kuendelea kupiga vita kwa nguvu zote ubaguzi wa dini kabila jinsia au asili ya mtu katika utoaji wa huduma na fursa mbali mbali za kiuchumi na kijamii
c kuendeleza umoja mshikamano amani na utulivu miongoni mwa wananchi wote na kuimarisha jumuiya mbali mbali za maendeleo ya kiuchumi na kijamii
kuyaendeleza makundi mbalimbali watoto 
chama cha mapinduzi kinatamb ua na kuthamini sana umuhimu wa mtoto kupewa haki ya kuishi kulindwa kuendelezwa na kutobaguliwa kwa mujibu wa sheria na katiba ya nchi
ili kuendeleza na kuimarisha haki na maendeleo ya mtoto hatua zifuatazo zitatekelezwa a kuimarisha huduma za afya ya mama na mtoto katika hospitali na vituo vyote vya afya na kuhakikisha kuwa watoto wote wanapatiwa kinga za magonjwa mbali mbali katika muda unaofaa
b kuendeleza mapambano dhidi ya ajira za watoto na kusimamia utekelezaji wa sheria na mikataba ya kimataifa inayohusu haki na usawa wa mtoto
c kusimamia na kuratibu ubora wa mashirika ya hiari na watu mbali mbali wanaoshughulikia vituo vya kulishia na kulelea watoto pamoja na skuli za awali
vijana 
vijana ni kundi lenye nguvu na uwezo mkubwa wa kufanya kazi na kuendeleza jamii
ili kuyapatia ufumbuzi matatizo yanayowakabili vijana na kuwawezesha kushiriki kikamilifu katika ujenzi wa uchumi wa kisasa hatua zifuatazo zitatekelezwa a kuviendeleza vikundi vya vijana na kuwahamasisha ili kushiriki katika shughuli za uzalishaji mali
b kuimarisha na kuendeleza elimu ya amali na mafunzo ili kuwajengea uwezo wa kujiajiri wenyewe na kujitegemea
c kuhamasisha taasisi za fedha ili kuwapatia vijana mikopo ya masharti nafuu
d kusimamia utekelezaji wa sheria za kazi upatikanaji wa ajira kwa vijana wazalendo na kusimamia haki na mazingira bora ya kazi
 e kuendeleza vita dhidi ya dawa za kulevya ili kuwakinga vijana wasiathirike na dawa hizo pamoja na ukimwi
wanawake 
kwa kutambua na kuthamini na fasi na mchango wa wanawake katika maendeleo ya kisiasa kiuchumi na kijamii ccm itahakikisha kwamba hatua zifuatazo zinatekelezwa a kuendelea kupiga vita mila desturi na sheria zinazowabagua wanawake pamoja na kusimamia sheria na mikataba ya kimataifa inayohusu haki na ustawi wa wanawake
b kuhamasisha na kushajiisha juu ya kuwepo na fursa sawa bila kujali jinsia katika elim u nafasi za uongozi na utawala
c kuhamasisha taasisi za fedha ili kuwawezesha wanawake kiuchumi
wazee 
kwa kutambua umuhimu wa wazee na mchango wao katika ujenzi wa taifa letu ccm itahakikisha kuwa hatua zifuatazo zinatekelezwa a kuhakikisha kuwa wazee wasiojiweza wanaendelea kupatiwa hifadhi ya makazi huduma za afya na msaada wa kijamii
b kuhakikisha kuwa maandalizi madhubuti yanakuwepo kabla ya mfanyakazi kustaafu na kwamba utaratibu unawekwa wa kuwa na kima cha chini cha malipo ya pensheni kwa kuzingatia mabadiliko ya kiuchumi na hali ya maisha
 c wazee kuendelea kupewa nafasi wanayostahili na kutambulika kuwa ni rasilimali yenye thamani kubwa katika jamii
walemavu 
kwa kuzingatia kwamba binadamu wote ni sawa ccm itaendelea kuelimisha jamii ili ku ondokana na fikra potofu juu ya ulemavu na walemavu
aidha hatua zifuatazo zitachukuliwa a kuendelea kuwapatia huduma za msingi watu wenye ulemavu na kuwashirikisha katika shughuli za utendaji na uongozi
b kuendeleza na kuimarisha utoaji wa mafunzo ya ufundi kwa watu wenye ulemavu na uwapatia vitendea kazi na fursa za mikopo ili waweze kujiajiri na kujitegemea
c kuendelea kulinda na kusimamia haki usawa na maendeleo ya watu wenye ulemavu kwa mujibu wa katiba sera na sheria za nchi
 sura ya nane maeneo mengine muhimu demokrasia na utawala bora utawala bora 
hatua mbalimbali zimechukuliwa na serikali kuimarisha utawala bora nchini katika kipindi cha awamu ya tatu
katika kipindi hiki cha ccm itazielekeza serikali kuendeleza utawala bora kwa kuchukua hatua zifuatazo a kuendelea kuendesha serikali kwa kufuata katiba ya nchi sheria kanuni na taratibu zilizowekwa kidemokrasia nchini kote ku anzia ngazi ya vitongoji vijiji mitaa kata wilaya mikoa hadi taifa
b kuendelea kutoa mafunzo juu ya utawala bora kwa watendaji katika ngazi zote na kuhakikisha kwamba matokeo ya mafunzo hayo yanaiweka serikali kwenye utendaji ulio wazi
c kuzingatia kwa ukamilifu haki za binadamu katika utendaji wa vyombo vya dola
d kuliimarisha jeshi la polis kwa kuliongezea uwezo wa taaluma na zana za upelelezi ili upelelezi wa kesi uwe ukikamilika haraka na hivyo kupunguza kero ya mahabusu kukaa muda mrefu magerezani
e kuendelea kupunguza msongamano magerezani
 sekta ya sheria 
ccm itazitaka serikali ziendel ee na hatua zilizoanza kuchukuliwa ili kuiboresha sekta ya sheria kusudi nayo itoe huduma bora zaidi kwa jamii
yatakayosisitizwa katika kipindi hiki ni pamoja na yafuatayo a kuzifanyia marekebisho sh eria za mirathi na zile zinazoonekana kuwakandamiza wanawake
b kulipatia ufumbuzi suala la kuanzishwa kwa mahakama ya kadhi tanzania bara
c kuanzisha na kutekeleza mpango maalumu wa kuanzisha ofisi za mahakama kuu katika kila mkoa
d kukamilisha mchakato wa kutenganisha shughuli za upelelezi na uendeshaji mashitaka
e kuziimarisha na kuzioanisha sheria zinazohusiana na mapambano dhidi ya rushwa
f kutekeleza mpango wa uboreshaji wa mfumo wa sheria hususani ujenzi wa majengo ya mahakama ya ngazi zote na kuajiri majaji na mahakimu wa kutosha
i kuweka mfumo wa kuwasa idia wananchi wasiojiweza kupata msaada wa kisheria
j kuweka mfumo utakaowezesha kutumika kwa wanasheria wa awali para legals katika mahakama za mwanzo
demokrasia na madaraka ya umma 
katika jitihada za kukuza de mokrasia na kuimarisha madaraka ya wananchi ccm itaona kwam ba serikali zinahimiza yafuatayo a kuendelea kuimarisha na kutoa elimu ya demokrasia katika ngazi zote na kujenga uvumilivu wa kisiasa nchini
b kuendelea kuimarisha mfumo wa demokrasia ya kibunge parliamentary democracy hadi katika ngazi ya halmashauri
c kujenga utamaduni unaoheshimu haki ya wananchi kujadili na kuhoji mambo yanayohusu nchi yao na kuheshimu dhamana na haki ya vyombo halali ya kutekeleza maamuzi yaliyofikiwa kihalali ili shughuli za nchi ziendelee
d kwamba vyama vya siasa vyenye usajili wa kudumu na pia vyama halali visivyo vya ki serikali vinapewa nafasi ya kuendesha shughuli zao kama ilivyokusudiwa na sheria
e kuendeleza mahusiano mazu ri kati ya wananchi na serikali zao kwa kutumia uongozi shirikishi katika kushughulikia masuala yao
f kuvihimiza vyama vyote vya siasa kujenga na kuimarisha demokrasia ndani ya vyama vyao
g kwamba vyama vya siasa vinakubaliana juu ya maadili yatakayoongoza shughuli zao miongoni mwa wananchi na kuongoza uhusiano kati ya vyama vyenyewe h kuhakikisha utaratibu uliopo wa wananchi kuchagua viongozi wao kwa misingi ya demokrasia unadumishwa i kuhakikisha kuwa wananchi wanashirikishwa katika kupanga na kusimamia maendeleo yao j kuendelea kuhimiza serikali za mitaa ziunge mkono juhudi za wananchi za kupambana na umaskini k kuhakikisha kuwa serikali za mitaa zinakuwa na mipango mizuri itakayoziongezea mapato yatakayosaidia kutoa huduma bora za jamii
mapambano dhidi ya rushwa 
serikali ya awamu ya tatu imeleta mafanikio makubwa katika vita dhidi ya rushwa
matokeo mazuri ni pamoja na ongezeko kubwa la mapato ya serikali kutokana na kuzibwa kwa mianya ya rushwa
vile vile maafisa wengi wameshitakiwa na wengine kadha kuachishwa kazi n
katika kipindi cha ccm na serikali zitaongeza jitihada za a kuendelea kuchukua hatua za kisheria kiutawala na kinidhamu kwa wale wote watakaobainika kuhusika na vitendo vya rushwa
b kujenga mazingira mazuri zaidi yatakayowapa wananchi uwezo ari na ujasiri zaidi katika kupambana na rushwa wizi na ubadhirifu wa mali ya umma
c kufuatilia malalamiko ya baadhi ya wananchi kwamba kuna watu wengi wanaolimbikiza mali nyingi kama majumba mashamba n
ku liko uwezo wa mapato halali wanayoyapata
d kuendelea kuziba mianya ya rushwa katika utendaji wa serikali
e kushughulikia kwa nguvu zaidi malalamiko ya wananchi ya kero ya rushwa ndani ya vyombo vya dola kama vile polisi na vyombo vya huduma za jamii kama hospitali shule na mahakama
f katika mafunzo ya elimu ya uraia wananchi watachochewa kuichukia rushwa katika siasa na kuwadharau viongozi watoa na wapokea rushwa
 ulinzi na usalama 
katika kipindi cha serikali za ccm zitaendelea na utekelezaji wa majukumu yafuatayo kwenye sekta hii a kuendeleza sera ya ccm ya kuwa na majeshi madogo ya ulinzi wa nchi na usalama wa raia yenye taaluma zana na vifaa vya kisasa
b kuwahamasisha wananchi ili waendelee kushiriki katika ulinzi wa maeneo yao na uhakikisha usalama wao na wa mali zao
utaratibu wa polisi jamii utawekwa kwa ajili ya kuwa na mfumo mzuri zaidi wa kushirikisha vikundi vya ulinzi wa jadi na makampuni binafsi ya ulinzi
c kuvijengea mazingira mazuri vyombo vya ulinzi na usalama na kuendelea kutatua matatizo ya makazi na maslahi ya watumishi wake
d kuongeza uwezo wa taifa wa kupambana na ujambazi na kuzagaa kwa silaha ndogo ndogo
e kuandaa upya sera ya uhamiaji itakayobainisha masuala ya uraia na ukaazi katika mazingira mapya ya kuelekea ushirikiano katika sadc na jumuiya ya afrika mashariki
f kuanzisha na kutoa vitambulisho vya uraia
g kuongeza kasi ya urejeshaji wa wakimbizi makwao kadiri hali inavyoruhusu na pia kuihimiza jumuiya ya kimataifa kusaidia uhuishaji wa mazingira na miundombinu iliyoharibiwa na kuwepo kwa wakimbizi h kuendeleza ufufuaji wa jkt uliokwisha kuanza na kuutafakari kwa undani muundo mpya unaolingana na hali ya sasa ili kutekeleza malengo ya awali ya kulinda na kujenga nchi kuimarisha umoja wa kitaifa na kuwajenga vijana katika uzalendo wa hali ya juu hifadhi ya mazingira 
katika kipindi cha se rikali za chama cha mapinduzi zitajielekeza kufanya yafutayo ka tika kuhakikisha kazi iliyoanza ya hifadhi ya mazingira inakuwa endelevu a kuendeleza juhudi za kukabilia na na tatizo la uharibifu wa mazingira na kutoa elimu kwa wananchi ili kuongeza uelewa wao kuhusu hifadhi ya mazingira
b kuhamasisha na kuwezesha utumiaji wa matanuri ya kisasa ya kuchomea mkaa yenye sifa ya kupunguza upotevu wa miti
c kutazama uwezekano wa kutumia makaa ya mawe kwa kupikia
d kuhamasisha matumizi ya majiko yenye kutumia mkaa kuni kidogo
a kujenga mwamko katika jamii wa kukabiliana na mabadiliko ya tabia ya hali ya hewa nchini climate change
b kuendeleza kampeni ya upandaji miti ambayo imekuwa ikifanywa kila mwaka na kuhakikisha kwamba miti inayopandwa inatunzwa ipasavyo na kuhimiza tabia ya kutokukata miti ovyo
c kutoa elimu kuhusu sheria ya mazingira kwa wananchi
d kuelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa kutenganisha taka ngumu ili kudhibiti uchafuzi wa mazingira
e kuhamasisha sekta binafsi kuanzisha viwanda vitakavyotumia taka ngumu kama mali ghafi
 kujenga uwezo wa kukabili majanga 
majanga ni matukio yenye asili ya maumbile au ya binadamu wenyewe ambayo husababisha athari kubwa kwa binadamu mali na mazingira
majanga makubwa ni pamoja na tsunami tetemeko la ardhi mvua za kimbunga myoto miku bwa n
matukio ya mvua za el nino na ajali ya m
bukoba ya metuonyesha umuhimu wa nchi kujiandaa kwa zana na maarifa ya uokoaji
katika miaka mitano ya ilan hii ccm itazielekeza serikali kufanya mambo yafuatayo a kwa kushirikiana na halmasha uri za jiji manispaa miji na wilaya kujenga uwezo wa kukabiliana na majanga ya moto
b kujenga uwezo wa nchi kukab iliana na dharura za ajali za halaiki katika maeneo nyeti na ya watu wengi k
red cross hospitali vyombo vya dola n
c kujenga uwezo wa vyombo vya dola wa kudhibiti na kukabiliana na majanga ya kimaumbile kama tsunami tetemeko la ardhi tufani na mvua za kimbunga mafuriko na ukame mkubwa
d kuitazama upya idara ya maafa ya serikali kwa lengo la kupata njia za kuiimarisha
utafiti na maendeleo 
tume ya sayansi na teknoloj ia ilianzishwa kwa madhumuni ya kuipa sayansi na teknolojia nafasi ya kati katika maendeleo ya nchi yetu
ilikusudiwa pia ku ongoza na kuratibu shughuli za utafiti na maendeleo zinazofany wa na taasisi mbalimbali bila uratibu
kutokana na umuhimu wa utafiti katika sayansi na teknolojia ccm itazitaka serikali kuweka mbele hatua zifuatazo a utafiti na maendeleo research and development r d pamoja na shughuli za tume ya sayansi na teknolojia kutengewa kiasi cha angalau asilimia l
 ya bajeti ya serikali kila mwaka
b kuingia katika utaratibu wa kusajili na kulinda patenting hakimiliki za matokeo ya ubunifu kwa watafiti wenyewe na kwa taifa
c kuhamasisha na kuhimiza uzalishaji kibiashara wa zana prototype zinazotokana na tafiti mbali mbali ili ziweze kusambazwa kwa watumiaji
aidha kwa upande wa kilimo kuanza uzalishaji kibiashara nchini wa mbegu bora zilizotafitiwa na kuzisambaza kwa wakulima
d kuliingiza shirika la nyumbu katika mkondo wa taasisi za utafiti pamoja na kuhimiza fani yake ya uundaji wa magari kibiashara
vyombo vya habari 
kwa kuzingatia mchango mkubwa unaotolewa na vyombo vya habari katika jamii katika kipindi cha ccm itazitaka serikali zichukue hatua zifuatazo a kuendeleza uhuru wa vyombo vya habari kwa mujibu wa sheria
b kueneza radio tanzania dar es salaam na televisheni ya taifa tvt nchi nzima na kuwa hewani kwa saa kila siku
c kuanzisha gazeti la kiswahili la serikali
 d kuinua ubora wa taaluma ya habari kwa kushirikiana na wamiliki wa vyombo vya habari vya binafsi
e kwa kushirikiana na vyombo vyao vya uwakilishi kuweka mipango ya kuwaelimisha waan dishi wenye vipa ji katika taaluma maalum ili tuanze kuwapata waandishi wanaoweza kuyasanifu na kuyachambua masuala ya uchumi siasa ulinzi n
katika vyombo mbali mbali
mambo ya nje 
mwelekeo wa sasa wa sera ya ccm ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa unaongozwa na sera ya diplomasia ya uchumi hivyo ofisi zetu za ubalozi zinahitaji ziimarishwe kiutalaamu
katika kipindi cha msisitizo utakuwa katika kuendeleza displomasia ya uchumi kwa kuchukua hatua zifuatazo a kuendelea kuiletea nchi yetu maslahi ya kiuchumi kwa kuwavutia wawekezaji wenye mitaji na teknolojia ya kisasa na watalii
b kuendeleza sera ya ujirani mwema na nchi jirani
c kushiriki katika kuimarisha jumuiya ya afrika ya mashariki jumuiya ya uchumi kusini mwa afrika sadc umoja wa nchi za afrika au umoja wa nchi zisizofungamana na upande wowote na umoja wa mataifa
d kulitangaza jina la nchi yetu na kuiletea heshima yake miongoni mwa mataifa
e kuendelea kuzishinikiza nchi tajiri kutekeleza ahadi yao ya kutenga asilimia 
 ya pato la taifa la nchi zao kwa ajili ya misaada kwa nchi maskini
 f kuielewa kinagaubaga hali halisi ya uchumi wa kimataifa unaotawaliwa na ushindani wa soko na utandawazi kuendelea kuukosoa mfumo huu maana unazikandamiza nchi za kusini na papo hapo kujua namna ya kufaidika na fursa zinazoweza kupatikana kwa maslahi yetu
g kudai mageuzi katika umoj wa mataifa kwa lengo la kuongeza sauti za nchi zinazoendelea
h kuitambua jumuiya ya watanzania wanaoishi ughaibuni tanzanian diaspora na kuweka utaratibu utakaowawezesha kuchangia maendeleo ya taifa lao
utamaduni na maendeleo ya michezo 
ccm inaamini kwamba vijana wa tanzania wana vipaji vya michezo mbali mbali kama walivyonavyo wenzao wa nchi nyingine za afrika na za dunia
kwa lengo la kuendeleza vipaji hivyo na kuendeleza utamaduni na michezo kwa jumla nchini serikali za ccm katika kipindi cha zitaelekezwa kusisitiza yafuatayo utamaduni a kuendelea kuenzi na kulinda historia mila na desturi nzuri za watu wetu na kuzitokomeza mila na desturi mbaya
b kuhimiza matumizi ya sanaa katika kuhamasisha na kuelimisha jamii kuhusu masuala mbalimbali yanayohusu maendeleo ya jamii yetu
c kuweka mipango ya kuwatambua wasanii wa aina mbalimbali pamoja na wasanii wasomi na kuimarisha mipango ya mafunzo ya sanaa hadi chuo kikuu
d kuweka mipango ya kukiimarisha kiswahili kama kielelezo cha utamaduni wetu
 michezo e kujihusisha kwa nguvu zaidi na maendeleo ya michezo nchini ili kuhakikisha kwamba ushiriki wa watanzania katika mashindano ya kima taifa unalingana na vipaji vilivyopo nchini
f kutenga maeneo kwa ajili ya shughuli za michezo na kuwahamasisha wananchi kushiriki katika shughuli za michezo
g kukamilisha ujenzi wa uwanj wa kisasa wa michezo dar es salaam na kwa jumla kuimarisha miundombinu ya michezo nchini kwa lengo la kuinua kiwango cha michezo
h kuweka mipango ya kuandaa wataalamu katika michezo mbalimbali
i kuanzisha vyuo vya michez na kutumia shule na vyuo kama chemchem ya kuwapa ta wanamichezo bora wa hadhi ya kitaifa na kimataifa
mashindano ya michezo katika shule na vyuo ni mambo muhimu sana j kusaidia viongozi wa mich ezo mbalimbali kwa mafunzo na ushauri ili kupata uongozi ulio adilifu zaidi na kupunguza migogoro isiyokuwa ya lazima
k kufufua na kuimarisha michezo ya jadi kama vile mieleka na bao
l kuweka msisitizo wa michezo kwa wanaume na kwa wanawake pamoja na mpira wa miguu kwa wanawake
 kuyaendeleza makundi mbalimbali watoto 
katika kipindi cha ccm kupitia serikali zake inakusudia kuimarisha na kuendeleza mambo yafuatayo a kuimarisha huduma za afya ya mama na mtoto katika zahanati zote katika ngazi za kata na vijiji
b kuendelea kuhakikisha kuwa watoto wanapatiwa kinga za magonjwa katika muda unaofaa
c kuimarisha utaratibu wa mashirika ya hiari na watu mbalimbali wanaoshughulikia vituo vya kulelea watoto pamoja na shule za awali
d kuimarisha na kuboresha viwanja vya kuchezea watoto katika ngazi za mitaa vijiji na vitongoji
e kuendeleza vita dhidi ya dawa za kulevya ili kuwakinga watoto wasiathirike na dawa hizo
f kuendeleza vita dhidi ya ajira ya watoto
wanawake 
chama cha mapinduzi kinatambua na kuheshimu nafasi ya wanawake katika maendeleo ya nchi kwa kuweka bayana shabaha za kuendelea kuwaendeleza kijamii kisiasa na kiuchumi
katika kipindi cha ccm itazielekeza serikali kutekeleza mambo yafuatayo a kuongeza ushiriki wa wanawake katika ngazi mbalimbali za uongozi wa kisiasa kiutendaji na nafasi za maamuzi kwa lengo la kufikia asilimia ifikapo mwaka kama ilivyokwisha azimiwa na umoja wa afrika
b kuendelea kuwahamasisha wanawake wazitumie fursa za kisiasa katika nyanja mbali mb ali zikiwemo za uchaguzi katika ngazi zote
c kuongeza nafasi na fursa katika ngazi za uteuzi kwenye utawala uongozi na menejime nti ndani ya serikali na taasisi zake
d kuendelea kupanua na kuonge za nafasi za viti maalumu katika chaguzi za mitaa vijiji vitongoji kamati za shule kamati za maji kamati za za hanati kamati mbalimbali za bunge na za taifa ubunge na uwakilishi n
e kuendelea kuwapatia wanawake fursa ya elimu ikiwemo ya uraia ili waendelee kutetea haki zao na kushiriki kwa ukamilifu katika shughuli za jamii
f kuimarisha mifuko ya mikopo mbalimbali ili waweze kufaidika zaidi
g kukamilisha taratibu na hatimaye kuunda benki ya wanawake
h kujenga mazingira mazuri ya kuziwezesha benki na asasi nyingine zinazotoa huduma ya mikopo kutoa mikopo kwa masharti nafuu kwa wanawake miongoni mwa wananchi wengine
vijana 
chama cha mapinduzi kinatambua kuwa sehemu kubwa ya jamii ya watanzania ni vi jana
changamoto kubwa ni kuwaelimisha na kuwashirikisha katika ujenzi wa nchi
 kwa kuzingatia malengo hayo ccm katika kipindi cha itazihimiza serikali zake kuwaendeleza vijana kwa kufanya yafuatayo a kuendeleza hatua za kuimarisha elimu nchini na kuhakikisha kuwa elimu hiyo inakidhi viwango vya elimu katika karne ya 
b kuona kwamba elimu ya kujitegemea elimu ya ufundi na stadi nyingine inasisitizwa
c kuona kuwa vijana wanajengeka katika ujasiri uzalendo na kupenda kuthamini ka zi na kuwa na moyo wa kujitegemea
d kuwa na mipango ya kuan daa vijana wataalamu katika fani mbalimbali za maendeleo
e kuendelea kuwahamasisha vijana ili waweze kujiunga katika vikundi mbalimbali vya ushirika ukiwemo ushirika wa kuweka na kukopa saccos
f kuhamasisha na kuimarisha utoaji wa elimu ya ufundi stadi kwa vijana ili waweze kujiajiri
g kuimarisha mfuko wa maendeleo ya vijana katika halmashauri zote ili uweze kuwanufaisha vijana wengi zaidi kwa usimamizi mzuri na kuwezesha mfuko huo kuwa endelevu
h kuhamasisha vyombo vya fedha ili vitoe mikopo yenye masharti nafuu kwa vijana
i kupanua wigo wa harakati za kiuchumi zinazozalisha ajira nyingi ili kuongeza fursa za ajira kwa vijana
j kuwaandaa vijana kwa ulinzi wa nchi yao kujenga taifa na uzalendo wa hali ya juu
 wazee 
katika kipindi cha ccm it azielekeza serikali kuendelea na uimarishaji wa mipango ya utoaji huduma kwa wazee kwa kufanya yafuatayo a kuboresha huduma kwa wazee kwenye vituo wanakoishi
b kuandaa mfumo maalumu wa huduma kwa wazee wasiojiweza kwa kuhakikisha kuwa wanapata huduma za afya ya msingi bila malipo ka tika vituo vya afya zahanati na hospitali zote za serikali
c kuendelea kuhakikisha kuwa wazee wanaostaafu katika utumishi wa serikali na taasis zake wanalipwa mafao yao bila kusumbuliwa wala kucheleweshwa
d kuendelea kutumia uzoefu hekima na busara zao kwa kadiri inavyowezekana
walemavu 
katika kipindi hiki cha chama cha mapinduzi kupitia serikali zake kitaendelea kuwashirikisha walemavu katika yafuatayo a kupanua na kuimarisha fursa za ajira kwa walemavu
b kupanua na kuimarisha fursa ya ushiriki wa walemavu katika siasa na uendeshaji uchumi wa nchi
c kuendelea kuimarisha upat ikanaji wa huduma za msingi kama vile elimu afya mikopo na kadhalika
 d kujenga mwamko wa kuzingatia mahitaji maalumu ya watu wenye ulemavu katika ujenzi na utengenezaji wa majengo yanayotumiwa na umma
wafanyakazi 
katika kipindi cha ccm itaendelea kuwa karibu na wafanyakazi na kuhakikisha kuwa serikali zinayashughulikia kwa ukamilifu na kwa wakati matatizo yao
miongoni mwa hatua zitakazochukuliwa na serikali itakuwa pamoja na a kutunga sheria mpya ya fidia kwa wafanyakazi wanaoathirika kazini
b kuwashirikisha wafanyakazi katika maamuzi yote yanayofanywa na serikali ambayo yanawagusa
c kujenga mwamko miongoni mwa wafanyakazi na waajiri kuhusu dhana ya mapatano ya pamoja collective bargaining na kusisitiza matumizi ya dhana hiyo katika kujenga mazingira ya maelewano baina ya wafanyakazi waajiri na serikali utatu
d kusimamia utekelezaji wa sheria na taratibu zinazohusu ajira za wageni
e kuanzisha chombo cha uratibu wa shughuli za hifadhi ya jamii kutokana na kuwepo kwa mifuko mingi ya hifadhi ya jamii
f kushirikiana na uongozi liopo wa wafanyakazi kuandaa mafunzo yanayohusu utetezi wa maslahi ya wafanyakazi katika mfumo wa uchumi wa us hindani wa soko na katika mazingira ya utatu
 kuhamia makao makuu dodoma 
ccm itaendelea kusisitiza na kusimamia utekelezaji wa uamuzi wa kuhamishia dodoma makao ma kuu ya serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania
katika kipindi cha hatua zifuatazo zitachukuliwa kwa lengo la kuzidisha kasi ya kuhamia dodoma a kutunga sheria ya kuitambua rasmi dodoma kuwa makao makuu ya serikali na kuweka utaratibu wa serikali kuhamia huko
b kujenga kwa kiwango cha lami barabara ya iringa dodoma arusha na kukamilisha ujenzi wa barabara ya dar es salaam dodoma mwanza kama mkakati wa kuendeleza mji wa dodoma ili uweze kuvutia vitega uchumi
c kuweka vivutio kwa sekta binafsi ili ishiriki katika uwekezaji kwenye ujenzi wa miundombinu inayohitajika katika ukuaji wa mji na ka tika uwekaji wa huduma mbali mbali zinazokidhi mahitaji ya watumishi wa serikali na wananchi kwa jumla
d kuongeza kasi ya wizara za serikali kuhamia dodoma kwa kuwa sasa serikali inajenga nyumba nyingi za kuishi watumishi
 katiba ya chama cha mapinduzi toleo la bei sh
 katiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi toleo la katiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page toleo hili la katiba ya chama cha mapinduzi la ni toleo la kumi na nne tangu katiba hii itungwe kwa mara ya kwanza mwaka 
kwa hali hii ni toleo ambalo limezingatia na kuweka pamoja marekebisho yaliyofanywa katika katiba ya chama cha mapinduzi ya matoleo ya machi septemba na 
katiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi iyaliyomo uk
azimio la mkutano mkuu wa taifa wa pamoja wa tanu na asp 
sehemu ya kwanza jina imani na madhumuni 
sehemu ya pili wanachama na uongozi 
sehemu ya tatu i vikao vya shina ii vikao vya tawi iii vikao vya kata wadi iv vikao vya jimbo v vikao vya wilaya vi vikao vya mkoa vii vikao vya taifa 
sehemu ya nne wazee na jumuiya za wananchi 
sehemu ya tano mengineyo 
ahadi za wanachama wa chama cha mapinduzi 
katiba kanuni na taratibu za utekelezaji katiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi katiba ya chama cha mapinduzi azimio la mkutano mkuu wa taifa wa pamoja wa tanu na asp kwa kuwa mkutano mkuu wa taifa wa pamoja kwaniaba ya wana tanu na wana asp kwa pamojaunaelewa na kukubali kwamba jukumu letu katikahistoria ya taifa ni kuimarisha umoja kuletamapinduzi ya kijamaa tanzania na kuendelezamapambano ya ukombozi katika afrika na koteduniani kwa kuwa tunatambua kuwa mapambano ya kujenga ujamaa katika tanzania na kushiriki kwetu kwaukamilifu katika harakati za mapinduzi ya afrika nadunia kunahitaji chombo madhubuti chauongozi kinachounganisha fikira na vitendo vyawafanyakazi na wakulima kwa kuwa tunazingatia na kuthamini kazi nzuri ya kimapinduzi na ya mafanikio makubwailiyokwishafanywa na tanu na asp katikakumwondoa mwafrika kutoka kwenye unyonge wakunyonywa kunyanyaswa na kudharauliwa nakumfikisha kwenye uhuru na kuheshimiwa kwa kuwa tunatambua kuwa umoja wa tanu na asp unatokana na ushirikiano wetu wa miaka mingi tanguwakati wa mapambano ya kupigania uhuru hadi sasa na unatokana pia na siasa yetu moja ya ujamaa nakujitegemea katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kwa kuwa tunatambua pia kwamba kuweko kwa vyama viwili katika mazingira ya chama kimoja chasiasa kunapunguza upeo wa nguvu na umoja wetukatika kuendeleza mapambano ya kujenga ujamaanchini na kushiriki kwa pamoja kwa ukamilifu katikaharakati za mapinduzi ya tanzania ya afrika na yadunia kwa kuwa kihistoria tumeongozwa na kumbukumbu ya kitendo kama hiki cha kimapinduzi na busaraambacho waanzilishi wa tanu chini ya uongozi wamwalimu julius k
nyerere walikifanya hapo awali chakuvunja chama cha african association na kuundatanu na waanzilishi wa asp chini ya uongozi wamarehemu abeid amani karume walikifanya hapoawali cha kuvunja vyama vya african association nashiraz association na kuunda asp shabaha yao woteikiwa ni kuunda chama kipya madhubuti na chakimapinduzi chenye uwezo mkubwa zaidi wakuongoza mapambano ya wananchi wetu katikamazingira mapya ya wakati huo
kwa hiyo basi sisi wajumbe wa mkutano mkuu wa taifa wa pamoja wa tanu na asp tuliokutana leotarehe januari mjini dar es salaam chini ya uongozi wa pamoja wa mwalimu juliusk
nyerere rais wa tanu na ndugu aboudjumbe rais wa asp kwa kauli moja tunaamuana kutamka rasmi kuvunjwa kwatanganyikaafrican national union tanu nakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi afro shirazi party asp ifikapo tarehe februari na wakati huo huo kuundwakwa chama kipya cha pekee na chenye uwezowa mwisho katika mambo yote kwa mujibu wakatiba
 vyama vya tanu na asp vinavunjwa kwa taadhima kubwa
tanu na asp havikuamuakujivunja kama vyama kwa kuwa vimeshindwakutekeleza jukumu lao
kwa hakika tanu naasp ni vyama vilivyopata mafanikio ya kipekeekatika afrika katika kulitekeleza jukumu lakihistoria na mafanikio hayo ndiyo leoyamewezesha kitendo hiki cha vyama viwilikujivunja vyenyewe
tanu na aspvitaheshimiwa siku zote kama viungo muhimukatika historia ya mapambano ya ukomboziwa taifa letu na wa bara la afrika nawaanzilishi wa tanu na asp watakumbukwadaima kama mashujaa wa taifa letuwaliotuwezesha leo kupiga hatua hii yakufungua ukurasa mpya katika historia yatanzania
 tumeamua kwa pamoja kuunda chama kipya cha kuendeleza mapinduzi ya kijamaa nchinitanzania na mapambano ya ukombozi waafrika juu ya misingi iliyojengwa na tanu naasp
chama tunachokiunda tunataka kiwe chombo madhubuti katika muundo wake na hasa katika fikrakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi zake na vitendo vyake vya kimapinduzi vya kufutilia mbali aina zote za unyonyaji nchini na kupambana najaribio lolote lile la mtu kumuonea mtu au shirika auchombo cha nchi kuonea na kudhalilisha wananchi kudhoofisha uchumi au kuzorotesha maendeleo yataifa chama tunachokiunda tunataka kishike barabara hatamu za uongozi wa shughuli zote za umma kwamaslahi ya wafanyakazi na wakulima wa taifa letu chama tunachokiunda tunataka kiwe kiungo kati ya wanamapinduzi wa tanzania na wanamapinduziwenzetu kokote waliko
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi sehemu ya kwanza jina imani na madhumuni 
jina la chama litakuwa chama cha mapinduzi kwa kifupi ccm
makao makuu ya ccm yatakuwa dodoma na kutakuwa na afisi kuu ya chama chamapinduzi zanzibar na ofisi ndogo ya makaomakuu dar es salaam
bendera ya ccm itakuwa na rangi ya kijani kibichi ambayo itakuwa na alama ya jembe alama ya mkulima na nyundo alama yamfanyakazi kwenye pembe ya juu upande wamlingoti
chama cha mapinduzi kinaamini kwamba binadamu wote ni sawa
 kila mtu anastahili heshima ya kutambuliwa na kuthaminiwa utu wake
 ujamaa na kujitegemea ndiyo njia pekee ya kujenga jamii ya watu waliosawa na huru
kwa hiyo malengo na madhumuni ya ccm yatakuwa yafuatayo kushinda katika uchaguzi wa serikali kuu na serikali za mitaa tanzania barajina la chama makao makuu ya chama bendera ya ccm imani ya ccm malengo na madhumuni yaccmkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi na zanzibar ili kuunda na kushika serikali kuu na serikali za mitaa katikajamhuri ya uungano wa tanzania kwa upande mmoja na zanzibar kwaupande wa pili
 kulinda na kudumisha uhuru wa nchi yetu na raia wake
 kuhimiza ujenzi wa ujamaa na kujitegemea kwa mujibu wa azimio laarusha
 kusimamia utekelezaji wa siasa ya ccm pamoja na kuendeleza fikra zaviongozi waasisi wa vyama vya tanuna asp kama zilivyofafanuliwa katikamaandiko mbali mbali ya vyama hivyo
 kuona kwamba kila mtu anayo haki ya kupata kutoka katika jamii hifadhi yamaisha yake na mali yake kwa mujibuwa sheria
 kuona kwamba katika nchi yetu kila mtu aliye na uwezo wa kufanya kazianafanya kazi na kazi maana yake nishughuli yoyote halali inayompatia mturiziki yake
 kusimamia haki na maendeleo ya wakulima wafanyakazi na wananchikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wengine wenye shughuli halali za kujitegemea na hasa kuona kwambakila mtu ana haki ya kupata malipoyanayostahili kutokana na kazi yake
 kuona kwamba kwa kutumia vikao vilivyowekwa raia anayo haki yakushiriki kwa ukamilifu katika kufikiauamuzi wa mambo ya taifa nayanayomhusu na kwamba anaouhuru wa kutoa mawazo yake wakwenda anakotaka wa kuamini dinianayotaka na kukutana na watuwengine maadamu havunji sheria autaratibu zilizowekwa
 kuona kwamba nchi yetu inatawaliwa kwa misingi ya kidemokrasia na yakijamaa
 kuhifadhi kukuza na kudumisha imani na moyo wa kimapinduzi miongonimwa watanzania pamoja na ushirikianona wanamapinduzi wenzetu kokotewaliko
 kuweka na kudumisha heshima ya binadamu kwa kufuata barabara kanuniza tangazo la dunia la haki zabinadamu
 kuona kwamba dola inakuwa mhimili wa uchumi wa taifa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuona kwamba serikali na vyombo vyote vya umma vinasaidia kwavitendo kuanzishwa na kuendelezashughuli za ushirika na za ujamaa nashughuli nyinginezo halali za wananchiza kujitegemea
 kuona kwamba matumizi ya utajiri wa taifa yanatilia mkazo maendeleo yawananchi na hasa jitihada zakuondosha umasikini ujinga namaradhi
 kuona kwamba serikali na vyombo vyote vya umma vinatoa nafasi zilizosawa kwa raia wote wanawake nawanaume bila kujali rangi kabila dini au hali ya mtu
 kuona kwamba katika nchi yetu hakuna aina yoyote ya dhuluma vitisho ubaguzi rushwa uonevu na auupendeleo
 kuendelea kupiga vita ukoloni mamboleo ubeberu na ubaguziwa aina yoyote
 kuimarisha uhusiano mwema na vyama vyote vya siasa vya nchinyingine vyenye itikadi kama ya ccmambavyo kweli vinapinga ukoloni katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi ukoloni mamboleo ubeberu na ubaguzi wa aina yoyote
 kushirikiana na vyama vingine katika afrika kwa madhumuni ya kuletaumoja wa afrika na kuona kwambaserikali inaendeleza na kuimarishaujirani mwema
katika katiba hii maneno yafuatayo yatakuwa na maana inayoonyeshwa kwa kilaneno linalohusika wabunge wa aina nyingine maana yake ni wabunge wa viti maalum wabunge wakuteuliwa pamoja na wabunge wa bunge laafrika mashariki wanaotokana na ccm
wawakilishi maana yake ni wajumbe wa baraza la wawakilishi la zanzibar wanaotokanana ccm
kanuni zinazohusika maana yake ni kanuni za ccm zinazohusika zilizoorodheshwa katikanyongeza b ya katiba hii
kwa ajili ya kuondoa utata unaoweza kujitokeza inafafanuliwa zaidi kwamba endapokanuni yoyote itaonekana kuwa inapingana namasharti ya katiba hii masharti ya katibandiyo yatakayofuatwa
ufafanuzikatiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi sehemu ya pili wanachama na viongozi fungu la wanachama 
kila mtu aliyekuwa mwanachama wa tanu au wa asp mara kabla ya kuvunjwa kwa vyamahivyo na aliyekuwa anatimiza masharti yauanachama wake atakuwa mwanachama wachama cha mapinduzi isipokuwa kamaatakataa mwenyewe
raia yeyote wa tanzania mwenye umri usiopungua miaka anaweza kuwamwanachama wa chama cha mapinduziiwapo anakubali imani malengo namadhumuni ya ccm
mtu atakayekubaliwa kuingia katika ccm au kuendelea kuwa mwanachama ni yuleanayetimiza masharti yafuatayo kuwa mtu anayeheshimu watu
 kuwa mtu anayefanya juhudi ya kuielewa kuieleza kuitetea nakuitekeleza itikadi na siasa ya ccm
wanachamawaasisi wanachama wapya masharti ya uanachamakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuwa mtu mwenye kuamini kuwa kazi ni kipimo cha utu na kuitekeleza imanihiyo kwa vitendo
 kuwa mtu anayependa kushirikiana na wenzake
 kuwa mtu ambaye siku zote yuko mstari wa mbele katika utekelezaji wamambo yote ya umma kulingana namiongozo ya ccm
 kuwa wakati wote ni mfano wa tabia nzuri kwa vitendo vyake na kauli yake kuwa mwaminifu na kutokuwa mlevi aumzururaji
 kuwa ama mkulima mfanyakazi au mwenye shughuli nyingine yoyote halaliya kujitegemea
mtu atakayetaka kuwa mwanachama atajaza fomu ya maombi na kuipeleka kwa katibu watawi anapoishi
kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya tawi itafikiria na kutoa uamuzi wa mwishokuhusu maombi ya uanachama
ccm itakuwa na mpango wa kutoa mafunzo kwa wanachama wake juu ya imani malengona madhumuni ya siasa ya ccm kwa jumla
utaratibu wakuombauanachama utaratibu wa kufikiriamaombi yauanachama mafunzo kwa wanachamakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 mtu akikubali kuwa mwanachama itabidi atekeleze haya yafuatayo a atatoa kiingilio cha uanachama
b atalipa ada ya uanachama kila mwezi isipokuwa kama akipendaanaweza kulipa ada ya mwaka mzimamara moja
c tatoa michango yoyote itakayoamuliwa
 viwango vya kiingilio ada na michango vitawekwa na halmashauri kuu ya taifa
 uanachama wa mwanachama utakwisha kwa a kufariki
b kujiuzulu mwenyewe
c kuachishwa kwa mujibu wa katiba
d kufukuzwa kwa mujibu wa katiba
e kutotimiza masharti ya uanachama
f kujiunga na chama kingine chochote cha siasa
 mwanachama ambaye uanachama wake unakwisha kwa sababu yoyote ilehatarudishiwa kiingilio alichokitoa adaaliyotoa wala michango yoyotealiyoitoa
kiingilio naada za uanachama kuondoka katikachamakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mwanachama aliyeachishwa au kufukuzwa uanachama akitaka kuingiatena katika ccm itabidi aombe upya na atapeleka maombi yake hayo amakatika halmashauri kuu ya wilaya amakikao kilichomwachisha au kumfukuzauanachama
 mwanachama aliyejiuzulu akitaka kuingia tena katika ccm ataombaupya kwa kufuata utaratibu wa kuombauanachama kwa mujibu wa katiba yaccm
mwanachama yeyote atakuwa na haki zifuatazo haki ya kushiriki katika shughuli zote za ccm kwa kufuata utaratibu uliowekwa
 haki ya kuhudhuria na kutoa maoni yake katika mikutano ya ccm paleambapo anahusika kwa mujibu wakatiba
 haki ya kuomba kuchaguliwa kuwa kiongozi wa ccm na ya kuchaguaviongozi wake wa ccm kwa mujibu wa katiba kanuni na taratibu za ccm
 haki ya kujitetea au kutoa maelezo yake mbele ya kikao cha ccmhaki zamwanachamakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kinachohusika katika mashtaka yoyote yaliyotolewa juu yake pamoja na hakiya kukata rufani ya kwenda katika kikaocha juu zaidi cha ccm kama kipoendapo hakuridhika na hukumuiliyotolewa
 haki ya kumuona kiongozi yeyote wa ccm maadam awe amefuata utaratibuuliowekwa
 haki ya kupiga kura yake ya maoni kwa wagombea wa ccm wa nafasi zaudiwani wa kata wadi ubunge nauwakilishi wa jimbo kwa kufuatamasharti ya kanuni za ccm
kila mwanachama atakuwa na wajibu ufuatao kujua kwamba chama cha mapinduzi ndicho chenye nguvu uwezo nakwamba nguvu hizo zinatokana naumoja wa wanachama fikira sahihi zaccm na kukubalika kwake na umma
kwa hiyo kulinda na kuendelezamambo hayo ni wajibu wa kwanza wakila mwanachama
 kutumikia nchi yake na watu wake wote kwa kutekeleza wajibu wake bila hofu chuki wala upendeleo wa nafsi yake rafiki au jamaa
wajibu wamwanachamakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kujitolea nafsi yake kuondosha umasikini ujinga maradhi nadhuluma na kwa jumla kushirikianana wenzake wote katika kujenga nchiyetu
 kuwa wakati wote mkweli mwaminifu na raia mwema wa tanzania
 kukiri kwa imani na kutekeleza kwa vitendo siasa ya ccm ya ujamaa nakujitegemea
 kujielimisha kwa kadiri ya uwezo wake na kutumia elimu hiyo kwa faida yawote
 kuwa tayari kujikosoa na kukosolewa ili kuweza kuwa na msimamo sahihi wasiasa ya ccm
 kuwa wakati wowote hadaiwi ada zozote za uanachama
 kuhudhuria mikutano ya ccm inayomhusu
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi fungu la ii viongozi 
kiongozi wa ccm ni kila mwanachama mwenye dhamana yoyote katika ccmaliyechaguliwa au kuteuliwa kwa mujibu wakatiba
pam oja na kutimiza masharti ya uanachama kama yalivyoelezwa katika katiba kiongozisharti pia awe na sifa zifuatazo awe ni mtu aliyetosheka na asiwe mtu aliyetawaliwa na tamaa
 awe ni mtu anayependa kueneza matunda ya uhuru kwa wananchi wotekwa ajili ya manufaa yao na maendeleoya taifa kwa jumla
 awe na sifa nyin gine kama zilivyowekwa katika kanuni zinazohusika
ni mwiko kwa kiongozi kutumia madaraka aliyopewa ama kwa ajili ya manufaa yake binafsi au kwaupendeleo au kwa namna yoyoteambayo ni kinyume cha lengolililokusudiwa madaraka hayo
maana yakiongozi sifa za kiongozi miiko ya kiongozikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kupokea mapato ya kificho kutoa au kupokea rushwa kushiriki katikamambo yoyote ya magendo au mambomengine yaliyo kinyume cha lengolililokusudiwa madaraka hayo
 miiko mingine ya viongozi itakuwa kama ilivyowekwa katika kanunizinazohusika
 uongozi wa kiongozi utakoma kwa a kufariki b kujiuzulu mwenyewe
c ku achishwa kwa mujibu wa katiba
d kuf ukuzwa kwa mujibu wa katiba
e kung atuka kuacha kazi
f kujiunga na chama kingine chochote cha siasa
 kiongozi aliyeachishwa au kufukuzwa uongozi anaweza kuomba tena nafasiya uongozi wowote na maombi yakeyatafikiriwa na kutolewa uamuzi nakikao kilichomwachisha au kumfukuzauongozi
kuondokakatikauongozikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 mwanachama anayeomba nafasi ya uongozi wa aina yoyote katika ccmhatakubaliwa kuwa amechaguliwa mpaka aweamepata zaidi ya nusu ya kura halali zilizopigwa
 katika uchaguzi wa kujaza nafasi nyingi kwa pamoja ushindi utahesabiwa kwa kufuatawingi wa kura alizopata mwombaji wa nafasihiyo zaidi ya wenzake bila kujali kama kurahizo zinafikia nusu ya kura halali zilizopigwa
 kanuni za uchaguzi wa ccm zitaweka vifungu mahsusi vitakavyowezesha uwakilishiwa wanawake katika vikao vya ccm hatimayekuwa si chini ya asilimia ya wajumbe wotewanaochaguliwa kujaza nafasi za makundi kwa kila ngazi ya uongozi wa chama
kiwango chakura katikauchaguzi waviongozikatiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi sehemu ya tatu vikao vya ccm fungu la vikao vya shina 
kikao cha mwanzo kabisa cha ccm kitakuwa ni kikao cha shina
hapa ndipo kilamwanachama atadhihirisha uanachama wakekwa kutekeleza kwa vitendo wajibu wake wauanachama
aidha hapa ndipo alamazinazokitambulisha chama kama vile bendera zitakapoanzia kutumika
 kuta kuwa na aina zifu atazo za mashina i mashina ya ndani ya nchi a mashina yaliyoundwa katika maeneo ya makazi katikanyumba kumi zilizohesabiwa nakuwekwa pamoja kwamadhumuni ya kuunda shina
b mash ina maalum yaliyoundwa katika ofisi za ccm jumuiya zawanainchi zinazoongozwa naccm na taasisi nyingine zaccm
shina aina za mashinakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c mashina ya wakereketwa maskani yaliyoundwa nawanachama wa ccm katikamaeneo husika baada yakupata idhini ya kamati yasiasa ya wilaya
ii mashina ya nje ya nchi mashina yaliyoundwa nje ya nchikatika maeneo wanakoishi wanachamawa ccm baada ya kupata idhini yakamati kuu ya halmashauri kuu yataifa
 ili wanachama waweze kuunda shina idadi yao isiwe chini ya watano
 kila shina la eneo la makazi au lililo nje ya nchi na kila shina maalum litachaguakiongozi wa shina kwa mujibu wautaratibu uliowekwa ambaye atajulikanakama balozi wa shina
aidha kila shinala wakereketwa maskani litachaguakiongozi wa shina kwa utaratibuuliowekwa ambaye atajulikana kamamwenyekiti wa shina la wakereketwaau la maskani
 kila shina lenye wanachama wasiopungua kumi litachaguakamati itakayoitwa kamati ya uongoziya shina yenye wajumbe watanokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi akiwemo balozi mwenyekiti wa shina hilo
katibu wa shina atachaguliwa nakamati ya uongozi ya shina
pamoja na wajibu mwingine wowote unaowahusu wanachama kwa jumla kila shinalitakuwa na wajibu ufuatao kulinda na kuendeleza siasa ya ccm katika shina
 kuona kwamba unakuwepo ulinzi na usalama wa umma katika eneo lake
kueneza itikadi na siasa ya ccm katika shina
 kutekeleza ipasavyo maamuzi na maagizo ya ngazi za juu ya ccm na yaserikali pamoja na shughuli nyinginezoza umma
kutakuwa na vikao vifuatavyo vya ccm katika kila shina mkutano wa mwaka wa ccm wa shina
 mkutano wa wanachama wote wa shina
 kamati ya uongozi ya shina pale panapohusika
 mkutano wa mwaka wa ccm wa shina utakuwa na wajumbe wafuatao wajibu washina vikao vya ccmvya shina mkutano wa mwaka waccmwa shinakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi a balozi mwenyekiti wa shina b wajumbe wa kamati ya uongozi ya shina pale panapohusikakwa mujibu wa katiba
c wanach ama wengine wote wa shina hilo
 mkutano wa mwaka wa ccm wa shina ndicho kikao kikuu cha ccm katikashina
 mkutano wa mwaka wa ccm wa shina utafanyika kwa kawaida mara moja kwamwaka lakini unaweza kufanyikawakati wowote mwingine endapoitatokea haja ya kufanya hivyo au kwamaagizo ya vikao vya juu
 balozi mwenyekiti wa shina ataongoza mkutano wa mwaka wa ccm wa shina
lakini balozi mwenyekiti wa shinaasipoweza kuhudhuria mkutanounaweza kumchagua mjumbemwingine yeyote miongoni mwao kuwamwenyekiti wa muda wa mkutano huo
kazi za mkutano wa mwaka wa ccm wa shina zitakuwa zifuatazo kufikiria taarifa ya kazi za ccm katika shina na kutoa maelekezo yautekelezaji wa siasa ya ccm kwakipindi kijacho
kazi zamkutanowa mwaka waccm wa shinakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuzungumzia mambo yote yanayohusu maendeleo kwa jumla katika shina
 kuhakikisha kwamba maazimio na maagizo ya ngazi za juu yanatekelezwaipasavyo
 unapofika wakati wa uchaguzi mkutano wa mwaka wa ccm wa shinautashughulikia mambo yafuatayo a kumchagua balozi mwenyekiti wa shina
b kuwachagua wajumbe wa kamati ya uongozi ya shinapale panapohusika
 kutakuwa na mkutano wa wanachama wote wa shina kwa kila shina
 mkutano wa wanachama wote wa shina utazungumzia mambo yenyemaslahi ya ccm na ya wananchi mahalipale shina lilipo kama vile shughuli zaulinzi na usalama maendeleo katikashina na kufikisha mapendekezo yawanachama katika vikao vya juu
 utawapigia kura za maoni wana ccm wanaogombea nafasi ya mwenyekiti wakitongoji mtaa wakati wa uchaguzi waserikali za mitaa
mkutano wawanachamawote wa shinakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mkutano wa wanachama wote utafanyika kwa kawaida si chini yamara moja kwa mwezi
 kiwango cha mahudhurio katika mikutano ya wanachama wote katikashina kitakuwa ni zaidi ya theluthi mojaya wajumbe walio na haki yakuhudhuria kikao hicho
 balozi mwenyekiti wa shina ataongoza mkutano wa wanachama wote washina lakini asipoweza kuhudhuria mkutano utamchagua mjumbemwingine yeyote miongoni mwao kuwamwenyekiti wa muda wa mkutano huo
kam ati ya uongozi ya shina pale panapohusika kwa mujibu wa katiba itakuwana wajumbe wafuatao balozi mwenyekiti wa shina wajumbe wanne wa kamati ya uongozi ya shina
kazi za kamati ya uongozi ya shina zitakuwa zifuatazo kuongoza na kusimamia utekelezaji wa maamuzi yote ya ccm na utendaji kazikatika shina
kamati yauongozi yashina kazi za kamati ya uongozi yashinakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuandaa shughuli za vikao vyote vya ccm vya shina
 balozi mwenyekiti wa shina atachaguliwa na mkutano wa mwakawa ccm wa shina
atakuwa katika nafasi ya uongozi kwamuda wa miaka mitano lakini anawezakuchaguliwa tena baada ya muda huokumalizika
 atakuwa na madaraka ya kuangalia mambo ya ccm na utendaji kazi katikashina
 atakuwa kiungo cha wanachama wote katika shina
 atakuwa ndiye mwenezi na mhamasishaji mkuu wa siasa ya ccm katika eneo lake
 atakuwa na wajibu wa kuwaeleza wanachama maamuzi yote ya ccm kuwaongoza na kuwashirikisha katikautekelezaji wa maamuzi hayo nakufikisha mapendekezo ya wanachamakatika vikao vya juu
 atakuwa na wajibu wa kufuatilia utekelezaji wa mambo yote ya siasakatika shina lake
balozi washinakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi atakuwa na wajibu wa kujenga uhusiano mwema wa wakazi wa shinalake kwa lengo la kuunda mazingiraya amani na utulivu
 ataongoza kamati ya uongozi ya shina pale panapohusika
 atakuwa mwenyekiti wa mkutano wa mwaka wa ccm wa shina na mkutanowa wanachama wote wa shina
 katika mikutano anayoongoza zaidi ya kuwa na kura yake ya kawaida atakuwa pia na kura ya uamuzi endapokura za wajumbe wanaoafiki nawasioafiki zitalingana
isipokuwa kwamba kama kikao anachokiongoza ni kikao chauchaguzi mwenyekiti atakuwa nakura yake ya kawaida tu
hatakuwa nahaki ya kutumia kura yake ya uamuziendapo kura za wajumbe zimelingana
wajumbe wa kikao wataendeleakupiga kura mpaka hapo mshindiatakapopatikana
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi fungu la ii vikao vya tawi 
 kutakuwa na aina nne za matawi ya ccm kama ifuatavyo a matawi ambayo yameundwa vijijini ambayo yataitwa matawiya vijijini
b matawi ambayo yameundwa katika maeneo wanayoishi watumijini ambayo yataitwa matawiya mitaani
c matawi maalum ambayo yameundwa kwenye ofisi zaccm taasisi za ccm nataasisi nyingine zinazoongozwana ccm
d matawi ambayo yameundwa nje ya nchi yenye wanachama waccm wengi wanaoishi katikasehemu mbalimbali za nchi hiyona ambao wana mashina yao
matawi haya yatafunguliwa kwaidhini ya kamati kuu
 tawi litafunguliwa tu iwapo mahali hapo panapohusika kuna wanachamawasiopungua hamsini na wasiozidi miasita
aina za matawiya ccmkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
kutakuwa na vikao vifuatavyo vya ccm katika kila tawi mkutano mkuu wa ccm wa tawi
 mkutano wa wanachama wote wa tawi
 halmashauri kuu ya ccm ya tawi
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya tawi
 sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya tawi
 mkutano mkuu wa ccm wa tawi utakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa tawi
b katibu wa ccm wa tawi
c katibu wa siasa na uenezi wa tawi
d katibu wa uchumi na fedha wa tawi
e wajumbe wote wa halmashauri kuu ya ccm ya tawi
f mwen yekiti wa serikali ya kijiji mtaa kitongoji anayetokanana ccm anayeishi katika tawihilo
vikao vyaccmvya tawi mkutano mkuu wa ccm watawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi g wajum be wote wa mkutano mkuu wa ccm wa kata wadiwaliomo katika tawi hilo
h wajumbe wote wa mkutano mkuu wa ccm wa wilayawaliomo katika tawi hilo
i mabalozi wa mashina wa tawi hilo
j wen yeviti wa mashina ya wakereketwa maskani ya tawihilo
k mwenyekiti na katibu wa tawi wa jumuiya inayoongozwa auiliyo jishirikisha na ccm namjumbe mmoja mwingineambaye ni mwanachama waccm aliyechaguli wa na kilajumuiya iliyomo katika tawi hilo
l diwa ni anayetokana na ccm anayeishi katika tawi hilo
m wanachama wengine wote wa tawi hilo
 mkutano mkuu wa ccm wa tawi ndicho kikao kikuu cha ccm katikatawi
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mkutano mkuu wa ccm wa tawi utafanyika kwa kawaida mara mojakwa mwaka lakini unaweza kufanyikawakati wowote mwingine endapoitatokea haja ya kufanya hivyo au kwamaagizo ya kikao cha juu
 mwenyekiti wa ccm wa tawi ataongoza mkutano mkuu wa ccm watawi
lakini mwenyekiti asipowezakuhudhuria mkutano huo unawezakumchagua mjumbe mwingine yeyotemiongoni mwao kuwa mwenyekiti wamuda wa mkutano huo
kazi za mkutano mkuu wa ccm wa tawi zitakuwa zifuatazo kupokea na kujadili taarifa ya kazi za ccm katika tawi iliyotolewa nahalmashauri kuu ya ccm ya tawi nakutoa maelekezo ya utekelezaji wasiasa ya ccm kwa kipindi kijacho
 kuhakikisha kwamba maazimio na maagizo ya ngazi za juu yanatekelezwaipasavyo
 kuzungumzia mambo yote yanayohusu ulinzi na usalama na maendeleo kwajumla katika tawi hilo
 unapofika wakati wa uchaguzi mkutano mkuu wa ccm wa tawikazi zamkutanomkuu wa ccmwa tawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi utashughulikia mambo yafuatayo a kumchagua mwenyekiti wa ccm wa tawi
b kuw achagua wajumbe watano wa kuhudhuria mkutano mkuuwa ccm wa kata wadi
c kumchagua mjumbe mmoja wa kuhudhuria mkutano mkuu waccm wa jimbo na wa wilaya
d kuwachagua wajumbe kumi wa kuingia katika halmashauri kuuya ccm ya tawi
 kuunda kamati za mkutano mkuu wa ccm wa tawi kwa kadriitakavyoonekana inafaa
 kutakuwa na mkutano wa wanachama wote wa ccm katika kila tawi
 mkutano huo utazungumzia mambo yaliyo na maslahi ya ccm na yawananchi mahali pale tawi lilipo kamavile shughuli za ulinzi na usalama namaendeleo katika tawi
 mkutano wa wanachama wote utafanyika kwa kawaida mara mojakatika kila miezi mitatu lakini unawezamkutano wawanachama wote wa tawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kufanyika wakati wowote endapo itatokea haja ya kufanya hivyo au kwamaagizo ya kikao cha juu
 kiwango cha mahudhurio katika mikutano ya wanachama wote katikatawi kitakuwa zaidi ya theluthi moja yawajumbe wake wenye haki yakuhudhuria kikao hicho
 mwenyekiti wa ccm wa tawi ataongoza mkutano wa wanachamawote wa tawi lakini mwenyekitiasipoweza kuhudhuria mkutanoutamchagua mjumbe mwingine yeyotemiongoni mwao kuwa mwenyekiti wamuda wa mkutano huo
 siku ya kupiga kura za maoni kwa wagombea wa ngazi za kijiji na mtaa wana ccm wote watapiga kura zao zamaoni wakiwa katimka matawi ya vijijiniau mitaani ambako wanaishi naambako wao ni wanachama
 halmashauri kuu ya ccm ya tawi itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa tawi
b katibu wa ccm wa tawi
c katibu wa siasa na uenezi wa tawi
halmashaurikuu ya ccmya tawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d katibu wa uchumi na fedha wa tawi
e wajum be kumi waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm watawi
f wajum be watano wa mkutano mkuu wa ccm wa kata wadiwaliochaguliwa na mkutanomkuu wa ccm wa tawi hilo
g mwen yekiti wa serikali ya kijiji mtaaanayetokana na ccmanayeishi katika tawi hilo
h mjumbe mmoja wa mkutano mkuu wa ccm wa wilayaaliyechaguliwa na mkutanomkuu wa ccm wa tawi hilo
i mwen yekiti na katibu wa tawi wa jumuiya inayoongozwa auiliyojishirikisha na ccm namjumbe mmoja mwingineambaye ni mwanachama waccm aliyechaguliwa na kilajumuiya inayohusika iliyomokatika tawi hilo
j wen yeviti wa vitongoji wanaotokana na ccmwanaoishi katika tawi hilo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi k diwani anayetokana na ccm anayeishi katika tawi hilo
l mabalozi wenyeviti wote wa mashina katika tawi hilo
 halmashauri kuu ya ccm ya tawi itafanya mikutano yake ya kawaidamara moja kila miezi mitatu lakiniinaweza kufanya mkutano usiokuwa wakawaida wakati wowote endapoitatokea haja ya kufanya hivyo
 mwenyekiti wa ccm wa tawi ataongoza mkutano wa halmashaurikuu ya ccm ya tawi
lakini mwenyekitiasipoweza kuhudhuria katibu wa ccm wa tawi atakuwa mwenyekiti wamuda wa mkutano huo
kazi za halmashauri kuu ya ccm ya kila tawi zitakuwa zifuatazo kuongoza na kusimamia ujenzi wa ujamaa na kujitegemea katika eneo latawi
 kueneza siasa na kueleza mipango ya ccm kwa wanachama wote wa tawina kutafuta kila njia inayofaa yakuimarisha ccm katika eneo la tawi
kazi zahalmashaurikuu ya ccmya tawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kutoa msukumo wa utekelezaji wa ilani ya uchag uzi ya ccm na kufanya kampeni za uchaguzi nakampeni nyinginezo katika tawi
 kuona kwamba unakuwepo ulinzi na usalama katika eneo la tawi
 kuangalia mwenendo na vitendo vya wanachama na viongozi wa ccmkatika tawi na inapolazimu kutoataarifa kwa vikao vya ccmvinavyohusika
 kuongoza mashina ya tawi hilo katika vitendo na njia zinazofaa za kuimarishaccm
 kufikisha maazimio na maagizo ya vikao vya ccm vya juu kwawanachama na kufikishamapendekezo ya wanachama katikavikao vya juu
 unapofika wakati wa uchaguzi halmashauri kuu ya ccm ya tawiitashughulikia mambo yafuatayo a kufikiria na kufanya uteuzi wa mwisho wa wanachamawanaoomba nafasi za uongoziwa shina la ccm na za uongoziwa shina la uvccm
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi b kumchagua katibu wa ccm wa tawi c kumchagua katibu wa siasa na uenezi wa tawi
d kumchagua katibu wa uchumi na fedha wa tawi
e kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yaccm ya kata wadi juu yawanachama wa ccmwanoomba kugombea uenyekitiwa vitongoji kwa mujibu washeria za uchaguzi wa serikaliza mitaa
f kuw achagua wajumbe watano wa kuingia katika kamati yasiasa ya halmashauri kuu yaccm ya tawi kutoka miongonimwao
 kujaza nafasi wazi za uongozi zinazotokea katika tawi isipokuwanafasi ya mwenyekiti wa ccm wa tawi
 kuunda kamati ndogo za utekelezaji kama itakavyoonekana inafaa kwa ajiliya utekelezaji bora zaidi wa siasa nakazi za ccm katika tawi
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kupokea na kujadili taarifa za kamati ndogo za utekelezaji wa kazi za ccmkatika tawi
 kupokea kuzingatia na kuamua juu ya mapendekezo ya vikao vya ccm vilivyochini yake
 kuunda kamati ya usalama na maadili ya ccm ya tawi
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya tawi itakuwa na wajumbewafuatao a mwenyekiti wa ccm wa tawi
b katibu wa ccm wa tawi
c katibu wa siasa na uenezi wa tawi
d katibu wa uchumi na fedha wa tawi
e wajumbe atano waliochaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yatawi kutoka miongoni mwao
f mwen yekiti wa serikali ya kijiji mtaa an ayetokana na ccm anayeishi katika tawi hilo
g diwa ni anayetokana na ccm anayeishi katika tawi hilo
kamati yasiasa yahalmashaurikuu ya ccmya tawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi h mwenyekiti wa tawi wa kila jumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccm iliyomokatika tawi hilo
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya tawi itakutana si chini ya maramoja kila mwezi
 mwenyekiti wa ccm wa tawi ataongoza mkutano wa kamati yasiasa ya halmashauri kuu ya tawi
lakini mwenyekiti asipowezakuhudhuria katibu wa ccm wa tawiatakuwa mwenyekiti wa muda wamkutano huo
kazi za kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya tawi zitakuwa zifuatazo kutoa uongozi wa siasa katika eneo lake
 kueneza itikadi na siasa ya ccm katika tawi
 kuandaa mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo katikatawi
 kusimamia utekelezaji wa kila siku wa siasa na maamuzi ya ccm chini yauongozi wa halmashauri kuu ya ccmya tawi
kazi za kamatiya siasa yahalmashaurikuu ya ccmya tawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kupanga mipango ya kukipatia chama mapato kusimamia kwa dhatiutekelezaji wa mipango hiyo kudhibitimapato na kusimamia matumizi bora yafedha na mali za chama katika tawi
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccmya tawi itashughulikia mamboyafuatayo a kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati ya siasaya halmashauri kuu yakata wadi juu ya wanachamawanaoomba kugombeanafasi za uongozi wa tawi hilo na uongozi wa jumuiya za ccmkupitia tawi hilo
b kufikiria na kutoa mapendekezo kwa halmashauri kuu ya ccmya tawi juu ya wanachamawanaoomba nafasi ya uongoziwa shina la ccm na uvccmkatika tawi hilo
c kufikiria na kutoa mapendekezo kwa halmashauri kuu ya ccmya tawi juu ya wanachama waccm wanaoomba nafasi yamwenyekiti wa kitongojiwakati wa uchaguzi wa serikaliza mitaa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d kufikiria na kutoa mapendekezo kwa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm yakata wadi juu ya wanachamawanaoomba nafasi ya ujumbewa halmashauri kuu ya tawi ukatibu wa siasa na uenezi watawi ukatibu wa uchumi nafedha wa tawi udiwani uenyekiti wa mtaa ujumbe wakamati ya mtaa uenyekiti wakijiji na ujumbe wa halmashauriya kijiji kupitia tawi hilo kwamujibu wa sheria za uchaguziwa serikali za mitaa
e inapofika siku ya kupiga kura za maoni kwa waombaji wa nafasiza udiwani ubunge nauwakilishi kamati ya siasa ya halmashaurikuu ya tawi itakuwa na wajibuwa kuhakiki uhalali wauanachama wa ccm kwa kilamwanachama wa ccm wa tawilake anayefika katika kituo chakupigia kura za maonikilichowekwa katika tawi hilo ili mwanachama huyo awezekuruhusiwa kupiga kura zamaonikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kufikiria na kutoa uamuzi wa mwisho kuhusu maombi ya uanachama
 kuandaa mikutano ya halmashauri kuu ya ccm katika tawi kuona kwamba unakuwepo ulinzi na usalama wa umma katika tawi
sekr etarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya tawi itakuwa na wajumbe wafuatao a katibu wa ccm wa tawi ambaye atakuwa mwenyekiti
b katibu wa siasa na uenezi wa tawi
c katibu wa uchumi na fedha wa tawi
d mak atibu wa matawi ya jumuiya za wananchi zinazoongozwa na ccm
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya tawi yatakuwa yafuatayo a kuongoza na kusimamia shughuli za chama katika tawi
b kuandaa vikao vyote vya ccm katika tawi
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya tawiyatagawanyika ifuatavyo sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya tawi majukumu ya sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya tawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi a katibu wa ccm wa tawi
b idar ya siasa na uenezi ya tawi
c idar ya uchumi na fedha ya tawi
d idar ya organaizesheni ya tawi
 kila idara itaongozwa na katibu wa halmashauri kuu ya tawi isipokuwakwamba katibu wa ccm wa tawiatakuwa ndiye katibu waorganaizesheni katika tawi
 kutakuwa na wakuu wa ccm wafuatao katika tawi a mwenyekiti wa ccm wa tawi b katibu wa ccm wa tawi c katibu wa siasa na uenezi wa tawi
d katibu wa uchumi na fedha wa tawi
 mwenyekiti wa ccm wa tawi atachaguliwa na mkutano mkuu wa tawi
atakuwa katika nafasi hiyo ya uongozi kwamuda wa miaka mitano lakini anawezakuchaguliwa tena baada ya muda huokumalizika
wakuu waccm wa tawi mwenyekiti wa ccm watawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi atakuwa na madaraka ya kuangalia mambo yote ya ccm katika tawi
 atakuwa mwenyekiti wa mkutano mkuu wa ccm wa tawi mkutano wawanachama wote wa tawi mkutanowa halmashauri kuu ya tawi namkutano wa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm ya tawi
 katika mikutano anayoiongoza zaidi ya kuwa na kura yake ya kawaida mwenyekiti wa ccm wa tawi atakuwapia na kura ya uamuzi endapo kura zawajumbe wanaoafiki na wasioafikizitalingana
isipokuwa kwamba kamakikao anachokiongoza ni kikao chauchaguzi mwenyekiti atakuwa nakura yake ya kawaida tu
hatakuwa nahaki ya kutumia kura yake ya uamuziendapo kura za wajumbe zimelingana
wajumbe wa kikao wataendeleakupiga kura mpaka hapo mshindiatakapopatikana
 katibu wa ccm wa tawi atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm ya tawi lake
atakuwa katika nafasi hiyo ya uongozi kwamuda wa miaka mitano lakini anawezakuchaguliwa tena baada ya muda huokumalizika
katibu waccm wa tawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi atakuwa ndiye mtendaji mkuu wa ccm katika tawi na atafanya kazi chini yauongozi wa halmashauri kuu ya ccmya tawi lake
majukumu yake ni hayayafuatayo
a kuratibu kazi zote za ccm katika tawi
b kuitisha na kuongoza vikao vya sekretarieti ya halmashauri kuuya tawi kwa madhumuni yakushauriana kuandaa agendaza kamati ya siasa ya tawi nakuchukua hatua za utekelezajiwa maamuzi ya ccm
c kusimamia kazi za utawala na uendeshaji wa chama katikatawi
d kufu atilia na kuratibu masuala ya usalama na maadili yachama katika tawi
e kusimamia udhibiti wa fedha na mali ya chama katika tawi
f kuitisha mikutano ya kamati ya siasa ya tawi halmashauri kuuya tawi na mkutano mkuu watawi baada ya kushauriana namwenyekiti wa ccm wa tawi
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi atakuwa ndiye mkurugenzi wa uchaguzi katika tawi
 atashughulikia masuala yote ya organaizesheni ya ccm katika tawi ambayo ni a masuala yote ya wanachama
b kufuatilia vikao na maamuzi ya vikao vya chama
c ku simamia jumuiya za wananchi zinazoongozwa naccm na wazee wa chama
d ku simamia masuala yote ya uchaguzi wa ndani ya ccmngazi ya shina na tawi na ulewa uwakilishi katika vyombovya dola e ku simamia muundo katiba kanuni na taratibu za chamana jumuiya zinazoongozwa naccm
katibu wa siasa na uenezi wa tawi atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yatawi na atashughulikia masuala yote ya siasana uenezi katika tawi
majukumu yake ni hayayafuatayo katibu wasiasa nauenezi watawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi a ku simamia kueneza na kufafanua masuala yote ya itikadi siasa na seraza ccm katika tawi
b kus hughulikia mafunzo na maandalizi ya makada na wanachama katika tawi
c kufuatilia utekelezaji wa sera za ccm za kijamii na ilani za uchaguzi za ccmkatika tawi
d kuwa na mipango ya mawasiliano na uhamasishaji wa umma katika tawi
e kufuatilia hali ya kisiasa na harakati za vyama vya siasa katika tawi
f kufu atilia mwenendo wa jumuiya za kijamii katika tawi
katibu wa uchumi na fedha wa tawi atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yatawi na atashughulikia masuala yote yauchumi na fedha katika tawi
majukumu yakeni haya yafuatayo a kuha masisha na kufuatilia utekelezaji wa sera za ccm za uchumi katikatawi
b kub uni njia mbalimbali za kukipatia chama mapato
katibu wauchumi nafedha watawikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c ku tekeleza mipango ya uchumi na uwekezaji wa chama katika tawi
d ku simamia mapato na matumizi ya fedha na kutoa taarifa kwa kamati yasiasa ya tawi
e ku simamia mali za chama na kutoa taarifa kwa kamati ya siasa ya tawi
katiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi fungu la iii vikao vya kata wadi 
kutakuwa na vikao vya ccm vifuatavyo katika kila kata ya tanzania bara yenye matawi yaccm yasiyopungua mawili na katika kila wadiya zanzibar mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi
 halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya kata wadi
 sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi
 mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi utakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa kata wadi
b katibu wa ccm wa kata wadi
c katibu wa siasa na uenezi wa kata wadi
d katibu wa uchumi na fedha wa kata wadi
vikao vyaccm vyakata wadi mkutano mkuu wa ccmwa kata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi e mbun ge na mwakilishi wa jimbo linalohusika anayetokanana ccm anayeishi katikakata wadi hiyo au katikakata wadi ambayo atakuwaameichagua mwenyewe kwamadhumuni hayo
f wen yeviti wote wa ccm wa matawi ya kata wadi hiyo
g mak atibu wote wa ccm wa matawi ya kata wadi hiyo
h makatibu wa siasa na uenezi wa ccm wa matawi yakata wadi hiyo
i makatibu wa uchumi na fedha wa ccm wa matawi yakata wadi hiyo
j wajum be watano waliochaguliwa na mkutanomkuu wa ccm wa kila tawikuhudhuria mkutano mkuu wakata wadi
k mjumbe mmoja anayewakilisha tawi la ccm kwenye mkutanomkuu wa jimbo na wa wilaya
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi l wajumbe atano waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccmwa kata wadi kuingia katikahalmashauri kuu ya ccm yakata wadi
m wajumbe kumi waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wakata wadi wa kuhudhuriamkutano mkuu wa ccm wawilaya na wajumbe watano wakuhudhuria mkutano mkuu wajimbo zanzibar
n wajumbe waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wakata wadi wa kuhudhuriamkutano mkuu wa ccm wamkoa mmoja kutoka kila kataya tanzania bara na watanokutoka kila wadi yazanzibar
o wenyeviti wote wa serikali za vijiji mitaa wa kata wadi hiyowanaotokana na ccm
p diwa ni wa kata wadi anayetokana na ccmanayewakilisha kata wadi hiyo na madiwani wa aina nyinginewanaoishi katika kata wadihiyo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi q wajum be wa halmashauri kuu ya wilaya wanaoishi katikakata wadi hiyo
r mwenyekiti na katibu wa kata wadi wa jumuiyainayoongozwa au iliyojishirikishana ccm na mjumbe mmojamwingine ambaye nimwanachama wa ccmaliyechaguliwa na kila jumuiyainayohusika iliyomo katikakata wadi hiyo
 mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi ndicho kikao kikuu cha ccm katikakata wadi
 mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi utafanyika kwa kawaida mara moja kwamwaka lakini unaweza kufanyikawakati wowote mwingine endapokutatokea haja ya kufanya hivyo au kwamaagizo ya kikao cha juu
 mwenyekiti wa ccm wa kata wadi ataongoza mkutano mkuu wa ccm wakata wadi lakini mwenyekiti asipowezakuhudhuria mkutano huo utamchaguamjumbe mwingine yeyote miongonimwao kuwa mwenyekiti wa muda wamkutano huo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
kazi za mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi zitakuwa zifuatazo kupokea na kujadili taarifa ya kazi za ccm katika kata wadi iliyotolewa nahalmashauri kuu ya ccm ya kata wadina kutoa maelekezo ya utekelezaji wasiasa ya ccm kwa kipindi kijacho
 kuhakikisha kwamba maazimio na maagizo ya ngazi ya juu yanatekelezwaipasavyo
 kuzungumzia mambo yote yanayohusu ulinzi na usalama na maendeleokwa jumla katika kata wadi
 unapofika wakati wa uchaguzi mkutano mkuu wa ccm wakata wadi utashughulikia mamboyafuatayo a kumchagua mwenyekiti wa ccm wa kata wadi
b kuw achagua wajumbe watano wa kuingia katika halmashaurikuu ya ccm ya kata wadi
c kuw achagua wajumbe watano wa kuhudhuria mkutano mkuuwa jimbo kwa upande wakazi zamkutano mkuuwa ccmwa kata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi zanzibar na wajumbe kumi wa kuhudhuria mkutano mkuu waccm wa wilaya
d kuwachagua wajumbe wa kuhudhuria mkutano mkuu waccm wa mkoa mmoja kutokakila kata ya tanzania bara nawatano kutoka kila wadi yazanzibar
 kuunda kamati za mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi kwa kadriitakavyoonekana inafaa
 halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa kata wadi
b katibu wa ccm wa kata wadi
c katibu wa siasa na uenezi wa kata wadi
d katibu wa uchumi na fedha wa kata wadi
e mbun ge na mwakilishi wa jimbo linalohusika anayetokanana ccm anayeishi katikakata wadi hiyo au katikakata wadi ambayo atakuwahalmashaurikuu ya ccmyakata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi ameichagua mwenyewe kwa madhumuni hayo
f diwani anayetokana na ccm anayewakilisha kata wadihusika na madiwani wa ainanyingine wanaoishi katikakata wadi hiyo
g wajumbe watano waliochaguliwa na mkutanomkuu wa kata wadi hiyo
h wenyeviti wote wa ccm wa matawi ya kata wadi hiyo
i makatibu wote wa ccm wa matawi ya kata wadi hiyo
j makatibu wote wa siasa na uenezi wa matawi yaliyomokatika kata wadi hiyo
k makatibu wote wa uchumi na fedha wa matawi yaliyomokatika kata wadi hiyo
l wenyeviti wote wa serikali za vijiji mitaa wanaotokana naccmkatika kata wadi hiyo
m wajumbe wa halmashauri kuu ya wilaya waliomo katikakata wadi hiyo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi n mwenyekiti na katibu wa kata wadi na mjumbe mmojamwingine ambaye nimwanachama wa ccmaliyechaguliwa na kila jumuiyaya wananchi iliyomo katikakata wadi hiyo
 halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi itafanya mikutano yake ya kawaidamara moja kila baada ya miezi mitatu lakini naweza kufanya mikutano isiyo yakawaida wakati wowote endapokutatokea haja ya kufanya hivyo
 mwenyekiti wa ccm wa kata wadi ataongoza mkutano wa halmshaurikuu ya ccm ya kata wadi lakinimwenyekiti asipoweza kuhudhuria katibu wa ccm wa kata wadi atakuwamwenyekiti wa muda wa mkutano huo
kazi za halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi zitakuwa zifuatazo kuongoza na kusimamia ujenzi wa ujamaa na kujitegemea katika eneolake la kata wadi
 kusimamia uenezi wa itikadi na siasa ya ccm na kueleza mipango ya ccmkwa matawi yote ya kata wadi na kazi zahalmashaurikuu ya ccmya kata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kubuni mbinu zinazofaa za kuimarisha ccm katika eneo lakata wadi inayohusika
 kupanga mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo
 kutoa msukumo wa utekelezaji wa ilani ya ccm na kusimamia utekelezaji wasiasa na maazimio ya ccm kwa jumla
 kuona kwamba unakuwepo ulinzi na usalama katika eneo la kata wadi hiyo
 kuziongoza halmashauri kuu za ccm za matawi yaliyomo katika kata wadihiyo kuhusu vitendo na njia zinazofaaza kuimarisha ccm
 kuangalia mwenendo na vitendo vya wanachama pamoja na viongozi waccm na inapolazimu kutoa taarifa kwavikao vinavyohusika
 kufikisha matawini maazimio na maagizo ya vikao vya juu na kufikishakwenye vikao vya juu mapendekezokutoka matawini
 unapofika wakati wa uchaguzi halmashauri kuu ya ccm ya kata wadiitashughulikia mambo yafuatayo katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi a kumchagua katibu wa ccm wa kata wadi
b kumchagua katibu wa siasa na uenezi wa kata wadi
c kumchagua katibu wa uchumi na fedha wa kata wadi
d kuwachagua wajumbe watatu wa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm yakata wadi kutoka miongonimwao
e kwa tanzania bara itafikiria na kufanya uteuzi wa mwishowa wanachama wanaoombakugombea uenyekiti wavitongoji vya kata hiyo
f kufikiria na kufanya uteuzi wa mwisho wa wanachamawanaoomba ujumbe wahalmashauri kuu ya tawi wajumbe wa mkutano mkuu waccm wa kata wadi jimbo nawilaya wanaotoka katika tawihilo
g kufanya uteuzi wa mwisho wa majina ya wanachama wa ccmwatakaosimama katika uchaguzikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wa mwenyekiti na katibu wa tawi wa kila jumuiyainayoongozwa na ccm nawajumbe wa kuiwakilisha kilajumuiya katika vikao vya ccmvya matawi yaliyomo katikakata wadi hiyo kujaza kwa niaba ya mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi nafasi zauongozi zinazokuwa wazi isipokuwaya mwenyekiti wa ccm wa kata wadi
 kupokea kuzingatia na kuamua juu ya mapendekezo ya vikao vya ccm vilivyochini yake
 kumsimamisha uanachama mwanachama yeyote wa ngazi yatawi au shina ambaye mwenendo natabia yake vinamuondolea sifa zauanachama
 kuunda kamati ndogo za utekelezaji kwa kadri itakavyoonekana inafaa kwaajili ya utekelezaji bora zaidi wa kazi zaccm katika kata wadi hiyo
 kupokea na kujadili taarifa za kamati ndogo za utekelezaji wa kazi za ccmza kata wadi na kamati za mkutanomkuu wa ccm wa kata wadi
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuunda kamati ya usalama na maadili ya ccm ya kata wadi
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa kata wadi
b katibu wa ccm wa kata wadi
c katibu wa siasa na uenezi wa kata wadi
d katibu wa uchumi na fedha wa kata wadi
e diwani anayetokana na ccm anayewakilisha kata wadi hiyo na madiwani wa aina nyinginewanaotokana na ccmwanaoishi katika kata wadi hiyo
f wajumbe atatu waliochaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yakata wadi hiyo
g mwenyekiti wa kata wadi wa kila jumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccm katikakata wadi hiyo
kamati yasiasa yahalmashaurikuu ya ccmya kata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi itakutana si chini yamara moja kila mwezi
 mwenyekiti wa ccm wa kata wadi ataongoza mkutano wa kamati yasiasa ya halmashauri kuu ya ccmya kata wadi
lakini mwenyekitiasipoweza kuhudhuria katibu wa ccmwa kata wadi atakuwa mwenyekiti wamuda wa mkutano huo
kazi za kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi zitakuwa zifuatazo kutoa uongozi wa siasa katika kata wadi hiyo
 kueneza itikadi na siasa ya ccm katika kata wadi hiyo
 kuandaa mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezokatika kata wadi hiyo
 kusimamia utekelezaji wa shughuli za kila siku za ccm katika kata wadi chiniya uongozi wa halmashauri kuu yaccm ya kata wadi hiyo
 kumsimamisha uongozi kiongozi yeyote wa ngazi ya tawi au shinaendapo itaridhika kwamba tabia nakazi za kamatiya siasa yakata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mwenendo wake vinamuondolea sifa ya uongozi
 kupanga mipango ya kukipatia chama mapato kusimamia kwa dhatiutekelezaji wa mipango hiyo kudhibitimapato na kusimamia matumizi boraya fedha na mali za chama katikakata wadi
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccmya kata wadi itashughulikia mamboyafuatayo a kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm yawilaya juu ya wanachamawanaoomba nafasi ya uongoziwa ccm kupitia kata wadi hiyo
b kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm yawilaya juu ya wanachamawanaoomba udiwani uenyekitiwa mtaa ujumbe wakamati ya mtaa uenyekiti wakijiji na ujumbe wa halmashauriya kijiji kwa mujibu wa sheria za uchaguzi wa serikali zamitaa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yakata wadi juu ya wanachamawa ccm wanaoomba uenyekitina ukatibu wa tawi wa jumuiyaya wananchi inayoongozwa naccm na ujumbe wakuiwakilisha kila jumuiya katikavikao vya ccm vya kata wadihiyo
 kuandaa mikutano ya halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi
 kuona kwamba masuala wa ulinzi na usalama katika kata wadiyanazingatiwa
sekr etarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi itakuwa na wajumbe wafuatao a katibu wa ccm wa kata wadi ambaye atakuwa mwenyekiti
b katibu wa siasa na uenezi kata wadi
c katibu wa uchumi na fedha wa kata wadi d makatibu wa kata wadi wa jumuiya za wananchi zinazoongozwa na ccm
sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya kata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya kata wadi yatakuwa yafuatayo a kuongoza na kusimamia shughuli za chama katikakata wadi
b kuan daa vikao vyote vya chama vya kata wadi
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya kata wadiyatagawanyika ifuatavyo a katibu wa ccm wa kata wadi
b idara ya siasa na uenezi ya kata wadi
c idara ya uchumi na fedha ya kata wadi
d idara ya organaizesheni ya kata wadi
 kila idara itaongozwa na katibu wa halmashauri kuu ya ccm ya kata wadiisipokuwa kwamba katibu wa ccm wakata wadi atakuwa ndiye katibu waorganaizesheni katika kata wadi
majukumu yasekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya kata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
kutakuwa na wakuu wa ccm wafuatao katika kata wadi mwenyekiti wa ccm wa kata wadi
 katibu wa ccm wa kata wadi
 katibu wa siasa na uenezi wa kata wadi
 katibu wa uchumi na fedha wa kata wadi
 mwenyekiti wa ccm wa kata wadi atachaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi
atashika nafasi hiyo ya uongozi kwa muda wa miaka mitano lakini anaweza kuchaguliwa tena baada ya muda huo kumalizika
 atakuwa na madaraka ya kuangalia mambo yote ya ccm katika kata wadi
 atakuwa mwenyekiti wa mkutano mkuu wa ccm wa kata wadi mkutano wahalmashauri kuu ya ccm ya kata wadina mkutano wa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm yakata wadi
 katika mikutano anayoiongoza zaidi ya kuwa na kura yake ya kawaida mwenyekiti wa ccm wa kata wadi piawakuu waccm wakata wadi mwenyekiti waccm wa kata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi atakuwa na kura ya uamuzi endapo kura za wajumbe wanaoafiki nawasioafiki zitalingana
isipokuwakwamba kama kikao anachokiongozani kikao cha uchaguzi mwenyekitiatakuwa na kura yake ya kawaida tu
hatakuwa na haki ya kutumia kura yakeya uamuzi endapo kura za wajumbezimelingana
wajumbe wa kikaowataendelea kupiga kura mpaka hapomshindi atakapopatikana
 katibu wa ccm wa kata wadi atachaguliwa na halmashauri kuu yaccm ya kata wadi
 atakuwa ndiye mtendaji mkuu wa ccm katika kata wadi na atafanya kazi chiniya uongozi wa halmashauri kuu yakata wadi yake
majukumu yake nihaya yafuatayo a kuratibu kazi zote za ccm katika kata wadi
b kuitisha na kuongoza vikao vya sekretarieti ya halmashauri kuuya ccm ya kata wadi kwamadhumuni ya kushauriana kuandaa agenda za kamati yasiasa ya kata wadi nakuchukua hatua za utekelezajiwa maamuzi ya ccm
katibu waccm wakata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c kusimamia kazi zote za utawala na uendeshaji wa chama katikakata wadi
d kufu atilia na kuratibu masuala ya usalama na maadili yachama katika kata wadi
e ku simamia udhibiti wa fedha na mali ya chama katikakata wadi
 ataitisha mikutano ya kamati ya siasa ya kata wadi halmashauri kuu yakata wadi na mkutano mkuu wakata wadi baada ya kushauriana namwenyekiti wa ccm wa kata wadi
 atakuwa ndiye mkurugenzi wa uchaguzi katika kata wadi
 atashughulikia masuala yote ya organaizesheni ya ccm katikakata wadi ambayo ni a masuala yote ya wanachama
b kufuatilia vikao na maamuzi ya vikao vya chama
c ku simamia jumuiya za wananchi zinazoongozwa naccm na wazee wa chama
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d kusimamia masuala yote ya uchaguzi ndani ya chama naule wa uwakilishi katika vyombovya dola e kusimamia muundo katiba kanuni na tar atibu za chama na jumuiyazinazoongozwa na ccm
katibu wa siasa na uenezi wa kata wadi atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yakata wadi na atashughulikia masuala yote yasiasa na uenezi katika kata wadi
majukumuyake ni haya yafutayo a ku simamia kueneza na kufafanua masuala yote ya itikadi siasa nasera za chama katika kata wadi
b kupanga na kusim amia mafunzo na maandalizi ya makada na wanachamakatika kata wadi
c kufu atilia utekelezaji wa sera za chama za kijamii na ilani za uchaguzi zachama katika kata wadi
d kuwa na mipango ya mawasiliano na uhamasishaji wa umma katikakata wadi
katibu wasiasa nauenezi wakata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi e kufuatilia hali ya kisiasa na harakati za vyama vya siasa katika kata wadi
f kufu atilia mwenendo wa jumuiya za kijamii katika kata wadi
katibu wa uchumi na fedha wa kata wadi atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yakata wadi na atashughulikia masuala yote yauchumi na fedha katika kata wadi
majukumuyake ni haya yafuatayo a kuhamasisha na kufuatilia utekelezaji wa sera za ccm za uchumi katikakata wadi
b kutekeleza sera za ccm za uchumi na uwekezaji wa chama katika kata wadi
c kub uni njia mbalimbali za kukipatia chama mapato
d ku simamia mapato na matumizi ya fedha na kutoa taarifa kwa kamati yasiasa ya kata wadi e ku simamia mali za chama na kutoa taarifa kwa kamati ya siasa yakata wadi
katibu wauchumi nafedha wakata wadikatiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi fungu la iv vikao vya jimbo 
kwa upande wa zanzibar kutakuwa na vikao vya ccm vifuatavyo katika kila jimbo mkutano mkuu wa ccm wa jimbo
 halmashauri kuu ya ccm ya jimbo
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya jimbo
 sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya jimbo
 mkutano mkuu wa ccm wa jimbo la zanzibar utakuwa na wajumbewafuatao a mwenyekiti wa ccm wa jimbo
b katibu wa ccm wa jimbo
c katibu wa siasa na uenezi wa jimbo
d katibu wa uchumi na fedha wa jimbo
e mbun ge au mwakilishi anayetokana na ccm navikao vyaccm vyajimbo mkutano mkuu waccm wajimbo zanzibarkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wabunge au wawakilishi wa aina nyingine wanaoishi katikajimbo hilo
f wen yeviti wote wa ccm wa matawi ya jimbo hilo
g makatibu wote wa ccm wa matawi ya jimbo hilo
h makatibu wa siasa na uenezi wa ccm wa matawi yote yajimbo hilo
i makatibu wa uchumi na fedha wa ccm wa matawi yote yajimbo hilo
j mwenyek iti na katibu wa ccm wa kila wadi ya jimbo
k makatibu wa itikadi na uenezi wa ccm wa wadi zote zajimbo
l makatibu wa uchumi na fedha wa ccm wa wadi zote zajimbo
m wenyeviti na makatibu wa jumuiya za ccm wa wadi zoteza jimbo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi n wajumbe watano waliochaguliwa na mkutano mkuu wa jimbokuingia katika halmashauri kuuya ccm ya jimbo
o wajumbe watano waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wakila wadi iliyomo katika jimbohilo
p wajumbe watano waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wakila jimbo wa kuhudhuriamkutano mkuu wa ccm wawilaya
q wajum be waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wajimbo wa kuhudhuria mkutanomkuu wa ccm wa mkoa watano kutoka kila wadi yazanzibar
r madiwani wanaotokana na ccm wanaowakilisha wadi zilizomokatika jimbo husika namadiwani wa aina nyinginewanaoishi katika wadi zajimbohilo
s wajum be wa halmashauri kuu ya wilaya na mkoa waliomokatika jimbo hilo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi t mwenyekiti na katibu wa jimbo wa jumuiya inayoongozwa auiliyojishirikisha na ccm namjumbe mmoja mwingineambaye ni mwanachama waccm aliyechaguliwa na kilajumuiya iliyomo katika jimbohilo
 mkutano mkuu wa jimbo ndicho kikao kikuu cha ccm katika jimbo
 mkutano mkuu wa jimbo utafanya mikutano yake ya kawaida mara mojakwa mwaka lakini unaweza kufanyikawakati wowote mwingine endapoitatokea haja ya kufanya hivyo au kwamaagizo ya vikao vya juu
 mwenyekiti wa ccm wa jimbo ataongoza mkutano mkuu wa ccm wajimbo
lakini mwenyekiti asipowezakuhudhuria mkutano utamchaguamjumbe mwingine ye yote miongonimwao kuwa mwenyekiti wa muda wamkutano huo
kazi za mku tano mkuu wa ccm wa jimbo zitakuwa zifuatazo kupokea na kujadili taarifa ya kazi za ccm katika jimbo iliyotolewa nahalmashauri kuu ya ccm ya jimbo na kazi zamkutanomkuu waccm wajimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kutoa maelekezo ya utekelezaji wa siasa ya ccm kwa kipindi kijacho
 kuhakikisha kwamba maazimio na maagizo ya ngazi ya juu yanatekelezwaipasavyo
 kuzungumzia mambo yote yanayohusu ulinzi na usalama na maendeleo kwa jumla katika jimbo
 unapofika wakati wa uchaguzi mkutano mkuu wa ccm wa jimboutashughulikia mambo yafuatayo a kumc hagua mwenyekiti wa ccm wa jimbo
b kuwachagua wajumbe watano wa kuingia katika halmashaurikuu ya ccm ya jimbo
c kuw achagua wajumbe watano wa kuhudhuria mkutano mkuuwa ccm wa wilaya
d kuw achagua wajumbe watatu wa kuhudhuria mkutano mkuuwa ccm wa mkoa
 kuunda kamati za mkutano mkuu wa ccm wa jimbo kwa kadriitakavyoonekana inafaa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 halmashauri kuu ya ccm ya jimbo itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa jimbo
b katibu wa ccm wa jimbo
c katibu wa siasa na uenezi wa jimbo
d katibu wa uchumi na fedha wa jimbo
e mbunge na mwakilishi wanaotokana na ccmwanaowakilisha jimbo husika na wabunge au wawakilishi waaina nyingine wanaoishi katikajimbo hilo
f madiwani wanaotokana na ccm wanaowakilisha wadizilizomo katika jimbo husika namadiwani wa aina nyinginewanaoishi katika wadi za jimbohilo
g wajumbe watano waliochaguliwa na mkutano wa jimbo kuingiakatika halmashauri kuu yajimbo
h wenyeviti wote wa ccm wa wadi za jimbo hilo
halmashaurikuu ya ccmya jimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi i makatibu wote wa ccm wa wadi za jimbo hilo
j mak atibu wote wa siasa na uenezi wa wadi za jimbo hilo
k makatibu wote wa uchumi na fedha wa wadi za jimbo hilo
l wajumbe wa halmashauri kuu ya wilaya ya ccm waliomokatika jimbo hilo
m mwenyekiti na katibu wa jimbo wa jumuiya inayoongozwa auiliyojishirikisha na ccm namjumbe mmoja mwingineambaye ni mwanachama waccm aliyechaguliwa na kilajumuiya inayohusika iliyomokatika jimbo hilo
 halmashauri kuu ya ccm ya jimbo itafanya mikutano yake ya kawaida kilabaada ya miezi mitatu lakini inawezakufanya mikutano isiyo ya kawaidawakati wowote endapo itatokea hajaya kufanya hivyo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mwenyekiti wa ccm wa jimbo ataongoza mkutano wa halmashaurikuu ya jimbo lakini mwenyekitiasipoweza kuhudhuria katibu waccm wa jimbo atakuwa mwenyekitiwa muda wa mkutano huo
kazi za halmashauri kuu ya ccm ya jimbo zitakuwa zifuatazo kuongoza na kusimamia ujenzi wa ujamaa na kujitegemea katika eneolake la jimbo
 kusimamia uenezi wa itikadi na siasa ya ccm na kueleza mipango ya ccmkwa wadi zote za jimbo na kubunimbinu zinazofaa za kuimarisha ccmkatika eneo la jimbo
 kupanga mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo
 kutoa msukumo wa utekelezaji wa ilani ya ccm na kusimamia utekelezaji wasiasa na maazimio ya ccm kwa jumlakatika jimbo
 kuona kwamba unakuwepo ulinzi na usalama katika eneo la jimbo
 kuziongoza halmashauri kuu za ccm za wadi za jimbo kuhusu vitendo nanjia zinazofaa za kuimarisha ccm
kazi zahalmashaurikuu ya ccmya jimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuangalia mwenendo na vitendo vya wanachama pamoja na viongozi waccm waliomo katika jimbo hilo nainapolazimu kutoa taarifa kwa vikaovinavyohusika
 kufikisha kwenye wadi maazimio na maagizo ya vikao vya juu na kufikishakwenye vikao vya juu mapendekezokutoka wadi
 unapofika wakati wa uchaguzi halmashauri kuu ya ccm ya jimboitashughulikia mambo yafuatayo a kumchagua katibu wa ccm wa jimbo
b kumchagua katibu wa siasa na uenezi wa jimbo
c kumchagua katibu wa uchumi na fedha wa jimbo
d kuw achagua wajumbe watatu wa kamati siasa ya halmashaurikuu ya ccm ya jimbo kutokamiongoni mwao
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi e kufanya uteuzi wa mwisho wa majina ya wanachama wa ccmwatakaosimama katika uchaguziwa mwenyekiti na katibu wawadi wa kila jumuiyainayoongozwa na ccm nawajumbe wa kuiwakilisha kilajumuiya katika vikao vya ccmvya wadi zote za jimbo hilo
 kujaza kwa niaba ya mkutano mkuu wa ccm wa jimbo nafasi za uongozizinazokuwa wazi isipokuwa yamwenyekiti wa jimbo
 kupokea kuzingatia na kuamua juu ya mapendekezo ya vikao vya ccm vilivyochini yake
 kuunda kamati ndogo za utekelezaji kwa kadri itakavyoonekana inafaakwa ajili ya utekelezaji bora zaidi wakazi za ccm katika jimbo
 kupokea na kujadili taarifa za kamati ndogo za utekelezaji wa kazi za ccmza jimbo na kamati za mkutano mkuuwa ccm wa jimbo
 kuunda kamati ya usalama na maadili ya ccm ya jimbo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya jimbo itakuwa na wajumbewafuatao a mwenyekiti wa ccm wa jimbo
b katibu wa ccm wa jimbo
c katibu wa siasa na uenezi wa ccm wa jimbo
d katibu wa uchumi na fedha wa ccm wa jimbo
e mbun ge na mwakilishi wanaotokana na ccmwanaowakilisha jimbolinalohusika na wabunge auwawakilishi wa aina nyinginewanaoishi katika jimbo hilo
f madiwani wanaotokana na ccm wanaowakilisha wadi husika namadiwani wa aina nyinginewanaoishi katika wadi za jimbohilo g wajumbe atatu waliochaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yajimbo hilo
h mwenyekiti wa jimbo wa kila jumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccm katikajimbo hilo
kamatiya siasa yahalmashaurikuu ya ccmya jimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya jimbo itafanya mikutano yake yakawaida mara moja kila baada ya miezimiwili
 mwenyekiti wa ccm wa jimbo ataongoza mkutano wa kamati yasiasa ya jimbo
lakini mwenyekitiasipoweza kuhudhuria katibu waccm wa jimbo atakuwa mwenyekitiwa muda wa mkutano huo
kazi za kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya jimbo zitakuwa zifuatazo kutoa uongozi wa siasa katika jimbo
 kusimamia utekelezaji wa shughuli za kila siku za ccm jimboni chini yauongozi wa halmashauri kuu ya ccmya jimbo
 kueneza itikadi na siasa ya ccm katika jimbo
 kuandaa mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeninyinginezo katika jimbo
 kupanga mipango ya kukipatia chama mapato kusimamia kwa dhatiutekelezaji wa mipango hiyo kudhibitikazi za kamatiya siasa yahalmashaurikuu ya ccmya jimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mapato na kusimamia matumizi bora ya fedha na mali za chama katikajimbo
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati ya siasa ya jimbo itashughulikiamambo yafuatayo a kufikiria na kutoa mapendekezo yake wa kamati ya siasa yawilaya juu ya wanachamawanaoomba nafasi zauenyeketi na ukatibu wa ccmwa kata wadi ukatibu wasiasa na uenezi wa kata wadi ukatibu wa uchumi na fedhawa kata wadi na wanachamawanaoomba uongozi wa ccmwa jimbo kupitia jimbo hilo
b kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati ya siasa yawilaya juu ya wanachamawanaoomba udiwani auuwakilishi wa aina nyinginekatika serikali za mitaa kwamujibu wa sheria zilizopo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yajimbo juu ya wanachama waccm wanaoomba uenyekiti naukatibu wa wadi wa kilajumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccm naujumbe wa kuiwakilisha kilajumuiya katika vikao vya ccmvya wadi
 kuandaa mikutano ya halmashauri kuu ya ccm ya jimbo
 kuona kwamba masuala ya ulinzi na usalama katika jimbo yanazingatiwa
sekr etarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya jimbo itakuwa na wajumbewafuatao a katibu wa ccm wa jimbo ambaye atakuwa mwenyekiti b katibu wa siasa na uenezi wa jimbo c katibu wa uchumi na fedha wa jimbo d makatibu wa jimbo wa jumuiya za wananchi zinazoongozwa naccm
sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya jimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya jimbo yatakuwa yafuatayo a kuongoza na kusimamia shughuli za chama katikajimbo
b kuan daa vikao vyote vya chama vya jimbo
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya jimboyatagawanyika ifuatavyo a katibu wa ccm wa jimbo
b idar ya siasa na uenezi ya jimbo
c idar ya uchumi na fedha ya jimbo
d idar ya organaizesheni ya jimbo
 kila idara itaongozwa na katibu wa halmashauri kuu ya jimbo isipokuwakwamba katibu wa ccm wa jimboatakuwa ndiye katibu waorganaizesheni katika jimbo
majukumu yasekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya jimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
kutakuwa na wakuu wa ccm wafuatao katika jimbo mwenyekiti wa ccm wa jimbo
 katibu wa ccm wa jimbo katibu wa siasa na uenezi wa jimbo katibu wa uchumi na fedha wa jimbo
 mwenyekiti wa ccm wa jimbo atachaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wa jimbo
atashika nafasi hiyoya uongozi kwa muda wa miaka mitanolakini anaweza kuchaguliwa tena baadaya muda huo kumalizika
 atakuwa na madaraka ya kuangalia mambo yote ya ccm katika jimbo
 atakuwa mwenyekiti wa mkutano mkuu wa ccm wa jimbo mkutano wahalmashauri kuu ya ccm ya jimbo namkutano wa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm ya jimbo
 katika mikutano anayoiongoza zaidi ya kuwa na kura yake ya kawaida mwenyekiti wa ccm wa jimbo piaatakuwa na kura ya uamuzi endapokura za wajumbe wanaoafiki nawasioafiki zitalingana
isipokuwawakuu waccm katikajimbo mwenyekiti wa ccm wajimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kwamba kama kikao anachokiongoza ni kikao cha uchaguzi mwenyekitiatakuwa na kura yake ya kawaida tu
hatakuwa na haki ya kutumia kurayake ya uamuzi endapo kura zawajumbe zimelingana
wajumbewa kikao wataendelea kupiga kurampaka hapo mshindi atakapopatikana
 katibu wa ccm wa jimbo atachaguliwa na halmashauri kuu yaccm ya jimbo
 atakuwa ndiye mtendaji mkuu wa ccm katika jimbo na atafanya kazi chini yahalmashauri kuu ya jimbo lake
majukumu yake ni haya yafuatayo a kuratibu kazi zote za ccm katika jimbo
b kuitisha na kuongoza vikao vya sekretarieti ya halmashauri kuuya jimbo kwa madhumuni yakushauriana kuandaa agendaza kamati ya siasa ya jimbo nakuchukua hatua za utekelezajiwa maamuzi ya ccm
katibu wa ccm wajimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c ku simamia kazi za utawala na uendeshaji wa chama katikajimbo
d kufuatilia na kuratibu masuala ya usalama na maadili yachama katika jimbo
e kusimamia udhibiti wa fedha na mali ya chama katika jimbo
 ataitisha mikutano ya kamati ya siasa ya jimbo halmashauri kuu ya jimbona mkutano mkuu wa jimbo baada yakushauriana na mwenyekiti wa ccm wajimbo atakuwa ndiye mkurugenzi wa uchaguzi katika jimbo
 atashughulikia na kusimamia masuala yote ya organaizesheni ya ccm katikajimbo ambayo ni a masuala yote ya wanachama
b kufuatilia vikao na maamuzi ya vikao vya ccm
c ku simamia jumuiya za wananchi zinazoongozwa naccm na wazee wa chama
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d ku simamia masuala yote ya uchaguzi wa ndani ya chamana ule wa uwakilishi katikavyombo vya dola
e kusimamia katiba muundo kanuni na taratibu za chamana jumuiya zinazoongozwa naccm
katibu wa siasa na uenezi wa jimbo atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yajimbo na atashughulikia masuala yote ya siasana uenezi katika jimbo
majukumu yake nihaya yafuatayo a ku simamia kueneza na kufafanua masuala yote ya itikadi siasa na seraza ccm katika jimbo
b ku panga na kusimamia mafunzo na maandalizi ya makada na wanachamakatika jimbo
c kufu atilia utekelezaji wa sera za chama za kijamii na ilani za uchaguzi za ccmkatika jimbo
d kudumisha uhusiano mzuri na vyombo vya habari na kuwa na mipango yamawasiliano na uhamasishaji wa ummakatika jimbo
katibu wa siasa na uenezi wa jimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi e kufuatilia hali ya kisiasa na harakati za vyama vya siasa jimboni
f kufu atilia mwenendo wa jumuiya za kijamii katika jimbo
katibu wa uchumi na fedha wa jimbo atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yajimbo na atashughulikia masuala yote yauchumi na fedha katika jimbo
majukumuyake ni haya yafuatayo a kuhamasisha na kufuatilia utekelezaji wa sera za ccm za uchumi katikajimbo
b ku tekeleza sera za ccm za uchumi katika jimbo
c kubuni na kutekeleza njia mbalimbali za kukipatia chama mapato
d ku simamia mapato na matumizi ya fedha na kutoa taarifa kwa kamati yasiasa ya jimbo
e ku simamia mali za chama na kutoa taarifa kwa kamati ya siasa ya jimbo
katibu wa uchumi na fedha wajimbokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi fungu la vikao vya wilaya 
kutakuwa na vikao vya ccm vifuatavyo katika kila wilaya mkutano mkuu wa ccm wa wilaya
 halmashauri kuu ya ccm ya wilaya
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya
 sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya
 kamati ya madiwani wote wa ccm
 mkutano mkuu wa ccm wa wilaya utakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa wilaya
b katibu wa ccm wa wilaya
c kuu wa wilaya ambaye anatokana na ccm
d katibu wa siasa na uenezi wa wilaya
e katibu wa uchumi na fedha wa wilaya
vikao vya ccm vya wilaya mkutano mkuu wa ccm wa wilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi f mbunge au wabunge wanaotokana na ccm wanaowakilisha majimboyaliyomo katika wilaya hiyo nawabunge wa aina nyinginewanaoishi katika wilaya hiyo
g wawak ilishi wanaotokana na ccm wanaowakilisha majimboyaliyomo katika wilaya hiyo nawawakilishi wa aina nyinginewanaoishi katika wilaya hiyo h wajumbe wote wa mkutano mkuu wa ccm wa taifawaliochaguliwa na mkutanomkuu wa ccm wa wilaya hiyo
i wajum be wa halmashauri kuu ya ccm ya mkoa wanaoishikatika wilaya hiyo
j mwenyekiti na katibu wa wilaya wa kila jumuiya ya wananchiinayoongozwa au iliyojishirikishana ccm na mjumbe mwinginemmoja ambaye ni mwanachamawa ccm aliyechaguliwa na kilajumuiya inayohusika iliyomokatika wilaya hiyo
k wajumbe wote ambao ni wanachama wa ccm kutokakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kila jumuiya ya wananchi inayoongozwa au iliyojishirikishana ccm wanaowakilishajumuiya hizo katikamkutano mkuu wa ccm wataifa wanaoishi katika wilayahiyo
m madiwani wanaotokana na ccm wanaowakilisha kata wadizilizomo katika wilaya husika namadiwani wa ccm wa ainanyingine wanaoishi katikawilaya hiyo
n meya wa manispaa au mwenyekiti wa halmashauri yawilaya anayetokana naccm
o mak atibu wa siasa na uenezi wa kata wadi za wilaya hiyo
p makatibu wa uchumi na fedha wa kata wadi za wilaya hiyo
q wajum be kumi waliochaguliwa na kila kata ya wilaya hiyo
r mjumbe mmoja aliyechaguliwa na mkutano mkuu wa kila tawila wilaya hiyo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi s wen yeviti wote wa ccm wa matawi katika wilaya hiyo
t mak atibu wote wa ccm wa matawi katika wilaya hiyo
u makatibu wa siasa na uenezi wote wa matawi ya ccmyaliyomo katika wilayahiyo
v makatibu wa uchumi na fedha wote wa matawi yaliyomokatika wilaya hiyo
w wajumbe wengine wote wa mkutano mkuu wa mkoawanaoishi katika wilaya hiyo
x kwa wilaya za zanzibar wajumbe wengine wa mkutanomkuu wa wilaya ni hawawafuatao wenyeviti na makatibu wote wa ccm wa majimbo
makatibu wa siasa na uenezi wa majimbo
makatibu wa uchumi na fedha wa majimbo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wenyeviti na makatibu wa majimbo wa jumuiyazinazoongozwa na ccm
wajumbe wa mkutano mkuu wa wilaya na mkoakupitia kila jimbo linalohusika
 mkutano mkuu wa wilaya ndicho kikao kikuu cha ccm katika wilaya
 madiwani wote wanaotokana na ccm kwa pamoja watakuwa kamati yamadiwani wa ccm ambayo kazi yakeitakuwa ni kusimamia kwa jumlautekelezaji wa ilani ya ccm na siasa ya ccm katika shughuli zotezinazoendeshwa na halmashauri zawilaya pamoja na kutekeleza kazinyingine ambazo zimeainishwa katikakanuni zake zinazohusika
vikao vyakamati hii vitafanyika kwa mujibu wakanuni zake zinazohusika
kwa upandewa wilaya za zanzibar kwa kuwawilaya hizo zina wabunge wengipamoja na wawakilishi wengiwanaotokana na ccm wanaowakilishamajimbo ya uchaguzi yaliyomo katikawilaya husika pamoja na wabunge nawawakilishi wa aina nyingine wanaoishikatika wilaya hiyo utaratibu utakuwakwamba wabunge wanaohusikakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi watachagua wajumbe wawili kutoka miongoni mwao na wawakilishiwanaohusika pia watachaguawajumbe wawili kutoka miongonimwao ambao ndio watakuwawajumbe wa kamati ya madiwani wotewa ccm katika halmashauriinayohusika
 mkutano mkuu wa wilaya utafanya mikutano yake ya kawaida mara mojakila mwaka lakini unaweza kukutanawakati wowote endapo itatokea haja yakufanya hivyo au kwa maagizo ya vikaovya juu
 mwenyekiti wa ccm wa wilaya ataongoza mkutano mkuu wa ccm wawilaya lakini mwenyekiti asipowezakuhudhuria mkutano utamchaguamjumbe mwingine yeyote miongonimwao kuwa mwenyekiti wa muda wamkutano huo
kazi za mku tano mkuu wa ccm wa wilaya zitakuwa zifuatazo kupokea na kujadili taarifa ya kazi za ccm iliyotolewa na halmashauri kuuya ccm ya wilaya na kutoa maelekezoya utekelezaji wa siasa ya ccm kwakipindi kijacho
kazi zamkutano mkuuwa ccm wawilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuhakikisha kwamba maazimio na maagizo ya ngazi za juu yanatekelezwaipasavyo
 kuzungumzia mambo yote yanayohusu ulinzi na usalama na maendeleo kwajumla katika wilaya
 unapofika wakati wa uchaguzi mkutano mkuu wa ccm wa wilayautashughulikia mambo yafuatayo a kumchagua mwenyekiti wa ccm wa wilaya
b kuwachagua wajumbe kumi kuingia katika halmashauri kuuya ccm ya wilaya
c kuwachagua wajumbe wawili kuhudhuria mkutano mkuu waccm wa mkoa
d kuw achagua wajumbe watano kuhudhuria mkutano mkuu waccm wa taifa
 kuunda kamati za mkutano mkuu wa ccm wa wilaya kwa kadriitakavyoonekana inafaa
 mkutano mkuu wa wilaya waweza kukasimu madaraka yake kwahalmashauri kuu ya wilaya kuhusuutekelezaji wa kazi zake kwa kadriutakavyoona inafaa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 halmashauri kuu ya ccm ya wilaya itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa wilaya
b katibu wa ccm wa wilaya
c kuu wa wilaya ambaye anatokana na ccm
d katibu wa siasa na uenezi wa wilaya e katibu wa uchumi na fedha wa wilaya
f mbunge au wabunge wanaotokana na ccmwanaowakilisha majimboyaliyomo katika wilaya husika na wabunge wa aina nyinginewanaoishi katika wilaya hiyo
g wawakilishi wanaotokana na ccm wanaowakilisha jimbohusika na wawakilishi wa ainanyingine wanaoishi katikawilaya hiyo
h wajumbe kumi waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wawilaya
halmashaurikuu ya ccmya wilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi i mwen yekiti katibu wa wilaya na mjumbe mmoja ambao niwanachama ccm kutoka kilajumuiya ya wananchiinayoongozwa au iliyojishirikishana ccm iliyopo wilayaniwanaowakilisha jumuiya hiyokwenye mkutano mkuu waccm wa wilaya
j wenyeviti wa ccm wa majimbo yaliyomo katika wilaya hiyo
k makatibu wa ccm wa majimbo yaliyomo katika wilaya hiyo
l makatibu wa siasa na uenezi wa majimbo yaliyomo katika wilayahiyo
m makatibu wa uchumi na fedha wa majimbo yaliyomo katikawilaya hiyo n wenyeviti wa ccm wa kata wadi zilizomo katikawilaya hiyo
o makatibu wa ccm wa kata wadi zilizomo katikawilaya hiyo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi p makatibu wa siasa na uenezi wa ccm wa kata wadi zilizomokatika wilaya hiyo
q makatibu wa ccm wa uchumi na fedha wa kata wadi zilizomokatika wilaya hiyo
r mwenyekiti wa halmashauri ya mji manispaa au mwenyekiti wahalmashauri ya wilaya hiyoanayetokana na ccm
s madiwani wanaotokana na ccm wanaowakilisha kata wadizilizomo atika wilaya husika na madiwani wa ainanyingine wanaoishi katikawilaya hiyo
t wajum be wengine wote wa halmashauri kuu ya ccm yamkoa wanaoishi katika wilayahiyo
u wajumbe wengine wa halmashauri kuu ya wilayawanaopatikana kwa mujibu wakifungu d
 halmashauri kuu ya ccm ya wilaya itafanya mikutano yake ya kawaidakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mara moja kila baada ya miezi mitatu
lakini inaweza kufanya mkutanousiokuwa wa kawaida wakati wowoteendapo itatokea haja ya kufanya hivyo
 mkutano wa halmashauri kuu ya wilaya utakaofanyika katika kipindi chamiezi sita ya kwanza ya kila mwakautakuwa pia na kazi maalum yakupokea na kujadili taarifa yautekelezaji wa ilani ya ccmunaofanywa na mamlaka za serikali zamitaa katika wilaya hiyo katika mwakawa fedha uliopita wa mamlaka hizo uliomalizika tarehe desemba yamwaka unaohusika
isipokuwa kwambakwa halmashauri ya jiji ambalo mipakayake inaunganisha wilaya zaidi yamoja taarifa zake zitapokelewa nakujadiliwa na halmashauri kuu yamkoa unaohusika na mamlaka hiyo
 mwenyekiti wa ccm wa wilaya ataongoza mkutano wa halmashaurikuu ya ccm ya wilaya lakinimwenyekiti asipoweza kuhudhuria katibu wa ccm wa wilaya atakuwamwenyekiti wa muda wa mkutano huo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
kazi za halmashauri kuu ya ccm ya wilaya zitakuwa zifuatazo kuongoza na kusimamia ujenzi wa ujamaa na kujitegemea katika eneo lawilaya
 kusimamia uenezi wa itikadi na siasa ya ccm na kueleza mipango ya ccmkwa kata wadi na majimbo yote yawilaya na kubuni mbinu zinazofaa zakuimarisha ccm katika wilaya
 kupanga mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo katikawilaya
 kutoa msukumo wa utekelezaji wa ilani ya ccm na kusimamia utekelezaji wasiasa na maazimio ya ccm kwa jumla
 kuona kwamba shughuli za maendeleo ya ulinzi na usalama zinazingatiwakatika wilaya
 kuziongoza halmashauri kuu za ccm za kata zote upande wa tanzania bara na za wadi na majimbo upande wazanzibar kuhusu njia zinazofaa zakuimarisha ccm na kuleta maendeleowilayani
kazi zahalmashaurikuu ya ccmya wilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuangalia mwenendo na vitendo vya wanachama pamoja na viongozi waccm katika wilaya na inapolazimukutoa taarifa kwa vikao vinavyohusika
 kufikisha kwenye kata wadi jimbo maazimio na maagizo ya vikao vya juuna kufikisha kwenye vikao vya juumapendekezo kutoka kwenyekata jwadi na jimbo
 unapofika wakati wa uchaguzi halmashauri kuu ya ccm ya wilayaitashughulikia mambo yafuatayo a kuwachagua kutoka miongoni mwao wajumbe watano kwawilaya za tanzana bara nawatatu kwa wilaya za zanzibarkuingia katika kamati ya siasaya halmashauri kuu ya wilaya
b kumchagua katibu wa siasa na uenezi wa ccm wa wilaya
c kumchagua katibu wa uchumi na fedha wa ccm wa wilaya
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d kuwachagua wanachama wasiozidi watatu wahalmashauri kuu ya ccmya wilaya kutokana namapendekezo ya mwenyekiti waccm wa wilaya
e kufikiria na kufanya uteuzi wa mwisho wa wanachamawanaoomba uenyekiti naukatibu wa ccm wa tawi ukatibu wa siasa na uenezi watawi ukatibu wa uchumi nafedha wa tawi ujumbe wahalmashauri kuu ya ccm yakata wadi uenyekiti wamtaa ujumbe wa kamati yamtaa uenyekiti na ujumbe wahalmashauri ya kijiji
f kufanya uteuzi wa mwisho wa majina ya wanachama wa ccmwatakaosimama katika uchaguziwa mwenyekiti na katibu wakata na jimbo kwa upande wazanzibar wa kila jumuiya yawananchi inayoongozwa naccm na ujumbe wakuiwakilisha kila jumuiya katikavikao vya ccm vya kata namajimbo katika wilayainayohusika
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kujaza kwa niaba ya mkutano mkuu wa ccm wa wilaya nafasi za uongozizinazokuwa wazi isipokuwa yamwenyekiti wa ccm wa wilaya
 kupokea kuzingatia na kuamua juu ya mapendekezo ya vikao vya ccm vilivyochini yake
 kuunda kamati ndogo za utekelezaji kama itakavyoonekana inafaa kwa ajiliya utekelezaji bora zaidi wa kazi zaccm katika wilaya
isipokuwa kwambahalmashauri kuu ya wilaya itaundakamati ndogo kwa kila jimbo lauchaguzi wa wabunge wawakilishilililomo katika wilaya hiyo ambayoitaitwa kamati ya jimbo
kamati hiyoitakuwa na wajumbe wote wahalmashauri kuu ya wilaya wanaotokakatika jimbo la uchaguzi linalohusika na itakuwa na uwezo wa kuchaguamwenyekiti na katibu wake
kazikubwa ya kamati ya jimbo la uchaguziitakuwa ni kubuni mbinu za kuimarishachama katika jimbo hilo pamoja nakupanga mikakati inayofaa ya kampeniza uchaguzi kwa lengo la kuipatia ccmushindi
 kupokea na kujadili taarifa za utekelezaji wa kazi za ccm za wilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi na kamati ya madiwani wa ccm wa wilaya
 kumwachisha au kumfukuza uongozi mwenyekiti au katibu wa ccm wa tawi
 kuunda kamati ya usalama na maadili ya ccm ya wilaya
 halmashauri kuu ya wilaya yaweza kukasimu madaraka yake kwa kamatiya siasa ya wilaya kuhusu utekelezajiwa kazi zake kwa kadri itakavyoonainafaa
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya itakuwa na wajumbewafuatao a mwenyekiti wa ccm wa wilaya
b katibu wa ccm wa wilaya
c kuu wa wilaya ambaye anatokana na ccm
d katibu wa siasa na uenezi wa wilaya e katibu wa uchumi na fedha wa wilaya
f mbunge au wabunge wanaotokana na ccmkamati yasiasa yahalmashaurikuu ya ccmya wilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wanaowakilisha wilaya iyo au wabunge wa aina nyinginewanaoishi katika wilaya hiyo
g kwa upande wa wilaya za zanzibar zenye wabungewengi wanaotokana na ccmwanaowakilisha majimbo yauchaguzi yaliyomo katikawilaya husika na wabunge waaina nyingine wanaoishi katikawilaya hiyo kwa pamojawatachagua wajumbe wasiozidiwatano kutoka miongoni mwao ambao ndio watakuwa wajumbewa kamati ya siasa ya wilayainayohusika
h kwa upande wa wilaya za zanzibar zenye wawakilishiwengi wanaotokana na ccmwanaowakilisha majimbo yauchaguzi yaliyomo katika wilayahusika pamoja na wawakilishiwa aina nyingine wanaoishikatika wilaya hiyo kwa pamojawatachagua wajumbe wasiozidiwatano kutoka miongoni mwao ambao ndio watakuwa wajumbewa kamati ya siasa ya wilayainayohusika
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi i wajum be waliochaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yawilaya kuingia katika kamati yasiasa ya halmashauri kuu yaccm ya wilaya watano kwawilaya za tanzania bara nawatatu kwa wilaya za tanzaniazanzibar
j mwen yekiti wa halmashauri ya mji manispaa au mwenyekiti wahalmashauri ya wilaya hiyoanayetokana na ccm
k mwenyekiti wa wilaya wa kila jumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccm iliyomokatika wilaya hiyo
l mwen yekiti na katibu wa kamati ya madiwani wa ccm
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya wilaya itafanya mikutano yake yakawaida mara moja kwa mwezi
 mwenyekiti wa ccm wa wilaya ataongoza mkutano wa kamati yasiasa ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya
lakini mwenyekitiasipoweza kuhudhuria katibu wa ccmwa wilaya atakuwa mwenyekiti wamuda wa mkutano huo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
kazi za kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya zitakuwa zifuatazo kutoa uongozi wa siasa katika wilaya
 kusimamia utekelezaji wa shughuli za kila siku za ccm wilayani chini yauongozi wa halmashauri kuu yaccm ya wilaya
 kueneza itikadi ya ccm katika wilaya
 kuandaa mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo
 kupanga mipango ya kukipatia chama mapato kusimamia kwa dhatiutekelezaji wa mipango hiyo kudhibitimapato na kusimamia matumizi bora yafedha na mali za chama katika wilaya
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccmya wilaya itashughulikia mamboyafuatayo a kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm yamkoa juu ya wanachamawanaoomba nafasi za uongoziwa ccm kupitia wilaya hiyo
kazi za kamatiya siasa yahalmashaurikuu ya ccmya wilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi b kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuuya ccm ya wilaya juuya wanachama wanaoombauenyekiti na ukatibu wa ccmwa tawi ukatibu wa siasa nauenezi wa tawi ukatibu wauchumi na fedha wa tawi ujumbe wa halmashauri kuu yaccm ya kata wadi uenyekitiwa mtaa uenyekiti na ujumbewa halmashauri ya kijiji
c kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm yamkoa juu ya wanachamawanaoomba uenyekiti naukatibu wa ccm wa jimbo katibu wa siasa na ueneziwa jimbo katibu wa uchumi nafedha wa jimbo ujumbe wamkutano mkuu wa jimbo wilaya na mkoa ujumbe wahalmashauri kuu ya ccm yajimbo uenyekiti na ukatibuwa ccm wa kata wadi katibuwa siasa na uenezi wakata wadi katibu wa uchumina fedha wa kata wadi nawagombea udiwani wa ccmkwa mujibu wa sheria zilizopo zauchaguzi wa serikali za mitaa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm yamkoa juu ya wanachamawanaoomba nafasi zamwenyekiti na makamumwenyekiti wa halmashauri yawilaya na mji meya na naibumeya wa manispaa zilizomokatika mkoa huo na wanachamawanaoomba nafasi za ubungena uwakilishi
e kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yawilaya juu ya wanachama waccm wanaoomba uenyekiti naukatibu wa kata na jimbo kwaupande wa zanzibar wa kilajumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccm nawanaoomba ujumbe wakuiwakilisha kila jumuiya katikavikao vya ccm vya kata namajimbo katika wilayainayohusika
 kumsimamisha uongozi kiongozi yeyote wa kata wadi na jimbo endapo itadhihirika kwamba tabia namwenendo wake vinamwondolea sifaza uongozi
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuandaa mikutano ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya
 kuona kwamba masuala ya ulinzi na usalama yanazingatiwa katika wilaya
sekr etarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya itakuwa na wajumbe wafuatao katibu wa ccm wa wilaya ambaye atakuwa mwenyekiti
 katibu wa siasa na uenezi wa wilaya
 katibu wa uchumi na fedha wa wilaya
 makatibu wa wilaya wa jumuiya zinazoongozwa na ccm
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya yatakuwayafuatayo a kuongoza na kusimamia shughuli za chama katika wilaya
b kuandaa shughuli za vikao vyote vya chama vya wilaya
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya yatagawanyika ifuatavyo a katibu wa ccm wa wilaya
b idar ya siasa na uenezi ya wilaya
sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya wilaya majukumu ya sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya wilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c idar ya uchumi na fedha ya wilaya
d idar ya organaizesheni ya wilaya
 kila idara itaongozwa na katibu wa halmashauri kuu ya wilaya isipokuwakwamba katibu wa ccm wa wilayaatakuwa ndiye katibu waorganaizesheni katika wilaya
kutakuwa na wakuu wa ccm wafuatao katika wilaya mwenyekiti wa ccm wa wilaya
 katibu wa ccm wa wilaya
 katibu wa siasa na uenezi wa wilaya
 katibu wa uchumi na fedha wa wilaya
 mwenyekiti wa ccm wa wilaya atachaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wa wilaya
atashika nafasi hiyo kwa muda wa miaka mitano lakini anaweza kuchaguliwa tena baada ya muda huo kumalizika
 atakuwa na wajibu wa kuangalia mambo yote ya ccm katika wilaya
 atakuwa mwenyekiti wa mkutano mkuu wa ccm wa wilaya halmashauri kuuwakuu waccm katikawilaya mwenyekiti wa ccm wawilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi ya ccm ya wilaya na kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya wilaya
 katika mikutano anayoiongoza zaidi ya kuwa na kura yake ya kawaida mwenyekiti wa ccm wa wilaya piaatakuwa na kura ya uamuzi endapokura za wajumbe wanaoafiki nawasioafiki zitalingana
isipokuwakwamba kama kikao anachokiongozani kikao cha uchaguzi mwenyekitiatakuwa na kura yake ya kawaida tu
hatakuwa na haki ya kutumia kura yakeya uamuzi endapo kura za wajumbezimelingana
wajumbe wa kikaowataendelea kupiga kura mpaka hapomshindi atakapopatikana
 katibu wa ccm wa wilaya atateuliwa na kamati kuu ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa
 atakuwa ndiye mtendaji mkuu wa ccm wilayani na atafanya kazi chini yauongozi wa halmashauri kuu ya ccmya wilaya
majukumu yake ni haya yafuatayo a kuratibu kazi zote za ccm katika wilaya
katibu waccm wawilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi b kuitisha na kuongoza vikao vya sekretarieti ya halmashauri kuuya ccm ya wilaya kwamadhumuni ya kushauriana kuandaa agenda za kamatiya siasa ya halmashauri kuuya wilaya na kuchukua hatua zautekelezaji wa maamuzi yaccm
c kusimamia kazi za utawala na uendeshaji wa chama katikawilaya d kufuatilia na kuratibu masuala ya usalama na maadili yachama katika wilaya
e ku simamia udhibiti wa fedha na mali ya chama katika wilaya
 kuitisha mikutano ya kamati ya siasa ya wilaya halmashauri kuu yawilaya na mkutano mkuu wa wilayabaada ya kushauriana na mwenyekitiwa ccm wa wilaya
 atakuwa ndiye mkurugenzi wa uchaguzi katika wilaya
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi atashughulikia na kusimamia masuala yote ya organaizesheni ya ccm katikawilaya ambayo ni a masuala yote ya wanachama
b kufuatilia vikao na maamuzi ya vikao vya chama
c kusimamia jumuiya zinazoongozwa na ccm nawazee wa chama
d ku simamia masuala yote ya uchaguzi wa ndani ya chamana ule wa uwakilishi katikavyombo vya dola
 kusimamia katiba muundo kanuni na taratibu za chama na jumuiyazinazoongozwa na ccm
katibu wa siasa na uenezi wa wilaya atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yawilaya na atashughulikia masuala yote yasiasa na uenezi katika wilaya
majukumu yakeni haya yafuatayo a kushughulikia masuala yote ya itikadi siasa na sera za ccm katika wilaya b ku panga na kusimamia mafunzo na matumizi ya fedha na kutoa taarifa kwakamati ya siasa ya wilaya
katibu wasiasa nauenezi wawilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c kufuatilia utekelezaji wa sera za chama za kijamii na ilani za uchaguzi za ccmkatika wilaya
d kudumisha uhusiano mzuri na vyombo vya habari na kuwa na mipango yamawasiliano na uhamasishaji wa ummakwa ujumla katika wilaya e kufuatilia hali ya kisiasa na harakati za vyama vya siasa wilayani
f kufuatilia mwenendo wa jumuiya za kijamii katika wilaya
katibu wa uchumi na fedha wa wilaya atachaguliwa na halmashauri kuu ya wilaya naatashughulikia masuala yote ya uchumi nafedha katika wilaya
majukumu yake ni hayayafuatayo a kuhamasisha na kufuatilia utekelezaji wa sera za ccm za uchumi katikawilaya b kubuni na kufuatilia mipango ya vitega uchumi na uwekezaji wa chama katikangazi ya wilaya
c kutekeleza mipango ya vitega uchumi na uwekezaji wa chama katika ngaziya wilaya
katibu wauchumi nafedha wawilayakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d kuchochea na kuratibu vitega uchumi na mipango ya uwekezaji wa chamakatika ngazi za chini za wilayainayohusika e ku tafuta na kusimamia mapato na matumizi ya fedha na kutoa taarifa kwakamati ya siasa ya wilaya
f ku simamia mali za chama na kutoa taarifa kwa kamati ya siasa ya wilaya
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi fungu la vi vikao vya mkoa 
kutakuwa na vikao vya ccm vifuatavyo katika kila mkoa mkutano mkuu wa ccm wa mkoa
 halmashauri kuu ya ccm ya mkoa
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya mkoa
 sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya mkoa
 mkutano mkuu wa ccm wa mkoa utakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa mkoa
b katibu wa ccm wa mkoa
c kuu wa mkoa ambaye anatokana na ccm
d katibu wa siasa na uenezi wa mkoa
e katibu wa uchumi na fedha wa mkoa f mjumbe au wajumbe wa halmashauri kuu ya ccm yavikao vyaccm vyamkoa mkutano mkuu waccm wa mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi taifa nafasi ya mkoa na wajumbe wengine wahalmashauri kuu ya taifawanaoishi katika mkoa huo
g wabunge wote wanaotokana na ccm wanaowakilisha majimboyaliyomo katika mkoa husika nawabunge wa aina nyinginewanaoishi katika mkoa huo
h wawakilishi wote wanaotokana na ccm wanaowakilishamajimbo yaliyomo katika mkoahusika na wawakilishi wa ainanyingine wanaoishi katika mkoahuo
i wajumbe wote wa halmashauri kuu ya ccm ya mkoa
j mwenyekiti katibu mjumbe wa mkutano mkuu wa taifa wamkoa na mjumbe mwinginemmoja aliyechaguliwa nakila jumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccmiliyomo mkoani
k meya wa jiji au mji wenye hadhi ya jiji
l wajumbe wawili waliochaguliwa kutoka kila wilaya
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi m wenyeviti na makatibu wote wa ccm wa wilaya za mkoa huo
n wakuu wote wa wilaya ambao wanatokana na ccm katikamkoa huo
o mak atibu wa siasa na uenezi wa wilaya za mkoa huo
p makatibu wa uchumi na fedha wa wilaya za mkoa huo
q wen yeviti wa halmashauri za miji meya wa manispaa nawenyeviti wa halmashauri zawilaya katika mkoa huo
r wajumbe watano wa mkutano mkuu wa ccm wa taifa wanaowakilisha kila wilaya yamkoa huo
s wenyeviti na makatibu wa ccm wa majimbo ya mkoaunaohusika wa zanzibar
t wenyeviti na makatibu wa ccm wa kata wadi zilizomo katikamkoa huo
u makatibu wa siasa na uenezi na makatibu wa uchumi nafedha wa majimbo ya ccm yamkoa unaohusika wa zanzibar
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi v madiwani wote wanaotokana na ccm wanaowakilisha kata wadizilizomo katika mkoa husika namadiwani wa aina nyinginewanaoishi katika mkoa huo
w makatibu wa siasa na uenezi na makatibu wa uchumi nafedha wa kata wadi zilizomokatika mkoa huo
x mjumbe mmoja kutoka kila kata kwa upande wa tanzania barana wajumbe watano kutoka kilawadi kwa upande wa zanzibarwaliochaguliwa na mkutanomkuu wa ccm wa kilakata wadi iliyomo katika mkoahuo
y wajumbe atatu waliochaguliwa kutoka kila jimbo la mkoaunaohusika wa zanzibar
z wajumbe wa baraza kuu la tifa ambao ni wanachama wa ccmwa kila jumuiya ya wananchiinayoongozwa au iliyojishirikishana ccm iliyomo mkoani mkutano mkuu wa ccm wa mkoa ndicho kikao kikuu cha ccm katikamkoa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mkutano mkuu wa ccm wa mkoa utafanya mikutano yake ya kawaidamara tatu katika kipindi cha miakamitano
mikutano miwili itakuwa yauchaguzi na mmoja wa kazi
lakinimkutano usio wa kawaida unawezakufanyika wakati wowote endapoitatokea haja ya kufanya hivyo au kwamaagizo ya kikao cha juu
 mwenyekiti wa ccm wa mkoa ataongoza mkutano mkuu wa ccm wamkoa lakini asipoweza kuhudhuriamkutano huo utamchagua mjumbemwingine yeyote miongoni mwao kuwamwenyekiti wa muda wa mkutano huo
 madiwani wote wanaoishi katika jiji au mji wenye hadhi ya jiji wanaotokana naccm kwa pamoja watakuwa ni kamatiya madiwani wa ccm ya mkoa katikajiji au mji unaohusika
kazi yake itakuwa ni kusimamia kwa jumlautekelezaji wa ilani ya ccm nasiasa ya ccm katika shughuli zotezinazoendeshwa na halmashauri yajiji au halmashauri ya mji wenye hadhiya jiji pamoja na kutekeleza kazinyingine ambazo zimeainishwa katikakanuni zake zinazohusika
vikao vyakamati hii vitafanyika kwa mujibu wakanuni zake hizo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
kazi za mkutano mkuu wa ccm wa mkoa zitakuwa zifuatazo kupokea na kujadili taarifa ya kazi za ccm iliyotolewa na halmashauri kuuya ccm ya mkoa na kutoa maelekezoya utekelezaji wa siasa ya ccm kwakipindi kijacho
 kuhakikisha kwamba maazimio na maagizo ya ngazi za juu yanatekelezwaipasavyo
 kuzungumzia mambo yote yanayohusu ulinzi na usalama na maendeleo kwajumla katika mkoa huo
 unapofika wakati wa uchaguzi mkutano mkuu wa ccm wa mkoautashughulikia mambo yafuatayo a kumchagua mwenyekiti wa ccm wa mkoa
b kumchagua mjumbe mmoja kwa mikoa ya tanzania bara nawajumbe wanne kwa mikoa yazanzibar wa kuingia katikahalmashauri kuu ya ccm yataifa nafasi za mkoa
c kuwachagua wajumbe wawili kutoka kila wilaya ya tanzaniakazi zamkutanomkuu waccm wa mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi bara na wajumbe watano kutoka kila wilaya ya zanzibarkuingia katika halmashauri kuuya ccm ya mkoa
 kuunda kamati za mkutano mkuu wa ccm wa mkoa kwakadri itakavyoonekana inafaa
 mkutano mkuu wa mkoa waweza kukasimu madarakayake kwa halmashauri kuu yamkoa kuhusu utekelezaji wa kazizake kwa kadri utakavyoonainafaa
 halmashauri kuu ya ccm ya mkoa itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa mkoa
b katibu wa ccm wa mkoa
c kuu wa mkoa ambaye anatokana na ccm
d katibu wa siasa na uenezi wa mkoa
e katibu wa uchumi na fedha wa mkoa
f mjumbe au wajumbe wa halmashauri kuu ya ccm yataifa nafasi za mkoa huo
halmashaurikuu ya ccmya mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi g wen yeviti wote wa ccm wa wilaya za mkoa huo
h makatibu wa ccm wa wilaya za mkoa huo
i makatibu wa siasa na uenezi na makatibu wa uchumi na fedhawa wilaya za mkoa huo
j wabunge wote wanaotokana na ccm wanaowakilisha majimboya uchaguzi yaliyomo katikamkoa husika na wabunge waaina nyingine wanaoishi katikamkoa huo
k wawakilishi wanaotokana na ccm wanaowakilisha majimboya uchaguzi yaliyomo katikamkoa husika na wawakilishi waaina nyingine wanaoishi katikamkoa huo
l meya wa jiji au meya wa mji wenye hadhi ya jiji anayetokanana ccm m wenyeviti wa halmashauri za miji meya wa manispaa auwenyeviti wa halmashauri zawilaya katika mkoa huowanaotokana na ccm
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi n wajumbe wa halmashauri kuu ya mkoa wanaochaguliwa namkutano mkuu wa ccm wamkoa wawili kutoka kila wilayaya tanzania bara na watanokutoka kila wilaya ya zanzibar
o mwen yekiti na katibu wa kamati ya madiwani wa ccm ya mkoawenye jiji au mji wenye hadhi yajiji
p mwen yekiti katibu wa mkoa na mjumbe auwajumbe ambao niwanachama wa ccm wabaraza kuu la taifa wakila jumuiya yawananchi inayoongozwa auinayojishirikisha na ccm iliyopomkoani
q wajumbe wengine wa halmashauri kuu ya ccm yamkoa wanaopatikana kwamujibu wa kifungu d
 halmashauri kuu ya ccm yamkoa itafanya mikutano yakeya kawaida mara moja kilabaada ya miezi mitatu lakiniinaweza kufanya mkutanousiokuwa wa kawaida wakatikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wowote endapo itatokea haja ya kufanya hivyo au kwamaagizo ya kikaocha juu
 mwenyekiti wa ccm wa mkoa ataongoza mkutano wa halmashaurikuu ya ccm ya mkoa
lakinimwenyekiti asipoweza kuhudhuria katibu wa ccm wa mkoa atakuwamwenyekiti wa muda wa mkutano huo
kazi za halmashauri kuu ya ccm ya mkoa zitakuwa zifuatazo kuongoza na kusimamia ujenzi wa ujamaa na kujitegemea katika mkoa
 kusimamia uenezi wa itikadi na siasa ya ccm kueleza mipango ya ccm kwawilaya za ccm za mkoa huo na kubunimbinu zinazofaa za kuimarisha ccmkatika mkoa
 kupanga mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo katikamkoa
 kutoa msukumo wa utekelezaji wa ilani ya ccm na kusimamia utekelezaji wasiasa na maazimio yaliyopitishwa namkutano mkuu wa ccm wa taifa namkutano mkuu wa ccm wa mkoa
kazi zahalmashaurikuu ya ccmya mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuona kwamba shughuli za maendeleo na za ulinzi na usalama katika mkoazinazingatiwa
 kupokea kuzingatia na kuamua juu ya mapendekezo ya vikao vya ccm vilivyochini yake
 kuziongoza halmashauri kuu za ccm za wilaya katika njia zinazofaa zakuimarisha ccm na za kuletamaendeleo katika mkoa
 kuangalia mwenendo na vitendo vya wanachama na viongozi wa ccmkatika mkoa na inapolazimu kutoataarifa kwa vikao vinavyohusika
 kufikisha maazimio na maagizo ya vikao vya juu kwa ngazi za chini yake na kufikisha mapendekezo kutokangazi hizo kwa vikao vya juu
 unapofika wakati wa uchaguzi halmashauri kuu ya ccm ya mkoaitashughulikia mambo yafuatayo a kuwachagua wajumbe wa kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccmya mkoa watano kwa mikoa yatanzania bara na watatu kwamikoa ya zanzibar kutokamiongoni mwao
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi b kumchagua katibu wa siasa na uenezi wa mkoa
c kumchagua katibu wa uchumi na fedha wa mkoa
d kuwachagua wanachama watatu wa halmashauri kuu yaccm ya mkoa kutokana namapendekezo ya mwenyekiti waccm wa mkoa
e kwa upande wa tanzania bara itafikiria na kufanya uteuzi wamwisho wa wanachamawanaoomba uenyekiti wa ccmwa kata uk atibu wa ccm wa kata ukatibu wa siasa na uenezi wa kata ukatibu wauchumi na fedha wa kata udiwani ukatibu wa siasa nauenezi wa wilaya ukatibu wauchumi na fedha wa wilaya ujumbe wa halmashauri kuu yaccm ya wilaya na mkoa ujumbe wa mkutano mkuu waccm wa wilaya mkoa nataifa
e kwa upande wa tanzania zanzibar itafikiria na kufanyauteuzi wa mwisho wawanachama wanaoombakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi uenyekiti wa ccm wa wadi ukatibu wa ccm wa wadi ukatibu wa siasa na ueneziwa wadi ukatibu wa uchumi nafedha wa wadi udiwani uenyekiti wa ccm na ukatibuwa ccm wa jimbo ukatibu wasiasa na uenezi wa jimbo ukatibu wa uchumi nafedha wa jimbo ukatibu wasiasa na uenezi wa wilaya ukatibu wa uchumi na fedhawa wilaya ujumbe wahalmashauri kuu ya ccm yajimbo wilaya na mkoa ujumbewa mkutano mkuu wa ccm wawilaya mkoa na taifa
f kufanya uteuzi wa mwisho wa majina ya wanachama wa ccmwanaogombea uenyekiti wawilaya wa kila jumuiya yawananchi inayo ongozwa naccm na majina ya kuiwakilishakila jumuiya katika vikao vyaccm vya wilaya za mkoaunaohusika
 kujaza kwa niaba ya mkutano mkuu wa ccm wa mkoa nafasi za uongozizitakazokuwa wazi isipokuwa yamwenyekiti wa ccm wa mkoa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuunda kamati ndogo kwa kadri itakavyoonekana inafaa kwa ajili yautekelezaji bora zaidi wa kazi za ccmkatika mkoa
 kupokea na kujadili taarifa za kamati ndogo za utekelezaji wa kazi za ccmza mkoa na kamati ya madiwani waccm ya mkoa pale panapohusika
 kumwachisha au kumfukuza uanachama mwanachama yeyoteendapo itaridhika kwamba tabia namwenendo wake vinamwondolea sifaza uanachama
mwanachamaanayeachishwa au kufukuzwauanachama anaweza kukata rufaakwa kamati kuu ya halmashauri kuuya ccm ya taifa
 kumwachisha au kumfukuza uongozi kiongozi yeyote ambaye uteuzi wakewa mwisho unafanywa nahalmashauri kuu ya ccm ya mkoa
 kuunda kamati ya usalama na maadili ya ccm ya mkoa
 halmashauri kuu ya ccm ya mkoa yaweza kukasimu madaraka yake kwakamati ya siasa ya mkoa kuhusuutekelezaji wa kazi zake kwa kadriitakavyoona inafaa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 kutakuwa na kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya mkoa katika kila mkoa ambayo itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm wa mkoa
b katibu wa ccm wa mkoa
c mkuu wa mkoa ambaye ni anatokana na ccm
d katibu wa siasa na uenezi wa mkoa
e katibu wa uchumi na fedha wa mkoa
f mjumbe au wajumbe wa halmashauri kuu ya ccm yataifa nafasi za mkoa huo
g mwen yekiti wa mkoa wa kila jumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccm katikamkoa huo
h wajumbe waliochaguliwa na halmashauri kuu ya mkoakuingia katika kamati ya siasaya halmashauri kuu ya ccm yamkoa watano kwa mikoa yatanzania bara na watatu kwamikoa ya zanzibar
kamati yasiasa yahalmashaurikuu ya ccmya mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi i meya wa jiji ambalo mipaka yake inaunganisha zaidi yawilaya moja anayetokana naccm
j mwenyekiti na katibu wa kamati ya madiwani wote wa ccm wajiji au mji wenye hadhi ya jiji
 kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya mkoa itafanya mikutano yakeya kawaida mara moja kila mwezi
 mwenyekiti wa ccm wa mkoa ataongoza mkutan wa kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm yamkoa
lakini mwenyekiti asipowezakuhudhuria katibu wa ccm wa mkoaatakuwa mwenyekiti wa muda wamkutano huo
kazi za kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccm ya mkoa zitakuwa zifuatazo kutoa uongozi wa siasa katika mkoa
 kueneza itikadi na siasa ya ccm katika mkoa
 kuandaa mikakati ya kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo katikamkoa
kazi za kamatiya siasa yahalmashaurikuu ya ccmya mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kusimamia utekelezaji wa shughuli za kila siku za ccm na maamuzi yote yaccm chini ya uongozi wa halmashaurikuu ya ccm ya mkoa
 kupanga mipango ya kukipatia chama mapato kusimamia kwa dhatiutekelezaji wa mipango hiyo kudhibitimapato na kusimamia matumizi bora yafedha na mali za chama katika mkoa
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati ya siasa ya halmashauri kuu ya ccmya mkoa itashughulikia mamboyafuatayo a kwa upande wa tanzania bara itafikiria na kutoa mapendekezoyake kwa halmashauri kuu yaccm ya mkoa juu yawanachama wanaoomba nafasiya mwenyekiti wa ccm wakata diwani katibu wa siasana uenezi wa kata na wilaya katibu wa uchumi na fedhawa kata na wilaya ujumbe wahalmashauri kuu ya ccm yawilaya na mkoa
ujumbe wamkutano mkuu wa ccm wawilaya na mkoa na ujumbe wamkutano mkuu wa ccm wataifa katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi b kwa upande wa tanzania zanzibar itafikiria na kutoamapendekezo yake kwahalmashauri kuu ya ccmya mkoa juu ya wanachamawanaoomba nafasi yamwenyekiti wa ccm wa jimbo katibu wa ccm wa jimbo mwenyekiti wa ccm wa wadi katibu wa ccm wa wadi katibu wa siasa na uenezi wawadi na jimbo
katibu wauchumi na fedha wa wadi diwani katibu wa siasa nauenezi wa wilaya katibu wauchumi na fedha wa wilaya mjumbe wa halmashauri kuu yaccm ya jimbo wilaya namkoa na mjumbe wa mkutanomkuu wa wilaya mkoa na taifa
c kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati kuu yahalmashauri kuu ya ccm yataifa juu ya wanachamawanaoomba nafasi ya uongozikatika kila wilaya na mkoa watanzania bara ambao uteuziwao wa mwisho hufanywa navikao vya juu
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati maalum yahalmashauri kuu ya taifa juu yawanachama wanaoomba nafasiza uongozi katika kila wilaya namkoa wa zanzibar ambaouteuzi wao wa mwishohufanywa na vikao vya juu
e kwa upande wa tanzania bara itafikiria na kutoa mapendekezoyake kwa kamati kuu yahalmashauri kuu ya ccm juu yawanachama wanaoomba nafasiza umeya wa jiji na ubunge
f kwa upande wa zanzibar itafikiria na kutoa mapendekezoyake kwa kamati maalum yahalmashauri kuu ya ccmya taifa juu ya wanachamawanaoomba nafasi zaumeya wa jiji au manispaayenye hadhi ya jiji ubunge nauwakilishi
g kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yaccm ya mkoa juu yawanachama wa ccmwanaoomba nafasi za uongozikatika jumuiya za wananchikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi zinazoongozwa na ccm ngazi ya wilaya ambazo uteuzi wakewa mwisho hufanywa nahalmashauri kuu ya ccm yamkoa unaohusika
vile vileitafikiria na kutoa mapendekezoyake kwa kamati kuu na kamatimaalum ya halmashauri kuu yataifa kuhusu wanachama waccm wanaoomba nafasi zauongozi wa kila jumuiya yaccm ngazi ya mkoa
h kufikiria na kufanya uteuzi wa mwisho wa majina yawanachama wa ccmwatakaogombea nafasi zamwenyekiti na makamumwenyekiti wa halmashauri zawilaya na naibu meya wahalmashauri za manispaa namiji
 kumsimamisha uongozi kiongozi yeyote wa ngazi ya wilaya endapoitaridhika kwamba tabia na mwenendowake vinamwondolea sifa za uongozi isipokuwa kwamba haitakuwa nauwezo wa kumsimamisha uongozikiongozi ambaye uteuzi wake wamwisho haukufanywa na halmashaurikuu ya ccm ya mkoa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuandaa mikutano ya halmashauri kuu ya ccm ya mkoa
 kuona kwamba masuala ya ulinzi na usalama na ya maendeleoyanazingatiwa katika mkoa
sekr etarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya mkoa itakuwa na wajumbe wafuatao katibu wa ccm wa mkoa ambaye atakuwa mwenyekiti
 katibu wa siasa na uenezi wa mkoa
 katibu wa uchumi na fedha wa mkoa
 makatibu wa mkoa wa jumuiya za wananchi zinazoongozwa na ccm
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya mkoayatakuwa yafuatayo a kuongoza na kusimamia shughuli za chama katika mkoa
b kuan daa shughuli za vikao vyote vya chama vya mkoa
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya mkoayatagawanyika ifuatavyo sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya mkoa majukumu ya sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi a katibu wa ccm wa mkoa b idar ya siasa na uenezi ya mkoa
c idar ya uchumi na fedha ya mkoa
d idar ya organaizesheni ya mkoa
 kila idara itaongozwa na katibu wa halmashauri kuu ya ccm ya mkoaisipokuwa kwamba katibu wa ccm wamkoa atakuwa ndiye katibu waorganaizesheni katika mkoa
kutakuwa na wakuu wa ccm wafuatao katika mkoa mwenyekiti wa ccm wa mkoa
 katibu wa ccm wa mkoa
 mjumbe au wajumbe wa halmashauri kuu ya ccm ya taifa nafasi ya mkoa
 katibu wa siasa na uenezi wa mkoa
 katibu wa uchumi na fedha wa mkoa
 mwenyekiti wa ccm wa mkoa atachaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wa mkoa na atashika nafasi hiyo ya uongozi kwa muda wa miaka wakuu wa ccm wa mkoa mwenyekiti wa ccm wa mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mitano lakini anaweza kuchaguliwa tena baada ya muda huo kumalizika
 atakuwa na madaraka ya kuangalia mambo yote ya ccm katika mkoa
 atakuwa mwenyekiti wa mkutano mkuu wa ccm wa mkoa halmashauri kuu yaccm ya mkoa na kamati ya siasa yahalmashauri kuu ya ccm ya mkoa
 katika mikutano anayoiongoza zaidi ya kuwa na kura yake ya kawaida mwenyekiti wa ccm wa mkoa atakuwapia na kura ya uamuzi iwapo kura zawanaoafiki na wasioafiki zitalingana
isipokuwa kwamba kama kikaoanachokiongoza ni kikao cha uchaguzi mwenyekiti atakuwa na kura yake yakawaida tu
hatakuwa na haki yakutumia kura yake ya uamuzi endapokura za wajumbe zimelingana
wajumbe wa kikao wataendeleakupiga kura mpaka hapo mshindiatakapopatikana
 katibu wa ccm wa mkoa atateuliwa na halmashauri kuu ya ccm ya taifa atakuwa mtendaji mkuu wa shughuli zote za ccm katika mkoa na atafanyakazi chini ya uongozi wa halmashauri katibu wa ccm wa mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuu ya ccm ya mkoa wake
majukumu yake ni haya yafuatayo a kuratibu kazi zote za ccm katika mkoa
b kuitisha na kuongoza vikao vya sekretarieti ya halmashauri kuuya ccm ya mkoa kwamadhumuni ya kushauriana kuandaa agenda za kamatiya siasa ya mkoa na kuchukuahatua za utekelezaji wamaamuzi ya ccm
c ku simamia kazi za utawala na uendeshaji wa chama katikamkoa
d kufu atilia na kuratibu masuala ya usalama na maadili yachama katika mkoa
e ku simamia udhibiti wa fedha na mali ya chama katika mkoa
 ataitisha mikutano ya kamati ya siasa ya mkoa halmashauri kuu ya mkoa namkutano mkuu wa mkoa baada yakushauriana na mwenyekiti wa ccm wamkoa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi atakuwa ndiye mkurugenzi wa uchaguzi katika mkoa atashughulikia na kusimamia masuala yote ya organaizesheni ya ccm katikamkoa ambayo ni a masuala yote ya wanachama
b kufuatilia vikao na maamuzi ya vikao vya chama
c kusimamia jumuiya zinazoongozwa na ccm nawazee wa chama
d kusimamia na kuratibu masuala yote ya uchaguzi wa ndani yachama na ule wa uwakilishikatika vyombo vya dola
e ku simamia katiba muundo kanuni na taratibu za chama najumuiya zinazoongozwa naccm
katibu wa siasa na uenezi wa mkoa atachaguliwa na halmashauri kuu yaccm ya mkoa na atashughulikia masuala yoteya siasa na uenezi katika mkoa
majukumuyake ni haya yafuatayo a ku simamia kueneza na kufafanua masuala yote ya itikadi siasa na seraza ccm katika mkoa
katibu wasiasa nauenezi wa mkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi b kupanga na kusimamia mafunzo na maandalizi yamakada na wanachama katikamkoa
c kufuatilia utekelezaji wa sera za chama za kijamii na ilani zauchaguzi za ccm katika mkoa
d kud umisha uhusiano mzuri na vyombo vya habari na kuwa namipango ya mawasiliano nauhamasishaji wa ummakwa jumla katika mkoa
e kufu atilia hali ya kisiasa mkoani
f kufu atilia mwenendo wa jumuiya za kijamii mkoani 
katibu wa uchumi na fedha wa mkoa atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yamkoa na atashughulikia masuala yote yauchumi na fedha katika mkoa
majukumuyake ni haya yafuatayo a kuha masisha na kufuatilia utekelezaji wa sera za ccm za uchumi katikamkoa
b kubuni na kufuatilia mipango ya vitega uchumi na uwekezaji wa chama ngaziya mkoa
katibu wauchumi nafedha wamkoakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c kuchochea na kuratibu vitega uchumi na mipango ya uwekezaji wa chamakatika wilaya zote za mkoa
d ku simamia mapato na matumizi ya fedha na kutoa taarifa kwa kamati yasiasa ya mkoa
e kusimamia mali ya chama na kutoa taarifa kwa kamati ya siasa ya mkoa
katiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi fungu la vii vikao vya taifa 
kutakuwa na vikao vifuatavyo vya ccm vya taifa mkutano mkuu wa ccm wa taifa
 halmashauri kuu ya ccm ya taifa
 kamati kuu ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa
 kamati maalum ya halmashauri kuu ya taifa ya ccm zanzibar
 sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm taifa
 sekretarieti ya kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa
 kamati ya wabunge wote wa ccm
 kamati ya wajumbe wa baraza la wawakilishi wote wa ccm zanzibar
 mkutano mkuu wa ccm wa taifa utakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm
vikao vya ccm vya taifa mkutano mkuu waccm wa taifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi b rais na makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzaniawanaotokana na ccm
c maka mu wawili wa mwenyekiti wa ccm
d ais wa zanzibar anayetokana na ccm
e waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania na waziri kiongozi waserikali ya mapinduzi zanzibarwanaotokana na ccm
f katibu mkuu wa ccm g manaibu katibu mkuu wa ccm
h katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa organaizesheni
i katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa itikadi na uenezi
j katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa mambo ya siasa na uhusiano wakimataifa
k katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa uchumi na fedha
l wajumbe wote wa halmashauri kuu ya ccm ya taifa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi m wabunge wote wanaotokana na ccm au kama bunge limevunjwawale wanachama wote waliokuwawabunge mara kabla ya kuvunjwabunge na wabunge wote wa bunge laafrika mashariki wanaotokana na ccm
n wajumbe wote wa baraza la wawakilishi wanaotokana na ccmau kama baraza hilo limevunjwawale wanachama wote waliokuwawajumbe wa baraza la wawakilishimara kabla ya kuvunjwa kwa barazahilo
o makatibu wa siasa na uenezi wote wa mikoa
p mak atibu wa uchumi na fedha wote wa mikoa q wenyeviti wote wa ccm wa wilaya
r makatibu wote wa ccm wa wilaya
s makatibu wote wa siasa na uenezi wa wilaya
t mak atibu wote wa uchumi na fedha wa wilaya
u mwenyekiti na katibu wa kamati ya wabunge wote wa ccm
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi v mwen yekiti na katibu wa kamati ya wajumbe wote wa baraza lawawakilishi wanaotokana na ccm
w mwenyekiti katibu mkuu na makamu mwenyekiti wa kila jumuiya yawananchi inayoongozwa auiliyojishirikisha na ccm ambao niwanachama wa ccm
x wajum be watano waliochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wa kila wilaya
y wajumbe watano waliochaguliwa na mkutano mkuu wa kila wilaya yaccm ya vyuo vya elimu ya juu nchini
z mwenyekiti katibu wa mkoa na mjumbe mwingine mmojaaliyechaguliwa kutoka kila mkoa wabara na zanzibar kwa kila jumuiya yawananchi inayoongozwa auiliyojishirikisha na ccm ambao niwanachama wa ccm
 mkutano mkuu wa ccm wa taifa utakuwa ndicho kikao kikuu cha ccmkupita vyote na ndicho kitakachokuwana madaraka ya mwisho
 mkutano mkuu wa ccm wa taifa utafanya mikutano yake ya kawaidakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mara tatu katika kipindi cha miaka mitano
mikutano miwili kati ya hiyoitakuwa ya uchaguzi na mmoja utakuwawa kazi
kalenda ya vikao vya chamaitaonyesha ni lini mikutano hiyo mitatuitafanyika
lakini mkutano usiokuwawa kawaida unaweza kufanyika wakatiwowote ukiitishwa na mwenyekiti waccm au ukiombwa na theluthi mbili yawajumbe wote wa halmashauri kuu yaccm ya taifa
 taarifa ya kukutana mkutano mkuu wa ccm wa taifa ni lazima itolewe si chiniya miezi mitatu kabla ya tarehe yakukutana
lakini inaweza kutolewataarifa ya muda mfupi zaidi ya huo ikiwaunafanyika mkutano usiokuwa wakawaida
 mkutano mkuu wa ccm wa taifa unaweza kukiagiza kikao chochote chaccm kufanya kazi zozote ambazo ni zamkutano huo bila mkutano mkuu waccm wa taifa wenyewe kuathiri uwezowake wa kufanya kazi hizo
 wabunge wote wanaotokana na ccm kwa pamoja watakuwa ni kamati yawabunge wa ccm ambao kazi yakeitakuwa ni kusimamia kwa jumlakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi utekelezaji wa ilani ya ccm na siasa ya ccm katika shughuli zotezinazoendeshwa na bunge pamoja nakutekeleza kazi nyingine ambazozimeainishwa katika kanuni zakezinazohusika
vikao vya kamati hiivitafanyika kwa mujibu wa kanuni zakehizo
 kamati hii itakuwa na uwezo wa kutunga kanuni zake kwa ajili yauendeshaji bora wa shughuli zake
kanuni hizo itabidi ziidhinishwe nahalmashauri kuu ya taifa kablahazijaanza kutumika
 mwenyekiti wa ccm anaweza kuamua kuitisha vikao vya pamoja baina yahalmashauri kuu ya taifa ya ccm nakamati ya wabunge wote wa ccm kwaajili ya kushughulikia mambo kamaitakavyoonekana inafaa
 mwenyekiti wa kamati ya wabunge wote wa ccm pamoja na katibu wakamati hiyo watakuwa wajumbe wakamati kuu ya halmashauri kuu yaccm ya taifa
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati ya wabunge wote wa ccm itachaguawajumbe kumi kutoka miongonikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mwao kuwa wajumbe wa halmashauri kuu ya taifa
 wajumbe wote wa baraza la wawakilishi wanaotokana na ccm kwapamoja watakuwa ni kamati yawajumbe wa baraza la wawakilishi waccm ambayo kazi yake itakuwa nikusimamia kwa jumla utekelezaji wailani ya ccm na siasa ya ccm katikashughuli zote zinazoendeshwa nabaraza la wawakilishi pamoja nakutekeleza kazi nyingine ambazozimeainishwa katika kanuni zakezinazohusika
vikao vya kamati hiivitafanyika kwa mujibu wa kanuni zakehizo
 kamati hii itakuwa na uwezo wa kutunga kanuni zake kwa ajili yauendeshaji bora wa shughuli zake nakwamba kanuni hizo itabidiziidhinishwe na halmashauri kuu yataifa kabla ya kuanza kutumika
 mwenyekiti wa ccm anaweza kuitisha vikao vya pamoja baina ya halmashaurikuu ya taifa ya ccm na kamati yawajumbe wa baraza la wawakilishi waccm kwa ajili ya kushughulikia mambokama itakavyoonekana inafaa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi mwenyekiti wa kamati ya wajumbe wa baraza la wawakilishi wa ccm pamojana katibu wa kamati hiyo watakuwawajumbe wa kamati kuu yahalmashauri kuu ya taifa
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati ya wajumbe wote wa baraza lawawakilishi wanaotokana na ccmwatachagua wajumbe watano kutoka miongoni mwao kuwa wajumbewa halmashauri kuu ya taifa
 kiwango cha mahudhurio ya mkutano mkuu wa ccm wa taifa kitakuwa nitheluthi mbili ya wajumbe kutokatanzania bara na theluthi mbili yawajumbe kutoka zanzibar
 mwenyekiti wa ccm atakuwa mwenyekiti wa mkutano mkuu waccm wa taifa na asipowezakuhudhuria mmoja wa makamu wamwenyekiti wa ccm ataongozamkutano huo
iwapo itatokea kwambawote watatu hawawezi kuhudhuriamkutano fulani halmashauri kuu yaccm ya taifa itamchagua mjumbemwingine yeyote miongoni mwao kuwamwenyekiti wa muda wa mkutano huokwa ajili ya shughuli hiyo
kutokana nahali hiyo halmashauri kuu ya ccm yakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi taifa inaweza kukutana hata kama mwenyekiti na makamu wote wawili wamwenyekiti hawapo
kazi za mku tano mkuu wa ccm wa taifa zitakuwa zifuatazo kupanga siasa ya ccm na kusimamia utekelezaji wa shughuli zote za ccm
 kupokea na kufikiria taarifa ya kazi za ccm iliyotolewa na halmashauri kuuya ccm ya taifa na kutoa maelekezo yamipango na utekelezaji wa siasa yaccm kwa kipindi kijacho
 kuthibitisha kubadili kukataa au kuvunja uamuzi wowote uliotolewa nakikao chochote cha chini yake au nayeyote wa ccm
 kubadili sehemu yoyote ya katiba ya ccm kwa uamuzi wa theluthi mbili zawajumbe walio na haki ya kupiga kurakutoka tanzania bara na theluthi mbilikutoka zanzibar
 unapofika wakati wa uchaguzi mkutano mkuu wa ccm wa taifautashughulikia mambo yafuatayo a kuwachagua mwenyekiti wa ccm na makamu wamwenyekiti wa ccm
kazi zamkutano mkuuwa ccm wataifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi b kuch agua jina moja la mwanachama atakayesimamakatika uchaguzi wa rais wajamhuri ya muungano watanzania
c kuchagua jumla ya wajumbe themanini na tano kutokatanzania bara na zanzibar wakuingia katika halmashauri kuuya ccm ya taifa kutoka orodhaya taifa
 kuunda kamati za mkutano mkuu wa ccm wa taifa kwa kadriitakavyoonekana inafaa
 mkutano mkuu wa ccm wa taifa waweza kukasimu madaraka yake kwahalmashauri kuu ya taifa kuhusuutekelezaji wa kazi zake kwa kadriitakavyoona inafaa
 halmashauri kuu ya ccm ya taifa itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm
b ais na makamu wa rais wa jamhuri ya muungano watanzania wanaotokana na ccm
c maka mu wawili wa mwenyekiti wa ccm
halmashaurikuu ya ccmyataifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d ais wa zanzibar anayetokana na ccm
e waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania nawaziri kiongozi wa serikaliya mapinduzi zanzibarwanaotokana na ccm
f katibu mkuu wa ccm g manaibu katibu mkuu wa ccm
h katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa organaizesheni
i katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa itikadi na uenezi
j katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa mambo ya siasa nauhusiano wa kimataifa
k katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa uchumi na fedha
l wen yeviti wote wa ccm wa mikoa
m makatibu wote wa ccm wa mikoa
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi n mwenyekiti katibu mkuu na makamu mwenyekiti kutoka kilajumuiya ya wananchiinayoongozwa auinayojishirikisha na ccm
o wajum be wengine wote wa halmashauri kuu ya taifawanaopatikana kwa mujibu wavifungu b c na e
p mwen yekiti na katibu wa kamati ya wabunge wote wa ccm q mwen yekiti na katibu wa kamati ya wajumbe wa baraza lawawakilishi wa ccm
r spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzaniaanayetokana na ccm na spikawa baraza la wawakilishizanzibar anayetokana na ccm
s wajumbe wa heshima wasiozidi watano walioteuliwa namwenyekiti wa ccm kuingiakamati kuu kutokana nauongozi wao uliotukuka halmashauri kuu ya ccm ya taifa itafanya mikutano yake ya kawaidamara moja kila baada ya miezi minne katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi lakini inaweza kufanya mkutano usiokuwa wa kawaida wakati wowoteendapo itatokea haja ya kufanya hivyoau kwa maagizo ya kikao cha juu
mkutano wa halmashauri kuu yataifa utakaofanyika katika kipindi chamiezi sita ya mwisho wa kila mwakautakuwa pia na kazi maalum yakupokea na kujadili taarifa yautekelezaji wa ilani ya ccmunaofanywa na serikali ya jamhuri yamuungano wa tanzania pamoja naserikali ya mapinduzi ya zanzibarkatika mwaka wa fedha uliopita waserikali hizo ambao ulimalizika tarehe juni ya mwaka unaohusika
 katika mikutano yote ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa uamuzi utafikiwakwa makubaliano ya jumla au kwawingi wa kura za wajumbewaliohudhuria na kupiga kura
lakiniukitokea uamuzi unaohitajika kutolewakuhusu vyombo vya serikali ya jamhuriya muungano wa tanzania au vyombovya serikali ya mapinduzi ya zanzibarau kuhusu muundo wa serikali yajamhuri ya muungano wa tanzania naserikali ya mapinduzi ya zanzibar uamuzi huo ni lazima upitishwe kwaazimio lililoungwa mkono na theluthimbili ya kura za wajumbe kutokakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi tanzania bara na theluthi mbili ya kura za wajumbe kutoka zanzibar
 mwenyekiti wa ccm atakuwa mwenyekiti wa mkutano wahalmashauri kuu ya ccm ya taifa lakini mwenyekiti wa ccm asipowezakuhudhuria mmoja wa makamu wamwenyekiti wa ccm atakuwamwenyekiti wa muda wamkutano huo
kazi za halmashauri kuu ya ccm ya taifa zitakuwa zifuatazo kutoa uongozi wa siasa ya ccm kwa jumla kwa tanzania nzima
kwa hiyoitakuwa na uwezo wa kubuni kujadili kuamua na kutoa miongozo ya siasa yaccm katika mambo mbalimbali
 kueneza itikadi na siasa ya ccm kuongoza mafunzo ya siasa ya ccm nakukuza nadharia na itikadi ya ccm yaujamaa na kujitegemea
 kuongoza na kusimamia ujezi wa ujamaa na kujitegemea nchini
 kuandaa ilani ya ccm ya uchaguzi na kutoa msukumo wa utekelezaji wa ilanihiyo
kazi zahalmashaurikuu ya ccmyataifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kufikisha maazimio na maagizo ya ccm katika mikoa na kufikiria na kutoauamuzi juu ya mapendekezo kutokavikao vya ccm vya chini
 kuona kwamba shughuli za maendeleo na za ulinzi na usalama wa taifazinazingatiwa
 kuandaa mikakati na mbinu za kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo zakitaifa
 kudumisha uangalizi juu ya vitendo vya wanachama na viongozi wa ccm naendapo itadhihirika kwamba tabia namwenendo wa mwanachama fulanivinamwondolea sifa za uanachamaau uongozi itakuwa na uwezo wakumwachisha au kumfukuzauanachama au uongozi alio nao
kuhusu mtu aliyeachishwa aukufukuzwa uanachama halmashaurikuu ya ccm ya taifa ndiyoitakayokuwa na uwezo wa mwisho wakumrudishia uanachama wake kwamujibu wa katiba endapo itaridhikakuwa amejirekebisha
 kuziongoza halmashauri kuu za ccm za mikoa kuhusu vitendo na njiazinazofaa za kuimarisha ccm na zakuleta maendeleo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuandaa katiba kanuni na kuweka taratibu za kuongoza shughulimbalimbali za ccm
 kuandaa mkutano mkuu wa ccm wa taifa kuteua makatibu wa ccm wa mikoa
 unapofika wakati wa uchaguzi halmashauri kuu ya ccm ya taifaitashughulikia mambo yafuatayo a kuteua jina la mwanachama atakayesimama katika uchaguziwa mwenyekiti wa ccm namajina mawili ya wanachamawatakaosimama katika uchaguziwa makamu wa mwenyekiti waccm
b kupendekeza kwa mkutano mkuu wa ccm wa taifamajina yasiyozidi matatuya wanachama wanaogombeanafasi ya rais wa jamhuri yamuungano wa tanzania nakuyawasilisha mbele yamkutano mkuu wa ccm wataifa
c kuch agua jina moja la mwanachama atakayesimamakatika uchaguzi wa rais wazanzibar
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi d kuw achagua katibu mkuu wa ccm manaibu katibu mkuu waccm katibu wa halmashaurikuu ya taifa wa organaizesheni katibu wa halmashauri kuu yataifa wa itikadi na uenezi katibu wa halmashauri kuu yataifa wa mambo ya siasa nauhusiano wa kimataifa nakatibu wa halmashauri kuu yataifa wa uchumi na fedha
e kuwachagua wanachama wasiozidi kumi kuwa wajumbewa halmashauri kuu ya ccmya taifa kutokana namapendekezo ya mwenyekiti waccm
f kuwachagua wajumbe kumi na wanne wa kamati kuu yahalmashauri kuu ya taifa kutokamiongoni mwao wakiwemowanawake wasiopungua wanne wawili kutoka tanzania bara nawawili kutoka zanzibar
g kufikiria na kufanya uteuzi wa mwisho wa majina yawanachama wanaoomba nafasiya ubunge na majina yawanachama wanaoombakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi nafasi ya ujumbe wa baraza la wawakilishi kwa mujibu washeria zilizopo za uchaguzi huo
h kufikiria na kufanya uteuzi wa mwisho wa majina yawanachama wanaoomba nafasiya ujumbe wa halmashauri kuuya ccm ya taifa uenyekiti waccm wa wilaya na mikoa ukatibu wa siasa na ueneziwa mkoa ukatibu wa uchumina fedha wa mkoa
i kufanya uteuzi wa mwisho wa majina ya wanachama wa ccmwanaogombea uenyekiti wamkoa uenyekiti wa taifa naukatibu mkuu wa kila jumuiyaya wananchi inayoongozwa naccm na majina ya wanachamawatakaochaguliwa kuiwakilishakila jumuiya katika vikao vyaccm vya mkoa na taifa
j kuwachagua jumla ya wajumbe wanane wa baraza lawadhamini kutoka tanzaniabara na zanzibar
 kujaza kwa niaba ya mkutano mkuu wa ccm wa taifa nafasi za uongozikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi zitakazokuwa wazi isipokuwa ya mwenyekiti wa ccm na makamu wamwenyekiti wa ccm
 kuunda kamati au tume kwa shughuli maalum bila kuathiri majukumu yakamati kuu ya halmashauri kuu yaccm ya taifa
 kupokea na kujadili taarifa za tume na kamati maalum za ccm kamati yawabunge wa ccm na kamati yawajumbe wa baraza la wawakilishi waccm
 kuweka kiwango cha kiingilio katika ccm ada za uanachama na michangomaalum
 kusimamisha kwa maslahi ya ccm utumiaji wa kifungu chochote chakatiba ya ccm au kuruhusu kifungukutumika kabla ya kuingizwa ndani yakatiba
uamuzi huo sharti uungwemkono na theluthi mbili ya wajumbekutoka tanzania bara na theluthi mbiliza wajumbe kutoka zanzibar
hatahivyo halmashauri kuu ya ccm ya taifaitafikisha uamuzi wake mbele yamkutano mkuu wa ccm wa taifa kwauamuzi wa mwisho
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kushughulikia uhusiano kati ya ccm na jumuiya mbalimbali za wananchi nakuziorodhesha jumuiya zinazoongozwaau zinazojishirikisha na ccm
 kutengeneza na kurekebisha muundo wa ccm katika maeneo na nyanjambalimbali kwa kadri itakavyoonekanainafaa
 kumsimamisha mwenyekiti wa ccm au makamu mwenyekiti wa ccm iwapomwenendo na utendaji wake wa kazivinamwondolea sifa za uongozi
hatahivyo halmashauri kuu ya ccm ya taifaitafikisha mapendekezo yake mbele yamkutano mkuu wa ccm wa taifa kwauamuzi wa mwisho
 kumwachisha au kumfukuza uongozi kiongozi yeyote ambaye uteuzi wakewa mwisho ulifanywa na halmashaurikuu ya ccm ya taifa
 kuunda kamati ya usalama na maadili
 kuidhinisha kanuni za kamati za wabunge wote wa ccm wawakilishiwote wa ccm madiwani wote waccm katiba kanuni za jumuiya zawananchi zinazoongozwa na ccmna kuidhinisha marekebisho yakatiba kanuni hizo
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi halmashauri kuu ya taifa yaweza kukasimu madaraka yake kwa kamatikuu kuhusu utekelezaji wa kazi zakekwa kadri itakavyoona inafaa
 kamati kuu ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa ccm
b rais na makamu wa rais wa jamhuri ya muungano watanzania wanaotokana naccm
c maka mu wawili wa mwenyekiti wa ccm
d ais wa zanzibar anayetokana na ccm
e waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania nawaziri kiongozi wa serikaliya mapinduzi zanzibarwanaotokana na ccm
f katibu mkuu wa ccm g ais mstaafu wa jamhuri ya muungano wa tanzania ambayepia alikuwa mwenyekiti waccm
kamatikuu yahalmashaurikuu ya ccmyataifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi h rais mstaafu wa zanzibar ambaye pia alikuwa makamumwenyekiti wa ccm
i manaibu katibu mkuu wa ccm
j katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa organaizasheni
k katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa itikadi na uenezi
l katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa mambo ya siasa nauhusiano wa kimataifa
m katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa uchumi na fedha
n spika wa bunge la jamhuri ya muungano anayetokan naccm na spika wa baraza lawawakilishi la zanzibaranayetokana na ccm
o wajumbe wengine wasiozidi kumi na wanne waliochaguliwana halmashauri kuu ya ccm yataifa wakiwemo wanawakewasiopungua wanne wawilikutoka tanzania bara nawawili kutoka zanzibar
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi p mwen yekiti wa taifa wa kila jumuiya ya wananchiinayoongozwa na ccm
q mwen yekiti na katibu wa kamati ya wabunge wa ccm
r mwenyekiti na katibu wa kamati ya wajumbe wa baraza lawawakilishi wa ccm
t wajumbe wengine wa heshima wasiozidi watanowatakaopendekezwa namwenyekiti wa ccm kutokanana uongozi wao uliotukuka
 kamati kuu ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa itafanya mikutano yakeya kawaida mara moja kila miezi miwili
 mwenyekiti wa ccm atakuwa mwenyekiti wa mkutano wa kamatikuu ya halmashauri kuu ya ccm yataifa lakini mwenyekiti wa ccmasipoweza kuhudhuria mmoja wamakamu wa mwenyekiti atakuwamwenyekiti wa muda wa mkutano huo
kazi za kam ati kuu ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa zitakuwa zifuatazo kazi za kamati kuu yahalmashaurikuu ya ccmya taifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kutoa uongozi wa siasa katika nchi
 kusimamia utekelezaji wa shughuli za kila siku za ccm
 kueneza itikadi na siasa ya ccm nchini
 kusimamia kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo
 kuteua makatibu wa ccm wa wilaya katibu wa sekretarieti ya halmashaurikuu ya ccm ya taifa makatibuwasaidizi wakuu wa idara na wakuuwa vitengo vya makao makuu yachama
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati kuu ya halmashauri kuu ya ccm yataifa itashughulikia mambo yafuatayo a kufikiria na kutoa mapendekezo kwa halmashauri kuu ya ccmya taifa juu ya wanachamawatakaosimama katika uchaguziwa mwenyekiti wa ccm
b kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yaccm ya taifa juu majina yawanachama wasiozidi watanokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wanaoomba kugombea kiti cha rais wa jamhuri ya muunganowa tanzania
c kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yaccm ya taifa juu yawanachama watakaosimamakatika uchaguzi wa makamu wamwenyekiti wa ccm
d kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yaccm ya taifa juu ya majina yawanachama wasiozidi watatuambao wanaomba kugombeakiti cha rais wa zanzibar
e kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yaccm ya taifa juu yawanachama wanaoomba nafasiza uongozi katika ccm najumuiya zinazoongozwa naccm ambao uteuzi wao wamwisho unafanywa nahalmashauri kuu ya ccm yataifa
f kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yaccm ya taifa juu yakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wanachama wanaoomba nafasi ya ubunge na wanachamawanaoomba nafasi ya ujumbewa baraza la wawakilishi
g kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa halmashauri kuu yataifa juu ya wanachama waccm wanaoomba nafasi zauongozi katika jumuiya zawananchi zinazoongozwa naccm ngazi ya mkoa na taifa ambazo uteuzi wake wa mwishohufanywa na halmashauri kuuya ccm taifa
h kufikiria na kufanya uteuzi wa mwisho wa wanachama waccm wanaoomba kugombeanafasi ya spika wabunge baraza la wawakilishi meya wa halmashauri yajiji manispaa
 kumsimamisha uongozi kiongozi yeyote isipokuwamwenyekiti wa ccm namakamu wa mwenyekiti waccm endapo itaridhika kwambatabia na mwenendo wakevinamwondolea sifa za uongozi
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuona kwamba masuala ya ulinzi na usalama wa taifa namaendeleo yanazingatiwa
 kuandaa mikutano ya halmashauri kuu ya ccm yataifa
 kuwa na mikakati endelevu ya kuimarisha chama kimapato kudhibiti mapato na mali zachama na kuthibitisha matumiziya chama katika ngazi ya taifa
kutakuwa na sekretarieti ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa ambayo itakuwa na wajumbewafuatao katibu mkuu wa ccm ambaye atakuwa mwenyekiti
 manaibu katibu mkuu wa ccm
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa organaizesheni
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa itikadi na uenezi
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa mambo ya siasa na uhusiano wakimataifa
sekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmya taifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa uchumi na fedha
 makatibu wakuu wa jumuiya za wananchi zinazoongozwa na ccm
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya taifa yatakuwa yafuatayo a ku simamia shughuli zote za utendaji za chama kitaifa
b kuandaa shughu li za vikao vya chama ngazi ya taifa
 majukumu ya sekretarieti ya halmashauri kuu ya taifayatagawanyika ifuatavyo a katibu mkuu wa ccm
b idara ya organaizesheni
c idara ya itikadi na uenezi
d idar ya mambo ya siasa na uhusiano wa kimataifa
e idara ya uchumi na fedha
 kila idara itaongozwa na katibu wa halmashauri kuu ya taifa ya ccm
idara ya utawala na uendeshaji baramajukumu yasekretarieti yahalmashaurikuu ya ccmyataifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi au zanzibar itaongozwa na naibu katibu mkuu wa ccm
 kila idara ya makao makuu ya chama itakuwa na kamati ya ushauri yenyewajumbe wasiozidi watano akiwemo nakatibu wa halmashauri kuu ya taifa
wajumbe hao watateuliwa na kamatikuu ya halmashauri kuu ya ccm yataifa
kazi za idara za sekretarieti ya halmashauri kuu ya taifa idara ya organaizesheni a kushughulikia masuala yote ya wanachama wa ccm
b kufuatilia vikao na maamuzi ya vikao vya chama
c ku simamia jumuiya za wananchi zinazoongozwa naccm na wazee wa chama
d kusimamia masuala yote ya uchaguzi wa ndani ya ccm naule wa uwakilishi katika vyombovya dola
e ku simamia katiba muundo kanuni na taratibu za chama najumuiya zinazoongozwa naccm
kazi zaidara zasekretarieti yahalmashaurikuu ya ccm ya taifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi idara ya itikadi na uenezi a kushughulikia masuala ya msingi ya itikadi na sera zachama cha mapinduzi
b kueneza na kufafanua itikadi na sera za ccm
c kupanga na kusimamia mafunzo na maandalizi yamakada na wanachama
d kusimamia vyombo vya habari vya chama mawasiliano nauhamasishaji wa umma kwajumla e kuongoza na kusimamia maandalizi ya sera programuna ilani za uchaguzi za ccm
f ku simamia utafiti maktaba na nyaraka za chama
 idara ya mambo ya siasa na uhusiano wa kimataifa a kufuatilia hali ya kisiasa nchini
b kufuatilia utekelezaji wa ilani ya uchaguzi na sera za kijamii zaccm
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c kufuatilia harakati za vyama vya siasa nchini
d kufu atilia maendeleo ya jumuiya za kijamii nchini
e kur atibu uhusiano na ushirikiano wa ccm na vyama vya siasavya kidu gu kirafiki na vya kimapinduzi
f kufu atilia hali ya kisiasa katika nchi jirani na nchi nyinginezoduniani
g kufuatilia maendeleo ya kamati za urafiki na mshikamano katiya watanzania na wananchi wanchi rafiki
h kushughulikia masuala ya itifaki ndani ya chama
 idara ya uchumi na fedha a kufuatilia utekelezaji wa sera za ccm za uchumi
b kuratibu mapato ya fedha za chama nchini kote kwa ajili yamaamuzi ya uwekezaji wachama
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c ku simamia vitega uchumi na uwekezaji katika chama
d kusimamia mali za chama nchini kote
e kusimamia mapato na matumizi ya chama katika ngazi zote zauongozi wa ccm
 kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa zanzibar itakuwa nawajumbe wafuatao a makamu mwenyekiti wa ccm zanzibar
b naibu katibu mkuu wa ccm zanzibar
c ais wa zanzibar anayetokana na ccm
d waziri kiongozi wa zanzibar anayetokana na ccm
e wajum be wa kamati kuu ya halmashauri kuu ya ccm taifakutoka zanzibar
f wenyeviti wa ccm wa mikoa ya zanzibar
g makatibu wa ccm wa mikoa ya zanzibar
kamatimaalumu yahalmashaurikuu ya ccm ya taifazanzibarkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi h wajumbe wote wa halmashauri kuu ya ccm ya taifa wanaotokazanzibar
 kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa itafanya mikutano yake yakawaida mara moja kila miezi miwili
 mwenyekiti wa kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifaatakuwa makamu mwenyekiti wa ccmkutoka zanzibar
katibu wa kamatimaalum ya halmashauri kuu ya ccmya taifa atakuwa naibu katibu mkuu waccm kutoka zanzibar
 mwenyekiti wa kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifaataongoza mikutano ya kamati maalumya halmashauri kuu ya ccm ya taifa
lakini mwenyekiti asipowezakuhudhuria mkutano huo utamchaguamjumbe mwingine yeyote miongonimwao kuwa mwenyekiti wa muda wamkutano huo
kazi za kam ati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa zitakuwa zifuatazo kusaidia kamati kuu kutoa uongozi wa siasa zanzibar
 kueneza itikadi na siasa ya ccm zanzibar
kazi za kamatimaalumu yahalmashaurikuu ya ccmya taifazanzibarkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kuisaidia kamati kuu katika kusimamia utekelezaji wa shughuli za kila siku zaccm zanzibar
 kutafuta na kubuni njia au mbinu mbalimbali zinazoweza kukifanyachama kujitegemea kimapato zanzibar
 kuandaa mikakati na mbinu za kampeni za uchaguzi na kampeni nyinginezo
 kuona kwamba masuala ya ulinzi na usalama na ya maendeleoyanazingatiwa
 unapofika wakati wa uchaguzi kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccmya taifa itashughulikia mamboyafuatayo a kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati kuu yahalmashauri kuu ya ccm yataifa juu ya wanachamawanaoomba nafasi za uongozikatika ccm kutoka zanzibar ambao uteuzi wao wa mwishounafanywa na halmashauri kuu yaccm ya taifa
b kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati kuu yakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi halmashauri kuu ya taifa juu ya wanachama wanaoomba nafasiya rais wa zanzibar ubunge naujumbe wa baraza lawawakilishi zanzibar
c ku pendekeza kwa kamati kuu kumsimamisha uongozi kiongoziyeyote wa ccm wa zanzibarisipokuwa makamu mwenyekitiwa ccm endapo itaridhikakwamba tabia na mwenendowake vinamwondolea sifa zauongozi
d kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa inawezakuunda kamati ndogo za ccm
aidha inaweza kujiwekeautaratibu wake wa kufanya kazikwa kadri itakavyoona inafaakwa ajili ya kufanikisha shughuliza ccm zanzibar
e kuwachagua katibu wa kamati maalum ya halmashauri kuu yataifa wa organaizeshenizanzibar katibu wa kamatimaalum ya halmashauri kuu yataifa wa itikadi na uenezizanzibar katibu wa kamatimaalum ya halmashauri kuu yakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi taifa wa mambo ya siasa na uhusiano wa kimataifa zanzibarna katibu wa kamati maalum yahalmashauri kuu ya taifa wauchumi na fedha zanzibar kutoka miongoni mwao
f kupokea na kujadili taarifa za kamati ndogo za ccm
g kufikiria na kutoa mapendekezo yake kwa kamati kuu juu yawanachama wa ccmwanaoomba nafasi za uongozikatika jumuiya za wananchizinazoongozwa na ccm ngaziya mkoa na taifa kwa upandewa zanzibar ambazo uteuziwake wa mwisho hufanywa nahalmashauri kuu ya taifa
sekretarieti ya kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa itakuwa na wajumbewafuatao naibu katibu mkuu wa ccm zanzibar ambaye atakuwa mwenyekiti
 katibu wa kamati maalum wa idara ya organaizesheni
 katibu wa kamati maalum wa idara ya itikadi na uenezi
sekretarieti ya kamatimaalumu yahalmashaurikuu ya ccmya taifazanzibarkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi katibu wa kamati maalum wa idara ya mambo ya siasa na uhusiano wakimataifa
 katibu wa kamati malum wa uchumi na fedha
 manaibu katibu mkuu wa jumuiya za wananchi zinazoongozwa na ccmwanaoishi na kufanya kazi zanzibar
 majukumu ya sekretarieti ya kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifa yatakuwa yafuatayo a kusimamia na kuratibu shughuli zote za utendaji za chamazanzibar
b kuandaa shughu li za vikao vya kamati maalum ya halmashaurikuu ya ccm ya taifa zanzibar
 majukumu ya sekretarieti ya kamati maalum ya halmashauri kuu ya taifazanzibar yatagawanyika ifuatavyo a naibu katibu mkuu wa ccm zanzibar
b idar ya organaizesheni zanzibar
majukumu yasekretarieti yakamatimaalumukatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi c idar ya itikadi na uenezi zanzibar d idar ya mambo ya siasa na uhusiano wa kimataifa zanzibar
e idar ya uchumi na fedha zanzibar
 kila idara ya zanzibar itaongozwa na katibu wa kamati maalum yahalmashauri kuu ya taifa ambayeatateuliwa na kamati maalum yahalmashauri kuu ya ccm ya taifa
 idara za sekretarieti ya kamati maalum ya halmashauri kuu ya ccm ya taifazitatekeleza kazi na majukumu ambayokwa upande wa bara yanatekelezwa naidara za sekretarieti ya halmashaurikuu ya ccm ya taifa
chama cha mapinduzi kitakuwa na wakuu wa ccm wafuatao mwenyekiti wa ccm
 makamu wawili wa mwenyekiti wa ccm
 katibu mkuu wa ccm
wakuu wa ccmkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
mwenyekiti wa ccm ndiye kiongozi mkuu na ndiye msemaji mkuu wa ccm
 atachaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wa taifa na atakuwa katika nafasihiyo ya uongozi kwa muda wa miakamitano lakini anaweza kuchaguliwatena baada ya muda huo kumalizika
 anaweza kuondolewa katika uongozi kwa azimio litakalopitishwa katikamkutano mkuu wa ccm wa taifa nakuungwa mkono na theluthi mbili zawajumbe kutoka tanzania bara natheluthi mbili za wajumbe kutokazanzibar
 atakuwa mwenyekiti wa mkutano mkuu wa ccm wa taifa halmashauri kuu yaccm ya taifa na kamati kuu yahalmashauri kuu ya ccm ya taifa
 katika mikutano anayoiongoza zaidi ya kuwa na kura yake ya kawaidamwenyekiti atakuwa pia na kura yauamuzi endapo kura za wajumbewanaoafiki na wasioafiki zitalingana
isipokuwa kwamba kama kikaoanachokiongoza ni kikao cha uchaguzi mwenyekiti atakuwa na kura yake yakawaida tu
hatakuwa na haki yakutumia kura yake ya uamuzi endapomwenyekiti waccmkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kura za wajumbe zimelingana
wajumbe wa kikao wataendeleakupiga kura mpaka hapo mshindiatakapopatikana
 kutakuwa na makamu wa mwenyekiti wa ccm wawili watakaochaguliwa na mkutano mkuu wa ccm wa taifa
kutakuwa na makamu wa mwenyekitianayeishi na kufanyia kazi zake tanzania bara na kutakuwa na makamu wa mwenyekiti wa ccm anayeishi na kufanyia kazi zake zanzibar
isipokuwa kwamba kuishikwao hivyo hakutapunguza upeo wamadaraka yao ya kushughulikia kazi za ccm kwa tanzania nzima
 makamu mwenyekiti wa ccm atakuwa katika madaraka hayo kwa muda wamiaka mitano lakini anawezakuchaguliwa tena baada ya muda huokumalizika
 makamu wa mwenyekiti wa ccm anaweza kuondolewa katika madarakahayo kwa azimio litakalopitishwa namkutano mkuu wa ccm wa taifa nakuungwa mkono na theluthi mbili zawajumbe kutoka tanzania bara natheluthi mbili za wajumbe kutokazanzibar
makamu wamwenyekiti waccmkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi makamu wa mwenyekiti watakuwa ndiyo wasaidizi wakuu wa mwenyekitiwa ccm na watafanya kazi zote zaccm atakazopewa na mwenyekiti wa ccm
 katibu mkuu wa ccm atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm ya taifa
 atakuwa katibu wa mkutano mkuu wa ccm wa taifa halmashauri kuu yaccm ya taifa na kamati kuu yahalmashauri kuu ya ccm ya taifa
 atakuwa ndiye mtendaji mkuu wa ccm na atafanya kazi chini ya uongozi wahalmashauri kuu ya ccm ya taifa
 atakuwa na wajibu wa kuitisha mikutano yote ya kamati kuu yahalmashauri kuu ya ccm ya taifa halmashauri kuu ya ccm ya taifa namkutano mkuu wa ccm wa taifa
 ataitisha na kuongoza vikao vya sekretarieti ya halmashauri kuu yaccm ya taifa kwa madhumuni yakushauriana kuandaa agenda zakamati kuu na kuchukua hatua zautekelezaji wa maamuzi ya ccm
 atakuwa ndiye mkurugenzi wa uchaguzi wa chama nchini
katibu mkuuwa ccmkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kazi na majukumu ya katibu mkuu wa ccm a kuratibu kazi zote za chama cha mapinduzi
b ku simamia kazi za utawala na uendeshaji katika chama
c kufu atilia na kuratibu masuala ya usalama na maadili katikachama
d ku simamia udhibiti wa fedha na mali za chama
kutakuwa na viongozi wengine wa ccm wa kitaifa wafuatao naibu katibu mkuu bara na naibu katibu mkuu zanzibar
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa organaizesheni
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa itikadi na uenezi
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa mambo ya siasa na uhusiano wakimataifa
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa uchumi na fedha
viongoziwengine wakitaifa waccmkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 kutakuwa na manaibu katibu mkuu wa ccm wawili
 kutakuwa na naibu katibu mkuu wa ccm atakayeishi na kufanyia kazi zaketanzania bara na kutakuwa na naibukatibu mkuu wa ccm atakayeishi nakufanyia kazi zake zanzibar
isipokuwakwamba kuishi kwao hivyohakutapunguza upeo wa madarakayao ya kushughulikia kazi za ccm kwatanzania nzima
 naibu katibu mkuu wa ccm atakayefanya kazi zanzibar atakuwa nawajibu wa kuandaa na kuitishamikutano ya kamati maalum yahalmashauri kuu ya ccm ya taifazanzibar na ataitisha na kuongozavikao vya sekretarieti ya kamatimaalum ya halmashauri kuu ya ccmya taifa zanzibar
 manaibu katibu mkuu wa ccm watakuwa ndio wasaidizi wakuu wakatibu mkuu wa ccm na watafanyakazi zozote za ccm watakazopangiwana katibu mkuu wa ccm
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa organaizesheni atachaguliwa na halmashauri kuu ya ccm ya taifa
manaibu katibumkuu wa ccm katibu wa halmashaurikuu ya taifawaorganaizeshenikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi atakuwa ndiye msimamizi mkuu wa organaizesheni ya ccm
 atakuwa naibu mkurugenzi wa uchaguzi wa chama nchini na atafanyakazi hii chini ya uongozi wa katibumkuu wa ccm ambaye ndiyemkurugenzi wa uchaguzi wa chama
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa itikadi na uenezi atachaguliwa nahalmashauri kuu ya ccm ya taifa
 atashughulikia masuala ya msingi ya itikadi na sera za ccm
 atakuwa ndiye msimamizi mkuu wa shughuli za uenezi wa itikadi siasa nasera za ccm
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa mambo ya siasa na uhusiano wakimataifa atachaguliwa na halmashaurikuu ya ccm ya taifa
 atakuwa ndiye msimamizi mkuu wa mambo ya siasa na uhusiano wakimataifa ndani ya chama
 atashughulikia masuala ya kuimarisha uhusiano mwema baina ya ccm navyama vya siasa vya nchi nyingine nakatibu wahalmashaurikuu ya taifawa itikadi nauenezi katibu wa halmashaurikuu ya taifawa mambo yasiasa nauhusiano wakimataifakatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi harakati za vyama vya siasa na maendeleo ya jumuiya za kijamiinchini
 katibu wa halmashauri kuu ya taifa wa uchumi na fedha atachaguliwa nahalmashauri kuu ya ccm ya taifa
 atakuwa ndiye msimamizi mkuu wa masuala ya uchumi fedha na mali zachama
 atafuatilia utekelezaji wa sera za ccm za uchumi na ataratibu mapato yafedha za chama nchini kote kwa ajili yamaamuzi ya uwekezaji wa chama
katibu wahalmashaurikuu ya taifawauchumi nafedhakatiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi sehemu ya nne wazee na jumuiya za wananchi 
kutakuwa na sehemu ya wazee ambamo watakuwemo wazee wote wanaokubali imani malengo na madhumuni ya ccm
chama cha mapinduzi kitakuwa na uhusiano na jumuiya mbalimbali za wananchi kutakuwa na jumuiya zinazoongozwa na ccm ambazo kwa sasa ni a umoja wa vijana wa ccm uvccm b umoja wa wanawake tanzania uwt
c umoja wa wazazi wazazi
 kutakuwa na jumuiya nyingine zilizojishirikisha na ccm
 halmashauri kuu ya ccm ya taifa inaweza kuongeza na kupunguza katikaorodha jumuiya zinazoongozwa auzilizojishirikisha na ccm
 halmashauri kuu ya ccm ya taifa itakuwa na uwezo wa kushauri kutoasehemu yawazee jumuiya za wananchikatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi maagizo ya jumla na maelekezo maalum kwa jumuiya zinazoongozwana ccm
 halmashauri kuu ya taifa itathibitisha kanuni katiba ya kila jumuiyainayoongozwa na ccm namarekebisho yake kabla hazijatumika
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi sehemu ya tano mengineyo 
 kutakuwa na baraza la wadhamini wa ccm
 baraza hilo litakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti ambaye atateuliwa na mwenyekiti wa ccm kutokamiongoni mwa wajumbe wabaraza
b wajumbe wanane waliochaguliwa na halmashauri kuu ya ccm yataifa
c wen yeviti wa mabaraza ya wadhamini ya jumuiyazinazoongozwa na ccm
 baraza la wadhamini la ccm litafanya vikao vyake kila baada ya miezi minne yaani si chini ya mara tatu kwa mwaka
 baraza hili litakuwa na uwezo wote ule wa wadhamini kwa mujibu wa sheria
 mali yote ya ccm inayoondosheka na isiyoondosheka itakuwa mikononi mwabaraza la wadhamini
baraza lawadhaminiwa ccmkatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi kazi za baraza hilo zitakuwa zifuatazo a kusimamia mali zote za chama zinazoondosheka nazisizoondosheka b ku fanya tathmini ya mara kwa mara ya mali za chama
c kutoa ushauri juu ya mabadiliko yoyote yanayohitajika katikaumiliki wa mali za chama kwamfano kuhusu mali zinazostahilikuuzwa
d kutekeleza majukumu mengine yoyote ambayo yatakabidhiwakwake na kamati kuu yahalmashauri kuu ya taifa
 baraza hili litafanya kazi chini ya uongozi wa kamati kuu ya halmashaurikuu ya ccm ya taifa na litawajibikakutoa taarifa yake kwa kikao hicho
 mdhamini atashika nafasi hiyo ya uongozi kwa muda wa miaka mitano lakini anaweza kuchaguliwa tenabaada ya muda huo kumalizika
 iwapo mwenyekiti wa baraza hili hataweza kuhudhuria mkutanokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi wowote baraza lenyewe litachagua mjumbe mwingine miongoni mwaoatakayekuwa mwenyekiti wa muda wamkutano huo
isipokuwa kama imeagizwa vingine katika katiba hii ya ccm kiwango cha mahudhuriokatika mikutano ya ccm kitakuwa ni zaidi yanusu ya wajumbe walio na haki ya kuhudhuriakatika kikao kinachohusika
isipokuwa kama imeagizwa vingine katika katiba hii ya ccm uamuzi utafikiwa katikavikao vyote vya ccm kwa kufuatamakubaliano ya jumla au wingi wa kura zawajumbe waliohudhuria na kupiga kura
lakinikatika shughuli zozote za uchaguzi waviongozi kura zitakuwa za siri
wak ati wowote kunapotokea nafasi wazi miongoni mwa viti vyovyote vya ccm kikaokinachohusika kitajaza nafasi hiyo bilakuchelewa kwa kufuata utaratibu uliowekwa
 mwanachama anayetaka kujiuzulu atafanya hivyo kwa kuandika baruaya kujiuzulu kwake na kuipeleka kwakatibu wa tawi lake
 kiongozi anayetaka kujiuzulu atafanya hivyo kwa kuandika barua ya kujiuzulukwake na kuipeleka kwa katibu wakikao kilichomchagua au kumteua
kiwango chamahudhuriokatika kufikiauamuzi kiwango cha kura katikakufikia uamuzi nafasi zikiwa wazi kujiuzulukatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi 
 kiongozi anayetaka kung atuka atafanya hivyo kwa kuandika barua ya kung atuka kwake na kuipeleka kwa katibu wa kikao kilichomchagua aukumteua au kwa kutangaza uamuzi wa kung atuka kwake mbele ya kikao kilichomchagua
mjumbe yeyote wa kikao chochote kilichowekwa na katiba hii ataacha kuwamjumbe wa kikao hicho iwapo hatahudhuriamikutano mitatu mfululizo ya kikao chakeisipokuwa kama ni kwa sababu zinazokubaliwana kikao chenyewe
kung atuka kuacha ujumbewa kikaokatiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi nyongeza a ahadi za wanachama wa chama cha mapinduzi binadamu wote ni ndugu zangu na afrika ni moja nitaitumikia nchi yangu na watu wake wote
 nitajitolea nafsi yangu kuondosha umaskini ujinga magonjwa na dhuluma
 rushwa ni adui wa haki sitapokea wala kutoa rushwa
 cheo ni dhamana sitatumia cheo changu wala cha mtu mwingine kwa faida yangu
 nitajielimisha kwa kadri ya uwezo wangu na kuitumia elimu yangu kwa faida ya wote
 nitashirikiana na wenzangu wote kujenga nchi yetu
 nitasema kweli daima fitina kwangu mwiko
 nitakuwa mwanachama mwaminifu wa ccm na raia mwema wa tanzania na afrika
katiba ya ccm layout am page katiba ya chama cha mapinduzi nyongeza b katiba kanuni na taratibu za utekelezaji zilizotungwa katika kuongoza shughuli mbalimbali zaccm ni hizi zifuatazo taratibu za sehemu ya wazee
 kanuni za uchaguzi wa ccm
 kanuni za utendaji kazi za uongozi katika chama cha mapinduzi
 kanuni za fedha na mali za chama
 kanuni za umoja wa vijana wa ccm
 katiba ya umoja wa wanawake wa tanzania
 kanuni za umoja wa wazazi
 kanuni za uongozi na maadili
 kanuni za uteuzi wa wagombea uongozi katika vyombo vya dola
 kanuni za kamati ya wabunge wote wa ccm kanuni za wajumbe wa baraza la wawakilishi wote wa ccm
 kanuni za madiwani wote wa ccm
 kanuni za utumishi wa chama cha mapinduzi
katiba ya ccm layout am page katiba ya ccm layout am page imetolewa na makao makuu ya ccm s
 dodomakatiba ya ccm layout am page hotuba ya waziri mkuu mheshimiwa kassim m
majaliwa mb kuhusu mapitio na mwelekeo wa kazi za serikali na makadirio ya mapato na matumizi ya fedha za ofisi ya waziri mkuu na ofisi ya bunge kwa mwaka utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa oja kwamba kutokana na taarifa zilizowasilishwa leo katika bunge lako tukufu na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya masuala ya ukimwi zilizochambua bajeti ya ofisi ya waziri mkuu bunge lako sasa lipokee na kujadili taarifa ya mapitio ya utekelezaji wa kazi za serikali kwa mwaka na mwelekeo wa kazi za serikali kwa mwaka 
aidha naomba bunge lako tukufu likubali kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya ofis ya waziri mkuu na taasisi zilizopo chini yake pamoja na mfuko wa bunge kwa mwaka 
mheshimiwa spika awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kutujalia afya njema na kutuwezesha kukutana tena kujadili taarifa ya mapi tio ya utekelezaji wa kazi za serikali kwa mwaka na mwelekeo wa kazi za serikali kwa mwaka 
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kumpongeza mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kutokana na fikra na uongozi wao makini katika ujenzi wa taifa letu
ni dhahiri kuwa juhudi ao katika kuongoza na kusimamia utekelezaji wa mipango ya serikali zinaleta manufaa makubwa kwa wananchi
mheshimiwa spika hivi karibuni tumewapata waheshimiwa wabunge wapya kutokana na chaguzi ndogo zilizofanyika
nitumie fursa hii kuwapongeza sana mh e
dkt
godwin mollel mbunge wa jimbo la siha na mhe
maulid mtulia mbunge wa jimbo la kinondoni kwa kuchaguliwa na kisha kuapishwa na bunge lako tukufu ili waendelee kuwatumikia wananchi wa majimbo yao na watanzania kwa ujumla
ni matumaini yangu kuwa bunge lako tukufu litaendelea kuwapatia ushirikiano wa kutosha ili waweze kutekeleza majukumu yao ipasavyo
mheshimiwa spika katika mwaka bunge lako lilimpoteza aliyekuwa mbunge wa jimbo la songea mjini mheshimiwa leonidas t
gama
vilevile baadhi ya waheshimiwa wabunge na wananchi tunaowawakilisha walipata misiba ya ndugu jamaa na marafiki
aidha kulitokea maafa na majanga ambayo yalisababisha vifo majeruhi na uharibifu wa mali
pia kumekuwepo na ajali za barabarani ikiwemo ajali mbaya iliyotokea tarehe machi wilayani mkuranga na kugharimu maisha ya watanzania 
ninaomba mwenyezi mungu awajalie afya njema waliopata majeraha
aidha ninatoa pole kwa ndugu jamaa na marafiki kwa misiba iliyotokea
mwenyezi mungu azipumzishe roho za marehemu mahala pema peponi
amina mheshimiwa spika napenda pia kutoa salamu za pole kwa waheshimiwa wabunge wenzetu waliopata majeraha mbalimbali kufuatia ajali ya gari tarehe machi walipokuwa wakitoka dodoma kuelekea dar es salaam
wabunge ao ni mheshimiwa haji ameir haji mbunge wa makunduchi mheshimiwa khamis ali vuai mbunge wa mkwajuni mheshimiwa bhagwanji maganlal meisuria mbunge wa chwaka mheshimiwa makame mashaka foum mbunge wa kijini na mheshimiwa juma othman hija mbunge wa tumbatu
tuzidi kumuomba mwenyezi mungu awajalie afya wenzetu hawa ili waweze tena kuungana nasi kutekeleza majukumu yao katika bunge lako hili tukufu
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa kamati za kudumu za bunge kwa kazi kubwa ya kupitia makadirio ya mapato na matumizi ya wizara mikoa wakala idara za serikali zinazojitegemea na mamlaka za serikali za mitaa
kipekee niwashukuru sana wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria inayoongozwa na mhe
mohammed omary chengerwa mbunge wa rufiji kamati ya kudumu ya bunge ya masuala ya ukimwi inayoongozwa na mhe
oscar rwegasira mukasa mbunge wa biharamulo magharibi na kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti inayoongozwa na mhe
hawa abdulrahman ghasia mbunge wa mtwara ijijini
kamati hizo zimetoa mchango mkubwa wakati wa maandalizi ya makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya ofisi ya waziri mkuu na mfuko wa bunge
aidha nichukue nafasi hii kuwapongeza sana wenyeviti na makamu wenyeviti wote wa kamati za kudumu za unge kwa kuaminika na kuchaguliwa kuongoza kamati hizo
mheshimiwa spika ninawashukuru waheshimiwa mawaziri na naibu mawaziri katibu mkuu kiongozi mwanasheria mkuu wa serikali makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu wakuu wa mikoa na wilaya wakuu wa idara mashirika wakala na taasisi zote za serikali kwa ushirikiano wanaonipatia katika kutekeleza majukumu yangu
aidha nawashukuru wafanyakazi wote wa serikali na taasisi zake kwa kutekeleza majukumu yao na kukamilisha kuandaa bajeti ya serikali ya mwa ka wa fedha 
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee kabisa napenda kumshukuru mhe
jenista joakim mhagama mbunge wa peramiho na waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu mhe
anthony peter mavunde mbunge wa dodoma mjini na naibu waziri wa nchi ofi si ya waziri mkuu mhe
stella alex ikupa mbunge viti maalumu na naibu waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu makatibu wakuu bibi maimuna k
tarishi profesa faustin r
kamuzora na bwana eric f
shitindi wakurugenzi wakuu wa taasisi zilizo po chini ya ofisi ya waziri mkuu na wafanyakazi wote kwa ushirikiano wao mkubwa wanaonipatia katika kutekeleza majukumu ya ofisi ya waziri mkuu
mheshimiwa spika napenda pia kuwashukuru washirika wa maendeleo zikiwemo nchi marafiki taasisi na mashirika ya kimataifa madhehebu ya dini na mashirika yasiyo ya kiserikali kwa kuendelea kuunga mkono juhudi za serikali katika kujenga uchumi wa viwanda na kuiletea nchi maendeleo
mheshimiwa spika ninawashukuru wananchi wa jimbo la ruangwa kwa kuendelea kuniunga mkono na niwapongeze kwa kutekeleza shughuli za maendeleo jimboni kwa ufanisi wakati mimi mbunge wao nikitekeleza majukumu ya kusimamia utendaji wa serikali
kipekee ninamshukuru mke wangu mpendwa mary na familia yangu kwa upendo wao uvumilivu na maombi yao wak ati wote ninapotekeleza majukumu yangu ya kitaifa
nawashukuru sana
mpango wa maendeleo na bajeti 
mheshimiwa spika mwelekeo wa kazi za serikali kwa mwaka ni kuboresha utendaji wa serikali na kuwezesha utekelezaji wa mpango wa maendeleo wa mwaka 
aidha mpango na bajeti umezingatia azma ya serikali ya kufikia malengo ya mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano ambao umepangwa kuhitimishwa mwaka ukiwa na dhima kuu ya kujenga uchumi wa viwanda ili kuchochea ukuaji uchum na maendeleo ya watu
vilevile mpango huu umezingatia azma ya kufikia malengo ya dira ya taifa ya maendeleo ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka na utekelezaji wa ahadi za mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamh uri ya muungano wa tanzania alizozitoa wakati wa kampeni za uchaguzi wa mwaka pamoja na utekelezaji wa hotuba yake wakati akizindua bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe novemba 
mafanikio ya serikali ya awamu ya tano 
mhesh imiwa spika tukiwa tunaingia kwenye bunge la tatu la bajeti kwa serikali ya awamu ya tano hatuwezi kumsahau mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kazi nzuri anayoifanya ya kutimiza ndoto na matarajio ya watanzania kwa kujenga nchi yenye uchumi imara
katika kipindi hiki tumeshuhudia mambo makubwa aliyoyafanya yakiwemo kujenga ari ya uzalendo kwa kuilinda na kuisemea nchi yetu bila woga kudumisha amani utulivu na mshikamano kuimarisha ulinzi na usalam kwa kukomesha vitendo vya mauaji yaliyojitokeza mwanza amboni tanga mkuranga kibiti rufiji pwani pamoja na kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya
mheshimiwa spika kazi nyingine alizofanya ni kujenga nidhamu ndani ya utumishi wa umma na kuke mea uzembe kuendesha vita dhidi ya rushwa na ufisadi kwenye taasisi za umma kuanzisha mahakama ya rushwa na ufisadi kuimarisha ulinzi wa rasilimali za nchi zikiwemo za madini na maliasili
aidha amefufua shirika la ndege la tanzania ameanzisha ujenzi wa reli ya kisasa ya kiwango cha kimataifa sgr ameendeleza ujenzi wa barabara zikiwemo barabara za juu flyovers na amenunua meli na vivuko
kazi nyingine ni ujenzi wa vyanzo vipya vya umeme kama vile stiegler s gorge usambazaji umeme hadi vijijini na ujenzi wa bomba la mafuta kutoka hoima uganda hadi tanga tanzania
mheshimiwa spika mambo mengine makubwa aliyoyafanya ni kuimarisha huduma za afya hususan upatikanaji wa dawa vifaa na vifaatiba katika vituo vya kutolea huduma za afya kutoa elimu msingi bila malipo kwa watoto wa kitanzania ujenzi wa miradi ya maji na kuimarisha bei za mazao ya kibiashara
aidha mheshimiwa rais ametimiza ndoto ya baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere ya kuhamishia makao makuu ya serikali mjini do doma
haya ni baadhi tu ya mambo aliyoyafanya na yatatolewa ufafanuzi wa kutosha kupitia wizara za kisekta
hali ya uchumi 
mheshimiwa spika tanzania ni miongoni mwa nchi tatu barani afrika ambazo uchumi wake unakua kwa kasi
viashiria vya kiuchumi vina onesha kuwa katika kipindi cha kuanzia januari hadi septemba uchumi ulikua kwa asilimia 
 kiwango ambacho kilikuwa juu zaidi ikilinganishwa na nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki ambapo uchumi wa kenya ulikuwa kwa asilimia 
 rwanda as ilimia 
 uganda asilimia 
 burundi asilimia 
 na sudan kusini asilimia hasi 
hata hivyo takwimu za hivi karibuni kutoka ofisi ya taifa ya takwimu nbs zinaonesha kwamba katika kipindi cha kuanzia januari hadi desemba pato halisi la taif lilikua kwa kiwango cha asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 mwaka 
shughuli zilizochangia ukuaji huo kwa viwango vikubwa ni pamoja na uchimbaji wa madini na mawe asilimia 
 huduma za usambazaji maji safi na majitaka asilimia 
 uchukuzi na uhifadhi wa mizigo asilimia 
 habari na mawasiliano asilimia 
 na ujenzi asilimia 
aidha sekta ya kilimo misitu na uvuvi ilikua kwa asilimia 
 kiwango ambacho hakijawahi kufikiwa tangu mwaka 
mheshimiwa spika kufikia dese mba deni la aifa lilikuwa dola za marekani milioni 
viashiria vyote vya deni vinaonesha kuwa deni linahimilika kwani thamani ya deni la nje kwa pato la aifa ni asilimia 
ikilinganishwa na ukomo wa asilimia thamani ya deni la nje wa uuzaji wa bidhaa nje ni asilimia 
 ikilinganishwa na ukomo wa asilimia na thamani ya deni la nje kwa mapato ya ndani ni asilimia 
 ikilinganishwa na ukomo wa asilimia 
kwa kuzingatia vigezo hivyo bado tuna uwezo wa kuendelea kukopa kuto ka ndani na nje ili kugharamia shughuli za maendeleo
kwa ujumla viashiria vya kuimarika kwa uchumi vinatoa mwelekeo mzuri wa kufikiwa kwa malengo yetu ya kuwa nchi ya kipato cha kati inayoongozwa na uchumi wa viwanda ifikapo mwaka 
siasa 
mheshimiw spika ni miaka sasa imepita tangu mfumo wa siasa wa vyama vingi uanzishwe nchini
katika kipindi hicho tumeona ushiriki wa watanzania katika siasa ukiendelea kuongezeka na uhuru wa kujiunga na vyama vya siasa kwa kuridhishwa na itikadi za vyama hivyo pia ukiongezeka
ni vyema tukajenga utamaduni wa kuheshimu wananchi pale wanapoamua kujiunga na chama cha siasa watakachokipenda
jukumu letu kama viongozi wa siasa ni kunadi sera zetu kwa wananchi na kuhamasisha ujenzi wa demokrasia inayolenga kuleta ma endeleo kwa wananchi wote bila ubaguzi wa aina yoyote pamoja na kudumisha amani utulivu mshikamano na kujenga umoja wa kitaifa
mheshimiwa spika katika mwaka kumefanyika chaguzi ndogo za wabunge katika majimbo matano na madiwani katika kata kujaza nafasi zilizoachwa wazi kutokana na sababu mbalimbali
chaguzi hizi zilisimamiwa na tume ya taifa ya uchaguzi kwa ufanisi
katika chaguzi ndogo za ubunge zilizofanyika katika majimbo ya songea mjini singida kaskazini longido kinondoni na siha chama cha mapinduzi ccm kilishinda majimbo yote
vilevile katika uchaguzi wa madiwani ccm ilishinda katika kata na chadema ilishinda katika kata moja
nichukue nafasi hii kuvipongeza vyama vyote vya siasa vilivyoshiriki katika chaguzi hizo na kipe kee nakipongeza chama cha mapinduzi ccm kwa kupata ushindi mkubwa na wa kishindo katika maeneo mengi
mheshimiwa spika ofisi ya msajili imeendelea kuhakikisha kuwa demokrasia ya vyama vingi vya siasa inaimarika
katika mwaka ofisi ya msajil iliratibu kikao cha baraza la vyama vya siasa ambacho pamoja na kufanya uchaguzi wa viongozi wa kamati za baraza hilo kilijadili mapendekezo ya kutungwa kwa sheria mpya ya vyama vya siasa na marekebisho ya kanuni za usajili wa vyama vya siasa
vilevile ofisi ya msajili inaendelea kukusanya maoni ya wadau kwa lengo la kuandaa muswada wa marekebisho ya sheria ya vyama vya siasa ya mwaka pamoja na kanuni zake
muungano 
mheshimiwa spika katika mwaka kumefanyika vikao mbalimbali vya kisekt vya ushirikiano kati ya wizara za smt na smz kwa lengo la kuzitafutia ufumbuzi changamoto mbalimbali za muungano wetu
baadhi ya changamoto hizo ni masuala ya fedha biashara na ajira katika taasisi za muungano
atika kipindi hicho viongozi na wataalam wa pande mbili za muungano walikutana kwa ajili ya kujadili hoja zinazohusu sekta za fedha biashara viwanda na uwekezaji ujenzi na uchukuzi maliasili na utalii
serikali kuhamia dodoma 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kutekeleza zoezi la kuham ishia shughuli za serikali kuu dodoma
tangu utekelezaji wa zoezi hilo uanze mwezi septemba jumla ya watumishi wa umma kutoka wizara na taasisi mbalimbali wamehamia dodoma katika awamu ya kwanza na ya pili na awamu ya tatu inaendelea
katika kufanikisha azma hii serikali inaboresha miundombinu ya barabara reli uwanja wa ndege umeme mifumo ya maji safi na maji taka ofisi makazi na kuimarisha huduma za elimu afya mawasiliano na michezo
mheshimiwa spika serikali imejipanga kuijenga do doma kuwa mji bora na wa kisasa unaoendana na mahitaji na mifumo ya miji bora duniani
ili kufikia azma hiyo serikali inashirikiana na wadau ikiwemo sekta binafsi na mashirika ya kimataifa kuujenga mji wa dodoma
napenda kumpongeza mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ambaye mara tu baada ya kuhamia dodoma amezindua kampeni ya kijanisha dodoma inayolenga kuifanya dodoma kuwa ya kijani
kampeni hiyo inahusisha kuendeleza kutunza na kuhifadhi maeneo ya ukanda kijani
mheshimiwa spika niupongeze umoja wa mataifa na mashirika yake kwa kufungua ofisi zake za muda mjini dodoma mwezi desemba 
natoa wito kwa mashirika mengine ya kimataifa na mabalozi waige mfano huu wa kuhamishia ofisi zao dodoma
serikali itaendelea kutoa ushirikiano wa karibu kwa mashirika ya kimataifa na wanadiplomasia katika kurahisisha maandalizi yao ya kuhamia dodoma
aidha natoa wito kwa wawekezaji wa ndani na nje kuendelea kuwekeza dodoma kwani kuna fursa nyingi za uwekezaji ikizing atiwa nafasi yake kijiografia inayosaidia mikoa yote hapa nchini kufikika kwa urahisi na haraka zaidi
nichukue fursa hii kuipongeza kamati inayoratibu zoezi la serikali kuhamia dodoma inayosimamiwa na mheshimiwa jenista joakim mhagama mb
waziri wa nch i ofisi ya waziri mkuu na bibi maimuna k
tarishi katibu mkuu waziri mkuu na bunge
uwezeshaji wananchi kiuchumi 
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mipango mbalimbali ya uwezeshaji wananchi kiuchumi ili kuunga mkono juhudi zinazofanywa na wananch kujiletea maendeleo
moja ya jitihada zilizofanywa na serikali ni kuanzisha mifuko ya uwezeshaji ambayo inatoa mikopo kupitia vikundi vya vijana wanawake wazee watu wenye ulemavu na makundi mengine yenye mahitaji maalum
mheshimiwa spika katika mwa ka mfuko wa uwezeshaji wananchi kiuchumi ulidhamini mikopo yenye thamani ya takriban shilingi bilioni kwa saccos vicoba na kampuni mbili
aidha mfuko wa kuendeleza wajasiriamali wananchi umetoa mikopo ya shilingi bilioni 
 kwa waj asiriamali 
mfuko wa maendeleo ya wanawake ulitoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa vikundi katika halmashauri 
mfuko wa kilimo kwanza ulitoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa miradi katika wilaya 
mheshimiwa spika katika mwaka mfuko wa taifa wa maendeleo ya vijana umetoa mikopo yenye thamani ya shilingi milioni ambapo vijana kutoka halmashauri mbalimbali walinufaika
aidha katika kipindi hicho mamlaka za serikali za mitaa kupi tia asilimia ya mapato yao ya ndani zilitenga shilingi bilioni ikiwa ni mikopo ya masharti nafuu kwa vijana
vilevile halmashauri zilitenga ekari kwa ajili ya shughuli za uzalishaji mali kwa vijana nchini
katika mwaka serikali itaendelea kuwawezesha vijana kiuchumi kupitia mfuko wa maendeleo ya vijana
mheshimiwa spika hivi sasa serikali inaratibu jumla ya mifuko na programu za uwezeshaji ambazo usimamizi wake upo katika taasisi mbalimbali za serikali na za binafsi
kila mf uko au programu imeanzishwa kwa sheria yake au taratibu maalumu zinazosimamia utendaji wa mfuko husika
serikali imeona kuna umuhimu wa kupunguza idadi ya mifuko kwa lengo la kuongeza ufanisi wa utendaji wake ili kufikia malengo yaliyokusudiwa
hivyo tume anza kufanya mapitio ya utendaji wa mifuko hiyo kwa nia ya kuunganisha baadhi ya mifuko yenye majukumu yanayofanana
hatua hiyo itasaidia kuwa na mifuko michache yenye tija ambayo itaharakisha kufikiwa kwa malengo yaliyokusudiwa
ukuzaji ujuzi 
mheshimiw spika suala la kukuza ujuzi wa nguvukazi tuliyonayo ni miongoni mwa ajenda muhimu ya kisera katika kuwezesha wananchi kujikwamua kiuchumi
serikali inatoa msukumo wa kipekee kupitia programu ya ukuzaji ujuzi nchini kwa lengo la kuwapatia ujuzi na stadi za kazi wananchi hasa kundi la vijana wanawake na watu wenye ulemavu ili waweze kumudu ushindani katika soko la ajira na hivyo kuwawezesha kushiriki katika ujenzi wa uchumi jumuishi wa viwanda
mheshimiwa spika utafiti uliofanywa na serikali kwa kushir ikiana na sekta binafsi mwaka unaonesha kuwa asilimia 
 ya nguvukazi ni yenye kiwango cha chini cha ujuzi asilimia 
 kiwango cha kati wakati ni asilimia 
 tu ndiyo yenye kiwango cha juu
ili kufikia uchumi wa viwanda serikali imedhamiria ku badili mwenendo huo kwa kuhakikisha nguvukazi yenye kiwango cha juu cha ujuzi inafika asilimia na kiwango cha kati asilimia 
kwa msingi huo serikali inaendelea kutekeleza programu ya kukuza ujuzi pamoja na programu nyingine ili kukidhi matakwa ya uc humi wa viwanda
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya vijana wamewezeshwa kupata ujuzi kupitia programu hiyo
kati yao vijana walipata mafunzo kupitia taasisi ya teknolojia dar es salaam na vijana kupitia taasisi ya don bosc o
mafunzo waliyopewa ni katika fani za ufundi stadi wa ushonaji nguo useremala uashi tehama uchongaji wa vipuri ufundi magari umeme bomba vyuma terazo vigae na ujuzi wa kutengeneza bidhaa za ngozi
aidha kupitia veta vijana walipata mafun zo ya kurasimisha ujuzi uliopatikana kwa mfumo usio rasmi kwa fani za uashi useremala ufundi magari upishi na uhudumu katika hoteli
mheshimiwa spika mafunzo ya vitendo yalitolewa pia kwa wahitimu kupitia viwanda na kampuni mbalimbali katika fani utengenezaji wa bidhaa za ngozi
vilevile serikali imeandaa na kuzindua mwongozo wa kitaifa wa uanagenzi na mwongozo wa kitaifa wa mafunzo ya vitendo kwa wahitimu kwa lengo la kuweka utaratibu wa utoaji wa mafunzo hayo kwa wadau wote ili waweze kuajirik a
katika mwaka serikali itatoa mafunzo ya ujuzi wa kujiajiri na stadi za kazi kwa vijana katika fani mbalimbali
ninazishukuru kampuni binafsi ambazo zinaendelea kutoa nafasi za mafunzo ya vitendo kwa wahitimu wetu
serikali itaendelea ushirikiana na sekta binafsi katika nyanja mbalimbali ili tuweze kukuza ujuzi wa rasilimali watu ya taifa
ajira 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kuratibu juhudi za kukuza ajira nchini
hadi kufikia mwezi februari jumla ya ajira katika sekta rasmi zimezalishwa nchini
kati ya ajira hizo ajira sawa na asilimia zimezalishwa kutokana na shughuli za umma ikiwemo miradi ya maendeleo ya serikali kama vile ujenzi wa reli ya kisasa sgr ujenzi wa miundombi nu ya barabara maji na miradi ya tasaf na ajira sawa na asilimia zimezalishwa katika sekta binafsi
mheshimiwa spika serikali inaandaa mpango mkakati wa kuhakikisha kwamba watanzania wazawa wanashiriki na kunufaika na miradi mikubwa ya kita ifa
vikao kati ya serikali na wafanyabiashara vimefanyika ili kuwaandaa kuwa sehemu ya utekelezaji wa mkakati huo
katika mwaka serikali itaendelea kuratibu masuala ya ukuzaji ajira nchini ikiwa ni pamoja na kukamilisha mapitio ya sera ya taifa ya ajira ili iendane na mahitaji ya sasa ya soko la ajira
masuala ya kazi na wafanyakazi 
mheshimiwa spika ili kuhakikisha kwamba kunakuwepo tija ufanisi na mahusiano mema mahala pa kazi serikali inasimamia sheria na
 ya ajira na mahusiano kazini sheria na
 ya taasisi za kazi
sheria hizo zinalenga kuhakikisha haki na wajibu kwa mfanyakazi na mwajiri vinapatikana
ili kufikia azma hiyo serikali imehimiza kuanzishwa kwa mabaraza ya wafanyakazi kufunga mikataba ya hali bora pamoja na kufanya ka guzi mbalimbali mahala pa kazi ili kujiridhisha kuwa viwango vya kazi vinazingatiwa
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi februari jumla ya kaguzi zimefanyika katika maeneo mbalimbali ya kazi nchi nzima
sambamba na kaguzi hizo elimu kuhusu sheria za kazi wajibu na majukumu ya wajumbe wa baraza kwa waajiri na wafanyakazi kupitia vyama vyao ilitolewa
jumla ya waajiri na wafanyakazi walipatiwa elimu hiyo
aidha mabaraza ya wafanyakazi yaliundwa na yalihuis hwa upya
mheshimiwa spika serikali kupitia tume ya usuluhishi na uamuzi ilipokea na kusajili migogoro ya kikazi ambapo migogoro sawa na asilimia ilitatuliwa kwa njia ya usuluhishi na uamuzi
katika mwaka utafiti kuhusu sekta vyanzo vinavyoongoza kwa migogoro ya kikazi umefanyika
sekta ya usafirishaji iliongoza kwa kuwa na migogoro ulinzi binafsi viwanda elimu huduma za hoteli na taasisi za umma 
aidha aina ya vyanzo vinavyoongoza kusababisha mig ogoro ya kazi ni kuachishwa kazi bila kufuata taratibu sahihi madai mbalimbali na kuvunjwa kwa mikataba isivyokuwa halali
utafiti huu utaisaidia serikali kwa kushirikiana na waajiri na vyama vya wafanyakazi kuweka mipango ya pamoja na kuzuia migogoro seh emu za kazi kabla haijatokea
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kutoa elimu kwa waajiri na wafanyakazi na kuendeleza mijadala yenye tija ili kupunguza migogoro mahala pa kazi
serikali pia itaendelea kuimarisha ufuatiliaji na tathmini ikiwa ni pamoja na kufanya kaguzi kusajili kusuluhisha na kuamua migogoro katika maeneo ya kazi
aidha itashirikiana kwa karibu na vyama vya wafanyakazi ikiwa ni pamoja na kufanya majadiliano ya mara kwa mara kwa lengo la kuongeza tija na kubor esha maslahi ya wafanyakazi
sekta binafsi 
mheshimiwa spika serikali inatambua mchango wa sekta binafsi katika kukuza uchumi wa taifa letu
kwa kutambua umuhimu huo serikali inaendelea kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini ikiwa ni pamoja na kuanzisha na kuboresha miundombinu wezeshi kama vile reli barabara umeme na maji
hatua nyingine ni kupunguza na kufuta baadhi ya kodi zinazoathiri ufanisi wa sekta binafsi kuhuisha sera na sheria pamoja na kuimarisha majadiliano yenye manufaa baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
katika kipindi cha julai hadi februari jumla ya miradi yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 ilisajiliwa kupitia kituo cha uwekezaji nchini tic
miradi hiyo inatarajiwa kutoa fursa za ajira 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha majadiliano kati ya sekta ya umma na sekta binafsi kwa nia ya kuondoa changamoto zinazokwamisha maendeleo ya sekta binafsi
katika mwaka serikali imefanya mikutano minne na wawakilishi wa se kta binafsi
miongoni mwa mikutano hiyo ni ule uliofanyika tarehe machi ambao uliongozwa na mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
mheshimiwa rais ametoa maelekezo kwa wizara na taasisi za umma kukuta na na wawakilishi wa sekta binafsi ili kutatua kwa haraka changamoto zilizobainishwa katika mkutano huo
serikali inawahakikishia wafanyabiashara na sekta binafsi kwamba inawathamini na itaendelea kushirikiana nao kutatua changamoto zinazowakabili ili kuje nga uchumi wa viwanda
sekta ya hifadhi ya jamii 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kusimamia utekelezaji wa programu ya maboresho ya sekta ya hifadhi ya jamii ikiwemo kutungwa kwa sheria inayounganisha mifuko ya pensheni ya ps pf lapf ppf na gepf na kuunda mfuko mmoja kwa ajili ya watumishi wa umma unaojulikana kama mfuko wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma
sheria hiyo pia imefanya marekebisho kwenye sheria ya shirika la taifa la hifadhi ya jamii ili kuufanya mfuko huo uhudumie wafanyakazi wa sekta binafsi pamoja na kutoa huduma ya hifadhi ya jamii katika sekta isiyo rasmi
mheshimiwa spika kutungwa kwa sheria hiyo kutasaidia kuondoa changamoto iliyotokana na wingi wa mifuko ya hifadhi ya jamii inayolipa mafao yanayo tofautiana kwa watumishi wa umma wenye masharti ya kazi yanayofanana
vilevile sheria hiyo itasaidia kupunguza changamoto ya baadhi ya mifuko kutokuwa endelevu kutokana na idadi ndogo ya wanachama ushindani usiokuwa na tija na gharama kubwa za uendeshaji
sheria imeweka kipindi cha mpito cha miezi sita kitakachoanza tarehe ya kuanza kutumika kwa sheria hiyo
lengo ni kuwezesha maandalizi ya utekelezaji wake kufanyika pasipo kuathiri shughuli na huduma muhimu kwa wanachama wa mifuko iliyounganishwa ikiwa pamoja na kupokea mafao yao
napenda kuwataarifu watanzania kupitia bunge hili kwamba tayari mheshimiwa rais amesaini muswada huo kuwa sheria ya nchi
utekelezaji wa sheria hii utaboresha mafao ya wafanyakazi
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itakamilisha mapitio ya sera ya taifa ya hifadhi ya jamii ya mwaka na hivyo kuandaa sera ya taifa ya kinga ya jamii ambayo itakuwa jumuishi
lengo la serikali ni kuwezesha huduma za hifadhi ya jamii kuwafikia wananchi wengi zaidi hususan wa liopo katika sekta isiyo rasmi na kurahisisha upatikanaji wa huduma hizo
huduma kwa watu wenye ulemavu 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kuimarisha uratibu na utekelezaji wa sheria na
ya watu wenye ulemavu ya mwaka kwa kuhakikisha upatikana ji wa haki na fursa kwa watu wenye ulemavu
katika kutimiza azma hiyo serikali imeunda kamati za watu wenye ulemavu katika mikoa ya geita kagera kilimanjaro mbeya mwanza njombe pwani singida rukwa shinyanga simiyu na tabora
ufuatiliaji unaen delea kufanyika ili kuhakikisha kuwa mikoa mingine nayo inaunda kamati hizo
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na wadau imeendelea kutoa vifaa saidizi kwa jamii ya watu wenye ulemavu ili kuwawezesha kufanya shughuli zao bila utegemezi
baadhi vifaa vilivyotolewa ni viti mwendo bajaji magongo ya kutembelea kofia pana fimbo nyeupe miwani maalum kwa wenye uoni hafifu shime sikio vyerehani vifaa vya kukuzia maandishi mafuta maalum ya kukinga ngozi dhidi ya mi onzi ya jua viti maalum vya kuogea na nyenzo nyingine za kujimudu
vilevile serikali imeendelea kuviboresha vyuo vya watu wenye ulemavu vya yombo dar es salaam na sabasaba singida
serikali pia inakamilisha uanzishwaji wa kanzidata ya wahitimu we nye ulemavu kutoka vyuo mbalimbali nchini ili iwe rahisi kuwaunganisha na fursa za ajira zinazopatikana kwenye sekta binafsi na umma
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mkataba wa kimataifa wa haki za mtoto kwa kutoa elimu ya ulinzi na usalama kwa wat oa huduma katika vituo vinavyolea watoto wenye ulemavu wa ngozi kwenye mikoa ya shinyanga mara tabora simiyu tanga mwanza kigoma na singida
lengo la utoaji elimu ni kuwajengea uelewa na kuwapa mbinu watoa huduma waendelee kuimarisha ulinzi kwa watot pamoja na kuwahimiza wazazi walezi na jamii waone umuhimu wa kulea watoto hao kwenye ngazi ya familia
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kutoa huduma kwa watu wenye ulemavu ikiwa ni pamoja na kukamilisha uanzishwaji wa mfuk wa taifa wa maendeleo wa watu wenye ulemavu
serikali pia itaendelea na zoezi la kuanzisha madawati ya watu wenye ulemavu na kuhamasisha sekta binafsi na umma kuweka miundombinu rafiki kwa watu wenye ulemavu
aidha serikali itahimiza waajiri wote nchini kuajiri watu wenye ulemavu wenye sifa kwenye nafasi mbalimbali na pia kutoa matangazo ya ajira yanayohamasisha wenye ulemavu kuomba nafasi zinazotangazwa
vilevile itahamasisha na kuelimisha jamii kuhusu mahitaji maalum ya watu wenye ulemavu ikiwemo uwaheshimu kuwatambua kuwathamini na kutowanyanyapaa
sekta za uzalishaji kilimo hali ya upatikanaji wa chakula 
mheshimiwa spika hali ya uzalishaji na upatikanaji wa mazao ya chakula nchini imeendelea kuimarika
katika msimu wa na uzalishaji ulifikia tani milioni 
 ikilinganishwa na mahitaji ya tani milioni 
 ya chakula kwa kipindi hicho
kutokana na uzalishaji huo nchi ilikuwa na ziada ya tani milioni 
 za mazao yote ya chakula na hivyo kujitosheleza kwa asilimia 
idha hadi kufikia januari wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula ulikuwa umenunua jumla ya tani za mahindi na akiba ya chakula iliyopo ghalani ni tani 
mazao ya biashara na kuimarisha ushirika 
mheshimiwa spika serikali imeamua kuweka mkazo maalum wa kuyaendeleza kwa kasi mazao matano ya biashara ambayo ni chai kahawa korosho pamba na tumbaku
lengo ni kuongeza mapato ya wakulima kuwa chanzo cha kuaminika cha malighafi katika uchumi wa viwanda na kuendelea kuwa chanzo kikuu cha aji ra na fedha za kigeni
uamuzi wa kuongeza usimamizi katika uzalishaji wa mazao hayo makuu ya biashara unatokana na ukweli kwamba kwa kipindi kirefu uzalishaji ulishuka kutokana na changamoto kadhaa
miongoni mwa changamoto hizo ni kupungua tija katika uz alishaji baadhi ya wakulima kuacha kulima mazao hayo kutokana na kukata tamaa kwa sababu mbalimbali zikiwemo vyama vya ushirika kutotekeleza vema wajibu wao wizi dhuluma na pia ushiriki mdogo wa maafisa kilimo katika kusimamia kilimo cha kitaalamu
mheshimiwa spika sababu nyingine za kushuka uzalishaji wa mazao hayo ni huduma zisizoridhisha za ugani na utafiti ukosefu wa pembejeo bora utitiri wa tozo na wingi wa vyama vya msingi na vyama vikuu vya ushirika
kwa mfano uzalishaji wa zao la pamba ulip ungua kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
kwa upande wa tumbaku uzalishaji katika kipindi cha miaka minne ulishuka kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka 
mheshimiwa spika serikal imechukua hatua za kuimarisha utawala bora kwenye vyama vya ushirika kwa kusimamia chaguzi za vyama chaguzi za viongozi wa bodi za vyama vya ushirika na kufanya kaguzi katika vyama vya ushirika vikiwemo vyama vikuu
kazi za kusimamia vya ma vya ushirika zinaendelea
pamoja na hatua hiyo serikali inasimamia uendelezaji wa mazao hayo moja kwa moja kupitia maafisa kilimo na bodi za mazao
hatua nyingine ni kufuta baadhi ya tozo zilizokuwa kero katika mazao makuu ya biashara pamoja na kuhakik isha kwamba mauzo yanafanyika kwa njia ya wazi na inayoleta ushindani
mheshimiwa spika kutokana na hatua zinazochukuliwa na serikali kusimamia mazao makuu ya biashara tayari tumeanza kuona matokeo chanya kwa kuongezeka uzalishaji wake
kwa mfano had mwezi machi uzalishaji wa mazao ya asili ya biashara ulifikia tani 
uzalishaji huu unaashiria ongezeko la mavuno ikilinganishwa na mwaka 
ongezeko hilo la uzalishaji wa mazao ya biashara linakwenda sambamba na kuimarika kwa mwenen do wa bei za mazao hayo hususan korosho na kahawa
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuimarisha vyama vya msingi vya ushirika vya mazao ya kilimo na masoko vinavyozalisha mazao ya kimkakati ya biashara ya pamba kahawa korosh o chai na tumbaku
serikali inalenga kuimarisha masoko ya mazao hayo kwa kuhamasisha mfumo wa stakabadhi ghalani ambapo mazao hayo yatazalishwa na kuuzwa kupitia vyama vya ushirika kwa njia ya minada
pamoja na hatua hizo soko la bidhaa ambalo limeshaa nzishwa litasaidia sana kuimarisha masoko ya mazao kwani yatakuwa yanauzwa kwa njia ya ushindani mkubwa huku wakulima wanaozalisha kwa ubora wakinufaika na bei ya juu zaidi
pembejeo za kilimo 
mheshimiwa spika serikali imerahisisha upatikanaji wa mbole kwa wakulima baada ya kuanza kuagiza mbolea kwa kutumia mfumo wa ununuzi wa mbolea kwa pamoja
hadi kufikia mwezi machi upatikanaji wa mbolea hapa nchini ulikuwa tani sawa na asilimia ya mahitaji ya tani kwa mwaka
kwa upande mbegu bora za kilimo upatikanaji umefikia tani sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya tani kwa mwaka
kwa mwaka serikali itaendelea kuboresha mfumo wa ununuzi wa mbolea kwa pamoja ili uendelee kuleta ufanisi na tija iliyokusudiwa
programu ya kuendeleza sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imekamilisha maandalizi ya awamu ya pili ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo
programu hiyo itatekelezwa kwa miaka katika vipindi viwili vya miaka mita no mitano
katika mwaka serikali itaweka mkazo katika kutekeleza malengo makuu ya programu hiyo
msukumo utawekwa kwenye kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo ya kipaumbele kwa kuimarisha upatikanaji na matumizi ya pembejeo na zana za kilimo uimarisha huduma za ugani kuimarisha kilimo cha umwagiliaji kuimarisha huduma za utafiti wa mazao ya kilimo na kuhakikisha matokeo ya utafiti yanawafikia wakulima kuweka na kusimamia mipango ya matumizi bora ya ardhi ya kilimo kuimarisha usindikaji wa mazao ya kilimo na kuwezesha upatikanaji wa masoko ya mazao
mheshimiwa spika naomba kulihakikishia bunge lako tukufu kwamba tumeamua kwa dhati kusimamia kwa karibu sekta ya kilimo ambayo ndiyo inayoajiri watanzania wengi
tutahakikisha kuwa mkulima ana nufaika na kilimo chake kwa kuwafikishia wakulima pembejeo ikiwemo mbolea na mbegu kwa wakati kuimarisha miundombinu ya kilimo na kuimarisha usimamizi wa vyama vya ushirika
 pia serikali itatoa kipaumbele katika kufungamanisha sekta ya kilimo na viwand kwa lengo la kuongeza thamani na faida kwenye shughuli za kilimo
mifugo 
mheshimiwa spika serikali inatambua kwamba mifugo bora na ya kisasa ni fursa kubwa ya kupunguza umaskini hapa nchini
hata hivyo ili mifugo hiyo iweze kuleta matokeo makubwa ususan upatikanaji wa soko la uhakika ndani na nje ya nchi hapana budi mifugo itambuliwe bayana
kutokana na mahitaji hayo ya utambuzi serikali inatekeleza zoezi la utambuzi wa mifugo kwa njia ya chapa ya moto ambapo hadi februari ng ombe wamepigwa chapa
idadi hiyo ni sawa na asilimia 
 ya ng ombe waliotegemewa kupigwa chapa
zoezi hili ni endelevu na ninawaomba wadau watoe ushirikiano wa kutosha kwa serikali ili kufikia malengo yaliyokusudiwa
maliasili na utalii 
mhesh imiwa spika kutokana na umuhimu wa sekta ya maliasili na utalii katika ukuaji wa pato la taifa na kuongeza ajira serikali inaongeza juhudi za kulinda rasilimali za taifa ikiwemo misitu wanyamapori malikale ufugaji nyuki uvuvi pamoja na kuhakikisha rasilimali hizo zinanufaisha vizazi vya sasa na vijavyo
serikali pia imechukua hatua za kuimarisha mifumo ya kukusanya mapato katika sekta hizo kupambana na ujangili kuzuia upotevu wa mazao ya misitu na kutatua migogoro ya mipaka kati ya vijiji na hifadh i
katika mwaka serikali imeanza mapitio ya sera za taifa za utalii misitu na ufugaji nyuki ili ziendane na mazingira ya sasa na kuimarisha zaidi ulinzi wa rasilimali hizo
mheshimiwa spika kutokana na juhudi zinazochukuliwa na serikali ka tika kuboresha sekta ya utalii idadi ya watalii walioingia nchini mwaka imeongezeka hadi kufikia watalii milioni 
 ikilinganishwa na watalii milioni 
 mwaka 
pia mapato yameongezeka na kufikia dola za marekani bilioni 
 mwaka ikil inganishwa na dola za marekani bilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia sita
takwimu hizo zinabainisha kwamba sekta ya utalii ina fursa kubwa ya kulipatia taifa fedha za kigeni na kuzalisha ajira kwa wingi
tutaendelea kuimarisha sekta hii kwa kuvutia wawekezaji zaidi na kuimarisha miundombinu ya maeneo ya utalii pamoja na kuhamasisha utalii wa ndani utalii wa mambo ya kale na kihistoria katika miji ya zamani ikiwemo bagamoyo kilwa na mikindani
viwanda 
mheshimiwa spika sote tunatamb ua kwamba kaulimbiu ya serikali ya awamu ya tano ni kujenga uchumi wa taifa unaotegemea viwanda
hadi kufikia mwezi februari viwanda vipya vimeanzishwa
aidha serikali inahamasisha uwekezaji katika viwanda kwa kutoa vivutio vya kodi na visivyo vya kodi kwa wawekezaji mahiri kuendeleza na kuboresha miundombimu wezeshi kama vile barabara reli bandari umeme na maji
pia kuhuisha sera sheria na kanuni pamoja na kufuatilia utendaji wa viwanda vilivyobinafsishwa na kuchukua hatua stahik kwa wamiliki walioenda kinyume na mikataba ya mauzo
vilevile mikoa na halmashauri zote nchini zimeelekezwa kutenga maeneo ya uwekezaji wa viwanda
mheshimiwa spika sekta ya hifadhi ya jamii inashiriki kikamilifu katika ujenzi wa uchumi wa viwanda am bapo pamoja na miradi mingine nssf na ppf kwa kushirikiana na jeshi la magereza wanatekeleza mradi mkubwa wa uzalishaji wa sukari mkoani morogoro
lengo la mradi huo ni kuzalisha tani za sukari na umeme mw 
mradi huo unatekelezwa katika shamba la mkulazi lililopo ngerengere lenye ukubwa wa hekta na shamba la gereza la mbigiri lenye ukubwa wa ekari lililopo dakawa
hadi sasa ekari za mashamba ya miwa zimetayarishwa katika eneo la mkulazi na ekari zimepandwa miwa
leng la serikali ni kukamilisha awamu ya kwanza ya ufungaji wa mitambo ya kiwanda cha mbigiri ifikapo mwezi desemba ili uzalishaji uanze mwaka 
miradi hii itakapokamilika itazalisha zaidi ya ajira 
aidha tangu kuanza kwa utekelezaji wa mra di huu mwezi juni ajira za moja kwa moja na ajira zisizo za moja kwa moja ikijumuisha wakulima wadogo wa mbegu na kilimo cha nje zimezalishwa
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itatoa kipaumbele katika kutekeleza miradi ya kielelezo uanzishwaji wa kanda maalum za kiuchumi pamoja na kuboresha mazingira ya biashara na kuvutia uwekezaji katika sekta ya viwanda
vilevile serikali itaweka msisitizo katika kubuni mikakati ya uanzishwaji na uendelezaji wa viwanda vidogo na vy kati
madini 
mheshimiwa spika serikali imeimarisha usimamizi katika sekta ya madini ili kuiwezesha sekta hiyo kuchangia kikamilifu katika uchumi wa nchi kuongeza mapato ya serikali na kuzalisha ajira
hatua zilizochukuliwa ni pamoja na kukusanya taar ifa za uzalishaji wa madini kuimarisha ukaguzi wa uzalishaji na mauzo kwenye migodi mikubwa na midogo na kufuatilia ukusanyaji wa maduhuli
zoezi la ukaguzi limewezesha kukamatwa kwa madini yaliyokuwa yakitoroshwa yenye thamani ya dola za marekani takriba na shilingi milioni 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi februari maduhuli ya serikali yaliyokusanywa kutoka sekta ya madini yalifikia shilingi bilioni 
pamoja na mambo mengine mafanikio hayo yametokana na usi mamizi makini katika sekta ya madini na uamuzi wa serikali kufungua soko la tanzanite nchini
aidha serikali imeimarisha soko la madini nchini kwa kuhakikisha kuwa madini yanauzwa kwa ushindani
mheshimiwa spika itakumbukwa kwamba tarehe septemba mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alielekeza ujengwe ukuta katika eneo linalozunguka mgodi wa tanzanite uliopo mererani ili kuimarisha ulinzi na kudhibiti utoroshaji wa madini hayo
napenda kuliarif bunge lako tukufu kuwa ujenzi wa ukuta huo wenye mzunguko wa kilomita 
 umekamilika
nitumie fursa hii kuwapongeza viongozi na watendaji wa wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa kwa kukamilisha kazi hiyo kwa wakati
mheshimiwa spika katika mw aka serikali itaendelea kujenga uwezo wa wazawa ili washiriki kikamilifu katika sekta ya madini
uwezeshaji huo utakwenda pamoja na utoaji mafunzo kwa wachimbaji wadogo kuhusu teknolojia mbadala ya uchenjuaji dhahabu kwa lengo la kupunguza athar za mazingira na maafa katika maeneo ya migodi
aidha serikali itakamilisha taratibu za kumpata mwekezaji atakayejenga mitambo ya kuchenjua madini nchini
huduma za kiuchumi ardhi 
mheshimiwa spika kutokana na umuhimu wa rasilimali ya ardhi kama kitov cha uzalishaji mali serikali inachuka hatua madhubuti za kuiendeleza
hatua hizo ni pamoja na kutekeleza mpango kabambe wa majiji manispaa na miji udhibiti wa migogoro baina ya watumiaji wa ardhi na uimarishaji wa mfumo unganishi wa kuhifadhi kumbukum bu za ardhi nchini
napenda kulijulisha bunge lako tukufu kwamba mipango kabambe ya manispaa za iringa na singida na mji wa kibaha imekamilika na mipango mingine ipo katika hatua mbalimbali za uandaaji
hadi sasa michoro ya mipango miji iliidhin ishwa kati ya iliyopokelewa kutoka halmashauri za miji mbalimbali
natoa wito kwa wananchi wote nchini wanapofanya shughuli za maendeleo kuzingatia mipango kabambe inayoandaliwa na mamlaka za upangaji miji
mheshimiwa spika serikali imechukua hatu kadhaa za kukabiliana na changamoto ya migogoro ya ardhi miongoni mwa watumiaji ikiwemo migogoro ya mipaka ya vijiji wakulima na wafugaji wanavijiji na hifadhi na mapori ya akiba
moja ya hatua zilizochukuliwa ni kuunda timu ya kisekta ya kushughulikia migogoro ya ardhi ambayo imetembelea mikoa ya geita kagera katavi morogoro na tabora na kufanya majadiliano na wadau 
hatua mbalimbali za utatuzi wa migogoro ya ardhi zinaendelea kuchukuliwa
nishati 
mheshimiwa spika serikali imechukua hatua thabiti kuhakikisha kunakuwepo na umeme wa kutosha na wa uhakika kwa ajili ya uchumi wa viwanda
hatua zilizochukuliwa zinalenga kuongeza uzalishaji kuboresha miundombinu ya usafirishaji wa umeme na kuongeza kasi ya usambazaji wa umeme vijijini na mijini
katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza miradi mikubwa ya kinyerezi mw kinyerezi ii mw na mradi wa umeme wa maji wa mto rufiji stiegler s gorge utakaozalisha mw 
mheshimiwa spika serikali pia imepanua na kuboresha miundombinu ya kusafirisha umeme kwa kutekeleza miradi mbalimbali
miradi hiyo ni pamoja na mradi wa rufiji chalinze dodoma wenye msongo wa kv mradi wa singida arusha namanga wenye msongo wa kv na mradi wa makambako songea wenye msong wa kv 
utekelezaji wa miradi hii umeongeza hali ya upatikanaji umeme nchini kufikia asilimia 
aidha uunganishaji umeme kwa watumiaji umefikia asilimia 
mheshimiwa spika serikali inatekeleza awamu ya tatu ya mradi wa usambazaji umeme viji jini rea ambao umepangwa kufikisha huduma ya umeme kwenye vijiji ambavyo havijapata umeme nchini
kati ya hivyo vijiji vimepangwa kupatiwa umeme wa gridi ya taifa na vijiji pamoja na visiwa vitapatiwa umeme nje ya gridi kwani ndiyo njia muafaka ya kuvipatia umeme kwa sasa
katika mwaka serikali itaongeza fedha za mfuko wa rea ili kuhakikisha vijiji vilivyosalia pamoja na taasisi zinazotoa huduma za kijamii vijijini zinapata umeme
serikali pia itaendeleza miradi ya kuunganisha gridi ya taifa na gridi za nchi jirani za zambia kenya burundi na rwanda
bomba la mafuta hoima tanga 
mheshimiwa spika tarehe agosti rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli na rais wa jamhuri ya uganda mheshimiwa yoweri kaguta museveni waliweka jiwe la msingi la ujenzi wa bomba la mafuta ghafi kutoka hoima nchini uganda hadi bandari ya tanga
uwekaji wa jiwe la msingi la ujenzi wa mradi huo kwa upande wa uganda ulifanyika katika eneo la hoima tarehe novemba 
bomba hilo la kusafirisha mafuta ghafi litakuwa na urefu wa kilometa ambapo kilometa zitajengwa tanzania
mradi huo utakuwa na manufaa kwa wananchi wa pande zote mbili ambapo ajira takriban zitazalishwa wakati wa ujenzi na ajira zaidi ya wakati wa uendeshaji wake
barabara 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kuboresha mtandao wa barabara nchini
katika kipindi cha julai hadi februari ujenzi wa km
 za barabara kuu kwa kiwango cha lami ume kamilika na km
 zinaendelea kujengwa
aidha barabara zenye urefu wa km
 zimekarabatiwa katika kipindi hicho
vilevile ujenzi wa madaraja ya kilombero na kavuu umekamilika na ujenzi wa madaraja ya sibiti mto mara lukuledi ruhuhu momba na mlalakuwa unaendelea
madaraja mengine katika maeneo mbalimbali nchini yamekarabatiwa
mheshimiwa spika serikali inaendelea na jitihada za kupunguza msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam
hadi kufikia februari ujenzi wa barabara ya juu katika eneo la tazara ulifikia asilimia na ujenzi wa barabara za juu katika makutano ya ubungo ubungo interchange umeanza
aidha maandalizi ya awamu ya pili hadi ya nne ya mradi wa ujenzi wa miundombinu ya mabasi yaendayo haraka yanaendelea
kati ka mwaka serikali imepanga kujenga kilometa za barabara kuu na za mikoa kwa kiwango cha lami na kilometa za kiwango cha lami zitakarabatiwa
barabara za vijijini na mijini 
mheshimiwa spika serikali imeanzisha wakala wa barabara za vij ijini na mijini tanzania rural and urban roads agency tarura kwa lengo la kurahisisha huduma za usafirishaji na kuongeza kasi ya wananchi kujiletea maendeleo
tarura imepewa jukumu la kusimamia ujenzi na matengenezo ya mtandao wa barabara zenye urefu kilometa 
 za vijijini na mijini
katika mwaka tarura imesimamia matengenezo ya barabara zenye urefu wa kilomita 
 madaraja makalavati makubwa na madogo na drift nne
napenda kutumia nafasi hii kutoa wito kwa tarura uwaelimisha wananchi viongozi na watendaji wa mamlaka za serikali za mitaa kuhusu majukumu na mfumo wa utendaji kazi wake
 reli 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza mradi wa ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kim ataifa standard gauge itakayokuwa na urefu wa km
hadi sasa ujenzi wa kipande cha kutoka dar es salaam hadi morogoro chenye km
 umeanza na unatarajiwa kukamilika novemba 
aidha tarehe machi mheshimiwa dkt
john pombe joseph ma gufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania aliweka jiwe la msingi la ujenzi wa kipande cha kutoka morogoro hadi makutupora chenye urefu wa kilomita 
ujenzi wa reli hii utasaidia kukuza sekta nyingine za kiuchumi kama vile kilimo viwanda madini utalii pamoja na kutoa fursa nyingi za ajira
utekelezaji wa mradi huu unakadiriwa kutoa ajira za moja kwa moja na nyingine zisizo za moja kwa moja
bandari 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kuboresha bandari ya dar es salaam ili kuifanya tanzania kuwa kitovu cha usafiri wa majini
uboreshaji huo utaanza na gati na
 kuongeza kina na upana wa lango la kuingilia meli na eneo la kugeuzia meli kuimarisha mtandao wa reli bandarini pamoja na kujenga gati maalum la kuhudumia meli za magari
vilevile mamlaka ya bandari tanzania imefungua ofisi katika baadhi ya nchi jirani kwa lengo la kuongeza urahisi wa kutoa huduma
katika mwaka serikali itaendelea na uboreshaji wa bandari za dar es salaam tanga na mtwara
aidha serikali itatekeleza mradi wa dirisha moja la forodha tanzania electronic single window system esws ili kuwaweka pamoja wadau wote wa kuondosha shehena bandarini na mipakani
kukamilika kwa mradi huo kutarahisisha na kupunguza muda na gh arama za utoaji na upitishaji wa shehena bandarini
mawasiliano 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza awamu ya tatu ya mradi wa mkongo wa taifa wa mawasiliano
kazi zilizofanyika ni pamoja na ujenzi wa mtandao wa miund ombinu ya itifaki internet protocol multiplier label switching pamoja na ujenzi wa kituo cha kuhifadhi data ambacho hadi sasa mifumo ya taasisi imeunganishwa ukiwemo mfumo wa ukusanyaji mapato wa tra
kukamilika kwa ujenzi wa kituo hicho kutaongeza usalama usiri wa data kujikinga na majanga na kuhakikisha matumizi bora ya rasilimali na muingiliano wa mifumo katika kituo cha data cha taifa na vituo vingine vitakavyojengwa nchini
mheshimiwa spika serikali inaendelea na ujenzi wa miundombinu ya kuf ikisha huduma ya mawasiliano vijijini ambapo vijiji vimepatiwa huduma hiyo
aidha serikali imeimarisha huduma za simu na intaneti katika taasisi za umma zikiwemo shule vituo vya afya vituo vya polisi na ofisi za posta
katika mwaka seri kali itaendelea kujenga mkongo wa taifa wa mawasiliano na kupanua matumizi yake hadi katika ngazi ya wilaya
vilevile kuendelea kusimamia kampuni za simu nchini ili ziweze kutoa kumbukumbu sahihi kwa lengo la kukokotoa mapato yatokanayo na malipo ya hudum za simu za kitaifa na kimataifa
 huduma za jamii elimu 
mheshimiwa spika serikali imetekeleza kwa mafanikio mpango wa utoaji wa elimu ya awali na elimumsingi bila malipo
tangu kuanza kwa mpango huo serikali imekuwa inapeleka kwa wakati na moja kwa oja shuleni fedha zote za ruzuku ya elimumsingi
kiasi cha shilingi bilioni 
 kinapelekwa kila mwezi kwa shule zote za msingi na sekondari nchini ikijumuisha fedha za posho maalum kwa walimu wakuu waratibu wa elimu kata na wakuu wa shule
mheshimiwa spika utekelezaji mzuri wa mpango wa elimumsingi bila malipo umechangia kuimarika kwa mahudhurio ya wanafunzi darasani kuongezeka kwa ubora wa elimu inayotolewa shuleni kutokana na kuboreshwa kwa mazingira ya kujifunzia na kufundishia na kuongezeka kwa udahili wa wanafunzi
kwa mfano idadi ya wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
kwa mwaka huu idadi ya wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza ni 
vilevile wanafunzi waliofaulu mtihani wa kuhitimu darasa la saba na kujiunga na kidato cha kwanza imeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka na mwaka wanafunzi wamechaguliwa kuingia sekondar i
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imejenga na kukarabati miundombinu ya shule za msingi na sekondari ikiwemo ukarabati wa shule za sekondari kongwe ili kuboresha mazingira ya shule na kuinua ubora wa elimu
aidha serikali imenunua na kusambaza vifaa vya maabara vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa shule za sekondari kwa ajili ya kuimarisha ujifunzaji wa masomo ya sayansi kwa nadharia na vitendo
vilevile walimu wa masomo ya sayansi na hisabati na mafundi sanifu wa maabara wameajiriwa
mheshimiwa spika azma ya serikali ya awamu ya tano ya kutoa kipaumbele kwenye elimu imeleta hamasa kubwa kwa wananchi kuchangia maendeleo ya elimu
napenda kutumia fursa hii kutoa wito kwa wananchi na wadau mbalimbali kuend elea kuchangia kwa hiari maendeleo ya elimu kupitia ofisi za wakurugenzi watendaji wa halmashauri
aidha naziagiza halmashauri zote nchini kuratibu na kusimamia ipasavyo michango ya hiari ya elimu inayotolewa na wananchi na matumizi yake hususan kwa kuanzisha mfuko maalum wa elimu katika halmashauri husika ambao utasimamiwa na bodi
mheshimiwa spika serikali imeongeza bajeti ya mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
hatua hiyo mewezesha idadi ya wanaonufaika na mikopo hiyo kuongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka 
serikali pia inaendelea kujenga na kukarabati miundombinu ya vyuo vya elimu ya juu nchini ili kuboresha mazingira ya vyuo ivyo na kuviwezesha kuzalisha wataalam mahiri wanaoweza kujiajiri au kuajiriwa katika soko la ajira
natoa wito kwa wizara ya elimu sayansi na teknolojia kwa kushirikiana na vyuo vya elimu ya juu na wadau wa elimu kufanya tathmini na kuboresha mfumo wa uf undishaji wa wanafunzi wa elimu ya juu nchini ili kuwapatia mbinu zitakazowawezesha kujiajiri
mheshimiwa spika serikali imeandaa mpango wa maendeleo ya sekta ya elimu wa mwaka hadi pamoja na mpango kazi wake unaolenga kutekeleza vipaumbele vya mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano na dira ya maendeleo ya taifa 
utekelezaji wa mpango huo wa sekta ya elimu utasaidia kuongeza idadi ya wataalam wenye ujuzi wa kati na wa juu ifikapo mwaka 
katika mwaka serikali itaendelea kutekeleza awamu ya pili ya ukarabati wa shule kongwe kujenga ofisi za udhibiti ubora katika wilaya mbalimbali nchini kununua vifaa vya maabara kwa ajili ya shule za sekondari na kujenga vyumba vya madarasa katika shule za msingi na sekondari
maji huduma ya maji vijijini 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji kwa wananchi waishio vijijini kwa kujenga kupanua na kukarabati miradi ya maji
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya miradi imekamilishwa vijijini na mingine inaendelea kutekelezwa
utekelezaji wa miradi hiyo umewezesha kuongezeka idadi ya wananchi wanaopata maji vijijini
pia serikali imepanga kubadilisha mitambo inayotumia nishati ya dizeli kusukuma maji na kufunga mita mbo inayotumia nishati ya jua ili kuwapunguzia wananchi gharama za uendeshaji na matengenezo
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itakamilisha ujenzi wa miradi ya maji kwenye halmashauri mbalimbali nchini na kuanza miradi mipya ya maji vijijini kutekeleza miradi ya maji vijijini katika maeneo kame na yenye shida kubwa ya maji kuendelea na ujenzi na ukarabati wa mabwawa pamoja na upanuzi wa miundombinu ya maji kutoka kwenye mabwawa na visima vilivyochimbwa
vilevile serikali itaendel ea na ujenzi wa miradi mikubwa ya maji katika maeneo ya tabora kigoma na same mwanga korogwe
huduma ya maji mijini 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi serikali imejenga kupanua na kukarabati miradi ya maji katika maeneo mbalimbali mijini ili kufikia malengo yaliyowekwa
juhudi hizo zimewezesha hali ya upatikanaji wa maji kwenye miji mikuu ya mikoa kufikia wastani wa asilimia 
kwa upande wa jiji la dar es salaam na maeneo yanayohudumiwa na dawasa upatikanaji wa maji mefikia asilimia 
aidha upatikanaji wa maji katika miji mikuu ya wilaya miji midogo na maeneo yanayohudumiwa na miradi ya kitaifa umefikia asilimia 
katika mwaka serikali itaendelea kukamilisha miradi mingi ya maji iliyopo
afya utoaji wa chanjo 
mheshimiwa spika serikali inasimamia shughuli za utoaji wa chanjo nchini ili kuhakikisha kuwa malengo yaliyowekwa kitaifa na kimataifa yanafikiwa
hadi sasa tanzania imefikia kiwango cha juu cha asilimia ya utoaji wa chanjo ya pentavalent kwa watoto inayokinga magonjwa ya kifaduro dondakoo pepopunda homa ya ini na mafua
kutokana na kufikia kiwango hicho mwezi desemba serikali ya tanzania ilipongezwa na shirika la afya duniani kwa hatua hiyo kubwa
lengo la shirika la afya dunian ni kila nchi kufikia kiwango cha uchanjaji wa asilimia 
mheshimiwa spika mafanikio hayo yamefikiwa kutokana na usimamizi madhubuti wa serikali katika utoaji wa chanjo
niwapongeze sana viongozi na watendaji wa sekta ya afya pamoja na mamlaka zote inazohamasisha na kutoa huduma za chanjo hapa nchini
upatikanaji wa dawa vifaa na vifaa tiba 
mheshimiwa spika serikali imeimarisha upatikanaji wa dawa vifaa na vifaa tiba katika vituo vya kutolea huduma za afya
bajeti kwa ajili ya kugharamia ununuzi wa dawa chanjo vifaa vifaa tiba na vitendanishi imeongezwa kutoka shilingi bilioni mwaka na kufikia shilingi bilioni mwaka 
kutokana na ongezeko hilo upatikanaji wa aina ya dawa muhimu katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini umeimarika na kufikia asilimia 
huduma za tiba za kibingwa 
mheshimiwa spika serikali ime boresha na kuimarisha upatikanaji wa huduma za matibabu ya kibingwa nchini
huduma zilizoimarishwa ni pamoja na upandikizaji wa figo na vifaa vya ku ongeza usikivu katika hospitali ya taifa muhimbili upasuaji kwa kutumia tundu dogo na kufungua kifua katika taasisi ya moyo ya jakaya kikwete
vilevile serikali imeimarisha miundombinu ya kutolea huduma za afya katika taasisi ya saratani ya ocean road am bapo dawa zinapatikana na muda wa kupata huduma ya mionzi ya saratani umepungua
kutokana na maboresho hayo idadi ya wagonjwa waliopewa rufaa ya matibabu nje ya nchi imepungua kutoka wagonjwa mwaka na kufikia mwaka 
hatua hiyo imesaidia kupunguza gharama kubwa ambazo serikali ingetumia kuwapeleka wagonjwa hao nje ya nchi
ulinzi na usalama 
mheshimiwa spika hali ya mipaka ya nchi yetu ni salama
katika mwaka serikali imeendelea kuliimarisha jeshi la wananchi wa ta nzania kwa kutoa mafunzo na mazoezi ya kijeshi kulipatia vifaa zana mitambo bora na ya kisasa pamoja na kuweka na kuimarisha miundombinu muhimu na ya kimkakati ili kuliwezesha jeshi kutekeleza jukumu lake la ulinzi wa mipaka ya nchi yetu
vilevile seri kali imeweka alama za mipakani ili kuimarisha ulinzi na kulinda vema mipaka ya nchi
aidha jeshi la wananchi linashirikiana na vyombo vingine vya ulinzi na usalama mamlaka za kiraia na mataifa mengine kupambana na matishio mapya ya kiusalama yakiwemo uga idi uharamia uhamiaji haramu biashara haramu za dawa za kulevya na usafirishaji haramu wa binadamu
mheshimiwa spika jeshi letu limeendelea kudumisha ushirikiano na nchi nyingine duniani kupitia mafunzo ya pamoja na operesheni za kikanda na kimataifa chini ya umoja wa afrika na umoja wa mataifa
katika kutekeleza majukumu ya ulinzi wa amani tarehe desemba nchi yetu ilipoteza askari huko jamhuri ya kidemokrasia ya kongo katika mashambulizi mabaya zaidi kuwahi kutokea kwa askari wetu wanaolin da amani
kwa mara nyingine naomba kuungana na mheshimiwa rais na watanzania wote kuzipa pole familia za mashujaa hawa waliokuwa wakitekeleza majukumu yao ya ulinzi wa amani
licha ya changamoto zinazojitokeza tanzania itaendelea kushirikiana na umoja wa mataifa na umoja wa afrika kutekeleza majukumu ya ulinzi wa amani kwenye nchi mbalimbali duniani ili kuendelea kuifanya dunia kuwa mahala salama pa kuishi pamoja na kuyaongezea majeshi yetu uzoefu na mbinu za kisasa za ulinzi wa amani
mheshimiwa spika kwa upande wa usalama wa raia serikali imelipatia jeshi la polisi vitendea kazi muhimu ikiwemo vifaa vya kisasa vya mawasiliano na uchunguzi ili liweze kupambana na ujambazi na matukio mengine ya kihalifu nchini
aidha imejenga kituo cha kisasa cha maw asiliano call centre dar es salaam ambacho kinawezesha wananchi kutoa taarifa ya matukio hayo kwa urahisi
pia serikali imehamasisha jamii kushiriki katika ulinzi wao na kushirikiana na vyombo vya ulinzi na usalama kwa lengo la kuwapatia taarifa za wahal ifu na uhalifu
natoa wito kwa wananchi kuendelea kutoa ushirikiano kwa jeshi la polisi na vyombo vingine vya dola ili kudhibiti matukio ya kihalifu nchini
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mradi wa uhamiaji mtandao e immigration ambapo mwezi janu ari mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alizindua pasi mpya ya kusafiria ya kielektroniki ya kimataifa ya afrika mashariki
kuzinduliwa kwa pasi hii kutapunguza vikwazo vya kusafiri mipakani baina ya ra ia wa nchi wanachama kuimarisha mahusiano na kuchochea shughuli za kiuchumi miongoni mwa raia wa jumuiya hii
natoa rai kwa watanzania kuanza kutumia pasi hii na kuendelea kuchangamkia fursa mbalimbali za kiuchumi kibiashara ajira na elimu zinazopati ka katika jumuiya ya afrika mashariki
mheshimiwa spika pamoja na hatua hiyo serikali imedhibiti wimbi la wakimbizi na wahamiaji haramu wanaoingia nchini kwa sababu mbalimbali
aidha ofisi tisa mpya za uhamiaji zimefunguliwa katika wilaya za gairo ir amba kakonko kilosa kiteto manyoni mvomero siha na songwe kwa lengo la kuongeza udhibiti wa wahamiaji haramu
katika mwaka serikali itaendelea kutekeleza awamu ya pili ya mradi wa uhamiaji mtandao
bunge 
mheshimiwa spika katika mwaka kumekuwa na mikutano mitatu ya bunge ambapo masuala mbalimbali yalijadiliwa na kutolewa ufafanuzi na serikali
kwa mujibu wa kanuni za bunge mkutano huu wa bajeti utakuwa unahitimisha idadi ya mikutano minne ya bunge kwa mwaka huu wa fedha unao ishia juni 
katika mikutano mitatu iliyopita maswali ya msingi na maswali ya nyongeza yaliulizwa na waheshimiwa wabunge na kujibiwa na serikali
aidha katika utaratibu wa maswali ya papo kwa papo kwa waziri mkuu maswali ya msingi pamo ja na mawili ya nyongeza yaliulizwa na kujibiwa
miswada ya sheria ya serikali iliwasilishwa kujadiliwa na kupitishwa na bunge
mheshimiwa spika vilevile bunge liliratibu na kusimamia shughuli za vikao vya kamati za kudumu za bunge kutoa huduma za hansard utafiti utawala na kutoa mafunzo kwa waheshimiwa wabunge na watumishi wa ofisi ya bunge
pia bunge lilijadili na kuridhia maazimio matano yanayohusu utekelezaji wa mikataba ya kimataifa
katika mwaka serikali itaendelea kuliwezesha unge kutekeleza majukumu yake ya kikatiba
mahakama 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kutoa kipaumbele katika kuongeza ufanisi wa utendaji wa mhimili wa mahakama nchini
katika mwaka mahakama imesikiliza na kukamilisha mashauri kat ya sawa na asilimia 
 ya mashauri yote katika ngazi zote za mahakama
hatua hii imesaidia kupunguza mlundikano wa mashauri katika mahakama zetu
hali kadhalika katika kipindi hicho serikali imekamilisha ujenzi wa majengo ya mahakama kuu katika mikoa ya kigoma na mara
aidha serikali inaendelea na ujenzi na ukarabati wa mahakama za wilaya na za mwanzo katika maeneo mbalimbali nchini
masuala mtambuka mfumo wa ufuatiliaji wa shughuli za serikali 
mheshimiwa spika katika mwaka erikali ilizindua mfumo wa kielektroniki wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli za serikali
mfumo huo unalenga kuongeza ufanisi katika uratibu wa shughuli za serikali na kuiwezesha serikali kufanya tathmini ya utoaji huduma kwa wananchi na mipango ya aendeleo
mfumo huo umeanza kufanya kazi ambapo kwa sasa wizara zote zinawasilisha utekelezaji wa shughuli zao kupitia mfumo huo
katika mwaka serikali itaimarisha matumizi ya mfumo huo hasa katika ngazi za mikoa na halmashauri na ufuatiliaji miradi ya maendeleo
hifadhi ya mazingira 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kutekeleza jukumu la usimamizi na uhifadhi wa mazingira nchini
katika mwaka serikali imeongeza hamasa na ushirikishwaji mkubwa wa wananchi katika suala la usaf i utunzaji na uhifadhi wa mazingira katika maeneo yote ikiwemo makazi yao
hatua hiyo imetokana na ushiriki mkubwa wa viongozi wa kitaifa mikoa na watendaji wa ngazi zote katika shughuli za usafi na uhifadhi wa mazingira
mheshimiwa spika ili kuimaris ha ukaguzi wa masuala ya hifadhi ya mazingira nchini serikali imeongeza idadi ya wakaguzi wa mazingira kutoka hadi kufikia 
aidha kaguzi zimefanyika kwenye viwanda kwa lengo la kufanya tathmini za mazingira pamoja na kutoa elimu na uelewa kuhu su uendeshaji endelevu wa viwanda unaozingatia utunzaji bora wa mazingira
mheshimiwa spika kama nilivyoeleza katika mkutano wa kumi wa bunge hili napenda kusisitiza kwamba halmashauri zote nchini ziweke mpango mahsusi wa kuhifadhi mazingira unaojumuis ha kupanda na kutunza miti
serikali itaweka utaratibu wa upimaji wa utendaji wa wakuu wote wa mikoa na wilaya pamoja na wakurugenzi wa halmashauri unaozingatia uendelezaji na utunzaji wa mazingira katika maeneo yao
 vita dhidi ya dawa za kulevya 
mheshim iwa spika katika mwaka serikali imeimarisha utendaji wa mamlaka ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya kwa kuipatia wataalamu vifaa na kuongezea fedha
aidha sheria ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya ya mwaka imefanyiwa marekebisho ili kuondoa mapungufu yaliyojitokeza katika utekelezaji wake
mamlaka kwa kushirikiana na vyombo vingine vya dola ilikamata jumla ya watuhumiwa na kati yao watuhumiwa ni wafanyabiashara wa dawa za kulevya ambao walifikishwa mahak amani
watuhumiwa wengi waliokamatwa walijihusisha na dawa za kulevya aina ya bangi mirungi na heroine
mheshimiwa spika katika kipindi hicho jumla ya tani moja na kilo 
 za dawa aina ya heroin zilikamatwa
kati ya hizo kilo 
 zilikamatwa kwenye eneo la maji ya tanzania na nchi kavu na tani moja na kilo zilikamatwa kwenye bahari kuu kwa kushirikiana na washirika wa kimataifa na kuteketezwa
aidha kilo 
 za cocaine tani 
 za bangi na tani 
 za mirungi zilikamatwa
mamlaka pia il ikamata lita za vimiminika vya kemikali bashirifu na kilo za kemikali bashirifu yabisi
katika operesheni za uteketezaji wa mashamba ya bangi na mirungi ekari 
 za bangi na ekari 
 za mirungi ziliteketezwa
mheshimiwa spika serikali imeimarisha huduma za matibabu kwa watumiaji wa dawa za kulevya kwa kutumia methadone katika hospitali ya taifa ya muhimbili mwananyamala na temeke jijini dar es salaam
vilevile serikali imeanzisha vituo vipya vya tiba hiyo ili kuwafikia waathiri ka wengi zaidi nchini ambapo kliniki saidizi za kutibu waathirika wa dawa za kulevya zimeanzishwa katika hospitali za rufaa za mikoa ya mbeya na mwanza
hadi kufikia januari zaidi ya watumiaji walikuwa wakipatiwa huduma za tiba ya methadone katika vituo mbalimbali nchini
serikali pia imekuwa ikisimamia uanzishwaji wa nyumba za upataji nafuu sober house ambazo hadi sasa idadi yake ni 
aidha mwezi februari serikali ilizindua mwongozo wa uendeshaji wa sober houses unaolenga kuwawezesha wamiliki wa nyumba hizo kuwasaidia waathirika hao ipasavyo
mheshimiwa spika mwezi machi nchi yetu ilishiriki katika mkutano wa wa kimataifa wa commission for narcotic drugs cnd uliofanyika vienna austria na kushirikisha zaidi ya nchi 
katika mkutano huo tanzania ilitambuliwa kama nchi ya mfano katika mapambano dhidi ya dawa za kulevya barani afrika na kupewa heshima ya kuwa mwenyeji wa mkutano wa wa wakuu wa vyombo vinavyopambana na biashara haramu ya dawa za kulevya duniani honlea kutoka afrika utakaofanyika septemba 
mkutano huo utatoa fursa kwa wataalam nchini kubadilishana taarifa uzoefu kujenga mahusiano na kujifunza mbinu zinazotumiwa na nchi nyingine katika kukabiliana na dawa za kulevya
mheshimiwa spika natoa ra kwa viongozi na watendaji kuwaelimisha vijana kuhusu madhara yatokanayo na matumizi ya dawa za kulevya
aidha wananchi waendelee kushirikiana na mamlaka ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya kwa kutoa taarifa kuhusu wanaojihusisha na dawa hizo
ia ni vema wazazi walezi na jamii kuwa karibu na vijana wetu na kufuatilia nyendo zao ili kuwaepusha kuingia kwenye mkumbo wa matumizi ya dawa za kulevya
 vita dhidi ya rushwa 
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya tano imeendelea kupambana na rushwa amoja na ufisadi
katika kipindi cha mwezi julai hadi machi jumla ya majalada yalifanyiwa uchunguzi na takukuru na kuwasilishwa kwa mkurugenzi wa mashtaka ambapo majalada kati ya hayo yalipata kibali cha kuwafikisha watuhumiwa mahakamani
aidha kesi ziliendeshwa mahakamani na kesi ziliamuliwa na watuhumiwa walipatikana na hatia na kuhukumiwa
kutokana na operesheni zilizofanywa na takukuru katika maeneo ya ukusanyaji mapato uzuiaji wa malipo hewa na ukaguzi wa miradi ya mae ndeleo kiasi cha shilingi bilioni 
 ziliokolewa na kurejeshwa serikalini
mheshimiwa spika takukuru pia imefuatilia miradi ya maendeleo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 katika sekta za elimu afya maji na ujenzi ili kuhakikisha kuwa fedh za umma zinatumika kama zilivyokusudiwa na thamani ya fedha inapatikana
katika ufuatiliaji huo miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ilibainika kuwa na kasoro katika utekelezaji wake
takukuru imetoa mapendekezo ambayo yanafanyiwa kazi na se rikali na tayari hatua za kinidhamu na kisheria zimechukuliwa kwa wahusika
mapambano dhidi ya ukimwi 
mheshimiwa spika serikali imedhamiria kupunguza kasi ya maambukizi ya virusi vya ukimwi katika jamiii
ili kutekeleza azma hiyo mpango wa kuzuia maam bukizi ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto umepewa kipaumbele
aidha elimu ya ukimwi imetolewa kupitia vyombo vya habari majarida na vipeperushi
vilevile elimu imetolewa kwa kutumia mbinu mbalimbali ikiwemo utoaji wa elimu rika pamoja na kuwashirik isha viongozi na watu mashuhuri viongozi wa dini sekta binafsi na kutekeleza programu za kupambana na ukimwi mahali pa kazi
kutokana na juhudi hizo matokeo ya utafiti uliofanyika katika ngazi ya kaya kuanzia mwezi oktoba hadi agosti yanaones ha kuwa wastani wa kitaifa wa maambukizi ya vvu kwa watu wenye umri wa miaka hadi ni asilimia 
aidha utafiti huo umebainisha kwamba kiwango cha maambukizi mapya ya vvu kwa mwaka ni asilimia 
mheshimiwa spika serikali inatoa huduma kwa wa nanchi wanaoishi na virusi vya ukimwi waviu nchini
hadi kufikia septemba waviu sawa na asilimia ya waviu wote walikuwa wanapatiwa dawa za kufubaza makali ya vvu arv s
katika mwaka serikali kwa kushirikiana na wadau wamecha ngia zaidi ya shilingi bilioni 
 kwenye mfuko maalum wa ukimwi ili kupunguza utegemezi kutoka kwa wafadhili
katika mwaka serikali itaanza utekelezaji wa mpango mkakati wa nne wa kudhibiti ukimwi wa mwaka hadi 
vilevile ka mpeni maalum za kushawishi wanaume kushiriki katika kupima afya zao na vijana kujitambua zitaendeshwa
uratibu wa maafa 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuratibu shughuli za usimamizi wa maafa nchini kwa kuzuia kupunguza madhara na kujiandaa kuk abiliana na maafa pindi yanapotokea
aidha mfumo wa ufuatiliaji wa taarifa za mabadiliko ya tabianchi na upatikanaji wa taarifa za tahadhari za awali ili kupunguza madhara ya maafa umeboreshwa
serikali pia imekamilisha kusimika mashine za kisasa za ku fuatilia taarifa za hali ya hewa katika wilaya mbalimbali nchini pamoja na kuwaongezea uwezo wataalamu wa hali ya hewa
jitihada hizi zimeongeza uhakika wa utabiri wa hali hewa nchini kufikia asilimia 
mheshimiwa spika serikali imeimarisha ushirikian katika masuala ya usimamizi wa maafa kupitia umoja wa afrika na jumuiya za sadc eac na igad
ushirikiano huo umewezesha nchi wanachama kubadilishana taarifa za kuandaa utabiri wa hali ya hewa na matumizi yake katika kupunguza madhara ya maafa
vilevile nchi hizo zinabadilishana uzoefu pamoja na kutoa mafunzo ya usimamizi wa maafa kwa wataalam wa nchi wanachama
katika mwaka serikali itaendelea kuzijengea uwezo kamati za usimamizi wa maafa za mikoa na wilaya na kuratibu shughuli za kupunguz madhara ya maafa na misaada ya kibinadamu
mbio za mwenge wa uhuru 
mheshimiwa spika serikali iliratibu mbio za mwenge wa uhuru kwa lengo la kukuza mshikamano na kuhimiza shughuli za maendeleo
katika mbio hizo ambazo kilele chake kilikuwa tarehe ok toba mjini magharibi zanzibar miradi yenye thamani ya zaidi ya shilingi trilioni 
 iliwekewa mawe ya msingi na kuzinduliwa
kati ya miradi hiyo miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ilikuwa ya viwanda
uzinduzi wa mbio za wenge kwa mwaka ulifanyika mkoani geita tarehe aprili na kilele chake kitafanyika mkoani tanga tarehe oktoba 
ninawasihi wananchi kushiriki kwa wingi wakati wa mbio za mwenge wa uhuru kwani zinalenga kuleta umoja na mshikamano kwa wanan chi pamoja na kuhimiza shughuli za maendeleo
mahusiano ya kimataifa 
mheshimiwa spika jukumu la kuimarisha mahusiano na mataifa mengine duniani mashirika ya kimataifa na washirika wetu wa maendeleo limeendelea kuwa kipaumbele cha serikali katika kutek eleza sera yetu ya mambo ya nje
katika kufanikisha jukumu hilo kwa ufanisi serikali inafanya mapitio ya sera ya mambo ya nje ili iweze kukidhi mahitaji na matakwa ya sasa ya tanzania katika kushughulikia siasa za kimataifa na diplomasia pamoja na masual ya mtangamano wa kikanda na kuendeleza umoja wa afrika
mheshimiwa spika kwa mwaka serikali itaendelea kutekeleza diplomasia ya uchumi kwa kuvutia wawekezaji na watalii kutafuta fursa za mafunzo kuendelea kuwashirikisha watanzania waishio ughaibuni kuchangia katika maendeleo ya nchi yao pamoja na kutafuta ajira na masoko ya bidhaa za tanzania nje
aidha serikali itaimarisha sera ya ujirani mwema kwa lengo la kukuza mahusiano na kufungua milango ya ushirikiano katika utekelezaji wa miradi kitaifa ya kipaumbele hususan reli barabara nishati na biashara na majirani zetu
 vilevile serikali itatoa msukumo kwa mabalozi kutumia ushawishi wao kuitangaza vyema miradi ya kipaumbele na vivutio mbalimbali vilivyopo nchini na kutangaza lugha ya kiswahili ambayo ikitumika vizuri inaweza kuwa chanzo cha ajira kwa watanzania
hitimisho 
mheshimiwa spika wananchi wanashuhudia mafanikio makubwa ya kiuchumi na kijamii katika kipindi kifupi cha takriban miaka miwili na nusu tangu serikali ya awamu tano chini ya uongozi mahiri wa mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania iingie madarakani
mafanikio hayo yanatoa matumaini kwa watanzania kwamba yale yaliyoahidiwa ndani ya kipindi cha miaka mitano yatatekelez wa
mheshimiwa spika ili kufikia malengo ya mpango na bajeti ya mwaka serikali pamoja na mambo mengine itaweka mkazo katika kudhibiti upotevu wa mapato kuimarisha mfumo wa kukusanya mapato hususan kwenye mamlaka za serikali za mitaa na kudhi biti matumizi ya fedha na rasilimali nyinginezo za umma
aidha msukumo utawekwa katika kuhimiza uwajibikaji wa watendaji wa serikali na kuimarisha ufuatiliaji wa miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika mheshimiwa rais wakati anazindua bunge lako tukufu tarehe novemba pamoja na mambo mengine aliweka wazi dhamira ya serikali ya awamu ya tano kujenga uchumi wa viwanda kwa lengo la kutengeneza ajira nyingi kwa watanzania
ili kufikia azma hiyo serikali itaendelea kufanya yafuatayo mosi kuimaris ha na kudumisha amani utulivu mshikamano na umoja wa kitaifa uliopo ili kuleta maendeleo endelevu pili kuboresha mifumo ya kielektroniki ya ukusanyaji wa mapato na utoaji huduma tatu kujenga miundombinu muhimu ikiwemo reli bandari viwanja vya dege barabara na madaraja nne kuimarisha uzalishaji na usambazaji wa nishati ya uhakika sambamba na kuongeza kasi ya upimaji wa ardhi mashamba na maeneo ya makazi na viwanda tano kusimamia viongozi na watendaji wote ili kuondoa urasimu usio wa azima pamoja na kuwahudumia wananchi wote bila ubaguzi wa aina yoyote na sita kusimamia kikamilifu rasilimali zilizopo ili zitumike kwenye maeneo yanayochochea ukuaji uchumi na utoaji huduma bora kwa wananchi
mheshimiwa spika natoa wito kwa kila mw ananchi kuendelea kuunga mkono jitihada kubwa zinazofanywa na serikali chini ya uongozi wa mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kufanya kazi kwa bidii weledi uadilifu uaminifu na kupiga vita rushwa
 makadirio ya mapato na matumizi ya fedha za ofisi ya waziri mkuu na ofisi ya bunge kwa mwaka 
mheshimiwa spika kwa mwaka ofisi ya waziri mkuu na taasisi zilizopo chini yake inaliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi bili oni mia moja arobaini na tatu milioni mia sita kumi na nane mia saba sitini na mbili elfu na mia sita tisini na nane shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi bilioni sabini na nne milioni mia tano ishirini na saba mia tatu ishirini na moja elfu na mia sita tisini na nane shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni sitini na tisa milioni tisini na moja mia nne arobaini na moja elfu shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
mheshimiwa spika vilevile naliomba bunge la ko tukufu liidhinishe jumla ya shilingi bilioni mia moja ishirini na tano milioni mia tano ishirini na moja na mia moja elfu shilingi kwa ajili ya mfuko wa bunge
kati ya fedha hizo shilingi bilioni mia moja kumi na saba milioni mia mbili na tano mia nne themanini na saba elfu shilingi ni kwa jili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni nane milioni mia tatu kumi na tano mia sita kumi na tatu elfu shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
ilani ya uchaguzi the civic united front cuf chama cha wananchi inakuletea haki sawa na furaha kwa wote yaliyomo 
sehemu ya kwanza 
kuunda serikali ya umoja wa itaifa 
kufuta umasikini katika nyanja zote 
kutokomeza njaa na kuhakikisha lishe bora kwa wajawazito na watoto 
kutoa huduma bora ya afya na kudhibiti vifo vya wajawazito na wat oto 
kuwahudumia wazee waliolitumikia taifa letu 
kuwasaidia walemavu na kuwawezesha kupata elimu na ajira 
usimamizi wa elimu bora na matumizi ya teknolojia ya habari na mawasilino 
kusimamia maendeleo ya kiuchumi nchini 
usimamizi makini katika sekta ya kilimo na maendeleo ya viwanda 
kuim arisha miundo mbinu na kuhamasisha uwekezaji 
kuimarisha mazingira ya uwekezaji kufanya biashara na ujasiriamal 
usimamizi wa rasilimali za taifa na nidhamu ya matumizi ya fedha za umma 
sehemu ya pili 
katiba 
utawala wa sheria 
idara ya mahakama 
haki za binadamu 
uongozi madhubuti wa utumishi wa umma 
viongozi wa kuchaguliwa 
viongozi wa kuteuliwa 
matumizi ya serikali 
mapambano dhidi ya ufisadi na rushwa 
ulinzi na usalama 
mambo ya nchi za nje 
sehemu ya tatu yaliyomo 
uchumi 
hali ya maisha ya mtanzania kwa ujumla na sekta muhimu za uchumi 
sekta muhimu za uchumi kilimo 
ufugaji 
uvuvi 
maendeleo ya viwanda na ajira rasmi 
sekta isiyo rasmi 
misitu 
madini 
utalii 
sekta ya fedha na huduma za kibiashara 
masoko ya mitaji na hisa 
huduma za bima 
hifadhi ya jamii 
matumizi ya bandari 
mapato yakodi 
mtandao wa mawasilino 
reli na barabara 
usafiri wa majini 
usafiri wa anga 
huduma za simu nukushi fax osta na mtandao internet 
huduma za uzalishaji mali 
elimu 
afya 
ardhi na maendel eo ya makazi 
maendeleo ya makundi ya jamii 
michezo na burudani ilani ya uchaguzi page 
sehemu ya kwanza utangulizi kwa mara nyingine tena ifikapo oktoba ananchi wa jamhuri ya muungano wa tanzania tutapiga kura kuchagua rais wabunge wawakilishi na madiwani wa nchi yetu
huu utakuwa ni uchaguzi mkuu wa sita kufanyika nchini chini ya mfumo wa vyama vingi
tunaelekea kwenye uchaguzi mkuu wakati nchi yetu ikiwa njia panda watanzania wamechoshwa na hadaa na ngulai za ccm
umasikini unaongezeka ajira zimetoweka ufisadi na rushwa bado havijatoweka na mafisadi waliostahili kufikishwa mahakama ya ufisadi leo wanajisafisha kwa tendo la kubadili vyama tu
seri kali ya ccm imeshindwa kuboresha maisha ya mtanzania
hali ya maisha imezidi kuwa ngumu mpaka vjana wameanzisha msamiati mpya wa vyuma vimekaza
wafanyakazi wana hali mbaya kutokana na serikali kushindwa kuboresha mishahara na stahiki zao nyingine kuenda na na kupanda kwagharama za maisha
ufisadi na rushwa zinaendelea kuimarika nchini na ccm imegawika mapande mapande
ccm kila uchao inazidi kuhama kutoka kuwa chama cha siasa na kuelemea zaidi kuwa chama dola
ni ukweli usio na shaka kwamba bila dola ccm itasambaratika
watanzania tutajuta ikiwa tutaruhusu ufisadi mkubwa wa wizi wa kura na kuipa fursa ccm ya kuendelea kutawala
ccm haina dira ya kuongoza nchi na kusimamia utawala bora
kama marehemu rais mkapa alivyoeleza kwenye kitabu chake ccm bado inaji ona kama iko katika mfumo wa chama kimoja
ccm haina lengo la kujenga mfumo wa demokrasia ya wananchi
uongozi wa awamu ya tano umeshindwa kuwashirikisha watu wengine katika uchambuzi wa sera kubaini matatizo na upimaji utekelezaji
unafanya maamuzi kwa ukurupuka
hautabiriki
rais magufuli mwenyewe kaeleza maamuzi yake yanategemea ameamkaje
ilani ya uchaguzi page mara kwa mara serikali ya awamu ya tano imekuwa haifuati sheria na taratibu
utekelezaji wa mambo makubwa unaanza kutekelezwa bila fedha za utekelezaji kuidhinishwa na bunge
ndani ya serikali hata baraza la mawaziri hakuna mijadala iliyo huru na wazi
uoga kuwa wakati wowote unaweza kutumbuliwa umetawala
kauli ya rais magufuli alipokuwa anamuapisha waziri mpya wa viwanda na biashara alisema pamoja na mambo mengine prof
kabudi na mpango hawasemi tu
kama pumbavu kwenye simu wametukanwa sana
wamenizidi umri
pumbavu inakuja haraka haraka yenyewe
hii kazi siyo ya kubembelezana ni lazima tuipeleke kijeshi
kauli kama hii dhidi ya mawaziri waandamizi inaashiria kuon majadiliano ya wazi bila woga ambao ndiyo msingi wa demokrasia siyo nyezo bali ni kikwazo cha maendeleo
katika mazingira haya mawaziri hawawezi kumshauri rais bila woga hasa katika mambo ambayo wanajua msimamo wa rais uko tofauti na fikra zao
serikali za ccm zimeshindwa kutumia utajiri mkubwa tulionao wa rasilimali na maliasili ya taifa kwa manufaa ya wananchi wote na badala yake leo tanzania imeendelea kuwa omba omba wa kimataifa
kumbuka jinsi tulivyonyukana na hata kutamani kuuana kwa sababu ya mkopo wa bilioni kutoka benki ya dunia katika kipindi cha januari na aprili 
mapato ya ndani hayakidhi kulipia matumizi ya kawaida pamoja na kulipia madeni ya ndani na ya nje
kimsingi bajeti ya maendeleo inategemea mikopo na misaada
malengo ya maende leo endelevu yaliyowekwa na umoja wa mataifa mwaka yana nia ya kufuta umaskini katika nyanja zake zote ifikapo mwaka kwa kutekeleza kwa vitendo haki za kiuchumi kijamii kisiasa na kimazingira
inatia moyo sana kwamba hata kabla ya jumuiya ya imataifa kuyakubali na kuyatangaza malengo ya maendeleo endelevu tayari sera za cuf za haki sawa na furaha kwa wote zilishajikita katika kufanikisha malengo hayo haraka iwezekanavyo
ilani ya uchaguzi page hivyo basi ilani ya cuf pamoja na mambo mengine inafafanua sanjari kupendekeza hatua stahiki ili kufanikisha malengo ya maendeleo endelevu ya dunia 
malengo haya ni kuwa ifikapo tuwe na tanzania ambayo 
haina umaskini 
wananchi hawana njaa
wanapata chakula cha kutosha na lishe bora 
wana huduma za msingi afya na ustawi bora 
watoto wanapata elimu bora na wananchi wana fursa ya kujiendeleza kielimu katika maisha yao yote
kuna usawa wa jinsia
haki za wanawake zinalindwa
wananchi wote wanapata maji safi na salama na wanaishi katika mazingira masafi 
wanan chi wanatumia nishati safi na salama kwa sayari yetu lakini yenye gharama nafuu 
wananchi wanapata ajira stahiki kutokana na uchumi unaokua vizuri na kwa kasi 
inaendeleza viwanda vya kisasa inachochea ubunifu na inajenga miundombinu yenye kukidhi haja 
inanyanyua pato la mwananchi wa kawaida kwa kasi ili kupunguza tofauti za mali na vipato kati ya wananchi 
inaendeleza miji bora kwa vigezo vya kisasa 
ina matumizi na uzalishaji wenye kukidhi mahitaji ya kiuchumi ya wananchi na taifa
imechukua hatua za kuh uisha na kulinda mazingira 
inalinda uhai wa viumbe wa majini mito maziwa na bahari 
inalinda uhai wa viumbe wa juu ya ardhi misitu wanyama na viumbe wengine 
ina amani haki furaha na taasisi za kiutawala zilizo bora na imara 
inashirikiana kwa karibu na jumuia ya kimataifa kufikia malengo
ilani ya uchaguzi page wachambuzi wengi wa maendeleo ya uchumi na jamii wanaamini kuwa kuongezeka kwa furaha ya wananchi kwa ujumla wao ndiyo kipimo mahsusi cha maendeleo ya uchumi na jamii
mambo muhimu yanayowafanya wananchi kuwa na fur aha ni pamoja na jamii inayojaliana yenye uhuru yenye ukarimu yenye kuaminiana ambayo watu wake wana afya njema ambayo watu wake wana kipato kizuri na yenye utawala bora
tangu mwaka taarifa ya furaha duniani world happiness report imekuwa ik itolewa kila mwaka kusaidia kazi za mkutano wa umoja wa mataifa wa viongozi wa juu kuhusu maisha bora na furaha
taarifa ya furaha duniani world happiness report inaonyesha kuwatanzania ni nchi ya kati ya nchi kwa kuwa na furaha duniani
wat anzania hatuna furaha kwa sababu ya hali ngumu ya maisha huduma mbovu za afya mazingira ya kutoaminiana uvunjifu wa haki za binadamu na ukosefu wa uhuru na utawala bora watanzania wenye kutafakari mambo kwa kina wameweka matumaini yao kwa chama cha cuf na misingi ya sera zake ya haki sawa na furaha kwa wote na kujenga uchumi imara unaoongeza ajira na utakaoleta neema na tija kwa wote
nchi yetu imerudi katika mfumo wa vyama vingi muda mrefu sasa na ccm imeendelea kutawala
wananchi wanaendelea kutese ka kwa kuona matatizo yao yakizidi kuongezeka bila kuchukuliwa kwa hatua za msingi kuyatatua
hali hii imewafanya wananchi wengi hasa vijana na wanawake kuwa na shauku kubwa ya kuona utawala wa nchi yetu unabadilishwa kwa amani kupitia sanduku la kura
cuf kwa kutambua nafasi yake katika kuyaongoza mabadiliko yanayohitajika hususan kutokana na mjengeko wake wa kuwa kweli ni chama cha kitaifa chenye kukubalika na chenye mtandao mpana katika pande zote mbili za jamhuri ya muungano imeibuka na sera zil izojikita katika msingi na kauli mbiu ya haki sawa na furaha kwa wote
msingi huu ni dira ya mabadiliko na ndiyo kitovu cha ilani yetu ya uchaguzi
msingi huu chini ya serikali ya cuf utaibeba ilani ya uchaguzi page tanzania mpya inayojali haki sawa kwa wote na kuwahakikishia wa nanchi wote furaha
mambo muhimu yaliyobebwa na ilani hii ni haya yafuatayo 
kuunda serikali ya umoja wa kitaifa nchi yetu imejaa ufisadi ubinafsi migawanyiko kuumizana ubaguzi kutokuaminiana chuki kukata tamaa na huzuni
haya ni majeraha yanayohit aji kutibiwa na kuwarejeshea wananchi matumaini
tumefikia hapa tulipo kutokana na tanzania kukosa taasisi imara za kusimamia uendeshaji wake
taasisi zilizoko uimara wake ni wa kinadharia kuliko wa uhalisia
katika mazimgira haya mustakabali wa nchi umeku wa ukitegemea zaidi haiiba na matakwa ya rais aliyeko madarakani kuliko taratibu za kitaasisi
cuf inataka nchi iwe na taasisi imara zinazounda mfumo madhubuti ambao utahakikisha kuwa nchi iko salama bila kujali ni chama gani kiko kwenye nadaraka
kuunda fumo huu kunahitaji nguvu ya pamoja na ushirikishwaji wa kila mtanzania
kwa sababu hii cuf inapendekeza serikali ya umoja wa kitaifa
serikali hii jumuishi itakuwa na jukumu la kujenga mfumo unaohitajika
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaweka misingi ya kuhakikisha kuwa taifa linakuwa na demokrasia ya kweli
serikali ya umoja wa kitaifa itakamilisha mchakato wa kupata katiba mpya yenye misingi imara ya demokrasia na utawala bora
katiba ambayo pamoja na mambo mengine itatenganisha kikamilifu amlaka na nguvu za mihimili mbalimbali italinda misingi ya ushindani wa kisiasa itapanua na kukuza haki za kiraia na itahakikisha uwepo wa uhuru wa kutosha wa vyombo vya habari na fursa ya kujieleza
tunahitaji kuwa na katiba nzuri inayompa kila mtanza nia uhuru wa kweli wa kuchagua na au kuchaguliwa
tunahitaji kuwa na muungano wa watanganyika na wazanzibari usio na mashaka ndani yake kwa pande zote mbili
tunahitaji umoja wa kitaifa wa kweli ambapo ubaguzi wa aina yoyote iwe ni wa jinsia rangi dini ulemavu utakuwa ni jinai inayoadhibiwa kwa ilani ya uchaguzi page mujibu wa sheria
aidha tunahitaji kuwa na katiba inayojilinda isivunjwe na wanasiasa walioko madarakani kwa ajili ya maslahi yao binafsi na maslahi ya makundi wanayo yashabikia
katiba ya sasa haikidhi vigezo vi navyohitajika ili kuchochea maendeleo ya demokrasia nchini mwetu
chini ya sera za haki sawa na furaha kwa wote serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaandaa utaratibu unaofaa wa kupata katiba mpya ya wananchi
kufuta umasikini katika nyanja zote ukuaji wa uchumi wa tanzania haujaambatana na kasi kubwa ya kupungua kwa watu masikini
idadi ya watu masikini kwa kutumia kipimo cha taifa cha umasikini mtu mzima kutumia shilingi au zaidi kwa mwezi imeongezeka toka watu milioni 
 mwaka na kufikia watu milioni mwaka 
kwa kutumia kipimo cha kimataifa cha umaskini watanzania zaidi ya milioni ni masikini
utafiti uliofanywa na serikali mwaka kuhusu umaskini wa watoto child poverty in tanzania ulibaini kuwa asilimia ya wato to wa tanzania wanaishi katika mazingira ya umaskini kwa tafsiri pana inayojumuisha lishe afya hifadhi iliyo salama elimu mazingira maji na makazi
kutokomeza njaa kwa wote na kuhakikisha lishe bora kwa wajawazito na watoto kuhakikisha kuwa kila mwana nchi anakuwa na uwezo au kuwezeshwa kupata milo mitatu kwa siku
hatua za makusudi zitachukuliwa kuhakikisha kuwa kinamama wajawazito na watoto wachanga wanapata lishe bora itakayowasaidia watoto kujengeka vizuri katika viungo vya mwili kinga ya mwili na ubongo ili waweze kushiriki kikamilifu katika kujielimisha na kujiendeleza
ilani ya uchaguzi page 
kutoa huduma bora ya afya na kudhibiti vifo vya wajawazito na watoto kuhakikisha kuwa bajeti ya wizara ya afya inapanda na kufikia asilimia ya bajeti ndani ya miaka ijayo
ngezeko la bajeti litawezesha katika kuandaa miundombinu ya kisasa wataalam vifaa tiba na vipimo vya kutosha kwa maradhi yote
aidha ongezeko la bajeti litawezesha kutenga fungu maalum kwa ajili ya kukabili maradhi ya milipuko kama covid kwa kadri yatakavyojitokeza
ili kuhakikisha kuwa kila raia ana haki na anapata huduma za msingi za afya serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha asilimia ya watanzania wote wana bima ya afya ifikapo na asilimia ifikapo 
hatua maalumu zi tachukuliwa kuhakikisha kuwa huduma za uzazi bila malipo zinapatikana kwa kila mama mjamzito ili kupunguza vifo vingi vinavyotokea ambavyo vinadhibitika
kuwahudumia wazee waliolitumikia taifa letu kuweka utaratibu wa kitaifa wa hifadhi ya wazee itakayohus isha jamii nzima kuwalea wazee wetu ambao wengi wao baada ya kulitumikia taifa letu kwa muda mrefu wanaishi katika dimbwi la umasikini wa kutisha
hatua kwa hatua kila mzee atakuwa na haki ya kulipwa kila mwezi fao la uzee kwa ajili ya afya na hifadhi yake
kuwawezesha watu wenye ulemavu kupata elimu na ajira serikali itakayoongozwa na cuf itatenga fungu maalum la kuwawezesha watu wenye ulemavu wapate elimu matibabu na vifaa vya kuwapunguzia dhiki ya ulemavu walionao na pamoja na kutoa mafunzo stahiki waw eze kuajirika na kuajiriwa katika fani mbali mbali kwa mazingira bora zaidi kuliko ilivyo sasa
hii inatokana na ukweli kwamba zaidi ya asilimia ya watanzania wote ni watu wenye ulemavu
watu wenye ulemavu wana mahitaji ya msingi sawa na watu wengine na wana mahitaji ya ziada kulingana na aina ya ulemavu walionao
watu wenye ulemavu watashirikishwa kikamilifu kupata suluhisho ilani ya uchaguzi page timilifu la changamoto zinazowakabili kwa kuwa cuf inaamini mfumo shirikishi kwa kila hatua
usimamizi wa elimu bora na matumizi teknolojia ya habari na mawasilino serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa watoto wote wa tanzania wanakuwa na haki ya kupata elimu bora ya msingi elimu ya sekondari na elimu ya juu
kila raia atahimizwa kujiendeleza kielimu hasa kwa kutumia vizuri teknolojia ya habari na mawasiliano
serikali ya umoja wa kitaifa itakayoundwa na cuf itatoa kipaumbele maalum katika kuwaendeleza kielimu wasichana na kujenga misingi imara ya kuendeleza elimu za hisabati sayansi na teknolojia
serikali umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kwamba ifikapo asilimia ya shule za umma nchini zinakuwa na uwezo wa kufundisha wanafunzi wake kwa njia ya tehama na asilimia ifikapo 
hili litawezesha wanafunzi wengi kuendelea na masomo hata pale shule zitakapofungwa kwa dharura kama tulivyojifunza kupitia janga la corona
kusimamia maendeleo ya kiuchumi nchini serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itajenga uchumi wa kisasa wenye ushindani wa kitaifa na kimataifa na utakaohimili misukosuko ya utandawazi unaokuwa kwa kasi bila kuharibu mazingira na ambao utakuwa na manufaa kwa wananchi wote
kukua kwa uchumi kunahitaji uongozi imara na utawala makini mikakati na mipango mizuri ya maendeleo na utekelezaji mzuri wa mikakati na mpango hiyo
ujenga mazingira mazuri ya kuwekeza kufanya biashara na ushirikiano wa kimataifa bila kuathiri uhuru wa nchi yetu
kuweka misingi ya utawala bora na utekelezaji wa sera utakaohakikisha kuwa uchumi unakuwa kwa asilimia kila mwaka kwa miaka kumi ijay na kufanikisha kufikia malengo ya maendeleo endelevu mwaka 
ilani ya uchaguzi page 
usimamizi makini katika sekta ya kilimo na maendeleo ya viwanda dira ya mabadiliko ya cuf inakipa kilimo nafasi ya pekee katika mikakati ya kukuza uchumi na hivyo kuwaondolea umasikini wana nchi wengi na hasa wa vijijini na kuhakikisha taifa linakuwa na chakula cha kutosha na ziada ya kuuza nje ya nchi
katika miaka mitano ijayo bajeti ya sekta ya kilimo itakayoandaliwa na serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itakuwa kati ya asilimia ya bajeti yote na italenga katika kuimarisha maeneo yafuatayo utafiti na elimu kwa wakulima na huduma za ugani upatikanaji wa mbolea na pembejeo nyingine kwa bei nafuu kurahisisha upatikanaji wa zana za kilimo ikiwa ni pamoja na matrekta masoko uhakika ya ndani na nje ya nchi bei nzuri kwa wakulima kutengeneza barabara za vijijini na kusambaza umeme vijijini kwa kutumia nishati mbadala kama vile gesi iliyogunduliwa nchini biogas inayotokana na mabaki ya mimea na vinyesi vya mifugo jua na pepo
wakulima watahamasishwa kutumia tehama kupata taarifa za masoko ya mazao na pembejeo hali ya hewa na mafunzo ya kilimo bora
dira ya mabadiliko ya cuf inakusudia kuasisi mapinduzi ya kweli ya kilimo nchini yatakayoongeza uzalishaji na tija kwa kui jenga upya sekta ya maendeleo ya viwanda
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf intaweka mkakati madhubuti wa kuanzisha na kuendeleza viwanda vinavyotumia malighafi ya ndani ya nchi na kuajiri watu wengi kama vile viwanda vya nguo na mavazi viatu na bidhaa za ngozi vifaa vya matumizi ya nyumbani na vifaa vya umeme na elektroniki
ilani ya uchaguzi page 
kuimarisha miundo mbinu na kuhamasisha uwekezaji mafaniko ya kiuchumi kwa taifa lolote lile hutegemea mfumo wa kisera na uwekezaji wa serikali katika sekta muhimu
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itawekeza kwa kiasi kikubwa katika kuimarisha miundo mbinu biarabara reli bandari mawasiliano nishati maji elimu na afya
hiii itasaidia kuvutia sekta binafsi kuwekeza katika shughuli za uzalishaji na biashara
kuimarisha mazingira ya uwekezaji kufanya biashara na ujasiriamali mazingira ya kufanya bishara tanzania ni magumu sana
kwa mujibu wa ripoti ya benki ya dunia ya mazingira ya kufanya biashara ya mwaka doing business tanzania ni nchi ya ati ya nchi 
rwanda ni nchi ya na kenya ni nchi ya 
idadi ya kampuni mpya zinazosajiliwa kila mwaka zimepungua kutoka mwaka na kufikia mwaka 
ili mazingira ya biashara nchini yawe rafiki zaidi na yenye gharama nafuu nabidi kuwepo na utashi wa kisiasa tokea uongozi wa juu wa nchi
ni lazima uongozi wa juu wa nchi uridhike kuwa kuwa sekta binafsi ni muhimili muhimu wa uchumi wa nchi
serikali isiwabughudhi wafanyabiashara na wawekezaji alimuradi sekta binafsi inaheshimu na ku fuata sheria za nchi
kauli za vitisho na kuingilia kati shughuli za kibiashara kama ulivyofanyika kwenye ununuzi wa korosho kunapunguza imani ya sekta binafsi kuwa unaweza kuwekeza na kufanya biashara kwa taratibu na kanuni zinazotabirika
usimamizi wa ra silimali za taifa na nidhamu ya matumizi ya fedha za umma serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itajenga mfumo mzuri wa usimamizi na nidhamu ya matumizi ya fedha za umma itaondoa misamaha holela ya kodi na itabana myanya ya ukwepaji wa kodi ikiwa ni amoja na kupunguza idadi na viwango vya kodi na tozo mbalimbali
aidha itahakikisha kwamba ilani ya uchaguzi page sekta ya madini inachangia asilimia ya thamani ya mauzo ya madini kwenye mapato ya serikali
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itapambana na rushwa na uf isadi kwa kuweka mfumo imara wa kutambua viashiria na itahakikisha kuwa maliasili na rasilimali za taifa zinatumiwa kwa umakini mkubwa na kwa manufaa ya wananchi wote
mimi binafsi kama mgombea wa urais kwa tiketi ya cuf nawaahidi watanzania nikichaguliwa kuwa rais nitajiwekea lengo la kuijengea heshima nchi yangu kwa kuimarisha utawala bora na uadilifu na kukuza uchumi unaotoa ajira kwa wingi na kuleta neema kwa wananchi wote
kazi hii nitaifanya kwa uadilifu wa hali ya juu na kuhakikisha kuwa kwa mara ya kwanza rais wa tanzania atakapostaafu ataingia kwenye nafasi bora ya kupata tuzo ya mo ibrahim inayotolewa kwa kuongoza nchi vizuri kwa kuheshimu na kulinda haki za binadamu kupambana na ufisadi kwa mafanikio kukuza uchumi na kuutokomeza umasikini
haki sawa na furaha kwa wote tanzania yenye furaha inawezekana prof
ibrahim haruna lipumba mgombea urais wa cuf ilani ya uchaguzi page 
sehemu ya pili misingi mikuu ya uongozi wa nchi katiba utawala wa sheria mahakama haki za binadamu uongozi madhubuti wa utumishi wa umma mapato ya kodi na nidhamu ya matumizi ya serikali mapambano dhidi ya rushwa ulinzi na usalama na masuala ya mambo ya nchi za nje
katiba katiba ni sheria na ni mkataba maalum baina ya viongozi wa nchi na raia wake
raia wana jukumu la kuamua ni nani mio ngozi mwao akabidhiwe mamlaka ya kuongoza serikali kwa maslahi ya taifa zima
katiba inapaswa kukusanya na kuelekeza mambo yote ya msingi na huku ikiwa na sifa ya kudumu kwa muda mrefu bila ya kuhitaji kufanyiwa marekebisho kila uchao
katiba inatakiwa kuk usanya masuala yote yanayowaunganisha wananchi wote bila kujali itikadi za vyama au tofauti nyingine zozote zile miongoni mwao
katiba bora ni ile inayoandaliwa ikilenga kuboresha maisha ya watu wote na kulinda haki zote za raia na kuyapa fursa sawa maku ndi yote na mtu mmoja mmoja aliyeko ndani ya nchi bila upendeleo
hali ilivyo sasa katiba tuliyonayo haikidhi matakwa ya wakati wa sasa
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliyoandikwa mwaka ni katiba iliyotungwa katika kipindi cha mfumo wa ch ama kushika hatamu na ilikuwa na malengo ya wakati huo
ni katiba ambayo haikuwahusisha wananchi wakati wa kuandaliwa kwake
maoni ilani ya uchaguzi page yaliyokusanywa na tume za jaji nyalali na jaji kisanga hayakuzingatiwa katika jitihada za kuiboresha ili iendane na wakati
katiba tuliyonayo haikidhi matakwa ya demokrasia ya wakati wa sasa na inawanyima raia haki ya msingi ya kuwania uongozi bila kupitia chama chochote cha siasa
katiba tuliyonayo ina mikanganyiko mingi kiasi cha kujitokeza haja na ulazima wa kuandikwa upya
kumekuwepo na malalamiko kutoka pande zote mbili za jamhuri juu ya muundo na utekelezaji wa muungano wa tanganyika na zanzibar
pamoja na jitihada zilizochukuliwa za kujaribu kuyapatia ufumbuzi matatizo na kasoro au kero hizo bado hakujapatikana ufumbuzi we nye kuleta tija na kuimarisha muungano wetu bali kuongeza mashaka zaidi
hata hivyo marekekbisho yote ambayo yamekwisha fanyika hadi sasa kwenye katiba iliyopo hayajazingatia uwepo wa tatizo hili
kwa kiasi kikubwa katiba haiheshimiwi na kufuatwa ipasavyo isipokuwa pale tu maslahi binafsi au ya makundi fulani yanapojitokeza
sote tunakumbuka mchakato wa kupata katiba mpya ulioendeshwa kwa gharama kubwa katika awamu ya nne ya uongozi wa nchi yetu ambao haukufika mwisho
katiba ya wananchi iliyotokana na kaz nzuri iliyofanywa na tume ya jaji joseph sinde warioba imewekwa kapuni na hakuna kilichozungumzwa kuhusu katiba kwa miaka yote mitano ya uongozi wa rais john pombe magufuli
matumaini ya kupata katiba mpya yametoweka kabisa chini ya uongozi wa sasa wa cc m
msimamo wa cuf baada ya uchaguzi mkuu serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa mchakato wa uandaaji wa katiba mpya ya wananchi utafufuliwa katika kipindi cha miezi mitatu baada ya serikali kuapishwa
katiba ya wananchi itaandaliwa kwa kushirikisha wadau wote katika mjadala wa kitaifa ikiwa ni pamoja na wataalamu wa katiba vyama vya siasa madhehebu mbalimbali ya dini wakulima wafanyakazi taasisi zisizokuwa za kiserikali wananfuzi na ilani ya uchaguzi page makundi mbalimbali ya jamii kama wenye ulemavu wastaafy vijana wanawake wazee na kadhalika
mjadala huu utajikita katika kuboresha rasimu ya katiba ya tume ya jaji warioba maoni yatakayokusanywa katika mjadala huu ndiyo yatakayokuwa msingi mkuu wa maandalizi ya rasimu ya katiba mpya na kuzingatia matakwa ya misingi ya demokrasia ya kweli na uendeshaji wa nchi hapo baadaye kwa chama chochote kitakachopewa ridhaa ya kuongoza nchi
katiba mpya itapatikana katika kipindi cha bunge la mwaka na uchaguzi wa serikali za mitaa wa mwaka na uchaguz mkuu ujao wa mwaka utafanyika nchini tukiwa na katiba mpya
katiba mpya itabainisha wazi kuwa makubaliano ya muungano ya mwaka ndiyo sheria mama ya jamhuri ya muungano ya tanzanaia
mantiki ya makubaliano ya muungano ya mwaka ni kuwa na se rikali tatu 
utawala wa sheria utawala wa sheria ni kuendesha mambo kwa kuheshimu kulinda na kufuata katiba na sheria nyingine za nchi
utawala wa sheria hauna huruma kwa mtu yeyote atakayekwenda kinyume na matakwa ya sheria kanuni na taratibu zilizowekwa kwa mujibu wa sheria
katika utawala wa sheria hakuna atakayekuwa juu ya sheria
utawala wa sheria unamfanya kila mwananchi aziheshimu sheria na kuzifuata kwa ukamilifu wake
hali ilivyo sasa kuna kudorora kwa juhudi za kufuata utawala wa sheria tok ngazi za kitaifa hadi ngazi za wilaya kata na mitaa vijiji ambako hali ni mbaya zaidi
watu wengi wasio na hatia wamepotea bila serikali kutoa taarifa za uchunguzi wa kupotea kwao
matumizi ya vitisho mabavu na ukatili wa hali ya juu ni vitu vinavyoko maa na kuanza kuzoeleka ndani ya nchi yetu
ni kawaida sasa wananchi kubambikiziwa kesi huku wakinyimwa ilani ya uchaguzi page haki zote za msingi za mtuhumiwa kinyume na matakwa ya sheria
viongozi wa serikali katika ngazi zote sasa wamekuwa kama miungu watu dhidi ya wananchi na raia wa kawaida
katiba na sheria nyingine za nchi zimekuwa zikifuatwa tu pale ambapo panaonekana kuna maslahi binafsi ya watawala
msimamo wa serikali ya cuf baada ya uchaguzi mkuu serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafuta sheria zote kandamizi na kuhakikisha haki za kila raia zinalindwa
kupitia katiba ya wananchi serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaweka mazingi ra ya kuheshimu kikamilifu utawala wa sheria na ulinzi wa haki za binaadamu
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaongoz wa kwa kufuata katiba na sheria kikamilifu katika utekelezaji wa majukumu yake ya kila siku
idara ya mahakama hali ilivyo sasa idara ya mahakama imekuwa ikilalamikiwa sana kwamba kupitia idara hiyo haki hazipatikani kirahisi
pamekuwepo na ucheleweshwaji mkubwa wa kusikiliza kesi na kupelekea watuhumiwa kukaa mahabusu kwa muda mrefu
malalamiko ya wananchi ni kuwa vitendo vya rushwa na ufisadi bado vimekithiri katika mahakama zetu
kwa upande mwingine maslahi ya watendaji wa idara ya mahakama ni duni na ma hakama zetu zimekuwa na tatizo la muda mrefu la kuwa na vitendea kazi visivyokidhi haja ikiwa ni pamoja na uchache wa majengo tena mengi kati ya hayo yakiwa chakavu
hakuna matumizi ya kutosha ya teknolojia ya kisasa ya usikilizaji wa kesi na ufuataliaji wa mwenendo wa mashtaka
mahakama kutokana na muundo wake inakosa uhuru kamili wa kuiendesha idara hiyo
msimamo wa serikali ya cuf baada ya uchaguzi mkuu ilani ya uchaguzi page serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kwamba unaandaliwa mfumo wa mahakama utakaom pa haki kila mwananchi kwa kufanya yafuatayo itaihakikishia idara ya mahakama uhuru wa kutosha katika kuendesha na kutoa maamuzi yake
ili suala hili liwe wazi na lisilo na utata wowote katiba itatamka wazi kuwa mahakama ndio taasisi yenye uamuzi na usem wa mwisho juu ya suala lolote la kisheria
itaandaa katiba itakayotamka wazi kuwa ni ukiukwaji wa katiba kwa serikali kuvunja agizo amri au hukumu yoyote ambayo imeshapitishwa na mahakama
itaanzisha mfumo wa kuajiri majaji wasajili wa mahakama na mahakimu kupitia kamisheni ya ajira ya watendaji wa mahakama huku ajira za majaji na wasajili wa mahakama kuu na mahakama ya rufani zikihitaji kuthibitishwa na bunge
itaboresha maslahi ya watendaji wa idara ya mahakama kwa ujumla kuongeza ajira ya watendaj zaidi wenye uwezo na kuanzisha mfumo wa kisasa wa matumizi ya teknolojia katika uendeshaji wa kesi
itafanya marekebisho ya sheria ili makosa madogomadogo yasiwe na hukumu za vifungo na badala yake yawe yanalipiwa faini tu au kufanya kazi yoyote ya maen deleo itakayoamuliwa na mahakama iwapo mtuhumiwa atakuwa hana faini ya kulipa
haki za binadamu uvunjifu na ukiukwaji wa haki za binadamu ni tatizo kubwa nchini tanzania
hakuna chombo huru chenye nguvu cha kusimamia haki za binadamu
tume ya haki za binad amu haina nguvu za kuweza kupambana na wavunjaji wa haki za binadamu
wengi wa hawa ni watendaji wakuu wa serikali ambao wanalindwa na mfumo uliopo
ilani ya uchaguzi page hali ilivyo sasa kumekuwepo na mapungufu makubwa katika upatikanaji wa haki za banaadamu hapa tanzania
wak ulima wafugaji wafanyakazi wafanya biashara na wananchi wengine wamekuwa wahanga wakubwa wa hali hii
mfano wa hali hii ni pale serikali ilipoamua kuzuia mauzo ya zao la korosho kwa wanunuzi binafsi misimu miwili iliyopita
kitendo hiki kiliwaingiza wakulima wa korosho kwenye hasara kubwa na mpaka leo hakuna fidia yoyote inazungumziwa kuwafidia wakulima hao
mfano mwingine ni pale serikali ilipoamua kuvamia na kupora fedha za wafanya biashara waliokuwa wanamiliki maduka ya kubadilishia fedha
hadi leo ha tma ya fedha zilizoporwa haijulikani
mfano mwingine ni ule wa serikali kujimilikisha mafao yaliyotolewa na serikali ya uingereza kwa waliokuwa wafanyakazi wa jumuiya ya afrika mashariki
ni wazi kabisa serikali haina mpango wowote wa kulipa stahiki za waf anyakazi hao ukizingatia kwamba ni zaidi ya miaka sasa tangu mafao hayo yaliponyakuliwa na serikali huku sehemu kubwa ya wafanyakazi hao wakipoteza maisha siku baada ya siku
ubambikiaji wa kesi na ucheleweshaji wa kusikilizwa kesi husika nao ni mfano wingine wa jinsi haki za wananchi zinavyobakwa
kwa mfano ni zaidi ya miaka saba sasa tangu mashaikh wa uamsho wakamatwe na kuwekwa ndani
hadi sasa upelelezi wa kesi eti haujakamilika ili kesi ianze kusikilizwa watanzania wengi wasio wanachama wa vyama vya siasa vilivyosajiliwa hawana haki ya kushiriki katika siasa kikamilifu kwa kuwa hawawezi kugombea nafasi yoyote ile ya uongozi wa kisiasa hadi wadhaminiwe na chama cha siasa kilichosajiliwa
dira ya mabadiliko ya cuf ni dhamira ya dhati ya serikali takayoundwa na cuf kurejesha thamani ya utu na haki za kila mtanzania nchini
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha inasimamia mchakato wa kuwa na katiba mpya ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kuhakikisha ndani ya katiba hiyo kuna tume ilani ya uchaguzi page huru ya haki za binadamu yenye uwezo wa kusimamia haki za watanzania
tume itakuwa na jukumu la kuchunguza ukiukwaji wa maadili na haki za binadamu na kuchukua hatua ikiwa ni pamoja na kurudisha haki hizo kwa walionyimwa na kuwafikisha mahakamani wale wot watakaoonekana kuwa na makosa ya uvunjaji wa haki hizo
tume itakuwa na haki ya kuwaita na kuwahoji watuhumiwa wa uvunjifu wa haki za binadamu bila kuomba ridhaa kwa mtu au taasisi yoyote ikiwa ushahidi ulioko mbele yake utaonyesha kwamba ni muhimu kufanya hivyo au baada ya kuombwa kufanya hivyo na mwathirika au mwakilishi wa uathirika
tume itakuwa huru bila kuwa na mfungamano wowote wa kisiasa na wajumbe wake watapatikana kwa kuteuliwa kutokana na mapendekezo yatakayotokana na mchakato utakaobai nishwa na katiba mpya na hatimae kuidhinishwa na bunge la jamhuri wa muungano wa tanzania
tume itakuwa madarakani kwa muda wa miaka mitano na kila mwaka itapeleka taarifa ya kazi zake katika bunge ambako zitawasilishwa na zitajadiliwa
wajumbe wa tume ya haki za binadamu watakaa madarakani kwa vipindi visivyozidi viwili au kama itakavyopitishwa na bunge
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha sheria itakayoibana serikali juu ya mwenendo wa kujitwalia kwa nguvu maeneo mbalimbali ya wananchi ila kuingia katika majadiliano ya kina na hatimaye kufikia makubaliano na wananchi wa eneo husika
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha sheria itayokataza vyombo vya dola kutumiwa na wanasiasa au maafisa wenyewe wa ilani ya uchaguzi page vyombo hivyo kushambulia wananchi wanaoandamana au kugoma kwa njia za amani
aidha wananchi watakuwa na haki ya kulalamika kwa njia mbalimbali za amani ikiwemo maandamano mikusanyiko na migomo
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha sheria itakayowataka waajiri wot kuwa na mikataba ya ajira na wafanyakazi wao
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa katiba mpya inaeleza wazi kuwa vyombo vya habari baada ya kujisajili kama kampuni na kupata leseni ya biashara havitasajiliwa na taasisi nyingine yoyote ya serikali wala kuwekewa mipaka ya kijiografia katika utendaji na usambazaji wa shughuli zake ndani na nje ya jamhuri ya muungano wa tanzania
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf iitahakikisha kuwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania inak uwa na kipengele kinachoruhusu mtu yeyote kuwa mgombea katika nafasi yoyote ya uchaguzi bila kipitia chama cha siasa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa masuala ya haki za binadamu yanakuwa ni sehemu ya mtaala ya somo la uraia shuleni katika ngazi za elimu ya msingi na sekondari kwa madhumuni ya kukuza uelewa juu ya haki za binadamu tangu awali ili vijana wakue katika utamaduni wa kuthamini wajibu na haki zao na za watu wengine
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itawaelimish watanzania na kusambaza tangazo la haki za binadamu la umoja wa mataifa na hati ya umoja wa nchi huru za afrika juu ya haki za binaadamu na haki za watu ilani ya uchaguzi page serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf iitafuta sheria zote zenye chembechembe za ukandamizaji wa haki za binadamu
uongozi madhubuti wa utumishi wa umma nchi ambazo zimefanikiwa kukuza uchumi kwa kasi ya juu na kuwa na maendeleo kwa muda mrefu zimefanya hivyo kwa kuwa na uongozi adilifu wenye dira na ulio imara katika uamuzi utekelezaji na kujifunza kutoka kwenye makosa waliyoyafanya nyuma na kujirekebisha
uongozi wa nchi unawajibika kubuni sera kwa kuzingatia uhalisia na hali ya uchumi wa nchi fursa zilizopo na vikwazo vinavyoikabili nchi katika kukuza uchumi wake
uongozi makini utakaoweza kuchoc hea maendeleo ya muda mrefu unapaswa kuwa na subira uwe na dira na mipango ya muda mrefu na ujikite katika lengo la kukuza uchumi utakaoleta neema kwa wananchi wote
imethibitishwa kwamba maendeleo ya nchi yetu yamekuwa yakiathiriwa mno na matatizo ya vio ngozi na wafanyakazi wa serikali kutozingatia kwa kiasi kikubwa kanuni sheria na uwajibikaji
hali ilivyo sasa uwajibikaji na nidhamu kwa baadhi ya maofisa wa serikali bado viko chini
huduma inayoweza kutolewa kwa saa chache inaweza kuchukua miezi kadha kupatikana
matakwa ya kisiasa yameingilia sana mfumo wa upatikanaji wa watendaji wakuu katika utumishi wa umma na wizi na ubadhirifu wa fedha za umma vimekuwa vikiendelea kwa muda mrefu bila kuchukuliwa hatua stahiki
tumefikia mahala taasisi za umma kuiwajibisha serikali kama bunge kuwageuka wananchi na kutumika kufunika ubadhirifu unaofanywa na viongozi wa serikali
sote tunakumbuka jinsi mkaguzi na mdhibiti mkuu wa hesabu za serikali aliyestaafishwa kabla ya muda profesa musa assad alivyoingia atika mgogoro mkubwa na bunge pale alipolikumbusha bunge wajibu wake katika kuisimamia serikali
wabunge wa ccm kwa kutumia wingi wao ndani ya bunge waliwasaliti ilani ya uchaguzi page waliowatuma na kusimama kidete kutetea ubadhirifu uliokuwa unafanywa na serikali ya chama cha o
dira ya mabadiliko ya cuf cuf itaunda serikali ya umoja wa kitaifa itakayoleta viongozi kutoka nyanja mbalimbali bila kujali itikadi zao za kisiasa
hili litafanyika ili pamoja na mambo mengine kuhakikisha kuwa kila mtanzania mwenye uwezo anapewa nafa si ya kuiletea nchi yake maendeleo na kusimamia vyema nidhamu na uwajibikaji katika utumishi wa umma kwa manufaa ya taifa letu
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaimarisha usimamizi kwa kuanzisha idara maalumu ya msimamizi mkuu wa huduma za serik ali inspector general of government services ambayo itakuwa na jukumu la kuchunguza na kufuatilia utendaji kazi wa vyombo vya serikali pamoja na kushughulikia malalamiko ya wananchi ili kuhakikisha maafisa wa vyombo vya serikali wanatenda kazi zao kwa ufanisi bila usumbufu kwa wananchi
ofisi hii itafuatilia kila penye kulalamikiwa na maamuzi yatafanywa kwa kutumia vigezo kufanikisha malengo ya taifa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itabadili mfumo wa kuwapata watendaji wakuu wa serikali
pamo ja na kuweka utaratibu wa usimamizi mzuri wa shughuli za serikali itaweka utaratibu wa kuhakikisha serikali inapata watendaji wakuu wenye uwezo na walio bora
viongozi wa kuchaguliwa serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa ili kupata viongozi bora kuanzia serikali kuu hadi serikali za mtaa chaguzi zote zinakuwa huru na za haki
chaguzi zote zitasimamiwa na tume ya uchaguzi ya taifa iliyo huru na yenye kutenda haki
katiba mpya itaainisha namna ya ilani ya uchaguzi page wajumbe wa tume huru watakavyopatikana na ni lazima wathibitishwe na bunge
mwenyekiti wa tume atachaguliwa kwa kura na wajumbe wenzake kila baada ya miaka mitano au muda mwingine wowote ule utakaowekwa na katiba mpya
viongozi wa kuteuliwa serikali ya cuf itahakikisha kuwa katiba inaweka bayan jukumu la uteuzi wa viongozi waandamizi unaofanywa na rais na kuthibitishwa na bunge kwa kufuata utaratibu ufuatao rais atakuwa na jukumu la kuteua baraza la mawaziri la muungano makatibu wakuu wa baraza hilo mwanasheria mkuu msimamizi mkuu wa shugh uli za serikali na wakuu wa vikosi vya ulinzi na usalama vya jamhuri ya muungano
rais pia atateuwa wakuu wa mikoa na wilaya wa tanzania bara hadi hapo serikali ya tanganyika itakapoundwa ambapo jukumu la uteuzi wa viongozi hao litahamia kwa rais wa serika li ya tanganyika
tume ya ajira serikalini itatoa mapendekezo ya uteuzi wa watendaji wakuu wengine wote katika idara mamlaka na tume za kudumu za serikali baada ya nafasi husika kutangazwa na usaili kwa waombaji kufanyika
rais atateua watendaji kwa kuzi ngatia mapendekezo ya tume
aidha tume hii itahusika na kutoa mapendekezo ya uteuzi wa bodi za mashirika mbali mbali ya umma kwa kuzingatia vigezo vya kitaalamu na uzoefu
matumizi ya serikali kasi ya maendeleo inategemea sana mipango mizuri inayo chagua ipaumbele vya kuewekeza mtaji uliopo
ilani ya uchaguzi page hali ilivyo sasa matumizi mabaya ya fedha za umma kiasi kikubwa cha fedha za walipa kodi bado zinatumiwa na serikali kugharamia matumizi ambayo hayana manufaa kwa taifa au miradi ambayo inaweza kutekelezwa na sekta bi nafsi au mashirika ya umma yanayoendeshwa kibiashara
serikali ya ccm ina maradhi sugu ya kushindwa kutambua maeneo ya kupewa kipaumbele kwenye matumizi yake
iko mifano mingi lakini hii michache ifuatayo inatosheleza kutumika kama kielelezo kitendo cha erikali kutumia zaidi ya shilingi bilioni kununulia ndege zikiwemo boeing dreamliner wakati idadi ya vitanda katika hospitali zetu haitoshelezi mahitaji na hakuna huduma bora za afya kwa watanzania kwa ujumla hakikuwa sahihi
hakuna nidhamu ka tika utekelezaji wa bajeti
tatizo la muda mrefu la bajeti ya tanzania ni kuwa makadirio ni makubwa kuliko utekelezaji
makadirio ya mapato ni makubwa kuliko hali halisi
bajeti ya maendeleo haitekelezwi kama ilivyopangwa
maamuzi yanayohitaji matumizi ya fedha za serikali yanafanywa bila kuzingatia matumizi yaliyoidhinishwa na bunge na kupitishwa kwenye bajeti
uamuzi wa serikali kuhamia dodoma ulianza kutekelezwa mwaka wa bajeti bila kutengewa fedha katika bajeti iliyopitishwa na bunge
sekta ya kilimo ambayo ndiyo yenye kuajiri watu wengi haipewi kipaumbele
katika miaka mitano ya uongozi wa awamu ya tano kilimo kimetengewa chini ya asilimia ya matumizi yote ya serikali
mwaka nchi za sadc zilikubaliana kutumia alau asilimia ya bajeti za serikali kwenye sekta ya kilimo
tanzania haijafikia hata nusu ya lengo hilo
ilani ya uchaguzi page dira ya mabadiliko ya cuf serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itatumia fedha za wananchi kwa umakini na imedhamiria kupunguza kwa kiasi kikubwa gharama za kujiendesha li fedha zitakazookolewa zielekezwe zaidi kwenye kujenga miundombinu ya maendeleo hasa barabara reli umeme maji bandari na tekinolojia ya habari na mawasiliano tehama pamoja kuboresha huduma za jamii ikiwa ni pamoja na elimu na afya kuasisi mapindu zi ya kilimo yatakayochochea ukuaji wa sekta ya viwanda na kuanzisha miradi mipya ya maendeleo yenye tija ya juu
pamoja na mambo mengine hatua zifuatazo zitachukuliwa ili kufanikisha malengo haya kuwa na serikali ndogo yenye wizara zisizozidi 
kubor esha matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano na kujenga mtandao utakaounganisha idara zote za serikali ili kuongeza ufanisi katika utendaji
kupunguza matumizi yasiyo ya lazima
ili kudhibiti matumizi yasiyo ya lazima utaratibu wa zero budgeting utafuatwa ambapo kila kipengele cha matumizi kinakuwa kimeelezwa uhalali wake kabla ya kukubaliwa
kupungaza marupurupu na mafao ya viongozi
katika mfumo wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa uwezekano wa kuwa na viongozi wakuu wengi wastaafu ni mkubw sana na hivyo kulisababishia taifa kuwa na mzigo mkubwa katika kuwahudumia
mathalani kwa sasa serikali za ccm muungano na zanzibar zinahudumia viongozi wakuu wastaafu wasiopungua thelathini kwa gharama ya mabilioni ya fedha kila mwaka
ili kupunguza mzigo kwa wananchi katika ilani ya uchaguzi page kuwahudumia wastaafu hao serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaandaa sera mahsusi ya viwango na muda maalum wa malipo usiozidi miaka tangu kiongozi kustaafu
baada ya muda huo mfuko wa kawaida wa huduma za jamii kwa wafanyakazi wa serikali utatumika
mapambano dhidi ya ufisadi na rushwa hali ilivyo sasa ufisadi na rushwa siyo tu kwamba ni adui wa haki lakini pia ni adui mkubwa wa maendeleo
rushwa ni saratani inayoua uchumi na kuwanyima wananchi haki ya maisha na maend eleo
pamoja na hatua zilizochukuliwa katika awamu zilizopita za serikali rushwa bado imekithiri nchini
katika awamu ya tano ufisadi mpya umejitokeza wa kutumia dola kurubuni wabunge na madiwani wa vyama vya upinzani kuhamia ccm na kuwahakikishia kuwa atagombea nafasi walizoziacha kwa tiketi ya ccm na watashinda
mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi baina ya na yalipambwa na matukio ya kilichoitwa utumbuaji majipu na kuanzishwa kwa mahakama ya mafisadi
hata hivyo utaratibu wa kushughulikia kadhia za rushwa na ufisadi haziridhishi wala hazioneshi haki ikitendeka
watuhumiwa wa ufisadi na uhujumu uchumi wamekuwa wakisota mahabusu muda mrefu kwa kutopewa dhamana na kesi zimekuwa zikichukuwa muda mrefu sana bila kusikilizwa na kuhukumiwa
utara tibu wa kuwataka washitakiwa mahabusu wakiri makosa ili waruhusiwe kulipa fedha ili kuachiwa huru si utaratibu wa haki
kwa upande mmoja utaratibu huu unaondoa hofu kwa mafisadi papa kwa kuwa wanajua wakishitakiwa watajikomboa kwa kulipa sehemu ya walichow aibia wananchi
kwa upande mwingine utaratibu huu unaweza kuwalazimisha wananchi wasio na hatia waamue kukiri makosa ili walipe fedha kwa kuwa muda ilani ya uchaguzi page wanaokaa mahabusu ni mrefu mno na mwenendo wa kesi zao hautabiriki
dira ya mabadiliko ya cuf chanzo kikubwa cha rushwa ni ukosefu wa haki uliopea katika mifumo mbalimbali ya uendeshaji ukiritimba wa madaraka mishahara midogo ya watendaji serikalini maamuzi yasiyofuata taratibu na kutowajibishwa kwa wanaoshiriki katika vitendo vya rushwa
vita dhidi ya rushwa itafanikiwa ikiwa visababishi vitaondolewa
pamoja na mambo mengine ili kupambana na rushwa ni lazima tujenge mazingira ambayo yatatuhakikishia kuwa manyangumi ya rushwa na ufisadi yanashughulikiwa kwanza kabla ya kwashughulikia vijidagaa
ili kukabi liana na ufisadi katika sura zake zote serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo itaiongezea nguvu taasisi ya kupambana na rushwa katiba mpya itaipa nguvu za kisheria taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru kuwajibik kwa bunge badala ya serikali
mabadiliko haya yatalenga katika kuipa kinga dhidi ya hujuma zinazoweza kufanywa na serikali kuvuruga shughuli zake za kiuchunguzi pale shughuli hizo zitakapoonekana kuwalenga baadhi ya maofisa wa serikali au walio karibu na maafisa wa chama kinachotawala
pia takukuru itapewa mamlaka ya kupeleka kesi mahakamani bila kuomba idhini toka kwa mkurugenzi wa mashtaka ya jinai dpp
itawatangaza wanaotiwa hatiani kwa vitendo vya rushwa wahalifu wote wa vitendo vya rushwa wanaotiw hatiani watatangazwa hadharini kupitia vyombo vya habari vya serikali
itabadili muundo na utendaji serikali ilani ya uchaguzi page mabadiliko ya muundo na utendaji serikalini kama yalivyoelezewa katika sehemu nyingine za ilani hii yamelenga katika kuondosha ukiritimba wa madaraka na kuweka utaratibu wa wazi zaidi wa kiutendaji
mabadiliko haya yatakuwa silaha muhimu katika kubomoa mazingira ya rushwa
itaboresha maslahi ya wafanyakazi marekebisho ya mishahara ya watumishi wa serikali yatasaidia kwa kiwango cha juu kufifisha rushwa katika ngazi za chini na kati za utendaji serikalini
itafanya marekebisho ya kisera katika sekta mbalimbali marekebisho ya kisera katika sekta mbalimbali za kiuchumi na kijamii na kuandaa mfumo mzuri wa uchumi unaotoa tija na neema kwa wananchi wo te kwa kuzingatia upunguzaji wa gharama za maisha utapunguza ushawishi kwa wananchi kujitumbukiza katika vitendo vya rushwa na ufisadi
kwa mfano sera ya kutomiliki zaidi ya kiwanja kimoja cha makazi katika mji mmoja bila ya kuwa na sababu maalum kuta punguza kwa kiasi kikubwa rushwa na ufisadi wa kutisha unafanyika katika sekta ya ardhi
ulinzi na usalama suala la ulinzi na usalama wa taifa linapaswa kupewa uzito unaostahili
kwa muda mrefu sasa serikali ya ccm imeshindwa kutekeleza wajibu wa kuhakikis ha kuwa vikosi vyetu vya majeshi ya ulinzi na usalama jwtz polisi magereza zimamoto uhamiaji na jkt vinaimarika na kuwa vya kisasa zaidi
hali ilivyo sasa vikosi vyetu vya majeshi hivi sasa vimeathiriwa na ukosefu wa vifaa vya kutendea kazi mafunzo uni na maslahi yasiyoridhisha
makazi ya askari wetu bado si ya kuridhisha na yanakwenda kinyume na haki za msingi za binadamu
mishahara na marupurupu mengine ya askari si yenye kukidhi haja ukilinganisha na wito na maadili ya kazi zao
askari wengi wasta afu ilani ya uchaguzi page wanaishi maisha yanayokatisha tamaa kutokana na kutokuwepo na mipango madhubuti ya kuuenzi muda walioutumia kulitetea taifa letu
huduma za uokoaji nchini ziko katika hali mbaya kabisa
udhaifu mkubwa uliojionesha wakati wa kushughulikia majanga kama mv nyerere mafuriko ya mkoa wa lindi ajali ya lori la mafuta ya petroli morogoro ni kielelezo halisi cha hali hii
dira ya mabadiliko ya cuf serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kwamba vikosi vya ulinzi na usalama vinapatiwa mafunzo ora na vifaa vya kisasa ikiwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa vyombo vya usafiri vyombo vya mawasiliano na sare vinatosheleza mahitaji ili viweze kukidhi haja ya ulinzi dhidi ya mashambulizi ya ardhini baharini na angani na viweze kuimarisha usalama wa aia na mali zao
kikosi cha wanamaji cha polisi police marine kitaimarishwa ili mbali ya kutoa msaada kwa kikosi cha jeshi la wanamaji dhidi ya mashambulizi ya baharini pale yatakapotokea kiweze pia kuboresha doria katika ukanda wote wa pwani na kwenye maziwa makuu kwa madhumuni ya kutoa msaada kwa vyombo vya kiraia vya uvuvi na usafirishaji wakati wa matatizo rescue operations na kuzuia uharamia wa majini biashara ya mihadharati na magendo ya rasilimali za taifa kutolewa nje ya mipaka ya nchi bila ufuata utaratibu
askari wa vikosi vyote nchini watalipwa kima cha chini cha mshahara unaokidhi mahitaji ili waweze kutekeleza majukumu na wajibu wao kwa ufanisi na kujituma
aidha askari wetu wote watapatiwa makaazi ya kuheshimika na kupewa mafunzo ya ku tosha juu ya wajibu sheria na maadili ya kazi yao ili matendo ya askari kuwaonea raia na kuvunja haki zao za msingi yasijitokeze
kikosi cha zima moto kitahuishwa kupanuliwa na kuimarishwa ili kiweze kutoa huduma za uokoaji kikamilifu
hii itakuwa ni pam oja na ilani ya uchaguzi page kuongeza idadi ya askari kutoa mafunzo ya kisasa yanayohusiana na shughuli zote za uokoaji na kukipatia kikosi hicho vifaa vya kisasa kabisa vya uokoaji
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itapitia upya viwango vya pensheni za wastaafu kutok vikosi vya ulinzi na usalama na kusimamia kuona kuwa wanapata haki zao stahiki bila ya kusumbuliwa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha mafunzo ya kijeshi ya hiari kwa wananchi wote watakaopenda ili wawe askari wazuri pindi itakapohitaj ika
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itasimamia kuongeza matumizi ya tehama katika kupokea na kuweka kumbukumbu ya matukio ya uhalifu na kuyashughulikia kisayansi zaidi
mambo ya nchi za nje hakuna taifa duniani linaloweza kujitenga katika mashir ikiano na mataifa mengine
hili linatokana na utegemezi na muingiliano wa masuala ya kiuchumi kijamii kisiasa kibiashara mabadiliko ya tabia nchi maambukizi ya maradhi na ulinzi na usalama
maendeleo ya mwanadamu ulinzi na usalama na kusaidiana wak ati wa majanga kunalifanya kila taifa lilazimike kuwa na mahusiano na mataifa mengine
hali iliyo sasa tanzania bado haijawa na sera thabiti ya masuala ya mahusiano ya mambo ya nchi za nje yenye kuleta tija na maslahi zaidi ya kiuchumi kwa watanzania
kati ka awamu ya tano mahusiano ya kiuchumi na kijamii na nchi za nje na asasi za kimataifa yamedorora
ushirikiano wa kimataifa limefanywa kuwa ni suala la muungano chini ya wizara ya mambo ya nchi za nje na ushrikiano wa kimataifa na hivyo ilani ya uchaguzi page kuinyima zanzizbar fursa na uhuru wa kujiendeleza kwa kuwa na mahusiano ya kiuchumi na nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa
baada ya miaka ya muungano kumekuwepo na matumizi makubwa yanayotokana na uendeshaji wa ofisi zetu za kibalozi na kuwa na mabalozi ambao kimsi ngi wanashindwa kufanya ushawishi mkubwa wa kisiasa na kiuchumi ili kulisaidia taifa letu kusonga mbele katika sekta mbalimbali
uteuzi wa mabalozi umekuwa wa kisiasa zaidi kuliko kufanikisha jukumu la kulinda na kuboresha maslahi ya tanzania kiuchumi na iusalama
dira ya mabadiliko ya cuf serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaendeleza mahusiano mazuri na mataifa mbalimbali kwa kushughulikia dosari zilizopo na kujielekeza zaidi katika kuhifadhi na kulinda amani ya dunia na usalama wake kuhifadhi ma zingira kutumia fursa za kiuchumi kuliendeleza taifa na dunia kwa ujumla kujilinda na athari za mabadiliko ya tabia nchi na maambukizi ya maradhi
diplomasia ya tanzania itajikita katika kuhakikisha taifa letu linanufaika kiuchumi kibiashara na kubores ha huduma za jamii
tutashirikiana na jumuiya ya kimataifa katika kufanikisha malengo ya maendeleo endelevu nchini tanzania
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaendelea na uungaji mkono na kushiriki kikamilifu katika jumuiya na mashirika mbalimbal ya kimataifa ikiwa ni pamoja na un who au eac sadc commonwealth na kadhalika kwa ajili ya kutekeleza maamuzi ya pamoja yanayofikiwa na kufaidika na manufaa yatokanayo na uwepo wa jumuiya hizi
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya mas lahi ya kiuchumi kuwa nguzo muhimu ya sera ya mambo ya nje ya tanzania na kwa hivyo mahusiano yetu na nchi nyingine kwa kiasi kikubwa yatalenga ilani ya uchaguzi page katika kuimarisha uchumi na kukuza biashara
kwa kweli siasa itatumikia uchumi na siyo uchumi kutumikia siasa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa kunakuwepo na uhusiano mzuri na nchi jirani bila ya kujali itikadi au mfumo wa siasa na uchumi wa nchi hizo
cuf inaamini kwamba mustakabali wa tanzania utaendelezwa vizuri zaidi kwa kutilia mkazo ushrikiano na nchi jirani ikiwa ni pamoja na kuunga mkono juhudi za kuimarisha jumuiya ya afrika mashariki
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itatoa ushirikiano wa kipekee na mafungamano ya karibu na nchi zote zitakazoonyesha nia ya kweli ya kuisa idia tanzania pamoja na zile nchi zenye uhusiano wa kihistoria na nchi yetu na kuyapa kipaumbele masuala ya usuluhishi na utatuzi wa migogoro katika nchi zote zinazopakana na tanzania
mafanikio ya mpango huu siyo tu kwamba yatasaidia kudumisha amani kati ka nchi zinazohusika lakini pia yatajenga mazingira mazuri zaidi ya kiuchumi na kisiasa kwa wananchi wa eneo lote hili ikiwa ni pamoja na kuipunguzia nchi yetu mzigo mkubwa wa wakimbizi wanaokimbia makwao kutokana na hali mbaya ya usalama
ushirikiano wa kimataifa katika nyanja za uchumi na biashara utoandolewa kuwa suala la muungano ili kuziwezesha pande zote mbili za muungano kunufaika kikamilifu na mikataba inayogusa maeneo hayo
sehemu ya tatu 
uchumi hali ya maisha ya mtanzania kwa ujumla na sekta mu himu za uchumi mapambano ya kudai uhuru wa tanganyika na mapinduzi ya zanzibar yalilenga kutokomeza maadui wakubwa watatu ujinga maradhi na umaskini
baada ya miaka ya uhuru wa ilani ya uchaguzi page tanganyika na miaka ya mapinduzi ya zanzibar na muungano wa tanganyika na zanzibar umaskini umekithiri asilimia ya watoto wa tanzania wana udumavu na vifo vya kina mama wajawazito bado ni tatizo kubwa
watoto wanakwenda shule lakini hawapati elimu
takwimu za serikali zinaeleza kuwa katika awamu ya tano uchumi umekua wa wastani wa asilimia 
 kila mwaka
wananchi wengi hawaamini kama uchumi unakua kwa kasi hiyo
wanaona hali ya maisha inazidi kuwa ngumu
vyuma vimekaza
biashara haitoki
hata nyumba za shirika la nyumba la taifa nhc ambazo zilikuwa ngumu kuzipata bi la kutoa rushwa sasa nyingine hazina wateja mpaka zinatangazwa kwenye magazeti na mitandao ya kijamii
wafanya biashara wakubwa na wadogo wanalalamika kuwa biashara haitoki
mzunguuko wa fedha umepungua
benki ya dunia inakadiria kuwa pato la taifa la tanz ania limeongezeka kwa asilimia 
 mwaka na asilimi 
 mwaka na siyo asilimia inayoelezwa na serikali
kwa sababu ya athari za virusi vya corona katika uchumi wa dunia pato la taifa la tanzania litaongezeka kwa asilimia 
 tu mwaka 
hii ni chini ya ongezeko la idadi ya watu la asilimia 
kwa sababu ya ongezeko kubwa la idadi ya watu ikilinganishwa na ongezeko la pato la taifa ina maana kuwa idadi ya watu maskini itaongezeka
ukuaji wa uchumi katika nchi zinazoendelea huambatana na kuon gezeka kwa bidhaa zinazouzwa nje ya nchi
uuzaji wa bidhaa nchi za nje ambao tangia hapo siyo wa juu sana sasa umepungua
mwaka tanzania iliuza bidhaa zenye thamani ya dola bilioni 
 ukilinganisha na mauzo ya dola bilioni 
 mwaka 
sera za se rikali zinachangia katika kudumaza uuzaji wa bidhaa nchi za nje
kwa mfano kwa sababu ya serikali kuingilia kati ununuzi na uuzaji wa korosho mauzo ya korosho nchi za nje yalipungua toka ilani ya uchaguzi page dola milioni 
 mwaka na kufikia dola milioni 
 mwaka 
ukuaji wa uchumi wa tanzania haujaambatana na kasi kubwa ya kupungua kwa watu masikini
idadi ya watu masikini kwa kutumia kipimo cha taifa cha umasikini mtu mzima kutumia shilingi au zaidi kwa mwezi imeongezeka toka watu milioni 
 mwaka na kufikia watu milioni mwaka kwa kutumia kipimo cha kimataifa cha umaskini watanzania zaidi ya milioni ni masikini
kuporomoka kwa uchumi kwa sababu ya corona kutaongeza idadi ya watu masikini nchini
utafiti uliofanywa na serikali mwaka kuhusu umaskini wa watoto child poverty in tanzania ulibaini kuwa asilimia ya watoto wa tanzania wanaishi katika mazingira ya umaskini kwa tafsiri pana inayojumuisha lishe afya hifadhi iliyo salama elimu mazingira maji na makazi
jitihada za kuiendeleza nguvu kazi ya wanawake kiuchumi ambao ndio wanachukua asilimia zaidi ya ya watanzania wote hazijazaa matunda yanayotakiwa
sehemu kubwa ya njia zote za uchumi zinashilikiwa na wanaume
kundi kubwa la wanawake wako nyuma kielimu na kitaalu ma matokeo yake wanaendelea kukaa majumbani au kujishughulisha na shughuli ndogo ndogo za uzalishaji zisizo na tija
aidha taasisi za fedha nyingi ziko mijini na benki inayoitwa ya wanawake ipo dar es salaam
mikopo wanayopewa ina riba kubwa lakini pia ha kuna mfumo sawia wa kiuchumi unaopelekea shughuli za kiuchumi kuleta maslahi stahiki
mwisho wa siku mikopo hiyo huwapelekea wengine kukimbia miji na au kupokonywa mali zao kufilisiwa
ilani ya uchaguzi page mpango wa pili wa maendeleo ya miaka mitano ulizinduliw mwaka 
mpango huo una dhima ya kujenga uchumi wa viwanda ili kuchochea mageuzi ya kiuchumi na maendeleo ya watu nurturing industrialisation for economic transformation and human development
mpango wa maendeleo wa miaka mitano ulisisitiza umuhim wa utawala bora
mpango ulieleza katika miaka ya kati ya na kipindi cha uongozi wa rais kikwete kulikuwepo na ongezeko la uhuru wa kujieleza na kutoa maoni na kuimarika kwa maadili ya demokrasia nchini ikiwa ni pamoja na wananchi kutaka serikali na viongozi kuwajibika
pamoja na mpango wa pili kusisitiza demokrasia kama nyenzo ya uwajibikaji katika kutekekeza mpango wa pili wa miaka mitano ujenzi wa demokrasia haukuwa kipaumbele cha awamu ya tano
katika hotuba yake ya kuzindua bunge la tarehe novemba rais magufuli alijadili kero za wananchi alizozibaini wakati wa kampeni
hata hivyo rais hakuzungumzia kabisa suala la kuimarisha demokrasia kama nyenzo ya kukuza uchumi na kuleta maendeleo
katika hotuba yake yote neno demokra sia hakulitaja kabisa
katika dibaji ya mpango wa pili wa miaka mitano imeelezwa kuwa tatizo kubwa ya mipango ya nyuma ni utekelezaji hafifu wa mipango yetu
tatizo la utekelezaji limeendelea kuathiri mpango wa pili wa miaka mitano
mpango wa pili uliteua baadhi ya miradi na kuipa sifa ya miradi kielelezo flagship projects
miradi hii ni ile mikubwa na ambayo matokeo yake yanatarajiwa kusukuma au kuwezesha ufanisi wa utekelezaji na uwekezaji wa miradi mingine
miradi hii ni mradi wa makaa ya mawe mchuch uma mradi wa chuma liganga ilani ya uchaguzi page maeneo maalum ya uwekezaji bagamoyo na bandari yake mtwara na bandari yake mwanza na kigoma kituo cha biashara na huduma kurasini ujenzi wa reli ya kati na matawi yake kwa kiwango cha standard gauge mji wa kilimo mkula zi ufufuaji wa shirika la taifa la ndege na kusomesha vijana wengi katika fani na ufundi stadi unaohitajika katika maeneo ya kipaumbele
mpango mkubwa wa kufua umeme stiglers gorge hauko kwenye mpango wa pili lakini imeanzishwa katikati ya mpango
miradi iliyokuwemo katika mpango wa kwanza lakini haikutekelezwa na kuhamishiwa mpango wa pili na bado haijatekelezwa ni pamoja na bandari ya bagamoyo na eneo lake la uwekezaji na mradi wa chuma liganga
katika utekelezaji wa mpango bajeti ya maendeleo ilitaraj iwaa kuwa ya wastani wa shilingi trilioni 
 kila mwaka
matumizi halisi yamekuwa ya wastani wa shilingi trilioni 
 kwa mwaka katika miaka minne ya mpango sawa na asilimia ya lengo
malengo muhimu ya mpango wa pili hayatafikiwa
lengo la ukuaji wa pato la taifa la asilimia mwaka halitafikiwa
ukuaji wa uchumi katika miaka minne umekuwa wastani wa 
 kila mwaka
sekta ya viwanda ilitarajiwa ifikie ukuaji wa asilimia 
 mwaka lakini imekua kwa asilimia 
 mwaka 
lengo la mpango ni sekta ya kilimo ikue kwa wastani wa asilimia 
 mwaka lakini kilimo kilikua kwa wastani wa asilimia 
 katika kipindi cha 
hotuba ya rais alipozindua bunge ilieleza mwongozo mzuri wa viwanda vitakavyojengwa
viwanda hivyo ni pamoj na vinavyotumia malighafi inayopatikana nchini viwanda vinavyozalisha bidhaa zinazotumiwa na wananchi wengi na viwanda vinavyoajiri watu wengi
miaka karibu mitano ya baada ya ilani ya uchaguzi page hotuba hiyo uzalishaji wa nguo umeporomoka toka mita za mraba 
 milioni mwaka na kufikia mita za mraba 
 milioni mwaka 
ikiwa hatuwezi kujenga mazingira ya kuongeza uzalishaji wa nguo ambayo malighafi yake inapatikana nchi kwa urahisi tanzania yenye viwanda itaendelea kuwa ndoto
mpango uliweka lengo la kuzalisha umeme mw mwaka ukilinganisha na uzalishaji wa mw mwaka 
mwaka uwezo wa kuzalisha umeme nchi nzima umeongezeka na kufikia mw tu
ni wazi kabisa lengo la mpango wa pili halitafikiwa hata kwa asilimia 
kwa ujumla bajeti ya serikali haikuongozwa na lengo la kutekeleza mpango wa pili wa maendeleo
hotuba za bajeti za wizara nyingi hazijikiti katika kueleza utekelezaji wa mpango wa maendeleo umefikia wapi
hotuba ya rais ya kufunga bunge tarehe juni ya zaidi ya saa mbil haikutaja hata uwepo wa mpango wa pili wa maendeleo ya miaka mitano
awamu ya tano imeipa kipaumbele miradi mitatu
ununuzi wa ndege ujenzi wa reli kwa kiwango cha standard gauge na ufuaji wa umeme stieglers gorge
usafiri wa ndege kimataifa una ushinda ni mkubwa
hata kabla ya covid makampuni ya ndege yamekuwa yanapata hasara
kuimarisha usafiri wa ndege ndani ya nchi ni jambo jema
sekta binafsi inaweza kushiriki kikamilifu katika eneo hili
kushindana katika usafiri wa ndege kimataifa unahitaji mtaj mkubwa wa kununua ndege nyingi na pia kuwa kitovu cha usafiri hub kinachokusanya wasafiri wengi wanaoenda miji mbalimbali
siyo rahisi kuifanya dar es salaam au kia kuwa kitovu cha usafiri wa ndege kama ilivyo addis ababa
ilani ya uchaguzi page covid na mabadiliko ya te knolojia ya tehama inayowezesha mikutano kufanyika kwa njia ya mtandao inatarajiwa kupunguza sana abiria wanaosafiri kwa ndege hata baada ya maradhi haya kutoweka
mashirika mengi ya ndege yana wakati mgumu
bila msaada wa serikali yatafilisika
huu si wak ati mzuri kuwekeza kununua ndege za safari za kimataifa na ukategemea kurudisha gharama ya ununuzi na kupata faida
mradi wa kujenga reli ya standard gauge ni uwekezaji wa gharama kubwa
kiuchumi ukarabati wa reli iliyopo na kuifanya ijiendeshe kwa ufanisi ungetangulia ujenzi wa reli mpya
ujenzi wa reli ya sgr unahitaji uhakika wa fedha za kuigharamia
sababu ya wataalam wa tanesco kuweka utekelezaji wa mradi mkubwa wa stigler gorge miaka ya mbali ni makadirio ya mahitaji ya umeme tanzania
tanesco ilikadi ria kuwa mahitaji ya juu ya umeme mwaka ni mw chini ya nusu ya lengo la mpango wa pili wa kuzalisha mw 
utaratibu mzuri ungezingatia kutekeleza miradi midogo na ya kati kama vile kufua umeme mw mtwara kwa kutumia gesi wakati serikali ina jipanga kutekeleza mradi mkubwa wa stigler s gorge
fedha za uhakika za mradi hazipo bali zinategemea kutengewa katika bajeti ya kila mwaka
pamoja na jitihada za kuongeza ukusanyaji wa kodi mapato ya ndani hayakidhi hata kugharamia matumizi ya kawaida na ulipaji wa madeni achilia mbali kugharamia miradi ya maendeleo
hakuna fedha inayobaki kutokana na makusanyo ya ndani kugharamia mpango wa maendeleo
kimsingi utekelezaji wa miradi ya maendeleo unategemea kukopa ndani na nje ya nchi
kwa sababu hii deni la taifa linazidi kututumka
hivi sasa kila ilani ya uchaguzi page mtanzania anadaiwa kiasi cha wastani wa shilingi laki tisa 
 kutokana na madeni haya utaratibu mzuri ni kuhakikisha miradi mikubwa inafanyiwa uchambuzi yakinifu wa kina kuhakikisha tija ya miradi hiyo na kupata fedha za uhakika za kuitekeleza
wizara ya fedha ilijenga uwezo wa kufanya upembuzi yakinifu wa miradi iliyofadhiliwa na serikali ya marekani kupitia mfuko wa millennium challenge account
uchambuzi wa miradi yote uliwekwa wazi kwenye tovuti ya tanzania mca
mazingira ya kufanya bishara tanzania ni magumu sana
ripoti ya benki ya dunia ya mazingira ya kufanya biashara ya mwaka doing business report inaitaja tanzania kuwa ni nchi ya kati ya nchi 
rwanda ni nchi ya na kenya ni nchi ya 
haitoshi kuwa na mpangokazi wa kuboresha mazingira ya biashara blueprint for the regulatory reforms to improve the business environment ili mazingira ya biashara nchini yawe rafiki zaidi na yenye gharama nafuu
inabidi kuwepo na utashi wa kisiasa tokea uongozi wa juu wa nchi kuwa sekta binafsi ni muhimili muhimu wa uchumi wa nchi
serikali isiwabughudhi wafanyabiashara na wawekezaji alimuradi sekta binafsi inaheshimu na kufuata sheria za nchi
kauli za vitisho na kuingilia kati shughuli za kibiashara kama ilivyofanyika kwenye ununuzi wa korosho na kwa wamiliki wa maduka ya kubadilishia fedha kunapunguza imani ya sekta binafsi kuwa unaweza kufanya biashara bila kubughudhiwa
kukusanya kodi ni muhimu katika kutekeleza mipango ya serikali
ni muhimu ukusanyaji wa kodi usiue uwekezaji na biashara na kuikatisha tamaa sekta binafsi
hivi sasa mfumo mbovu wa kodi unaowanyanyasa karibu walipa kodi wote na unazuia maendeleo ya sekta binafsi
ilani ya uchaguzi page serikali ya ccm imeshindwa kutumia jiografia nzuri ya nchi yetu kuinua uchumi wa nchi na kuliongezea taifa mapato
kilimo ambacho kimsingi ndio sekta tegemeo kwa watanzania walio wengi hakijasimamiwa ipasavyo na badala yake kumekuwa na kauli mbiu za kisiasa zaidi kuliko utekelezaji wa sera za kuwainua wakulim a
yaliyotokea kwa wakulima wa korosho na mbaazi ni kielelezo cha serikali ya ccm kutokuwa tayari kumkomboa mkulima na sekta ya kilimo kwa ujumla
kilimo kimeendelea kutengewa bajeti ndogo sana chini ya asilimia miaka yote mitano iliyopita
dira ya maba diliko ya cuf serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf kwa kushirikiana na jumuiya ya kimataifa na hasa undp unicef who unesco benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika na wadau wengine wa maendeleo itaanda mpango wa kufanikisha malengo yote ya maendeleo endelevu ifikapo 
serikali kuu itashirikiana na halmashauri zote kuandaa mpango wa kila hamashauri kufanikisha kufikiwa kwa malengo ya maendeleo endelevu
serikali ya umoja wa kitaifa inayoongozwa na cuf itaandaa bajeti zinazotekelezeka
mfumo wa kodi na utekelezaji wake utazingatia uwazi na kutoathiri uwekezaji na biashara yenye tija
mamlaka ya kodi itaelekezwa kujenga mazingira ya walipa kodi kufurahia kuwajibika kutimiza wajibu wao
kwa kuweka mazingira mazuri ya kukuza uchumi na kukusanya kodi tutaongeza ukusanyaji wa kodi toka wastani wa asilimia 
 kwa mwaka katika kipindi cha awamu ya tano na kufikia asilimia mwaka 
serikali itakusanya alau asilimia ya pato la taifa kama mapato yasiyotokana na kodi
lengo la mapato ya ilani ya uchaguzi page serikali ukijumlisha na mapato ya halmashauri yafikie asilimia ya pato la taifa mwaka 
miradi mikubwa iliyoanzishwa na serikali ya awamu ya tano ikiwemo ujenzi wa reli kwa kiwango cha standard gauge na ufuaji wa umeme stigler s gorge itatafutiwa fed ha za uhakika za kuigharamia toka benki ya maendeleo ya brics na taasisi nyingine za kimataifa
serikali itaipa fursa sekta binafsi kuwekeza katika maeneo yanayoendeshwa kibiashara na kwa ushindani
serikali itajikita zaidi katika ujenzi wa miundombinu ya usafiri nishati na maji uimarishaji wa sekta ya elimu sayansi na teknolojia huduma za msingi za afya na ulinzi wa mazingira
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaboresha mazingira ya kuwekeza na kufanya biashara
itajiwekea lengo la kutoka nchi ya na siyo zaidi ya nchi ya kati ya nchi katika wepesi wa kufanya biashara kama inavyoanishwa na taarifa ya benki ya dunia ya doing business chama cha cuf kinatambua kuwa robo tatu ya watanzania wote ni wakazi wa maeneo ya vijijini
hii ina aana kwamba kimsingi tunapozungumzia umasikini wa mtanzania kwa kiasi kikubwa mlengwa ni mtanzania wa kijijini
watanzania wengi walioko vijijini ama ni wakulima wafugaji wavuvi au ni wenye kufanya shughuli mchanganyiko
sehemu kubwa ya shughuli zote hi zi inahusu uzalishaji na kwa hivyo basi kusudio la kukabilaina na kupunguza umasikini ni lazima lilenge kwanza kwenye kuboresha uzalishaji na pili kutafuta masoko ya uhakika
kuboresha uzalishaji kuna maana ya kuboresha mipango miundombinu na ushauri wa kitaalamu na kusimamia upatikanaji wa masoko na bei nzuri ya bidhaa za wakulima
ili kuendeleza sekta ya kilimo itatengewa ilani ya uchaguzi page alau asilimia ya bajeti ya serikali
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itayasimamia ipasavyo maeneo haya na halmashauri za wilaya zitakua ni vituo muhimu katika kufanikisha mkakati huu
kutafanyika mabadiliko ya msingi ambapo halmashauri zitabadili mwelekeo kutoka kuwa ni asasi zinazoshughulikia zaidi masuala ya huduma za kiutawala na kuwa ni asasi zinazoshughulikia zaidi mkakati wa kuinua hali za maisha za wananchi
chini ya mwelekeo huu mpya kila halmashauri itawajibika kuweka mazingira yatakayovutia uanzishwaji wa viwanda vidogo vidogo vitakavyotumika kuongeza thamani ya mazao mbalimbali yanayozalishwa vijijini
mathala ni badala ya muhogo kuuzwa kama muhogo unaweza kusindikwa na kuuzwa kama wanga badala ya asali kuuzwa kama asali inaweza kutiwa kwenye mchanganyiko wa mazao mengine ya asili yanayopatikana katika maeneo husika na kutengeneza vipodozi vyenye ubora wa juu korosho zinaweza kubanguliwa na kufungwa vizuri badala ya kuuzwa nje zikiwa katika hali ghafi nakadhalika
aidha ajira itakayopatikana kwenye viwanda hivi itaongeza mzunguko wa fedha wa kudumu kwenye maeneo ya vijijini na hivyo kuchochea ukuaji wa ajira katika sekta zingine zisizo rasmi
mfumo usioridhisha wa kodi utafanyiwa marekebisho ili mabilioni ya shilingi yanayopotea hivi sasa kutokana na misamaha holela ya kodi yaokolewe na kuelekezwa kwenye kuinua hali za maisha ya watanzania wanaoogelea kwenye imbwi la umasikini usio na dalili ya kumalizika hata kwa miaka mia moja ijayo
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanza utaratibu wa kuwalipa pensheni kila mwisho wa mwezi na kuwatunza wazee wanaofikia miaka na kuendelea kupitia idara ya usawi wa ilani ya uchaguzi page jamii
chini ya serikali inayoongozwa na cuf hakutakuwa na makundi ya wazee au watoto wanaopita mitaani kuombaomba
sekta muhimu za uchumi kilimo historia ya maendeleo ya uchumi duniani inaonesha kuwa maendeleo ya viwanda hutanguliwa au kuambatana na mapinduzi ya kilimo
ongezeko la uzalishaji na tija katika sekta ya kilimo huongeza upatikanaji wa chakula na kupunguza gharama yake na kuruhusu wananchi kuhama toka vijijini na kwenda mijini kufanya kazi za viwandani
kilimo kinazalisha malighafi inayotum iwa na viwanda vinavyosindika nafaka mbegu za mafuta matunda nyama na maziwa
viwanda vya nguo na bidhaa za ngozi hutumia malighafi inayozalishwa na sekta ya kilimo na ufugaji kama vile pamba na ngozi
pato la wakulima linapoongezeka linakuza soko la bi dhaa za viwandani nguo na mavazi viatu sukari samani na vifaa vya matumizi ya nyumbani
soko kubwa la ndani la bidhaa hizi huwezesha kuanzishwa kwa viwanda vyenye uwezo mkubwa na gharama za wastani za chini na kuvifanya viwanda hivyo kuweza kushindana na bidhaa za kutoka nje na hata kuweza kuuza nje ya nchi
kuongezeka kwa mapato ya wakulima huongeza uwekaji wa akiba ambayo inaweza kutumiwa kuwekeza katika viwanda
mauzo ya bidhaa za kilimo nje ya nchi hulipatia taifa fedha za kigeni za kuagizia mashi ne vipuri na malighafi kutoka nje ya nchi
utafiti katika nchi nyingi zinazoendelea unaonesha kuwa kasi ya kukua kwa tija na uzalishaji katika sekta ya kilimo kunapunguza umaskini kwa kasi kubwa kuliko ukuaji wa sekta nyingine yeyote
hali ilivyo sasa ilani ya uchaguzi page zaidi ya robo tatu ya watanzania wanategemea sekta ya kilimo ufugaji na uvuvi katika maisha yao
wengi wa watanzania wanaotegemea kilimo ni maskini
sera ya furaha na haki sawa kwa wote ina lengo la kuleta mapinduzi ya kilimo ufugaji na uvuvi ili kuutokomez umaskini na kuchochea maendeleo ya viwanda
kilimo chetu kimeendelea kuwa duni kwa sababu ya sera mbovu za serikali ya ccm
tuna ardhi ya kutosha mito na maziwa makubwa
jiografia ya tanzania inafanya nchi yetu iwe na majimbo yenye hali ya hewa tofauti
mazao mbali mbali ya chakula na biashara yanastawi katika ardhi ya tanzania
mahindi mtama mpunga ngano jamii ya kunde ndizi mihogo viazi karanga matunda na mbogamboga na hata uyoga vinastawi vizuri katika maeneo mbalimbali
mazao ya biashara ka ma kahawa pamba chai katani korosho karafuu tumbaku alizeti ufuta pareto minazi chikichi na hata maua yanastawi
vizuri nchini mwetu
nchi yetu ina uwezo mkubwa wa kuzalisha mazao ya chakula na biashara kukidhi mahitaji ya ndani na kuuza nchi nje
lakini miaka baada ya muungano tanzania haijatumia ardhi yake kutokomeza umaskini kwa sababu ya sera mbaya na uongozi usiokuwa na dira sahihi ya maendeleo
asilimia ya watoto wana udumavu kwa kukosa lishe bora
hakuna ubunifu wa kuangalia ni mazao gani mapya ya kibiashara yanaweza yakakuzwa katika maeneo mbalimbali ya nchi yetu
kwa mfano michikichi inaweza kukuzwa kwa ufanisi katika ukanda wote wa pwani ya tanzania
tungeondoka kwenye kasumba kuwa michikichi ni zao la mkoa wa kigoma sasa nch ingekuwa inajitosheleza kwa mafuta ya kula na malighafi ya viwandani
nchi yetu imekuwa tegemezi wa kuagiza mafuta ya kula na yale ya kuendesha magari na mitambo nchi za nje
mazao ya dizeli na petroli mbadala kama vile miwa michikichi nazi na mbono ilani ya uchaguzi page jatropha yanaweza kukuzwa kwa ufanisi katika maeneo mengi ya nchi
petroli na diseli mbadala ni bidhaa zenye soko kubwa duniani na hasa ulaya
kuna fursa ya kuitumia vyema jiografia nzuri ya nchi yetu kukuza kilimo
muhogo unaweza kuwa zao la biashara ndan na nje ya nchi na kuchangia katika kupunguza umasikini vijijini
tanzania imekosa sera sahihi ya kukuza kilimo na kuinua hali za maisha ya watanzania
zana za kilimo na pembejeo haziwafikii wakulima na hata zinapowafikia huwa zimechelewa na kufika nje ya wakati
matumizi ya mbolea hayakidhi mahitaji ya kilimo cha kisasa
masoko ya mazao ya wakulima hayatabiriki
hata mikopo ya kununulia mazao imekauka na kusababisha kuanguka kwa bei wanayolipwa wakulima
sera za serikali ya ccm kuhusiana na mazao ya chak ula hazitabiriki
wakuu wa wilaya wanaweza kuzuia uuzaji wa nafaka nje ya wilaya zao wakati wowote wakitaka
matokeo yake hakuna wafanyabiashara wa nafaka inayozalishwa nchini wenye mtazamo wa muda mrefu badala yake kuna walanguzi wenye mtazamo wa muda mf upi
pamoja na kudaiwa kuwa kilimo ni uti wa mgongo wa taifa letu wastani wa bajeti halisi ya kilimo ya kila mwaka katika kipindi cha miaka mitano haijazidi asilimia mbili ya matumizi yote ya serikali
nchi yetu haina huduma bora kwa ajili ya kukuza kilim cha kisasa na kwa ujumla kumekuwa na udhaifu mkubwa hasa katika maeneo ya uwekezaji kwenye tafiti motisha kwa wakulima ili wajaribu mazao mapya ushauri na utaalamu kwa wakulima mikopo ya zana za kilimo na pembejeo miundombinu duni na hasa barabara mb ovu za kwenda vijijini
dira ya mabadiliko ya cuf ilani ya uchaguzi page serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaasisi mapinduzi ya kilimo ya kweli na kukifanya kiilimo kiwe injini ya maendeleo yetu
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itayafanyia kazi mapendekezo ya muda mrefu ya tume ya prof
shivji ya ardhi kwa nia ya kuhakikisha kuwa sera bora ya taifa ya ardhi inapatikana
sera inayolengwa ni ile ambayo pamoja na mambo mengine inazuia watu kuhodhi maeneo ya ardhi ambayo hawayatumii kwa uzalishaji inaelekeza uteng anisho na mipaka kati ya ardhi inayomilikiwa kitaifa na ile inayomilikiwa na vijiji na inayoelekeza kwamba serikali iwe na mamlaka na ardhi ya taifa tu
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa umiliki wa ardhi kimila unapewa hadhi sawa na umiliki wa ardhi kwa hati
mashamba ya wananchi bila kujali kuwa yana mazao ya kudumu ama la yatalipwa fidia inayostahili na inayoendana na thamani ya pesa ya wakati husika pale serikali itakapoihitaji ardhi hiyo kwa matumizi mengine
serikali ya umoj wa kitaifa chini ya itatekeleza azimio la serikali za nchi za sadc ya kutumia alau asilimia ya bajeti ya serikali katika sekta ya kilimo
maeneo muhimu ya kuwekeza yatakuwa ni pamoja na utafiti wa kilimo barabara za vijijini na mawasiliano mfumo wa kilimo cha umwagiliaji maji usambazaji wa pembejeo na huduma za fedha za kuweka akiba na kukopa kununulia pembejeo
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kwamba taaluma ya ubwana ubibi shamba inarejeshewa hadhi yake
hii ina maana kuwa dadi ya wanafunzi wetu wanaosomea taaluma hii itaongezwa kwa kiasi kikubwa na wahitimu wote wa taaluma hii wa zamani na wapya watapewa umuhimu mkubwa
maafisa ugani watawezeshwa ili waweze kufanya kazi zao katika viwango vinavyotakiwa na vyenye tija kwa wakulima
ilani ya uchaguzi page serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha mfuko rasmi wa kulea na kukuza uzalishaji kwa wakulima agricultural incubator fund kwa ajili ya kilimo cha kibiashara
mfuko huu ambao utakuwa wa kudumu utalenga katika kuwasaidia wakulima chini kote kuanzisha kilimo cha kibiashara kwa kuwapa uwezo wa kununulia matrekta vifaa kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji ujenzi wa maghala pembejeo na kadhalika
ili kuendeleza kilimo serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaruhusu na kurahisisha biashara ya ndani ya mazao ya kilimo
serikali itarekebisha mfumo wa kodi na ushuru wa mazao ya kilimo ikiwa ni pamoja na kufuta ushuru na ada zote za mazao katika ngazi ya mkulima ili kuongeza motisha kwa wananchi kuwekeza juhudi zaidi katika uzalishaj wa mazao ya kilimo
vizuizi vyote visivyo na msingi katika biashara ya mazao yote ndani ya nchi vitaondolewa na kuboresha ushindani wa soko la mazao
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itawapa motisha wafanyabiashara wa ndani kuwekeza katika unun uzi wa nafaka toka maeneo yenye ziada na kuuza kwenye maeneo yenye upungufu na kubuni sera zinazotabirika katika biashara ya mazao ya chakula
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itasimamia na kuweka utaratibu mzuri wa usambazaji wa mbegu bora mbole na pembejeo
aidha itatumia fursa iliyoletwa na teknolojia ya habari na mawasiliano tehama kuhakikisha kwamba wakulima wanapata mafunzo ya kilimo kwa gharama nafuu pamoja na kupokea taarifa ya masoko na bei za mazao
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaweka mkakati maalum wa kusambaza na kutumia huduma za tehama kuchochea ukuaji wa kilimo
ilani ya uchaguzi page serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itasimamia kuhakikisha kuwa wakulima wote waliokopwa mazao yao na serikali zilizotangulia wanalipwa fedha zao
wah usika wote waliokopa mazao hayo watasimamiwa na serikali kulipa madeni yote haraka iwezekanavyo
atakayeshindwa kufanya hivyo kwa muda uliowekwa atafikishwa mahakamani na kutaifishwa mali zake ziwafidie wakulima
uboreshaji wa miundombinu na njia za mawasi liano utasimamiwa kwa makini na serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf
pamoja na mambo mengine serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa kila halmashauri inajenga mazingira ya kuanzishwa kwa viwanda vidogo vidogo kwa ajili ya kusindik na kuyaongezea thamani mazao mbalimbali yanayozalishwa na wananchi katika maeneo ya halimashauri husika
utaratibu huu siyo tu kwamba utawasaidia wazalishaji vijijini kuwa na soko ambalo liko tayari bali pia utasaidia sana katika suala zima la kuongeza ajira nchini
kwa kushirikiana na taasisi za kimataifa kama fao benki ya dunia ifad na taasisi za utafiti wa kilimo serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya utafiti wa kina juu ya mazao mengine ya biashara yanayoweza kustawishwa nchini na baa da ya kuyajua na kutambua maeneo ya nchi yanakoweza kukuzwa itatoa msaada kwa wakulima wa maeneo husika ili weweze kuyakuza ikiwa ni pamoja na kuwatafutia wabia
aidha kwa kushirikiana na taasisi hizi serikali itaimarisha shughuli za utafiti katika vyuo na taasisi za kilimo nchini ili ziweze kutoa mchango mkubwa zaidi katika upanuzi na uimarishaji wa shughuli za kulimo
maeneo ya mashamba na ardhi ya vijiji yaliyochukuliwa na viongozi au watu wengine isivyo halali yatarejeshwa kwa wananchi na serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itasimamia ilani ya uchaguzi page miradi mikubwa na midogo ya kilimo cha umwagiliaji maji sanjari na ulinzi wa mazingira
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha wakulima na wafugaji wanaishi kwa kwa amani bila mgongano kwa kuwaandal ia mfumo mzuri wa mgawanyo wa maeneo ya wafugaji na maeneo ya wakulima sanjari na kuwachukulia hatua za haraka watendaji wote wa serikali wanaoshiriki kufanya hujuma dhidi ya kundi moja kati ya haya kwa maslahi binafsi
tanzania ina fursa ya kukuza sekta kilimo kwa wastani wa asilimia kwa mwaka kwa muda wa miaka ijayo ukilinganisha na ukuaji wa wastani wa asilimia katika miaka iliyopita
tuna ardhi ya kutosha kukidhi mahitaji yetu ya chakula na kuuza nchi za nje
sekta ya kilimo inapokua kwa kasi inachochea ukuaji wa sekta nyingine
upatikanaji wa chakula kwa bei nafuu unapunguza gharama za maisha na gharama za kuajiri wafanyakazi wenye afya njema
kilimo cha kisasa kinahitaji mbolea mbegu bora na utaalamu
gesi iliyonguduliwa inaweza kutumiw kutengeneza mbolea
kilimo kinahitaji huduma za usafiri kusafirisha pembejeo na mazao hatua ambayo inaongeza ajira
mazao ya kilimo ni malighafi katika viwanda vya kusindika nafaka matunda maziwa na nyama
viwanda vya nguo na bidhaa za ngozi vinatu mia malighafi inayozalishwa na kilimo
kipato cha wakulima kinapoongezeka wananunua bidhaa za viwandani kama vile nguo vyombo vya nyumbani samani mabati saruji na vifaa vinginevyo
mapinduzi ya kilimo yatachochea ukuaji wa sekta ya viwanda na kuongeza ajira katika sekta rasmi
ufugaji tanzania ni nchi iliyojaaliwa mifugo mingi kama vile ngo mbe kondoo mbuzi na kuku
pamoja na wingi wa mifugo yetu ukosefu wa huduma ilani ya uchaguzi page bora na miundo mbinu umeifanya sekta ya ufugaji nchini kushindwa kutoa mchango mkubwa ka tika kuinua hali ya maisha ya wafugaji walio wengi pamoja na uchumi wa nchi kwa ujumla
hali ilivyo sasa wafugaji kwa kipindi kirefu wamekosa kupatiwa huduma sahihi na kuandaliwa mazingira bora yatakayowahakikishia wafugaji ubora wa mifugo yao
viwanda vi chache vya kusindika nyama na ngozi vilivyokuwepo miaka michache iliyopita vimeachwa vikafa na kuwakosesha wafugaji soko lenye uhakika zaidi la bidhaa zao
upatikanaji wa masoko ya nje kwa ajili ya mifugo au bidhaa zinazotokana na mifugo ni jambo ambalo alijapewa umuhimu unaostahili
kwa sababu ya ukosefu wa miundo mbinu imara baadhi ya mifugo husafirishwa kwa njia ya kutembezwa maporini kwa muda mrefu na kupelekea kuathiri ubora wa mazao ya mifugo
dira ya mabadiliko ya cuf kuinua ubora wa mifugo inayoz alishwa serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya sensa ya mifugo kwa nia ya kujua uwiano uliopo kati ya idadi ya mifugo na huduma zilizopo
hii ni muhimu ili kuweza kupata takwimu sahihi za mahitaji ya madaktari wa mifugo idadi ya majosho ukubw wa maeneo ya malisho idadi ya manywesheo mahitaji ya masoko na umbali wa soko na eneo la ufugaji nakadhalika
kufuatia kujulikana kwa takwimu sahihi za mahitaji halisi ya huduma kwa wafugaji serikali itaweka utaratibu madhubuti wa kuimarisha na kubore sha usambazaji wa huduma hizo
kupanua shughuli za ufugaji na kuongeza ajira pamoja na wingi wa mifugo iliyopo nchini bado kuna nafasi ya kuipanua sekta hiyo na kuongeza ajira za wananchi wetu
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha mfuko ras mi wa kulea na kukuza ilani ya uchaguzi page uzalishaji kwa wafugaji livestock incubator fund na wananchi wengine nchini kote wenye nia ya kujiajiri kwenye sekta hiyo kwa ajili ya ufugaji wa kibiashara
mfuko huu ambao utakuwa wa kudumu utalenga katika kuwasaidia wafugaji kuan zisha ufugaji wa kibiashara kwa kuwapa uwezo wa kununua mitamba bora uanzishaji wa mashamba ya malisho uchimbaji wa mabwawa ujenzi wa mabanda nakadhalika
kuboresha huduma ya masoko serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa kila halmas hauri inajenga na kumiliki viwanda vidogo vidogo kwa ajili ya kusindika na kuyaongezea thamani mazao mbalimbali yanayotokana na mifugo katika maeneo ya halmashauri husika
aidha kwa kushirikiana na wafanyabiashara wa ndani na wawekezaji wa nje serikali ita himiza ujenzi wa viwanda vya usindikaji wa bidhaa za mifugo kama vile nyama maziwa jibini ngozi vifungo vya mavazi kutokana na pembe gundi ya kwato na mapambo mbalimbali kutokana na mifupa na kadhalika
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itawa saida wafugaji kuanzisha makampuni yao kwa ajili ya uuzaji wa mifugo yao nchi za nje kwa kutoa ushauri wa kitaalamu na misaada mingine itakayohitajika ikiwa ni pamoja na kuwatafutia masoko
uvuvi tanzania ina ukanda mrefu wa bahari na vilevile imejaaliwa uwa ni mshirika katika maziwa makuu matatu yaliyomo kwenye bara la afrika
zaidi ya hayo ina maziwa mengine madogo madogo mengi na mito kadhaa mikubwa
maji yote haya yana utajiri mkubwa wa samaki na bidhaa nyingine za majini
bila shaka sekta ya uvuvi pek ee ingeliweza kuchangia kiasi kikubwa kabisa katika pato la taifa na kupunguza kwa kiasi kikubwa kabisa umasikini unaoikabili jamii ya wavuvi nchini
ilani ya uchaguzi page hali ilivyo sasa katika sekta ya uvuvi nchini wavuvi nchini ni mashahidi kwamba sekta ya uvuvi haijapata sukumo wa kutosha ili iondokane na ukale na kujiingiza katika uvuvi wa kisasa wenye tija na uhifadhi wa mazingira
uharibifu mkubwa wa mazingira kwa kutumia mabomu na sumu na nyavu za uvuvi zisizokidhi viwango ni miongoni mwa matukio yanayoendelea hivi sas nchini
siyo tu kwamba mabomu na sumu yanafanya uharibifu mkubwa wa mazingira na kuhatarisha maisha ya walaji wa samaki lakini ni wazi pia kuwa uvuvi wa namna hii ukiendelea baadha ya miaka michache ijayo hakutakuwa tena na sekta ya uvuvi nchini na wav uvi waliokuwa wanadhani wanaupiga vita umasikini watajikuta ni masikini maradufu zaidi
hapajafanyika juhudi za kutosha za makusudi kuwasaidia wavuvi wetu kuingia katika uvuvi wa kisasa
hali hii imesababisha taifa lishindwe kufaidika na utajiri mkubwa wa samaki tulionao katika eneo letu la bahari
wavuvi wa kizalendo kutokana na kuwa na vyombo duni wamekuwa hawawezi kwenda katika maeneo ya mbali na mwambao yenye kina kikubwa cha bahari wanakopatikana samaki wengi zaidi
hali hii imesababisha uvuvi katika aeneo haya kuingiliwa na wavuvi wa kigeni ambao wemekuwa wakiendesha shughuli za uvuvi kinyume cha sheria na kuliibia taifa letu utajiri wa rasilimali hii ya asili
pamoja na kuwa na utajiri mkubwa wa samaki kutokana na uchache wa samaki wanaovuliwa bei ya samaki katika soko ni ya juu kuliko inavyopaswa kuwa na vilevile wakazi wa kandokando ya rasilimali hizi hawapati samaki wa kutosha kama chakula
serikali imeacha wafanyabiashara wakubwa kununua kila samaki anayevuliwa na hivyo wenyeji hawawezi bei ghal ya samaki walioko katika ushindani wa bei na badala yake kuambulia kula mapanki
dira yamabadiliko ya cuf katika sekta ya uvuvi ilani ya uchaguzi page serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo ili kuleta mabadiliko chanya katika sekta ya uvuvi nchin i itaanzisha mfuko rasmi wa kudumu wa mikopo ya masharti nafuu kwa wavuvi na wananchi wengine wenye nia ya kujiajiri kwenye sekta hiyo kwa ajili ya kununulia vifaa vya kisasa vya uvuvi na hifadhi na kuanzisha ufugaji wa samaki fish farming
itatoa huduma ya mafunzo kwa wavuvi kwa kiasi kikubwa yatakayolenga katika matumizi ya njia bora za hifadhi ili kuhakikisha kuwa mavuno ya wavuvi hayapotezi ubora wake kabla ya kufikia kwenye soko
itaimarisha shughuli za doria katika maeneo ya uvuvi ili kuhaki kisha kuwa wavuvi hawaendelei na utaratibu wa uvuvi unaoharibu mazingira na kuleta maangamizi makubwa kwa samaki na viumbe wengine wa majini ambao una muelekeo wa kuhatarisha ajira kwenye sekta ya uvuvi
itaweka utaratibu wa kisheria unaohitaji wasindik aji wa mazao ya samaki kununua samaki kiasi maalum cha samaki kila wanaponunua kutoka kwa wavuvi wadogo wadogo
utaratibu huu utasaidia uwepo wa mzunguko wa fedha kwa kutoa ajira kwa wananchi wetu
uboreshaji wa soko na upanuzi wa ajira juhudi zitafanyw kuhakikisha kuwa wawekezaji zaidi wa ndani na nje ya nchi wanafungua viwanda vya kusindikia minofu ya samaki katika maeneno yote yenye mavuno makubwa ya samaki hususani katika mwambao wa bahari ya hindi
huduma za ukaguzi na uchunguzi zitaimarishwa ili kuhakikisha kuwa siku zote mavuno yetu ya samaki yanakuwa katika kiwango ilani ya uchaguzi page cha juu cha ubora ili kujihakikishia mauzo mazuri katika masoko hususani ya nje
halmashauri za miji na wilaya zilizoko kwenye maeneo ya wavuvi zitahamasishwa kuingia ubia na makamp uni binafsi kujenga maghala ya hifadhi baridi cold storage facilities kwa ajili ya kuwasaidia wavuvi kuhifadhi mavuno ya ziada kwa kulipa ushuru kidogo
maendeleo ya viwanda na ajira rasmi maendeleo ya uchumi na jamii ni mchakato wa ukuaji wa kasi wa pato la taifa na mabadiliko ya mfumo wa uchumi kutoka kutegemea kilimo ufugaji na uvunaji wa mali ya asili na kuelekea kutegemea viwanda na ugavi wa huduma za kisasa
nchi masikini zinategemea sana sekta za msingi hususan kilimo ufugaji na uvuvi
nchi zili zoendelea zimefanikiwa kubadili mfumo wa uchumi kutoka kutegemea kilimo na kukuza sekta ya viwanda kwa kasi kubwa na kuongeza mchango wake katika pato la taifa
baada ya ongezeko kubwa la wastani wa pato la taifa mchango wa sekta ya viwanda hupungua na sek ta ya huduma za kisasa kuongezeka
maendeleo ya viwanda hutanguliwa au kuambatana na mapinduzi ya kilimo
ongezeko la uzalishaji na tija katika sekta ya kilimo huongeza upatikanaji wa chakula na kupunguza gharama yake na kuruhusu wananchi kuhama toka viji jini na kwenda mijini kufanya kazi za viwandani
kilimo kinazalisha malighafi inayotumiwa na viwanda vinavyosindika nafaka mbegu za mafuta matunda nyama na maziwa
viwanda vya nguo na bidhaa za ngozi hutumia malighafi inayozalishwa na sekta ya kilimo ufugaji kama vile pamba na ngozi
pato la wakulima linapoongezeka linakuza soko la bidhaa za viwandani nguo na mavazi viatu sukari samani na vifaa vya matumizi ya nyumbani
ilani ya uchaguzi page soko kubwa la ndani la bidhaa hizi huwezesha kuanzishwa kwa viwanda vyenye wezo mkubwa na gharama za chini na kuvifanya viwanda hivyo kuweza kushindana na bidhaa za kutoka nje na hata kuweza kuuza nje ya nchi
kuongezeka kwa mapato ya wakulima huongeza uwekaji wa akiba ambayo inaweza kutumiwa kuwekeza katika viwanda
mauzo ya bidhaa za kilimo nje ya nchi hulipatia taifa fedha za kigeni za kuagizia mashine vipuri na malighafi kutoka nje ya nchi
ukuaji wa uchumi unaambatana na mabadiliko ya mfumo wa uchumi kutoka kutegemea sana kilimo na kuelekea kwenye ongezeko la ajira viwandan i kutoka nguvu kazi inayoishi vijijini kuelekea nguvu kazi inayoishi mijini
mabadiliko ya mfumo wa uchumi husababishwa na ushindani wa soko
serikali zenye malengo ya kukuza uchumi endelevu zinawajibika kujenga ushindani katika masoko yote kuruhusu maka mpuni mapya yenye tija kuanza na makampuni yanayopata hasara kufilisika
soko la ajira linahitaji kuwa jepesi kuruhusu makampuni mapya kuajiri wafanyakazi na makampuni yanayopata hasara kupunguza wafanyakazi
sheria za kazi zinatakiwa zijikite katika kurah isisha uanzishwaji wa ajira
ni muhimu sana kuwa na utaratibu wa hifadhi za jamii kwa wafanyakazi wanaopoteza ajira ili kuwapunguzia makali wakati wakitafuta ajira mpya na kuruhusu kuwepo kwa soko la ajira linalonyumbulika
ili kuchochea ukuaji endelevu wa uchumi ni muhimu kutumia mfumo wa soko katika ugawaji na matumizi ya raslimali nguvukazi malighafi na bidhaa nyingine
maendeleo ya uchumi kwa ujumla na hususan maendeleo ya viwanda ni mchakato unaobadilika na unahitaji kila wakati kuboresha teknolojia na menejimenti
utaratibu wa kutumia mfumo wa soko ni muhimu lakini peke yake hauwezi kukuza uchumi na uzalishaji viwandani na kuleta mabadiliko ilani ya uchaguzi page ya mfumo wa uchumi yanayohitajika ili kuongeza pato la wastani la mwananchi wa kawaida
serikali ina wajibu uhimu wa kuweka mazingira mazuri ya kujenga miundombinu kama vile barabara reli bandari mawasiliano ugavi wa maji na ufuaji na usambazaji wa umeme
vile vile serikali inawajibika kuendeleza elimu bora kwa wote na kusisitiza elimu ya sayansi ufundi na teknolojia ipewe nafasi maalum katika mfumo mzima wa elimu
ili kuwa na nguvu kazi yenye tija huduma za msingi za afya kwa wananchi wote ni jambo la msingi
pia serikali ina wajibu wa kuratibu na kujenga mazingira ya kuvutia uwekezaji hasa katika sekta zi nazohitaji kuwepo kwa miundombinu na huduma nyingine za kiuchumi
kwa kawaida kampuni yoyote ili iweze kusonga mbele na kupata mafanikio ni sharti safu yake ya uongozi ijazwe na watu wenye ujuzi wa hali ya juu uzoefu wa kutosha na shauku ya kuleta mafani ko
kwa kuwa watu hawa ni wataalamu wanapaswa kuwa na uhuru wa kutosha kufanya maamuzi bila kungoja ridhaa ya wanasiasa
aidha mafanikio ya kukuza uchumi na biashara yanachangiwa kwa kiasi kikubwa na ubora wa miundombinu inayohitajika kama vile barabara reli bandari mawasilinao nishati maji na huduma za fedha
miaka ya tanzania tumeshuhudia kudidimia kwa kasi kwa sekta ya viwanda na mashirika makampuni ya huduma
viwanda na mashirika makampuni mengine yamekufa sio kwa sababu nyingine yoyote zaidi ya kuwa na uongozi mbaya wa mfululizo ulioteuliwa toka ikulu na udhaifu wa miundo mbinu iliyohitajika
kuongezeka kwa ajira rasmi ni kigezo muhimu cha uchumi unaokua na kupungua umasikini
hii ni kutokana na ukweli kwamba shughuli nyingine zote za kujiajir zinategemea matumizi ilani ya uchaguzi page ya vipato vya wale wenye ajira rasmi
mkulima seremala fundi cherehani kinyozi muuza duka na kadhalika wote wanategemea mzunguko wa fedha ambao chanzo chake ni yule mwenye ajira rasmi
mathalani kikijengwa kiwanda mahali kinach oajiri wafanyakazi ambao kwa wastani kila mmoja wao analipwa shilingi kwa mwezi kila mwisho wa mwezi kutakuwa na jumla ya shilingi milioni kwenye mikono ya wafanyakazi hao ambazo ziko tayari kutumiwa
fedha hizi zikiingia kwenye matumiz zitakuwa ni kichocheo kikubwa kwa sguhuli mbalimbali za kiuchumi zinazopakana na kiwanda hicho
wakati analizindua bunge la rais magufuli alieleza lengo lake ni kukuza sekta ya viwanda iweze kuajiri asilimia ya nguvukazi mwaka 
ni wazi lengo hili halitekelezeki ukizingatia kuwa ajira ya kudumu na ya muda viwandani mwaka ilikuwa watu ambayo ni chini ya asilimia ya nguvu kazi yote
hali ilivyo hivi sasa maendeleo ya viwanda ni madogo sana nchini
ukuaji wa sekta ya viwanda umepun gua toka asilimia 
 mwaka na kufikia asilimia 
 mwaka 
ajira viwandani ni ndogo sana
katika nchi yenye nguvu kazi ya watu milioni ni watanzania tu ndiyo wameajiriwa katika sekta ya viwanda
katika miaka iliyopita china imefan ikiwa kuwa karakana ya dunia na kuzalisha bidhaa za viwandani zinazouzwa katika soko la dunia
gharama za uzalishaji wa bidhaa za viwandani zimeongezeka sana china
mishahara imepanda bei ya ardhi imeongezeka sana thamani ya fedha ya china inapanda ucha fuzi wa mazingira unao sababishwa na kuwepo viwanda vingi umeongezeka
sera ya ya china hivi sasa ni kuongeza utumiaji wa bidhaa ndani ya nchi na kupunguza kutegemea kuuza bidhaa nje ya nchi
inakadiriwa kuna ajira za watu milioni zitahama toka ilani ya uchaguzi page china kw enda nchi nyingine katika kipindi cha miaka ijayo
tanzania ina fursa ya kupata baadhi ya ajira zitakazohama toka china ikiwa tutajipanga vizuri
pamoja na kauli mbiu ya kujenga tanzania ya viwanda mazingira ya uwekezaji na biashara hayavutii
hivi sas siyo rahisi kupata leseni na ardhi ya kujengea viwanda
dira ya mabadikoko ya cuf nchi yetu ina bahati ya mali ya asili nyingi
ina pwani na bandari na imezungukwa na nchi ambazo hazina bandari
kwa kuwa tuna bandari gharama za kushiriki katika biashara zaweza kuwa ndogo
tuna vianzio vya kufua umeme wa maji takriban mw ambapo hivi sasa tunatumia mw tu
tuna gesi inayoweza kutumiwa kufua umeme na ni malighafi ya viwanda vya mbolea na kemikali
tuna makaa ya mawe yanayoweza kutumiwa kufua umeme
tuna madini ya chuma nickel shaba uranium na mengine mengi
tuna misitu na ardhi inayoweza kuoteshwa miti ya mbao inayoweza kukua kwa haraka
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itazindua sera mpya za kitaifa kusimamia viwanda na mashirika ya hudu ma kwa lengo la kuweka mazingira mazuri ya kuvutia kwa wawekezaji wa ndani na nje
sera hizi zitalenga kuimarisha na kuboresha miundo mbinu katika nyanja za usafiri mawasiliano maji na nishati kuweka mfumo wa kodi unaoeleweka na kutabirika ambao haubagu kati ya wawekezaji wakubwa na wadogo kuandaa nguvu kazi inayohitajika na kuandaa mazingira ya kuwawezesha watanzania wengi zaidi kujiingiza katika umiliki wa shughuli za uzalishaji biashara na utoaji wa huduma
ilani ya uchaguzi page aidha sera za kusimamia viwanda na mashi rika ya huduma zitalenga kuweka mazingira ya kujenga ushawishi kwa wawekezaji wa nje kuingia ubia na watanzania kwa motisha maalum
sera hizi zitaandaa pia mazingira ya kuwachochea wazalishaji wa ndani ya nchi kuimarisha viwango vya ubora wa bidhaa zao ili ziwe na ushindani kwenye masoko
aidha serikali itaandaa mazingira yatakayoleta unafuu wa kuridhisha katika gharama za uzalishaji
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaweka mkakati madhubuti na kujenga mazingira ya kuanzisha na kuendeleza viwanda vyepesi vya kusindika mazao ya kilimo nguo na mavazi viatu na bidhaa za ngozi samani vifaa vya matumizi ya nyumbani na vifaa vya umeme na elektroniki vyenye uwezo wa kuajiri vijana wengi
vile vile viwanda vinavyotumia malighafi inayopatikana nchini ka ma vile viwanda vya mbolea na kemikali vitaanzishwa
maendeleo ya viwanda yenye tija na ufanisi ni kitu kinachohitaji mtaji mkubwa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaimarisha benki ya maendeleo ya tanzania tanzania investment bank kwa kuiong ezea mtaji na kuboresha utendaji wake ili kuongeza uwezo wake wa kuwasaidia wawekezaji makini katika sekta ya viwanda
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha maeneo maalum ya uchumi karibu na bandari za bagamoyo mtwara na tanga ambayo yatas hehenezwa huduma za uhakika za umeme maji mawasiliano na usafiri wa rahisi kwenda bandarini
aidha wafanyabiashara wazalendo wenye viwanda ambao wameonyesha uwezo wa kuendesha viwanda na kuhimili ushindani watahamasishwa kutoa mawazo yao kuhusu mikakati ya kukuza viwanda nchini
ilani ya uchaguzi page serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf pia itaanzisha kanda maalum za uchumi katika mikoa ya mwanza kigoma katavi rukwa na mbeya ambazo zitalenga masoko ya ndani ya nchi ya nchi hususan katika mikoa ya kanda ya maziwa maku ya nyanza tanganyika na nyasa na masoko ya nchi za maziwa makuu za uganda rwanda burundi jamhuri ya watu wa congo zambia na malawi
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaboresha elimu ya sayansi ufundi na teknolojia ili kuandaa nguvukazi yem ye uwezo wa kuajiriwa viwandani
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa shirika la umeme na mamlaka za maji zinapewa kipaumble maalumu na na kuimarishwa ili zitoe huduma bora na za uhakika
chimbuko kubwa la umeme kukatika hovyo ni kw amba mfumo wa kupokea na kusambaza umeme nchini yaani grid ya taifa umeoza
serikali ya ccm inafumbia macho suala hili japo ni jambo linalosababisha hasara kubwa kwa watumiaji wa umeme
katika sekta ya umeme moja ya vipaumbele vya serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itakuwa ni kufufua grid ya taifa
tunahitaji umeme ukatike kwa dharura kubwa na siyo kwa sababu mfumo umeoza
upanuzi wa ajira na kutofautisha maeneo ya kuwekeza ili kuwasaidia wananchi wetu mbalimbali na hususani vijana wetu wanaohitim katika vyuo vya elimu ya juu na wananchi waliopunguzwa makazini walio wabunifu na wenye mawazo mapya kujiingiza katika shughuli za kujiajiri kupitia biashara na uzalishaji serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha ilani ya uchaguzi page mifuko rasmi ya kulea na kukuza biashara na uzalishaji viwandani trade and manufacturing incubator and accelerator funds
kupitia uwezeshaji utakaofanywa na mifuko hii hofu ya wahitimu wa vyuo kukosa ajira itabaki kuwa ni historia na wale wenye biashara tayari ambazo zinashind wa kukua kutokana na mtaji mdogo wataweza kupata mitaji ya kukuza biashara zao
katika kila mkoa serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itatenga maeneo ya ardhi ambayo yatapimwa mahususi kwa ajili ya uwekezaji wa kistrategia
wawekezaji wakubwa wa ndani na nje wanaotaka kujenga viwanda vya kisasa na kuwekeza kwenye huduma za kisasa mathalani hospitali za kisasa hasa kwa ajili ya masoko ya nje
sekta isiyo rasmi hali ilivyo sasa hakuna mazingira muafaka ya kiutendaji kwa sekta isiyo rasmi
hakuna usala ma wa mali ya wafanyabiashara katika sekta hii
sekta isiyo rasmi inaumizwa na mzigo mzito wa kodi isiyolipika
serikali ya ccm bado haijaonesha kutambua na kuthamini sekta hii ipasavyo
dira ya mabadiliko ya cuf serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya uwekezaji endelevu ili kurasmisha shughuli za wale ambao hivi sasa zinafanyika chini ya mwavuli wa sekta isiyo rasmi
hii itawajengea mazingira rafiki ya ukuaji wa shughuli zao na pia itaisaidia serikali kuweka takwimu sahihi ya shughuli za kiuch umi zilizopo na ilani ya uchaguzi page katika kukusanya kodi
aidha kwa kuwa shughuli nyingi za sekta isiyo rasmi hufanywa katika mazingira ambayo siyo sahihi mathalani kwenye njia za waenda kwa miguu pembezoni mwa barabara urasmishaji utaondoa shughuli hizo katika mazingira ya aina hiyo na hivyo kuleta nafuu kwa wadau wanaokwazika
misitu misitu na mapori ya asili misitu ni chanzo muhimu cha ajira na pato la wananchi wengi
sekta ya mbao na samani inategemea misitu moja kwa moja
watanzania wengi wanategemea misitu kupata ishati ya kupikia
ujenzi wa nyumba vijini unategemea misitu
misitu ni muhimu kwa kilimo
mimea inategemea mchavusho wa wadudu wanoishi misituni ili kuzalisha vyakula
nyuki wa asali wanategemea uwepo wa misitu
mvua inategemea uwepo wa misitu
uwepo wa isitu unazuia mmonyoko wa udongo na kuhifadhi rutuba ya ardhi
mito haikauki kwa kuwepo misitu
kuwepo kwa misitu katika vyanzo vya maji kunazuiwa mchanga kuongezeka kwenye mabwawa ya kufua umeme
mikoko inazuia mafuriko ya bahari
misitu inazamisha hewa kaa na kusaidia katika kupunguza kasi ya ongezeko la joto duniani
dawa za asili za mitishamba zinatoka misituni
tanzania imejaaliwa misitu na mapori mengi ya asili yenye mchanganyiko mkubwa wa mimea
pamoja na kwamba mimea hii imekuwa ikichangia uchumi etu kwa kiasi fulani bado mkazo wa kutosha haujawekwa kuhakikisha kwamba faida yote iliyomo kwenye mimea hii inapatikana
uvunaji wa gum arabica ambao ni utomvu mgumu utumikao kuimarisha vinywaji vya aina mbalimbali bado hautiliwi mkazo pamoja na kwamba kuna soko kubwa la bidhaa hii duniani na bidhaa yenyewe inapatikana kwa ilani ya uchaguzi page wingi nchini hasa katika mkoa ya dodoma singida tabora na shinyanga
uharibifu na ukataji wa misitu holela unahatarisha kilimo na usalama wa chakula unakausha mito unaongeza mmony oko wa udongo unaongeza joto na unahatarisha usalama wa viumbe wengine
hali ilivyo sasa katika sekta ya misitu juhudi za dhati hazijachukuliwa kuhakikisha kuwa uvunaji endelevu wa mali asili iliyoko katika misitu na mapori ya asili yaliyoko nchini unatum ika kunyanyua pato la taifa
serikali kwa kiasi kikubwa imezitelekeza taasisi zetu zinazoshughulika na tafiti zinazohusu mimea asilia hususan katika tafiti za madawa
matokeo yake ni kwamba taasisi zinafanya kazi kikamilifu tu pale zinapopata wafadhili wa nje ambao huja kuhodhi matokeo na manufaa yanayotokana na tafiti hizo
kumekuwa na ukiukwaji mkubwa wa haki za binadamu katika maeneo yote yanayozunguka hifadhi za taifa
wanavijiji wamekuwa hawana haki ya kulinda mazao yao dhidi ya wanyama waharibifu na pale wanapochukua hatua dhidi ya uharibifu wowote wamekuwa wakinyanyaswa kupigwa kuuliwa na hata kufunguliwa kesi za kubambikiziwa na askari wa wanyama pori
dira ya mabadiliko ya cuf ili kuhakikisha kuwa taifa linanufaika kikamilifu kutokana na misitu mapori yake serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo ilani ya uchaguzi page itaanzisha programu mahsusi ya kufanya tathmini ya mimea asilia inayopatikana nchini
tathimini hii itafanyika kwa lengo la kujua aina wingi mahali inapopatikana na matu mizi yake ya kijadi
tathmini hii itafanywa kwa ushirikiano wa jopo la vyuo vikuu vya serikali nchini chini ya idara husika katika chuo kikuu cha dar es salaam
aidha kupitia programu hii vitengo vya matumizi ya miti asilia katika taasisi ya madawa asilia ya chuo kikuu kishiriki cha tiba na idara ya kemia ya chuo kikuu cha dr es salaam vitaimarishwa
itaanzisha benki maalumu ya kuhifadhi viasili gene bank pamoja na kila aina ya mmea unaopatikana nchini kwa kushirikiana na taasisi mbalimbali za kimataifa na idara zinazohusika katika vyuo vya serikali
benki hii itakuwa ni kinga maridhawa endapo janga lolote litatokea na kusababisha aina yoyote ile ya mmea kutoweka
itaandaa na kutekeleza sera kitaifa kuhusu uvunaji endelevu wa mimea asilia
sera hii itasai dia sana katika kuweka taratibu za wazi na zinazotabirika za kusimamia uvunaji na biashara ya mimea asilia husasani kwa ajili ya masoko ya nje
itahakikisha kuwa wananchi wanalipwa fidia kwa mali na mazao yao yanayoharibiwa na wanyamapori wanaotoroka kuto ka katika hifadhi za taifa
aidha elimu ya uraia itatolewa kwa watendaji wote wa hifadhi za taifa ili weweze kuzingatia haki za binadamu
itawashirikisha wananchi wanaoishi karibu na hifadhi ya misitu kuilinda misitu hiyo kwa kupata ajira na manufaa mengin ya ulinzi wa misitu
serikali itajiunga na mpango wa jumuiya ya kimataifa kulinda misitu na kulipwa fedha kwa kuwa misitu inapunguza hewa ukaa
ilani ya uchaguzi page serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahamasisha upandaji wa miti kwenye maeneo yasiyokuwa na miti asili 
madini nchi yetu ina utajiri mkubwa wa madini ya aina mbalimbali ikiwa ni pamoja na dhahabu almasi tanzanite bati chuma uranium phosphorus makaa ya mawe vito nickel chokaa jaribosi chumvi mfinyanzi gesi mafuta na kadhalika
nchi kama ghana afrika kusini botswana na nyingiezo zimetumia mapato toka sekta ya madini kujenga miundombinu na kukuza uchumi wa nchi zao kikamilifu
cuf inathamini na kutambua umuhimu mkubwa wa kuendeleza mahusiano mema kati ya serikali na wachimbaji wa ndani na nje ya nchi kwa kukaribisha uwekezaji mkubwa na wa kiteknolojia za kisasa katika sekta ya madini
kwa muda mrefu chama cha cuf kimeeleza kuwa tanzania inatapeliwa katika sekta ya madini
serikali inalipwa asilimia tatu tu ya thamani ya madini yanayochimbwa tan zania
tunafarijika kuwa serikali ya awamu ya tano imechukua baadhi ya sera za cuf na kujaribu kuzitekeleza katika suala hili
hali ilivyo sasa katika sekta ya madini wachimbaji wadogo wadogo wa madini wamekuwa na wakati mgumu kutokana na maeneo yao ama kuchukuliwa na wachimbaji wakubwa au kutokana na ukosefu wa mitaji ya kutosha zana za kisasa na masoko bora ya bidhaa zao
ilani ya uchaguzi page kumekuwepo na malalamiko ya muda mrefu juu ya wananchi wanazozunguka maeneo ya uchimbaji kwamba wamekuwa hawanufaiki na rasilimali ya madini yaliyopo katika maeneo yao na badala yake kumekuwa na athari kubwa za kimazingira na kwa afya za wananchi kutokana na kemikali zinazotumika katika migodi kumwagwa bila kutibiwa na kuingia kwenye ardhi na vyanzo vya maji
mfano mzuri ni athari zi lizopatikana katika mgodi wa dhahabu wa north mara miaka kadhaa iliyopita
serikali ya awamu ya tano imejitahidi kurekebisha sheria ya madini na mikataba isiyo na manufaa ya kuridhisha kwa taifa
hata hivyo zinahitaji kuambatana na sera zinazotabirika kwa wawekezaji wa ndani na nje
aidha tofauti na sasa kuna umuhimu wa kuwa na mfumo wa kitaalam wa udhibiti na ukaguzi wa madini yanayovunwa usioendeshwa kisiasa
dira ya mabadiliko ya cuf katika sekta ya madini serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itac hukua hatua madhubuti kuhakikisha kuwa utajiri mkubwa wa madini unatumika kikamilifu kuinua uchumi wa nchi yetu na hivyo kuboresha hali ya maisha ya wananchi
serikali itazindua sera mpya ya uwekezaji katika sekta ya madini kwa lengo mahususi la kulinda aslahi ya wananchi wachimbaji wadogo wadogo na wawekezaji kwa ujumla
pamoja na mambo mengine sera hii italenga kuchukuliwa kwa hatua zifuatazo kupitiwa kwa taarifa za tume zote zilizowahi kuundwa ikiwemo tume ya jaji mstaafu paul bomani na nyingine na kuzingatia mapendekezo yaliyotolewa na tume hizo na kuyafanyia kazi maeneo ambayo bado hayajashughulikiwa kikamilifu na serikali zilizotangulia
ilani ya uchaguzi page kuanzishwa kwa mjadala wa kina kati ya serikali na wawekezaji wote wa ndani na nje ya nchi ili kufikia maridhia no muafaka juu ya namna bora ya kulinda maslahi ya pande zote mbili
kufanyika kwa marekebisho ya utozaji wa mrahaba na kodi kwenye madini
marekebisho husika ni lazima yalenge kwamba mapato ya serikali yawe ni asilimia thelathini ya thamani ya mauzo ya madini
tukifikia hapa tutakuwa na uwiano wa mapato ya migodi yetu na ile ya kusini na magharibi mwa afrika
kuimarisha udhibiti na ukaguzi wa mavuno ya madini ili kuondoa udanganyifu wa kiasi cha madini kinachovunwa
kurekebisha mfumo wa misamaha ya odi na uagizaji wa bidhaa mbalimbali kutoka nje ya nchi ili kuweka urari sawia wa kukuza sekta ya biashara nchini
kushirikiana na wawekezaji wa ndani na nje katika kuhakikisha kuwa makampuni yote yanaweka na kutoa taarifa sahihi za mitaji yao na kuepuka ufanya udanganyifu wa kuongoeza thamani ya mitaji yao over invoicing of capital expenditure kwa madhumuni ya kukwepa kodi
kuhakikisha kuwa migodi yote mipya inasamehewa ushuru wa forodha kwa asilimia kuhusiana na mitambo itakayoingizwa kabla ya kuan za uzalishaji na baada ya kuanza uzalishaji itapata msamaha wa kodi ya mapato wa asilimia katika miaka miwili ya kwanza
baada ya kipindi hicho kila mgodi utalazimika kulipa kodi kamili kwa mujibu wa viwango vitakavyowekwa
kuhakikisha kuwa huduma mu himu ikiwa ni pamoja na masoko mazuri zinawafikia wachimbaji wadogo
kufanikisha hili serikali itawasaidia wachimbaji wadogo wadogo wajisajili kama kampni na ilani ya uchaguzi page kwamba kampuni inayohusika ndio itakayomilikishwa mgodi unaohusika
kuhakikisha kuwa vitalu ambavy vimetelekezwa kwa muda mrefu bila kuendelezwa vinashughulikiwa kwa mujibu wa sheria husika
kusimamia uanzishwaji wa viwanda vya koboresha madini husika kabla ya kuuzwa nje polishing industries ili kuyaongezea thamani na kuanzisha ajira rasmi mpya kwa watanzania
kuhakikisha kuwa maeneo yaliyo na utajiri wa madini yanapewa kipaumbele cha kipekee ili maendeleo yake yaendane na hadhi na ulinganifu wa utoaji wa mchango mkubwa wa utajiri huo kwa taifa
kuhakikisha kuwa wananchi wengi zaidi wanajishughulish na shughuli za uzalishaji wa madini ya chumvi na mfinyanzi ambayo yanapatikana nchini kwa wingi na hayana tatizo la soko
madini ya chumvi yana soko kubwa katika nchi za jirani
mfinyanzi ni madini yenye soko kubwa katika viwanda vya petrol sehemu mbalim bali duniani
kufanikisha uwekezaji wa kuchimba gesi katika bahari kuu unaotarajiwa kufanywa na kampuni ya statoil ya norway
kfanikisha kuanzishwa kwa viwanda vya mbolea vinavyotumia gesi kama malighafi
kuhakikisha kuwa mradi wa kusambaza gesi kwa mabo mba kwa matumizi ya majumbani na viwandani utakamilishwa haraka iwezekanavyo
ilani ya uchaguzi page 
utalii ziko nchi nyingi duniani ambazo zinategemea kwa kiasi kikubwa biashara ya utalii kuweza kufidia gharama za mahitaji ya wananchi wake
nchi hizi zimefanikiwa kwa sababu zi mewekeza kwa dhati kwenye sekta hii pamoja na kwamba baadhi yake hazina vivutio vingi vya watalii
bahari ya hindi visiwa vya zanzibar na mafia delta ya mto rufiji mbuga za wanyama za serengeti ngorongoro lake manyara mikumi na selous milima kilima njaro na meru na ukarimu wa wananchi wetu na tamaduni zao unaifanya tanzania kuwa nchi ya pekee kwa mapumziko murua kwa wageni watokao nchi za ulaya marekeni na asia
ni dhahiri kwamba tanzania ni moja ya nchi za dunia zinazofaa kutembelewa na anayehitaj mapumziko murua ya uhakika
hata hivyo hatujautumia urithi huu kikamilifu kuinua hali ya maisha ya watanzania tuliopo sasa na wale wa vizazi vijavyo
maradhi ya maambukizi ya virusi vya corona covid yameathri sana biashara ya utalii duniani kote
nc hi nyingi zinazoleta watalii tanzania zilizuia wananchi wao wasisafiri ili kujikinga na corona
safari za ndege zilizuiwa
kuna wasiwasi kuwa covid inaweza kuathiri usafiri wa ndege wa kimataifa na biashara ya utalii kwa muda mrefu
hali ilivyo sasa kat ika sekta ya utalii hakuna uwekezaji wa kutosha wa miundo mbinu inayohitajika kwa huduma ya utalii
serikali kwa muda mrefu imejikita katika kuangalia utalii wa asili yaani ule wa kuja kuangalia mbuga za wanyama au kupanda mlima kilimanjaro na kusahau ku endeleza maeneo ya utalii ya aina nyingine
juhudi za kuhamasisha utalii wa ndani zimekuwa zikifanyika kwa msimu na hazijitoshelezi inavyotakiwa
katika harakati za kuzuia maambukizi ya corona tanzania haitangazwi vizuri katika jumuiya ya kimataifa
wanan chi na wakaazi wengine wa nchi yetu hawapimwi kubaini jamii imeathiriwa kwa kiasi gani
kibaya ilani ya uchaguzi page zaidi serikali imesitisha kutangaza maambukizi ya corona tangu tarehe aprili 
tovuti ya kituo cha kudhibiti magonjwa barani afrika africa cdc inaonyesh kuwa mpaka tarehe mei tanzania imepima vipimo vya corona tu na kubaini wagonjwa wakati kenya imepima vipimo na kubaini maambukizi 
uganda imepima vipimo na kubaini maambukizi na rwanda wamepima watu na kubaini aambukizi 
pamoja na kutokuwepo taarifa za vipimo tanzania imetangaza kuwa maambukizi ya corona yamepungua sana
hali hii inaweza kuwapa wasiwasi watalii wa nje kuwa tanzania siyo salama kwa maambukizi ya corona
dira ya mabadiliko ya cuf kuimarisha pimaji wa corona nchini na hasa kwenye vituo vya utalii serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itajiunga na jumuiya ya kimataifa kupima maambukizi corona na kutoa taarifa ya kiasi cha maambukizi kilichoko kwenye jamii
wataalam wa taasisi za wizara ya fya watafanya vipimo kwa kutumia sampuli zilizochukuliwa bila utaratibu maalum random sample ya watu mpaka kujua hali halisi ya corona jijini dar es salaam arusha na zanzibar
utafiti huu utafanywa kitaalamu na kwa uwazi na matokeo yake yat atangazwa
vituo vya kitalii ikiwa pamoja na hoteli na mbuga za wanyama vitaweka taratibu maalum za kuzuia maambukizi ya corona na kuzitangaza kwenye mitandao ya kijamii
utafiti wa africa cdc unaoonyesha kuwa tanzania haiwezi kuwa na maambukizi makubwa corona utatangazwa katika mitandao ya kijamii
kuimarisha huduma za utalii ilani ya uchaguzi page serikali itaimarisha mawasiliano ya aina zote katika maeneo mbalimbali ya nchi yetu ambayo kwa hivi sasa yako kwenye ukanda wa utalii
serikali itatafuta wawekezaji zaidi kuwekeza katika huduma za watalii kama vile hoteli usafirishaji uandaaji wa ziara na kadhalika serilaki itatumia mbinu za kisasa kuhifadhi mazingira na kuzuia ujangili katika hifadhi za taifa
mbinu hizo ni pamoja na matumizi ya picha za satellite na matumizi ya ndege za drone kupata picha halisi ya kile kinachotokea kila siku katika mbuga za wanyama na maeneo mengine ya utalii
kupanua wigo shughuli za utalii hivi sasa shuguhuli za kitalii nchini zimeelemea sana kwenye utalii wa kiasili
serikali ya umoja wa kit aifa chini ya cuf pamoja na kuchukua hatua za kuimarisha utalii wa kiasili pia itasimamia kwa karibu uanzishwaji na utunzwaji wa utalii wa kimazingira na kiutamaduni eco tourism cultural tourism
utalii wa aina hii utawavutia wageni wengi wenye nia ya kujua watanzania wanavyoishi na mazingira yao hususani wanafunzi na watafiti
aidha serikali itafanya juhudi kubwa kuhamasisha na kutoa vichocheo kwa watalii wa ndani
matarajio ni kuongeza pato linalotokana na utalii kwa mwaka na kufikia mara mbili au zaidi ya ilivyo sasa katika miaka ijayo
kukuza na kupanua soko la utalii pamoja na kuimarisha miundo mbinu ya kitalii na kupanua vivutio vya utalii serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya juhudi kubwa kuitangaza biashara yetu ya utalii nc hi za nje ikiwa ni pamoja na ilani ya uchaguzi page kuanzisha kituo kikubwa cha utalii kwenye mtandao wa internet ambacho kitakuwa na habari zote za utalii nchini na ambazo zitaboreshwa mara kwa mara ili wageni wenye nia ya kuizuru nchi yetu wawe na taarifa kamili ya nchi yetu na sekta ya utalii nchini
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf italinda mazingira ya hifadhi za taifa kwa kuwashirikisha wananchi wanaoishi kando kando ya hifadhi ili pia wanufaike na mapato ya hifadhi hizo
serikali itatengeneza utaratibu ambao uta hakikisha kwamba kila kijiji au kata ambayo eneo lake lina kivutio chochote cha utalii inapewa sehemu ya mapato yanayotokana na utalii kwa nia ya kujengea miundo mbinu ya maendeleo ya eneo husika
hii itawafanya wenyeji wa maeneo husika wanufaike moja kwa moja na maeneo waliyoyatunza kwa karne kadhaa
huduma kwa wafanyakazi wa idara ya wanyamapori huduna hizi zitaimarishwa kwa kiasi kikubwa kwa kuboresha maslahi zaidi na kuwapatia vitendea kazi
kuimarishwa kwa huduma kutakuwa ni motisha kwa wafanyakazi haw kutoa huduma bora na ya uhakika zaidi siyo kwa wanyama pori tu bali pia na kwa watalii wanaouzuru maeneo yao
kusimamia maeneo ya uwindaji serikali itachunguza tuhuma mbalimbali zinazoelekezwa katika maeneo haya na kuchukua hatua muafaka kurekebisha mat atizo yaliyopo
sekta ya fedha na huduma za kibiashara sekta ya fedha inayojumlisha benki kuu benki za biashara benki za maendeleo ya kisekta masoko ya mitaji makampuni ya bima nakadhalika ni muhimu katika kukuza uchumi wa kisasa
kazi kuu ya sekta ya fedha ni kukusanya akiba toka kwa wananchi kampuni na taasisi mbalimbali na kuwakopesha wawekezaji wafanyabiashara na wananchi wengine wenye miradi na mahitaji mbalmbali
ilani ya uchaguzi page asasi za fedha ndizo ubongo wa uchumi
zinaamua kampuni miradi na watu gani wana okopesheka
benki zinahudumia sekta ya biashara na kurahisisha mfumo wa malipo na utunzaji wa akiba
kigezo kimojawapo muhimu cha uchumi imara katika nchi yoyote ni umadhubuti wa mtandao wa kibenki uliopo
benki kuu ndiyo msimamizi wa ujumla wa sekta ya fe dha
kwa nchi masikini kama tanzania benki kuu ina majukumu asilia ambayo ni kutoa sarafu ni benki ya benki za biashara ni benki ya serikali kusimamia ugavi wa fedha na mkopeshaji wa mwisho wa benki za biashara na asasi nyingine za fedha lender of last resort
 kwa nchi zinazoendelea jukumu la tano ni kuweka akiba ya fedha za kigeni na kusimamia thamani ya sarafu
 jukumu la sita ni kujenga mfumo na taasisi za benki na kufanya maamuzi juu fedha zitakazochochea maendeleo ya uchumi
utekelezaji wa azimio la arusha ulitaifisha benki za biashara zote na kuanzisha benki ya taifa ya biashara nbc
kampuni zote za bima zilitaifishwa na kuwekwa chini ya shirika la bima la taifa nic
pia serikali ilianzisha benki ya ushirika na maendeleo vijijini crdb na benki ya uwekezaji tib
kuporomoka kwa uchumi miaka ya kulilazimisha marekebisho ya sera za uchumi
mabadiliko ya sheria yaliruhusu wawekezaji binafsi kuwekeza katika sekta ya benki
hatimaye nbc ilibinafsishwa kwa kuuza sehemu ubwa ya hisa zake kwa benki ya biashara ya afrika ya kusini na crdb iliingia ubia na wawekezaji binafsi na shirika la maendeleo la misaada la denmark danida
ilani ya uchaguzi page hivi sasa kuna benki za biashara na taasisisi nyingine za fedha zinazosimamiwa na benki kuu ya tanzania lakini huduma za sekya ya fedha nchini siyo za kuridhisha
hali ilivyo hivi sasa katika sekta ya benki pamoja na jitihada za kueneza huduma za kibenki kwa kuanzisha matawi mengi zaidi na matumizi ya mtandano wa mawasiliano ya simu kupata taa rifa za kibenki na kulipia huduma mbalimbali bado sekta ya benki imekuwa na mfumo usio sawa wa utoaji wa mikopo na utozaji wa riba ukilinganisha na hali ya mzunguko wa fedha kiuchumi
maendeleo ya sekta ya fedha yamedorora
uwiano wa ugavi wa fedha na pa to la taifa umepungua toka asilimia mwaka na kufikia asilimi mwaka pamoja na kupungua kwa mfumko wa bei wastani wa riba ya mikopo ya mwaka mmoja imeongezeka toka asilimia 
 mwaka na kufikia asilimia 
 mwaka na asilimia 
 mwaka 
wafanyabiashara wadogo na wa kati hawapati mikopo na wakipata wanatozwa riba ya zaidi ya asilimia wastani wa riba ya amana ya muda maalum wa mwaka mmoja imepungua toka asilimia 
 mwaka na kufikia asilimia 
 mwaka 
tofauti kat ya riba ya mikopo na riba ya amana imeongezeka toka asilimia 
 mpaka kufikia asilimia 
 mwaka na asilimia 
 mwaka ukuaji wa mikopo katika sekta binafsi umepungua toka asilimia mwaka na kufikia asilimia 
 mwaka kabla ya kuon gezeka kiasi na kufikia asilimia 
 mwaka na asilimia mwaka 
ilani ya uchaguzi page mikopo chechefu isiyolipika imeongezeka toka asilimia 
 mwaka na kufikia asilimia 
 mwaka na kupungua kidogo na kuwa asilimia 
 mwaka 
ili sekta ya benki iwe imara thamani ya mikopo chechefu inatakiwa iwe chini ya asilimia ya mikopo yote kumekuwa na tatizo la kutokuwa na udhibiti wa idadi ya wateja katika matawi kiasi cha kusababisha msongamano mkubwa kama ule wa magari barabarani katika kuwahudumia wateja wa haraka
wakati mwingine humchukua mtu mpaka masaa matano akiwa katika foleni ya kusbiri kuweka au kuchukua fedha
mashine za atm zilizowekwa katika baadhi ya maeneo hazina ubora na hivyo kuzorotesha ufanisi wa utoaji wa huduma kwa wakati wote
mtandao kibenki umejikita zaidi katika maeneo ya mijini na kuwatelekeza wananchi wengi wa maeneo ya vijijini ikiwa ni pamoja na wakulima kupata huduma za kibenki kwa ukaribu
mathalani benki ya rasilimali tanzania tanzania investment bank tib ambayo ina diris ha la kilimo agriculture window ipo dar es salaam
serikali na watanzania katika sekta binafsi hawamiliki benki kubwa za kibiashara
utendaji wa mabenki haya unaongozwa na makao makuu yao nje ya nchi
athari hizi zimeonekana mara kwa mara wakati wa mtiki siko wa uchumi duniani
mabenki hupunguza kasi ya kutoa mikopo sekta binafsi hata kama tanzania inakuwa haina matatizo kama yale yanayotokea nchi za marekani na ulaya
serikali hushindwa kutumia benki hizi kupunguza athari za mtikisiko wa uchumi duniani
ilani ya uchaguzi page mashine za atm zilizowekwa katika baadhi ya maeneo hazina ubora na hivyo kuzorotesha ufanisi wa utoaji wa huduma kwa wakati wote
dira ya mabadiliko ya cuf sekta ya benki inahitaji kufanyiwa marekebisho ya msingi kuiimarisha ili kurejesha imani ya wananchi kwa benki zilizopo na kujenga mazingira yatakayowahakikishia wawekezaji juu ya uwezo wa mfumo wetu wa benki kukidhi mahitaji yao
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo ili kuhakikisha kuwa mfumo wa kibenki unaimarishwa na kuwe za kutoa mchango mkubwa katika kuinua hali za maisha ya watanzania kuboresha huduma za kibenki nchini serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanyia marekebisho sheria ya benki kuu ili iweze kutumia mamlaka iliyopewa katika mazingira ya uwazi na ithi bati zaidi katika kutekeleza majukumu yake ya ukaguzi na usimamizi
aidha mabadiko hayo yatalenga kuziwezesha benki kuwa huru zaidi katika kuamsha huduma mpya katika utoaji wa mikopo kwa nia ya mikopo hiyo kuwafikia watu wengi zaidi
mfano mzuri wa huduma hizi ni utaratibu unaoruhusu benki kuwekeza katika miradi mbalimbali itakayoona inafaa na kushiriki katika kugawa faida badala ya kutoza riba
pamoja na kuboresha huduma kwa wateja utaandaliwa utaratibu wa kudhibiti ukomo wa idadi ya wateja katika matawi ili kuondokana na msongamano mkubwa katika kuwahudumia wateja na hii itawezesha uanzishwaji wa matawi mengi zaidi yatakayotoa ajira na kuharakisha maendeleo ya taifa ilani ya uchaguzi page mtandao wa kibenki utaenezwa mpaka maeneo ya vijijini ili wananchi wengi wa maeneo ya viji jini ikiwa ni pamoja na wakulima waweze kupata huduma za kibenki kwa ukaribu
juhudi za makusudi zitafanyika kuhakikisha kuwa benki ya uwekezaji tanzania tib inakuwa na divisheni ya kibiashara ili iweze kusaidia ukuaji wa uchumi kwa kutoa huduma za mikop kwa wajasiriliamali wetu walio wengi ambao mitaji yao ya biashara ni midogo na haihimili soko la ushindani wa kibiashara sera ya benki itaangaliwa upya ili kupunguza riba ya mikopo na kuweka uwiano wa haki kati ya riba inayotolewa kwa amana za wateja na riba inayotozwa katika mikopo ya wateja
hii itasaidia wananchi wengi kukopa na kuwa na uwezo wa kulipa bila kuhofia kupoteza amana na dhamana zao
serikali kuendelea kumiliki benki ya wananchi serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaendelea kuimiliki benki ya posta tanzania na kuiwezesha kimtaji ili iweze kupanua mtandao wa huduma zake katika maeneno yote ya nchi yetu na kufanikisha kuwahudumia wananchi wengi zaidi waliowekwa mbali na huduma za benki za kibiashara
kuboresha huduma za kibenki nchin benki ya raslimali tanzania tanzania investment bank ilani ya uchaguzi page tanzania investament bank tib itaongezewa mtaji na kuundiwa menejimenti na bodi mpya ya watu wenye ujuzi na uzoefu na wasio na shutuma za ufisadi na ubadhirifu ili kuijengea uwezo wa kutoa mikopo ya muda mrefu inayolenga uzalishaji na kuanzisha matawi katika kila mkoa na baadae kila wilaya
benki ya kilimo ya tanzania tanzania agricultural development bank serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaiongezea mtaji benki ya kilimo ya tanzania ku iwezesha kuwa na matawi nchi nzima na kuwahudumia wakulima wenye miradi ya kilimo inayoweza kujengewa uwezo na kuongeza tija
masoko ya mitaji na hisa dhana ya masoko ya mitaji na hisa bado ni ngeni kwa watanzania walio wengi
ugeni huu unatokana na histor ia ya nchi yetu kutoka katika sera za ujamaa zilizoshinikizwa kwa watanzania kwa karibu miaka ambazo hazikuwa zinaruhusu kabisa kuwepo kwa aina hii ya masoko
hata baada ya serikali ya awamu ya pili kuzitupilia mbali sera hizo na kuruhusu uchumi wa so ko huria bado taasisi hii haikupata kipaumbele kutokana na ukweli kwamba mazingira halisi ya kiuchumi ya wakati huo hayakuwa yanaruhusu
soko la hisa wakati huo halikuwa na maana yoyote kwa sababu hakukuwa na wanunuzi wala wauzaji
wananchi ambao mara nyi ngi ndio wanunuzi wa hisa katika soko la aina hii walikuwa taabani kwa umasikini na makampuni ukiondoa machache sana ambayo ndio wauzaji yalikuwa katika hali mbaya mno
hali ilivyo sasa katika sekta ya masoko na mitaji ya hisa ilani ya uchaguzi page soko la mitaji na hisa la dar es salaam the dar es salaam stock exchange dse halina uchangamfu wa kutosha na uendeshaji wa shughuli zake ni mdogo sana
ni kweli kuwa moja ya sababu zinazofanya shuguhuli za soko hili kudorora ni ugeni wa dhana hii kwa watanzania
lakini sabab kubwa zaidi ni umasikini wa wananchi
ni vipi utarajie wananchi kujiingiza katika biashara ya kununua na kuuza hisa hali ya kuwa walio wengi hawana hata kipato kinachoweza kukidhi mahitaji yao ya kawaida ya mwezi umasikini wa watanzania umewafanya wali wengi wasiwe na shauku ya kuwekeza katika miradi ambayo matunda yake yatachukua muda mrefu kuonekena na si kwa sababu hawaelewi umuhimu wa kuwekeza katika miradi hiyo
tatizo lao ni kutomudu kusubiri kwa muda mrefu
hii ndiyo sababu michezo ya upatu pa moja na matatizo yake ni maarufu na wananchi huichangamkia sana
katika upatu faida haitarajiwi baada ya kipindi kirefu cha mwaka bali ni katika kipindi cha miezi au hata majuma machache tu
mtu anajua kuwa akiwekeza huko huo ni muda mfupi mno kiasi cha kutoweza kuathiri ulipaji wa karo za wanawe au kodi ya pango kwa mwenye nyumba
hivi sasa dar es salaam stock exchange ina kampuni tu zilizosajiliwa na kuorodheshwa kwenye soko hilo
hatifungani za kampuni corporate bonds sita tu ndizo ziko sokoni hiv sasa hapajakuwepo na nia thabiti au mikakati sahihi mbadala ya kuwasaidia wananchi kuondoa umasikini wao
kipaumbele kilikuwa kiwekwe kwenye aina zingine za masoko ya mitaji ambazo zingeendana na hali halisi iliyopo
masoko ya aina hii ni yale yenye mitaji inayotafuta wa kuitumia kwa kuingia ubia kulelea mawazo mapya ya kibiashara na kuwezesha biashara ambazo tayari ziko sokoni kuongeza kasi ya ukuaji
masoko haya kwa kiingereza yanajulikana kama venture capital markets start up incubators na growth ccelerators
ilani ya uchaguzi page dira ya mabadiliko ya cuf kuimarisha soko la hisa la dar es salaam dse
pamoja na mambo mengine serikali itahamasisha makampuni zaidi yenye sifa kujiorodhesha kwenye soko la hisa
serikali itaruhusu masoko mengine ya mitaji na hisa kufanya azi sambamba na dse ili kuongeza ushindani na kutoa uwanja mpana zaidi wa wanunuzi na wauzaji wa hisa kuchagua
serikali itaruhusu kampuni mpya zinazosajiliwa kujiorodhesha dse kwa utaratibu maalum ili ziweze kuuza hisa zake kukuza mitaji yao serikali itai marisha kanuni zinazoyataka makampuni kuweka mahesabu sahihi na pia itaimarisha huduma za ukaguzi
makampuni na mashirika yote ya serikali yaliyobinafsishwa yatahamasishwa kujiorodhesha kwenye soko hili
kupanua huduma za masoko ya mitaji mbali ya kwamba erikali itaanzisha mifuko mahususi ya mikopo ya masharti nafuu incubator and accelerator funds kwa ajili ya kulea na kuharakisha ukuaji wa shughuli za kiuchumi zinazomilikiwa na wajariamali wazalendo kama ambavyo imekwishaelezwa kwenye sehemu nyingine za ilani hii serikali pia itatoa leseni kwa makampuni binafsi yatakayokuwa na nia ya kufungua mifuko ya aina hii kwa nia ya kuwawezesha wananchi wenye mawazo mapya ya kibiashara lakini wasio na sifa za kukopa katika mabenki kufanikisha malengo yao
huduma za bima dhana ya bima ni kutoa kinga ili kufidia madhara yanayoweza kutokea
mbali ya kwamba nchini tanzania ziko bima za aina nyingi ni aina ilani ya uchaguzi page chache tu zile ambazo zinalazimishwa kwa mujibu wa sheria ndizo ambazo zimeshamiri
bima nyingi muhimu kama vi le bima ya kinga dhidi ya uharibifu kwenye biashara mathalani kutokana na moto bima ya kinga dhidi ya unyang anyi n
k bado haziwavutii wananchi wengi
hali ilivyo sasa katika sekta ya bima nchini kwa muda mrefu mno kumekuwa na usumbufu mkubwa kwa wananc hi wengi ambao walikuwa wakifuatilia malipo yao ya bima nic ambalo lilikuwa ndiyo shirika pekee la bima nchini
wakati mwingine kwa visingizio mbalimbali ilichukua hata zaidi ya mwaka mmoja kabla ya muathirika kufidiwa
hali hii imewafanya wananchi wengi wajenge utamaduni wa kutokuwa na imani na taasisi za bima
hivi sasa soko la bima ni huru na ufanisi umeongezeka kwa kiasi kukubwa
kuna kampuni zilizosajiliwa kufanya biashara ya bima nchini
dira ya mabadiliko ya cuf umarishwaji wa shirika la bima la taifa nic shirika la bima la taifa litaendelea kuimarishwa kwa kuongezewa mtaji ili pamoja na mambo mengine lifanye shughuli zake kwa ufanisi na liweze kuhimili ushindani na makampuni binafsi ya bima na hatimaye liweze kuuza hisa zake katika soko la his a
uimarishaji wa ushindani katika sekta ya bima serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahimiza mamlaka ya usimamizi wa shughuli za bima tanzania tira kusimamia vizuri sekta ya bima ili kuimarisha ushindani na kupanua orodha ya huduma zinazotolewa
aidha serikali itaihimiza mamlaka ya usimamizi wa bima na makampuni ya bima kutoa elimu ya kina kwa wananchi kuhusu huduma zao ili zieleweke na wananchi wengi zaidi waweze kushiriki
ilani ya uchaguzi page 
hifadhi ya jamii nchini tanzania kwa sasa kuna mifuko miwili ya hifadhi ya jamii
mfuko wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma psssf ambao wanachama wake wengi ni watumishi wa sekta ya umma na mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii nssf ambao kila mfanyakazi kwenye sekta binafsi rasmi ni lazima kisheria awe mwananchama
mb ali ya nia nzuri ya kuwepo kwa mifuko hii uendeshaji wake umekuwa na manufaa kidogo kwa wanachama wake na badala yake serikali imekuwa ikitumia fedha za wanachama kujinufaisha
sheria inayowazuia wanachama walioacha au kuachishwa kazi kabla ya kufikia umr wa kustaafu kuchukua fedha zao mpaka wafikie umri wa kisheria kuweza kustaafu ina nia ya kuiwezesha serikali kupitia mifuko hiyo kujikopesha fedha za wanachama hao
hali ilivyo sasa katika sekta ya hifadhi ya jamii kwa muda mrefu sasa mifuko hii imekuw ikiwekeza fedha za wanachama wake kwenye vitega uchumi mbalimbali lakini faida itokanayo na vitega uchumi hivi haigawiwi kwa wanachama
mifuko hii imekuwa ikikopesha fedha za wanachama kwa watu ambao siyo wanachama
serikali inadaiwa mabilioni na mifuko hii kwa kuchelewa kulipa michango ya watumishi wa umma
mifuko hii imekuwa ikihodhi fedha za wanachama zinazotokana na michango ya mwajiri pale inapotokea mfanyakazi kufukuzwa kazi
aidha kumekuwa na usumbufu mkubwa kwa wanachama wanaotaka kuchukua michan go yao baada ya kuacha ajira zao
sera ya kukata kodi mafao ya wafanyakazi wanaostaafu au kuacha na kuachishwa kazi haina mantiki hata kidogo ikizingatiwa kuwa muathirika anahitaji sana mafao haya kama ilani ya uchaguzi page mtaji wa kujianzishia shughuli nyingine za kujiendeshe maisha yake na mafao haya ni sehemu ya mapato ambayo tayari yalishakatwa kodi
sera hizi mbovu za huduma ya hifadhi ya jamii huwalenga zaidi watumishi walio katika sekta rasmi na kuwatelekeza kabisa wananchi wengi walio katika sekta isiyo rasmi hususan wakulima wafugaji na wavuvi
dira ya mabadiliko ya cuf kuifanya mifuko hii iwajibike zaidi kwa wanachama serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo ili kuboresha hifadhi ya jamii na kuofanya iwe na maana kwa walengwa kulipa ma deni yanayodaiwa na mifuko ya hifadhi ya jamii
serikali italipa madeni inayodaiwa na mifuko ya hifadhi ya jamii bila kuchelewa ili kuiimarisha na kuifanya iwe na program zinazolenga kuwanufaisha zaidi wanachama wake
mgawanyo wa faida inayotokana na viteg uchumi
mifuko hii itawajibika kugawa robo tatu ya faida yote inayotokana na vitega uchumi vilivyotokana na kuwekeza fedha za wanchama kwa wanachama wa mifuko hiyo
malipo kwa wanachama wanaoacha ajira zao
malipo yao yatakamilishwa katika kipindi cha iezi mitatu na mwanachama atakuwa na haki ya kuchagua utaratibu wa malipo anaoutaka
sheria itarekebishwa ili mwanachama awe na haki ya kuchukua fedha zake zote kwa mkupuo mmoja iwapo huo ndio utakuwa uamuzi wake
kusitisha utaratibu wa kujimilikisha ichango ya waajiri
utaratibu huu utasisitishwa mara moja na michango ya mwajiri ilani ya uchaguzi page atakabidhiwa mfanyakazi aliyefukuzwa kazi sambamba na michango yake
kusitisha utaratibu wa kukata kodi kwenye mafao ya wanayakazi
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf tafuta mara moja utaratibu wa kukata kodi kwenye mafao ya wafanyakazi wanaostaafu au kuacha kazi ili kutoa fursa kwa wahusika kujianzishia shughuli za kuendeshea maisha yao wakiwa na uwezo mzuri zaidi
kuasisi sera ya taifa ya hifadhi ya jamii
serikali umoja wa kitaifa chini ya cuf itaasisi sera ya taifa ya hifadhi ya jamii ili huduma hii iweze kuwanufaisha wananchi walio wengi ikiwa ni pamoja na wale wanaofanya shughuli zao katika sekta isiyo rasmi
matumizi ya bandari ni nchi chache duniani zenye ji ografia nzuri kama tanzania lakini hazitumii jiografia husika kama nyenzo ya kujinufaisha kiuchumi
tanzania ina ufukwe wa bahari upatao kilometa na ndani yake kuna bandari za tanga dar es salaam mtwara na zanzibar kwa upande wa mashariki
upande wa kaskazini kaskazini magharibi na kusini magharibi inapakana na mataifa ya uganda rwanda burundi congo zambia na malawi
haya yote ni mataifa ambayo hayakujaaliwa milango ya bahari hivyo ni tegemezi kwa mataifa ya jirani ya tanzania kenya na msumb iji kwa ajili ya usafirishaji wa bidhaa zao
miongoni mwa nchi hizi tatu yaani tanzania kenya na msumbiji tanzania ina nafasi ya kipekee kabisa
tofauti na kenya ambayo nchi pekee inazopakana nazo zisizokuwa na bandari ni uganda na sudan ya kusini au tofauti na msumbuji ambayo nchi pekee inazopakana nazo zisizokuwa na bandari ni swaziland zimbabwe na malawi tanzania kama ambavyo tumekwishaona inapakana na ilani ya uchaguzi page mataifa sita yasiyo na bandari
hii ina maana kwamba bandari zetu za tanga dar es salaam na twara ni maeneo yaliyotakiwa kuwa na harakati nyingi za usafirishaji wa bidhaa zinazoingia na kutoka katika nchi hizi za jirani
kwa kifupi bandari hizi zilitakiwa kuwa ni chanzo kikubwa sana cha ajira na mapato ya nchi
hali ilivyo sasa katika sekta ya ba ndari nchini huduma mbovu bandarini na mtandao mbovu wa njia za reli na barabara ni mambo ambayo yemesababisha nchi jirani zisizo na bandari kutopendelea kuendelea kutumia bandari zetu kwa kiasi kikubwa
kwa mfano malawi na zambia ziko karibu zaidi na bandari ya mtwara kuliko zilivyo karibu na bandari ya dar es salaam
hata hivyo zinapoamua kusafirisha bidhaa zake kupitia tanzania zinalazimika kutumia bandari ya dar es salaam kwa sababu mawasilino ya barabara na reli ni rahisi zaidi
hali kadhalika uganda iko karibu zaidi na bandari ya tanga kuliko ilivyo karibu na bandari ya dar es salaam lakini ni rahisi zaidi kwa njia hiyo
wizi na uzembe ni mambo ambayo yanawafanya wafanyabishara wengi wa nchi jirani kupendelea bandari za nchi nyingine kuliko zile za wetu
mathalani zambia ilishawahi kutamka wazi kuwa pamoja na umbali kati ya zambia na afrika kusini na uhusiano wa karibu kati yake na tanzania iko radhi ianze kutumia bandari za afrika kusini kusafirishia bidhaa zake kwa sababu mosi itakuwa na uhak ikia wa usalama wa bidhaa hizo na pili upotevu wa muda utakuwa mdogo
hali kadhalika kwa sababu hizo hizo sehemu kubwa ya bidhaa za uganda na rwanda hupitia katika bandari ya mombasa nchini kenya
kuna urasimu mkubwa katika kutoa makontena bandarini
inaweza kumchukua mfanyabiashara wiki au miezi kadhaa ilani ya uchaguzi page kufanikiwa kupata mizigo yake kutoka bandari za tanzania
huu ni uzembe mkubwa na unawafanya wafanyabiashara wengi wazikimbie bandari zetu
dira ya mabadiliko ya cuf ni wazi kabisa kuwa kungekuwapo na njia za reli zinazounganisha bandani ya mtwara na mbamba bay kwenye ziwa nyasa na miji ya arusha na mwanza kwenye ziwa victoria na hali ya ufanisi ikaongezwa katika utendaji wa bandari zetu bila shaka bandari za mtwara na tanga zingekuwa ni bandari chaguo la kwanza kwa nchi za malawi na uganda
hali hii ingepunguza msongamano kwenye bandari ya dar es salaam na kutoa nafasi kwa bandari hii kutoa huduma bora zaidi kwa nchi za zambia congo burundi na rwanda
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua za makusudi kabisa kuhakikisha kuwa bandari zetu zinakuwa ni chanzo kikubwa cha mapato ya nchi na ajira
hatua hizi ni pamoja na kuongeza ufanisi na tija kwenye utendaji wa bandari zetu ubinafsishaji wa baadhi ya shughuli za bandari utaendelezwa il kuvutia teknolojia mpya mitaji utaalamu na ufanisi hususan katika usalama wa bidhaa za wateja
kutakuwa na utaratibu wa makusudi wa kujifunza kutoka kwa wenzetu waliopata mafanikio makubwa kwenye matumizi ya bandari zao
mradi wa bandari ya bagamoyo eneo lake la uwekezaji utapitiwa upya na kurekebisha kasoro zilizopo ili utekelezwe
kuzifanya bandari zetu ziwe ni chaguo la kwanza ilani ya uchaguzi page ili kuzifanya bandari zetu kuwa ni chaguo la kwanza kwa wasafirishaji wa mizigo wa nchi jirani pamoja na kuongeza ufani si katika utendaji tunahitaji pia kuangalia suala la gharama kwa wasafirishaji hao
kama ambavyo tayari imeshaelezwa kuna wasafirishaji ambao wangevutiwa zaidi na matumizi ya bandari za tanga na mtwara iwapo kungekuwa na usafirishaji mzuri wa reli kuanzia kwenye bandari hizo
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua za dharura kabisa kutafuta wawekezaji watakaowekeza katika ujenzi wa njia hizo za reli
serikali itahakikisha kuwa panakuwa na kampuni za uhakika za kupakua na kupakia mizigo itazisimamia ipasavyo ili kuondoa msongamano bandarini na kufanya mhusika kupokea mzigo wake kwa siku chache baada ya mzigo kuwasili bandarini
kampuni ambayo itashindwa kufanya kazi hii kwa haraka na kwa ufanisi itaondolewa mara moja na kazi kupewa kamp uni nyingine
mapato ya kodi kulipa kodi ni wajibu wa kila mwananchi mwenye uwezo wa kiuchumi kufanya hivyo
hata hivyo mazingira ya ulipaji kodi yanatakiwa yaandaliwe vizuri kiasi kwamba wajibu huu ugeuke kuwa ni utamaduni uliokumbatiwa na wananchi na siy jambo la kuchukiza
iwapo utamaduni wa namna hii utajengwa ni dhahiri kabisa kuwa mapato ya serikali yatokanayo na kodi yatakuwa ni makubwa na ya kuridhisha
kwa bahati mbaya sana mazingira yaliyoko nchini kwetu katika masuala ya kodi yamekuwa ni kizingi ti dhidi ya kukua kwa utamaduni huu
hali hii imesababisha kuwe na udhaifu mkubwa katika uksanyaji wa kodi
hali ilivyo sasa katika eneo la mapato ya kodi ilani ya uchaguzi page viwango vya kodi vimepelekea kujengeka kwa hisia kuwa ni vikubwa mno kiasi cha kutishia uhai wa biash ara au maendeleo ya mlipa kodi
hisia za matumizi mabaya na ufisadi wa fedha za walipa kodi unaofanywa na serikali umewafanya walipa kodi wengi kuwa na imani kuwa kodi inayokusanywa haitumiki kwa maslahi ya taifa
hivi sasa kuna utaratibu wa kutoza kodi am bao unawapendelea walipa kodi wakubwa kwa kuwapa misamaha holela na kuwakandamiza walipa kodi wadogo
mamlaka ya mapato tanzania tra imekuwa ikitumiwa na serikali ya ccm kuwatisha walipa kodi na hususani wafanyabiashara wakubwa ili kuiunga mkono ccm yule ambaye hafanyi hivyo hutozwa kodi kubwa kuliko uhalisia au kufilisiwa kwa mlango wa nyuma
kumekuwa na tozo za kodi zinazojirudia duplication of taxes kwa bidhaa au huduma ileile jambo ambalo linawaumiza walaji na kuwakatisha tama wafanyabiashara
dira ya mabadiliko ya cuf katika uchaguzi mkuu wa mwaka cuf chama cha wananchi kilifanya kampeni kubwa dhidi ya mwenendo mzima wa ukusanyaji kodi nchini
kutokana na juhudi hizi kumekuwa na mafanikio kiasi fulani
mafanikio haya ni pamoja na kuond olewa kwa utaratibu uliokuwepo uliokuwa unamshinikiza mlipa kodi kulipa sehemu ya kodi inayotarajiwa provisional taxes kabla ya kuanza kwa shughuli yenyewe inayotakiwa itozwe kodi na kufutwa kwa kilichokuwa kinaitwa kodi ya maendeleo
hata hivyo bado ku nahitajika marekebisho makubwa katika mfumo wa kodi na jinsi inavyotumiwa ili kuwajengea watanzania utamaduni wa kuridhia kulipa kodi
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf ilani ya uchaguzi page inakusudia kuchukua hatua zifuatazo ili kufanya mabadiliko ya kweli kwenye mfum wa kodi kwa ajili ya kuleta manufaa yanayotarajiwa na wananchi kodi za serikali kuu kuangalia upya viwango vya kodi serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itavipitia upya viwango vyote vya kodi zinazotozwa na serikali kuu kwa nia ya kuvirekebisha vis iwe ni kero kwa walipa kodi
viwango vya kodi vinavyohusu vifaa vya elimu vifaa vya afya pembejeo za kilimo maji nishati ujenzi wa makazi binafsi na mawasiliano ikiwa ni pamoja na reli na barabara vitapewa upendeleo maalum kwa kipindi cha miaka kumi li kukuza uwekezaji katika maeneo hayo
utaratibu wa kodi ya mapato kwa kampuni mpya wafanyabiashara wapya hufanya kazi kwa miezi mitatu tu kabla ya kuanza kulipa kodi
huu ni muda mfupi mno kwa biashara kuanza kuonyesha mwelekeo
pamoja na mambo mengine serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaondoa utaratibu huu na badala yake wafanyabiashara wapya waliosajiliwa kama kampuni watawajibika kulipa kodi ya mapato katika faida halisi watakayopata baada ya kipindi kimoja cha biashara mwaka mmoja kumalizi ka
misamaha ya kodi hakutakuwa na misamaha ya kodi
iwapo itatokea kuwa kwa sababu maalum za kimkakati kuna umuhimu wa kutoa msamaha wa kodi fulani basi serikali italiomba bunge kuidhinisha msamaha huo baada ya kuhakikisha kuwa msamaha huo wa kodi utaong eza tija katika uchumi wa nchi
ilani ya uchaguzi page marekebisho kwenye kodi za mauzo na vat
kodi ya ongezeko la thamani vat itashushwa kutoka asilimia kumi na nane ya sasa hadi asilimia kumi na tano 
hata hivyo wigo wa wafanyabiashara wanaostahili kujiorodhesha kwa ajili ya kodi hii utapanuliwa na kuwaingiza wafanyabiashara wote ambao mauzo yao kwa mwaka hayapungui shilingi milioni 
hata hivyo utaratibu wa ushuru wa stampu kwa wale wafanyabiashara wasio na sifa ya kujiorodhesha kwa ajili ya vat utatumika
ushuru wa barabara mianya ya kukwepa ushuru wa barabara unaotozwa katika mafuta ya petrol na dizeli itachunguzwa na kuondolewa
matumizi ya kodi maalum hivi sasa kuna kodi kadhaa ambazo hutozwa maalum kwa ajili ya kuimarisha eneo fulani la huduma mathalani ushuru wa barabara
hata hivyo matumizi ya kodi hizi yamekuwa hayaeleweki vema na mara nyingi kisingizio kinachotolewa ni kwamba zimechotwa kugharamia masuala fulani nje ya yale yaliyokusudiwa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itapitisha sheria in ayozuia matumizi ya kodi hizi nje ya makusudio ya awali na iwapo kutakuwa na dharura yoyote inayohitaji sehemu ya kodi hizi kutumika nje ya makusudio yake itabidi kwanza serikali iombe idhini ya bunge
kodi katika mafao ya wastaafu serikali ya umoja wa itaifa chini ya cuf itafuta kodi yoyote inayotozwa kwenye mafao ya wafanyakazi wanaostaafu au kupunguzwa makazini kwasababu yoyote ile
ufutaji wa misamaha holela ya kodi kurahisisha ukusanyaji wa kodi na kukusanya kodi stahiki toka sekta ya madini kutao ngeza ukusanyaji wa pato la taifa kama mapato ya serikali
kodi za serikali za mitaa ilani ya uchaguzi page kutenganisha vyanzo vya kodi ni muhimu sana vyanzo vya kodi za serikali kuu na zile za serikali za mitaa vikatenganishwa ili kuondoa uwezekano wa kuwatoza wananchi kodi ya aina moja mara mbili
serikali za mitaa zitatakiwa kuangalia upya kodi zinazotoza na pale ambapo itabainika kodi fulani inayotozwa tayari inatozwa na serikali kuu japo kwa jina tofauti kodi hiyo itafutwa
kodi na ada za mazao
ilikuongeza motisha kwa wak ulima kodi na ada za mazao zitafutwa katika ngazi ya mkulima
marekebisho ya sheria yatafanyika ili kuziwezesha ngazi za kata kusimamia maendeleo ya maeneo yao kwa kurejeshewa nusu ya mapato yanayotokana na kata husika
mapato yanayorejeshwa yatatumiwa na kata katika kupanga na kusimamia miradi ya maendeleo ndani ya kata
mtandao wa mawasilino moja ya mambo yanayochangia kuongezeka haraka kwa maendeleo katika nchi ni mtandao mzuri wa mawasiliano
barabara reli usafiri wa majini pale unapowezekana usafiri wa anga simu fax na hivi sasa intaneti vimethibiti kuwa ni nyenzo muhimu za maendeleo
kuwepo kwa njia za uhakika za usafiri ndani ya nchi kunarahisisha sana usafirishaji wa idadi kubwa ya watu na kiasi kikubwa cha bidhaa toka pande moja ya nchi hadi yingine
hali hii mbali ya kuokoa muda pia ina mchango mkubwa katika kushusha gharama za kibiashara na hatimaye bei ya bidhaa
hali kadhalika inasaidia sana kukuza maingiliano ya watu kwenye jamii na hivyo kufanya watu wa upande mmoja kujifunza kutoka kwa watu wa upande mwingine
kwa kifupi mtandao mzuri wa mawasiliano unaongeza tija kwa kwango cha juu iwe ni kwa mtu mmoja mmoja na taifa kwa ujumla
aidha kuwepo kwa mawasiliano mepesi ya ilani ya uchaguzi page mbali simu mail internet na fax kumeongeza uhakika wa miamala na kupunguza muda wa kuikamilisha
hali hii inapunguza gharama za kufanya biashara na kuwezeshwa faida kubwa zaidi kuzalishwa
reli na barabara mtazamo wa cuf juu ya usafiri wa reli na barabara nchini tanzania ina tatizo kubwa la mawasiliano ya ardhini kwa maana ya usafiri na usafirishaji
sehemu kubwa ya mtandao wa barabara uko katika hali mbaya kabisa
kielelezo cha ubovu wa barabara zetu si kigeni kabisa kwa wakazi wa miji yetu
barabara takribani zote alizoziacha mkoloni zikiwa na lami hivi sasa ni vumb na makorongo matupu
pamoja na tuhuma za uongozi mbaya unaosimamia mamlaka za reli zilizoko nchini mtandao wa reli uliopo mbali ya kwamba ni chakavu pia hauko kimkakati
tanzania ina njia kuu za reli tatu
kuna reli ya kati inayoanzia dar es salaam had kigoma na ambayo ina tawi linaloanzia tabora hadi mwanza
kuna reli ya tanga inayoanzia tanga hadi moshi na arusha na pia kuwa na matawi moja linaloanzia korogwe hadi dar es salaam na jingine linaloanzia kahe mkoani kilimanjaro hadi taveta mpakani mw kenya na tanzania
reli ya tatu ni ile ya tazara inayoanzia dar es salaam hadi tunduma mpakani mwa tanzania na zambia
reli za tanga na ile ya kati zilijengwa na wakoloni wa kijerumani kati ya mwaka na 
baadaye wakoloni wa kiingereza waliongeza matawi katika reli hizo yanayounganisha miji tuliyoitaja
wajerumani walipozijenga reli hizi kusudio lao kubwa lilikuwa kurahisisha usafirishaji wa mazao hasa katani kahawa na pamba kufika kwenye bandari za tanga na dar es salaam
wakoloni wa kiingerez hali kadhalika nao walizitumia reli hizi kikamilifu kwa malengo hayohayo
kudidimia kwa kilimo cha mazao ya biashara baada ya uhuru na kuwepo kwa barabara nzuri inayoiunganisha mikao ya arusha ilani ya uchaguzi page kilimanjaro tanga na dar es salaam kumepunguza kwa kiasi ki kubwa umashuhuri wa reli ya tanga
ili kuurejesha umaarufu wake inabidi juhidi zifanyike kuongeza wingi wa mizigo inayohitaji kufikishwa bandarini tanga
ni dhahiri kabisa kuwa kuhuishwa kwa shughuli za kilimo cha kibiashara katika mikoa ya arusha kilima njaro na tanga yenyewe kutatoa mchango mkubwa katika kufanikisha hili
lakini kuenda mchango mkubwa zaidi ukatokana na kufanikisha juhudi za kuhakikisha kuwa bidhaa za uganda na pengine rwanda zinasafirishwa kupitia reli hii kwenda na kutokea bandarini tanga
hata hivyo ili suala hili lifanikiwe itabidi kwanza lijengwe tawi la reli litakaloiunganisha miji ya arusha na mwanza
hadi hivi karibuni umuhimu wa reli ya kati ulikuwa ni wa kipekee kabisa ikizingatiwa kuwa hakukuwa na mtandao wa barabara nzuri uliokuwa unaunganisha mikoa ya dar es salaam na ile ya kanda ya ziwa
reli ya kati ndiyo iliyokuwa inatoa usafiri pekee wa uhakika uliokuwa unategemewa na sehemu kubwa ya wananchi wa kanda ya ziwa
katika miaka ya hivi karibuni umuhimu wa reli hii umepungua kufuatia kukamilika kwa barabara ya lami inayotokea dodoma hadi mwanza na ujenzi wa daraja katika mto malagarasi ambao umewezesha usafiri wa barabara kwenda mkoa wa kigoma
reli ya tazara ilijengwa kwa msaada kutoka china kwa ushirikiano kati ya tanzania na zambia kati ya mwaka na 
reli hii ilijenggwa kwa kuzingatia zaidi hali ya kisiasa iliyokuwepo kusini mwa afrika katika miaka ya sabini kuliko mahitaji ya kiuchumi ya watanzania
ujenzi wa reli hii ulizingatia zaidi kuisaidia zambia kufikisha bidhaa zake na hasa hasa madini ya shaba katika bandari ya dar es salaam baada ya njia za kusini kupitia zimbabwe hadi beira nchini msumbiji au zimbabwe hadi afrika kusini kuwa hazipitiki kutokana na vita vya ukombozi
reli hii haikuzingatia ukweli kuw kuna ilani ya uchaguzi page siku vita vya ukombozi vingemalizika na zambia ianze kuvutika tena kutumia njia za kusini kwa usafirishaji wa bidhaa zake
bila shaka wangelizingatia hili wangehakikisha kuwa reli inajengwa kufuata maeneo yote yenye wingi wa watu tofauti na ilivyo sasa ili ikitokea kuwa usafirishaji wa bidhaa za zambia unadorora reli hii inaendelea kuwa huduma muhimu kibiashara na kimawasiliano kati ya maeneo hayo
hivi sasa reli hii inakabiliwa na tishio la zambia kukimbilia nchi za kusini mwa afrika kwa usafiri shaji wa bidhaa zake
migogoro ya mara kwa maraya kiuendeshaji inayolikumba shirika la tazara ni kioo cha hali hii
ni wazi kabisa kuwa zanahitajika juhudi kabiashara kuiokoa reli hii kabla haijafikwa na kile kilichovifika viwanda vyetu
ujenzi wa matawi ati ya tunduma na rukwa mbeya na mpaka wa malawi kuunganisha na songea tunduru hadi bandarini mtwara kutatoa uhai mkubwa sana siyo kwa tazara tu bali pia kwa bandari ya mtwara na shughuli za kiuchumi kwa ujumla kwa eneo lote la kusini
hali ilivyo sasa katika sekta ya mawasiliano ya reli na barabara rushwa ubadhirifu na kutojali ndani ya serikali vimetoa mchango mkubwa katika kusababisha hali mbaya katika sekta ya mawasiliano ya ardhini kama tunavyoshudia hivi sasa
bado serikali imeshindwa kuona kuwa atumizi ya vivuko katika maeneo ambayo hayana madaraja katika barabara kuu na barabara zinazounganisha mikoa kwa malengo ya muda mrefu yana gharama kubwa zaidi kuliko kujenga madaraja katika maeneo hayo
pamoja na hatua za serikali ya awamu ya tano kuikar abati reli ya tanga kufa kwa kilimo cha kibiashara katika mikoa ya tanga kilimanjaro na arusha na kutokuwa na nia thabiti ya kupanua fursa za kibiashara na nchi ya uganda kunabaki kuwa ni tishio kubwa kwa reli hiyo
serikali haiwezi kuendelea kubeba ha sara ya ilani ya uchaguzi page kuendesha reli hiyo bila kuwepo kwa mizigo ya kutosha kwa ajili ya kuifanya ijiendeshe kibiashara
ubinafsishaji usio makini wa uendeshaji wa shirika la reli umeliongezea matatizo na kudidimiza ufanisi wa shirika hilo na kuathri kwa kiasi kikubwa uhudi za wananchi za kujikwamua kiuchumi
kuna malalamiko yanayohusu huduma mbovu katika mabehewa ikiwa ni pamoja na kujaa wadudu kama kunguni mende panya na uchafu wa kila aina
katika kipindi cha miaka ishirini iliyopita serikali ya ccm imeingia katik mashindano na cuf kuhusu kuweka mtandao wa barabara nchini baada ya dhamira ya cuf juu ya suala hili kuwa wazi kupitia ilani zilizopita
hata hivyo kama ilivyo kawaida ya jambo lolote ambalo halifanyiki kwa dhati kuna ushahidi kuwa barabara takribani zo te zinazojengwa chini ya miradi hii zina ubora ambao uko chini ya viwango vinavyotakiwa
dira ya mabadiliko ya cuf serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha mawasiliano ya barabara na reli kuwa ni miongoni mwa mambo yanayoendelea kupewa umuhim wa kipekee
ili kufanikisha hili serikali itatenga fedha za kutosha kukarabati na kujenga barabara na reli mpya
mkakati wa cuf kuboresha usafiri wa reli serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itakaribisha wawekezaji wa kibiashara kwenye ujenzi wa mat awi ya reli ambayo umuhimu wake tayari tumekwisha ueleza hapo juu
kwa sababu reli ni raslimali ya kistrategia serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf haitalibinafsisha shirika la reli isipokuwa litapatiwa menejimenti makini na bodi imara yenye uhuru wa ilani ya uchaguzi page maamuzi na kufanya kazi zake kitaalamu zaidi na kwa kuzingatia maslahi ya taifa
menejimenti itapewa mikataba yenye viwango vinavyopimika performance management contracts
pamoja na mambo mengine menejimenti itakuwa na wajibu wa kuhakikisha inaboresha uduma za usafiri wa reli
uboreshaji utapimwa kwa i
kuwa na vifaa vya kisasa vya utendaji kazi ikiwa ni pamoja na mabehewa ya abiria na mizigo yenye viwango na hadhi ya kimataifa ili kuweza kulinda usalama na afya za abiria na mizigo na ii
kuwa na ratiba uhakika ya usafiri na usafirishaji na kuwajibika kikamilifu ikiwa ni pamoja na kulipa fidia pale itakapozembea kutekeleza wajibu wake kwa wateja
mkakati wa cuf kuboresha barabara nchini serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa ushu ru wote wa barabara unaelekezwa kwenye ujenzi wa barabara mpya na kurekebisha zile zilizoharibika huku asilimia ya fedha za ushuru wa barabara zikielekezwa kwenye ujenzi wa barabara za vijijini
aidha wawekezaji kwenye sekta ya barabara kwa ajili ya ujenzi wa barabara zitakazolipiwa ushuru yaani toll roads watatafutwa ili pamoja na matumizi ya kodi ya serikali na misaada tunayoweza kupata kutoka nchi mbalimbali marafiki kasi ya kuboresha usafiri wa barabara nchini kote iwe ya kuridhisha
katika kip indi cha miaka mitano serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa maeneo yote ambayo hivi sasa yanatumia vivuko katika barabara kuu na mabarabara ilani ya uchaguzi page zinazounganisha mikoa yatakuwa na madaraja ya uhakika na utumiaji wa vivuko kusitishwa
kabla ya kufikia malengo haya uvushaji katika vivuko vyote utakuwa bila malipo
pamoja na kukarabati barabara zilizopo serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itajenga kilomita za barabara kuu mpya za lami kila mwaka katika kipindi cha miaka mitano
sekta ya miundo mbinu na hasa ujenzi wa barabara imekuwa ikilalamikiwa juu ya uwepo wa ubadhirifu na ufisadi kutokana na makandarasi kujiingiza au kulazimishwa kushiriki utoaji wa rushwa na kuathiri ubora wa viwango vya barabara zinazojengwa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua maalumu za kudhibiti suala hili kwa kuzingatia na kuiboresha sheria ya manunuzi ya umma na kuhakikisha kuwepo kwa utaratibu makini wa kuingia katika mikataba ya ujenzi
sanjari na kuthamini makandarasi wazalendo su ala la kuharakisha ujenzi wa miundo mbinu ili kukuza uchumi wa taifa ni jambo linalohitaji kupewa msukumo wa kipekee
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha miradi mikubwa ya ujenzi inapewa makampuni yenye uwezo mkubwa kifedha kiutendaji vifaa vya kutosha na vya kisasa uzoefu na utaalamu wa hali ya juu
makampuni haya yatepewa kazi hizo na kuwekewa utaratibu wa kuwashirikisha wazalendo sub contracts katika kutekeleza kazi za mradi husika
lengo hapa ni kuondokana na ucheleweshwaji wa miradi ya barabara kutokana na mapungufu ya kiutendaji na kiufundi jambo ambalo aghalabu hupelekea wakandarasi kufanya kazi kwa kulipua na wakati mwingine kusababisha gharama za mradi kuongezeka
ilani ya uchaguzi page 
usafiri wa majini ukiondoa hali ilivyo sasa kati ya dar es salaam na zanzibar ambako wawekezaji kadhaa wanaendesha safari za maboti yaendayo kasi hali katika meneo mengine yanayohitaji usafiri wa majini siyo ya kuridhisha
usafiri wa baharini kati ya dar es salaam na mikoa ya kusini na kati ya dar es salaam na kisiwa maarufu cha mafia umedidimia kabisa
usafiri katika maziwa makuu kwa sehemu kubwa unategemea meli chakavu za kizamani ambazo mbali ya kuhatarisha usalama wa abiria kutokana na uchakavu unaozikabili zinashindwa kuwa na ratiba za uhakika
kwa nyaka ti tofauti tumeshuhudia maafa ya watu wengi yakitokea na bado hatujaweza kuitumia vizuri fursa hii ya kuwa na bahari na maziwa makuu
juhudi za watu mbalimbali kuwekeza katika usafiri wa majini katika maeneo ambayo hivi sasa yana tatizo kubwa la usafiri hu zimekuwa zikikwama kutokana na sababu zisizokubalika zinazonasibishwa na ubinafsi na ufisadi
mkakati wa cuf kuboresha usafiri wa majini serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya juhudi kubwa kupata wawekezaji watakaowekeza katika maeneo yote am bayo hivi sasa yanahitaji usafiri wa majini
kwa sababu huduma hizi hazipo kabisa katika maeneo mengi serikali itaweka msamaha wa kodi wa miaka mitano mfululizo kwa watakaokubali kutoa huduma ya usafirishaji katika sehemu zote ambazo zimekuwa hazina usafir wa majini kwa muda mrefu
serikali itafanya kila liwezekenalo bila kuathiri maslahi ya taifa kuwasaidia wawekezaji hao kufanikisha utoaji wa huduma hii muhimu
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaasisi mpango wa kuanzisha bandari nyingi ndogo nd ogo katika miji na vijiji vikubwa vilivyoko katika mwambao wa bahari na maziwa makuu ili ilani ya uchaguzi page kusogeza karibu zaidi huduma ya usafiri na usafirishaji wa majini kwa wananchi
usafiri wa anga usafiri wa anga siyo maarufu sana kwa watanzania walio wengi kwani wan anchi wengi hawana uwezo wa kumudu gharama kubwa zinazoambatana na usafiri huo
pili kuna mikoa michache tu ambayo ina viwanja vya ndege vinavyoweza kuhudumia ndege kwa muda wote
mikoa minigne haina viwanja vya ndege kabisa au vilivyopo ni vya msimu
uko sefu wa viwanja vya ndege katika maeneo mengi ya nchi vyenye uwezo wa kuhudumia ndege muda wote kumesababisha wawekezaji wengi wasivutiwe kuwekeza katika aina hii ya usafiri
mkakati wa cuf kuboresha usafiri wa anga serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cu itakaribisha wawekezaji kuwekeza zaidi katika sekta ya usafiri wa anga na hasa yale makampuni ya nje ambayo yana uzoefu mkubwa katika kutoa huduma za haraka kati ya mji na mji shuttle services
kwa kawaida makampuni haya yanatoa huduma ya usafiri wa nga kwa gharama nafuu sana kiasi kwamba huduma zao zinavuta watu wa aina zote wakiwemo na wananchi wenye kipato cha chini
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa walau kila mkoa nchini unakuwa na kiwanja kimoja cha ndege kinachoweza ku hudumia ndege muda wote bila kujali majira ya mwaka na pia kila kanda inakuwa na kiwanja cha ndege kikubwa kimoja kinachoweza kuhudumia ndege zenye ukubwa unaohitaji viwanja vikubwa
viwanja hivi vya kikanda vitasaidia pia kuleta mashirika ya ndege ya kima taifa ambayo yatafanya biashara ya ilani ya uchaguzi page kubeba mizigo na abiria kutokamaeneo mbalimbali ya nchi yetu kwenda nchi za nje
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafuatilia kwa umakini gharama za usafirishaji wa anga na hasa bei za mafuta ya ndege kwa nia ya kuangalia jinsi ya kuzifanyia marekebisho yenye lengo la kushusha gharama za uendeshaji na kuleta unafuu kwa abiria
huduma za simu nukushi fax posta na mtandao internet teknolojia ya habari na mawasiliano tehama ni moja ya miundo mbinu muhimu kati ka mkakati wa kukuza uchumi katika karne ya 
teknolojia hii imepunguza sana gharama za mawasiliano na inaongeza tija katika uzalishaji na utoaji huduma katika sekta zote
matumizi ya mtandao wa kompyuta kupitia internet yameleta mapinduzi katika sekta ya elimu huduma za afya na burudani za aina mbalimbali
teknolojia ya simu za mkononi imeongeza utumiaji wa huduma za simu
hata hivyo hapa kuna tatizo la bei kubwa mno zinazotozwa na makampuni ya simu kwa wateja
pamoja na gharama za mawasiliano ya simu uwa juu bado watanzania walio wengi wanatumia muda mwingi kuwasiliana kwa njia hiyo na hivyo kuwapunguzia uwezo wa kutumia fedha zao katika maeneo mengine
hali ilivyo sasa katika sekta ya mawasiliano ya simu fax posta na intaneti mtazamo wa kuona kuwa huduma za mawasiliano ni anasa tu unasababisha mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tcra usijali sana malalamiko ya wateja kuhusu gharama kubwa na huduma mbovu za mawasiliano kutoka katika makampuni yanayoendesha biashara hiyo
ilani ya uchaguzi page mfumo wa siasa za ujamaa ilizotufungia katika kijichumba kisicho na madirisha ya kuona mambo ya maana na maendeleo yanayofanyika katika maeneo mengine ya dunia ni jamabo lililotuchelewesha sana watanzania katika sekta ya mawasiliano
kampuni ya simu tanzania ttcl hadi leo inaen deshwa zaidi kisiasa kuliko kitaalamu pamoja na kwamba kampuni hii ilikuwa ni moja ya makampuni machache sana ya umma nchini yaliyokuwa yanajiendesha kwa faida
wakati menejiment ya ttcl inabinafsishwa kwa mara ya kwanza kampuni ilikuwa na akiba ya mabilio ni benki
hata hivyo kwa sababu ambazo hazijawekwa wazi viongozi wa serikali ya ccm walilazimisha kampuni hiyo ibinafsishwe
gharama za mawasiliano ya simu nchini bila kujali kuwa ni simu za kawaida au za mkononi ziko juu kupita kiasi
kwa wastani bei zinazotozwa na makampuni ya simu yalioyoko nchini ni mara tisa zaidi ya bei zinazotozwa na makampuni yanayotoa huduma hizo katika maeneo mengine duniani na hasa yale yaliyoko katika nje ya bara la afrika
kuna mgongano mkubwa wa kimaslahi kwa sababu baadhi ya viongozi wa umma wanaoshiriki vikao vya kupanga viwango vya malipo ya gharama za simu nchini wakati huohuo ni wajumbe wa bodi katika baadhi ya makampuni hayo ya simu nchini
serikali ya ccm imeshindwa kuelewa kuwa uchumi wa kisasa unatumia kompyuta na mtandao internet na kuwa ili wananchi weweze kushiriki kikamilifu katika uchumi wa aina hii ni lazima kuwe na juhui za makusudi kabisa kuwafikishia huduma hii muhimu pamoja na kufanya maandalizi ya kimfumo katika sekta ya elimu ili wanafunzi na walimu weweze kuingia moja kwa moja katika matumizi ya teknolojia hii
aidha kutokana na ujuzi mdogo watanzania walio wengi hawajaweza kutumia teknolojia hii ya ilani ya uchaguzi page mawasionao hata simu za mkononi kwa kiwango cha juu kabisa
watanzania walio wengi matumizi yao ya simu huishia katika kupiga kutuma ujumbe mfupi kupokea na kutumia mitandao ya kijamii basi
simu za mkononi hususan simu janja zimesheni viwezeshi applications mbalimbali vinavyoweza kusaidia kuratibu shughuli mbalimbali za kila siku za mtumiaji wa simu
mpango wa cuf katika kuboresha matumizi ya huduma za simu fax posta na intaneti serikali ya cuf pamoja na mambo mengine itachukua hatua makhsusi kuhakikisha kuwa huduma za simu fax na mtandao wa intaneti zinasambaa kwa haraka na kufika kote nchi ni
gharama za mawasiliano serikali ya cuf itahakikisha kuwa gharama za mawasiliano zinashuka ili kuwiana na gharama zinazotumika katika mataifa mengine
kuwakaribisha wawekezaji zaidi serikali itakaribisha makampuni zaidi ya ndani na nje kuwekeza kwenye sekta hii na yale yatakayowekeza vijijini yatapewa motisha maalum
matumizi ya kodi kwa muda wa miaka kumi ijayo kodi yote ya mauzo inayotozwa na serikali kwa watumiaji wa simu fax na intaneti itarejeshwa tena kuwekezwa kwenye upanuzi wa huduma za mawasi liano haya vijijini
kujifunza kwa wenzetu pamoja na jitihada nyingine serikali pia itachukua hatua za kujifunza na kuiga kutokana na uzoefu walioupata wenzetu wa nchi mbalimbali hususani bangladesh na kampuni yao ya grameenphone juu ya ilani ya uchaguzi page usambazaji wa hu duma ya simu kwa malengo ya kupiga vita umasikini vijijini
huduma ya mtandao internet katika kipindi cha miaka serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itasambaza mkonga wa broadband kufika katika kila makao makuu ya wilaya
lengo hili litasaidia sa na kupunguza gharama za mawasiliano
aidha njia ya mkonga huu pia itatumiwa na tanesco katika usambazaji wa umeme kwa haraka
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf pia itafanya mazungumzo na makampuni yanayosambaza huduma za internet nchini ili makampu ni hayo yasambaze huduma hizo hadi kwenye shule za msingi na sekondari na vyuo kwa gharama nafuu
gharama hizi zitakuwa zinafidiwa na serikali kama punguzo la kodi yake kwa serikali
huduma za uzalishaji mali nishati hatuwezi kuzungumizia uchumi wa kisasa iwapo hakuna nia ya kushughulikia suasla la nishati na maji
hii ni kutokana na ukweli kwamba uchumi wowote wa kisasa unaonishwa na matumizi ya hali ya juu ya mashine iwe ni mitambo ya viwandani matrekta ya mashambani au vyombo vya usafirishaji na kadh alika
vyombo vyote hivi hutegemea nishati na maji kujiendesha
hivyo basi ili uweze kupata ufanisi wa juu kutoka kwenye mashine ni sharti kwanza kuwepo na uwekezaji wa kiasi cha kutosha kwenye sekta ya nishati na maji ili kuhakikisha kuwa siyo tu kuwa vit hivi ninapatikana bali vinapatikana kwa bei ya kuridhisha
hata hivyo tanzania ni nchi ambayo imeonyesha udhaifu mkubwa sana katika sekta za nishati na maji
ilani ya uchaguzi page umeme umeme ambao ndiyo nishati kuu kwa matumizi ya mitambo viwandani na ambayo pia inapaswa uwepo majumbani ili kupunguza matumizi ya kuni na mkaa kwa lengo la kulinda mazingira unazalishwa kwa kiwango kidogo unasambazwa kwa ufanisi mdogo na bei yake ni kubwa sana
uzalishaji umeme nchini tanzania kwa asilimia unategemea maji ya mvua
hili lisingekuwa ni tatizo sana kama hifadhi ya maji haya kwenye mabwawa ya kuzalishia umeme ingekuwa ni ya uhakika
kwa bahati mbaya sana uhakika huo haupo
ukiondoa maji tanesco pia huzalisha umeme kwa kutumia mafuta ya dizeli na hivi karibuni gesi ya songos ongo na mnazi bay
kutokana na uzalishaji mdogo tanesco imejikuta ikilazimika kuingia mikataba ya gharama kubwa na makampuni binafsi ya kufufua umeme
makampuni haya ni pamoja na iptl agreco na simbion power
mikataba hii siyo tu kwamba haijasaidia kuond oa tatizo la umeme lakini pia imekuwa ni mzigo mkubwa kwa watumiaji huku serikali ikipoteza mabilioni ya shilingi kutokana na ufisadi uliofanywa wakati wa kuandaa mikataba hiyo
hali ilivyo sasa katika sekta ya umeme nchini bila shaka makucha ya ufisadi ambayo yamejikita kila mahala chini ya serikali ya ccm hadi kuteketeza takribani kila nyanja ya maisha ya mtanzania yanaiparua na tanesco pia
hali ilivyo tanesco ni kama ifuatavyo grid ya taifa mfumo wa upokeaji na usambazaji umeme imeoza
kuoza huku kunapelekea umeme ukatike hovyo bila mpangilio
hali hii haikupaswa kuwepo kwa sababu kila lita ya mafuta ya petroli na dizeli inayouzwa ndani yake kuna fungu linaloelekezwa kwenye mfuko wa nishati
hiki ni kielelezo cha dhahiri kabisa kuwa pamoja na kwam ba kunawezekana kukawa na ubadhirifu mkubwa ndani ya shirika hilo lakini pia fedha za ilani ya uchaguzi page mfuko wa nishati zimekuwa zikitafunwa kwa miaka mingi bila kufanyia kazi iliyokusudiwa
uchambuzi unaonyesha kuwa pamoja na tanesco kuwa na matatizo mengi tangu wakati kiwa chini ya menejiment ya umma matatizo hayo yaliongezeka kwa kiasi kikubwa baada ya menejimenti hiyo kufukuzwa na nafasi yake ikachukuliwa na menejiment ya kigeni
pamoja na kwamba baadaye shirika hilo liliwekwa tena chini ya menejimenti ya wataalam wa ndani hadi sasa hakuna jipya zaidi ya gharama za umeme kuongezeka kukiambatana na kuongezeka kwa kukatika hovyo kwa umeme
pamoja na matumizi ya mita za luku kuwepo nchini kwa muda mrefu sasa inashangaza kuwa tanesco hadi imeshindwa kufikisha huduma hiy kwa watumiaji wote
mita za luku zingesaidia sana kupunguza malalamiko ya tanesco ya muda mrefu kuwa baadhi ya wateja wake hususan idara na taasisi za serikali wamekuwa wakiliiingizia shirika hili hasara kwa kuwa na malimbikizo ya bili ya muda mrefu
idha mita za luku kwa upande mwingine zingepunguza malalamiko ya wateja ambao bado wanatumia mita za kizamani kuwa bili wanazoletewa na tanesco ni kubwa mno na kuwa haziakisi matumizi halisi ya umeme
gharama za kuunganishiwa umeme zimeendelea kuwa ghali
kwa sababu hii wananchi wengi hata walioko katika maeneo ambayo nguzo zimebahatika kupita karibu na makazi yao wanaishia kuzitizama tu
tatizo la kukatikakatika kwa umeme limekuwa halina tiba tena
wananchi wengi wanapata hasara kubwa baada ya umeme unaokatika kurudi kwa nguvu na kuunguza vifaa vyao muhimu huku utaratibu wa kuwafidia hasara hizo ukiwa haueleweki
kwa hakika hali hii inarudisha nyuma maendeleo yao
ilani ya uchaguzi page viwanda na sehemu nyingi za uzalishaji hazifanyi kazi kwa ufanisi kutokana na ukatikaji wa umeme wa mara kwa mara
wamiliki wa maeneo ya uzalishaji wamekuwa wakipata hasara kubwa kwa kulazimika kutumia mashine za kufufua umeme zinazoendeshwa kwa dizeli au petroli
hali hii inakatisha tamaa na kuleta athari hasi katika uchumi wa nchi
dira ya ma badiliko ya cuf menejimenti mpya kwa tanesco serikali ya umpja wa kitaifa chini ya cuf italiimarisha shirika la tanesco kwa kuteua menejimenti ya wataalam wenye uzoefu katika shughuli za umeme na kuwapa mkataba wenye malengo yanayopimika management perfor mance contract
sanjari na uboreshaji wa menejimenti ili kuleta tija na ufanisi serikali kwa kuzngatia uzoefu na mafanikio yaliyopatikana kwa nchi zingine itaunda utaratibu wa kuwa na mgawanyo wa makampuni yatakayosimamia nishati ya umeme kama ifuatavyo i
kuwepo kwa kampuni inayoshughulikia uzalishaji pekee electricity power generation ii
kuwepo na kampuni ya kushughulikia usambazaji electricity power transmission na iii
kuwepo kampuni nyingine ya kushughulikia masoko na mauzo ya nishati ya umeme electri city power distribution
uanzishaji wa vyanzo vipya vya umeme pamoja na serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf kuendelea na mpango wa kutumia gesi ya songsongo mnazi bay na maeneo mengine kufua nishati ya umeme serikali pia itatafuta wawekezaji watak aowekeza kwenye ujenzi wa vinu vya kuzalisha umeme kutokana na vyanzo vingine hususan kwa kutumia malighafi ya makaa ya mawe ilani ya uchaguzi page kutoka katika mgodi wa kiwira na migodi mingine
tathmini ya kina itafanywa kuzingatia gharama na athari ya ajali mbaya na uchafuz wa mazingira kabla ya kuamua kutumia madini ya uranium kuzalisha umeme
hili ni muhimu ili kutuhakikishia kuendelea kupata umeme wa kutosha hata kama kutakuwa na tishio la ukame litakaloathiri uzalishaji wa umeme wa maji
nishati ya jua na upepo serikali itafuta ushuru wote kwenye vifaa vinavyotumika kuzalisha umeme kutokana na nishati ya jua na upepo ili kuharakisha usambaji wa umeme katika maeneo ya vijijini
hali ilivyo kwa sasa ni kwamba vifaa vya kuzalisha umeme kwa kutumia jua na upepo ni ghali na watanzania wengi hususan wale wa vijijini hawana uwezo wa kumudu gharama hizo
bidhaa za petroli baada ya mchakato wa ubinafsishaji wa biashara ya mafuta ya petrol makampuni mengi binafsi yamejitokeza kushiriki katika kufanya biashara ya bidhaa za petro li
katika hali ya kawaida ingetarajiwa kuwa ushindani baina ya makampuni haya ungepelekea kushuka kwa bei za bidhaa za petroli na hivyo kuwa wa manufaa kwa wateja
hali kadhalika ingetarajiwa kuwa serikali ingenufaika zaidi kwa kuwa na idadi kubwa zaidi walipa kodi katika sekta hiyo
hata hivyo hali halisi ni tofauti kabisa kwani badala ya manufaa yaliyotarajiwa sekta hiyo imevurugika
siyo tu kwamba bei ya bidhaa za petroli imeongezeka kwa kiasi kikubwa lakini pia imekuwa ikibadilika mara kwa mara hat kama huko katika soko la dunia la bidhaa hiyo hali imetulia
moja ya sababu zinazochangia sana magendo na ukwepaji kodi katika biashara ya mafuta nchini ni bei kubwa ya bidhaa za pertroli
sababu nyingine ni usimamizi dhaifu kwa mafuta yanayoorodheshwa uwa ni ya kusafirishwa kwenda nchi jirani
kwa kutumia ujanja ujanja na rushwa ilani ya uchaguzi page sehemu ya mafuta haya imekuwa ikiuzwa nchini bila kulipiwa kodi
bei kubwa katika biadhaa za petroli ni zao la utitiri wa kodi unaotozwa na serikali kwenye bidhaa hizo
hali il ivyo kwa sasa viwango vya kodi viwango vikubwa vya kodi vinavyotozwa kwenye bidhaa za petroli ni mzigo mzito kwa watanzania na kwani hupelekea bei ya bidhaa hizo kuwa juu na kusababisha ongezeko la gharama za uzalishaji wa bidhaa za viwandani pamoja na gha rama za usafirishaji wa bidhaa kutoka sehemu moja hadi nyingine
tatizo la uchakachuaji wa mafuta katika jitihada ya kutengeneza faida ya ziada kumekuwa na tabia mbaya ya kuchakachua mafuta
tatizo hili kwa kweli limekuwa kubwa na hadi sasa mamlaka ya kus imamia nishati na maji ewura imekosa ufumbuzi wa kudumu
kushindwa kukuza uchumi na kushuka kwa thamani ya shilingi kushindwa kuendesha uchumi wa nchi vizuri na kuendelea kuporomoka kwa thamani ya shilingi kila kukicha kumetokana na mchango mkubwa wa ku pandisha mara kwa mara bei ya mafuta yanayonunuliwa na tanzania kwenye masoko ya dunia
kati ya mwaka na mwaka shilingi ya tanzania imepoteza thamani yake dhidi ya dola ya kimarekeni kwa asilimia 
wakati mwaka dola moja ya imarekani ilikuwa inanunua shilingi za kitanzania mwaka dola hiyo hiyo moja ya kimarekani ilikuwa inanunua shilingi za kitanzania
ilani ya uchaguzi page ubinafsihaji holela wa sekta ya bidhaa za petroli umerutubisha rushwa katika sekta hiyo na kuchochea kuongeze ka kwa magendo ya bidhaa hizo kwa kiwango cha kutisha
serkali haikuwa makini wakati wa kusajili kampuni mpya za mafuta na kuzipa leseni za kufanya biashara hiyo
nyingi ya kampuni hizi hazina sifa zinazostahili kwa kampuni ya mafuta kuwa nazo kwa sababu nyingi ya kampuni hizi mpya hazina maghala ya hifadhi
katika biashara ya mafuta kampuni ambayo haina maghala ya kuhifadhia mafuta inayoyapokea kabla ya kuyasambaza inakuwa ni vigumu kwa serikali kufuatalia kodi zake
sababu ni kwamba kisheria maghala haya yanakuwa chini ya uangalizi wa kudumu wa serikali na muda wote wanakuwepo maafisa wa ushuru wa forodha kukagua mali inayoingia na kutoka
halijulikani ni vipi serikali ilitarajia kukusanya kodi zake kwa baadhi ya kampuni hizi mpya ilihali ilijua fika kwa mba hazikuwa na maghala ya hifadhi
ukwepaji mkubwa wa kodi unaofanywa na baadhi ya kampuni hizi mpya umesababisha mauzo ya makampuni mkubwa yaliyokuwepo tangu zamani kushuka na hivyo basi kupungua kwa kiasi cha kodi ambacho serikali imekuwa ikikusanya kat ika sekta hii
hata hivyo kuna taarifa kuwa kuna baadhi ya vigogo serikalini wanahisa kwenye baadhi ya kampuni hizi mpya na huenda hicho ndicho kilichokuwa kichocheo cha kukiuka taratibu
nyingi ya hizi kampuni mpya zinafanya shughuli zake katika mazingira ya hatari
biashara ya mafuta inahitaji uangalifu wa hali ya juu
ni biashara ambayo inaweza kuzua janga kubwa na kuleta madhara makubwa kwa maisha ya watu na mali zao
kwa kawaida makampuni ya mafuta yanatumia fedha nyingi kutoa mafunzo kwa wafanyakazi makandarasi wao juu ya kuchunga usalama
aidha hutumia fedha nyingi kuweka miundombinu ya kinga dhidi ya majanga ya moto
kwa kuwa nyingi ya kampuni hizi mpya ilani ya uchaguzi page huingiza mafuta kwa njia ya barabara kutokea nchi jirani na hazina sehemu maalumu za hifadhi ni jambo la kawaida kukuta magari yaliyobeba shehena ya mafuta yakiwa yameegeshwa sehemu mbalimbali katikati ya makazi ya watu
hali kadhalika hata makampuni yaliyoweka vituo vya kuuzia mafuta vya rejareja vituo hivi mara nyingi vinakuwa havikujengwa kuk idhi viwango vya usalama vinavyotakiwa
mkakati wa cuf kuboresha sekta ya bidhaa za petroli serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf pamoja na mambo mengine itachukua hatua zifuatazo ili kuleta marekebisho yanayotakiwa katika sekta hii muhimu makampuni atakayofanya biashara ya mafuta nchini serikali itaangalia upya usajili wa makampuni ya mafuta na yatakayoruhusiwa ni yale tu yatakayotimiza masharti ya kuwa na maghala ya hifadhi yaliyojengwa kwa kuzingatia viwango vya usalama vinavyokubalika
na pili ser ikali itahakikisha kuwa mafuta yote yanayoingiazwa nchini kwa ajili ya biashara yatakuja kwa njia ya baharini ila tu katika vyakati za dharura
mafuta yanayosafirishwa nje ya nchi kupitia tanzania serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya mazungu mzo na majirani zetu wanaopitishia mafuta yao nchini kwetu ili kwa pamoja tukubaliane juu ya suala la kutia rangi mbalimbali kwenye mafuta na mgawanyo wa rangi hizo kwa kila nchi
mathalani tanzania pink na njano uganda kijani na bluu rwanda zambarau na hudhurungi nakadharika
kwa utaratibu huu mafuta yoyote yaliyoorodheshwa kuwa yanasafirishwa nje kasha yakauzwa nchini kwa magendo bla kulipiwa kodi yatagululika kwa urahisi na wahusika kudhibitiwa
utaratibu wa sasa wa kutumia ilani ya uchaguzi page biomarker unakwepeka kirahi si kwa kuwa unahitaji utafiti wa kimaabara kutambua mafuta ya magendo
pamoja na utaratubu wa kutia rangi serikali pia itaweka sheria inayowalazimisha wasafirishaji wote wa mafuta ya nchi jirani kutia sahihi dhamana inayolingana na kodi yote ambayo serikal ingelipwa iwapo mafuta haya yangeuzwa nchini
dhamana hiyo itafutika mara moja baada ya serikali kuthibitisha kwamba mafuta hayo tayari yamevuka mpaka na kuingia kwenye nchi yalikokusudiwa
suala la bei ya mafuta serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itazipitia upya kodi zinazotozwa kwenye bidhaa za petroli na kuzirekebisha ili kushusha bei ya nishati hii muhimu
marekebisho haya yatalenga kuzifanya bei za bidhaa za petrol zinazouzwa nchini ziwe katika uwioano mzuri na bei ya bidhaa hizo katika nchi jirani ili pamoja na kuwaletea wananchi unafuu pia tuwe na silaha nyingine ya kupigia vita ukwepaji kodi na biashara ya magendo ya mafuta katika mipaka yetu
aidha serikali itahakikisha kunakuwa na udhibiti wa juu wa mafuta ili kuwabana wafanyabiashara wote wanaoingiza mafuta yaliyo chini ya viwango au yaliyochakachuliwa
maji na mazingira hali ya maji nchini kwa ajili ya matumizi ya viwandani na majumbani ni mbaya sana
hali hii ni ya kushangaza sana ikizingatiwa kuwa tanzania ni miongoni mwa nchi amba zo mwenyezi mungu amezijaalia sana wingi wa maji kwani zaidi ya asilimia ya eneo lote la nchi yetu ni maji
tukumbuke kuwa sehemu kubwa ya maziwa makuu matatu yaliyoko kaitka bara la afrika yaani victoria tanganyika na nyasa iko tanzania na pia zaidi ya maziwa haya matatu nchi yetu pia imejaaliwa maziwa ilani ya uchaguzi page mengine madogo madogo na mito mikubwa na midogo kwa mamia
aidha tanzania iko katika ukanda wa dunia ambapo mvua ni nyingi na kwa kiasi kikubwa ni za uhakika
tanzania ina bahati ya kuwa na maji ya kut osha kuwa kichocheo kikubwa cha maendeleo ya uchumi na jamii
hata hivyo rasilimali ya maji tuliyonayo haijatumiwa ipasavyo kutusaidia kukuza uchumi na kustawisha maisha ya watanzania kwa ujumla wake
tanzania ina mabonde tisa ya maji water basins
mabon de ya ziwa victoria ziwa tanganyika ziwa nyasa ziwa rukwa mto ruvuma mto rufiji mto pangani mito ya ruvu na wami na bonde la ndani internal drainage basin la mikoa ya arusha dodoma manyara singida na shinyanga
mwaka tanzania ilipata ma ji ya mvua ya wastani wa mita za ujazo kwa kila mtu
kwa sababu ya ongezeko la watu wastani wa maji ya mvua yanayoweza kutumiwa na kila mwananchi utapungua na kufikia mita za ujazo mwaka 
nchi inahesabiwa kuwa na upungufu wa maji ikiwa inap ata maji ya muva chini ya mita za ujazo kwa mtu mmoja
hivi sasa tanzania inatumia chini ya asilimia ya maji ya mvua
hatuna utaratibu mzuri na endelevu wa kuvuna na kuhifadhi maji
nchi nzima ina mabwawa ya kuhifadhi maji 
mengi ni madogo madogo isipokuwa mabwawa yanayohifadhi maji ya kufua umeme kama vile mtera na nyumba ya mungu
ofisi tisa zinazosimamia mabonde ya maji basin water offices hazina uwezo wa kuratibu na kupanga matumizi ya maji katika mabonde yao
ofisi hizi hazina wataalamu wa kutosha kuwezesha kupata taarifa ya haidrolojia ya mabonde yao matumizi halisi ya maji na kuwa na mipango ya maendeo ya kuvuna na kuhifadhi maji
kwa muda mrefu nchi imekosa utaratibu endelevu wa kulinda vyanzo vya maji katika mabonde yote na badala yak serikali hukurupuka wakati maji yakipungua katika mabwawa ya kufa umeme na kuanza kuhamisha wafugaji na wakulima wanaofanya shughuli zao katika vyanzo vya maji
ilani ya uchaguzi page hata hivyo pamoja na utajiri huu wa maji tumekuwa na udhaifu mkubwa katika kayaandaa maji ha yo yawe tayari kwa matumizi
huduma za usambazaji ni mbaya mno kiasi kwamba moja ya kero kubwa sana zinazowakabili wananchi wengi bila kujali kuwa ni wa mijini au vijijini ni uhaba wa maji
haishangazi basi kuwa uchimbaji wa visima hata katikakati ya mij miaka hii imekuwa ni biashara kubwa
viwanda makampuni na watu binafsi wote wanaponea kwenye maji ya chumvichumvi ya visima
lakini tujiulize ni mwekezaji gani wa hadhi atawekeza kiwanda muhimu nchini mwetu kwa kutegemea maji ya kisima hakuna shaka oyote kuwa baada ya miaka ya kujitawala suala la maji linatakiwa lianze kupewa umuhimu unaostahili kama kweli tuna nia ya kuboresha maisha ya watanzania na kuwavutia wawekezaji wa uhakika
hali ya huduma ya maji ilivyo sasa serikali haijaona umuhimu wa kuwa na mipango ya kuhifadhi maji ya mvua
kila mwaka mabilioni ya galoni yanapotelea baharini kupita katika mito yetu inayofurika wakati wa misimu ya mvua
pamoja na kubinafsisha baadhi ya mamlaka za maji ubinafsishaji huo mpaka sasa haujaleta matunda ya nayoonekana
maji bado hayawafikii walengwa wengi kama ilivyotarijiwa na hata hao ambao kwa kiasi fulani yanawafikia maji wanayopata sio safi na salama
wananchi bado wanalazimika kuingia gharama kuchemsha maji hayo au kuyatia dawa ya kuulia vijidudu
maji ya visima yanayotumiwa na wananchi wengi siyo safi na salama kwani visima vingi ni vifupi na vimechimbwa katika maeneo yenye msongamano mkubwa wa makaazi
kutokana na kuwepo kwa miundo mbinu chakavu ya maji taka au kutokuwepo kabisa kwa miundo mbunu hiyo maji mengi ya visima hivi ilani ya uchaguzi page yanachanganyika na vinyesi hasa wakati wa misimu yamvu
moja ya sababu zilizopelekea kipundupindu kuwa ugonjwa wa kudumu hapa nchini ni matumizi ya maji ya visima hivi kabla ya kutibiwa ipasavyo
utafiti unaonyesha kuwa asilimia zaidi ya kumi ya magonjwa yote wanayoyapata wanaadamu yanatokana na matumizi ya ya muda mrefu ya maji yasiyo salama
mkakati wa cuf kuboresha huduma ya maji kwa maendeleo ya taifa serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf italichukulia suala la usambazaji wa maji kuwa ni miongoni mwa majukumu ya msingi na ya kpekee ambayo yatashughulikiwa kwa haraka
pamoja na mambo mengine serikali itachukua hatua zifuatazo itaimarisha ofisi za mabonde ya maji ili ziweze kupata taarifa ya haidrolojia ya mabonde yao zian dae mipango endelevu ya matumizi ya maji itakayozingatia matumizi ya maji ya binadamu na mifugo shuguhuli za viwandani kufua umeme kulimo cha umwagiliaji na ulinzi wa mazingira kuzuia ukaukaji wa maji unaosababishwa na binadamu na mfugo yake
itatekelez mipango endelevu ya ujenzi wa mabwawa ya kuvuna na kuhifadhi maji
itawahamasisha na kusaidiana na wanakijiji kuwa na miradi midogo midogo ya kuvuna maji
itafungua mabonde ya chini down stream basin kwa kilimo cha umwagiliaji maji baada ya maji ya bon de kutumiwa katika kufua umeme
kwa mfano kuna hekta zaidi ya milioni zinazoweza kutumiwa kwa kilimo katika bodne la chini la mto rufiji
ilani ya uchaguzi page huduma za usambazaji maji zitabinafsishwa na kupewa kampuni zenye uwezo utaalamu na uzoefu wa kutoa huduma bora kwa wananchi
pamoja na kwamba nia ni kubinafsisha sekta ya maji bado tuna wajibu mkubwa wa kuwaandaa vijana wetu kufuzu kuchukua nafasi za ajira zitakazojitokeza kwenye makampuni binafsi ya uzalishaji na usambazaji wa maji
pamoja na mambo mengine serikali itakiimarisha zaidi chuo cha maji cha rwegarulila na kuanza kuchukua hatua za kukipandisha hadhi kuwa chuo kikuu kishiriki chini ya chuo kikuu cha dar es salaam ambacho kitatoa wataalam wa viwango vya juu ambao wataisadia sekta ya maji kufikia malengo yake
elimu kukua kwa uchumi wa kisasa wenye uwezo wa kuboresha maisha ya wananchi kunategemea wafanyakazi wenye ujuzi na maarifa
kwa hakika utafiti unaonyesha kuwa kukua kwa uchumi wa taifa lolote kunashabihiana kwa karibu na kiwango cha kuwekeza katika sekt ya elimu
hivi sasa dunia inashuhudia mapinduzi ya teknolojia ya habari na mawasilano tehama ambayo yanaleta mageuzi makubwa ya uchumi na biashara ya kimataifa
ni dhahiri hatutuweza kushindana kiuchumi na kibiashara katika ulimwengu tulionao leo iwapo hatutachukua hata za makusudi kuhakikisha kuwa watu wetu wengi na hasa wanafunzi na vijana wote wanapata fursa kujifunza taaluma hii
elimu ya awali serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itawahamasisha wananchi ikiwa ni pamoja na watu binafsi taasi si za kidini na mashirika yasiyo ya kiserikali kuwekeza kwenye nyanja hii chini ya utaratibu ufuatao serikali itashuhulika na kuweka viwango vinavyotakiwa na usajili
ilani ya uchaguzi page serikali itawasaidia wananchi wenye nia ya kuanzisha shule za awali kwa kuwapatia viwanj vinavyotosheleza mahitaji kwa ajili ya kuzingatia viwango wakati wa ujenzi
kwa kuwa hivi sasa hakuna utaratibu wa kuwaandaa walimu wa shule za awali kwenye vyuo vyetu serikali itauanzisha ili watakaowekeza kwenye shule za awali wasiwe na shina ya kupat walimu wenye sifa
shule za awali hazitatozwa kodi
elimu ya msingi pamoja na kwamba elimu yetu kwa ujumla imeendelea kukumbwa na matatizo mengi lakini hali ni afadhali kidogo hivi sasa kuliko ilivyokuwa miaka ya 
katika kampeni za uchaguzi mkuu wa mwaka cuf ililivalia njuga tatizo hili na kuifanya ccm ije juu na kudai kuwa cuf ilikuwa inasema uongo
hata hivyo pamoja na kuja juu baada ya chama hicho kurudi madarakani kilizikubali hoja za cuf ikiwemo ya kufuta ada na michango yote shuleni na kuanzisha opereshini kubwa ya kupunguza idadi ya watoto wenye umri wa kwenda shule ambao walikuwa mitaani
miaka mitano iliyopita ccm imetumia kauli ya elimu bure kama turufu kwa wananchi ingawa huu ni msimamo wa cuf wa miaka iliyopita
pamoja na mafanikio haya kiasi yaliyokwisha patikana sehemu kubwa ya watoto ambao wako shuleni wanasoma katika mazingira magumu yenye matatizo makubwa matatu ambayo ni msongamano kwenye madarasa njaa na uhaba mkubwa wa waalimu na vifaa vya kufundishia
kutoka na na matatizo haya na mengine uwezo wa darasani wa wanafunzi umeendelea kuwa wa chini
ilani ya uchaguzi page hali ilivyo sasa katika sekta ya elimu nchini ukosefu wa mipango ya kisera tangu mwaka pamekuwepo utamaduni wa kutokuchukua hatua muafaka kwa wakati muafaka katik kukabiliana na changamoto nyingi zinazoikabili sekta hii ya elimu nichini
ukosefu wa mipango ya kisera tangu awali imesababisha hivi sasa taifa kujikuta likihitaji kufanya marekebisho makubwa katika elimu ya msingi ili kurejesha hali ya kawaida katika ngazi hiyo ya elimu
ubora wa kiwango cha elimu bado kiwango cha ubora wa elimu ya msingi inayotolewa nchini ni cha chini mno
kwa wastani kila mwaka zaidi ya nusu ya wanafunzi wote hawapati alama za kufaulu
watoto wenye njaa ni vigumu kufundishika tangu mwaka na kurejea tena mwaka na chama cha cuf kimekuwa mstari wa mbele kusisitiza kuwa lazima uwepo utaratibu wa kuhakikisha kuwa watoto mashuleni wanapatiwa walau mlo mmoja kwa siku
uzoefu unaonyesha wazi kuwa mtoto mwenye njaa ni vigumu kufundishika
lakini suala hili halikupewa umauhimu unaostahiki kutokana na ama kutofahamu au kutokuwa na dhamira ya dhati katika kupambana na adui ujinga maradhi na umasikini na kumkomboa mtoto wa tanzania kielimu
wilaya zote zilizojaribu zimeshindwa kuendelea na kutoa chakula kwa wananfunzi kutokana na njaa kubwa inayolikabili taifa kila kukicha na maeneo mengine utaratibu huo umekuwa kero kubwa kwa wazazi walezi wa watoto wasio na uwezo wa kumudu kuchangia madebe ya nafaka mashuleni
ilani ya uchaguzi page kazi ya ualimu ni kazi ya kitaalamu mbali ya mwalimu kufundisha darasa zima katika ujumla wake anatakiwa pia kumfuatilia kwa karibu mwanafunzi mmoja mmoja ili aweze kutoa msaada wa ziada kwa wale wenye kasi ndogo ya kujifunza slow learners
maslahi duni kwa walimu yam esababisha walimu wengi walazimike kujikita zaidi katika kuhangaikia kujikimu kuliko kzingatia kanuni za ufundishaji
pia mishahara midogo na malimbikizo ya posho na stahiki nyingine kwa muda mrefu ni hali inayowakwaza walimu kwa kiasi kikubwa na kujiku ta wakilazimika kuanzisha miradi midogo midogo ili kujikimu na ukata mkubwa
kujiingiza katika biashara hizi kunawafanya wakose muda wa kutosha wa kufanya kazi yao kwa weledi
elimu ya awali serikali haijawekeza kabisa kuhakikisha kuwa elimu ya awali inato lewa kwa watoto wate nchini
kwa mfano vyuo vya ualimu vya serikali havina utaratibu wa kuandaa walimu wa shule za awali na hivyo kusababisha walimu wengi wa shule zilizopo kutokuwa na taaluma ipasayo
aidha serikali haitoi msaada wowote mathalan wa viwa nja vya ujenzi wa shule hizo kwa wenye nia ya kuanzisha shule hizo pamoja na kwamba inakataa kuzisajili nyingi ya shule zilizopo kwa kisingizio kuwa nyingi ziko katika majengo ya nyumba za kawaida za kuishi na hivyo kutofikia viwango vinavyotakiwa
lugh ya kufundishia shuleni lugha ya kufundishia imekuwa ni tatizo kubwa sana
vigogo wa ccm wanawapeleka watoto wao shule za msingi zinazofundisha kwa lugha ya kiingireza huku kiswahili kikiwa ni kama somo la kujitegemea
watoto wa makabwela mahohehahe wan apelekwa katika shule zinazotumia kiswahili kufundisha
wakati haya yanatokea ccm wanajua kabisa kuwa mtoto yule anayepewa elimu ya msingi kwa kutumia kiswahili atapaswa kupewa elimu kwa kutumia kiingereza katika hatua zote za ilani ya uchaguzi page elimu zinazofuata ikiwa ni se kondari vyuo na vyuo vikuu
wanachofanya ni kuwadanganya watnzania kuwa wanakienzi kiswahili huku wao wakiwaandaa watoto wao kukabiliana na elimu za ngazi zinazofuata bila matatizo
mtoto wa mtanzania wa kawaida analazimika kuanza kujifunza upya kiingere za ili aweze kujifunza masomo ya ngazi ya sekondari ambayo takriban yote yanatolewa kwa lugha ya kiingereza
katika mazingira haya kujifunza kwa kina in depth learning kunakosekana
hii ndiyo sababu inayosababisha taifa kuendelea kuzalisha wasomi wenye yeti vya juu lakini kimsingi wakiwa na uelewa mdogo
stahiki za waalimu pamoja na kwamba kazi ya ualimu ni miongoni mwa kazi ngumu sana ajira ya ualimu hapa tanzania ni miongoni mwa ajira zinazodharauliwa na kutopewa umuhimu mkubwa na serikali
vipato vya waalimu ni vya chini ukilinganisha na vipato vya wataalamu wa fani nyingine
kwa mfano mshahara wa mwalimu wa shule ya msingi ni sawa na posho ya siku moja ya kikao anayolipwa mbunge shule nyingi hazina makazi ya waalimu na hivyo kuwafanya waalimu kuish mbali na shule na wakati mwingi katika nyumba ambazo hazina hadhi
elimu kwa watoto wa kike wasichana kuna imani kwamba ukimuelimisha mwanamke ndio umeielimisha jamii nzima imani hii inatokana na ukweli kuwa wanawake wana jukumu la msingi la kumaumbil la ulezi wa familia
kuporomoka kwa maadili ya taifa na ukosefu wa heshima na nidhamu na kujiingiza katika vitendo hatarishi kama utumiaji wa madawa ya kulevya uasherati wizi nakadhalika kunatokana na kukosekana kwa kiasi kikubwa msingi wa awali wa malezi ya watoto
watoto wa kike ndio walezi wa familia watarajiwa wenye nafasi ya kipekee katika familia
kutokana na ugumu wa maisha wasichana walio wengi wamejikuta hawamalizi elimu ya ilani ya uchaguzi page msingi na kuendelea na elimu ya juu kutokana na kupewa ujauzito na mafataki wakiwa bado shuleni na hivyo kushindwa kuendelea na masomo
sera ya kuruhusu wasichana wanaopata mimba kuendelea na masomo bado ni suala lenye utata linalohitaji umakini na uchambuzi wa kina kuangalia athari zinazoweza kujitokeza kutokana na hi lo
dira ya mabadiliko ya cuf serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo kuhakikisha kuwa sekta ya elimu katika ngazi za msingi na chekechea inaboreshwa
asilimia ya bajeti kila mwaka kutumika katika sekta ya elimu seikali ya um oja wa kitaifa chini ya cuf itatumia si chini ya asilimia ya bajeti yake kila mwaka kuboresha sekta ya elimu kwa ujumla
asilimia ya bajeti yote ya elimu itaelekezwa kwenye kupanua na kuboresha elimu ya msingi
hili litasaidia kukamilisha marekebisho yanayotakiwa katika ngazi hii ya elimu katika muda wa miaka mitano
kuhamasisha ujenzi zaidi wa shule binafsi na kufuta kodi katika vifaa vya elimu seikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya juhudi kubwa kuhamasisha watu binafsi mashirika ya dini na mengine yasiyokuwa ya serikali na makampuni ya biashara kujenga shule zaidi za msingi
ili wananchi walio wengi waweze kumudu gharama za kusomeshea watoto wao kwenye shule hizi serikali haitazitoza kodi yoyote na itatoa ruzuku kusaidia uendeshaji huku ikidhibiti viwango vya karo
aidha serikali itavifanyia marekebisho makubwa viwango vya kodi zote zinazotozwa kwenye vifaa vya elimu ili sekta ya elimu kwa ujumla inufaike na punguzo la gharama
ilani ya uchaguzi page marekebisho ya mitaala serikali ya cuf itafanya marekebisho ya mitaala kwa kuzingatia zaidi umuhimu relevance wa maudhui muda wa kila somo uwezo wa wanafunzi na faida ya somo lenyewe
baadhi ya marekebisho ni haya yafuatayo i
mitaala italenga kukuza lugha ya kiingereza na hivyo kuwaongezea wanafunzi uwezo wa ku mudu vizuri masomo ya sekondari
ii
shule zisizomilikiwa na srikali zitakuwa na uhuru wa kufundisha masomo ya ziada kama itakvyokubaliwa na bodi za shule zinazohusika
iii
itakuwa ni marufuku kwa wanafunzi wa shule za msingi kutumiwa kwa ajili ya maandamano ya ai na yoyote zaidi ya yale yana yohusu siku ya mtoto duniani
hii ina maana kwamba watoto wa shule za msingi hawatahusishwa na shughuli kama mbio za mwenge mapokezi ya wanasiasa au kutumika katika shughuli za kuwachezea ngoma na kuwatumbuiza wanasiasa hao
iv
itakuwa ni marufuku kwa wanafunzi kujihusisha na aina yoyote ile ya biashara kwenye maeneo ya shule
matumizi ya komputa mashuleni seikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itajiunga na mpango wa kimataifa wenye lengo la kumpatia kila mwanafunzi kompyuta la ptop moja ya bei nafuu
hatua kwa hatua shule za msingi na sekondari zitaunganishwa na mtandao wa intaneti ili wanafunzi waanze mapema kutumia kompyuta na mtandao wa mawasiliano internet kwa ajili ya kujifunza
ilani ya uchaguzi page lishe kwa wanafunzi utafiti unaonyesha ku wa watoto wenye njaa hawafundishiki na huu ndio msimamo na mtazamo wa cuf siku zote
seikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf kwa kushrikiana na halmashauri za wilaya na kmati za shule itahakikisha kwamba watoto wa shule za msingi wanapata walau mlo mmoja kamili wa chakula kikuu kinachopatikana katika eneo husika wakati wanapokuwa shuleni
elimu itatolewa bure na kupiga marufuku michango ya aina zote hili ni eneo ambalo limekuwa likilalamikiwa sana na wazazi
michango ambayo haitabiriki imekuwa ni mingi inavyoonekana siyo yote ambayo inachangishwa kwa nia njema
seikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa huduma zote zinazotakiwa katika elimu ya msingi zinakuwa ni jukumu la serilali
mzazi mlezi atapaswa kumnunulia mtoto wake nguo za shul na madaftari tu
vitabu na vifaa vingine vitagharamiwa na serikali
kamati za shule na mabaraza ya kata hayataruhusiwa kuirejesha michango ya aina yoyote ile kwa mlango wa nyuma
chini ya serikali ya cuf mchango wowote ule utakuwa ni suala la hiyari la uhusika
huduma za ukaguzi huduma za ukaguzi hivi sasa zimedorora kwa kiasi kikubwa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itazihuisha huduma hizi na kuziimarisha
kila shule ni lazima ikaguliwe angalau mara moja kwa muhula
mishahara na makazi ya wali mu serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaongeza mishahara na posho za waalimu kama ilivyo kwa watumishi wote wa umma ili kukidhi mahitaji muhimu
aidha suala la makazi bora ya mwalimu litakuwa ni ilani ya uchaguzi page jukumu la lazima kabisa kwa serikali
serikali itaan zisha mradi mkubwa wa ujenzi wa nyumba za walimu na katika kipindi cha miaka kila mwalimu atakuwa anaishi katika mazingira bora
elimu ya sekondari tanzania ni nchi iliyoachwa nyuma sana duniani katika maendeleo ya elimu ya sekondari
chimbuko la taifa etu kuwa nyuma mno katika elimu ya sekondari linaanzia katikati ya miaka ya sitini pale serikali ilipotangaza kuwa elimu ya darasani formal education haina maana sana ati kwa kuwa ilikuwa inachukuwa miaka hadi mpaka matunda yake kuanza kuonekana na kuwa ati taifa lisingeweza kusubiri hivyo mkazo ungeelekezwa kwenye elimu ya watu wazima
kutokana na msimamo huo athari zifuatazo zilijitokeza elimu haikuonekana tena kuwa ni haki kwa kila mtoto kujiendeleza hadi mwisho wa upeo wake
dhana ya kufaulu kwa ajili ya kujiunga na masomo ya sekondari iliuawa na sehemu yake ikapandikizwa dhana ya kuchaguliwa
watu na taasisi binafsi hata waliokuwa na uwezo walikatazwa kuwekeza kwenye elimu ya sekondari
serikali haikujihangaisha kuwekeza katika mashule map ya ya sekondari ukiondoa mawili matatu ya mchepuo wa kilimo
serikali ya awamu ya nne imejenga sekondari za kata bila maandalizi ya walimu wa kutosha na vifaa muhimu vya kufundishia kama vile maabara na maktaba
hivi leo elimu ya sekondari imekuwa ghali mn kulingana na uwezo mdogo wa wananchi wengi walio masikini
ijapokuwa ccm inajisifia kuwa imeondoa ada na michango katika shule za sekondari ukweli unabakia palepale kuwa maelfu ya watoto ilani ya uchaguzi page wanashindwa kujiunga na sekondari kutokana na mzigo wa michango
ma thalani ili mtoto ajiunge kidato cha kwanza anahitaji aende shule na vifaa au mchango wa dawati mlinzi jembe panga fyekeo godoro tahadhari nakadhalika hivi vyote vinaleta gharama kubwa
je ni wazazi wangapi wanamudu elimu hii ambayo serikali ya cc wanasema ni bure dira ya mabadiliko ya cuf kama ilivyo kwa elimu ya msingi elimu ya sekondari nayo inahitaji kupanuliwa na kuboreshwa
ongezeko la bajeti ya elimu kwa ujumla litatupa uwezo wa kufanya marekebisho yanayohitajika
serikali ya umoja wa kit aifa chini ya cuf itatumia si chini ya asilimia ya bajeti ya elimu kuimarisha na kuboresha elimu ya sekondari
pamoja na kusudio hili sserikali itachukua hata zifuatazo ili kuyafikia malengo haya elimu ya sekondari bure katika kuongeza nafasi za elimu ya sekondari kwa kila kijana wa kitanzania serikali itahakikisha kuwa ada na michango yote katika ngazi hiyo ya elimu vinafuatwa
aidha serikali itajenga shule mpya ili kuhakikisha kuwa nafasi za kutosha katika elimu ya sekondari zinapatikana
hatua hizi zitatuhakikishia kuwa kila kijana aliyepata alama za kufaulu katika mtihani wa darasa la saba aanapata fursa ya kuendelea na masomo ya elimu ya sekondari bila kikwazo chochote
kuhamasisha ujenzi wa shule binafsi serikali itafanya juhudi kubwa kuwahamasi sha watu binafsi mashirika ya dini na mengine yasiyokuwa ya kiserikali na makampuni ya biashara kujenga mashule zaidi ya sekondari
aidha serikali itatoa kila aina ya msaada unaohitajika ili kufaniksiha lengo hili ikiwa ni pamoja na kuondoa vikwazo visiv yo na sababu katika usajili wa shule binafsi
ili ilani ya uchaguzi page wananchi walio wengi waweze kumudu gharama za kuwasomesha watoto wao kwenye mashule haya serikali itatoa ruzuku maalum na pia hakutakuwa na kodi kwa shule
marekebisho ya mitaala serikali ya umoja wa kitaif chini ya cuf itafanya marekebisho kwenye mitaala inayotumiwa na shule za sekondari ili pamoja na mambo mengine i
kupunguza idadi kubwa ya masomo ya lazima ambayo kwa kiasi fulani yanachangia mwelekeo uliopo hivi sasa wa wanafunzi kusoma kwa ajili ya kufau lu mitahini badala ya kuwajengea uwezo wa kukuza uelewa
ii
kuingiza elimu zaidi ya vitendo kuliko nadharia
iii
kuingiza somo la kompyuta na matumizi ya mtandao wa internet
iv
kuhamasisha wanafunzi kujifunza masomo ya hisabati na sayansi
kuboresha somo la uraia li kuwafanya vijana waijue katiba ya nchi wajenge utamaduni wa kuthamini haki za binadamu na kuzitetea pamoja na kuishi na kusimamia maadili mema
huduma za ukaguzi kama ilivyo kwa shule za msingi itakuwa ni lazima kwa shule za sekondari kukaguliwa angal au mara moja kwa muhula
maslahi ya walimu na makazi bora mazingira ya kazi kwa waalimu wa shule za sekondari yataboreshwa sana ikiwa ni pamoja na kuwapa mishahara na posho zinazolingana na majukumu yao na kuwapatia makazi bora
katika kipindi cha miaka ilani ya uchaguzi page kila mwalimu wa sekondari nchini atakuwa anaishi katika makazi bora ambayo yako karibu na mazingira ya shule
elimu ya juu elimu ya juu kwa taifa lolote ni muhimu kwa sababu inalenga katika kuwaanda wataalamu mbalimbali kuja kukabidhiwa majukumu mbalimb ali kwenye jamii
kutokana na ukosefu wa mipango makini tangu awali katika kuboresha elimu kwa ujumla hapa tanzania idadi ya wataalamu wanaoandaliwa ni wachache ikilinganishwa na mahitaji halisi lakini pia ubora wa maandalizi yao hauridhishi
waajiri we ngi nchini na hasa wale wa sekta binafsi wamekuwa na upendeleo wa wazi wa wahitimu walioandaliwa kwenye vyuo vya nje ya nchi kuliko wale walioandaliwa nchini
ni dhahiri kabisa kuwa kwa hali tuliyonayo nchi yetu itakwama katika juhudi za kuboresha uchumi na kujiletea maendeleo iwapo hatua za dharura hazitachukuliwa mapema kuongeza idadi ya wataalamu tunaowaandaa na pia kuboresha utoaji wa taaluma katika taasisi zetu za elimu ya juu
hali halisi ilivyo sasa katika sekta ya elimu ya juu nchini tanzania pamo ja na kwamba ndiyo nchi yenye idadi kubwa ya watu kuliko nchi zote za afrika mashariki ndiyo ya mwisho kwa idadi ya wananchi wake wenye walau shahada ya kwanza
kumekuwa na wimbi kubwa la wahadhiri katika taasisi zetu za elimu ya juu kuondoka na kwenda vy uo vya nchi zingine za kiafrika kutokana na maslahi duni wanayopata hapa nchini katika taasisi zetu nyingi za elimu ya juu huduma za kitafiti zinalegalega kwa kiasi kikubwa kutokana na serikali kushindwa kutenga fedha kwa shughuli hiyo
huduma hizi pale am bapo zipo kwa kiasi kikubwa zinafadhiliwa na wahisani wa nje ambao mara ilani ya uchaguzi page nyingi wao wanaoamua ni aina gani ya utafiti wanataka ufanwe
hali hii imesababisha taifa kutonufaika kikamilifu na matokeo ya tafiti mbalimbali zinazofanyika kwenye taasisi hizi
tanzaniaa haijafikia wakati wa kuhitaji wanafunzi wetu wanaosoma katika taasisi za juu za elimu kuchangia gharama
serikali ya ccm imeulazimisha utaratibu huo kutumika bila kuzingatia mizani ya faida na hasara zake kwa jamii yetu
kumekuwa na kulazimisha kuong eza idadi ya wanafunzi wanaosoma katika taasisi za juu kusiko endana na uboreshaji wa huduma za msingi zinazohitajika
matokeo yake ni kwamba mazingira ya wanafunzi wanaosoma miaka hii ni magumu kuliko ilivyokuwa miaka ya nyuma
elimu ya juu imefanywa kama ni anasa na mzigo mkubwa kwa serikali
wanafunzi wa elimu ya juu wananyanyasika sana kutokana na utaratibu wa utoaji mikopo
mikopo iliyopo inatolewa kwa upendeleo na hamna uhakika wa waombaji kupata
aidha gharama za mikopo hii ni kubwa mno na wanaobahat ika kukopa hujikuta katika mazingira magumu sana ya kulipa baada kuhitimu na kupata ajira
utoaji wa mikopo kwa kuzingatia maraja ya ufaulu hauzingatii hali halisi ya mazingira ya elimu tanzania
kuna vijana wengi wenye uwezo mkubwa ambao kutokana na ha li za wazazi wao wamejikuta wakisoma katika shule zenye mapungufu mengi kama uhaba wa waalimu nakadhalika
hawa pamoja na uwezo wao mkubwa huishia kupata madaraja ya ufaulu ya chini daraja la pili na tatu na kujikuta wakiwa nje ya utaratibu wa kupewa mik opo
wale watoto wa vigogo wanaosoma shule nzuri na zenye walimu wa kutosha ambako ni rahisi kufaulu kwa kiwango cha daraja la kwanza ndio ambao ccm imewatengea mikopo
ilani ya uchaguzi page sehemu kubwa ya gharama za posho wakati wa mafunzo kwa vitendo yanayoenda kufanywa na ananfunzi wa vyuo kikuu yanagharamiwa na mzazi na mwanafunzi peke yake
serikali haioni umuhimu wa mafunzo haya na ina mchango kidogo sana katika kuwezesha mafunzo bora ya vitendo kwa wanafunzi wa elimu ya juu
wanafunzi wa vyuo vikuu leo wanakabaliwa na haba mkubwa wa makazi ya kuishi
serikali ya ccm imeliachia suala hili kuwa mikononi mwa wanafunzi na wazazi
kinachotokea ni kuwa wanafunzi wengi wanishi kwenye baadhi ya nyumba duni za kupanga zilizoko katika maeneo ya mbali na vyuo vyao
hali hii huwapa wakati mgumu sana wanafunzi hawa na kuwafanya wawe na hisia mbaya kwa jamii
kiwango cha mkopo wanachopewa wanafunzi kwa ajili ya kujikimu ni kidogo sana na hakitoshelezi kulipia gharama za msingi za kuishi
hii inawaweka wanafunzi katika wakati mgumu sana na imesababisha baadhi ya wanafunzi hawa kujikuta wakijiingiza katika vitendo vya uhalifu na ukiukaji wa maadili
kushindwa kuviunganisha vyuo vikuu ndani ya nchi na huduma ya intaneti ya uhakika pamoja na kuvipatia kompyuta za kutosha ni tatizo linaloat hiri uharaka wa kujifunza unaoendana na karne ya sayansi na teknolojia
dira ya mabadiliko ya cuf pamoja na kwamba agenda ya cuf ni kutumia si chini ya asilimia ya bajeti yoe ya elimu kuboresha elimu nchini serikali pia itachukua hatua zifuatazo kuhak ikisha kuwa malengo haya yanatimizwa ilani ya uchaguzi page ugharimiaji uchangiaji wa elimu ya juu cuf inaamini kuwa tanznaia haijafikia wakati wa kuhitaji wanafunzi wa elimu ya juu kuchangia gharama
serikali itaweka utaratibu utakaowawezesha vijana wote wenye sifa na wali ochaguliwa kujiunga katika chuo kikuu chochote ndani ya nchi kupata elimu ya juu bila vikwazo
seriklali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itagharamia mahitaji yote ya msingi ya mwanafunzi wa elimu ya juu bila mkopo ikiwa ni pamoja na kugharamia bima ya af ya ya kila mwananafunzi
uboreshaji wa eneo hili la elimu ya juu utafanyika hatua kwa hatua kwa kuzingatia hali halisi ya ukuaji wa uchumi na mahitajio mengine ya taifa
posho za kujikimu vyuoni na wakati wa mafunzo kwa vitendo seriklali ya umoja wa kitai fa chini ya cuf itahakikisha kuwa wanafunzi wa elimu ya juu wanapatiwa posho zinazokidhi mahitaji wanapokuwa vyuoni na wanapokuwa katika mafunzo kwa vitendo
matumizi ya tehama katika kujifunza seriklali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaandaa mfumo mzur wa matumizi ya intaneti katika vyuo vikuu vyote vya serikali na kuhakikisha kuwa panakuwa kila mwanafunzi ana kompyuta mpakato yake ambayo muda wote akiwa ndani ya chuo imeunganishwa katika mfumo wa internet
hali hii itawafanya wanafunzi wetu kujielimis ha vizuri zaidi ili waendane na ushindani wa soko la taaluma na ajira kutoka nchi nyingine zilizoendelea duniani
makazi ya wanafunzi wa elimu ya juu serikali ya cuf itahakikisha kuwa kila chuo kikuu cha umma kinakuwa na makazi thabiti yatakayotosheleza wa nafunzi wote
makampuni makubwa ya ujenzi yatapewa tenda za kujenga mabweni ya kisasa ya wanafunzi yaliyounganishwa na mtandao wa intaneti katika kila chuo
ilani ya uchaguzi page lengo la serikali litakuwa kuwezesha kila mwanafunzi apate makazi rafiki kwa usomaji
mzingira ya ahadhiri seriklali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itazindua mpango maalumu wa makazi kwa wahadhiri na watumishi wengine waandamizi wa vyuo
sanjari na hilo mishahara na marupurupu ya wahadhiri na watumishi wengine wa vyuo itaboreshwa ili ilingane walao viwango vya mishahara na marupurupu kwa vyuo vingine hapa afrika mashariki
uboreshaji wa mitaala serikali kwa kushirikiana na wataalamu mbalimbali toka kwenye vyuo vinavyohusika itaanzisha program ya kuifanyia mitaala inayotumika marekebisho ili ilenge zaidi kwenye kuandaa wahitimu walio tayari kwa kazi
kuongeza nafasi zaidi za masomo ya sayasi na teknolojia pamoja na kwamba serikali ya cuf inakusudia kuipanua elimu ya juu nchini kwa ujumla ongezeko la nafasi kwa fani za sayansi na teknolojia litapewa kipaumbele
chini ya mkakati huu madaktari mainjinia wanasayansi na wataalamu wa kompyuta wengi zaidi wataandaliwa kila mwaka
serikali pia itaendelea kuziunga mkono juhudi za watu binafsi mashirika ya dini na taasisi nyingine zenye malengo ya kuanzis ha vyuo vikuu kwa ajili ya taaluma mbalimbali
kuimarisha huduma za kitafiti ukiondoa maslahi madogo udhaifu mkubwa katika huduma za kitafiti ni sababu nyingine kubwa inayowafanya wataalamu mbalimbali kuzikimbia taasisi zetu za elimu ya juu
seriklali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itajitahidi kuziimarisha huduma hizi kwa kutoa fedha zaidi ilani ya uchaguzi page kwa ajili ya vifaa na masurufu
aidha itaanzisha kitengo maalumu cha uratibu wa kuzifanyia kazi tafiti vumbuzi mbalimbali zinazopatikana kutokana na jitihada zilizofa nywa katika vyuo vyetu
ujenzi wa miundombinu katika vyuo vikuu vyote seriklali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itatengeneza miundombinu ambayo itawezesha mazingira ya vyuo kuvutia wanafunzi wa ndani na nje ya nchi
seikali itahakisha kuna vifaa vya kitaa lam na kiteknolojia vya kutosha vitabu vya kutosha na kuboresha vyumba vya masomo barabara korido zenye mapaa juu yake kwenye kila njia zinzounganisha darasa na darasa ofisi za wahadhiri sehemu za chakula mabweni na maeneo mengine
mtandao huu utasa idia kurahisisha mawasiliano na kupelekea vipindi madarasani kutosimamia hasa nyakati za mvua ambapo wanafunzi na wahadhiri wengi hushindwa kufika madarasani
maktaba zenye uwezo mkubwa miaka sasa tangu muungano hali ya maktaba zetu bado ni duni
serik lali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa maktaba zetu zinakuwa na uwezo mkubwa sawa na maktaba za nje na kwa kutumia mawasiliano ya intaneti wanafunzi wa vyuo vyetu wataweza muda wote kusoma vitabu mbalimbali vilivyoko katika maktaba za vyu vikubwa duniani elimu maalum kwa watu wenye ulemavu kwa bahati mbaya baadhi ya ndugu zetu wengi nchini wana ulemavu na wana mahitaji ya elimu maalum ili kuweza kujiendeleza
kwa kawaida watoto au watu wenye ulemavu kwa ujumla wake huwa wana mahitaji maalumu ikiwemo ya uangalizi wa muda wote kulingana na aina na kiwango cha ulemavu wa mtu husika
hili hupelekea kuwepo kwa gharama za kuwahudumia waangalizi
cuf tunaamini kuwa kuziwezesha familia zenye watoto wenye ulemavu kutasaidia kwa kiasi ilani ya uchaguzi page kikubwa kukabi liana na vikwazo vya kielimu wanavyopata watoto wenye ulemavu
hali ilivyo sasa kukosekana kwa sera ya elimu inayojumuisha mahitaji ya wanafunzi wenye ulemavu kwa uwazi kumesababisha idadi kubwa ya vijana wenye ulemavu kukosa fursa ya kupata elimu
huduma zilizoko katika taasisi mbalimbali za elimu kuanzia ngazi ya msingi sekondari na vyuo hazijazingatia kikamilifu mahitaji maalum ya wenye ulemavu
hali duni ya maisha ya wazazi ni kikwazo kwa watoto wenye ulemavu kupata elimu bora
ukosefu mkubwa wa vifaa vya kujifunzia ni kikwazo kwa watoto wenye ulemavu kupata elimu bora
kukosekana kipaumbele na kutozingatia kutenga bajeti ya kutosha ya kuwawezesha watoto wenye elemavu ni kikwazo
ulaghai wa kisiasa unaofanyika kwa baadhi ya watu wenye ulemavu na kusaha kusimamia haki za msingi za watu wenye ulemavu ni kikwazo
mazingira hatarishi ya maisha ya watu wenye ulemavu ni kikwazo
dira ya mabadiliko ya cuf kwa kutambua umuhimu mkubwa wa kuwaendeleza watoto wenye ulemavu na kuwapunguzia wazazi mzigo wa ziada ka tika kuwahudumia serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo itazindua sera mpya ya elimu ambayo itakuwa imeyajumuisha kwa ukamilifu mahitaji maalum ya wanafunzi wenye ulemavu
ilani ya uchaguzi page itafanya marekebisho mbalimbali ya kiufundi kwenye ta asisi mbalimbali za elimu ili kuondoa vikwazo mbalimbali vinavyowakwaza wanafunzi wenye ulemavu wanaosoma katika taasisi hizo
mahitaji maalum ya kielimu kwa watu wenye ulemavu yatajumuishwa katika mitaala ya shule na yuo vya waalimu ili kuongeza idadi ya wallimu wenye uwezo wa kutoa elimu kwa wanafunzi wenye ulemavu
serikali itagharamia kwa asilimia mia moja gharama zote zinazohusiana na masomo ya wanafunzi wenye ulemavu katika ngazi zote za elimu
elimu ya watu wazima miaka baada ya kuzaliwa tanzania bado kuna tatizo la kutojua kusoma na kuandika
hali ilivyo sasa kuupuuzia kwa muda mrefu umuhimu wa kuhakikisha kuwa watoto wote wenye umri wa kwenda shule wameandikishwa shule kumechangia sana katika kuongeza idadi ya vijana wanaoingia katika utu uzima ilhali hawaji kusoma na kuandika
kuanguka kwa ubora wa taaluma inayotolewa katika shule za msingi kume sababisha kundi kubwa la watoto kumaliza darasa la saba wakiwa na uwezo kidogo sana wa kusoma na kuandika
wengi wa hawa hupoteza ujuzi huu baada ya mi aka michache huko mitaani kwa sababu ya kutoweka kwa kiasi kikubwa kwa utamaduni wa kujisomea miongozi mwa wananchi
ilani ya uchaguzi page hivi sasa maktaba mbalimbali za serikali zinatoza ada kwa wanaotaka huduma ya kujisomea
hali hii inazidi kufifisha hamu ya wananchi kujifu nza na kujiendeleza kielimu
mkazo uliokuwepo katika miaka ya kuhusu elimu ya watu wazima uliachiwa taratibu kufifia hadi hatimaye ukatoweka kabisa
kwa hivi sasa fedha za bajeti ya elimu ya watu wazima zinatolewa lakini haziwanufaishi walengwa
dira ya mabadiliko ya cuf serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahusisha upya madarasa ya elimu ya watu wazima
serikali itaandaa utaratibu utakawezesha kila shule ya msingi iliyoko nchini kuendesha madarasa ya elimu ya watu wazima kila jioni kuanzia jumata tu hadi ijumaa
kwa hali hii fedha za bajeti ya elimu ya watu wazima zitatumika ipasavyo na hivyo kuwanufaisha walengwa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafuta ada zote zinazotozwa na maktaba za serikali hivi sasa na kuhakikisha kuwa huduma kat ika maktaba hizi zinaboreshwa kwa kiwango cha juu ili kukidhi haja ya wananchi kujiendeleza kielimu
maktaba zote za serikali nchini zitaunganishwa na mtandao wa intaneti na zitafanya kazi kwa masaa 
elimu ya ufundi kati ya mambo ambayo serikali ya ccm haijafanikiwa ni kuimarisha vyuo vya elimu ya ufundi
nchi yoyote iliyowekeza katika elimu hii inajiweka katika mazingira mazuri ya kuleta maendeleo haraka kwani vijana wengi wanapata ujuzi na kujiajiri katika sekta binafsi au zisizo rasmi
dira ya mabadi liko ya cuf ilani ya uchaguzi page elimu ya ufundi kuwa nyenzo muhimu ya maisha ya vijana
shule na vyuo vya ufundi vitaongezwa katika kila wilaya kila mwaka hatua kwa hatua hadi kukidhi mahitaji yaliyopo
kila kijana atakayemaliza elimu ya msingi na hakupata fursa ya kujiunga na shule ya sekondari lazima apate nafasi ya kusoma masomo ya ufundi ili ajijengee mazingira ya kupata ajira au kuwa na uwezo wa kujiajiri katika sekta binafsi
serikali itawapeleka walimu wengi zaidi katika mafunzo ya juu ya ufundi ili vyuo vya ufundi vi we na wataalam wa kutosha
afya katika tanzania tatizo la afya za wananchi ni kubwa mno
huduma za afya ziko katika hali mbaya sana
hospitali vituo vya afya na zahanati ni chache na zinakabiliwa na matatizo mengi
msongamano mkubwa wa wagonjwa uhaba wa madaktari na wauguzi uhaba wa vitanda uhaba wa vifaa vya kazi uchakavu wa majengo na zaidi ya yote uhaba mkubwa wa madawa ni baadhi tu ya matatizo haya
utafiti unaonesha kuwa zaidi ya ya watoto wanaokufa chini ya umri wa miaka mitano hufia majum bani bila kufikishwa hospitali au zahanati angalau mara moja
inakadiriwa kwamba katika kila watoto wenye umri usiozidi miaka mitano zaidi ya wanakosa lishe bora na kwa hivyo wameathirika kwa utapiamlo
watoto wanaokosa lishe bora hawajengi kinga mwili na ubongo wao haukuwi vizuri
ni lazima tuelewe kuwa maendeleo hayawezi kupatikana kwenye taifa lenye idadi kubwa ya watu ambao hawana afya nzuri
tunawajibika kujenga mazingira yatakayouhakikishia umma kuwa kuna nia ya dhati ya kuifufua na kuibores ha sekta ya afya
tuandae madaktari na wauguzi kwa wingi zaidi na wapewe motisha wa kutosha ili wasilazimike kuikimbia nchi
hospitali kuu zote kuanzia wilayani zipatiwe vifaa vya ilani ya uchaguzi page kisasa vinavyohitajika kukidhi haja ya matibabu katika ulimwengu wa kileo
adawa yapatikane kwa gharama nafuu
ni lazima uandaliwe utaratibu utakaotuhakikishia kwamba mtanzania yeyote hatakosa kupata matibabu kwa sababu tu ameshindwa kumudu gharama
lakini lililo la msingi kabisa ni kufufua na kuimarisha huduma ya afya ya kinga
uboreshaji wa mazingira ni sehemu muhimu kabisa katika utoaji wa huduma ya afya ya kinga
ili kuzuia utapiamlo na maradhi mengine serikali isimamie na kuratibu uwekezaji wa virutubisho muhimu kama vile iodine kwenye chumvi vitamin na kwenye unga na ka dhalika
ni lazima tuondoe vyanzo vya maradhi taka zizolewe na turejeshe utaratibu uliotoweka siku nyingi zilizopita wa kudhibiti wadudu wanaobeba vimelea vya maradhi hususan mbu
ni lazima tuweke utaratibu utakaotuhakikishia kuwa wananchi hawaishi na ku fanyia shughuli zao kwenye maeneo yenye msongamano mikubwa
ni lazima tufufue na kuimarisha huduma za ukaguzi za mabwana na mabibi afya ili kuhakikisha kuwa migahawa maduka masoko machinjio makazi yetu nakadhalika yanakuwa katika mazingira salama mud wote
pamoja na haya yote ni lazima tuhakikishe kuwa suala la uhaba wa maji safi na salama kwa matumizi ya mjumbani linapatiwa ufumbuzi wa haraka
aidha ni lazima kama taifa kuliangalia upya suala la maambukizi ya ukimwi kwa uzito unaostahili
hali ilivy sasa katika sekta ya afya utaratibu wa kinga ya msingi kwa maradhi umepuuzwa kwa kiwango kikubwa
huduma ya kuzoa taka na mfumo wa maji machafu ziko katika hali mbaya
mkakati wa kuharibu vyanzo vya maradhi umeachwa muda mrefu uliopita
wafanyakazi wa se kta ya afya wanafanya kazi katika mazingira ya hatari yanayoweza kuwaletea maambukizi mishahara ni midogo ambayo hailingani kabisa na ugumu wa kazi
wakilalamika ilani ya uchaguzi page wanaitwa wabinafsi wasiojali wito wa kazi yao na kukumbushwa viapo walivyoapa
matokeo ya ke madaktari na wauguzi wamekuwa ombomba na wagonjwa wasio na chochote cha kutoa wamejikuta wakitelekezwa
nchi jirani zimekuwa ndiyo kimbilio kubwa la madaktari na wauguzi wetu
zahanati vituo vya afya na hospitali ni chache na hazikidhi hitajio la uku aji wa idadi ya watu tanzania
huduma muhimu katika vituo vya afya na hospitali kama madaktari na wauguzi madawa vitanda na vipimo havitoshelezi mahitaji
serikali imeendelea kutumia fedha nyingi kwa ajili ya kutoa huduma bora ya afya nje ya nchi kwa kun di la watu wachache ambao ni viongozi waandamizi na familia zao
utaratibu wa kuwalazimisha wananchi kulipia gharama za matibatu umeasabisha wananchi wengi kuathirika kwa kushindwa kumudu gharama hizo
kuanzia mwaka hatua na mikakati kadhaa imechukuli wa yote ikilenga katika kuelimisha na kuhamasiha jamii juu ya athari za maambukizo ya ukimwi na njia ya kudhibiti kuenea kwa maambukizi mapya
hata hivyo pamoja na kampeni hizi maambukizi ya ukimwi bado yameshika kasi na wanaougua maradhi haya wanazidi ku jitokeza
pamoja na kujitokeza kwa hali hii serikali ya ccm imeshindwa kubadili mwelekeo wa kampeni zinazofanyika ili ziweze ktufikisha kwenye malengo tuliyokusudia
mpango wa bima ya afya ulioletwa na serikali ya ccm katika miaka ya hivi karibuni unafanya kazi katika maeneo machache na hivyo kuwasababishia usumbufu mkubwa wanachama wa mfuko huo
hata hivyo kutokana na kuelemewa na idadi kubwa ya ilani ya uchaguzi page wagonjwa mpango huo unaelekea kufilisika na imebidi yafanyike mabadiliko yanayolenga kupunguza aina ya magonjwa yanayotibiwa kwa bima
hivi sasa hospitali nyingi za serikali zinakabiliwa na uhaba mkubwa wa wagonjwa siyo kwa sababu wananchi wanaoumwa hawapo bali kwa sababu wengi hawawezi kumudu gharama za matibabu
dira ya mabadiliko ya cuf katika kuboresha sekta ya afya nchini kwa kuzingatia ukubwa wa tatizo la afya kwenye jamii yetu serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itatenga asilimia ya bajeti yote ya serikali kwa ajili ya kuboresha huduma za afya
miongoni mwa mambo yatakayotekelezwa ni haya yafuatayo huduma za afya ya msingi bila malipo huduma za msingi za afya zitakuwa ni haki ya kila mtanzania
mkazo maalum utawekwa katika tiba ya kinga ikiwa ni pamoja na chanjo za watoto kuweka virutubisho katika vyakula food fortification hususn unga wa mahindi na unga wa ngano na kutoa elimu ya afya kwa mapana na marefu
tiba ya maradhi ya kimfumo non cummunicable diseases kama saratani kisukari figo na shinikizo la juu la damu baadhi ya maradhi ya kuambukiza kama vile malaria kifua kikuu ukimwi choler a kifua kikuu tb typhoid na minyoo na zitapatikana bila malipo
huduma za upendeleo kina mama wajawazito na wale waliotupa mimba kina mama wenye mauvimbe tumboni wazee kuanzia miaka sitini wenye ulemavu na watoto wadogo wote walio na umri chaini ya miaka mitano watapata matibabu yote bure
aidha srikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf ilani ya uchaguzi page itaendeleza utaraibu wa ugawaji wa vyandarua vyenye dawa na kuhakikisha kila mtanzania anapata chandarua cha aina hii sanjari na kuwa na program endelevu ya kuangam iza mazalia ya mbu
utaratibu wa kuchangia gharama pamoja na ongezeko kubwa katika bajeti ya afya bado bajeti hiyo itakuwa haitoshelezi kwa kulinganisha na mahitaji halisi
ili kufidia pengo kuna umuhimu mkubwa kwa vyanzo vingine kuchangia katika huduma za afya
uchangiaji huu utafanyika chini ya taratibu ufuatao mpango wa bima ya matibabu serikali itasimamia uboreshaji wa utaratibu wa bima ya matibabu nchini ambapo waajiri wote katika sekta rasmi watatakiwa kuwakatia wafanyakazi wao bima na pia kuwawezes ha wanachama wa mpango huo kupata huduma hiyo mahala popote humu nchini
bima hiyo itagharimia matibabu ya wanayakazi na familiza zao yasiyohusiana na huduma za msingi za afya au huduma za upendeleo
bima hii haitakuwa mzigo kwa waajiri kwa kuwa itamezwa katika marekebisho ya viwango vya kodi yatakayofanywa na serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf
uchangiaji wa gharama wa moja kwa moja utaratibu wa kuchangaia moja kwa moja gharama za matibabu yaliyo nje ya huduma za msingi za afya au zile za upendele utaendelezwa kwa wananchi ambao watakuwa hawana bima na wenye uwezo wa kuchangia gharama
kwa wagonjwa ambao watakuwa hawana uwezo kabisa gharama za matibabu yao yote zitabebwa na serikali
kuboresha miundo mbinu ya afya serikali ya umoja wa kitaifa chi ni ya cuf itahakikisha kuwa katika kipindi cha miaka mitano ijayo mazingira ya hospitali zote nchini ilani ya uchaguzi page kuanzia chini kabisa yameboreshwa na kufikia viwango vinavyokubalika
fedha zaidi zitatumiwa kuhakikisha kuwa ifikapo mwishoni mwa kipindi hicho hakuna mgo njwa anayelala chini au kuchangi kitanda
serikali pia itahakikisha kuwa vipimo vyote mahimu vinapatikana kuanzia wilayani na kila hospitali kuanzia wilayani ina madaktari na wauguzi wa kutosha kuweza kutoa huduma bora
serikali pia itahakikisha kuwa hudu ma zote za msingi ikiwemo maji na umeme vinapatikana kwa uhakika
kuboresha huduma ya matibabu kila hospitali itabuni utaratibu wa kuongeza tija
pamoja na wambo mengine utaratibu huu ni lazima uhakikishe kuwa kila mgonjwa atakayelazwa wodini ataanza kupat matibabu mapema iwezekeavyo
kutafanyika ukaguzi wa mara kwa mara kwenye hospitali utakaohusisha kuwasaili wagonjwa mbalimbali kwa siri ili kupima ni kwa kiwango gani mahospitali yanazingatia utaratibu huu
kuimarisha huduma za kinga taifa linaweza kuoko fedha nyingi sana zinazotumika kwa matibabu iwapo watu watajikinga na maradhi
ili watu waweze kujikinga na maradhi taifa halina budi kuzingatia kanuni za afya ya msingi kama usafi wa mazingira na kuzuia vyanzo vya maradhi
serikali ya umoja wa kitaifa hini ya cuf itashirikiana na serikali za mitaa kuhakikisha kuwa katika kipindi cha miaka mitano ijayo vyanzo vyote vya maradhi ya kuambukiza kama mrundikano wa takataka mazalia ya mbu na kusambaa kwa maji taka vinadhibitiwa
nidhamu ya matumizi ya fedha za mfuko wa afya serikali itafanya utaratibu wa kupunguza idadi ya wafanyakazi wa maofisini katika sekta ya afya na kuwahamishia katika ajira nyingine bila kuathiri huduma na fedha zitakazookolewa zitaelekezwa kwenye kuboresha miundo mbinu na maslahi ya adaktari na wauguzi
ilani ya uchaguzi page serikali itaboresha hospitali zetu kwa kuzipatia zana za kisasa madaktari na wataalamu wenye uwezo ili kupunguza uwekekano wa viogozi waandamizi kutumia fedha nyingi za wananchi kwa ajili ya matibabu nje ya nchi
ili kuongeza ufanisi baadhi ya huduma kwenye mahospitali ambazo hazina uhsiano wa moja kwa moja na tiba zitabinafsishwa
kupunguza gharama za madawa serikali itafanya mazungumzo na wawekezaji zaidi ili kujenga viwanda vitakavyozalisha madawa ya kuiga generic drugs na vifaa vingine vya mahospitali kwa gharama nafuu zaidi nichini mwetu
kupitia viwanda hivi madawa ya msingi yatazalishwa kwa wingi na kuwekwa nembo ya serikali ili kudhibiti matumizi mabaya
maslahi ya madaktari na wauguzi kwa kuzingatia kuwa madaktari na wauguzi ni watu ambao wanafanya kazi ngumu na kwenye mazingira ya hatari ni lazima taifa lielewe kuwa maslahi yao yanahitaji kuboreshwa zaidi
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa maslahi ya wafanyakazi hawa yanaboreshwa angalau kufkia viw ango vya wenzao katika nchi jirani
serikali itaongeza mishahara na marupurupu kwa madaktari na wauguzi kwa kadri uchumi wa nchi unavyokua ili kuwafanya madaktari na wauguzi wajitume zaidi wajiepushe na vitendo ya rushwa na kujikita zaidi katika kuokoa maisha ya watanzania yanayopotea wakati mwingine kwa sababu tu ya kushuka kwa ari ya kufanya kazi miongoni mwa madaktari na wauguzi
mapambano dhidi ya ugonjwa wa ukimwi serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf pamoja na mambo mengine itaweka mkakati wa itaifa utakaolenga kupunguza kwa kiasi kikubwa ilani ya uchaguzi page uwezekano wa mtu ambaye hivi sasa hana virusi vya ikumwi kuambukizwa
mkakati huu utalenga katika kuishirikisha jamii katika mjadala wa kutunga sera mahsusi ya nchi itakayosimamia mapambano dhidi ya ukimwi wa nia ya kufanikisha malengo yafuatayo kuondoa utaratibuu wa sasa unaofanya taarifa za maambukizi ya ukimwi kuwa ni siri na badala yake taarifa hizi ziwe za wazi kama ilivyo kwa magonjwa mengine
kuweka utaratibu wa kutangazwa na kuchapishwa kila mwezi wa takwimu za maambukizi ya ukimwi kuanzia katika ngazi za kata ili kumwezesha kila mwananchi kuwa na taarifa sahihi zinazohusu eneo analoishi
kufikia makubaliano ya kitaifa ni nini kifanyike ili kudhibiti kwa kiwango cha juu kabisa uwekekano wa maambukiz kwa wananchi wetu ambao bado kuambukizwa
kuanzisha utaratibu wa makusudi wa kuziunga mkono na kutoa kila aina ya msaada unaowezekana juhudi za watafiti wa kizalendo ikiwa ni pamoja na waganga wa jadi katika kutafuta tiba au kinga dhidi ya maambukizo ya virusi vya ukimwi
kuhakiki kuwa waathirika wote wa ukimwi wanapatiwa madawa ya kungeza muda wa kuishi ili waendelee kutoa mchango muhimu katika malezi ya familia zao na maendeleo ya taifa kwa ujumla
kuendeleza na kuimarisha taasisi za kutoa elimu dhidi ya ukimwi zitakazoweka msisitizo juu ya ukweli kwamba njia ya uhakika ya kujikinga dhidi ya maambukizo ni kuacha kufanya vitendo vya uasherati
ilani ya uchaguzi page kujenga uchumi imara unaoongeza ajira tija na neema kwa wote utakaopelekea jamii kujishughulisha zaidi katika masuala ya msingi na kujiepusha na vitendo vya ukahaba na uasherati
ardhi na maendeleo ya makazi pamoja na kwamba tanzania ina wizara nzima inayoshughulikia masuala ya ardhi ina chuo kikuu kishiriki kinachoshughulikia masuala ya ardhi tu na kuna idara za mipango miji katika kila halmashauri na mabaraza ya miji hali ya makazi ya wananchi bado siyo nzuri
gharama kubwa ya viwanja vilivyopimwa umewalazimisha wananchi wengi kujenga kiholela
aidha kuna uhaba mkubwa wa huduma za msingi kama vile mitaro ya maji machafu barabara zisizo na msongamano vyoo vya umma viwanja vya kuchezea watoto na sehemu za kuzikia za uhakika
inakadiriwa kuwa zaidi ya asilimia ya wakazi wote wa jiji la dar es salaam wanaishi kwenye maeneo yaliyojengwa kiholela na yenye msongam ano mkubwa
aidha hali hii imewalazimisha baadhi ya wananchi wengine kujenga sehemu za mabondeni na hivyo kuhatarisha usalama wa maisha na mali zao wakati wa kipindi cha mvua
ukosefu wa sehemu za uhakika kwa wafanyabiashara ndogondogo machinga na uhaba wa vituo bora vya mabasi na maegesho rasmi kwa ajili ya vyombo vya usafiri hususan magari umetokea kuwa ni kero kubwa kwa wananchi wengi hususan katika jiji la dar es salaam
pamoja na yote haya pia kuna udhaifu mkubwa sana katika kusimamia sheria zinazo tawala makazi
pamoja na matatizo haya sheria ndogondogo zinazotungwa na halmashauri na mbaraza mengi ya miji hazizingatiii hali halisi ya kimaisha ya wakazi wa miji husika
mathalani katika baadhi ya miji kuna sheria inayowakataza wakaazi kufanyia maten genezo nyumba zao zinazochakaa kwa maelezo kwamba maeneo zilizoko nyumba hizo ilani ya uchaguzi page yametengwa kwa ajili ya kujenga magorofa
matokeo ya sheria hii ni kwamba katika miji mingi kuna nyumba nyingi chakavu zinazokaribia kuanguka huku wamiliki wake wakisubiri ziangu ke na wao kupoteza haki ya kumiliki viwanja husika kwa sababu hawana uwezo wa kujenga maghorofa
ni wazi kabisa kuwa sheria ya namna hii siyo tu kwamba ni ya kikandamizaji lakini pia ni yenye kuongeza kiwango cha umasikini miongozi mwa wananchi
hali ili vyo sasa shirika la nyumba la taifa ambalo kinadharia lilianzshwa kwa malengo ya kutatua tatizo la makazi kwa wananchi hususan wale wanaoishi mijini limeshindwa kabisa kutimiza azma hiyo
kasi ya ujenzi wa majengo mapya imefifia kabisa na majengo yake me ngi ya zamani ikiwemo yale liliyoyarithi kutoka kwa wamiliki wake halali baada ya kutaifishwa yako katika hali mbaya sana kutokana na kutokuwa na uangalizi mzuri
hivi sasa shirika hilo liko kwenye mgogoro mkbuwa na baadhi ya wapangaji wake kutokana na upandisha kodi bila kuzingatia hali halisi ya uboreshaji wa makazi hayo
pamoja na srikali kubuni mradi wa viwanja elfu ishirini katika jiji la dar es salaam bei za viwanja hivyo ni za juu mno kwa watu wa kawaida kuweza kuzimudu
matokeo yake ni kwamba vingi kati ya viwanja hivyo vimeangukia katika mikono ya watu wachache wenye uwezo na wananchi wa kawaida ambao ndio wengi wanaendelea na ujenzi holela katika maeneo yasiyofaa
kasi ya kuboresha maeneo ya makazi ambayo hayajapimwa kwa kujenga bar abara kuweka maeneo ya ujenzi wa shule vituo vya afya na viwanja vya kuchezea watoto ni ndogo mno
matokeo yake ni kwamba huduma muhmu mathalan za magari ya zima moto na ilani ya uchaguzi page magari ya wagonjwa bado ni vigumu kuwafikia wakazi walio wengi katika maeneo hayo
kuna udhaifu mkbuwa katika kuandaa maeneo ya wafanyabiashara ndogondogo machinga na maeneo mengine muhimu kama vituo vya mabasi ya daladala
kutokana na hali hii kuna baadhi ya mitaa ambayo wakazi wake wanapata adha kubwa kutokana na msongamano mkubwa biashara hizo na wingi wa daladala zilizogeuza mitaa hiyo kuwa stendi za kupaia na kushusha abiria
kumekuwa na ukiukwaji mkubwa wa sheria ndogondogo zinazotawala makazi na hususan katika maeneo ya mijini bila ya hatua zozote kuchukuliwa
sheria katika baadhi ya miji na manispaa zinazokataza wakazi wa baadhi ya maeneo kufanyia matengenezo nyumba zao kwa kisingizio kuwa maeneo hayo yametengwa kwa ajili ya ujenzi wa maghorofa ni za udhalilishaji zinalenga kuongeza umasikini katika jamii na zinakiuka haki za binadamu
serikali imeshindwa kabisa kukitangaza kitengo chake cha mradi wa utafiti wa nyumba za bei nafuu na matokeo yake ni kwamba wananchi walio wengi hawanufaiki na kuwepo kwa kitengo hicho
dira ya mabadiliko ya cuf ili kuboresha makazi serikali ya cuf itachukua hatua zifuatazo kubinafsisha shirika la nyumba la taifa serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf intaweka utaratibu wa kuwarejeshea majumba yao wale wote waliokuwa wametaifishwa na hawakulipwa fidia na baada ya zoezi hili italibinafsish shirika la nyumba la taifa
ilani ya uchaguzi page baada ya kuibinafsisha nhc serikali itaanzisha utaratibu wa kutoa mikopo ya gharama nafuu kwa vyama vya ushirika wa nyumba housing cooperatives ili kuwezesha wananchi waliojiunga katika vyama hivyo kupata makazi bora na kuli pa kidogo kidogo
upatikanaji wa viwanja vilivyopimwa serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kwamba katika kipindi cha miaka miwili tu katika miji yote nchini viwanja vilivyopimwa na vinavyopatikana kwa bei nafuu ndivyo vitatafuta wajenzi badala ya hivi sasa ambapo wananchi mbalimbali wenye nia ya kujenga ndio wanaohaha kutafuta viwanja hivyo
huduma za barabara maji ya umeme kwenye makaazi zitakwenda sambamba na upimaji wa viwanja vipya
uboreshaji wa mazingira ya miji serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itasitisha mara moja ukiukwaji mkubwa wa sheria za mipango miji uliopo hivi sasa
aidha kwa kushirikiana na serikali za mtaa serikali itaweka mkakati imara wa kuhakikisha kuwa kila penye makazi na hasa kwenye maeneo ambayo yemjengw kiholela barabara zinapitishwa mitaro ya maji machafu inakuwepo au kufanyiwa ukarabati vyoo vya umma vinasambazwa taka zinazolewa kwa wakati na madimbwi yanayotuama maji wakati wa mvua yanashughulikiwa
serikali pia itahakikisha kuwa uhaba wa sehemu za kuzikia vituo bora vya mabasi na sehemu za uhakika kwa biashara za machinga viwanja vya kuchezea watoto na bustani za mapumziko unapatiwa ufumbuzi wa haraka
gharama za ujenzi gharama za ujenzi zitapungua kutokana na azma ya serikali ya kurekebisha viwango vya kodi katika vifaa vya ujenzi
serikali ilani ya uchaguzi page itakiimarisha na kukitangaza kwa nguvu zote kitengo chake cha mradi wa utafiti wa nyumba za bei nafuu na kuwahamasisha wananchi wote wa mijini na vijijini wakitumie kujengewa nyumba bora kwa gharama nafuu
aidha katika maeneo ya mijini makampuni zaidi yatahamasishwa kwa ajili ya kujenga nyumba za gharama nafuu na kuzigawa kwa wananchi mbalimbali kwa mikopo ya masharti nafuu
sheria ndogo iliyotungwa na baadhi ya manispaa inayowakataza wakazi wa baadhi ya aeneo kufanyia matengenezo nyumba zao kwa madai kwamba maeneo hayo yametengewa kwajili ya maghorofa itafutwa
kuondoa msongamano wa magari kwa sababu wakazi wa miji mkubwa yote ndani ya nchi na hasa dar es salaam wanakumbana na tatizo kubwa la msongamano ya magari serikali itahakikisha msongamano unamalizwa kwa kuanzisha barabara mbadala alternative roads kujenga madaraja ya juu fly overs kwenye makutano muhimu katika miji yenye msogamano pamoja na kupanua barabara zote za miji yenye msongamano kutok kwenye single roads njia moja hadi kuwa njia mbili
lakini kubwa zaidi serikali itahakikisha kuwa barabara zote za miji mikubwa zinawekewa mfumo wa taa za barabarani ili kuwawezesha watu kufanya shughuli zao muda wote bila kuhofia usalama wao
maendel eo ya makundi ya jamii wenye ulemavu kwa mujibu wa takwimu za shirika la afya la dunia katika kila watu kumi ulimwenguni mmoja ana ulemavu
kwa kuwianisha hii ina maana kwamba asilimia ya watanzania wote wana ulemavu wa aina moja ilani ya uchaguzi page ama nyingine
kwa mti zamo wa aina yoyote ile idadi hii ni kubwa mno kiasi cha kuhitajika mipango maalum ya kuwahudumia
hali ilivyo sasa baada ya miaka ya uhuru taifa letu bado halina sera sahihi inayowalenga wenye ulemavu kuwahakikishia kuwa wanapata fursa sawa katika masu ala yote yanayoihusu jamii
mchakato mzima wa uendeshaji masula mbalimbali ni wenye kuwabagua na kuwapuuza wenye ulemavu
juhudi za makusudi zinazofanywa kuwaondolea wenye uelmavu vikwazo mbalimbali wanavyokabiliana navyo hata pale ambapo mazingira ya kufa nya hivyo yanaruhusu hazijitoshelezi
serikali imeshindwa kujenga mazingara mazuri kushughulikia ulemavu unaoepukika na ule unaoweza kupunguzwa makali yake
serikali imeshindwa kutekeleza sheria namba na namba za mwaka zinazolinda ajira na matunzo kwa watu wenye ulemavu
aidha serikali ya ccm imeshindwa kutekeleza maazimio mbalimbali likiwemo lile la umoja wa mataifa namba la mwaka linalohusu wenye ulemavu pamoja na mwongo wa watu wenye ulemavu african decade
dira ya mabadil iko ya cuf kwa watu wenye ulemavu cuf inatambua kuwa ni vigumu kupata ufumbuzi muafaka wa matatizo ya wenye ulemavu bila kuwashirikisha kikamilifu
aidha inatambua kuwa ukiondoa ulemavu wa kuzaliwa kuna aina nyingi za ulemavu zinazoepukika iwapo hatua sah ihi na za makusudi zitachukuliwa
kwa kuzingatia utambuzi huu serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya yafuatayo ilani ya uchaguzi page kwa kushirikiana na wadau husika serikali itaandaa na kupitisha sera ya kitaifa itakayojulikana kama equalisation of oppurtunities policy ambayo pamoja na mambo mengine itasimamia kikamilifu ushiriki wa wenye ulemavu katika masuala yahusuyo utawala siasa ajira afya elimu na michezo
serikali itahakikisha kuwa kwa kushirikiana na wadau mbalimbali wakiwemo watu wenye ulemavu wen yewe inapitia upya sheria mbalimbali zinazokwaza haki za kundi hilo na kupitia upya sheria namba na namba za mwaka kuhusu ajira na matunzo kwa watu wenye ulemavu ili kuziboresha kabla ya utekelezaji kamilifu
aidha serikali itahakikisha kwamba maridhio yote ya kimataifa ya haki za watu wenye ulemavu yanatekelezwa ipasavyo
serikali itasimamia kikamilifu kuhakikisha kuwa mazingira mbalimbali yanayosababisha ulemavu unaoepukika yanadhibitiwa
hatua zitakazochukuliwa ni pamoja na kudhibiti kikam ilifu usalama katika viwanda migodi na maeneo mengine
kutakuwa na sheria inayoagiza kuwepo na sera ya ndani inayosimamia usalama ambayo pamoja na mambo mengine itajumuisha na ukaguzi wa kila siku wa usalama wa mazingira ya kazi safety audits
kudhibi ti kikamilifu ubora wa madereva na vyombo vya abiria na njia vinakopita vyombo hivyo ili kupunguza ajali
kutengeneza mazingira rafiki yatakayowasaidia sana wenye ulemavu kuzifikia huduma bila kutegemea msaada kwa mfano kutengeneza njia maalum wanazowez kupita wakiwa katika hospitali shule vituo vya mabasi na sehemu nyingine za utoaji huduma kwani sehemu zote hizi zimejengwa bila kujali kuwa kuna ilani ya uchaguzi page walemavu
mfano mzuri ni pale majengo yanapowekewa ngazi peke yake bila kukumbuka kuwa wenye ulemavu wa mi guu hawataweza kupita
serikali itasimamia kikamilifu kuhakikisha kuwa hatua muafaka za kitabibu zinachukuliwa kushughulikia ulemavu unaopunguzika
hatua hizo ni pamoja na utoaji bure wa viungo bandia baiskeli za magurudumu rnatatu vifaa vya kusikilizi hearing aid devices miwani ya jua mafuta maalumu ya ngozi na vifaa vingine
kupitisha sheria inayoelekeza kuwa watoto wote wanaozaliwa wakiwa na athari zinazorekebishika wanapatiwa matibabu bila kuchelewa
kuhakikisha watu wenye ualbino wanajumuish wa kwenye makazi jumuishi na jamii serikali kusimamia usalama wao
wanawake ingawa wanawake ni zaidi ya asilimia ya wananchi wote wa tanzania mila na desturi matatizo ya kihistoria na uzembe wa muda mrefu wa serikali vimesababisha kuwe na tofauti kubw ya kifursa kati ya watanzania wanaume na watanzania wanawake
kipaumbele katika fursa zinazogusa masuala mengi muhimu katika jamii kimekuwa kikitolewa kwa wanaume zaidi
hali hii imewajengea wanawake kutojiamini iwe ni katika masuala ya uongozi elimu azi na hata katika masuala ya kifamilia
kwa upande mwingine hali hii imewajengea wanaume wengi mtizamo hasi juu ya uwezo wa wanawake
wanaume wengi waliokumbatia mila na desturi na hasa wale ambao hawakubahatika kupata elimu ya kutosha wamejenga mazoe ya kuwachukulia wanawake kama viumbe ilani ya uchaguzi page duni na wasiokuwa na mchango wowote kifikra zaidi ya kuzaa watoto kutafuta mahitaji ya familia na kuwatumikia wanaume
kwa muda sasa kumekuwa na juhudi za makusudi na hasa kutoka kwa kina mama wenyewe zenye kulenga kujaribu kurekebisha hali hii
sehemu kubwa ya juhudi hizi zimelenga zaidi katika kuhimiza kuwe na upendeleo maalum kwa wanawake
pamoja na uzuri wa jitihada hizi ni dhahiri kuwa hazitoshi na bado kazi kubwa inahitajika kufanyika ili hatimaye tofauti za kijinsia zisiwe ni tatizo tena katika upatikanaji wa fursa za kujiletea maendeleo
maendeleo duni ya wanawake nchini kuna mapungufu juu ya kubuni mbinu sahihi zitakazotuhakikishia kuwa matatizo ya ubaguzi dhidi ya wanawake katika upatikanaji wa fursa yan apatiwa ufumbuzi wa kudumu
kuna mapungufu juu ya kuielimisha jamii katika ngazi zote juu ya umuhimu wa kukumbatia haki sawa kwa jinsia zote na hivyo kuwa ni kikwazo katika kuwaendeleza wanawake
pamoja na uwakilishi walionao hivi sasa katika bunge ikiwa ni pamoja na kuwepo kwa nafasi za viti maalumu za wanawake ushiriki wao mdogo katika vyombo mbalimbali vya kutoa maamuzi unaonyesha kuwa bado hakuna nia ya dhati ya kuleta usawa wa kijinsia katika jamii
hali hii isingetarajiwa ikizingatiwa kuwa hivi asa idadi ya wanawake wenye elimu ni kubwa inayotosheleza kuweka uwiano mzuri wa kijinsia katika vyombo mbalimbali vya maamuzi
pamoja na kuwepo kwa mifuko mbalimbali kwa ajili ya mikopo ya wanawake uendeshaji wa mifuko hiyo ni wa kisiasa zaidi na hivyo kufanya wanawake walio wengi hasa wa vijijini wasinufaike na ilani ya uchaguzi page mikopo hiyo
hadi sasa benki ya wanawake iliyozinduliwa mwaka huu na ipo dar es salaam pekee
wanawake wanakabiliwa na tatizo kubwa mno la afya ya uzazi huduma za uzazi kutozwa fedha uko sefu wa lishe bora wanapokuwa wajawazito na majukumu ya malezi
vifo vya akina mama na watoto limekuwa ni jambo lililozoeleka sana na kuonekana ni kitu cha kawaida katika jamii ya watanzania
huduma duni ya maji
wanawake wamekuwa wakitaabika sana katika kutafuta huduma ya maji na kutembea kwa mwendo mrefu hasa katika maeneo ya vijijini
pamoja na kwamba tanzania huru imezaliwa miaka iliyopita wanawake wakati mwingine hulazimika kutembea umbali wa zaidi ya kilometa kila siku kutafuta maji
mfumo elimu uliopo nchini haumuandai mtoto wa kike kuweza kukabiliana na majukumu ya kijamii
dira ya mabadiliko ya cuf msingi mkuu wa sera za cuf ni haki sawa na furaha kwa wote
hii inamaanisha kwamba pamoja na cuf kutambua tofauti za makundi mbalimbali watu katika jamii inayatambua makundi yote kuwa ni sawa kutokana na uwananchi wa kila kundi
wanawake na wanaume ni makundi yenye kutegemeana na hakuna kundi linaloweza kuwa endelevu bila ya jingine
kwa maana hii basi mfumo dume uliojikita katika kila nyanja ya maisha nchini ni kikwazo cha maendeleo ya taifa letu
sera za chama chetu kuhusu elimu afya na kuondoa umasikini kama zilivyoainishwa katika ilani hii ni kichocheo kikubwa katika suala zima la ukombozi wa mwanamke wa kitanzania
lakini pamoja na sera hizi nzuri serikali ya umoja wa kitaifa chini ya ilani ya uchaguzi page cuf pamoja na mambo mengine itachukua hatua zifuatazo ili kuboresha mazingira ya kujenga usawa wa kijinsia katika uwiano unaofaa itatunga sheria itakayotoa adhabu kali kwa mtu yeyote atakayetumia mamlaka yake kumdhalilisha kijinsia na kumsababishia madhara ya namna moja ama nyingine mtanzania mwenye jinsia tofauti na ya kwake ili kujinufaisha binafsi kwa njia moja ama nyingine
pamoja na manufaa ya sheria hii katika maeneo mengine sheria hii it asaidia hasa katika suala zima la kupambana na rushwa ya ngono hususani kwa wanafunzi na waajiriwa wa kike
itauboresha utaratibu ulioko hivi sasa ambao unatoa nafasi maalum za upendeleo kwa wanawake ili kuongeza ushiriki wao katika ngazi mbalimbali za aamuzi ya kisiasa utawala menejimenti na uongozi
ili kuwanyanyua wanawake kiuchumi serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaiimarisha mifuko mbalimbali ya mikopo na kuisimamia kusudi iwanufaishe wanawake walio wengi wa mijini na vijijini bila kuja li itikadi zao za kisiasa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itawaunganisha wanawake wote bila kujali itikadi zao kuunda chombo chao huru ambacho kitasimamia maslahi yao
hata hivyo kwa kuwa cuf inaelewa fika kuwa suluhisho la kudumu la matatizo ya kijinsia nchini liko katika kubadilisha mitizamo ya jamii kuliko katika kuweka mashinikizo ya kisheria na kutoa upendeleo basi hatua zifuatazo za ziada zitachukuliwa kwa kuwa tafiti zinaonyesha kuwa wasichana wanaosoma katika shule za peke yao mara nyingi wanajenga kujiamini kuliko wale wanaosoma katika shule mchanganyiko serikali ilani ya uchaguzi page itahakikisha kuwa kunakuwa na marekebisho katika mashule ili kupata manufaa ya kitaaluma yanayotokana na utafiti huo
mitaala ya somo la uraia mashuleni itafanyiwa mareke bisho ili pamoja na mambo mengine somo hilo lilenge katika kufifisha mitizamo ya vijana wa kiume dhidi ya wenzao wa kike kuwa ni viumbe duni dhalili na wasio na mchango wowote wa maana kifikra katika jamii
serikali itaanzisha na kuhimiza mjadala wa kina na wa wazi kitaifa katika ngazi mbalimbali za jamii kuhusu mgawanyo wa wajibu majukumu na haki katika mahusiano ya kijinsia kwa nia ya kuboresha mahusiano hayo
mkakati maalumu wa kitaifa wa kuwainua wanawake kiuchumi ili waondokane na madhara mbalimb ali wayapatayo kutokana na umasikini utaasisiwa kwa kuwashirikisha wanawake wenyewe
vijana vijana ndiyo kundi lenye mchango mkubwa katika uzalishaji kuliko kundi jingine lolote na kwa maana hiyo umuhimu wa kundi hili kwa jamii ni mkubwa mno
hali iliv yo sasa kauli mbiu ya vijana ni taifa la kesho imepelekea kundi kubwa la vijana kuendelea kusubiri bila mafanikio
sehemu kubwa ya vijana hawana fursa za ajira za kueleweka kitu ambacho kinawasababisha walio wengi kujikuta wakilazimika kuingia katika vit endo viovu kupambana na umasikini unaowakabili
vijana wengi wamekata tamaa mno kiasi kwamba wanadhani kwamba njia pekee iliyobaki ya kujiletea maendeleo ni wao kuondoka nchini au kutafuta biashara za kuzalisha faida kubwa ilani ya uchaguzi page za haraka hata ikiwa ni haramu ama kuuza madawa ya kulevya kujihusisha na biashara za magendo na kadhalika
kwa kweli hali hii haiashirii mazingira mazuri kwa maendeleo ya nchi na juhudi za kuondoa umasikini
vijana wamekuwa wakitumika katika kufanikisha malengo ya wanasiasa wakati uchaguzi pekee na hakuna sera sahihi za kuwainua vijana kushiriki katika kustawisha maendeleo ya taifa
vijana wengi wapo vijiweni na wenqine wamejiingiza katika utumiaji wa dawa za kulevya na ulevi wa kupindukia na uvutaji wa bangi
kwa kiwango kikubw si wenye uwezo wa kuajirika kutokana na kwamba hawajaandaliwa vya kutosha kumudu ushindani wa soko la ajira katika karne hii ya sayansi na teknolojia
dira ya mabadiliko ya cuf kwa vijana nchini pamoja na azma ya cuf ya kuhakikisha kuwa kila kijana ana pata elimu ya darasani formal education kwa upeo wa uwezo wake serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua pia hatua zifuatazo itaongeza kwa kiasi kikubwa idadi ya vyuo vya mafunzo ya ufundi stadi katika maeneo yote ya nchi kwa lengo la kuwash awishi vijana walioshindwa kuendelea na mfumo wa masomo ya darasani kujipatia ujuzi mbalimbali wa ufundi
itaanzisha huduma ya ushauri nasaha kuhusu chaguo la ajira na matatizo ya kijamii ili kukidhi matarajio ya vijana
serikali ya umoja wa kitaifa chin ya cuf itahakikisha vijana wote wanaojifanyia biashara ndogondogo maarufu kama wamachinga wanapewa maeneo maalum ya uhakika na ilani ya uchaguzi page yenye mzunguko wa kibiashara kufanyia shughuli zao bila kubughudhiwa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itazuia kabi sa utaratibu wa mgambo kuwapiga na kuwanyanyasa vijana wanaofanya biashara ndogondogo
pamoja na azma ya cuf kuhakikisha kuwa kunakuwa na mkakati unaoigusa jamii nzima katika kuhakikisha kuwa afya za wananchi zinaboreshwa serikali ya umoja wa kitaifa chi ni ya cuf pia itachukua hatua za kuanzisha programu zitakazohusisha makundi ya vijana katika ngazi ya mtaa na kitongoji kwa kushirikiana na asasi mbalimbali kuelimishana juu ya njia bora za kuepukana na maambukizo ya ukimwi na tatizo la matumizi ya dawa za kulevya
pamoja na azma ya cuf kuhakikisha kuwa kunakuwa na mkakati unaoigusa jamii nzima katika kuhakikisha kuwa viwango vya ubora wa ushiriki wa taifa letu katika medani za michezo na burudani vinapanda serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf pia itachukua hatua zifuatazo itaboresha huduma za burudani na michezo vijijini na mijini kwa kushirikisha wataalamu wa fani mbalimbali katika medani hizo ili kusaidia kutambua vipaji na kuviendeleza
itashawishi ushiriki zaidi wa sekta binafsi katika kuwek eza katika huduma za burudani na michezo
itashawishi vijana kuwa mstari wa mbele kuendeleza yale yote mazuri yanayopatikana katika tamaduni zetu na kupiga vita tamaduni mbaya za kigeni
ilani ya uchaguzi page itashawishi vijana kushiriki kwa hiari yao katika harakati mbalimb ali za kijamii kama vile uboreshaji wa mazingira na kuwasaidia wagonjwa watoto wazee na mayatima
madhumuni makubwa ya uanzishwaji wa makambi ya jkt yalikuwa ni kutoa mafunzo ya awali ya ulinzi na uchapakazi kwa vijana ili kuwatayarisha kwa maisha yao ya baadaye
lakini ni dhahiri kuwa kiutendaji madhumuni haya yalivurugwa kwani wale ambao kweli wanahitaji mafunzo ya awali ndio ambao hawakulazimika kushiriki na wale ambao walikuwa na uhakika wa ajira ndio waliolazimika kujiunga
waliosamehewa ni wale wanaomaliza darasa la saba na kidato cha nne bila kujiunga na chuo chochote wakati waliolazimika ni wale waliomaliza kidato cha sita ama wenye elimu ya juu zaidi
ni wazi basi kuwa mfumo uliotumika haukuwa na tija
pili uendeshaji wa programu mbalimbali atika makambi hayo ulilenga zaidi katika kukomoana na kudhalilishana na hivyo matumizi ya akili yalizingatiwa kwa kiwango kidogo
haishangazi basi kuwa makambi ambayo kimsingi yalitakiwa yawe na uwezo wa kuzalisha kwa ajili ya kujiendesha na ziada hatimay yalionekana kuwa ni yenye kuliingizia taifa hasara kubwa na kulazimika kusitisha sehemu kubwa ya programu zake hususan ile ya kuwachukua vijana kwa mujibu wa sheria
hata hivyo bado umuhimu wa utumishi kwa taifa upo ila kinachohitajika ni marekebisho msingi
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo ili kuleta marekebisho yenye tija utaratibu wa uendeshaji wa programu kwenye vituo hivi utabadilika ili kuondoa dhana kwa vijana wazazi na watoa mafunzo kuwa hivyo ni vituo ya mateso kwa vijana wanaomaliza masomo yao
katika kutekeleza azma hiyo kwanza kabisa muundo wa awali utabadilishwa na badala ilani ya uchaguzi page ya kujulikana kama makambi sasa yataitwa ni vituo vya maandalizi kwa vijana ili kulitumikia taifa
serikali ya umoja wa kitai fa chini ya cuf itatenganisha kabisa masuala ya uajiri fursa za masomo na suala la kujiunga na vituo hivi
serikali itavifanya vituo hivi kuwa ni huduma muhimu ya miaka miwili katika kutoa mafunzo ya awali ya kijeshi ukakamavu kazi za uzalishaji lugha ya kiingereza huduma ya mwanzo first aid sanaa mbalimbali udereva michezo pamoja na stadi zinazohusiana na shughuli za uokoaji rescue operations
serikali itatoa ruzuku mwanzoni wakati wa maandalizi na mikakati itawekwa kukiwezesha kila kituo ki we kinajiendesha chenyewe
serikali itaweka vituo katika kila mkoa kwa ajili ya uandikishaji wa wale wote ambao wangependa kujiunga na vituo hivi na itawashauri vijana wanaomaliza darasa la saba na kidato cha nne na kukosa nafasi ya kuendelea na masomo ka tika shule za kawaida na vyuo wajiunge
serikali itaweka utaratibu kuhakikisha kwamba fedha zote zitakazozalishwa na vijana kutokana na miradi mbalimbali ya uzalishaji baada ya kuondoa gharama za kuendeshea kambi inayohusika zitahifadhiwa kwa ajili ya kupe wa vijana wakati wa kuhitimu ili ziwasaidie kununulia zana mbali mbali zinazohusiana na stadi walizojifunza
mapinduzi ya kilimo na uanzishwaji wa viwanda utaongeza ajira ya vijana katika sekta rasmi
pia serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakik isha kuwa vijana hasa wahitimu wa vyuo wanatumia kikamilifu fursa ya kuwepo kwa mifuko ya kuwezesha ilani ya uchaguzi page kuanzisha na kukuza haraka miradi ya kibiashara incubator and accelerator funds kuanzisha na kukuza haraka miradi ya kibiashara ambayo siyo tu kwamba it awatatulia wao wenyewe tatizo la ajira lakini pia itasaidia kuajiri vijana wengine ambao hawana vigezo vya kupokea fedha kutoka katika mifuko hiyo
wazee na wastaafu wazee wa tanzania ndio waliokuwa wazalishaji wakubwa wa jana
hawa wamelifikisha taifa apa lilipo kupitia uzalishaji walioufanya kama wakulima wafugaji wavuvi wajenzi waalimu madaktari wanajeshi nakadhalika
kwa bahati mbaya pamoja na mchango mkubwa walioutoa kwa taifa leo hii wao ndio wanaoishi maisha magumu kupita makundi mengine yote
miaka tangu tanzania izaliwe hakujawa na juhudi za dhati za kuwaenzi wazee
ajenda ya cuf kwa wazee na wastaafu serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itafanya mambo yafuatayo ili kuimarisha maisha ya wazee na wastaafu itaboresha pensheni ya wastaafu katika sekta zote ili kukidhi mahitaji yao
itawalipa wastaafu wote malimbikizo ya madeni wanayodai ili kuondoa mvutano uliodumu kwa miaka mingi kutokana na dhuluma waliyofanyiwa
itawapatia wazee huduma muhimu za kijamii bila malipo na urasimu wowote
itaanzisha utaratibu wa kuwalipa pensheni wazee wote ambao hawakuwahi kuajiriwa katika sekta rasmi na ambao kwa sasa hawapati malipo yoyote ya uzeeni
kwa kuanzia tutaanza na ilani ya uchaguzi page miradi ya mifano pilot projects kabla ya kusambaza huduma hii kwa waz ee wote
ustawi wa watoto nchini serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itawekeza rasilimali nyingi katika kuhakikisha watoto wanajengewa mazingira thabiti yatakayowawezesha kukua vizuri kimwili na kiakili
itawekeza katika maeneo muhimu yanayolinda tu na heshima ya mtoto
miongoni mwa masuala ya msingi yatakayosimamiwa na serikali ni kuunda kusimamia na kuwezesha kitengo maalum huru kitakachokuwa na kazi ya kuishauri serikali juu ya nini kifanywe kuboresha mazingira mazuri katika ukuaji wa watoto
kitengo husika kitaundwa kwa kujumuisha asasi mbalimbali za kijamii zinazojihusisha na utetezi wa haki za watoto
serikali itaanzisha na kusimamia mambo yote muhimu yatakayoshauriwa na kitengo hiki
kuokoa maisha ya watoto dhidi ya majanga mbalimbali na kuhamasisha upatikanaji wa lishe bora kwa watoto
kutengeneza mifumo mizuri ya kuhakikisha kuwa siha na afya vinalindwa kikamilifu katika mazingira ya shule
mifumo hii ni pamoja na upatikanaji wa maji safi na salama uwepo wa vyoo bora vyenye kutoshel eza mahitaji pamoja na kuwepo kwa maafisa wa ushauri nasaha counselors waliofunzwa kushughulikia masuala ya watoto na vijana
kuhakikisha kuwa watoto wadogo na watoto wa kike wanalindwa dhidi ya maambukizi ya vvu na kudhibiti upatikanaji wa mimba za ut otoni
ilani ya uchaguzi page kuwasaidia watoto wenye mahitaji maalum wenye ulemavu
wataalamu tanzania haitaweza kupiga hatua za maendeleo iwapo wataalam katika nyanja mbalimbali hawatapewa kipaumbele
japo nchi yetu bado haijawa na wataalamu wengi sana katika nyanja mbalim ba lakini hao waliopo bado hatujaweza kuwatumia ipasavyo katika kuwakomboa watanzania kutoka katika dimbwi la umasikini ujinga maradhi na matatizo mengine
kwa mfano tafiti zinaonyesha kuwa asilimia sitini ya wahitimu wa kozi za udaktari hawana jira
hii ni aibu kubwa ukizingatia kwamba uwiano wa daktari kwa wagonjwa hapa tanzania ni mbaya sana
hapa tanzania uwiano wa daktari kwa wagonjwa ni 
yaani kila daktari mmoja anahudumia wagonjwa 
dira ya mabadiliko ya cuf kwa wataalamu fani mbalimbali serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaanzisha tuzo maalum kwa ajili ya wataalam wote waliofanya kazi muhimu ya kitaalam na ikaleta tija kwa nchi
serikali itatoa uhuru wa kujianzishia vyama vya kitaaluma na klabu mbalimbali za ki taaluma ili wataalamu wa fani mbalimbali wakutane mara nyingi kadri wawezavyo na kujadiliana mambo na mbinu mbalimbali ili kuinua taaluma zao na kulisaidia taifa kuharakisha maendeleo yake
serikali itawapeleka wataalam wengi kadri inavyowezekana nje ya nchi ili wakaongeze taaluma na ujuzi wao kwa maslahi ya nchi
hivi sasa wataalam wanaopelekwa nje ya nchi kuongeza mafunzo ya kitaalam ni wachache na hakuna uzingatiaji wa vigezo sahihi katika kuwateua
ilani ya uchaguzi page serikali itawaongezea wataalamu vivutio zaidi na kub oresha maslahi yao ili wapende zaidi majukumu yao na kujitoa zaidi kulipambania taifa
michezo na burudani hali ya michezo na burudani nchini imekuwa siyo nzuri kwa muda mrefu sasa
viwanja vya michezo vilivyoko katika mikoa yote vina hali mbaya sana ahue ni iko katika viwanja viwili tu vya dar es salaam yaani uwanja mpya wa taifa na ule wa uhuru
kutokana na sababu mbalimbali wawakilishi wetu mbalimbali kwenye michezo ya kimataifa wanaendelea kufanya vibaya kila mara
pamoja na juhudi kubwa za makampuni biashara kama nmb na mengine kufadhili kwa kiasi kikubwa gharama za timu zetu za taifa na vilabu bado kuna tatizo kubwa la serikali kutokuwa na usimamizi mzuri katika michezo
aidha kumekuwa na udhaifu mkubwa katika kulinda haki na maslahi ya wasanii mb alimbali pamoja na kuwasaidia ili waweze kunufaika ipasavyo na kazi zao
kutokana na kukosekana kwa mazingira rafiki kazi za wasanii zimekuwa zikinakiliwa hovyo mitaani na kuwasababishia hasara kubwa
bl aserikali kuingilia kati na kusimamia upatikanaji wa haki za wasanii wasanii wengi wataendelea kuwa maskini huku wajanja wachache wakiendelea kunufaika na kazi zao
hali ilivyo sasa katika sekta ya michezo nchini serikali ya ccm imekuwa na mtizamo wa kizamani kuhusu michezo yaani kuichukulia kama suala la watu binafsi badala ya kuwa ni suala la jamii nzima
kutokana na mtizamo huu serikali imeshindwa kabisa kuona jinsi ambavyo michezo imekuwa ikibadilika taratibu kutoka kuwa ni burudani tu na kuwa ni ajira na biashara kubwa inayohusisha mamilioni ya do la
kumekuwa na matumizi mabaya ya fedha za umma kwa kisingizio cha kuhudumia masuala ya michezo burudani na dini wakati ilani ya uchaguzi page katika hali halisi hakuna huduma za namna hiyo zinazotolewa na kama zinatolewa ni kidogo sana
juhudi za kuendeleza vipaji vya vija na hazijawekewa mikakati inayopimika na yenye kuzaa matunda
viwanja karibuni vyote vilivyojengwa kwa nguvu ya wananchi baada ya uhuru vimechukuliwa na kumilikishwa chama cha mapinduzi
hivi sasa viwanja hivi vipo katika hali mbaya vikiwa vimekosa ukarab ati na uboreshaji wa kuviendeleza viwanja hivyo
vifaa vya mazoezi na michezo vinauzwa kwa gharama ya juu sana kiasi kwamba wananchiwalio wengi wanashindwa kuvinunua na kuvitumia
hali hii haiko sawa ukizingatia kwamba wananchi wanahitaji wahamasishwe kuf anya mazoezi na kushiriki michezo kama njenzo ya kulinda siha na kuboresha afya zao ili kuliondolea taifa mzigo mzito wa kutibu magonjwa ya kimfumo
serikali ya ccm imeshindwa kutimiza wajibu wake ipasavyo katika kulinda na kuendeleza haki za wasanii
dira ya mabadiliko ya cuf katika sekta ya michezo ili kuboresha mazingira ya michezo nchini na kuhakikisha kuwa viwango vya uchezaji vya wanamichezo wetu vinakua na kufikia ngazi ya usnindani wa kimataifa serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itachukua hatua zifuatazo serikali itahimiza ujenzi wa viwanja vipya vya michezo na uboreshaji wa vile ambavyo tayari vipo
jukumu la kukamilisha azma hii litakabidhiwa kwa mabaraza ya manispaa miji na halmashauri za wilaya ambapo kila mkoa utapaswa kujenga uwanj mkubwa wa michezo yote kila manispaa itapaswa kujenga kiwanja kimoja kikubwa kitakachotumika kwa michezo yote huku ilani ya uchaguzi page serikali kuu ikiwa na jukumu la kujenga viwanja vya kimataifa na kisasa vinne vyenye uwezo wa kutumika kwa michezo yote mikuu
viwanja hi vyo vitajengwa katika kanda ya kusini kanda ya ziwa kanda ya kaskazini na kanda ya kati
pamoja na vyanzo vingine vya fedha mamlaka hizi zitatafuta wabia wa kushirikiana nao kukamilisha jukumu hilo
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikish kuwa maeneo yote ya wazi yanatunzwa ipasavyo huku yale mengi yaliyouzwa katika mazingira tata yanashughulikiwa
ili kuongeza ushindani zaidi katika michezo serikali kwa kushirikiana na vyama vya michezo mbalimbali itabuni mashindano ya ziada nje ya li gi za kawaida ikiwa ni pamoja na kutafuta wadhamini wa uhakika wa kudhamini mashindano hayo katika ngazi za wilaya mkoa na taifa
ili wanamichezo waweze kushindana kikamilifu taifa halina budi kukubali kuwa mabadiliko ya msingi ni lazima yafanyike katik sekta ya michezo ili wanamichezo wetu waweze kuitegemea michezo wanayocheza kama ajira
serikali itawatumia wataalamu mbalimbali wa masuala ya michezo ili kupata mkakati bora wa kuasisi mabadiliko hayo
hivi sasa chuo kikuu cha dar es salaam kinatoa maf unzo ya elimu ya michezo katika kitivo chake cha elimu
wahitimu wa mafunzo haya wanatarajiwa kuwa waalimu wa michezo shuleni
hata hivyo wahitimu hawa ni wachache sana ikilinganishwa na mahitaji
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itapanua zaidi idara inayohusika na mafunzo haya na kuongeza idadi ya wanafunzi wa fani ya michezo
aidha itayaimarisha mafunzo yanayotolewa ili yalenge katika kutoa wahitimu bora zaidi
katika kuendeleza vipaji vya wachezaji wadogo wa michezo mbalimbali ilani ya uchaguzi page serikali itajenga shule za sekondari kadhaa za mchepuo wa michezo
shule hizi zitakuwa vituo muhimu vya kuwaandaa wawakilishi wetu mbalimbali katika michezo ya kimataifa
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itahakikisha kuwa timu za taifa zinazojiandaa kwa mashindan mbalimbali ya kimataifa zinakuwa chini ya udhamini wa serikali
aidha serikali itachukua hatua za makusudi na kuweka mkakati mahsusi kwa kushirikiana na tff kuhakikisha kuwa timu ya taifa ya mpira wa miguu inashiriki mashindano ya kombe la afrika na komb la dunia mwaka 
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itawapeleka nchi za nje vijana wengi wenye vipaji vya michezo mbalimbali ili wakajifunze michezo katika vituo vya michezo sports academy huku wakiendelea na masomo
vijana hao watakaporej ea nchini watatumika kama waalimu wa michezo katika vyuo mbalimbali vya ualimu
serikali ya umoja wa kitaifa chini ya cuf itaziunga mkono kikamilifu juhudi za wadhamini mbalimbali ambao wanajitokeza kukuza vipaji vya wasanii na kuwaendeleza
aidha serikal itafanya marekebisho mbalimbali ya kisheria ili kulinda kikamilifu haki za wasanii wetu
kabla ya kufanya marekebisho ya sheria husika serikali itakutana na wasanii na kupokea mapendekezo yao juu ya njia sahihi za kudhibiti uharamia wa kazi zao
imetolew na baraza kuu la uongozi la taija the civic united front cuf chama cha wananchi hotuba ya waziri wa fedha mheshimiwa saada mkuya salum mb akiwasilisha bungeni makadirio ya mapato na matumizi ya wizara ya fedha kwa mwaka utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa hapa bungeni na mwenyekiti wa kamat ya kudumu ya bunge ya uchumi viwanda na biashara naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu likubali kupokea kujadili na kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya wizara ya fedha kwa mwaka 
mheshimiwa spika awali ya yote napenda kumshuku ru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kuniwezesha kuwasilisha hotuba ya bajeti ya wizara ya mwaka 
aidha natoa shukrani zangu za dhati kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
jakaya mrisho kikwete kwa kuniteua kuwa waziri wa fedha
ninaahidi kwamba nitatekeleza jukumu hili kwa weledi na uadilifu
vile vile nawapongeza mhe
mwigulu lameck nchemba mb na mhe
adam kighoma ali malima mb kwa kuteuliwa kuwa naibu mawaziri wa wizara ya fedha
kadhalika namshukuru pia aliyekuwa naibu aziri wa fedha mhe
janeth zebedayo mbene mb kwa utendaji kazi wake mahiri na tunamuombea mwenyezi mungu ampe nguvu na afya njema katika kazi zake mpya wizara ya viwanda na biashara
nichukue pia fursa hii kumpongeza bw
rished m
bade kwa kuteuliwa kuwa kamishna mkuu wa mamlaka ya mapato tanzania
mheshimiwa spika napenda kukupongeza wewe mwenyewe naibu spika pamoja na wenyeviti wa bunge kwa kuongoza vyema majadiliano ya bunge la bajeti
mheshimiwa spika naomba nitumie nafasi hii kuishukuru kwa namn ya pekee kamati ya kudumu ya uchumi viwanda na biashara chini ya mwenyekiti wake mhe
luhaga joelson mpina mbunge wa kisesa na makamu wake mhe
dunstan luka kitandula mbunge wa mkinga kwa maoni ushauri na mapendekezo waliyoyatoa kwa wizara wakati kuchambua mapendekezo ya bajeti ya wizara ya fedha
aidha nachukua nafasi hii kumshukuru mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bajeti mhe
andrew john chenge mbunge wa bariadi magharibi pamoja na kamati nzima kwa ushauri wao
katika uandaaji wa hotuba hii wizara imezingatia ushauri na mapendekezo ya kamati hizo pamoja na ushauri na maoni ya hoja mbalimbali zilizotolewa wakati wa mjadala wa bajeti ya wizara kwa mwa ka 
mheshimiwa spika kama unavyofahamu wizara ilipata pigo kwa kuondokewa na kiong ozi wetu mkuu marehemu dkt
william ugustao mgimwa
tunawashukuru iongozi wa serikali waheshimiwa wabunge washirika wa maendeleo taasisi mbalimbali pamoja na wananchi kwa ushirikiano waliotu pa kipindi chote cha msiba
tumeendelea kuenzi misingi imara aliyotujengea marehemu katika kutekeleza majukumu ya wizara
aidha tunapenda ku toa pole kwa ndugu na jamaa kufuatia kifo cha aliyekuwa mbunge wa chalinze marehemu saidi ramadhani bwanamdogo
mwenyezi mungu azilaze roho za marehemu mahali pema peponi
amin a
mheshimiwa spika napenda kuwapongeza mhe
yusuf salim hussein mbu nge wa chambani mhe
godfrey william mgimwa mbunge wa kalenga na mhe
ridhiwani jakaya kikwete mbunge wa chalinze kwa kuchaguliwa kwao
mheshimiwa spika kwa namna ya kipekee napenda kutoa pongezi zangu za dhati kwa mhe
mizengo peter pinda waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mbunge wa mpanda mashariki kwa hotuba yake nzuri ambayo imetoa mwelekeo wa shughuli za serikali kwa mwaka 
mheshimiwa spika katik hotuba yangu nitaanza kuelezea mapitio ya utekelezaji wa mipango ya wizara katika mwaka 
nitaelezea pia mikakati mbalimbali ambayo wizara imeweka kwa mwaka ili kuendelea uboresha utekelezaji wa majukumu yake ya msingi yakiwemo usimamizi wa bajeti ya serikali ukusanyaji apato ya serikali usimamizi wa misaada na mikopo ulipaji wa deni la taifa usimamizi wa matumizi ya fedha za umma usimamizi na udhibiti wa ununuzi wa umma usimamizi wa utekelezaji wa mkukuta na usimamizi wa mashirik na taasisi za umma
mheshimiwa spika mwisho nita wasilisha bajeti ya mwaka kwa mafungu saba ya wizara ya fedha ambayo ni fungu na fungu pamoja na fungu la mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
mapitio ya ut ekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara kwa mwaka na malengo ya mwaka 
mheshimiwa spika uandaaji utekelezaji na usimamizi wa mpango na bajeti ya wizara umezingatia malengo ya mpango mkakati wa wizara wa mwaka ambao ut aiwezesha wizara kufikia malengo ya dira ya taifa ya maendeleo ya mwaka mpango wa maendeleo wa miaka mitano mkakati wa kukuza uchumi na kupun guza umaskini tanzania mkukuta ii alengo ya maendeleo ya milenia mkakati wa pamoja wa misaada tanzania mpamita pamoja na programu ya maboresho ya usimamizi wa fedha za umma pfmrp
aidha mpango na bajeti ulizingatia ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka pamoja na mfumo wa tekeleza sasa kwa matokeo makubwa big result now brn
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilipanga kutekeleza yafuatayo kuongeza mapato ya ndani kufikia uwiano wa pato la taifa wa asilimia 
 kwa mwaka ikilinganishwa na asilimia 
 kwa mwaka kukamilisha ripoti za utafiti wa mfumo bora wa kodi wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania kuandaa na kusimamia utekelezaji wa bajeti ya serikali kusimamia utekelezaji wa mkukuta ii kufanya ukaguzi wa miradi ya maendeleo na kutoa ushauri wa kitaalamu kwa watekelez aji wa miradi hiyo kukamilisha sera ya mali ya umma kufanya tathmini ya usimamizi na utekelezaji wa malipo ya mishahara ya watumishi wa umma kusimamia utekelezaji wa mipango kazi ya ukaguzi na uzingatiwaji wa miongozo ya ukaguzi katika wizara idara inazojitegemea wakala za serikali na mamlaka ya serikali za mitaa kuratibu na kusimamia upatikanaji wa misaada na mikopo nafuu kutoka nchi wahisani mashirika na asasi za fedha za kimataifa kuidhinisha miradi ya ubia kati ya sekta ya umma na binafsi ppp na kukamilisha sera ya taifa ya ununuz wa umma
mheshimiwa spika katika kipindi hicho wizara pia ilipanga kukamilisha miradi ya mca t na kukabidhi miradi ili yokamilika kwa taasisi husika kusimamia utekelezaji wa mpango mkakati wa programu ya maboresho ya usimamizi wa fedha za umma awamu ya nne pfmrp iv kufanya uhakiki wa wastaafu waliopo katika daftari la pensheni la hazina kuunganisha hazina ndogo na sekretarieti za mikoa katika mfumo wa malipo kwa njia ya elektroniki kupitia benki kuu ya tanzania tanzania inter bank settlement system tiss kuimarisha utendaji kazi wa ofisi ya msajili wa hazina na kuandaa na kuhuisha kanuni na miongozo ya utekel ezaji wa sheria ya udhibiti wa fedha haramu na ufadhili wa ugaidi
mfumo wa tekeleza sa sa kwa matokeo makubwa 
mheshimiwa spika katika mwaka kupitia tekeleza sasa kwa matokeo makubwa wizara ya fedha katika maabara ya utafutaji wa rasilimali fedha iliwekewa malengo yafuatayo kuongeza mapato mapya ya kodi ya shilingi trilioni 
 kuongeza mapato mapya yasiyo ya kodi ya shilingi bilioni 
 kudhibiti matumizi na kutafuta fedha za utekelezaji wa miradi ya tekeleza sasa kwa matokeo makubwa katika sekta zinazotekeleza miradi hiyo
mheshimiwa spika hadi mwezi aprili ukusan yaji wa mapato kutoka vyanzo vilivyoibuliwa chini ya brn umefikia shilingi bilioni sawa na asilimia 
 ya lengo la kukusanya shilingi trilioni 
matokeo yasiyoridhisha yalisababishwa na baadhi ya mapendekezo ya brn kutokutekelezwa katika mwaka 
mapendekezo hayo ni kubadilisha mfumo wa ushuru wa bidhaa zisizo za petroli kutoka specific kwenda advalorem makisio shilingi bilioni na kuanzisha kodi ya zuio ya asilimia tano kwenye bidhaa zinazotoka nje ya nchi makisio shilingi bilioni 
kwa vile ukusanyaji wa mapato ndio msingi wa kufanikiwa kwa brn serikali inachambua vyanzo mbadala vya kufidia mapato haya ili kuhakikisha lengo kuu la kuongeza mapato kwa shilingi trilioni 
 linafikiwa ifikapo mwaka 
mwenendo wa uchum 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia benki kuu iliendelea na jukumu la kuandaa kusimamia na kutathmini utekelezaji wa sera ya fedha inayolenga kuwa na kiwango kidogo cha mfumuko wa bei kwa ajili ya kuhakikisha gharama za maisha hazio ngezeki
kutokana na juhudi hizi mfumuko wa bei umeshuka kutoka wastani wa asilimia mwaka hadi kufikia wastani wa asilimia 
 mwaka 
katika kipindi hiki uchumi umeendelea kuimarika huku ukuaji halisi wa pato la taifa ukiongezeka kwa asilimia 
 katika kipindi cha mwaka ikilinganishwa na asilimia 
 katika mwaka 
shughuli za kiuchumi zilizokua kwa kiasi kikubwa ni pamoja na mawasiliano asilimia 
 huduma za kifedha asilimia 
 ujenzi asilimia 
 na uuzaji bidhaa wa jumla na rejareja asilimia 
katika mwaka wizara kupitia benki kuu itaendelea kushirikiana na wadau wote katika kuhakikisha kwamba lengo la msingi la utulivu wa bei na ukuaji wa uchumi linadumishwa
uandaaji na usima mizi wa utekelezaji wa bajeti ya serikali 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeratibu uandaaji wa mwongozo wa mpango na bajeti kwa kipindi cha kwa wizara idara zinazojitegemea mikoa na mamlaka za serikali za mitaa na kusambaza kwa wadau mwezi desemba kama ilivyopangwa
aidha wizara imeandaa na kuchapisha vitabu vya bajeti ya serikali vya mwaka volume i ii iii na iv kama vilivyowasilishwa bungeni kwa ajili ya mjadala wa bunge la bajeti la mwaka unaoendelea kitabu cha tafsiri rahisi ya ajeti ya serikali citizen s budget kwa mwaka na kitabu cha budget background and medium term framework 
mheshimiwa spika serikali inakusudia kuanza kutumia mfumo wa programu katika uandaaji uidhinishaji na utekelezaji wa ajeti
mfumo huu utasaidia serikali kugawa rasilimali kwa kuzingatia matokeo na kuweka viashiria vya kufikia malengo
katika hatua za awali za maandalizi ya utekelezaji wa mfumo huu katika mwaka wizara ilitenga fedha kwa ajili ya mafunzo kwa wata alam wa wizara nane za mfano
maandalizi haya ya kimkakati na kimfumo yataendelea katika mwaka 
wizara zilizotengwa kwa majaribio na ambazo tayari zimefanyiwa mafunzo ni wizara ya maji wizara ya ujenzi wizara ya uchukuzi wizara ya elimu na mafun zo ya ufundi wizara ya afya na ustawi wa jamii wizara ya kilimo wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto na wizara ya fedha
wizara hizi kwa sasa zinaendelea na zoezi la kuandaa programu na viashiria vya kupima utekelezaji kabla ya mfumo kuanza kutumika
mheshimiwa spika wizara iliratibu kikao kazi cha wataalamu wa wizara mikoa na halmashauri kuhusu mfumo wa ufuatiliaji tathmini na utoaji wa taarifa za utekelezaji wa bajeti
katika kipindi hicho wizara pia ilifanya kikao kazi kilichohusisha ashiriki kutoka wizara idara za serikali zinazojitegemea mikoa na tawala za mikoa na serikali za mitaa kwa lengo la kutathmini uandaaji na uwasilishwaji wa bajeti ya serikali kwa mwaka na kufanya mkutano wa mwaka wa wadau ambao ulijumuisha washir ika wa maendeleo kwa lengo la kutathmini utekelezaji wa bajeti ya serikali
mheshimiwa spika katika kusimamia na kudhibiti utekelezaji wa bajeti ya serikali ikiwemo kufuatilia matumizi ya fedha za umma wizara ilifanya ufuatiliaji na ukaguzi wa matumizi ya fedha zilizotolewa kwa ajili ya maendeleo kwa miradi ya asdp na dasip ikihusisha wizara nne mikoa sita na halmashauri 
aidha ufuatiliaji na ukaguzi ulifanyika kwa mapato na matumizi ya wakala wa taifa wa hifadhi ya taifa ya chakula nfra na kwa edha zilizotolewa kuhudumia vituo vya makazi ya wazee katika mikoa nchini
mheshimiwa spika katika ukaguzi huo wizara ilibaini kuwapo kwa upungufu na changamoto katika maeneo haya ikiwa ni pamoja na fedha utowafikia walengwa kwa wakati kama iliv yopangwa udhaifu kwenye udhibiti wa ndani wa matumizi na hivyo kusababisha kuwapo kwa huduma duni na miradi kutokamilika kwa wakati na kuwepo kwa bakaa ya fedha za maendeleo
aidha zimekuwep changamoto za kubadilika mara kwa mara bei ya kununulia nafak na gharama za usafirishaji hivyo kuathiri malengo yaliyopangwa ikiwemo kusaba bisha madeni
wizara imewasiliana na wahusika na kutoa nyaraka za maelekezo ya kuhakikisha kwamba udhibiti wa ndani wa matumizi unaimarishwa katika ngazi zote za usimamizi na napobidi hatua za kisheria zichukuliwe kwa wahusika
mheshimiwa spika katika mwaka wizara inatarajia kutekeleza yafuatayo kupitia mfumo wa uwasilishaji wa bajeti za wizara idara za serikali mikoa na halmashauri na kuhakikisha kuwa sera na mipango ya kitaifa na ile ya kisekta vyote vime zingatiwa ipasavyo katika bajeti ya serikali na kutengewa fedha kufanya tathmini ya utekelezaji wa bajeti ya serikali kuendelea kuboresha mfumo wa mpangilio wa bajeti ya serikali kwa kuzingatia program mbalimb ali kuimarisha mifumo ya kompyuta ya uandaaji bajeti ili kukidhi mahitaji ya taarifa mbalimbali zinazohitajika kuendelea kujenga uwezo wa wizara idara za serikali mikoa na halmashauri katika uandaaji wa bajeti ya muda wa kati usimamiaji wake na utoaji taarifa za utekelezaji ikiwa ni pamoja na ufuatiliaji na tathmini kwa wakati kutayarisha taarifa mbalimbali za utekelezaji wa bajeti ya serikali ili kuhakikisha uwazi na uwajibikaji unazingatiwa na kufuatilia matumizi ya fedha za umma zikiwemo fedha za mishahara matumizi mengineyo na fedha za miradi
usimamizi wa misaada na mikopo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilifanikisha kusainiwa kwa mikataba kwa ajili ya misaada na mikopo nafuu yenye thamani ya jumla ya shilingi bilioni 
 kutoka kwa washirika wa maendeleo
aidha wizara imeendelea kuratibu ukamilishaji wa mwongozo mpya wa ushirikiano wa maendeleo development cooperation framework ambao utachukua nafasi ya mkakati wa pamoja wa misaada tanzania mpamita
mwongozo huu una lengo la kusimamia ushirikiano wa maendeleo baina ya serikali na wadau wa maendeleo na kuendeleza mafanikio yaliyopatikana wakati wa utekelezaji wa mpamita
lengo la ujumla ni kupatikana ufanisi katika misaada kutoka kwa washirika wa maendeleo na kubainish wajibu wa kila mdau wa maendeleo wakiwemo raia wabunge asasi zisizo za kiserikali na sekta ya habari
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kufanya yafuatayo kuzindua mwongozo wa ushirikiano wa maendeleo na kuandaa mpango kazi wa ke pamoja na kuhamasisha matumizi yake kwa washirika wa maendeleo wizara idara zinazojitegemea serikali za mitaa taasisi binafsi na waheshimiwa wabunge kutathmini utekelezaji wa miradi na programu mbalimbali inayotekelezwa kwa fedha toka washirika wa maendeleo kwa nia ya kuhakikisha kwamba thamani ya fedha inapatikana katika miradi hiyo kushiriki kwenye majadiliano na jumuiya za kikanda na kimataifa na kuendelea kutafuta fedha za misaada na mikopo nafuu kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendele o na misaada ya kiufundi kutoka kwa mashirika ya kimataifa na nchi wahisani
 ulipaji wa deni la taifa 
mheshimiwa spika deni la taifa limeendelea kusimamiwa na sheria ya madeni ya mwaka na marekebisho yake ya mwaka 
wizara imeendelea kutoa kipaumbele katika ulipaji wa madeni kwa wakati ili kuepuka malimbikizo ya riba
katika kipindi cha julai hadi aprili ma lipo ya deni la ndani yalifiki shilingi bilioni 
 ambapo kati ya malipo hayo riba ni shilingi bilioni 
 na mtaj principal rollover ni shilingi bilioni 
aidha deni la nje limelipwa kwa kiasi cha shilingi bilioni 
 kati ya kiasi hicho malipo ya riba ni shilingi ilioni 
 na deni halisi principal ni shilingi ilioni 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kulipa madeni ya ndani na nje kwa wakati ikiwa ni pamoja na kulipa kwa wakati madeni mbalimbali ambayo serikali imeingia mikataba contractual liabilities madai ya dharura contingent iabilities pindi yanapoto kea
usimamizi wa matumizi ya fedha za umma 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kujenga uwezo wa usimamizi wa matumizi ya fedha za umma kwa kudhamini mafunzo ya muda mrefu kwa watumishi wa kada ya uhasibu ugavi na kompyuta kutoka kwenye wizara idara za serikali sekretariati za mikoa manispaa halmashauri za miji na wilaya waliopo vyuoni na watumishi walipewa mafunzo ya muda mfupi kwa lengo la kuongeza ufanisi katika usimamizi wa matumizi ya fedha za umma
aidha wizara imeendelea kusambaza mfumo wa malipo wa kielektroniki tiss mikoani ambapo hadi sasa jumla ya mikoa imeunganishwa katika mtandao huo
mikoa iliyounganishwa kwenye mtandao huo ni iringa morogoro pwani tanga kilimanjaro mbeya rukwa ruvuma lindi simiyu mwanza kagera geita mara mtwara kigoma shinyanga njombe dar es salaam na katavi
vile vile mikoa mipya ya geita simiyu katavi na njombe imeunganishwa kwenye mtandao wa malipo wa serikali intergrated financial management system
mheshimiwa spika wizara im eendelea na mpango ku tekeleza mfumo wa uandaaji wa taarifa za hesabu kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji wa taarifa za hesabu katika sekta ya umma ipsas ac crual basis ambapo hesabu za majumuisho za mwaka zimeandaliwa kwa kutumia fumo huo kwa mara ya kwanza na kuwasilish wa kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa wakati
mheshimiwa spika katika mwaka pamoja na mambo mengine wizara itaendelea kuboresha usimamizi wa fedha za umma kwa kufanya yafuatayo uendelea kutoa udhamini wa masomo ya muda mrefu na mfupi kwa wahasibu wakaguzi maafisa ugavi na wataalamu wa kompyuta kutoka serikali kuu na serikali za mitaa kuweka mitambo katika hazina ndogo zote ili kuwezesha sekretariati za mikoa na hazina ndogo kufa nya malipo kwa kutumia mifumo malipo ya kie lektronik tiss eft kuendelea kutoa mafunzo ya tiss eft kwa wahasibu na watumishi wa kada zingine ili kuimarisha mfumo wa malipo na uanza jenzi wa jengo la ofisi ya hazina ndogo arusha
mheshimiwa spika katika mwaka ili kuinua kiwango cha fani ya uhasibu sambamba na kuimarisha usimamizi wa fedha za umma tanzania itakuwa mwenyeji wa mkutano wa wahasibu wakuu wa serikali wa nchi za masharik na kusini mwa afrika esaag
programu ya maboresho usimamizi wa fedha za umma public finance management reform programme pfmrp 
mheshimiwa spika wizara kupitia programu ya maboresho ya usimamizi wa fedha za umma imekamilisha utafiti wa mfumo wa kupeleka fedha kwenye serikali za mitaa mpango wa utek elezaji wa utafiti huo umeandaliwa na utekelezaji wake utaanza mwaka wa fedha 
aidha utafiti juu ya mifumo ya fedha inayotumiwa na serikali kwa lengo la kuiunganisha mifumo hiyo ili kuboresha usimamizi wake umekamilika
vile vile wahasibu kut oka wizara mbalimbali hazina ndogo na sekretarieti za mikoa walipata mafunzo juu ya viwango vya kimataifa vya uandaaji wa taarifa za hesabu katika sekta ya umma na watumishi wengine ambao wanasimamia programu hii kutoka katika wizara na taasisi walipat mafunzo ya kusimamia mabadiliko na kuandaa mipango mkakati change management and strategic planning
mafunzo haya yalilenga kuwajengea uwezo wa kuandaa mipango na bajeti inayolenga katika kutekeleza maboresho ya usimamizi wa fedha za umma
mheshimiw spika katika mwaka wizara ita endelea kuboresha usimamizi wa fedha za umma kwa kuendelea na utekeleza ji wa awamu ya nne ya programu ya pfmrp kwa kufanya yafuatayo kupitia na kuboresha mifumo ya kifedha na kuangalia njia bora ya kui unganisha baada ya utafiti kukamilika na kuwajengea uwezo wakaguzi wa ndani katika wizara idara wakala za serikali na halmashauri za serikali za mitaa juu ya ukaguzi wa mifumo ya fedha usimamizi na ukaguzi wa vihatarishi ukaguzi wa bajeti na mishahara na ukaguz wa miradi
sera ya ununuzi wa umma 
mheshimiwa spika katika kusimamia sekta ya ununuzi wa umma nchini wizara imeendelea kutekeleza yafuatayo kuandaa sera ya taifa ya ununuzi wa umma kuandaa mapendekezo ya muundo wa vitengo vya usimamizi wa ununuz na ugavi serikalini na kufanya tathmini ya mahitaji ya mafunzo kwa maafisa ununuzi na ugavi walioko katika mamlaka za serikali za mitaa na kuendelea kuhuisha taarifa za maafisa ununuzi na ugavi serikalini ambapo taarifa za maafisa katika mikoa ya shinyanga kagera mwanza na mara zimehakikiwa na kuingizwa katika daftari la maafisa ununuzi na ugavi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kufanya yafuatayo kuandaa mkakati wa utekelezaji wa sera ya taifa ya ununuzi wa umma na kusim amia utekelezaji wa sera hiyo kuhuisha muundo wa vitengo vya usimamizi wa ununuzi na ugavi serikalini kuipitia sheria ya ununuzi wa umma na
 ya mwaka na kanuni zake za mwaka kukamilisha tathmini ya mahitaji ya mafunzo kwa maafisa ununuzi na ugavi serikalini na kufanya tathmini juu ya ufanisi wa ununuzi wa umma nchini
udhibiti wa ununuzi wa umma 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma imetoa mafunzo kuhusu sheria kanuni na taratibu za ununuzi kwa taasisi za umma ambapo watumish walihudhuria mafunzo hayo
aidha mamlaka ili toa mafunzo kuhusu mfumo wa upokeaji na usimamizi wa taarifa za ununuzi nchini katika vituo vinne vya morogoro arusha mwanza na mbeya ambapo jumla ya wash iriki kutoka taasisi walishiriki
vile vile mamlaka imeendelea ku simamia mfumo wa upokeaji na usimamizi wa taarifa za ununuzi nchini ambapo katika kipindi hicho taasisi ziliunganishwa na ku patiwa mafunzo ya kutumia mfumo huo na hivyo kufanya jumla ya taasisi zilizounganishwa na kupatiwa mafunzo kufikia sawa na asilimia ya taasisi zote
mheshimiwa spika wizara kupitia mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma imefanya kaguzi kuhusu utoaji wa zabuni na utekelezaji wa mikataba itokanayo ununuzi wa umma katika taasisi zikiwemo wizara na idara zinazojitegemea mashirika ya umma na serikali za mitaa 
ukaguzi huu uilihusisha mikataba yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ikiwemo miradi ya ujenzi yenye thamani ya shilingi bilioni 
ripoti ya ukaguzi inaonesha wastani wa uzingatiwaji wa sheria ya ununuzi ulikuwa ni asilimia ambayo ni chini ya lengo la asilimia 
maeneo yaliyobainika kuwa na udhaifu mkubwa ni katika usimamizi wa mikataba na utunzaji wa nya raka za ununuzi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kutekeleza yafuatayo kuandaa mpango kazi wa usimamizi wa utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kuelimisha wadau mbalim bali kuhusu sheria mpya na kanuni zake kuen delea na maandalizi ya kuanzisha mfumo wa ununuzi kwa njia ya kielektronic e procurement system kufungua ofisi za kanda dodoma mbeya na mwanza ku shirikiana na tamisemi ili kukabiliana na changamoto zilizopo kwenye vitengo vya ununuzi vy halmashauri balimbali kufan ya kazi na asasi za kiraia na anahabari ili kuongeza uelewa wa masuala ya ununuzi wa umma kwa wananchi na kuendelea kusimamia ununuzi katika sekta ya umma
 huduma ya ununuzi serikalini 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakala wa huduma ya ununuzi serikalini imetekeleza yafuatayo uongeza vifaa vya huduma mtambuka kutoka vilivyokuwepo hadi kuendele na ujenzi wa ofisi na ghala katika mkoa wa manyara kuendelea na ujenzi wa kituo cha mafuta mkoa wa dodoma na ununua magari mawili makubwa yenye uwezo wa kubeba lita za mafuta kila moja kwa ajili ya kusafirisha mafuta toka kwa wazabuni kwenda mikoani
aidha wakala wa huduma ya ununuzi serikalini imeanza kufunga mfumo wa udhibiti na usimamizi wa mafut ya magari ambao utaanza kwa majaribio agosti katika mkoa wa dar es salaam ili kudhibiti matumizi ya mafuta katika magari ya serikali
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakala wa huduma ya ununuzi serikalini imepanga kutekelez yafuatayo kukamilisha kazi ya kufunga mfumo wa udhibiti na usimamizi wa mafuta ya magari katika mikoa ya arusha mwanza dodoma iringa na mbeya uanza kazi za ujenzi wa ofisi katika mikoa ya njombe na mara kukamilisha ujenzi wa visima vya mafuta kat ika mikoa ya geita katavi na wilaya ya ileje na uongeza uwezo wa kuhifadhi mafuta kufikia wastani wa lita katika vituo vya mikoa ya arusha mwanza kigoma mtwara lindi tabora pwani tanga na ruvuma
aidha wakala wa huduma ya ununuzi serik alini itahuisha muundo wake ili kuweza kutoa huduma ngazi ya wilaya na kuanza kutekeleza utaratibu wa ununuzi wa magari kwa pamoja
rufaa za zabuni za umma 
mheshimiwa spika katika mwaka mamlaka ya rufaa za zabuni za umma imepokea jumla ya masha uri kati ya hayo mashauri matatu yaliondolewa na walalamikaji kabla ya kusikilizwa mashauri walalamikaji walishinda mashauri walalamikaji walishindwa mashauri mawili yalifutwa kufuatana na sheria shauri moja halikutolewa uamuzi kutokana na ukomo wa muda wa kulisikiliza na shauri moja lipo kwenye hatua ya kusikilizwa
aidha katika mwaka mamlaka itaendelea kusikiliza na kutolea maamuzi malalamiko na rufaa katika ununuzi wa umma na kuelimisha umma na wadau juu ya kuwasilisha pingami zi za zabuni kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka 
usimamizi wa mali ya serikali 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea kuandaa sera ya mali umma
lengo la sera hii ni kusimamia na kutoa miongozo ya udhibiti wa mal ya umma
aidha wizara ilifanya uthami ni wa mali serikali katika mikoa mitano na wizara mbili hivyo kufanya wizara idara zinazojitegemea na wakala wa serikali zilizofanyiwa uthamini kufikia 
katika kipindi hicho usimikaji wa mfumo wa uhakiki wa mali ya umma ulikamilika
vile vile wizara iliendelea na zoezi la kuondosha mali chakavu katika wizara na idara za serikali ambapo jumla ya shilingi bilioni 
 zilikusanywa kutokana na mauzo ya vifaa hivyo na sh ilingi milioni 
 kutokana na utoaji wa leseni za udalali
mheshimiwa spika wizara ilifanya uhakiki wa mali ya serikali katika wizara idara zinazojitegemea na wakala za serikali kwa lengo la kudhibiti matumizi ya mali katika taasisi hizo
aidha wizara imefanya hakiki maalum katika bohari kuu ya madawa ambapo ushauri ulitolewa wa namna ya kupunguza hasara inayotokana na madawa vifaa tiba na vitendanishi kuisha muda wake wa matumizi kabla ya kutumika
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kukamilisha sera ya mali ya umma na kuisambaza kwa wadau kwa ajili ya kupata maoni kabla ya kuanza utekelezaji wake
aidha wizara imepanga kufanya uthamini wa mali katika mikoa saba na taarifa zake kuingizwa wenye daftari la mali ya serikali
vile vile wizara itaendelea kuondosha mali chakavu mali zilizokwisha muda wake na vifaa sinzia kwa mujibu wa sheria na anuni za fedha za umma kushughulikia taarifa za ajali na potevu za mali ya serikali na kuendelea kuchambua kufanya majadiliano na wadai na kulipa madai ya fidia na kifuta machozi yanayotokana na amri ya mahakama
kadhalika wizara itaendelea na uhakiki wa mali katika wizara idara zinazojitege memea na wakala za serikali
mpango wa millenium challenge account tanzania mca t 
mheshimiwa spika programu ya millenium challeng account tanzania iliendelea na ukamilishaji wa miradi ya ujenzi wa miundombinu ya usafirishaji nishati ya umeme na maji
miradi yote ya barabara imekamilika isipokuwa sehemu ya laela sumbawanga katika arabara ya tunduma sumbwanga ambayo inatarajiwa kukamilika kabla ya mwisho wa mwaka 
miradi ya umeme na maji imekamilika na ipo katika kipindi cha uangalizi
aidha kutokana na utekelezaji wa kuridhisha tanzania imekidhi vigezo na hivyo itanufaika na awamu ya pili ya msaada wa serikali ya marekan kupitia shirika lake la changamoto za milenia mcc
kati ka awamu ya pili miradi itakayofadhiliwa ni ya umeme na barabara za vijijini tanzania bara na tanzania zanzibar
ukaguzi wa ndani 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imetekeleza ya fuatayo kutoa mwongozo wa kamati za ukaguzi katika sekta ya umma kwa lengo la kuhakikisha utendaji wenye tija kwa kamati zote za ukaguzi kutoa mafunzo ya kuwajengea uwezo wakaguzi wa ndani wajumbe wa kamati za ukaguzi na wadau wa ukaguzi wa ndani apatao kufanya ukaguzi wa miradi ya maendeleo ukaguzi wa orodha ya malipo ya mishahara na kuhakiki madai mbalimbali yaliyowasilishwa wizarani kabla ya kulipwa
mheshimiwa spika katika kuendeleza juhudi za serikali za kudhibiti ubora wa utekele zaji wa miradi mbalimbali ya maendeleo wizara imenunua vifaa vya kuhakiki ubora wa miundombinu
vifaa hivyo vitatumika katika ukaguzi wa miradi inayotekelezwa na wizara idara wakala za serikali na halmashauri za serikali za mitaa katika kuhakikisha kuwa miradi na miundombinu inayotekelezwa inakuwa na ubora unaokidhi viwango na hatimaye kupata thamani ya fedha
hatua hii itaenda sambamba na kuwajengea uwezo wakaguzi wa ndani serikalini katika kufanya ukaguzi wa kiufundi kwa miradi inayotekelezwa katika taasisi zao
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kusimamia kada ya ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi kufanya ukaguzi wa mfumo wa ulipaji mishahara serikalini kuhakiki mad ai mbalimbali ya serikali kabla ya kuyalipa na kufuatilia utekelez aji wa miongozo mbali mbali iliyotolewa
aidha wizara inatarajia kutoa miongozo ifuatayo mwongozo wa usimamizi wa viashiria vya udanganyifu mwongozo wa udhibiti wa ndani mwongozo wa ufuatiliaji na tathmini ya usimamizi wa vihatarishi mwongozo ukaguzi wa ununuzi na mwongozo wa ukaguzi wa mikataba
vile vile wizara kwa kushirikiana na taasisi za serikali itaendelea kuimarisha ofisi za mkaguzi mkuu wa ndani kwa lengo la kusimamia matumizi ya fedha
ukaguzi wa hesabu za serikali 
mheshimiwa sp ika katika mwaka ofisi ya taifa ya ukaguzi imetekeleza kazi zake kwa mujibu wa sheri a
ofisi imeendelea kuwa mshirika katika bodi ya ukaguzi ya umoja wa mataifa katika kukagua taasisi za umoja wa mataifa
aidha ofisi ime endesha mafunzo kwa kamat za kudumu za bunge za hesabu za serikali na kamati ya bajeti kwa lengo la kuzijengea uwezo wa kuimarisha uwajibikaji na utawala bora
vile vile ukaguzi wa mapato na matumizi ya vyama vya siasa vyenye usajili wa kudumu unaendelea
mheshimiwa spika katika juhudi za kuondoa wakaguzi katika ma jengo ya wakaguliwa ofisi ya taifa ya ukaguzi imekodi majengo ya ofisi katika mikoa ya mwanza tabora tanga iringa kagera na geita
aidha ujenzi wa ofisi katika mkoa wa dodoma unaendele ukiwa katika hatua za wisho
vile vile ofisi imeendelea na uunganishaji wa ofisi zake zilizoko mikoani na makao makuu kwa njia ya mtandao mpana
kwa mwaka huu ofisi zime unganish wa na hivyo kufanya ofisi zilizounganishwa kufikia 
mheshimiwa spika kwa mwaka ofisi inatarajia kufanya yafuatayo kukagua mafungu yote ya wizara na idara za serikali hesabu za mikoa yote ya tanzania bara hesabu za halmashauri zote za wilaya miji manispaa na majiji mashirika ya umma balozi zote zilizoko nje ya chi na wakala za serikali pamoja na kufanya ukaguzi wa thamani ya fedha katika maeneo sita kuendelea na ukaguzi wa mapato na matumizi ya vyama vyote vya siasa kuanza ukaguzi katika sekta ya gesi na mafuta pamoja na ukaguzi wa miradi mikubwa inayoende shwa kwa ubia wa sekta ya umma na sekta binafsi kuendelea kushiriki kikamilifu katika jukumu la kukagua taasisi za umoja wa mataifa sanjari na wanachama wengine wanaounda bodi ya ukaguzi ya umoja wa mataifa
mheshimiwa spika mambo mengine yatakayotekel ezwa katika mwaka ni pamoja na kuendelea na zoezi la kuwaondoa wakaguzi katika maeneo ya wakaguliwa katika wizara ote na katika mikoa iliyobaki kuendelea kuzijengea uwezo kwa njia ya mafunzo kamati za kudumu za bunge za hesabu za serikali na kamati ya bajeti katika maeneo ya kuelewa kwa undani taarifa za ukaguzi wa hesabu zinazoandaliwa na wakaguliwa kukamilisha ujenzi wa ofisi katika mkoa wa rukwa pamoja na kuanza ujenzi wa ofisi katika mikoa ya mara na iringa na kutoa mafunzo kwa wa tumish ili kuimarisha uwezo wao katika kutumia mfumo wa teammate ili kuendana na mabadiliko ya teknolojia katika ukaguzi wa kisasa
uratibu wa utekelezaji wa mkukuta 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuratibu utekelezaji wa mkukuta ii kwa kufanya ufuatiliaj i tafiti na tathmini na kuandaa taarifa ya utekelezaji na hali ya umaskini nchini ili kuwezesha maamuzi ya kisera kibajeti na kiutekelezaji
kazi ya uandaaji wa taarifa ya mwaka ya utekelezaji wa mkukuta ii imekamilika na kuwekwa katika tovuti ya wizara
aidha wizara inaendelea kukamilisha taarifa ya maendeleo ya malengo ya milenia
taarifa ya awali inaonesha kuwa umaskini wa mahitaji ya msingi kwa tanzania bara ni asilimia 
 ambapo kwa dar es salaam ni asilimia 
 maeneo mengine ya mjini ni asilim ia 
 na maeneo ya vijijini ni asilimia 
umaskini wa chakula ni asilimia 
 ambapo kwa dar es salaam ni asilimia 
 maeneo mengine ya mjini ni asilimia 
 na maeneo ya vijijini ni asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara im epanga kutekeleza yafuatayo kukusanya na kuchambua taarifa mbalimbali kutoka katika wizara idara na wakala za serikali ili kuandaa taarifa ya mwaka ya utekelezaji wa mkukuta ii kuandaa taarifa ya mwisho ya kutathimini utekelezaji wa malengo ya maendele ya milenia kufanya mapitio ya mkukuta ii kukamilisha mpango wa utekelezaji wa kinga ya jamii pamoja na kuainisha viashiria vya upimaji juhudi za kinga ya jamii na kuratibu mkutano wa kitaifa wa kujadili sera za kupambana na umaskini nchini
pia wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali inaandaa mapendekezo ya hatua zitakazofuata baada mkukuta ii kufikia kikomo mwezi juni 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa self ii meendelea kutoa mikopo kwa wajasiriamali ambapo hadi kufikia aprili mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ilikopeshwa kwa wajasiriamali kupitia asasi ndogo 
kati ya waliok opeshwa wanawake ni sawa na asilimia na wanaume ni sawa na asilimia 
kwa wastani urejeshwaji wa mikopo ya mrad wa self umeendelea kuwa wa ufanisi mzuri katika kiwango cha asilimia hivyo kuwezesha fedha za mkopo kuzunguka na kuwafikia wananchi wengi zaidi
mheshimiwa spika self ii imetoa mafunzo kwa watendaji wa asasi zinazokopesha wajasiriamali wa dogo
aidha mafunzo yametolewa kwa wajasiriamali wadogo katika taaluma ya uendeshaji miradi ya biashara
vile vile maofisa ushirika kutoka mikoa ya kanda za kaskazini na ziwa walipatiwa mafunzo ya utoaji mikopo
kadhalika mradi umeendelea kuelimis ha umma kupitia vituo vya televisheni vya tbc zbc na redio za jamii
katika mwaka mradi wa self utaendelea na majukumu yake ya kutoa huduma za mikopo kwa wajasiriamali wadogo na kuimarisha huduma za kifedha kwa njia ya kujenga uwezo wa asasi zinazokopesha wajasiriamali wadogo
sheria na mis wada ya fedha 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali ilifanya marekebisho ya sheria mbalimbali za fedha kupitia sheria ya fedha ya mwaka the finance act 
lengo la marekebisho hayo ni kuweka usimamizi mzuri wa kodi na fedha za umma
aidha sheria mbalimbali zili zopitishwa na bunge ni pamoja na sheria ya mfuko wa akiba wa gepf wa mafao ya wastaafu ya mwaka the gepf retirement enefit fund act na marekebisho ya sheria ya ushuru wa bidhaa ya mwaka the excise management and tariff amendment ct yaliyopitishwa na bunge katika mkutano wa mwezi desemba yaliyolenga kuondoa kodi ya ushuru wa bidhaa kwenye sim card
mheshimiwa spika wizara pia iliandaa kanuni mbalimbali ili kuwezesha usimamizi na utekelezaji wa sheria za fedha
kanuni hizo ni pamoja na kanuni za kodi ya mapato kuhusu gharama za kuhamisha transfer pricing regulations kanuni za she ria ya ununuzi wa umma public procurement regulations kanuni za uanzishwaji wa baraza la usuluhishi wa bima the insurance ombudsman regulation kanuni za uanzishwaji wa chombo cha kushughulikia rufaa za masuala ya bima the insurance appeals tribunal regulations na kanuni za bima ndogo the micro insurance regulations 
mheshimiwa spika katika mkutano wa bunge la bajeti unaoendelea wizara inatarajia kuwasilisha muswada wa kutunga sheria mpya ya kodi ya ongezek la thamani value added tax vat na sheria ya usimamizi wa kodi tax administration act
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha maandalizi ya kufanyia marekebisho sheria ya msajili wa hazina treasury registrar act sheria ya ta kwimu statistics act na sheria ya fedha za umma public finance act
aidha wizara ipo katika maandalizi ya kuwezesha kutungwa kwa sheria ya kodi ya hoteli hotels tax act na kufanya marekebisho ya sheria ya mikopo misaada na dhamana za serikali gover nment loans grants and guarantees act
ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi ppp 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kupokea na kuchambua maandiko ya miradi inayo kusudiwa kutekelez wa kwa utaratibu wa ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi
katika mwaka wizara imepokea na kuchambua miradi minne ya ppp
katika uchambuzi wa miradi imebainika kwamba kuna upungufu katika upembuzi yakinifu pamoja na ukosefu wa wataalam wa kufanya upembuzi huo
aidha wizara imeshiriki kutoa mapendekezo ya kurekebisha sheria ya ubia na
 ya mwaka pamoja na kanuni zake kwa lengo la kuweka usimamizi mzuri wa ubia
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imetenga fedha za kuanzisha mfuko wa kuwezesha utekelezaji wa miradi ya ubia ppp facilit ation fund
udhibiti wa fedha haramu na ufadhili wa ugaidi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia kitengo cha udhibiti wa fedha haramu imepokea na kuchambua taarifa za miamala shuku inayohusu fedha haramu na ufadhili wa ugaidi na taarifa za kiintelijensia zimewasilishwa kwenye vyombo vinavyosimamia utekelezaji wa sheria
aidha mafunzo ya kudhibiti fedha haramu na ufadhili wa ugaidi yametolewa kwa watoa taarifa na washiriki kutoka katika vyombo vinavyosimamia utekelezaji wa sheria ya udhibiti wa fedha haramu na mali athirika
vile vile mafunzo hayo yametolewa kwa washiriki kutoka mamlaka za udhibiti
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia kitengo cha kudhibiti fedha haramu itatekeleza yafuatayo kupok ea na kuchambua taarifa za miamala shuku inayohusu utaka sishaji wa fedha haramu na ufadhili wa ugaidi kutoa mafunzo kwa vyombo vinavyosimamia utekelezaji wa sheria na kwa watoa taarifa utoa miongozo ya kudhibiti fedha haramu na ufadhili wa gaidi kwa wa toa taarifa kuratibu zoezi la kutathmini mianya na viashiria vya fedha haramu na ufadhili wa ugaidi katika sekta mbalimbali nchini na uende lea na hatua za kujiunga na moja wa kupambana na iashara ya fedha haramu na ufadhili wa ugaidi uniani egmont group of financial intelligence units
tume ya pamoja ya fedha 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume pamoja ya fedha ime kamilisha stadi ya kubainisha mfumo bora wa kodi wa jamhuri ya muungano wa tanzania pamoja na kuendelea uchambuzi wa uhusiano wa mwenendo wa uchumi na mapato ya muungano
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume ya pamoja ya fedha inatarajia kukamilisha stadi ya kubainisha mwenendo wa uchumi na mapato ya muungano wa tanzania na kufanya stadi ya uwekezaji katika mambo ya muungano
aidha tume inatarajia kuhuisha takwimu mbalimbali za stadi zilizofanywa na tume
habari elimu na mawasiliano kwa umma 
mheshimiwa spika katika kuhakiki sha kwamba wadau mbalimbali wanapata taarifa zinazoh usu kazi na majukumu ya wizara wizara imetoa elimu kwa umma kupitia vyombo mbalimbali vya habari
aidha wizara ime andaa achapisho na vipeperushi kwa ajili ya kuelezea mafanikio changamoto na njia zilizotumika katika kuka biliana na changamoto hizo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuandaa taarifa kuhusu utekelezaji wa majukumu yake na kuelimisha umma kupitia vyombo vya habari maonesho machapisho na vipeperushi
aidha wizara itakamilisha mkakati wa mawasiliano
masuala ya atumishi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuchukua hatua mbalimbali za kujenga uwezo wake ili iweze kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
hatua hizo ni pamoja na kupeleka watumishi katika mafunzo ya muda mfupi na mrefu kuajiri watumishi kuthibit isha watumishi kazini kupandisha vyeo watumishi kuboresha mazingira ya kazi kwa kukarabati baadhi ya ofisi na kununua vifaa vya ofisi
aidha wizara imeendelea kutoa huduma stahiki kwa watumishi wa wizara wanaoishi na virusi vya ukimwi na kutoa el imu ya afya kwa wafanyakazi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara inatarajia kuajiri watumishi wa kada mbalimbali kupandisha vyeo watumishi na kuthibitisha kazini watumishi 
aidha wizara inatarajia kuwapatia watumishi mafunzo mbalimbali ya kuwajengea uwezo katika kutekeleza majukumu yao kutoa elimu kuhusu magonjwa sugu na kutoa huduma stahiki kwa watumishi wa wizara wanaoishi na virusi vya ukimwi
usimamizi wa mashirika na taasisi za umma 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia ofisi ya msajili wa hazina imechambua na kutangaza katika gazeti la serikali mashirika ambayo yanatakiwa kuchangia asilimia ya mapato ghafi katika mfuko mkuu wa serikali
hadi kufikia aprili kiasi cha shilingi bilioni 
 kimekusanywa ikiwa ni asilimia 
 ya makadirio ya kukusanya shilingi bilioni kwa mwaka 
 aidha katika kutekeleza zoezi la kuingia mikataba ya utendaji na bodi za mashirika ya umma wizara inakamilisha majadiliano na bodi za mashirika ya umma
vile vile zoezi la kumpata msajili wa hazina limefikia hatua za mwisho
matarajio ni kwamba uteuzi utafanyika kabla ya mwisho wa mwaka huu wa fedha
mheshimiwa spika katika mwaka wizara inatarajia kutekeleza yafuatayo ku simamia utendaji wa odi za wakurugenzi wa mashirika na taasisi za umma na kuingia mikataba ya utendaji na bodi za mashirika ya umma kusimamia mikakati ya kurekebisha mashirika ya umma na kufanya tathmini na ufuatiliaji wa mashirika ya umma yaliyobinafsishwa na kuimarisha us imamizi wa mashirika na taasisi za umma ili kuongeza mapato ya serikali
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia shirika hodhi la mali za umma chc imeendelea na zoezi la ubinafsishaji na urekebishaji wa mashirika ya umma
wizara inaendel ea na zoezi la tathmini ya utendaji wa mashirika mengine yaliyobinafsishwa kwa lengo la kufahamu kama makubaliano ya mikataba ya mauzo yanazingatiwa na kuchukua hatua stahiki
mafao ya wastaafu na mirathi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea ku boresha kumbukumbu za wastaafu kulipa mafao na michango ya kisheria kwa wakati
hadi aprili kumbukumbu za wastaafu zime hifadhiwa kwenye mfumo wa kompyuta saperion na shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya makadirio kimelipwa kama mafao ya wastaafu wanaolipwa pensheni na hazina
aidha wizara imefanya uhakiki wa wastaafu walio kwenye daftari la pensheni la hazina katika mikoa tisa
vile vile shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya makadirio ya mwaka kimelipwa kama michango ya mwajiri kwa watumishi wa serikali kuu na serikali za mitaa wanaochangia kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii pamoja na michango ya bima ya afya
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia na kuratibu shughuli za mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma pspf mfu ko wa pensheni wa ppf na mfuko wa mafao ya kustaafu gepf
utekelezaji wa mifuko hiyo kwa mwaka ulikuwa kama ifuatavyo mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma pspf 
mheshimiwa spika hadi kufikia aprili mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma ulikusanya shilingi bilioni 
 ambapo kati ya hizo michango ya wanachama ni shilingi bilioni 
 na mapato yatokanayo na vitega uchumi ni shilingi bilioni 
aidha shilingi bilioni 
 zilitumika kulipa mafao ikiwa ni pamoja na mafao kiinua gongo na pensheni za kila mwezi
katika mwaka mfuko unatarajia kukusanya jumla ya shilingi bilioni 
 kutoka vyanzo mbalimbali
 mfuko wa mafao ya kustaafu gepf 
mheshimiwa spika mfuko wa mafao ya kustaafu wa gepf ambao awali ulik uwa ukijulikana kama mfuko wa akiba ya wafanyakazi serikalini umebadili mfumo wa malipo ya mafao kutoka akiba na kw enda kwenye mfumo wa pensheni
mabadiliko haya yamefanywa kwa mujibu wa sheria na
ya mwaka iliyopitishwa na bunge la jamhuri ya muun gano wa tanzania
hadi aprili mfuko umeweza kusajili jumla ya wanachama ambapo wanachama ni kutoka sekta isiyo rasmi
aidha michango ya wanachama ilifikia kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kukusanya jum la ya shilingi bilioni 
 ifikapo juni 
vile vile mapato yatokanayo na vitega uchumi yamefikia shilingi bilioni 
 ambayo ni sawa na asilimia ya lengo la kukusanya shilingi bilioni 
 kufikia uni 
thamani ya mfuko hadi mwezi aprili imekua na kufikia shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika mwaka mfuko utaendelea na jitihada zake za kupanua wigo wa wanachama na hivyo kusajili wanachama zaidi katika sekta zote kwa maana ya sekta rasmi na sekta isiyo rasmi
mfu ko unatarajia kusajili jumla ya wanachama na kukusanya michango yenye tham ani ya shilingi bilioni 
aidha mapato yanayotokana na vitega uchumi yanataraji wa kuongezeka hadi kufikia shilingi bilioni 
thamani ya mfuko inategemea kukua hadi kufikia shilingi bilioni ifikapo juni 
 mfuko wa pensheni wa ppf 
mheshimiwa spika katika mwaka mfuko wa penshen wa ppf ulikusanya shilingi bi lioni 
 ikiwa ni michango ya wanachama ambayo ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa shilingi bilioni 
 zilizokusanywa mwaka 
aidha idadi ya wanachama wanaochangia katika mfuko imeongezeka kufikia wanachama kutoka wanachama mwaka 
vile vile mapato yatokanayo na uwekezaji yaliongezeka kufikia shilingi bili oni 
 kutoka shilingi bil ioni 
 mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia 
kadhalika thamani ya mfuko imeongezeka kufikia shilingi trilioni 
 ikiwa ni ongezeko la asilimia 
ikilinganishwa na thamani ya mfuko ya shilingi trilioni 
 ilivyokuwa mwaka 
mheshimiwa spika thamani ya mfuko inategemea kukua hadi kufikia shilingi trilioni 
 ifikapo mwishoni mwa mwaka 
aidha mapato ya uwekezaji yanatarajiwa kufikia shilingi bi lioni 
vile vile mfuko unategemea kuandik isha jumla ya wanachama kutoka katika sekta ya umma na binafsi
mamlaka ya mapato tanzania tra 
mheshimiwa spika hadi kufikia aprili mapato halisi ya kodi yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya lengo la mwaka la kukusan ya shilingi bilioni 
kodi zilizochangia zaidi ni pamoja na kodi ya ongezeko la thamani kodi ya kampuni na kodi ya mapato ya ajira ambazo kwa pamoja zilichangia zaidi ya asilimia ya mapato hayo
mheshimiwa spika licha ya hatua mbali mbali ambazo zimechukul iwa katika kipindi cha mwaka kumekuwa na changamoto katika kufikia lengo la makusanyo ya mapato
sababu zilizo changia kutofikia malengo ni pamoja na mapato pungufu ya kodi ya kampuni kuliko ilivyotarajiwa kutoka kwenye baadhi ya kampuni za madini kushuka kwa makusanyo hususan kodi ya zuio kutokana na kupungua kwa makusanyo kwenye shughuli za utafiti wa gesi na mafuta
sababu nyingine ni pamoja na kufutwa kwa tozo ya kadi za simu simcard levy na makusanyo hafifu kutoka kwenye us huru wa bidhaa wa huduma za uhawilisho wa fedha money transfers
kwa upande wa forodha sababu zilizochangia kutofikiwa kwa lengo la makusanyo ni ukuaji mdogo wa uingizwaji wa bidhaa kutoka nje na ongezeko la kuingiza bidhaa kupitia njia zisizo rasmi pa nya roads na bandari bubu
mheshimiwa spika katika jitihada za kudhibiti ukwepaji kodi wizara kupitia tra inachukua hatua kadhaa za kudhibiti upotevu wa mapato kupitia bandari bubu na panya roads kwa kufanya upelelezi ili kuzigundua njia hizo na kuzid hibiti kwa kutumia kikosi kazi cha kuzuia magendo flexible anti smuggling team
aidha elimu kwa wafanyabiashara na wananchi wanaozunguka eneo la pwani imeendelea kutolewa ushirikiano na vyombo vingine vya udhibiti yaani polisi uhamiaji na usalama wa ta ifa umeanzishwa na kufanya doria katika maeneo hayo
mheshimiwa spika katika juhudi za kuimarisha makusanyo ya kodi mamlaka inaendelea kuimarisha matumizi ya mashine za kieletroni ki za kutoa risiti electronic fiscal devices efds ambap kwa sasa inaka milisha zoezi la kuwaingiza wafanyabiashara wote wanaostahili kuanza kutumia mashine hiz o kuanzisha mfumo wa uthamini wa mizigo ya forodha tanzania customs in tegrated system tancis ambao umeanza kutumika mwezi aprili pamoja matumizi ya mfumo wa kuth amini magari chakavu na kuanzisha kitengo cha kodi ya kampuni za kimataifa international tax unit kwa lengo la kubaini na kudhibiti mianya ya kupotea kwa kodi inayolipwa na kampuni za kimataifa zilizowekeza nchini
mheshimiwa spika serikali kupitia amlaka ya mapato tanzania imeanza kutekeleza makubaliano ya jumuiya ya afrika mashariki ya kuweka mazingira ya kuanzishwa kwa mfumo wa himaya moja ya forodha single customs territory sct kuanzia januari 
ili kuhakikisha kwamba mizigo ya nchi jir ani haiuzwi nchini kinyume na utaratibu wa forodha mfumo wa ki eletroniki wa ufuatiliaji wa mizigo inayosafirishwa utatumika
kupitia mfumo huu mizigo na ama vyombo vya usafirishaji hufungwa lakili ya ki eletroniki electronic seal na kifaa cha mawasi laino ambavyo huunganishwa na mfumo mkuu ili kuonesha mwenendo mzima wa usafiri hadi mzigo husika utakapovuka mpaka wa nchi
aidha mbinu nyingine za udhibiti saidizi kama doria usuluhishi wa taarifa reconciliation na ukaguzi zitatumika ili kuongeza udhibiti
rufaa za kodi 
mheshimiwa spika katika mwaka bodi ya rufaa za kodi imepokea jumla ya rufaa na maombi na imesikiliza na kutolea maamuzi rufaa na maombi 
aidha bodi ipo katika hatua ya kuchapisha ripoti ya maamuzi ya rufaa za kodi zilizoamuliwa kuanzia mwaka 
kwa upande wa baraza la rufaa za kodi jumla ya rufaa na maombi yamepokelewa ambapo rufaa na maombi yam esikilizwa na kutolewa maamuzi
idadi hii inajumuisha rufaa na maombi ambayo hayakusikilizwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya rufaa na baraza la rufaa za kodi itaendelea kupokea kusikiliza na kutolea maamuzi rufaa za kodi kutoa elimu kwa walipa kodi juu ya taratibu za kukata rufaa za kodi na kuto mafunzo kwa wajumbe wa bodi na baraza juu ya taratibu za kutatua migogoro ya kodi itokanayo na sheria za kodi zinazosimamiwa na mamlaka ya mapato tanzania
aidha bodi ya rufaa na baraza la rufaa za kodi linatarajia kuchapisha ripoti ya maamuzi ya rufaa za kodi zinazojum uisha maamuzi yaliyotolewa mwaka hadi kwa ajili ya rejea kwa wadau wake
huduma za kibenki benki kuu ya tanzania 
mheshimiwa spika wizara kupitia benki kuu imeendelea kusimamia sekta ya kibenki ambapo kati ya kipindi cha machi na machi idadi ya benki na taasisi za fedha imeongezeka kutoka na matawi hadi na matawi kote nchini
jumla ya mali ya sekta ya kibenki imekua kutoka shilingi trilioni 
 hadi shilingi trilioni 
kiwango cha mitaji kili fikia wastani wa asilimia 
 ikilinganishwa na kiwango cha asilimia kinachotakiwa kwa mujibu wa sheria
aidha mfumo wa taarifa za wakopaji credit reference bureau unaendelea vyema ambapo hadi sasa kampuni mbili zimepewa leseni ambazo ni kampuni ya creditinfo tanzania limited iliyoanza kazi juni na kampuni ya dun bradstreet credit bureau t limited iliyoanza kazi septemba 
kampuni nyingine kwa jina la transunion nayo hivi karibuni imepewa leseni ya muda na inajiandaa kuanza kufanya kazi
mheshimiwa spika kampuni hizi kwa sasa zinaandaa taarifa za wateja kutoka kwenye kumbukumbu ambazo zinahifadhiwa benki kuu
taarifa hizi bado zinafanyiwa uhakiki kabla ya kuanza kutumika rasmi
mara baada ya data bank hiyo kukamilika makampuni haya ya credit reference yataanza kufanya kazi hiyo kikamilifu na kwa usahihi
benki kuu inaendelea kuyahimiza mabenki ambayo bado hayajawasilisha taarifa kufanya hivyo
mheshimiwa spika tarehe novemba marais wa afrika mashariki walitia sahihi itif aki ya umoja wa fedha ya afrika mashariki
tukio hili ndilo limeanzisha safari yetu ya kwenda kwenye hatua ya kuwa na sarafu moja ifika po mwaka 
chini ya itifaki hii tumekubaliana vigezo ambavyo tutatakiwa tufikie kabla ya uingia kwenye umoja huo na road map ya miaka ambayo itaanza kutekelezwa mara tu baada ya nchi zote kuridhia utekelezaji wake
katika mpango huo mambo muhimu ni kukamilisha utekelezaji wa umoja wa forodha na itifaki ya soko la pamoja kuoanisha mifumo ya kifedh sera za ubad ilishaji wa fedha za kigeni sera za bajeti na mifumo ya malipo uhuisha mifumo ya takwimu na kuhuisha sheria zote zinazohusiana na uanzishwaji wa umoja wa kifedha benki ya maendeleo tib tib development bank 
mheshimiwa spika katika mwaka tib development bank zamani benki ya rasilimali iliendelea na marekebisho ya ndani ambapo shughuli za benki zimegawanywa katika kampuni mbili ambazo ni tib development bank limited inayohusika na shughuli za maendeleo na tib corporate finance limited inayohusika na shughuli za biashara
mheshimiwa spika katika mwaka ulioishia desemba benki ya maendeleo tib ilipata faida kabla ya kodi ya shilingi bilioni 
 ikiwa ni ongezeko la asilimia toka shilingi bilioni 
 zilizopatikana mwaka uliois hia desemba 
aidha waraka mizania wa benki ulifikia shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 esemba mikopo iliongezeka kufikia shilingi bilioni 
 toka shilingi bilioni 
 esemba 
mheshimiwa spika dirisha la kilimo katika benki ya maendeleo tib liliendelea kutoa mikopo kwa wakopaji mbalimbali kwa riba nafuu
tangu kuanza kwa dirisha mwaka hadi kufikia aprili maombi yenye thamani ya shilingi bilioni 
yaliidhinishwa
kati ya hizo shilingi bil ioni 
zilikopeshwa kwa kampuni za wakulima wadogo na wa kati shilingi bilioni 
 zilienda kwa taasisi ndogo za fedha zinazokopesha wakulima wadogo na wa kati na shilingi bilioni 
 zilikopeshwa kwa vikundi vya kuweka na kukopa saccos
benki ya maendel eo ya kilimo tadb 
mheshimiwa spika kufuatia uamuzi wa serikali kuanzisha benki ya kilimo wizara imetekeleza yafuatayo kuzindua bodi ya wakurugenzi wa benki kukamilisha zoezi la upatikanaji wa mtendaji mkuu na wakuu wa idara kuandaa muund wa benki na muundo wa utumishi kuandaa majukumu ya wafanyakazi kuandaa rasimu ya mpango wa biashara na kupatikana kwa ofisi za benki
mwaka benki ya maendeleo ya kilimo natarajia kupata leseni ya biashara kuajiri wafanyakazi na kuanza kutoa huduma
twiga bancorp 
mheshimiwa spika katika mwaka twiga bancorp imeendelea kutoa huduma kwa kutumia matawi makubwa matano na madogo matano
hadi kufikia aprili mikopo ya shilingi bilioni 
 ilitolewa kwa wateja mbalimbali
uwekezaji kwenye dhamana za serikali na amana katika benki zingine ulikuwa shilingi bilioni 
 na mapato yaliyokusanywa na taasisi yalifikia ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuboresha utendaji wa taasisi kwa kuima risha uongozi
aidha taasisi ita ongeza wigo wa huduma kwa kuanzisha huduma mbalimbali kama vile max malipo tigo pesa pesa na airtel money na biashara kwa uwakala
vile vile taasisi inatarajia kufungua tawi jipya kigamboni
benki ya posta tpb 
mhes himiwa spika katika kupanua wigo wa biashara na kupeleka huduma za kibenki vijijini benki ya posta kupitia ofisi za shirika la posta tanzania imeziunganisha ofisi nane za tunduma makambako peramiho masasi njombe nachingwea kilwa na kahama katika mt andao wa tehama na hivyo kuongeza idadi ya ofisi za shirika la posta ambazo zinatoa uduma za kibenki kufikia 
aidha uduma kwa wateja zilitolewa kwa kutumia mashine za atm
mheshimiwa spika amana za wateja ziliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
aidha uwekezaji katika dhamana za serikali uliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 hadi kufikia shilingi bilioni 
 katika kipindi hicho sawa na ongez eko la asilimi 
aidha thamani ya mikopo inayotolewa kwa wateja iliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 hadi kufikia shilingi bilioni 
 ikiwa ni ukuaji wa asilimia 
vile vile faida kabla ya kodi imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 hadi kufikia shilingi bilioni 
 sawa na ongezeko la asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka tpb inatarajia kufikia malengo yafuatayo kukuza rasilimali za benki hadi kufikia shilingi bilioni 
 kuongeza idadi ya wateja wapya uongeza amana za wateja kufikia shilingi bilioni 
 kuongeza mikopo ya wateja kufikia shilingi bilioni 
 kupata faida kabla ya kodi ya shilingi bilioni na ku endelea na taratibu kurekebisha sheria iliyoianzisha benki ili kuisajili chini ya sheria ya kampuni
 sera ya taifa ya huduma ndogo za kifedha 
mheshimiwa spika wizara imeanza kufanya mapitio ya sera ya taifa ya huduma ndogo za kifedha national microfinance policy ili kuondoa mapungufu ya kisheria yaliyojitokeza katika utek elezaji wake kwa lengo la kuzingatia mabadiliko ya kiuchumi na kijamii pamoja na kuweka mazingira mazuri katika ukuaji wa sekta hiyo
aidha katika mwaka wizara itakamilisha maandalizi ya sera ya taifa ya taasisi ndogo za huduma za fedha pamoja kutunga sheria ya taasisi ndogo za huduma za kifedha microfinance act
huduma za bima mamlaka ya usimamizi wa shughuli za bima tira 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mamlaka ya usimamizi wa shughuli za bima imekamilisha na kut oa mkakati wa kuendeleza bima ya watu wa kipato cha chini national micro insurance strategy 
aidha hadi kufikia aprili kampuni madalali na mawakala wa bima walisajiliwa
vile vile mauzo ya bima yaliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 sawa na ongezeko la asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka tira inatarajia kutekeleza yafuatayo uendelea na maandalizi ya kufungua ofisi nyingine za kanda kuendelea na utaratibu wa uoanishaj sheria na kanuni za soko la bima katika eneo la afrika mashariki na lile la nchi za sadc kuendelea na tafiti za bima ya kilimo mifugo pamoja na bima za watu wa kipat cha chini na kukamilisha tarati bu za kuanzisha bima ya takaful
shirika la bima la taifa nic 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikamilisha urekebishaji shirika la bima la taifa na usimika ji wa mfumo wa tehama kwa lengo la kuongeza ufanisi
utendaji wa shirika kibiashara uliendelea kuimarika amba po mapato ya bima yaliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 mwaka ongezeko hilo ni sawa na asilimia 
mapato haya yalitokana na makusanyo ya bima za mtawanyo vitega uchumi na mapato mengine
mheshimiwa spika hadi kufikia desemba nic ililipa madai ya wateja ya shilingi bilioni 
malipo hayo yalilipwa kwa wateja wa bima za maisha kiasi cha shilingi bilioni 
 na wateja wa bima za kawaida kiasi cha shilingi bilioni 
mheshimiwa pika kwa mwaka wizara itaendelea na mkakati wa kuligawa shirika katika kampuni mbili ambayo ni kampuni ya bima za maisha na kampuni ya bima za awaida
aidha shirika litaendelea na mkakati wa kujitangaza zaidi na kuongeza biashara kwa kubuni ima mpya inazokidhi mahitaji ya wananchi
masoko ya mitaji na dhamana mamlaka ya masoko ya mitaji na dhamana 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mamlaka ya masoko ya mitaji na dhamana imeendelea kusimamia soko la hisa la dar es salaam kampuni za udalali na ushauri wa uwekezaji mipango ya uwekezaji wa pamoja na kampuni zilizoorodheshwa kwenye soko la hisa
aidha mamlaka imetekeleza yafuatayo kuzindua soko la kukuza kampuni na ujasiriamali ambapo benki ya maendeleo iliorodhesha hi sa zake na kuendelea na maandalizi ya uanzishwaji wa soko la hatifungani za manispaa
mheshimiwa spika katika kutimiza azma ya serikali ya kuhakikisha kampuni za mawasiliano gesi na madini zinaorodhesha hisa zake kwenye so ko la hisa la dar es salaam wizara kupitia mamlaka ya masoko ya mitaji na dhamana kwa kushirikiana na wadau iliandaa taratibu inazotakiwa kuzingatiwa
aidha mamlaka iliendelea kuelimisha umma kuhusu masoko ya mitaji na uwekezaji kwa kupitia warsha matangazo katika vyombo vya haba ri vipeperushi na machapisho
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mamlaka ya masoko ya mitaji na dhamana imepanga kutekeleza yafuatayo kukamilisha maandalizi kwa ajili ya uzinduzi wa soko la bidhaa kuzindua mfumo wa uwekezaji kwa ku tumia mitandao ya simu za mikononi m akiba kwa wawekezaji wadogo kutayarisha taratibu za kisheria na usimamizi wa bidhaa na huduma mpya zinazota rajiwa kuingizwa sokoni zikiwemo hatifungani za halmashauri kukamilisha uandaaji wa mpango mkuu wa kitaifa maendeleo ya masoko ya mitaji na kuanzisha misingi ya kusimamia masoko kwa kuzingatia uzito wa athari
aidha mamlaka itaendelea kuboresha programu ya elimu kwa umma ili kuboresha na kupanua ushiriki wa wananchi katika masoko ya mitaji
mheshimiwa spik a serikali iko katika hatua za mwisho za kupata taasisi mbili zitakazoendesha zoezi la tathmini ya kupima uwezo wa nchi wa kukopa na kulipa madeni yake
mwezi februari wizara iliziandikia kampuni za fitch moody s investment services na standard and poors kuwasilisha fomu zao za mikataba kwa hatua za uchambuzi
tayari kampuni ya fitch na moody s zimewasilisha fomu za mikataba kupitia kwa mshauri mwelekezi citi group
aidha kuchelewa kwa zoezi hili kulitokana na kampuni hizi za upimaji rating agenci es kutokukubaliana na aina ya fomu za mikataba zinazoandaliwa na serikali pamoja na kuleta nyongeza ya gharama nje ya makubaliano yaliyosainiwa awali
soko la hisa dar es salaam 
mheshimiwa spika katika mwaka soko la hisa dar es salaam liliorodhesha hatifungani za serikali zenye thamani ya shilingi bilioni ambazo ni asilimia ya makadirio ya mwaka
kwa upande wa hisa za kampuni soko liliorodhesha hisa za benki ya maendeleo zenye thamani ya shil ingi bilioni 
 na hisa za ziada na upendel eo za kampuni ya tol gases ltd zenye thamani ya shilingi bilioni 
aidha kampuni ya swala oil and gas t ltd australia mwanza community bank ya mkoani mwanza na uchumi supermarket kenya ziliwasilisha maombi ya kuorodheshwa
maombi hay yako katik hatua mbalimbali za kuidhinishwa
mheshimiwa spika thamani ya soko imeongezeka kutoka shilingi trilioni 
 julai hadi shilingi trilioni 
 aprili amba yo ni sawa na asilimia 
mafanikio haya yametokana na ongezeko la bei ya hisa za kampuni zilizoorodheshwa pamoja na kuorodheshwa kwa kampuni mpya sokoni
aidha idadi ya wawekezaji iliongezeka kutoka mwezi julai hadi wezi aprili 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi aprili hisa zenye th amani ya shilingi bilioni ziliuzwa na kununuliwa
aidha hatifungani za serikali zenye thamani ya shilingi bilioni ziliuzwa
kwa ujumla mwenendo wa shughuli za soko katika kipindi kilichoishia aprili ulikuwa wa kuridhisha na iashiria vya mw enendo wa oko vinaonesha mwelekeo chanya
mheshimiwa spika shughuli nyingine zilizotekelezwa na soko la hisa dar es salaam ni pamoja na boreshaji wa mfumo wa mnada kwa kuweka mfumo mpana wide area network unaowawezesha madalali kuuza na kununua isa wakiwa mahali popote nchini
aidha soko la hisa dar es salaam limekamilisha ukarabati wa jengo la ofisi mbadala wakati wa majanga disaster recovery site na jengo hilo limeanza kutumika
mheshimiwa spika katika mwaka soko la hisa dar es sal aam linatarajia kutekeleza yafuatayo kuendelea kuhamasisha na kuelimisha kampuni umuhimu wa ku jiorodhesha sokoni kurahisisha shughuli za minada kwa kutumia simu na intaneti kuboresha mfumo wa kuuza na kununua hisa sokoni na uendelea na juhudi mbalimba li zinazolenga kuongeza ufahamu wa masuala ya masoko ya mitaji kwa umma
dhamana ya uwekezaji tanzania utt 
mheshimiwa spika dhamana ya uwekezaji tanzania imebadilisha muundo wake na kuanzisha taasisi ndogo tatu ambaz ni taasisi ya miradi na maendel eo ya miundombinu utt project and infrastructure development plc taasisi ya utoaji mikopo utt microfinance institution utt mfi na taasisi ya usimamizi wa rasilimali za uwekezaj na huduma kwa wawekezaji utt asset ma nagement and investor services utt amis
hadi kufikia aprili mikopo ya jumla ya shilingi bilioni 
 imetolewa na utt mfi kwa wananchi wanawake wakiwa na wanaume 
mheshimiwa spika katika mwaka utt mfi inatarajia kuanzisha aina mpya ya mikopo ili kukidhi mahitaji mbalimbali ya wananchi
mikopo hiyo ni mikopo kwa ajili ya wafanyabiashara na wakandarasi mikopo kwa ajili ya huduma za afya mikopo kwa ajili ya kilimo na viwanda vidogo vidogo mikopo kwa wakala wa huduma za fedha na mikopo ya matengen ezo ya nyumba
mheshimiwa spika utt amis inasimamia mifuko mitano ya uwekezaji wa pamoja ambayo ni mfuko wa umoja mfuko wa wekeza maisha mfuko wa watoto mfuko wa jikimu na mfuko wa ukwasi
atika kipindi cha julai hadi aprili thamani ya mifuko hiyo iliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hili lilitokana na mauzo ya vipande pamoja na ongezeko la thamani za rasilimali za dhamana ya uwekezaji
katika mwaka ut amis imepanga kuanzisha mfuko wa uwekezaji wa pamoja katika majumba real estate investment trust reit
taasisi za kitaalam na huduma nyinginezo ofisi ya taifa ya takwimu 
mheshimiwa spika katika mwaka ofisi ya taifa ya takwimu imetekele za yafuatayo kutayarisha takwimu za mfumuko wa bei kila mwezi kutayarisha na kusambaza takwimu za pato la taifa kwa robo ya kwanza na ya pili ya mwaka kutayarisha takwimu za pato la taifa kwa mwaka kwa bei za mwaka na kukamilisha matokeo ya awali ya ut afiti wa mapato na matumizi ya aya binafsi nchini wa mwaka 
aidha ofisi ya taifa ya takwimu imefanya uchambuzi wa taarifa mbalimbali za sensa ya watu na makazi ya mwaka na kutoa chapisho la kwanza la mgawanyo wa watu kwa umri na jinsia katika ngazi ya taifa mkoa wilaya kata na shehia chapisho la pili lenye taarifa za msingi za mgawanyo wa watu kiumri na kijinsia
vile vile chapisho la tatu lenye taarifa za msingi za kidemografia kijamii na kiuchumi kwa jamhuri ya muungano tanzania tanzania bara na tanzania zanzibar limekamilika
mheshimiwa spika katika mwaka ofisi ya taifa ya takwimu itaendelea kuboresha takwimu rasmi za kiuchumi na kijamii na kutoa machapisho mbalimbali kuhusu sensa ya watu na makazi ya mwaka 
aidha ofisi itaendelea kuboresha takwimu za pato la taifa kwa kurekebisha mwaka wa kizio wa bei za kwenda ikiwa ni moja ya hatua za kuboresha takwimu za kiuchumi na kijamii ili zilingane na hali halisi ya maendeleo ya uchumi
vile vile ofisi ya taifa ya takwimu itaendelea kufanya utafiti wa watu wenye uwezo wa kufanya kazi wa mwaka utafiti wa ajira na bei wa mwaka sensa ya viwanda ya mwaka uta fiti wa kilimo wa mwaka na kuendelea na maandalizi ya sheria mpya ya takwimu
bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu 
mheshimiwa spika hadi aprili bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu imeendesha mafunzo ya kitaaluma na kuhudhuriwa na jumla ya washiriki 
aidha bodi imekamilisha silabi mpya ya mitihani ambapo mitihani ya kwanza inatarajiwa kufanyika novemba 
vile vile wahitimu wamesajiliwa kama watunza vitabu wahasibu wahitimu wanaopatiwa uzoefu wa kazi wahasibu waliosajiliwa ngazi ya cpa wahasibu waliosajiliwa ama wakaguzi wa hesabu katika ngazi ya cpa pp kampuni za ukaguzi wa hesabu zilizosajiliwa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu na kampuni za uhasibu zilizosajiliwa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu 
vile vile bo di imeendelea na awamu ya pili ya ujenzi wa kituo cha taaluma ya uhasibu eneo la bunju dar es salaam unaotarajiwa kukamilika mwaka 
bodi ya wataa lamu wa ununuzi na ugavi 
mheshimiwa spika katika mwaka bodi ya wataalamu wa ununuzi ugavi imesajili wataalamu katika ngazi mbalimbali kwa mujibu wa sheria
aidha bodi imeendesha mafunzo ya kitaaluma yaliyolenga kuboresha uwezo wa utendaji unaozingatia maadili
vile vile bodi imetahini jumla ya wanafunzi ambapo wanafunzi wal ifaulu hivyo kufanya idadi ya wahitimu kufikia 
bodi pia imeendelea kutoa mafunzo ya vitendo kwa wahitimu kutoka vyuo vya elimu ya juu
katika mwaka bodi inatarajia kuboresha mazingira ya kujifunzia kwa kuboresha mitaala yake ili ien dane na soko la ajira la utandawazi
bodi ya michezo ya kubahatisha 
mheshimiwa spika katika mwaka bodi ya michezo ya kubahatisha imeendelea kutekeleza majukumu yake ya kusimamia michezo ya kubahatisha ambapo adi kufikia april jum la ya kodi iliyokusanywa na bodi ilifikia shilingi bilioni 
 sawa na ongezeko la asilimia 
aidha bodi ilichangia shilingi milioni 
 katika mfuko mkuu wa serikali sawa na ongezeko la asilimia 
taasisi za mafunzo taasisi ya uhasibu arusha 
mheshimiwa spika katika mwaka taasisi ya uhasibu arusha imeendelea kutoa mafunzo katika fani za uhasibu ugavi benki usimamizi wa fedha usimamizi wa rasilimali utawala wa biashara teknolojia ya habari na sayansi ya kompyuta na masom ya kimkakati
aidha jumla ya wanafunzi wamedahiliwa ambapo kati yao wanaume ni sawa na asilimia na wanawake sawa na asilimia 
mheshimiwa spika taasisi kwa kushirikiana na chuo kikuu cha galgotias cha india imeanz isha mafunzo ya shahada za uzamili katika sayansi ya kompyuta ambazo ni master in software engineering master in information security na master in computer application
aidha taasisi inaendesha e learning library ambayo imeonesha mafanikio makubwa na pia ipo katika hatua za awali za kuanzisha e learning center
mheshimiwa spika katika mwaka taasisi inakusudia kuanzisha mafunzo katika shahada ya uzamili ya ununuzi na gavi shahad ya mafunzo mkakati bachelor in stra tegic studies shahada ya sayansi ya kijeshi bachelor in military science na stashahada ya uzamili katika mafunzo ya bima postgraduate diploma in insurance
chuo cha usimamizi wa fedha 
mheshimiwa spika katika mwaka chuo cha usimamizi wa fedha kilidahili jumla ya wanafunzi katika fani mbalimbali
kati ya hao wanawake sawa na asilimia na wanaume sawa na asilimia 
aidha chuo kimeanzisha shahada za uzamili katika fani za uhasibu na fedha fedha na uwekezaji na rasilimali watu
vile vile chuo kimeanzisha tawi katika jiji la mwanza ambapo masomo kwa wanafunzi wa ngazi ya cheti na stashahada katika fani ya uhasibu na benki yalianza kutolewa mwaka 
taasisi ya uhasibu tanzania 
mheshimiwa spika katika mwaka taasisi ya uhasibu tanzania ilidah ili jumla ya wanafunzi kati ya hao wanawake sawa na asilimia na wanaume sawa na asilimia aidha taasisi ilianzisha kozi mbili mpya ambazo ni uhasibu katika sekta ya umma public sector accounting na masoko na uhusiano wa umma mark erting and public relations katika ngazi za cheti stashahada na shahada
vile vile taasisi imeanza ujenzi wa jengo la mihadhara katika kampasi ya mtwara lenye uwezo wa kuchukua wanachuo 
mheshimiwa spika katika mwaka taasisi inatarajia udahili wanafunzi kufungua tawi jipya katika mji wa kigoma na kuendelea na ujenzi wa jengo katika kampasi ya mtwara
 chuo cha mipa ngo na maendeleo vijijini 
mheshimiwa spika katika mwaka chuo kimedahili jumla ya wanafunzi kati ao wanawake sawa na asilimia na wanaume sawa na asilimia 
aidha wanafunzi walihitimu masomo katika kozi mbalimbali ambapo kati ya hao wanaume ni sawa na asilimia na wanawake walikuwa sawa na asilimia 
vile vile chuo kimekamilisha ujenzi wa jengo la pili la taaluma
kadhalika chuo kimetayarisha taarifa za hali ya uchumi na kijamii za ilaya district socio economic profiles za halmashauri za bunda ulanga kahama geita na manispaa ya dodoma
mheshimiwa spika katika mwaka chuo kitatoa mafunzo ya muda mfupi ya kujenga uwezo kwa watendaji namna ya kupanga kutekeleza na kusimamia mipango ya maendeleo kwenye sehemu zao za kazi
chuo cha takw imu mashariki mwa afrika 
mheshimiwa spika katika mwaka chuo kilidahili wanafunzi kati ya hao wanawake sawa na asilimia na wanaume sawa na asilimia 
aidha chuo kimeanzisha shahada ya uzamili katika takwimu rasmi na tayari chuo kimedahili wanafunzi kutoka nchi za ethiopia ghana nigeria swaziland na tanzania
changamoto 
mheshimiwa spika katika kutekeleza majukumu yake wizara ilikabiliwa na changamoto zifuatazo i
kuongeza apato ya ndani ya serikali ili kukidhi mahitaji ya matumizi ya maendeleo na ya kawaida ii
mabadiliko ya hali ya chumi na uongozi katika nchi za washirika wa maendeleo ambapo zimepelekea kushindwa kutimizwa kwa baadhi ya miadi iii
uwezo wa kusimamia mikataba katika kutekeleza baadhi ya miradi na programu za maendeleo na iv
upatikanaji wa mikopo ya kibiashara kwa wakati kunakotokana na kubadilika kwa masharti kutoka kwa wakopeshaji
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto hizo wizara imeendelea kuchukua hatua mbalimbali ikiwa ni pamoja na i
kubuni vyanzo vipya vya mapato na kudhibiti matumizi pamoja na kupunguza upotevu wa mapato ii
kuboresha ushirikiano na washirika wa maendeleo yenye lengo la kuwa na uelewa sawa kuhusu masuala mbali mbali katika ushirikiano wetu iii
kuendelea kuzijengea uwezo wizara taasisi na mamlaka za serikali za mitaa katika kusimamia na kutek eleza mikataba ya miradi na programu za maendeleo iv
kuendelea kutekeleza programu ya maboresho ya usimamizi wa fedha za umma public financial management reform programme pfmrp na kushauri wizara mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia vipau mbele wakati wa kupanga na utekelezaji kulingana na bajeti iliyotengwa
kuanza mazungumzo mapema na wakopeshaji wa mikopo ya kibiashara
mapitio ya mapato na matumizi ya mafungu ya wizara kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka majukum ya wizara alitekelezwa katika mafungu saba ya kibajeti
mafungu hayo ni fungu wizara ya fedha fungu idara ya mhasibu mkuu wa serikali fungu deni la taifa fungu hazina fungu kitengo cha udhibiti wa fedha haramu fungu tume ya pamoja ya fedha na fungu ofisi ya msajili wa hazina
aidha fungu ofisi ya taifa ya ukaguzi ambayo inajitegemea linaombewa fedha bungeni na waziri wa fedha kwa mujibu wa sheria
fungu wizara ya fedha 
mheshimiwa spika wizara kupiti fungu ilitarajia kupata shilingi bilioni 
 kutoka vyanzo mbalimbali vya mapato yasiyo ya kodi ambavyo ni mauzo ya mali uuzaji wa nyaraka za zabuni na mapato kutoka katika mashirika ya umma na taasisi za serikali gawio michango na marejesho mikopo
hadi kufikia mwezi aprili makusan yo yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo
kiwango hicho kinatarajiwa kuongezeka katika robo ya nne ya mwaka wa fedha baada ya mashirika mengi kuandaa hesabu za mwaka na ukaguzi wa hesabu hizo kukamilishwa
mheshimiwa spika makadirio ya mat umizi ya fungu kwa mwaka yalikuwa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
hadi kufikia mwezi aprili matumizi ya kawaida yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio na matumizi ya maendele yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
fungu idara ya mhasibu mkuu wa serikali 
mheshimiwa sp ika makadirio ya mat umizi ya fungu kwa mwaka yalikuwa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
hadi kufikia mwezi aprili matumizi ya kawai da yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio na matumizi ya maendeleo yalifikia shilingi bilioni 
 fungu deni la taifa mheshimiwa spika makadirio ya matumizi ya fungu kwa mwaka yalikuwa shilingi bilioni 
hadi kufiki mwezi aprili matumizi ya fungu hili yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
fungu hazina 
mheshimiwa spika makadirio ya mat umizi ya kawaida ya fungu kwa mwaka yalikuwa shilingi bilioni 
 na matumizi ya maendeleo shilingi bilioni 
 hadi kufikia mwezi aprili matumizi ya kawaida yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio na matumizi ya maendeleo yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
fungu kitengo cha udhibiti wa fedha haramu 
mheshimiwa spika makadirio ya mat umizi ya fungu kwa mwaka yalikuwa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya maendel eo
hadi kufikia mwezi aprili matumizi ya kawaida yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio na matumizi ya maendeleo yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
 fungu tume ya pamoja ya fedha 
mheshimiwa spika makadirio ya matumizi ya kawaida kwa fungu hili yalikuwa shillingi bilioni 
 hadi kufikia aprili matumizi yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
fungu ofisi ya msajili wa hazina 
mheshimiwa spika makadirio ya matumizi ya fungu kwa mwaka yalikuwa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
hadi kufikia mwezi aprili matumizi ya kawaida yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio na matumizi ya maendeleo yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
fungu ofisi ya taifa ya ukaguzi 
mheshimiwa spika makadirio ya mat umizi ya fungu kwa mwaka yalikuwa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
hadi kufikia mwezi aprili matumizi ya kaw aida yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio na matumi zi ya maend eleo yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
 makadirio ya mapato na atumizi kwa mwaka wa fedha mapato mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya fedha fungu inakadiria kukusanya mapato yasiyo ya kodi yapatayo shilingi bilioni 
 maombi ya fedha fungu wizara ya fedha
mheshimiwa spika katika fu ngu hili kwa mwaka wa fedha wizara inaomba kuidhinishiwa kiasi cha fedha kama ifuatavyo a matumizi ya kaw aida shilingi bilioni 
kati ya hizo mishahara ni shilingi shilingi bilioni 
 na matumizi mengineyo shilingi bilioni 
b miradi ya maendeleo shilingi bilioni 
kati ya hizo i fedha za ndani shilingi bilioni 
ii fedha za nje shilingi bilioni 
fungu idara ya mhasibu mkuu wa serikali 
mheshimiwa spika katika fu ngu hili kwa mwaka wa fedha wizara inaomba kuidhinishiwa kiasi cha fedha kama ifuatavyo a matumizi ya kawaida shilingi bilioni 
kati ya hizo mishahara shilingi bilioni 
 na matumizi mengineyo shilingi bilioni 
b miradi ya maendeleo shilingi bilioni 
 kati ya hizo i fedha za ndani shilingi bilioni 
ii fedha za nje shilingi bilioni 
fungu deni la taifa 
mheshimiwa spika katika fungu hili kwa mwaka wa fedha wizara inaomba kuidhinishiwa kiasi cha shilingi bilioni 
kati ya hizo mishahara ni shilingi bilioni 
 deni la taifa shilingi bilioni 
 na matumizi mengineyo ni shilingi bilioni 
fungu hazina 
mheshimiwa spika katika fu ngu hili kwa mwaka wa fedha wizara inaomba kuidhinishiwa kiasi cha fedha kama ifuatavyo a matumizi ya kawaida shilingi bilioni 
kati ya hizo mis hahara ni shilingi bilioni 
 na matumizi mengineyo shilingi bilioni 
 ambazo ni kwa ajili ya matumizi ya idara na taasisi zilizo chini ya fungu hili nyongeza ya mishahara ya watumishi wa serikali na matumizi maalu m
b miradi ya maendeleo ni shilingi bilioni 
kati ya hizo i fedha za ndani shilingi bilioni 
 ii fedha za nje shilingi bilioni 
 fungu kitengo cha udhibiti wa fedha haramu 
mheshimiwa spika katika fungu hili kwa mwaka wa fed ha wizara inaomba kuidhinishiwa kiasi cha fedha kama ifuatavyo a matumizi ya kawaida shilingi bilioni 
b miradi ya maendeleo fedha za nje shilingi bilioni 
fungu tume ya pamoja ya fedha 
mheshimiwa spika katika fu ngu hili kwa mwaka wa fedha wizara inaomba kuidhinishiwa kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa matumizi ya kawaida
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 ni kwa ajili ya mishahara na shilingi bilioni 
 ni matumizi mengineyo
fungu ofisi ya msajili wa hazina 
mheshimiwa spika katika fu ngu hili kwa mwaka wa fedha wizara inaomba kuidhinishiwa kiasi cha fedha kama if uatavyo a matumizi ya kawaida shilingi bilioni 
kati ya hizo shilingi bilioni 
 ni kwa ajili ya mishahara na shilingi bilioni 
 ni matumizi mengineyo
b miradi ya maendeleo shilingi bilioni 
 kati ya hizo i fedha za ndani shilingi bilioni 
ii fedha za nje shilingi bilioni 
fungu ofisi ya taifa ya ukaguzi 
mheshimiwa spika katika fungu hili kwa mwaka wa fedha wi zara inaomba kuidhinishiwa kiasi cha fedha kama ifuatavyo a matumizi ya kawaida shilingi bilioni 
kati ya hizo mishahara ni shilingi bilioni 
 na matumizi mengineyo shilingi bilioni 
b miradi ya maendeleo shilingi bilioni 
 kati ya hizo i fedha za ndani shilingi bilioni 
ii fedha za nje shilingi bilioni 
hitimisho 
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za dhati kwa wakuu wa idara na vitengo wafanyakazi wa wizara ya fedha wakiongozwa na katibu mkuu dkt
servacius b
likwelile na naibu makatibu wakuu ndugu elizabeth j
nyambibo prof
adolf f
mkenda na ndugu doroth s
mwanyika kwa kazi kubwa wanayoifanya katika kutekeleza majukumu ya wizara
vile vile napenda kuwashukuru wakuu wa taasisi na wakala wa serikali chini ya wizara kwa michango yao katika utekelezaji wa majukumu ya wizara
mheshimiwa spika napenda kuwashukuru waheshimiwa wabunge wote kwa kunisikiliza
hotuba hii pia inapatikana katika tovuti ya wizara 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
mhe
kassim m
ajaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
jenista j
hagama mb
waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu mhe
angellah kairuki mb
waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu uwekezaji mhe
antony p
avunde mb
naibu waziri kazi ajira na vijana mhe
stellah a
kupa mb
naibu waziri watu wenye ulemavu bibi dorothy a
waluko katibu mkuu sera uratibu na uwekezaji bw
andrew w
assawe katibu mkuu kazi vijana ajira na wenye ulemavu bw
tixon t
zunda katibu mkuu waziri mkuu na bunge hotuba ya waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim m
majaliwa mb
kuhusu mapitio na mwelekeo wa kazi za serikali na makadirio ya mapato na matumizi ya fedha za ofisi ya waziri mkuu na ofisi ya bunge kwa mwaka yaliyomo utangulizi homa kali ya mapafu mafanikio ya serikali ya awamu ya tano mpango wa maendeleo na bajeti ya mwaka hali ya uchumi hali ya siasa uchaguzi wa serikali za mitaa maandalizi ya uchaguzi mkuu bunge mahakama uwekezaji sekta za uzalishaji viwanda kilimo hali ya upatikanaji wa chakula upatikanaji wa pembejeo za kilimo benki ya maendeleo ya kilimo tanzania tadb uzalishaji wa zao la chikichi mifugo uvuvi utalii madini nishati ihuduma za kiuchumi ardhi mipango ya matumizi ya ardhi miundombinu ya usafiri na usafirishaji barabara na madaraja reli bandari ujenzi wa meli usafiri wa anga na viwanja vya ndege mawasiliano huduma za jamii elimu maji upatikanaji wa maji vijijini upatikanaji wa maji mijini afya ujenzi na ukarabati wa hospitali huduma za afya za kibingwa huduma kwa watu wenye ulemavu ulinzi na usalama usimamizi wa kazi na wafanyakazi kazi na wafanyakazi afya na usalama mahali pa kazi utumishi wa umma uwezeshaji wananchi kiuchumi mfuko wa taifa wa maendeleo ya vijana iimfuko wa maendeleo ya jamii tasaf ukuzaji ujuzi ukuzaji wa fursa za ajira hifadhi ya jamii usimamizi na udhibiti wa sekta ya hifadhi ya jamii mifuko ya pensheni masuala mtambuka vita dhidi ya rushwa mapambano dhidi ya ukimwi mapambano dhidi ya dawa za kulevya uratibu wa maafa mazingira muungano uhusiano wa kimataifa habari utamaduni na michezo hitimisho makadirio ya mapato na matumizi ya fedha za ofisi ya waziri mkuu na ofisi ya bunge kwa mwaka iii utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba kutokana na taarifa zilizowasilishwa leo katika bunge lako tukufu na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya masuala ya ukimwi zilizochambua bajeti ya mfuko wa bunge na ofisi ya waziri mkuu bunge lako sasa lipokee na kujadili taarifa ya mapitio ya utekelezaji wa kazi za serikali kwa mwaka na mwelekeo wa kazi za serikali kwa mwaka 
aidha naomba bunge lako tukufu likubali kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya ofisi ya waziri mkuu na taasisi zilizopo chini yake pamoja na mfuko wa bunge kwa mwaka 
mheshimiwa spika wakati tunapojadili taarifa ya mapitio ya utekelezaji wa kazi za serikali kwa mwaka na mwelekeo wa kazi za serikali kwa mwaka hatunabudi kumshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kuendelea kutujaalia afya na uzima
mheshimiwa spika katika mwaka bunge lako tukufu lilimpoteza aliyekuwa mbunge wa jimbo la newala vijijini mheshimiwa rashid ajali akbar
vilevile taifa letu lilikumbwa na majanga mbalimbali ikiwa ni pamoja na mafuriko na ajali za barabarani ambazo zilisababisha vifo majeruhi na uharibifu wa mali
mheshimiwa spika sambamba na kutoa pole kwa ndugu jamaa na marafiki kwa misiba iliyotokea tuendelee kumuomba mwenyezi mungu awajaalie afya njema waliopata majeraha na azipumzishe roho za marehemu mahali pema peponi
amina vilevile nawashukuru kwa dhati wale wote waliojitolea kwa hali na mali katika kuwasaidia majeruhi na wahanga wa matukio hayo
mheshimiwa spika kama tunavyofahamu mwaka huu serikali ya awamu ya tano inahitimisha kipindi cha kwanza cha miaka mitano kilichoanza mwaka 
kwa msingi huo hotuba yangu itaeleza kwa muhtasari baadhi ya mafanikio makubwa ambayo serikali imeyapata katika kipindi cha takriban miaka mitano ya utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ccm
mheshimiwa spika hotuba hii inaainisha baadhi ya kazi zilizotekelezwa na serikali kwa kuzingatia mipango na mikakati mbalimbali hususan mpango wa pili wa maendeleo wa miaka mitano wa mwaka hadi ambao ni sehemu ya utekelezaji wa dira ya taifa ya maendeleo ya mwaka 
mikakati na mipango hiyo inatekelezwa sambamba na mipango mingine ya kikanda na kimataifa kama vile agenda ya mwaka ya umoja wa afrika na malengo endelevu ya umoja wa mataifa ya mwaka 
mheshimiwa spika katika kipindi cha uongozi wa serikali ya awamu ya tano tumeshuhudia mafanikio makubwa katika kuimarisha miundombinu huduma za kiuchumi na kijamii utawala bora mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi pamoja na kuhamasisha uwekezaji
ningependa kutumia fursa hii kumpongeza mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa uongozi wake mahiri wa serikali ya awamu ya tano katika utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka hadi 
nawapongeza pia mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa seif ally idd makamu wa pili wa rais wa serikali ya mapinduzi zanzibar kwa kusimamia vyema utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi
mheshimiwa spika kipekee nakushukuru wewe binafsi mheshimiwa naibu spika na wenyeviti wa bunge kwa kuliongoza vyema bunge lako tukufu katika kuisimamia serikali kuhakikisha kuwa inatekeleza wajibu wake ipasavyo wa kuhudumia wananchi
vilevile natoa shukrani zangu za dhati kwa kamati za kudumu za bunge kwa kazi kubwa ya kupitia makadirio ya mapato na matumizi ya wizara mikoa wakala idara zinazojitegemea na mamlaka za serikali za mitaa
kipekee nawashukuru sana wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria chini ya uenyekiti wa mhe
mohammed omary mchengerwa mbunge wa jimbo la rufiji kamati ya kudumu ya bunge ya masuala ya ukimwi chini ya uenyekiti wa mhe
oscar rwegasira mukasa mbunge wa jimbo la biharamulo magharibi na kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti chini ya uenyekiti wa mhe
mashimba mashauri ndaki mbunge wa jimbo la maswa magharibi
maoni na ushauri wa kamati hizo umesaidia sana kuboresha makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya ofisi ya waziri mkuu na mfuko wa bunge kwa mwaka 
mheshimiwa spika nawashukuru waheshimiwa mawaziri na naibu mawaziri katibu mkuu kiongozi mwanasheria mkuu wa serikali makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu wakuu wa mikoa na wilaya wakuu wa idara mashirika wakala na taasisi zote za serikali kwa ushirikiano mlionipatia katika kutekeleza majukumu ya ofisi ya waziri mkuu
aidha nawashukuru wafanyakazi wote wa serikali na taasisi zake kwa kutekeleza majukumu yao kwa weledi mkubwa na hivyo kuwezesha serikali kutekeleza kazi zake kwa tija na ufanisi
vilevile nawashukuru kwa michango yenu iliyowezesha kukamilisha mpango na bajeti ya serikali ya mwaka 
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee kabisa namshukuru mhe
jenista joakim mhagama mbunge wa jimbo la peramiho na waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu mhe
angellah jasmine kairuki mbunge wa viti maalum na waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu uwekezaji mhe
anthony peter mavunde mbunge wa jimbo la dodoma mjini na naibu waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu kazi vijana na ajira mhe
stella alex ikupa mbunge wa viti maalum na naibu waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu watu wenye ulemavu makatibu wakuu bw
andrew wilson massawe kazi vijana ajira na wenye ulemavu bibi dorothy aidan mwaluko sera uratibu na uwekezaji bw
tixon tuyangine nzunda waziri mkuu na bunge wakurugenzi wakuu wa taasisi zilizopo chini ya ofisi ya waziri mkuu ofisi binafsi ya waziri mkuu na wafanyakazi wote kwa ushirikiano mkubwa wanaonipatia katika kutekeleza majukumu ya ofisi ya waziri mkuu
mheshimiwa spika napenda pia kuwashukuru washirika wa maendeleo zikiwemo nchi rafiki taasisi na mashirika ya kimataifa madhehebu ya dini na mashirika yasiyo ya kiserikali kwa kuendelea kuunga mkono juhudi za serikali katika kujenga uchumi wa viwanda na kuiletea nchi yetu maendeleo
mchango wao umekuwa muhimu kuwezesha nchi yetu kupiga hatua kubwa kimaendeleo kulingana na mipango tuliyojiwekea
mheshimiwa spika ninawashukuru wananchi wote kwa kuendelea kuiunga mkono serikali ya awamu ya tano katika kutekeleza majukumu yake ipasavyo
aidha nawashukuru wananchi wa jimbo la ruangwa kwa kuendelea kushirikiana nami na kwa kuniunga mkono
niwapongeze na kuwashukuru kwa kutekeleza shughuli za maendeleo jimboni kwa ufanisi
kipekee namshukuru sana mke wangu mpendwa mary watoto wangu na familia yangu kwa ujumla kwa upendo wao uvumilivu na maombi yao wakati wote ninapotekeleza majukumu yangu ya kitaifa
nawashukuru sana
homa kali ya mapafu 
mheshimiwa spika hivi sasa nchi yetu na dunia kwa ujumla inapitia katika kipindi kigumu
itakumbukwa kwamba tarehe machi shirika la afya duniani who lilitangaza mlipuko wa homa kali ya mapafu ijulikanayo kama covid inayosababishwa na virusi vya corona kuwa ni janga la kimataifa
aidha tarehe machi serikali ilitangaza kuwepo kwa mgonjwa wa kwanza nchini
mheshimiwa spika tangu kugundulika kwa ugonjwa huo serikali inachukua hatua stahiki katika kukabiliana na ugonjwa huu ikiwa ni pamoja na kuimarisha ukaguzi na ufuatiliaji wa wasafiri wanaoingia nchini ili kubaini wasafiri wanaoonesha dalili za ugonjwa au wenye viashiria hatari
kadhalika katika kukabiliana na virusi vya corona serikali ilitoa maelekezo yafuatayo moja kusitisha mbio za mwenge wa uhuru na kwamba fedha zilizotengwa kwa ajili ya jukumu hilo zitumike kusaidia hatua za kukabiliana na janga la virusi vya corona mbili kusitisha michezo yote inayokusanya makundi ya watu ikiwemo ligi kuu ya tanzania bara ligi daraja la kwanza ligi daraja la pili na aina nyingine za michezo tatu kusitisha shughuli zote za elimu kuanzia elimu ya awali msingi sekondari vyuo vya kati hadi vyuo vikuu nne kusitisha semina warsha makongamano na mikutano yote ya ndani na ya hadhara yenye kuhusisha mjumuiko wa watu wengi na tano kuwaasa watanzania wenye safari zisizo za lazima kwenye nchi zenye maambukizi ya virusi vya corona kusitisha safari hizo
mheshimiwa spika niendelee kusisitiza kuwa sote tuzingatie maelekezo yaliyotolewa na serikali toka tulipoanza kampeni ya kupambana na ugonjwa huu
aidha niwatake watanzania kuzingatia masharti ya afya kwa kufuata ushauri unaotolewa na serikali
mgonjwa akithibitika kutangazwa ni lazima bila kujali cheo chake awe waziri katibu mkuu au mkurugenzi atalala palipoandaliwa
watanzania wenzangu tuendelee kupuuza taarifa za uzushi zinazosambazwa katika mitandao ya kijamii
mafanikio ya serikali ya awamu ya tano 
mheshimiwa spika tarehe novemba wakati akifungua rasmi bunge la kumi na moja la jamhuri ya muungano wa tanzania jijini dodoma mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania aliwaahidi wananchi wote kuwa serikali ya awamu ya tano itawatumikia na kuwajali
mheshimiwa spika katika kutekeleza azma hiyo ndani ya kipindi cha takriban miaka mitano mafanikio makubwa yamepatikana na yamesaidia kuimarisha hali ya kiuchumi na kijamii kwenye taifa letu
ujenzi wa miundombinu muhimu ya kiuchumi hususan ya usafiri na usafirishaji sambamba na uimarishaji wa huduma muhimu za kijamii ni miongoni mwa masuala yaliyopewa kipaumbele na serikali ya awamu ya tano
mheshimiwa spika ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa standard gauge railway ufufuaji wa shirika la ndege la tanzania ufufuaji wa mali za ushirika mfano ucu shirecu na mamlaka ya mkonge tanzania ujenzi wa bwawa la kufua umeme la julius nyerere ulinzi wa maliasili na rasilimali zetu pamoja na ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya elimu afya na maji ni kati ya hatua za msingi zinazochukuliwa na serikali ya awamu ya tano katika kufikia uchumi wa kati unaoongozwa na viwanda ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika katika kipindi hiki cha miaka mitano tumeshuhudia miradi hiyo muhimu ikiwa katika hatua mbalimbali za utekelezaji
kwa mfano ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa ambao hadi machi umetumia shilingi trilioni 
 na kukamilika kwa asilimia kwa kipande cha dar es salaam hadi morogoro na asilimia kwa kipande cha morogoro hadi makutupora
mheshimiwa spika utekelezaji wa mradi huu umewezesha utoaji wa zabuni zenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa wazabuni na wakandarasi wa ndani 
aidha ajira zipatazo za kitaalam na zisizo za kitalaam zimezalishwa
kati ya hizo ajira za kitaalam kwa wazawa ni asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 ya wageni
mheshimiwa spika serikali inatumia gharama kubwa katika kujenga miundombinu hiyo wezeshi ya kiuchumi kwa lengo la kulifanya taifa letu kuwa na uchumi imara wa kujitegemea na wenye kuhimili ushindani
fedha hizo pia zimekuwa chanzo cha ajira na zabuni kwa watanzania zinazowasaidia kuongeza kipato
mheshimiwa spika mradi huu utakapokamilika utaongeza ufanisi wa huduma za usafiri na usafirishaji wa bidhaa na abiria pamoja na kupunguza gharama za uchukuzi
kadhalika utachochea ukuaji wa miji na sekta nyingine kama vile kilimo viwanda utalii na biashara
vilevile mradi huu utakuwa chanzo cha ongezeko la mapato ya serikali yatakayosaidia katika kuboresha maslahi ya watumishi na huduma za kijamii kama vile afya elimu na maji
mheshimiwa spika vilevile ujenzi wa mradi wa bwawa la kufua umeme wa maji wa julius nyerere ambalo litakapokamilika litazalisha umeme wa megawati 
hadi machi mradi huo umegharimu shilingi trilioni 
 na umekamilika kwa asilimia 
kukamilika kwa bwawa hilo kutalihakikishia taifa letu umeme wa uhakika na wa nafuu zaidi
aidha ongezeko hilo la uzalishaji wa umeme litawezesha shughuli za uzalishaji viwandani kuwa za uhakika tija ufanisi na gharama nafuu
vilevile mradi huu utachangia kwa kiasi kikubwa katika juhudi za kuhifadhi mazingira kutokana na kuongezeka kwa matumizi ya nishati ya umeme kwa watu wengi
mheshimiwa spika serikali imefanikiwa kutekeleza mradi wa usambazaji wa umeme vijijini rea ambapo vijiji vilivyounganishiwa umeme nchini vimeongezeka kutoka vijiji mwaka hadi vijiji mwezi machi 
mradi huo pia umezinufaisha taasisi zikiwemo za elimu afya dini mashine za kusukuma maji na huduma za biashara
mheshimiwa spika katika kuimarisha huduma za usafiri wa anga serikali inaendelea kuliimarisha shirika la ndege la tanzania
hadi kufikia machi tayari ndege mpya zenye thamani ya shilingi trilioni 
 zimepokelewa na kuanza kazi
kadhalika malipo ya awali ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ununuzi wa ndege nyingine mpya yamefanyika
ununuzi wa ndege hizi umeongeza ufanisi katika usafiri wa anga kuongezeka kwa mapato ya serikali kuimarika kwa utalii na kuongezeka kwa fursa za ajira katika sekta ya huduma
mheshimiwa spika bajeti ya dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi imeongezeka kutoka shilingi bilioni kwa mwaka hadi shilingi bilioni kwa mwaka 
serikali pia imegharamia ujenzi na uboreshaji wa miundombinu ya afya kwa kujenga zahanati vituo vya afya hospitali za halmashauri za wilaya na hospitali za rufaa za mikoa za njombe simiyu mara geita songwe katavi sekou toure burigi mwananyamala mawenzi na manyara na hospitali za rufaa za kanda za mtwara mbeya na burigi chato na hospitali maalum ya kibong oto
katika kipindi cha julai hadi januari jumla ya shilingi trilioni 
 zimetumika kugharamia huduma za afya
kuongezeka kwa bajeti ya dawa na uboreshaji wa miundombinu ya afya kumeleta mapinduzi makubwa katika sekta ya afya kwa kuimarisha afya za watanzania
mheshimiwa spika nyote mtakubaliana nami kuwa ujenzi na uboreshaji wa miundombinu ya afya ununuzi wa dawa na vifaa vya kisasa vya tiba ni utekelezaji wa dhamira ya dhati ya serikali ya awamu ya tano ya kuhakikisha kila mtanzania anapatiwa haki yake ya kupata matibabu tena katika eneo alipo
mheshimiwa spika katika eneo la elimu serikali imeongeza mikopo kwa ajili ya elimu ya juu kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
elimumsingi bila ada nayo imetekelezwa kwa mafanikio makubwa na kuhakikisha watoto wote wenye umri wa kwenda shule wanaandikishwa na kupatiwa elimu
mheshimiwa spika utekelezaji mzuri wa mpango wa elimumsingi bila ada uliwezesha kuongezeka kwa idadi ya wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza
kwa mfano kabla ya kuanza kwa mpango huo mwaka ni wanafunzi walioandikishwa
aidha baada ya kuanza utekelezaji wa mpango elimumsingi bila ada wanafunzi waliandikishwa mwaka 
katika kipindi cha mwaka hadi februari jumla ya shilingi trilioni 
 zimetumika kugharamia elimumsingi bila ada
mheshimiwa spika maboresho yanayofanyika kwa upande wa elimumsingi yanazingatia uhitaji wa miundombinu ya kujifunzia na kufundishia
kuanzia mwaka hadi februari vyumba vya madarasa maabara nyumba za walimu matundu ya vyoo yamejengwa na madawati yamenunuliwa
aidha idadi ya shule za msingi zenye madarasa ya elimu ya awali imeongezeka kutoka madarasa mwaka hadi kufikia madarasa mwaka 
kadhalika idadi ya shule za sekondari imeongezeka kutoka shule mwaka hadi shule mwaka 
mheshimiwa spika utekelezaji wa mpango wa elimumsingi bila ada unawahakikishia watoto wote wa kitanzania hususan wale wa hali ya chini kupata haki yao ya msingi ya kupata elimu
aidha mpango huo umewapunguzia wazazi mzigo wa ada na michango isiyokuwa ya lazima na hivyo kujielekeza zaidi katika kutafuta na kuwapatia mahitaji ya msingi vijana wetu kama vile sare za shule na madaftari
mheshimiwa spika kama utakavyokumbuka katika vikao vingi vya bunge lako tukufu vilivyotangulia changamoto ya maji ni suala lililoongoza kuchangiwa bungeni na waheshimiwa wabunge
katika kipindi cha takribani miaka mitano serikali yetu sikivu ya awamu ya tano imetekeleza ujenzi na ukarabati wa miradi ya maji 
kati ya miradi hiyo imekamilika ikihusisha miradi vijijini na miradi mijini
vilevile serikali ilipokea ombi la waheshimiwa wabunge na kuanzisha mfuko wa taifa wa maji na wakala wa usambazaji maji na usafi wa mazingira vijijini ruwasa
lengo la serikali ni kuhakikisha vyombo hivi vinakuwa chanzo cha uhakika cha upatikanaji wa fedha za kugharamia miradi ya maji na kusimamia utoaji wa huduma ya maji na usafi wa mazingira
juhudi hizi kwa pamoja zitasaidia kusogeza huduma ya maji kwa kasi zaidi karibu na wananchi katika maeneo ya mijini na vijijini
mheshimiwa spika katika kipindi cha takriban miaka mitano serikali imefanikiwa kulinda na kuendeleza rasilimali na maliasili za taifa hususan madini na kuhakikisha zinatumika kwa maslahi mapana ya taifa na watu wake
mafanikio hayo yametokana na serikali kutekeleza kwa ufanisi mkubwa mkakati wa utekelezaji wa sheria ya mamlaka ya nchi kuhusu umiliki wa utajiri na maliasili za nchi wa mwaka na sheria ya mapitio na majadiliano kuhusu masharti hasi katika mikataba ya utajiri na maliasili za nchi ya mwaka 
mheshimiwa spika utekelezaji wa mkakati na sheria hiyo umechangia kuongezeka kwa maduhuli ya serikali yatokanayo na sekta ya madini mwaka hadi mwaka
maduhuli ya serikali yameongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka 
aidha katika mwaka serikali inatarajia kukusanya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika ukusanyaji wa mapato nao umeongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi mwaka hadi kufikia wastani wa shilingi trilioni 
 mwaka 
ongezeko hili limechangiwa na hatua za makusudi zilizochukuliwa na serikali hususan kuimarisha matumizi ya mifumo ya ukusanyaji mapato kwa njia za kielektroniki kuongeza idadi ya walipa kodi na kuibua vyanzo vipya vya mapato
aidha ongezeko hilo limekuwa chachu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ambayo imesaidia kuimarisha utoaji wa huduma pamoja na kusogeza huduma hizo karibu na wananchi
mheshimiwa spika nichukue fursa hii kuwashukuru wananchi na walipa kodi wote kwa kuendelea kuitikia wito wa serikali wa kulipa kodi kwani hatua hiyo ni muhimu katika kulifanya taifa letu kujitegemea
serikali itaendelea kusimamia matumizi kwa lengo la kuongeza ufanisi na tija kwa mustakabali wa maendeleo ya taifa
mheshimiwa spika serikali pia imefanikiwa kudhibiti matumizi ya hovyo ya fedha za umma kwa kuziba mianya ya ukwepaji kodi sambamba na kuhakikisha kwamba wale wote wanaotakiwa kulipa kodi wanafanya hivyo
kwa mfano katika kipindi cha miaka mitano serikali imeweza kuokoa shilingi bilioni 
 ya mishahara kwa kuwaondoa kwenye mfumo wa malipo watumishi hewa na wenye vyeti vya kughushi 
msingi huu tunaojenga ni muhimu katika kujenga uchumi imara na usio tegemezi
mheshimiwa spika katika siku ya mashujaa iliyofanyika kitaifa katika viwanja vya mashujaa jijini dodoma tarehe julai mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alitangaza na kusisitiza azma ya serikali kuhamia dodoma ambapo alisema nanukuu ninazungumza kutoka kwenye dhamira yangu kabla sijamaliza kipindi changu cha miaka mitano serikali yote itakuwa hapa dodoma 
mheshimiwa spika ninapenda kuliarifu bunge lako tukufu na watanzania kuwa tayari serikali imehamia dodoma
hadi machi jumla ya watumishi wa wizara na taasisi za serikali wamehamia makao makuu ya serikali dodoma ujenzi wa awali wa ofisi za serikali katika mji wa serikali mtumba umekamilika maandalizi ya ujenzi wa majengo ya ofisi za serikali awamu ya pili na ujenzi wa barabara kwa kiwango cha lami katika mji huo unaendelea
vilevile serikali imekamilisha mapitio ya mpango kabambe wa jiji la dodoma ambao niliuzindua tarehe februari kwa ajili ya kusimamia shughuli za upangaji wa jiji la dodoma
naielekeza halmashauri ya jiji la dodoma kusimamia ipasavyo utekelezaji wa mpango huo ili kuhakikisha jiji la dodoma linaendelezwa kwa kuzingatia mpango huo
mheshimiwa spika nyote mtakubaliana nami kuwa serikali ya awamu ya tano imefanikiwa katika usimamizi madhubuti wa sheria kanuni na taratibu za uwajibikaji wa viongozi na watumishi wa umma
usimamizi huo umewezesha viongozi na watendaji wa umma kuwajibika ipasavyo kwa wananchi ambao ndiyo waajiri wao
sambamba na hilo nidhamu serikalini imeongezeka kutokana na serikali kuwachukulia hatua za kinidhamu watumishi wazembe wadanganyifu na wasio waadilifu
mheshimiwa spika tunapotaja mafanikio haya tuna kila sababu ya kumpongeza mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwani uongozi wake mahiri na wenye uthubutu ndiyo msingi mkuu wa mafanikio yaliyopatikana
dhana na falsafa aliyojenga ya hapa kazi tu imesaidia kubadili mtazamo wa watanzania wengi ambapo sasa tunashuhudia uwajibikaji wa kiwango cha juu wa mtu mmoja mmoja katika shughuli mbalimbali za kiuchumi na uzalishaji iwe shambani ofisini kiwandani sokoni na kwingineko badala ya tabia ya awali ya baadhi ya wananchi wachache kupoteza muda mwingi katika shughuli zisizokuwa na tija kwa taifa
mheshimiwa spika baada ya kueleza mafanikio hayo nyote ni mashuhuda kwamba chama cha mapinduzi kiliahidi na kimetekeleza kwa vitendo na ndiyo maana kinaendelea kuwa chama cha mfano na cha kuigwa siyo tu nchini bali hata katika bara la afrika
hata hivyo mafanikio mengine yataelezwa kwa kina wakati mawaziri watakapokuwa wanawasilisha hotuba za bajeti za wizara zao
sasa naomba kutoa taarifa kuhusu utekelezaji wa mpango wa maendeleo wa mwaka na shughuli zitakazotekelezwa na serikali katika mwaka 
mpango wa maendeleo na bajeti ya mwaka 
mheshimiwa spika mapendekezo ya bajeti ya serikali ya mwaka yamezingatia sera na miongozo ikiwa ni pamoja na mpango wa maendeleo wa taifa wa mwaka 
mpango huu ni wa mwisho katika mfululizo wa mipango ya kila mwaka wa kutekeleza mpango wa taifa wa miaka mitano wenye dhima ya kujenga uchumi wa viwanda ili kuchochea mageuzi ya uchumi na maendeleo ya watu
mheshimiwa spika mpango wa maendeleo na bajeti wa mwaka umezingatia yafuatayo dira ya taifa ya maendeleo ya mwaka yenye lengo la kuiwezesha tanzania kuwa nchi ya hadhi ya uchumi wa kipato cha kati inayoongozwa na viwanda ifikapo mwaka mpango wa pili wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano sera na mikakati mbalimbali malengo ya maendeleo endelevu na makubaliano ya kikanda na kimataifa ambayo serikali imeyaridhia
aidha ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka imezingatiwa pamoja na maelekezo ya serikali yaliyoainishwa na mheshimiwa rais wakati wa uzinduzi rasmi wa bunge la mwezi novemba 
vilevile mpango umezingatia hali halisi ya utekelezaji wa mpango wa maendeleo wa mwaka changamoto zilizojitokeza hali ya uchumi kitaifa kikanda na kidunia kwa mwaka na maoteo ya ukuaji wa uchumi kwa mwaka 
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kueleza kwa kifupi vipaumbele vya mpango wa maendeleo wa mwaka ambavyo vimejikita katika masuala makuu manne yafuatayo ujenzi wa msingi wa uchumi wa viwanda kufungamanisha ukuaji wa uchumi na maendeleo ya watu uboreshaji wa mazingira wezeshi kwa uendeshaji wa biashara na uwekezaji na kuimarisha usimamizi wa utekelezaji wa mpango wa maendeleo
 katika kufikia malengo ya mpango serikali itaendelea kutoa kipaumbele cha pekee katika kutekeleza miradi ya kielelezo ya kimkakati ikiwa ni pamoja na ujenzi wa reli ya kati ya kiwango cha kimataifa mradi wa kufua umeme wa maji wa julius nyerere mw kuboresha shirika la ndege la tanzania atcl mradi wa ujenzi wa bomba la mafuta ghafi kutoka hoima uganda hadi tanga tanzania uanzishwaji wa kanda maalum za kiuchumi na kusomesha wataalam wengi zaidi katika fani za ujuzi adimu na maalum
hatua hizo zitasaidia kufungamanisha ujenzi wa miundombinu wezeshi na sekta nyingine za kiuchumi ili kuongeza kasi ya maendeleo ajira na kipato na hatimaye kuliwezesha taifa kupiga hatua kubwa za kimaendeleo
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kutoa rai kwa wafanyabiashara wawekezaji wajasiriamali wabunge viongozi na watendaji wa serikali taasisi za dini asasi za kiraia washirika wa maendeleo na wananchi wote kwa ujumla kushirikiana na serikali bega kwa bega katika kutekeleza mpango huu ili azma ya kufikia uchumi wa kati unaoongozwa na viwanda ifikapo mwaka iweze kutimia
 hali ya uchumi 
mheshimiwa spika uchumi wa taifa umeendelea kuimarika ambapo katika kipindi cha januari hadi septemba ukuaji halisi wa pato la taifa ulifikia asilimia 
baadhi ya shughuli zilizochangia ukuaji huo kwa viwango vikubwa ni pamoja na ujenzi asilimia 
 uchimbaji wa madini na mawe asilimia 
 habari na mawasiliano asilimia 
 uchukuzi na uhifadhi wa mizigo asilimia 
 na huduma za usambazaji maji asilimia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha kuanzia julai hadi januari mfumuko wa bei ulikuwa wastani wa asilimia 
kiwango hiki ni chini ya lengo la taifa la kipindi cha muda wa kati la asilimia 
 na chini ya malengo ya asilimia 
 kwa nchi za jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc na asilimia 
 kwa jumuiya ya afrika mashariki
hali hii inatokana na utekelezaji madhubuti wa sera za fedha na za bajeti uhakika wa upatikanaji wa chakula na utulivu wa thamani ya shilingi ya tanzania dhidi ya sarafu nyingine duniani
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuimarisha sekta za uzalishaji na utoaji huduma ili kuongeza kasi ya ukuaji wa pato halisi la taifa
vilevile serikali itaendelea kutekeleza mikakati na sera za uchumi jumla ili kudhibiti kasi ya mfumuko wa bei na kuwa na mwenendo tulivu wa uchumi
serikali pia itaendelea kuimarisha mfumo wa serikali wa kielektroniki wa ukusanyaji wa mapato gepg kwa kuharakisha ufungaji wa mfumo huo katika wizara na taasisi za serikali
hali ya siasa 
mheshimiwa spika ofisi ya msajili wa vyama vya siasa imeendelea kusimamia utekelezaji wa sheria na maadili ya vyama vya siasa ili kuhakikisha demokrasia ya vyama vingi inaimarika pamoja na kudumisha amani utulivu na mshikamano uliopo katika nchi yetu
mheshimiwa spika katika mwaka ofisi ya msajili wa vyama vya siasa itaendelea kusimamia utekelezaji na utoaji elimu kuhusu sheria ya vyama vya siasa kanuni za maadili ya vyama vya siasa pamoja na sheria ya gharama za uchaguzi katika uchaguzi mkuu wa mwaka 
vilevile ofisi ya msajili wa vyama vya siasa itaendelea kufuatilia uhai wa vyama vya siasa vyenye usajili wa kudumu kwa lengo la kuwawezesha wananchi kushiriki na kutoa michango yao ya mawazo na fikra kupitia vyama hivyo ili kuimarisha demokrasia na maendeleo nchini
uchaguzi wa serikali za mitaa 
mheshimiwa spika serikali imeratibu na kusimamia uchaguzi wa serikali za mitaa uliofanyika tarehe novemba 
uchaguzi huo ulihusisha mitaa vijiji na vitongoji 
katika uchaguzi huo chama cha mapinduzi kilipata ushindi wa kishindo wa asilimia 
 kwa nafasi zote zilizogombewa
matokeo hayo yameendelea kudhihirisha imani kubwa waliyonayo wananchi kwa chama cha mapinduzi
hivyo basi natoa rai kwa wananchi kuendelea kushirikiana na viongozi waliochaguliwa ili kutimiza azma ya kuwaletea maendeleo
 maandalizi ya uchaguzi mkuu 
mheshimiwa spika tume ya taifa ya uchaguzi imeanza maandalizi ya uchaguzi mkuu utakaofanyika mwezi oktoba 
pamoja na mambo mengine maandalizi hayo yanahusisha zoezi la kuboresha daftari la kudumu la wapiga kura lililofanyika nchi nzima
awamu ya kwanza ilizinduliwa tarehe julai mkoani kilimanjaro na kukamilika tarehe februari katika mkoa wa dar es salaam
mheshimiwa spika uboreshaji wa daftari hili ulihusisha uandikishaji wa wapiga kura wapya ambao wametimiza umri wa miaka au watatimiza umri huo ifikapo siku ya uchaguzi mkuu wa mwaka urekebishaji wa taarifa za wapiga kura walioandikishwa katika uchaguzi mkuu wa mwaka pamoja na ufutaji wa taarifa za wapiga kura waliopoteza sifa za kuwemo katika daftari la kudumu la wapiga kura
mheshimiwa spika katika zoezi hilo jumla ya wapiga kura wameandikishwa na kati yao wapiga kura wapya ni wapiga kura walioboreshewa taarifa zao ni na wapiga kura waliofutwa kwenye daftari la kudumu la wapiga kura kutokana na kupoteza sifa ni 
zoezi la uboreshaji wa daftari la kudumu la wapiga kura kwa awamu ya pili linatarajiwa kuanza tarehe aprili na kukamilika tarehe juni 
zoezi hili litaenda sambamba na uhakiki wa taarifa za wapiga kura katika daftari hilo
natoa wito kwa wananchi kujitokeza kwa wingi kujiandikisha na kuboresha taarifa zao katika daftari hilo ili waweze kutumia haki yao ya kikatiba ya kuchagua viongozi wanaowataka
mheshimiwa spika niwasihi watanzania kushiriki kikamilifu kwenye uchaguzi mkuu ujao kwa kufuata sheria kanuni na taratibu za nchi
viongozi wa vyama vya siasa waoneshe mfano wa kuendesha siasa za kistaarabu zenye lengo la kuwaunganisha watanzania na siyo kuwatenganisha
hakuna kiongozi aliyewahi kupata sifa nzuri kwa kuwa chanzo cha mifarakano
hivyo basi tudumishe utulivu amani mshikamano pamoja na ustaarabu wetu wa kitanzania katika kipindi chote cha kampeni na uchaguzi mkuu ili kulifanya taifa letu kuendelea kuwa kisiwa cha amani na mfano wa kuigwa barani afrika na duniani kwa ujumla
bunge 
mheshimiwa spika bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania limeendelea kutimiza wajibu wake wa kikatiba na kikanuni kwa kufanya mikutano mitatu na huu ukiwa ni wa nne kwa mwaka 
ofisi ya bunge kwa sasa inatekeleza shughuli za bunge kwa kutumia tehama kupitia mfumo wa bunge mtandao e parliament uliotengenezwa na kusimamiwa na wataalam wa ndani wa ofisi ya bunge
hivi sasa wizara idara na taasisi za serikali zinawasilisha taarifa na nyaraka mbalimbali bungeni kwa kutumia nakala tete badala ya nakala ngumu
hatua hii imeweza kupunguza gharama za uendeshaji hivyo kuokoa kiasi kikubwa cha fedha cha takribani shilingi bilioni kilichokuwa kinatumika kila mwaka katika uandaaji na uhifadhi wa nyaraka mbalimbali zinazoandaliwa kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli mbalimbali za bunge
mshimiwa spika ofisi ya bunge imeweza kuzindua bunge mobile application ambayo imewezesha waheshimiwa wabunge pamoja na wadau mbalimbali kupata kwa urahisi taarifa mbalimbali kama vile orodha ya shughuli za bunge order paper hansard pamoja na sheria na miswada
ni matumaini yangu kwamba bunge lako tukufu litaendelea kuisimamia serikali ili itekeleze majukumu yake ipasavyo
mahakama 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha wananchi wanapata haki kwa wakati na kwa gharama nafuu mahakama imeendelea kuimarisha huduma kwa kuweka mifumo na taratibu mbalimbali za kuwafikia wananchi katika maeneo yote nchini ili kupunguza mlundikano wa mashauri
mojawapo ya utaratibu unaotumika ni kuwatumia mahakimu wenye mamlaka ya ziada extended jurisdiction kusikiliza mashauri ya mahakama kuu ambapo mahakimu walipewa mamlaka hiyo ya ziada
katika kipindi cha mwaka mashauri yalisikilizwa na kumalizwa kwa utaratibu huo
mheshimiwa spika mahakama imeendelea kuboresha miundombinu katika ngazi mbalimbali nchini ikiwa ni pamoja na ujenzi na ukarabati wa majengo
katika kutekeleza hilo ujenzi wa majengo ya mahakama kuu katika mikoa ya kigoma na mara mahakama ya hakimu mkazi katika mikoa ya simiyu manyara geita njombe mahakama za wilaya pamoja na mahakama za mwanzo za mlowo magoma uyole mtowisa msanzi na mkunya umekamilika
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kulinda kuheshimu na kuzingatia haki za binadamu na kuimarisha mifumo ya usimamizi wa sheria na utoaji haki kwa kutumia tehama
vilevile serikali itaendelea kufanya maboresho katika mfumo wa haki jinai ili kuwezesha shughuli za uchunguzi upelelezi uendeshaji wa mashauri na usikilizaji wa mashauri kufanyika kwa ufanisi
uwekezaji 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuratibu na kusimamia shughuli za kuhamasisha na kufanikisha wawekezaji wa ndani na nje ya nchi kwa lengo la kuvutia mitaji teknolojia na ujuzi ambao ni chachu ya maendeleo katika sekta mbalimbali
serikali imeendelea kuhakikisha mazingira ya uwekezaji na biashara yanakuwa rafiki
mheshimiwa spika serikali imeendelea kutumia vyema uwepo wa fursa nyingi za uwekezaji na kuwepo kwenye eneo la kimkakati la kijiografia kwa kuhudumia nchi zipatazo ambazo hazipo kwenye mwambao wa bahari
hali hii inaifanya nchi yetu kuwa lango la biashara ya kimataifa hususani katika ukanda wa nchi za afrika mashariki na kati pamoja na kusini mwa afrika
aidha serikali inaendelea kuboresha mazingiza ya uwekezaji na biashara ikiwemo kufanya tathmini ya utekelezaji wa sera ya taifa ya uwekezaji ya mwaka ili kubaini changamoto za kisera kisheria na kiutendaji zitakazopelekea kuhuisha sera ya uwekezaji ya mwaka na sheria ya uwekezaji ya mwaka 
mheshimiwa spika vilevile serikali imeendelea kuratibu utekelezaji wa mpangokazi wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji roadmap pamoja na mpango wa kuboresha mfumo wa udhibiti wa biashara blueprint ambapo kupitia mpango huo serikali imefuta tozo mbalimbali katika mwaka wa fedha pamoja na kuondoa mwingiliano wa majukumu kati ya shirika la viwango tanzania tbs na mamlaka ya dawa na vifaa tiba tmda ili kurahisisha shughuli za uwekezaji na biashara ambapo kwa sasa usimamizi wa chakula na vipodozi unafanywa na tbs na usimamizi wa dawa na vifaa tiba unafanywa na tmda
mheshimiwa spika katika mwaka serikali pia imeratibu mikutano ya mashauriano kati yake na wawekezaji na wafanyabiashara kutoka ndani na nje ya nchi kwa lengo la kusikiliza na kutatua changamoto mbalimbali wanazokabiliana nazo
katika kipindi hicho mikutano ya mashauriano kati ya serikali na wafanyabiashara na wawekezaji katika ngazi ya mikoa imefanyika katika mikoa ya arusha dar es salaam pwani lindi mtwara ruvuma mara mwanza shinyanga simiyu na morogoro
katika mikutano hiyo hoja nyingi na changamoto zilipatiwa ufumbuzi na nyingine kutolewa ufafanuzi ambapo pia wafanyabiashara na wawekezaji walikumbushwa wajibu wao katika uendeshaji biashara na uwekezaji wao
mheshimiwa spika serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu uwekezaji kwa kushirikiana na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki iliendesha mikutano kati ya serikali na wawekezaji kutoka china uingereza na marekani waliowekeza hapa nchini
mikutano hiyo ilipata mafanikio makubwa na serikali itaendelea kukutana na wawekezaji wa nchi nyingine waliopo nchini kwa nia ya kusikiliza na kutatua changamoto zinazowakabili na kupata maoni na ushauri zaidi
mheshimiwa spika katika kuongeza njia za kushughulikia malalamiko ya wawekezaji serikali kwa kushirikiana na taasisi ya sekta binafsi tanzania tpsf imeandaa mfumo wa kielektroniki wa kupokea malalamiko na kupata mrejesho wa wawekezaji online complaints and feedback platform ambao utaanza kutumika katika mwaka 
mfumo huo unategemewa kurahisisha utatuzi wa changamoto za wawekezaji na kupokea maoni na ushauri kwa njia ya haraka na kuleta ufanisi katika kuwahudumia
mheshimiwa spika kutokana na hatua hizo nilizozitaja na nyinginezo mazingira ya uwekezaji na ufanyaji biashara nchini yameendelea kuimarika
taarifa ya benki ya dunia ya wepesi wa kufanya biashara ease of doing business report ya mwaka iliyotolewa oktoba inaonesha kuwa tanzania imepanda kwa nafasi tatu kutoka nafasi ya hadi kufikia nafasi ya 
lengo letu ni kufikia nafasi ya tarakimu kufikia mwaka 
naziagiza wizara na taasisi zote za serikali zinazohusika katika utekelezaji wa mpangokazi wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji roadmap pamoja na mpango wa kuboresha mfumo wa udhibiti wa biashara blueprint kuongeza kasi ya utekelezaji wa maboresho ili kuweka mazingira mazuri zaidi na rafiki ya biashara na uwekezaji na hatimaye kuzidi kuboresha nafasi ya tanzania katika ripoti hiyo
mheshimiwa spika kwa upande wa kukuza uwekezaji serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu imeendelea kuhamasisha mikoa yote nchini kuandaa makongamano ya uwekezaji sambamba na kuzindua miongozo ya uwekezaji ya mikoa inayobainisha fursa za uwekezaji za mikoa pamoja na maeneo ya uwekezaji yaliyotengwa ili kuhamasisha na kuvutia uwekezaji zaidi katika mikoa hiyo
hadi sasa mikoa ya ruvuma songwe pwani lindi kagera mtwara geita kilimanjaro simiyu manyara dodoma mwanza kigoma na morogoro imezindua miongozo hiyo
narejea tena maelekezo ambayo nimekuwa nikiyatoa katika makongamano hayo ya uwekezaji kwamba mikoa yote ambayo haijakamilisha kuandaa miongozo hiyo ifanye hivyo kabla ya septemba 
mheshimiwa spika serikali pia imeendelea kufanya tafiti za kisekta investment sectoral profiles ili kubaini hali halisi ya ukuaji mnyororo wa thamani fursa zilizopo na changamoto za kisekta kwa lengo la kutoa mapendekezo ya maboresho katika sekta husika
hadi sasa tafiti hizo zimefanyika katika maeneo ya mbolea na kemikali mifugo na mazao yake pamba uchakataji wa mazao ya kilimo kama vile korosho michikichi na parachichi nafaka na mbegu za mafuta
matokeo ya tafiti hizo yameendelea kutumika katika kunadi fursa mbalimbali za uwekezaji ndani na nje ya nchi na kuishauri serikali kuhusu mikakati na maboresho yanayohitajika katika kuvutia uwekezaji kwenye sekta husika
mheshimiwa spika kama njia mojawapo ya kunadi fursa za uwekezaji zilizopo nchini serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu imeratibu na kushiriki katika makongamano ya uwekezaji yaliyofanyika hapa nchini kama vile kongamano la biashara na uwekezaji kati ya tanzania na uganda kongamano la uwekezaji kati ya tanzania na afrika kusini kongamano la pili la biashara na uwekezaji la afrika mashariki na sweden na makongamano mengine yaliyofanyika nje ya nchi kama vile kongamano la biashara na uwekezaji kati ya tanzania na burundi kongamano la nne la uwekezaji lijulikanalo kama investment for africa lililofanyika nchini misri kongamano la pili la uwekezaji la afrika lililoandaliwa na benki ya maendeleo ya afrika afdb lililofanyika afrika kusini na kongamano la kwanza la biashara na uwekezaji kati ya pakistani na afrika lililofanyika nchini kenya
mheshimiwa spika sambamba na makongamano hayo tumeendelea kupokea jumbe za wawekezaji wanaofika nchini kwa ajili ya kutafuta fursa za uwekezaji kutoka nchi za iran china czech uturuki indonesia italia singapore ujerumani marekani omani japani ghana nigeria uganda misri ufaransa malaysia namibia belarus sweden uingereza india na mauritius
mheshimiwa spika serikali inaendelea kuweka mazingira mazuri ya uwekezaji kwa wawekezaji wa ndani na nje ambapo inahakikisha maeneo ya uwekezaji yanatengwa na kuendelezwa kwa kuwekewa miundombinu ya msingi ya maji umeme mawasiliano na barabara
hadi februari jumla ya hekta 
 zimetengwa kwa ajili ya uwekezaji katika halmashauri zote nchini
naendelea kuzihimiza halmashauri zote nchini kuendelea kutenga maeneo ya uwekezaji na kwa maeneo ambayo tayari yameshatengwa zihakikishe zinaendelea kuweka miundombinu muhimu na ya msingi ili kuvutia zaidi wawekezaji
mheshimiwa spika kupitia kitengo cha huduma za mahala pamoja one stop facilitation centre kilichopo kituo cha uwekezaji tanzania tic chenye watendaji kutoka taasisi za serikali katika kipindi cha kati ya julai na februari jumla ya vibali na leseni mbalimbali zilitolewa kwa wawekezaji wapatao 
aidha kupitia kituo hicho hadi kufikia februari jumla ya miradi yenye thamani ya dola za marekani milioni 
 inayotegemewa kutoa ajira za moja kwa moja zipatazo ilisajiliwa ambapo miradi sawa na asilimia inamilikiwa na wageni miradi sawa na asilimia inamilikiwa na watanzania na miradi sawa na asilimia inamilikiwa kwa ubia kati ya wageni na watanzania
katika miradi iliyosajiliwa katika mwaka huu wa fedha miradi sawa na asilimia ya miradi yote inahusisha sekta ya uzalishaji viwandani
sekta za uzalishaji viwanda 
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa viwanda serikali imeendelea kuchukua hatua madhubuti ili kuwezesha sekta hii kukua kwa haraka na kutoa mchango mkubwa zaidi katika pato la taifa pamoja na kupunguza umaskini
katika kutekeleza dhana hii kwa vitendo katika mwaka serikali iliimarisha kiwanda cha ngozi na bidhaa za ngozi cha karanga moshi na kuimarisha shirika la nyumbu pwani ili kuongeza uzalishaji ikiwemo wa magari ya zimamoto
vilevile ada na tozo zilifutwa ili kuondoa kero na urasimu kwa wafanyabiashara na wawekezaji katika sekta hii
mheshimiwa spika uzalishaji katika baadhi ya viwanda ulianza ikiwa ni pamoja na pipe industries co
limited dar es salaam kiwanda cha chai cha kabambe njombe kiwanda cha yalin cashewnut co
limited mtwara kiwanda cha st century food and packaging dar es salaam kiwanda cha kusaga mahindi metl dar es salaam kiwanda cha bidhaa za plastiki cha plasco pipelines co
ltd dar es salaam kiwanda cha kupakia na kuhifadhi parachichi rungwe avocado na kiwanda cha kuchakata parachichi kwa ajili ya kutengeneza mafuta kuza afrika
mheshimiwa spika kutokana na jitihada kubwa zinazoendelea kufanywa na serikali za kujenga uchumi wa viwanda jumla ya viwanda vipya zaidi ya vimejengwa katika mikoa mbalimbali
viwanda vilivyojengwa vinazalisha bidhaa za ujenzi pamoja na viwanda vya kusindika mazao ya kilimo ikiwemo nafaka matunda mafuta ya kupikia na bidhaa za ngozi
ujenzi wa viwanda vipya nchini katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano umechangia kupatikana kwa ajira mpya nchi nzima
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuondoa kero zinazokwamisha ufanisi na ukuaji wa sekta ya viwanda
aidha serikali itaimarisha ushindani katika soko kwa kuzingatia sheria na kanuni za ushindani sawa hususan wa bidhaa zinazozalishwa ndani ya nchi kama vile nondo mabomba ya plastiki nguo na mavazi bidhaa za ngozi na marumaru
lengo ni kuimarisha msingi wa ukuaji wa sekta ya viwanda nchini pamoja na kuvutia sekta binafsi kuwekeza au kushirikiana na serikali kuwekeza kwenye viwanda
kilimo 
mheshimiwa spika sekta ya kilimo ni muhimu katika kuhakikisha usalama wa chakula kupambana na umaskini kuongeza ajira pamoja na kuleta maendeleo ya nchi kwa ujumla
kwa kulitambua hilo serikali ya awamu ya tano imeendelea kutoa kipaumbele kikubwa kwenye sekta hiyo kwa lengo la kuwawezesha wakulima kupata pembejeo na zana za kisasa ili kuongeza tija katika kilimo na hivyo kuleta mageuzi ya kiuchumi
 hali ya upatikanaji wa chakula 
mheshimiwa spika pamoja na mambo mengine hususan kuimarika kwa hali ya hewa mageuzi yanayofanywa katika sekta ya kilimo yamechangia kuimarika kwa hali ya upatikanaji wa chakula nchini na upatikanaji wa malighafi za viwanda sambamba na kuongeza tija kwa wakulima
katika msimu wa kilimo wa mwaka uzalishaji wa mazao ya chakula kitaifa ulikuwa tani milioni 
 ikilinganishwa na mahitaji halisi ya tani milioni 
uzalishaji huo umeihakikishia nchi utoshelevu wa chakula kwa asilimia kwa msimu wa kilimo wa mwaka 
upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuhamasisha matumizi ya pembejeo na mbinu bora za kilimo na teknolojia kwa lengo la kukifanya kilimo chetu kuwa cha kisasa zaidi na chenye tija
hadi kufikia februari upatikanaji wa mbegu bora za mazao umefikia tani ikilinganishwa na tani za msimu wa mwaka 
kati ya mbegu hizo tani zimezalishwa nchini ambayo ni sawa na asilimia na tani sawa na asilimia zimeingizwa kutoka nje ya nchi
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha upatikanaji wa mbolea nchini kwa kutumia mfumo wa ununuzi wa mbolea kwa pamoja ambao umesaidia kupunguza bei ya mbolea kwa wakulima
kutokana na mfumo huo upatikanaji wa mbolea hadi februari umefikia tani sawa na asilimia ya lengo la tani 
kwa kuwa mbolea hizo hutumika kulingana na hatua mbalimbali za ukuaji wa mazao serikali inaendelea kuhakikisha asilimia iliyobaki inapatikana na kusambazwa kwa wakulima kwa wakati
aidha serikali imeendelea kuratibu upatikanaji wa viuatilifu ambapo hadi januari jumla ya tani za viuatilifu zimeingizwa nchini ili kudhibiti visumbufu vya mimea na mazao
benki ya maendeleo ya kilimo tanzania tadb 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi februari benki ya maendeleo ya kilimo tanzania tadb imetoa mikopo ya shilingi bilioni kwa miradi ya kilimo na kufanya jumla ya mikopo iliyotolewa kufikia shilingi bilioni 
 toka benki ilipoanza utoaji wa mikopo
mikopo iliyotolewa imewanufaisha wakulima wadogo wa kati na wakubwa wapatao milioni 
 wa mazao ya kilimo mifugo na uvuvi pamoja na viwanda vidogo vya uchakataji wa mazao
mheshimiwa spika katika kipindi hicho tadb imetoa mikopo ya ziada ya shilingi bilioni 
 kupitia mfuko wa dhamana kwa wakulima wadogo
mikopo hiyo imewanufaisha wakulima wapatao biashara ndogo na za kati za kilimo zipatazo vyama vya msingi amcos katika mikoa mbalimbali nchini pamoja na kufanikisha ununuzi wa matrekta katika mikoa hiyo
uzalishaji wa zao la chikichi 
mheshimiwa spika serikali imedhamiria kumaliza tatizo la upatikanaji wa mafuta ya kula nchini kwa kuendeleza zao la chikichi sambamba na mazao mengine yanayozalisha mafuta
uendelezaji wa zao la chikichi unahusisha kupanda kwa wingi miche mipya yenye uzalishaji wenye tija
serikali kupitia taasisi ya utafiti wa kilimo nchini tari imeanza uzalishaji wa mbegu bora za chikichi aina ya tenera inayotoa mafuta mengi
lengo ni kuzalisha mbegu bora na za kutosha zitakazowezesha wakulima kuongeza uzalishaji na hivyo kujiongezea kipato na kupunguza matumizi ya fedha za kigeni kuagiza mafuta ya kula kutoka nje ya nchi
mheshimiwa spika hadi tarehe februari mbegu zimezalishwa ambazo zitatosha kupanda eneo la ekari 
tayari mbegu zimesambazwa kwa ajili ya kuziotesha ili miche bora iweze kusambazwa kwa wakulima
usambazaji kwa ajili ya uoteshaji umefanyika katika halmashauri za mkoa wa kigoma na taasisi nyingine ikiwemo magereza ya kwitanga na ilagala na jkt bulombora
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuimarisha huduma za ugani kilimo cha umwagiliaji ushirika na upatikanaji wa pembejeo ikiwa ni pamoja na mbegu bora za mazao
aidha itajenga na kukarabati miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo na masoko
mifugo 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha sekta ya mifugo nchini ili iweze kutoa mchango mkubwa zaidi katika pato la taifa na kutoa fursa za ajira
ili kufikia lengo hili serikali imehamasisha wafugaji kuendelea kuimarisha ufugaji wa kisasa kuchakata bidhaa za mifugo kwa ajili ya mahitaji ya ndani ikiwemo lishe bora na kuuza nje pamoja na kuhamasisha uwekezaji wa sekta binafsi
aidha katika mwaka serikali imekarabati majosho inaendelea na ukarabati wa majosho na kuendelea na ujenzi wa majosho mapya katika halmashauri mbalimbali nchini
hatua hii imewezesha kuongezeka kwa majosho yanayofanya kazi kutoka mwaka hadi majosho mwaka 
aidha serikali imenunua lita za dawa za kuogesha mifugo
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuhimiza ufugaji wa kisasa pamoja na kuimarisha afya ya mifugo kwa kuwezesha upatikanaji wa huduma za chanjo na tiba kwa kuimarisha vituo vya utengenezaji wa chanjo za mifugo
aidha serikali itaendelea kuhakikisha upatikanaji wa malisho kwa kutambua kutenga kumilikisha kusimamia na kuendeleza maeneo ya malisho
vilevile huduma za ugani zitaboreshwa na mafunzo kwa wafugaji na maafisa ugani yatatolewa ili kuwapatia maarifa na teknolojia mbalimbali kwa lengo la kuongeza tija
 uvuvi 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuboresha sekta ndogo ya uvuvi ili iweze kuchangia kikamilifu katika pato la taifa na ajira kwa ujumla
hatua zilizochukuliwa ni pamoja na kuondolewa kwa kodi katika zana na malighafi za uvuvi kupambana na uvuvi haramu kuboreshwa kwa mialo ya kupokelea samaki na kuwa ya kisasa kuhamasisha uwekezaji katika ukuzaji wa viumbe maji pamoja na kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika viwanda vya kuchakata samaki
mheshimwia spika katika mwaka serikali itaimarisha sekta ya uvuvi ili kuongeza mchango wa sekta hiyo katika pato la taifa na kuwaongezea wavuvi kipato
hatua zitakazochukuliwa zitahusisha utekelezaji wa mkakati wa kujenga na kuboresha miundombinu ya uvuvi mkakati wa kufufua shirika la uvuvi tanzania kuweka mazingira bora katika uvuvi wa bahari kuu kwa kuweka vivutio kwa wawekezaji kuendelea kupambana na wavuvi haramu na kuhamasisha matumizi endelevu ya rasilimali za uvuvi uhifadhi na uchakataji wa samaki ili kuimarisha mnyororo wa thamani
 utalii 
mheshimiwa spika sekta ya utalii nchini imeendelea kuimarika ikichagizwa pamoja na mambo mengine na uwekezaji mkubwa uliofanyika katika miundombinu ya usafiri na usafirishaji na utoaji huduma
katika mwaka idadi ya watalii walioingia nchini ilifikia ikilinganishwa na mwaka 
ongezeko la idadi ya watalii nchini limeongeza mapato ya serikali yatokanayo na utalii kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi dola za marekani bilioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika katika hatua nyingine ya kuimarisha shughuli za utalii nchini serikali imepandisha hadhi mapori ya akiba ambayo ni burigi chato ibanda kyerwa rumanyika karagwe nyerere mto ugalla na kigosi kuwa hifadhi za taifa
lengo ni kuimarisha sekta ya utalii kwa kuwa na maeneo mengi ya hifadhi na vivutio vya watalii yatakayosaidia kuongeza wigo wa utalii na mapato yatokanayo na sekta hiyo
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuvitangaza vituo vya utalii ndani na nje ya nchi hususan kwenye masoko ya kimkakati kuimarisha hifadhi mpya za taifa kukuza wigo wa mazao ya utalii na kuweka mazingira wezeshi ili sekta binafsi ishiriki kikamilifu katika uwekezaji kwenye utalii
kadhalika maeneo mengine yatakayopewa kipaumbele ni utalii wa meli mikutano fukwe utamaduni malikale ikolojia na jiolojia
madini 
mheshimiwa spika usimamizi mzuri wa mikakati na sheria za ulinzi wa rasilimali na maliasili zetu umekuwa chachu ya kukua na kuimarika kwa sekta ya madini nchini
usimamizi huo umeifanya sekta hiyo kutoa mchango mkubwa katika ukuaji wa pato la taifa
mathalan katika kipindi cha nusu ya kwanza ya mwaka mchango wa sekta ya madini ulikuwa asilimia 
katika kipindi hicho sekta ya madini ilishika nafasi ya pili katika kuchangia pato la taifa baada ya sekta ya ujenzi iliyochangia asilimia 
mheshimiwa spika hadi kufikia januari maduhuli ya serikali yaliyokusanywa kupitia sekta ya madini ni shilingi bilioni 
kiwango hicho ni sawa na asilimia 
 ya lengo la mwaka la kukusanya shilingi bilioni 
mafanikio hayo ni ishara tosha ya kuendelea kuimarika kwa sekta hii kufuatia usimamizi thabiti unaowekwa na serikali
mheshimiwa spika serikali imeanzisha masoko ya madini nchini kwa lengo la kupata takwimu sahihi za mauzo ya madini kuwasaidia wachimbaji wadogo kupata soko la uhakika kupata bei stahiki kwa bidhaa za madini na kuondoa tatizo la utoroshaji na biashara haramu ya madini
hatua hiyo imewezesha kuongezeka kwa mapato ya serikali kupitia tozo za mrabaha na ada ya ukaguzi wa mauzo ya madini kwenye masoko
mheshimiwa spika hadi januari jumla ya masoko ya madini na vituo vidogo vya ununuzi wa madini vimeanzishwa nchini
kupitia masoko na vituo hivyo katika kipindi cha machi hadi januari jumla ya kilogramu 
 za dhahabu karati 
 za madini ya almasi kilogramu 
 za madini ya bati na kilogramu 
 za madini ya vito mbalimbali ziliuzwa na kuipatia serikali mapato ya shilingi bilioni 
 ambazo zimetokana na mrabaha ada ya ukaguzi na ushuru wa halmashauri
mheshimiwa spika masoko ya madini yamekuwa na mchango mkubwa katika kuimarisha upatikanaji wa takwimu sahihi za madini tofauti na ilivyokuwa awali kabla ya kuanzishwa kwake
masoko hayo yana ulinzi na usalama wa kutosha na sifa zote za kimataifa zinazohitajika katika kuendesha biashara ya madini
hivyo natoa rai kwa wadau wa ndani na nje ya nchi kutumia masoko na vituo hivyo ambavyo vinaendeshwa kwa misingi ya kisheria kwa kuzingatia ushindani na uwazi wa kibiashara
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuimarisha uchimbaji mdogo na wa kati wa madini nchini ukusanyaji wa mapato yatokanayo na madini kuhamasisha uwekezaji katika sekta ya madini kuimarisha shughuli za ugani na utafiti uongezaji thamani madini na masoko
nishati 
mheshimiwa spika hali ya upatikanaji wa umeme nchini imeendelea kuimarika na kuchangia katika ukuaji wa uchumi na ustawi wa taifa kwa ujumla
uwezo wa mitambo ya kufua umeme nchini ni megawati 
 ambapo kati ya hizo megawati 
 zipo katika mfumo wa gridi ya taifa na megawati 
 zipo nje ya mfumo wa gridi ya taifa
aidha hali ya maji katika mabwawa ya mtera kidatu kihansi nyumba ya mungu na new pangani falls imeendelea kuwa nzuri na hivyo kutuhakikishia kuwa na umeme wa uhakika
mheshimiwa spika pamoja na kuelezea juu ya mafanikio tuliyoyapata katika utekelezaji wa mradi wa kufua umeme wa maji wa julius nyerere hapo awali serikali vilevile inatekeleza mradi wa kuzalisha umeme wa rusumo utakaozalisha megawati 
kukamilika kwa miradi hii na mingine itaimarisha upatikanaji wa umeme nafuu na wa uhakika na hivyo kuchangia katika maendeleo ya ukuaji wa viwanda na uchumi
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kutekeleza miradi mikubwa na ya kielelezo ya uzalishaji wa umeme hususan mradi wa kufua umeme wa maji wa julius nyerere mw upanuzi wa mradi wa kinyerezi mw pamoja na kuimarisha mifumo ya usafirishaji na usambazaji wa umeme nchini
aidha serikali itaendelea kutekeleza awamu ya tatu ya mradi wa kupeleka umeme vijijini ili kuhakikisha vijiji vilivyobaki vinapatiwa umeme
huduma za kiuchumi ardhi 
mheshimiwa spika ardhi ni rasilimali namba moja katika kuifikia ndoto ya serikali ya kujenga uchumi wa viwanda
kwa msingi huo serikali imeendelea kusimamia upimaji wa ardhi mipango ya matumizi ya ardhi kuanzia ngazi ya kijiji hadi taifa na umilikishaji ardhi kwa wananchi
sambamba na kuimarisha utoaji huduma kwa njia ya kielektroniki serikali inatekeleza mpango wa kusogeza huduma za ardhi karibu na wananchi
hadi sasa ofisi za ardhi za mikoa zimeanzishwa pamoja na kuendelea kuziimarisha ofisi zote za ardhi za halmashauri kwa kuwapatia mafunzo wataalam wa sekta ya ardhi na kununua vifaa
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imekamilisha awamu ya kwanza ya usimikaji wa mfumo unganishi wa kuhifadhi kumbukumbu za ardhi katika ofisi za ardhi kanda ya dar es salaam na halmashauri za manispaa ya kinondoni na ubungo
lengo ni kuharakisha upimaji na utoaji hatimiliki za ardhi ili kuwawezesha wananchi wengi zaidi kumiliki ardhi kisheria na kutumia hati hizo kupata mikopo katika taasisi za fedha itakayowezesha kuanzisha na kuendeleza shughuli mbalimbali za ujasiriamali
mipango ya matumizi ya ardhi 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kusimamia upangaji na utekelezaji wa mipango ya matumizi ya ardhi katika ngazi ya kanda wilaya na vijiji
lengo la serikali ni kuharakisha upatikanaji wa ardhi kwa ajili ya makazi na shughuli mbalimbali ikiwemo kilimo ufugaji biashara na uwekezaji
katika kipindi cha julai hadi februari mipango ya matumizi ya ardhi ya vijiji imeandaliwa katika wilaya 
mheshimiwa spika sambamba na uandaaji wa mipango ya matumizi ya ardhi serikali imeendelea kutatua migogoro ya matumizi ya ardhi katika maeneo mbalimbali
katika mwaka mheshimiwa rais wetu mpendwa dkt
john pombe joseph magufuli ametoa kibali kwa vijiji kati ya vijiji vilivyokuwemo ndani ya hifadhi na mapori ya akiba kuhalalishwa rasmi kwa ajili ya shughuli za kiuchumi na kijamii
hatua hiyo itapunguza migogoro iliyokuwa ikiendelea katika maeneo mbalimbali nchini na hivyo kuwawezesha wananchi kutumia muda mwingi katika shughuli za uzalishaji
miundombinu ya usafiri na usafirishaji 
mheshimiwa spika sekta ya miundombinu hususan ya usafiri na usafirishaji ndio kiunganishi cha sekta za uchumi wa nchi ili kuwezesha shughuli za uzalishaji mali na utoaji huduma katika jamii
kuimarika kwa sekta hii ni kichocheo muhimu katika kukua kwa uchumi na maendeleo ya wananchi kwa ujumla
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa sekta hii serikali ya awamu ya tano ilichukua hatua za makusudi kuanza ujenzi mkubwa wa barabara madaraja vivuko ufufuaji na ujenzi wa reli mpya uimarishaji wa usafiri wa majini na uboreshaji wa usafiri wa anga ili kuchochea ukuaji wa uchumi kwa kurahisisha huduma za uchukuzi na usafirishaji wa watu na bidhaa
barabara na madaraja 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imepata mafanikio makubwa katika kujenga mtandao wa barabara za kiwango cha lami nchini
serikali imeendelea kuhakikisha mikoa yote inaunganishwa na mtandao wa barabara za lami ili kurahisisha usafirishaji wa watu na bidhaa
mheshimiwa spika katika kipindi hicho jumla ya kilomita 
 za barabara kuu na barabara za mikoa zilijengwa kwa kiwango cha lami
aidha kilomita za barabara kuu zilifanyiwa ukarabati kwa kiwango cha lami na kilomita za barabara za mikoa zilifanyiwa ukarabati kwa kiwango cha changarawe
hadi kufikia februari jumla ya kilomita zimefanyiwa matengenezo ya kawaida kilomita zimefanyiwa matengenezo maalum na madaraja yamefanyiwa matengenezo
mheshimiwa spika katika kuondoa msongamano wa magari jijini dar es salaam serikali inaendelea na ujenzi wa barabara ya njia kutoka kimara hadi kibaha yenye urefu wa kilomita ambapo ujenzi umefikia asilimia 
mradi mwingine ni ujenzi wa ubungo interchange ambao umefikia asilimia 
mheshimiwa spika miradi mingine inayotekelezwa ni pamoja na ujenzi wa daraja la tanzanite salender lenye urefu wa kilomita 
 uliofikia asilimia na kuanza maandalizi ya ujenzi wa daraja la kigongo busisi lenye urefu wa kilomita 
 na upana wa mita 
aidha kati ya julai hadi januari serikali imetoa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya barabara na madaraja nchini
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea na utekelezaji wa miradi mikubwa niliyoitaja pamoja na mingine inayoendelea
vilevile serikali itaanza ujenzi wa barabara na madaraja mapya ili kuwahakikishia wananchi wawekezaji na wafanyabiashara huduma bora na za uhakika za usafirishaji katika kipindi chote cha mwaka
 reli 
mheshimiwa spika kama nilivyoeleza hapo awali moja ya mafanikio makubwa tuliyoyapata katika eneo la reli ni kuendelea na ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa
nikiri pia kuwa katika kipindi hiki serikali inajivunia kurejesha huduma ya reli kati ya dar es salaam na moshi ambayo ilisimama kwa zaidi ya miaka na kufufuliwa kwa huduma ya reli kati ya tanga na moshi iliyosimama kwa takribani miaka ambapo hadi machi jumla ya abiria na mizigo tani imesafirishwa kupitia reli hizo
aidha ukarabati wa reli ya kati kutoka dar es salaam hadi isaka nao unaendelea kwa kuondoa reli zote nyepesi na kuweka reli mpya nzito
ukarabati huo umewezesha kurejea kwa huduma za usafiri wa abiria na mizigo na hivyo kurahisisha usafirishaji kupunguza kero ya usafiri na ajali za barabarani
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itakamilisha ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa kwa kipande cha dar es salaam morogoro na kuendelea na ujenzi wa kipande cha morogoro makutupora sambamba na kukarabati miundombinu mingine ya reli
bandari 
mheshimiwa spika katika eneo la bandari serikali imeendelea kuboresha na kuimarisha miundombinu ya bandari zilizopo katika mwambao wa pwani na maziwa kwa lengo la kuendeleza huduma ya usafiri wa majini ndani ya nchi na nchi jirani
katika mwaka serikali imekamilisha ujenzi wa gati namba na gati la kupakia na kupakua magari roro berth katika bandari ya dar es salaam
kazi ya ukarabati wa gati namba hadi inaendelea
mheshimiwa spika kwa upande wa bandari ya mtwara ujenzi wa gati lenye urefu wa mita umefikia asilimia wakati ukarabati wa gati namba na uongezaji wa kina cha bandari ya tanga unaendelea na umefikia asilimia 
ujenzi na ukarabati wa bandari zetu utaifanya nchi yetu kuendelea kuwa lango muhimu la uagizaji na uingizaji bidhaa kuelekea nchi jirani
 ujenzi wa meli 
mheshimiwa spika serikali inafanyia kazi changamoto ya utoaji wa huduma za usafiri katika maziwa makuu ya victoria tanganyika na nyasa
kwa upande wa ziwa nyasa tayari ujenzi wa meli ya mv mbeya yenye uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo umekamilika
vilevile tarehe desemba mheshimiwa rais dkt
john pombe joseph magufuli aliweka jiwe la msingi la ujenzi wa chelezo meli mpya ya mv mwanza na ukarabati wa meli za mv victoria na mv butiama
mheshimiwa spika hadi kufikia februari ujenzi wa meli ya mv mwanza itakayokuwa na uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo ulikuwa umefikia asilimia 
aidha ujenzi wa chelezo umefikia asilimia ukarabati wa meli za mv victoria asilimia na mv butiama asilimia 
katika mwaka serikali itaendelea kuboresha huduma za usafiri kwa njia ya maji ikiwa ni pamoja na kukamilisha miradi inayoendelea kukarabati vyombo vilivyopo na kununua vyombo vipya
 usafiri wa anga na viwanja vya ndege 
mheshimiwa spika pamoja na mafanikio niliyoyaeleza hapo awali kuhusu kufufua shirika la ndege tanzania katika mwaka serikali imeendelea kuhakikisha kuwa anga la tanzania ni salama ili kuimarisha utoaji wa huduma za usafiri wa anga
aidha serikali inakamilisha usimikaji wa mfumo wa rada za kuongozea ndege za kiraia katika viwanja vya ndege vya julius nyerere kilimanjaro mwanza na songwe
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuboresha viwanja vya ndege mbalimbali vilivyopo nchini
hadi kufikia februari serikali imekamilisha ujenzi wa jengo la tatu la abiria katika kiwanja cha ndege cha kimataifa cha julius nyerere
kukamilika kwa jengo hilo kunawezesha kuwahudumia abiria milioni kwa mwaka na hivyo kuongeza mapato
serikali pia imekamilisha upanuzi wa kiwanja cha ndege cha mwanza na inaendelea na ujenzi wa jengo la abiria katika uwanja huo
jengo hilo ambalo litagharimu shilingi bilioni 
 litahudumia abiria kwa mwaka
vilevile serikali inaendelea na ujenzi na ukarabati wa viwanja vya ndege vya mtwara songea geita nachingwea iringa na musoma
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuboresha usafiri wa anga nchini ili kuhakikisha kuwa tanzania inakuwa kitovu cha usafiri wa anga kwa nchi za afrika mashariki na kati
katika kufanikisha azma hiyo serikali itaendelea kuhakikisha kuwa usalama na miundombinu ya viwanja vya ndege inaboreshwa
mawasiliano 
mheshimiwa spika katika eneo la mawasiliano serikali imeendelea na zoezi la usajili wa laini za simu kwa njia ya biometria nchi nzima
hadi mwisho wa mwezi februari jumla ya laini milioni 
 kati ya laini milioni 
 zilikuwa zimesajiliwa
idadi hii ni sawa na asilimia ya zoezi zima la usajili
nitoe wito kwa wananchi waliopata namba za vitambulisho vya taifa kukamilisha usajili wa laini zao kwa njia ya biometria ili waendelee kupata huduma za mawasiliano
zoezi hili lina umuhimu kwa taifa kwani linasaidia kuimarisha usalama wa watumiaji wa huduma za mawasiliano nchini na taifa kwa ujumla
mheshimiwa spika serikali pia imeendelea kusimamia mtambo wa telecommunications traffic monitoring system ttms ili kuhakikisha kuwa tunapata mapato stahiki kutokana na huduma za mawasiliano
mfumo huu umeongeza ufanisi katika kusimamia huduma ya mawasiliano ya simu nchini
katika kipindi cha julai hadi februari jumla ya miamala bilioni yenye thamani ya shilingi trilioni 
 imefanyika ambapo serikali imepata mapato ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kushirikiana na makampuni ya simu kuboresha huduma za mawasiliano hususan maeneo ya pembezoni ili kuongeza kasi ya mawasiliano ya kimtandao kwa wananchi wa maeneo hayo
aidha serikali itaendelea na ujenzi wa mkongo wa taifa wa mawasiliano ili kufikisha huduma katika makao makuu ya wilaya zote nchini pamoja na kuanza ujenzi wa kituo cha data dodoma
huduma za jamii elimu 
mheshimiwa spika elimu ya kisasa na hasa yenye mwelekeo wa sayansi na teknolojia ina nafasi ya pekee katika kufanikisha ujenzi wa msingi wa uchumi wa kisasa wa taifa linalojitegemea
kwa kutambua umuhimu huo na kama nilivyoeleza awali serikali ilianzisha na kutekeleza mpango wa elimumsingi bila ada ili kuhakikisha kila mtoto mwenye umri wa kwenda shule anaandikishwa
naendelea kuwasihi wazazi na walezi wote nchini kuhakikisha kuwa watoto wote wenye umri wa kwenda shule wanaandikishwa shule katika umri muafaka kama inavyoelekezwa katika sera ya taifa ya elimu
mheshimiwa spika kwa upande wa elimu ya juu serikali imeongeza wigo wa upatikanaji wa mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu na kutoa kipaumbele kwa watu wenye mahitaji maalum
katika mwaka serikali imeongeza fursa za upatikanaji wa elimu ya juu kwa kutoa mikopo kwa wanafunzi ikilinganishwa na wanafunzi kwa mwaka 
aidha shilingi bilioni zilitumika katika kipindi hicho ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kusimamia utekelezaji wa mpango wa elimumsingi bila ada kutoa mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu na kuhimiza uwekezaji kwa kushirikiana na sekta binafsi hususan katika kuboresha miundombinu vifaa vya kufundishia na kujifunzia na kuendeleza rasilimali watu ikiwa ni pamoja na kutoa mafunzo kwa walimu
maji upatikanaji wa maji vijijini 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo imeendelea kutekeleza programu ya maendeleo ya sekta ya maji kwa lengo la kuongeza upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama kwa wananchi wote hususan wale wanaoishi maeneo ya vijijini
katika mwaka jumla ya miradi ya maji yenye vituo vya kuchotea maji katika maeneo mbalimbali vijijini imekamilika
aidha miradi ipo katika hatua mbalimbali za utekelezaji
mheshimiwa spika kutokana na juhudi kubwa za serikali katika utekelezaji wa miradi hiyo hadi desemba upatikanaji wa huduma ya maji katika maeneo ya vijijini umefikia asilimia 
vilevile ili kuboresha utoaji wa huduma ya maji vijijini serikali imeanzisha wakala wa usambazaji maji na usafi wa mazingira vijijini ruwasa wenye jukumu la kutekeleza miradi na kusimamia utoaji wa huduma za maji na usafi wa mazingira vijijini
upatikanaji wa maji mijini 
mheshimiwa spika kwa upande wa maji mijini serikali imetekeleza miradi mipya ya maji katika jiji la dodoma na dar es salaam pamoja na maeneo ya kibaha bagamoyo na kisarawe
aidha serikali pia imeboresha miundombinu ya upatikanaji wa huduma ya maji katika miji mikuu ya mikoa wilaya miji midogo na maeneo yanayohudumiwa na miradi ya maji ya kitaifa ya chalinze mugango kiabakari maswa wanging ombe masasi nachingwea na kahama shinyanga
utekelezaji wa miradi hiyo umewezesha upatikanaji wa maji katika miji ya mikoa kufikia asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaifanyia mapitio sera ya taifa ya maji ya mwaka ili kuzingatia masuala mapya ikiwa ni pamoja na mabadiliko ya tabianchi kutilia mkazo suala la usafi wa mazingira na matumizi ya vyanzo vya maji chini ya ardhi
serikali pia itakamilisha miradi inayoendelea kuanza miradi mipya ya maji na kuanza upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa mradi wa kutoa maji ziwa victoria kupeleka singida hadi dodoma
afya ujenzi na ukarabati wa hospitali 
mheshimiwa spika serikali inaendelea na miradi ya ujenzi wa hospitali za rufaa za mikoa ikiwemo ujenzi wa hospitali za mikoa mipya ya geita simiyu songwe katavi njombe mgondechi
vilevile serikali inaendelea na ujenzi wa hospitali za mikoa ya mara singida na shinyanga pama halmashauri nchini
vilevile serikali inajenga hospitali ya uhuru wilayani chamwino dodoma na hospitali za rufaa za kanda za mtwara mbeya na burigi chato
huduma za afya za kibingwa 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kuimarisha huduma za kibingwa bobezi super specialist katika hospitali za rufaa za kanda hospitali maalum na hospitali ya taifa
utoaji wa huduma hizo umewezesha wananchi wengi kupata huduma ambazo awali zilikuwa zinapatikana nje ya nchi
katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ya taifa muhimbili hospitali ya rufaa ya benjamini mkapa moi na taasisi ya moyo ya jakaya kikwete zimetoa huduma mbalimbali za kibingwa kwa wagonjwa wa ndani na nje ya nchi
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi idadi ya wagonjwa waliopata huduma za kibingwa bobezi katika hospitali hizo ni 
kati yao wagonjwa walipata huduma za kupandikiza figo walipata huduma ya upasuaji wa uti wa mgongo upasuaji wa ubongo upasuaji wa moyo kwa kufungua kifua upasuaji wa moyo kupitia tundu dogo upasuaji wa mishipa ya damu na watoto walifanyiwa upasuaji wa vichwa vikubwa na mgongo wazi
mheshimiwa spika taasisi ya saratani ya ocean road imetoa tiba mionzi kwa wagonjwa ikilinganishwa na wagonjwa mwaka 
kati ya wagonjwa hao walipatiwa tiba ya mionzi
ongezeko la tiba mionzi kwa wagonjwa limetokana na uwepo wa mitambo mipya miwili kwa ajili ya tiba ya saratani linac ambayo imesaidia kupunguza muda wa wagonjwa kusubiri tiba mionzi kutoka wiki nne mwaka hadi wiki mbili mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuimarisha miundombinu ya afya ikiwemo ukarabati na ujenzi wa hospitali vituo vya afya na zahanati
 vilevile itaendelea kuimarisha upatikanaji wa dawa vifaa na vifaa tiba pamoja na kuboresha huduma za kibingwa za afya na ubobezi katika hospitali ya taifa hospitali maalum na hospitali za rufaa za kanda ili kuziwezesha kutoa huduma bora zaidi za kibingwa nchini
huduma kwa watu wenye ulemavu 
mheshimiwa spika watu wenye ulemavu wanayo haki kwa mujibu wa katiba ya kutambuliwa utu wao kuendelezwa kuheshimiwa na kulindwa dhidi ya vitendo vinavyoshusha utu wao ikiwemo ubaguzi uonevu ukatili na mila potofu
katika mwaka serikali imeendelea kusimamia utekelezaji wa miongozo na mipango mbalimbali inayolenga kuongeza upatikanaji wa haki na ustawi wa watu wenye ulemavu na kuhakikisha huduma zinazotolewa katika ngazi zote kwa ajili ya watu wenye ulemavu na wenye mahitaji maalum zinatolewa kwa haki na usawa
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto zinazowakabili watu wenye ulemavu hususan kiuchumi serikali imezielekeza halmashauri kutenga asilimia ya mapato yake ya ndani kwa ajili ya kutoa mikopo kwa watu wenye ulemavu
kupitia mikopo hiyo jumla ya vikundi vya watu wenye ulemavu vimeundwa na vilipatiwa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
pamoja na hatua tuliyofikia napenda kutoa rai kwa halmashauri zote nchini kutoa fedha hizi ili ziweze kutatua changamoto za kiuchumi zinazowakabili watu wenye ulemavu kama ilivyokusudiwa na serikali
mheshimiwa spika vilevile serikali imefanikiwa kuanzisha mfuko wa watu wenye ulemavu na kufungua akaunti kwa lengo la kuwawezesha kiuchumi ikiwa ni pamoja na kuwajengea uwezo wa kuanzisha miradi mbalimbali ya uzalishaji
serikali itatumia mfuko huo kuratibu upatikanaji wa rasilimali fedha kutoka kwa wadau ili kuhakikisha mfuko huo unakidhi malengo ya uanzishwaji wake
mheshimiwa spika serikali pia iliwezesha uendeshaji wa baraza la ushauri la taifa la watu wenye ulemavu ambalo limekuwa likitekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria ya watu wenye ulemavu na 
ya mwaka 
aidha wajumbe wa baraza hilo wamepatiwa mafunzo kuhusu sera sheria miongozo na mipango inayowahusu watu wenye ulemavu ili waweze kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi
mheshimiwa spika katika mwaka wahitimu wa vyuo vikuu wenye ulemavu walipatiwa mafunzo ya kukuza ujuzi kupitia programu ya miaka mitano ya kukuza ujuzi
serikali itaendelea kuwahamasisha wahitimu wenye ulemavu kujiandikisha kwenye daftari la wanaotafuta ajira ili kupata fursa ya kuajiriwa pale nafasi zinapotangazwa
aidha serikali imefanya jitihada na kufanikiwa kufufua vyuo vitatu vya mafunzo ya ufundi kwa watu wenye ulemavu
vyuo hivyo ni mirongo mwanza ruwanzari tabora na masiwani tanga
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka serikali itaendelea kuweka mazingira wezeshi na rafiki kwa watu wenye ulemavu ili kushiriki kikamilifu katika maendeleo ya taifa
baadhi ya shughuli zitakazopewa kipaumbele ni pamoja na kukamilisha maandalizi ya mfuko wa taifa wa huduma kwa watu wenye ulemavu kuratibu maadhimisho ya siku za kitaifa na kimataifa za watu wenye ulemavu na kusimamia utekelezaji wa majukumu ya baraza la taifa la ushauri kwa watu wenye ulemavu
vilevile serikali itaendeleza vyuo vya mafunzo ya ufundi kwa watu wenye ulemavu
ulinzi na usalama 
mheshimiwa spika hali ya amani na usalama ndani ya mipaka ya tanzania ni shwari
vyombo vyetu vya ulinzi na usalama vinatekeleza majukumu yake ya kulinda mipaka ya nchi kudumisha amani usalama wa raia na mali zao pamoja na kufundisha wananchi ulinzi wa umma
serikali imeendelea kuliimarisha na kuliongezea uwezo jeshi la wananchi wa tanzania kwa kulipatia vifaa na zana bora za kisasa pamoja na kutoa mafunzo na mazoezi stahiki kwa wanajeshi ili kuliwezesha jeshi kutekeleza majukumu yake ya msingi ya ulinzi wa mipaka ya nchi yetu
mheshimiwa spika vyombo vyetu vya ulinzi na usalama vimekuwa na mchango mkubwa katika kukabiliana na majanga na matukio yenye kuleta athari kwa watu na mali zao na kutekeleza shughuli mbalimbali za kiuchumi hususan ujenzi uendelezaji viwanda na shughuli za kilimo
nitumie fursa hii kuvipongeza vyombo hivyo hususan jeshi la wananchi wa tanzania na jeshi la magereza kwa kushiriki ipasavyo katika ujenzi wa mji wa serikali mtumba dodoma
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha usalama wa raia na mali zao na kutokana na juhudi hizo hali ya ulinzi na usalama imeendelea kuimarika na uhalifu kupungua kwa asilimia 
 kwa makosa makubwa ya jinai ikilinganishwa na mwaka 
halikadhalika ajali za barabarani zimepungua kwa asilimia 
 ikilinganishwa na mwaka 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto ya uhamiaji haramu serikali ipo katika hatua za mwisho za uwekaji wa mfumo wa kielektroniki wa usimamizi wa mipaka e border management system
kukamilika kwa mfumo huo kutawezesha utoaji wa huduma bora za uhamiaji kuimarisha ulinzi na usalama wa mipaka na kuongeza udhibiti katika ukusanyaji wa maduhuli ya serikali
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwakumbusha wananchi wote kwamba msingi wa usalama wa raia na mali zao ni jukumu letu sote
hivyo ni muhimu wananchi wote tushirikiane na vyombo vya ulinzi na usalama kubaini wahalifu pamoja na vitendo vinavyohatarisha usalama wetu kwa kutoa taarifa kwenye vyombo husika
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kulinda mipaka ya nchi yetu kuimarisha usalama wa raia na mali zao ili kuhakikisha wananchi wanaishi na kufanya shughuli za maendeleo kwa amani
vilevile serikali itaendelea kuboresha mazingira ya kazi na zana za kisasa zinazoendana na teknolojia ya kisasa pamoja na kuendelea kuhamasisha na kuelimisha wananchi juu ya masuala ya ulinzi uzalendo usalama na umuhimu wa kushiriki katika ulinzi
usimamizi wa kazi na wafanyakazi kazi na wafanyakazi 
mheshimiwa spika azma ya serikali ni kuona wafanyakazi na wananchi kwa ujumla wanafanya kazi za staha na katika mazingira yanayokubalika
katika kutekeleza azma hiyo serikali imeendelea kusimamia viwango vya kazi na wafanyakazi afya na usalama mahali pa kazi na kusimamia vyama vya wafanyakazi na waajiri
mheshimiwa spika katika kusimamia viwango vya kazi na wafanyakazi serikali imeendelea kusimamia utekelezaji wa sheria za kazi kwa kufanya kaguzi na kutoa elimu kwa wafanyakazi na waajiri
aidha mpaka kufikia mwezi februari kaguzi zilifanyika katika maeneo mbalimbali ya kazi ikiwa ni sawa na asilimia 
 ya lengo lililopangwa
kupitia kaguzi hizo waajiri na raia wa kigeni walifikishwa mahakamani kwa kukiuka sheria za kazi ambapo baada ya kupatikana na hatia walitozwa faini ya jumla ya shilingi milioni 
mheshimiwa spika sambamba na hilo serikali imeendelea kusimamia utekelezaji wa sheria ya kuratibu ajira za wageni nchini
hadi kufikia mwezi februari jumla ya vibali vya kazi vilitolewa kwa wageni na maombi ya vibali vya kazi yalikataliwa kutokana na kutokidhi vigezo na masharti yaliyowekwa kwa mujibu wa sheria
vilevile katika jitihada za kuongeza ufanisi serikali imejenga mfumo wa kielektroniki wa vibali vya kazi on line work permit application and information system pamoja na kuanza kutoa mafunzo ya matumizi yake kabla ya kuzinduliwa na kuanza kutumika
afya na usalama mahali pa kazi 
mheshimiwa spika katika kusimamia na kudhibiti afya na usalama mahali pa kazi serikali kupitia wakala wa afya na usalama mahali pa kazi imeendelea kufanya kaguzi mbalimbali katika maeneo ya kazi
aidha kwa mwaka jumla ya sehemu za kazi zilisajiliwa kaguzi zilifanyika na wafanyakazi walipimwa afya
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kusajili vyama vya wafanyakazi sehemu mpya za kazi kufanya kaguzi za kawaida kaguzi maalum kupima afya za wafanyakazi na kutoa elimu ya afya na usalama kwa wajasiriamali wadogo na wa kati
 utumishi wa umma 
mheshimiwa spika serikali imeendelea na jitihada mbalimbali za kuhakikisha utendaji kazi wenye tija kwa kuboresha vitendea kazi kuongeza na kuwajengea uwezo watumishi
hadi kufikia mwezi machi serikali imetoa ajira mpya na mbadala na kuwapandisha vyeo watumishi wa kada mbalimbali
aidha serikali imelipa shilingi bilioni 
 kwa watumishi wa umma waliokuwa wanadai madeni mbalimbali na uhakiki wa watumishi wenye madeni ya shilingi bilioni 
 unaendelea
uhakiki huo ukikamilika madeni hayo yatalipwa
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwashukuru wafanyakazi wote kwa mchango wao mkubwa katika kujenga taifa letu
napenda kuwahakikishia watumishi wote kuwa katika mwaka serikali itaendelea kuweka mazingira bora ya kufanya kazi ili watumishi wa umma wafanye kazi kwa weledi juhudi uadilifu na uwajibikaji
 uwezeshaji wananchi kiuchumi 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kusimamia utekelezaji wa sera ya taifa ya uwezeshaji wananchi kiuchumi ya mwaka kwa lengo la kuwakwamua kiuchumi
katika kutekeleza azma hiyo serikali imefanikiwa kuongeza ushiriki wa watanzania kwenye miradi ya kielelezo na kimkakati ikiwemo mradi wa ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa na mradi wa kufua umeme wa maji wa julius nyerere ambapo watanzania wameajiriwa katika nafasi mbalimbali zenye ujuzi wa juu kati na chini ikilinganishwa na wageni 
idadi hiyo ni sawa na asilimia ya ajira zote kwenye miradi hiyo
aidha shilingi bilioni zililipwa kwa kampuni za kitanzania ambazo zilipata kazi katika miradi ya kielelezo na kimkakati inayotekelezwa nchini
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuzitumia taasisi zake za ndani za masuala ya ujuzi na teknolojia zikiwemo vyuo vya veta chuo cha ufundi dar es salaam dit chuo cha ubaharia dar es salaam dmi na vyuo vya ufundi vya don bosco katika kuandaa na kufundisha programu zitakazowezesha watanzania kushiriki katika miradi ya kimkakati kujiajiri na kuajiriwa katika maeneo mbalimbali
mheshimiwa spika kufuatia utekelezaji wa maelekezo ya serikali kuwa kila halmashauri itenge asilimia ya makusanyo yake kwa wanawake vijana na wenye ulemavu halmashauri zilitenga jumla ya shilingi bilioni 
 na kutoa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa wanawake vijana na wenye ulemavu
kati ya fedha hizo shilingi 
 bilioni zilitolewa kwa wanawake shilingi 
 bilioni zilitolewa kwa vijana na shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa watu wenye ulemavu
napenda kusisitiza halmashauri zote nchini kuendelea kutenga na kutoa mikopo hiyo kwa walengwa ili waweze kuinua hali zao kiuchumi na kuongeza mchango wao katika kujenga uchumi wa taifa
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kusimamia uanzishwaji wa vituo maalum vya uwezeshaji katika mikoa mbalimbali nchini
lengo ni kuwawezesha wananchi kupata taarifa mbalimbali kuhusu fursa za uwezeshaji usajili na uendelezaji wa biashara upatikanaji wa mitaji na mafunzo ya kuongeza thamani ya mazao na bidhaa mbalimbali
mfuko wa taifa wa maendeleo ya vijana 
mheshimiwa spika ili kutumia kundi la vijana kama fursa muhimu kwa maendeleo ya taifa serikali imeendelea na uboreshaji wa mfuko wa maendeleo ya vijana
katika mwaka mfuko wa taifa wa maendeleo ya vijana umetoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ambapo vikundi vyenye jumla ya vijana kutoka katika halmashauri walipata mikopo hiyo
mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf 
mheshimiwa spika mnamo tarehe februari mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alizindua kipindi cha pili cha mpango wa kunusuru kaya maskini katika awamu ya tatu ya tasaf utakaotekelezwa tanzania bara na zanzibar
kuzinduliwa kwa kipindi hiki cha pili cha mpango huo kunadhihirisha nia ya serikali ya awamu ya tano katika kutetea wanyonge na wasiojiweza
mheshimiwa spika mpango huu umewezesha kaya maskini kuongeza kipato fursa na uwezo wa kugharamia mahitaji muhimu pamoja na kujenga rasilimali watu
mathalan kipindi cha kwanza cha tasaf awamu ya tatu kilihudumia kaya milioni 
 zenye watu milioni 
 katika halmashauri za tanzania bara na wilaya zote za zanzibar
mheshimiwa spika kupitia mpango huu wa tasaf kaya maskini zimemudu kujiunga na mfuko wa bima ya afya ya jamii pamoja na kujikwamua dhidi ya umaskini
kwa mfano asilimia ya kaya zilijiunga na bima ya afya ya jamii ikilinganishwa na asilimia kabla ya mpango wa tasaf
aidha katika kipindi cha mwaka hadi umaskini wa mahitaji ya msingi kwa tanzania bara ulipungua kwa asilimia 
 na wa chakula kwa asilimia 
aidha takwimu zinaonesha pia kuwa umaskini uliokithiri umepungua kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
kupungua huko kumechangiwa na utekelezaji wa mpango wa tasaf wa kunusuru kaya maskini
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itafanya utambuzi na uhakiki wa hali za ustawi wa maisha ya walengwa wa mpango wa kunusuru kaya maskini katika halmashauri 
lengo ni kubaini kaya ambazo si maskini tena sambamba na kuandikisha kaya mpya ambazo hazikufikiwa katika kipindi cha kwanza cha mpango
natoa wito kwa wote waliopewa dhamana ya kutekeleza mpango huu kufanya kazi kwa uadilifu weledi na uaminifu mkubwa ili kufikia malengo yaliyokusudiwa
ukuzaji ujuzi 
mheshimiwa spika suala la ukuzaji ujuzi wa nguvukazi nchini ni miongoni mwa ajenda muhimu ya kisera katika kuwezesha wananchi kujikwamua kiuchumi
serikali imeendelea kuwezesha wananchi wake kupitia programu ya kukuza ujuzi nchini kwa lengo la kuwapatia ujuzi na stadi za kazi hasa kundi la vijana wanawake na watu wenye ulemavu
ujuzi huo utawawezesha kumudu ushindani katika soko la ajira na hivyo kushiriki kikamilifu katika ujenzi wa uchumi wa viwanda
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya vijana wamewezeshwa kupata ujuzi kupitia programu hiyo
kati yao vijana wamepata mafunzo ya uanagenzi katika fani za ufundi stadi katika maeneo mbalimbali
mafunzo haya yamefanyika katika mikoa ya tanzania bara ambayo ni arusha dar es salaam dodoma lindi geita mara kilimanjaro iringa morogoro kagera singida shinyanga na ruvuma
aidha jumla ya vijana wamepewa mafunzo na kurasimishiwa ujuzi walioupata kupitia mfumo usio rasmi wa mafunzo kupitia veta katika fani za uashi useremala ushonaji ufundi bomba uchomeleaji na uungaji vyuma ufundi magari ufundi umeme ukarabati wa bodi za magari upishi na uhudumu katika hoteli
mheshimiwa spika katika kuhakikisha wahitimu wa elimu ya juu wanapata uzoefu wa kazi ili kuwawezesha kupata ajira jumla ya wahitimu wamewezeshwa kupata mafunzo ya uzoefu kazini kupitia viwanda na kampuni mbalimbali nchini
kati yao wahitimu wa fani ya kilimo wamewezeshwa kwenda nchini israeli kuhudhuria mafunzo ya uzoefu kazini katika kilimo cha kisasa kwa muda wa mwaka mmoja
aidha vijana wengine wataanza mafunzo mwezi huu wa aprili 
nichukue fursa hii kuzishukuru taasisi za umma na binafsi ambazo zinaendelea kutoa nafasi za mafunzo ya vitendo kwa wanafunzi na wahitimu wetu
mheshimiwa spika kwa mwaka serikali itaendelea kutoa mafunzo ya ujuzi wa kujiajiri na stadi za kazi kwa vijana katika fani mbalimbali
aidha serikali itaendelea kushirikiana na sekta binafsi katika nyanja mbalimbali ili kukuza ujuzi wa rasilimali watu
ukuzaji wa fursa za ajira 
mheshimiwa spika sambamba na ukuzaji ujuzi serikali pia imeendelea kuratibu juhudi za ukuzaji wa fursa za ajira
hadi februari jumla ya ajira zimezalishwa katika sekta mbalimbali ambapo ajira zimezalishwa na sekta rasmi na ajira zimezalishwa na sekta isiyo rasmi
serikali pia imeendelea na utoaji wa huduma za ajira ili kuwezesha watafutakazi kumudu ushindani wa soko la ajira
hadi kufikia tarehe januari jumla ya watafutakazi wamesajiliwa na kitengo cha huduma za ajira ili kupatiwa huduma mbalimbali za ajira hususan ushauri nasihi vocational guidance and employment counselling na mafunzo ya kumudu ushindani katika soko la ajira
watafutakazi waliopatiwa huduma ya ushauri nasihi pamoja na mafunzo hayo walikuwa 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kutekeleza mikakati mbalimbali ya ukuzaji wa fursa za ajira
mikakati hiyo ni pamoja na kuwawezesha vijana wabunifu na makundi mbalimbali ya vijana na wanawake kuanzisha shughuli za uzalishaji mali na ujasiriamali ili waweze kujiajiri na kuajiri wengine na kuimarisha mifumo ya taarifa za soko la ajira na mitaji ili kuwezesha vijana kutumia fursa hizo
hifadhi ya jamii usimamizi na udhibiti wa sekta ya hifadhi ya jamii 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza programu ya maboresho ya sekta ya hifadhi ya jamii kwa kuhakikisha kuwa kinga ya jamii inawafikia wananchi walio wengi
maboresho yaliyofanyika yamelenga kuongeza ufanisi katika sekta ya hifadhi ya jamii
vilevile serikali imeanza kutekeleza kipindi cha mpito cha miaka mitano cha kuendelea kuboresha sekta ya hifadhi ya jamii hususan suala la pensheni kwa wanachama wa mifuko ya hifadhi ya jamii
mifuko ya pensheni 
mheshimiwa spika mifuko ya pensheni ya nssf na psssf imekuwa ikifanya kazi muhimu ya kulipa pensheni pamoja na mafao mengine kwa wastaafu katika sekta za umma na binafsi
katika kipindi cha julai hadi desemba mifuko hiyo ililipa pensheni malipo ya mkupuo pamoja na mafao mengine yenye jumla ya shilingi trilioni 
 kwa wanachama na wastani wa shilingi bilioni 
 zimelipwa kila mwezi kwa wastaafu kama pensheni
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaboresha uchakataji wa mafao ili kulipa mafao stahiki na kwa wakati na kuimarisha ukusanyaji wa michango na mapato yatokanayo na uwekezaji na mifumo ya tehama ili kurahisisha utendaji kazi
masuala mtambuka vita dhidi ya rushwa 
mheshimiwa spika jitihada za kuinua uchumi na kuongeza huduma za jamii hazitaleta manufaa kwa wananchi na kuondoa umasikini iwapo adui rushwa ataendelea kulitafuna taifa letu
rushwa ni adui wa haki maendeleo na ustawi wa wananchi pia ni moja ya changamoto kubwa inayoikabili nchi yetu na dunia kwa ujumla
mheshimiwa spika kwa kutambua hilo serikali ya awamu ya tano inatekeleza mikakati mbalimbali ya kupambana na rushwa ambayo imeweza kupunguza vitendo vya rushwa kwa kiasi kikubwa nchini
mikakati hiyo ni pamoja na mkakati wa taifa dhidi ya rushwa na mpango wa utekelezaji awamu ya tatu wa mwaka 
hii inadhihirishwa na matokeo ya tafiti zilizofanywa mwaka na taasisi za kitaifa na kimataifa na kuonesha kuwa tanzania inafanya vizuri katika kudhibiti vitendo vya rushwa na ufisadi
aidha kiashiria cha corruption perception index cpi cha taasisi ya transparency international kimeonesha tanzania imefikia kiwango cha asilimia na kushika nafasi ya kati ya nchi ikilinganishwa na kiwango cha asilimia katika nafasi ya mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeokoa kiasi cha shilingi bilioni 
 zikiwa ni thamani ya mali na fedha taslimu zilizotokana na operesheni mbalimbali za kiuchunguzi zilizofanyika nchini
serikali pia ilifanya ufuatiliaji katika miradi ya maendeleo iliyohusisha sekta za afya elimu maji ujenzi na nishati yenye thamani ya shilingi trilioni 
 ili kuhakikisha inatekelezwa kulingana na thamani halisi ya fedha
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuimarisha mifumo mbalimbali kwenye sekta za umma katika ngazi zote nchini ili kubaini na kupendekeza njia madhubuti za kuziba mianya ya rushwa na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
aidha serikali itaendelea kufuatilia miradi ya maendeleo ili kuhakikisha inatekelezwa kulingana na thamani ya fedha zilizotolewa kwa ajili hiyo
mapambano dhidi ya ukimwi 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na wadau inaendelea kutekeleza mpango mkakati wa nne wa taifa wa kudhibiti ukimwi wa mwaka ambao unalenga kutekeleza malengo ya dunia yenye mwelekeo wa kupambana na ukimwi ili kufikia tisini tatu 
katika kutekeleza malengo hayo lengo la ya kwanza ni kuhakikisha asilimia ya watu wanapima na kujua hali zao ambapo hadi desemba wenye vvu na waliopima na kujua hali zao ilikuwa asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia kwa mwaka 
lengo la ya pili ni kuhakikisha asilimia ya waliokutwa na vvu wanaanzishiwa dawa za kufubaza vvu ambapo walioanza dawa za arv na kubaki katika dawa ni asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia kwa mwaka 
lengo la ya tatu ni kuhakikisha asilimia ya wanaoanzishiwa dawa za arv kinga zao za mwili zinaimarika ambapo lengo hili limefikiwa kwa asilimia ikilinganishwa na asilimia kwa mwaka 
mheshimiwa spika kutokana na juhudi za dhati zilizofanywa na serikali hali ya maambukizi ya ukimwi inaonesha kuna watanzania takribani milioni 
 wanaoishi na vvu ambapo kiwango cha maambukizi kimeshuka kutoka asilimia ya mwaka hadi kufikia asilimia 
 kwa mwaka 
mheshimiwa spika mafanikio hayo yamechangiwa na jitihada mbalimbali za serikali ikiwa ni pamoja na kupitia miongozo na sheria mbalimbali ambapo umri wa vijana kupima vvu bila ya kuambatana na wazazi au walezi wao umeshushwa kutoka miaka hadi 
aidha dawa mpya ya arv yenye ufanisi dolutegravir imeruhusiwa kuingizwa na kutumika nchini ambapo hadi desemba asilimia ya watu wanaoishi na virusi vya ukimwi waviu wameanza kutumia dawa hiyo
serikali pia imeridhia mfumo wa watu kujipima wenyewe
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kufanya jitihada za kupunguza kasi ya maambukizi katika jamii kwa kuhamasisha upatikanaji wa rasilimali muhimu kwa ajili ya mapambano dhidi ya ukimwi kupunguza kiwango cha maambukizi ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto na kuimarisha huduma za elimu ya ukimwi
mapambano dhidi ya dawa za kulevya 
mheshimiwa spika tanzania imeendelea kuwa mfano wa kuigwa kimataifa katika kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya
 nchi yetu imefanikiwa kwa ufanisi mkubwa kudhibiti uzalishaji uuzaji usambazaji na matumizi ya dawa za kulevya
mafanikio hayo yamewezesha waathirika wengi hasa vijana kubadilika na kujihusisha katika shughuli za uzalishaji mali pamoja na kuipatia sifa tanzania kutoka kwa jumuiya ya kimataifa
mheshimiwa spika katika kikao cha cha kamisheni ya shirika la umoja wa mataifa linaloshughulikia dawa za kulevya na uhalifu kilichofanyika machi tanzania ilipongezwa kwa kufanikiwa kwa kiasi kikubwa katika kutekeleza miongozo ya umoja wa mataifa ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi januari serikali ilifanikiwa kukamata watuhumiwa wa dawa za kulevya 
katika kipindi hicho kilogramu 
 za heroine na kilogramu 
 za cocaine zilikamatwa
kadhalika tani 
 za bangi tani 
 za mirungi na mashamba ya bangi yenye jumla ya ekari 
 yaliteketezwa
mheshimiwa spika pamoja na kukamata watuhumiwa na madawa ya kulevya serikali imeendelea kutoa elimu kwa umma kuhusu athari za matumizi ya dawa za kulevya kupitia vyombo vya habari na mitandao ya kijamii
elimu kuhusu dawa za kulevya na ukimwi pia imetolewa kwa wasanii pamoja na makundi maalum ikiwemo kamati ya kudumu ya bunge ya masuala ya ukimwi pamoja na viongozi wa mbio za mwenge
elimu hiyo imesaidia kujenga uelewa wa pamoja juu ya athari na namna ya kupambana na kudhibiti dawa za kulevya nchini
mheshimiwa spika katika hatua nyingine serikali imefanya ukaguzi wa kampuni zinazojihusisha na biashara ya kemikali bashirifu na usafirishaji wa vifurushi
kupitia ukaguzi huo imegundulika kuwa baadhi ya kampuni hizo hutumia majina bandia katika kuingiza kemikali bashirifu na kusafirisha vifurushi vya dawa za kulevya
katika kukabiliana na tatizo hilo serikali imefanikiwa kukamata watuhumiwa na zaidi ya kilo za dawa za kulevya aina ya mirungi katika ofisi za posta zilizokuwa na majina bandia kama vile mlonge na majani ya chai zikisafirishwa kwenda nchi za ulaya marekani na canada
mheshimiwa spika katika kukabiliana na hali hiyo serikali imeimarisha ukaguzi katika kampuni zinazosafirisha vifurushi kwenda nje ya nchi zikiwemo ofisi za posta
aidha katika kuboresha shughuli za ukaguzi wa kemikali bashirifu na dawa tiba zenye asili ya kulevya serikali imeandaa miongozo ya ukaguzi na uchukuaji sampuli itakayosaidia kufanya ukaguzi wenye ufanisi kubaini usafirishaji dawa za kulevya kemikali bashirifu na dawa tiba zenye asili ya kulevya
mheshimiwa spika kwa upande wa tiba dhidi ya waathirika wa dawa za kulevya serikali inapanua wigo wa utoaji huduma za tiba kwa kujenga na kuanzisha vituo vya utoaji wa huduma ya methadone katika mikoa ya tanga na pwani
hadi sasa zaidi ya watumiaji wanapata huduma za tiba ya methadone kila siku katika vituo vilivyopo katika mikoa ya dar es salaam mwanza mbeya tanga na pwani
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kudhibiti uingizaji usafirishaji na matumizi ya dawa za kulevya kwa kutoa elimu kwa umma juu ya madhara ya matumizi na biashara ya dawa za kulevya na kuongeza huduma za tiba kwa waathirika wa dawa za kulevya
uratibu wa maafa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka nchi yetu imekumbwa na maafa mbalimbali ikiwemo mafuriko maporomoko ya ardhi na majanga ya moto
kufuatia hali hiyo serikali imechukua hatua mbalimbali katika kukabili na kurejesha hali ikiwa ni pamoja na kujenga miundombinu ya barabara umeme reli na majengo ya umma yaliyoathirika na kutoa misaada ya kibinadamu kwa waathirika
mheshimiwa spika serikali pia imeendelea kutoa elimu kwa umma pamoja na kuzijengea uwezo kamati za usimamizi wa maafa katika ngazi zote
lengo ni kuongeza uelewa na kuimarisha ustahimilivu dhidi ya majanga kwa kupunguza vihatarishi na vyanzo vinavyoweza kusababisha maafa
aidha kutokana na mvua nyingi zinazoendelea kunyesha nchini naelekeza wakuu wote wa mikoa na wilaya kuhakikisha wananchi walioweka makazi katika maeneo hatarishi ikiwemo kandokando ya mito na mabonde wanahama mara moja katika maeneo hayo ili kupunguza madhara yanayoendelea kujitokeza katika jamii
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kuimarisha mifumo ya utoaji wa taarifa za tahadhari za awali na kuzingatia wasifu wa janga la mafuriko na ukame nchini
wasifu huo unajumuisha taarifa za ramani ya maeneo hatarishi rasilimali miundombinu muhimu katika maeneo hayo hatari ya kudhurika na makadirio ya hasara za kiuchumi kutokana na madhara ya mafuriko na ukame
mazingira 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuchukua hatua mbalimbali kukabiliana na uharibifu wa mazingira ikiwemo kuhamasisha upandaji miti usafi na utunzaji wa mazingira sambamba na kuanza mradi wa usambazaji gesi majumbani na kupiga marufuku matumizi ya mifuko ya plastiki
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza mradi wa usambazaji wa gesi majumbani viwandani na katika magari
hadi kufikia desemba serikali imekamilisha ujenzi wa miundombinu ya usambazaji gesi asilia na kuunganisha nyumba na taasisi mkoani mtwara
aidha viwanda vimeunganishwa na gesi asilia ikiwemo viwanda vya coca cola tanzania breweries ltd kiwanda cha cement cha wazo hill vilivyopo dar es salaam na kiwanda cha saruji cha dangote kilichopo mtwara
halikadhalika ujenzi wa miundombinu ya kuunganisha nyumba na taasisi jijini dar es salaam nao umekamilika
mheshimiwa spika serikali pia imefanikiwa kusimamia utekelezaji wa katazo la matumizi ya mifuko ya plastiki hapa nchini
katika mwaka tani 
 za mifuko ya plastiki zilikusanywa nchi nzima
kati ya hizo tani 
 ziliteketezwa na tani 
 zilirejelezwa katika viwanda mbalimbali hapa nchini
aidha serikali imeendelea kusimamia ubora na matumizi ya mifuko mbadala
mheshimiwa spika katazo la mifuko ya plastiki limetoa fursa za kuzalisha mifuko mbadala ambapo wadau wengi wamejitokeza kuwekeza katika sekta hiyo
kwa mfano hadi sasa idadi ya viwanda vipya vinavyozalisha mifuko mbadala vimefikia 
kati ya hivyo viwanda vipo dar es salaam na kimoja kipo arusha
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuziagiza halmashauri zote nchini kuendelea kutunza mazingira ili kukabiliana na uharibifu wa mazingira unaotokana na shughuli mbalimbali za kibinadamu na mabadiliko ya tabianchi
mheshimiwa spika katika mwaka pamoja na mambo mengine serikali itaendelea na zoezi la kuunganisha viwanda na nyumba nyingi zaidi kwenye mtandao wa matumizi ya gesi asilia katika mikoa ya dar es salaam na mtwara
vilevile serikali itaimarisha juhudi za kuhifadhi na kulinda mazingira kwa kutekeleza miradi mbalimbali
 muungano 
mheshimiwa spika serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania imeendelea kushirikiana vyema na serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika kuuendeleza na kuudumisha muungano wetu
katika mwaka vikao mbalimbali vya wataalam na makatibu wakuu vilifanyika na kujadili masuala ya uvuvi kwenye ukanda wa bahari kuu na hoja za fedha na biashara baina ya zanzibar na tanzania bara
aidha maandalizi kwa ajili ya kikao cha pamoja cha mawaziri wa smt na smz yamefanyika
mheshimiwa spika vilevile kwa kuzingatia hali ya mlipuko wa ugonjwa wa corona uliojitokeza nchini hivi karibuni mawaziri wa smt na smz wameendelea kufanyakazi kwa pamoja kupitia kamati ya taifa ya mawaziri inayohusisha mawaziri wa pande zote mbili za muungano
kamati hiyo imeweza kubadilishana taarifa za hali halisi ilivyo ikiwa ni pamoja na mikakati na changamoto zilizojitokeza
hatua hizi zitaendelea kuchukuliwa kwa pamoja kwa kuhusisha serikali hizi mbili ili kuhakikisha ugonjwa huu unadhibitiwa katika pande zote mbili za muungano
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwapongeza mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kwa kuendelea kuenzi dhamira ya waasisi wa muungano
mheshimiwa spika ndugu zetu wachina wanao msemo maarufu usemao when we drink water from the well we should not forget those who dug it
msemo huu humaanisha kuwa tunapokunywa maji kutoka kwenye kisima basi tusisahau fadhila za waliochimba kisima hicho
hivyo basi nasi hatuna budi kuendelea kuenzi na kuheshimu juhudi za waasisi wa muungano wetu hayati baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere na hayati mzee abeid amani karume kwa kutuachia alama ya muungano ambao umekuwa funzo kwa mataifa mengine
kwa msingi huo serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania itaendelea kushirikiana na serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika kutekeleza wajibu wake wa kikatiba na kisheria wa kuuenzi na kuulinda muungano wetu sambamba na kudumisha amani na utulivu katika pande zote mbili za muungano
mheshimiwa spika nitumie fursa hii pia kuwashukuru wananchi wote wa unguja na pemba ambao sio tu walinipokea vizuri lakini pia walinipatia ushirikiano mkubwa wakati wa ziara yangu ya kikazi mwezi januari kwa ajili ya kukagua utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka hadi kwa upande wa zanzibar
mheshimiwa spika katika mwaka serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania itaendelea kushirikiana na serikali ya mapinduzi ya zanzibar kwa kuimarisha ziara na ushiriki wa viongozi wakuu katika matukio muhimu ya kitaifa sambamba na kufanya mikutano ya mashauriano ya viongozi na watendaji kwa lengo la kuimarisha muungano wetu
uhusiano wa kimataifa 
mheshimiwa spika tanzania imeendelea kuwa na ushawishi mkubwa katika kutekeleza majukumu yake mbalimbali ya kidiplomasia kwa mujibu wa katiba ya nchi sheria kanuni na taratibu zilizopo
aidha mahusiano kati ya tanzania na jumuiya ya kimataifa yameendelea kuimarika
mheshimiwa spika kuimarika kwa mahusiano na ushawishi wetu kwa jumuiya ya kimataifa kumewezesha tanzania kuanzisha balozi mpya katika nchi rafiki katika mwaka 
balozi hizo ni windhoek namibia na havana cuba
sanjari na hilo tanzania imeendelea kuridhia na kutekeleza itifaki na mikataba mbalimbali ya kikanda na kimataifa
mheshimiwa spika katika mwaka tanzania itaendelea kuridhia na kutekeleza mikataba mbalimbali ya kimataifa na kikanda sambamba na kuheshimu misingi ya mahusiano na mataifa mengine duniani
aidha kupitia ushirikiano mzuri uliopo na ushawishi wetu kwenye jumuiya za kikanda na kimataifa tanzania italinda uhuru wa kujiamulia mambo yake yenyewe na kujenga umoja na mtangamano wa kikanda wa bara la afrika
halikadhalika tanzania itashiriki kikamilifu katika kuendeleza siasa ya kutofungamana na upande wowote kama dira na msimamo wetu katika mahusiano baina yetu na nchi nyingine katika jumuiya ya kimataifa
mheshimiwa spika kwa upande mwingine serikali itaendelea kuweka mkazo katika kukuza ushirikiano kwenye nyanja za biashara uwekezaji masoko ya bidhaa zetu utalii na lugha ya kiswahili ili kuchochea maendeleo ya nchi
 habari utamaduni na michezo 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza mikakati ya kuimarisha upatikanaji wa habari kurasimisha kazi za kitamaduni sanaa na ubunifu na kuhakikisha watendaji wa kazi hizo wanapata maslahi yanayoendana na kazi zao
aidha serikali imeendelea kuhakikisha kwamba lugha ya kiswahili inaendelezwa ndani na nje ya nchi na kutumika kama bidhaa ya soko na chanzo cha ajira kwa wataalam wa lugha yetu ya kiswahili
mheshimiwa spika mkutano wa wa wakuu wa nchi na serikali wa nchi za jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc uliofanyika tanzania tarehe na agosti jijini dar es salaam ulipitisha lugha adhimu ya kiswahili kuwa moja ya lugha rasmi za jumuiya hiyo
serikali imeandaa miongozo ya ufundishaji kiswahili kwa wageni na kubainisha mahitaji ya uandaaji wa mitaala ya kufundishia kiswahili katika nchi za kigeni
aidha kupitia kanzidata ya usajili wa wataalam wa kiswahili iliyopo baraza la kiswahili tanzania bakita jumla ya wataalam wamesajiliwa hadi mwezi machi 
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kulipongeza shirika la utangazaji la taifa tbc kufuatia maboresho muhimu kwenye mfumo wa urushaji wa matangazo
tarehe machi tbc iliweka jiwe la msingi la ujenzi wa jengo la studio na kuzindua programu tumizi na tovuti ya safari channel
maboresho hayo yataimarisha mfumo mzima wa urushaji matangazo hususan taarifa ya habari aridhio
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kusimamia utekelezaji wa sheria ya huduma za habari na
 ya mwaka na kuratibu na kusimamia maendeleo ya michezo nchini ikiwemo ushiriki wa timu za taifa katika mashindano mbalimbali ya kimataifa
hitimisho 
mheshimiwa spika kama nilivyotangulia kueleza katika kipindi cha takriban miaka mitano tangu serikali ya awamu ya tano chini ya uongozi mahiri wa mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania iingie madarakani tumeshuhudia mafanikio makubwa ya kiuchumi na kijamii
mheshimiwa spika mafanikio hayo ni ishara tosha kwa watanzania kwamba ahadi za chama cha mapinduzi ndani ya kipindi cha miaka mitano hadi zinatekelezwa vyema na kwa mafanikio makubwa
hivyo basi katika mwaka serikali pamoja na mambo mengine itaweka mkazo katika masuala yafuatayo mosi kuimarisha na kudumisha amani utulivu mshikamano na umoja wa kitaifa uliopo ili kuleta maendeleo endelevu hususan tunapoelekea kwenye uchaguzi mkuu mwezi oktoba pili kulinda uhuru wa kujiamulia mambo yetu wenyewe bila kuingiliwa mipaka ya nchi haki kuimarisha ujirani mwema na kuunga mkono sera ya kutofungamana na upande wowote kama dira na msimamo wetu katika mahusiano na nchi nyingine katika jumuiya ya kimataifa tatu kudhibiti upotevu wa mapato kwa kuimarisha matumizi ya mifumo ya kielektroniki ya ukusanyaji wa mapato na utoaji huduma hususan kwenye mamlaka za serikali za mitaa kwa lengo la kuondoa urasimu usio wa lazima pamoja na kuwahudumia wananchi wote kwa tija tena bila ubaguzi wa aina yoyote nne kuendelea kuboresha zaidi mazingira ya biashara na uwekezaji tano kuhimiza uwajibikaji wa watendaji wa serikali katika ufuatiliaji wa miradi ya kielelezo hususan ujenzi wa miundombinu muhimu ya usafiri na usafirishaji ikiwemo reli bandari ujenzi wa meli vivuko viwanja vya ndege barabara na madaraja sita kuwatumikia watanzania wote kwa kuondoa kero mbalimbali zinazowakabili katika maeneo yao sambamba na kuimarisha upatikanaji wa huduma za jamii kwa kukamilisha na kuendelea na ujenzi wa miradi ya miundombinu ya maji afya na elimu saba kuimarisha uzalishaji na usambazaji wa nishati ya uhakika kwa kukamilisha ujenzi wa bwawa la kufua umeme wa mw la julius nyerere na kuhakikisha vijiji vilivyobaki katika utekelezaji wa mradi wa rea iii vinapatiwa umeme nane kuongeza kasi ya upimaji wa ardhi mashamba na maeneo ya makazi uwekezaji na ujenzi wa viwanda ili kuongeza kasi ya ukuaji wa uchumi na kutengeneza ajira zaidi kwa watanzania tisa kusimamia kikamilifu matumizi sahihi na yenye tija ya rasilimali zilizopo ili zitumike kwenye maeneo yanayochochea ukuaji uchumi na utoaji huduma bora kwa wananchi na kumi kuhimiza watanzania kufuata maelekezo ya serikali kuhusu kujikinga kudhibiti na kutosambaza virusi vya corona ili kupunguza athari za kijamii na kiuchumi zinazoweza kujitokeza kutokana na maambukizi hayo
serikali kwa upande wake inashirikiana kwa karibu na jumuiya ya kimataifa katika kukabiliana na kutokomeza maambukizi ya virusi hivyo vya corona
mheshimiwa spika natoa wito kwa kila mwananchi kuendelea kuunga mkono jitihada kubwa zinazofanywa na serikali ya chama cha mapinduzi chini ya uongozi mahiri na thabiti wa mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kufanya kazi kwa bidii weledi uadilifu tija na ufanisi uaminifu na kupiga vita rushwa
makadirio ya mapato na matumizi ya fedha za ofisi ya waziri mkuu na ofisi ya bunge kwa mwaka 
mheshimiwa spika kwa mwaka ofisi ya waziri mkuu na taasisi zilizo chini yake inaliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
mheshimiwa spika vilevile naliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi kwa ajili ya mfuko wa bunge
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 ilani ya uch aguzi mkuu wa rais wabunge na madi wani uhuru haki maend eleo ya watu chagua chadema oktoba mheshimiwa tundu a
lissu mgombea urais wa jamhuri ya muungano wa tanzaniamheshimiwa salum m
j mwalim mgombea makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzaniauhuru haki na maendeleo ya watui yaliyomo 
 utangulizi 
 vipaumbele vya ilani 
mambo ya siku za kwanza 
uongozi na utawala bora 
 haki za binadamu 
 utoaji haki 
 uhuru wa kujieleza 
 muungano wa tanganyika na zanzibar 
kujenga na kumiliki uchumi imara na shirikishi 
 sekta ya fedha 
 mfumo wa kodi rafiki kwa wawekezaji na wafanyabiashara
 uchumi wa kidigitali 
elimu bora kwa maendeleo endelevu 
 msongamano wa wanafunzi 
 maslahi ya walimu 
 vifaa vya kufundishia na kujifunzia 
 mfumo wa elimu na mitaala 
 elimu ya juu 
 uwekezaji katika lugha ya kujifunza na kufundishia 
 mpango wa maendeleo wa miaka katika elimu umefifisha sekta ya elimu
afya hifadhi na huduma za jamii 
 hifadhi na huduma za jamii 
 huduma kwa watu wenye mahitaji maalum 
 mpango wa chadema kuhusu wanawake na watoto 
 fursa za ajira na ujira bora kwa vijana uhuru haki na maendeleo ya watuii 
ardhi maji mipango miji nyumba na maendeleo vijijini 
 fursa ya kupata maji safi na salama kwa kila mtanzania 
kujenga kilimo uvuvi na ufugaji
 uvuvi wa bahari kuu deep sea fishing 
mazingira mabadiliko ya tabia nchi na namna ya kukabiliana na majanga 
 mazingira 
 mabadiliko ya tabianchi 
 kukabiliana na majanga 
 miundombinu uchukuzi mawasiliano na tehama 
 uchukuzi usafiri wa nchi ka vu usafiri wa maji usafiri wa anga
 teknolojia ya habari na mawasiliano tehama 
 posta 
mali asilia na utalii 
 wanyamapori 
 misitu 
 uhifadhi wa uoto wa asili na maeneo asilia 
 utalii 
uzalishaji wa nishati na matumizi ya madini wenye tija 
 nishati 
viwanda 
michezo sanaa na utamaduni 
ulinzi na usalama 
tanzania katika diplomasia ya kimataifa 
 kukuza nafasi ya tanzania katika diplomasia ya kimataifa 
 idara ya uhamiaji uhuru haki na maendeleo ya watu 
 utangulizi maendeleo na haki za watu ilani ya chadema ya uchaguzi mkuu wa rais wabunge na madiwani ya mwaka imetungwa kwa kuzingatia misingi ya falsafa itikadi pamoja na madhumuni ya kuanzishwa kwa chadema kama ilivyofafanuliwa kwa kina katika sura ya na sura ya ya katiba ya chadema toleo la 
kwanza ibara 
 ya katiba ya chadema inaitaja falsafa ya chadema kuwa ujenzi na udumishaji wa demokrasia na maendeleo nchini vitatokana na nguvu na mamlaka ya umma wa watanzania
nguvu na mamlaka ya umma itabainishwa kuainishwa na kulindwa katika katiba ya nchi na umma ndiyo utakuwa chimbuko la katiba hiyo
pili ibara ya 
 ya katiba ya chadema inatamka madhumuni ya chadema kuwa ni kuendeleza na kudumisha demokrasia katika mfumo wa vyama vingi vya siasa kujenga utamaduni wa demokrasia katika jamii kwa kutambua haki za wengi katika maamuzi na pia kutambua haki za wachache kusikilizwa kuheshimiwa na kulindwa sambamba na kukubali ushindani huru wa haki na wa wazi katika uchaguzi
falsafa hii na madhumuni haya ya chadema ni mwendelezo na maboresho ya falsafa na madhumuni yaliyoongoza juhudi za watanzania kupigania uhuru wao toka kwa wakoloni
juhudi hizi zilikuwa ni kiini cha ukombozi wa awamu ya kwanza wa tanzania
miaka kadhaa baada ya ukombozi wa awamu ya kwanza watanzania wamejikuta wakihitaji ukombozi wa awamu ya pili
ukombozi huu wa awamu ya pili unasukumwa na falasafa na madhumuni yanayofanana kwa vile yanalenga kumtoa mtanzania katika hali duni kwenda kwenye hali bora zaidi ya maisha
uhuru haki na maendeleo ya watu jambo hili limedhihirishwa na maono ya baba wa taifa mwalimu julius nyerere yaliyoainishwa katika ibara ya ya mwongozo wa tanu wa mwaka kwamba kwa watu ambao walikuwa watumwa au ambao walikuwa wakionewa wakinyonywa na kunyanyaswa kwa sababu ya ukoloni ukabaila au ubepari maendeleo maana yake ni ukombozi
kitendo chochote kinachowapa uwezo zaidi wakuamua mambo yao wenyewe ni kitendo cha maendeleo japo kama hakiwaongezei afya wala shibe
kitendo chochote kinachowapunguzia uwezo wao wa kuamua mambo yao wenyewe na kutawala maisha yao wenyewe si kitendo cha maendeleo ni kitendo cha kuwarudisha nyuma japo kama kitendo chenyewe kinawaongezea afya na shibe kidogo
leo tanzania inashuhudia hususani katika serikali ya awamu ya tano vitendo vya watawala vinavyolenga kuwapunguzia wananchi uwezo wao wa kuamua mambo yao wenyewe na kutawala maisha yao wenyewe na hivyo kujikuta wakilazimika kuwa sehemu ya vuguvugu la ukombozi awamu ya pili
katika vuguvugu hili vyama vya siasa tanzania vimejidhihirisha kuwa vya aina mbili chama dola cha ccm kinachotumia vyombo vya dola kulazimisha kubaki madarakani na kuendelea kuongoza dola kwa upande mmoja na vyama vya upinzani halisi ambavyo agenda yake kuu ni kukipumzisha chama dola ili kikome kuendelea kuongoza dola na kutokomeza ushawishi wa hoja kuwa maendeleo yanahitaji kuwepo mtawala wa ki imla badala ya kushamiri kwa ushindani wa mawazo mbadala
leo tanzania ipo kwenye zama za kudai katiba mpya inayopanua wigo wa utawala wa kidemokrasia na serikali ya jamhuri kamili yenye kutokomeza urais wa kifalme na kisultani ambapo rais anateua mlolongo wa viongozi tangu wilaya hadi taifa
leo wananchi wako katika vuguvugu la harakati ya kuhakikisha utawala wa sheria unalindwa kikweli kweli kwa kutenganisha mamlaka za mihimili ya serikali mahakama na bunge ili kila mhimili ufanye kazi zake kwa uhuru mpana na wa kina bila uhuru haki na maendeleo ya watu kuingiliwa na mhimili mwingine
leo wananchi ni sehemu ya vuguvugu la kudai uwajibikaji kwa umma na uadilifu mpana na wa kina wa watendaji wote wa vyombo vyote vya maamuzi na utendaji
kwa mantiki hii bila demokrasia ya kweli haiwezekani kuwepo maendeleo ambayo ni ukombozi maendeleo ya aina hii huwafanya wanaonufaika nayo wawe watu wanaojisikia kuwa utu wao na ubinadamu wao haujabezwa au kudhalilishwa katika kuyapata maendeleo yale kama vile kuaminishwa kuwa maendeleo yanatolewa kwa watu kama fadhila ya mkuu wa nchi
maendeleo ambayo ni ukombozi yanatokana na juhudi za wale wale wanaonufaika nayo kama vile kutokana na wao kulipa kodi au kutokana na jasho lao au msaada kutoka kwa ndugu au rafiki anayeguswa na juhudi za mhusika kusaka maendeleo yake na kuwiwa kutaka kuunga mkono juhudi hizo
ila misaada ya aina hii lazima iwe imetokana na mtoaji msaada kufanya hivyo kama ishara ya kuwa katika mshikamano na watu walio kwenye juhudi za kujiletea maendeleo na si hisani inayotolewa ikiambatana na dharau na kebehi ni wazi sasa kuwa leo chama tawala tanzania ni mfumo ambao kuuondoa lazima kuunganisha nguvu za wote wanachama wa chadema na wasio wanachama wa chadema wenye kuwa na sababu ya kuung oa mfumo huu wa ulevi wa madaraka unaotokana na katiba ya 
katiba hiyo kwa mfano inaruhusu kuwepo urais wa kisultani wenye kuwa na mamlaka ya kuteua watendaji wa karibu ngazi zote na wa mihimili yote ya dola bila kuhojiwa na yeyote kiasi cha kufikia hata kila tamko la rais kuchukuliwa kuwa ni sheria hata kama amri hiyo inakiuka katiba na sheria za nchi
lengo kuu la ujumla la ilani hii ni kukuhamasisha wewe mtanzania mpiga kura kuwa na kila sababu ya kuchagua wagombea wa chadema
ilani imebeba falsafa madhumuni na uhuru haki na maendeleo ya watu sera za chadema kuhusiana na masuala mbalimbali yanayogusa maisha ya kila siku ya mtanzania hususani ya uongozi utawala na uchumi ikiwa ni pamoja na kilimo uvuvi ufugaji viwanda na huduma za biashara huduma za jamii kama elimu afya na maji mipango miji na maendeleo vijijini nishati mali asili utalii utamaduni michezo na vijana ajira na ujasiriamali afya na ustawi wazee wanawake na watoto ulinzi na usalama na diplomasia ya kimataifa
ilani inaonesha kwa kifupi mahali tulipo kama taifa na wapi tunataka kwenda kama watanzania wanaojitambua kuwa desemba tutatimiza miaka ya uhuru wa bendera na ukombozi awamu ya kwanza kwa kupata uhuru toka kwa mkoloni
ilani hii inalenga kuwapa matumaini wapiga kura wale wanaojitambua na wameshuhudia jinsi serikali ya ccm iliyopo mdarakani ilivyopanga vipaumbele vya kisera na utekelezaji wake kwa njia za kibabe na kinyapara bila kushirikisha kikamilifu taasisi za uwakilishi kama bunge na halmashauri kuwa yote haya yatakoma pale wakiichagua serikali ya chadema ambayo inawapa ahadi thabiti kuwa itarekebisha namna nchi inavyoongozwa kwa a kudumisha amani umoja na mshikamano wa taifa yote yakiwa zao la kuwa na katiba na sheria zinazosimamia haki na usawa kwa wananchi wote
b kuujenga na kuuimarisha muungano wa shirikisho kati ya nchi washirika za zanzibar na tangayika kuzaa tanzania kwa kuzingatia misingi ya usawa na umoja unaoheshimu tofauti za msingi kati ya nchi zilizo kwenye muungano
c kuwajengea mazingira wezeshi na kuyapa kipaumbele maswala yanayogusa maisha ya watu wa makundi yenye mahitaji maalum kama wanawake watoto vijana wazee na wanaoishi na ulemavu
uhuru haki na maendeleo ya watu d kuhimiza maridhiano kujenga muafaka wa kitaifa na kushirikishana katika kutoa maamuzi
e kujenga uchumi shirikishi wenye kulenga maendeleo ya watu na kama maendeleo ya vitu basi yawe yale yenye kuimarisha uwezo wa wananchi walio wengi kujiletea maendeleo wenyewe bila kufanywa watumwa wa vitu au watwana wa watu wengine
f kujenga ushirikiano wa karibu baina ya serikali na sekta binafsi kwa lengo la kuhimiza utekelezaji wa sheria na kanuni za ushirikiano huo kama vile kuhusu ulipaji kodi wa hiari na mapenzi ya kujenga taifa pamoja na kutekeleza mikataba ya ajira yenye kuzingatia maslahi stahiki ya waajiriwa na waajiri
g kuhimiza utekelezaji wa majukumu ya vyombo vya dola wenye kuongozwa na haki za binadamu zilizoainishwa kikatiba na kisheria pamoja hekima kwa kuzingatia dhana ya dola linalotumikia watu badala ya watu kutumikia dola
h kudumisha na kuendeleza uhuru wa mawazo uhuru wa kutoa na kupata habari na kujumuika na wengine kama nyenzo ya kutoa nafasi kwa ubunifu kushamiri ambao ni nyenzo ya kuboresha elimu na na hatimaye ukuaji wa uchumi kwa ujumla
i kuimarisha huduma za jamii ikiwa ni pamoja na elimu bora kwa wote afya njema kwa wote maji safi na salama kwa wote makazi bora kwa wote na utayari wa kukabili majanga pamoja na magonjwa ya mlipuko kwa umakini
 vipaumbele vya ilani ilani hii inaainisha maeneo yatakayopewa kipaumbele na serikali ya chadema vipaumbele hivyo ni pamoja na a
kugatua madaraka ya uongozi na utawala kwa lengo la kuusogeza karibu na wananchi uhuru haki na maendeleo ya watu b
kubadili mfumo wa uongozi na utawala ili kuongeza na kuzingatia misingi ya uadilifu ufanisi uzalendo na uwajibikaji c
kwa kushirikiana na sekta binafsi kujenga uchumi imara wa kidigitali na shirikishi d
kuongeza mishahara na kuwapandisha madaraja watumishi wa umma e
kuweka mazingira wezeshi kwa wawekezaji wa ndani na nje f
kurejesha mchakato wa katiba mpya kuanzia ilipoishia rasimu ya tume ya marekebisho ya katiba ya jaji warioba g
kurejesha uhuru wa vyombo vya habari na uhuru wa kujieleza na kutoa maoni h
kutoa elimu bora na bure kwa ngazi zote i
kuanzisha utaratibu wa afya bure kwa akinamama wajawazito watu wenye ulemavu watoto na wazee j
kuwajengea uwezo wanawake kusimamia na kumiliki uchumi k
kwa kushirikiana na sekta binafsi kuongeza wigo wa ajira na kipato chenye tija kwa vijana l
kwa kushirikiana na sekta binafsi ili kuhakikisha upatikanaji wa maji safi salama na ya uhakika kwa wote
kuwezesha wananchi kumiliki ardhi kwa matumizi endelevu n
kushirikiana na sekta binafsi kuboresha miundombinu ya barabara masoko nishati na viwanda vya kusindika mazao vijijini
kutumia rasilimali ya maji iliyopo kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji na mifugo
uhuru haki na maendeleo ya watu p
kushirikiana na sekta binafsi kuboresha miundombinu ya barabara reli usafiri wa anga na majini
kushirikiana na sekta binafsi kuboresha sekta ya utalii na maliasili
kushirikiana na sekta binafsi kuhakikisha uwepo wa nishati nafuu na ya uhakika
kuboresha sekta ya madini na kuwezesha wachimbaji wadogo wanashiriki na kumiliki uchumi wa madini
kushirikisha sekta binafsi katika kuimarisha sekta ya sanaa utamaduni na michezo na kuifanya iwe ya kibiashara
ilani hailengi kusheheni ahadi hewa bali dira ya kile serikali ya chadema itakachotekeleza baada ya kupata ridhaa kufutilia mbali madhara ya kuwepo kwa dola lililoongozwa na chama dola kilichojiona kuwa juu ya matakwa ya wananchi
ilani hii imebeba maono na mwelekeo wa kisera wa serikali ya chadema kwa lengo la kuwashawishi wapiga kura kuchangua wagombea wa chadema kwa vile chadema kinaamini katika uhuru haki na maendeleo ya watu uhuru haki na maendeleo ya watu 
mambo ya siku za kwanza ndani ya siku tangu siku ya kuapishwa kwa rais na wabunge watakaokuwa wamechaguliwa serikali ya chadema itafanya taratibu zinazohusika ili kuhakikisha yafuatayo yanatendeka i serikali itapeleka bungeni muswada wa sheria ya maridhiano ambayo pamoja na mambo mengine itaanzisha tume ya maridhiano kwa lengo la kuondoa hofu ya uwezekano wa vitendo vya kulipiza visasi na kuunganisha nguvu za wananchi wote bila ubaguzi wa vyama katika kuongoza taifa letu
ii serikali itapeleka bungeni muswada wa sheria ya ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi juu ya utoaji wa elimu bure kuanzia elimu ya awali hadi sekondari
iii serikali itapunguza kiwango cha marejesho ya mikopo ya elimu ya juu hadi kufikia asilimia tatu ya mshahara wa mnufaika na kutanua wigo wa muda wa marejesho hadi kufikia miaka tangu mnufaika apate ajira
aidha serikali itafuta riba na tozo zote zitokanazo na adhabu ya kuchelewesha marejesho ya mkopo wa elimu ya juu
iv serikali itashirikiana na sekta binafsi kuweka utaratibu wa kutoa huduma za afya ya msingi kwa wananchi bila malipo
v serikali itarejesha mchakato wa katiba mpya kuanzia ilipoishia rasimu ya tume ya marekebisho ya katiba ya jaji warioba vi serikali ya chadema itatekeleza matakwa ya katiba kuhusu tume ya pamoja ya fedha ya muungano ili kila nchi mshirika wa muungano ipate mgao wake wa fedha kwa mujibu wa katiba na sheria
vii seri kali ya chadema itarejesha uhuru wa vyombo vya habari ikiwa ni pamoja na kuruhusu vyombo hivyo kurusha moja uhuru haki na maendeleo ya watu kwa moja vikao vya kamati za bunge mikutano ya bunge na mwenendo wa uendeshaji wa mashauri mahakamani
viii serikali ya chadema itapeleka miswada ya sheria bungeni kwa madhumuni ya kuzifuta sheria zote kandamizi na zinazokiuka misingi ya haki za binadamu
ix kuanzisha utaratibu wa mazungumzo kati ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya zanzibar kwa lengo la kufikia muafaka juu ya utafutaji na uchimbaji wa mafuta na gesi uvuvi wa bahari kuu na usajili wa meli
x serikali ya chadema itaandaa mazingira rafiki na wezeshi kwa wanafunzi wa shule za msingi na sekondari walioshindwa kuendelea na masomo kwa sababu mbalimbali kama vile ugonjwa kukosa ada mimba n
kurejea kwenye mfumo rasmi wa elimu na kumalizia masomo yao
xi serikali ya chadema itapeleka bajeti ya nyongeza bungeni katika mwaka wa fedha kwa ajili ya kuongeza mishahara ya watumishi wote wa umma kulipa malimbikizo sambamba na kuwapandisha madaraja watumishi wenye sifa na kulipa mishahara inayoendana na madaraja yao
xii serikali ya chadema itaanzisha bima maalum ya afya kwa watumishi wote wa vyombo vya ulinzi na usalama wawapo kazini na baada ya kustaafu vikiwemo jeshi la wananchi wa tanzania jwtz polisi magereza uhamiaji zima moto na uokoaji
xiii serikali ya chadema itarejesha maduka yasiyotozwa kodi duty free shops katika vyombo vya ulinzi na usalama vikiwemo jeshi la wananchi wa tanzania jwtz polisi magereza uhamiaji zimamoto na uokoaji
xiv serikali itapeleka bungeni muswada wa marekebisho ya sheria ya hifadhi ya jamii ili kurekebisha kikokotoo cha uhuru haki na maendeleo ya watu mifuko ya hifadhi ya jamii kwa wastaafu ili kiendane na mahitaji ya wastaafu
aidha serikali ya chadema itaruhusu wafanyakazi na watumishi waliochangia katika mifuko ya jamii kuchukua mafao yao wakati wowote fao la kujitoa
xv serikali ya chadema itaweka utaratibu na kuwatafutia masoko wakulima wavuvi na wafugaji ya kuuza mazao yao ndani na nje ya nchi bila kizuizi
xvi kurejesha utaratibu wa awali wa ukusanyaji wa kodi ushuru na tozo mbalimbali kwa mamlaka ya serika li za mitaauhuru haki na maendeleo ya watu 
uongozi na utawala bora uongozi unaozingatia misingi ya utawala bora utawala wa sheria na uwajibikaji wa viongozi na watumishi wa umma ni hitaji la msingi la serikali inayowajibika kwa wananchi
chadema inaamini katika utawala bora utakaozingatia uwazi na uwajibikaji serikalini na wananchi kushirikishwa katika kuamua masuala muhimu yanayohusu maisha yao
kwa kuwa kumekuwa na ukiukwaji mkubwa wa misingi ya kidemokrasia utawala bora utawala wa sheria na uwajibikaji duni wa viongozi na watumishi wa umma katika muhula wa uongozi uliopita serikali ya chadema inakusudia kufanya mambo yafuatayo katika eneo la utawala bora a
kuwashirikisha wananchi kutoa maoni na mapendekezo katika mchakato wa kutunga sheria zote za nchi ili kurahisisha usimamizi na utekelezaji wa sheria hizo
kuhakikisha kuwa demokrasia inakuzwa kwa kuanzisha tume huru ya uchaguzi ili kupata viongozi bora waliochaguliwa kidemokrasia
kuhakikisha kuwa wananchi wanakuwa na nguvu ya kuwawajibisha viongozi wao katika ngazi mbalimbali kupitia michakato mbalimbali kwa mujibu wa sheria na taratibu zitakazowekwa
serikali ya chadema itahakikisha kuwa kuna uwazi katika utendaji wa serikali
kwa sababu hiyo mikataba yote ya utekelezaji wa miradi mikubwa ya kiuchumi na uwekezaji itapelekwa bungeni kwa ajili ya kupata idhini ya bunge kabla serikali haijaingia katika mikataba hiyo
serikali ya chadema itarejesha uhuru wa vyombo vya habari ikiwa ni pamoja na kuruhusu vyombo hivyo kurusha moja kwa moja vikao vya kamati za bunge mikutano ya bunge na mwenendo wa uendeshaji wa mashauri mahakamani
uhuru haki na maendeleo ya watu f
serikali ya chadema itapeleka miswada ya sheria bungeni kwa madhumuni ya kuzifuta sheria zote kandamizi na zinazokiuka misingi ya demokrasia haki za binadamu na utawala bora
serikali ya chadema itadumisha dhana ya mgawanyo wa madaraka katika mihimili ya dola serikali bunge na mahakama kwa kuondoa vikwazo vya kiutawala na kibajeti vilivyokuwa vinasababisha mwingiliano wa majukumu miongoni mwa mihimili hiyo hivyo kuathiri utendaji wake wa kazi
 ugatuaji wa madaraka ugatuaji wa madaraka ni mfumo wa serikali ambapo mamlaka ya dola inatokana na wananchi kupitia serikali za shirikisho zilizochaguliwa huku masuala ya jumla ya kitaifa yakibaki chini ya serikali kuu
mfumo wa utawala wa nchi yetu kwa sasa unaipa mamlaka makubwa serikali kuu kuliko serikali za mitaa ambazo zimeanzishwa kwa mujibu wa ibara ya na za katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania pamoja na sheria namba na za mwaka 
hali ilivyo sasa ni kwamba serikali kuu imezipoka serikali za mitaa mamlaka ya kujitegemea na kujiendesha
mathalani serikali kuu imechukua vyanzo vingi vya mapato vya serikali za mitaa na kuviweka chini ya mamlaka ya serikali kuu jambo ambalo limezifanya halmashauri za wilaya miji manispaa na majiji kushindwa kujitegemea na kujiendesha na hivyo kubaki tegemezi kwa serikali kuu
vyanzo hivyo vya mapato ni kama vile kodi ya majengo kodi ya mabango na ushuru wa biashara kwa wajasiriamali wadogo
shughuli zilizokuwa zinasimamiwa na serikali za mitaa moja kwa moja kama vile ujenzi wa miundombinu ya barabara nazo uhuru haki na maendeleo ya watu zimeanza kusimamiwa na serikali kuu kupitia mawakala wa serikali kuu
kwa mfano wakala wa barabara za mijini na vijijini tarura haziwajibiki kwenye mabaraza ya madiwani ya halmashauri husika jambo ambalo kwa dhahiri limepoka mamlaka ya mabaraza hayo katika kusimamia miradi ya maendeleo katika maeneo yao
aidha serikali kuu imejipa mamlaka makubwa kwenye usimamizi wa shule za msingi na sekondari pamoja na zahanati na vituo vya afya ambapo kazi hiyo ingefanywa kwa ufanisi zaidi na serikali za mitaa huku serikali kuu ikibaki na mamlaka ya kutunga sera na miongozo mbalimbali ya utekelezaji wa sera hizo
kwa kuwa falsafa ya chadema imejikita kwenye nguvu na mamlaka ya umma katika kuongoza nchi hivyo basi serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo a
itapeleka madaraka kamili kwa wananchi kupitia serikali za majimbo na mitaa na kufuta sheria zote zinazopoka madaraka katika mamlaka za serikali za mitaa
itaziimarisha serikali za majimbo na mitaa kwa kuhakikisha kuwa zinakuwa huru katika kubuni kukusanya na kutumia mapato yatokanayo na vyanzo vya ndani c
itahakikisha kwamba serikali za majimbo na mitaa zinatoa huduma za jamii kama vile elimu afya na maji na kwamba huduma hizo zitakuwa karibu na kumilikiwa na wananchi
itahakikisha kuwa viongozi wote katika mfumo wa serikali za majimbo na mitaa wanachaguliwa na wananchi
itahakikisha kwamba kila halmashauri inatenga bajeti kwa ajili ya kikosi cha zimamoto na uokoaji ili kuhakikisha kwamba kikosi hicho kinakua na ufanisi kukabiliana na majanga pindi yanapotokea
uhuru haki na maendeleo ya watu 
 haki za binadamu haki za binadamu ni haki anazostahili kuwa nazo kila mtu kutokana na yeye kuwa binadamu
haki hizi ni za kuzaliwa na hazitolewi na mtu yeyote au chombo chochote kama fadhila bali ni lazima kila mtu afurahie haki hizo kwa kuwa yeye ni binadamu
haki hizo ni pamoja na haki ya kuishi haki ya kutendewa kama binadamu bila kutwezwa utu wa mtu na haki ya kulindwa na kuwa mtu huru
kwa bahati mbaya kumekuwa na ongezeko la ukiukwaji wa haki za binadamu hapa nchini kwa miaka mitano iliyopita jambo ambalo limezua taharuki miongoni mwa wananchi na hivyo kujihisi kuwa hawako salama katika nchi yao
kwa mfano imeshuhudia kuongezeka kwa vitendo mbalimbali vya mauaji utekaji na utesaji vikidaiwa kufanywa na watu wasiojulikana watu mbalimbali wakiwemo wanahabari wasanii wanasiasa wa upinzani na wa chama cha mapinduzi walitekwa kuteswa kupigwa risasi na wengine hawajawahi kupatikana mpaka leo
aidha matukio hayo yalienda sambamba na kuzagaa kwa miili ya watu waliouwawa kandokando ya mito mbalimbali na katika fukwe za bahari ya hindi
aidha tumeshuhudia kutumika kwa sheria ya makosa ya mtandao kama sehemu ya kuwanyamazisha kuwaweka mahabusu na kuwafunga baadhi ya wanasiasa na wanaharakati wa haki za binadamu waliokuwa wanatekeleza wajibu wao kwa mujibu wa katiba na sheria za nchi
sheria za utakatishaji fedha the anti money laundering act na sheria ya uhujumu uchumi the economic and organised crime control act pia zimetumika kama njia ya kuwanyima dhamana watuhumiwa wengi wa makosa hayo kinyume kabisa na misingi ya haki kwa mujibu wa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na mikataba mbalimbali ya kimataifa ambayo imeridhiwa na nchi yetu
jambo hilo limesababisha watu mbalimbali kukaa mahabusu kwa muda mrefu bila uhuru haki na maendeleo ya watu kusikilizwa kwa kisingizio cha upelelezi kutokamilika na au kusubiri ushahidi kutoka nje
kwa kuwa chadema inaamini na inasimamia haki za binadamu ambazo kila mtu anastahili kuwa nazo kama zilivyoainishwa katika tamko la kimataifa la haki za binadamu na mikataba ya kimataifa juu ya usimamizi wa haki hizo serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo kwenye eneo la haki za binadamu a
kutekeleza mikataba ya kimataifa ya haki za binadamu itakayoridhiwa na bunge na kufuta sheria zote za ndani zinazokandamiza haki za binadamu
serikali ya chadema itahakikisha kwamba uhai wa kila mtu unathaminiwa na unalindwa
serikali ya chadema itaunda tume ya maridhiano ya kitaifa kwa ajili ya kuliunganisha taifa kutokana na uwepo wa matukio ambayo yamejenga chuki hasira na uhasama miongoni mwa wananchi na vyombo vya dola na hivyo kuliunganisha taifa kuwa kitu kimoja
serikali ya chadema itaunda tume ya majaji wa mahakama judicial commission of inquiry kwa ajili ya kuchunguza vifo na matukio yote ya ukiukwaji wa haki za binadamu yenye utata yaliyotokea ndani ya miaka mitano iliyopita
serikali ya chadema itaifanyia marekebisho ya kimfumo na kiutendaji tume ya haki za binadamu na utawala bora ili itekeleze majukumu yake bila kuingiliwa na serikali kwa ajili ya kusimamia na kutoa taarifa kuhusu haki za binadamu nchini
 utoaji haki kwa mujibu wa ibara ya a ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mahakama ndio mhimili wa dola wenye kauli ya mwisho kuhusu utoaji haki nchini
uhuru haki na maendeleo ya watu hata hivyo pamoja na mamlaka hayo ya kikatiba mahakama imekuwa ikikabiliwa na chagamoto mbalimbali ikiwa ni pamoja na amri za mahakama kutotekelezwa kikamilifu na mhimili wa serikali mahakama kukosa uhuru kamili hasa kwenye kuajiri watumishi wake yenyewe na pia kuwa tegemezi kwa mhimili wa serikali kuhusu rasilimali fedha
aidha kumekuwa na changamoto ya ukosefu wa chombo kimoja cha uratibu wa mahakama na magereza na hivyo kuleta msuguano kati ya mahakama na magereza hususani pale magereza inaposhindwa kutekeleza amri za mahakama
changamoto hizi zimepelekea matatizo ya mlundikano wa mashauri mahakamani ucheleweshaji wa kutoa maamuzi ya mashauri na miundombinu mibovu ya mahakama
kwa kuwa chadema inapigania haki usawa na ushirikishwaji wa jamii pamoja na mifumo huru ya sheria na utoaji haki na kwa kuwa chadema inatambua kwamba watu wote ni sawa mbele ya sheria na kwa kuwa chadema inapenda kila mtu atendewe haki na kwa kuwa chadema inakusudia kujenga jamii yenye uadilifu na tabia njema ambapo vitendo vya kihalifu vinapunguzwa au kutokomezwa hivyo basi serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo katika eneo la utoaji haki a
itawachukulia na kuwahesabu watuhumiwa wote kama watu wenye haki hadi hapo mahakama itakapowatia hatiani
itahakikisha kwamba mhimili wa mahakama unakuwa huru na kwamba hauingiliwi na mtu chombo au taasisi yoyote katika kutoa uamuzi wake ili kuhakikisha kwamba haki inatolewa bila upendeleo wowote
itahakikisha kuwa magereza yote yanatumika kama vituo vya kurekebisha tabia na kujenga mahusiano mapya badala ya kuwa sehemu za kuadhibu na kutesa wananchi
itaunda wizara moja itakayoshughulikia masuala ya utoaji haki kuliko ilivyo sasa ambapo masuala hayo uhuru haki na maendeleo ya watu yanashughulikiwa na wizara zaidi ya moja ili ili kupunguza urasimu katika uamuzi wa mashauri mahakamani na utekelezaji wa amri za mahakama
itahakikisha kwamba mahakama inajitegemea kwa rasilimali fedha na pia inakuwa na malaka kamili katika kuajiri watumishi wake yenyewe kupitia tume ya utumishi ya mahakama bila kuomba kibali katika mhimili wa serikali
ili kupunguza mrundikano wa mahabusu katika magereza nchini serikali ya chadema itafanya marejeo ya sheria mbalimbali ili makosa yote yenye kustahili dhamana yapewe dhamana kwa mujibu wa sheria
itahakikisha kwamba kunakuwa na mfumo wa kuchukua kumbukumbu hansard za mwenendo wa mashauri kuanzia mahakama za wilaya mpaka mahakama kuu na divisheni zake zote ili kuharakisha utolewaji wa mapema wa uamuzi wa mashauri mahakamani kuliko ilivyo sasa ambapo ni divisheni ya biashara pekee ndiyo inayotumia utaratibu huo
itaruhusu vyombo vya habari kurusha moja kwa moja mwenendo wa mashauri mahahakamani
kwa ajili ya kudumisha uwajibikaji na utawala bora majaji wote wa mahakama kuu wataomba ajira hiyo kwa tume ya utumishi ya mahakama na watakaokidhi vigezo watathibitishwa na bunge
 uhuru wa kujieleza uhuru wa kujieleza unajumuisha uhuru wa kukusanyika kujieleza kuchora haki sawa ya kutumia vyombo vya habari vya umma kutafuta na kusambaza habari pamoja na kuwa na faragha
pamoja na ukweli kwamba ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania imetoa haki na uhuru kwa kila mwananchi kupata na kusambaza habari na kuwa huru uhuru haki na maendeleo ya watu kueleza fikra zake lakini haki na uhuru huo vimekanyagwa sana na watawala
kama taifa tumeshuhudia matangazo ya moja kwa moja ya mijadala ya bunge yakifutwa na hivyo kuwanyima wananchi haki ya kupata habari juu ya mijadala ya wawakilishi wao bungeni tumeshuhudia magazeti yanayoandika habari za kiuchunguzi na kukosoa utendaji wa serikali yakifungiwa na mengine kufutwa kabisa tumeshuhudia baadhi ya vituo vya redio vikipewa adhabu ya kufungiwa kutokana na kurusha habari zinazohusu utendaji wa serikali na pia tumeshuhudia waandishi wa habari wakikamatwa na kufunguliwa keshi za uhujumu uchumi na wengine kutekwa na kuuwawa
aidha tumeshuhudia utungwaji wa sheria ngumu na kandamizi za makosa ya kimtandao sheria ya takwimu na sheria ya huduma za vyombo vya habari zote zikilenga kuminya uhuru wa kupata na kusambaza habari
kwa kuwa chadema inaamini katika fikra huru na mawazo mbadala kama msingi wa ujenzi wa uchumi shirikishi na hivyo kuleta maendeleo endelevu katika taifa hivyo basi serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo katika eneo la uhuru wa kujieleza a
itahakikisha kwamba kila mwananchi anakuwa na uhuru kamili wa kueleza fikra zake kupata na kutoa habari kukusanyika na kujiunga na kikundi au chama chochote kwa hiari na utashi wake
itahakikisha kwamba vyombo vyote vya habari vya umma na binafsi vinakuwa na uhuru wa kutafuta na kutoa habari bila upendeleo
itahakikisha kwamba sheria zote zinazokandamiza uhuru wa habari zinafutwa na kila mwananchi atakuwa na haki na fursa sawa ya kutumia vyombo vya habari vya umma
serikali ya chadema itahakikisha kwamba inachunguza matukio ya vifo na utekaji wa waandishi wa habari uhuru haki na maendeleo ya watu waliokumbwa na mikasa hiyo wakati wa utekelezaji wa majukumu yao
 muungano wa tanganyika na zanzibar suala la muungano ni agenda muhimu kwa mustakabali wa mshikamano na umoja wa kitaifa
hata hivyo muungano huo umekuwa ukilalamikiwa kutokana na muundo wake kutokidhi makusudio yaliyotarajiwa
mathalani yapo maoni kuwa zanzibar ambayo ni nchi mshirika wa muungano hainufaiki vya kutosha kutokana na aina ya muungano uliopo jambo ambalo lilisababisha kuwepo kwa kero za muungano ambazo kwa muda mrefu zimekuwa zikishughulikiwa bila kupata suluhisho la kudumu
aidha kumekuwa na malalamiko kwamba muundo wa muungano wa serikali mbili uliopo sasa haukutokana na maoni na mapandekezo ya wananchi
kwa kuwa chadema inaamini katika muungano wenye maridhiano na unatokana na maoni na mapendekezo ya wananchi kwa mustakabali wa umoja na mshikamano wa taifa letu serikli ya chadema itafanya yafuatayo katika eneo la muungano a
kupitia mchakato wa katiba mpya serikali ya chadema itabadili muundo wa muungano kutoka mfumo wa serikali mbili kwenda kwenye mfumo wa serikali tatu ambapo kutakuwa na serikali ya shirikisho la jamhuri ya muungano wa tanzania serikali ya tanganyika na serikali yenye mamlaka kamili ya zanzibar
kila nchi mshirika wa muungano itakuwa na mamlaka kamili katika kumiliki na kutumia rasilimali na maliasili zake isipokuwa masuala yote yanayohusu muungano yataamuliwa kwa maridhiano kati ya serikali za nchi washirika
serikali ya chadema itaanzisha utaratibu wa mazungumzo kati ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya zanzibar yenye lengo la kufikia muafaka kuhusiana na uhuru haki na maendeleo ya watu uendeshaji wa uchumi utafutaji na uchimbaji wa mafuta na gesi uvuvi wa bahari kuu na usajili wa meli za kimataifa
serikali ya chadema itatekeleza matakwa ya katiba kuhusu tume ya pamoja ya fedha ya muungano kama ilivyoainishwa katika katiba ya sasa ya jamhuri ya muungano wa tanzania ili kuhakikisha kuwa zanzibar inapata mgawo wake wa fedha wa mujibu wa katiba
serikali ya chadema itaanzisha mchakato wa kuanzisha na kuunda mahakama ya pamoja ya usuluhishi wa migogoro ya kikatiba ya jamhuri ya muungano
serikali ya chadema itaanzisha mchakato wa zanzibar kurejesha hadhi na mamlaka yake ya kujiunga katika vyombo vya kimataifa na kikanda
uhuru haki na maendeleo ya watu 
kujenga na kumiliki uchumi imara na shirikishi uchumi ni nyanja kuu katika maendeleo ya binadamu
kwa kutambua hilo chadema kimejipanga kuutafsiri ukuaji wa uchumi kwa vitendo ili kuwepo kwa mabadiliko chanya katika maisha ya kila mtanzania
hili litawezekana kwa kufumua mfumo wa sasa wa uchumi wa kijamaa ambao umeshindwa kuboresha hali ya maisha ya watanzania na kuanzisha mfumo wa soko jamii ambao unalenga kufungua fursa kwa kila mtu kutumia vipaji vyake katika kuzalisha na kumiliki mali
mfumo huu mpya wa uchumi wa soko utaambatana na uanzishaji wa uchumi wa kidigitali ambao unazidi kushika kasi katika nyanja zote za uzalishaji na utoaji huduma katika dunia ya utandawazi
chadema itafanya yafuatayo ili kujenga na kuimarisha uchumi ilikuwa na uchumi jumuishi na shirikishi serikali ya chadema imejiandaa kukuza na kuimarisha uchumi wa nchi kwa kutumia rasilimali za nchi yetu bila kuathiri uhuru wa taifa na kuhakikisha kuwa umma unanufaika na rasilimali zao kwa kufanya yafuatayo a
kujenga kuimarisha na kusimamia uchumi wa kitanzania kwa kuwawezesha watanzania kuwekeza kwa njia ya ubia na hisa na wawekezaji wenye mitaji mikubwa
kuimarisha uchumi wa soko huru utakaoheshimu na kulinda haki na mali za watu biashara huru na sekta binafsi bila kupoka mamlaka ya umma katika maeneo nyeti
kuimarisha mifumo ya kodi nchini ili kuwa na mfumo wa ulipaji kodi unaoendana na kipato cha mtu badala ya mfumo wa sasa ambao sio rafiki na unawaacha watu wengi bila kulipa kodi
kufuta baadhi ya misamaha ya kodi kwenye baadhi ya maeneo na kuweka misamaha ya kodi maeneo nyeti tu na uhuru haki na maendeleo ya watu hasa yanayochochea ukuaji wa uchumi e
kutoa mishahara inayoendana na uhalisia wa hali ya maisha kwa watumishi wote wa umma kuendana na ujuzi nafasi na vyeo vyao kazini f
kupanua wigo wa mapato yatokanayo na kodi ili kuipatia serikali mapato ya kutosha
kuchochea ukuaji wa kilimo cha kitaalamu na kibiashara kwa kuyaongezea mazao thamani ili kitumike kama daraja la kuingia kwenye uchumi wa viwanda vyenye kusaidia kuwepo kwa mnyororo wa thamani wa mazao ya kilimo
kuwawezesha wakulima kuwa na masoko ya uhakika ya kuuza mazao ndani na nje ya nchi ili kujiongezea kipato na kuchangia zaidi katika pato la taifa
kuwezesha uanzishaji wa viwanda vidogovidogo vya kusindika mazao vinavyotoa ajira kwa wingi kwa kuvifungamanisha na mnyororo wa uzalishaji vijijini j
kuwezesha shule za sekondari na vyuo vya ufundi kuwa kitovu cha kuoanisha mafunzo na uzalishaji katika kuongezea mazao thamani
kutenga kiasi kikubwa cha fedha kwa ajili ya mikopo yenye masharti na riba nafuu itakayoshindaniwa na vijana kwa ajili ya kupata mitaji na kuweza kujiajiri na kutoa ajira
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi inakusudia kuweka msukumo katika uanzishwaji wa viwanda vikubwa katika kila kanda ifikapo mwaka ili kuongeza thamani ya bidhaa tunazozalisha na kutengeneza ajira karibu na nguvu kazi ilipo
wanawake watawezeshwa ili kuanzisha vikundi vya kijamii vya kiuchumi na kuviendesha bila kupata bugudha na au kusumbuliwa na serikali katika kusajili leseni za uendeshaji uhuru haki na maendeleo ya watu na kodi lukuki hatua hii itawafanya wanawake ambao ndio wengi zaidi nchini kuwa ndio nguzo kuu ya uchumi katika familia na hatimaye jamii nzima
ili kuongeza ufanisi na kupunguza msongamano katika bandari ya dar es salaam tutaimarisha bandari za mtwara na tanga kwa kuzifanya zifanye kazi kibiashara na kwa kuzingatia maslahi ya kitaifa
aidha tutaanza mkakati wa kuziunganisha bandari hizi tatu na nchi za jirani zitakazozihudumia bandari ya mtwara kwa nchi za kusini bandari ya dar es salaam kwa nchi za kati na bandari ya tanga kwa nchi za kaskazini
 sekta ya fedha sekta ya fedha iliyo imara katika nchi ni nguzo imara katika kuhakikisha uchumi wa nchi unashamiri na unakuwa endelevu
sekta binafsi iliyo imara inajengwa na sekta fedha hivyo basi sekta hii ni muhimu sana katika kujenga uchumi
benki kuu ndio mlezi mkuu wa asasi na taasisi zote za fedha na pia ndio mamlaka ya mwisho ya kuhakikisha inatunga sera zote za fedha za ndani na za nje kwa mustakabali mwema wa uchumi wa nchi yetu
tanzania imekuwa na bahati njema sana kwa kuwa na mabenki mengi sana lakini kuna changamoto kubwa kwa wananchi kupata mikopo kwa ajili ya kuanzisha na kuendeleza biashara hizo
changamoto kubwa kwa biashara mpya ni kupata fedha za kuanzia au mitaji licha ya kuwa na mabenki mengi kumekuwa na vikwazo vingi na vikubwa kwa wajasiriamali wapya kwenye soko katika kupata mitaji
jambo hili kwa upande mmoja ndio kisababishi kikubwa cha uwepo wa kundi kubwa la vijana wasiokuwa na ajira hapa nchini
taasisi za fedha kuwa bega kwa uhuru haki na maendeleo ya watu bega na sekta binafsi ndio linatakiwa kuwa kimbilio la serikali katika kuhakikisha uchumi wa nchi unakuwa salama
changamoto hizo zinatokana na sera za fedha zinazotolewa na benki kuu kwa taasisi za fedha na hivyo kuwa ni kikwazo kikuu kwa mabenki kuweza kukopesha wajasiriamali wapya
chadema kwa kuona fursa zilizopo kwa taasisi za fedha hasa mabenki katika kujenga uchumi wa nchi inatarajia kufanya yafuatayo a
chadema itahakikisha kuwa inakuwa na sera za kifedha ambazo zitaiondoa nchi katika hatari kubwa ya madeni ya ndani na nje
chadema itahakikisha inaimarisha mfumo mzima wa fedha na unakuwa shirikishi ili kuepuka uwezekano wa kushambuliwa na uhalifu wa kimtandao
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itatunga sera za kuwawezesha wananchi kushiriki na kunufaika na biashara ya masoko ya fedha inayotumia mitandao ushiriki wa masoko ya hisa ya kimataifa kwa kutumia mitandao d
chadema itahakikisha kuwa kunakuwa na urahisi wa upatikanaji wa huduma za benki na fedha kwa ajili ya kusaidia wananchi kukuza biashara zao
serikali ya chadema itahakikisha kwamba benki kuu inatunga sera ambazo taasisi za fedha hasa benki kuwa na vitengo vya masoko na usimamizi kwa miradi yote ambayo wanaikopesha au inatekelezwa kwa kutumia fedha za mikopo
serikali ya chadema itahakikisha kwamba taasisi za fedha zinakuwa ni sehemu ya kutoa motisha kwa wananchi kutumia taasisi hizo katika kupambana na umasikini
uhuru haki na maendeleo ya watu g
serikali ya chadema itahakikisha kwamba kipaumbele cha kwanza kwa taasisi za fedha kiwe ni kuhudumia wananchi kabla ya kuhudumia serikali
serikali ya chadema itaanzisha maeneo maalum kisiwa cha mafia na pemba ya mitaji isiyotozwa kodi tax heaven ili kupanua wigo wa kupata mitaji kwa ajili ya miradi mikubwa na wajasiriamali wadogo
 mfumo wa kodi rafiki kwa wawekezaji na wafanyabiashara
imekuwa ni changamoto kubwa miongoni mwa wananchi makampuni na wawekezaji wa ndani na nje katika kufanya biashara na hasa kutokana na kodi kubwa na tozo mbalimbali ambazo zimepelekea biashara nyingi kufungwa kushindwa kuanzishwa kwa biashara mpya walipa kodi wa kati na wakubwa wakitangaza kupata hasara na hivyo kulazimika kupunguza baadhi wafanyakazi wake
aidha manunuzi ya nje imports yamezidi kushuka sekta ya nyumba real estate inazidi kuporomoka kampuni zinazidi kupunguza wafanyakazi soko la mitaji stock market linazidi kufanya vibaya hali inayopelekea wawekezaji wengi kushindwa kuingiza mitaji yao na au kusimamisha baadhi ya miradi mipya ambayo ilikuwa tayari imeiva
hali hii inatokana na mfumo wetu wa sheria na sera za kodi na tozo mbalimbali ambao hazitabiriki na hubadilika badilika kila mara na hivyo kutishia mitaji ya wawekezaji kuwa hatarini kupotea
mfumo wa kodi uliopo sasa ni mfumo ambao unafilisi wafanyabiashara na wawekezaji kutokana na ulivyo mfumo kandamizi na umekuwa kishawishi kikubwa cha rushwa kwa watoza kodi na walipa kodi
uhuru haki na maendeleo ya watu kwa mfumo wa sasa wa kodi ukianzisha biashara tanzania unakumbana na utitiri wa masharti ya kodi na tozo mbalimbali kama ifuatavyo a
utatakiwa kuisajili biashara yako au kampuni yako brela
utatakiwa kulipa kodi ya mapato income tax tra c
utatakiwa kulipa kodi ya zuio withholding tax d
utatakiwa kulipa kodi kadiri unavyopata kwako na kwa wafanyakazi wako pay as you earn paye e
utatakiwa kulipa gharama za osha occupational service and health administration f
utatakiwa kulipa kodi ya ujuzi skills development levy g
utatakiwa kulipia leseni ya biashara katika manispaa h
utatakiwa kulipia gharama za zima moto fire i
utatakiwa kulipa ada za mamlaka ya chakula na dawa tmda kwa ajili ya ukaguzi wa bidhaa moja product inspection ya dola za kimarekani 
kulipa gharama za gs kwa ajili ya alama ya kutambua bidhaa bar code k
kulipia vyeti vya tbs kwa mfano bakery kwa mwaka wanalipa shilingi l
utatakiwa kuwa na efd mashine hizi huuzwa kwa fedha nyingi m
utatakiwa kulipia wafanyakazi wako michango ya hifadhi ya jamii psssf au mifuko mingine ya hifadhi
utatakiwa kulipia mfuko wa fidia kwa wafanyakazi workers compensation fund
uhuru haki na maendeleo ya watu mbali ya kodi hizo zinazokatwa wakati biashara zinaanza hata kabla ya biashara husika kuweza kusimama na hivyo kuporomosha mtaji kuna kodi zingine ambazo ni a
kodi ya mapato ya makampuni b
kodi ya zuio c
kodi ya pato linalotokana na uuzaji wa rasilimali d
kodi ya mapato ya mkupuo mmoja e
kodi ya mapato ya mtu binafsi paye f
kodi ya uchakavu katika rasilimali g
kodi ya ongezeko la thamani v at h
ushuru wa stempu i
ushuru wa forodha katika tathmini ya saba ya hali ya uchumi wa tanzania iliyotolewa tarehe na shirika la fedha duniani imf ni kwamba hali ya uchumi wa tanzania imekuwa ikipanda na kushuka na kwamba matazamio ya mwenendo huo yanaonyesha mashaka
kwa kuwa chadema tunaamini katika kuimarisha sekta binafsi kwani ndiyo injini ya kuendesha uchumi hivyo ni lazima tuutazame upya mfumo wa kodi tax regime kwa maana ya kuangalia viwango vya kodi uratibu wa kodi na mawanda mazima ya matokeo ya kodi kwa wananchi
kwa kuwa chadema inaamini kuwa mfumo mzuri wa kodi utawafanya wafanyakazi wafanyabiashara wadogo wa kati na wakubwa kulipa kodi kwa hiari na hivyo kuongeza wigo wa ulipaji wa kodi
baadhi ya maeneo ambayo serikali ya chadema itayafanyia kazi katika kurekebisha mfumo wa kodi ni yafuatayo uhuru haki na maendeleo ya watu 
 kupunguza kiwango cha kodi ya makampuni corperate tax kiwango cha kodi hii kisizidi asilimia na kisiwe chini ya asilimia ya faida ya mfanyabiashara au mwekezaji
ukipunguza kiwango hiki unayaongezea makampuni na wawekezaji binafsi pamoja na wafanya biashara nafasi ya kukuza mitaji yao na kupanua uwekezaji wao nchini na hivyo kuajiri watanzania wengi zaidi
 kupunguza kodi ya ongezeko la thamani v at kodi hii mlipaji wake ni mlaji wa mwisho
kodi itapunguzwa mpaka asilimia isiyozidi lakini isiyopungua asilimia 
uwepo wa kodi hii unawaumiza walaji wa mwisho wa bidhaa na hivyo kupunguza uwezo wa manunuzi wa wananchi
kwa hiyo kupunguzwa kwake kutakuwa na faida nyingi ikiwemo kuwafanya wananchi wawe na akiba ya kutosha zaidi kwa ajili ya uwekezaji na matumizi yao
 kodi ya ardhi tanzania ina ardhi kubwa sana hivyo ni vizuri viwango vya kodi ya ardhi viwe vidogo sana ili kufanya watu wote hata watu wa kipato cha chini waweze kupima na kumiliki hati za mashamba na viwanja
kutokana na uwepo wa kodi hii sehemu kubwa ya ardhi ya tanzania haijapimwa na hivyo kuendelea kuikosesha mapato serikali
serikali ya chadema itaweka utaratibu wa kuwa na viwango vizuri vya kodi ya ardhi kwa wananchi ili kuweza kupima ardhi na kuwa na hati ambazo wanaweza kuzitumia kuingia mikataba na asasi za fedha kwa ajili ya kupata mitaji ya kuwekeza kwenye miradi mbalimbali ya kilimo mifugo uvuvi na mazao ya misitu
uhuru haki na maendeleo ya watu a
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha ardhi yote ya jumla na ardhi ya vijiji inapangwa na kupimwa bure bila mwananchi kutozwa gharama yoyote ili kuondoa migogoro ya ardhi nchini na kumwezesha kila mwananchi kulinda ardhi yake kikamilifu
serikali ya chadema itafuta tozo ya malipo ya mbele premium inayotozwa kabla ya kupata hati ili kumwezesha kila mwananchi kupata hatimiliki ya ardhi yake kwa gharama nafuu kulinda ardhi yake kisheria na kuweza kukopesheka kwa urahisi kwa dhamana ya hatimiliki yake kodi hii inabeba zaidi ya ya gharama zote za kupata hatimiliki ya ardhi
 tozo zinazotozwa na taasisi mashirika ya serikali na halmashauri nchini
mfumo wa kodi wa serikali itakayosimamiwa na chadema utafanya uoanishaji harmonization mkubwa kwenye tozo za taasisi zake ikiwemo osha nemc latra ewura fire tmda na tbs
hizi taasisi zinapaswa kuwa taasisi za kutoa huduma services providers na sio taasisi za kibiashara
serikali itakayoongozwa na chadema itatoa ruzuku kwa ajili ya taasisi hizo kujiendesha na ili zisiwe vyombo vya kusitisha mori ya uanzishwaji na uwekezaji katika biashara na viwanda hapa nchini 
 uchumi wa kidigitali uchumi wa kidigitali ni mfumo mpya wa kibiashara unaohusisha matumizi mapana ya teknolojia ya simu na kompyuta katika uuzaji na ununuzi wa bidhaa ubunifu na ugunduzi unaofanywa na watu kwa kutumia maarifa na ujuzi katika matumizi madhubuti ya kompyuta na wavuti ambayo inafanikisha miamala ya kifedha kununua na kuuza bidhaa kote du niani
uhuru haki na maendeleo ya watu kwa mujibu wa taarifa ya benki ya dunia ya mwaka inaonesha kuwa tehama ilichangia takribani asilimia ya pato la taifa kwa mataifa yanayoendelea
aidha kwa mujibu wa taarifa ya unctad kumekuwa na maendeleo makubwa kwa e commerce kwa mataifa ya asia ya kusini na pia kwa mujibu wa world economic forum wef uchumi wa mtandao internet economy ulikua kwa kiwango cha kati ya asilimia kwa mwaka
kutokana na kasi kubwa ya ukuaji na mabadiliko makubwa ya kiteknolojia yanayoendelea ulimwenguni kwa sasa ni lazima tanzania ianze kujipanga ili iweze kunufaika na ukuaji huo kwa kuweka mikakati thabiti na endelevu ya kuwa na uchumi wa kidijitali
kwa mantiki hiyo serikali ya chadema imepanga kufanya ifuatavyo a
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itaratibu upatikanaji wa miundo mbinu ya kisasa ya mitandao ya kompyuta simu g g ili kufanikisha azima ya kushiriki katika uwanda wa uchumi wa kidigitali
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itawezesha upatikanaji wa taarifa za mitaji masoko na uwekezaji kupitia jukwaa la biashara mtandaoni e commerce forum ili kuwawezesha wakulima wafugaji wavuvi na wafanya biashara wadogo kwa wakubwa kuuza na kununua bidhaa zao ndani na nje ya nchi kwa kuanzisha mifumo ya kidigitali application app za umma na za binafsi c
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itaanzisha mfumo wa malipo kwa kila hudumu inayotolewa na sekta zitoazo huduma hapa nchini uhuru haki na maendeleo ya watu kupitia mfumo wa malipo mtandaoni online payment utakao kuwa ukitumia kadi janja maalumu smart card au application app maalum kwa mfano usafiri wa anga majini na nchi kavu huduma za maji umeme pango la aridhi hati mbali mbali ada za masomo faini za barabarani faini za mahakamani d
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema italinda haki zote za wabunifu na wazalishaji mali kupitia mtandao wa simu au kompyuta ili kukuza uzalendo na kuliongezea pato taifa e
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itaanzisha mafunzo rasmi ili kuwajengea watanzania uwezo wa kufanya biashara kupitia mitandao ya simu na kompyuta
mafunzo haya yatalenga utoaji huduma uuzaji wa bidhaa na ununuzi wa bidhaa kupitia mifumo ya wavuti za internet na simu janjakwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itapeleka muswada rasmi wa uchumi wa kidigitali ili kutunga sheria kanuni na taratibu za kuratibu uchumi wa kidigitaliuhuru haki na maendeleo ya watu 
elimu bora kwa maendeleo endelevu elimu bora ni ufunguo wa maendeleo endelevu amani na utulivu
elimu pekee ndio rasilimali ya kibinadamu ya taifa inayoamua juu ya sura na kasi ya maendeleo ya kijamii na kiuchumi
umaskini mkubwa uliokithiri nchini unachangiwa kwa kiasi kikubwa na kiwango duni cha elimu
chadema inaamini na inatambua kuwa elimu ni haki ya msingi ya binadamu
tumefanikiwa sana kuwaandikisha watoto wetu shule kwa mamilioni quantity lakini bado hatujafanikiwa kabisa katika suala la ubora wa elimu quality
serikali itakayoongozwa na chadema katika mipango yake imekusudia kuinua kiwango cha elimu kwa kuipa kipaumbele namba moja mbili na tatu
ni matumaini yetu kuwa tanzania itakuwa kitovu cha elimu bora katika afrika ya mashariki na kati
uhuru haki na maendeleo ya watu 
 msongamano wa wanafunzi mfumo wetu wa elimu unaanzia shule ya awali hadi vyuo vikuu
kwa bahati mbaya sana shule zetu hasa za awali na msingi zina uhaba mkubwa wa miundombinu ya madarasa vyoo maabara na maktaba
hali hii imepelekea kuwa na msongamano mkubwa sana katika madarasa
leo tuna wastani wa wanafunzi kwa darasa moja badala ya kama inavyoelekezwa
hali hii haiwezi kumfanya mwanafunzi awe msikivu darasani wala mwalimu kufundisha kwa weledi na utulivu
wengi wa wanafunzi wanakaa kwenye sakafu udongo na wengine kwenye mawe kwa ukosefu wa madawati na mbaya zaidi sakafu zenyewe zina vumbi kiasi cha kuathiri afya za wanafunzi na uchafu kwa sare za wanafunzi
kwenye maeneo mengine wanafunzi wa madarasa mawili tofauti wanasomea darasa moja kwa wakati mmoja
hali hii inapelekea wanafunzi kuhitimu elimu ya msingi bila kujua kusoma na kuandika
 maslahi ya walimu elimu ni mwalimu kwani unaweza kuwa na madarasa mazuri sana maabara ya viwango vya juu lakini bila mwalimu mwenye motisha na aliyepewa mafunzo vizuri hakuna chochote tutakachofanikiwa
elimu ni sawa na kiwanda ambapo mwanafunzi ni malighafi walimu na vitabu ndio mashine za uchakataji na usindikaji
hivyo kama ilivyo kwa malighafi inapopita kwenye mashine tunachopata ni kitu kipya kama pamba kuwa nguo zabibu kuwa mvinyo n
hivyo mtoto anaingia hajui chochote lakini anategemewa atoke amebadilika kwa kujua kusoma kuandika na kubwa zaidi kujitambua na kujua kuchambua mambo
elimu ya ualimu inayotolewa haina ubora wa kutosha kwa kuwa elimu hiyo ndio inayotegemewa katika kuwafundisha watoto wetu
walimu hawathaminiwi kabisa mishahara maslahi na marupurupu yao hayalingani na kazi ngumu wanayoifanya ya uhuru haki na maendeleo ya watu kulielimisha taifa na kulijengea msingi wa maendeleo
mbaya zaidi kuna upungufu mkubwa wa walimu wa masomo hususan masomo ya kiingereza hisabati na sayansi ambayo ni muhimu mno kwa ulimwengu huu wa sayansi na teknolojia
 vifaa vya kufundishia na kujifunzia hali ya vifaa katika shule zetu nyingi za sekondari inasikitisha sana
maabara ambazo ndio sehemu ya kufanya majaribio ya sayansi ni chache mno na kama zipo basi hazina vifaa vya kutosha ama kukosa walimu wenye sifa
kuna upungufu wa kutisha wa vitabu vya kufundishia katika shule zetu
pamoja na dunia kubadilika na kuongezeka kwa mahitaji ya elimu ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama bado shule zetu hazina kompyuta wala hazijaunganishwa na mkongo wa taifa kwa ajili ya intaneti
 mfumo wa elimu na mitaala ni ukweli ulio wazi kuwa mfumo wetu wa elimu umepitwa na wakati
mfumo wetu wa elimu kwa muda mrefu umeonesha udhaifu katika usimamizi uendeshaji udhibiti na ugharimiaji tangu taifa letu lilipoamua kufanya ugatuzi wa madaraka uliopelekea sekta ya elimu kuendeshwa chini ya wizara tatu tofauti
wizara inayoshughulikia elimu imeachiwa sera pekee wakati ajira za waalimu zinasimamiwa na wizara inayoshughulikia utumishi na wizara ya tawala za mikoa na serikali za mitaa
mfumo huu umetuletea matokeo yasiyoridhisha
ni wazi kuwa watoto wetu wanaanza shule ya msingi kwa kuchelewa sana na wanakaa shuleni kwa muda mfupi
kiwango cha wastani duniani cha muda wa kusoma shuleni ni miaka lakini wa kwetu ni miaka pekee
matokeo yake watoto wetu wanamaliza shule wakiwa wadogo na bila kuwa na maarifa na stadi za msingi za kuwafanya wajitegemee
mitaala ni mikubwa mno na haizingatii mahitaji ya mwanafunzi na mazingira yetu
bado imejikita kwenye mfumo wa kikoloni na uhuru haki na maendeleo ya watu haiendani na mahitaji yetu ya sasa na malengo ya kiuchumi na kimaendeleo ya jamii tunayokusudia kuijenga
mabadiliko ya mitaala hayaendi sambamba na matayarisho ya walimu na maendeleo ya vitabu vya kusomeshea
hakujatolewa mkazo unaostahili wa elimu ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama
 elimu ya juu elimu ya juu ndio inayomfunza kijana jinsi ya kuchambua mambo na kujenga weledi katika fani mbalimbali
mwl
nyerere katika kitabu chake cha uhuru na maendeleo alisema wasomi wana mchango maalum wa kutoa katika maendeleo ya taifa letu na kwa ujuzi wao na uelewa mkubwa wanaopaswa kuwa nao utumike kwa manufaa ya jamii ambayo wote ni wajumbe
tumeshuhudia maneno haya mazuri ya hayati baba wa taifa yakipuuzwa kwani mchango wa wasomi wetu katika maendeleo ya jamii na taifa kwa jumla umewekewa vikwazo na mfumo wa utawala wa serikali hii ya ccm
elimu ya juu kwa taifa lolote ni muhimu kwa sababu inalenga katika kuwaandaa wataalamu wa fani tofauti kuja kukabidhiwa majukumu mbali mbali kwenye jamii
 hali ya vyuo vikuu vyuo vikuu vyetu vinakabiliwa na hali ngumu ya upatikanaji wa wasomi wakiwemo wahadhiri katika taasisi zetu za elimu ya juu wamekuwa wakiondoka kwenda ughaibuni na wengi kuteuliwa kushika nyadhifa za kisiasa na za kiserikali kutokana na maslahi duni wanayopata hapa nchini
katika vyuo vyetu vyote vya elimu ya juu huduma za kitafiti bado zinalegalega na hazijapewa umuhimu kutokana na kushindwa kutenga fedha kwa shughuli hiyo
 bodi ya mikopo kuundwa kwa bodi ya mikopo ya elimu ya juu hakujasaidia kuondoa tatizo la wanafunzi kushindwa kuendelea na uhuru haki na maendeleo ya watu masomo yao
kundi kubwa la wahitimu wa kidato cha sita wenye sifa limekua likikosa mikopo ya kuendelea na masomo
hata hivyo bado vigezo vya utoaji wa mikopo kwa wanafunzi hauzingatii hali halisi ya maisha na uwezo wa kifedha wa wazazi wa wanafunzi
ugharamiaji wa elimu ya juu ndio changamoto kubwa kwenye elimu ya juu na hivyo kusababisha watu wenye sifa za kusoma kushindwa kupata ufadhili wa serikali
kwa muktadha huo serikali ya chadema inasema kuwa itahakikisha wale wote wenye sifa za kujiunga na vyuo vya kati vyuo vya ufundi na vyuo vikuu wanapewa mikopo bila ya ubaguzi wowote
kwa kuwa fedha hizo ni za mikopo na sio bure hivyo basi serikali italazimika kupunguza kiwango cha marejesho ya mikopo ya elimu ya juu hadi kufikia asilimia tatu ya mshahara wa mnufaika na kutanua wigo wa muda wa marejesho hadi kufikia miaka tangu mnufaika apate ajira
aidha serikali itafuta riba na tozo zote zitokanazo na adhabu ya kuchelewesha marejesho ya mkopo wa elimu ya juu
lengo kuu la kupunguza kiwango cha marejesho na kuongeza muda wa kulipa ni kuweka mazingira wezeshi ili kila mhusika alipe na usiwe mzigo wa kumfanya asiweze kuwekeza katika shughuli zingine za uzalishaji
 uwekezaji katika lugha ya kujifunza na kufundishia umuhimu wa mwanafunzi kuelewa kwa ufasaha lugha anayotumia kujifunzia na ule wa mwalimu kuwa na weledi katika lugha anayotumia kufundishia haupewi uzito unaostahili
ni kawaida kukuta mwalimu darasani akifundisha kwa lugha ambayo hata yeye mwenyewe haijui vizuri na wanafunzi kutahiniwa katika hali hiyo hiyo
uhuru haki na maendeleo ya watu lugha ya kiingereza mathalani ndiyo lugha ambayo inatumika kufundishia na kujifunza kwa masomo yote ukitoa somo la kiswahili kwa ngazi ya sekondari hapa nchini
lakini cha ajabu ni kwamba imekuwa ni kawaida kukuta walimu na wanafunzi wakiwa na ujuzi mdogo wa lugha hii ambayo tumeruhusu itumike
hali hii inapelekea wanafunzi kushindwa kabisa kuizungumza kwa ufasaha hata kwa wale wenye phd
 mpango wa maendeleo wa miaka katika elimu umefifisha sekta ya elimu
wakati mataifa mengine yapo mbele yetu katika sekta ya elimu yanakimbia kwa kasi isiyo ya kawaida katika ubunifu na teknolojia hapa nchini mpango wa maendeleo ya taifa wa miaka inapendekeza nchi hii itembee taratibu katika mapitio ya elimu ya msingi na elimu ya sekondari
suala hili halikubaliki
mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka unapendekeza ugharimiaji wa maendeleo ya elimu ya misingi uwe shilingi bilioni ambazo ni sawa na asilimia ya fedha zote zinazotarajiwa kutengwa kwa miaka yote mitano bilioni 
wakati huo huo mikopo ya elimu ya juu pekee ikitengewa jumla ya shilingi bilioni ambazo ni sawa na asilimia ya fedha zote zinatakazotengwa katika sekta ya elimu
mfumo huu unatenga fedha nyingi za maendeleo katika elimu ya juu pekee huku idara nyingine zikipata fedha kidogo sana na haya ndiyo matokeo ya changamoto nyingi kwenye elimu ya awali hadi sekondari
serikali itakayoongozwa na chadema itafanya yafuatayo a
itajenga shule mpya za kisasa na kuongeza madarasa kadiri inavyohitajika ili kuondoa msongamano b
itatenga fedha kila mwaka kwa ajili ya ujenzi wa miundombinu ili ndani ya miaka mitano tatizo liwe limepungua au kuisha kabisa
uhuru haki na maendeleo ya watu c
itaanzisha utaratibu wa kufanya tathmini na ukaguzi wa mara kwa mara ili kuhakikisha ubora wa elimu inayotolewa
itafanya jitihada maalum kwa kutoa chakula shuleni ili kuwavutia wanafunzi kuendelea na masomo na hivyo kupunguza idadi ya wanao katiza masomo
itapanua wigo wa elimu ya msingi ili watoto wakae shuleni kwa muda usiopungua miaka tisa kama ilivyo katika viwango vya kimataifa f
itaunganisha elimu ya msingi na elimu ya mafunzo ya ufundi ili kwamba vijana wetu wamalizapo elimu ya msingi wawe na maarifa na stadi za kufanya kazi itakayowafanya wajitegemee popote walipo
itaboresha na kujenga miundombinu ya elimu ili watoto wafurahie masomo yao h
itaboresha maslahi ya walimu ikiwa ni pamoja na kuwapandisha madaraja kwa wakati i
itaanzisha wakala wa ukaguzi wa shule ili kuhakikisha ukaguzi wa shule za msingi na sekondari nchini zinakaguliwa kwa kiwango cha kuridhisha
itahakikisha fedha za ruzuku kwa wanafunzi zinafika kwa wakati
itawekeza katika kuwajengea weledi wa lugha walimu kwa kutenga bajeti maalumu na kuwapa mafunzo maalumu ya lugha ya kiingereza l
itaweka wazi ajira ya walimu kufuatana na mahitaji ya elimu na kupitia mitihani ili kuhakikisha wanaajiriwa walimu wenye sifa zinazohitajika
itatekeleza kikamilifu kanuni za utumishi wa walimu na kwa uwazi kabisa itazienzi na kuheshimu juhudi za walimu
uhuru haki na maendeleo ya watu n
itafanya mazungumzo na nchi washirika wa maendeleo na mashirika ya kimataifa kama vile peacecorps kwa ajili ya kuendelea kupatiwa walimu wa kutosha wa masomo ya kiingereza hisabati na sayansi
itaanzisha na kusimamia kikamilifu mpango kwa shule zote za sekondari kuwa na maktaba za kisasa za kuwahudumia wanafunzi na kukuza vipaji vyao vya kujisomea na kujiendeleza
itaiimarisha maktaba kuu ya serikali kwa kuiongezea hadhi na uwezo na kuipatia vitabu na machapisho yote muhimu na pia itaanzisha na kuziimarisha maktaba za mikoa na wilaya ili kusogeza huduma hizi kwa wananchi wote wakiwemo wale wa vijijini
itahakikisha kuwa shule zote za sekondari zinapatiwa maabara zenye vifaa na walimu lab technicians
itazipatia kila shule za sekondari kompyuta za kutosha kwa ajili ya kukuza elimu ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama
itafanya mapitio ya mitaala ili iendane na mazingira na uhalisia wa soko la ajira t
itahakikisha kuwa elimu na mafunzo ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama vinapewa nafasi kubwa katika mitaala ya masomo kuanzia ngazi ya shule za awali hadi vyuo vikuu
itaweka utaratibu utakaowawezesha vijana wote wenye sifa na waliochaguliwa kujiunga katika chuo kikuu chochote ndani ya nchi wanapata elimu ya juu bila vikwazo
itagharamia mahitaji yote bursaries kwa wanafunzi angalau waliofanya vizuri zaidi mitihani yao ya mwisho ya kidato cha sita kusoma kwenye vyuo mashuhuri duniani ili watoe motisha kwa wenzao uhuru haki na maendeleo ya watu kufanya vizuri lakini pia kuleta uzoefu wa nchi hizo
itatengeneza mtandao mzuri wa matumizi ya intaneti katika vyuo vikuu vyote vya serikali na kuhakikisha kuwa panakuwa na kompyuta za kutosha x
itahamasisha na kuziunga mkono juhudi za watu binafsi mashirika ya dini na taasisi nyingine zenye malengo ya kuanzisha vyuo vikuu kwa ajili ya taaluma mbali mbali lengo likiwa ni kuifanya tanzania kuwa kituo kikuu cha elimu na mafunzo katika eneo la afrika mashariki na kati
itaanzisha kitengo maalumu cha kuratibu na kuzifanyia kazi tafiti vumbuzi mbalimbali zinazopatikana kutokana na jitihada zilizofanywa katika vyuo vyetu kwa lengo la kusaidia ukuzaji wa uchumi na maendeleo na ustawi wa nchi yetu na watu wake
itaanzisha mazungumzo na taasisi za dini na taasisi mbalimbali zilizokuwa zinamiliki shule lakini zikataifishwa na serikali hivyo kuzirejeshea umiliki na uendeshaji wa shule zao
uhuru haki na maendeleo ya watu 
afya hifadhi na huduma za jamii chadema inakubaliana na tafsiri ya shirika la afya duniani who kwamba afya ni hali yakutokuwa na maradhi na ukamilifu wa binadamu kiakili kimwili na kijamii chadema inatambua pia kwamba afya bora ni nguzo muhimu kwa ajili ya maendeleo ya mtu binafsi familia na taifa
kwa sababu hiyo chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itawekeza katika sekta ya afya ili kulinda nguvu kazi ya taifa na hivyo kuwa na maendeleo endelevu
ni ukweli kwamba huduma bora ya afya hapa nchini imekuwa ni bidhaa adhimu kuweza kupatikana kutokana na mazingira ambayo sio rafiki changamoto nyingi kuanzia kwenye miundombinu rasilimali watu hadi huduma yenyewe
mpaka sasa hakuna uwiano sawia wa vituo vya kutolea huduma za afya na idadi ya watumia au wahitaji wa huduma alikadharika watendaji wahudumu na wahudumiwa
uhuru haki na maendeleo ya watu hivyo basi serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itafanya yafuatayo katika kuhakikisha kuwa wananchi wanapata huduma bora ya afya a
itajenga itaendeleza na kutumia miundombinu ya afya kwa kutumia mfumo wa ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi ppp b
itaongeza udahili wa mafunzo ya watendaji katika sekta ya afya ili kukidhi mahitaji ya jamii kupitia ubia kati ya sekta binafsi na sekta ya umma lakini serikali ikibaki kuwa mbia mkuu
itatoa motisha kwa watendaji wa sekta ya afya kulingana na nafasi zao kiutendaji
itatoa upendeleo wa makusudi wa kukuza matumizi ya teknolojia za kisasa katika kutoa huduma kwenye afya
itaimarisha baraza la taifa la utafiti wa kitabibu kwa kutenga fedha za kutosha kwa ajili ya tafiti za kitabibu na kuzitoa kwa wakati
itahakikisha kwamba inasajili taasisi za ndani za utafiti wa kitabibu tiba asili na tiba mbadala kwa ajili ya kuboresha sekta ya afya nchini
itaboresha mifumo ya huduma za dharura katika maeneo yote ya utoaji wa huduma za afya ili kupunguza idadi ya vifo vinavyotokea kabla ya kufika katika vituo vya afya
itahimiza sekta binafsi kuwekeza katika kuanzisha huduma ya usafiri kwa wagonjwa katika hospitali za umma
itaanzisha mchakato wa kujitathimini kwa wahudumu wa afya kwa ajili ya maisha yao hapa tanzania viwango vyao vya maslahi na ubora kwa ajili ya utoaji wa huduma j
itatilia mkazo umuhimu wa dawa na huduma nyingine za kitabibu katika kutoa huduma bora za afya kupitia ubia kati ya sekta binafsi na sekta ya umma uhuru haki na maendeleo ya watu k
serikali itawezesha sekta binafsi kuwekeza katika uzalishaji wa dawa na huduma nyingine za kitabibu hapa nchini
itahakikisha kwamba mfumo wa usambazaji wa vifaa tiba dawa vitendanishi na bidhaa nyingine za kitabibu hauingiliwi kupitia njia ya ugatuaji
serikali ya chadema itatoa ruzuku kupitia mpango wa ustawi wa jamii kwa huduma za matibabu ya kibingwa na upasuaji kwani yana gharama kubwa na watu wengi hawawezi kumudu gharama hizo
itathamini vipaji na itatoa uwanja mpana kwa madaktari wauguzi na wahudumu wengine katika sekta ya afya wakiwemo wanaohudumu katika sekta ya umma kuendesha shughuli zao binafsi za utoaji wa huduma ya afya huku serikali ikiwasaidia kutoa huduma bora zenye viwango vya hali ya juu katika hospitali za umma
itaanzisha mfumo imara wa ustawi wa jamii ambao utasaidia kuwapatia wananchi wote bima ya afya bila ya ubaguzi wa aina yoyote
 hifadhi na huduma za jamii hifadhi ya jamii ni moja ya haki za binadamu inayotambuliwa kimataifa na tanzania imekwisharidhia
shirika la kazi duniani linatafsiri hifadhi ya jamii kama njia zote ambazo jamii hutumia kulinda watu wake na adha zote zitokanazo na hali ngumu ya kiuchumi na kijamii
a kila mtanzania lazima apate chakula makazi na huduma bora za jamii b kinga za kijamii kusimamia mpango wa pensheni na mafao ya uzeeni kwa wazee wote
c bima na kinga mbali mbali ikiwemo bima ya afyauhuru haki na maendeleo ya watu serikali ya chadema itahakikisha kuwa a
mifuko ya hifadhi iliyoanzishwa baada ya kutungwa kwa sheria mpya ya kusimamia tasnia ya hifadhi ya jamii zinatumia kikokotoo formula kilichokuwa kinatumiwa kulipa mafao ya wastaafu na mifuko husika kabla ya kuunganishwa kwa mifuko husika
itahakikisha inapanua wigo wa wachangiaji kwenye mifuko ya jamii
wazee wote kulipwa pensheni na kuwa na uhakika wakupata matibabu bila malipo kwa wazee wote
 huduma kwa watu wenye mahitaji maalum lengo kuu la serikali ya chadema kuhusu watu wenye mahitaji maalumu ni kuwawezesha kuishi maisha bora ili waweze kutoa mchango wao katika jamii kama walivyo watanzania wengine
serikali ya chadema itachukua hatua zifuatazo katika kuboresha hali za maisha kwa watu wenye ulemavu
kuhakikisha kuwa sheria ya kutobagua watu inatiliwa mkazo kwa kuongeza mabadiliko kuhakikisha kuwa watanzania wote ambao wana mahitaji maalumu kama vile ulemavu na bado wana uwezo wa kushiriki katika shughuli mbalimbali za ujenzi wa taifa wanapewa nafasi hiyo bila ubaguzi wa aina yoyote ile kwa kadiri ya uwezo wao
kuharakisha uanzishwaji wa mfuko maalumu kwa ajili ya watu wenye mahitaji maalumu ambao utawawezesha kushiriki katika fursa za kiuchumi kwa njia ya mikopo
kutoa mafunzo maalumu kuhusu stadi za maisha kwa watu wenye mahitaji maalumu kupitia vyuo vya ufundi stadi vya serikali na binafsi kupitia mpango wa ppp
mafunzo haya yatagharamiwa moja kwa moja na serikali kupitia wizara husika uhuru haki na maendeleo ya watu d
kuhakikisha kuwa kuna vifaa muhimu kwa mahitaji ya watu wenye mahitaji maalumu mashuleni na sehemu zingine za mafunzo
hii ni pamoja na kuhakikisha kuwa mashule vyuo na sehemu zote za huduma kwa umma zinazingatia ujenzi wa majengo yanaweza kufikika na watu wenye mahitaji maalumu kama vile ulemavu
kuhakikisha kuwa miundombinu yote muhimu ikiwemo majengo na barabara inatengenezwa na kurekebishwa ili kukidhi na kuzingatia mahitaji ya watu wenye mahitaji maalumu
serikali ya chadema itahakikisha kuwa watu wote wenye mahitaji maalumu ambao kutokana nao hawawezi kabisa kujipatia kipato wanaishi kwa gharama ya umma
katika kutimiza hili tutahakikisha kuwa familia zenye watu wenye mahitaji maalumu wa aina zote zinapatiwa huduma mbalimbali za afya bure na kwa kushirikiana na vyama mbalimbali vya kijamii pia serikali itapitia na kuandika upya sera ya watu wenye mahitaji maalumu ili kuhakikisha kuwa hakuna mtanzania yeyote mwenye mahitaji maalumu anayekosa huduma muhimu za jamii kama afya elimu ajira chakula au makazi
 mpango wa chadema kuhusu wanawake na watoto serikali ya chadema itafanya yafuatayo ili kuhakikisha kuwa ustawi wa wanawake na watoto nchini a
itahakikisha kuwa unyanyasaji wa wanawake katika masuala ya mirathi na talaka unakomeshwa kwa kushirikiana na wadau mbalimbali kama vile taasisi za dini na mashirika ya kijamii
haki za watoto zitazingatiwa ikiwepo haki ya kuishi katika mazingira ya amani kusoma na kupatiwa mahitaji muhimu anayostahili
uhuru haki na maendeleo ya watu c
serikali ya chadema itahakikisha kuwa inawalinda watoto dhidi ya kutumikishwa na hasa kwenye machimbo ya madini viwandani na kwenye mashamba makubwa itakuwa ni kosa la jinai kumtumikisha mtoto nchini
serikali ya chadema itahakikisha kuwa mtoto wa kike aliyepata ujauzito akiwa masomoni anakuwa na haki ya kurejea masomoni mara atakapojifungua
serikali ya chadema itahakikisha kuwa wanawake wanapata fursa sawa za ajira na kulipwa ujira sawa na mwanaume kama wanafanya kazi zinazofanana
serikali ya chadema itaandaa na hatimaye kupitisha sheria yenye kuzuia na kukabiliana na matumizi ya nguvu majumbani na ya vuguru za kijinsia gender based violence act
licha ya kutungwa kwa sheria hiyo serikali ya chadema itachukua hatua zingine ili kukabiliana na tatizo hili ambalo ni kubwa katika jamii yetu
hatua hizi ni pamoja na a
kufanyia mabadiliko sheria ya ndoa ili kuhakikisha kuwa ubakaji ndani ya ndoa unatambulika kuwa ni kosa la jinai
kulinda watumishi wa ndani na wasaidizi wa majumbani dhidi ya matumizi ya nguvu na unyanyasaji wa kijinsia
 fursa za ajira na ujira bora kwa vijana kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa na umoja wa mataifa za mwaka zinaonyesha kuwa vijana ulimwenguni ni takribani bilioni 
 na kati yao vijana zaidi ya milioni wanaishi kwenye maeneo tete yenye machafuko na wengine zaidi ya milioni hawapati huduma muhimu za afya
kwa mujibu wa taarifa ya ofisi ya waziri mkuu alipokuwa akiwasilisha bajeti ya mwaka ilieleza kuwa idadi ya vijana nchini ni 
 milioni ambao ni sawa na asilimia 
 uhuru haki na maendeleo ya watu ya watu wote nchini
kati ya jumla hiyo asilimia wanaishi vijijini kwa kutegemea kilimo ambacho kwa ujumla wake kimeajiri asilimia 
 ya vijana wote nchini
serikali ya ccm imeshindwa kutengeneza mazingira bora kwa vijana wengi ili wape ajira inayoweza kutoa ujira stahili kwani a vijana wengi hawana elimu inayoendana na soko la ajira iwe kwa kuajiriwa au kujiajiri
b vijana wengi wanaojihusisha na kilimo wanashindwa kukifanya kilimo kuwa cha kisasa cha kibiashara na endelevu
c kwa kipindi cha miaka iliyopita serikali imeshindwa kuajiri vijana wake ambao wamemaliza masomo katika fani mbalimbali pamoja na upungufu wa watumishi uliopo serikalini
d takriban asilimia ya vijana wote nchini ndio wanaojiunga na elimu ya sekondari hii ni idadi ndogo sana na matokeo yake imeacha takriban asilimia ya vijana mitaani bila kuingia katika mfumo rasmi wa elimu ya sekondani au wa elimu ya ufundi na stadi za kazi
serikali ya chadema itahakikisha kuwa a
itatoa na kuimarisha elimu ya ufundi na stadi za kazi mashuleni ili hatimaye mwanafunzi atakapohitimu masomo yake anakuwa na uwezo wa kujiajiri kwenye fani ya ufundi na uongezaji wa thamani kwa mazao ya kilimo badala ya kusubiria ajira rasmi kutoka serikalini
itahakikisha kunakuwepo na mashamba yenye miundombinu ya umwagiliaji kwa ajili ya kilimo cha mboga mboga ili vijana waweze kujihusisha na kilimo
kujenga viwanda vya kuchakata mazao katika kila mkoa na hata wilaya viwanda hivi vitasaidia kuongeza fursa uhuru haki na maendeleo ya watu za ajira na kuongezea thamani mazao ya wakulima
kupitia upya mfumo wa ujira ili kuhakikisha kuwa waajiriwa wanapata ujira unaokidhi mahitaji ya maisha kama vile nyumba chakula na mavazi
kima cha chini cha mshahara lazima kimwezeshe mfanyakazi kuweka akiba isiyopungua asilimia ya ujira wake hili litaenda sambamba na kuweka uwiano mzuri wa mishahara kati ya kima cha chini na juu na kupunguza kusigana baina ya mishahara
kupunguza tozo kwenye mshahara paye na kuwa si zaidi ya asilimia 
aidha serikali itahakikisha kuwa makato anayokatwa mfanyakazi kama vile kulipia madeni ya bodi ya mikopo bima ya afya mifuko ya hifadhi ya jamii na mengineyo hayatazidi asilimia ya mapato ghafi ya mfanyakazi
chadema itaweka utaratibu kwa kila halimashauri nchini kuwa na kanzi data ya vijana kuweza kujiandikisha juu ya taaluma zao na hivyo kuwa na senta moja ya utambuzi wa vijana ambao hawana ajira na pindi fursa itakapopatikana kulingana na uwezo na au taaluma ya kijana husika wataweza kujulikana na kuajiriwa na hii itaondoa upendeleo na kujuana katika kutoa ajira kwani wataajiriwa kulingana na sifa na yupi alitangulia kujiandikisha
chadema itaweka utaratibu wa kisheria kwa ajili ya taasisi zote za fedha zitakazokuwa zinatoa mikopo kwa masharti nafuu kwa vijana kupatiwa motisha na serikali kama vile kupunguziwa baadhi ya kodi au ushuru kwa lengo la kuziwezesha kuwa na mitaji mikubwa ili vijana wengi zaidi waweze kunufaika na mikopo husika
uhuru haki na maendeleo ya watu 
ardhi maji mipango miji nyumba na maendeleo vijijini taifa letu kwa miongo kadhaa linaendelea kukumbwa na migogoro ya ardhi inayoendelea kuibuka mara kwa mara baina ya wananchi mamlaka kwa mamlaka mfano kijiji kimoja na kijiji kingine au kijiji na mamlaka ya hifadhi wananchi na mamlaka za hifadhi migogoro ya wafugaji na wakulima pamoja na migogoro kati ya wananchi na wawekezaji
pamoja na changamoto hizo bado kwa miaka mitano iliyopita serikali haijachukua hatua madhubuti kupima ardhi nchini ikiwa ni pamoja na kutenga maeneo kwa ajili ya makundi yaliyoko kwenye jamii hususani wafugaji na wakulima
uzembe huu umegharimu maisha ya watu wengi ikiwemo kuharibiwa na kuteketezwa kwa mali za wananchi huku hatua madhubuti zikishindwa kuchukuliwa kukabiliana na tatizo hilo
taifa limeendelea kuwa na mipango ambayo inaendeleza sana miji na majiji bila kuwa na mipango ambayo ni shirikishi na endelevu na ambayo inafanya vijiji kuwa na shughuli za maendeleo na hivyo kupunguza ongezeko la kuhama kutoka vijijini kuja mijini
wakazi wanaoishi kwenye miji na majiji bado wameendelea kukumbwa na kadhia ya bomoabomoa katika maeneo ambayo yanadhaniwa kuwa ni utekelezaji wa mipango ya serikali bila kulipa fidia stahiki kwa mujibu wa sheria imefika hatua serikali kubomoa makazi ya watu bila kuzingatia amri ya mahakama rejea bomoabomoa ya kimara kibamba kibaha katika jiji la dar es salaam mwaka makazi ya miji na majiji kuendelea kujengwa bila kuzingatia mipango ya mamlaka za serikali huku taasisi nyingine za serikali kama vile shirika la umeme tanzania tanesco mamlaka zinazohusika na utoaji wa huduma ya maji kuendelea kutoa uhuru haki na maendeleo ya watu huduma kwenye maeneo bila kuzingatia kwamba hayapo kwenye mipango miji
kutokuzingatia mipango kumefanya maeneo ya miji na majiji kukabiliwa na mafuriko ya mara kwa mara pamoja na kutokuwepo kwa miundombinu rafiki ambayo husaidia shughuli za uokoaji na kuzima moto wakati wa majanga
serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo a
serikali ya chadema itafanya marekebisho makubwa katika sekta ya ardhi ili kumfanya mwananchi kumiliki ardhi pamoja na rasilimali zake za juu na chini ili kumfanya mwananchi kutumia ardhi yake kama dhamana kupata fursa za mikopo
mpango huo utaenda sambasamba na kuwashirikisha wananchi wenye mahitaji maalum wakiwemo walemavu
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi na wananchi katika maeneo yao itahakikisha kwamba ardhi yote ya jumla na vijiji kwa hatua za awali inapimwa na kupangwa kwa kutumia teknolojia ili kupunguza migogoro ya ardhi
serikali ya chadema itahakikisha kwamba inaweka mifumo shirikishi ya kutatua migogoro ya ardhi ya mijini na vijijini kwa wakati ili kuruhusu shughuli za kiuchumi kufanyika bila vikwazo
mifumo hiyo itahakikisha kwamba wanawake na walemavu wanashirikishwa kikamilifu
serikali ya chadema kwa kushikirikiana na sekta binafsi itaboresha mipango ya miji na majiji ambayo itaboresha makazi na kuboresha ufanisi wa ukusanyaji wa mapato pamoja na kusaidia kuweka na kuboresha miundombinu ya uokoaji na zimamoto wakati wa majanga
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaanzisha mpango wa makazi vijijini ikiwa ni pamoja uhuru haki na maendeleo ya watu na kuhakikisha uwepo wa nyumba bora zenye staha kwa wananchi na kuondokana na nyumba za tembe na nyasi nchini
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaboresha huduma za maji nishati miundombinu na afya vijijini ili kurahisisha uzalishaji wa bidhaa na huduma na kuchochea maendeleo vijijini
serikali ya chadema kwa kuzingatia umuhimu wa jiji la dar es salaam itaanzisha mamlaka ya halmashauri ya jiji la dar es salaam dar es salaam metropolitan council na kuhuisha muundo wa uongozi na utawala wa usimamizi wa jiji hilo uliopo sasa ili kuwa na kazi ya kuboresha miundombinu makazi huduma za jamii mipango miji pamoja na kuhakikisha biashara na uzalishaji zinafanyika kwa tija na zenye kunufaisha wakazi na wananchi wa dar es salaam kwa kuzalisha ajira na kuongeza mapato mara mbili na zaidi kuliko ilivyo sasa
 makazi na nyumba serikali ya chadema itaunda mamlaka ya taifa ya uendelezaji makazi na nyumba national housing and residence development authority itakayofanya kazi iliyokuwa inafanywa na nhc pamoja na kuleta mabadiliko ya makazi ya watu kama ilivyokusudiwa
aidha katika kuhakikisha kuwa tunakuwa na makazi na nyumba bora serikali ya chadema itakuwa na mpango wa miaka kumi wa uendelezaji wa nyumba na makazi ya taifa national housing and residence development plan utalenga kuhakikisha kuwa uhuru haki na maendeleo ya watu a
ujenzi wa nyumba za matope fito na nyasi unatoweka nchini ifikapo mwaka 
endapo nyumba hizi zitakuwepo basi zitakuwa kwa ajili ya kumbukumbu ya vizazi vijavyo na kwa dhamira ya kujifunza maisha ya kale yalivyokuwa
katika kutimiza adhma na lengo hilo serikali ya chadema itaweka mfumo na utaratibu utakaosimamia na kufidia uvunjaji wa nyumba za zamani ukiondoa zile ambazo zina umuhimu wa kihistoria kidini au uvunjaji wake utaingiliana na mipango mingine na utafidia kwa kiasi gharama ya ujenzi mpya wa nyumba mpya ili kuhakikisha kuwa wamiliki wanarudi na kumiliki nyumba zao bila madeni makubwa migongoni mwao
lengo litakuwa ni kupanua mitaa kuweka barabara za kisasa na kupitisha na kufikisha huduma mbalimbali za kijamii
ili kukidhi adhma hii serikali ya chadema itahamasisha makampuni makubwa kuingia kwenye biashara ya nyumba na makazi real estate ambapo wananchi wataundiwa mfumo wa kukopeshwa nyumba mortigage system ili kuwapunguzia adha na suruba za ujenzi
katika kufanikisha lengo hili serikali itakuwa mdhamini mkuu
kuanzisha mpango wa kuhakikisha kuwa maeneo yote ya makazi nchini yanapimwa maeneo ambayo hayakupangwa kwa makazi yanahamishwa na maeneo mapya yaliyopangwa yanabuniwa
nyumba mpya zitajengwa na mamlaka hii kwa ajili ya watu wa kipato cha chini na cha kati katika mfumo na mtindo wenye kuzingatia nafasi usalama na afya na huduma muhimu za kijamii
bajeti ya serikali ya taifa itatengwa ili kuhakikisha kuwa kati ya asilimia ya bajeti yote ya serikali kila mwaka inatengwa kwa ajili ya kuendeleza makazi na nyumba
vifaa vya ujenzi vitatozwa kodi kwa uwiano utakaosaidia kutotofautiana kwa bei kutoka mkoa mmoja hadi mwingine uhuru haki na maendeleo ya watu na wilaya moja hadi nyingine ili kuhakikisha kuwa thamani za nyumba hazitofautiani sana hapa nchini na watu wote wanaweza kumiliki nyumba
 fursa ya kupata maji safi na salama kwa kila mtanzania kwa mujibu wa ripoti iliyotolewa kwa ushirikiano wa shirika la afya duniami who na shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia watoto unicef mabilioni ya watu duniani wanaendelea kutaabika kutokana na kukosa huduma bora za maji na masuala ya usafi
maji ndio roho ya uchumi wa dunia ya matumizi ya maji ni kwa ajili ya viwanda na zaidi ni katika matumizi ya mnyororo wa uzalishaji kwenye sekta ya kilimo
pamoja na kujua kuwa maji ni uhai upatikanaji wa maji safi na salama katika sehemu kubwa ya nchi bado ni kitendawili
wanawake wamekuwa wahanga wakubwa katika tatizo la upatikanaji wa maji safi na salama
hii ni kutokana na shughuli nyingi za kifamilia kuhitaji maji kama vile matumizi ya maji katika uzalishaji na uandaaji wa vyakula matumizi mahususi ya maji kwenye afya ya uzazi na kadhalika
wanawake pia ndio wamekuwa wahanga wakubwa kwa matukio ya udhalilishaji na ukatili kama vile ubakaji na kesi nyingine nyingi za kudhuru mwili wanazokumbana nazo wakiwa katika safari za kutafuta maji
takwimu zinaonesha kuwa serikali imekwisha tumia fedha nyingi kutekeleza miradi ya maji katika programu ya maendeleo ya maji katika awamu ya kwanza wsdp phase na awamu ya pili inayoishia mwaka fedha zilizo tumika ni takribani dola za kimarekani bilioni 
 ambazo ni sawa na shilingi trilioni 
mbali na uwekezaji wote huo kwenye maji lakini tatizo la maji limeendelea kuwa sugu katika maeneo mengi ya nchi yetu
uhuru haki na maendeleo ya watu serikali ya chadema itafanya yafuatayo kuondokana na matatizo kwenye sekta maji a
serikali ya chadema itaunda wizara maalumu ya kudumu ya maji ambayo itatengewa bajeti ya kutosha kwa ajili ya kuendeleza na kuimarisha sekta ya maji kwa kushirikiana sekta binafsi na halmashauri za wilaya na miji
itahakikisha kuwa utekelezaji wa miradi ya maji utakuwa shirikishi na wa uwazi ili wanufaikaji nao kwa nafasi zao wawe ni washiriki na wasimamizi wa miradi husika
kutakuwa na mipango ya utandazaji mabomba ya maji ya kisasa katika halmashauri zote nchini ili kuhakikisha kiasi kikubwa zaidi cha maji kinawafikia wananchi kutoka vyanzo vyake na siyo kupotea njiani kutokana na miundombinu mibovu
kutoa elimu kwa wananchi ikilenga kutunza vyanzo vya maji na mazingira kwa ujumla kwa kutilia maanani kuwa maji ni sehemu ya usalama wa taifa
kuhakikisha kuwa ardhi oevu wetlands inalindwa kwa ajili ya matumizi ya kizazi hiki na kijacho kwa nguvu zote kwa kuzingatia ushauri wa wataalamu
huduma za maji vijijini na mijini zitatozwa viwango tofauti ili kuhakikisha kwamba wale wanaoishi na kufanya kazi kwenye mazingara mazuri ya kujiongezea kipato mijini wanachangia upatikanaji wa huduma hizo kwa wale wanaoishi kwenye myazingara magumu ya huko vijijini
halmashauri kuingia ubia na sekta binafsi kwa mfumo wa ppp katika kutoa huduma za maji ya uhakika kwa wananchi ikiwa ni katika kupambana na uwezo mdogo kifedha wa halmashauri zetu na hivyo kutoa huduma hiyo
uhuru haki na maendeleo ya watu h
kuweka mfumo madhubuti wa kudhibiti maji taka katika miji na maeneo yote ya makazi ya watu ili kuhakikisha kuwa majitaka hayasababishi kusambaa kwa magonjwa mbalimbali i
kuweka mfumo wa kuvuna maji ya mvua katika maeneo yote nchini hili litafanywa kwa kushirikiana na sekta binafsi ili kuhakikisha kuwa maji ya mvua hayapotei bure na badala yake yanahifadhiwa kwa ajili ya matumizi ya binadamu na wanyama
uhuru haki na maendeleo ya watu 
kujenga kilimo uvuvi na ufugaji
kilimo ndiyo msingi mkuu wa maendeleo ya uchumi wa tanzania
kilimo ni chanzo kikuu cha ajira kwa zaidi ya ya nguvu kazi ya taifa
sekta ya kilimo na ufugaji inakabiliwa na changamoto mbalimbali lakini kubwa ni kukosekana kwa soko na gharama kubwa za maandalizi na uvunaji wa mazao na mifugo
aidha wakulima wamekua wakiuza mazao yao kwa wachuuzi wa mazao na mifugo bila kusindika jambo ambalo linafanya thamani ya mazao hayo na mifugo kwa ujumla kuwa chini
miundombinu mibovu katika maeneo ya kilimo pamoja na ukosefu wa kusindika mazao ya mifugo na kilimo unachangia pia kukosekana kwa tija kwenye mazao ya kilimo na mifugo
kwa kuwa sekta ya kilimo inaendelea kuwa ndio chanzo kikuu cha uhakika cha kipato na ajira kwa watanzania walio wengi ni kusudio la serikali ya chadema kuiimarisha na kuwa bora zaidi kuliko wakati mwingine wowote
uhuru haki na maendeleo ya watu chadema inatambua kuwa mahitaji makuu kwenye kilimo hapa nchini kwetu ni pamoja na soko la mazao ya kilimo kwa kuimarisha ushirika pembejeo za kilimo kwa serikali kuweka ruzuku ukuzaji wa technolojia ya kilimo kuongeza thamani kwenye mazao uhifadhi wa mazao storage sekta ya uvuvi inakabiliwa na changamoto mbalimbali kama vile kukosekana kwa nyenzo za kuvulia samaki wavuvi kuchomewa nyavu zao ambazo zimezalishwa na viwanda vya ndani na kuhakikiwa na tbs kutaifishwa kwa boti za uvuvi kuvamiwa na maharamia na tozo mbalimbali wanazotakiwa kulipia
aidha sekta hii inakabiliwa na changamoto ya kukosekana kwa njia za kisasa za kuhifadhi mazao ya samaki mitaji na masoko ya uhakika
sekta ya mifugo ina changamoto kubwa hasa ya kukosekana sehemu maalum za malisho na maji kwa ajili ya mifugo na hivyo kuwafanya wafugaji kuhamahama na au kufukuzwa katika maeneo mbalimbali nchini
ukosefu wa viwanda vya kuchakata mazao ya mifugo ili kuyaongezea dhamani kukosekana kwa huduma za ugani gharama kubwa za madawa ya mifugo uhaba wa wataalamu wa mifugo na kukosekana kwa masoko ya uhakika ya ndani kwa ajili ya bidhaa za mifugo
wafugaji wanakabiliwa na tozo nyingi wakati wa kuuza mifugo yao kwani wanatakiwa kulipia vibali mbalimbali kabla ya kuuza na au kusafirisha mifugo yao
pamoja na utajiri mkubwa wa sekta ya mifugo wafugaji hawakopesheki kwenye sekta za fedha kwani mifugo haitambuliki kama dhamana na hivyo kuwafanya wafugaji kushindwa kujiendeleza
uhuru haki na maendeleo ya watu serikali ya chadema itafanya yafuatayo ili kuboresha sekta ya kilimo lengo kuu la kukuza sekta ya kilimo ni kuwa na chakula cha kutosha na kukabiliana na lishe duni pamoja na kuhakikisha kuwa kilimo kinaleta tija kibiashara na hivyo kuchangia katika kuongeza pato la taifa
serikali ya chadema itaimarisha teknologia ya kilimo ili kukuza uzalishaji na kuongeza thamani ya mazao
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha kwamba inaweka mkakati wa muda mfupi kwa ajili ya uzalishaji uhifadhi usambazaji na soko la kutabirika la mazao ya wakulima nchini
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha kwamba inaongeza viwanda vya usindikaji wa mazao na kupunguza tatizo la kuuza bidhaa ghafi
serikali ya chadema itatoa msukumo maalum kwa taasisi za utafiti wa samaki ili kupata mbegu bora zinazohimili mazingira nje ya maziwa na bahari kwa ajili ya ufugaji wa samaki fish farming aquaculture wenye tija kwa wananchi na kukuza uchumi
serikali ya chadema itahakikisha kwamba kunakuwa na mkakati endelevu wa hifadhi ya chakula ili kuhakikisha kwamba kunakuwa na chakula cha kutosha kukabiliana na dharura mbalimbali wakati wa majanga
serikali ya chadema itahimiza ufugaji wa kitamaduni lakini pia itahakikisha kwamba inatoa elimu ya ufugaji wenye tija kibiashara kwa wafugaji ili kukuza mapato kwa wakulima
serikali ya chadema itaweka utaratibu wa bima kwa wakulima na wafugaji ili kupata fidia wakati wa majanga au ukame
itaimarisha na kuboresha soko la ndani ili kukabiliana uhuru haki na maendeleo ya watu na anguko la bei ya mazao ya kilimo uvuvi na ufugaji hii itasaidia kulipa gharama za uzalishaji na kupata faida kutokana na kuuza mazao yao
serikali ya chadema itaimarisha uchakataji processing wa mazao ya kilimo uvuvi na ufugaji ili kuongeza thamani na bidhaa zetu kuwa shindani kwenye soko la nje
kuunda vyama vya ushirika kusimamiwa na kuendeshwa kwa ridhaa ya wanaushirika wenyewe ili kuwezesha shughuli za kilimo uvuvi na wafugaji wenye tija kiuchumi
kusimamia bei za mazao na ruzuku zingine badala ya ruzuku kwenye pembejeo pekee
serikali ya chadema itahimiza matumizi ya mbolea za asili kama vile samadi na mboji katika maeneo ambayo mazao yanastawi kwa matumizi ya asili ya ardhi
serikali ya chadema itaanzisha ushirikiano na taasisi za kimataifa za kilimo cha kioganiki
maeneo maalumu yatatengwa ili kuwe na sehemu ambazo zitatumika kuanzisha kilimo kikubwa cha kioganiki
itaanzisha vyuo vya ufundi na shule za sekondari za kilimo zitatumika katika kutoa mafunzo ya kilimo cha oganiki kama sehemu ya kuwaandaa wanafunzi katika maisha ya kilimo cha kisasa
chuo kikuu cha kilimo cha sokoine morogoro kitatakiwa kuandaa mtaala ambao utaingiza mafunzo ya kilimo cha oganiki na kufanya utafiti katika mazingira ya tanzania
serikali ya chadema itapitia upya mikataba yote mikubwa ya kilimo ambayo serikali imeingia na taasisi au nchi za nje ili kuweza kuhakikisha kuwa maslahi ya nchi na mahitaji ya chakula yanazingatiwa
hii itakuwa ni pamoja na kulinda usalama wa chakula nchini
uhuru haki na maendeleo ya watu o
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaweka mkazo wa kukuza mazao mbalimbali ya nafaka kama ngano na shayiri kwa kuweka utaratibu utakaofufua mashamba makubwa ya mazao hayo nchini ili yaweze kuzalisha kama ilivyokuwa hapo awali
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakisha kuwa taasisi au mataifa ya nje yanayotaka kuwekeza katika kilimo nchini yanafanya hivyo kwa kuingia mikataba na vijiji na maeneo husika ili kuhakikisha kuwa wananchi wanaoishi katika maeneo husika wananufaika na uwekezaji mkubwa wa kilimo kiteknolojia na kimasoko
serikali ya chadema itaweka msukumo wa kipekee kwa chuo kikuu cha kilimo cha sokoine na vyuo vingine vya kilimo ili viwe ni vituo vya utafiti kwa vitendo katika mazao mifugo na chimbuko la mbegu bora
lengo ni kuhakikisha kuwa nchi inajitosheleza katika mahitaji ya mbegu na kuliondolea taifa aibu ya kuagiza mbegu bora za kutoka nje ya nchi
serikali ya chadema itahamasisha uanzishwaji wa kilimo cha mijini urban farming hasa katika mazao ya bustani za mboga na matunda
lengo ni kuhakikisha kuwa katika miji yote mazao kama mboga na matunda yanapatikana kwa urahisi katika mazingira safi na salama
hii itakuwa ni pamoja na kuweka mfumo wa kuanzisha viwanda vidogovidogo vya kuhifadhia matunda na mboga
uwekezaji mkubwa wa uhifadhi wa matunda na mboga utawekewa utaratibu kwa kuweka unafuu wa kodi kwa makampuni yatakayoanzisha viwanda vya kusindika matunda na mboga
serikali ya chadema itahimiza ufugaji bora ili mfugaji aweze kupata faida kutokana na ufugaji wake
itahimiza uanzishwaji wa ushirika wa masoko marketing uhuru haki na maendeleo ya watu cooperatives ili wafugaji waweze kuwa na nguvu katika kuuza mazao yatokanayo na ufugaji
serikali ya chadema itaainisha maeneo ya kiuchumi yatakayosaidia taifa kuwa la wazalishaji kwa kujenga viwanda katika miji husika ili kuchakata mazao mbalimbali ya kilimo uvuvi na mifugo kuleta teknolojia katika taifa na kuhakikisha kuwa kilimo uvuvi na ufugaji ni moja ya viwanda vikubwa vya uzalishaji wa uchumi imara
serikali ya chadema itawekeza katika kutengeneza barabara zinazounganisha kata na kata wilaya na wilaya na mikoa na mikoa ili kurahisisha usafirishaji wa mazao kutoka sehemu moja kwenda nyingine
katika kuimarisha miundombinu ya uchukuzi mpango wa muda mrefu wa serikali ya chadema ni kuunganisha kila mkoa na njia ya reli ili kuweza kusafirisha mizigo mikubwa zaidi kwa haraka na kwa uhakika zaidi
serikali ya chadema itawekeza katika teknolojia ya kuvuna maji ya mvua mabwawa mito na maziwa ili kukuza kilimo cha umwagiliaji na pia kuwa na malambo kwa ajili ya matumizi ya mifugo
ili kutekeleza mipango ya kilimo ya muda mrefu serikali ya chadema itaunda mamlaka inayojitegemea kwa ajili ya kilimo tanzania agricultural authority
serikali ya chadema itahakikisha kuwa narco shirika la ranchi la taifa linaingia kwenye ushindani wa kibiashara katika uzalishaji wa nyama na chakula nchini
mradi wa kuunganisha taasisi zote za utafiti wa kilimo na mifugo nchini kwa kutumia intaneti utatekelezwa ili ifikapo taasisi zote hizo ziwe katika mtandao wa kisasa wa mawasiliano
uhuru haki na maendeleo ya watu 
 uvuvi wa bahari kuu deep sea fishing jamhuri ya muungano ina eneo la ukanda wa pwani territorial sea la kilomita za mraba pamoja na eneo maalum la kiuchumi la bahari kuu exclusive economic zone eez kilomita za mraba ambalo ni sawa na asilimia ya eneo lake la ardhi
aidha jamhuri ya muungano ina eneo la madini ya chini ya bahari extended continental kilomita za mraba na eneo la pwani coastline la kilomita 
jamhuri ya muungano imeridhia mkataba wa kimataifa juu ya sheria za bahari unclos wa mwaka ambao unaipa mamlaka ya kusimamia na kudhibiti rasilimali zinazopatikana eneo la chini ya bahari jurisdiction over the exploration and exploitation of marine resources in its adjacent section of the continental shelf eneo ambalo linaweza kuongezwa hadi maili kutoka eneo la ukanda wa pwani
aidha jamhuri ya muungano imeridhia mkataba juu ya utekelezaji compliance agreement wa mwaka sambamba na mikataba mengine inayohusu masuala ya uvuvi wa bahari kuuna rasilimali zinazopatikana chini ya bahari
uhuru haki na maendeleo ya watu kwa mujibu wa utafiti wa jarida la sayansi la uchumi wa uvuvi wa bahari kuu science journal on the economics of fishing the high seas inaonyesha kwamba jumla ya samaki waliopatikana bahari kuu mwaka walikuwa ni tani milioni 
 milion metric tons ambao uliingiza jumla ya mapato yatokanayo na kodi kiasi cha dola bilioni 
vile vile upatikanaji wa samaki ulikuwa kwa asilimia kutoka hadi na kufikia jumla ya tani milino 
 hadi mwaka mashariki mwa bahari ya hindi pekee fao 
aidha ukanda wa bahari ya hindi unatoa asilimia ya samaki aina ya jodari tuna duniani ambao ni sawa na milioni 
 na hii ni muhimu kwa ajili ya chakula ajira na mapato ya kodi revenues kwa nchi zenye bahari coastal states ambapo asilimia ni samaki wa jamii tuna kutoka bahari kuu indian tuna commission iotc
takwimu za hali ya uchumi za mwaka zinaonesha kuwa mapato yaliyotokana na shughuli za uvuvi hapa nchini huchangia 
 ya pato ghafi la taifa gdp na tasnia nzima ya uvuvi inachangia ya mauzo nje ya nchi annual fisheries statistics report 
aidha kwa mujibu wa tafiti takriban asilimia ya meli zinashughulika na uvuvi wa bahari kuu abnj duniani ni meli zinazomilikiwa na nchi za china taiwan japan indonesia spain na korea kusini
pamoja na jamhuri ya muungano kuwa na eneo kubwa la ukanda wa pwani na eneo la bahari maalum la kiuchumi la bahari kuu
na pamoja na ukweli kwamba eneo letu lina kina kikubwa na samaki wengi na kwamba tumeshindwa kuwa na bandari mahususi za uvuvi na viwanda vikubwa vya samaki kwa ajili ya biashara nchini na soko la kimataifa
uhuru haki na maendeleo ya watu aidha nchi yetu hainufaiki ipasavyo na rasilimali hiyo na badala yake meli za kigeni hufika na kuwavua samaki hao wengi wakiwa wa aina ya jodari samaki wenye gharama kubwa katika masoko ya kimataifa
vile vile pamoja na mamlaka ya uvuvi wa bahari kuu dsfa kuanzishwa mwaka iliyopewa majukumu pamoja na mambo mengine kusimamia uvuvi wa bahari kuu kutoa leseni kwa ajili ya uvuvi wa bahari kuu na kuzikagua meli hizo bado kumeendelea kuwepo tatizo kubwa katika uvuvi wa bahari kuu
kwa kuwa chadema inatambua kuwa uvuvi wa bahari kuu ni suala la ushirika baina na tanzania bara na tanzania zanzibar hivyo kabla ya kufanya yafuatayo itatulazimu kukaa na kukubalina na mshirika wetu wa muungano a
serikali ya chadema itaanzisha mchakato wa kuridhia mkataba wa kazi za uvuvi the work in fishing convention no
 port state measure agreement psma na un fish stock agreement
serikali ya chadema itaimarisha ushirikiano na taasisi za uvuvi za kikanda na zile zilizopo katika bahari ya hindi magharibi western indian ocean wio ili kuweza kubadilishana taarifa kuhusiana na mambo mbali mbali ikiwemo uvuvi harama iuu fishing na samaki wanaohama hama kama samaki aina ya jodari tuna na aina yake kwa ukanda wetu wa eez
serikali ya chadema itapitia na kuandaa mkakati wa kufuatilia kudhibiti na kuchunguza monitoring control and surveillance mcs na itifaki zinazokwenda sambamba na sheria za kimataifa na kikanda juu ya uvuvi haramu wa bahari kuu
serikali ya chadema itaandaa mpango kazi utakaoruhusu usajili wa meli za uvuvi za kimataifa kwa kutumia mfumo maalum wa utambuzi wa meli unique vessel identifier uhuru haki na maendeleo ya watu uvi kupitia imo
mamlaka za uvuvi kwa kushirikiana na mamlaka za usafiri wa bahari zitaandaa mfumo huu na itifaki husika au hati ya makubaliano mou e
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itanunua boti kubwa ya kisasa itakayoweza kufanyakazi za doria na utafiti kwenye ukanda wote wa bahari kuu ili kukabiliana na ujangili wa meli za nje kuvua na kuipotezea serikali mapato yake
uhuru haki na maendeleo ya watu 
mazingira mabadiliko ya tabia nchi na namna ya kukabiliana na majanga 
 mazingira chadema inaamini kuwa mazingira hujumuisha vitu vyote vinavyounganisha ardhi hewa anga maji bio anwai misitu wanyamapori madini na miundo mfumo wa ikolojia kwa ujumla wake
nchi yetu kwa sehemu kubwa imejaaliwa kuwa na mazingira ya asili na mandhari ya kuvutia katika maeneo ya bahari maziwa ardhi na milima
si ajabu kuwa maswala ya mazingira yatajitokeza katika sehemu ya maswala ya sekta za maliasili utalii kilimo ufugaji uvuvi makazi uchimbaji madini na aina ya nishati binadamu anayochagua kutumia katika kujiletea maendeleo
sehemu hii ya ilani inaweka msisitizo katika tafsiri ya mazingira kama inavyojitokeza katika eneo la mabadiliko ya tabia nchi na swala la namna ya kukabiliana na majanga
 mabadiliko ya tabianchi chadema inaelewa kuwa mabadiliko ya tabia nchi ni hali inayotokana na mabadiliko ya hali ya hewa ambayo hupimwa kwa kuangalia iwango cha joto mvua na nguvu ya upepo ambayo imekuwepo kwa muda mrefu na mara nyingi huwa ni kuanzia miaka kumi na kuendelea
chadema inatambua mabadiliko ya tabia nchi hutokea kwa kusababishwa na utoaji wa hewa ukaa inayotokana na mabaki ya viumbe hai matumizi ya ardhi na masuala mtambuka
mabadiliko ya tabia nchi huathiri kila mahali katika dunia tunayoishi
kama taifa tumeshuhudia athari za mabadiliko ya tabia nchi kama vile ukame wa mara kwa mara na mvua kubwa za muda mrefu
mabadiliko hayo huathiri shughuli za kiuchumi kama vile kilimo uchukuzi nishati biashara na shughuli nyingine za kijamii na kiuchumi
chadema itahimiza ushirikishwajiwa jamii kwa kuwajengea uelewa na uhuru haki na maendeleo ya watu kuwahamasisha juu ya namna ya kukabiliana na mabadiliko ya tabia nchi
serikali ya chadema itatengeneza sera na mkakati shirikishi katika sekta zote juu ya namna ya kukabiliana na changamoto za mabadiliko ya tabia nchi
lengo la sera hii ni kuhakikisha inaboresha maisha ya watanzania kwa kupunguza athari za mabadiliko ya tabia nchi za sasa na za baadaye kwa kuwa na njia za kupunguza athari hizo pamoja na kupunguza shughuli zinazosababisha kutokea kwa mabadiko ya tabia nchi
serikali ya chadema itatekeleza yafuatayo katika eneo hili a
itasisitiza matumizi kidogo ya nishati zinazosababisha hewa ukaa kwa ajili ya kuwa na nishati isiyokuwa na athari za kimazingira
itawekeza kimkakati katika miradi ya kupunguza athari za tabia nchi kwa kufanya tafiti za mimea na mbegu kwa ajili ya kuzalisha chakula na kulinda ikolojia
itaweka mkazo kwenye matumizi endelevu ya ardhi kama vile maji mimea wanyama kwa ajili ya kupata mahitaji ya binadamu kwa ajili ya maendeleo ya baadaye
itahakikisha kuwepo kwa miradi ya upandaji miti kwa ajili ya kupunguza athari za hewa ukaa na pia itahamasisha na kuwajengea uelewa wananchi katika maeneo yao kuhusu namna ya kupunguza na kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabia nchi
itaanzisha mfuko maalum wa mabadiliko ya tabia nchi kwa ajili tafiti usimamizi na tathmini kuhusu mabadiliko ya tabia nchi
itaunga mkono juhudi za kimataifa za kupunguza hewa ukaa
uhuru haki na maendeleo ya watu katika kutekeleza sera na hatua mbalimbali katika eneo hili serikali ya chadema italenga a
kuwajengea wananchi uwezo wa kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi jambo ambalo litaboresha maisha yao
kuwaongezea wananchi uelewa wa athari za mabadiliko ya tabia nchi katika maisha yao ya kila siku na hivyo kuchukua tahadhari
kusimamia kuongezeka kwa miundombinu ya kuzuia athari za mabadiliko ya tabia nchi na hivyo kunusuru mali na maisha ya wananchi
kusimamia kuwepo uwekezaji wa kuridhisha kwenye miradi ya kimkakati ya nishati jadidifu itasaidia kupanua fursa za uwekezaji ambapo pato la taifa litaongezeka mazingira yatatunzwa na fursa za ajira zitaongezeka
serikali ya chadema itaweka mkazo kisera na kiutendaji ufuatiliaji wa karibu wa yafuatayo a
uwepo wa sera ya mabadiliko ya tabia nchi b
kuchukuliwa hatua kuhakikisha kuwa zipo njia za kupunguza athari za mabadiliko ya tabia nchi kupunguza vyanzo vya hewa ukaa c
kuchukuliwa hatua za kupunguza athari za mabadiliko ya tabia nchi d
uanzishwaji mfuko maalum wa kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabia nchi e
kuchukuliwa hatua kuimiza ushirikishwaji jamii katika kukabiliana na mabadiliko ya tabia nchi 
 kukabiliana na majanga masuala ya mabadiliko ya tabia nchi ni mambo ambayo yamevuta mijadala ya ndani na kimataifa na hivyo kupelekea haja ya kuwa uhuru haki na maendeleo ya watu na mipango ya muda mfupi na muda mrefu ili kukabiliana na athari za kimazingira pamoja na kuhimili majanga mbalimbali kama vile ukame wa muda mrefu ambao husababisha njaa mvua kubwa na mafuriko yasiyotarajiwa magonjwa ya mlipuko na athari kwenye uoto wa asili
aidha mvua kubwa ambazo kwa muda mrefu zimekua zikinyesha maeneo mbalimbali nchini na kupelekea mafuriko katika nyanda za kusini kanda ya ziwa kanda ya kati katika mkoa wa morogoro na mwanzo mwa mwaka huu katika mkoa wa kilimanjaro zimeonyesha ni jinsi gani serikali ya chama cha mapinduzi isivyokua na mipango bajeti pamoja na mifumo thabiti wa kukabiliana na maafa
hivyo basi uongozi mpya wa serikali ya chadema unanuia kuachana na tabia ya mazoea ambayo imepelekea kutolewa kauli tata kutoka kwa viongozi mathalani kauli ya serikali haijaleta tetemeko na badala yake serikali ya chadema itakua mfariji mkuu wa watu wake kwa vitendo kwa kufanya yafuatayo a
serikali ya chadema itaanzisha wakala wa kukabiliana na majanga
wakala huyu atakuwa na wajibu wa kuunganisha taasisi zote ambazo zinahusika kwa njia moja ama nyingine na majanga
serikali ya chadema itatenga kwenye bajeti fedha za ndani kwa ajili ya kukabiliana na majanga ikiwa ni pamoja na kuwasaidia kwa wakati wananchi walioathirika na majanga mbalimbali
serikali ya chadema itahakikisha kuwa halmashauri zote nchini zinakuwa na kitengo maalum cha kukabiliana na maafa chenye bajeti toshelevu
serikali ya chadema itahakikisha kuwa kuna nyenzo na vifaa vya kisasa kwa ajili ya uokoaji pindi yanapotokea majanga mbalimbali kama vile moto mafuriko matetemeko na mengineyo
uhuru haki na maendeleo ya watu 
 miundombinu uchukuzi mawasiliano na tehama miundombinu inajumuisha uwepo wa nyenzo na mifumo ambayo huwezesha watu kufanya kazi zao mathalani miundombinu ya teknolojia ya habari na mawasiliano nishati uchukuzi huduma za posta na usimamizi wa maji safi na mifumo ya maji taka
nchi itapiga hatua kimaendeleo kama serikali itasimamia na kuendesha miundombinu vizuri
mipango na maamuzi yote yanayofanyika yanatakiwa yaende sambamba na uwepo wa miundombinu kwa ajili ya utekelezwaji wake
licha ya kuwa na mahitaji makubwa ya fedha miundombinu ni muhimu kwa ajili ya maendeleo ya uchumi na ustawi wa taifa
kwa hiyo uamuzi wa kupanga na kuweka miundombinu ni lazima iwe shirikishi na kuzingatia idadi na mahitaji ya watu ya muda mrefu mazingira na maendeleo endelevu ya kiuchumi na kijamii
serikali iliyo madarakani imejinasibu na ujenzi wa miradi mikubwa katika sekta ya miundombinu kama ujenzi wa barabara reli ya kisasa ununuzi wa ndege na utengenezaji wa meli za kusafirisha abiri wengi na mizigo mikubwa katika maziwa yaliyo ndani ya nchi na mipakani mwa nchi pamoja katika bahari ya hindi inayopakana na tanzania
chadema inaelewa na kutambua kuwa miradi ya miundombinu inagharimu fedha nyingi na masuala mengi yanayoambatana nayo ambayo inabidi yashughulikiwe na kusimamiwa
chadema inatambua kuwa ugharamiaji wa miundombinu hauwezi kufanywa na serikali pekee kwa kuwa kwa kufanya hivyo serikali itashindwa kugharamia huduma nyingine za kijamii
hivyo chadema itaanzisha mfumo wa kugharamia miundombinu kwa kutumia sekta binafsi ambao utakuwa wa gharama nafuu
chadema inaunga mkono mfumo wa ugharamiaji wa miundombinu kwa kutumia kodi mikopo na misaada kutoka nje ya nchi
hii itahusisha mfumo wa ugharimiaji kwa pamoja kati ya uhuru haki na maendeleo ya watu serikali kuu na serikali za mitaa
chadema itahimiza ushiriki imara wa sekta binafsi katika kuwekeza kwenye miradi ya miundombinu kwa kutumia ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi kwa utaratibu kwamba sekta binafsi inajenga na kuendesha miundombinu na baadaye kuhamishia umiliki kwa serikali
serikali ya chadema itahimiza ushiriki wa wawekezaji wa ndani na wa nje katika miradi ya ujenzi wa miundombinu
chadema itahimiza ushiriki wa mashirika ya umma katika ujenzi wa miundombinu
serikali ya chadema itaweka utaratibu wa kisera na kisheria ili kuwezesha kuwa na mbinu za kugharamia ujenzi wa miundombinu ambao utakuwa na uhakika na dhamana kwa uwekezaji uliofanyika ikiwemo kuweka utaratibu wa kuepuka hasara inayoweza kutokea kutokana na mabadiliko ya kisiasa
utaratibu wa kisera utahakikisha unamlinda mtumiaji wa miundombinu dhidi ya hujuma zozote au kukataliwa kutumia miundombinu husika
kwa ujumla serikali ya chadema itachukua hatua zifuatazo a
serikali ya chadema itachukua hatua za kuboresha mfumo wa ugharamiaji wa ujenzi wa miundombinu ikiwa ni pamoja na kuimiza kuwepo ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi katika ugharamiaji wa ujenzi wa miundombinu
serikali ya chadema itahimiza ushiriki wa sekta binafsi katika mfumo wa jenga endeleza na hamisha build operate and transfer c
serikali ya chadema itapitisha utaratibu wa kisera na kisheria kuwezesha mfumo wa kugharamia ujenzi na undeshaji wa miundombinu kuanza kutumika
uhuru haki na maendeleo ya watu 
 uchukuzi usafiri wa nchi ka vu usafiri wa maji usafiri wa anga
serikali ya chadema itahakikisha kuwa nchi imeunganishwa na mtandao wa barabara bora na zenye usalama kwa watumiaji
mtandao huo utajengwa kwa ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi ili kurahisisha huduma za usafiri nchini
chadema itaboresha na kupanua mtandao wa reli kwa ajili ya abiria na mizigo hapa nchini na kuunganisha mtandao huo katika nchi zinazopakana na tanzania
aidha chadema itahakikisha kuwa mtandao wa reli unaunganishwa na bandari pamoja na viwanja vya ndege vya kimataifa
serikali ya chadema itaboresha vituo vyote vya reli ili kukidhi mahitaji ya usafiri wa reli
pia inalenga kuwa na treni za kisasa za mwendo kasi kurahisisha usafiri wa reli nchini
chadema inatambua kuwa usafiri wa majini ni kichocheo cha biashara burudani na ni eneo la kimkakati la ulinzi na usalama
chadema itahakikisha kuwa inajenga na kuboresha bandari kwa ajili ya mashua za watu binafsi na kuweka mazingira mazuri ya kuwa na meli za watalii
serikali ya chadema itahimiza ushiriki wa sekta binafsi kwa kuyavutia mashirika makubwa ya meli kuja kuwekeza nchini
chadema itahakikisha kuwa inazingatia vigezo vyote vya ulinzi na usalama katika mfumo mzima wa usafiri baharini
serikali ya chadema itaboresha na kuendeleza vivuko vyote kwa ajili ya kuwaunganisha wananchi
chadema inakusudia kujenga na kuboresha mtandao wa mabomba ya mafuta na gesi na kuunganisha na makao makuu ya kanda zote kwa kuzingatia vigezo vya kibiashara na faida
hii itajumuisha ujenzi wa vituo vya gesi na mafuta bandarini na kwenye kanda mbalimbali kwa kuzingatia vigezo vya kiusalama
chadema uhuru haki na maendeleo ya watu inakusudia kuanzisha mfumo wa usafiri wa anga wenye ufanisi unaozingatia ubora na wenye gharama nafuu
serikali ya chadema itahakikisha kuwa mikoa yote inapata huduma za kibishara za usafiri wa anga
aidha chadema itahakikisha kwamba tanzania inakuwa na shirika la ndege ambalo litamilikiwa kwa ubia kati ya sekta binafsi na serikali litakaloendeshwa kibiashara kwa kuzingatia nguvu ya soko na litakalotoa huduma za usafiri za ndani na kimataifa
hii itajumuisha ujenzi na uboreshaji wa viwanja vya ndege kwa viwango na ubora wa kimataifa ili kukidhi mahitaji ya sekta ya usafiri wa anga
katika kutekeleza sera zake katika eneo hili la miundombinu serikali ya chadema itakuwa na lengo la kuwanufaisha wananchi kwa kuchukua hatua stahiki kama ifuatavyo a
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itaboresha miundombinu ili kupunguza gharama za kufanya shughuli za kibiashara na kupunguza muda mrefu wa kusafiri na kusafirisha mizigo
aidha maboresho haya yatasaidia katika kuwepo usalama zaidi kwa watumiaji wa vyombo vya usafiri itapunguza idadi ya vifo majeruhi na hasara zinazotokana na ajali za barabarani
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha kuwa huduma zinazotolewa kwenye viwanja vya ndege bandari na vituo vya reli zinakuwa za viwango vya kimataifa
mfumo wa uchukuzi ulioboreshwa utaongeza ajira zenye kipato na pia kuboresha sekta nyingine zinazoambatana kama vile hoteli utalii ujenzi na shughuli nyingine mbalimbali za kiuchumi na kijamii
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaboresha viwanja vya ndege na kuweka maeneo maalum ya kuhifadhi mazao ya mifugo uvuvi na kilimo kama vile uhuru haki na maendeleo ya watu mbogamboga parachichi na maua kwa ajili ya kusafirisha kwenda nje ya nchi cooling system
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha kuwa zinapatikana meli na boti za kisasa kwa ajili ya usafirishaji wa abiria mizigo na watalii
aidha zitakuwepo meli na boti kwa ajili ya uokoaji kwenye bahari na maziwa
 teknolojia ya habari na mawasiliano tehama chadema inatambua kuwa teknolojia ya habari na mawasiliano tehama ni msingi wa kuwa na jamii imara yenye maarifa na uchumi endelevu kwa mustakabali wa nchi
chadema itawekeza kwenye teknolojia ya habari kuwa na mfumo wa satelaiti na kuboresha usalama wa mtandao wake ili kuendana na ukuaji wa teknolojia hiyo duniani
chadema inaamini katika uhuru wa matumizi ya mtandao katika kukua na kustawi kiuchumi na kijamii chadema inahimiza uhuru wa kuwa na mtandao wa mawasiliano kwa wananchi wote
chadema inachukulia teknolojia ya habari kuwa ni nyenzo muhimu katika maarifa ya kijamii na si vinginevyo
chadema itahakikisha usalama wa mtandao kwa watumiaji wote na pia itahakikisha kuwa kuna faragha kwa watumiaji pamoja na kuhakikisha kuwa watumiaji hawashambuliwi wala kunyanyaswa kwa namna yoyote ile
chadema itawekeza kwenye teknolojia ya satelaiti ili kuwezesha shughuli za kimtandao za serikali pamoja na kutumia teknolojia hiyo kwenye kilimo biashara uwekezaji kufuatilia hali ya hewa na mabadiliko ya tabia nchi matumizi ya ardhi pamoja na kukabiliana na majanga mbalimbali
uhuru haki na maendeleo ya watu chadema itatumia teknolojia ya habari na mawasiliano katika masuala ya kijamii na pia katika masuala ya kijeshi
chadema inaamini katika ushirikiano na mataifa mengine katika kutafuta suluhu na changamoto za kimawasiliano
katika kutekeleza sera zake katika eneo hili la tehama serikali ya chadema itakuwa na lengo la kuwanufaisha wananchi kuchukua kila hatua stahiki kuhakikisha kuwa a
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha kuwa watanzania watakuwa na uhakika wa kupata taarifa na kupanua wigo wa mawasiliano kwa kuboresha miundombinu ya tehama
serikali ya chadema itaweka sera na sheria zinazohakikisha kuwa wananchi watakuwa salama wakati wa kutumia mtandao na pia watahakikishiwa faragha na kutoingiliwa kimtandao na watu wengine wala kubughudhiwa kwa namna yoyote ile
jamii itapata taarifa za biashara kilimo pamoja na taarifa za hali ya hewa na hivyo kuweza kujipanga kukabiliana na majanga mbalimbali
serikali ya chadema itahakikisha kuwa jamii itapata taarifa kirahisi pamoja na kufanya miamala ya kifedha na kibiashara kwa urahisi
serikali ya chadema ikishirikiana na sekta binafsi itahakikisha kuwa gharama za mawasiliano zinapungua ili kumwezesha kila mwananchi kuzimudu
serikali ya chadema itasimamia na kuhakikisha kuwa kanzi data iko salama na inatumika kwa malengo yaliyowekwa kwa mujibu wa sheria
 postauhuru haki na maendeleo ya watu chadema inatambua kuwa mfumo wa huduma za posta ni muhimu katika kuwezesha mawasiliano na miamala ya kibiashara katika jamii iliyo na maarifa kwa kuimarisha soko la kimtandao pamoja na taasisi za kibiashara
hii inajumuisha kuboresha upatikanaji wa huduma kwa kuzingatia mabadiliko katika soko chadema itaanzisha matumizi ya nambari za posta na mfumo wa anuani ya makaazi katika mitaa ikiwa ni pamoja na kuboresha mfumo wa zamani uliokuwa unatumia sanduku la posta katika ofisi za posta nchini
chadema itaanzisha huduma za posta ambazo zitasaidia biashara kwa mfumo wa mtandao na kuhakikisha bidhaa zinaagizwa kimtandao na kuwafikia watumiaji kwa urahisi
chadema itahakikisha kuwa serikali inamiliki mfumo wote wa posta isipokuwa huduma mbalimbali zitakazokuwa zinatolewa zitafanyika kwa kushirikiana na sekta binafsi
kwa ujumla serikali ya chadema itachukua hatua zifuatazo a
kuanzisha na kuboresha mfumo wa anuani za posta na makaazi na kuziunganisha na mifumo ya kidigitali
kupanua na kuboresha mfumo wa kusafirisha vifurushi kwa njia ya posta c
kuboresha usimamizi wa huduma za posta d
kugatua mfumo wa posta na kuhakikisha ushiriki wa sekta binafsiuhuru haki na maendeleo ya watu 
mali asilia na utalii chadema inatambua hali halisi katika eneo hili na kupanga kuchukua hatua kuondoa mapungufu ya kisera na kiutendaji katika enao hili
chadema itatekeleza sera yake kuhusu maliasili ikiwa ni pamoja na a
kusimamia uvunaji na matumizi ya rasilimali za taifa kwa manufaa ya kila mtanzania wa kizazi hiki na kijacho b
kupiga vita ujangili na kuimarisha utunzaji wa hifadhi za taifa na mazingira c
kutunza na kuhifadhi maeneo au shughuli maalum kwa ajili ya utalii d
kulinda hifadhi za wanyama kutunza maliasili na urithi wa dunia kwa kizazi kijacho
kusimamia utunzaji wa wanyamapori kama chanzo cha mapato kwa serikali na ajira kwa wananchi
kuhakikisha kuwepo kwa usimamizi endelevu wa wanyamapori utapelekea kupunguza migogoro katika hifadhi na kuboresha mahusiano mazuri kati ya mamlaka za hifadhi na jamii zinazonguka maeneo hayo
serikali ya chadema itahakikisha kwamba shughuli za hifadhi za taifa zinasimamiwa vizuri ili kulinda hifadhi hizo bila kuathiri maisha ya wananchi wanaoishi jirani na hifadhi hizo
serikali ya chadema itahakikisha kwamba sehemu ya mapato yanayotokana na hifadhi za taifa pamoja na shughuli za wanyama yanatumika kukabiliana na majanga pamoja na utunzaji wa mazingira kwa ajili ya manufaa ya kizazi cha sasa na kijacho
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha kuwa inalinda kuhifadhi na kuendeleza bioanuai kwa ajili ya matumizi endelevu
uhuru haki na maendeleo ya watu 
 wanyamapori chadema inachukulia usimamizi wa wanyamapori kama hatua ya kutunza kulinda na kuhifadhi wanyamapori na mimea asilia
chadema inatambua kuwa maisha ya wanyamapori yapo hatarini kutokana na mabadiliko ya tabia nchi ujangili kukata miti ovyo na shughuli nyingine za binadamu
chadema inatambua kuwa wanyamapori wanatakiwa kulindwa kwa ajili ya kukuza utalii na biashara itokanayo na bidhaa za wanyamapori
chadema inatambua kuwa ipo mimea na wanyama ambao iko hatarini kupotea kutokana na majanga ya asili magonjwa au shughuli za binadamu na kwamba kuna haja ya kutumia njia kadhaa ikiwemo kuwa na hifadhi maalum ya wanyamapori kuzalisha mbegu nyingine pamoja na kuwa na mkakati wa kuzuia kupotea kwa mimea husika
shughuli za maendeleo za binadamu dhidi ya maisha ya wanyamapori zisimamiwe ili kulinda hifadhi ya wanyama bila kupuuza maisha ya watu wanaoishi katika maeneo yanayozunguka mbuga za wanyama
serikali ya chadema itaanzisha miradi ya elimu kuhamasisha jamii na kushirikisha jamii kuhusu usimamizi wa wanyamapori hasa kwa jamii zinazopakana na mbuga za wanyamapori
serikali ya chadema itahimiza matumizi endelevu ya wanyamapori kwa ajili shughuli za kijamii na kiuchumi
mapato yote yanayotokana na sekta ya wanyamapori yatatumika pekee kwa ajili kutunza na kulinda wanyamapori na kulinda maeneo ya urithi wa dunia
pamoja na kuwa utalii ni moja wapo ya sekta zinazochangia kwa kiasi kikubwa katika pato la taifa bado maliasili zake hazijatumiwa vya kutosha ili kuongeza zaidi pato la taifa kutokana na mianya mingi kwa makampuni ya kitaalii ya ndani na nje kukwepa kodi ambayo ingepaswa kuingia katika mfumo wa taifa
uhuru haki na maendeleo ya watu kutokana na changamoto mbalimbali zinazotokana na uwepo wa wanyamapori serikali ya chadema itarejea upya sera na sheria ya wanyamapori ili kuendana na kasi ya ukuaji wa idadi ya watu na wanyama
 misitu misitu ya asili na ambayo huchukua muda mrefu katika ukuaji wake kama mninga inapungua kwa kasi sana na karibu inatoweka kabisa katika ardhi ya tanzania
tatizo kubwa ni kuwa misitu hii inavunwa kiholela na uvunaji wake hauna tija kwa taifa mfano ni misitu iliyo mipakani mwa nchi jirani ambayo imekuwa ikivunwa na wageni wa nchi za jirani kwa kushirikiana na mamlaka za ndani katika maeneo husika
na wakati haya yote yakitokea kasi ya upandaji wa miti mipya na hata miti kwa ajili ya uzalishaji wa nishati imekuwa ikisuasua na hivyo kuiweka nchi yetu katika hali hatarishi kugeuka kuwa jangwa
hakuna mipango mizuri na uvunaji endelevu wa misitu na utengenezwaji wa samani bora zaidi zitakazoweza kuuzwa nje
hata hivyo chadema kinatambua fursa zifuatazo katika eneo hili na kupanga kuchukua hatua kufanyia kazi fursa zifuatazo zilizo katika enao hili a
bado kuna maeneo makubwa yenye maliasili adimu ambayo yanaweza kutunzwa sasa kwa ajili ya vizazi vijavyo b
maazimio na mikakati mbalimbali ya kuzuia uvunaji haramu wa maliasili za nchi
serikali ya chadema itapitia upya sera ya misitu ili kuhakikisha kuwa misitu pamoja na mazao yake vinachangia katika kuongeza pato la taifa
uhuru haki na maendeleo ya watu 
 uhifadhi wa uoto wa asili na maeneo asilia chadema inaamini katika uhifadhi unaolinda uoto wa asili na maeneo asilia yakiwemo makazi ya asili ya binadamu
uoto wa asili ni muhimu kwa ajili ya maendeleo ya uchumi
uhakika wa kuwa na chakula pamoja ugunduzi wa madawa mapya ya afya uko hatarini kwa sababu ya athari za kupotea kwa uoto wa asili
bidhaa na huduma muhimu zinaathirika kutokana na hatari ya kupotea kwa uoto wa asili
sehemu ya hatua stahiki zitakazochukuliwa na serikali ya chadema katika eneo hili ni a
kuchukua hatua za kurudisha na kuhuisha ikolojia ya maeneo oevu kwa ajili ya kulinda mazingira na viumbe vilivyopo
kuhimiza uwepo wa miundombinu ambayo inalinda mazingira kwa kuanzisha maeneo maalum mijini yanayohifadhi mazingira ya asili maji na bustani za mimea ili kufanya jamii ione umuhimu wa kutunza mazingira
kuweka mkazo katika kufanya tafiti za kulinda mbegu za wanyama na mimea ya asili iliyo hatarini kutoweka ili kulinda uoto wa asili na maeneo asilia
kuhimiza uhifadhi wa misitu kwa ajili tafiti za afya na utalii
serikali ya chadema itawahakikishia wananchi wa tanzania kuwa wananufaika na urithi wa mali asili walizonazo kwa a
kusimamia utunzaji wa maeneo oevu utasaidia upatikanaji wa maji kwa ajili umwagiliaji shughuli za kilimo endelevu na mabwawa ya samaki
kuchukua hatua za kuchochea kuwepo na kuimarika kwa utalii wa mijini kwa kutenga maeneo yenye mazingira ya asili yenye mvuto wa kiutalii kwa lengo la kuongeza fursa za ajira uhuru haki na maendeleo ya watu c
kusimamia kuwepo kwa hifadhi ya misitu yenye kusaidia katika uvumbuzi wa dawa mpya zitokanazo na mimea asilia na hivyo kuboresha sekta ya afya
 utalii sekta ya utalii inaliingizia taifa letu zaidi ya asilimia ya mapato yake ya fedha za kigeni kwa taarifa zilizotolewa na benki kuu ya tanzania bot
sekta hii ndiyo inayotoa ajira rasmi nyingi baada ya sekta ya kilimo
serikali ya chadema itahimiza ushirikiano wa karibu kati ya sekta binafsi na sekta ya umma pamoja na kutekeleza mpango mahususi rescue package plan wa muda mfupi na muda wa kati wa kutenga fedha na vivutio vingine vya kikodi vyenye kulenga kushawishi na kuhimiza uwekezaji wenye lengo la kunusuru sekta hii na waajiriwa wake walioathiriwa na anguko la sasa la sekta hii
uhuru haki na maendeleo ya watu serikali ya chadema pamoja na sera zake za muda mrefu kuhusiana na sekta hii zinazoanishwa katika ilani hii itakubali kubeba gharama za mkakati wa mawasiliano wenye kulenga kushawishi kurudi katika hali yake ya hapo awali kwa sekta hii ya utalii
serikali ya chadema itatekeleza sera yake ya muda mrefu kuhusu utalii ikiwa ni pamoja na kuongeza idadi ya watalii wanaokuja nchini kufungua vivutio vipya vya utalii vilivyopo nchini na kuwa na ulinzi wa uhakika kwa watalii katika kutekeleza hayo serikali ya chadema itaazisha mchakato wa mashauriano na wadau kupata muafaka kuhusu maboresho ya sheria yatakayowezesha yafuatayo a
kuvutia watalii wengi kutembelea nchini kwa njia ya matangazo ya kibiashara na kuhakikisha taarifa za maeneo asili yenye vivutio tamaduni na maeneo ya kihistoria zinawafikia kwa wakati na ufasaha
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaanzisha miundombinu ya utalii yenye viwango vya kimataifa kwa ajili ya kutoa huduma kwa watalii kwenye maeneo ya bahari maziwa mito misitu wanyamapori maeneo ya kihistoria tamaduni na michezo
serikali ya chadema itaanzisha mfumo wa haki miliki katika filamu na picha zitakazopigwa katika maeneo yenye vivutio nchini
kwa ujumla serikali ya chadema itaweka mkazo kisera na kiutendaji ufuatiliwaji wa karibu yafuatayo a
kuch ochea ujenzi wa miundombinu ya utalii nchini ikiwa ni pamoja na ujenzi wa mahoteli na kuimarisha mafunzouhuru haki na maendeleo ya watu b
kuingia mikataba ya kimataifa kupitia umoja wa mataifa yakupambana na ujangili kwenye hifadhi mbuga na masoko
kuongeza idadi ya watalii nchini hadi kufikia milioni mbili kwa mwaka katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii
uhuru haki na maendeleo ya watu 
uzalishaji wa nishati na matumizi ya madini wenye tija 
 nishati chadema inatambua kwamba nishati ni nguzo muhimu katika kuboresha maisha ya watanzania na ujenzi wa taifa kiuchumi
kumekuwa na changamoto kubwa ya kupata nishati ambayo inaendana na ulinzi wa mazingira kutokana na chanzo kikuu cha nishati inayotumika nchini ni mkaa na ambao kwa kiasi kikubwa sio rafiki kwa mazingira
katika kukabiliana na changamoto hizi serikali ya chadema itafanya yafuatayo a
serikali ya chadema itaingia ubia na sekta binafsi katika kuzalisha kusafirisha na kusambaza nishati ya umeme nchini b
serikali ya chadema itatumia madini kama dhamana katika kujenga miundombinu ya umeme nchini uhuru haki na maendeleo ya watu c
mpango wa serikali ya chadema katika kuzalisha nishati ni uzalishaji wa umeme wa maji umeme wa makaa ya mawe umeme wa nguvu za jua upepo na biomas nishati jadidifu umeme wa gesi aidha serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi inaweka utaratibu wa kuzalisha kusafirisha na kuuza gesi kuleta mtaji d
usambazaji wa umeme utazingatia uzalishaji na usafirishaji viwandani reli na barabara na bandari majumbani na kwenye taasisi za umma na binafsi e
kudhibiti rushwa za mikataba kwenye sekta ya nishati kwa kuweka utaratibu wa wazi uwajibikaji na kuhakikisha kuwa sheria zinafuatwa ikiwa ni pamoja na mikataba yote kulazimika kupitiwa na bunge
 madini chadema inatambua kwamba raslimali za madini zilizopo tanzania ni utajiri usioendelevu na urithi wa wote ndani ya vizazi vyote vya tanzania
hivyo hatuna budi kuitumia rasilimali hii kwa uangalifu ili vizazi vijavyo viweze kunufaika na rasilimali hii hata kama itakuwa imeshaisha
hivyo basi ili kuhakikisha kuwa madini yananufaisha kizazi cha sasa na kijacho serikali ya chadema itachukua hatua zifuatazao uhuru haki na maendeleo ya watu a
kuhakikisha madini yanatumika kama dhamana ya mtaji kwa ajili ya ujenzi wa miundombinu mbalimbali kama vile maji barabara reli na nishati b
uvunaji wa madini utakuwa maalumu kwa ajili ya mitaji ya nishati hasa umeme na maji ujenzi wa viwanda kujenga na kuboresha miundombinu ya uchukuzi c
serikali ya chadema itaweka utaratibu wa ubia katika uchimbaji wa madini baina ya raia na wageni kwa ajili ya kuwawezesha watanzania ambao mitaji na teknolojia yao sio kubwa kuweza kunufaika kutokana na ubia na makampuni ambayo yataingiza mitaji mikubwa na teknolojia ya kisasa katika uchimbaji wa madini d
serikali ya chadema itaweka utaratibu wa kisheria juu ya misamaha ya kodi katika sekta hii ili kulipunguzia taifa hasara itokanayo na baadhi ya misamaha kwenye sekta hii e
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaboresha sekta ya madini na kuwezesha wachimbaji wadogo kushiriki na kumiliki uchumi wa madini f
serikali ya chadema itapitia na kuboresha sheria za madini zilizopo ili ziendane na viwango vya kimataifa ili taifa liweze kunufaika na madini bila kuathiri uwekezajiuhuru haki na maendeleo ya watu 
viwanda tangu kubinafsishwa kiholela kwa viwanda na mashirika ya umma nchini taifa limeshuhudia ongezeko kubwa la uagizaji bidhaa toka nje ya nchi huku nyingi ya bidhaa hizo malighafi zake zikipatikana hapa nchini
aidha ubinafsishaji huo holela umesababisha viwanda vingi kufa na hivyo kuchangia ongezeko kubwa la ukosefu wa ajira kwa vijana nchini
ili kukabiliana na changamoto hii serikali ya chadema itaanzisha viwanda vya kimkakati katika maeneo mbalimbali ya kisekta hususani kilimo uvuvi na ufugaji ili kuyaongezea thamani mazao husika
viwanda hivi vya kimkakati vitagusa matumizi anuwai ya rasilimali zetu kwa kutumia ubunifu ugunduzi na teknolojia ya kisasa
ili kufikia hatua hii muhimu ya kukuza uchumi na pato la taifa serikali ya chadema imelenga kufanya yafuatayo mara tu itakapo pata ridhaa ya kuongoza taifa a
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itawezesha mchakato wa uanzishwaji wa viwanda vikubwa vitatu vya kimkakati kwanza katika eneo la liganga na mchuchuma tutaanzisha kiwanda cha kisasa cha kuchakata kufua na kuzalisha chuma
pili tutaanzisha kiwanda karagwe kwa ajili ya kuchakata bati tin kwa ajili ya uzalishaji wa bidhaa za mabati
tatu tutaanzisha kiwanda cha kuchakata chuma kizito nickel maeneo ya kabanga na ngasamo
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itawezesha uanzishaji wa viwanda vikubwa vya kisasa vya kuchakata mazao ya misitu kwa ajili ya utengenezaji wa samani za maofisini na kuondoa kabisa uagizaji samani hizo kutoka nje ya nchi
uhuru haki na maendeleo ya watu c
serikali ya chadema itatenga bajeti ya kutosha kuwezesha utafiti wa kisanyansi na kiteknolojia ubunifu na ugunduzi kwenye kiwanda cha nyumbu kilicho chini ya jeshi la wananchi wa tanzania ili kiweze kuzalisha magari ya kisasa zana za kilimo na zana nyinginezo za kivita kwa ajili ya matumizi ya nchi na kuuzwa nje ya nchi
serikali ya chadema kwa kushirikina na sekta binafsi itaanzisha kiwanda kikubwa cha madawa ya binadamu ili kuziba kabisa mwanya wa uhaba wa madawa katika ukanda wote wa afrika mashariki na kati
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itaanzisha kiwanda kikubwa cha karatasi na vifaa vingine vya maofisini ili kuondoa utegemezi wa uagizaji wa bidhaa hizi nje ya nchi f
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali itawezesha uanzishwaji wa kiwanda kikubwa cha bidhaa zitokanazo na pamba ili kuongeza soko la pamba kwa kuuza nyuzi badala pamba ghafi g
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaweka mazingira rafiki ya kuanzishwa kwa viwanda vya kuchakata mazao ya mifugo na uvuvi h
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itawezesha mchakato wa kuanzishwa kwa kiwanda kikubwa cha kuchakata madini ya kimkakati strategic rare earth metals ili kuwezesha kuanzishwa kwa uundaji na utengenezaji wa vifaa vya kielektroniki i
kwa kushirikiana na sekta binafsi serikali ya chadema itaanzisha kiwanda kikubwa cha kuchakata na kuongeza thamani ya zao la korosho
uhuru haki na maendeleo ya watu 
michezo sanaa na utamaduni chadema inaamini kwamba michezo utamaduni na sanaa ni utambulisho wa taifa letu kitaifa na kimataifa aidha tunaamini kuwa michezo mbali ya kuwa ni burudani ni uchumi na chanzo kikuu cha ajira
serikali iliyopo madarakani haijawekeza vya kutosha katika kuboresha michezo nchini ikiwemo kutenga bajeti kidogo katika sekta ya michezo sanaa na utamaduni
kutokuwa na mkakati wa kuinua michezo na utamaduni nchini kumesababisha timu mbalimbali za taifa kutofanya vizuri katika mashindano mbalimbali ya kimataifa
aidha kushindwa kuwa na mikakati ya kukuza utamaduni na sanaa nchini kumewafanya wasanii kutokua na uhakika wa kipato na kuwatumia wakati wa kampeni pekee na baadae kuwaacha wakihangaika bila kuwepo mpango madhubuti wa kuinua kazi za sanaa na utamaduni
serikali imeshindwa kuwekeza kwenye viwanja vya michezo vyenye hadhi kimataifa ambapo nchi inakosa mapato kwa kushindwa kuendesha mashindano ya kimataifa hapa nchini
chama cha mapinduzi kilipoka viwanja vya michezo ambavyo vilikuwepo wakati wa chama kimoja na kujimilikisha huku kikifahamu kwamba wananchi wote bila kujali itikadi zao walichangia nguvu na fedha kujenga viwanja hivyo
aidha serikali imeshindwa kuboresha chuo cha sanaa pamoja na kushindwa kuwalea wasanii wa muziki filamu sarakasi na aina zingine za sanaa jambo linalopelekea baraza la sanaa basata kuwa msimamizi na kuwaadhibu wasanii badala ya kuwa na mkakati wa kuboresha na kutangaza utamaduni wetu kimataifa ili kuwapatia wasanii kipato
uhuru haki na maendeleo ya watu serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo a
serikali ya chadema itahakikisha kwamba mitaala ya michezo sanaa na utamaduni inarejeshwa na kuboreshwa kuanzia shule za msingi
serikali ya chadema itahakikisha kwamba timu zote zinazocheza ligi mbalimbali za mpira wa miguu nchini ikiwemo ligi kuu zinakua na shule za michezo sports academy kwa ajili ya watoto bila kuathiri mfumo na utaratibu wa kupata masomo mengine katika mfumo wa elimu
serikali ya chadema itahakikisha kwamba inarudisha kimkakati na kibajeti utaratibu wa mashindano ya umitashumta kwa shule za msingi umiseta kwa shule za sekondari pamoja na mashindano ya vyuo vyote kwa ajili kutambua vipaji mbalimbali miongoni mwa wanafunzi na kuhakikisha mashindano hayo yanakuwa na tija ya kuendeleza taifa letu kimichezo na kiutamaduni kuliko ilivyo sasa
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha kwamba kwa kushirikiana na sekta binafsi kila mwaka inatengwa bajeti kwa ajili ya ujenzi wa viwanja vyenye hadhi ya kimataifa kwa ajili ya kuendesha ligi za kimataifa na kuboresha hadhi ya ligi ya ndani e
serikali ya chadema itahuisha utendaji na uwajibikaji wa shirikisho la mpira la tanzania na zanzibar ili watekeleze majukumu yao kitaalam pamoja na kuwa na bajeti inayotosheleza mahitaji ya maendeleo ya mpira nchini ikiwemo usimamizi imara wa ligi kuu f
serikali ya chadema itahuisha taasisi ya sanaa ya bagamoyo tasuba na kuifanya kuwa chuo kikuu cha sanaa nchini pamoja na kuhakikisha kwamba kila mkoa unaanzisha uhuru haki na maendeleo ya watu angalau chuo kimoja kwa ajili ya sanaa na kuwa na hadhi ya kutoa cheti na diploma
serikali ya chadema itahakikisha kwamba inahuisha kodi kwenye kazi za sanaa kwa wasanii wa ndani ili kuhakikisha kwamba wasanii wananufaika na jasho lao
serikali ya chadema itahakikisha inakua na mkakati wa kuwa karibu na makampuni makubwa ya mitandao ambayo inahusika na uuzaji wa kazi za sanaa mfano youtube duniani ili kuhakikisha kwamba kazi za wasanii zinafanywa kwa kukidhi viwango vya makampuni hayo ili kuongeza kipato cha wasanii na kuwatangaza duniani
serikali ya chadema itaweka mpango wa muda mfupi wa kufanya maboresho ya michezo na sanaa nchini kuwa sehemu ya kipato na kuhakikisha tunawekeza kukuza wasanii na wanamichezo kimataifa kuliko ilivyo sasa ambapo serikali hushabikia mafanikio ya wanamichezo na wasanii ambao wamepiga hatua kwa juhudi binafsi bila msukumo na uwezeshaji wa serikali
serikali ya chadema itahakikisha kwamba inapanua wigo wa kazi za tume ya sayansi na utafiti kulea vipaji na ugunduzi ikiwemo vipaji katika michezo sanaa na utamaduni
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaanzisha mashindano yatakayowahusisha watu wenye ulemavu ili kuonyesha vipaji vyao na kuwafanya kunufaika na vipaji vyao nchini na kuwafanya washiriki kwenye mashindano kama hayo kimataifa
serikali ya chadema kwa kushirikiana na sekta binafsi itaanzisha mchakato wa kujenga jengo kubwa la sanaa za maigizo na maonyesho arena kwa ajili ya kukuza vipaji vya wasanii uhuru haki na maendeleo ya watu 
ulinzi na usalama ulinzi na usalama ni eneo muhimu katika ustawi na uwepo wa taifa letu
chadema inaamini kwamba ulinzi na usalama ni kazi ya msingi na muhimu kwa serikali kwa ajili ya kulinda watu mali zao pamoja na kuhakikisha kuwa mipaka ya nchi ipo salama
pamoja na kutambua baadhi ya kazi nzuri zinazofanywa na vyombo vya ulinzi na usalama bado zipo changamoto nyingi zinazokabili vyombo hivi na hivyo kupelekea kushindwa kufanya kazi zao kwa ufanisi
vipo viashiria kadhaa vilivyojitokeza katika utendaji wa serikali ya awamu ya tano ambapo kama nchi tumeshuhudia baadhi ya wananchi wakiuawa kutekwa kuteswa kupigwa risasi kuharibiwa biashara zao kinyume na sheria kufukuzwa kazi bila kuzingatia taratibu za kisheria jambo ambalo linazua malalamiko na manung uniko miongoni mwa wananchi na hivyo kupelekea kuathiri ulinzi na usalama wa nchini
wananchi wanaoishi mipakani bado wameendelea kusumbuliwa na vyombo vya dola kuhusu uraia wao jambo linalotengeneza hisia miongoni mwao kwamba sio raia wa nchi hii kwa sababu ya kuzaliwa mipakani
chadema inatambua kwamba zipo changamoto ya baadhi ya wahalifu kutoka nchi jirani kuingia nchini na kufanya matukio ya kihalifu ikiwa ni pamoja na kuingia kwa jinai kwenye sehemu ya ardhi ya nchi yetu kinyume na mipaka iliyopo kwa mujibu wa sheria za kimataifa
serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo ili kuboresha masuala ya ulinzi na usalama a
serikali ya chadema itahakikisha kwamba vyombo vyote vya ulinzi na usalama vinapata bajeti yake kwa ukamilifu kama ilivyopitishwa na bunge na hivyo kuondoa na kupunguza changamoto ya vifaa makazi na sare za vyombo hivyo
uhuru haki na maendeleo ya watu b
serikali ya chadema itahakikisha kwamba vyuo vya mafunzo vinavyotumiwa na vyombo hivyo vinaboreshwa pamoja na kuhakikisha uwepo wa miundombinu na mazingira mazuri ya kujifunzia
serikali ya chadema itahakikisha kwamba mishahara pamoja na marupurupu mengine inaboreshwa na hivyo kuwafanya askari kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi
serikali ya chadema itaanzisha bima maalum ya afya kwa vyombo vya ulinzi na usalama wawapo kazini na baada ya kustaafu vikiwemo jeshi la wananchi wa tanzania jwtz polisi magereza uhamiaji na zima moto na uokoaji
serikali ya chadema itarudisha na kuboresha utaratibu wa kutoa kodi kwenye maduka dutyfree shops ya vyombo vya ulinzi na usalama ili kutoa motisha kwa askari wakati utekelezaji wa majukumu yao na pia watakapostaafu kuendelea kutumia maduka hayo
serikali ya chadema itahakikisha kwamba jeshi la magereza linahamishiwa wizara ya katiba na sheria ili kuleta uhusiano mzuri wa utekelezaji wa majukumu yao
serikali ya chadema itaweka utaratibu mpya kisheria ili jeshi la uokoaji na zimamoto lihamishiwe kiutendaji katika ngazi ya halmashauri ili kuwa karibu na wananchi isipokua masuala ya kisera na utendaji wa jumla utatolewa na jeshi la zimamoto na uokoaji katika ngazi ya taifa kwa utaratibu utakaowekwa h
serikali ya chadema itahakikisha kwamba utendaji wa vyombo vya ulinzi na usalama unazingatia ustawi na uwepo usalama kwa wananchi na mali zao i
serikali ya chadema itahuisha utaratibu uliopo sasa wa utoaji wa pasi za kusafiria ili ziweze kutolewa kwenye ngazi ya uhuru haki na maendeleo ya watu kanda na mikoa na hivyo kuwa na ufanisi
aidha mipaka ya nchi itaboreshwa ili vituo vyote vya uhamiaji vyombo vya ulinzi na usalama na ofisi za mamlaka ya mapato mipakani kufanya kazi kwa saa kwa ajili ya kuboresha ufanisi wa maeneo hayo
serikali ya chadema itahakikisha kwamba inaajiri askari wa vyombo vya ulinzi na usalama wa kutosha wenye mafunzo na weledi kwa ajili ya kuboresha uwiano kati ya askari na idadi ya wananchi nchini
serikali ya chadema itahuisha utaratibu wa vijana kupata mafunzo ya jeshi la kujenga taifa yakiambatana na mafunzo ya ufundi ili kuwajenga kiuwezo na kimkakati kwa ajili ya ulinzi na usalama wa nchi
serikali ya chadema itazifanyia marekebisho makubwa sheria mbalimbali zinazounda vyombo vya ulinzi na usalama ili kuendana na mahitaji ya kijamii pamoja na maendeleo ya kiteknolojia duniani ili kulifanya jeshi kuwa kitovu cha teknolojia bora na ya kisasa kwa sekta zote za uzalishaji na utoaji wa huduma
uhuru haki na maendeleo ya watu 
tanzania katika diplomasia ya kimataifa tanzania ilikuwa inajulikana duniani kwa misimamo ya kimantiki na katika kuendesha na kuunga mkono harakati za ukombozi wa wanyonge popote duniani
serikali imepoteza dira na mwelekeo katika ulimwengu wa kidiplomasia na haijaweza kujenga mahusiano baina yake na washirika wake wa tangu enzi za kupambana na mkoloni zaidi ni kuwa sasa imepoteza heshima iliyokuwa imejijengea kimataifa katika diplomasia
 kukuza nafasi ya tanzania katika diplomasia ya kimataifa lengo la chadema kuhusu ushirikiano wa kimataifa ni kuhuisha nafasi ya tanzania katika jumuiya za kimataifa ili kushiriki kukomesha uonevu ukandamizaji na kuchochea utawala bora na ukuaji wa demokrasia hasa katika nchi za kiafrika
katika kufikia lengo hilo serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo a
serikali ya chadema itajenga mahusiano na nchi mbalimbali duniani kwa kuzingatia diplomasia ya uchumi inayolenga kubadilisha na kukuza uchumi wa taifa
serikali ya chadema itajenga ushirika na nchi rafiki kwa kuzingatia mashirikiano pasipo kunyonyana
katika kutimiza azma ya kujiendeleza katika sekta ya sayansi na teknolojia serikali ya chadema itaweka mkazo katika kuimarisha mahusiano yanayolenga kuiwezesha tanzania kuiga na kuchota maendeleo ya kiteknolojia yaliyofikiwa katika nchi za asia na hasa china
serikali ya chadema itahuisha juhudi za tanzania za kuhakikisha kuwa bara la afrika linaungana kijamii kiuchumi na kisiasa kama walivyoazimia waasisi wa bara uhuru haki na maendeleo ya watu hili mwalimu nyerere na kwame nkrumah
serikali ya chadema itabuni na kusimamia mikakati ya kuiweka tanzania kuwa kiongozi katika kuhitimisha lengo la kufikia shirikisho la afrika mashariki e
serikali ya chadema itashiriki vikao muhimu vya kimataifa kama vile mkutano mkuu wa umoja wa mataifa vikao vikuu vya umoja wa afrika na vinginevyo f
serikali ya chadema itafuta sheria zote ambazo sio rafiki kwa uwekezaji na wawekezaji kutoka mataifa mbalimbali 
 idara ya uhamiaji kumekuwa na changamoto kubwa miongoni mwa wananchi kuhusu upatikanaji wa hati za kusafiria kupata vyeti vya kuzaliwa na kupata vitambulisho vya taifa
kwa sasa idara ya uhamiaji ina jukumu la kuandikisha watanzania na wageni wote nchini wakala wa usajili wa vizazi na vifo wanawajibu wa kutoa vyeti vya kuzaliwa na vifo huku mamlaka ya vitambulisho vya taifa ikiwa na jukumu la kutoa vitambulisho vya uraia
ili kukabiliana na changamoto hizo serikali ya chadema itafanya mambo yafuatayo a
serikali ya chadema itaunganisha wakala wa usajili wa vizazi na vifo rita mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida na idara ya uhamiaji kuwa chombo kimoja
serikali ya chadema itahakikisha kuwa watoto wote watapewa hati ya kuzaliwa ikionyesha uraia wao kwa mujibu wa sheria na baada ya kufikisha umri wa miaka watapewa vitambulisho vya kitaifa ambavyo vitakuwa vimeunganishwa kwenye mtandao mmoja mkubwa wa kitaifa
vitambulisho hivi vitatumika pia kutunza kumbukumbu muhimu za taarifa zao electronic biometric regiter
uhuru haki na maendeleo ya watu c
serikali ya chadema itaweka utaratibu kwa wageni wote waingiao nchini watatakiwa kutumia hati zao za kusafiria kama vitambulisho vyao isipokuwa wale tu watakaopewa vibali vya kufanya kazi watatengenezewa vitambulisho vya kitaifa vikionyesha pia uraia wao
serikali ya chadema itapunguza urasimu na ukiritimba katika upatikanaji wa hati za kusafiria kwenda nje ya nchi ili kuhakikisha kuwa huduma hii inapatikana katika kila mkoa kwa wakati
hata hivyo hati ya kusafiria ni haki ya kila mwananchi anayeomba
kwa kuwa kutakuwa na mtandao wa kitaifa wa orodha ya raia wote na kumbukumbu zao za makosa mbalimbali serikali ya chadema itaweka utaratibu wa kuhakikisha kuwa mikoa inakuwa na jukumu la kushughulikia maombi ya hati za kusafiria kwa kushirikiana na idara ya uhamiaji makao makuu ambayo itakuwa na jukumu la kuchapa na kusambaza hati hizi
ili kuhakikisha kuna ufanisi na tija serikali ya chadema itahakikisha kuwa maombi yote ya hati za kusafiria yatakuwa yamefanyiwa kazi ndani ya siku zisizozidi ishirini na moja 
serikali ya chadema itapitisha mabadiliko ya katiba yatakayoruhusu kuwa na uraia wa nchi zaidi ya moja
hivyo serikali ya chadema itahakikisha kuwa hakuna mtanzania yeyote ambaye anavuliwa utanzania wake kwa vile amechukua uraia wa nchi nyingine
hii ina maana kuwa tanzania itaendelea kumtambua mtanzania hata kama amepata uraia wa nchi nyingine isipokuwa kama tu mtu huyo atakuwa ameukana uraia wa tanzania yeye mwenyewe
serikali ya chadema itaanzisha idara maalum ya kusimamia raia wa tanzania walio nje ya nchi ambao watatambulika kuwa ni wananchi wote wa tanzania pamoja na uzao wao
watoto watakaozaliwa au ambao wamezaliwa na watanzania nje ya nchi na wamefikisha umri wa miaka wataweza kuomba pasi za kusafiria za tanzania
uhuru haki na maendeleo ya watu h
serikali ya chadema itaanzisha utaratibu wa kuwatumia watanzania walio nje ya nchi katika kutoa mchango wa ujenzi wa taifa kwa utaratibu ambao utawekwa
lengo ni kuweza kuchota na kutumia ujuzi na utaalamu mbalimbali uliopo baina ya wananchi hao
serikali ya chadema itaweka utaratibu kwa watoto watakaozaliwa na mzazi mmojawapo akiwa ni mtanzania mtoto husika ataendelea kutambulika kuwa ni raia hadi hapo atakapoamua mwenyewe kuukana uraia wa tanzania baada ya kufikisha umri wa miaka 
uhuru haki na maendeleo ya watu katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania jamhuri ya muungano wa tanzania katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka toleo hili la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka limezingatia na kuweka pamoja mabadiliko yote yaliyofanywa katika katiba ya muungano tangu ilipotungwa mwaka hadi tarehe aprili 
dar es salaam a
chenge novemba mwanasheria mkuu kimepigwa chapa na mpigachapa wa serikali dar es salaam tanzania katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katiba ya jamhu ri ya muungano wa tanzania ya mwaka yaliyomo ibara kichwa cha habari utangulizi sura ya kwanza jamhuri ya muungano vyama vya siasa watu na siasa ya ujamaa na kujitegemea sehemu ya kwanza jamhuri ya muungano na watu 
kutangaza jamhuri ya muungano
eneo la jamhuri ya muungano
tangazo la nchi yenye mfumo wa vyama vingi
utekelezaji wa shughuli za mamlaka ya nchi
haki ya kupiga kura
sehemu ya pili malengo muhimu na misingi ya mwelekeo wa shughuli za serikali 
ufafa nuzi
matumizi ya masharti ya sehemu ya pili
serikali na watu
ujenzi wa ujamaa na kujitegemea
imefutwa na sheri na
ibara ya
haki ya kufanya kazi kupata elimu na nyinginezo
sehemu ya tatu haki na wajibu muhimu haki ya usawa 
usawa wa binadamu
usawa mbele ya sheria
haki ya kuishi 
haki ya kuwa hai
haki ya uhuru wa mtu binafsi
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
haki ya faragha na ya usalama wa mtu
uhuru wa mtu kwenda atakako
haki ya uhuru wa mawazo 
uhuru wa maoni
uhuru wa mtu kuamini dini atakayo
uhuru wa mtu kus hirikiana na wengine
uhuru wa kushiriki shughuli za umma
haki ya kufanya kazi 
haki ya kufanya kazi
haki ya kumiliki mali
haki ya kupata ujira wa haki
wajibu wa jamii 
wajibu wa kushiriki kazini
wajibu wa kutii sheria za nchi
kulinda mali ya umma
ulinzi wa taifa
masharti ya jumla 
haki na wajibu muhimu
mipaka kwa haki uhuru na hifadhi kwa haki na wajibu
madaraka ya pekee ya mamlaka ya nchi 
ukiukaji wa haki na uhuru
madaraka ya kutangaza hali ya hatari
sura ya pili serikali ya jamhuri ya mu ungano sehemu ya kwanza rais 
rais wa jamhuri ya muungano
serikali ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake
utekelezaji wa shughuli za serikali
mamlaka ya kuanzisha na kuwateua watu wa kushika nafasi za madaraka
utekelezaji wa kazi na shughuli za rais n
uchaguzi wa rais
sifa za mtu kuchaguliwa kuwa rais
haki ya kuchaguliwa tena
utaratibu wa uchaguzi wa rais
wakati na muda wa kushika madaraka ya rais
masharti ya kazi ya rais
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
madaraka ya kutangaza vita
uwezo wa kutoa msamaha
kinga dhidi ya masht aka na madai
 a
bunge laweza kumshtaki rais
 b
wajibu wa viongozi wakuu wa vyombo vya mamlaka ya utendaji kudumisha muungano
sehemu ya pili makamu wa rais 
makamu mmoja wa rais kazi na mamlaka yake
wakati wa makamu wa rais kushika madaraka
kiapo cha makamu wa rais
muda wa makamu wa rais kushika madaraka
sehemu ya tatu waziri mkuu baraza la mawaziri na serikali 
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano
kazi na mamlaka ya waziri mkuu
uwajibikaji wa serikali
baraza la mawaziri na serikali a
ku ra ya kutokuwa na imani
baraza la mawaziri
uteuzi wa mawaziri
kiapo cha mawaziri na naibu mawaziri
wakati na muda wa mawaziri kushika madaraka
masharti ya kazi ya mawaziri
mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuri ya muungano
katibu wa baraza la mawa ziri
wakuu wa mikoa
sura ya tatu bunge la jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza bunge 
bunge
madaraka ya bunge
madaraka ya kutunga sheria
muda wa bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili wabunge wilaya za uchaguzi na uchaguzi wa wabunge 
wabunge
sifa za mtu kuwa mbu nge
kiapo cha wabunge
tamko rasmi la wabunge kuhusu maadili ya viongozi
wabunge kutoa taarifa ya mali
muda wa wabunge kushika madaraka kama wabunge
watu wenye madaraka serikalini kukoma utumishi wanapochaguliwa
masharti ya kazi ya wabunge 
tume ya uch aguzi 
majimbo ya uchaguzi
uchaguzi na uteuzi wa wabunge 
uchaguzi katika majimbo ya uchaguzi
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wa majimbo ya uchaguzi
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wanawake wa kuchaguliwa na bunge
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wa kuchaguliwa na baraza la wawakilishi
imefutwa na sheria na
 ya ib
utaratibu wa kupendekeza majina ya wagombea uchaguzi wa wabunge wanawake
imefutwa na sheria na
 ya ib
uamuzi wa suala kama mtu ni mbunge au sivyo
sehemu ya ta tu utaratibu madaraka na haki za bunge spika na naibu wa spika 
spika na mamlaka yake
naibu wa spika
utaratibu wa kumchagu spika na naibu wa spika
ofisi ya bunge 
katibu wa bunge
sekretariati ya bunge
utaratibu wa shughuli bungeni 
kanuni za kudumu za bunge
kuitishwa kwa mikutano ya bunge na kuvunjwa kwa bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
rais aweza kulihutubia bunge
mikutano ya bunge
uongozi wa vikao vya bunge
kiwango cha vikao vya bunge 
viti vilivyo wazi katika bunge
kamati za kudumu za bunge
utaratibu wa kutunga sher ia 
namna ya kutumia madaraka ya kutunga sheria
utaratibu wa kubadilisha katiba hii na baadhi ya sheria
utaratibu wa kutunga sheria kuhusu mambo ya fedha
madaraka na haki za bunge 
uhuru wa majadiliano na utaratibu wa shughuli
kuhifadhi na kutilia ng uvu uhuru wa majadiliano na wa shughuli
sura ya nne serikali ya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzi la zanzibar na baraza la wawakilishi la zanzibar sehemu ya kwanza serikali ya mapinduzi ya zanzibar na rais wa zanzibar 
serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mamlaka yake
kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar na madaraka yake
uchaguzi wa kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar sehemu ya pili baraza la mapinduzi la zanzibar 
baraza la mapinduzi la zanzibar na kazi zake
sehemu ya tatu baraza la wawakilishi la zanzibar 
baraza la wawakilishi la zanzibar na madaraka ya kutunga sheria za zanzibar
madaraka ya baraza la wawakilishi
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya tano utoaji haki katika jamhuri ya muungano mahakama kuu ya jamhuri ya muungano tume ya uajiri ya mahakama ya tanzania bara mahakama kuu ya zanzibar mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano na mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza utoaji haki katika jamhuri ya muungano a
mamlaka ya utoaji haki
 b
uhuru wa mahakama
sehemu ya pili mahakama kuu ya jamhuri ya muungano 
mahakama kuu ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake
majaji wa mahakama kuu na uteuzi wao
muda wa majaji wa mahakama kuu kushika madaraka
kiapo cha majaji
sehemu ya tatu madaraka ya kuajiri mahakimu na watumishi wengine wa mahakama za tanzania bara na tume ya kuajiri ya mahakama 
tume ya kuajiri ya mahakama
madaraka ya kuajiri mahakimu na watumishi wengine wa mahakama
 a
uanachama katika vyama vya siasa
sehemu ya nne mahakama kuu ya zanzibar 
mahakama kuu ya zanzibar
mamlaka ya mahakama kuu ya zanzibar
sehemu ya tano mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano 
tafsiri
mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano na madaraka yake
majaji wa mahakama ya rufani na uteuzi wao
maml aka ya majaji wa mahakama ya rufani
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
muda wa majaji wa mahakama ya rufani kushika madaraka
kiapo cha majaji wa mahakama ya rufani
kiwango cha vikao vya mahakama ya rufani
mashauri yanayoweza kuamuliwa na jaji mmoja wa mahakama ya rufani
sehemu ya sita utaratibu wa kupeleka hati za kutekeleza maagizo yaliyomo katika hati zilizotolewa na mahakama 
utekelezaji wa maagizo ya mahakama utafanywa nchini tanzania kote
sehemu ya saba mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano 
mahakama maalum ya katib ya jamhuri ya muungano
mamlaka ya mahakama maalum ya katiba 
muundo wa mahakama maalum ya katiba 
utaratibu katika vikao vya mahakama maalum ya katiba
sura ya sita tume ya haki za binadamu na utawala bora na sekretariet ya maadili ya viongozi wa umma sehemu ya kwanza tume ya haki za binadamu na utawala bora 
tume ya haki za binadamu na utawala bora
majukumu ya tume na taratibu za utekelezaji
mamlaka ya tume na utaratibu wa shughuli zake
sehemu ya pili sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma 
sekretarieti ya maadili
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya saba masharti kuhusu mchango wa serikali na mambo mengineyo ya fedha zinazoingia katika hazina ya serikali ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza mchango na mgawanyo wa mapato ya jamhuri ya muungano 
akaunti ya fedha ya pa moja
tume ya pamoja ya fedha
sehemu ya pili mfuko mkuu wa hazina na fedha za jamhuri ya muungano 
mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya jamhuri ya muungano
masharti ya kutoa fedha za matumizi kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali
utaratibu wa kuidhin isha matumizi ya fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali
masharti ya kutoza kodi
utaratibu wa kuidhinisha matumizi ya fedha kabla ya sheria ya matumizi kuanza kutumika
mfuko wa matumizi ya dharura
deni la taifa
mishahara ya atumishi fulani wa serikali kudhaminiwa na mfuko mkuu wa hazina ya serikali
mdhibiti wa mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali wa jamhuri ya muungano
kumwondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu
sura ya nane madaraka ya umma 
serikali za mitaa
kazi za serikali za mitaa
sura ya tisa majeshi ya ulinzi 
marufuku kuunda majeshi ya ulinzi yasiyo majeshi ya ulinzi ya umma
madaraka ya amiri jeshi mkuu
sura ya kumi mengineyo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
maelezo ya mambo yanayohusika na madaraka ya kazi mbalimbali zilizoanzishwa na katiba hii
maelezo kuhusu utaratibu wa kukabidhi madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali
ufafanuzi
jina kamili la katiba tarehe ya kuanza kutumika na nyongeza ya kwanza nyongeza ya pili katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katiba ya jamhuri ya muunga no wa tanzania ya mwaka utangulizi misingi ya katiba sheria ya na
 ib
 kwa kuwa sisi wananchi wa jamhuri ya muungano wa tanzania tumeamua rasmi na kwa dhati kujenga katika nchi yetu jamii inayozingatia misingi ya uhuru haki udug na amani na kwa kuwa misingi hiyo yaweza tu kutekelezwa katika jamii yenye demokrasia ambayo serikali yake husimamiwa na bunge lenye wajumbe waliochaguliwa na linalowawakilisha wananchi na pia yenye mahakama huru zinazotekeleza wajibu wa kutoa haki bila woga wala upendeleo wowote na hivyo kuhakikisha kwamba haki zote za binadamu zinadumishwa na kulindwa na wajibu wa kila mtu unatekelezwa kwa uaminifu kwa hiyo basi katiba hii imetungwa na bunge maalum la jamhuri ya muungano wa tanzan ia kwa niaba ya wananchi kwa madhumuni ya kujenga jamii kama hiyo na pia kwa ajili ya kuhakikisha kwamba tanzania inaongozwa na serikali yenye kufuata misingi ya demokrasia na ujamaa
sura ya kwanza sheria ya na
 ib
 jamhuri ya muungano vy ama vya siasa watu na siasa ya ujamaa na kujitegemea sehemu ya kwanza jamhuri ya muungano na watu katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kutangaza jamhuri ya muungano sheria ya na
 ib 
tanzania ni nchi moja na ni jamhuri ya muungano
sheria ya na
 ib
 eneo la ja mhuri ya muungano ni eneo lote la tanzania bara na eneo lote la tanzania zanzibar na ni pamoja na sehemu yake ya bahari ambayo tanzania inapakana nayo
 kwa ajili ya utekelezaji bora wa shughuli za serikali ya jamhuri ya muungano au serikali ya apinduzi ya zanzibar rais aweza kuigawa jamhuri ya muungano katika mikoa wilaya na maeneo mengineyo kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria au kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge isipokuwa kwamba rais atashauriana kwanza na rais wa zanzibar kabla ya kuigawa tanzania zanzibar katika mikoa wilaya au maeneo mengineyo
tangazo la nchi yenye mfumo wa vyama vingi sheria ya na
 ib
 jamhuri ya muungano ni nchi ya kidemokrasia na ya kijamaa yenye kufuata mfumo wa vyama vingi vya iasa
 mambo yote yahusuyo uandikishaji na uendeshaji wa vyama vya siasa nchini yatasimamiwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na ya sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo
utekelezaji wa shughuli za mamlaka ya nchi sheria ya na
 ib
 shughuli zote za mamlaka ya nchi katika jamhuri ya muungano zitatekelezwa na kudhibitiwa na vyombo viwili vyenye mamlaka ya utendaji vyombo viwili vyenye mamlaka ya kutekeleza utoaji haki na pia vyombo viwili vyenye mamlaka ya kutunga sheria na usimamia utekelezaji wa shughuli za umma
 vyombo vyenye mamlaka ya utendaji vitakuwa ni serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar vyombo vyenye mamlaka ya kutekeleza utoaji haki vitakuwa ni idara ya mahakama ya serikali ya jamhuri ya muungano na idara ya mahakama ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar na vyombo vyenye mamlaka ya kutunga sheria na kusimamia utekelezaji wa shughuli za umma vitakuwa ni bunge na baraza la wawakilishi
 kwa ajili ya utekelezaji bora wa hughuli za umma katika jamhuri ya muungano na kwa ajili ya mgawanyo wa madaraka juu ya shughuli hizo baina ya vyombo vilivyotajwa katika ibara hii kutakuwa na mambo ya muungano kama yalivyoorodheshwa katika nyongeza ya kwanza iliyoko katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mwishoni mwa katiba hii na pia kutakuwa na mambo yasiyo ya muungano ambayo ni mambo mengine yote yasiyo mambo ya muungano
 kila chombo kilichotajwa katika ibara hii kitaundwa na kutekeleza majukumu yake kwa kufuata masharti mengine yaliyomo katika katiba hii
haki kupiga kura sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kila raia wa tanzania aliyetimiza umri wa miaka kumi na minane anayo haki ya kupiga kura katika uchaguzi unaofaywa tanzania na wananchi
na haki hii itatumiwa kwa kufuata masharti ya ibara ndogo ya pamoja na masharti mengineyo ya katiba hii na ya sheria inayotumika nchini tanzania kuhusu mambo ya uchaguzi
 bunge laweza kutunga sheria na kuweka masharti yanayoweza kuzuia raia asitumie haki ya kupiga kura kutokana na yoyo te kati ya sababu zifuatazo yaani raia huyo a kuwa na uraia wa nchi nyingine b kuwa na ugonjwa wa akili c kutiwa hatiani kwa makosa fulani ya jinai d kukosa au kushindwa kuthibitisha au kutoa kitambulisho cha umri uraia au uandikishwaji kama mpiga ku ra mbali na sababu hizo hakuna sababu nyingine yoyote inayoweza kumzuia raia asitumie haki ya kupiga kura
 bunge litatunga sheria ya uchaguzi na kuweka masharti kuhusu mambo yafuatayo a kuanzisha daftari la kudumu la wapiga kura na kuweka taratibu wa kurekebisha yaliyomo katika daftari hilo b kutaja sehemu na nyakati za kuandikisha wapiga kura na kupiga kura c utaratibu wa kumwezesha mpiga kura aliyejiandikisha sehemu moja kupiga kura sehemu nyingine na kutaja masharti ya utekelezaji wa utaratibu huo d kutaja kazi na shughuli za tume ya uchaguzi na utaratibu wa kila uchaguzi ambao utaendeshwa chini ya uongozi na usimamizi wa tume ya uchaguzi
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili malengo muhimu na misingi ya mwelekeo wa shughuli za serikali ufafanuzi sheria ya na
 ib
katika sehemu hii ya sura hii isipokuwa kama maelezo yahitaji vinginevyo neno serikali maana yake ni pamoja na serikali ya jamhuri ya muungano serikali ya mapinduzi ya zanzibar serikali za mitaa na pia mtu anayetekele za madaraka au mamlaka yoyote kwa niaba ya serikali yoyote
matumizi ya masharti ya sehemu ya pili sheria ya na
 ib
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya serikali vyombo vyake vyote na watu wote au mamlaka yoyote yenye kutekeleza madaraka ya utawala madaraka ya kutunga sheria au madaraka ya utoaji haki watakuwa na jukumu na wajibu wa kuzingatia kutia maanani na kutekeleza masharti yote ya sehemu hii ya sura hii
 masharti ya sehemu hii ya sura hii hayatatiliwa nguvu ya kisheria na mahakama yoyote
mahakama yoyote nchini haitakuwa na uwezo wa kuamua juu ya suala kama kutenda au kukosa kutenda jambo kwa mtu au mahakama yoyote au kama sheria au hukumu yoyote inaambatana na masharti ya sehemu hii ya sura hii
serikali na watu sheria ya na
 ib
 jamhuri ya muungano wa tanzania ni nchi inayofuata misingi ya demokrasia na haki ya kijamii na kwa hiyo a wananchi ndio msingi wa mamlaka yote na serikali itapata madaraka na mamlaka yake yote kut oka kwa wananchi kwa mujibu wa katiba hii b lengo kuu la serikali litakuwa ni ustawi wa wananchi c serikali itawajibika kwa wananchi d wananchi watashiriki katika shughuli za serikali yao kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 muundo wa serik ali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar au wa chochote kati ya vyombo vyake na uendeshaji wa shughuli zake utatekelezwa kwa kuzingatia umoja wa jamhuri ya muungano na haja ya kukuza umoja wa kitaifa na kudumisha heshima ya taifa
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ujenzi wa ujamaa na kujitegemea sheria ya na
 ib
 sheria na
 ya ib
lengo la katiba hii ni kuwezesha ujenzi wa jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar au wa chochote kati ya vyombo vyake na udugu na amani kutok ana na kufuata siasa ya ujamaa na kujitegemea amabyo inasisitiza utekelezaji wa misingi ya kijamaa kwa kuzingatia mazingira yaliyomo katika jamhuri ya muungano
kwa hiyo mamlaka ya nchi na vyombo vyake vyote vinawajibika kuelekeza sera na shughuli zake zote katika lengo la kuhakikisha a kwamba utu na haki nyinginezo zote za binadamu zinaheshimiwa na kuthaminiwa b kwamba sheria za nchi zinalindwa na kutekelezwa c kwamba shughuli za serikali zinatekelezwa kwa njia ambazo zitahakikisha kwamba utajiri wa taifa unaendelezwa unahifadhiwa na unatumiwa kwa manufaa ya wananchi wote kwa jumla na pia kuzuia mtu kumyonya mtu mwingine d kwamba maendeleo ya uchumi wa taifa yanakuzwa na kupangwa kwa ulinganifu na kwa pamoja e kwamba kila mtu mwenye uwezo wa kufany kazi anafanya kazi na kazi maana yake ni shughuli yoyote ya halali inayompatia mtu riziki yake f kwamba heshima ya binadamu inahifadhiwa na kudumishwa kwa kufuata kanuni za tangazo la dunia kuhusu haki za binadamu g kwamba serikali na vyombo vyake vyo te vya umma vinatoa nafasi zilizo sawa kwa raia wote wake kwa waume bila ya kujali rangi kabila dini au hali ya mtu h kwamba aina zote za dhuluma vitisho ubaguzi rushwa uonevu au upendeleo zinaondolewa nchini i kwamba matumizi ya utajiri wa taifa yanatilia mkazo maendeleo ya wananchi na hasa zaidi yanaelekezwa kwenye jitihada ya kuondosha umaskini ujinga na maradhi j kwamba shughuli za uchumi haziendeshwi kwa njia zinazoweza kusababisha ulimbikizaji wa mali au njia kuu za uchumi katika mamlaka watu wachache binafsi k kwamba nchi inatawaliwa kwa kufuata misingi ya demokrasia na ujamaa
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania nafasi na mamlaka ya chama sheria ya na
 ib
ibara ya ya katiba imefutwa na sheria na
 ya 
haki ya kufanya kazi kupata elimu na nyinginezo sheria ya na
 ib
 mamlaka ya nchi itaweka utaratibu unaofaa kwa ajili ya kufanikisha utekelezaji wa haki ya mtu kufanya kazi haki ya kujipatia elimu na haki ya kupata msaada kutoka kwa jamii wakati wa uzee maradh au hali ya ulemavu na katika hali nyinginezo za mtu kuwa hajiwezi
na bila kuathiri haki hizo mamlaka ya nchii itaweka utaratibu wa kuhakikisha kwamba kila mtu anaishi kwa jasho lake
 kila mtu anayo haki ya kujielimisha na kila raia atakuwa uru kutafuta elimu katika fani anayopenda hadi kufikia upeo wowote kulingana na stahili na uwezo wake
 serikali itafanya jitihada kuhakikisha kwamba watu wote wanapata fursa sawa na za kutosha kuwawezesha kupata elimu na mafunzo ya ufundi katika ng azi zote za shule na vyuo vinginevyo vya mafunzo
sehemu ya tatu haki na wajibu muhimu haki ya usawa usawa wa binadamu sheria ya na
 ib
 binadamu wote huzaliwa huru na wote ni sawa
 kila mtu anastahili hesh ima ya kutambuliwa na kuthaminiwa utu wake
usawa mbele ya sheria ya na
 ib
 watu wote ni sawa mbele ya sheria na wanayo haki bila ya ubaguzi wowote kulindwa na kupata haki sawa mbele ya sheria
sheria ya na
 ya ib
 sheria ya na
 ib
 ni marufuku kwa sheria yoyote iliyotungwa na mamlaka yoyote katika jamhuri ya muungano kuweka sharti lolote ambalo ni la ubaguzi ama wa dhahiri au kwa taathira yake
 haki za raia wajibu na maslahi ya kila mtu na jumuiya ya watu yatalindwa na kuamuliwa na mahakama na vyombo vinginevyo vya mamlaka ya nchi vilivyowekwa na sheria au kwa mujibu wa sheria
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ni marufuku kwa mtu yeyote kubaguliwa na mtu au mamlaka yoyote inayotekeleza madaraka yake chini ya she ria yoyote au katika utekelezaji wa kazi au shughuli yoyote ya mamlaka ya nchi
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara hii neno kubagua maana yake ni kutimiza haja haki au mahitaji mengineyo kwa watu mbalimbali kwa kuzingatia utaifa wao kabila pahala walipotokea maoni yao ya kisiasa rangi dini jinsia au hali yao ya maisha kwa namna ambayo watu wa aina fulani wanafanywa au kuhesabiwa kuwa dhaifu au duni na kuwekewa vikwazo au masharti ya vipingamizi ambapo watu wa aina nyingine wanatendewa tofauti au wanapewa fursa au faida iliyoko nje ya masharti au sifa za lazima isipokuwa kwamba neno kubagua halitafafanuliwa kwa namna ambayo itaizuia serikali kuchukua hatua za makusudi zenye lengo la kurekebisha matatizo katika jamii
 kwa madhumuni ya kuhakikisha usawa mbele ya sheria mamlaka ya nchi itaweka taratibu zinazofaa au zinazozingatia misingi kwamba a wakati haki na wajibu wa mtu yeyote vinahitaji kufanyiwa uamuzi wa mahakama au chombo kinginecho kinachohusika basi mtu huyo atakuwa na haki ya kupewa fursa ya kusikilizwa kwa ukamilifu na pia haki ya kukata rufaa au kupata nafuu nyingine ya kisheria kutokana na maamuzi ya mahakama au chombo hicho kingenecho kinachohusika b ni marufuku kwa mtu aliyeshtakiwa kwa kosa jinai kutendewa kama mtu mwenye kosa hilo mpaka itakapothibitika kuwa anayo hatia ya kutenda kosa hilo c ni marufuku kwa mtu kuadhibiwa kwa sababu ya kitendo chohote ambacho alipokitenda hakikuwa ni kosa chini ya sheria na pia kwamba ni marufuku kwa adhabu kutolewa ambayo ni kubwa kuliko adhabu iliyokuwapo wakati kosa linalohusika lilipotendwa d kwa ajili ya kuhifadhi haki ya usawa wa binadamu heshima ya mtu itatunzwa katika shughuli zote zinazohusu upelelezi na uendeshaji wa mambo ya jinai na katika shughuli nyinginezo ambazo mtu anakuwa chini ya ulinzi bila uhuru au katika kuhakikisha utekelezaji wa adhabu e ni marufuku kwa mtu kuteswa kuadhibiwa kinyama au kupewa adhabu zinazomtweza au kumdhalilisha
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania haki ya kuishi haki ya kuwa hai sheria ya na
 ib
kila mtu anayo haki ya kuishi na kupata kutoka kwa jamii hifadhi ya maisha yake kwa mujibu wa sheria
haki ya uhuru wa mtu binafsi sheria ya na
 ib
 kila mtu anayo haki ya kuwa huru na kuishi kama mtu huru
 kwa madhumuni ya kuhifadhi haki ya mtu kuwa huru na kuishi kwa uhuru itakuwa ni marufuku kwa mtu yeyote kukamatwa kufungwa kufungiwa kuwekwa kizuizini kuhamishwa kwa nguvu au kunyang anywa uhuru wake vinginevyo isipokuwa tu a katika hali kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria au b katika kutekeleza hukumu amri au adhabu iliyotolewa na mahakama kutokana na shauri au na mtu kutiwa hatiani kwa kosa la jinai
haki ya faragha na usalama wa mtu sheria ya na
 ib
 ki la mtu anastahili kuheshimiwa na kupata hifadhi kwa nafsi yake maisha yake binafsi na familia yake na unyumba wake na pia heshima na hifadhi ya maskani yake na mawasiliano yake ya binafsi
 kwa madhumuni ya kuhifadhi haki ya mtu kwa muj ibu wa ibara hii mamlaka ya nchi itaweka utaratibu wa sheria kuhusu hali namna na kiasi ambacho haki ya mtu ya faragha na ya usalama na nafsi yake mali yake na maskani yake yaweza kuingiliwa bila ya kuathiri ibara hii
uhuru wa mtu kwenda atakako sheria ya na
 ib
 kila raia wa jamhuri ya muungano anayo haki ya kwenda kokote katika jamhuri ya muungano na kuishi katika sehemu yoyote kutoka nje ya nchi na kuingia na pia haki ya kutoshurutishwa kuhama au kufukuzwa kutoka katika jamh uri ya muungano
 kitendochochote cha halali au sheria yoyote yenye madhumuni ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a kupunguza uhuru wa mtu kwenda atakako na kumweka chini ya ulinzi au kifungoni au b kuweka mipaka kwa matumizi ya uhuru wa mtu kwenda anakotaka ili i kuteke leza hukumu au amri ya mahakama au ii kumlazimisha mtu kutimiza kwanza wajibu wowote anaotakiwa na sheria nyingine kuutimiza au iii kulinda manufaa ya umma kwa jumla au kuhifadhi maslahi fulani mahususi au maslahi ya sehemu fulani ya umma kitendo hicho ha kitahesabiwa au sheria hiyo haitahesabiwa kuwa ni haramu au ni kinyume cha ibara hii
haki ya uhuru wa mawazo uhuru wa maoni sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri sheria za nchi kila mtu yuko huru kuwa na maoni yoyote na kutoa nje maw azo yake na kutafuta kupokea na kutoa habari na dhana zozote kupitia chombo chochote bila ya kujali mipaka ya nchi na pia ana uhuru wa mawasiliano yake kutoingiliwa kati
 kila raia anayo haki ya kupewa taarifa wakati wote kuhusu matukio mb alimbali nchini na duniani kote ambayo ni muhimu kwa maisha na shughuli za wananchi na pia juu ya masuala muhimu kwa jamii
uhuru wa mtu kuamini dini atakayo sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib 
 kila mtu anastahili kuwa na uh uru wa mawazo imani na uchaguzi katika mambo ya dini pamoja na uhuru wa mtu kubadilisha dini au imani yake
 bila ya kuathiri sheria zinazohusika za jamhuri ya muungano kazi ya kutangaza dini kufanya ibada na kueneza dini itakuwa ni huru na ja mbo la hiari ya mtu ya binafsi na shughuli na uendeshaji wa jumuiya za dini zitakuwa nje ya shughuli za mamlaka ya nchi
 kila palipotajwa neno dini katika ibara hii ifahamike kwamba maana yake ni pamoja na madhehebu ya dini na maneno mengin eyo yanayofanana au kuambatana na neno hilo nayo yatatafsiriwa kwa maana hiyo
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania uhuru wa mtu kushirikiana na wengine sheria ya na
 ib
 kila mtu anastahili kuwa huru bila ya kuathiri sheria za nchi kukutana na watu wengine kwa hi ari yake na kwa amani kuchanganyika na kushirikiana na watu wengine kutoa mawazo hadharani na hasa zaidi kuanzisha au kujiunga na vyama au mashirika yaliyoanzishwa kwa madhumuni ya kuhifadhi au kuendeleza imani au maslahi yake au maslahi mengineyo
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya haitakuwa halali kwa chombo chochote cha siasa kuandikishwa ambacho kutokana na katiba au sera yake a kinakusudia kukuza au kupigania maslahi ya i imani au kundi lolote la dini ii kundi lolote la ki kabila pahala watu watokeapo rangi au jinsia iii eneo fulani tu katika sehemu yoyote ya jamhuri ya muungano b kinapigania kuvunjwa kwa jamhuri ya muungano c kinakubali au kupigania matumizi ya nguvu au mapambano kama njia za kufikia malengo yake ya kisiasa d kinapigania au kinakusudia kuendesha shughuli zake za kisiasa katika sehemu moja tu ya jamhuri ya muungano e hakiruhusu uongozi wake kuchaguliwa kwa vipindi na kwa njia za kidemokrasia
 bunge laweza kutunga sheria inayoweka masharti yatakayohakikisha kuwa vyama vya siasa vinazingatia mipaka na vigezo vilivyowekwa na masharti ya ibara ndogo ya kuhusu uhuru na haki ya watu kushirikiana na kujumuika
 bila ya kuathiri sheria za nchi zinazohusika ni marufuku kwa mtu yeyote kula zimishwa kujiunga na chama chochote au shirika lolote au kwa chama chochote au cha siasa kukataliwa kusajiliwa kwa sababu tu ya itikadi au falsafa
uhuru wa kushiriki shughuli za umma sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ya ib
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ya ya na ya ya katiba hii na ya sheria za nchi kuhusiana na masharti ya kuchagua na kuchaguliwa au kuteua na kuteuliwa kushiriki katika shughuli za utawala wa nchi kila raia wa jamhuri ya muungano anayo haki ya kushiriki katika shughuli za utawala wa nchi ama moja kwa moja au kwa kupitia wawakilishi waliochaguliwa na wananchi kwa hiari yao kwa kuzingatia utaratibu uliowekwa na sheria au kwa mujibu wa sheria
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kila raia anayo haki na uhuru wa kush iriki kwa ukamilifu katika kufikia uamuzi juu ya mambo yanayomhusu yeye maisha yake au yanayolihusu taifa
haki ya kufanya kazi haki ya kufanya kazi sheria ya na
 ib
 kila mtu anayo haki ya kufanya kazi
 kila raia anasta hili fursa na haki sawa kwa masharti ya usawa ya kushika nafasi yoyote ya kazi na shughuli yoyote iliyo chini ya mamlaka ya nchi
haki ya kupata ujira wa haki sheria ya na
 ib
 kila mtu bila ya kuwapo ubaguzi wa aina yoyote anayo haki ya kupata ujira unaolingana na kazi yake na watu wote wanaofanya kazi kulingana na uwezo wao watapata malipo kulingana na kiasi na sifa za kazi wanayoifanya
 kila mtu anayefanya kazi anastahili kupata malipo ya haki
haki ya kumiliki mali sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti ya sheria za nchi zinazohusika kila mtu anayo haki ya kumiliki mali na haki ya hifadhi kwa mali yake aliyonayo kwa mujibu wa sheria
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ni marufuku kwa mtu yeyote kunyang anywa mali yake kwa madhumuni ya kuitaifisha au madhumuni mengineyo bila ya idhini ya sheria ambayo inaweka masharti ya kutoa fidia inayostahili wajibu wa kushiriki kazini sheria ya na
 ib
 ka zi pekee ndiyo huzaa utajiri wa mali katika jamii ndilo chimbuko la ustawi wa wananchi na kipimo cha utu
na kila mtu anao wajibu wa a kushiriki kwa kujituma na kwa uaminifu katika kazi halali na ya uzalishaji mali na b kutimiza nidhamu ya kazi na kujitahi di kufikia malengo ya uzalishaji ya binafsi na yale ya pamoja yanayotakiwa au yaliyowekwa na sheria
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya hakutakuwapo na kazi ya shuruti katika jamhuri ya muungano
 kwa madhumuni ya ibara ii na katika katiba hii kwa jumla ifahamike kwamba kazi yoyote haitahesabiwa kuwa ni kazi ya shuruti au kazi ya kikatili au ya kutweza endapo kazi hiyo kwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mujibu wa sheria ni a kazi inayobidi ifanywe kutokana na hukumu au amri ya mahakama b kazi inay obidi ifanywe na askari wa jeshi lolote katika kutekeleza majukumu yao c kazi ambayo mtu yeyote inabidi aifanye kutokana na kuwapo hali ya hatari au baa lolote linalotishia uhai wa ustawi wa jamii d kazi au huduma yoyote ambayo ni sehemu ya i majukumu kawaida ya kuhakikisha ustawi wa jamii ii ujenzi wa taifa wa lazima kwa mujibu wa sheria iii jitihada za taifa za kutumia uwezo wa kila mtu kufanya kazi kwa ajili ya kuimarisha jamii na uchumi wa taifa na kuhakikisha maendeleo na tija ya kitaifa
wajibu wa kutii sheria za nchi sheria ya na
 ib
 kila mtu ana wajibu wa kufuata na kutii katiba hii na sheria za jamhuri ya muungano
 kila mtu ana haki kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria kuchukua hatua za kisheria kuhakik isha hifadhi ya katiba na sheria za nchi
kulinda mali ya umma sheria ya na
 ib
 kila mtu ana wajibu wa kulinda mali asilia ya jamhuri ya muungano mali ya mamlaka ya nchi na mali yote inayomilikiwa kwa pamoja na wananchi na pia uiheshimu mali ya mtu mwingine
 watu wote watatakiwa na sheria kutunza vizuri mali ya mamlaka ya nchi na ya pamoja kupiga vita aina zote za uharibifu na ubadhilifu na kuendesha uchumi wa taifa kwa makini kama watu ambao ndio waamuzi wa hali ya baadaye ya taifa lao
ulinzi wa taifa sheria ya na
 ib
 kila raia ana wajibu wa kulinda kuhifadhi na kudumisha uhuru mamlaka ardhi na umoja wa taifa
 bunge laweza kutunga sheria zinazofaa kwa ajili ya kuwawezesha wananc hi kutumikia katika majeshi na katika ulinzi wa taifa
 mtu yeyote hatakuwa na haki ya kutia sahihi kwenye mkataba wa kukubali kushindwa vita na kulitoa taifa kwa mshindi wala kuridhia au kutambua kitendo cha uvamizi au mgawanyiko wa jamhuri ya muungano au wa sehemu yoyote ya ardhi ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania eneo la taifa na bila ya kuathiri katiba hii na sheria zilizowekwa hakuna mtu atakayekuwa na haki ya kuwazuia raia wa jamhuri ya muungano kupigana vita dhidi ya adui yeyote anayeshambulia nchi
 uhain kama unavyofafanuliwa na sheria utakuwa ni kosa la juu kabisa dhidi ya jamhuri ya muungano
masharti ya jumla haki ya wajibu muhimu sheria ya na
 ib
 kila mtu katika jamhuri ya muungano anayo haki ya kufaidi haki za msingi za bi nadamu na matokeo ya kila mtu kutekeleza wajibu wake kwa jamii kama zilzivyofafanuliwa katika ibara ya hadi ya za sehemu hii ya sura hii ya katiba
 kila mtu katika jamhuri ya muungano anayo haki ya kupata hifadhi sawa chini ya sheria za jamhuri ya muungano
 raia yoyote wa jamhuri ya muungano hatakuwa na haki hadhi au cheo maalum kwa misingi ya nasaba jadi au urithi wake
 ni marufuku kwa sheria yoyote kutoa haki hadhi au cheo maalum kwa raia yeyote wa jamhuri ya muungano kwa misingi ya nasaba jadi au urithi
 ili watu wote waweze kufaidi haki na uhuru vilivyotajwa na katiba hii kila mtu ana wajibu wa kutenda na kuendesha shughuli zake kwa namna ambayo haitaingilia haki na uhuru wa watu wengine au aslahi ya umma
mipaka kwa haki na uhuru na hifadhi kwa haki na wajibu sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 haki na uhuru wa binadamu ambavyo misingi yake imeorodheshwa katika katiba hii havitatumiwa na mtu mmoja kwa maana mbayo itasababisha kuingiliwa kati au kukatizwa kwa haki na uhuru wa watu wengine au maslahi ya umma
 ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika sehemu hii ya katiba hii yanayofafanua misingi ya haki uhuru na wajibu wa binadamu hayaharamishi sh eria yoyote iliyotungwa wala kuzuia sheria yoyote kutungwa au jambo lolote halali kufanywa kwa mujibu wa sheria hiyo kwa ajili ya a kuhakikisha kwamba haki na uhuru wa watu wengine au maslahi ya umma haviathiriwi na matumizi mabaya ya uhuru na haki za atu binafsi b kuhakikisha ulinzi usalama wa jamii amani katika jamii maadili ya jamii afya ya jamii mipango ya maendeleo ya miji na vijiji ukuzaji na matumizi ya madini au ukuzaji na uendelezaji wa mali au maslahi katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mengineyo yoyote kwa nia ya kukuza manufaa ya umma c kuhakikisha utekelezaji wa hukumu au amri ya mahakama iliyotolewa katika shauri lolote la madai au la jinai d kulinda sifa haki na uhuru wa watu wengine au maisha binafsi ya watu wanaohusika katika mashauri mahakamani kuzuia kutoa hab ari za siri kutunza heshima mamlaka na uhuru wa mahakama e kuweka vizuizi kusimamia na kudhibiti uanzishaji uendeshaji na shughuli za vyama na mashirika ya watu binafsi nchini au f kuwezesha jambo jingine lolote kufanyika ambalo linastawisha au kuhif adhi maslahi ya taifa kwa jumla
 mtu yeyote anayedai kuwa sharti lolote katika sehemu hii ya sura hii au katika sheria yoyote inayohusu haki yake au wajibu kwake limevunjwa linavunjwa au inaelekea litavunjwa na mtu yeyote popote katika jamhur ya muungano anaweza kufungua shauri katika mahakama kuu
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii mahakama kuu itakuwa na mamlaka ya kusikiliza kwa mara ya kwanza na kuamua shauri lolote lililoletwa mbele yake kwa kuf uata ibara hii na mamlaka ya nchi yaweza kuweka sheria kwa ajili ya a kusimamia utaratibu wa kufungua mashauri kwa mujibu wa ibara hii b kufafanua uwezo wa mahakama kuu katika kusikiliza mashauri yaliyofunguliwa chini ya ibara hii c kuhakikisha utekele zaji bora wa madaraka ya mahakama kuu hifadhi na kutilia nguvu haki uhuru na wajibu kwa mujibu wa katiba hii
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania endapo katika shauri lolote inadaiwa kwamba sheria yoyote iliyotungwa au hatua yoyote iliyochukuliwa na serikali au mamlaka nyingine inafuta au inakatiza haki uhuru na wajibu muhimu zitokanazo na ibara ya hadi za katiba hii na mahakama kuu inaridhika kwamba sheria au hatua inayohusika kwa kiwango inachopingana na katiba ni batili au kinyume cha katiba basi mahakama kuu ikiona kuwa yafaa au hali au masilahi ya jamii yahitaji hivyo badala ya kutamka kuwa sheria au hatua hiyo ni batili itakuwa na uwezo wa kuamua kutoa fursa kwa ajili ya serikali au mamlaka nyingine yoyote inayohusika kurekebisha hitilafu iliyopo katika sheria in ayotuhumiwa au hatua inayohusika katika muda na kwa jinsi itakavyotajwa na mahakama kuu na sheria hiyo au hatua inayohusika itaendelea kuhesabiwa kuwa ni halali hadi ama marekebisho yatakapofanywa au muda uliowekwa na mahakama kuu utakapokwisha mradi mud mfupi zaidi ndio uzingatiwe
madaraka ya pekee ya mamlaka ya nchi ukiukaji wa haki na uhuru sheria ya na
 ib
 mbali na masharti ya ibara ya sheria yoyote iliyotungwa na bunge haitakuwa haramu kwa sababu tu kwamba inawez esha hatua kuchukuliwa wakati wa hali ya hatari au wakati wa hali ya kawaida kwa watu wanaoaminika kuwa wanafanya vitendo vinavyohatarisha au kudhuru usalama wa taifa ambazo zinakiuka masharti ya ibara ya na ya za katiba hii
 ni marufuk kwa hatua zilizotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii kuchukuliwa kwa mujibu wa sheria yoyote wakati wa hali ya hatari au wakati wa hali ya kawaida kwa mtu yeyote isipokuwa tu kwa kiasi ambacho ni lazima na halali kwa ajili ya kushughulikia hali iliyopo wakati wa hali ya hatari au wakati wa hali ya kawaida kushughulikia hali iliyosababishwa na mwenendo wa mtu anayehusika
 ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika ibara hii hayataidhinisha mtu kunyang anywa haki yake ya kuwa hai isipok uwa tu kwa kifo kama matokeo ya vitendo vya kivita
 kwa madhumuni ya ibara hii na ibara zifuatazo za sehemu hii wakati wa hali ya hatari maana yake ni kipindi chochote ambapo tangazo la hali ya hatari lililotolewa na rais kwa kutumia uwezo liopewa katika ibara ya linatumika
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania madaraka ya kutangaza hali ya hatari sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri katiba hii au sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo rais aweza kutangaza hali ya hatari katika jamhuri ya muunga no au katika sehemu yake yoyote
 rais aweza tu kutangaza kuwa kuna hali ya hatari iwapo a jamhuri ya muungano iko katika vita au b kuna hatari hasa kwamba jamhuri ya muungano inakaribia kuvamiwa na kuingia katika hali ya vita au c kuna hali ha lisi ya kuvurugika kwa amani ya jamii au kutoweka kwa usalama wa jamii katika jamhuri ya muungano au sehemu yake yoyote kiasi kwamba ni lazima kuchukua hatua za pekee ili kurejesha amani na usalama au d kuna hatari dhahiri na kubwa kiasi kwamba amani ya jamii itavurugika na usalama wa raia kutoweka katika jamhuri ya muungano au sehemu yake yoyote ambayo haiwezi kuepukika isipokuwa kwa kutumia mamlaka ya pekee au e karibu kutatokea tukio la hatari au tukio la balaa au la baa ya kimazingira ambalo linatish ia jamii au sehemu ya jamii katika jamhuri ya muungano au f kuna aina nyingineyo ya hatari ambayo kwa dhahiri ni tishio kwa nchi
 endapo inatangazwa kwamba kuna hali ya hatari katika jamhuri ya muungano nzima au katika tanzania bara nzima au tanzania zanzibar nzima rais atatuma mara nakala ya tangazo hilo kwa spika wa bunge ambaye baada ya kushauriana na kiongozi wa shughuli za serikali bungeni ataitisha mkutano wa bunge ndani ya siku zisizozidi kumi na nne ili kuitafakari hali ya mambo na kuamua kupitisha au kutopitisha azimio litakaloungwa mkono na kura za wajumbe wasiopungua theluthi mbili ya wajumbe wote la kuunga mkono tangazo la hali ya hatari lililotolewa na rais
 bunge laweza kutunga sheria inayoweka masharti kuhusu nyakati na utaratibu ambao utawawezesha watu fulani wenye kusimamia utekelezaji wa mamlaka ya serikali katika sehemu mahususi za jamhuri ya muungano kumuomba rais kutumia madaraka aliyopewa na ibara hii kuhusiana na yoyote kati ya sehemu hizo endapo katika sehemu hizi kunatokea yoyote kati ya hali zilizotajwa katika aya ya c d na e za ibara ndogo ya na hali hiyo haivuki mipaka ya sehemu hizo na pia kwa ajili ya kufafanua utekelezaji wa mamlaka ya serikali wakati wa hali ya hatari
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania tangazo la hali ya hatari lililotolewa na rais kwa mujibu wa ibara hii litakoma kutumika a iwapo litafutwa na rais b endapo zitapita siku kumi na nne tangu tangazo lilipotolewa kabla ya kupitishwa azimio lililotajwa katika ibara ndogo ya c baada ya kupita muda wa miezi sita tangu tangazo hilo lilipotolewa isipokuwa kwamba kikao cha bunge cha weza kabla ya muda wa miezi sita kupita kuongeza mara kwa mara muda wa tangazo hilo kutumika kwa vipindi vya miezi mingine sita kwa azimio litakaloungwa mkon na kura za wajumbe wa kikao hicho wasiopungua theluthi mbili ya wajumbe wote d wakati wowote ambapo mkutano wa bunge utalitengua tangazo hilo kwa azimio litakaloungwa mkono na kura za wajumbe waiopungua theluthi mbili ya wajumbe wote
 kwa adhumuni ya kuondoa mashaka juu ya ufafanuzi au utekelezaji wa masharti ya ibara hii masharti ya sheria iliyotungwa na bunge na ya sheria nyingine yoyote inayohusu utangazaji wa hali ya hatari kama ilivyotajwa katika ibara hii yatatumika tu katika sehem ya jamhuri ya muungano ambapo hali hiyo ya hatari imetangazwa
sura ya pili sheria ya na
 ib serikali ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza rais rais wa jamhuri ya muungano sheria ya na
 ib
 kutakuwa na rais wa jam huri ya muungano
 rais atakuwa mkuu wa nchi kiongozi wa serikali na amiri jeshi mkuu
serikali ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake sheria ya na
 ib
 kutakuwa na serikali ya jamhuri ya muungano ambayo itakuwa na mamlaka juu ya mambo yote ya muungano katika jamhuri ya muungano na pia juu ya mambo mengine yote yahusuyo tanzania bara
 mamlaka ya serikali ya jamhuri ya muungano yatahusu utekelezaji na hifadhi ya katiba hii na pia mambo mengineyo yote ambayo bunge lina mamlaka ya kuyatungia sheria
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mamlaka yote ya serikali ya jamhuri ya muungano juu ya mambo yote ya muungano katika jamhuri ya muungano na pia juu ya mambo mengineyo yote yahusuyo tanzania bara yatakuwa mikononi mwa rais wa jamhuri ya muu ngano
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii madaraka ya serikali ya jamhuri ya muungano yatatekelezwa ama na rais mwenyewe moja kwa moja au kwa kukasimu madaraka hayo kwa watu wengine wenye madaraka katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano
 ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika ibara hii hayatahesabiwa kwamba a yanahamishia kwa rais madaraka yoyote ya kisheria yaliyowekwa na sheria mikononi mwa mtu au mamlaka yoyote ambayo si rais au b yanalizuia bunge ukabidhi madaraka yoyote ya kisheria mikononi mwa mtu au watu au mamlaka yoyote ambayo si rais
utekelezaji wa shughuli za serikali sheria ya na
 ib
 shughuli zote za utendaji za serikali ya jamhuri ya muungano zitatekelezwa na wat umishi wa serikali kwa niaba ya rais
 amri na maagizo mengine yanayotolewa kwa madhumuni ya ibara hii yatathibitishwa kwa namna itakavyoelezwa katika kanuni zilizowekwa na rais kwa kuzingatia masharti ya katiba hii
mamlaka ya kuanzisha na kuwateua watu wa kushika nafasi za madaraka sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii na ya sheria nyingine yoyote rais atakuwa na mamlaka ya kuanzisha na kufuta nafasi za madaraka ya namna mbalimbali katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano
 rais atakuwa na madaraka ya kuteua watu wa kushika nafasi za madaraka ya viongozi wanaowajibika kuweka sera za idara na taasisi za serikali na watendaji wakuu wa naowajibika kusimamia utekelezaji wa sera za idara na taasisi hizo katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano nafasi ambazo zimetajwa katika katiba hii au katika sheria mbalimbali zilizotungwa na bunge kwamba zitajazwa kwa uteuzi unaofanywa na rai s
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii na ya sheria yoyote inayohusika mamlaka ya kuwateua watu wengine wote wasiokuwa viongozi wala watendaji wakuu kushika nafasi za katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania madaraka katik utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano na pia mamalaka ya kuwapandisha vyeo watu hao kuwaondoa katika madaraka kuwafukuza kazi na mamlaka ya kudhibiti nidhamu ya watu waliokabidhiwa madaraka yatakuwa mikononi mwa tume za utumishi na mamlaka meng ineyo yaliyotajwa na kupewa madaraka kuhusu nafasi za madaraka kwa mujibu wa katiba hii au kwa mujibu wa sheria yoyote inayohusika
 masharti ya ibara ndogo ya na ya hayatahesabiwa kuwa yanamzuia rais kuchukua hatua za kudhibiti nidhamu ya watumishi na utumishi katika serikali ya jamhuri ya muungano
utekelezaji wa kazi na shughuli za rais n
k sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib na
 ib
 sheria yua na
 ib
 mbali na kuzingatia masharti yali yomo katika katiba hii na sheria za jamhuri ya muungano katika utendaji wa kazi na shughuli zake rais atakuwa huru na hatalazimika kufuata ushauri atakaopewa na mtu yeyote isipokuwa tu pale anapotakiwa na katiba hii au na sheria nyingine yoyote kufanya jambo lolote kulingana na ushauri anaopewa na mtu au mamlaka yoyote
 endapo baraza la mawaziri litaona kuwa rais hawezi kumudu kazi zake kwa sababu ya maradhi ya mwili au ya akili laweza kuwasilisha kwa jaji mkuu azimio la kumwomba jaji mkuu ath ibitishe kwamba rais kwa sababu ya maradhi ya mwili au ya akili hawezi kumudu kazi zake
baada ya kupokea azimio kama hilo jaji mkuu atateua bodi ya utabibu ya watu wasiopungua watatu atakaowateua kutoka miongoni mwa mabingwa wanaotambuliwa na sheria ya matababu ya tanzania na bodi hiyo itachunguza suala hilo na kumshauri jaji mkuu ipasavyo naye aweza baada ya kutafakari ushahidi wa kitabibu kuwasilisha kwa spika hati ya kuthibitisha kwamba rais kutokana na maradhi ya mwili au ya akili hamudu kazi za ke na iwapo jaji mkuu hatabatilisha tamko hilo ndani ya siku saba kutokana na rais kupata nafuu na kurejea kazini basi itahesabiwa kwamba kiti cha rais ki wazi na masharti yaliyomo katika ibara ndogo ya yatatumika
 ikitokea kwamba kiti ha rais ki wazi kutokana na masharti yaliyomo katika ibara ndogo ya au endapo kiti cha rais kiwazi kutokana na sababu nyingine yoyote na endapo rais atakuwa hayupo katika jamhuri ya muungano kazi na shuhguli za rais zitatekelezwa na mmoja wapo na waf uatao kwa kufuata orodha kama ilivyopangwa yaani a makamu wa rais au kama nafasi yake iwazi au kama naye hayupo au ni mgonjwa basi
b spika wa bunge au kama nafasi yake iwazi au kama naye hayupo au ni mgonjwa basi katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c jaji mkuu wa mahakama ya rufani jamhuri ya muungano
 endapo yeyote kati ya watu waliotajwa katika aya ya b na c za ibara ndogo ya atatekeleza kazi na shughuli za rais kutokana na sababu kwamba mtu mwingine anayemtangulia katika orodha hiyo hayupo basi mtu huyo ata acha kutekeleza kazi na shughuli hizo mara tu mtu huyo mwingine anayemtangulia atakaporejea na akashika na kuanza kuteleza kazi na shughuli za rais
 endapo kiti cha rais kitakuwa wazi kutokana na rais kufariki dunia kujiuzulu kupoteza sifa za uchaguzi au kutomudu kazi zake kutokana na maradhi ya mwili au kushindwa kutekeleza kazi na shughuli za rais basi makamu wa rais ataapishwa na atakuwa rais kwa muda uliobaki katika kipindi cha miaka mitano na kwa masharti yaliyoelezwa katika ibara ya kisha baada ya kushauriana na chama cha siasa anachotoka rais atapendekeza jina la mtu atakae kuwa makamu wa rais na uteuzi huo utathibitishwa na bunge kwa kura zisizopungua asilimia hamsini ya wabunge wote
 ifahamike kwamba kiti cha rais haki takuwa kiwazi na rais hatahesabiwa kwamba hayuko katika jamhuri ya muungano endapo a atakuwa hayupo katika mji ambao ndio makao makuu ya serikali ya jamhuri ya muungano b atakuwa hayupo katika jamhuri ya muungano kwa kipindi cha muda wa saa ishirini na ne au c atakuwa ni mgonjwa lakini anatumaini kuwa atapata nafuu baada ya muda si mrefu
 iwapo kutatokea lolote kati ya mambo yaliyotajwa katika ibara ndogo ya na rais akiona kuwa inafaa kuwakilisha madaraka yake kwa muda wa jambo hilo bas aweza kutoa maagizo kwa maandishi ya kumteua yeyote kati ya watu waliotajwa katika aya ya a au ya b za ibara ndogo ya ya ibara hii kwa ajili ya kutekeleza madaraka ya rais wakati yeye hayupo au ni mgonjwa na mtu huyo atakayeteuliwa atatekeleza madaraka hayo ya rais kwa kufuata masharti yoyote yatakayowekwa na rais isipokuwa kwamba masharti yaliyomo katika ibara hii ndogo yafahamike kuwa hayapunguzi wala kuathiri uwezo wa rais alionao kwa mujibu wa sheria nyingine yoyote wa kuwakilisha madaraka ake kwa mtu mwingine yeyote
 rais aweza akiona inafaa kufanya hivyo kumwagiza kwa maandishi waziri yeyote kutekeleza kazi na shughuli zozote za rais ambazo rais atazitaja katika maagizo yake na waziri aliyeagizwa hivyo kwa mujibu wa masharti ya ibara hii ndogo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania aliyeagizwa hivyo kwa mujibu wa masharti ya ibara hii ndogo atakuwa na mamlaka ya kutekeleza kazi na shughuli hizo kwa kufuata masharti yoyote yaliyowekwa na rais lakini bila ya kujali masharti ya sheria nyingine yoyote isipokuwa kwamba a rais hatakuwa na mamlaka ya kuwakilisha kwa waziri kwa mujibu wa masharti ya ibara hii ndogo kazi yoyote ya rais aliyokabidhiwa na sheria yoyote inayotokana na masharti ya mkataba wowote uliotiwa sahihi na jamhuri ya muungano iwapo kisheria rais haruhusiwi kuwakilisha kazi hiyo kwa mtu mwingine yoyote b ifahamike kwamba maagizo yanayotolewa na rais kwa mujibu wa masharti ya ibara hii ndogo ya kumwagiza waziri yeyote kutekeleza kazi yoyote ya rais hayatahesabiwa kwamba yanamzuia rais kutekeleza kazi hiyo yeye mwenyewe
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara hii a mkutano wa baraza la mawaziri uliofanywa kwa ajili ya kuwasilisha kwa jaji mkuu azimio kuhusu hali ya afya ya rais utahesabiwa kuwa ni mkutano halali hata kama mjumbe yeyote wa baraza hilo hayupo au kiti chake ki wazi na itahe sabiwa kuwa baraza limepitisha azimio hilo ikiwa litaungwa mkono kwa kauli ya wajumbe walio wengi waliohudhuria mkutano na kupiga kura
b rais hatahesabiwa kuwa hayupo katika jamhuri ya muungano kwa sababu tu ya kupitia nje ya tanzania wakati yuko safarini kutoka sehemu moja ya tanzania kwenda sehemu nyingine au kwa sababu kwamba ametoa maagizo kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya na maagizo hayo bado hayajabatilishwa
 bila ya kujali masharti yaliyoelezwa hapo awali katika ibara hii mtu atakayetekeleza kazi na shughuli za rais kwa mujibu wa ibara hii hatakuwa na madaraka ya kulivunja bunge kumwondoa yeyote kati ya mawaziri katika madaraka yake au kufuta uteuzi wowote uliofanywa na rais
 mtu yeyote atakayetekeleza kazi shughuli za rais kwa mujibu wa masharti ya ibara hii kama ni mbunge hatapoteza kiti chake katika bunge wala hatapoteza sifa zake za kuchaguliwa kuwa mbunge kwa sababu tu ya kutekeleza kazi na shughuli za rais kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
uchaguz wa rais sheria ya na
 ib
 rais atachaguliwa na wananchi kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na kwa mujibu wa sheria itakayoweka masharti kuhusu uchaguzi wa rais ambayo itatungwa na bunge katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kufuata masharti ya katiba hii
sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii kiti cha rais kitakuwa ki wazi na uchaguzi wa rais utafanyika au nafasi hiyo itajazwa vinginevyo kwa mujibu wa katiba hii kadri itakavyokuwa kila ara litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a baada ya bunge kuvunjwa b baada ya rais kujiuzulu bila ya kulivunja bunge kwanza c baada ya rais kupoteza sifa za kushika nafasi madaraka ya kuchaguliwa d baada ya rais kushtakiwa bungeni kwa mujibu wa katiba hii na kuondolewa katika madaraka e baada ya kuthibitishwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ya katiba hii kwamba rais hawezi kumudu kazi na shughuli zake f baada ya rais kufariki
 kiti cha rais hakitahesabiwa kuwa kiwazi kwa sababu tu ya bunge kupitisha hoja ya kutokuwa na imani kwa waziri mkuu
sifa za mtu kuchaguliwa wa kuwa rais sheria ya na
 sheria ya na
 ib sheria ya na
 ib
sheria ya na
 ib
 mtu hatastahili kuchaguliwa kushika kiti cha rais wa jamhuri ya muungano isipokuwa tu kama a ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano kwa mujibu wa sheria ya uraia
b ametimiza umri wa miaka arobaini c ni mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama cha siasa d anazo sifa za kumwezesha kuwa mbun ge au mjumbe wa baraza la wawakilishi e katika kipindi cha miaka mitano kabla ya tarehe ya uchaguzi mkuu hajawahi kutiwa hatiani katika mahakama yoyote kwa kosa lolote la kukwepa kulipa kodi yoyote ya serikali
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kuingilia haki na uhuru wa mtu kuwa na maoni yake kuamini dini atakayo kushirikiana na wengine na kushiriki shughuli za umma kwa mujibu wa sheria za nchi mtu yeyote hatakuwa na sifa za kuchaguliwa kushika kiti cha rais wa jamhuri ya muungano kama si mwananchama na mgombea aliyep endekezwa na chama cha siasa
haki ya kuchaguliwa tena sheria ya na
 ib
 sheria na
 ya ib
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika ibara hii mtu yeyote ambaye ni rais anaweza kuchaguliwa tena kushika kiti hicho
 hakuna mtu atakayechaguliwa zaidi ya mara mbili kushika kiti cha rais
 mtu aliyewahi kuwa rais wa zanzibar hatapoteza sifa za kuweza kuchaguliwa kuwa rais wa jamhuri ya muungano kwa sababu tu kwamba aliwahi kushika madaraka ya rais za nzibar
 endapo makamu wa rais anashika kiti cha rais kwa mujibu wa masharti ya ibara ya kwa kipindi kinachopungua miaka mitatu ataruhusiwa kugombea nafasi ya rais mara mbili lakini kama akishika kiti cha rais kwa muda wa miaka mitatu au zaidi ataruhusiwa kugombea nafasi ya rais mara moja tu
utaratibu wa uchaguzi wa rais sheria na
 ya na
 ib
 sheria na
 ya na
 ib
 baada ya bunge kuvunjwa au kukitokea jambo jingine lolote lililotajwa katika ibara ndo go ya ya ibara ya na inalazimu uchaguzi wa rais kufanyika kila chama cha siasa kinachopenda kushiriki katika uchaguzi wa rais kitawasilisha kwa tume ya uchaguzi kwa mujibu wa sheria jina la mwanachama wake mmoja kinayetaka asimame kama mgombea katika uchaguzi wa rais wa jamhuri ya muungano na jina la mwananchama wake mwingine kinayempendekeza kwa nafasi ya makamu wa rais
 mapendekezo ya majina ya wagombea katika uchaguzi wa rais yatawasilishwa kwa tume ya uchaguzi katika siku na saa it akayotajwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge na mtu hatakuwa amependekezwa kwa halali isipokuwa tu kama kupendekezwa kwake kunaungwa mkono na wananchi wapiga kura kwa idadi na kwa namna itakayotajwa na sheria iliyotungwa na bunge
 enda po inapofika saa na siku iliyotajwa kwa ajili ya kuwasilisha mapendekezo ya majina ya wagombea ni mgombea mmoja tu ambaye anapendekezwa kwa halali tume itawasilisha jina lake kwa wananchi nao watapiga kura ya kumkubali au kumkataa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii na ya sheria katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliyotungwa na bunge
 uchaguzi wa rais wa jamhuri ya muungano utafanywa siku itakayoteuliwa na tume ya uchaguzi kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
 mambo mengine yote yahusuyo utaratibu wa uchaguzi wa rais yatakuwa kama itakavyofafanuliwa katika sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo
 mgombea yeyote wa kiti cha rais atatangazwa kuwa amechaguliwa kuwa rais iwapo tu amepata kura nyingi zaidi kuliko mgombea mwingine yeyote
 iwapo mgombea ametangazwa na tume ya uchaguzi kwamba amechaguliwa kuwa rais kwa mujibu wa ibara hii basi hakuna mahakama yoyote itakayokuwa na mamlaka ya kuchunguza kuchaguliwa kwake
wakati na muda wa kushika madaraka ya rais sheria ya na
 ib
 rais mteule atashika madaraka ya rais mapema iwezekanavyo baada ya kutangazwa kwamba amechaguliwa kuwa rais lakini kwa hali yoyote itabidi ashike madaraka kabla ya kupita siku saba
 isipokuwa kama atajiuzulu au atafariki mapema zai di mtu aliyechaguliwa kuwa rais bila ya kuathiri masharti yaliyo katika ibara ndogo ya atashika kiti cha rais kwa muda wa miaka mitano tangu siku alipochaguliwa kuwa rais
 mtu aliyechaguliwa kuwa rais atashika kiti cha rais hadi a siku ambapo mtu atakayemfuatia katika kushika kiti hicho atakula kiapo cha rais au b siku ambapo atafariki dunia akiwa katika madaraka au c siku atakapojiuzulu au d atakapoacha kushika kiti cha rais kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 iwapo jam huri ya muungano inapigana vita dhidi ya adui na rais anaona kuwa haiwezekani kufanya uchaguzi bunge laweza mara kwa mara kupitisha azimio la kuongeza muda wa miaka mitano uliotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii isipokuwa kwamba muda wowote utaka oongezwa kila mara hautazidi miezi sita
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kila rais mteule na kila mtu atakayeshikilia kiti cha rais kabla ya kushika madaraka ya rais ataapa mbele ya jaji mkuu wa jamhuri ya muungano kiapo cha uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusik na utendaji wa kazi yake kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
masharti ya kazi ya rais sheria ya na
 ib
 rais atalipwa mshahara na malipo meingineyo na atakapostaafu atapokea malipo ya uzeeni kiinua mgongo au posho kadri itakavyoamuliwa na bunge na mshahara malipo hayo mengineyo malipo ya uzeeni na kiinua mgongo hicho vyote vitatokana na mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya jamhuri ya muungano na vitatolewa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 mshahara na malipo mengineyo yote ya rais havitapunguzwa wakati rais atakapokuwa bado ameshika madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
madaraka ya kutangaza vita sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 bila ya ku athiri katiba hii au sheria yoyote iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo rais aweza kutangaza kuwapo kwa hali ya vita kati ya jamhuri ya muungano na nchi yoyote
 baada ya kutoa tangazo rais atapeleka nakala ya tangazo hilo kwa spika wa bunge amb aye baada ya kushauriana na kiongozi wa shughuli za serikali bungeni ndani ya siku kumi na nne kuanzia tarehe ya tangazo ataitisha mkutano wa bunge ili kutafakari hali ya mambo na kufikiria kupitisha au kutopitisha azimio la kuunga mkono tangazo la vita lililotolewa na rais
uwezo wa kutoa msamaha sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika ibara hii rais anaweza kutenda lolote kati ya mambo yafuatayo a kutoa msamaha kwa mtu yeyote aliyepatikana na hatia mbele ya mahakama kwa kosa lolote na aweza kutoa msamaha huo ama bila ya masharti au kwa masharti kwa mujibu wa sheria b kumwachilia kabisa au kwa muda maalum mtu yeyote aliyehukumuwa kuadhibiwa kwa ajili ya kosa lolote ili mtu huyo asitimize kabisa ad habu hiyo au asitimize adhabu hiyo wakati wa muda huo maalum c kuibadilisha adhabu yoyote aliyopewa mtu yeyote kwa kosa lolote iwe adhabu tahafifu d kufuta adhabu yote au sehemu ya adhabu yoyote katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania aliyopewa mtu yeyote kwa ajili ya kosa lolote au kufuta adh abu yote au sehemu ya adhabu ya kutoza au kuhozi au kuchukua kitu cha mtu mwenye hatia ambacho vinginevyo kingechukuliwa na serikali ya jamhuri ya muungano
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka utaratibu utakaofuatwa na rais katik utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa ibara hii
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa watu waliohukumiwa na kuadhibiwa tanzania zanzibar na kwa adhabu zilizotolewa tanzania zanzibar kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge inayotumika anzania zanzibar hali kadhalika masharti hayo yatatumika kwa watu waliohukumiwa na kuadhibiwa tanzania bara kwa mujibu wa sheria
kinga dhidi ya mashataka ya na madai sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib 
 wakati wote rais ata kapokuwa bado ameshika madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii itakuwa ni marufuku kumshitaki au kuendesha mashataka ya aina yoyote juu yake mahakamani kwa ajili ya kosa lolote la jinai
 wakati wote rais atakapokuwa bado ameshika madaraka yake kw mujibu wa katiba hii haitaruhusiwa kufungua mahakamani shauri kuhusu jambo lolote alilolitenda au alilokosa kulitenda yeye binafsi kama raia wa kawaida ama kabla au baada ya kushika madaraka ya rais ila tu kama angalau siku thelathini kabla ya shauri ufunguliwa mahakamani rais atapewa au ametumiwa kwamba taarifa ya madai kwa maandishi kwa kufuata utaratibu uliowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge na taarifa hiyo ikiwa inatoa maelezo kuhusu chanzo cha shauri hilo kiini cha madai yenyewe ina lake na anwani ya mahali anapoishi huyo mdai na jambo hasa analodai
 isipokuwa kama ataacha kushika madaraka ya rais kutokana na masharti ya ibara ya a itakuwa ni marufuku kumshtaki au kufungua mahakamani shauri lolote la jinai au la kumdai mtu aliyekuwa anashika madaraka ya rais baada ya kuacha madaraka hayo kutokana na jambo lolote alilofanya yeye kama rais wakati alipokuwa bado anashika madaraka ya rais kwa mujibu wa katiba hii
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bunge laweza kumshtaki rais sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 a
 bila ya kujali masharti ya ibara ya ya katiba hii bunge linaweza kupitisha azimio la kumuondoa rais madarakani endapo itatolewa hoja ya kumshtaki rais na ikapitishwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii hoja yoyote ya kumshtaki rais haitatolewa isipokuwa tu kama inadaiwa kwamba rais sheria ya
a ametenda vitendo ambavyo kwa jumla vinaivunja katiba au sheria ya maadili ya viongozi wa umma b amete nda vitendo ambavyo vinakiuka maadili yanayohusu uandikishwaji wa vyama vya siasa yaliyotajwa katika ibara ya ya katiba au c amekuwa na mwenendo unaodhalilisha kiti cha rais wa jamhuri ya muungano na haitatolewa hoja ya namna hiyo ndani ya miezi ku mi na miwili tangu hoja kama hiyo ilipotolewa na ikakataliwa na bunge
 bunge halitapitisha hoja ya kumshtaki rais isipokuwa tu kama a taarifa ya maandishi iliyotiwa sahihi na kuungwa mkono na wabunge wasiopungua asilimia ishirini ya wabunge ote itawasilishwa kwa spika siku thelathini kabla ya kikao ambapo hoja hiyo inakusudiwa kutolewa bungeni ikifafanua makosa aliyoyatenda rais na ikipendekezwa kuwa kamati maalum ya uchunguzi iundwe ili ichunguze mashataka yaliyowasilishwa dhidi ya rais b wakati wowote baada ya spika kupokea taarifa iliyotiwa sahihi na wabunge na kujiridhisha kuwa masharti ya katiba kwa ajili ya kuleta hoja yametimizwa spika atamruhusu mtoa hoja kuiwasilisha hoja hiyo na kisha spika atalitaka bunge bila ya kufanya majad iliano lipige kura juu ya hoja ya kuunda kamati maalum ya uchunguzi na kama ikiungwa mkono na wabunge waiopungua theluthi mbili ya wabunge wote atatangaza majina ya wajumbe wa kamati maalum ya uchunguzi
 kamati maalum ya uchunguzi kwa madhum uni ya ibara hii itakuwa na wajumbe wafuatao yaani a jaji mkuu wa jamhuri ya muungano ambaye atakuwa ndiye mwenyekiti wa kamati b jaji mkuu wa tanzania zanzibar na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c wajumbe saba walioteuliwa na spika kwa mujibu wa kanuni za bunge na kwa kuzingatia uwiano wa uwakilishi baina ya vyama vya siasa vinavyowakilishwa bungeni
 endapo bunge litapitisha hoja ya kuunda kamati maalum ya uchunguzi rais atahesabiwa kuwa hayupo kazini kisha kazi na madaraka ya rais yatatekelezwa kwa mujibu wa masha rti ya ibara ya ya katiba hii hadi spika atakapomfahamisha rais juu ya azimio la bunge kuhusiana na mashataka yaliyotolewa dhidi yake
 ndani ya siku saba baada ya kamati maalum ya uchuguzi kuundwa itakaa ichunguze na kuchambua mashataka dhidi ya rais pamoja na kumpatia rais fursa ya kujieleza kwa kufuata utaratibu uliowekwa na kanuni za bunge
 mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile katika muda usiozidi siku tisini kamati maalum ya uchunguzi itatoa taarifa yake kwa spika
 baada ya spika kupokea taarifa ya kamati maalum ya uchunguzi taarifa hiyo itawasilishwa bungeni kwa kufuata utaratibu uliowekwa na kanuni za bunge
 baada ya taarifa ya kamati maalum ya uchunguzi kuwasilishwa kwa mujibu wa ibara ndogo ya bunge litaijadili taarifa hiyo na litampa rais fursa ya kujieleza na kisha kwa kura za wabunge wasiopungua theluthi mbili ya wabunge wote bunge litapitisha azimio ama kuwa mashtaka dhidi ya rais yamethibitika na kwamba hastahili kuendelea kushika kiti cha rais au kuwa mashtaka hayo hayakuthibitika
 endapo bunge litapitisha azimio kuwa mashtaka dhidi ya rais yamethibitika na kwamba hastahili kuendelea kushika kiti cha rais spika atawafahamisha rais na mwenyekiti wa tume ya uc haguzi juu ya azimio la bunge na hapo rais atawajibika kujiuzulu kabla ya kuisha kwa siku ya tatu tangu bunge lilipopitisha azimio hilo
 endapo rais ataacha kushika kiti cha rais kutokana na mashataka dhidi yake kuthibitika hatakuwa na haki ya kupata malipo yoyote ya pensheni wala kupata haki au nafuu nyinginezo alizo nazo kwa mujibu wa katiba au sheria yoyote iliyotungwa na bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania wajibu wa viongozi wakuu wa vyombo vya mamlaka ya utendaji kudumisha muungano sheria ya na
 ib
 b
 bila ya kuathiri wajibu wa kila raia uliotajwa katika ibara ya ya katiba hii viongozi wakuu wa vyombo vyenye mamlaka ya utendaji katika jamhuri ya muungano vilivyotajwa katika ibara ya ya katiba hii watawajibika kila mmoja wao katika utekeleza madaraka aliyopewa kwa mujibu wa katiba hii au katiba ya zanzibar kuhakikisha kuwa analinda kuimarisha na kudumisha umoja wa jamhuri ya muungano
 kwa madhumuni ya masharti ya ibara ndogo ya kila mmojwawapo wa viongozi waku wa vyombo vyenye mamlaka ya utendaji katika jamhuri ya muungano kabla ya kushika madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii ataapa kuitetea na kudumisha umoja wa jamhuri ya muungano kwa mujibu wa katiba hii
 viongozi wakuu wanaohusika na masharti ya ibara hii a rais wa jamhuri ya muungano b makamu wa rais wa jamhuri ya muungano c rais wa zanzibar na d waziri mkuu wa jamhuri ya muungano
sehemu ya pili makamu wa rais mkamu mmoja wa rais kazi na mamlaka yake sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kutakuwa na makamu wa rais ambaye atakuwa ndiye msaidizi mkuu wa rais kuhusu mambo yote ya jamhuri ya muungano kwa jumla na hususan a atamsaidia rais katika kufuatilia utekelezaji wa siku hata siku za mambo ya muunga no b atafanya kazi zote atakazoagizwa na rais c atafanya kazi zote za rais kama rais hayuko kazini au yuko nje ya nchi
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ya makamu wa rais atapatikana kwa kuchaguliwa katika uchaguzi ule ule kwa pamoja na rais baada ya kupendekezwa na chama chake wakati ule ule anapopendekezwa mgombea kiti cha rais na watapigiwa kura kwa pamoja
mgombea kiti cha rais akichaguliwa basi na mahakmu wa rais atakuwa amechaguliwa
 mtu atateuliwa kugombea kiti cha ma kamu wa rais kwa kufuata kanuni kwamba endapo rais wa jamhuri ya muungano atatoka sehemu moja ya muungano basi makamu wa rais atakuwa ni mtu anayetoka sehemu ya pili ya muungano
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mtu hatateuliwa kugombea au kushika kiti cha makamu wa rais wa amhuri ya muungano isipokuwa tu kama a ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano kwa mujibu wa sheria ya uraia b ametimiza umri wa miaka arobaini c ni mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama cha siasa d anazo sifa za kumwezesha kuwa mbunge au jumbe wa baraza la wawakilishi e katika kipindi cha miaka mitano kabla ya tarehe ya uchaguzi hajawahi kutiwa hatiani katika mahakama yoyote kwa kosa lolote la kukwepa kulipa kodi yoyote ya serikali
 chama chochote hakitazuiwa kumpendekeza mtu yeyote kuwa mgombea kiti cha makamu wa rais kwa sababu tu kwamba mtu huyo kwa wakati huo ameshika kiti cha rais wa zanzibar au kiti cha waziri mkuu wa jamhuri ya muungano
 makamu wa rais hatakuwa kwa wakati huo huo mbunge waziri mkuu wa amhuri ya muungano wala rais wa zanzibar
 endapo mtu ambaye ni waziri mkuu au rais wa zanzibar anateuliwa au kuchaguliwa kuwa makamu wa rais ataacha kiti cha waziri mkuu au cha rais wa zanzibar kadri itakavyokuwa
 makamu wa rais atatekeleza madaraka yake chini ya uongozi na usimamizi wa rais na ataongoza na kuwajibika kwa rais kuhusu mambo au shughuli zozote atakazokabidhiwa na rais
wakati wa makamu wa rais kushika madaraka sheria ya na
 ibara 
 makamu rais atashika madaraka ya makamu wa rais siku hiyo hiyo rais anaposhika madaraka
 makamu wa rais aliyeteuliwa kwa mujibu wa ibara ya ataapa na kushika madaraka yake baada ya uteuzi wake kuthibitishwa na bunge
kiapo cha makamu wa rais
sheria na
 ya ib
makamu wa rais kabla ya kushika madaraka yake ataapishwa mbele ya jaji mkuu wa jamhuri ya muungano kiapo cha uaminifu na pia kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi yake kitakachowekwa kwa mujibu wa heria iliyotungwa na bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania muda wa makamu wa rais kushika madaraka
sheria ya ibara 
sheria ya na
 ibara sheria ya na
 ib
 isipokuwa kama atajiuzulu au atafariki mapema zaidi mtu aliyechaguliwa au kuteuliwa kwa mujibu wa ibara ya kuwa makamu wa rais bila ya kuathiri masharti mengine ya ibara hii atashika kiti cha makamu wa rais kwa muda wa miaka mitano tangu alipochaguliwa kuwa makamu wa rais
 makamu wa rais atashika kiti hicho hadi a muda wake utakapokwisha b akifariki dunia akiwa katika madaraka c atakapojiuzulu d atakapoapishwa kuwa rais baada ya kiti cha rais kuwa wazi e atakapotiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai linaloonyesha utovu wake wa uaminifu f atakapoapishwa rais mwingine kushi ka nafasi ya rais pamoja na makamu wake g atakapoondolewa madarakani baada ya kushtakiwa bungeni kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii h atakapoacha kushika kiti cha makamu wa rais vinginevyo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 bunge litakuwa na madaraka ya kumuondoa makamu wa rais madarakani kama yale liliyonayo kuhusiana na rais isipokuwa kwamba hoja yoyote ya kumshtaki makamu wa rais itatolewa tu kama inadaiwa kwamba a rais amewasilisha hati ya spika inayoeleza kwam ba makamu wa rais ameacha au ameshindwa kutekeleza kazi za makamu wa rais b ametenda vitendo ambavyo kwa jumla vinaivunja katiba au sheria ya maadili ya viongozi wa umma c ametenda vitendo ambavyo vinakiuka maadili yanayohusu uandikishwaji wa vyama vya iasa yaliyotajwa katika ibara ya ya katiba au d amekuwa na mwenendo unaodhalilisha kiti cha rais wa jamhuri ya muungano au kiti cha makamu wa rais na haitatolewa hoja ya namna hiyo ndani ya miezi kumi na miwili tangu hoja hiyo ilipotolewa na ikaka taliwa na bunge
 ikitokea kwamba kiti cha makamu wa rais ki wazi kutokana na masharti yaliyomo katika ibara ya kifo au kujiuzulu basi mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote ndani ya siku zisizozidi kumi na nne baada ya kushika madaraka yake rais atamteua mtu atakayekuwa makamu wa rais na uteuzi huo utathibitishwa na bunge kwa kura za wabunge walio wengi
 masharti mengine yote ya ibara ya a ya katiba katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania yatatumika pia kuhusiana na makamu wa rais isipokuwa tu kwamba makamu wa rais aliyeondolewa tena madarakani chini ya ibara ndogo ya hatakuwa na sifa tena za kushika nafasi ya rais makamu wa rais waziri mkuu wala rais wa zanzibar
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya tatu waziri mkuu baraza la mawaziri na serikali waziri mkuu waziri mkuu wa ja mhuri ya muungano sheria ya na
 ibara 
 kutakuwa na waziri mkuu wa jamhuri ya muungano atakayeteuliwa na rais kwa kufuata masharti ya ibara hii na ambaye kabla ya kushika madaraka yake ataapa mbele ya rais kwa kiapo kinachohusika na ki ti cha waziri mkuu kitakachowekwa na bunge
 mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndani ya siku kumi na nne baada ya kushika madaraka yake rais atamteua mbunge wa kuchaguliwa kutoka katika jimbo la uchaguzi anayetokana na chama cha siasa chenye wabunge wengi zaidi bungeni au kama hakuna chama cha siasa chenye wabunge wengi zaidi anayeelekea kuungwa mkono na wabunge walio wengi kwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano naye hatashika madaraka hayo mpaka kwanza uteuzi wake uwe umethibitishwa na bunge kwa azimio litakaloungwa mkono na kura za wabunge walio wengi
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii waziri mkuu atashika kiti cha waziri mkuu hadi a siku ambapo rais mteule ataapa kushika kiti chake au b siku ambapo ata fariki dunia akiwa katika madaraka au c siku atakapojiuzulu au d siku rais atakapomteua mbunge mwingine kuwa waziri mkuu au e atakapoacha kushika kiti cha waziri mkuu kwa mujibu wa masharti mengineyo ya katiba hii
kazi na mamlaka ya waziri mkuu sheria ya na
 ib
 waziri mkuu atakuwa na madaraka juu ya udhibiti usimamiaji utekelezaji wa siku hata siku wa kazi na shughuli za serikali ya jamhuri ya muungano
 waziri mkuu atakuwa kiongozi wa shughuli za serikali bungeni
 katika utekelezaji wa madaraka yake waziri mkuu atatekeleza au kusababisha utekelezaji wa jambo lolote au mambo yoyote ambayo rais ataagiza kwamba yatekelezwe
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania uwajibikaji wa serikali sheria ya na
 ibara 
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii waziri mkuu atawajibika kwa rais kuhusu utekelezaji wa madaraka yake
 serikali ya jamhuri ya muungano chini ya mamlaka ya rais ndiyo itakuwa na uwezo wa kufanya maamuzi juu ya sera ya serikali kwa jumla na mawaziri ch ini ya uongozi wa waziri mkuu watawajibika kwa pamoja bungeni kuhusu utekelezaji wa shughuli za serikali ya jamhuri ya muungano
kura ya kutokuwa na imani
sheria ya na
 ibara sheria ya na
 ibara a
 bila ya kujali mashar ti ya ibara ya ya katiba hii bunge linaweza kupitisha azimio la kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu endapo itatolewa hoja kupendekeza hivyo na ikapitishwa kwa mujibuwa wa masharti ya ibara hii
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibar hii hoja yoyote ya kutaka kupitisha kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu haitatolewa bungeni endapo a haina uhusiano na utekelezaji wa majukumu ya waziri mkuu kwa mujibu wa ibara ya ya katiba hii wala hakuna madai kwamba waziri mkuu amevunja sh eria ya maadili ya viongozi wa umma b haijapita miezi sita tangu alipoteuliwa c haijapita miezi tisa tangu hoja ya namna hiyo ilipotolewa bungeni na bunge likakataa kuipitisha
 hoja ya kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu haitapitishwa na bunge isipokuwa tu kama a taarifa ya maandishi iliyotiwa sahihi na kuungwa mkono na wabunge wasiopungua asilimia ishirini ya wabunge wote itatolewa kwa spika siku angalau kumi na nne kabla ya siku inapokusudiwa kuwasilishwa bungeni b spika atajiridhis ha kuwa masharti ya katiba kwa ajili ya kuleta hoja yametimizwa
 hoja iliyotimiza masharti ya ibara hii itawasilishwa bungeni mapema iwezekanavyo kwa mujibu wa kanuni za bunge
 hoja ya kutokuwa na imani na waziri mkuu itapitishwa tu iwapo inaungwa mkono na wabunge walio wengi
 endapo hoja ya kura ya kutokuwa na imani kwa waziri mkuu itaungwa mkono na wabunge wengi spika atawasilisha azimio hilo kwa rais na mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndani ya siku mbili ta ngu bunge lilipopitisha azimio la hoja ya kura ya kutokuwa na imani kwa waziri mkuu waziri mkuu atatakiwa ajiuzulu na rais atamteua mbunge mwingine kuwa waziri mkuu
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania baraza la mawaziri na serikali baraza la mawaziri sheria ya na
 ibara sheri na
 ya ib sheria na
 ya ibara 
 kutakuwa na baraza la mawaziri ambalo wajumbe wake watakuwa ni makamu wa rais waziri mkuu rais wa zanzibar na mawaziri wote
 rais atahudhuria mikutano ya baraza la mawaziri na ndiye atkayeongoza mikutano hiyo
na endapo rais hayupo basi mikutano itaongozwa na makamu wa rais na kama wote wawili rais na makamu wa rais hawapo waziri mkuu ndiye ataongoza mikutano hiyo
 bila ya kuathiri masharti yaliyomo katika ibara ya ya katiba hii baraza la mawaziri litakuwa ndicho chombo kikuu cha kumshauri rais juu ya mambo yote yanayohusika na utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na litamsaidia na kumshauri rais juu ya jambo lolote litakalowasil ishwa kwenye baraza hilo kwa mujibu wa maagizo maalum au maagizo ya jumla yatakayotolewa na rais
 mwanasheria mkuu wa serikali atahudhuria mikutano yote ya baraza la mawaziri na atakuwa na haki zote za mjumbe wa mikutano hiyo isipokuwa hatakuwa na haki ya kupiga kura katika mikutano hiyo
 suala kama ushauri wowote na ni ushauri gani ulitolewa na baraza la mawaziri kwa rais halitachunguzwa katika mahakama yoyote
uteuzi wa mawaziri sheria ya na
 ibara 
 mawazi ri wote ambao ni wajumbe wa baraza la mawaziri kwa mujibu wa ibara ya watateuliwa na rais baada ya kushauriana na waziri mkuu
 pamoja na mawaziri waliotanjwa katika ibara ndogo ya rais aweza baada ya kushauriana na waziri mkuu kuwateu naibu mawaziri
naibu mawaziri wote hawatakuwa wajumbe wa baraza la mawaziri
 rais aweza kuteua idadi yoyote ya naibu mawaziri ambao watawasaidia mawaziri katika utekelezaji wa kazi na shughuli zao
 mawaziri na naibu mawaziri wote watateuliwa kutoka miongoni mwa wabunge
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya ikitokea kwamba rais anahitajiwa kumteua waziri au naibu waziri baada ya bunge kuvunjwa basi aweza kumteua mtu yeyote ambaye alikiwa mbunge kabla ya bunge kuvunjwa
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kiapo cha mawaziri na naibu mawaziri sheria ya na
 ibara 
waziri au naibu waziri hatashika madaraka yake ila mpaka awe ameapa kwanza mbele ya rais kiapo cha uaminifu na pia kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kaz yake kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
mawaziri kushika madaraka sheria ya na
 ibara 
 muda wa kushika madaraka ya waziri na naibu waziri utaanza tarehe atakapoteuliwa kushika madaraka hayo
 kiti ha waziri au naibu waziri kitakuwa wazi litokeapo lo lote kati ya mambo yafuatayo sheria ya na
 ibara a endapo mwenye madaraka atajiuzulu au kufariki dunia sheria ya na
 ibara b ikiwa mwenye madaraka hayo atakoma kuwa mbunge kwa sababu yoyote isiyohusika na kuvunjwa kwa bunge sheria ya na
 ibara c ikiwa rais atafuta uteuzi na kumuondoa kazini mwenye madaraka hayo d iwapo atachaguliwa kuwa spika e iwapo waziri mkuu atajiuzulu au kiti chake kikiwa wazi kwa sababu nyingine yoyote f ukiwadia wakati wa rais mteule kushika madaraka ya rais basi mara tu kabla rais mteule hajashika madaraka hayo g iwapo baraza la maadili linatoa uamuzi unaothibitisha kwamba amevunja sheria ya maadili ya viongozi wa umma
masharti ya kazi ya mawazir sheria ya na
 ibara 
mawaziri na naibu mawaziri watashika madaraka yao kwa ridhaa ya rais na watalipwa mshahara posho na malipo mengineyo kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuri ya muunga no sheria ya na
 ibara sheria ya na
 ibara 
 kutakuwa na mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuri ya muungano ambaye katika ibara zifuatazo za katiba hii atatajwa tu kwa kifupi kama mwanasheria mkuu ambaye atateuliwa na ra is
 mtu yeyote hatastahili kuteuliwa kushika madaraka ya mwanasheria mkuu isipokuwa tu kama kwa mujibu wa katiba hii ana sifa maalum kama ilivyofafanuliwa katika ibara ya zinazomwezesha kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya mu ungano au jaji wa mahakam kuu ya zanzibar na amekuwa na mojawapo ya hizo sifa maalum kwa muda usiopungua miaka mitano
 mwanasheria mkuu atakuwa ndiye mshauri wa serikali ya jamhuri ya muungano juu ya mambo ya sheria na kwa ajili hiyo atawaji bika kutoa ushauri kwa serikali ya jamhuri ya muungano kuhusu mambo yote ya kisheria na kutekeleza shughuli nyinginezo zozote zenye asili ya au kuhusiana na sheria zitakazopelekwa kwake au atakazoagizwa na rais kuzitekeleza na pia kutekeleza kazi au shug huli nyinginezo zilizokabidhiwa kwake na katiba hii au na sheria yoyote
 katika kutekeleza kazi na shughuli zake kwa mujibu wa ibara hii mwanasheria mkuu atakuwa na haki ya kuhudhuria na kusikilizwa katika mahakama zote katika jamhuri ya muung ano
 mwanasheria mkuu atakuwa mbunge kutokana na wadhifa wake na atashika madaraka yake mpaka a uteuzi wake utakapofutwa na rais au b mara tu kabla ya rais mteule kushika madaraka ya rais na atalipwa mshahara posho na malipo mengine kwa muj ibu wa sheria iliyotungwa na bunge
katibu wa baraza la mawaziri sheria ya na
 ib
kutakuwa na katibu wa baraza la mawaziri ambaye atakuwa ndiye mtendaji mkuu katika ofisi ya baraza la mawaziri na atatekeleza shughuli zifuatazo kwa kufu ata maagizo ya jumla au maalum atakayopewa na rais yaani a kuanda ratiba ya mikutano ya baraza na kutayarisha orodha ya shughuli za kila mkutano b kuandika na kuweka kumbukumbu za mikutano ya baraza c kutoa taarifa na maelezo ya maamuzi ya baraza kwa kila mtu au chombo cha umma kinachohusika na uamuzi wowote na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania d kutekeleza kazi na shughuli nyingine zozote atakazoagizwa mara kwa mara na rais
wakuu wa mikoa sheria ya na
 ib
 kutakuwa na mkuu wa mkoa kwa kila mkoa katika jamhuri muungano ambaye bila ya kuathiri ibara ndogo ya atakuwa ni kiongozi katika serikali ya jamhuri ya muungano
 wakuu wa mikoa katika tanzania bara watateuliwa na rais baada ya kushauriana na waziri mkuu
 wakuu wa mikoa katika tanzania zanzibar watateuliwa na rais wa zanzibar baada ya kushauriana na rais
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya kila mkuu wa mkoa atakuwa na wajibu wa kusimamia utekelezaji wa kazi na shughuli zote za serikali ya jamhuri ya mu ungano katika mkoa aliokabidhiwa na kwa ajili hiyo atatekeleza kazi na shughuli zote zilizotajwa na sheria au kwa mujibu wa sheria kama hizi au shughuli za mkuu wa mkoa na atakuwa na madaraka yote yatakayotajwa na sheria yoyote iliyotungwa na bunge
 pamoja na wajibu na madaraka yake yaliyotajwa kwenye masharti yaliyotangulia ya ibara hii mkuu wa mkoa kwa mkoa wowote katika tanzania zanzibar atatekeleza kazi za shughuli za serikali ya mapinduzi ya zanzibar atakazokabidhiwa na rais wa zanzibar na kwa mujibu wa katiba ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar au sheria yoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi
sura ya tatu bunge la jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza bunge bunge sheria ya na
 ib
 kutakuwa na unge la jamhuri ya muungano ambalo litakuwa na sehemu mbili yaani rais na wabunge
 bunge litakuwa na wajumbe wa aina zote zilizotajwa katika ibara ya ya katiba hii ambao wote wataitwa wabunge
 iwapo jambo lolote lahitaji kuam uliwa au kutekelezwa na sehemu zote mbili za bunge kwa mujibu wa masharti ya katika hii au masharti ya sheria nyingine yoyote basi jambo hilo halitahesabiwa kuwa limeamuliwa au limetekelezwa ipasavyo ila mpaka liwe limeamuliwa au limetekelezwa na wabunge na vile vile na rais kwa mujibu wa madaraka yao kuhusu jambo hilo
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania madaraka ya bunge sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 rais kama sehemu moja ya bunge atatekeleza madaraka yote aliyokabidhiw na katiba hii kwa ajili hiyo
 sehemu ya pili ya bunge itakuwa ndicho chombo kikuu cha jamhuri ya muungano ambacho kitakuwa na madaraka kwa niaba ya wananchi kuisimamia na kuishauri serikali ya jamhuri ya muungano na vyombo vyake vyote katika utekelezaji wa majukumu yake kwa mujibu wa katiba hii
 kwa madhumuni ya utekelezaji wa madaraka yake bunge laweza a kumuuliza waziri yeyoyote swali lo lote kuhusu mambo ya umma katika jamhuri ya muungano ambayo yako katika wajibu wake b kujadili utekelezaji wa kila wizara wakati wa mkutano wa bunge wa kila mwaka wa bajeti c kujadili na kuidhinisha mpango wowote wa muda mrefu au wa muda mfupi unaokusudiwa kutekelezwa katika jamhuri ya muungano na kutunga sheria ya kusimamia utekelezaji wa mpango huo d kutunga sheria pale ambapo utekelezaji unahitaji kuwapo sheria e kujadili na kuridhia mikataba yote inayohusu jamhuri ya muungano na ambayo kwa masharti yake inahitaji kuridhiwa
madaraka ya kutunga sheria sheria ya na
 ib
 mamlaka yote ya kutunga sheria juu ya mambo mengine yote yahusuyo tanzania bara yatakuw mikononi mwa bunge
 mamlaka yoyote ya kutunga sheria katika tanzania zanzibar juu ya mambo yote yasiyo mambo ya muungano yatakuwa mikononi mwa baraza la wawakilishi
 endapo sheria yoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi inahusu jambo lolote katika tanzania zanzibar ambalo liko chini ya mamlaka ya bunge sheria hiyo itakuwa batili na itatanguka na pia endapo sheria yoyote iliyotungwa na bung inahusu jambo lolote ambalo liko chini ya mamlaka ya baraza la wawakilishi sheria hiyo itakuwa batili na itatanguka
 sheria yoyote iliyotungwa na bunge kuhusu jambo lo lote haitatumika tanzania zanzibar ila kwa mujibu wa masharti yafuatayo a sheria hiyo iwe imetamka wazi kwamba itatumika tanzania bara na vile vile tanzania zanzibar au iwe inabadilisha kurekebisha au kufuta sheria inayotuka tanzania zanzibar au b sheria hiyo iwe inabadilisha au kurekebisha au kufuta katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sheria iliyokuwa inatumi ka tangu zamani tanzania bara ambayo ilikuwa inatumika pia tanzania zanzibar kwa mujibu wa mapatano ya muungano wa tanganyika na zanzibar ya mwaka au kwa mujibu wa sheria yoyote ambayo ilitamka wazi kwamba itatumika tanzania bara na vile vile tanzani zanzibar au c sheria hiyo iwe inahusu mambo ya muungano na kila inapotajwa tanzania katika sheria yoyote ifahamike kuwa sheria hiyo itatumika katika jamhuri ya muungano kwa mujibu wa ufafanuzi uliotolewa na masharti ya ibara hii
 bila ya ku athiri kutumika kwa katiba ya zanzibar kwa mujibu wa katiba hii kuhusu mambo yote ya tanzania zanzibar yasiyo mambo ya muungano katiba hii itakuwa na nguvu ya sheria katika jamhuri nzima ya muungano na endapo sheria nyingine yoyote itakiuka masharti yaliy omo katika katiba hii katiba ndiyo itakuwa na nguvu na sheria hiyo nyingine kwa kiasi inachokiuka katiba itakuwa batili
muda wa bunge sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii maisha ya kila bunge yat akuwa ni muda wa miaka mitano
 kwa madhumuni ya katiba hii maneno maisha ya bunge maana yake ni ule muda wote unaoanzia tarehe ambapo bunge jipya limeitishwa kukutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu na kuishia tarehe ya kuvunjwa kwa bunge kwa ajili ya kuwezesha uchaguzi mkuu mwingine wa kawaida kufanyika
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili wabunge wilaya ya uchaguzi na uchaguzi wa wabunge wajumbe wa bunge wabunge sheria ya na
 ibara sheria ya na
 sheria na
 ibara sheri ya na
 ibara sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengine ya ibara hii kutakuwa na aina zifuatazo za wabunge yaani a wabunge waliochaguliwa kuwakilisha majimbo ya uchaguzi b wabunge wanawake wa idadi inayoongezeka uanzia asilimia ishirini ya wabunge waliotajwa katika aya ya a c na d itakayotajwa mara kwa mara na tume ya uchaguzi kwa taarifa iliyochapishwa katika gazeti la serikali baada ya kupata kibali cha rais watakaochaguliwa na vyama vya siasa vinavyow akilishwa bungeni kwa mujibu wa ibara ya na kwa kuzingatia masharti ya uwiano wa uwakilishi baina ya vyama hivyo c wabunge watano waliochaguliwa na baraza la wawakilishi kutoka miongoni mwa wajumbe wake d mwanasheria mkuu e wabunge wasiozidi kumi walioteuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye sifa kwa mujibu wa ibara ya isipokuwa sifa iliyotajwa katika ibara ya b
 rais na makamu wa rais kila mmojawao hatakuwa mbunge
 endapo mkuu wa mkoa atachaguliwa kuwa mbunge anayewakilisha wilaya ya uchaguzi au endapo mbunge anayewakilisha wilaya ya uchaguzi atateuliwa kuwa mkuu wa mkoa bunge litahesabiwa kuwa lina idadi ya wabunge inayohitajika na shughuli zake zitakuwa halali ingawaje idadi ya jumla ya kawaida ya wabunge wa mujibu wa masharti ya ibara hii itakuwa imepungua kutokana na uchaguzi huo wa mkuu wa mkoa au uteuzi huo wa mbunge anayewakilisha wilaya ya uchaguzi
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sifa za mtu kuwa mbunge sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti yaliyomo katika ibara hii mtu yeyote atakuwa na sifa za kustahili kuchaguliwa au kuteuliwa kuwa mbunge endapo a ni raia wa jamhuri ya muungano aliyetimiza umr wa miaka ishirini na moja na ambaye anajua kusoma na kuandika katika kiswahili au kiingereza b ni mwanachama na ni mgombea aliyependekezwa na chama cha siasa c katika kipindi cha miaka mitano kabla ya tarehe ya uchaguzi hakuwahi kutiwa hatiani katika maha kama yoyote kwa kosa lolote la kukwepa kulipa kodi yoyote ya serikali
 mtu hatakuwa na sifa za kustahili kuchaguliwa au kuteuliwa kuwa mbunge a ikiwa mtu huyo anao au kwa hiari yake amejipatia uraia wa nchi nyingine yote au b ikiwa kwa mujibu wa sheria inayotumika katika jamhuri ya muungano imethibitishwa rasmi kwamba mtu huyo ana ugonjwa wa akili au c ikiwa mtu huyo amehukumiwa na mahakama yoyote katika jamhuri ya muungano na kupewa adhabu ya kifo au ya kufungwa gerezani kwa muda unaozidi miezi sita kwa kukutwa na hatia ya kosa lolote vyovyote linavyoitwa linaloambatana na utovu wa uaminifu au d ikiwa katika kipindi cha miaka mitano kabla ya tarehe ya uchaguzi mkuu amepata kuhukumiwa na kupewa adhabu ya kifungo kwa kosa linaloambatana na tovu wa uaminifu au kwa kuvunja sheria ya maadili ya viongozi wa umma e bila ya kuingilia haki na uhuru wa mtu kuwa na maoni yake kuamini dini atakayo kushirikiana na wengine na kushiriki shughuli za umma kwa mujibu wa sheria za nchi ikiwa mtu huyo si mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama cha siasa f ikiwa mtu huyo ana masilahi yoyote katika mkataba wa serikali wa aina yoyote aliyowekewa miiko maalum kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge na iwapo amekiuka miiko hiyo g ikiwa mtu huyo ame shika madaraka ya afisa mwandamizi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano isipokuwa madaraka ambayo rais aweza au anatakiwa kukabidhi kwa mbunge kwa mujibu wa katiba hii au sheria iliyotungwa na bunge h ikiwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania inayoshughulikia makosa yanayohusika na uchaguzi wa aina yoyote mtu huyo amezuiliwa kujiandikisha kama mpiga kura au kupiga kura katika uchaguzi wa wabunge
 mtu hataweza kugombea uchaguzi kuwa mbunge wa kuwakilisha jimbo la uchaguzi atika uchaguzi mkuu wowote ikiwa wakati huo yeye amesimama katika uchaguzi kugombea kiti cha rais wala hataweza kugombea uchaguzi kuwa mbunge katika uchaguzi mdogo wowote ikiwa yeye ni rais
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka mash arti yatakayomzuia mtu asichaguliwe kuwa mbuge wa kuwakilisha jimbo la uchaguzi ikiwa mtu huyo ni mwenye madaraka yanayohusika na shughuli za kuongoza au kusimamia uchaguzi wa wabunge au shughuli za uandikishaji wa wapiga kura kwa ajili ya uchaguzi wa wabu ngel isipokuwa kwamba sheria kama hiyo haiwezi kuweka masharti yatakayomzuia spika wa bunge asichaguliwe kuwa mbunge wa kuwakilisha wilaya ya uchaguzi wala masharti yatakayosababisha mtu aliyechaguliwa kuwa spika kupoteza kiti hicho cha spika au kiti chak cha kawaida katika bunge
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti yatakayomuzia mtu asichaguliwe kuwa mbunge wa kuwakilisha wilaya ya uchaguzi kwa muda wowote utakaotajwa na bunge ili mradi muda huo usizidi miaka mitano iki wa mtu huyo atapatikana na hatia mbele ya mahakama kwa ajili ya aina yoyote ya makosa yatakayotajwa katika sheria hiyo yanayohusika na uchaguzi wa wabunge
 kwa madhumuni ya kutoa fursa ya kukata rufaa kwa mujibu wa sheria kwa mtu yeyote aliyet hibitishwa rasmi kisheria kuwa ana ugonjwa wa akili au aliyehukumiwa na kupewa adhabu ya kifo au ya kufungwa gerezani au aliyepatikana na hatia ya kosa lolote lililotajwa katika sheria kwa mujibu wa ibara ndogo ya ya ibara hii bunge laweza kutunga she ria kwa ajili ya kuweka masharti yatakayoeleza kwamba hiyo hukumu inayopingwa na mtu huyo haitakuwa na nguvu kwa ajili ya utekelezaji wa masharti ya ibara ndogo ya au ya ya ibara hii mpaka upite kwanza muda utakaotajwa katika sheria hiyo
 kanuni zifuatazo zitatumika kwa ajili ya ufafanuzi wa aya ya c ya d na ya e za ibara ndogo ya ya ibara hii yaani a ikiwa mtu amepewa adhabu mbili au zaidi za kufungwa gerezani na imeamuliwa afungwe kwa muda wa mfululizo basi adhabu hizo itahesabiwa kama ni adhabu mbalimbali iwapo muda uliotajwa katika kila moja ya adhabu hizo hauzidi miezi sita lakini iwapo muda uliotajwa katika adhabu yoyote kati ya adhabu hizo unazidi miezi sita basi adhabu hizo zote zitahesabiwa kama ni adhabu moja katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania zitahesabiwa kama ni adhabu moja b ikiwa mtu atapewa adhabu ya kufungwa gerezani ikifahamika kuwa adhabu hiyo ya kifungo imetolewa badala ya adhabu ya kutozwa faini au imetolewa kwa sababu mtu huyo ameshindwa kulipa faini aliyoamriwa kulipa basi muda wa kifungo cha namna hiyo hautahesabiw a
 katika aya ya f ya ibara ndogo ya ya ibara hii mkataba wa serikali maana yake ni mapatano yoyote ya mkataba ambayo mmojawapo wa walioshiriki ni serikali ya jamhuri ya muungano au serikali ya mapinduzi zanzibar au idara yoyote ya seri kali hiyo au mtumishi yeyote wa serikali aliyeshiriki kwa niaba ya serikali
ibara ndogo ya na ya zimefutwa na sheria na
 ya ib
 d kwa ajili ya ufafanuzi wa maelezo kuhusu sifa za uchaguzi yaliyomo katika ibara zifuatazo kila itakapotajwa katika katiba hii kwamba utekelezaji wa jambo lolote wahitaji mtu mwenye sifa za uchaguzi au mtu ambaye hakupoteza sifa za uchaguzi basi isipokuwa kama maelezo yahitajia vinginevyo ifahamike kuwa sifa zinazohusika ni zile inazomwezesha mtu kuchaguliwa kuwa mbunge wa kuwakilisha jimbo la uchaguzi kama ilivyoelezwa katika ibara ndogo ya a ya ibara hii
kiapo cha wabunge sheria ya na
 ib
kila mbunge atatakiwa kuapishwa katika bunge kiapo cha uaminifu kabla hajaanza kushiriki katika shughuli za bunge lakini mbunge aweza kushiriki katika uchaguzi wa spika hata kabla hajaapishwa
tamko rasmi la wabunge kuhusu maadili ya viongozi sheria ya na
 ib
 kila mbunge atatakiwa kabla ya kumalizika siku thelathini tangu aapishwe kushika madaraka yake kama mbunge kuwasilisha kwa spika nakala mbili za tamko rasmi kwamba hajapoteza sifa za uchaguzi kwa mujibu wa masharti ya aya ya d ya ibara ndogo ya ya ibara ya 
 tamko ra smi linalotakiwa kuwasilishwa kwa spika kwa mujibu wa masharti ya ibara hii litatolewa kwa kutumia fomu maalum itakayowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
 spika atawasilisha kwa kamishna wa maadili nakala moja ya kila tamko rasmi ililowasilishwa kwake kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katika ibara hii na katika ibara ya na ya kamishna wa maadili maana yake ni kamishna aliyeteuliwa kuwa kiongozi wa sekretariati ya maadili iliyotajwa katika ibara ya ya kati ba hii
wabunge kutoa taarifa ya mali sheria ya na
 ib
 kila mbunge atatakiwa kuwasilisha kwa spika nakala mbili za taarifa rasmi ya maelezo ya mali yake na kadri itakavyokuwa mali ya mke au mume wake
taarifa itatolewa kwa kutumia fomu maalum itakayowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge na itatolewa mara kwa mara kama itakavyoagizwa na sheria hiyo
 spika atawasilisha kwa kamishna wa maadili nakala moja ya kila taarifa rasmi iliyowasilishwa kwake kwa mujibu wa masharti ya ibra hii
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti kwa makusudi ya kusimamia hifadhi ya taarifa ya mali iliyowasilishwa na mbunge kwa mujibu wa masharti ya ibara hii na kuhakikisha kwamba watu wasioruhusiwa au wa siohusika hawapati nafasi ya kuona taarifa ya mali wala kujua yaliyomo katika taarifa ya mali
muda wa wabunge kushika madaraka sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 mbunge atakoma kuwa mbunge na ataacha kiti chake katika bunge litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a ikiwa litatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa mbunge lingemfanya asiwe na sifa za uchaguzi au apoteze sifa za uchaguzi au asiweze kuchaguliwa au kuteuliwa kwa mujibu wa mashar ti ya katiba hii b ikiwa mbunge huyo atachaguliwa kuwa rais c ikiwa mbunge atakosa kuhudhuria vikao vya mikutano ya bunge mitatu mfululizo bila ya ruhusa ya spika d ikiwa itathibitishwa kwamba amevunja masharti ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma e ikiwa mbunge ataacha kuwa mwanachama wa chama alichokuwamo wakati alipochaguliwa au alipoteuliwa kuwa mbunge f iwapo mbunge anachaguliwa au anateuliwa kuwa makamu wa rais katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania g kwa mbunge ambaye anatakiwa kutoa taarifa rasmi ya mali kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ikiwa atashindwa kutoa hilo tamko rasmi kwa mujibu wa masharti ya hiyo ibara ya katika muda uliowekwa mahususi kwa ajili hiyo kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge lakini iwapo mbunge hatakoma kuwa mbunge kwa mujibu wa jambo lolot kati ya mambo hayo yaliyotajwa na kama hatajiuzulu au kufariki mapema zaidi basi mbunge ataendelea kushika madaraka yake kama mbunge mpaka wakati bunge litakapovunjwa kwa mujibu wa ibara ya bila ya kuathiri haki na stahili zinazotokana na ubunge wak e
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti yatakayomwezesha mbunge kukata rufaa kwa mujibu wa sheria kupinga hukumu ya kuthibitishwa kwake kuwa ni mtu mwenye ugonjwa wa akili au kupinga adhabu ya kifo au kufungwa gerezani au kupinga kupatikana kwake na hatia kwa kosa la aina iliyotajwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii na sheria hiyo yaweza kueleza kwamba hiyo hukumu iliyopingwa na huyo mbunge haitatiliwa nguvu kisheria mpaka umalizike kwanza muda utakaotajwa katika sheria hiyo
watu wenye madaraka serikalini kukoma utumishi wanapochagul iwa sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
iwapo mtu yeyote mwenye madaraka katika utumishi wa serikali madaraka ya aina iliy otajwa katika ibara ya g ataamua a kuwa mgombea uchaguzi wa rais au wa nafasi nyingine yoyote chini ya katiba hii b kugombea uongozi wa ngazi yoyote katika chama cha siasa kinyume na masharti ya ajira mtu huyo atahesabiwa kuwa utumishi wake umekoma tangu tarehe yake ya kuwa mgombea uchaguzi au ya kugombea uongozi katika chama cha siasa
masharti ya kazi ya wabunge sheria ya na
 ib
wabunge wote wa aina zote watashika madaraka yao kwa mujibu wa katiba hii na watalipwa mshahara posho na malipo mengine kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania tume ya uchaguzi masharti ya kazi ya wabunge sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kutakuwa na tume ya uchaguzi ya jamhuri ya muungano ambayo itakuwa wajumbe wafuatao watakaoteuliwa na rais a jaji wa mahakama kuu au jaji wa mahakama ya rufani ambaye atakuwa mwenyekiti b makamu mwenyekiti ambaye atakuwa mtu anayeshika aliyewahi kushika au anayestahili kuteuliwa kushika madaraka ya jaji wa mahakama kuu au jaji wa mahakama ya rufani c wajumbe wengine watakaotajwa na sheria iliyotungwa na bunge
 rais atamteua makamu wa mwenyekiti wa tume ya uchaguzi kwa kufuata kanuni kwamba endapo mwenyekiti ni mtu anayetoka sehemu moja ya muungano makamu wake atakuwa ni mtu anayetoka sehemu ya pili ya muungano
 watu wafuatao hawataweza kuteuliwa kuwa wajumbe wa tume ya uchaguzi yaani a waziri au naibu waziri b mtu mwenye madaraka ya aina yoyote iliyotajwa mahsusi na sheria iliyotunga na bunge kwamba ni mwiko kwa mtu mwenye madaraka hayo kuwa mjumbe wa tume ya uchaguzi c mbunge diwani au mtu mwingine mwenye madaraka ya aina yaliyotajwa na sheria iliyotungwa na bunge kwa mujibu wa masharti ya aya ya g ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii
d kiongozi wa chama chochote cha siasa
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii mjumbe wa tume ya uchaguzi atakoma kuwa mjumbe litokeapo lolote katika ya mambo yafuatayo a ukimalizika muda wa miaka mitano tangu alipoteuli wa au b ikiwa litatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa mjumbe wa tume lingemfanya asiweze kuteuliwa kuwa mjumbe wa tume ya uchaguzi
 rais aweza tu kumwondoa katika madaraka mjumbe wa tume ya uchaguzi kwa sababu ya kushindwa kutekeleza azi zake ama kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya au kupoteza sifa za kuwa mjumbe
 majukumu ya tume ya uchaguzi yatakuwa ni katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a kusimamia na kuratibu uandikishaji wa wapiga kura katika uchaguzi wa rais na wabunge katika jamhuri ya muungano b kusimamia na kuratibu uendeshaji wa uchaguzi wa rais na wabunge c kuchunguza mipaka na kuigawa jamhuri ya muungano katika maeneo mbalimbali kwa ajili ya uchaguzi wa wabunge d kusimamia na kuratibu uandikishaji wa wa piga kura na uendeshaji wa uchaguzi wa madiwani e kutekeleza majukumu mengine yoyote kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
 kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa majukumu yake yaliyoainishwa katika ibara hii tume ya uchaguzi itakuwa ni ida ra huru inayojitegemea itafanya maamuzi yake rasmi kuhusu utekelezaji wa majukumu yake kwa vikao na mtendaji wake mkuu atakuwa ni mkurugenzi wa uchaguzi ambaye atateuliwa na kufanya kazi kwa mujibu wa masharti ya sheria iliyotungwa na bunge
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuweka utaratibu wa kusimamia uchaguzi wa wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi
 tume ya uchaguzi yaweza kutekeleza shughuli zake bila ya kujali kwamba kuna nafasi miongoni mwa vi ti vya wajumbe au kwamba mjumbe mmojawapo hayupo lakini kila uamuzi wa tume ya uchaguzi ni lazima uungwe mkono na wajumbe walio wengi kati ya wajumbe wote wa tume ya uchaguzi
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuweka utaratibu wa kuwateua wajumbe wa kusimamia uchaguzi wa wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi na bila ya kuathiri masharti ya sheria kama hiyo au maagizo ya tume ya uchaguzi madaraka ya tume ya uchaguzi ya kusimamia uchaguzi yaweza kutekelezwa na wa jumbe hao
 katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii tume ya uchaguzi haitalazimika kufuata amri au maagizo ya mtu yeyote au idara yoyote ya serikali au maoni ya chama chochote cha siasa
 hakuna mahak ama yoyote itakayokuwa na mamlaka ya kuchunguza jambo lolote lililotendwa na tume ya uchaguzi katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 katika utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii tume ya uchaguzi ya jamhuri ya muungano itashauriana mara kwa mara na tume ya uchaguzi ya tanzania zanzibar
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania itakuwa ni marufuku kwa watu wanaohusika na uchaguzi kujiunga na chama chochote cha siasa isipokuwa tu kwamba kila mmoja wao atakuwa na haki ya kupig kura iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya watu wanaohusika na uchaguzi ni a mwenyekiti wa tume ya uchaguzi b makamu mwenyekiti wa tume ya uchaguzi c wajumbe wote wa tume ya uchaguzi d mkurugenz wa uchaguzi pamoja na watumishi wote wa tume ya uchaguzi e wasimamizi wote wa uchaguzi katika miji na wilaya zote
majimbo ya uchaguzi majimbo ya uchaguzi sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyo katika ib ara hii jamhuri ya muungano itagawanywa katika majimbo ya uchaguzi kwa idadi na kwa namna itakavyoamuliwa na tume ya uchaguzi baada ya kupata kibali cha rais
 bila ya kuathiri sheria yoyote inayotumika kuhusu mambo hayo tume ya uchaguzi baad ya kupata kibali cha rais itakuwa na mamlaka ya kuweka mipaka ya majimbo ya uchaguzi
 katika kuweka mipaka ya majimbo ya uchaguzi tume ya uchaguzi itazingatia ipasavyo upatikanaji wa njia za mawasiliano na pia hali ya kijiografia ya eneo inalokusudiwa kugawanywa katika majimbo ya uchaguzi
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii na ya sheria yoyote inayohusika na mgawanyo wa nchi katika majimbo ya uchaguzi tume ya uchaguzi yaweza mara kwa mara na angalao kila baada ya miaka umi kuchunguza mgawanyo wa jamhuri ya muungano katika majimbo ya uchaguzi na yaweza kubadilisha majimbo ya uchaguzi kama matokeo ya uchunguzi huo au kutokana na matokeo ya hesabu ya watu wote katika jamhuri ya muungano
 endapo baada ya uchung uzi kufanywa kuhusu mgawanyo wa jamhuri ya muungano katika majimbo ya uchaguzi kunafanyika mabadiliko katika majimbo ya uchaguzi au katika idadi ya wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi au mabadiliko kwa idadi ya majimbo ya uchaguzi au idadi ya wabun ge basi mabadiliko yatakayotokea katika idadi ya wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi yataanza kutumika wakati bunge litakapovunjwa tena baada ya kutokea mabadiliko hayo ya idadi ya majimbo au idadi ya wabunge katika majimbo ya uchaguzi
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila kujali masharti mengineyo ya ibara hii hakuna mahakama yoyote itakayokuwa na mamlaka ya kuchunguza jambo lolote lililotendwa na tume katika utekelezaji wake wa kugawa jamhuri ya muungano katika majimbo ya uchaguzi
uchaguzi na uteuzi wa wabunge uchaguzi katika majimbo za uchaguzi sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kila mara baada ya bunge kuvunjwa kutakuwa na uchaguzi wa wabunge katika majimbo yote ya uchaguzi
 hali kadhalika kutakuwa na uchaguzi mbunge katika jimbo la uchaguzi ikiwa kiti cha mbunge yeyote aliyechaguliwa kuwakilisha jimbo hilo kitakuwa wazi kwa sababu nyingine yoyote isiyohusika na kuvunjwa kwa bunge
 bila ya kujali masharti ya ibara hii yaliyotangulia ifahamike kwamba ikiwa tarehe ya kuvunjwa bunge imetangazwa au inafahamika kutokana na matukio yaliyoelezwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya basi uchaguzi wa namna hiyo hautafanywa katika kipindi chote cha miezi kumi na mbili ya nyuma ikihesabiwa tangu tarehe hiyo
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wa majimbo ya uchaguzi sheria ya na
 ib
 wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi watachaguliwa na wananchi kwa kufuata masharti ya katiba hii na vile vile masharti ya sheria iliyotungwa na bunge kwa mujibu wa katiba hii inayoweka masharti kuhusu uchaguzi wa wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi
 isipokuwa pale ambapo tume ya uchaguzi kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo itaagiza vinginevyo kutachaguliwa mbunge mmoja tu katika jimbo la uchaguzi
 wagombea uchaguzi katika jimbo la uchaguzi watatakiwa watimize masharti yafuatayo a wawe wamependekezwa mmoja mmoja na chama cha siasa kinachoshiriki uchaguzi katika jimbo ilo b wamewasilisha majina yao kwa tume ya uchaguzi kwa mujibu wa utaratibu uliowekwa na sheria iliyotungwa na bunge au uliofafanuliwa na tume ya uchaguzi kwa mujibu wa sheria
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wanawake sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kwa madhumuni ya uchaguzi wa wabunge wanawake waliotajwa katika ibara ya b vyama vya siasa vilivyoshiriki uchaguzi kwa kufuata utaratibu uliowekwa vitapendekeza kwa tume ya uchaguzi majina ya wanawake kwa kuzi ngatia masharti ya uwiano wa uwakilishi baina ya vyama vilivyoshinda uchaguzi katika majimbo na kupata viti bungeni
tume ya uchaguzi ikiridhika kuwa mtu yeyote aliyependekezwa anazo sifa za kuwa mbunge itamtangaza kuwa amechaguliwa kuwa mbunge na mashar ti ya ibara ya ya katiba hii yatatumika kuhusu kuchaguliwa kwa mtu huyo kuwa mbunge
 mtu yeyote hataweza kupendekezwa na chama chochote cha siasa kwa ajili ya uchaguzi kwa mujibu wa ibara hii ila tu iwapo anazo sifa za kustahili kuchaguliwa zilizotajwa na masharti ya ibara ya ya katiba hii
 majina ya watu waliopendekezwa kwa mujibu wa ibara ndogo ya na tume ya uchaguzi yatatangazwa kama matokeo ya uchaguzi baada ya tume ya uchaguzi kuridhika kwamba masharti ya katiba na sh eria yanayohusika yamezingatiwa
 orodha ya majina ya wagombea wanawake iliyowasilishwa kwa tume ya uchaguzi na kila chama kwa ajili ya uchaguzi mkuu ndiyo itakayotumiwa na tume ya uchaguzi baada ya kushauriana na chama kinachohusika kwa madhum uni ya kujaza nafasi yoyote ya mbunge wa aina hii inapotokea wakati wowote katika maisha ya bunge
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wa kuchaguliwa na 
baraza la wawakilishi litaweka utaratibu litakaoufuata kwa ajili ya kufanya uchaguzi wa wabung waliotajwa katika ibara c ya katiba hii
baraza la wawakilishi sheria ya na
 ib
ibara ya katiba imefutwa na sheria na
 ya ibara 
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utaratibu wa kupendekeza majina ya wagombea uchaguzi wa wabunge wanawake sheria ya na
 ib
bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii tume ya uchaguzi yaweza kuweka masharti yanayofafanua utaratibu utakaotumiwa na vyama vya siasa kwa ajili ya kuchagua na kupendekeza majina ya wabunge wa aina iliyotajwa katika ibara ya b
ibara ya ya katiba imefutwa na sheria na
 ya ibara 
uamuzi wa suala kama mtu ni mbunge sheria za na
 ibara na
 ibara na
 na
 ibara 
 kila shauri kwa ajili ya kupata uamuzi juu ya suala a kama uchaguzi au uteuzi wa mtu yeyote kuwa mbunge ulikuwa halali au sivyo au b kama mbunge amekoma kuwa mbunge na kiti chake katika bunge ki wazi au hapana litafunguliwa na kusikilizwa kwanza katika mahakama kuu ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
 iwapo tume ya uchaguzi katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya ibra ya ya katiba hii imemtangaza mbunge yeyote kwamba amechaguliwa kuwa rais basi hakuna mahakama wala chombo chochote kingine kitakachochunguza zaidi suala lolote linalohusu kiti cha mbunge huyo kuwa wazi
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuw eka masharti kuhusu mambo yafuatayo a watu wanaoweza kufungua shauri katika mahakama kuu kwa ajili ya kupata uamuzi juu ya suala lolote kwa mujibu wa masharti ya ibara hii b sababu na nyakati za kufungua shauri la namna hiyo utaratibu wa kufungua shauri na masharti yanayotakiwa yatimizwe kwa kila shauri kama hilo na c kutaja mamlaka ya mahakama kuu juu ya shauri kama hilo na kueleza utaratibu wa kuskiliza shauri lenyewe
 kutakuwa na haki ya kukata rufaa mbele ya mahakama ya rufani ya tanzani kupinga uamuzi wa mahakama kuu juu ya shauri lolote lililosikilizwa kwa mujibu wa mahsarti ya ibara hii
sehemu ya tatu katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utaratibu madaraka na haki za bunge spika na naibu wa spika spika na mamlaka yake sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kutakuwa na spika wa bunge ambaye atachaguliwa na wabunge kutoka miongoni mwa watu ambao ni wabunge au wenye sifa za kuwa wabunge atakuwa ndiye kiongozi wa bunge na atawakilisha bunge katika vyombo na vikao vingine vyote nje ya bunge
 waziri naibu waziri au mtu mwenye madaraka ya aina nyingine yoyote itakayotajwa na sheria iliyotungwa na bunge kwa madhumuni ya ibdara hii hataweza kuchaguliwa kuwa spika
 mtu yeyote atakayechagu liwa kuwa spika atatakiwa kabla ya kumaliza siku kumi na tano tangu kuchaguliwa kwake kuwasilisha kwa rais tamko rasmi kwamba hajapoteza sifa za uchaguzi kwa mujibu wa masharti ya aya ya d ya ibara ndogo ya ya ibara ya 
tamko hilo litatolewa kw kutumia fomu maalum itakayowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
 rais atawasilisha kwa kamishna wa maadili nakala moja ya kila tamko rasmi lililowasilishwa kwake kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
 spika atatakiwa kuwasilisha kwa rais nakala mbili za taarifa rasmi ya maelezo ya mali ya huyo spika na kadri itakavyokuwa mali ya mke au mume wake
spika atatoa taarifa hiyo kwa kutumia fomu maalum iliyowekwa kwa ajili hiyo kwa mujibu wa sheri iliyotungwa na bunge na atatoa taarifa ya namna hiyo mara kwa mara kadri itakavyoagiza sheria hiyo
 masharti ya ibara ndogo ya na ya ya ibara ya yatatumika pia kwa kadri itakavyowezekana kwa taarifa ya mali yoyote itakayotolewa spika kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 spika atakoma kuwa spika na ataacha kiti cha spika litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a iwapo mtu huyo alichaguliwa kutoka miongoni mwa wabunge basi ikiwa atakoma kuwa mbunge kwa sababu yoyo te ambayo haihusiki na kuvunjwa bunge au b ikiwa kutatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa spika lingemfanya mtu huyo asiwe na sifa za uchaguzi au apoteze sifa za uchaguzi wa spika au c bunge litakapokutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu uliofanywa baada ya bunge kuvunjwa lakini masharti ya aya hii yatatumika bila ya kuathiri katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii au d ikiwa mtu huyo ataondolewa kwenye madaraka ya spika kwa azimio la bunge lililoungwa mkono na wabu nge amabo idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote au e ikiwa mtu huyo atashindwa kuwasilisha kwa rais tamko rasmi kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ibara hii au f ikiwa mtu huyo atapatikana na hatia kwa kosa la kutoa habari za uongo kwa kiapo kinyume cha sheria ya kanuni ya jinai kuhusu tamko rasmi lolote lililotolewa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii au g ikiwa mtu huyo atashindwa kuwasilisha kwa rais taarifa ya mali kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii kabla ya kumalizika muda uliowekwa kwa ajili hiyo kwa mujibu wa sheria iliotungwa na bunge h ikiwa itathibitika kuwa mtu huyo amevunja masharti ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma hakuna shughuli yoyote itakayotekelez wa katika bunge isipokuwa uchaguzi wa spika wakati wowote ambao kiti cha spika kitakuwa ki wazi
 mtu yeyote ambaye si mbunge atakayechaguliwa kuwa spika atatakiwa kabla ya kuanza kutekeleza madaraka yake kuapishwa katika bunge kiapo cha ua minifu
naibu wa spika sheria ya na
 ib
 kutakuwa na naibu wa spika wa bunge ambaye atachaguliwa na wajumbe kutoka miongoni mwa wabunge
 waziri naibu waziri au mtu mwenye madaraka ya aina nyingine yoyote itakayotajwa na sheria iliyotungwa na bunge kwa madhumuni ya ibara hii hataweza kuchaguliwa kuwa naibu wa spika
 wabunge watamchagua naibu wa spika nyakati zifuatazo a bunge litakapokutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu au mapema iwezekanavyo ba ada ya wakati huo na b katika kikao cha kwanza cha bunge baada ya kiti cha naibu wa spika kuwa wazi kwa sababu yoyote isiyohusika na bunge kuvunjwa au mapema iwezekanavyo baada ya kikao hicho
 naibu wa spika atakoma kuwa naibu wa spika na taacha kiti cha naibu wa spika litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a ikiwa mtu huyo atakoma kuwa mbunge au b ikiwa kutatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa naibu wa spika lingemfanya mtu huyo asiwe na sifa za uchaguzi au apoteze sifa za uchag uzi wa naibu wa spika au c ikiwa mtu huyo ataondolewa kwenye madaraka ya naibu wa spika kwa azimio la bunge
utaratibu wa kumchagua spika na naibu wa spika sheria na
 ib
 kutakuwa na uchaguzi wa spika katika kikao cha kwanza cha kutano wa kwanza wa bunge jipya na katika kikao cha kwanza chochote mara baada ya kutokea nafasi katika kiti cha spika
 kutakuwa na uchaguzi wa naibu wa spika wakati wo wote katika mkutano wa kwanza wa bunge jipya utakaoteuliwa na bunge na vile ile katika kikao cha kwanza cha bunge mara baada ya kutokea nafasi katika kiti cha naibu wa spika
 uchaguzi wa spika na vile vile uchaguzi wa naibu wa spika utafanywa kwa kura ya siri na utaendeshwa kwa kufuata utaratibu uliowekwa na kanu ni za bunge
ofisi ya bunge katibu wa bunge sheria ya na
 ib
 kutakuwa na katibu wa bunge ambaye atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye madaraka ya juu katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano
 kat ibu wa bunge atakuwa ndiye mtendaji mkuu katika ofisi ya bunge na atawajibika kwa utendaji bora wa shughuli za bunge kwa kuzingatia masharti ya katiba hii na ya sheria inayohusika
sekretariati ya bunge sheria ya na
 ib
 kutakuwa na sekretariati ya bunge itakayokuwa na nafasi za madaraka katika utumishi wa serikali kwa idadi atakayoagiza rais
 sekretariati ya bunge itakuwa na watumishi kwa idadi na ngazi za utumishi itakavyoamuliwa mara kwa mara na tume ya utumishi inayo husika baada ya kushauriana na katibu wa bunge
 sekretariati ya bunge chini ya uongozi wa katibu wa bunge itaendeleza kazi na shughuli zote zilizowekwa au zitakazokuwa ni muhimu kwa ajili ya kuhakikisha utekelezaji bora wa bunge na wa wabunge madaraka ya bunge chini ya katiba hii
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utaratibu wa shughuli bungeni kanuni za kudumu za bunge sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii bunge laweza kutunga kanuni za kudumu kwa ajili ya kuweka utaratibu wa kutekeleza shughuli zake
 kanuni za kudumu zilizotungwa kwa mujibu wa ibara hii zaweza kuweka utaratibu wa kusimamia utekelezaji wa shughuli za sekretariati ya bunge na pia utekelezaji wa shughuli za bunge ndani ya bunge na zile za kamati na kamati ndogo za bunge
kuitishwa kwa mikutano ya bunge na kuvunjwa kwa bunge 
 baada ya uchaguzi mkuu rais ataitisha mkutano wa bunge jipya ufanyike kabla ya kupita siku saba tangu kutangazwa matokeo ya huo uchaguzi mkuu katika majimbo ya uchaguz yote isipokuwa katika majimbo yale ambako uchaguzi umefutwa na kufanywa upya
 rais hatakuwa na uwezo wa kulivunja bunge wakati wowote isipokuwa tu a kama bunge limemaliza muda wa uhai wake kwa mujibu wa ibara ya ya katiba hii au wakati wowote katika miezi kumi na miwili ya mwisho ya uhai wa bunge isipokuwa tu kama spika amepokea taarifa rasmi inayopendekeza kuundwa kwa kamati maalum ya uchunguzi kwa madhumuni ya kumuondoa rais madarakani kwa mujibu wa ibara ya a ya katiba hii b kama bunge limekataa kupitisha bajeti iliyopendekezwa na serikali c kama bunge limekataa kupitisha muswada wa sheria kwa mujibu wa idara ya ya katiba hii d kama bunge limekataa kupitisha hoja ambayo ni ya msingi katika sera za serikali na rais anaona kwamba njia ya kuendelea kutoka hapo si kumteua waziri mkuu mwingine bali ni kuitisha uchaguzi mkuu e endapo kutokana na uwiano wa uwakilishi wa vyama vya siasa katika bunge rais anaona kwamba hakuna uhalali kwa serikali iliyopo kuendelea kuwapo na wa la haiwezekani kuunda serikali mpya
 muda wa maisha ya bunge ukimalizika bunge litahesabiwa kuwa limevunjwa isipokuwa kwamba muda huo ukisha wakati wowote ambapo jamhuri ya muungano iko katika vita bunge laweza mara kwa mara kuongeza muda huo uliotajwa katika ibara ya ya katiba hii kwa muda usiozidi miezi kumi na miwili mara kwa mara lakini maisha ya bunge hayawezi kuongezwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo kwa muda unaozidi miaka mitano
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kukitokea hali ya hatari au kama ku na hali ya hatari ambayo rais anaona inasababisha kuitisha mkutano wa bunge na iwapo wakati huo bunge limevunjwa na matokeo ya kura zilizo nyingi za uchaguzi mkuu hayajatangazwa basi rais aweza kutoa taarifa maalum ya kuitisha mkutano wa bunge na kuangiza kwamba spika na watu wote waliokuwa wabunge mara tu kabla bunge halijavunjwa wahudhurie mkutano huo wa bunge na watu hao pamoja na huyo spika watahesabiwa kuwa ndio wajumbe wa bunge kwa madhumuni ya mkutano huo na watahesabiwa hivyo mpaka usiku wa manane wa siku yatakapotangazwa matokeo ya kura zilizo nyingi za uchaguzi mkuu
rais aweza kulihutubia bunge sheria ya na
 ib
 rais atalihurubia bunge jipya katika mkutano wake wa kwanza na kulifungua rasmi bunge hilo
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya rais aweza wakati wowote kulihutubia bunge au kupeleka kwenye bunge taarifa ambayo itasomwa na waziri
mikutano ya bunge sheria ya na
 ib
 bunge litafanywa mikutano yake mahali ambapo ni desturi kufanya mikutano hiyo au mahali pengine popote katika jamhuri ya muungano patakapotajwa na rais kwa ajili hiyo
 mkutano wa kwanza wa bunge katika maisha ya bunge utaanza siku ile ambayo bunge limeitwa kukutana na kila mkutano ufuatao ut aanza siku yoytote itakayopangwa na bunge lenyewe au siku yoyote itakayopangwa kwa mujubu wa kanuni za bunge
 rais aweza kuitisha mkutano wa bunge wakati wowote
uongozi na vikao vya bunge sheria ya na
 ib
kila kikao cha unge kitaongozwa na mmojwawapo wa watu wafuatao yaani a spika au b ikiwa spika hayupo naibu wa spika au katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c ikiwa spika na naibu wa spika wote hawapo mbunge yeyote aliyechaguliwa na bunge kwa ajili hiyo lakini waziri au naibu waziri au mtu mwenye madarak ya aina yingine yoyote iliyotajwa na sheria iliyotungwa na bunge kwa madhumuni ya ibara hii hataweza kuchaguliwa kwa mujibu wa mahsarti ya aya hii
kiwango cha vikao vya bunge sheria ya na
 ib
 kiwango cha kila kikao cha bunge ni nusu ya wabunge wote
 isipokuwa kama imeelezwa vingine katika katiba hii kila swali litakalotolewa kwa ajili ya kupata uamuzi wa bunge litaamuliwa kwa kufuata wingi wa kura za wabunge waliohudhuria na kupiga kura
 spika naibu wa sp ika au mtu mwingine atakayeongoza kikao cha bunge hatakuwa na kura ya kawaida bali atakuwa na kura ya uamuzi kukitokea usawa wa kura
 kanuni za bunge zaweza kuweka masharti kwamba mbunge yeyoyote atakayepiga kura juu ya jambo lolote ambalo yeye binafsi ana masilahi nalo atahesabiwa kuwa hakupiga kura
viti vilivyo wazi katika bunge sheria ya na
 ib
bunge laweza kutekeleza shughuli wakati wa vikao vyake bila ya kujali kwamba kuna kiti kilicho wazi miongoni mwa viti vya wabu nge iwe kiti hicho kimekuwa wazi tangu bunge lilipokutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu au kimekuwa wazi baada ya mkutano huo wa kwanza na iwapo katika shughuli hizo atashiriki mtu yeyote ambaye hana haki ya kushiriki au kama wakati wa shughu li hizo atakuwapo mtu yeyote ambaye hana haki ya kuwapo basi kushiriki kwa mtu huyo au kuwapo kwake hakutabatilisha shughuli hizo
kamati za bunge sheria ya na
 ibara 
 bunge laweza kuunda kamati za bunge za namna mbalimbali kadri litakavyoona infaa kwa ajili ya utekelezaji bora wa madaraka yake
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kanuni za bunge zaweza kufafanua muundo na shughuli za kamati za bunge zitakazoundwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
utaratibu wa kutunga sheria namna ya kutumia madar aka ya kutunga sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii bunge litatumia madaraka yake ya kutunga sheria kwa kufuata utaratibu wa kujadili na kupitisha miswada ya sheria ambayo hatimaye itabidi ipate kibali cha rais na muswada hautakuwa sheria mpaka uwe umepitishwa na bunge na kukubaliwa na rais kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 baada ya muswada kuwasilishwa kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake rais aweza kuukubali au kukat aa kuukubali na iwapo rais atakataa kuukubali muswada basi ataurudisha kwa bunge pamoja na maelezo ya sababu zake za kukataa kuukubali muswada huo
 baada ya muswada kurudishwa kwa bunge kwa mujibu wa masharti ya ibara hii hauwezi kupelekwa te na kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake kabla kumalizika muda wa miezi sita tangu uliporudishwa isipokuwa kama katika hatua yake ya mwisho kwenye bunge kabla haujapelekwa tena kwa rais muswada huo umeungwa mkono na wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote
 iwapo muswada umerudishwa kwa bunge na rais halafu ukaungwa mkono kwenye bunge na wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote kama ilivyoelezwa katika ibara ndogo ya na kupelekwa kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake kwa mara ya pili kabla haujamalizika muda wa miezi sita tangu uliporudishwa basi rais atatakiwa kuukubali muswada huo kabla ya kumalizika muda wa siku ishirini na moja tangu muswada huo ulipowasilishwa kwake la sivyo basi itabidi alivunje bunge
 masharti yaliyomo katika ibara hii au katika ibara ya ya katiba hii hayatalizuia bunge kutunga sheria na kuweka masharti ambayo yaweza kukabidhi kwa mtu yeyote au kwa idara yoyote ya serikali madaraka ya kuwek kanuni za nguvu ya kisheria au kuzipa nguvu ya kisheria kanuni zozote zilizowekwa na mtu yeyote au idara yoyote ya serikali
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utaratibu wa kubadilisha katiba hii na baadhi ya sheria sheria ya na
 ib
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti yoyote ya katiba hii kwa kufuata kanuni zifuatazo a muswada wa sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti yoyote ya katiba hii isipokuwa yale yanayohusika na aya ya b ya ibara hii ndogo au masharti yoyote ya sheria yoyot iliyotajwa katika orodha ya kwanza kwenye nyongeza ya pili utaungwa mkono kwa kura za wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote b muswada wa sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti yoyote ya katiba hii au masharti yoyote ya sheri yoyote yanayohusika na jambo lolote kati ya mambo yaliyotajwa katika orodha ya pili kwenye nyongeza ya pili iliyoko mwishoni wa katiba hii utapitishwa tu iwapo utaungwa mkono kwa kura za wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote kutoka tanzania bara na theluthi mbili ya wabunge wote kutoka tanzania zanzibar
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara ndogo ya kubadilisha masharti ya katiba hii au masharti ya sheria maana yake ifahamike kuwa ni pamoja na kurekeb isha au kusahihisha masharti haya au kufuta na kuweka masharti mengine badala yake au kusisitiza au kubadilisha matumizi ya masharti hayo
utaratibu wa kutunga sheria kuhusu mambo ya fedha sheria ya na
 ib
 bunge halitashughuliki jambo lolote kati ya mambo yanayohusika na ibara hii isipokuwa kama rais amependekeza kwamba jambo hilo lishughulikiwe na bunge na pendekezo hilo la rais liwe limewasilishwa kwenye bunge na waziri
 mambo yanayohusika na ibara hii ni haya yafuat ayo a muswada wa sheria kwa ajili ya lolote kati ya mambo yafuatayo i kutoza kodi au kubadilisha kodi kwa namna nyingine yoyote isipokuwa kupunguza ii kuangiza kwamba malipo au matumizi ya fedha yafanywe kutokana na mfuko mkuu wa hazina ya serikali au mfuko wa serikali mwingine wowote au kubadilisha kiwango hicho na namna nyingine yoyte isipokuwa kupunguza katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iii kuagiza kwamba malipo au matumizi ya fedha yafanywe kutokana na mfuko mkuu wa hazina ya serikali au mfuko wa serikali mwingine wowote wakati ikifa hamika kwamba fedha iliyomo katika mifuko hiyo haikupangiwa itolewe kwa ajili ya malipo au matumizi hayo au kuagiza kwamba malipo au matumizi yanayofanywa kutokana na mifuko hiyo yaongezwe iv kufuta au kusamehe deni lolote linalotakiwa lilipwe kwa serikal ya jamhuri ya muungano b hoja au mabadiliko yoyote ya hoja kwa ajili ya lolote kati ya mambo yaliyoelezwa katika aya ya a ya ibara hii ndogo
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa muswada wowote uliowasilishwa kwenye bunge au hoja yoyote il iyotolewa katika bunge na waziri au naibu waziri
madaraka na haki za bunge uhuru wa majadiliano na utaratibu wa shughuli sheria ya na
 ib
 kutakuwa na uhuru wa mawazo majadiliano na utaratibu katika bunge na uhuru huo hautavunj wa wala kuhojiwa na chombo chochote katika jamhuri ya muungano au katika mahakama au mahali penginepo nje ya bunge
 bila ya kuahiri katiba hii au masharti ya sheria nyingine yoyote inayohusika mbunge yeyote hatashtakiwa au kufunguliwa shauri la madai mahakamani kutokana na jambo lolote alilolisema au kulifanya ndani ya bunge au alilolileta bungeni kwa njia ya maombi muswada hoja au vinginevyo
kuhifadhi na kutilia nguvu uhuru wa majadiliano na wa shughuli sheria ya na
 ib
bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuwezesha mahakama na sheria kuhifadhi na kutilia nguvu uhuru wa mawazo majadiliano na utaratibu wa shughuli katika bunge ambao kwa mujibu wa ibara ya umedhaminiwa na katiba hii
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya nne serikali ya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzi la zanzibar na baraza la wawakilishi la zanzibar sehemu ya kwanza serikali ya mapinduzi ya zanzibar na rais wa zanzibar serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mamlaka yake sheria ya na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kutakuwa na serikali ya zanzibar itakayojulikana kama serikali ya mapinduzi ya zanzibar ambayo itakuwa na mamlaka katika zanzibar juu ya mambo yote yasiyo mambo ya muunga no kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 bila ya kuathiri masharti yaliyomo katika ibara hii na katika ibara zifuatazo katika sura hii ya katiba hii serikali ya mapinduzi ya zanzibar itaundwa na itatekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti katiba hii na katiba ya zanzibar 
kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mamlaka yake sheria ya na
 ib
 na
 ib
 kutakuwa na kiongozi wa serikali ya mapinduzi zanzibar ambaye ndiye atakuwa rais wa zanziba na mkuu wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar na vile vile mwenyekiti wa baraza la mapinduzi la zanzibar
 kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kabla ya kushika madaraka yake ataapa mbele ya jaji mkuu wa zanizibar kiapo cha kuilinda na kuitetea katiba ya jamhuri ya muungano na kiapo kingine chochote kwa mujibu wa katiba ya zanzibar kinachohusika na utendaji wa kazi yake kisha atashika na kutekeleza madaraka hayo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na katiba ya zanzibar 
 pamoja na madaraka yake mengine kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar ndiye atakayewateua na kuwakabidhi madaraka mawaziri na naibu mawaziri wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania uchaguzi wa kiongozi wa serikali ya mapinduzi zanzibar na
 ib
 na na
 ib
 na
 ib
 na
 ib
 kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar atachaguliwa na wananchi katika tanzania zanzibar kwa mujibu wa masharti ya katiba ya zanzibar na kwa kufuata utaratibu uliowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi la zanizibar inayohusu uchaguzi kwa ujumla au uchaguzi wa kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii kiti cha kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kitakuwa ki wazi na uchaguzi wa kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar utafanyika ili kujaza nafasi hiyo kila mara litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo
a baada ya baraza la wawakilishi kuvunjwa b baada ya kiongozi wa se rikali ya mapinduzi ya zanzibar kujiuzulu bila ya kulivunjwa baraza la wawakilishi kwanza c baada ya kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kupoteza sifa za kushika nafasi ya madaraka ya kuchaguliwa d baada ya kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kushtakiwa katika baraza la wawakilishi kwa mujibu wa katiba ya zanzibar na kuondolewa katika madaraka
e baada ya kuthibitishwa kwa mujibu wa katiba ya zanzibar kwamba kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar hawezi kumudu kazi na shughuli zake f baada ya kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kufariki
sehemu ya pili baraza la mapinduzi la zanzibar baraza la mapinduzi la zanzibar na kazi zake 
 kutakuwa na baraza la mapinduzi la zanzibar litakalokuwa na wa jumbe wafuatao a mwenyekiti wa baraza la mapinduzi b waziri kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar c mawaziri wote wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar d wajumbe wengine watakaoteuliwa na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kwa mujibu wa masharti ya katiba ya zanzibar
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kuyaingilia madaraka ya mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kama kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzi litakuwa ndicho chombo kikuu cha kumshauri kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zan zibar juu ya mambo yote yanayohusika na utekelezaji wa madaraka yake ya uongozi na usimamizi wa shughuli za serikali ya zanzibar na pia utekelezaji wa madaraka yake juu ya shughuli zote za serikali kuhusu mambo yote yasiyo mambo ya muungano kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na yale ya katiba ya zanizbar
sehemu ya tatu baraza la wawakilishi la zanzibar baraza la wawakilishi zanzibar madaraka ya kutunga sheria za zanzibar sheria ya na
 ib
 kutakuwa na baraza la wawakilishi la zanzibar
baraza la wawakilishi litakuwa na sehemu mbili sehemu moja itakuwa ni ya wajumbe wa baraza hilo waliochaguliwa na kuteuliwa kwa namna itakavyoelezwa na masharti ya katiba ya zanzibar ya mwaka na ambao watajulikana kama wajumbe wawakil ishi sehemu nyingine ya baraza la wawakilishi itakuwa ni kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa mahsarti ya katiba hii na masharti ya katiba ya zanzibar ya mwaka 
 iwapo kwa mujibu wa mahsarti ya katiba hii masharti ya katiba ya zanzibar ya mwaka au masharti ya sheria yoyote iliyowekwa na inayotumika zanzibar jambo lolote lahitaji kuamuliwa au kutekelezwa na sehemu zote mbili za baraza la wawakilishi basi jambo hilo halitah esabiwa kuwa limeamuliwa na limetekelezwa ipasavyo ila mpaka liwe limeamuliwa au limetekelezwa na wajumbe wawakilishi na vile vile kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanizbar kwa mujibu wa madaraka yao kuhusu jambo hilo
 madaraka yote ya kut unga sheria katika zanzibar juu ya mambo yote yasiyo mambo ya muungano yatakuwa mikononi mwa baraza la wawakilishi la zanzibar
madaraka ya baraza la wawakilishi sheria ya na
 ib
 rais wa zanzibar kama sehemu moja ya baraza la wawa kilishi la atatekeleza madaraka yote aliyokabidhiwa na katiba hii na pia katiba ya zanzaibar kwa ajili hiyo
 wajumbe wawakilishi kama baraza la wawakilishi watakuwa ndicho chombo kikuu cha tanzania zanzibar ambacho kitakuwa na madaraka kwa lniaba wananchi wa tanzania zanzibar kuisimamia na kuishauri serikali ya mapinduzi ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania zanzibar na vyombo lvyake vyote katika utekelezaji wa majukumu yake kwa mujibu wa katiba hii na katiba ya zanzibar
 kwa madhumuni ya utekelezaji wa madaraka yake bara za la wawakilishi laweza a kumuuliza waziri yeyote wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar swali lolote kuhusu mambo ya umma katika tanzania zanzibar yaliyomo katika wajibu wake b kujadili utekelezaji wa kila wizara ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar wak ati wa mkutano wa baraza la wawakilishi wa kila mwaka wa bajeti c kujadili na kuidhinisha mpango wowote wa muda mrefu au wa muda mfupi unaokusudiwa kutekelezwa tanzania zanzibar na kutnga sheria ya kusimamia utekelezaji wa mpango huo d kutunga sheria pa le ambapo utekelezaji unahitaji kuwapo sheria e kutayarisha au kuagiza itayarishwe na kuwasilisha kwenye chama taarifa kuhusu jambo lolote ambalo liko chini ya mamlaka ya bunge
sura ya tano utoaji haki katika jamhuri ya muungano mahakama kuu ya jam huri ya muungano tume ya kuajiri ya mahakama ya tanzania bara mahakama kuu ya zanzibar mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano na mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano sehemu ya kkwanza utoaji haki katika jamhuri ya muungano mamlaka ya utoaji haki sheria ya na
 ib
 a
 mamlaka ya utoaji haki katika jamhuri ya muungano itakuwa mikononi mwa idara ya mahakama na idara ya mahakama ya zanzibar na kwa hiyo hakuna chombo cha seriikali wala cha bunge au baraza la wawakilishi la zanzibar kitakachokuwa na kauli ya mwisho katika utoaji haki
 katika kutoa uamuzi wa mashauri ya madai na jinai kwa kuzingatia sheria mahakama zitafuata kanuni zifuatazo yaani a kutenda haki kwa wote bila ya kujali hali ya mtu kijamii katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania au kiuchumi b kutochelewesha haki bila sababu ya kimsingi c kutoa fidia ipasayo kwa watu wanaoathirika kutokana na makosa ya watu wengine na kwa mujibu wa sheria mahususi iliyotungwa na bunge d kukuza na kuendeleza usuluhishi baina ya wanaohusika katika igogoro uhuru wa mahakama sheria ya na
 ib
 b
katika kutekeleza mamlaka ya utoaji haki mahakama zote zitakuwa huru na zitalazimika kuzingatia tu masharti ya katiba na yale ya sheria za nchi
mahakama kuu ya jamhuri ya muungano mamlaka yake sheria ya na
 ib
 sehemu ya pili mahakama kuu ya jamhuri ya muungano 
 kutakuwa na mahakama kuu ya jamhuri ya muungano itakayojulikana kwa kifupi kama mahakama kuu ambayo mamlaka yake yatakuwa kama ilivyoelezwa katika katiba hii au katika sheria nyingine yoyote
 iwapo katiba hii au sheria nyingine yoyote haikutamka wazi kwamba shauri la aina iliyotajwa mahususi litasikilizwa kwanza katika mahakama ya ngazi iliyotajwa mahsusi kwa ajili hiyo basi mahakama kuu takuwa na mamlaka ya kusikiliza kila shauri la aina hiyo
hali kadhalika mahakama kuu itakuwa na uwezo wa kutekeleza shughuli yoyote ambayo kwa mujibu wa mila za kisheria zinazotumika tanzania shughuli ya aina hiyo kwa kawaida hutekelezwa na mahakama kuu
isipokuwa kwamba masharti ya ibara hii ndogo yatatumika bila ya kuathiri mamlaka ya mahakama ya rufani ya tanzania kama ilivyoelezwa katika katiba hii au katika sheria nyingine yoyote
majaji wa mahakama kuu na uteuzi wao sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kutakuwa na jaji kiongozi wa mahakama kuu ambaye katika ibara zifuatzo kwenye katiba hii atatajwa tu kwa kifupi kama jaji kiongozi na majaji wengine wa mahakama kuu wasiopungu kumi na watano
 jaji kiongozi na majaji wengineo wa mahakama kuu watateuliwa na rais baada ya kushauriana na tume ya kuajiri ya mahakama
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii au sheria nyingine yoyote kuhusu madaraka ya jaji mkuu aliyeta jwa katika ibara ya jaji kiongozi atakuwa ndiye msaidizi katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ibara ya jaji kiongozi atakuwa ndiye msaidizi maalum wa jaji mkuu katika utendaji wa kazi katika mahakama kuu na mahakama nyinginezo zote za ngazi ya chini yake na katika madaraka hayo jaji kiongozi atatekeleza kazi na shughuli atakazoagiz wa au kuelekezwa mara kwa mara na jaji mkuu na kwa madhumuni ya ibara hii jaji kiongozi atajulikana pia kama mkuu wa mahakama kuu
 mbali ya madaraka yake ya kawaida ya jaji wa mahakama kuu kama majaji wengine wote wa mahakama kuu jaji kiong ozi atakuwa pia na mamlaka ya kutekeleza kazi na shughuli zote zinazoambatana na mamlaka ya mahakama kuu ambazo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au ya sheria nyingine yoyote au kufuatana na mila za kisheria zinazotumika hutakiwa zitekelezwe na mkuu wa mahakama kuu isipokuwa kwamba masharti ya ibara hii ndogo hayatatumika kwa ajili ya utekelezaji wa kazi au shughuli ambazo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au ya sheria nyingine yoyote au kufuatana na mila za kisheria zinazotumika tanzania zime tajwa mahususi au zinafahamika kuwa ni kazi au shughuli zinazotakiwa kutekelezwa tu na jaji mkuu
 kwa madhumuni ya kuondoa mashaka juu ya ufafanuzi au utekelezaji wa masharti ya ibara ndogo ya na ya ya ibara hii inatamkwa rasmi hapa kw amba isipokuwa kama masharti ya katiba hii au ya sheria nyingine yoyote yameagiza vingine jaji mkuu atakuwa na uwezo wa kutoa kwa jaji kiongozi mara kwa mara maagizo au maelekezo kuhusu utendaji wa kazi na shughuli zake kama mkuu wa mahakama kuu vile vi le jaji mkuu atakuwa na uwezo wa kuwakilisha kwa jaji kiongozi baadhi ya madaraka yake ya uongozi na usimamizi juu ya utekelezaji wa kazi katika mahakama kuu na mahakama nyinginezo zote za ngazi ya chini yake na kila inapohitajika jaji mkuu anaweza kute keleza yeye mwenyewe moja kwa moja madaraka yake yoyote aliyowakilisha kwa jaji kiongozi
 kazi ya jaji wa mahakama kuu haitafutwa wakati yupo mtu aliyeshika madaraka ya kiti cha jaji
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii mtu aweza tu kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama kuu ikiwa ana sifa maalum kama ilivyofafanuliwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii na awe mtu ambaye amekuwa na mojawapo ya sifa maalum kwa muda usiopungua miaka mitano
 kwa madhu muni ya ufafanuzi wa ibara ndogo ya ya na ya ya ibara hii sifa maalum maana yake ni sifa zilizotajwa katika sheria ya mawakili au sheria nyingine yoyote inayobadilisha hiyo sheria ya mawakili au inayotumika badala yake ambazo ni lazima tu awe nazo mojawapo ya sifa hizo ili katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania yake ambazo ni lazima tu awe nazo mojawapo ya sifa hizo ili aweze kukubaliwa kuandikishwa kama wakili tanzania bara
 iwapo rais atatosheka kwamba ijapokuwa mtu mwenye sifa mojawapo ya hizo sifa maalum hakuwa nayo sifa hiyo kwa muda usiopungua miaka mitano lakini mt huyo ana uwezo ujuzi na kwa kila hali anafaa kukabidhiwa madaraka ya jaji wa mahakama kuu na kuna sababu za kumfanya mtu huyo astahili kukabidhiwa madaraka hayo basi rais aweza kutangua lile sharti la kuwa na sifa maalum kwa muda usiopungua miaka mitan o na baada ya kushauriana na tume ya kuajiri ya mahakama rais aweza kumteua mtu huyo kuwa jaji wa mahakama kuu
 ikitokea kwamba kiti cha jaji kiongozi kitakuwa wazi au kwamba jaji kiongozi atashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote basi kazi hizo zitatekelezwa na jaji mmojwapo atakayeteuliwa na rais kwa ajili hiyo na na jaji huyo atatekeleza kazi hizo mpaka atakapoteuliwa jaji kiongozi mwingine na kushika madaraka ya kiti cha jaji kiongozi au mpaka jaji kiongozi mwenyewe ambaye alik uwa hamudu kazi zake atakaporejea kazini
 ikitokea kwamba kiti cha jaji yeyote kitakuwa wazi au ikiwa jaji yeyote atateuliwa kuwa kaimu jaji kiongozi au kama atashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote au kama jaji mkuu atamshauri rais kuwa kazi za mahakama kuu zilivyo wakati huo zahitaji ateuliwe kaimu jaji basi rais aweza baada ya kushauriana na jaji mkuu kama kawaida kuteua kaimu jaji kutoka miongoni mwa watu wenye sifa maalum
isipokuwa kwamba a mtu hatahesabiwa kuwa hastah ili kuteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii ndogo kwa sababu tu kwamba ametimiza umri uliotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii b kwa madhumuni ya kumteua kaimu jaji kwa mujibu wa masharti ya ibara hii ndogo rais aweza kutang ua lile sharti la kuwa na sifa maalum kwa muda usiopungua miaka mitano kwa sababu kama zile zilizotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii
 mtu yeyote atakayeteuliwa kuwa kaimu jaji kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hi i ataendelea kufanya kazi kama kaimu jaji kwa muda wowote utakaotajwa wakati wa kuteuliwa kwake au kama muda haukutajwa mpaka uteuzi wake utakapofutwa na rais lakini bila ya kujali kwamba muda wake wa kazi umemalizika au kwamba uteuzi wake umefutwa mt huyo aweza kuendelea kufanya kazi kama kaimu jaji mpaka amalize kutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ambayo alikwisha anza kuyasiliza kabla ya muda wake wa kazi haujamalizika au kabla ya uteuzi wake haujafutwa
muda wa majaji wa mahakama kuu kushika madaraka sheria ya na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 kila jaji wa mahakama kuu atalazimika kuacha kazi yake atakapotimiza umri wa iaka sitini lakini masharti ya ibara hii ndogo yatatumika bila ya kuathiri masharti yafuatayo katika ibara hii
 jaji yeyote wa mahakama kuu aweza kujiuzulu kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano wakati wowote baada ya kutimia umr wa miaka hamsini na tano isipokuwa kama rais ataagiza kwamba asijiuzulu na iwapo rais ataagiza hivyo basi huyo jaji atakayehusika na maagizo hayo ya rais hatakuwa na haki ya kujiuzulu mpaka upite kwanza muda wowote utakaotajwa na rais kwa ajili hiyo
 iwapo rais ataona kuwa kwa ajili ya manufaa ya umma inafaa jaji aliyetimiza umri wa miaka sitini aendelee kufanya kazi na huyo jaji mwenyewe anakubali kwa maandishi kuendelea kufanya kazi basi rais aweza kuagiza kuwa jaji huyo aendelee kufanya kazi kwa muda wowote utakaotajwa na rais
 bila ya kujali kwamba jaji ametimiza umri ambao analazimika kuacha kazi kwa mujibu wa masharti ya ibara hii mtu anayefanya kazi ya jaji wa mahakama kuu aweza kuendelea kufanya kazi baada ya kutimiza um ri huo mpaka amalize kutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwisha anza kuyasikiliza kabla hajatimiza umri huo wa kuacha kazi
 jaji wa mahakama kuu aweza tu kuondolewa katika madaraka ya kazi ya kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi yake ama kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya inayoathiri maadili ya kazi ya jaji au sheria ya maadili ya viongozi wa umma na hataweza kuondolewa kazini ila kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
 iwapo rais anaona kuwa suala la kumwondoa jaji kazini lahitaji kuchunguzwa basi katika hali hiyo mambo yatakuwa ifuatavyo a rais atateua tume ambayo itakuwa na mwenyekiti na wajumbe wengine wasiopungua wawili
na huyo mwenyekiti na angalau nusu ya wajumbe wengine wa tume hiyo itabidi wawe watu ambao ni majaji wa mahakama kuu au mahakama ya rufani katika nchi yoyote iliyomo kwenye jumuiya ya madola
b tume hiyo itachunguza shauri lot halafu itatoa taarifa kwa rais kuhusu maelezo ya shauri lolote na itamshauri rais kama huyo jaji anayehusika aondolewe kazini kwa mujibu wa masharti ya ibara hii katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sa babu ya tabia mbaya
 ikiwa tume iliyoteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya itamshauri rais kwamba jaji ambaye habari zake zimechunguzwa na hiyo tume aondolewe kazini kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au ababu nyingine yoyte au kwa sababu ya tabia mbaya basi rais atamwondoa kazini jaji huyo anayehusika
 ikiwa suala la kumwondoa jaji kazini limepelekwa kwenye tume kwa ajili ya uchunguzi kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii rais aweza kumsimamisha kazi jaji huyo anayehusika na rais aweza wakati wowote kufuta uamuzi huo wa kumsimamisha kazi jaji huyo na kwa hali yoyote uamuzi huo utabatilika ikiwa tume itamshauri rais kwamba jaji huyo asiondolewe kazini
 mashart ya ibara hii yatatumika bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii
kiapo cha majaji sheria ya na
 ib
 sheria na
 ib
jaji wa mahakama kuu hatashika madaraka yake ila mpaka awe ameapishw kwanza kiapo cha uaminifu na pia kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungw na bunge
sehemu ya tatu madaraka ya kuajiri mahakimu na watumishi wengine wa mahakama za tanzania bara na tume ya kuajiri ya mahakama tume ya kuajiri ya mahakama sheria na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kutakuwa na tume ya kuajiri kwa ajili ya mahakimu na watumishi wengineo wa mahakam za tanzania bara
wajumbe tume hiyo watakuwa hawa wafuatao a jaji mkuu ambaye atakuwa mwenyekiti b mwanasheria mkuu c jaji mmoja wa mahakama ya rufani ya tanzania ambaye atateuliwa kwa ajili hiyo na rais baada ya kushauriana na jaji mkuu d jaji kiongozi wa mahakama kuu e wajumbe awili ambao watateuliwa na rais
 mtu hataweza kuteuliwa kuwa mjumbe wa tume kwa mujibu wa masharti ya aya ya d ya ibara ndogo ya ya ibara hii katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ikiwa mtu huyo ni mbunge au ni mtu mwenye madaraka ya aina nyingine yoyote iliyotajwa kwa ajili hiyo na sheria iliyotungwa na bunge
madaraka ya kuajiri mahakimu na watumishi wengine wa mahakama sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti ya sheria yoyote iliyotungwa na bunge inayohusika na suala la kuajiri mahakimu na watumishi wengineo wa mahakama mgawanyo wa madaraka kwa ajili ya suala hilo utakuwa ifuatavyo a madaraka ya kuwaajiri watu wa kushika madaraka ya aina zilizotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii pamoja na madaraka ya kuwathibitisha watu hao kazini na kuwapandisha vyeo yatakuwa mikononi mwa rais b madaraka ya kudhibiti nidhamu ya watu hao na madaraka ya kuwaondoa kazini yatakuwa mikononi mwa tume ya kuajiri iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii
 madaraka yanayohusika na masharti ya ibara hii ni madaraka ya msajili wa mahakama ya rufani ya tanzania na naibu wa msajili huyo wa daraja lolote madaraka ya msajili wa mahakama kuu na naibu wa msajili huyo wa daraja lolote madaraka ya akimu mkazi na hakimu wa aina nyingine yoyote na madaraka ya aina nyingine yoyote yanayohusika na mahakama yoyote isipokuwa mahakama ya kijeshi itakayotajwa na sheria iliyotungwa na bunge kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
uanachama katika vyama vya siasa sheria ya na
 ib
 a
itakuwa ni marufuku kwa jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu hakimu wa ngazi yoyote kujiunga na chama chochote cha siasa isipokuwa tu kwamba atakuwa na haki ya kupiga kura iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii
sehemu ya nne mahakama kuu ya zanzibar mahakama kuu ya zanzibar sheria ya na
 ib
kwa madhaumuni ya ufafanuzi wa sura hii ya katiba hii ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika sura hii hayazuii kuendelea uwapo au kuanzishwa kwa mujibu wa sheria zinazotumika zanzibar kwa mahakama kuu ya zanzibar au mahakama zilizo chini ya mahakama kuu ya zanzibar
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mamlaka ya mahakama kuu ya zanzibar sheria ya na
 ib
 na 
 bila ya kuathiri mash arti ya ibara ya na ya katiba hii mamlaka ya mahakama kuu ya zanzibar yatakuwa kama itakavyoelezwa katika sheria zinazotumika zanzibar
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii au sheria nyingine yoyote iliyotungwa na bunge iwapo sheria oyote iliyotungwa na bunge inayotumika tanzania bara na vile vile tanzania visiwani imekabidhi madaraka yoyote kwa mahakama kuu basi mahakama kuu ya zanzibar yaweza kutekeleza madaraka hayo kwa kiasi kile kile inavyoweza kutekeleza mahakama kuu ya jamhuri ya muungano
sehemu ya tano mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano tafsiri sheria ya na
 ib
 na 
 katika sehemu hii ya tano ya sura hii ya tano ya katiba hii na katika sehemu nyingine za katiba hii ila iwapo maelezo yahita ji vinginevyo idara ya mahakama maana yake ni mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii au kwa kifupi mahakama ya rufani mahakama kuu ya jamhuri ya muungano iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii ambayo itajulikana kwa kifupi kama mahakama kuu pamoja na mahakama nyingine zozote za ngazi zilizo chini ya mahakama kuu jaji mkuu maana yake ni jaji mkuu wa mahakama ya rufani na ni pamoja na kaimu jaji mkuu au jaji wa rufani anayeshikilia au kutekeleza madaraka ya jaji mkuu jaji wa rufani maana yake ni jaji yoyote wa mahakama ya rufani
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya jaji mkuu hatakuwa na madaraka juu ya jambo lolote linalohusu muundo na uendeshaji wa shughuli za siku hadi siku za mahakama zilizoundwa kwa mujibu wa katiba ya zanzibar au sheria yoyote ya tanzania zanzibar
 jaji mkuu atashauriana mara kwa mara na jaji mkuu wa zanzibar kuhusu uendeshaji wa shughuli za mahakama ya rufani kwa jumla na pia kuhusu uteuzi wa majaji wa rufani
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mhakama ya rufani ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake sheria za na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 kutakuwa na mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano itakayojulikana kwa kifupi kama mahakama ya rufani ambayo mamlaka yake yatakuwa kama ilivyoelezwa katika katiba hii au katika sheria nyingine yoyote
 mahakama ya rufani haitakuwa na mamlaka yoyote kuhusu usuluhishi wa suala lolote litakaloshughulikiwa kwa mujibu wa mash arti ya ibara ya ya katiba hii ambayo inahusu ubishi kati ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi zanzibar
 kazi ya mahakama ya rufani itakuwa ni kusikiliza na kutoa uamuzi juu ya kila rufaa inayoletwa mbele ya mahakama ya rufani kutokana na hukumu au uamuzi wa namna nyingine yoyote wa mahakama kuu au mahakama ya hakimu
 sheria iliyotungwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na bunge au na baraza la wawakilishi la zanzibar yaweza kuweka masharti yatakayoeleza utaratibu wa kupeleka rufaa mbele ya mahakama ya rufani nyakati na sababu za kukata rufaa na namna ya kushughulikia rufaa hizo
majaji wa mahakama ya rufani na uteuzi wao sheria za na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 kutakuw na jaji mkuu wa mahakama ya rufani ambaye katika ibara zifuatazo kwenye katiba hii atatajwa tu kwa kifupi kama jaji mkuu na majaji wengine wa mahakama ya rufani wasiopungua wawili isipokuwa kwamba kikao maalum cha mahakama nzima kitakuwa kamili kikiw na majaji wa rufani wasiopungua watano
 jaji mkuu atateuliwa na rais na atakuwa ndiye kiongozi wa mahakama ya rufani na pia mkuu wa idara ya mahakama kama ilivyofafanuliwa katika ibara ya ya katiba hii
 majaji wengineo wa mahaka ma ya rufani watateuliwa na rais baada ya kushauriana na jaji mkuu kutoka miongoni mwa watu ambao wanaweza kuteuliwa kuwa majaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano kama ilivyoelezwa katika ibara ya ya katiba hii au kutoka miongoni mwa watu wanaow eza kuteuliwa kuwa majaji wa mahakama kuu ya zanzibar kwa mujibu wa sheria zinazotumika zanzibar
 iwapo itatokea kwamba a kiti cha jaji mkuu kitakuwa wazi au b jaji mkuu hayupo tanzania au c jaji mkuu atashindwa kutekeleza kazi yake kwa sababu yoyote na rais akiona kuwa kwa muda wa tukio lolote kati ya hayo matatu inafaa kumteua kaimu jaji mkuu basi rais aweza kumteua kaimu jaji mkuu kutoka miongoni mwa watu wenye sifa za kustahili kuteuliwa kuwa majaji wa mhakama ya rufani na huyo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kaimu aji mkuu atatekeleza kazi za jaji mkuu mpaka atakapoteuliwa jaji mkuu au mpaka jaji mkuu mwingine ambaye alikuwa hayupo tanzania au alikuwa hamudu kazi zake atakaporejea kazini
 ikitokea kwamba kiti cha jaji yeyote wa mahakama ya rufani kitakuw wazi au ikiwa jaji yeyote wa mahakama ya rufani atateuliwa kuwa kaimu jaji mkuu au kama atashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote au jaji mkuu atamshauri rais kuwa kazi za mahakama kama ya rufani ilivyo wakati huo zahitaji ateuliwe kaimu jaji wa mahakama ya rufani basi rais aweza baada ya kushauriana na jaji mkuu kama kawaida kumteua kaimu jaji wa mahakama ya rufani kutoka miongoni mwa watu ambao wanaweza kuteuliwa kuwa majaji wa mahakama ya rufani kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ibara hii
 mtu yeyote atakayeteuliwa kuwa kaimu jaji wa mahakama ya rufani kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii ataendelea kufanya kazi kama kaimu jaji wa mahakama ya rufani kwa muda wowote utakaotajwa wakati wa kuteuli wa kwake au kama muda haukutajwa mpaka uteuzi wake utakapofutwa na rais lakini bila ya kujali kwamba muda wake wa kazi umemalizika au kwamba uteuzi wake umefutwa mtu huyo aweza kuendelea kufanya kazi kama kaimu jaji wa mahakama ya rufani mpaka amalize kutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na rufaa au mashauri mengine yoyote ambayo alikwisha anza kuyasikiliza kabla muda wake wa kazi haujamalizika au kabla ya uteuzi wake haujafutwa
 kwa madhumun ya kuondoa mashaka juu ya ufafanuzi wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii inayotaja idadi ya majaji wa kudumu wa mahakama ya rufani na masharti ya ibara ya ya katiba hii inayoeleza mamlaka ya majaji wa mahakama ya rufani inatamkwa rasmi hapa kwamba kaimu jaji wa mahakama ya rufani aliyeteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii atakuwa na mamlaka kamili ya jaji wa mahakama ya rufani na kwamb atatekeleza kazi zake kama kaimu jaji wa mahakama ya ruf ani bila ya kujali kuwa kuteuliwa kwake kutakiuka idadi ya majaji wa kudumu wa mahakama ya rufani iliyotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya katiba hii lakini masharti ya ibara hii ndogo yatatumika bila ya kuathiri masharti ya ibara ya ya ka tiba hii kuhusu kiwango cha vikao vya mahakama ya rufani
 kazi ya jaji wa mahakama ya rufani haitafutwa wakati yupo mtu aliyeshika madaraka ya kiti cha jaji wa mahakama ya rufani
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mamlaka ya majaji mahakama ya rufani sheria za na
 ib
 na na
 ib
jaji yeyote wa mahakama ya rufani hatakuwa na mamlaka ya kusikiliza shauri lolote katika mahakama kuu au katika mahakama ya hakimu ya ngazi yoyote isipokuwa kwamba iwapo jaji yeyote wa mahakama kuu atateuliwa kuw jaji wa mahakama ya rufani basi hata baada ya kuteuliwa kwake kuwa jaji wa mahakama ya rufani jaji huyo aweza kuendelea kufanya kazi zake katika mahakama kuu mpaka amalize kutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohu sika na mashauri ambayo alikwisha anza kuyasikiliza kabla hajateuliwa kuwa jaji wa mahakama ya rufani na kwa ajili hiyo itakuwa halali kwake kutoa hukumu au uamuzi mwingine wowote unaohusika kwa kwa kutumia na kutaja madaraka aliyoshika kabla ya kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama ya rufani lakini endapo hatimaye hukumu hiyo au uamuzi huo mwingine utapangwa kwa njia ya rufaa itakayofikishwa mbele ya mahakama ya rufani basi katika hali hiyo jaji huyo wa mahakama ya rufani hatakuwa na mamlaka ya kusikiliza ru faa hiyo
muda wa majaji wa mahakama ya rufani kushika madaraka sheria za na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 kila jaji wa mahakama ya rufani atalazimika kuacha kazi yake atakapotimiza umri wa miaka sitini na tano lakini masharti ya ibara hii ndogo yatatumika bila kuathiri masharti yafuatayo katika ibara hii
 jaji yeyote wa mahakama ya rufani aweza kujiuzulu kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano wakati wowote baada ya kutimiza umri wa miaka sitini isipokuwa kama rais ataagiza kwamba asijiuzulu na iwapo rais ataagiza hivyo basi huyo jaji wa mahakama ya rufani atakayehusika na maagizo hayo ya rais hatakuwa na haki ya kujiuzulu mpaka upite kwanza muda wowote utakaotajwa na rais kwa ajili hiyo
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iwapo rais ataona kuwa kwa ajili ya manufaa ya umma inafaa jaji wa mahakama ya rufani aliyetimiza umri wa miaka sitini na tano aendelee kufanya kazi na huyo jaji mwenyewe wa mahakama ya rufani anakubali kwa maandishi kuendelea kufanya kazi basi ais aweza kuagiza kuwa jaji huyo wa mahakama ya rufani aendelee kufanya kazi kwa muda wowote utakaotajwa na rais
 bila ya kujali kwamba jaji wa mahakama ya rufani ametimiza umri ambao analazimika kuacha kazi kwa mujibu wa masharti ya ibara hii mtu anayefanya kazi ya jaji wa mahakama ya rufani aweza kuendelea kufanya kazi baada ya kutimiza umri huo mpaka amalize kutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwisha anza kuyasikiliza kab la hajatimiza umri huo wa kuacha kazi
 jaji wa mahakama ya rufani aweza tu kuondolewa katika madaraka ya kazi ya jaji wa mahakama ya rufani kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi zake ama kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya na hataweza kuondolewa kazini ila kwa mujibu wa masharti ya utaratibu unaofanana na ule uliowekwa kwa ajili ya kumwondoa kazini jaji wa mahakama kuu kama ilivyoelezwa katika ibara ndogo ya na ya ya ibara ya ya katiba hii na kwa ajili hiyo masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hiyo ya yatatumika kwa jaji wa mahakama ya rufani kwa namna ile ile yanavyotumika kwa jaji wa mahakama kuu
 masharti ya ibara hii yatatumika bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii
kiapo cha majaji wa mahakama ya rufani sheria za na
 ib
 na sheria ya na
 ib
jaji wa mahakama ya rufani hatashika madaraka yake ila mpaka awe ameapishwa kiapo cha uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kiwango cha vikao vya mahakama ya rufani sheria za na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 kiwango cha kila kikao cha mah akama ya rufani ni majaji wa mahakama ya rufani wasiopungua watatu
 katika kila rufaa suala linalohitaji uamuzi wa mahakama ya rufani litaamuliwa kwa kufuata kauli ya walio wengi kati ya majaji wa mahakama ya rufani waliosikiliza rufaa
mashauri yanayoweza kuamuliwa na jaji mmoja wa mahakama ya rufaa sheria za na
 ib
 na sheria ya na
 ib
jaji mmoja wa mahakama ya rufani aweza kutekeleza madaraka yoyote ya mahakama ya rufani ambayo hayahusiki na kutoa uamuzi juu ya rufaa isipokuwa kwamba a katika mashauri ya jinai iwapo jaji wa mahakama ya rufani aliyeombwa kutekeleza madaraka hayo atatoa uamuzi ambao mwombaji haridhiki nao basi mwombaji atakuwa na haki kutaka maombi yake yaamuliwe na mahakama ya rufani b katika ma shauri ya madai mahakama ya rufani yaweza kubatilisha au kubadilisha amri agizo au uamuzi wa namna nyingine wowote uliotolewa na jaji mmoja wa mahakama ya rufani kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya sita utaratibu wa kupeleka hati na kuteke leza maagizo yaliyomo katika hati zilizotolewa na mahakama utekelezaji wa maagizo ya mahakama utafanywa nchini tanzania kote sheria ya na
 ib
 hati zenye maagizo yaliyotolewa na mahakama za tanzania bara na mahakama za tanzania za nzibar katika mashauri ya madai ya aina zote na mashauri ya jinai ya aina zote pamoja na hati za kuamuru kukamata watu zaweza kupelekwa mahali popote nchini tanzania na maagizo hayo yaweza kutekelezwa mahali popote nchini tanzania kwa kufuata masharti ya fuatayo a iwapo mahakama imetoa hati zenye maagizo yatakayotekelezwa mahali ambako mahakama hiyo haina mamlaka basi hati hiyo itapelekwa huko na maagizo yaliyomo katika hati hiyo yatatekelezwa kwa mujibu wa utaratibu unaotumika huko kwa ajili ya kupelek hati au kutekeleza maagizo yaliyomo katika hati iliyotolewa na mahakama yenye mamlaka huko ilikopelekwa hati na b iwapo sheria inayotumika huko ilikopelekwa hati imeweka masharti kwamba hati zilizotolewa na mahakama ya mahali pengine ni lazima ithibitis hwe kwanza na mahakama yenye mamlaka mahali hapo inapotumika sheria hiyo basi kila hati iliyotolewa na mahakama ya mahali pengine itabidi ithibitishwe kwanza kwa mujibu wa sheria hiyo kabla maagizo yaliyomo katika hati hiyo hayajatekelezwa
 iw apo mtu amekamatwa mahali popote nchini tanzania kwa mujibu wa hati ya kuamuru kukamatwa kwake iliyotolewa na mahakama ambayo haina mamlaka mahali hapo alipokamatwa mtu huyo basi mtu huyo atahesabiwa kuwa yuko chini ya ulinzi halali na aweza kufikishwa mb ele ya mahakama iliyotoa hati hiyo lakini masharti haya yaliyomo katika ibara hii ndogo itabidi yatumiwe bila kuathiri masharti ya sheria inayotumika hapo mahali alipokamatwa mtu huyo
 masharti yaliyomo katika ibara hii hayatazuia sheria kuwe ka utaratibu kwa ajili ya kupeleka nje ya tanzania hati zilizotolewa na mahakama za tanzania bara au mahakama za tanzania visiwani
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya saba mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano sheria ya na
 ib
kutakuwa na mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano ambayo mamlaka yake muundo wake na utaratibu wa shughuli zake ni kama ilivyoelezwa katika ibara ya na ya katiba hii
mamlaka ya mahakama maalum ya katiba sheria ya na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 kazi pekee ya mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano ni kusikiliza shauri lililotolewa mbele yake kutoa uamuzi wa usuluhishi juu ya suala lolote linalohusika na tafsiri ya katiba hii iwapo tafsiri hiyo au utekelezaji wake unabishaniwa kati ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi zanzibar
 katika kutekeleza kazi yake kwa mujibu wa masharti ya ibara hii mahakama maalum ya katiba haitakuwa na mamlaka ya kuchunguza au kubadilisha uamuzi wa mahakama kuu au uamuzi wa mahakama ya rufani uliotolewa kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ya katiba hii au uamuzi wa mahakama ya rufani uliotolewa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba hii
 kila amuzi wa usuluhishi utakaotolewa na mahakama maalum ya katiba kwa mujibu wa ibara hii utakuwa ndio wa mwisho hakutakuwa na haki ya kukata rufaa popote
muundo wa mahakama maalum ya katiba sheria ya na
 ib
 mahakama maalum ya katib itakuwa na wajumbe ambao nusu ya jumla ya wajumbe wote watateuliwa na serikali ya jamhuri ya muungano na nusu nyingine ya jumla hiyo watateuliwa na serikali ya mapinduzi zanzibar
 mtu anayeweza kuteuliwa kuwa mjumbe wa mahakama maalum ya katiba yule tu ambaye ni jaji au aliyepata kuwa jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar au mtu mwenye uwezo na ujuzi wa kazi ya jaji na anayestahili kuteuliwa kuwa jaji au kaimu jaji kwa mujibu wa she ria inayotumika tanzania bara na sheria inayotumika tanzania zanzibar kadri hali itakavyokuwa
 mtu aweza kuteuliwa kuwa mjumbe wa mahakama maalum ya katiba ama kwa ajili ya kusikiliza shauri moja tu au mashauri mawili au zaidi kama yatatokea
mjumbe ataendelea kutekeleza madaraka ya kazi yake kama mjumbe wa mahakama maalum ya katiba mpaka shauri analohusika nalo litakapokwisha katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania au mpaka uteuzi wake utakapofutwa au mpaka atakaposhindwa kutekeleza kazi yake kama mjumbe kwa sababu ya maradhi au sababu nyingine yoyote
utaratibu katika vikao vya mahakama maalum ya katiba sheria ya na
 ib
 mahakama maalum ya katiba itafanya vikao vyake wakati ule tu kunapokuwa na shauri la kusikiliza na itafanya vikao vyake mahali popote patakapoamuliwa kwa utaratibu utakaotumika kwa ajili ya mashauri yatakayosikilizwa na mahakama maalum ya katiba
 kiwango cha kila kikao cha mahakama maalum ya katiba ni wajumbe wote na iwapo mjumbe yeyote atakuwa hayupo au ikiwa kiti cha mjumbe oyote kitakuwa wazi basi serikali iliyomteua mjumbe huyo ambaye hayupo au ambaye kiti chake ki wazi itamteua mjumbe mwingine wa kushika mahali pake
mjumbe wa muda aliyeteuliwa kwa mujibu wa ibara hii ndogo ataendelea kutekeleza kazi katika mahakama maalu ya katiba mpaka mjumbe wa kawaida atakaporejea kazini au mpaka mtu atakapoteuliwa kujaza nafasi iliyo wazi au mpaka shauri litakapokwisha kutegemea ni lipi kati ya mambo hayo litakalo tokea mapema zaidi
 kila suala linalohitaji uamuzi wa mah akama maalum ya katiba litaamuliwa kwa kufuata kauli ya theluthi mbili ya wajumeb kutoka tanzania bara na theluthi mbili ya wajumbe kutoka tanzania zanzibar
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti kuhusu utaratibu wa uchaguzi wa mwenyekiti wa mahakama maalum ya katiba utartibu wa kupeleka shauri mbele ya mahakama hiyo utaratibu wa kuendesha shauri katika mahakama na utaratibu wa kuwasilisha serikalini uamuzi wa mahakama maalum ya katiba isipokuwa kwamba iwapo shauri olote litafikishwa mbele ya mahakama maalum ya katiba wakati hakuna sheria yoyote ya aina iliyoelezwa katika ibara hii ndogo basi shauri litasikilizwa na kuamuliwa kwa kufuata utaratibu utakaowekwa na mahakama yenyewe kabla ya kuanza kusikiliza shauri au iwapo wajumbe wa mahakama watashindwa kukubaliana juu ya utaratibu huo basi shauri litasikilizwa na kuamuliwa kwa kufuata utaratibu utakaoamuliwa na serikali ya jamhuri ya muungano kwa kushirikiana na serikali ya zanzibar
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya sita sehemu ya wanza tume ya haki za binadamu na utawala bora tume ya haki za binadamu na utawala bora sheria ya na
 ib
 kutakuwa na tume itakayoitwa tume ya haki za binadamu na utawala bora ambayo majukumu yake yatakuwa kama ilivyoelezwa kat ika ibara ya ya katiba hii
 tume ya haki za binadamu na utawala bora itakuwa na makamishna wafuatao a mwenyekiti ambaye atakuwa ni mtu mwenye sifa ya kuweza kuteuliwa kuwa jaji b makamu mwenyekiti ambaye atateuliwa kwa kuzingatia kanuni wamba endapo mwenyekiti ni mtu anayetoka upande mmoja wa jamhuri ya muungano yeye atakuwa ni mtu wa kutoka upande mwingine wa jamhuri ya muungano c makamishna wengine wasiozidi watano watakaoteuliwa kutoka miongoni mwa watu wenye ujuzi uzoefu na upeo mk ubwa katika mambo ya haki za binadamu sheria utawala siasa au mambo ya jamii d makamishna wasaidizi
 makamishna na makamishna wasaidizi wote watateuliwa na rais baada ya kushauriana na kamati ya uteuzi
 kutakuwa na kamati ya ute uzi kwa madhumuni ya ibara hii ambayo itakuwa na wajumbe wafuatao a jaji mkuu wa mahakama ya rufani b spika wa bunge c jaji mkuu wa zanzibar d spika wa baraza la wawakilishi na e naibu mwanasheria mkuu wa serikali ambaye atakuwa ndiye katibu wa kamat hii
 mwenyekiti makamu mwenyekiti na makamishna wengine wote kila mmoja atashika madaraka yake kwa kipindi cha miaka mitatu na anaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine kimoja tu cha miaka mitatu
 kwa madhumuni ya kuwakinga maka mishna kutokana na migongano ya kimasilahi mtu yeyote akiteuliwa kuwa kamishna wa tume atalazimika kuacha mara moja madaraka yoyote katika chama chochote cha siasa au madaraka ya aina nyingine yoyote katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania itakayotajwa kwa ajili hiyo na sheria iliyotungwa na bu nge
 kamishna au kamishna msaidizi wa tume aweza tu kuondolewa katika madaraka ya kazi yake katika tume kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi yake ama kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya inayoathiri ma adili ya kazi ya kamishna
 tume yaweza kutekeleza shughuli zake bila ya kujali kwamba kuna nafasi iliyo wazi miongoni mwa viti vya wajumbe au kwamba mjumbe mmojawapo hayupo
majukumu ya tume na taratibu za utekelezaji sheria ya na
 b
 tume ya haki na utawala bora itatekeleza majukumu yafuatayo a kuhamasisha nchini hifadhi ya haki za binadamu na wajibu kwa jamii kwa mujibu wa katiba na sheria za nchi b kufanya shughuli za kupokea malalamiko ya uvunjaji wa haki za bin adamu kwa jumla c kufanya uchunguzi juu ya mambo yanayohusu uvunjaji wa haki za binadamu na ukiukwaji wa misingi ya utawala bora
d kufanya utafiti kutoa na kueneza nchini elimu kwa umma kuhusu haki za binadamu na utawala bora e kama ikibidi kufungua ashauri mahakamani ili kuzuia vitendo vya uvunjaji wa haki za binadamu au kurekebisha haki inayotokana na uvunjwaji huo wa haki za binadamu au ukiukwaji wa misingi ya utawala bora f kuchunguza mwenendo wa mtu yeyote anayehusika au taasisi yoyote inayohus ika na masharti ya ibara hii katika utekelezaji wa kawaida wa madaraka ya kazi au majukumu yake au utekelezaji unaokiuka madaraka hayo g kutoa ushauri kwa serikali na vyomno vingine vya umma na vya sekta ya binafsi kuhusu haki za binadamu na utawala bora h kuchukua hatua zipasazo kwa ajili ya kukuza na kuendeleza usuluhishi na suluhu miongoni mwa watu na taasisi mbalimbali wanaofika au kufikishwa mbele ya tume
 tume itakuwa ni idara inayojitegemea na bila ya kuathiri masharti meingine ya ibar hii katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii tume haitalazimika kufuata maagizo au amri ya mtu yeyote au idara yoyote ya serikali au maoni ya chama chochote cha siasa au ya taasisi nyingine yoyote ya umma au ya sekta ya binafsi
 masharti ya ibara ndogo ya yasihesabiwe kuwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania yanamzuia rais kutoa maagizo au amri kwa tume wala hayatoi haki kwa tume kutofuata maagizo au amri endapo rais ataona kuwa kuhusiana na jambo lolote au hali yoyote masilahi ya taifa yahitajia hivyo
 tume itafanya uchunguzi kwa kufuata masharti ya ibara hii na masharti ya sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo na itafanya uchunguzi juu ya mtu yeyote anayehusika au taasisi yoyote inayohusika kila itakapoagizwa na rais kufanya uchunguzi vilevile isipokuwa kama rais ameagiza tume isifanye uchunguzi tume yaweza kufanya uchunguzi wakati wowote inapoona infaa kuchunguza mwenendo wa mtu yeyote anayehusika au taasisi yoyote inayohusika na masharti ya ibara hii anayetuhumiwa au inayotuhumi wa kwa kukiuka madaraka ya kazi yake kutumia vibaya madaraka ya kazi yake au majukumu ya taasisi hiyo au kwa uvunjaji wa haki za binadamu au misingi ya utawala bora
 tume haitakuwa na mamlaka yoyote ama kwa mujibu wa masharti ya ibara hii au masharti ya sheria yoyote iliyotungwa na bunge kwa madhumuni ya sura hii ya katiba hii ya kuchunguza uamuzi wa jaji yeyote hakimu yeyote au wa mahakama iwapo uamuzi huo ameutoa katika kutekeleza madaraka ya kazi yake vile vile tume haitakuwa na mamlaka kuchunguza uamuzi wowote uliotolewa na chombo chochote chenye asili ya mahakama kilichoanzishwa kwa mujibu wa sheria iwapo uamuzi huo umetolewa katika kutekeleza mamlaka yake
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa watumishi wa serikali ya jam huri ya muungano na wale wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar watumishi na viongozi wa vyama vya siasa wanaoshughulikia mambo ya umma wajumbe na watumishi wa tume zote za serikali ya jamhuri ya muungano na za serikali hizo mashirika ya umma na vyombo vi ngine vya umma au vya binafsi kama ni kampuni jumuiya ushirika wadhamini au muundo mwingine wowote kadri itakavyoelezwa katika sheria iliyotungwa na bunge lakini masharti haya hayatatumika kwa rais wala kwa kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzib ar isipokuwa tu kwa kuzingatia masharti ya ibara ya ya katiba hii au ibara ya ya katiba ya zanzibar ya 
mamlaka ya tume na utaratibu wa shughuli zake sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii bunge laweza kutunga sheria kwa mujibu wa masharti ya sura hii ya katiba hii kwa ajili ya kuweka masharti kuhusu mamlaka ya tume utaratibu wa kuendesha shughuli zake na kuhusu kinga za kisheria watakazokuwa nazo makamishna na watumishi wa tume kwa makusudi ya kuwawezesha kutekeleza kazi zao bila katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya matatizo ya kisheria
 tume haitachunguza mambo yafuatayo kwa madhumuni ya kutekeleza majukumu yake yaani a jambo lolote ambalo liko mbele ya mahakama au chombo kinginecho cha kimahakama b jambo lol ote linalohusu uhusiano au mashirikiano kati ya serikali na serikali ya nchi yoyote ya nje au shirika la kimataifa c jambo linalohusu madaraka ya rais kutoa msamaha d jambo jingine lolote lililotajwa na sheria yoyote
 kila mwaka wa fedha tume itatayarisha na kuwasilisha kwa waziri anayesimamia haki za binadamu taarifa kuhusu a shughuli za tume katika mwaka uliotangulia b hali ya utekelezaji wa hifadhi ya haki za binadamu katika jamhuri ya muungano na waziri atawasilisha mbele ya bunge kil taarifa iliyowasilishwa kwake na tume mapema iwezekanavyo baada ya kuipokea
 masharti ya ibara ndogo ya hayatahesabiwa kuwa yanaizuia tume kuwasilisha taarifa nyingine yoyote kwa mtu mwingine au mamlaka nyingine yoyote
sehemu ya pili sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma sekretarieti ya maadili sheria ya na
 ib
 kutakuwa na sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma ambayo itakuwa na mamlaka ya kuchunguza tabia na mwenendo wa kiongozi wa umma yeyot kwa madhumuni ya kuhakikisha kwamba masharti ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma yanazingatiwa ipasavyo
 kwa madhumuni ya ibara hii maana ya kiongozi wa umma na masharti ya maadili ya viongozi wa umma itabidi ifahamike kwa mujibu wa mas harti ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma au masharti ya sheria nyingine yoyote iliyotungwa na bunge kwa kadri masharti hayo yanavyohusika na suala la uongozi na ufafanuzi wake
 sekretarieti ya maadili itakuwa na kamishna wa maadili na waf anya kazi wengine ambao idadi yao itatajwa na sheria iliyotungwa na bunge
 bunge litatunga sheria itakayoainisha misingi ya maadili katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya viongozi wa umma itakayozingatiwa na watu wote wanaoshika nafasi za madaraka zitakazotajwa na bunge
 misingi ya maadili ya viongozi wa umma a itafafanua nafasi za madaraka ambazo watu wenye kushika nafasi hizo watahusika nayo b itawataka watu wanaoshika nafasi fulani za madaraka kutoa mara kwa mara maelezo rasmi kuhusu mapato rasilimali na madeni ao c itapiga marufuku mienendo na tabia inayopelekea kiongozi kuonekana hana uaminifu anapendelea au si muadilifu au inaelekea kukuza au kuchochea rushwa katika shughuli za umma au inahatarisha maslahi au ustawi wa jamii d itafafanua adhabu zinazoweza utolewa kwa kuvunja misingi ya maadili e itaelekeza taratibu madaraka na desturi zitakazofuatwa ili kuhakikisha utekelezaji wa maadili f itaweka masharti mengine yoyote yanayofaa au ambayo ni muhimu kwa madhumuni ya kukuza na kudumisha uaminifu uwazi kutopendelea na uadilifu katika shughuli za umma na kwa ajili ya kulinda fedha na mali nyinginezo za umma
 bunge laweza kwa sheria kuweka masharti ya mtu kufukuzwa au kuondolewa kazini kutokana na kuvunja maadili ya viongozi bila ya kujali ka ma kazi hiyo ni ya kuchaguliwa na kuteuliwa
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya saba masharti kuhusu fedha za jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza mchango na mgawanyo wa mapato ya jamhuri ya muungano akaunti ya fedha ya pamoja sheria ya na
 ib
serika li ya jamhuri ya muungano itatunza akauti maalum itakayoitwa akaunti ya fedha ya pamoja na ambayo itakuwa ni sehehmu ya mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya jamhuri ya muungano ambamo kutawekwa fedha yote itakayochangwa na serikali mbili kwa kiasi kitaka choamuliwa na tume ya pamoja ya fedha kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge kwa madhumuni ya shughuli za jamhuri ya muungano kwa mambo ya muungano
tume ya pamoja ya fedha sheria ya na
 ib
 kutakuwa na tume ya pamoja ya fed ha yenye wajumbe wasiozidi saba ambao watateuliwa na rais kwa mujibu wa ibara hii na masharti ya sheria iliyotungw na bunge
 majukumu ya tume yatakuwa ni a kuchambua mapato na matumizi yanayotokana na au yanayohusu utekelezaji wa mambo ya muu ngano na kutoa mapendekezo kwa serikali mbili kuhusu mchango na mgawo wa kila mojawapo ya serikali hizo b kuchunguza kwa wakati wote mfumo wa shughuli za fedha wa jamhuri ya muungano na pia uhusiano katika mambo ya kifedha kati ya serikali mbili c kutek eleza majukumu mengine ambayo rais ataipatia tume au kama rais atakavyoagiza na kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili mfuko mkuu wa hazina na fedha za jamhuri ya muungano mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya jamhuri ya muun gano sheria ya na
 ib
 fedha zote zitakazopatikana kwa njia mbalimbali kwa ajili ya matumizi ya serikali ya jamhuri ya muungano isipokuwa fedha za aina iliyotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii zitawekwa katika mfuko mmoja maalum ambao utaitwa mfuko mkuu wa hazina ya serikali
 fedha ambazo hazitawekwa kwenye mfuko mkuu wa hazina ya serikali ni zile zote ambazo zimetajwa na sheria kwamba zitumike kwa shughuli maalum au ziwekwe katika mfuko mwingine kwa ajili ya matu mizi maalum
masharti ya kutoa fedha za matumizi kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali sheria ya na
 ib
 fedha hazitatolewa kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali kwa ajili ya matumizi ila kwa mujibu wa masharti yafuatayo a fedha hizo ziwe kwa ajili ya matumizi ambayo yameidhinishwa yatokane na fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali na idhini hiyo iwe imetolewa na katiba hii au sheria nyingine yoyote b fedha hizo ziwe kwa ajili ya matumizi ambayo yameidhinishw ama na sheria ya matumizi ya serikali iliyotungwa mahsusi na bunge au sheria iliyotungwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ya katiba hii
 fedha zilizomo katika mfuko maalum wowote wa serikali ukiachilia mbali mfuko mkuu wa hazina ya ser ikali hazitatolewa kutoka mfuko huo kwa ajili ya matumizi ila mpaka matumizi hayo yawe yameidhinishwa na sheria
 fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali hazitatolewa kutoka mfuko huo kwa ajili ya matumizi ila mpaka matumizi ha yo yawe yameidhinishwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na pia kwa sharti kwamba fedha hizo ziwe zimetolewa kwa kufuata utaratibu uliowekwa kwa ajili hiyo kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utaratibu wa kuidhinisha matumizi ya fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali sheria ya na
 ib
 rais atatoa maagizo kwa watu wanaohusika kwamba watengeneze na kuwasilisha kwenye bunge katika kila mwaka wa fedha wa serikali makadirio ya mapato na matumizi ya serikali ya jamhuri ya muungano kwa ajili ya kipindi cha mwaka wa fedha unaofuata
 baada ya bunge kuyakubali makadirio ya matumizi mbali na matumizi ambayo yameidhinishwa ama na katiba hii au sheria nyingine yoyote kuwa yatokane na fedha ziliz omo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali kutawasilishwa kwenye bunge muswada ambao utaitwa muswada wa sheria ya matumizi ya fedha za serikali kwa ajili ya kuidhinisha matumizi ya fedha kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali na fedha hizo zitatolewa kulipa gharama za shughuli mbalimbali za serikali zinazohusika na makadirio hayo
 ikiwa katika mwaka wa fedha wowote inaonekana kwamba fedha za matumizi zilizoidhinishwa na sheria ya matumizi ya fedha za serikali kwa ajili ya shughuli fulan hazitoshi au kwamba imekuwa lazima kulipa gharama za shughuli ambayo haikupangiwa fedha za matumizi kwa mujibu wa sheria au kuna fedha ambazo zimetumiwa kwa ajili ya shughuli fulani kwa kiasi kinachozidi kiwango cha matumizi yaliyoidhinishwa na sheri ya matumizi ya fedha za serikali kuhusu shughuli hiyo au kwamba fedha zimetumiwa kulipia gharama za shughuli ambayo haikupangiwa fedha za matumizi kwa mujibu wa sheria kutawasilishwa kwenye bunge makadirio ya matumizi ya nyongeza au kadri itakavyokuwa maelezo ya matumizi ya ziada na baada ya bunge kuyakubali hayo makadirio ya matumizi ya nyongeza au maelezo ya matumizi ya ziada kutawasilishwa kwenye bunge muswada wa sheria ya matumizi ya fedha za serikali kwa ajili ya kuidhinisha matumizi ya fedha ku toka mfuko mkuu wa hazina ya serikali na fedha hizo zitatumiwa kulipia gharama za shughuli zinazohusika na hayo makadirio au maelezo
masharti ya kutoza kodi sheria ya na
 ib
 hakuna kodi ya aina yoyote itakayotozwa isipokuwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge au kwa mujibu wa utaratibu uliowekwa kisheria na uliotiliwa nguvu kisheria na sheria iliyotungwa na bunge
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania masharti yaliyomo katika ibara ndogo ya ya ibara hii hayatalizuia baraza la mapinduzi la zanz ibar kutumia mamlaka yake ya kutoza kodi ya aina yoyote kwa mujibu wa madaraka ya baraza hilo
utaratibu wa kuidhinisha matumizi ya fedha kabla ya sheria za matumizi kuanza kutumika sheria ya na
 ib
 bunge laweza kutunga sheria kw ajili ya kuweka masharti ya kuidhinisha matumizi ya fedha kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali kwa kufuata utaratibu ulioelezwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii
 iwapo mwaka wa fedha wa serikali umeanza na sheria ya matumizi ya fedha za serikali inayohusika na mwaka huo haijaanza kutumika basi rais aweza kuidhinisha fedha itolewe kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali kwa ajili ya kulipia gharama za lazima za shughuli za serikali na fedha hizo zitatumiwa mpaka ipite miezi minne tangu mw anzo wa mwaka wa fedha mpaka sheria ya matumizi ya fedha za serikali itakapoanza kutumika kutegemea ni lipi kati ya mambo hayo litakalotokea mapema zaidi
mfuko wa matumizi ya dharura sheria ya na
 ib
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti kuhusu mambo yafuatayo a kuanzisha mfuko wa matumizi ya dharura na kumwezesha rais au waziri aliyeteuliwa na rais kwa ajili hiyo kuazima fedha kutoka mfuko huo kulipia gharama za jambo la haraka na la dharura ambalo halikutazam iwa kutokea na ambalo halikupangiwa fedha zozote za matumizi na b kumwezesha rais au waziri aliyeteuliwa na rais kwa ajili hiyo kutumia fedha zilizotengwa mahsusi kwa ajili ya shughuli fulani kulipia gharama za jambo la haraka na la dharura kama ilivyoele zwa katika aya ya a ya ibara hii ndogo
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iwapo fedha zimeazimwa kutoka mfuko wa matumizi ya dharura au fedha zilitengwa mahsusi kwa ajili ya shughuli fulani zimetumiwa kulipia gharama za jambo la haraka na la dharura basi kutawasilishwa kweny bunge makadirio ya matumizi ya nyongeza na baada ya bunge kuyakubali makadirio hayo muswada wa sheria ya matumizi ya fedha za serikali utakaowasilishwa kwenye bunge kwa ajili ya kuidhinisha matumizi hayo ya nyongeza utahakikisha kwamba fedha zozote zilizoazimwa kutoka mfuko wa matumizi ya dharura zitarudishwa kwenye mfuko huo kutokana na fedha za matumizi yatakayoidhinishwa na muswada huo
deni la taifa sheria ya na
 ib
 deni la taifa litadhaminiwa na mufko mkuu wa hazina ya ser ikali ya jamhuri ya muungano
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa ibara hii deni la taifa maana yake ni deni lenyewe na pia faida inayolipwa juu ya deni hilo fedha zinazowekwa akiba kwa ajili ya kulipa deni pole pole na gharama zote zinazoambatana na usimamizi wa deni hilo
mishahara ya watumishi fulani wa serikali kudhaminiwa na mfuko mkuu wa hazina ya serikali sheria ya na
 ib
 watumishi wa serikali wanaohusika na masharti ya ibara hii watalipwa mishahara na posho kama itaka vyoelezwa na sheria iliyotungwa na bunge
 fedha za malipo ya mishahara na posho za watumishi wa serikali wanaohusika na masharti ya ibara hii pamoja na fedha za malipo ya uzeeni na kiinua mgongo kwa wale wanaostahili malipo hayo miongoni mwa watu mishi hao zitatolewa kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali
 mshahara anaolipwa mtumishi wa serikali anayehusika na masharti ya ibara hii pamoja na masharti yake ya kazi havitabadilishwa baada ya mtumishi huyo kuteuliwa kwa jinsi ambayo itap unguza masilahi ya mtumishi huyo lakini maelezo haya hayahusiki na posho anayolipwa mtumishi huyo
 iwapo mtumishi wa serikali anayehusika na masharti ya ibara hii ana hiari ya kuchagua kima cha mshahara au aina ya masharti ya kazi basi kwa adhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii mshahara wa kima hicho atakachochagua na aina hiyo ya masharti ya kazi atakayochagua vitahesabiwa kuwa vina masilahi zaidi kwake kuliko kima cha mshahara kingine chochote angalichoweza kuchagua au aina ya masharti ya kazi nyingine yoyote angaliyoweza kuchagua
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mwenyekiti na kila mjumbe wa tume ya kudumu ya uchunguzi na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali wa jamhuri ya muungano
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali wa jamhuri ya muungano sheria za na
 ib
 sheria ya na
 ib
 kutakuwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali wa jamhuri ya muungano
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu atakuwa na jukumu juu ya mambo yafuatayo a kuhakikisha kwamba fedha zozote zinazokusudiwa kutolewa kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali matumizi yake yameidhinishw na kwamba zitatolewa kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ya katiba hii na iwapo atatosheka kwamba masharti hayo yatatekelezwa ipasavyo basi ataidhinisha fedha hizo zitolewe b kuhakikisha kwamba fedha zote ambazo matumizi yake yameidhinishwa yatokan na fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali au fedha ambazo matumizi yake yameidhinishwa na sheria iliyotungwa na bunge na ambazo zimetumika zimetumiwa kwa ajili ya shughuli zilizo husika na matumizi ya fedha hizo na kwamba matumizi hayo yamefanywa kwa kufuata idhini iliyotolewa kuhusu matumizi hayo na c angalau mara moja kila mwaka kufanya ukaguzi na kutoa taarifa juu ya ukaguzi wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano hesabu zinazosimamiwa na watumishi wote wa serikali ya jamhuri muungano na hesabu za mahakama zote za jamhuri ya muungano na hesabu zinazosimamiwa na katibu wa bunge
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu na kila mtumishi wa serikali aliyeruhusiwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu atakuwa na haki ya kuc hunguza vitabu kumbukumbu hati nyinginezo zote zinazohusika na hesabu za aina yoyote iliyotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu atawasilisha kwa rais kila taarifa atakayotoa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
baada ya kupokea taarifa hiyo rais atawaagiza watu wanaohusika wawasilishe taarifa hiyo kwenye kikao cha kwanza cha bunge kitakachofanyika baada ya rais kupokea taarifa hiyo na itabidi iwasilishwe katika kikao hicho kabla ya kupita siku saba tangu siku ile kilipoanza kikao hicho
iwapo rais hatachukua hatua za kuwasilisha taarifa hiyo kwa spika wa bunge au naibu wa spika ikiwa kiti cha spika ki wazi wakati huo au ikiwa kwa sababu yoyote spika hawezi katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kutekeleza shughuli kazi yake ambaye atawasilisha taarifa hiyo kwenye bunge
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu atakuwa pia na jukumu la kutekeleza kazi na shughuli nyingine na atakuwa na madaraka mengine ya namna mbalimbali kama itakavyoelezwa na sheria kuh usu hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano au hesabu za vyombo vya umma au hesabu za mashirika
 katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya na ya ibara hii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu hatalaz imika kufuata amri au maagizo ya mtu mwingine yeyote au idara yoyote ya serikali lakini maelezo hayo ya ibara hii ndogo hayataizuia mahakama nayo kutumia madaraka yake kwa ajili ya kuchunguza kama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu ametekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au sivyo
kumwondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti mengine yaliyomo katika ibara hii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu wa jamhuri ya muungano atalazimika kuacha kazi yake atakapotimiza umri wa miaka sitini au umri mwingine wowote utakaotajwa na sheria iliyotungwa na bunge
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu aweza tu kuondolewa katika madaraka ya ka zi yake kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi zake ama kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya au kwa kuvunja masharti ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma na hataweza kuondolewa kazini ila kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
 iwapo rais anaona kwamba suala la kumwondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu kwa mujibu wa masharti ya ibara hii lahitaji kuchunguzwa basi katika hali hiyo mambo yatakuwa ifuatavyo a rais atateua tume maalum ambayo itakuwa na mwenyekiti na wajumbe wengine wasiopungua wawili
huyo mwenyekiti na angalau nusu ya wajumbe wengine wa tume hiyo itabidi wawe watu ambao ni majaji au watu waliopata kuwa majaji wa mahakama kuu au mahakama ya rufani katika nc hi yoyote iliyomo kwenye jumuiya ya madola b tume hiyo itachunguza shauri lote halafu itatoa taarifa kwa rais kuhusu maelezo ya shauri lote na itamshauri rais kama huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu aondolewe kazini kwa mujibu wa masharti ya ibara hi kwa sababu ya kushindwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya
 ikiwa tume iliyoteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya itamshauri rais kwamba huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesa bu aondolewe kazini kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya basi rais atamwondoa kazini
 ikiwa suala la kumwondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu limepelekwa kwe nye tume kwa ajili ya uchunguzi kwa mujibu wa masharti ya ibara hii rais aweza kumsimamisha kazi huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu na rais aweza wakati wowote kufuta uamuzi huo wa kumsimamisha kazi na kwa hali yoyote uamuzi huo utabatilika ikiwa ume itamshauri rais kwamba huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu asiondolewe kazini
 mtu ambaye ni mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu au aliyepata kuwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu hawezi kuteuliwa kushika au kushikilia madaraka ya kazi nyingine yoyote katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano
 mashartiya ibara hii hayatatumika kwa mtu yoyote aliyeteuliwa kuwa kaimu mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu
sura ya nane madaraka ya umma serikali za mitaa sheria ya na
 ib
 kutakuwa na vyombo vya serikali za mitaa katika kila mkoa wilaya mji na kijiji katika jamhuri ya muungano ambayo vitakuwa vya aina na majina yatakayowekwa na sheria iliyotungwa na bunge au na baraza la wawakilishi
 bunge au baraza la wawakilishi kadri itakavyokuwa litatunga sheria itakayofafanua utaratibu wa kuanzisha vyombo vya serikali za mitaa miundo na wajumbe wake njia za mapato na utaratibu wa utekelezaji wa shughuli za vyombo hivyo
kazi za serikali za mitaa sheria ya na
 ib
 madhumuni ya kuwapo serikali ya mitaa ni kupeleka madaraka kwa wananchi
na vyombo vya serikali za mitaa vitakuwa na haki na mamlaka ya kushiriki kuwashirikisha wananchi katika mipango na shug huli za utekelezaji wa maendeleo katika sehemu zao na nchini kote kwa jumla
 bila ya kuathiri maelezo ya jumla yaliyomo katika ibara ndogo ya ya ibara hii hiki chombo cha serikali za mitaa kwa kuzingatia masharti ya sheria iliyokia nzisha kitahusika na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania shughuli zifuatazo a kutekeleza kazi za serikali za mitaa katika eneo lake b kuhakikisha utekelezaji wa sheria na ulinzi wa wananchi na c kuimarisha demokrasi katika eneo lake na kuitumia demokrasi kuharakisha maendeleo ya wananch i
sura ya tisa majeshi ya ulinzi marufuku kuunda majeshi ya ulinzi yasiyo majeshi ya ulinzi ya umma sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 ni marufuku kwa mtu yoyote au shirika lolote au kikundi chochote cha watu isipo kuwa serikali kuunda au kuweka tanzania jeshi la aina yoyote
 serikali ya jamhuri ya muungano yaweza kwa mujibu wa sheria kuunda na kuweka tanzania majeshi ya aina mbalimbali kwa ajili ya ulinzi na usalama wa nchi na wananchi wa tanzania
 itakuwa ni marufuku kwa mwanajeshi yeyote kujiunga na chama chohote cha siasa isipokuwa tu kama atakuwa na haki ya kupiga kura iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii
 kwa madhumuni ya ibara hii mwanajeshi maana yake ni askari aliye ajiriwa kwa masharti ya muda au ya kudumu katika jeshi la ulinzi jeshi la polisi jeshi la magereza au jeshi la kujenga taifa
madaraka ya amiri jeshi mkuu sheria ya na
 ib
 bila ya kuathiri masharti yatakayowekwa na sheria yoyot iliyotungwa na bunge miongoni mwa madaraka ya rais akiwa kama amiri jeshi mkuu ni kuyaamuru majeshi ya nchi yatende mambo yanayohusika na vita vya ulinzi wa jamhuri ya muungano mambo ya kuokoa maisha na mali ya watu katika hali ya hatari na mambo mengi neyo ambayo amiri jeshi mkuu ataona yahitajika na kwa ajili hiyo amiri jeshi mkuu aweza kuyaamuru hayo majeshi yatende mambo hayo ama ndani au nje ya tanzania
 bila ya kuathiri masharti yatakayowekwa na sheria iliyotungwa na bunge madaraka juu ya mambo yafuatayo yatakuwa mikononi mwa amiri jeshi mkuu yaani a madaraka ya kuwateua viongozi katika majeshi ya ulinzi ya jamhuri ya muungano b madaraka ya kuwateua watu watakaojiunga na majeshi ya ulinzi na madaraka ya kuwaondoa jeshini wanajeshi c madaraka ya kuwateua wanajeshi watakaoongoza katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania vikosi mbali mbali vya majeshi ya ulinzi na d madaraka ya kumwamuru mwanajeshi yeyote asitumie madaraka yoyote aliyokabidhiwa na ambayo yanaambatana na kuwa kwake mwanajeshi
 jambo lolote atakal otenda mwanajeshi yoyote kinyume cha amri iliyotolewa na amiri jeshi mkuu kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya na ya ibara hii litakuwa batilifu
sura ya kumi na moja mengineyo maelezo ya mambo yanayohusika na madaraka ya kazi mbalimbali zilizoanzishwa na katiba hii sheria za na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 mtu yeyote mwenye dhamana ya kazi yoyote iliyoanzishwa na katiba hii pamoja na kazi ya waziri naibu waziri au mbunge isip okuwa mbunge ambaye ni mbunge kwa mujibu wa madaraka ya kazi yake aweza kujiuzulu kwa kutoa taarifa iliyoandikwa na kutiliwa sahihi kwa mkono wake kwa kufuata masharti yafuatayo a iwapo mtu huyo aliteuliwa au alichaguliwa na mtu mmoja basi taarifa hiyo ya kujiuzulu atawasilisha kwa mtu huyo aliyemteua au aliyemchagua au iwapo aliteuliwa au alichaguliwa na kikao cha watu basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwenye kikao hicho b iwapo mtu huyo ni rais basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilish kwa spika c iwapo mtu huyo ni spika au naibu wa spika wa bunge basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwenye bunge na d iwapo mtu huyo ni mbunge basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwa spika
 mtu aliyetoa taarifa ya kujiuzu lu kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii atahesabiwa kuwa amejiuzulu tangu siku ile ambayo taarifa yake ya kujiuzulu itakapopokelewa na mtu anayehusika au kikao kinachohusika na itakapopokelewa na mtu yeyote aliyeruhusiwa kuipokea taar ifa hiyo na mtu anayehusika au kikao kinachohusika lakini kama taarifa hiyo ya kujiuzulu imeeleza kwamba mtu huyo atajiuzulu tangu siku nyingine baada ya taarifa hiyo kupokelewa na mtu anayehusika au kikao kinachohusika basi mtu huyo atahesabiwa kuwa ame jiuzulu tangu siku hiyo nyingine ya baadaye
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iwapo mtu yeyote mwenye dhamana ya kazi yoyote iliyoanzishwa na katiba hii pamoja na kazi ya waziri naibu waziri au mbunge isipokuwa mbunge ambaye ni mbunge kwa mujibu wa madaraka ya kazi ya ke amejiuzulu basi ikiwa anazo sifa zote zinazohitajika na kwa kila hali anastahili aweza kuteuliwa au kuchaguliwa tena kushika madaraka ya kazi hiyo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 masharti yaliyomo katika ibara ndogo ya ya ibara hii hayatamzuia mtu ambaye ni rais kuchaguliwa tena kuwa rais wakati bado ameshika madaraka ya kazi ya rais
maelezo kuhusu utaratibu wa kukabidhi madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya katiba hii kuhusu utaratibu wa kukabidhi madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano ifahamike kuwa mtu yeyote mwenye mamlaka kwa mujibu wa katiba hii ya kumteua au kumchagua mtu mwingine kushika madaraka ya kazi fulani anao pia uwezo wa kumteua au kumchagua kaimu au mtu ambaye atashikilia kwa muda na kutekeleza madaraka ya kazi hiyo isipokuwa kwamba maelezo hayo hayatatumika kwa madaraka ya azi ya waziri naibu waziri jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu mjumbe wa tume ya kudumu ya uchunguzi au mjumbe wa tume ya uchaguzi
 kanuni zifuatazo zitatumika pia kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya katiba hii kuhusu taratibu wa kukabidhiana madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano yaani a iwapo kuna mtu mwenye madaraka ya kazi fulani aliyokabidhiwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na mtu huyo yupo likizoni na wakati huo huo anangojea uacha kazi hiyo basi anaweza kuteuliwa mtu mwingine na kukabidhiwa madaraka ya kazi hiyo bila ya kujali kuwapo kwa yule mtu anayengojea kuacha kazi hiyo b iwapo kuna watu wawili au zaidi ambao kwa wakati mmoja wote wanashika madaraka ya kazi fulani kutokana na uteuzi wao uliofanywa kwa mujibu wa kanuni iliyoelezwa katika aya ya a ya ibara hii ndogo basi katika hali hiyo kukitokea haja ya kutekeleza shughuli yoyote inayohusika na madaraka ya kazi hiyo yule mtu wa mwisho kuteuliwa ndiye atakayehesabiwa kuwa mtu pekee mwenye dhamana ya kazi hiyo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c iwapo mtu ameteuliwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii kuwa kaimu au kushikilia madaraka ya kazi fulani wakati mtu maalum aliyeteuliwa kushika madaraka ya kazi hiyo anashindwa kutekeleza shughuli zinazohu sika na kazi hiyo basi haitaruhusiwa kufanya uchunguzi wowote au kutoa hoja yoyote juu ya uteuzi wa huyo kaimu eti kwa sababu kwamba huyo mtu maalum aliyeteuliwa kushika madaraka ya kazi hiyo anashindwa kutelekeza shughuli zinazohusika na kazi hiyo
ufafanuzi sheria ya na
 ib
 na sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katika katiba hii ila iwapo maelezo yahitaji vinginevyo amri ya jeshi maana yake ni sheria au amri iliyotolewa kwa mujibu wa sheria ya kusima mia nidhamu katika jeshi askari likitumika kuhusiana na jeshi lolote maana yake ni pamoja na askari yeyote ambaye kwa mujibu wa amri ya jeshi hilo ni mtu anayewajibika kinidhamu baraza la wawakilishi maana yake ni baraza la wawakilishi la zanzib ar lililotajwa katika ibara ya ya katiba hii na linalotekeleza madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii na katiba ya zanzibar bunge maana yake ni bunge la jamhuri ya muungano lililotajwa katika ibara ya ya katiba hii sheria na
 ya mwaka chama cha siasa maana yake ni chama cha siasa kilichoandikishwa kikamilifu kwa mujibu wa sheria ya vyama vya siasa ya mwaka idara ya mahakama maana yake ni kama ilivyofafanuliwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii idara ya mahakama ya zanzibar maana yake ni idara ya mahakama inayojumlisha mahakama zote ambazo ziko katika serikali ya mapinduzi ya zanzibar jaji mkuu maana yake ni jaji mkuu wa mahakama ya rufani aliyetajwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii ambaye ameteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hiyo ya au iwapo jaji mkuu hayupo au anashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote kaimu jaji mkuu aliyeteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hiyo ya ya katiba hii na kama kaimu jaji mkuu naye hayupo au anashindwa kutekeleza kazi za jaji mkuu jaji wa mahakama ya rufani iliyepo kazini kwa wakati huo na ambaye yuko kwenye daraja la juu zaidi la madaraka kupita majaji wote wa rufani wa liopo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania jaji mkuu wa zanzibar maana yake ni jaji mkuu wa mahakama kuu ya zanzibar ambaye kwa mujibu wa katiba ya zanzibar ndiye mkuu wa idara ya mahakama ya zanzibar jeshi maana yake ni lolote kati ya majeshi ya ulinzi na ni pamoja na jeshi lolote jingine lililoundwa na katiba hii au kwa mujibu wa sheria na linalotawaliwa kwa amri ya jeshi sura jumuiya ya madola maana yake ni jumuiya ambayo wanachama wake ni jamhuri ya muungano na kila nchi ambayo inahusika na masharti ya ibara ya ya sheria ya uraia ya mwaka kiapo maana yake itabidi ifahamike kwa maana ya kawaida ya neno hilo na ni pamoja na tamko rasmi la namna yoyote linaloruhusiwa kisheria kutumiwa badala ya kiapo kiapo cha uaminifu maana yake ni kiapo cha kuwa mwaminifu kwa nchi na kwa serikali ya jamhuri ya muungano maadili ya kazi ya jaji maana yake ni masharti ya kimaadili yanayoongoza mwenendo wa watu wafanyao kazi ya jaji au ya hakimu madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muun gano maana yake itabidi ifahamike kwa mujibu wa maana ya kawaida ya maneno hayo na ni pamoja na utumishi katika majeshi ya ulinzi ya jamhuri ya muungano na katika jeshi la polisi au jeshi linginelo lililoundwa kwa mujibu wa sheria mahakama maana yake ni mahakama yoyote yenye mamlaka katika jamhuri ya muungano isipokuwa mahakama iliyoundwa kwa amri ya jeshi lakini kwa ajili ya ibara ya ya na ya za katiba hii itakuwa ni pamoja na mahakama iliyoundwa kwa amri ya jeshi
mahakama kuu maa na yake ni mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar mambo ya muungano maana yake ni mambo yote ya umma ambayo yametajwa na ibara ya ya katiba hii kuwa ni mambo ya muungano mamlaka ya nchi ni pamoja na serikali na bunge la jamhuri ya muungano pamoja na serikali na baraza la wawakilishi la zanzibar mwanasheria mkuu maaana yake ni mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuri ya muungano aliyetajwa katika ibara ya serikali maana yake ni pamoja na serikali ya jamhuri muungano serikali ya mapinduzi ya zanzibar au halmashauri ya wilaya au ya mji na pia mtu yeyote katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania anayetekeleza madaraka au mamlaka yoyote kwa niaba ya serikali au halmashauri serikali za mitaa maana yake ni vyombo vya kiserikali vilvyoundwa kwa muj ibu wa ibara ya ya katiba hii kwa madhumuni ya kutekeleza madaraka ya umma tanzania bara maana yake ni eneo lote la jamhuri ya muungano ambalo zamani lilikuwa eneo la jamhuri ya tanganyika tanzania zanzibar maana yake ni eneo lote la jamhuri ya muungano ambalo zamani lilikuwa eneo la jamhuri ya watu wa zanzibar na ambalo kabla ya sheria hii kutungwa liliitwa tanzania visiwani uchaguzi mkuu au uchaguzi unaofanywa na wananchi maana yake ni uchaguzi wa rais na uchaguzi wa wabunge wanaowaki lisha wilaya za uchaguzi unaaofanywa baada ya bunge kuvunjwa ujamaa au ujamaa na kujitegemea maana yake ni misingi ya maisha ya jamii ya kujenga taifa linalozingatia demokrasia kujitegemea uhuru haki usawam udugu na umoja wa wananchi wa jamhuri ya muungano waziri maana yake ni mbunge aliyekabidhiwa madaraka ya kazi ya waziri isipokuwa naibu waziri na maana hiyo itatumika pia kwa makamu wote wa rais zanzibar maana yake ni sawa na maana ya tanzania zanzibar
 kanuni zifuatazo zitatumika kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya katiba yaani a kila yanapotajwa madaraka ya rais ifahamike kuwa mdaraka yanayohusika ni pamoja na mamlaka ya kutekeleza shughuli za kazi mbalimbali na vile vile wajibu wa kutekeleza shughuli na kazi mbali mali kama mkuu wa serikali ya jamhuri ya muungano na pia mamlaka mengine kama hayo au wajibu mwingine kama huo ikiwa imeelezwa katika katiba hii au katika sheria nyingine yoyote kwamba mamlaka hayo mengine ni ya rais au kwamba wajibu huo mwingine wa rais b kila yanapotajwa madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ifahamike kuwa kazi inayohusika ni kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya mungano isipokuwa kama imeelezwa vingine na kila inapotajwa idara ya serikali ifahamike kuwa idar inayohusika ni idara ya serikali ya jamhuri ya muungano isipokuwa kama imeelezwa vingine c iwapo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii kuna jambo lolote linalotakiwa litekelezwe au lishughulikiwe na chama chochote cha siasa basi katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania lishughulikiwe na chama chochote cha siasa basi jambo hilo litatekele zwa au litashughulikiwa na chama hicho kwa mujibu wa utaratibu uliowekwa na chama hicho kwa ajili hiyo na pia kwa kuzingatia masharti ya katiba hii au sheria yoyote iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo d kwa madhumuni ya katiba hii mtu hatahesabiwa kuwa ana madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano kwa sababu tu kwamba anapokea malipo ya uzeeni au malipo mengine ya aina hiyo kwa ajili ya utumishi wake wa zamani katika serikali ya jamhuri ya muungano au katika serikali yoyote ya amani ya tanzania bara au katika jeshi la ulinzi au la polisi la serikali ya jamhuri ya muungano au serikali ya zamani ya tanzania bara au ya zanzibar e katika katiba hii ila iwapo maelezo yahitaji vingine kila anapotajwa mtu mwenye dhamana ya kazi fula ni kwa kutaja madaraka ya kazi yake ifahamike kuwa mtu anayehusika ni pamoja na mtu yeyote ambaye ni kaimu au aliyeteuliwa kwa njia ya halali kushikilia dhamana ya kazi hiyo f katika katiba hii kila yalipotajwa mamlaka ya kumwondoa mtu katika madaraka kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano ifahamike kuwa mamlaka yanayohusika ni pamoja na mamlaka yaliyotolewa kwa mujibu wa masharti ya sheria yoyote yanayomtaka mtu huyo au yanayomruhusu mtu huyo kustaafu isipokuwa kwamba maelez ya kanuni hii yasifahamike kuwa yanampa mtu yeyote mamlaka ya kumtaka jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu au mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu astaafu g katika katiba hii kila ilipotajwa sheria ambayo inabadilisha au kufuta sheria nyingin e ifahamike kuwa sheria inayohusika ni pamoja na sheria ambayo inarekebisha sheria hiyo nyingine au ambayo inaendeleza kutumika kwa hiyo sheria nyingine ama bila mabadiliko au baada ya kubadilishwa au kurekebishwa au sheria ambayo inaweka masharti mapya katika sheria nyingine
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania jina kamili la katiba tarehe ya kuanza kutumika na matumizi ya katiba hii
sheria ya na
 ib
 jina kamili la katiba ya jamhuri ya muugano wa tanzania ya mwaka 
 katiba hii itaanza kutumika arehe aprili 
 katiba hii itatumika tanzania bara na vile vile tanzania visiwani
 nyongeza ya kwanza imetajwa katika ibara ya mambo ya muungano 
katiba ya tanzania na serikali ya jamhuri ya muungano
mambo ya nchi za nje
ulinzi na usalama
polisi
mamlaka juu ya mambo yanayohusika na hali ya hatari
uraia
uhamiaji
mikopo na baiashara ya nchi za nje
utumishi katika serikali ya jamhuri ya muungano
kodi ya mapato inayolipwa na watu binafsi na mas hirika ushuru wa forodha na ushuru wa bidhaa zinazotengenezwa nchini tanzania unaosimamiwa na idara ya forodha
bandari mambo yanayohusika na usafiri wa anga posta na simu
mambo yote yanayohusika na sarafu na fedha kwa ajili ya malipo yote halali pamoja na noti mabenki pamoja mabenki ya kuweka akiba na shughuli zote za mabenki fedha za kigeni na usimamizi juu ya mambo yanayohusika na fedha za kigeni
leseni ya viwanda na takwimu
elimu ya juu
maliasili ya mafuta pamoja na mafuta yasiyo chujwa ya motokaa na mafuata ya aina ya petroli na aina nyinginezo za mafuta au bidhaa na gesi asilia
baraza la taifa la mitihani la tanzania na mambo yote yanayohusika na kazi za baraza hilo
usafiri na usafirishaji wa anga
utafiti
utafiti wa hali ya hewa
takwimu
mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano
uandikishaji wa vyama vya siasa na mambo mengine yanayohusiana navyo
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania nyongeza ya pili orodha ya kwanza imetajwa katika ibara ya a sheria ambazo abadiliko yake yahitaji kuungwa mkono na heluthi mbili ya wabunge wote
sura ya sheria ya kluthibitisha tanganyika kuwa jamhuri ya mwaka ibara ya na sura ya sheria ya utumishi katika idara ya mahakama ya mwaka ibara ya na sura ya sheria ya utumishi serikalini ya mwaka ibara ya na 
sura ya sheria ya uraia ya mwaka sheria yote sura ya sheria ya kuthibitisha mapatano ya muungano wa tanganyika na zanzibar ya mwaka sheria yote
orodha ya pili imetajwa katika ibara b mambo ambayo mabadiliko yake yahitaji kuungwa mkono na theluthi mbili ya wabunge wote kutoka tanzania bara na theluthi mbili ya wabunge wote kutoka tanzania visiwani
kuwapo kwa jamhur ya muungano
kuwapo kwa ofisi ya rais wa jamhuri ya muungano
madaraka ya serikali ya jamhuri ya muungano
kuwapo kwa bunge la jamhuri ya muungano
madaraka ya serikali ya zanzibar
mahakama kuu ya zanzibar
orodha ya mambo ya muungano
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
idadi ya wabunge kutoka zanzibar
 kufuta utaratibu wa kuwatoza wananchi fedha wanapotaka barua za utambulisho kwenda katika vyombo vya dola polisi mahakamani n
chama cha wananchi cuf kinapenda kila mwananchi afahamu kwamba ili haya yaweze kutekelezwa ikiwa ni pamoja na kujenga misingi mipya ya maendeleo itakayomuwezesha kila mtanzania kuishi kwa furaha na amani ni lazima wananchi wenyewe watoe ridhaa hiyo kupitia kura zao kwenye chaguzi zijazo
chama cha wananchi cuf kinaamini ushirikiano wake na umma wa tanzania ambao umejengeka na kuwa imara zaidi katika kipindi cha miaka mitano hii kitaendelezwa na kila anayeitakia mema nchi hii katika uchaguzi mkuu ujao wa mwaka baada ya wananchi kuona matunda ya kazi za serikali mpya za mitaa za cuf chama cha wananchi
chama cha wananchi cuf chama imara na makini ambacho siku zote kimekuwa msitari wa mbele kupigania haki za wananchi za kuondokana na maisha ya hofu ambayo yamejengwa na utawala uliopo kwa muda mrefu sasa
kazi hii ili iweze kutekelezwa ni lazima tupige kura zetu na kuhakikisha tunazilinda na mwisho kuhakikisha wale tuliowachagua kwa ridhaa zetu wanatangazwa kushika madaraka chama kitakuwa pamoja na wananchi
wakati umefika tuendelezeni ushirikiano wetu ili tupate matunda ya mageuzi na mabadiliko na daima tusikubali kugawanywa
haki sawa na furaha kwa wote the civic united front cuf chama cha wananchi ilani ya uchaguzi serikali za mitaa haki sawa na furaha kwa wotetuendeleze ushirikiano wetu chama cha wananchi cuf siku zote kimekuwa msitari wa mbele kushirikiana na wananchi katika kuleta mabadiliko ya msingi katika nchi yetu mabadiliko ambayo yatawezesha wananchi kujikomboa kutoka katika matatizo yao ya msingi na kuwa na maendeleo ya kiuchumi yatakayowezesha kukidhi mahitaji muhimu katika maisha yao ya kila siku
katika dunia ya sasa mataifa mengi ikiwa ni pamoja na yale makubwa yamekuwa yakizitumia serikali za mitaa kushughulikia matatizo ya msingi katika maeneo yanayozizunguka jamii zenyewe na kuyaacha yale mambo makubwa yashughulikiwe na serikali kuu ambayo ndiyo yenye uwezo mkubwa zaidi
jambo la kusikitisha tangu mfumo wa vyama vingi uanzishwe hapa nchini takriban miaka iliyopita serikali za mitaa ambazo nyingi zinaongozwa na chama tawala zimeshindwa kabisa kutumika kuwa nyenzo za maendeleo ya wananchi na badala yake zimekuwa zikitumika kama nyenzo za kuwatisha wananchi na kuwachangisha michango mbalimbali isiyokuwa na maana kujifanya mahakama zisizo rasmi kuwajengea wananchi hofu kwa vitisho vya mara kwa mara wakati mwingine kupora viwanja majumba mashamba na mali za wananchi wanyonge
chama cha wananchi cuf kinawaomba wananchi kuendeleza na kuimarisha ushirikiano mzuri uliojengeka baina yetu na kukiwezesha chama kushinda uchaguzi wa mwaka huu wa serikali za mitaa vijiji na vitongoji ili tuweze kufanya mambo ya msingi wakati tukisubiri kuendeleza ushirikiano wetu katika uchaguzi mkuu wa 
chama cha wananchi cuf kikishinda uchaguzi huu kitaanzisha utaratibu mpya utakaowezesha serikali zetu za mitaa kufanya yafuatayo kuondoa hofu na vitisho vinavyoelekezwa kwa wananchi kuanzisha utaratibu mzuri wa kusuluhisha migogoro ya wananchi badala ya kuwatisha kuwajengea hofu na hatimae kujifanya mahakama zinazoishia kuwadhulumu mali zao kujenga shule za awali vituo vya kulelea watoto wadogo na yatima kujenga zahanati vituo maalum vya uzazi na cliniki za watoto kujenga madarasa mengi yenye ubora
kusimamia kwa kuanzisha utaratibu wa kuwapa chakula wanafunzi wote wakiwa shuleni ili waweze kufuatilia masomo vizuri kusimamia usambazaji mzuri wa chakula cha msaada kwa walengwa wakati wa maafa kuweka utaratibu wa kuwapatia wanafunzi wote virutubisho muhimu kama vile vitamin inayoongeza kinga ya mwili na kuzuia uharibifu wa macho na dawa za kuzuia minyoo kuwasaidia wakulima kupata pembejeo kwa bei nafuu kusimamia wakulima kupata masoko bora ya mazao yao na kuondoa makato yasiyo na msingi kulipia ada za wanafunzi wasiojiweza waliopata nafasi za kuendelea na masomo ya juu kusimamia utaratibu wa kugawa vyandarua vilivyowekwa dawa kwa kina mama wajawazito na watoto wadogo kusimamia na kufuatilia upimaji wa mashamba na viwanja vya wananchi ili waweze kupata hati za kumiliki maeneo yao na kuondokana na utaratibu mbovu wa sasa unaowapa wenyeviti wa vijiji na watendaji madaraka ya kupora ardhi zao kuhakikisha kila mwananchi anakuwa na haki ya kuabudu dini na madhehebu ayatakayo kufuta michango ya mwenge hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa kuli hutubia kwa mara ya mwisho bunge la kumi na moja la jamhuri ya muungano wa tanzania ukumbi wa bunge dodoma tarehe juni mheshimiwa spika awali ya yote apenda nimshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema aliyetujalia uhai na kutuwezesha kuiona siku ya leo
kama mheshimiwa spika unavyofahamu apo wenzetu ambao tulikuwa nao wakati wa ku zindu bunge hili lakini leo hatuko nao
wametangulia mbele za haki
hivyo basi kwa heshima yao naomba tusimame kwa dakika moja kuwakumbuka
mwenyezi mungu azipumzishe roho zao mahali pema peponi
amina
mheshimiwa spika kabla sijaendelea zaidi naomba kutambu uwepo wa viongozi mbalimbali kwenye ukumbi huu
nimefurahi kuwaona waheshimiwa marais wetu wastaafu wote wapo hapa pamoja na makamu wa rais wastaafu na pia mawaziri wakuu wastaafu akiwemo mheshimiwa lowasa na mheshimiwa sumaye
hii ndiyo tanzania
kwa namna ya pek ee na penda ni kushukuru wewe mheshimiwa spika job ndugai mbunge wa kongwa kwa kunipa kibali cha kuja kulihutubia bunge hili
aidha awashukuru naibu spika mheshimiwa tulia ackson pamoja na wenyeviti wa bunge mheshimiwa andrew chenge na mheshimiwa najma giga kwa ushirikiano wenu
ahsanteni sana
hiki ni kielelezo cha uhusiano mzuri uliokuwepo kati ya mihimili yetu mi tatu katika kipindi chote cha miaka mitano iliyopita
nitumie fursa hii pia kueleza kuwa tangu nimeingia ndani ya bunge hili leo nimeshuhudia mabadiliko mengi akubwa tofauti na ilivyokuwa wakati mimi nikiwa mbunge
hivi sasa imeona hata waheshimiwa wabunge wa natumia vifaa vya kisasa kama vile tablets
enzi zetu vifaa hivyo havikuwepo
hivyo basi nakupongeza sana mheshimiwa spika kwa ubunifu huu na nawapongeza pia waheshimiwa wabunge kwa kuweza kuvitumia vifaa hivi na hivyo kulifanya bunge lenu kuwa la kisasa namna hii
mheshimiwa spika tarehe novemba nilikuja hapa kulizindua bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania
leo tena kwa madhumuni ya kutimiza ma takwa ya katiba yetu nimekuja kulihutubia kwa mara ya mwisho ili hatimaye kuweza ku ruhusu kuanza kwa mchakato wa uchaguzi mkuu wa rais wabunge na madiwani unaotarajiwa kufanyika mwezi oktoba 
utakumbuka mheshimiwa spika kuwa wakati nikizindua bunge lako tukufu nilitumia fursa hiyo pia kutoa mwelekeo kueleza malengo na pia kutaja vipaumbele vya serikali ya awamu ya tano
siku ile nakumbuka nilieleza mambo mengi sana ambayo nafarijika kuona kuwa mengi tumefanikiwa kuyatekeleza kama ambavyo waheshimiwa mawaziri mbalimbali walieleza wakati wakiwasilisha bajeti zao
namshuku ru pia mheshimiwa waziri wa fedha ambaye naye wakati wa ku wasilisha hotuba ya bajeti ya serikali alitoa ufafanuzi wa mafanikio tuliyoyapata
aidha jana mheshimiwa waziri mkuu alitoa maelezo ya kina kuhusu mafanikio yaliyopatikana
kwa ujumla naweza kusema katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumeweza kutimiza wajibu wetu wa kuwatumikia watanzania kwa kiasi kikubwa
na tumeweza ku fanya hivyo kutokana na ushirikiano mkubwa tulioupata kutoka kwa watanzania wote
nitumie fursa hii kuwashukuru ninyi waheshimiwa wabunge kwa kuishauri vyema na pia kuisimamia vizuri serikali katika kutekeleza majukumu yake
aidha awashukuru waheshimiwa madiwani kwa kusimamia vizuri utekelezaji wa shughuli mbalimbali za maendeleo kwenye maeneo yao
kama mnavyofahamu madiwani ni kiungo muhimu kati ya wananchi na serikali lakini pia kati enu waheshimiwa wabunge pamoja na wananchi
hivyo hatuna budi kuwashukuru waheshimiwa madiwani wetu
napenda pia nitumi fursa hii kuwashukuru watangulizi wangu kuanzia awamu ya kwanza iliyoongozwa na baba ya taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere awamu ya pili iliyoongozwa na mzee ali hassan mwinyi awamu ya tatu ya mzee benjamin william mkapa pamoja na awamu ya nne ya mzee jakaya mrisho kikwete kwa ku weka misingi imara na kutengeneza mazingira ya liyowezesha kupatikana mafanikio hayo mbalimbali katika kipindi cha miaka mitano iliyopita
na katika hilo na washukuru pia viongozi wetu wakuu wastaafu mzee wetu mwinyi mzee ruksa mzee wetu mkapa m zee wa ukweli na uwazi na mzee kikwete mzee wa ari mpya nguvu mpya na kasi mpya kwa ushauri wao mbalimbali waliotupatia katika kipindi chote cha miaka mitano iliyopita
ikiri tu kwa mba ushauri wao umenisaidia sana mimi binafsi pamoja na serikali ninay oingoza
nawashukuru pia makamu wa rais wastaafu marais wa zanzibar wastaafu na mawaziri wakuu wastaafu kwa ushirikiano wao
mheshimiwa spika kama utakavyokumbuka moja wapo ya ahadi kubwa nili yoitoa wakati wa kuzindua bunge ilikuwa ku dumisha amani umoja mshikamano mapinduzi matukufu ya zanzibar pamoja na muungano wetu na halikadhalika kuimarisha amani ulinzi usalama na utulivu wa nchi yetu
ninayo furaha kuliarifu bunge lako tukufu kwamba tumeitimiza ahadi hiyo kwa vitendo
watanzania tumebaki kuwa wamoja na tumeendelea kushirikiana licha ya tofauti etu za dini kabila rangi ufuasi vyama vya siasa au mahali tunakotoka
muungano wetu pia umeendelea kuimarika
tumeweza kushughulikia baadhi ya changamoto za muungano na kufikia makubaliano ikiwemo kuhusu suala la gharama za kushusha mizigo landing fees na pia kufuta kodi ya ongezeko la thamani pamoja na malimbikizo ya kodi hiyo ya shilingi bilioni 
 ambayo shirika la umeme zanziba zeco lilikuwa li kidaiwa na tanesco
tume fanikiwa pia kuyalinda mapinduzi matukufu ya zanzibar
kuhus amani ulinzi na usalama nchi yetu imeendelea kuwa kisiwa cha amani na mipaka yake imebaki kuwa salama
utakumbuka kuwa wakati tukiingia madarakani kulikuw epo na wimbi kubwa la uhalifu wa kutumia silaha pamoja na vitendo vingine vya ki halifu ikiwemo matukio ya mauaji kule kibiti na rufiji
hata hivyo kutokana na azi kubwa iliyofanywa na vyombo vyetu vya ulinzi na usalama vitendo vyote hivyo vilikomeshwa na chi yetu sasa ipo salama
na katika kuthibitisha hilo ripoti ya global peace index ya mwaka imeitaja tanzania kushika nafasi ya kwanza kwa amani na utulivu kwenye eneo la afrika mashariki na ya saba kwa nchi za afrika zilizopo kusini mwa jangwa la sahara
kwa niaba yenu na kwa niaba ya watanzania wote navipongeza sana vyombo vyetu vya ulinzi na usalama kwa kazi kubwa na nzuri wanayoifanya ya kusimamia amani nchini
nawashukuru pia watanzania kwa kutoa ushirikiano kwa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumejitahidi pia kuimarisha maadili nidhamu na utendaji kazi serikalini
kam tulivyoahdi hatukuwa na mzaha kwa viongozi na watumishi wazembe walioshindwa kufanya kazi kwa weledi nidhamu maarifa na uadilifu
viongozi na watumishi wa namna hiyo wa lichukuli wa hatua za kinidhamu ikiwemo kuwatumbua kuwashusha vyeo na mishahara au kuwapa onyo kali
kwa mujibu wa takwimu zilizopo jumla ya watumishi wamechukuliwa hatua mbalimbali wakiwemo watumishi ambao waliachishwa kazi kwa kukutwa na vyeti vya kughushi
aidha tulifuta ajira hewa zilizoigharimu serikali kila mwezi kiasi cha shilingi bilioni 
atua ii ilitoa fursa ya kuajiri watumishi wapya wenye sifa wapatao 
vilevile kufuatia hatua tulizochukua tuliwapandisha vyeo watumishi na ku lipa madeni ya watumishi ya mishahara na yasiyo ya mishahara yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ya kimshahara shilingi bilioni 
 na yasiyo ya kimshahara shilingi bilioni 
waheshimiwa wabunge tulifanya haya kwa lengo kulinda heshima ya wafanyakazi na kuleta nidhamu kwenye utumishi wa umma
sambamba na kuimarisha nidhamu serikalini tulizidisha mapambano dhidi ya rushwa uhujumu uchumi na ufisadi
utakumbuka kuwa wakati nikizindua bunge hili niliahidi kuanzisha mahak ama ya uhujumu uchumi
mahakama hiyo ilianzishwa mwaka na mpaka sasa ime pokea mashauri ambapo mashauri tayari yamesikiliz wa
zaidi ya hapo katika kupambana na adui rushwa taasisi yetu ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru meweza ku fungua mashauri ambapo mashauri tayari yametolewa uamuzi na serikali mepata ushindi kwenye mashauri 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita pia takukuru imefanikiwa kuokoa kiasi cha shilingi bilioni 
 zikiwemo fedha walizokuwa wamedhulumiwa wakulima
aidha takukuru imetaifisha fedha taslim shilingi milioni dola za marekani euro nyumba zenye thamani ya shilingi bilioni 
 magari matano yenye thamani ya shilingi milioni pamoja na viwanja vitano 
aidha tumeweza kurejesha mali za serikali zilizochukuliwa watu binafsi ma taasisi kinyume cha sheria zikiwemo nyumba na majengo ikiwemo mbeya hotel mashamba viwanja kampuni maghala 
vile vile kiasi cha fedha na mali zilizowekewa zuio kusubiria kukamilika kwa taratibu za kisheria za utaifishaji ni shilingi bilioni 
 dola za marekani milioni 
 euro milioni 
 magari nyumba viwanja na mashamba 
hii bila shaka inaonesha dhamira yetu isiyo na mashaka ya kupambana na rushwa na ufisadi
 naupongeza muhimili wa mahakama takukuru ofisi ya taifa ya mashtaka jeshi la polisi pamoja na wananchi kwa ujumla kwa kufanikisha mapambano haya
lakini itumie fursa hii pia kuip ongeza mamlaka ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya kwa ku fanikiwa kudhibiti na kuvunja mitandao ya biashara hiyo haramu hapa nchini
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita jumla ya tani 
 za bangi tani 
 za mirungi kilo 
 za heroin na kilo 
 za cocaine zimekamatwa pamoja na watuhumiwa 
hatua hi zi ndi zo zilifanya shirika la umoja wa mataifa linaloshughulikia masuala ya dawa za kulevya na uhalifu unodc mwaka jana kuipongeza nchi yetu kwa ku punguza uingizaji wa dawa za kulevya kwa asilimia 
lakini niseme mafanikio haya yasingepatikana kama pasingekuwa na sheria nzuri zilizopitishwa na bunge hili
hivyo basi nawapongeza sana waheshimiwa wabunge kwa azi nzuri mliyoifanya
nawashukuru pia watanzania kwa ushirikiano waliotoa katika kukabiliana na biashara hii haramu
mheshimiwa spika wakati nikizindua bunge hili nilieleza kwa kirefu sana kuhusu kutoridhishwa kwangu na hali ya ukusanyaji wa mapato ya serikali
hivyo basi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumejitahidi kushughulikia suala hilo kwa kusimamia uadilifu kwa watumishi aliopewa dhamana ya kukusanya mapato kuimarisha sheria za kodi mifumo ya tehama kupanua wigo wa walipa kodi kupunguza misamaha na ku ziba mianya ya ukwepaji kodi n
kutokana na hatua hizo ukusanyaji wa mapato umei marika
mathalan ukusanyaji wa mapato ya kodi kwa mwezi ume ongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni mwaka hadi shilingi trilioni 
hivi sasa na mwezi disemba tra ilikusanya shilingi trilioni 
 kiwango ambacho ni cha juu kabisa kuwahi ukusanywa kwenye historia ya nchi yetu
kwa upande wa mapato yasiyo ya kodi na yo yameongezeka kutoka chini ya shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
mwaka 
halikadhalika apato ya ndani ya halmashauri yameongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni mwaka wa fedha 
hii imefanya mapato ya ndani kwa ujumla kuongezek kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka wa fedha 
 sambamba na kuongeza ukusanyaji wa mapato tume dhibiti matumizi ya fedha za serikali kwa kuzuia au kupu nguza safari za nje zisizo za lazima semina warsha makongamano matamasha na udanganyifu wenye manunuzi
aidha tulipitia upya muundo wa serikali ili kuongeza ufanisi na kubana matumizi yasiyo ya lazima
katika zoezi hilo tu liweza ku punguza idadi ya wizara kutoka hadi na pia kuunganisha taasisi idara na vitengo mbalimbali
vilevile umepitia miundo ya wizara taasisi na idara zinazojitegemea na ku fanikiwa kuokoa kiasi cha shilingi bilioni 
tumeu nganisha pia mifuko ya hifadhi ya jamii kutoka mitano ku wa miwili kwa lengo hilo hilo la kuongeza ufanisi na kupunguza gharama za uendeshaji
mabadiliko yote haya yalifanyika baada ya kupata baraka za bunge hili tukufu
hivyo basi nina haki kabisa ya kusema ahsanteni sana waheshimiwa wabunge
bila ya ninyi haya yote yasingefanyika
mheshimiwa spika kwa sababu ya kuongez eka kwa mapato na kudhibiti matumizi serikali iliweza kuongeza bajeti ya maendeleo kutoka wastani wa asilimia hadi asilimia 
hii ndiyo imetuwezesha kuboresha huduma mbalimbali za jamii na kutekeleza miradi mikubwa ya maendeleo
kwa upande wa huduma za jamii tumepanua wigo na kuboresha upatikanaji wa huduma za elimu afya pamoja na maji
kwenye elimu kama unavyofahamu tulian za kutoa elimu bila malipo kwa shule za msingi na sekondari ambapo mpaka mwezi februari tulikuwa tumetumia shilingi trilioni 
 kugharamia
lakini bali na kutoa elimu bure tumeongeza idadi ya shule za msingi kutoka mwaka hadi mwaka huu na shule za sekondari kutoka mwaka hadi shule mwaka 
vilevile tumekarabati shule kongwe za sekondari kati ya tumejenga mabweni na vyumba ya maabara ya 
aidha tumetoa vifaa kwenye maabara zipatazo na tumepunguza kwa kiasi kikubwa tatizo la uhaba wa madawati ambapo idadi yake imeongezeka kutoka madawati mwaka hadi kufikia sawa na ongezeko la zaidi ya asi limia 
kwa upande wa vyuo vya ualimu tumekarabati vyuo tumejenga upya vyuo viwili murutunguru na kabanga na halikadhalika tumepeleka kompyuta kwenye vyuo vyote vya ualimu kwa lengo la kuimarisha ufundishaji wa masomo ya tehama
kuhusu ngazi nyingine za elimu tumeongeza vyuo vya ufundi veta kutoka mwaka hadi mwaka na pia tumekarabati na kuboresha vifaa na miundombinu ya kufundishia katika vyuo vya maendeleo ya wananchi fdc
vilevile tumejenga hosteli kumbi za mihadhari mabwalo ya chakula na maktaba kwenye vyuo vikuu
tumeongeza pia bajeti ya mikopo ya elimu ya juu kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni mwaka huu wa fedha 
kutokana na hatua hizo uandikishaji wa wanafunzi wa darasa la kwanza umeongozeka maradufu kutoka wastani wa wanafunzi milioni mwaka hadi kufikia milioni 
 hivi sasa
aidha dadi ya wanafunzi wa kidato cha iv imeongezeka kutoka mwaka hadi 
dadi ya wanafunzi wa veta imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na idadi ya wanafunzi wa vyuo vya maendeleo ya wananchi fdc imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kwa upande wa vyuo vikuu idadi ya wanafunzi wan aojiunga mwaka wa kwanza imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na wenye kupata mikopo wameongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kwa taarifa hii waheshimiwa wabunge naamini nitakuwa sijakosea nikisema kazi kubwa imefanyika kwenye sekta ya elimu
mheshimiwa spika kwa upande wa sekta ya afya tumeongeza idadi ya vituo vya kutolea huduma za afya zikiwemo zahanati vituo vya afya hospital za wilaya hospitali za mikoa ikiwemo hospitali ya mkoa wa mara mwalimu nyerere memorial hospital amba yo jenzi wake likwama angu miaka ya 
vilevile tumejenga hospitali za rufaa za kanda 
hii imefanya vituo vya kutolea huduma za afya kuongezeka ku toka mwaka hadi kufikia hivi sasa
zaidi ya hapo tume ajiri watumishi wapya wa afya wapatao wakiwemo madaktari wapya tuliowaajiri hivi karibuni
hii imeongeza idadi ya watumishi wa afya nchini kutoka mwaka hadi mwaka 
tumeimarisha pia upatikanaji wa dawa vifaa tiba ambapo tuliongeza bajeti yake kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni hivi sasa na pia tumenunua na kusambaza magari ya kubeba wagonjwa ambulances 
vilevile tumefanikiwa kuso mesha madaktari bingwa ambao wamewezesha kuimarisha matibabu ya kibingwa nchini hususan kwa magonjwa ya moyo masikio figo mifupa ubongo kansa n
kutokana na hatua hizo idadi ya akinamama wanaojifungulia kwenye vituo vya kutolea huduma za afya imeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia hivi sasa vifo vya watoto wachanga wenye chini ya siku vimepungua kutoka wastani wa vifo hadi vifo kwa kila vizazi hai na idadi ya rufaa za kwenda nje ya nchi zimepungua kwa asilimia 
aidha kutokana na kuimarishwa kwa matibabu ya kibingwa baadhi ya wagonjwa kutoka mataifa jirani wameanza kuja kutibiwa nchini hususan magonjwa ya moyo
hii inadhihirisha kuwa tumefanya kazi kubwa sana katika kuboresha na kuimarisha sekta ya afya nchini
ninyi waheshimiwa wabunge ni mashahidi
kuhusu maji tumetekeleza miradi ya maji ambapo miradi ni ya vijijini na ni ya mijini
miongoni mwa miradi mikubwa inayo endelea kutekelezwa ni wa kutoa maji ziwa victoria kwenda nzega tabora na igunga mradi wa maji wa arusha pamoja na mradi wa kupeleka maji kwenye miji unaotekelezwa kwa gharama ya shilingi trilioni 
miradi mingine ya maji ilielezwa vizuri kwenye hotuba ya waziri wa maji wakati wa kuwasilisha bajeti
na kutokana na jitihada zilizofanyika upatikanaji wa majisafi na salama vijijini umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka na kwa mijini kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
tumeimarisha pia huduma za mawasiliano hususan kwa kuboresha usikivu wa simu kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwezi disemba 
aidha idadi ya watumiaji wa simu za mkononi pamoja na watumiaji data imeongezeka maradufu
na ali hiyo imechangiwa zaidi na kupungua kwa gharama za kupiga simu kwa dakika moja kutoka shilingi mwaka hadi shilingi tu hivi sasa
sambamba na hayo katika kipin di cha miaka mitano iliyopita tume fanikiwa kufufua shirika letu la simu ttcl ambalo lilikuwa limekufa pamoja na kuongeza hisa zetu kwenye kampuni ya airtel kutoka asilimia hadi asilimia 
huu ni ushahidi mwingine kwamba kazi tuliyotumwa na watanzania tumeifanya kikamilifu
mheshimiwa spika mbali na kuboresha huduma za jamii tumetekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo hususan katika ujenzi uchukuzi na nishati ya umeme
 tume kamilisha ujenzi wa barabara zenye urefu wa takriban kilometa na hivyo kuifanya nchi yetu iwe na kilometa za barabara za lami
barabara nyingine zenye urefu wa zaidi ya kilometa zinaendelea kujengwa
aidha kwa mara ya kwanza katika historia ya nchi yetu tu mejenga barabara za juu flyover na interchange dar es salaam ili kupunguza tatizo la msongamano wa magari na pia tume kamilisha ujenzi wa madaraja makubwa likiwepo daraja la nyerere kigamboni daraja la magufuli katika mto kilombero pamoja na daraja la sibiti na wakati huo huo ujenzi wa madaraja mengine makubwa unaendelea likiwemo daraja la kigongo busisi lenye urefu wa kilometa 
 daraja la salender lenye urefu wa kilometa 
 pamoja na daraja la wami lenye urefu wa meta 
kwa ujumla katika awamu hii hakuna mkoa au wilaya ambayo haikup atiwa fedha za kujenga barabara za lami
makao makuu ya mikoa na wilaya karibu zote sasa yanameremeta kwa lami na taa za barabarani
na hadi yetu ya kuunganisha mikoa kwa barabara za lami nayo imetekelezwa kwa asilimia kubwa na kwa mikoa ya rukwa katavi katavi tabora singida tabora tabora kigoma na kigoma kagera nayo inaendelea kuunganishwa
mathalan barabara ya mpanda tabora kilometa wakandarasi wanne wanaendelea kujenga kwa kiwango cha lami na barabara ya manyoni tabora inakamilishwa kujengwa kwa lami
vilevile barabara ya kutoka mpanda kwenda kigoma na kigoma hadi nyakanazi zinaendelea kujengwa kwa kiwango cha lami
kwa hakika kazi kubwa imefanyika
sambamba na kujenga barabara tunakamilisha awamu ya kwanza ujenzi wa reli ya kisasa kutoka dar es salaam hadi morogoro yenye urefu wa kilometa na ujenzi wa awamu ya pili kutoka morogoro hadi makutupora umbali wa kilometa umefikia asilimia 
miradi hii miwili inagharimu shilingi trilioni 
ujenzi wa sehemu ya mwanza isaka dodoma ipo kwenye maanda lizi
tumekarabati pia reli ya zamani kutoka dar es salaam hadi isaka kilometa na halikadhalika tume fufua usafiri wa reli ya dar es salaam tanga moshi arusha ambao ulisimama kwa takriban miaka 
lakini katika kipindi cha miaka mitano tumefanikiwa kurudisha tena usafiri wa treni kutoka dar es salaam kwenda tanga moshi hadi arusha
huu ni uthibitisho kuwa kazi kubwa imefanyika
kwa upande wa usafiri wa maji hivi sasa tunafanya upanuzi wa bandari zetu kuu za dar es salaam mtwara na tan ga
vilevile tumeboresha usafiri wa maji kwenye maziwa yetu makuu ya victoria tanganyika na nyasa kwa kuboresha bandari zake pamoja na kujenga na kukarabati meli
kwenye ziwa victoria tumekarabati meli tano za mv
victoria mv
butiama mv
clarias mv
umoja na mv
wimbi na tunaendelea na ujenzi wa meli mpya kubwa ya mv
mwanza hapa kazi tu itakayokuwa na uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo
kwenye ziwa victoria pia tumejenga chelezo kubwa kuliko zote kwenye ziwa victoria ili kujen ga na kukarabati meli
kwa upande wa ziwa tanganyika tumekarabati meli ya mafuta ya mt
sangara na tupo mbioni kuanza ukarabati wa mv liemba
kwenye ziwa nya sa tumejenga meli mpya ya kubeba abiria na mizigo tani 
jambo la kufurahisha zaidi ni kwamba wenzetu kule zanzibar wamenunua meli kubwa mbili kwa ajili ya kutoa huduma katika bahari ya hindi
aidha mipango ya kujenga meli mpya kwa ajili ya kutoa hudu ma kati ya bandari ya mtwara na comoro na kati ya bandari ya kalema na karemi nchini drc nayo inaendelea
sambamba na hayo tumejenga vivuko vipya na kukarabati vivuko vya zamani vipatavyo 
kuhusu usafiri wa anga tumekamilisha ujenzi wa jengo jipya la abiria terminal iii katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa mwalimu nyerere na tunaendelea na upanuzi wa viwanja vya kimataifa vya kilimanjaro kia na abeid aman karume kule zanzibar
vilevile ujenzi wa viwanja vingine upo katika hatua mbali mbali na tupo mbioni kumpata mkandarasi wa kujenga uwanja wa kimataifa wa msalato hapa dodoma
tumekamilisha pia ujenzi rada dar es salaam kilimanjaro na mwanza na kule songwe mbeya ujenzi wake una karibia kukamilika
sambamba na hilo tumefufua shirika letu la ndege atcl kwa kununua ndege mpya ambapo tayari zimewasili
ii imeongez idadi ya wasafiri wa anga nchini kutoka milioni 
 mwaka hadi milioni 
 mwaka 
na aida nyingine ya kuwa na ndege umeiona katika kipindi hiki cha mlipuko wa ugonjwa wa corona ambapo kwa kutumia ndege zetu tumeweza kuwarejesha watanzania wenzetu waliokwama nchi mbalimbali ikiwemo india
kama tusingekuwa na ndege zetu ingekuwa vigumu kuwarejesha watanzania hao
ukiachilia mbali uimarishaji wa miundombinu ya usafiri tumeboresha upatikanaji wa nishati ya umeme
tumekamilisha mradi wa kinyerezi ii ambao umetu ongez ea megawati na tunakaribia kukamilisha upanuzi wa mtambo wa kinyerezi utakao zalisha megawati kutoka megawati za sasa
muhimu zaidi tumeanza kutekeleza mradi mkubwa wa bwawa la nyerere kwenye bonde la mto rufiji
mradi huu unagharimu shilingi trilioni 
 na utakapokamilika utazalisha umeme megawati ambazo sio tu zita tuhakikishia umeme wa kutosha na wa gharama nafuu lakini pia utatusaidia kukabiliana na tatizo la uharibifu wa mazingira unaosababishwa na matumizi makubwa ya kuni na mkaa
tunaendelea pia kutekeleza miradi mingine kwa kutumia vyanzo mbalimbali ikiwemo maji gesi asilia jua upepo n
aidha tumekamilisha miradi mikubwa ya kusafirisha umeme ikiwemo mradi wa iringa shinyanga makambako songea lindi mtwara n
pamoja na kuendelea kutekeleza mradi wa kupeleka umeme vijiji ni ambapo tumeongeza idad ya vijiji vilivyofikishiwa umeme kutoka mwaka hadi vijiji mwezi aprili 
nchi yetu ina vijiji hivyo tumebakisha vijiji tu kufikisha umeme kwenye vijiji vyote nchini
kutokana na hatua tulizochukua idadi ya watumiaji wa umeme energy access imeongezeka kutoka asilimia hadi asilimia 
na hii imechagizwa na ushushaji wa gharama za kuunganisha umeme kutoka shilingi hadi shilingi 
 mafanikio mengine tuliyoyapata kwenye sekta ya nishati ni kupunguza tatizo la kukatikakatika kwa umeme
katika kipindi chote cha miaka mitano nchi yetu haikuwahi kuingia gizani
zaidi ya hapo tumeokoa kiasi kikubwa cha fedha kwa kuzima mitambo ya kuzalisha umeme wa mafuta
kwa mfano kwa kuzima mitambo ya iptl aggreko na symbion tumeokoa shilingi bilioni kwa mwaka
hii ndiyo imesaidia tanesco sasa ianze kujiendesh yenyewe
mheshimiwa spika wakati nikizindua bunge hili akumbuka niliahidi kuwa serikali ya awamu ya tano ngeendeleza jitihada za awamu zilizotangulia za kukuza uchumi pamoja na kukabiliana na matatizo ya umasikini na ukosefu wa ajira
hivyo basi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumejitahidi kutekeleza ahadi hiyo hususan kwa kukuza sekta zetu kuu za uchumi na uzalishaji ikiwemo viwanda kilimo biashara madini pamoja na utalii
kuh usu viwanda tumejenga viwanda vipya ambapo vikubwa ni vya kati vidogo na vidogo sana 
hii imeongeza idadi ya viwanda nchini kutoka mwaka hadi viwanda mwak 
viwanda vipya vilivyojeng wa vimei saidia kuifanya nchi yetu kujitosheleza kw baadhi ya bidhaa ikiwemo saruji nondo na bati
aidha viwanda vipya vimezalisha ajira 
sambamba na kujen ga viwanda tu meendelea kuweka mkazo kwenye sekta ya kilimo uvuvi na ufugaji
kama unavyofahamu sekta hii bado ni uti wa mgongo wa uchumi wa nchi yetu
inachangia takriban asilimia ya fedha za kigeni asilimia ya pato la taifa asilimia ya malighafi za viwandani asilimia ya ajira zote nchini na asilimia ya mahitaji yetu ya chakula
hivyo basi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tum eendelea kuipa kipaumbele sekta hiyo
tumeongeza upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo m begu bora mbolea viatilifu matrekta tumeongeza uzalishaji wa miche ya mazao ya kimkakati tumejenga na kukarabati skimu za umwagiliaji vihenge vya kuhifadhi mazao tumetafuta masoko na ku viimarisha vyama vya ushirika
vilevile umeongeza maeneo ya ufugaji kutoka hekta milioni 
 mwaka hadi hekta milioni mwaka na hivyo kusaidia kupunguza migogoro kati ya wakulima na wafugaji
umejenga pia majosho mapya tumeongeza idadi ya ng ombe waliohamilishwa kutoka mwaka hadi mwaka tume toa chanjo ya mifugo na kusambaza dawa za kuogeshea mifugo
 tumeimarisha pia ulinzi na usimamizi wa rasilimali za uvuvi kwa kuanzisha kanda kuu tatu ziwa victoria tanganyika na pwani pamoja na ku dhibiti matumizi ya zana haramu
nakumbuka kuna wakati waziri wa uvuvi na mifugo mhe
mpina alikuwa akitembea na rula hadi kwenye migahawa
zaidi ya hapo tumehamasisha na kufanikiwa kuongeza idadi wafugaji samaki kutoka mwaka hadi mwaka tumeongeza idadi ya mabwawa kutoka hadi vizimba vya kufugia samaki fish cages kutoka hadi na uzalishaji wa vifaranga kutoka hadi 
 sambamba na hayo mwaka tulizindua mpango wa pili wa maendeleo ya kilimo asdp ii wenye alengo wa kukifanya kilimo chetu uwa cha kisasa cha kibiashara na chenye tija
vilevile tume iongez ea mtaji benki yetu ya maendeleo ya kilimo tadb wa shilingi bilioni kupitia mkopo kutoka benki ya maendeleo ya afrika
serikali pia imeipatia tadb dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi bilioni 
 ili kuendesha mfuko wa dhamana kwa wakulima wadogo scgs wenye lengo kuchagiza mabenki na taasisi za fedha kuongeza utoaji wa mikopo kwa wakulima wadogo na makampuni madogo na ya kati ya kilimo smes
hii ina maana kuwa katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeipa tadb shilingi bilioni 
 na hivyo kuiwezesha benki hiyo kutoa mikopo ya moja kwa moja kwa wakulima wafugaji na wavuvi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa riba nafuu
kutokana na hatua hizi mafanikio makubwa yamepatikana
mathalan uzalishaji wa mazao ya chakula umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
mahitaji yetu ya chakula kwa mwaka ni chini ya tani milioni 
kwa upande wa mazao ya biashara uzalishaji umeongezeka kutoka tani hadi tani 
kwenye uvuvi sangara kwenye ziwa victoria wameongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka na urefu wa sangara umeongezeka kutoka wastani wa sentimeta hadi sentimeta 
vilevile mauzo ya samaki wetu nje ya nchi yameongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
haya sio mambo madogo
mheshimiwa spika kwa lengo la kukuza uchumi pia tumeendele kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini ikiwemo kuanza kutekeleza mpango wa kuboresha mazingira ya biashara nchini blueprint na kuanzisha wizara maalum ya uwekezaji iliyopo chini ya ofisi ya waziri mkuu
tumefanya marekebisho ya sheria mbalimb ali na ku punguza urasimu atika kutoa vibali na pia kufuta tozo kero ambapo tozo zinahusu sekta ya kilimo uvuvi na mifugo tozo za sekta nyingine mbalimbali na tozo zilikuwa zinatozwa na wakala wa usalama na afya mahali pa kazi
kutokana na hatua hizo mafanikio makubwa yamepatikana kwenye nyanja za biashara na uwekezaji
biashara yetu ya nje imeongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 waka 
jambo la kufurahisha zaidi ni kwamba tanzania imekuwa na urari chanya wa mauzo ya bidhaa kwenye masoko ya nchi za jumuiya ya afrika mashariki eac pamoja na nchi za jumuiya ya maendeleo ya kusini mwa afrika sadc
mfano kwa upande wa jumuiya ya afrika mashariki kutoka mwaka hadi mwaka tanzania imekuwa na urari chanya wa mauzo ya bidhaa kwa wastani wa dola za marekani milioni 
kuhusu uwekezaji kituo ch etu ch uwekezaji kimesajili miradi mipya yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 zaidi ya shilingi trilioni na itakapokamilika tatoa ajira 
mheshimiwa spika kwenye sekta ya madini mageuzi makubwa sana yamefanyika ikiwa ni pamoja na kuanzisha wizara mahsusi ya madini kudhibiti utoroshaji na usafirishaji wa madini ghafi nje ya nchi kuanzisha masoko ya madini kwenye kila mkoa kuongeza ushiriki wa wafanyabiashara wetu wadogo kwenye mnyororo wa uchumi wa madini na kuwafutia ma kuwapunguzia viwango vya kodi
zaidi ya hapo na muhimu zaidi mwezi julai tulipitisha sheria ya kulinda rasilimali za taifa the natural wealth and resources permanent sovereignty act ikiwemo madini
nakushukuru sana wewe mheshimiwa spika pamoja na waheshimiwa wabunge wote kwa kupitisha sheria hii muhimu sana kwa taifa letu
kwa hakika mmeingia kwenye vitabu vya historia vya nchi yetu na naamini vizazi hadi vizazi vitawakumbuka
kupitishwa kwa sheria hi yo ndiko kumewezesha kwa mara ya kwanza watanzania kumiliki asilimali zao kwa nguvu za kisheria
na sheria hiyo pia ndiyo imefanikisha kuanzishwa kwa kampuni ya twiga minerals company amba yo serikali yetu inamiliki hisa asilimia na kampuni ya barrick asilimia ya hisa na halikadhalika kutolewa kwa malipo ya fidia ya dola za marekani milioni kati ya dola za marekani ambazo kampuni ya barrick ilikubali ku tulipa kufuatia majadiliano tuliyofanya
napenda pia ni kushukuru wewe mheshimiwa spika kwa kuunda kamati maalum ya bunge ya kuchunguza utor oshaji wa madini ya tanzanite ambayo ilitoa ushauri wa kujenga ukuta wa kilometa katika mgodi wa mirerani ambao serikali iliutekeleza
kutokana na hatua mbalimbali tulizochukua sekta ya madini sasa imeanza kukua kwa kasi kubwa ambapo mwaka jana iliongoza kwa ukuaji kwa asilimia 
 ikifuatiwa na ujenzi asilimia 
aidha mapato yatokanayo na madini nayo yameongezeka
mathalan kwenye mwaka wa fedha zilikusanywa shilingi bilioni kutoka shilingi bilioni mwaka 
kwenye mwaka huu wa fedha tunatarajia tukusany shilingi bilioni ambapo mwezi aprili pekee licha ya kuwepo kwa tatizo la ugonjwa wa corona tumekusanya shilingi bilioni 
haija wahi kutokea
kiwango cha juu kabisa tulicho wahi kukikusanya kwa mwezi ilikuwa shilingi bilioni 
 mafanikio mengine tuliyoyapa kwenye sekta ya madini ni ku tolewa kw leseni za uchenjuaji madini leseni za uyeyushaji madini smelting na leseni za usafishaji madini refining
vilevile tumetenga hekta kwa ajili ya chimbaji mdogo na ku wapatia mafunzo wachimbaji wadogo 
kwa ujumla hivi sasa wachimbaji wadogo hawabughudhiwi
mtakumbuka amani wachimbaji wadogo waliendesha shughuli zao kama wakimbizi
sisi tu kasema hatutaki kuona wananchi wetu wakiwa wakimbizi ndani ya taifa lao
na kweli kwa hatua tulizochukua tume weza ku jenga heshima kwa wananchi kwa kuwawezesha kutengeneza maisha yao bila bugudha
kuhusu utalii tumechukua hatua mbalimbali za kukuza sekta hiyo ikiwemo kuanza kutekeleza mpango wa uendelezaji utalii nyanda za kusini kuanzisha hifadhi mpya hifadhi ya nyerere chato burigi ibanda kyerwa na rumanyika karagwe na kuongeza jitihada za kutangaza vivutio tulivyonavyo kimataifa ikiwemo kuanzisha chaneli maalum ya utalii ya televisheni ya taifa
aidha kama tulivyoahidi tumezidisha mapambano dhidi ya ujangili kwa kuanzisha jeshi usu na hivyo kusaidia kuongezeka kwa idadi ya wanyama waliokuwa kwenye hatari ya kutoweka kama vile faru na tembo
mathalan idadi ya faru imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na tembo wameongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kufuatia hatua hizo idadi ya watalii na mapato yameongezeka
kwa mfano mwaka tulipokea watalii kutoka watalii mwaka 
aidha mapato yaliongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwaka 
kama isingekuwa tatizo la kuibuka kwa janga la korona naamini mwaka huu pia idadi ya watalii na mapato yake yangeongezeka
sekta nyingine ambayo haijasemwa sana lakini kwa sasa ina mchango mkubwa kwenye uchumi wetu ni sanaa na utamaduni
kwa mujibu wa taarifa ya hali ya uchumi ya mwaka shughuli za sanaa na burudani ziliongoza kwa ukuaji mwaka ambapo ilikua wa asilimia 
 na mwaka ilishika nafasi ya tatu kwa ukuaji wa asilimia 
hongereni sana wasanii wetu mbalimbali hususan wa bongo fleva na filamu
kazi zenu sio tu zina burudisha na kuchangia ukuaji uchumi lakini pia zinaitangaza nchi ye tu kimataifa
na katika hilo naipongeza timu yetu taifa ya soka ambayo baada ya takriban miaka kupita hatimaye mwaka jana ilifanikiwa kufuzu kushiriki fainali za kombe la afrika
nawapongeza pia wanamichezo wengine waliopeperusha vyema bendera yetu katika miaka mitano iliyopita hususan katika ndondi na riadha
mheshimiwa spika kutokana na mchango mkubwa unatolewa na wasanii na wanamichezo nchini serikali imejipanga atika miaka mitano ijayo kuweka mkazo mkubwa zaidi wenye sekta hii ambayo imewaajiri vijana we tu we ngi
sekta nyingine tulizoshughulikia na kutoa mchango kwenye ukuaji uchumi ni ulinzi sayansi na teknolojia habari misitu ufugaji nyuki mazingira n
kwenye ul inzi mathalan tumeviimarisha vyombo vyetu vya ulinzi na usalama ikiwemo jeshi polisi idara ya usalama magereza uhamiaji zimamoto takukuru na mamlaka ya kudhibiti madawa kulevya kwa kuvipatia vifaa na zana za kisasa
wa upande wa sayansi na teknolojia tumeanzisha vituo mahiri vya mafunzo kwa taasisi za elimu ili kuzalisha vijana wenye uwezo unaohitajika kitaifa kikanda na kimataifa kwa gharama ya dola za marekani milioni 
taasisi hizo ni taasisi ya teknolojia dar es salaam itakayo bobea katika tehama na taasisi ya teknolojia mwanza itakayobobea kwenye masuala ya ngozi chuo cha taifa cha usafirishaji kitakacho bobea katika taaluma za anga na chuo cha ufundi arusha kitabobea katika nishati
kwa sababu ya ufinyu wa muda sit oweza kuzi elezea sekta zote
itoshe tu kusema serikali imejitahidi kuimarisha sekta zote ili kukuza uchumi nchini
mheshimiwa spika kutokana na hatua tulizochukua za ku imarisha sekta mbalimbali uchumi wa nchi etu umeendelea kukua vizuri ambapo kwa wastani atika miaka mitano iliyopita umekua kwa asilimia 
 kutoka ukuaji wa asilimia 
 mwaka 
pato ghafi la taifa limeongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 mwaka kwa bei ya miaka husika yaani current price s
hii sio tu ime tufanya tuwe miongoni mwa nchi inazokua kwa kasi ki uchumi lakini imeifanya tanzania kuwa miongoni mwa nchi zenye uchumi mkubwa zaidi barani afrika
tumefanikiwa pia kudhibiti mfum uko wa bei kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia wastani wa asilimia 
sambamba na hilo akiba ya fedha ya kigeni imeongez eka kutoka dola za marekani bilioni 
zilizokuwa zi kitosheleza kununua bidhaa na huduma kwa miezi 
mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
mwezi aprili ambazo zinato wezesha kununua bidhaa na huduma kwa miezi 
kiwango hiki ni zaidi ya lengo lililowekwa kwenye eac miezi 
 na sadc miezi
kwa upande wa mapambano dhidi ya umasikini umasikini wa kipato umepungua hadi kufikia asilimia 
 mwaka 
na kwa lengo la kuendelea kupambana na umaskini mwezi februari tumezindua kipindi cha pili cha awamu ya tatu ya mpango wa kunusuru kaya masikini tasaf iii ambao utagharimu shilingi trilioni 
kuhusu kukabiliana na tatizo la ajira kupitia jitihada zilizofanyika ikiwemo utekeleza ji wa miradi ikubwa ya maendeleo tumefanikiwa kutengeneza ajira zipatazo 
kati ya ajira hizo zimezalishwa na sekta rasmi na ajira zimezalishwa na sekta isiyo rasmi
mheshimiwa spika mafanikio mengine tu meyapata kwenye nyanja za sheria na utoaji haki
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumejitahidi kupunguza vitendo vya rushwa ucheleweshaji na ubambikaji kesi pamoja na tatizo la mlundikano wa wafungwa
mathalan ili kukabiliana na tatizo la ucheleweshaji wa kesi serikali liteua majaji wapya wa mahakama ya rufani majaji wa mahakama kuu na kuajiri watumishi wa maha kama wakiwemo maha kimu 
aidha tumejenga mahakama kuu mpya mara na kigoma na kukarabati nyingine nne dar es salaam mbeya shinyanga na sumbawan ga
tumejenga pia mahakama za hakimu mkazi za wilaya pamoja na mahakama za mwanzo na halikadhalika tumeanzisha mahakama ya kutembea mobile court ambayo imeanza kufanya kazi kwenye mikoa ya dar es salaam na mwanza na mpaka mwezi machi ilishasajili mashauri na kusikiliza mashauri 
naipongeza mahakama kwa kuchukua hatua za kupunguza mrundikano wa kesi ikiwemo kuimarisha matumizi ya tehama ambayo sio tu imeharakisha uendeshaji wa mashauri lakini pia imepunguza tatizo la rushwa kwa watumishi wa mahakama
vilevile katika jitihada za kukabiliana na tatizo la ucheleweshaji kesi nilisaini hati ya kuiimarisha ofisi ya mwanasheria mkuu na ofisi ya taifa ya mashtaka na pia kuanzisha ofisi ya wakili mkuu wa serikali
uwekaji saini hati hiyo umeongeza tija na kuleta ufanisi mkubwa katika usimamizi na uendeshaji wa mashauri mahakamani na pia kwenye mabaraza ya usuluhishi ndani na nje ya nchi
zaidi ya hapo atika kipindi cha miaka mitano iliyopita tu mewasamehe wafungwa wali okuwa wakitumikia vifungo mbalimbali na hivyo kupunguza mlundikano magerezani
aidha katika zoezi la ukaguzi na kusikiliza changamoto za wafungwa na mahabusu ofisi ya taifa ya mashtaka imewafutia kesi mahabusu 
nitumi fursa hii kumpongeza sana mheshimiwa jaji mkuu jaji kiongozi waheshimiwa majaji wengine mahakimu mwanasheria mkuu wa serikali mkurugenzi wa ofisi ya taifa ya mashtaka pamoja na wakili mkuu serikali kwa ku imarisha mfumo wa utoaji haki nchini
 mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumeshughulikia pia kero mbalimbali za wananchi hususan wakulima wavuvi wafugaji wafanyabiashara wafanyakazi wajasiliamali na bila kusahau migogoro ya ardhi
kwa upande wa wakulima wavuvi wafugaji na wafanyabiashara kama nilivyosema awali tumefuta takriban tozo zilizokuwa zikikwamisha shughuli zao
kwa wafanyakazi tayari nimeshaeleza kuhusu upandisha ji vyeo na malipo ya madeni mbalimbali
zaidi ya hapo tumepunguza kodi ya mapato kutoka asilimia hadi asilimia na kulipa deni la shilingi trilioni 
 ambalo serikali ilikuwa ikidaiwa na mifuko ya hifadhi ya jamii na hivyo kuwezesha wastaafu kuendelea kulipwa mafao yao
kwa upande wa wajasiliamali wadogo wakiwemo machinga mama lishe waendesha bodaboda na bajaji tume jitahidi kuwawekea utaratibu mzu ri wa kuendesha shughuli bila ya kubughudhiwa kwa kuwapatia vitambulisho maalum vilivyotolewa kwa gharama nafuu
mwaka jana umla ya wajasiliamali wadogo walip atiwa vitambulisho na hivyo kuwafanya waondokane na usumbufu uliokuwepo
mtakumb uka zamani kabla ya utaratibu huo kuanza wajasiliamali wadogo walikuwa wakibugudhiwa sana na mgambo ikiwemo kunyang anywa mali zao
hivyo kwa kuanzisha utaratibu wa kutoa vitambulisho hivyo tumedhihirisha kuwa serikali ya awamu ya tano ipo kwa ajili ya wanyonge
sambamba na kutoa vitambulisho kwa wajasiliamali wadog o tume tunga sheria yenye ku zitaka halmashauri zote kutenga asilimia ya mapato yao kwa aj ili ya kutoa mikopo isiyo na riba kwa wanawake asilimia vijana asilimia na wenye ulemavu asilimia ambapo hadi mwezi machi kiasi cha shilingi bilioni 
 kilikuwa kimetolewa
 kero nyingine tuliyoshughulikia ni ya migogoro ya ardhi
baadhi ya hatua tulizochukua ni kuanzisha ofisi za ardhi kwenye mikoa yote ambapo sasa huduma zote za upangaji upimaji umilikishaji utathmini pamoja na usajili wa hati nyaraka ramani na michoro zinapatikana
hii imeongeza kasi ya urasimisha ji makazi ya wananchi na pia utoaji hati
jumla ya maeneo ya viwanja yaliyorasimishwa ni na tumetoa hatimiliki za kimila 
kubwa zaidi ni uamuzi uliofany wa na serikali wa kuvirasimisha vijiji kati ya vilivyokuw kwenye maeneo ya hifadhi
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumeimarisha pia uhusiano na ushirikiano na mataifa ya nje pamoja na taasisi za kimataifa
hii ndiyo sababu tuliweza kuw apokea viongozi wa nchi na taasisi mbalimbali za kimataifa ikiwemo vietnam india uturuki afrika kusini drc ethiopia misri rwanda zambia zimbabw e uganda imf benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika ifad n
katika kipindi hicho pia tume fungua balozi mpya algeria cuba israel korea qatar namibia sudan na uturuki
aidha nchi mbili ethiopia na poland nazo zimefungua balozi zao hapa nchini
sambamba na hayo tumeendelea kushiriki katika shughuli na mipango mbalimbali ya kimataifa ikiwemo ulinzi wa amani ambapo kwa sasa tuna askari wapatao katika nchi za drc jamhuri ya afrika ya kati lebanon sudan na sudan kusini
zaidi ya hapo nchi yetu imeaminiwa kuongoza jumuiya mbili za kikanda jumuiya ya afrika mashariki kuanzia hadi na pia kuongoza sadc kuanzia agosti hadi mwezi agosti tutakapok abidhi
na moja ya mafanikio tuliyoyapata atika kuongoza taasisi hizo ni ku zishawishi nchi wanachama kuridhia lugha ya kiswahili kutumika kwenye taasisi hizo
 mheshimiwa spika katika ibara c ya ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka chama cha mapinduzi kiliahidi nanukuu kusimamia azma ya serikali ya kuhakikisha majengo yote ya wizara za serikali yanajengwa dodoma badala ya dar es salaam mwisho wa kunukuu
ninayo fura ha kuliarifu bunge lako tukufu kuwa ahadi hiyo tumeitekeleza
sio tu kwamba majengo ya wizara zote yamejengwa dodoma bali serikali yote tayari imehamia ambapo tarehe aprili nilizindua mji wa serikali pale mtumba
hii ina maana uwa tumetekeleza ahadi yetu zaidi ya tulivyoahidi
nina imani kwa kutekeleza ndoto hiyo liyodumu kwa miaka sio tu tumemuenzi baba wa taifa lakini pia wajumbe wa mkutano wa halmashauri kuu tanu waliofikia uamuzi ya kuhamishia makao makuu ya nchi dodoma mwaka 
hivyo naamini mheshimiwa spika utanisemehe nikisema ccm oyee
hapo nilikuwa nachomekea tu
mheshimiwa spika kwa kifupi sana hay ni baadhi tu ya mafanikio tuliyoyapata
lakini kama nilivyosema awali tumefanya mengi ambayo kama ningeamua kuyaeleze yote hapa tunaweza ku kesha
kwa ahati nzuri watanzania wengi wameona na wana yajua
hivyo basi ni na imani wataendelea kutuamini na kutupa dhamana ya kuongoza nchi yetu katika kipindi cha miaka mitano ijayo
na binafsi naamini kutokana na misingi imara tuliyoiweka ya ukuaji uchumi pamoja na uzoefu mkubwa tulioupata endapo wananchi wataendelea kutuamini na kutuchagua kuongoza nchi yetu katika miaka mitano ijayo tutafanya mambo mengine makubwa zaidi na hatimaye ku fanikiwa kutimiza ndoto na dhamira yetu ya ku ifanya tanzania ku wa nchi ya uchumi wa kati wenye uongozwa na viwanda pamoja na huduma za kiuchumi economic services ifikapo mwak 
mheshimiwa spika pamoja na mafanikio yaliyopatikana zilijitokeza baadhi ya changamoto
kama ujuavyo hapa dunia sio rahisi kufanya jambo lisikumbane na changamoto ama vikwazo
hivyo basi sisi pia katika miaka hii mitano tumekumbana na changamo to vikwazo mbalimbali lakini kikubwa zaidi ni kuibuka kwa ugonjwa wa homa ya mapafu unaosababishwa na virusi vya corona
 napenda nitumie fursa hii kulishukuru bunge hili tukufu kwa kupitisha azimio la kunipongeza japo ukweli ni kwamba pongezi hiz zinatustahili watanzania wote ikiwa ni pamoja na bunge hili
pamoja na hofu kubwa iliyokuw imetawala bunge hili liliendelea vikao vyake kama kawaida kwa lengo la kuwatumikia watanzania ingawa nafahamu wapo wachache walikimbia
lakini niseme tu kwamba kukimbia haikuwa jambo sahihi kwa sababu matatizo au changamoto hazikimbiwi
kukimbia matatizo au changamoto ni ishara ya udhaifu ni ishara ya woga lakini pia ni ishara ya kutojiamini
siku zote njia sahihi ya kukabiliana na matatizo ni kukabiliana nayo
na hii ndiyo sababu sisi tuliamua kukabiliana na ugonjwa wa corona huku tukiwa tumemtanguliza mwenyezi mungu
na tunashukuru kwa kufanya hivyo tumeweza mpaka sasa kwa kiasi kikubwa sio tu ku fanikiwa kuushinda ugonjwa huo lakini pia kupunguza athari zake zikiwemo athari za kiuchumi
kama mnavyofahamu benki ya dunia pamoja na shirika la fedha dunia yamebash iri kwa mba asilimia ya nchi za afrika zilizopo kusini mwa janga la sahara zitashuhudia ukuaji hasi wa uchumi mwaka huu 
hata hivyo sisi tanzania kutokana na hatua tulizochukua uchumi wetu unatarajiwa kuendelea ku kua vizuri kwa asilimia 
zaidi ya hapo tu meweza kulinda ajira za wa nanchi wetu tuna uhakika wa usalama wa chakula na pia tumeweza kuendelea na utekeleza ji wa miradi yetu mikubwa ya kimkakati
na ii inadhihirisha kuwa maamuzi yetu yalikuwa sahihi na maamuzi ya bunge hili kuendelea na vikao nayo yalikuwa sahihi sana
hongera sana mheshimiwa spika na hongereni sana waheshimiwa wabunge
nitumie fursa hii wa mara nyingine tena kurudia kumshukuru mwenyezi mungu kwa kuliepusha taifa letu dhidi ya ugonjwa wa corona
 nawashukuru pia viongozi wa dini pamoja na madhehebu mbalimbali kwa kuitikia wito wa serikali wa kufanya maombi maalum ya kumwomba mwenyezi mungu kutuepusha na janga la corona
dua na maombi yao yamedhihirisha kuwa penye hakuna linaloshi ndikana
namshukuru na kumpongeza mheshimiwa waziri mkuu pamoja wajumbe wote wa kamati ya kitaifa ya kukabiliana na ugonjwa wa corona
kwa namna ya pekee nampongeza mheshimiwa waziri wa afya ummy mwalimu kwa kufanya kazi kwa ujasiri mkubwa sana
vilevile navishukuru vyombo vya ulinzi na usalama pamoja na madaktari na wauguzi wetu kwa kazi kubwa na nzuri wa liyoifanya na wanaoendelea kuifanya ya kuwahudumia wagonjwa wa corona
na utokana na hali ya ugonjwa wa corona nchini kuendelea vizuri na penda kutum ia fursa hii kutangaza kuwa kuanzia tarehe juni shule zote kuanzia za awali zifunguliwe na pia shughuli nyingine zote ambazo tulizizuia nazo zifunguliwe
maisha ni lazima yarudi kama ilivyokuwa zamani
hata hivyo naendelea ku wasihi watanzania kuendele kuchukua tahadhari na pia kuzingatia ushauri naotolewa na wataalam wetu afya
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge kabla ya ku hitimish hotuba yangu napenda ni rudi kuwashukuru watanzania wote wa makundi yote wakiwemo wakulima wafanyakazi wafugaji wavuvi wafanyabiashara kwa kuiunga mkono serikali yetu hususan kwa kudumisha amani na mshikamano kuchapa kazi kwa bidii kulipa kodi lakini pia kwa kuwa tayari kufunga mkanda ili kuijenga tanzania mpya
nawash ukuru pia viongozi enzangu ote wa serikali tulioshirikiana katika kipindi cha miaka mitano iliyopita
namshukuru makamu wa rais mwanamama shupavu na jasiri mama samia suluhu hassan kwa kunisaidia majukumu namshukuru rais wa zanzibar dkt
ali mohamed shein kwa ushauri na ushirikiano alionipa na mshukuru na kumpongeza pia mheshimiwa waziri mkuu kassim majaliwa kwa heshima na unyenyekevu wake uchapaji kazi wake mzuri na kutanguliza mbele maslahi ya taifa
kwa hakika menisaidia sana
aidha namshukuru makam wa pili wa rais wa zanzibar balozi seif ali iddi pamoja na katibu mkuu kiongozi mheshimiwa balozi john kijazi kwa kufanya kazi kwa bidii bila kuchoka
vilevile nawashukuru waheshimiwa mawaziri na naibu mawaziri kwa kufanya kazi bila kuchoka
nawashukuru pia makatibu wakuu wakuu wa mikoa makatibu tawala wa mikoa wakuu wa wilaya makatibu tawala wa wilaya wakurugenzi wa wilaya manispaa na majiji maafisa tarafa watendaji wa kata na vijiji mabalozi wa nyumba kumi pamoja na watumishi wote wa serikali kwa kufanikisha kupatikana kwa mafanikio yote niliyoyataja
kwa ujumla wao wote wamenisaidia sana kwenye kufanya kazi
nawashukuru sana
natambua kuwa mhe
rais dkt
shein anamaliza muhula wake kwa mujibu wa katiba
hivyo napenda kutumia fursa hii kum pongeza kwa utumishi uliotukuka akiwa makamu wa rais kwa miaka nane na rais wa zanzibar kwa miaka kumi
 mhe
rais dkt
shein ameweka historia ya namna yake katika utumishi wa umma na ametoa mchango mkubwa kwenye taif letu
hivyo basi sasa anapokwenda kupumzika namtakia kila heri na tumwahidi kuendelea ku muenzi kama tunavyowaenzi viongozi wengine wastaafu
nakishukuru pia chama changu ccm kwa kuisimamia vizuri serikali na kuhakikisha ilani ya uchaguzi ya mwaka inatekelezwa
usimamizi mzuri uliofanywa na ccm kwa serikali katika miaka hii mitano umedhihirisha maneno yaliyowahi kutamkwa na baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere kwamba chama legelege huzaa serikali legelege na chama kikiwa imara serikali nayo huwa imara
navishukuru pia vyama vingine vya siasa ambavyo vilitoa ushirikiano kwa serikali katika kipindi cha miaka mitano iliyopita
kama mnavyofahamu apo baadhi ya viongozi wa vyama vya siasa ambao licha ya tofauti zetu za kiitikadi walikuwa pamoja na serikali wakati wote
na hivyo kusema kweli ndivyo inapaswa kuwa
sisi sote ni wamoja na tunajenga taifa moja
aidha ninawashukuru ana habari kwa kazi kubwa na nzuri wanayoifanya ya kuhabarisha na kuelimisha umma wa tanzania pamoja na dunia nzima kwa ujumla kuhusu masuala mbalimbali ya nchi yetu hususan mafanikio makubwa ya kiuchumi na kijamii tuliyoyapata katika kipindi hiki
kwa ara nyingine narudia ku lishukuru bunge hili kwa ushirikiano mkubwa iliotoa kwa serikali katika kipindi cha miaka mitano
mbali na kuishauri na kuisimamia serikali bunge hili ndilo lilikuwa likipitisha bajeti na miswada mbalimbali ya sheria iliyo iwezesha serikali kutimiza majukumu yake kwa ufanisi
kwa namna ya pekee kabisa nawashukuru wabunge wa chama changu cha mapinduzi kwa kuiunga mkono serikali etu
kusema kweli mmedhihirisha ule usemi usemao uchungu wa mwana aujuaye mzazi
 nawashukuru pia wabunge wa vyama ingine kwa ushirikiano wao japo walikuwepo baadhi ambao wenyewe kila jambo walikuwa waki pinga
lakini nao tunawashukuru
naamini wakati ujao watakuwa wamejifunza kwamba kupinga pinga kila kitu sio vizuri
napenda pia nitumie fursa hii ku washukuru washirika na wadau wetu mbalimbali wa maendeleo kwa ushirikiano mkubwa walitupatia
ushirikiano wao ulitupa nguvu na ari ya kutekeleza miradi ya maendeleo
hivyo basi tunawashukuru sana washirika wetu wa maendeleo ambao kwa bahati nzuri wiki iliyopita mheshimiwa waziri wa fedha wakati akiwasilisha hotuba ya bajeti ya serikali aliwataja
na nimefurahi baadhi ya waheshimiwa mabalozi na washirika wetu wa maendeleo tupo nao hapa leo
ahsanteni sana
mwisho lakini sio kwa umuhimu namshukuru sana mke wangu janet na pia niwasihi muendelee kumwombea mama yangu ambaye anaendelea kupambana na ugonjwa wa kiharusi kwa zaidi ya miaka miwili sasa
mheshimiwa spika mwanzoni mwa hotuba yangu nili eleza uwa nimekuja kuli hutubia bunge hili la kwa mara ya mwisho ili kuruhusu kuanza kwa mchakato wa uchaguzi wa rais wabunge na madiwani utakaofanyika mwezi oktoba 
nyote mnfahamu uchaguzi ni zoezi muhimu katika kukuza demokrasia ka tika nchi
mbali na kuwapa wananchi fursa ya kuwachagua viongozi wawatakao inatoa nafasi kwa viongozi kujua endapo bado wanaaminiwa na wananchi
na katika hilo na tambua kuwa baadhi yenu hapa mmeonesha nia ya ku wania tena na wapo waliotangaza kutowania tena
nawatakia maish mema wale waliotangaza kustaafu na nawatakia kila la kheri wale wanaowania tena
naamini wengi wenu hususan wale wenye kuvaa nguo za kijani watarejea akini kwa wale am bao hawata bahatika kurejea tunawashukuru kwa mchango wao kwenye bunge hili
kwa up ande serikali tumejipanga kuhakikisha uchaguzi wa mwaka huu kama ilivyokuwa chaguzi zilizopita unakuwa huru na haki
kwa sababu hiyo navisihi vyama vya siasa na wanasiasa kujiandaa vizuri kushiriki katika uchaguzi huo
navi himiza pia vyama kutoa fursa za kutosha kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu aidha na nawasihi wagombea kuepuka matusi na vurugu
kama nilivyosema sisi sote ni wamoja
hivyo ubishan kwa hoja kwa kushin danisha ilani zetu
lakini niseme kwa yeyote atakayetaka kule ta vurugu namtahadharisha kwa mba serikali ipo macho
uchaguzi ha umaanishi kuwa serikali inaenda kulala
serikali itaendelea kuwepo kusimamia sheria na taratibu za nchi
mheshimiwa spika kama nilivyosema awali katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tume pata mafanikio mengi makubwa
na mafanikio hayo ni matokeo ya ushirikiano ulikuweko miongoni mwa watanzania wote
hivyo hatuna budi kuendelea kushirikiano kwa lengo la kuiletea maendeleo nchi yetu
kama ambavyo nimekuwa nikisema mara nyingi sisi watanzania tukiamua tunaweza
 baada ya ku sema hayo sasa natamk kuwa bunge hili litavunjwa rasmi kwa tarehe itakayo tangazwa kwenye gazeti la serikali
mungu libariki bunge la tanzania mungu wabariki wabunge wote mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mwenyekiti wa ccm taifa mheshimiwa jakaya mrisho kikwete katika sherehe za kutimiza miaka ya ccm kwenye viwanja vya jangwani tarehe februari mheshimiwa katibu mkuu wa chama cha mapinduzi mheshimiwa mwenyekiti wa chama cha mapin duzi mkoa wa dar es salaam waheshimiwa viongozi mbalimbali mlioko hapa ndugu wana ccm na ndugu wananchi leo ni siku muhimu kwetu sote
chama chetu chama cha mapinduzi kinatimiza miaka thelathini tangu kuzaliwa kwake tarehe februari 
tum eamua kusherehekea leo tarehe februari kwa sababu kesho ni siku ya kazi wanachama wetu wangepata usumbufu kuacha kazi zao kwa ajili ya kushiriki sherehe
wana ccm wenzangu tarehe novemba mkutano wa pamoja wa halmashauri kuu za aifa za vyama vya tanu na asp uliofanyika mjini zanzibar uliamua kuvivunja vyama hivyo ili kuunda chama kipya chama cha mapinduzi
vyama hivyo vya ukombozi vilivunjwa kwa heshima na taadhima kubwa si kwa sababu vilishindwa kutimiza malengo yao bali kwa nia ya kutaka kupata chama kimoja kipya kilicho imara na madhubuti kukabiliana na changamoto za kudumisha umoja wa taifa letu na kuleta maendelea ya watu wa tanzania
lengo kuu la chama cha mapinduzi kilichozaliwa tarehe februari kutokana na ridhaa ya wanachama wa vyama vyetu viwili kwa ajili hiyo lilikuwa ni kuongoza watanzania katika mapambano magumu ya kudumisha na kuimarisha uhuru wa nchi yetu na wa kila mtanzania
kadhalika ccm ilikuwa na jukumu kubwa la kulitoa taifa na watu wa ke kutoka kwenye unyonge na umaskini na kuwa nyuma kimaendeleo
hivyo tunaposherehekea miaka thelathini ya kuzaliwa kwa chama cha mapinduzi hatuna budi sote tutafakari ni kwa jinsi gani chama chetu kimefanikiwa katika kutekeleza malengo hayo muhimu kwa nchi yetu
siku ya leo ni fursa nzuri kwa kila mmoja wetu kufanya tathmini ya mafanikio tuliyoyapata hadi hivi sasa kubainisha matatizo tuliyopambana nayo na kutambua changamoto zilizo mbele yetu
tathmini hii ni muhimu kwetu hasa tukizingatia ukweli wamba sisi ni chama tawala kinachotegemewa na wananchi wote kwa uongozi wa kujiletea maisha bora
tofauti na vyama vingine vya kisiasa hapa nchini sisi tunao wajibu mkubwa zaidi kwa watanzania
bahati nzuri kwa muda wote wananchi wameonyesha imani kubwa kwa chama chetu kwa kuendelea kukichagua na kukipa heshima ya kuliongoza taifa letu
mafanikio ndugu wana ccm wenzangu katika kipindi cha miaka thelathini ya uhai wake chama cha mapinduzi kimefanya mambo mengi mazuri
kama ilivyokuwa kwa tanu na asp ccm imeendelea kuwaongoza watanzania siyo tu katika kulinda uhuru wa nchi yao bali pia katika harakati za kujiletea maendeleo yao
mafanikio ya dhahiri yanaonekana
kupitia utekelezaji wa sera zake mbalimbali chama cha mapinduzi kimeendelea kujijengea uhalali wa kuongoza nchi yetu katika dunia ya sasa yenye mazingira yanayobadilika kila mara
muungano ndugu viongozi na wana ccm wenzangu moja ya mafanikio makubwa yaliyopatikana ni kudumu na kuimarika kwa muungano wetu
katika kipindi ha miaka thalathini ilyopita muungano wetu umezidi kuimarika kutokana na juhudi za makusudi za chama chetu za kuhakikisha kuwa muungano wetu unadumu milele
tumefanikiwa kutatua matatizo mbalimbali yaliyojitokeza katika muungano wetu
pia tumeweza kufan ya mambo kadhaa mapya ambayo yamefanya mambo yaende vizuri zaidi
kitendo cha kuungana kwa tanu na asp ndiyo kilichozaa chombo kilichokuwa na nguvu na uwezo mkubwa zaidi wa kukabiliana na changamoto za muungano wetu
matatizo yalishughulikiwa kwa wepesi na uharaka zaidi
imepunguza manung uniko na kuimarisha upendo na mshikamano baina ya watu na serikali za nchi zetu
leo muungano wetu ni mfano bora wa kuigwa siyo tu barani afrika bali duniani kote
watanzania tumeudhihirishia ulimwengu kuwa dhamira yetu ya kuungana ni imara na haitetereki
tutaendelea kuimarisha muungano wetu kwa faida ya nchi yetu na watu wetu
tunafanya hivyo kwa kutambua faida kubwa na nyingi zinazotokana na muungano wetu ambazo kila mmoja wetu anazitambua
hivyo tunapokuwa tunasherehekea siku hii ya leo hatuna budi pia kuitumia nafasi hii kuwaenzi waasisi wa muungano wetu yaani baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere na muasisi wa mapinduzi ya zanzibar mzee abeid amani karume
lakini kubwa zaidi hatuna budi sote uitumia siku ya leo kuendelea kujizatiti katika jitihada zetu za kuimarisha na kuudumisha muungano wetu
sote tunao wajibu wa kuhakikisha kwamba kasoro zilizopo hivi sasa katika muungano wetu tunaziondoa kadhalika tunaendelea kuwa wabunifu wa mbinu na kuchukua hatua zaidi za kufanya ili muungano wetu uzidi kuimarika kwa faida yetu na vizazi vijavyo
umoja ndugu wana ccm chama chetu pia kimeweza kufanikiwa kwa kiwango kikubwa katika kuimarisha umoja wa taifa letu
kama pia ilivokuwa kwa vyama vya anu na afro shiraz sera za ccm zimeendelea kulenga katika kuwaunganisha watanzania na kujenga taifa moja lenye watu wamoja
leo watu wetu wanathamini umoja wa taifa letu zaidi pengine kuliko ilivyokuwa huko nyuma
licha ya tofauti za kisiasa rangi di ni au kabila kila mmoja wetu anajivunia na kuona faraja kuwa mtanzania
watanzania tumeutanguliza utaifa wetu mbele kabla ya tofauti zetu
hii ndiyo inayotujengea amani utulivu na mshikamano mambo ambayo baadhi ya wenzetu afrika na hata duniani ni bidhaa adimu sana
wanavitafuta kwa udi na uvumba hawavipati
tumeweza kufanikiwa kubaki kuwa na taifa lenye umoja na utulivu licha ya nchi yetu kupitia katika kipindi kigumu cha mageuzi ya kisiasa na kiuchumi na kuingia katika mfumo wa vyama vingi na uchumi wa soko
licha ya umoja wetu hata ukomavu wa kisiasa wa wananchi wetu nao pia umeuimarika sana
watanzania ni watu wasioyumba wala kubabaishwa
ni watu makini wachambuzi na watambuzi mahiri
haya ni mafanikio makubwa tena ni jambo la kujivu nia
hii ni sifa kubwa kwa chama chetu ambacho ndicho kiliongoza mageuzi hayo hapa nchini
wahenga wamesema usione vinaelea vimeundwa
hivyo tunapokuwa tunasherehekea sikukuu ya leo hatuna budi kuimarisha dhamira yetu ya kudumisha na kuendeleza umoj a amani na utulivu wa taifa letu
amani na utulivu ambavyo taifa letu limefanikiwa kuudumisha chini ya uongozi wa chama cha mapinduzi kimewezesha kupatikana kwa maendeleo ya kiuchumi na huduma mbalimbali za kijamii
maendeleo ya kiuchumi na kijamii katika kipindi cha miaka thelathini ya uhai wa chama cha mapinduzi taifa letu limepiga hatua kubwa na kupata mafanikio mbalimbali katika nyanja za kiuchumi na kijamii
hali ya maisha ya watanzania ilivyo leo sivyo ilivyokuwa miaka thelathini iliyopita
ni kweli nchi yetu bado ni maskini na watu wengi bado ni maskini lakini hali zao ni bora zaidi sasa kuliko ilivyokuwa mwaka 
watu wengi wana kipato kikubwa wanaishi katika nyumba bora zaidi wanavaa vizuri na wanakula vizuri
watu wengi zaidi iku hizi wanapata elimu wanapata huduma za afya maji barabara umeme kuliko ilivyokuwa huko nyuma
haya yote yanatokana na sera sahihi na mipango mizuri ya chama cha mapinduzi
pamoja na mafanikio haya kazi iliyo mbele yetu bado ni kubwa na nzito
sisi ndani ya chama cha mapinduzi tumedhamiria kukabiliana na changamoto hii kwa uwezo wetu wote na vipaji vyetu tulivyojaaliwa na mwenyezi mungu
changamoto kama nilivyosema hapo awali kwamba nchi bado ni maskini na watu wetu wengi bado ni maskini
wa hiyo changamoto kubwa zaidi ya chama chetu ni kuongeza juhudi na maarifa katika mapambano ya kuliondoa taifa letu na watu wake kutoka hali duni ya maisha na kuwa na maisha yaliyo bora zaidi
chama chetu kimeweka sera na mipango madhubuti na makini ya kutimiza azma hii
utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka ndiyo msingi wa kutufikisha katika maisha bora tuliyowaahidi watanzania
changamoto iliyo mbele yetu kwa sasa kwa kila kiongozi na kwa kila mwanachama ni ku hakikisha kuwa ilani yetu inatekelezwa kwa ukamilifu
hili ni suala la msingi sana
ni jambo ambalo kwanza litaboresha hali ya maisha ya watanzania na pili ni jambo ambalo litaongeza imani ya wananchi kwa chama cha mapinduzi kwamba ni chama kinachoteke leza yale kinachoahidi hivyo kukihakikishia chama chetu ushindi katika chaguzi zijazo
shime ndugu zangu wana ccm hasa viongozi wa tuliochaguliwa na wananchi kupitia tiketi ya ccm tuzikumbuke ahadi zetu kwa wananchi na tusimamie utekelezaji wake kwa ikamilifu
ccm kuendelea kutawala ndugu zangu wana ccm wenzangu katika miaka thelathini ya uhai wa ccm miaka kumi na tano imekuwa ni ndani ya ushindani wa vyama vingi
chama chetu kimeshindana na vyama vingine katika chaguzi za serikali za mitaa ubunge na urais na kupata mafanikio makubwa
kwa hiyo hatuna budi kujipongeza kwa hili
lakini mafanikio haya yasitufanye tubweteke
tukumbuke kwamba tumefanya chaguzi tatu tu za vyama vingi
idadi hii si kubwa
pamoja na kwamba tumeshinda kwa ishindo katika chaguzi zote hizo uzoefu wetu ndani ya ushindani wa vyama vingi bado si mkubwa sana
kwa hiyo ni busara kutumia ushindi wa uchaguzi mmoja kama fundisho la kushinda kwa urahisi zaidi uchaguzi unaofuata
kama ambavyo nimekuwa nikiwahimi zeni mara kwa mara kwamba mwisho wa uchaguzi mmoja ndiyo mwanzo wa maandalizi ya uchaguzi unaofuatia
hili ni jambo msingi sana kwa kuwa lengo kuu la chama chochote cha siasa ni kushika dola
na kazi hii ni ya kudumu
katika kufanikisha azma hiyo mahali pa kuanzia ni kwenye chama chenyewe
utekelezaji wa ilani na sera za chama hufanywa na serikali
baba wa taifa hayati mwalimu julius nyerere alituambia kuwa chama legelege huzaa serikali legelege
serikali legelege haiwezi kutekeleza sera na maamuzi ya chama kwa ukamilifu
haitakuwa na uwezo wa kuliongoza taifa letu kwa ufanisi tunaoutarajia
kwa kutambua ukweli huo ndiyo maana tumeanzisha mradi wa kuimarisha chama tunaouita awamu ya tatu
nia yetu ni kuhuisha nguvu na uwezo wa chama chetu ili kiwe ze kutimiza ipasavyo wajibu wake kwa taifa na kwa chama chenyewe na wanachama wake
leo tunaposherehekea miaka thelathini ya kuzaliwa kwa ccm nawaomba wana ccm tukumbuke umuhimu na wajibu wetu wa kuimarisha chama chetu
mradi wa kuimarisha chama umefaf anua vizuri yanayotakiwa kufanyika
haya shime tukatimize wajibu wetu
tukifanya hayo ccm itaendelea kung ara
ccm itaendelea kuongoza nchi yetu vizuri na wananchi watanufaika
hitimisho ndugu wana ccm wenzangu na ndugu wananchi wakati wa shereh za uzinduzi wa chama cha mapinduzi miaka thalathini iliyopita mwenyekiti wa kwanza wa ccm baba wa taifa hayati mwalimu nyerere alisema kwamba tumeamua kukizindua chama cha mapinduzi kwa sherehe kubwa na kuyaweka malengo na madhumuni ya chama wazi il kila mtu aijue dhamira yetu ili pale tutakaposhindwa kuitekeleza basi tusutwe
leo tunaposherehekea miaka thelathini ya chama cha mapinduzi tunafanya sherehe kubwa
tunasherehekea mafanikio tuliyoyapata
wakati huo huo ni vema tukumbuke dhamira ya wa asisi wa chama cha mapinduzi ya kutekeleza malengo na madhumuni ya chama chetu ili tusije tukasutwa na watanzania kwa kushindwa kufanya hivyo
mpaka sasa bado hatujasutwa kwa miaka thelathini hii
tuhakikishe haitokei mbele ya safari tuendako
siri kub wa ni kuimarisha chama chetu na kuwa tayari kujikosoa na kukosolewa
ndugu zangu wana ccm wenzangu kwa kuzingatia historia malengo na madhumuni ya chama cha mapinduzi dhamana ya kukiongoza chama hiki ni kubwa mno na ya heshima
chama cha mapinduzi ni chama cha watu na ni chama cha wanyonge
jukumu letu sisi viongozi na wanachama wa chama cha mapinduzi ni kukifanya chama chetu kiendelee kubaki tumaini na kimbilio la watanzania
kazi hiyo tunaiweza kwani tumekuwa tukiifanya vizuri katika uhai wot wa chama cha mapinduzi
wana ccm wenzangu miaka thelathini ya chama cha mapinduzi imekuwa ya mafanikio makubwa
shime tuifanye miaka ijayo iwe ni ya mafanikio makubwa zaidi katika kuijenga na kuiendeleza nchi yetu chini ya uongozi wa ccm
inaweze kana
timiza wajibu wako
kidumu chama cha mapinduzi asanteni kwa kunisikiliza
hotuba ya mhe
jakaya mrisho kikwete rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye ufunguzi wa jengo la uk umbi mpya wa bunge dodoma juni mheshimiwa spika wa bunge la jam huri wa muungano wa tanzania makamu wa rais mheshimi wa dr
ali mohamed shein rais wa serikali ya mapinduzi za nzibar mheshimiwa amani abeid karume waziri mkuu mhe
edward lowassa mheshimiwa spika wa baraza la wawakilishi zanzibar mhe
pandu ameir kificho waheshimiwa maspika waalikwa waheshimiwa mawaziri waheshimiwa wabunge waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa mashirika ya kimataifa wageni waalikwa mabibi na mabwana
niruhusuni niungane nanyi kumshukuru mw enyezi mungu kwa kutufikisha salama siku ya leo kutukutanisha pamoja hapa siku ya leo kushuhudia ufunguzi wa jen go jipya la ukumbi wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
nakushukuru sana mheshimiwa spika kwa kunialika kushiriki kwenye shughuli hii
mmenipa heshima kubwa kwa kunishirikisha kwenye tukio hili la ki historia
nawashukuru kwa mapokezi mazuri
naomba pia nitumie fursa ii na mimi kuongeza kauli ya kuwakaribisha wageni wetu kutoka nje ya nchi
nafurahi kwamba mmeweza kujumuika nasi jambo am balo linaasharia ukaribu na udugu uliopo baina ya nch zetu na watu wake
mheshimiwa spika mnamo mwezi wa februari tulikuwa hapa tukiongozwa na mhe
frederick sumaye waziri mkuu wa wakati ule kwa ajili ya kuweka jiwe la msingi la ujenzi wa jengo hili
kazi hiyo sasa imekamilika hiyo sasa imekamilika na ushahidi ni jengo hili linalopendeza lililoko mbele ye tu na sherehe ya leo
nafarijika sana kuungana nanyi leo takriban miezi kumi na saba baadaye katika sherehe za ufu nguzi wa jengo jipya la bunge
sherehe ambayo imefana sana
kuanzia kesho waheshimiwa wabunge mtaanza kulitumia mnap oanza mkutano wa bunge la bajeti
hongereni
nawapongeza wote walioshiriki kwa namna moja au nyingine kufanikisha ujenzi wa ukumbi huu
nawapongeza sana kwa kazi hii kubwa na nzuri
hususan apenda kumtambua spika mstaafu mzee wetu pius msekwa kwa kubuni wazo la kuwa na jengo hili na waziri mkuu mstaafu mhe
fred erick sumaye kwa uwezeshaji wa utekelezaji
pongezi mahsusi nazitoa kwa seri kali yetu ya awamu ya tatu kwa kuridhia wazo la ujenzi wa ukumbi huu na kusimamia maandalizi yote muhimu ya uj enzi wake
pongezi maalum zimuendee rais mstaafu mhe
benjamin mkapa kwa kukubali wazo la kujengwa jengo hili na kuafiki utaratibu mzima wa kupata fedha za ujenzi
uamuzi wake huo ndio uliowe zesha kuwepo kwa jengo hili tunalojivunia nalo
nafurahi kwamba um epata nafasi ya kuja kushuhudia matunda ya kazi yako nzuri
napenda pia kukushukuru wewe binafsi mheshimiwa spika pamoja na waziri mkuu mhe
edward lowassa kwa uongozi wenu mahiri uliowezesha ujenzi kuka milika kwa wakati muafaka
mheshimiwa spika pongezi na shukrani pia nazitoa kwa katibu wa bunge na timu yake waziri wa fedha na vi ongozi wengine wa serikali kwa kushirikiana vyema kwa kushirikia na vyema katika kuh akikisha kazi hii inakamilika kwa ufanisi mkubwa
vilevile shukrani ziende kwa wa jenzi wa jengo hili kwa kazi nzuri na kwa mashirika ya mifuko ya pensheni kwa pamoja kukubali kufadhili na kusimamia ujenzi wa kumbi huu
mashirika haya ni public service provident fund pspf local authority provident fund lapf parastatals provident fund ppf na national social security fund nssf
nawapongeza kwa ku wekeza kwenye mradi huu ambao ni fahari na hesh ima kubwa kwa taifa
sisi katika serikali tunatambua wajibu wetu wa kuwalipa kwa gharama kubwa mlioingia
tuna waahidi tutafanya hivyo kama tulivyokubaliana
mimi na wenz angu serikalini tunajua kuwa mmetumia fedha za wanachama we nu ambazo hazina budi walipwe wakati ukifika
hatutawaangusha
mheshimiwa spika wageni waalikwa mabibi na mabwana kujenga ukumbi wa bunge weny kukidhi mahitaji ya bunge letu na hasa kwa mujibu wa mahitaji na mazingira ya karne ya ni changamoto ya aina yake
lakini kwa niliyoyaona ndani ya jengo hili changamoto hiyo imejibiwa kwa ukamilifu
kwa kila hali jengo hili linafanana kabisa na bunge la wakati tulionao sasa
jengo jipya tunalolizindua leo lita liwezesha bunge letu sasa kuwa na vifaa vipya vya shughu li za kibunge tena vilivyotengenezwa kwa teknolojia ya kisasa
ukum bi huu utawawezesha waheshimiwa wabunge wetu kupata hudu ma bora na hivyo kufanya shughuli za uwakilishi kwa ufanisi wa kiwango cha juu
ni ukumbi wenye hadhi ya kimataifa unaowapa wabunge vi onjo vya bunge katika karne ya 
mheshimiwa spika kinachonipa faraja zaidi ni kw amba ukumbi huu mpya tofauti na kumbi zote ziliz owahi kutumika kwa sh ughuli za bunge huko nyuma unatoa fursa za idi kwa wananchi walio wengi zaidi kufuatilia mijadala ya bunge kw karibu zaidi
kwa kuwezesha ushiriki mpan zaidi wa wananchi kwenye shughuli za bunge jengo hili sasa linatuwezesha kupiga hatua kubwa zaidi katika kujenga na kuimar isha demokrasia nchini
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge nilipata kusoma pahala kwamba wakati jengo la bunge la uingereza the house of common s linajengwa upya baada ya kubomolewa wakati wa vita kuu ya pili ya dunia winston churchil alisema we shape our buildings and they shape us
sina shaka akilini mwan gu kuwa kwa hakika jengo hili litabadilisha namna tunavyofanya kazi ikiwa ni pa moja na mienendo na mitazamo yetu kuhusu vikao na maamuzi ya bunge
ni matumaini yangu kwamba jengo hili litatubadilisha kwa kutujengea ufahari wa kuwa na mahali pazuri na penye heshima pa kufanyia kazi
mheshimiwa spika kwa ninavyoelewa mimi jukumu la msingi la mbunge ni kuyapa sauti matumain i matarajio na matakwa ya watu wetu
wabunge ni vipaza sauti m egaphones vya watanzania waliowachagua
bila ya shaka kwa kuutumia kwa ukamilifu ukumbi huu wa bunge ulio mzuri na wenye vifaa vya kisasa sauti za watanzania zitasikika bila mikwaruzo
aidha matakwa na matarajio yao yatawasilishwa kujadiliw a kufanyiwa kazi na kupatiwa majibu kwa ufanisi zaidi sasa
ndugu zangu leo tumepata jengo la bunge jipya zuri na la kisasa
tena ni jengo la kwanza ka tika historia ya nchi yetu ambalo limejengwa kwa uamuzi wa bung na kwa mujibu wa matakwa yake
bahati nzuri tuna lo bunge lililokomaa ka ma taasisi na tunao wabunge waliopevuka kama wate tezi halali wa maslahi ya watanzania waliowachagua
sasa kazi kwenu
vile vile napata faraja kubw kwamba tunalo bunge makini lenye wabunge wa changanyiko muafaka kwa maana ya vyama taaluma fani jinsia umri na rika
nawapongeza waheshimiwa wabunge na uongozi wa bunge kwa juhudi mnazoendelea nazo za kuimarisha taratibu na kanuni mb alimbali za utawala na uendeshaji wa bunge ili kuongeza ufanisi kati ka taasisi yetu hii muhimu
ni imani yangu kwamba kwa ku wawekea mazingira mazuri ya kufanyia kazi ikiwa ni pamoja na kuwa na mahali penye hadhi na heshima pa kukutania kama hapa nafasi na mchango wa wabunge kwa maendeleo ya taifa letu utakuwa mkubwa zaidi
mheshimiwa spika serikali kwa upande wake it aendelea kuchangia juhudi za kuboresha mazingira ya kufanyia kazi zenu hapa bungeni na majimboni
tutafanya kila kinac howezekana kulingana na uwezo uliopo kuwapatia mah itaji ya kuwawezesha kuwa wabunge wazuri kwa wapiga kura wenu
hata hivyo naomba mtuelewe kwamba pale tu takaposhindwa kutimiza yote mnayoyahitaji si kwa sababu ya kupu uza umuhimu wa bunge bali ni kwa sababu ya kukwazwa na uwez wa rasilimali
mahitaji ni mengi wahitaji ni wengi lakini uwezo una ukomo
kuwepo kwa jengo hili ni us hahidi tosha kuwa tunajali
mheshimiwa spika serikali itaendelea kutoa ushiri kiano kwa bunge kama mhimili huru wa utawala wa nchi yetu
wote tuna mteja mmoja mwananchi wa tanzania
ili tumtumikie vizuri na tukidhi matarajio yake suala la kushirikiana baina yetu halina mbadal na wala halina mjadala
katu tusifanye kinyume chake
mimi si amini kwamba ufanisi wa mbunge unapimwa kwa umahiri wa kupinga hoja za serikali
na siamini pia kwamba serikali makini nayo ni ile ambayo wakati wote inaziba masikio yake kwa maoni na mawa zo ya wabunge
nawaahidi ushirikiano wangu binafsi na wa wenzangu wote serikalini
mheshimiwa spika wageni waalikwa mabibi na mabwana jengo hili si tu kwamba linapendezesha sura ya mji wa dodoma bali pia linaipa haiba mpya demokrasia yetu
hiki ni kiota cha mijadala muhimu ya kitaifa mijadala itakayoam ua mwelekeo wa demokrasia yetu hatm ya maendeleo yetu na mustakabali wa taifa letu
leo tunafungua ukumbi wa wananchi kwa kuwa mawazo maoni na mashauriano juu ya masuala yanayowahusu wao ndimo humu yatakapokuwa yakijadiliw na kutolewa maamuzi
mheshimiwa spika wageni waalikwa mabibi na mabwana wakati wa ufunguzi wa jengo jipya la bunge la scotland oktoba mwaka wa juzi edwin mor gan mshairi wa taifa national poet wa scotland aliandika shai ri mahsusi ambalo napenda kunukuu sehemu yake
we give you our consent to gove rn don t pocket it and ride away
we give you our deepest dearest wi sh to govern well don t say we have no mandate to be so bold
we give you this great building don t let your work and hope be other than great when you enter and begin
so now begin
open the doors and begin tafsiri tumewapa ridhaa ya kutawala ms iitie mfukoni na kukimbia nayo tunawatakia heri nyingi na apenzi ya dhati mtawale vyema msiseme hamkuwa na maml aka ya kuwa shupavu tunawapa jengo hili kubw a msiruhusu kazi na matumaini ye nu nayo yasiwe makubwa mtakapoi ngia ndani na kuanza sasa anzeni kazi
fungu eni milango na muanze mheshimiwa spika ulinialika kuja kufungua rasm jengo jipya la bunge letu tukufu
kwa kukata ut epe nilitimiza wajibu hu o
kwa heshima na taadhima kubwa naomba niseme ku wa sasa ruksa fungueni milango muingie ndani na muanze kazi
nawatakia kila la heri
ahsanteni kwa kunisikilliza ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu ilani ya kazina bata uchaguzi mkuu iilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
hali ya nchi yetu ndani ya miaka mitano iliyopita 
ujenzi wa taifa lenye misingi ya uhuru 
uhuru 
uhuru wa vyombo vya habari 
uhuru wa mihimili ya serikali 
 usawa 
haki 
utawala wa sheria 
ufanisi na ubora wa huduma za jamii 
elimu 
afya 
maji 
nishati endelevu 
hifadhi ya jamii 
makazi bora 
uchumi wa watu 
biashara zenye tija na endelevu 
ajira 
michezo sanaa na burudani 
kilimo mifugo na uvuvi 
kujenga utajiri wa jamii kupitia ushirika wa kisasa 
ardhi kwa maendeleo ya watanzania 
kujenga miundombinu wezeshi 
viwanda vya zana na usindikaji 
utajiri kwenye maliasili 
utalii 
bahari na bandari 
madini 
 miradi ya kimkakati 
kulinda mazingira 
sera za kodi 
gharama za kutekeleza ilani 
tanzania kufikia yaliyomoutanguliziiiiilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu utangulizi tanzania yenye watu wenye hali bora kijamii na furaha ya kweli yenye kujali utu yenye mfumo mzuri wa utoaji haki yenye demokrasia ya kweli yenye uhuru na yenye uchumi jumuishi imara na unaostawi hii ndio tanzania itakayojengwa na kusimamiwa na serikali ya act wazelendo
uchaguzi huu ni uchaguzi wa kuchagua
uhuru wa kweli kwa kila mtu dhidi ya utumwa matumaini dhidi ya hofu amani na usalama kwa kila mtanzania dhidi ya tafrani na misukosuko siasa safi dhidi ya siasa za chuki na za kizandiki utaifa na mahusiano yenye tija kimataifa dhidi ya mgawanyiko na kujitenga maendeleo jumuishi dhidi ya maendeleo ya wachache utajiri wa watu dhidi ya utajiri wa serikali kuongozwa na vijana dhidi ya kutawaliwa na walewale na muhimu zaidi ni uchaguzi wa kuchagua kurudisha utu na heshima kwa kila mtanzania hasa wanawake na watoto dhidi ya kejeli manyanyaso ya makundi fulani ya jamii yetu
iiiilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu act wazalendo imedhamiria na imejiandaa kikamilifu kujenga na kuongoza tanzania ya watanzania
tanzania ambayo kila mtanzania mtoto kijana mwanamke mwanamume mzee wa kijijini na mjini ana haki sawa mbele ya sheria na ana fursa stahiki za kujenga na kujifikia ndoto zake
tanzania ambayo watanzania wanajivunia kuwa watanzania na sio tanzania hii ya sasa ambayo mamilioni ya watanzania wanavumilia kuwa watanzania
chama cha act wazelendo kinaamini kwa yakini miongo inayokaribia sita tangu tupate uhuru wetu kutoka kwa mkoloni watanzania hawapaswi na hawastahili kuishi kwa hofu na kufifishwa ndoto zao bali wanapaswa kuwa wenye furaha raha matumaini yakufia na kuishi mafanikio yao binafsi na kuwa sehemu ya mafanikio ya taifa kwa ujumla
serikali ya act wazalendo itahakikisha upatikani na ulinzi wa haki na ustawi wa watu wenye ulemavu watoto hasa walioko kwenye mazingira magumu jamii na makundi yaliyopo pembezoni na wanawake ambao ndiyo walezi wa taifa hili
tafiti za kisayansi zimeonyesha na kuthibitisha kuwa kuwezesha na kuwekeza kwa wanawake na makundi mengine maalumu kuna tija endelevu kiuchumi na kijamii
muhimu zaidi kunaleta umoja na usawa katika jamii
serikali yetu sio tu itatokomeza ubaguzi ila pia itafanya jitihada za makusudi kuhakikisha kuwa kila mtanzania bila kujali jinsia dini maumbile itikadi umri kabila anashiriki kikamilifu katika kuongoza taifa hili katika nyanja mbalimbali na anaishi maisha yenye mafanikio raha na furaha
kauli mbiu yetu ya kazinabata ni dhana jumuishi kwa sababu kila mtanzania ana haki ya kufurahia utanzania wake na maisha yake
tunataka watanzania wafanye kazi kwa bidii na pia wafaidi matunda ya jasho lao
wawe na raha na furaha
kwenye taifa lenye zaidi ya ya watu wake wakiwa na umri chini ya miaka ni dhamira yetu kuwekeza na kutengeza sera sheria na taratibu zitakazohakikisha kuwa vijana wa taifa hili wanakuwa kipaumbele na chachu ya maendeleo kwao wao na kwa taifa
serikali ya act wazalendo imekataa kuona vijana wa taifa hili wananyang anywa fursa wanakatishwa ndoto zao wanakandamizwa na kufanywa watwana ndani ya taifa lao
serikali itakayoundwa na act wazelendo itakuwa serikali ya vijana kwa ajili ya vijana wa tanzania wa kike na wa kiume
lakini pia itakuwa serikali ya kuandaa na kusimamia upatikanaji wa maisha stahiki uzeeni kwa kuwa na mfumo madhubuti wa hifadhi ya jamii ambao utahakikisha kuwa kila mtanzania anakuwa na bima ya afya na pensheni akifika umri wa kutoweza kufanya kazi
ivilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu huduma za jamii bora zenye ufanisi na zinatolewa kwa wakati stahiki hazitakuwa ni upendeleo kwa viongozi au makundi ya watu wachache bali zitakuwa kwa kila mtanzania
elimu bora yenye kukidhi vigezo vya soko la ajira na kuwaanda wahitimu kuvumbua na kujiajiri huduma bora za afya upatikaji wa maji na umeme wa uhakika na gharama nafuu ni huduma za msingi katika kuijenga tanzania ya watanzania chini ya serikali ya act wazalendo
uchumi wa taifa litakaloongozwa na serikali ya act wazelendo utakuwa uchumi jumuishi uchumi wa watu sio vitu
uchumi wa wananchi walio wengi na si uchumi wa serikali na kundi la wachache
serikali yetu itawekeza kwenye sekta zinazoajiri watanzania wengi hasa kilimo ufugaji na uvuvi pia itaboresha na kuwezesha ustawi wa sekta isiyo rasmi hasa ya biashara ndogondogo ambazo nyingi zinafanywa na wanawake na vijana
mifumo ya kodi na urasimishaji biashara vitalenga katika kuleta ufanisi na kukuza biashara na si kudumaza na kuleta ukiritimba
tafiti sayansi na tekinolojia vitakuwa chachu katika kutengeneza fursa na kukuza uchumi jumuishi
serikali yetu itahakikisha wataalamu wa fani mbalimbali wanawekewa mazingira sawia ile walisaidie taifa katika kukuza uchumi ambao unaboresha maisha ya mtu mmoja mmoja
muungano kati ya tanganyika na zanzibar utakuwa wa usawa wa haki wa kuheshimiana na wa manufaa kwa pande nchi zote mbili zilizounda muungano
umoja na udugu wetu utaimarishwa kwa kuwa na katiba mpya itakayoboresha muundo wa muungano
vivyo hivyo serikali yetu itajikita katika kufufua na kuimarisha uhusiano wetu mataifa mengine
tumedhamiria kurudisha heshima ya tanzania kwenye medani ya kimataifa
serikali yetu ya kazinabata haitaweza kufikiwa kama wasanii na wanamichezo wataendelea kunyonywa na kufanya kazi katika mazingira magumu
kwa kushirikiana na wasanii na wanamichezo mbalimbali serikali yetu itawekeza kwa kiwango kikubwa kuhakikisha vipaji na vipawa vya watanzania vinakuwa vyenye tija kwao burudani kwetu na tunu ya taifa katika majukwaa ya kimataifa
sanaa na michezo itakuwa ni moja ya vipaumbele ya sera yetu ya mambo ya nje na biashara ya kimataifa ili kujenga taswira chanya ya nchi yetu na kuongeza mapato ya fedha za kigeni
ilani hii ni dhamira ya chama katika kuifikia na kuijenga tanzania ya watanzania zaidi ni mkataba kati cha chama na watanzania
hivyo basi kwa kipindi chote cha uongozi wa serikali ya act wazalendo tutaitekeleza kwa ujumla wake tutailinda na kuiheshimu
ilani hii imetengenezwa kutokana na maoni matarajio na matakwa ya watanzania yaliyotolewa kwa maandishi kupitia kamati ya ilani na kwenye ziara mbalimbali za viongozi wa chama
pia maoni yaliyokusanywa kwenye ziara za kuwasikiliza wananchi zilizofanywa na chama tangu mwaka 
vilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu sisi act wazalendo tunaamini na tunawataka watanzania waamini pamoja nasi kuwa inawezekana
kufanya kazi na kula bata kuishi maisha ya raha na furaha kuondoa serikali dhalimu madarakani kuwa na serikali inayoheshimu sheria utu uhuru na ustawi wa watu wake kujenga uchumi jumuishi na endelevu kila mtanzania kufikia ndoto zake kuwa na umoja wa kitaifa na heshima kimataifa ni muda sahihi kwa watanzania kuchagua serikali mpya ya inayoundwa na viongozi na watu watakaoweza kubuni na kutekeleza sera zitakazowaondolea wananchi hofu adha ufukara na kuwapa maisha yenye raha na furaha
kazinabata zitto zuberi kabwe kiongozi wa chamaagosti viilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
hali ya nchi yetu ndani ya miaka mitano iliyopita ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu katika miaka mitano iliyopita nchi yetu imepitia na inaendelea kupitia misukosuko mingi mikubwa iliyosababishwa na utawala wa kikandamizaji wa chama tawala
wananchi wengi wamejikuta ni wahanga wa misukosuko hiyo kwa namna moja au nyingine
makundi mbalimbali kama si yote ya jamii yetu yameumizwa na maamuzi sera na matendo ya watawala wa nchi yetu
msukosuko wa kwanza na mkubwa ni upotevu wa uhuru na haki
uhuru wa kujieleza uhuru wa vyombo vya habari haki ya kujumuika na haki ya kukosoa zote zimeporwa na watawala
ndani ya miaka mitano hii tumeona wananchi tukigawanywa kidini kikabila na kwa itikadi za vyama vyetu
umeona utawala wa sheria ukipuuzwa mchakato wa katiba mpya ukisitishwa na sheria mbaya za kulinda viongozi na zisizo na tija kwa ustawi wetu zikipitishwa bila woga
vilevile ni miaka mitano iliyotumika kuingilia mgawanyo wa madaraka baina ya mihilimili ya dola na kuvunja taasisi zote za uwajibikaji nchini na hivyo kutoa mwanya wa mapato ya umma kutumika vibaya bila usimamizi huku demokrasia ya vyama vingi ikiminywa zaidi na kuzima kila sauti na mawazo mbadala
wakosoaji wa watawala wamekumbana na mateso na ukatili wa hali ya juu wapo waliouawa wapo waliotekwa au kupotea na hadi leo hatujui walipo wapo waliomiminiwa risasi kwenye maeneo ya bunge na hadi leo hakuna hatua zilizochukuliwa wapo ambao ofisi zao zilipigwa mabomu wapo waliobambikiziwa kesi kwa mashtaka yasiyo na dhamana hasa yale ya utakatishaji fedha na uhujumu uchumi ili kunyamazishwa na wapo ambao wanaendelea kupandishwa kwenye vizimba vya mahakama kila uchao ili kuwadhibiti wasiweze kufanya shughuli za kisiasa kwa uhuru
kwa mujibu wa kituo cha haki za binadamu nchini lhrc asilimia hamsini na nne ya watu wote walioko magerezani mwaka ni mahabusu ambao husababisha msongomano uliokithiri kwenye magereza
kimsingi hawa ni watanzania wanaotumikia adhabu kabla ya kuhukumiwa
demokrasia imezorota kwa kiwango kisichofikirika chaguzi ndogo zilizosababishwa na ununuzi wa wabunge wa upinzani ziliendeshwa kwa uporaji vitisho na hadaa
uchaguzi wa serikali za mitaa wa mwaka ulitoa picha iliyo sahihi kuwa kwa sasa tanzania si nchi inayoheshimu misingi ya demokrasia na utawala bora
kwa mfano asilimia tisini na sita ya wagombea wote wa chama chetu cha act wazelendo walienguliwa kushiriki uchaguzi huu kitu kilichopelekea vyama vya siasa vya upinzani kujitoa kushiriki uchaguzi
leo hii kwa kigezo cha serikali za mitaa nchi yetu ni ya mfumo wa chama kimoja cha siasa kwani serikali zote za vijiji vitongozi na mitaa zinashikwa na watu kutoka chama kimoja
ni miaka mitano iliyorudisha nyuma shughuli za kiuchumi za asilimia sabini na mbili ya wananchi wakulima walidhulumiwa fedha zao ama kupata hasara kwa sababu ya sera mbaya na taratibu za hovyo zilizoathiri soko la mazao yao iwe ni wakulima ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mazao ya biashara kama korosho pamba na tumbaku au wa mazao ya chakula kama ufuta mbaazi na mahindi
miaka mitano hii ni kipindi ambacho tulishuhudia wavuvi wakichomewa nyavu zao kuanzia pwani ya bahari ya hindi mpaka kwenye mito na maziwa yetu huku wengi wao wakifungwa au kupigwa faini kubwa na mahakama zinazotembea na zinazoendeshwa na serikali
na pia imekuwa miaka mitano ya mateso kwa wafugaji waliotaifishiwa mifugo yao bila kuwezeshwa kupata ardhi yenye rutuba na maji ya kuchunga mifugo hiyo
wakulima wavuvi na wafugaji wamefukarishwa mno
 ni miaka mitano ya kutumikishwa tu bila tija
hamasa na motisha kwa wafanyakazi nchini haipo tena maana wafanyakazi hawakulipwa stahiki zao hawakupata nyongeza ya mishahara yao na wale waliostaafu wameendelea kucheleweshewa pensheni zao
wafanyabiashara nchini wameathirika zaidi
serikali iliamua kwa makusudi kufanya biashara yenyewe kwa yenyewe ikiondoa ushindani na kuyabeba mashirika na taasisi zake tu hata kwenye sekta ambazo wafanyabiashara binafsi nao wamewekeza kuanzia bima usafiri ujenzi mpaka mawasiliano
ni wakati ambao wafanyabiashara walibambikiwa kodi za kufikirika jambo lililosababisha biashara nyingi kufungwa na ajira kupotea
wakandarasi wa ndani wachache wanaoshiriki kutelekeza miradi mbalimbali hawalipwi fedha zao kwa wakati jambo linalopelekea kuharibu zaidi mwenendo wa mzunguko wa fedha kwenye uchumi
wamiliki wa viwanda na wauzaji wa bidhaa kwenda nje wanaidai serikali zaidi ya shilingi trilioni za malimbikizo ya ritani za kodi na kusababisha shughuli za uzalishaji kudorora kwa sababu ya matatizo ya mzunguko wa fedha cashflow
viwanda vingi vimepunguza wafanyakazi na kusababisha maisha magumu sana kwa watanzania
ni miaka mitano ya huduma mbaya za jamii elimu ya msingi na sekondari ikitolewa bila malipo lakini isiyo na ubora kukiwa na uhaba mkubwa wa vyumba vya madarasa na madawati uhaba wa walimu na mazingira mabaya ya kufanyia kazi na kuishi walimu
elimu ya ufundi ikipuuzwa na hivyo kulinyima taifa rasilimali watu ya mafundi mchundo wa kusukuma uchumi wa viwanda
zaidi ya hayo elimu ya juu imesuasua kwa mikopo michache yenye ubaguzi isiyotolewa kwa wakati na inayowazalishia wahitimu wetu mzigo wa madeni yasiyolipika huku wakiwa hawana uhakika wa ajira baada ya kuhitimu
huduma ya maji safi na salama bado iliendelea kuwa tatizo kuu katiba miaka mitano hii hasa vijijini huku kukiwa na miradi mingi inayotajwa kukamilika lakini isiyotoa maji kabisa na hivyo wananchi wanaendelea kusumbuka kuyatafuta maji pamoja na kupata maradhi mbalimbali yatokanayo na matumizi ya maji yasiyo safi na salama
huduma kwenye sekta ya afya nazo hazikusalimika na misukosuko kuanzia uhaba wa majengo uchache wa watumishi na ukosekanaji wa vifaa tiba huku wananchi wengi wakikosa hata uwezo wa kuchangia huduma hizo
sehemu ya pato la taifa gdp inayotengwa kwa matumizi ya afya imepungua kutoka mwaka hadi mwaka ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
hiki ni kiwango kidogo kulinganisha na lengo la lililokubaliwa na nchi za umoja wa afrika azimio la abuja 
ongezeko la vituo vya huduma za afya zahanati vituo vya afya na hospitali halikidhi mahitaji ya watanzania
serikali ya awamu ya tano imeongeza sehemu za kutolea huduma za afya ndani ya miaka mitano ikiwa ni sawa na tu ya mahitaji ya ujenzi wa wastani wa vituo kila mwaka ili walau kuweza kufikia mahitaji ya ongezeko la idadi ya watu kila mwaka
hadi sasa kuna vituo vya huduma za afya ambavyo ni asilimia kumi na sita ya mahitaji ya vituo nchi nzima
afya imekuwa ni bidhaa kama ilivyo bidhaa nyingine zenye kuuzwa na kununuliwa kwenye soko huria mwenye pesa na mamlaka hupata bora na zaidi na wale wasio na uwezo huambulia huduma hafifu au kukosa kabisa
ni miaka mitano ambayo serikali imeendelea kuchukua mikopo yenye riba kubwa
pia serikali imeanzisha miradi mikubwa kama vile reli ya kati ya kisasa sgr bwawa kubwa la kufua umeme stigler s gorge na ununuzi wa ndege inayoendelea kutekelezwa ama kwa fedha za ndani au mikopo ya kibiashara ya muda mfupi hivyo kuleta madhara kwenye uchumi
mikopo hii ya kibiashara inakuza ukubwa wa deni la taifa na kuongeza gharama za kuhudumia deni hilo kwa kuzitoa fedha nchini na kulipa madeni nje
kibaya zaidi miradi hii ni miradi isiyo na fungamanisho na bidhaa zinazozalishwa nchini na hivyo vifaa vipuri na ufundi wa miradi vyote vikinunuliwa kutoka nje hivyo kutokuwa na mnyororo mrefu wa kiuchumi kwa watanzania
deni la taifa limeongezeka kwa kasi kubwa sana
serikali ya awamu ya nne ilipoingia madarakani mwaka deni la nje lilikuwa dola za marekani bilioni nane bn na ilipoondoka mwaka deni hilo lilikuwa limefikia dola za marekani bilioni kumi na tano bn hii ni sawa na ongezeko la deni la nje la dola za marekani bilioni ndani ya miaka kumi
hata hivyo mpaka kufikia mwezi machi mwaka deni la nje limefikia dola za marekani bilioni 
 sawa na ongezeko la dola za marekani bilioni 
 katika kipindi cha miaka hii ya sasa
yaani serikali ndani ya miaka hii mitano imekopa zaidi ya mikopo yote ambayo serikali ya awamu nne ilichukua katika miaka ya uongozi wake
athari ya ukopaji huo mkubwa ndani ya miaka hii mitano tayari inaonekana sasa gharama za kulipa madeni zimeongezeka kwa kati ya mwaka wakati ongezeko la mapato ya ndani ya serikali ni tu
iwapo miradi inayosababisha nchi kukopa haitaweza kuzalisha mapato ya kugharamia malipo ya madeni basi ni dhahiri serikali italazimika kuondoa fedha kwenye huduma muhimu kama elimu maji na afya na kuzielekeza kulipa madeni na hivyo kupelekea huduma hizo za jamii ambazo tayari zina hali mbaya kuzorota zaidi
katika bajeti ya mwaka bajeti ya kulipa deni na mishahara ni ya mapato yote ya ndani ya serikali
ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu mwisho na muhimu zaidi imekuwa miaka mitano yenye mateso na manyanyaso kwa wanawake
hedhi inatozwa kodi na wahanga wa mimba za utotoni wameendelea kunyimwa haki yao ya kupata elimu
serikali haikuwalinda wanawake kwa matamko na kwa vitendo jambo lililochangia kuongezeka kwa matukio ya ukatili wa kijinsia
takwimu za karibuni zinaonyesha matukio yameripotiwa kati ya mwaka na mwaka 
matukio ya ubakaji na ulawiti wa watoto yaliripotiwa yameongezeka kutoka mwaka mpaka matukio mwaka 
na katika hali ya kuhuzunisha uongozi umekuwa ni haki kwa wanaume tu kwa mfano kuna wanawake wanne tu kwenye baraza la mawaziri linalomaliza muda wake sawa na asilimia ishirini ya mawaziri wote ukilinganisha na mawaziri wanawake sawa na asilimia thelathini na sita kwenye serikali ya awamu nne
hali ni mbaya zaidi katika nafasi nyingi za kuteuliwa kimsingi teuzi za serikali inayomaliza muda zimekuwa teuzidume
ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu muhtasari wa vipaumbele kazinabata ujenzi wa demokrasia na utoaji haki za watu uhuru kwa kila mtu usawa na ustawi wa wanawake na vijana haki za watu wenye ulemavumaji safi salama na gharama nafuuajira mpya milioni hifadhi ya jamii kwa kila mtu afya bora kwa wote ushirika wa kisasa kwa maendeleo jumuishielimu bora ya kivumbuzi bila malipokilimo cha kimapinduzi na mazingira wezeshi ya biasharaufanisi na ubora wa huduma za jamiiuchumi wa watu ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
ujenzi wa taifa lenye misingi ya uhuru usawa haki utawala wa sheria uwajibikaji na demokrasiailani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
uhuru watanzania hawakupigania uhuru kutoka kwa mkoloni ili waje watawaliwe kikoloni kwa kigezo cha kuleta maendeleo
uhuru wa kila mtanzania ni haki na msingi wa taifa la tanzania
kwetu sisi act wazalendo hilo halina na halitakuwa na mjadala
uhuru wa kutoa maoni haki na uhuru wa kila mtanzania kutoa maoni na kujieleza itatekelezwa na kulindwa kwa kiwango cha juu kabisa
ndani ya siku za kwanza tangu kuingia madarakani serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itafuta sheria zote zinazobana kuminya na kufifisha haki na uhuru wa watanzania kujieleza na kutoa maoni zikiwemo sheria ya makosa ya mtandao sheria ya vyombo vya habari sheria ya takwimu kanuni ya maudhui ya mtandao na sheria nyingine kandamizi
ii
itatengeneza majukwaa mifumo na kurasimisha taratibu zitakazowawezesha watanzania kutoa maoni yao na kujieleza kuanzia ngazi za vijiji mpaka serikali kuu
hii ni pamoja na kuimarisha uratibu wa uendeshaji mikutano ya vijiji vitongoji mitaa kata utaoji maoni ya wadau kwenye miswada mbalimbali bungeni na kwenye mabaraza ya serikali za mitaa nk
uhuru wa vyombo vya habari katika nchi itakayoongozwa na act wazalendo vyombo vya habari vitakuwa mhimili wa nne wa dola lengo ni kutoa nafasi kwa vyombo vya habari kusaidia kuonyesha mapungufu ya uongozi wetu na kutupa nafasi ya kujirekebisha ili kuwahudumia wananchi kwa ufanisi zaidi
serikali ya act wazalendo ndani ya miezi sita ya kwanza itafanya yafuatayo i
itafuta sheria zote kandamizi na zinazopora uhuru wa vyombo vya habari na kutengeneza sheria kwa kushirikiana na wadau zitakazolenga kuleta uhuru na weledi na ukuaji wa sekta ya habari
ii
itaunda kamisheni ya vyombo vya habari ambayo itaratibu sekta ya habari na maadili ya vyombo vya habari
kamisheni hii itakuwa huru na yenye kujitegemea serikali itakuwa ni mmoja tu ya wadau wa kamisheni lakini si miliki wa kamisheni hii
iii
itahakikisha vyombo binafsi vya habari vinakuwa na haki sawa ya kupatiwa taarifa na kuripoti habari kutoka serikalini
ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iv
itahakikisha vyombo vyote vya habari vya umma na vya binafsi vinakuwa na haki sawa ya kupatiwa matangazo ya serikali
itahakikisha vyombo vya habari vya umma vinakuwa huru kutoa taarifa yoyote kwa maslahi ya umma bila kuingiliwa au kushawishiwa na chama kilicho madarakani
vi
itaunda tume maalum kutoa mapendekezo ya kuratibu na kusimamia ajira kwenye sekta ya habari na sanaa
kila mwandishi wa habari atakuwa na mkataba wa ajira kwa namna itakavyopendekezwa na tume na waajiri watalazimika kuhakikisha kila mwandishi anapatiwa hifadhi ya jamii na bima ya afya
vii
itahakikisha vyama vya wanahabari vinawezeshwa kusimamia haki na maslahi ya wanachama wao bila hofu wala woga
uhuru wa mihimili ya serikali serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo ndani ya ndani ya miezi sita ya kwanza i
itaimarisha na kusimamia uhuru wa mihimili mitatu ya dola ili kuhakisha kuwa inatimiza wajibu wake kwa mujibu wa sheria na katiba ya nchi yetu
ii
itatekeleza sheria ya uendeshaji wa bunge na sheria ya mahakama kwa kuwa na mfuko wa bunge na mfuko wa mahakama mifuko ambayo bajeti yake itapaswa kuwasilishwa bungeni na mihimili hiyo kwa ukamilifu na kwa wakati na kutengewa fedha kama zilivyopitishwa na bunge
uhuru wa kukusanyika serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itasimiamia uhuru na haki ya mtu mmoja mmoja asasi za kiraia jumuiya za kijamii na kitaaluma pamoja na makundi mbalimbali ya jamii kukutana kuungana kushirikiana na kutekeleza majukumu yao kwa mujibu wa sheria na miongozo yao bila kuvunja katiba ya nchi
ii
itafanyia marekebisho sheria kandamizi ya jeshi la polisi tanzania na huduma saidizi sura ya kama ilivyofanyiwa marekebisho mwaka kifungu cha na inayotoa mwanya wa wazi kwa polisi kuzuia uhuru wa kujumuika bila sababu yoyote ya msingi hivyo kukengeuka katiba yetu ya nchi ya ibara ya inayoruhusu uhuru wa kukusanyika iii
itafuta sheria na miongozo inayonyima uhuru asasi na makundi ya kiraia kufanya shughuli zao
ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
usawa chama cha act wazalendo kinaahidi kuijenga tanzania inayotumia rasilimali za nchi kwa usawa bila ubaguzi wa kikabila kikanda kimkoa kiitikadi kidini wala kisiasa
usawa mbele ya sheria serikali ya act wazalendo itahakikisha kila mtanzania ana haki na wajibu sawa mbele ya sheria bila kujali cheo jinsia hali dini kabila wala itikadi ya siasa
shabaha ni kuwa taifa la tanzania lenye haki na usawa kwa kila raia
usawa katika utoaji wa huduma serikali ya act wazalendo itahakikisha kuwa kutakuwa na usawa katika utoaji wa huduma za jamii na maendeleo
kwa kuamini kwamba maendeleo ya nchi yetu yanachangiwa na wananchi kwa kulipa kodi kwa usawa
usawa wa kijinsia ustawi wa jamii yoyote ile unatokana na kuheshimu usawa wa kijinsia
act wazalendo inaamini kuwa taifa letu haliwezi kuendelea kama nusu ya watu wake wanabaguliwa kwa sababu ya jinsia zao
ili kuleta usawa wa kweli wa kijinsia serikali ya act wazalendo itasimamia utekezaji wa sheria zote za ndani ya nchi zinazohusu masuala ya jinsia na mikataba yote ya kimataifa kama cedaw azimio la maputo beijing platform of action cpd n
pia serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itahakikisha ushiriki wa kwa katika ngazi zote za uongozi hasa kwenye nafasi za kuteuliwa
ii
itarekebisha sheria za mifumo ya uwakilishi wa wanawake hasa bungeni viti maalumu ili kuleta mfumo utakaokuza na kuboresha ushiriki wa wanawake katika bunge hasa kutoka kwenye majimbo
iii
itawekeza katika mifumo itakayowezesha wanawake kuwa wafanyabiashara wakubwa na wamiliki wa mifumo ya uzalishaji mali na ajira ili kuondokana na dhana kuwa wanawake ni watu wakufanya shughuli ndogo ndogo za uchumi
ili kufikia hilo serikali itaweka mifumo thabiti kuhakikisha angalau asilimia thelathini ya manunuzi yote ya ndani yatakayofanywa na serikali kuu na serikali za mitaa yatatoka kwenye biashara zinazozomilikiwa na wanawake
iv
itaondoa kodi na kuwezesha upatikanaji bure wa bidhaa za hedhi katika shule za msingi na sekondari tanzania nzima
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu v
itakomesha ukeketaji wa wanawake na watoto wa kike
aidha serikali yetu itahakikisha utekaji unamalizika ndani ya miaka kama ambavyo mpango wa malengo endelevu ya dunia unavyoelekeza
vi
itadhibiti mimba za utotoni kwa kuhakikisha watoto wote wa kike wanapata elimu katika mazingira salama na kuhakikisha elimu rika inatolewa kwa ubora katika taasisi zote za elimu nchini ili kuwajengea uwezo watoto wa kike na wa kiume kuepuka na kutoa taarifa za unyanyasaji wa kingono
zaidi itahakikisha utekelezaji wa sheria zinazolinda watoto dhidi ya ubakwaji pamoja na unyanyaswaji wa kingono kwa ujumla kwa kuwezesha jamii na jeshi la polisi kuwa walinzi wa haki za watoto na pia kuwajengea uwezo jeshi la polisi pamoja na mahakama kushughulikia kwa haraka kesi zinazohusu ubakaji wa watoto
serikali yetu itaweka hadharani orodha ya waliotiwa hatiani kwa kubaka na kunyanyasa kingono wanawake na watoto
vii
itatoa elimu sahihi na huduma rafiki za afya ya uzazi kwa vijana hasa wa kike walioko shuleni na nje ya shule kwa kushirikiana na asasi za kiraia na taasisi za afya serikali itahakikisha inawafikia watoa elimu ya afya ya uzazi wa jadi na kuwajengea uwezo ili waweze kutoa elimu sahihi
viii
itasimamia haki ya kupata elimu kwa wahanga wa mimba za utotoni kwa kuhakikisha kila mtoto wa kike aliyepata mimba akiwa shule anamaliza elimu yake kama ilivyokusudiwa
ix
itapitia na kufuta sheria za kimila vinazomnyima mwanamke haki ya kumiliki mali na ardhi shabaha ni kuwa na usawa wa kumiliki mali na ardhi kwa wanawake
itasimamia uwepo wa usawa katika malezi ya watoto hasa baada ya wazazi kutengena au pale watoto wanapozaliwa nje ya ndoa
xi
itakomesha ukatili dhidi ya wanawake na watoto hasa ukatili wa kingono kimwili na udhalilishaji kwenye mitandao
hilo litawezekana kwa kuboresha madawati ya jinsia kuweka mifumo rahisi ya kuripoti na kudhibiti ukatili kuunda tume maalumu ya kudhibiti ukatili wa kijinsia na kuhakikisha vyombo vya mahakama vinawezeshwa kimafunzo na kimfumo ili kusimamia kesi za ukatili kwa haraka na uhakika
xii
itaendesha kampeni nchi nzima kwa kushirikiana na asasi za kiraia katika kuondoa mila potofu
xiii
itawezesha kuundwa kwa baraza la kitaifa la wanawake litakalosimimia mustakabali na maendeleo ya wanawake tanzania
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
haki serikali ya act wazalendo itatekeleza kwa vitendo sheria kanuni na mikataba yote ya kimataifa inayolinda na kuhifadhi haki za binadamu
pia serikali yetu itatengeneza na kuweka mifumo maalumu ya kukusanya takwimu na kuripoti utekelezaji na upatikanaji wa haki za binadamu kwa ushirikiano wa karibu wa asasi zisizo za kiserikali na taasisi za kitaifa na kimataifa
katika kuhakikisha kuwa haki inatendeka ndani ya siku za kwanza za uongozi wa serikali chini ya act wazalendo itaundwa tume ya majaji itakayochunguza vitendo vyote vya utekaji watu kupotea na mauaji yote yaliyotokea kati ya mwaka na kuchukua hatua za kisheria kwa wote watakaokutwa na makosa vile vile kulipa fidia kwa familia zote zitakazokuwa zimeathiriwa na vitendo husika
haki ya kupata habari serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo ili kuhakikisha uwepo wa haki ya kupata habari i
itaboresha ushiriki wa tanzania katika mpango wa afrika kujitathmini kiutawala bora aprm
ii
itairudisha tanzania katika uanachama mpango wa kuendesha shughuli za serikali kwa uwazi ogp ili kuhakikisha serikali inaendeshwa kwa uwazi mkubwa na kila mtanzania anapatiwa haki yake ya kupata habari sahihi kwa wakati sahihi
iii
itarudisha matangazo ya moja kwa moja ya bunge bunge live na kuwa na idhaa ya mtandaoni online channel ya bunge ili kuhakikisha wabunge wanapata nafasi ya kutosha kufafanua hoja zao kwa kina hata nje ya vikao vya bunge
iv
itafanyia marekebisho makubwa ya sheria zinazotumika kuendesha serikali ili kuhakikisha mikataba yote ya miradi yenye maslahi mapana ya taifa kama madini kandarasi miradi ya ujenzi itawekwa wazi
haki ya kushiriki katika kufanya maamuzi serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itashirikisha kikamilifu wananchi kwenye kufanya maamuzi ya kila jambo ambalo lina maslahi mapana kwa taifa aidha kwa kupigia kura moja kwa moja au kutoa maoni yao kwa njia ya maandishi petition au kupitia wawakilishi wao wa majimbo wabunge au wawakilishi kwa zanzibar
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu ii
itatengeneza mfumo wa kisheria wa kuwalazimisha viongozi mbalimbali aidha kujadili kutoa ufafanuzi au kufuta maamuzi pale idadi stahiki ya watanzania watakapotaka iwe hivyo kupitia maoni ya wazi public petition
iii
itaweka kisheria utaratibu wa wananchi wanaoishi kwenye maeneo yenye rasilimali kutoa idhini ya miradi ya uvunaji wa rasilimali hizo kuanza kutekelezwa free prior informed consent
haki za watu wenye ulemavu serikali ya act wazalendo itaweka kipaumbele katika kuhakikisha haki za watu wenye ulemavu zinalindwa kuhifadhiwa na kuhamasishwa kwa kufanya yafuatayo i
itaweka taarifa zote muhimu za umma kwenye mifumo sahihi na wezeshi kwa watu wenye ulemavu kwa mfano kutafsiriwa kwa lugha ya alama na nukta nundu
ii
itasimamia utekelezaji wa sheria ya majengo ili kuhakikisha majengo yote ya umma yanafikika kwa urahisi kwa watu wenye ulemavu
iii
itahakikisha watu wenye ulemavu wote nchini wanapata fursa sawa za kujifunza na kupata ajira stahiki katika fani na sekta mbalimbali hii ni pamoja na kuwekeza kwenye vifaa maalumu na vya kisasa vya kujifunzia kwenye shule maalum za watu wenye ulemavu
iv
itahakikisha sekta binafsi na asasi za kiraia zinatekeleza programu maalumu ya kuwezesha watu wenye ulemavu kushiriki kikamilifu katika nyanja zote za jamii na kuhakikisha wanapata hifadhi ya jamii
itahakikisha upatikanaji wa uwakilishi wa haki na wenye tija wa watu wenye ulemavu katika uongozi ngazi za maamuzi na shughuli za kuingiza kipato
vi
itahakikisha wasichana na wanawake wenye ulemavu wa viungo na wanaoishi kwenye mazingira magumu wanapatiwa bidhaa za hedhi bure
vii
itahakikisha kaya maskini na zinazosimamiwana wanawake na kulea watoto wenye ulemavu watapatiwa pesa za kujikimu kila mwezi kutoka kwenye mfuko maalumu wa kuwezesha watu wenye ulemavu
viii
itahakikisha ulinzi wa watu wenye ulemavu dhidi ya unyanyasaji ukatili na dhuluma
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
utawala wa sheria hakuna na hakutakuwa na aliye juu ya sheria kwenye serikali itakayoongozwa na act wazalendo
kila kitu katika serikali yetu kitaongozwa kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu zilizoanishwa na vyombo mahususi vyenye mamlaka hiyo
sheria za nchi serikali na taasisi zake zitalenga kuhakikisha kwamba kila raia anapata haki sawa bila kubaguliwa
katiba mpya serikali itakayoongozwa na act wazalendo na vyama washirika ndani ya miaka miwili itafufua na kukamilisha mchakato wa kuandika katiba mpya ya jamhuri ya muungano kwa kuwashirikisha watanzania kikamilifu
katiba mpya itaainisha i
itaboresha muundo wa muungano ili kuwa na muungano wa usawa wa haki na wenye kuheshimiana na kusimamia uundwaji wa muundo wa serikali tatu
ii
itaainisha na kuimarisha misingi ya haki na usawa kisheria na kuweka nyenzo madhubuti za kusimamia haki usawa na uhuru kwa raia wake
iii
itaimarisha uhuru na uimara wa mihimili yote ya serikali
iv
itajali maslahi mapana ya taifa letu na kuimarisha uwajibikaji
itasimamia uwepo wa serikali ya umoja wa kitaifa badala ya kulimbikiza viongozi wa chama kimoja
vi
italeta mfumo bora wa kuendesha serikali hasa za mitaa kwa kuwezesha ugatuaji madaraka zaidi kwa serikali za mitaa badala ya serikali kuu
vii
itawapa wananchi haki ya kuchagua wakuu wa mikoa kuanzia uchaguzi mkuu wa mwaka viii
itatoa haki kwa watanzania kuwa na uraia pacha
ix
itatengeneza dira ya tanzania ya miaka mia moja inayokuja
muunganano wenye usawa haki kuheshimiana na wenye mwafaka kumekuwa na changamoto katika kuendesha muungano wetu baina ya nchi mbili tanganyika na zanzibar
act wazalendo inaona kunahitaji kuwa na mwisho wa manung uniko mivutano na athari zinazotokana ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu na kutokuwa na mwafaka wa namna muungano wetu unapaswa kuwa na kudumishwa
serikali ya act wazalendo itafanya mambo yafuatayo ili kuleta muungano wenye usawa na haki i
kufuatia katiba mpya ya muungano itahakikisha kuwa kunatungwa sheria zitakayoendana na mahitaji ya wakati chini ya msingi wa haki heshima na usawa kama nchi mbili huru zilizoungana kwa hiari zao ili kuwa na muungano wa haki uwazi na usawa kwa kufaidisha kila upande ii
itahakikisha kwamba mapendekezo ya tume ya pamoja ya fedha yanatekelezwa ikiwemo kuanzishwa na kufanyia kazi haraka akaunti ya pamoja ya fedha
aidha serikali yetu ya muungano italipa malimbikizo yote ya haki za mapato ya zanzibar kutokana na mapato ya ziada ya muungano kama ilivyochambuliwa na tume ya pamoja ya fedha
kupitia sheria itakayotungwa na serikali ya act wazalendo kila mwaka serikali ya muungano itailipa zanzibar tshs bilioni transfer to zanzibar as payment of its accumulated non payments of its share from union revenues
iii
itaanzisha mchakato ya kurejesha mamlaka kwa serikali ya zanzibar katika nyenzo muhimu za uchumi ikiwemo kodi fedha ushirikiano wa kimataifa kwa mambo yasiyo ya muungano ili zanzibar iweze kujenga uchumi imara unaoendana na mazingira na mahitaji ya uchumi na pia kuamua mustakbali wao
iv
itairejeshea zanzibar hadhi yake ya kuwa na dhamana na jukumu la kuamua juu ya masuala ya sera za kiuchumi ikiwemo pia kuratibu masuala ya mitaji ya uwekezaji
hii itaifanya zanzibar kuwa na mipango ya uhakika ya kiuchumi kifedha na uwekezaji
itahakikisha kwamba serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania inaipatia zanzibar mgao wake wa kifedha wa asilimia 
 kama ilivyowekeza katika mtaji wa uanzishwaji wa benki kuu ya tanzania
kuboresha taasisi za usimamizi na ulinzi wa sheria serikali ya act itafanya yafuatayo i
itaboresha muundo na utendaji wa vyombo vya dola ili kuviwezesha kufanya kazi zake kwa uhuru bila kuingiliwa kisiasa na kutekeleza majukumu yake kwa kufuata sheria na katiba
ii
itaboresha mazingira ya kufanyia kazi makazi na malipo ya watumishi wa vyombo vyote vya kutoa haki nchini
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
sheria zenye tija kiuchumi serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
italeta mfumo wa kisheria utakaoondoa msururu wa kodi kwa wafanyabiashara wadogo wa kati na wakubwa kulingana na fursa na mahitaji yao
ii
itawezesha kisheria mfumo utakaotoa nafuu ya kikodi kwa uwekezaji katika sekta zinazogusa wananchi wengi zaidi kama kilimo ufugaji na uvuvi
iii
itaondoa sheria na kanuni zote zinazoondoa uwezo wa vijana kujiajiri hasa katika sekta ya habari mawasiliano na usafirishaji
uwajibikaji serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaimarisha taasisi za kusimamia uwajibikaji kama ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali naot taasisi ya kudhibiti na kupambana na rushwa nchini takukuru kwa kuhakikisha mchakato wa uteuzi wa wakuu wa taasisi hizo unaidhinishwa na bunge baada ya uteuzi wa rais
ii
itahakikisha uhuru wa taasisi za kusimamia uwajibikaji nchini
iii
itahakikisha haiwavumilii viongozi wote ambao ni kikwazo kwa uwajibikaji wa serikali kwa wananchi
iv
itasisitiza uwazi wa taarifa kwenye mikataba yote mikubwa ili kuwezesha taasisi zinazosimamia uwajibikaji nchini zinapata urahisi katika kazi yake
itaboresha utekelezaji wa tanzania katika mpango wa afrika kujitathmini kiutawala bora aprm
kupambana na rushwa na ufisadi serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itatoa elimu kwa umma kuhusu rushwa na namna wananchi wanavyoweza kushiriki kwa pamoja kutokomeza rushwa kubwa ufisadi na ndogo
ii
kwa kushirikiana na mataifa ya jirani na rafiki itaandaa orodha ya makampuni na taasisi zinatoa rushwa kupata miradi ili kuondoa mianya ya rushwa katika manunuzi hasa ya nje
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iii
kudumisha uwazi katika utendaji wote wa serikali kwa kurekebisha sheria ya watoa taarifa whistle blowers act ili kutoa kinga na ulinzi kwa watakaofanya kazi hii ya kizalendo ya kutoa taarifa
kulinda weledi wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaondoa mashaka yeyote ya kisheria kati ya sheria ya bunge na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania juu ya tafsiri ya mamlaka ya mkaguzi mkuu wa hesabau za serikali ili kuimarisha kinga ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na ofisi yake
ii
itamrejesha kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali prof
mussa assad ili kumaliza muda wake kwa mujibu wa katiba
iii
mfuko wa ukaguzi utakuwa na bajeti inayotosheleza kwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ili kuifanya iwe na uwezo wa kutekeleza majukumu yake kwa usahihi na ufanisi zaidi
kulinda maadili ya kazi serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo ili kulinda maadili ya kazi i
itabadilisha kabisa mfumo na utendaji wa tume ya maadili ya umma ili kuipa nguvu na nyenzo za kusimamia kikamilifu maadili ya utumishi wa umma kwa kuweka utaratibu wa kisheria utakaoelekeza uteuzi wa viongozi wa tume hii kufanywa na tume ya kijaji chini ya jaji mkuu na kufanyiwa usaili na kuthibitishwa na bunge kamati ya bunge ili kuhakikisha wanawajibika kwa wananchi na siyo kwa viongozi wachache wanaowateua
ii
itaunda kamisheni ya maadili ya jeshi la polisi kusimamia weledi na maslahi ya polisi hasa katika kuhakikisha jeshi la polisi halitumiki kisiasa
iii
itaunda tume ya kupambana na unyanyasaji wa kijinsia makazini ili kutengeneza mazingira salama ya kazi hasa kwa wanawake na kuhakikisha tanzania inaridhia na kusimamia utekelezaji wa mapatano ya shirika la kazi duniani ilo c yanayoelekeza kuondoa ukatili sehemu za kazi
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
uhusiano wa kimataifa serikali inayoongozwa na act wazalendo itafanya yafuatayo ili kurejesha heshima ya tanzania katika jumuiya ya kimataifa i
kurejea katika mkataba wa mahakama ya afrika kikamilifu kwa kuondoa barua ya kuzuia asasi zisizo za kiserakali kuanzisha mashtaka dhidi ya serikali ii
kutoa uongozi katika juhudi za kuimarisha utangamano wa afrika mashariki kwa kuhakikisha kuwa hatua zote za utangamano haswa umoja wa fedha monetary union zinafikiwa katika miaka inayokuja kwa kutekeleza kikamilifu mkataba wa afrika mashariki na itifaki ya soko la pamoja iii
kushiriki kikamilifu katika kuhakikisha jumuiya ya sadc inaimarika na kutekeleza ndoto ya sadc kuwa umoja wa forodha katika juhudi za kuunganisha soko la afrika kupitia afcfta ambayo tanzania itasaini na kuridhia mkataba wake ndani ya siku tangu kuunda serikali iv
kutekeleza diplomasia ya kiuchumi kwa ukamilifu wake v
kuwa na mahusiano mazuri na mashirika ya kimataifa duniani ili kuwezesha tanzania kufaidika na fursa zinazopatikana katika fedha za maendeleo uwekezaji mitaji na masoko ya bidhaa za tanzania
tanzania itajiunga tena na open government partnership ogp vi
kutekeleza mamlaka ya kikatiba ya zanzibar katika mashirika ya kimataifa ambayo yanashughulika na masuala yasiyo ya muungano kwa kuifanya zanzibar kuwa mwanachama kwa mfano fifa who unesco unicef n
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
ufanisi na ubora wa huduma za jamiiilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
elimu serikali ya act wazalendo itatoa elimu bila malipo bure katika shule za awali msingi sekondari vyuo vya ualimu vyuo vya ufundi veta na vyuo vya utabibu
elimu ya msingi katika kuendana na ongezeko kubwa la idadi ya wanafunzi hasa shule za msingi kutoka wanafunzi wapatao milioni mwaka mpaka wanafunzi milioni ifikapo mwaka 
serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaongeza vyumba vya madarasa kila mwaka ili kutosheleza ongezeko kubwa la watoto mashuleni
ii
itapanua uwezo wa vyuo vya walimu kudahili ili kuzalisha walimu kila mwaka ili kukidhi hitaji la ongezeko la wanafunzi
iii
itafanyia mabadiliko makubwa mtaala wa shule ya msingi na sekondari ili kuhakisha elimu ya msingi inamtengenezea kila mwanafunzi msingi mzuri wa maisha yake mfano kuwa na masomo mahususi kama kujitegemea ubunifu na upembuzi ili kujenga ufahamu na uelewa wa mambo ya msingi katika kukabiliana na kubadilisha mazingira ya jamii zao
iv
itahakikisha vitabu na zana nyingine za kufundishia na kujifunzia vinatolewa bure kwa kila shule za serikali kwa ubora na wakati sahihi
itahakikisha haki na stahiki za walimu ni kipaumbele cha serikali ya act wazalendo tunaamini bila walimu wenye maslahi bora mazingira mazuri ya kuishi na kufanyia kazi na fursa za kuongeza taalamu na kupanda madaraja kwa wakati ari ya kufanya kazi hupungua na hivyo kudumaza utoaji wa elimu
elimu ya sekondari serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaboresha ufundishaji ujifunzaji na ubunifu hasa katika masomo ya sayansi na teknolojia
hii itakuwa ni pamoja na kuhakikisha kila shule ya sekondari tanzania ina maabara na maktaba
ii
itaajiri wafanyakazi wasio walimu kama wana maabara wakutubi na walezi matrons patrons ili kuhakikisha ubora wa upatikaji wa elimu na ubora wa malezi ya wanafunzi wakiwa shuleni
iii
itajenga mabweni yenye huduma zote stahiki hasa kwa watoto wa kike kudhibiti utoro mdondoko na mimba za utotoni
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
elimu ya ufundi technical education vocational trainings serikali ya act wazalendo itahakikisha i
inarudisha hadhi na tija ya vyuo na elimu ya ufundi ili kutoa hamasa kwa watanzania wengi zaidi kupata elimu ya ufundi
ii
inawekeza katika elimu iliyojikita katika uvumbuzi wenye kuleta suluhu ya changamoto za kila siku za maisha ya mtanzania wa kawaida
tumedhamiria kufanya vyuo vya ufundi siyo tu viwe vyuo vya kujifunza kurekebisha vitu mbalimbali na kusoma historia ya uvumbuzi bali viwe vyuo vinavyojikita katika kuvumbua na kutengeneza innovation hubs
tutaweka utaratibu wa kuhakikisha vyuo mbalimbali vinajenga umahiri katika fani tofauti
iii
itahakikisha kuwa mitaala ya vyuo vya ufundi inabadilishwa ili kutengeneza mitaala inayotoa mafunzo yanayoakisi mahitaji ya soko la dunia iv
kuwa katika kila mamlaka ya serikali za mitaa halmashauri za wilaya miji manispaa na majiji kunakuwa na angalau chuo kimoja cha mafunzo ya ufundi veta v
elimu ya mafunzo ya ufundi veta inatolewa bila malipo ya ada
vi
inaweka mfumo utakaomuwezesha mhitimu wa chuo cha veta kuweza kujiendeza zaidi kielimu na kujiunga na mifumo mingine ya elimu
vii
kunakuwa na vyuo vya ufundi mchundo technical schools vyenye uwezo wa kudahili wanafunzi wasiopungua angalau katika nusu ya mikoa ya tanzania bara
ada ya masomo tuition fee fedha za vitabu stationeries na gharama za mafunzo kwa vitendo field studies internship kwa kila mwanafunzi anayedahiliwa katika chuo cha elimu ya chuo cha ufundi mchundo itagharamiwa na serikali
elimu ya juu serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itarudisha uhuru wa wanataluma na watafiti katika kuzalisha na kukuza fikra za kimapinduzi
ii
itatoa ruzuku ya sawa na asilimia ya bajeti ya chuo kwa vyuo vikuu kufanya tafiti mbalimbali zitakazotoa dira na miongozo kwenye fani mbalimbali hasa za sayansi ya jamii ili kuwa na serikali na jamii inayofanya maamuzi ya kitaalamu
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iii
itawekeza kwenye mifumo ya kisasa itakayoongeza ufanisi wa ufundishaji na ujifunzaji katika vyuo vikuu na kuwapunguzia wahidhiri mzigo mkubwa katika kutoa mihadhara
iv
itaajiri wahadhiri wasiopungua kwa miaka mitano ili kupunguza uwiano mkubwa uliopo kati ya wahadhiri na wanafunzi
itaboresha mazingira mazuri ya vyuo hasa ujenzi wa vyoo na mifumo ya maji safi na majitaka
vi
itadhibiti ubora wa vyuo vikuu binafsi ili kuhakikisha kila chuo kinaandaa wahitimu walio bora na wenye weledi wa hali ya juu
vii
itaanzisha vyuo vikuu vya taifa vipya vitano vyenye uwezo wa kudahili wanafunzi wasiopungua kila kimoja vitatu tanzania bara mtwara kigoma na tanga viwili zanzibar pemba na unguja
viii
itafuta mikopo yote ya miaka ya nyuma iliyotolewa kwa wanafunzi wa elimu ya juu
ix
italipa ada ya masomo tuition fee fedha za vitabu stationeries na gharama za mafunzo kwa vitendo field studies internship kwa kila mwanafunzi anayedahiliwa kwenye chuo kikuu
itatunga sheria kuhakikisha kuwa mikopo ya elimu ya juu itakuwa ni kwa ajili ya gharama za kujikimu tu meals accomodations
xi
itafuta mikopo yote ya wahitimu wote watakaoingia mikataba maalum na serikali ya kufanya kazi kwa miaka mitatu mfululizo katika maeneo ya pembezoni na yenye mazingira magumu ya kazi kwa zile sekta mahsusi mfano utabibu na ualimu maafisa ugani kwa kilimo ufugaji na uvuvi nk xii
itarasimisha na kulipia mafunzo kwa vitendo paid internship kwa fani zote kwa kipindi kisichopungua miezi sita ili wanafunzi wote wapitie mafunzo kwa vitendo kikamilifu vilevile kuweka utaratibu wa kutumia matokeo ya mafunzo kwa vitendo katika utoaji ajira ili kuhimiza wanafunzi kuona umuhimu wa mafunzo kwa vitendo
xiii
itaweka vivutio maalum vya kikodi kwa makampuni binafsi yatakayotoa nafasi kwa vijana waliohitimu kufanya mafunzo kwa vitendo
xiv
itahakikisha vyuo vikuu vyote nchini vinaweka sheria kali na taratibu mahususi kuzuia rushwa ya ngono
xv
itahakikisha vyuo vikuu vyote vinakuwa na program maalum inayolenga kutengeneza mazingira rafiki kwa watu wenye ulemavu kupata elimu ya juu katika fani walizochagua kwa urahisi na ufanisi
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
afya serikali ya act wazalendo inaamini kwamba huduma bora za afya ni haki ya msingi ya kila mtanzania
serikali ya act wazalendo itawekeza zaidi katika elimu ya afya na afya ya msingi ili kuzuia magonjwa na kuwawezesha watanzania kupata huduma bora ya afya kupitia bima ya afya na kwa kutumia mfuko wa hifadhi ya jamii
serikali kwa kushirikiana na sekta za elimu maji nishati mazingira usalama barabarani na kilimo itahakikisha elimu ya afya inawafikia watanzania wote ili wawe na uwezo wa kulinda afya zao na kujiepusha na maradhi yanayoambukiza na yasiyoambukiza hasa yanayotokana na mfumo wa maisha life style diseases na majeraha
serikali ya act wazalendo itaunda mfumo wa huduma za afya kwa kuzingatia misingi ya usawa na ushirikishwaji wa jamii katika kufanya maamuzi yanayohusu maswala ya afya sera bora za huduma za afya na kuchochea uwajibikaji ili kupunguza kwa asilimia vifo vya mapema vitokanavyo na magonjwa yasiyoambukiza na kutokomeza magonjwa makuu yakuambukiza kama malaria na kifua kikuu ifikapo mwaka 
serikali ya act wazalendo itaboresha bajeti ya huduma za afya mwaka hadi mwaka ili kuboresha elimu ya afya nguvu kazi upatikanaji wa dawa na vitendea kazi teknolojia miundombinu pamoja na mfumo mzima wa kutoa huduma za afya ambao utatumika nchi nzima
kuboresha miundombinu ya utolewaji wa huduma za afya serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itasimamia ujenzi wa zahanati mijini na vijijini kufikia lengo la kuwa na zahanati kwa watu 
ii
itajenga na kuboresha hospitali za mikoa na kuzifanya ziwe za kisasa na zenye kukidhi viwango vya kimataifa ikiwa ni pamoja na kuwekeza na kuboresha huduma za uchunguzi diagnosis kwenye kila hospitali ya mkoa
iii
itafanya uwekezaji mkubwa katika miundombinu ya afya kwa kuwa na hospitali kubwa tatu za kanda zenye hadhi uwezo na viwango vya kimataifa
hospitali hizo zitajengwa katika mikoa ya mara ruvuma na singida
wafanyakazi wa sekta ya afya serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itawawezesha wafanyakazi wa afya hasa kwenye ngazi ya zahanati kutoa elimu ya afya kwa umma wakishirikiana na viongozi wa serikali za mitaa vitongoji na vijiji ili kuzuia maradhi mbalimbali
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu ii
itasimamia utaratibu wa wanafunzi wa shahada ya kwanza ya utatibu kupewa mafunzo ya huduma za afya ya msingi kama sehemu ya mafunzo kwa vitendo internship kabla ya kuhitimu masomo yao
iii
itatenga fedha maalumu za ufadhili kwa masomo ya utabibu na ukunga ili kufikia lengo la kuwa na daktari mmoja kwa kila watu ifikapo mwaka 
utoaji wa huduma za afya serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaboresha kuwekeza na kuwezesha utoaji huduma za elimu ya afya kwa kuanzisha utaratibu wa kuwa na mhudumu mtaalamu wa afya wa mtaa kijiji bibi bwana afya
msisitizo mkubwa utawekwa kwenye elimu ya kinga kabla ya tiba
ii
itahakikisha katika kila nyumba kunakuwa na mtaalamu wa afya tabibu muuguzi ili kufuatilia mienendo ya afya za wananchi kwa kuangalia historia za afya ya familia hali ya mazingira usafi wa nyumba nk
iii
kuhakikisha wazee mama wajawazito watu wenye ulemavu ambao wanahitaji huduma za afya mara kwa mara pamoja na wanawake na watoto wahanga wa ukatili watapatiwa matibabu bila malipo
iv
kuhakikisha kila hospitali ya wilaya inakuwa na daktari bingwa wa akina mama na watoto
kutoa bure chanjo za magonjwa mbali mbali hasa kwa ajili ya watoto na zenye kulinda watanzania juu ya magonjwa yenye kuambukiza ay milipuko
mfuko wa bima afya serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaboresha mfuko wa bima ya afya kwa kuunganisha na mifumo ya hifadhi ya jamii ili kila mtanzania anapochangia hifadhi ya jamii awe anapata huduma ya afya moja kwa moja
kwa mfumo huu mfuko wa bima ya afya utaweza pia kupata fedha kwa wakati na kulipa watoa huduma kwa wakati
bima ya afya ni haki ya kila mtanzania
ii
itaisimamia kikamilifu haki ya kila mtanzania kuwa na bima ya afya yenye kumpa kinga ya matibabu bila kujali hali yake ya kiafya wakati wa kujiunga na bima
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
mfumo wa taifa wa kukusanya taarifa za afya serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itawekeza kwenye mfumo wa tehama utakaoweza kukusanya na kuhifadhi taarifa za wagonjwa nchi nzima kwa urahisi ufanisi uhakika na kwa wakati hivyo kuwafanya matabibu kuwa na historia sahihi ya mgonjwa ii
itatumia mfumo huu pia kukusanya mapema taarifa za magonjwa ya mlipuko na kuboresha upatikanaji wa taarifa kwa ajili ya tafiti mbalimbali
upatikanaji na usambazaji wa dawa na vifaa vya matibabu serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itawekeza kwenye utafiti na uzalishaji wa dawa salama ndani ya nchi pamoja na vifaa tiba
ii
itaweka utaratibu maalumu wa kuwezesha kimitaji viwanda vya ndani na vyuo vya ufundi ili viweze kuzalisha dawa na vifaa vya tiba kwa kiwango cha kimataifa ili kukidhi soko la ndani na kushindana katika soko la nje
iii
itaimarisha mfumo wa usambazaji dawa na vifaa tiba kwa kutumia teknolojia mbalimbali za mawasiliano na kudhibiti ubora wa dawa na vifaa vya afya vinavyotumika nchini
maji ili kuhakikisha upatikaji wa maji safi na salama kwa kila mtanzania serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itawekeza kiasi cha shilingi trilioni ndani ya miaka mitano wastani wa shilingi trilioni kwa kila mwaka kwenye kumaliza kabisa tatizo la maji safi na salama kwa wananchi
hii ni pamoja na kujenga na kupanua miundombinu ya maji safi na maji taka
ii
ili kuhakikisha utendaji ulio na ufanisi serikali itahakikisha wizara ya maji inashirikiana kwa karibu sana na wizara ya afya na tamisemi hasa idara za mipango miji na serikali za vijiji ili kuhakikisha miundombinu ya maji safi na maji taka inatandazwa kwa mujibu wa mipango ya matumizi ya ardhi
iii
itaimarisha mfuko wa maji kwa kuupa chanzo cha uhakika cha mapato kutoka ushuru maalumu utakaotokana na matumizi ya mafuta ya petroli nchini
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iv
itatoa ruzuku kwa mamlaka za maji ili kuziwezesha kupanua na kuboresha miundombinu ya maji katika maeneo yao
upanuzi wa miundombinu ya maji utazingatia mahitaji usawa na mipango ya miji vijiji na si nani anaweza kulipa ankara shabaha ni kuyafanya maji kuwa huduma ya muhimu na sio biashara
itatoa ruzuku ya upatikaji wa maji bure kwa kaya masikini zinazoendeshwa na wanawake au kaya zinazoishi na watoto wenye ulemavu wanaohitaji uangalizi maalum
vi
itahakikisha taasisi zote za serikali zinakuwa mfano kwa kuwa na huduma sahihi na endelevu za utoaji huduma ya maji na uhifadhi wake
vii
itaratibu huduma za maji zinazotolewa na watu binafsi ili kudhibiti usalama wa maji na gharama za huduma hiyo
viii
itawekeza katika kuhamasisha vijana kuvumbua mbinu mbalimbali za kuboresha upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama uhifadhi endelevu wa maji safi hasa ya mvua na udhibiti wa maji machafu nchi nzima
nishati endelevu tutaongeza uzalishaji wa umeme kutoka megawati za sasa mpaka megawati 
kati ya hizo megawati zitatokana na umeme wa maporomoko ya maji megawati zitazalishwa kutoka gesi asilia na megawati zitazalishwa kutoka vyanzo mbalimbali vya nishati jadidifu
katika sekta ya nishati serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaongeza matumizi ya gesi ya mtwara kuzalisha umeme kutoka chini ya hadi kufikia mwaka kwa kujenga vituo vya kuzalisha umeme katika mikoa ya mtwara na lindi na kuingiza umeme huo kwenye gridi ya taifa
ii
itaongeza kiasi cha umeme kinachozalishwa kutoka megawati za sasa mpaka megawati kufikia mwaka 
kati ya hizo megawati zitatokana na umeme unaozalishwa na maporomoko ya maji hydroelectric power plants megawati zitazalishwa kutoka gesi asilia na megawati zitazalishwa kutokana na vyanzo mbalimbali vya nishati jadidifu ikijumuisha umeme jua makaa ya mawe upepo na joto ardhi
iii
itatumia nishati ya umeme jua solar energy inayopatikana kwa wingi na bure kila siku baada ya gharama za awali kuhudumia ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu zahanati vituo vya afya shule za msingi na sekondari za serikali ili kupunguza mzigo kwenye gridi ya taifa kuondoa gharama za usafirishaji na usambazaji wa umeme kwenye taasisi hizo nchi nzima na kuwa na umeme wa uhakika unaozalishwa kwenye kila taasisi
itahakikisha viwanja vyote vya ndege nchini vinakuwa ni vituo vya kuzalisha umeme wa jua ili kuendesha sehemu ya shughuli zao na ziada kuingizwa kwenye gridi
iv
itahakikisha vyama vya ushirika vya utumiaji wa maji vijijini vinawezeshwa kuendesha miradi yao ya maji kwa kutumia umeme wa jua au upepo
itasambaza bomba la gesi majumbani kwa matumizi ya kupikia ili kupunguza gharama za kutumia umeme kununua mitungi ya gesi na kuokoa mamilioni ya misitu inayopotea kila mwaka kwa matumizi ya kupikia majumbani
vi
itaendelea kusambaza umeme kwa kasi hasa vijijini sambamba na kupunguza gharama za umeme
kuunganisha mikoa na wilaya zote kwenye grid ya taifa
vii
itapunguza gharama za umeme kwenye matumizi ya kijamii kama gharama za kusukuma maji ili kupunguza gharama za kulipia maji kwa wananchi
viii
itarejesha mradi wa gesi asilia lng plant kwa kuharakisha mazungumzo na wawekezaji na kuondoa vikwazo vyote ili kuwezesha nchi yetu kuwa mzalishaji mkubwa wa gesi katika afrika kuongeza ajira kutokana na viwanda na huduma na kuongeza mapato ya fedha za kigeni kutokana na mauzo nje ya gesi asilia
hifadhi ya jamii serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itawezesha kila mtanzania kujiunga na mfumo wa hifadhi ya jamii
mifuko ya hifadhi ya jamii itaunganishwa moja kwa moja na huduma za afya na bima ya majanga ili kupunguza msururu wa michango mifumo hasa kwa watanzania walio katika sekta binafsi na kwa waajiri
ii
itapunguza michango kwenye hifadhi ya jamii kutoka asilimia ishirini ya sasa mpaka asilimia kumi na mbili kwa mchanganuo wa asilimia tisa kuwa mchango wa akiba ya hifadhi ya jamii asilimia mbili kuwa mchango wa bima ya afya na asilimia moja kuwa mchango wa mfuko wa fidia kwa wafanyakazi wcf ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iii
itashirikiana na na wataalamu wa huduma za fedha ili kutengeneza mfumo wa bima ya majanga utakaowalinda wananchi hasa wa hali ya chini wafanyabishara wadogo na wakulima dhidi ya majanga yanayotokana na milipuko ya magonjwa mafuriko matetemeko moto n
iv
italeta fao la bei kwa mazao ya kilimo kwa wakulima wote watakaokuwa wanachama wa mpango wa hifadhi ya jamii
itatumia mpango wa hifadhi ya jamii kwa wakulima kuendesha miradi mikubwa ya kimkakati ya kuleta mapinduzi ya kilimo nchini hasa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji maghala ya uhifadhi na viwanda vya usindikaji
vi
itaanzisha taasisi maalum inayojitegemea itakayojikita katika kutathmini kuratibu na kudhibiti majanga
makazi bora serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itawekeza kwenye teknolojia itakayosaidia ufanisi wa kupanga miji
ndani ya miaka mitano serikali yetu itakamilisha upimaji wa miji nchi nzima ili kuhakikisha wananchi wanaishi kwenye maeneo yaliyopimwa na yenye huduma muhimu za jamii
ii
itaanzisha ushirika wa makazi housing cooperatives utakaojikita katika kuboresha makazi hasa ya wakulima na wafanyabiashara wandogo mijini na vijijini
mpango wa hifadhi ya jamii kwa wakulima itatumika kikamilifu katika uwekezaji kwenye makazi bora
iii
itaweka utaratibu kushirikiana na sekta binafsi hasa taasisi za kifedha kuwezesha vikundi ushirika wa vijana mafundi wa nyumba makazi ili kukuza na kuboresha ufanisi wa sekta ya ujenzi wa makazi nafuu
iv
itaanzisha utaratibu maalumu wa kuboresha makazi holela hasa kwenye maeneo ya miji slums na kufanya kila mtanzania kuishi kwenye makazi yaliyo salama ya kiutu yanayofikika na yenye huduma zote muhimu za jamii
itaratibu sekta ya upangishaji na ununuzi wa nyumba ili iweze kunufaisha watanzania wote hasa wa hali ya chini
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
uchumi wa watuilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu ili nchi iwe na uchumi imara na endelevu ni lazima wananchi wake wamiliki uchumi kupitia biashara kilimo huduma uvuvi ufugaji utalii n
mapato ya serikali yanakuwa makubwa na endelevu pale wanachi wanapomiliki shughuli nyingi za uzalishaji na huduma
kwa njia hii serikali inakua na uhakika wa mapato kupitia kodi mbalimbali
dhamira yetu ni kujenga tanzania yenye uchumi wenye manufaa kwa wananchi na serikali kwa ujumla na siyo kukuza uchumi wa serikali pekee au kusherehekea ukuaji wa takwimu za kiuchumi na ongezeko la mapato ya kikodi huku walipakodi wananchi wakiachwa katika ufukara kukata tamaa hali ngumu za maisha na mazingira magumu ya kutengeneza kipato
katika kuhakikisha kwamba uchumi wa watu unaimarika na serikali inapata mapato yake kutokana na uchumi imara wa watu serikali ya act wazalendo itajikita katika sekta zifuatazo 
biashara zenye tija na endelevu ili kupanua na kujenga biashara shindani zenye tija na endelevu katika mfumo rasmi na mfumo usio rasmi katika sekta ya biashara serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itawapa wananchi uhuru na kuondoa urasimu katika kuanzisha na kuendesha biashara yoyote ikiwa ni pamoja na uhuru wa kununua na kuuza bidhaa zozote halali ndani na nje ya nchi bila vikwazo vyovyote
ii
itazitambua na kurasimisha biashara zilizo nje ya mfumo rasmi ili kuzipa uwezo na fursa ya kupata mitaji teknolojia na masoko
iii
itatambua na kuweka mazingira mazuri ya kisera ili kuendesha biashara kwa njia ya mitandao e ecommerce digital economy kwa mafanikio makubwa hasa kwa watanzania
iv
itaunda mfuko maalumu wa kutoa udhamini ufadhili na mikopo kwa biashara zinazochipukia start ups zenye ubunifu hasa ambazo zimejikita katika matumizi ya teknolojia na zinazomilikiwa na vijana na wanawake
itawalinda wafanyabiashara na wazalishaji wa ndani na kuwajengea mazingira ya kushirikiana na au kushindana na wafanyabiashara na bidhaa kutoka nje ya nchi
vi
itatumia diplomasia na mahusiano ya kimkakati na nchi nyingine ili kupanua soko biashara ya nje kwa mazao na bidhaa nyingine zinazozalishwa hapa nchini
ili kufikia adhma hiyo serikali itatumia ofisi zake za kibalozi duniani kote kuhakikisha watanzania hasa vijana na wanawake wanashiriki kikamilifu na kwa wingi katika maonyesho ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu mbalimbali ya biashara na sanaa ya kimataifa
pia ofisi za balozi zitakuwa chachu katika kutafuta na kuwezesha upatikanaji wa fursa za kibiashara na washirika wa kibiashara nje ya nchi ili kuimarisha urari wa kibiashara balance of trade kuongeza fedha za kigeni hapa nchini na kuitangaza tanzania kama mzalishaji wa bidhaa mbalimbali
vii
itahamasisha na kuwawezesha wawekezaji wa ndani katika sekta ya viwanda uzalishaji na umiliki wa miundombinu kama vile umeme maji ndege nishati ya gesi vivuko n
kupitia mfumo wa ubia wa sekta binafsi na sekta ya umma yaani ppp public private partnerships viii
itawauzia watanzania mpaka asilimia za hisa za makampuni makubwa yanayomilikwa na serikali kwa sasa ili wananchi washiriki moja kwa moja kumiliki uchumi wao na kuongeza ufanisi na uwazi wa mashirika hayo kupitia masoko ya mitaji
ix
itapitia mifumo yote ya kodi na kuhakisha kunakuwa na kodi rafiki kwa wananchi
kodi sahihi zinazotozwa kwa wakati sahihi ili kuhamasisha ulipaji wa kodi kwa hiyari na muhimu zaidi ili kuhakisha biashara zinakua na kuimarika na siyo kuwa na mfumo wa kodi ambao utapelekea kufunga au kuua biashara
halikadhalika serikali ya act wazalendo itaondoa mfumo unaomlazimisha mfanyabiashara kulipa kodi kabla hajaanza kufanya biashara
ajira serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itatengeneza ajira zenye tija milioni kumi ndani ya miaka mitano
ajira million tano kutoka kwenye mnyororo wa thamani wa sekta ya kilimo ajira million kutoka sekta rasmi na ajira milioni kutoka sekta isiyo rasmi
ii
itaimarisha ubora na kutafuta soko la nje kwa kazi za ubunifu kama uhunzi uchongaji uchoraji na bidhaa zingine zitokanazo na kazi za mikono
iii
itaweka mifumo mizuri ya kisera na uwekezaji katika soko la sanaa na michezo serikali yetu kupitia wizara husika itafanya uwekezaji wa kina kwenye kuimarisha kuinua na kutengeneza ajira zenye tija zisizopungua laki tano kwenye soko la sanaa na buruduni na mnyororo wake wa thamani
iv
itaboresha maslahi ya wafanyakazi wa sekta ya umma na kusimamia maslahi stahiki ya wafanyakazi wa sekta binafsi ili ajira zote zitakazozalishwa kipindi cha uongozi wetu ziwe ajira zenye tija na zenye kukidhi mahitaji ya wafanyakazi na kupatiwa hifadhi ya jamii stahiki
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu v
itapunguza kodi ya wafanyakazi paye lengo likiwa kuwaongezea wafanyakazi kipato ili waweze kumudu mahitaji katika maisha kujiwekea akiba au kuanzisha na kuendesha shughuli za uzalishaji kipato cha ziada
vi
itatengeneza mazingira mazuri ya kisera yatakayowezesha vyama vya wafanyakazi kuwa huru kuimarika na kusimamia maslahi ya wafanyakazi kwa ufanisi
vii
kulipa mafao ya watumishi kwa wakati na kuboresha maslahi na huduma kwa wastaafu
michezo sanaa na burudani tanzania imejaaliwa vibaji na vipawa vya hali ya juu katika nyanja ya sanaa na michezo
ili kufufua utajiri uliojificha kwenye sekta hiyo serikali yetu itafanya yafuatayo i
kurudisha serikalini maeneo ya wazi yaliyoporwa na kutenga maeneo mapya ya wazi kwa ajili ya michezo na mapumziko
serikali yetu itaingia ubia na vikundi vya wanawake na vijana katika kuhakikisha maeneo ya wazi yanatumika kwa ajili ya burudani starehe pamoja na kutengeneza ajira kwa vijana
ii
kuunda mamlaka ya viwanja vya michezo ili kujenga kuendeleza na kutunza viwanja vya michezo kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa na sekta binafsi
iii
kutengeneza sera ya mambo ya nje ambayo michezo na burudani ni moja kipaumbele cha mashirikiano yetu na nchi nyingine
iv
kujenga kumbi tano kubwa za matamasha arena dar es salaam arusha mwanza mbeya na dodoma ili kuhakikisha sanaa inapewa hadhi na thamani yake na watanzania wanakula bata kwenye mazingira mazuri
kushirikiana na vyama vya waandishi wa vitabu tanzania ili kutengeneza mfumo bora wa kuwekeza kwenye sekta ya uandishi ili kufanya uandishi kuwa ajira yenye tija na kuvutia wawekezaji wa ndani na wa nje kuwekeza kwenye mnyororo wa thamani wa uandishi hasa usambazaji kwa lengo la kutengeneza taifa lenye hamasa ya kusoma na kuhifadhi maarifa kupitia uandishi wa vitabu uandishi
vi
kutoa ruzuku ya kikodi kwa kampuni binafsi au watu binafsi wanaowekeza kwenye sekta ya michezo
kwa mfano kampuni binafsi ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu yenye timu za michezo kama mpira wa miguu mpira wa meza mpira wa mikono nk
kuruhusiwa kuondoa gharama za uendeshaji wa timu katika kukokotoa kodi ya mapato sports development expenses to be tax deductable in calculating taxes payable by private companies vii
kuwezesha uwekezaji kwenye shule za michezo sports academies kwenye kanda zote za nchi yetu ikiwemo kuhamasisha mashirika ya umma kuanzisha kumiliki na kuendesha timu za michezo mbalimbali pamoja na shule za michezo ili kukuza michezo nchini na kukuza vipaji vya vijana wanawake na watu wenye ulemavu
kilimo mifugo na uvuvi act wazalendo inatambua kwamba mazao yote ya chakula ni mazao ya biashara kutokana umuhimu na uhitaji mkubwa wa mazao hayo kwa matumizi ya binadamu mifugo nishati na viwanda ndani na nje ya nchi
katika kuhakikisha kwamba tunapata mapinduzi makubwa ya sekta ya kilimo mifugo na uvuvi nchini serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itatenga ya bajeti ya maendeleo kwenye sekta ya kilimo ufugaji na uvuvi mara mbili zaidi ya makubaliano yaliyozimiwa na umoja wa afrika caadap
ii
itapanua na kuboresha vyuo vya kilimo na kuwekeza kiasi kisichopungua shilingi bilioni kwa mwaka katika utafiti usambazaji wa mbegu bora za kilimo na kutengeneza mnyororo wa thamani kwa kila zao linalozalishwa hapa nchini
iii
itafungamanisha sekta ya kilimo na sekta ya viwanda kwa kuhakikisha kwamba viwanda vya ndani vinapata zaidi ya asilimia ya mahitaji yao kutoka kwa wakulima na kwamba wakulima wanafaidi bei nzuri ya mazao yao na soko la uhakika
iv
itatengeneza mahusiano ya karibu ya kikazi kati ya vyuo vya ufundi vyuo vya kilimo vyuo vya masoko na biashara na vyuo vya jamii ili kuhakisha utaalamu taaluma na uvumbuzi unachagiza ukuaji wa sekta ya kilimo uvuvi na mifugo na kutengeneza ajira zenye tija zisizopungua milioni kwenye mnyororo wa thamani ndani ya miaka 
itaunda mamlaka ya kilimo ili kusimamia sekta ya kilimo
wajibu wa mamlaka hiyo ni kuhakikisha mazao yote ya kilimo ya wananchi yamenunuliwa kwa bei nzuri na kuboresha ufanisi katika usambazaji wa pembejeo za kilimo
mamlaka hii itafanya kazi kwa karibu na vyuo vya ufundi vituo vya utafiti wa kilimo na viwanda vya ndani kuhakikisha zaidi ya ya pembejeo za kilimo zinazalishwa ndani ya tanzania
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu vi
itabainisha aina ya mazao ya kimkakati kwa kila mkoa kanda na kuhamasisha uzalishwaji wake kwa wingi ikiwa ni pamoja na kuweka mpango mzuri wa kuongeza thamani ya mazao hayo kabla ya kuyauza kwenye masoko ya ndani na nje
vii
itaruhusu wakulima wavuvi na wafugaji kuuza mazao yao popote watakapo ndani na nje ya nchi bila vikwazo au masharti magumu
viii
itaanzisha mfuko maalumu wa kilimo kwa ajili ya kutoa ruzuku kwa miradi ya kimkakati ya kilimo hasa miradi ya uanzishwaji wa viwanda vya kusindika na kusambaza mazao ya wakulima
ix
itapanua huduma za benki ya kilimo kila mkoa
tutaimarisha na kuiongezea uwezo ili iweze kutoa mikopo yenye riba ndogo na inayolipwa kulingana na msimu wa kilimo
itatoa msukumo wa pekee kwa mazao ya michikichi alizeti na miwa ikiwa ni pamoja na kuchochea uanzishaji wa viwanda vingi vya kuzalisha mafuta ya kula na sukari ili ndani ya miaka tuache kabisa kuagiza mafuta na sukari kutoka nje ya nchi
xi
itaongeza idadi ya maafisa ugani na kuwaendeleza kitaaluma na kuwapa nyezo muhimu za kufanyia kazi ili waweze kuwafikia na kuwaelekeza wakulima na wafugaji mbinu bora za kilimo chenye tija ili kuongeza uzalishaji na kipato cha mkulima na mfugaji
xii
itawekeza katika miundombinu ya umwagiliaji inayolinda na kuhifadhi mazingira
tanzania ina hazina ya hekta milioni zinazofaa kwa kilimo cha umwagiliaji
msukumo mkubwa utawekwa kwenye umwagiliaji endelevu kwa kutumia nishati ya jua solar irrigation schemes ili kuwaendeleza wakulima wadogo na wakati kutumia maji yaliyo chini ya ardhi
tutapanua kilimo cha umwagiliaji kutoka hekta laki zinazolimwa sasa mpaka hekta million 
 ifikapo mwaka 
xiii
itawekeza katika uhifadhi uzalishaji na usambazaji wa mbegu asilia ama ziwe za jadi au zilizoboreshwa na kukomesha matumizi ya mbegu zilizobadilishwa vinasaba maabara genetically modified seeds
xiv
itatoa msukumo mpya kwenye kilimo hai organic farming ili kuongeza uzalishaji wake na kukidhi soko kubwa lililopo nje ya nchi
utafiti unaonesha ongezeko kubwa la mahitaji ya bidhaa zinazozalishwa kwa kutumia mfumo huu wa kilimo hali hii inatoa uhakika wa kutengeneza ajira yenye tija kwenye kilimo cha aina hii
muhimu zaidi kilimo hiki kinasaidia sana katika kutunza na kuhifadhi mazingira
serikali kwa kushirikiana na taasisi za kimataifa itaboresha mfumo wa uthibitishaji wa mazao yatokanayo na kilimo hai
maafisa ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu ugani vyama vya wakulima na watendaji wa serikali watajengewa uwezo ili kuhamasishwa na kuwezesha wa kulima kulima kwa kutumia mfumo wa kilimo hai
xv
itatoa kipaumbele maalumu kwenye kilimo cha mbogamboga organic na matunda hasa kwa uwezo wake wa kuingiza fedha za kigeni kutokana na ukubwa wa soko la kigeni lakini pia ni kilimo kinachofanywa zaidi na wanawake na vijana hivyo kutengeneza ajira kwa makundi hayo lakini muhimu zaidi ni kilimo kitakachoboresha hali ya lishe hasa kwa watoto na akina mama wajawazito na kupunguza magonjwa ya utapia mlo udumavu na maradhi mengine yanayoletwa na mfumo wa maisha
xvi
itajenga maghala kwa ajili ya kuhifadhi nafaka na majokofu cold rooms kwa ajili ya kuhifadhi mbogamboga na matunda katika kila wilaya ya tanzania bara na mikoa yote tanzania visiwani
xvii
katika kutambua mchango wa uvuvi na ufugaji itawekeza na kuhakikisha uvuvi na ufugaji endelevu unafanyika kote nchini ikiwemo kuwekeza katika minada ya kisasa na kupanua soko la bidhaa za ufugaji na uvuvi ndani na nje ya nchi
serikali pia itaboresha mazingira ya kufanya biashara kwa mazao ya majini kama mwani ili kuwanufaisha wavuvi nchini
xviii
itatenga maeneo maalumu kwa wafugaji na kuwekeza katika miundombinu ya maji na malisho ili kumaliza migogoro kati ya wakulima na wafugaji
xix
itahakikisha kwamba miundombinu ya huduma za maji barabara mawasiliano masoko huduma bima na mikopo zinawafikia ili kuwawezesha wakulima wafugaji na wavuvi kufanya shughuli zao kwa urahisi na kuwa na hakika ya mapato yatokanayo na kazi zao
lengo ni kuwafanya waishi maisha yenye uhakika maisha yenye raha na furaha
kujenga utajiri wa jamii kupitia ushirika wa kisasa kuongezeka kwa tofauti za kipato ni changamoto inayoikumba dunia na tanzania kwa upande mmoja matajiri wanazidi kunufaika na mifumo ya kiuchumi iliyopo na upande mwingine ukosefu wa ajira kunazidi kushika kasi
hii inaamsha ari ya kufikiri njia mpya za kuleta usawa wa kimapato
njia mojawapo ya kupata suluhu ya matatizo haya ni kwenda kwenye chanzo kurekebisha mfumo wa uzalishaji ukusanyaji kodi na mgawanyo wa utajiri ya taifa
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu kwa mantiki hio ni muhimu kutumia mfumo wa kujenga uchumi unaohusisha jamii nzima ambapo wananchi wanaweza kushiriki katika umiliki wa mali na uchumi wao kupitia vyama vya ushirika jumuiya za wananchi au serikali za mitaa
chama cha act wazalendo kimeanzisha azimio la tabora lenye lengo hilo kuchochea wananchi kushika hatamu za uchumi na kumiliki nyenzo kuu za uzajishaji
vyama vya ushirika vya wananchi vitawezesha wananchi kumiliki njia za uzalishaji mitaji usambazaji masoko na faida
kufikia mwaka kulikua na vyama ushirika vyenye wanachama milioni 
 sawa na ya watanzania
vyama hivi hasa saccos vinasaidia sana wanachama wao kupata mikopo midogo ya biashara kusuluhisha matatizo ya dharura na kijamii n
act wazalendo itaimarisha zaidi ushirika ili kuwezesha wananchi kumiliki uchumi wao kwa njia zifuatatazo i
itaweka mazingira ya kisera na kuwekeza katika ushirika utakaomilikiwa na wanaushirika kwa ajili ya maendeleo yao
ushirika wa wakulima wafugaji na wavuvi utakakuwa ni nyenzo ya wanaushirika kujiunga na hifadhi ya jamii kupata bima ya afya makazi yenye hadhi na staha kuwekeza kwa pamoja kusimamia bei na mauzo ya mazao yao nakadhalika
ii
itawezesha kisera na kisheria kuunganishwa kwa wakulima wavuvi na wafugaji na masoko makubwa ya nje ya nchi kupitia vyama vyao vya ushirika na wafanyabiashara wa mazao ya kilimo
zaidi tutahakikisha kunakuwa na ushindani baina ya wafanyabiashara ili wakulima wapate bei nzuri kwa mazao yao
iii
itaondoa unyonyaji unaofanywa na madalali middlemen kwenye soko la mazao kwa kuimarisha mfumo wa taarifa ya masoko ya mazao kwa kutumia mifumo ya tehama itakayowezesha wakulima kuuza mazao yao moja kwa moja kwa mtumiaji kwa njia ya mtandao
serikali pia itahusika kikamilifu kwenye hifadhi ya mazao na kuanzisha mfumo wa soko la bidhaa commodities exchange ambao utashirikisha wakulima wenyewe kupitia vyama vyao vya ushirika
iv
pale ambapo madalali ni lazima kwa sababu za kihistoria kiuchumi na kimazingira serikali itahalalisha udalali wa asili kwa kuurasimisha
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
ardhi kwa maendeleo ya watanzania serikali ya act wazalendo itafanya mapinduzi makubwa katika msingi mfumo na muundo wa umiliki wa ardhi kwa kuwa inatambua na kuamini kuwa ardhi haipaswi kuwa bidhaa au mtaji wa wachache kuzalisha faida kulimbikiza mali
tunataka kufanya ardhi kuwa mtaji kwa mamilioni ya watanzania hasa vijana na wanawake
ili kuhakikisha umilikaji ardhi unajikita katika misingi ya haki usawa na utu
ili kuyafikia hayo serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaanzisha mfumo mpya unaozingatia demokrasia na ushirikishwaji wa wananchi kutoka katika ngazi za utumiaji umiliki na usimamizi udhibiti wa ardhi kupitia vyombo vya uwakilishi vilivyo karibu na wananchi
ii
itaweka utaratibu wa kuzijengea uwezo halmashauri za vijiji kamati za ardhi za vijiji na mabaraza ya ardhi ya vijiji katika kusimamia ardhi na utajiri wote uliopo ndani ya mipaka ya vijiji kwa niaba ya umma wa vijiji husika
iii
itaweka utaratibu maalumu wa kuhamasisha na kurahisisha umilikaji ardhi kwa vijana na wanawake na siyo kusubiri mirathi au kulanguliwa kwenye soko
hii ni pamoja na kuhakikisha wanawake na vijana wanashiriki kikamilifu katika maamuzi na kunufaika na mazao fidia au faida yanayotokana na rasilimali ardhi ya familia
iv
itazilinda kisheria na kuzipa hadhi sawa haki za umiliki wa ardhi ya kimila kama ilivyo kwa hati zinazotolewa na serikali kuu
itaondoa utaratibu wa kutoza kodi za ardhi kwa ardhi za kijiji kutokana na ukweli kwamba dhana ya umiliki kati ya wanakijiji hutofautiana na ile ya wawekezaji ambao hutumia ardhi kwa ajili ya kuzalisha faida au kulimbikiza mali wakati wananchi wakulima wadogo hutumia kujikimu na kujihifadhi
vi
itafuta gharama za upimaji wa viwanja nchi nzima kupanga miji ni utakuwa wajibu wa serikali yetu
vii
itaunda tume ya taifa ya uchunguzi na kufanyia kazi papo hapo mapendekezo yatakayotolewa wa athari walizozipata na wanazozipata wananchi juu ya uporaji uvamizi na unyang anyi unaotokana na sera na sheria mbovu za ardhi zinazotekelezwa na serikali zilizopita zinazokumbatia soko huria lisilojali maslahi ya wananchi wanyonge
viii
itarejesha na au kugawa upya ardhi kwa wananchi walioporwa na walionyang anywa kupitia ubinafsishwaji kutoka kwa mashiriki ya umma na makampuni hodhi
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu ix
ili kuondoa ukiritimba wa umilikaji wa ardhi itaunda baraza la ardhi la taifa kama chombo huru kitakachokuwa na miliki ya hati ya ardhi ya jumla general lands na ardhi ya hifadhi ambalo litawajibika kwa chombo chenye uwakilishi wa wananchi kitaifa bunge
na kuweka ardhi ya kijiji kwenye mikono ya wananchi wenyewe kupitia vyombo vyao vya maamuzi
kujenga miundombinu wezeshi ili kuifikia tanzania inayokua kiuchumi na yenye raha na furaha kujenga na kuwekeza katika miundombinu mbalimbali ni kipambaule cha serikali ya act wazalendo
tunaamini miundombinu bora yenye kufikia wengi na kurahisisha ufanyaji kazi na ufanisi ni nguzo ya uchumi wa watu
kwetu sisi act wazalendo miundombinu ni nyenzo tu ya kufikia maendeleo hivyo serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaendeleza juhudi za kufufua reli ya kati na kuunganisha mikoa kwenye mfumo madhubuti wa reli utakaorahisisha usafirishaji wa bidhaa kwa urahisi ndani na nje ya nchi
ii
itajenga reli ya kuunganisha mradi wa mchuchuma na liganga na bandari ya mtwara ili kusafirisha madini ya chuma bidhaa za chuma makaa ya mawe na bidhaa nyengine zinazotokana na mradi huo
iii
itajenga reli ya kuunganisha mradi wa kabanga nickel na reli ya kati ili kusafirisha madini ya nickel kupitia bandari za dar na bagamoyo
iv
itajenga mifumo imara ya barabara hasa kutoka kwenye vijiji na mashamba ya ushirika ya wakulima wadogowadogo na kuunganisha na barabara kuu
itajenga barabara kwenye maeneo yanayozalisha mazao makuu yanayoliingizia taifa fedha nyingi za kigeni
katika miaka mitano inayokuja tutajenga barabara ya korosho kwa kutumia fedha zinazotokana na ushuru wa korosho export levy
vi
itajenga masoko ya kisasa kila wilaya na kuhakikisha masoko yote makubwa na madogo yana mifumo sahihi ya ukusanyaji na uteketezaji taka maji safi mifumo ya maji taka mahali stahiki kwa uhifadhi wa bidhaa mbalimbali na vyoo vya kutosha
vii
itahakikisha vyoo vya umma vinajengwa katika kila maeneo ya wazi yenye mikusanyiko ya watu nchi nzima
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
viwanda vya zana na usindikaji serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itawezesha uwekezaji kwenye viwanda vinavyozalisha vifaa mbalimbali vya viwandani au bidhaa machine zinazotumika kutengenezea bidhaa nyingine kwa kuweka vivutio stahiki
ii
itawezesha uwekezaji kwenye viwanda vya teknolojia na maabara za kisasa kwa kushirikiana na taasisi za ndani na makampuni ya kimataifa
utajiri wa karne ya unategemea sana uvumbuzi na matuminzi ya teknolojia
tumejipanga kuhakikisha kuwa hatutaendelea kuwa soko la teknolojia inayozalishwa na nchi nyingine bali na sisi tunakuwa wazalishaji wa teknolojia mbalimbali hasa teknolojia za kukabiliana na changamoto zetu watanzania na wa afrika
viwanda hivi kwa teknolojia vinatarajiwa kuajiri vijana wasiopungua laki tano kwenye mnyororo wake wa thamani
iii
itawezesha ufufuaji wa viwanda vya kuchakata pamba na kuzalisha nguo textile industry ili kuzalisha bidhaa kama vitenge vijora madera na batiki zenye ubora wa hali ya juu
iv
itaboresha vivutio ili kuwezesha ujenzi wa viwanda vidogo maeneo ya vijijini vinavyoendeshwa kumilikiwa na kusimamiwa na wakulima wenyewe kupitia vyama vyao vyao vya ushirika ambavyo vitaweza kuzalisha ajira na kuchakata mazao
itawezesha uwekezaji kwenye viwanda vya kusindika matunda nyama samaki na mbogamboga na kuongeza thamani badala ya kuuza mazao kama yalivyotoka shambani
utajiri kwenye maliasili tanzania imebahatika kuwa na maliasili nyingi ambazo ni utajiri mkubwa ikiwa zitatumika vyema
nchi yetu ina hazina kubwa katika utalii misitu madini na gesi
pia bahari maziwa na mito ni sehemu ya utajiri mkubwa wa tanzania
utalii sekta ya utalii ina uwezo mkubwa wa kuzalisha ajira nyingi nchini iwapo itawekewa vivutio vya kutosha na usimamizi shirikishi kati ya sekta binafsi na serikali
uwekezaji mkubwa unatakiwa katika kufungua na kutangaza vivutio vingi zaidi vya utalii katika maeneo mengi ya nchi
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu japokuwa serikali mpya itakayoundwa baada ya uchaguzi mkuu wa mwaka itarithi sekta ya utalii ambayo imevurugwa vya kutosha na janga la covid virusi vya corona serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itarekebisha sera za kodi ili kuirejesha katika hali yake ya kawaida sekta ya utalii pamoja na mnyororo wake ambayo imeathirika sana na janga la covid 
marekebisho hayo yatahusisha kutoa ruzuku kwa kampuni za utalii na kulinda ajira za wafanyakazi wa sekta ya utalii
ii
itawekeza kwenye ujenzi wa miundombinu ya maeneo ya utalii ili kufungua vivutio vipya na kuvifanya kufikika kwa urahisi na kwa usalama
iii
itawezesha sekta binafsi kuongeza vyumba vya mahoteli kwenye vivutio vya utalii iv
itaanzisha kampeni maalumu ya kufikisha idadi ya watalii milioni watakaoingia nchini ifikapo mwaka 
itatumia sekta ndogo za michezo na burudani kimkakati kama nyenzo za kukuza utalii nchini
bahari na bandari serikali ya act wazalendo itatumia nafasi ya tanzania kijiografia ya kuzungukwa na nchi nyingi zisizo na bahari kufaidika kiuchumi na kuhudumia nchi nyingine shabaha kuu ni kuifanya tanzania kuwa kituo kikuu cha usafirishaji wa majini maritime hub katika bara la afrika na kituo kikuu cha biashara trade logistics hub katika eneo la maziwa makuu
zaidi serikali itatengeneza na kutekeleza sera sahihi zitakazohakikisha watanzania wananufaika kwa kufanya biashara na nchi zote zinazotuzunguuka kwa kuondoa urasimu katika kupeleka bidhaa nje ili kuongeza mapato yao na fedha za kigeni
katika kufikia shabaha hii serikali ya act wazalendo itahakikisha yafuatayo i
kufufua na kuendeleza uwekezaji wa eneo la kiuchumi la bagamoyo
ii
kuimarisha bandari ya mtwara ili kuhudumia korido ya maendeleo ya mtwara mtwara corridor ambayo inahusisha mradi wa mchuchuma na liganga na usafirishaji wa bidhaa kutoka na kwenda katika nchi ya malawi na kaskazini mwa nchi ya msumbiji
vilevile kuufanya mji wa mtwara kuwa kituo cha huduma kwa miradi ya uwekezaji wa mafuta na gesi kusini mwa tanzania na kaskazini mwa msumbiji
iii
kuimarisha bandari ya tanga kwa kukamilisha uwekezaji wa bandari ya mwambani
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iv
kuimarisha bandari ya kigoma ili kuweza kuhudumia mizigo inayotoka na kwenda mashariki ya kongo pamoja na nchi ya burundi
kuwezesha uwekezaji kwenye bandari za uvuvi ili kuimarisha uvuvi bahari kuu kufikia lengo la mauzo nje ya mapato ya uvuvi yenye thamani ya dola za kimarekani bilioni 
madini serikali ya act wazalendo itafanya mapinduzi makubwa katika mfumo wa umiliki na uendeshaji wa miradi katika sekta ya uchimbaji wa madini ili kuhakikisha wananchi wanafaidika na rasilimali ya madini
shabaha yetu itakuwa ni kufungamanisha sekta ya madini na sekta nyengine za uchumi wa watu na kuongeza kwa wingi mapato ya fedha za kigeni kutoka dola bilioni 
 za sasa mpaka dola bilioni mwaka 
ili kutekeleza hilo serikali ya act wazalendo itafanya yafuatayo i
itabadili mfumo wa umiliki ili uwekezaji kwenye madini kuwa ni kwa utaratibu wa kugawana mapato production sharing agreement kati ya mmiliki na mwendeshaji contractor
ii
itaweka kisheria utaratibu wa wananchi wanaoishi kwenye maeneo yenye madini kutoa idhini ya mradi wa uchimbaji madini kabla ya kuanza kutekelezwa free prior informed consent
iii
itaweka mkazo kwenye miradi ya uchimbaji madini ambayo ina faida kubwa ya fungamanisho miradi mikubwa miwili ya kipaumbele itakuwa ni mradi wa mchuchuma na liganga wilayani ludewa mkoani njombe na mradi wa kabanga nickel wilayani ngara mkoani kagera
miradi ya kimkakati serikali ya act wazalendo itatekeleza miradi ifuatayo ya kimkakati i
itasimamia kukamilika kwa uwekezaji wa mradi wa mchuchuma na liganga kuzalisha bidhaa za chuma madini ya vanadium na madini mengine umeme wa makaa ya mawe na kuongeza mapato ya fedha za kigeni
ii
itasimamia ujenzi wa mabwawa makubwa ya kuzuia mafuriko na kujenga skimu kubwa za umwagiliaji zenye jumla ya hekta 
iii
itatekeleza ujenzi wa miradi ya maji nchi nzima kuhakikisha kila mtanzania anapata maji safi na salama kutoka mapato ya ushuru wa mafuta na kwa kutumia mfumo wa development finance ili kumaliza kabisa tatizo la maji safi na salama
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iv
itawezesha ujenzi wa barabara ya korosho cashew ring road nangurukuru liwale nachingwea masasi newala tandahimba mtwara lindi nangurukuru kutokana na mapato ya ushuru wa korosho kwa kutumia mfumo wa development finance ili kufungua wilaya zinazolima korosho na kufungua wilaya ya liwale kwa kufungua barabara za songea liwale na liwale morogoro
itasimamia uwekezaji wa eneo maalumu la kiuchumi la bagamoyo ili kuifanya tanzania kuwa kituo cha usafirishaji wa majini katika afrika na eneo la maziwa makuu na kuongeza ajira na mapato ya fedha za kigeni
vi
itasimamia kukamilika kwa uwekezaji wa kinu cha kuchakata gesi asilia lng ili kuongeza mapato ya fedha za kigeni ajira na maendeleo ya viwanda nchini
vii
itasimamia kukamilika kwa uwekezaji wa mradi wa uchimbaji madini ya nikeli katika eneo la kabanga wilayani ngara mkoani kagera
viii
itafanya uchambuzi wa kina kwa miradi inayoendelea sasa kama vile mradi wa reli ya kati sgr mradi wa umeme wa maji mto rufiji nyerere stiglers gorge na ufufuaji wa shirika la ndege la taifa atcl
kwa kutumia wataalamu wa ndani na wa nje serikali yetu itapata ushauri wa kitaalam kuhusu namna bora ya kutekeleza miradi mikubwa kwa ubia kati ya sekta binafsi na sekta ya umma kwa kuzingatia muda wa miradi husika kuanza kuzalisha mapato ya kulipia madeni ya ununuzi ujenzi wake
lengo la uchambuzi huu ni kuiondoa serikali kwenye angalau ya gharama za utekelezaji ili kuelekeza rasilimali fedha kwenye miradi ya huduma za jamii kama elimu maji na afya na kwenye miradi itakayochochea maendeleo ya watu kama kilimo cha umwagiliaji
kulinda mazingira mazingira ndiyo uhai wa taifa hili
hivyo serikali ya act wazalendo itahakikisha kuwa i
shughuli zote za maendeleo zinaheshimu kuhifadhi na kulinda mazingira
ii
inaheshimu mikataba yote ya kimataifa ya kulinda mazingira ikiwemo mkataba wa makubaliano ya uhifadi mazingira ya paris paris agreement na tutaungana na mataifa mengine kuhakikisha mazingira yanalindwa kote duniani na kuhakikisha vijana na wanawake wanashiriki kikamilifu kwenye majukwaa ya kimataifa ya majadiliano
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iii
inapunguza hewa ya ukaa na matumizi ya plastiki
iv
inawezesha nemc kuwa shombo kinachofanya kazi kwa karibu na idara zote muhimu za serikali
makampuni na viwanda vikubwa wanachangia kupitia csr mfuko wa ruzuku wa miradi ya kulinda mazingira
vi
elimu ya asili ya utunzaji mazingira inahifadhiwa na kutumika katika shughuli mbali mbali za kutunza mazingira
sera za kodi ili kutekeleza miradi ya maendeleo iliyoainishwa na kutoa huduma za jamii zilizo bora zitahitajika fedha za kutosha
pamoja na ushirikishwaji wa sekta binafsi katika baadhi ya miradi mapato ya ndani yatahitajika kugharamia sehemu kubwa ya maendeleo ya watu wetu na uendeshaji wa serikali
katika kipindi cha miaka mitano jumla ya shilingi trilioni zitapatikana kutoka mapato ya ndani
serikali itakayoongozwa na act wazalendo itafanya yafuatayo i
itaboresha mazingira ili kukuza shughuli za uchumi kupanua wigo wa kodi na kuingiza watu wengi zaidi kwenye kulipa kodi ili kufikia lengo la uwiano wa mapato ya kodi kwa pato la taifa tax gdp ratio kufikia ifikapo mwaka 
ii
itaweka vivutio vya kikodi ili kuwezesha sekta binafsi kujenga miundombinu wezeshi na muhimu kwa mfumo wa ubia
hii itaipa serikali pumzi ya kujielekeza kwenye kutoa huduma muhimu kwa wananchi kuepuka kuongeza deni la taifa na kukuza sekta binafsi
iii
itatunga sera za kikodi ili kuhami sekta ya utalii na mnyororo wake ambao umeathirika sana na janga la covid 
hii ni pamoja na kulinda ajira za wafanyakazi wa makampuni ya utalii kwa kutoa ruzuku kwa kampuni zote zitakazoendeleza mikataba ya ajira na kuruhusu wafanyakazi waliokosa kazi kulipwa fao la kukosa kazi kutoka mifuko ya hifadhi ya jamii
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu iv
itaweka vivutio vya kibajeti na kikodi kwenye miradi yote ya kilimo cha umwagiliaji na viwanda vyote vya kuongeza thamani ya mazao ya kilimo
itarekebisha muundo mzima wa makato kutoka kwenye mapato ya waajiri na wafanyakazi ili kuchochea matumizi kwenye uchumi kwa kupunguza paye kima cha chini mpaka asilimia nane kutoka asilimia tisa ya sasa
vi
itafanya marekebisho ya tozo ya kuongeza ujuzi skills development levy kwa kupanua wigo wa makusanyo kuhusisha sekta ya umma na kushusha kiwango cha malipo mpaka tu
vii
itapunguza makato ya bima ya afya mifuko ya hifadhi ya jamii pamoja na mfuko wa fidia kwa wafanyakazi wcf mpaka asilimia kumi na mbili kutoka asilimia ishirini na tatu ya sasa
hivyo kupunguza jumla ya makato kutoka asilimia thelathini na mbili ya sasa mpaka asilimia ishirini tu 
viii
itaimarisha sheria ya kuzuia ukwepaji wa kodi wa makampuni ya kimataifa ili kuokoa mapato sawa na ya pato la taifa ambayo yanapotea kupitia mbinu za kihasibu zinazofanywa na multinational corporations
kuwezesha hili serikali itaingia mikataba ya kimataifa inayosadia mataifa kuzuia ukwepaji wa kodi
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
gharama za kutekeleza ilani ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu ilani hii imetoa ahadi ambazo zitahitaji fedha ili kutekelezwa
jumla ya shilingi trilioni zitatakiwa kuwekezwa nchini ili kutekeleza miradi mikubwa ambayo itapelekea kuleta kilimo cha kimapinduzi na vvwanda vya kuongeza thamani ya mazao ya kilimo uvuvi na mifugo
kuboresha huduma za jamii kama afya maji na elimu
kujenga miundombinu wezeshi kama vile nishati ya umeme barabara reli na bandari kuifanya tanzania kufaidika na nafasi yake ya kijiografia kama kituo kikuu cha biashara na huduma katika eneo la maziwa makuu
kuifanya tanzania kuwa mzalishaji mkubwa wa gesi asilia chuma na bidhaa za chuma nikeli na bidhaa za nikeli na kufungamanisha sekta ya madini na sekta ya viwanda kilimo usafirishaji na nishati
baadhi ya vipaumbele vinavyohitaji fedha nyingi ni pamoja na 
gharama za elimu haswa upanuzi wa elimu msingi na elimu sekondari kutokana na kasi kubwa ya ongezeko la wanafunzi inayokadiriwa kufikia shilingi bilioni kila mwaka kwa miaka 
gharama za elimu ya ufundi na ya juu haswa uamuzi wa kufuta mikopo ya ada kwa wanafunzi wa vyuo vya ufundi na vyuo vikuu inayokadiriwa kufikia wastani wa shilingi bilioni kila mwaka 
gharama za ujenzi wa veta kila mamlaka ya serikali za mitaa ambazo zinakadiriwa kufikia shilingi bilioni kwa miaka 
uwekezaji wa vyuo vikuu vipya vya umma na gharama za ujenzi wa vyuo vya ufundi mchundo kwenye ya mikoa ya tanzania bara inayokadiriwa kufikia shilingi trilioni 
 kwa miaka 
gharama za kuchangia hifadhi ya jamii kwa watu walio nje ya sekta rasmi matching funds ili kila mtanzania kuwa na bima ya afya inayokadiriwa kufikia shilingi bilioni kila mwaka 
gharama za ujenzi wa hospitali kubwa zinazokadiriwa kufikia shilingi bilioni kwa miaka ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu 
gharama za mradi kabambe wa kusambaza maji kwa wananchi wote inayokadiriwa kufikia shilingi trilioni kwa miaka 
gharama ya ujenzi wa barabara ya korosho cashew ring road inayokadiriwa kufikia shilingi bilioni kwa miaka 
gharama za ujenzi wa skimu kubwa za umwagiliaji wa jumla ya hekta milioni moja zinazokadiriwa kufikia shilingi trilioni 
 kwa miaka 
gharama ya mradi wa mchuchuma na liganga zinazokadiriwa kufikia usd 
 bilioni na reli ya mtwara ludewa inayokadiriwa kufikia shilingi trilioni 
 kwa miaka 
gharama ya mradi wa lng lindi inayokadiriwa kufikia usd bilioni 
gharama ya mradi wa kabanga nickel inayokadiriwa kufikia usd bilioni na reli ya isaka ngara inayokadiriwa kufikia shilingi trilioni kwa miaka 
gharama ya mradi wa eneo la uchumi bagamoyo inayokadiriwa kufikia usd bilioni kwa miaka 
gharama za upanuzi wa bandari za tanga mtwara na kigoma zinazokadiriwa kufikia shilingi trilioni moja kwa miaka 
gharama za ujenzi wa vinu vya kuzalisha umeme wa gesi mw na umeme jua upepo na maporomoko ya maji mw zinazokadiriwa kufikia shilingi trilioni mbili fedha za uwekezaji huu mkubwa na uendeshaji wa serikali kwa ujumla zitatoka maeneo yafuatayo uwekezaji wa sekta binafsi katika miradi ya mchuchuma na liganga kinu cha kuchakata gesi lindi mradi wa kabanga nickel vinu za kuzalisha umeme kutoka gesi asilia na eneo la uchumi la bagamoyo
hii ni miradi itakayoingiza nchini fedha za kigeni fdi na kuongeza uwezo wa nchi kupata mapato ya ndani
wajibu wa serikali utakuwa ni kuweka mazingira mazuri na sera zinazotabirika stable fiscal regime
gharama za elimu ufundi na elimu ya juu zitatokana na tozo ya kuongeza ujuzi skills development levy ambayo baada ya marekebisho ya kupanua wigo wa walipaji itakuwa na uwezo wa kukusanya shilingi bilioni kila mwaka na kuongezeka kulingana na kuongezeka kwa shughuli za uchumi nchini
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu gharama za ujenzi wa miradi ya maji zitagharamiwa na tozo maalumu ya matumizi ya mafuta ya petroli
serikali itachukua mkopo nafuu wa muda mrefu wa shilingi trilioni kutoka benki za maendeleo ili kutekeleza mradi mara moja na mapato ya fuel levy yatahudumia mkopo huo mpaka utakapomalizika kulipwa
tozo ya shilingi kwa kila lita ya mafuta itazalisha jumla ya shilingi bilioni kila mwaka zinazoweza kutumika kulipa mkopo wa muda mrefu wa miaka 
gharama za ujenzi wa barabara ya korosho cashew ring road zitalipiwa na ya mapato ya ushuru wa korosho exports levy ambapo serikali itachukua mkopo nafuu wa muda wa kati ili kupata fedha za ujenzi wa barabara hiyo mara moja na mapato ya exports levy yatahudumia mkopo huo mpaka utakapomalizika kulipwa
ushuru wa korosho unakadiriwa kuingiza mapato ya zaidi ya shilingi bilioni kila mwaka ambazo nusu yake inaweza kulipa mkopo wa barabara hiyo na barabara za songea liwale na liwale morogoro kwa muda wa miaka gharama za miradi mikubwa ya umwagiliaji zitalipiwa kutoka uwekezaji wa skimu ya hifadhi ya jamii kwa wakulima kama uwekezaji wa skimu wa muda mrefu
gharama nyengine zote zitaweza kulipwa na serikali kutokana na mapato ya ndani ikiwemo kuongeza mishahara kwa watumishi wa umma ikiwemo madeni ya miaka iliyopita uboreshaji wa mfumo wa utoaji haki nchini criminal justice system kulipa madeni ya mapato ya zanzibar kutoka mgawo wa mapato ya muungano ambao haukuwa ukilipwa kwa miaka yote ya nyuma na fidia kwa watu wote waliobambikiwa kesi katika utawala wa awamu ya tano
tanzania kufikia ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu ifikapo mwaka tanzania itakuwa na jumla ya watu milioni kwa mujibu wa makadirio ya umoja wa mataifa
serikali yetu itakuwa inakabiliana na jukumu la kuongeza shughuli za kiuchumi ili kukidhi haja ya ongezeko la watu vijana wanaotaka ajira nyingi na bora na huduma muhimu kama elimu na afya
baada ya miaka mitano ya uongozi wa serikali ya act wazalendo na utekelezaji wa sera zetu katika serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya zanzibar tunataka taifa letu liwe na matokeo yanayotupelekea kwenye uchumi unaokua uliochangamka na unaoelekea kuwa jumuifu ambapo wastani wa pato la mtu mmoja litakuwa dola za marekani 
watanzania wanaoishi chini ya mstari wa umasikini kuwa tu ukosefu wa ajira kuwa chini ya na ya watu wote wanaojihusisha na shughuli za kilimo uvuvi ufugaji na biashara ndogo zilizosajiliwa wamekuwa na hifadhi ya jamii na wananchi wote kuwa na bima ya afya haya yatakuwa ni matokeo ya sera na mikakati ambayo katika miaka mitano itafanikisha uwekezaji katika uchumi wa vijijini rural economy kupitia ushirika wa kisasa community wealth building ambao utawezesha mapinduzi ya kilimo na kuongeza thamani mazao ya kilimo na hivyo kuwezesha sekta ya kilimo kukua kwa kasi ya kwa mwaka kuanzia mwaka 
uwekezaji kutoka nje katika sekta zote za uchumi na kuifanya tanzania kuwa nchi inayoongoza kupokea uwekezaji fdi katika eneo la maziwa makuu
uwekezaji katika elimu ya msingi elimu ya ufundi kila mamlaka ya serikali za mitaa kuwa na chuo cha veta na ya mikoa ya tanzania bara kuwa na chuo cha ufundi na elimu ya juu kwa kuwa na vyuo vikuu vipya vya taifa vitano vitatu tanzania bara mtwara kigoma na tanga na viwili zanzibar pemba na unguja vyenye wanafunzi kila kimoja
uwekezaji katika afya kwa kuwa na hospitali kubwa za kanda katika kanda ya ziwa mara nyanda za juu kusini ruvuma na kanda ya kati singida zenye uwezo ukubwa na viwango vya kimataifa kwenye kutoa huduma
kutokana na hifadhi ya jamii kila mtanzania kuwa na bima ya afya
uboreshaji wa muundo wa muungano kufuatia kupitishwa kwa katiba mpya muungano wa serikali tatu na wenye usawa haki na wa kuheshimiana
serikali za mitaa kuwa na uhuru wa kupanga maendeleo ya watu wao na kuwa na vyanzo vya uhakika vya mapato
kuwa na serikali za mikoa ambazo wananchi wanawachagua wakuu wa mikoa kuanzia uchaguzi mkuu wa mwaka 
 ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu sura ya tanzania kitakwimu oktoba 
 milioniidadi ya pato la ukuaji wa uchumitaifabilioniwatanzania kazinabata ilani ya act wazalendo kwa ajili ya uchaguzi mkuu mauzo ya nje usd bilioni bilioni bilionimapato ya serikali uwekezaji kutoka nje uwiano wa mapato ya kodi kwa pato la taifabidhaa nyingine bidhaa za viwanda huduma na utalii bidhaa zinazouzwa nje madinimapato kutoka kwa watanzania wa nje safari ya kurejesha furaha imeanza
karibu nawe ushiriki
kazi tuliyonayo si ya mtu au kikundi kimoja
ni jukumu letu sote
sio suala la utajiri au kipato kikubwa
ni suala la moyo wenye matumaini ya kurejesha raha na ndoto zilizovunjika
kwa moyo na ushirika mmoja wote tunaweza
name act wazalendo uchaguzi number swift code nmibtztzmikocheni branchnmb t ltd mpesa name act wazalendo phonenumber kupitia ovuti p
box dar es salaam mwenyekiti wa ccm rais jakaya mrisho kikwete katikati akiwatambulisha kwa wajumbe wa mkutano mkuu wa ccm mgo mbea wa ccm wa urais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ndugu john pombe magufuli kushoto na mgombea mwenza wa urais wa jamh uri ya muungano wa tanzania ndugu samia suluh hassan kulia watakopeperusha bendera ya ccm katika uchaguzi mkuu wa oktoba 
ilani ya ccm kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka utangulizi 
ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ccm kwa ajili uchaguzi mkuu wa mwaka wa ku wachagua rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania rais wa zanzibar wabunge wajumbe wa baraza la wawakilishi na madiwani imeandaliwa ikiwa ni mk ataba kati ya ccm na wananchi
ilani hii imeandikwa kwa kuzingatia dira ya maendeleo ya taifa ya na mwelekeo wa sera za ccm zenye lengo na nia ya kuendelea kuwatumikia wananchi kwa kipindi cha miaka mitano ijayo 
ilani hii ni tamko maalum kwa wapiga kura kuhusu nia ya ccm ya kuendelea kushika dola na kuwaongoza watanzania kwa njia ya kidemokrasia na hasa kuendelea kudumisha amani umoja wa kitaifa usawa ustawi wa wananchi muungano wa tanganyika na zanzibar na mapinduzi matukufu ya zanzibar kwa kipindi kingine cha miaka mitano
nia na uwezo wa ccm wa kuendelea kuongoza taifa hili unajidhihirisha katika uzoefu ambao tumeupata kwa miaka tangu kuanzishwa kwake na kuwa madarakani ambapo katika kipindi chote hiki kimeiwezesha nchi yetu kupata mafanikio makubwa katika nyanja za kiuchumi kisiasa na kijamii
katika miaka mitano ijayo ccm ikiwa madarakani itazielekeza serikali zake kutumia nguvu zake zote kuendelea kupambana na changamoto kubwa nne kwanza kuondoa umaskini pili kupunguza tatizo la ukosefu wa ajira hasa kwa vijana tatu kuendeleza vit dhidi ya adui rushw na ubadhirifu wa mali ya umma na nne kuendelea kudumisha amani ulinzi na usalama wa maisha ya wananchi na mali zao
kupambana na umas ikini 
pamoja na mafanikio ya kukua kwa uchumi na ongezeko la huduma za kijamii yaliyopatikana kat ika kipindi hiki bado ipo changamoto kubwa ya umas ikini wa kipato na usio wa kipato
takwimu zinaonesha kwamba asilimia 
 ya watanzania ni mas ikini
wengi wa wananchi hao wanaishi vijijini asilimia na wanategemea kilimo katika maisha yao
wapo pia wananchi mas ikini wanaoishi mijini ambao wanaendesha maisha yao kupitia shughuli za biashara ndogo ndogo zisizo rasmi
katika kupambana na changamoto hii ccm ita zielekeza serikali zake kuboresha maisha ya wananchi wote na hususan wa vijijini kwa kuchuku hatua zifuatazo a kuhamasisha kilimo kupitia kauli mbiu ya kilimo kwanza kwa kuwawezesha wakulima kupata mafunzo ya kilimo cha kisasa pembejeo zana za kisasa na wataalam wa ugani pamoja na mbinu za kuyafikia masoko ya uhakika ya mazao yao b kuongeza ka si ya kupima ardhi yao na kuwapatia hati miliki za kimila ambazo wata zitumia kama dhamana ya kuwawezesha kupata mikopo ya kuendeleza hughuli zao za kilimo ufugaji na uvuvi c kuendeleza juhudi za kuimarisha huduma za ki jamii ikiwemo elimu afya maji ume me na ujenzi wa nyu mba bora na d kuongeza kasi ya kurasimisha biashara na kuwapatia wafanyabiashara wadogo maeneo ya kufany ia biashara leseni na fursa za kupata mikopo yenye masharti nafuu
mafanikio ya utekelezaji wa mas uala haya yote kwa pamoja yanatara jiwa kuleta mabadiliko makubwa ya kimaendeleo mijini na vijinini na hivyo kupunguza kwa kiwango kikubwa hali ya umasiki ni nchini
ajira kwa vijana 
suala la ukosefu wa ajira kwa vijana ni moja ya changamoto zinazolikabili taifa letu na dunia yote kwa ujuml a
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita yapo mafanikio yaliyop atikana katika kuongeza ajira
hata hivyo mafanikio katika upanuzi wa elimu ya sekondari na vyuo yameongeza mahitaji ya ajira ya vijana wasomi kila mwaka ikilinganishwa na nafasi zinazokuw epo
katika kipindi cha miaka mitano ijayo jitihada za ku lipatia ufumbuzi tatizo la ajira nchini zitaendelezwa
kipaumbele kitakuwa katika kukuza na kuanzisha viwanda vidogo vya kati na vikubwa vilivyo na uwezo wa kuajiri watu wengi na vyenye kuzalisha bi dhaa zinazotumiwa na watu wengi wa ndani ya nchi na zile za kuuza nchi za nje
aidha kwa upande wa tanzania zanzibar mikakati ya kuongeza ajira kwa vijana itazingatia mazingira maalamu ya fursa za uchumi wa visiwa
katika kipindi cha sekta za uzalishaji mali kama kilimo ufugaji uvuvi viwanda vikubwa na vidogo na huduma za kiuchumi kama vile miundombinu ya nishati uchukuzi na ujenzi zitaelekeza mipango yao katika kupunguza umas ikini na ku anzisha ajira hususan kwa vijana
aidha huduma za ja mii za elimu afya na maji zitajielekeza kusaidia kuondoa umas ikini na kuongeza ajira
vita dhidi ya rushwa 
jitihada za kuinua uchumi na kuongeza huduma za jamii hazitaleta manufaa kwa wananchi na kuondoa umas ikini iwapo adui rushwa ataendelea kulitafuna aifa letu
rushwa ni adui wa haki pia ni adui wa maendeleo na ustawi wa wananchi hivyo ni moja ya changamoto kubwa inayoikabili nchi yetu na dunia kwa ujumla
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itazielekeza serikali zake kuendeleza mapambano dhidi ya adui rushwa kwa nguvu zake zote na kuendelea kuziba mianya ya rushwa katika taasisi za umma kuchukua hatua kali na za haraka kwa wale wote watakaobainika kuendeleza rushwa serikalini na katika sekta binafsi na kuimarisha vyombo na taasisi zinazohusi ka na kuzuia na kupambana na rushwa ikiwa ni pamoja na kuanzisha mahakama maalum kwa ajili ya makosa ya rushwa na uhujumu uchumi
sambamba na kupambana na tatizo la rushwa serikali pia zitatakiwa kushughulikia kwa ukali zaidi tatizo la ubadhirifu na izi wa mali ya umma matumizi mabaya ya madaraka ukiukwaji wa maadili ya uongozi na utumishi wa umma kuchelewesha kutoa maamuzi yenye maslahi kwa umma na kusimamia uwajibikaji katika kutekeleza masuala yenye maslahi kwa umma
ulinzi na usalama 
nchi yetu imepata mafanikio makubwa ya kuwa na amani na utulivu tangu tupate uhuru mwaka na mapinduzi ya zanzibar ya mwaka 
imekuwa kimbilio la wat wa mataifa ya jirani kila wa patapo matatizo ya uvunjifu wa amani katika nchi zao
hata hivyo siku za karibuni vimeanza kuonekana viashiria vinavyoleta hofu ya usalama wa wananchi hasa vitendo vya mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi albino kuuawa kwa vikongwe ukatili dhidi ya wanawake na watoto na tishio la vitendo vy enye mwelekeo wa ki gaidi
katika kip indi cha miaka mitano ijayo ccm ita zielekeza serikali zake kuendelea kuimarisha vyombo vyote vya ulinzi na usalama kwa kuviongez ea raslimali fedha raslimali watu maslahi zana za kisasa na mafunzo
aidha elimu kwa umma itatolewa ili kukomesha imani po tofu za kishirikina zinazosababisha mauaji ya albino na vikongwe na hatua kali za kisheria zitachuku liwa dhidi ya wale wote watakaobainika kujihusisha na vitendo vya mauaji ya makundi hay o
utekelezaji wa ilani 
kazi kubwa ya serikali ccm katika kipindi cha miaka mitano ijayo itakuwa ni kuendele za mapambano dhidi ya uma sikini ukosefu wa ajira rushwa na kudumisha umoja amani ulinzi na usalama
ili kutimiza azma hiyo ccm ita zielekeza serikali zake zisiwe kubwa zenye watumishi weledi waadilifu na wa wajibikaji
serikali zisizo na urasimu unaokwamisha na kuchelewesha maamuzi na utekelezaji
serikali zitakazongeza maradufu au hata zaidi ukusanya ji wa mapato ya ke ili zijitegemee kadri inavyowezekana kwenye bajeti zake
vile vile katika kipindi cha il ani hii chama cha mapinduzi ki taziagiza serikali zake kuendeleza na kuimarisha mfu mo wa matokeo makubwa sasa brn na brp katika kutekeleza ilani na kusimamia utekelezaji wa miradi ya kimkakati na kipaumbele unaozingatia nidhamu ya utekelezaji katika muda ul iopangwa ufuatiliaji makini na wa kina pamoja na kupata ufumbuzi wa vikwazo na changamoto za utekelezaji
sura ya kwanza hali ya uchumi mwaka na malengo ya mwaka 
ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka ililenga kati ka kutekeleza kipindi cha kwanza cha mwelekeo wa sera za ccm katika miaka ya na kutekelezwa katika kipindi cha pili na cha mwisho cha serikali ya awamu ya nne chini ya uongozi wa mhe
dkt
jakaya mrisho kikwete rais wa jamhuri ya muungano wa tan zania
katika kipindi hiki serikali imetekeleza kwa mafanikio makubwa mwelekeo wa sera za ccm katika miaka ya kwa kuzingatia dira ya maendeleo ya taifa na malengo ya milenia
aidha kutokana na mafanikio hayo serikali imeweza kuendeleza na kuimarisha huduma za kiuchumi kijamii na kisiasa
hali ya uchumi 
katika kipindi hiki serikali imeweza kutekeleza mipango yake kwa ufanisi mkubwa licha ya changamoto zilizokuwa zikijitokeza na kuleta mafanikio ya kiuchumi yafuatayo a ukuaji wa pato la taifa kwa kipindi cha miaka mitano iliyopita umekua kwa wastani wa asilimia kwa mwaka b ukusanyaji wa mapato ya ndani umeongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi mwaka na kufikia wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi mwaka c misaada na mikopo ya washirika wa maendeleo kwenye bajeti ya serikali imepungua kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka d mapato ya kodi yameongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka na kufikia shilingi trilioni 
 mwaka e mfumko wa bei umeendelea kubakia tarakimu moja single digit na umepungua kutoka wastani wa asilimia 
 desemba hadi kufikia asilimia 
 desemba na asilimia 
 machi 
f bajeti ya serikali imeongezeka kutoka shilingi tri lioni 
 mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka na g wastani wa ato kwa kila mwananchi limeongezeka kutoka shilingi mwaka hadi wastani wa hilingi mwaka 
sekta ya fedha ndi kipimo kinachoweza kuonesha viwango vya uchumi wa nchi vilivyofikiwa katika vigezo mbalimbali kama vile pato la taifa ukuaji wa uchumi na mfumko wa bei
maendeleo ya haraka katika nyanja hizo ya tategemea uimara na uwezeshaji wa sekta ya fedha
katika kipindi cha utekelezaji wa ilan hii chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kutekeleza yafuatayo na kuhakikisha kwamba a uchumi unaendelea kukua kwa kasi ya wastani wa asilimia au zaidi na kuinua ustawi wa watanzania kwa kuongeza mapato ya wananchi kufikia kiwango cha wa stani wa nchi ya uchumi wa kati na hivyo kuongeza fursa za ajira na kupunguza umas ikini na b kunakuwepo utulivu wa uchumi jumla ambao ni endelevu sustainable macroeconomic stability kwa kufanya yafuatayo i kudhibiti mfum ko wa bei ili uendelee kubaki kwen ye tarakimu moja na hivyo kuzuia kasi ya kupanda kwa gharama za maisha ii kudhibiti nakisi ya bajeti ili iendelee kushuka na kufikia kiwango kisichozidi asilimia ya pato la taifa ili pamoja na mambo mengine tanzani iendelee kuwa kivutio kwa wawekezaji na kupunguza gharama za kukopa kwa ajili ya maendeleo ya nchi yetu iii kusimamia deni la taifa liendelee kuwa himilivu ili lisiwe mzigo kwa uchumi wetu bali liendelee kuwa fursa na kichocheo cha maendeleo ya nchi yetu iv kuhakikisha thamani ya hilingi yetu inate ngamaa ili kujenga imani ya uchumi wetu kwa lengo la kuongeza shughuli za uwekezaji uzalishaji na bia shara v kuongeza mauzo ya bidhaa zetu nje ya nchi kudhibiti matumizi ya fedha za kigeni na kuepuka kuagiza bidhaa zisizo za lazima kutoka nje ya nchi na vi kuendelea kuwa na mikakati itakayowezesha kuwa na akiba ya fedha za kigeni zinazotosheleza kuagiza bidhaa na huduma nje bila ya matatizo
c kuimarisha ukusanyaji wa mapato kwa kuongeza vyanzo vipya vya mapato na kupanua wigo wa walipa kodi ili kuongeza uwezo wa serikali wa kugharimia huduma za kijamii na kiuchumi d kusimamia kwa ufanisi matumizi ya fedha za umma kwa kuzingatia sheria na miongozo ya ununuzi wa umma ukaguzi na kusimamia mali za serikali ili watanzania wote wanufaike na rasilimali zilizopo na e kuimarisha sekta ya fedha kwa kuhakikisha wananchi wananufaika kwa kufanya yafuatayo i kuendelea kupanua huduma za fedha hadi vijijini kwa lengo la kuwafikia wananchi wengi ii kuhamasisha wananchi wajiunge na huduma za ima ya afya bima ya maisha na mifuko hifadhi za jamii ili kujihakikishia kinga dhidi ya majanga na maisha ya uzeeni na baada ya kustaafu na iii kuweka mazingira yatakayowezesha kushuka kwa riba ya mi kopo katika taasisi za edha ili kutoa fursa kwa wananchi kupata mikopo ya muda mfupi na mrefu kwa riba nafuu
f kutekeleza sera na sheria za kusimamia mapato yanayotokana na gesi asilia na mafuta ili kuhakikisha fedha zinatumika kwa manufaa ya wananchi wa kizazi hiki na kijacho g kuwawezesha wananchi kumiliki na kuwekeza kwenye soko la mitaji na dham ana kwa i kuongeza ufanisi wa shughuli za minada kwa njia ya simu na mtandao wa intaneti ii kuelimisha umma kuhus fursa za kujiongezea kipato kupitia masoko ya mitaji na uwekezaji na iii kuendelea kutoa fursa kwa wajasiriamali wadogo na wa kati ili waweze kunu faika na soko la hisa la dar es salaam dse kupitia dirisha maalum la kukuza na kuimarisha masoko ya wajasiriamali wadogo na wa kati
h kuboresha mfumo wa kifedha kati ya serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania smt na serikali ya mapinduzi zanzibar smz kwa manufaa ya pande zote mbili za muungano kwa kutekeleza yafuatayo i kuimarisha asasi zinazohusika na masuala ya uhusiano wa kifedha kati ya smt na smz ii kukamilisha hatua za kuanzisha akaunti ya fedha ya pamoja ili kuzidi kuimarisha mshikamano na maelewano na iii mamlaka ya mapato tanzania tra kuweka utaratibu wa kuoanisha viwango vya kodi ya forodha kati ya pande mbili za jamhuri ya muungano
 sura ya pili mafanikio na malengo ya sekta za uzalishaji kilimo na ushirika 
katika kipindi cha miaka mi tano iliyopita chama cha mapinduzi kiliweka kipaumbele cha kuhakikisha kuwa kilimo nchini kinakuwa endelevu na chenye tija ili kuliwezesha taifa kujitosheleza kwa chakula kuongeza mapato ya wakulima kuwa chanzo cha kuaminika cha malighafi ya sekta ya vi wanda na kuendelea kuwa chanzo kikuu cha ajira kwa wananchi
kwa kutekeleza azma hiyo mafanikio yafuatayo yamepatikana a bajeti ya ekta ya kilimo imeongezeka kutoka shilingi bi lioni 
 mwaka hadi hilingi trilioni 
 mwaka b dirisha la kilimo limeanzishwa atika enki ya rasilimali tib kwa lengo la kutoa mikopo yenye masharti nafuu kwa wakulima ili waweze ununu pembejeo na zana za kilimo
aidha imeanzishwa benki ya maendeleo ya kilimo mahususi kwa ajili ya kutoa mikopo kwa wakuli ma c katika kuimarisha huduma za ugani udahili katika vyuo vya kilimo umeongez eka kutoka wanafunzi mwaka hadi mwaka 
aidha idadi ya maafisa ugani katika ngazi ya vijiji na kata imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka d uzalishaji na usambazaji wa pembejeo bora za kilimo umeimarishwa ambapo i uzalishaji wa mbegu bora umeongezeka kutoka tani 
 mwaka hadi tani mwaka usambazaji umeongezeka kutoka tani 
 mwaka hadi tan mwaka na ii usambazaji wa mbolea umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
e matumizi ya matrekta madogo na makubwa yameongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
 ongezeko hili limech angia kuongozeka kwa eneo linalolimwa kwa matrekta kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka f ruzuku ya mbolea na pembejeo imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi sh ilingi bilioni 
 mwaka g kiwango cha uzali shaji wa mazao ya chakula kimeendelea kuongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka 
kwa ongezeko hilo taifa lim eweza kujitosheleza kwa chakula h katika juhudi za kuhifadhi mazao kwa ubora unaostahili jumla ya maghala yenye uwezo wa kuhifadhi kati ya tani hadi yamekarabatiwa
aidha ujenzi wa ghala lenye uwezo wa kuhifadhi tani umekamilika katika wilaya ya songea mwaka chini ya mpango wa sagcot i hatua za kuongeza thamani ya mazao ya ilimo cha mboga mboga na matunda zimechukuliwa kwa kujenga maeneo ya hifadhi ya mazao packhouse and refeer container katika wilaya za lushoto na korogwe
aidha mashine za kusindika na kusafisha mafuta ya alizeti zimesambazwa kwa vikundi vya wazalishaji na wasindikaji wadogo katika mikoa inayolima alizeti nchini j mchakato wa uanzish soko la bidhaa commodity exchange umeanza na imetungwa sheria na
 ya mwaka 
soko hilo litamwezesha mkulima kuwa na uhakika wa kuuza mazao yake na kupata bei nzuri k hatua za kuimarisha soko la nafaka zimechukuliwa kwa kuondoa zuio la kuuza nafaka nje ya nchi kuwezesha wakala wa taifa wa chakula kununua nafaka kutoka kwa wakulima kwa bei ya soko na kutafuta masoko ya ndani na nje ya nchi l hatua za kuandaa mipango ya matumizi bora ya ardhi kwa lengo la kuondoa migogoro katika maeneo mbalimbali nchini zimeendelea kuchukuliwa kwa kupima na kutoa ha ti miliki kwa wakulima vijijini na kwa wawekezaji wakubwa na wadogo
jitihada hizo zimewezesha upimaji wa jumla ya ekari 
 za mashamba ya wakulima m kilimo cha umwagiliaji kimepewa kipaumbele kwa kupanua eneo la umwagiliaji ambapo sheria ya umwagiliaji na
ya mwaka imetungwa na kua nzisha tume ya taifa ya umwagiliaji
aidha kutokana na utekeleza ji wa sera na mikakati mbalimbali kilimo cha umwagiliaji kimechangia asilimia ya mahitaji ya chakula nchini na n kwa muda mrefu sekta ya shirika ilikabiliwa na changamoto kadhaa ambazo zilidumaza jitihada za kuendeleza ushirika
ili kuondokana na chan gamoto hizo sheria ya vyama vya ushirika ilifanyiwa mabadiliko na kuanzisha sheria mpya sheria na
ya mwaka ambayo imeanzisha tume huru ya maendeleo ya ushirika
kilimo cha umwagiliaji kinachotumia zana bora kitaongeza tija kwa wakulima ambao dio wengi nchini
katika kipindi cha mwaka chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kut ilia mkazo utekelezaji wa awamu ya pili ya programu ya kuendeleza kilimo agricultural sector development programme asdp ii pamoja na miradi ya tekelez kwa matokeo makubwa sasa brn ili kufikia malengo makuu ya kukifanya kilimo kuwa cha kisasa na cha kibiashara chenye tija na ambacho mazao yake yatakuwa yameongezewa thamani
lengo ni kuhakikisha kuwa taifa linajitosheleza kwa chakula kuimarisha uchum i kuongeza kipato cha wakulima kuwa kichocheo cha kukua kwa viwanda na kuongeza ajira kwa kufanya yafuatayo a kuimarisha upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo ili kuongeza tija na uzalishaji kwa kuzingatia matumizi ya teknolojia ya kisasa hususan atika kuboresha mifumo ya utoaji wa ruzuku na pembejeo pamoja na ku waunganisha wakulima na benki ya maendeleo ya kilimo na taasisi nyingine za fedha b kutoa elimu kwa wakulima juu ya kanuni bora za kilimo kwa kuongeza idadi ya maafisa ugani kutoka wa liopo sasa hadi kufikia mwaka na kuanzisha ituo vya mafunzo ya kilimo na mifugo katika kila kata nchini na c kuimarisha kilimo cha umwagiliaji ili kupunguza utegemezi wa mvua kwa kuongeza eneo la umwagiliaji kutoka hekta mwaka ha di mwaka 
ili kufanikisha hilo serikali itafanya mambo yafuatayo i kwa kushirikiana na sekta binafsi uwekeza katika miundombinu ya umwagiliaji kwa kujenga mifereji mikuu mifereji ya kati na kujenga mabwawa ya kuhifadhia maji kwenye maene yenye kame ii kuhamasisha wakulima kupitia vyama vyao vya umwagiliaji kuchangia katika ujenzi wa mifereji midogo ya kuingiza maji mashambani na kushiriki katika kutunza mifereji hiyo iii kuwafundisha kulima kwa tija na ufanisi kwa kutumia miundombinu iliyopo ikiwa ni pamoja na kulima zaidi ya mara moja kwa mwaka iv kukamilisha ujenzi wa skimu zote za umwagiliaji zilizoanza kujengwa miaka ya nyuma v kujenga kukarabati na kuboresha skimu za umwagiliaji za wakulima wadogo na wa kati ili kuongeza uzalishaji na ufanisi wa matumizi bora ya rasilimali maji vi kujenga na kuimarisha mabwawa ya uvunaji wa maji ya mvua kwa aj ili ya umwagiliaji wa kilimo cha mpunga vii kushirikisha sekta binafsi katika uwekezaji na uendel ezaji wa kilimo cha umwagiliaji na viii kuijengea uwezo tume taifa ya umwagiliaji ili iongeze kasi ya ujenzi wa miundombinu
d kuboresha mfumo wa utafiti wa kilimo nchini ili matokeo ya tafiti hizo yawafikie wakulima kwa kufanya yafuatayo i kugundua na kutathmini aina za mbegu bora za mazao mbalimbali zenye sifa ya kutoa mavuno mengi zinazostahi mili mabadiliko ya tabianchi na zenye viinilishe vingi ii kuzalisha mbegu za mazao mbalimbali kwa kushirikiana na taasisi za umma na binafsi ili kutosheleza mahitaji ya uzalishaji wa mbegu bora nchini iii kutafiti magonjwa na visu mbufu vya mimea vinavyoathiri mazao hasa migomba mihogo minazi mahindi mpunga mboga na matunda ili kuongeza tija na uzalishaji wa mazao nchini iv kuchambua mifumo ya kilimo kutoa teknolojia za kurutubisha udongo na matumizi bora ya mbolea na kuandaa ra mani za ikolojia kwa kila kanda na v kuboresha miundombinu ya utafiti na kuwa jengea uwezo watafiti ili kuong eza ufanisi wa utafiti nchini
e kuandaa mipango ya matumizi bora ya ardhi ya kilimo kwa kuendelea kupima mashamba ya wakulima na kutoa hati miliki za kimila kwa wakulima wadogo kwa lengo la kuondoa migogoro ya ardhi na kutumia hati hizo kama dhamana ya kupata mikopo na f kuwawezesha wakulima hususan vijana na wanawake kujishughulisha katika kilimo kwa kufanya yafuatayo i kuainisha na kupima maeneo ya ard hi ya kilimo ili kuwawezesha wakulima kujiajiri katika sekta ya kilimo hususan kilimo cha mazao ya mboga mboga matunda maua mbegu za mafuta na nafaka ii kuendelea upima maeneo na kuyapatia hati miliki ili kuwawezesha wakulima kushiriki katika kuyaendelez maeneo hayo kwa kutumia hati miliki kama dhamana ya kupata mikopo kutoka katika taasisi za fedha iii kuwaunganisha wakulima v ijana na wanawake na asasi za fedha kwa ajili ya kupata mikopo ya pembejeo zana bora na mashine za usindikaji kupitia vyama vyao vya ushirika na vikundi vya uzalishaji mali na iv kuimarisha matumizi ya teknolojia zitakazorahisisha kazi ili kuwapunguzia harubu wanawake na vijana katika kilimo
g kuwezesha upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo kwa kufanya yafuatayo i kushirikisha sekta binafsi kujenga miundombinu ya masoko na maghala bora ya kuhifadhia mazao mbalimbali hususan vijijini kwa kutoa elimu na kuondoa vikwazo vya utaratibu wa stakabadhi ya mazao ghalani ii kuanzisha soko la bidhaa kwa mujibu wa sheria ya soko la bidhaa commodi ty exchange act namba ya mwaka iii kujenga masoko ya kimkakati katika maeneo ya mipaka ya nchi ili kuwapa wakulima fursa ya kuuza mazao yao nje ya nchi iv kuviimarisha na uviwezesha vyama vya ushirika kuwa na uwezo wa kutafuta masoko ya mazao ya waku lima ya ndani na nje kwa kuweka mfumo madhubuti wa ukusanyaji uchambuzi na uenezaji wa taarifa za masoko na kutoa elimu juu ya uongezaji thamani na biashara
h kuhamasisha sekta binafsi na vyama vya ushirika wa mazao kuanzisha viwanda vya kusindika mazao kilimo hususan kwenye maeneo ya uzalishaji wa mazao hayo kwa lengo la kuongeza thamani na kuongeza ajira
aidha kuwawezesha wakulima kupata majokofu ili kuhifadhi matunda na mazao ya mboga mboga yanayoharibika haraka pamoja na vifungashio
mifugo na uvuvi 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya mifugo na uvuvi imeimarishwa ili kuwaongezea wafugaji na wavuvi kipato pamoja na kuchangia ukuaji wa pato la taifa
mifugo 
katika kipindi hicho sekta ya mifugo imepata mafanikio yafuatayo a masham ba atano yenye uwezo wa kuzalisha mitamba kwa mwaka yameanzishwa
aidha kituo cha uhamilishaji cha naic kilichopo arusha kimeimarishwa na kinazalisha mbegu bora za mifugo
vituo vipya vya uhamilishaji vimeanzishwa katika mikoa ya pwani dodoma mbe ya katavi lindi na mwanza
sekta binafsi imezalisha mitamba mwaka na kusambazwa kwa wafugaji b ruzuku ya dawa za kuogesh ea mifugo imetolewa ambapo lita za dawa zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimenunuliwa na kusambazwa katika mikoa yote nchini c ujenzi na ukarabati wa vyuo vya mifugo vya mabuki kikulula na rorya umefanyika na kuwezesha mafunzo kwa wafugaji pamoja na kutoa mafunzo kwa maafisa mifugo katika ngazi ya astashahada na stashahada d dozi milioni 
 za chan jo ya homa ya mapafu ya ng ombe dozi za chanjo ya homa ya bonde la ufa rvf na dozi milioni 
 za chanjo ya sotoka zimenunuliwa na kusambazwa katika mikoa mbalimbali nchini e kituo cha uchunguzi wa magonjwa ya mifugo zvc kimefunguliwa huko sumbawa nga kwa ajili ya kuhudumia eneo huru la magonjwa na f jumla ya wataalam wamesajiliwa ikiwa ni pamoja na kusajili vituo vya kutolea huduma za mifugo
aidha leseni za wakaguzi wa nyama wahamilishaji na watalaam wa maabara za mifugo zimetolewa
ufugaji bora wenye tija kwa wafugaji ambao pia hupunguza uharibifu wa mazingira
katika kipindi cha ilani hii ya chama cha mapinduzi kit aielekeza serikali yake kuiendeleza sekta ya mifugo kwa kuchukua hatua zifuatazo a kuongeza uzalishaji wa mitamba kwenye mashamba inakozalishwa na kuweka mazingira wezeshi kwa sekta binafsi kuendelea kuzalisha mitamba ili kuhamasisha ufugaji wa kisasa b kutenga kupima na kumilikisha wafugaji maeneo ya ufugaji nchini ili kuongeza maeneo ya ufugaji yaliyopimwa utoka hekta milioni 
 za sasa hadi hekta milioni 
 mwaka c kujenga miundombinu ya mifugo kwa kuongeza idadi ya malambo kutoka yaliyopo sasa hadi na kujenga mabw awa katika mikoa yenye mifugo mi ngi
aidha vitajengwa visima virefu majosho na kuanzisha minada ya mifugo katika maeneo yote yatakayotengwa kwa ajili ya ufugaji ili kuzuia kuhamahama kwa wafugaji kunakosababisha migogoro d kutoa dhamana kwa vikundi vya wafugaji ili kupata mikopo kwenye asasi za fedha hususan vija na na wanawake watakaokuwa kwenye vyama vya ushirika vya ufugaji wa ng ombe kuku mbuzi na uzalishaji malisho pamoja na usindikaji wa mazao ya mifugo nyama maziwa na ngozi e kuanzisha mashamba darasa ya malisho katika kila halmashauri ya wilaya ili wafugaji wa asili wajifunze jinsi ya kuboresha na kuhifadhi malisho feed banks hususan wakati wa kiangazi na ukame f kueneza ufugaji wa mifugo bora kupitia mikopo ya mifugo kwa wafugaji watakaojiunga ka tika vikundi kupitia miradi ya kopa ng ombe mbuzi lip ng ombe mbuzi au kopa ng ombe mbuzi lipa maziwa g kuendelea kutoa elimu kwa wafugaji wanaomiliki na watakaomilikishwa ardhi ili kutumia hati zao kama dhamana ya kupata mikopo kutoka asasi za fedha h kuendelea kutoa elimu kuhusu matumizi ya teknolojia ya uhamilishaji katika kuboresha koosafu za mifugo nchini kwa kutoa huduma za uhamilishaji kwa wafugaji kwa gharama nafuu kupitia ruzuku itakayowekwa katika mbegu za uhamilishaji i kuboresha huduma za uhamilishaji kwa kuimarisha vituo vya uhamilishaji vya taifa vya naic usa river arusha na sao hill iringa na vituo vya kanda vya kibaha mashariki lindi kusini mbeya nyanda za juu kusini dodoma kati mwanza ziwa na mpanda kusini magharibi ili kusogeza karibu huduma ya uhamilishaji kwa wafugaj na kujenga vituo vipya vya uhamilishaji vya kanda vya tabora magharibi na tanga mashariki j kuendelea kukuza na kuendeleza masoko ya mifugo na mazao yake yanayozalishwa na wafugaji na kujenga viwanda viwili vya ngozi katika mikoa ya singida na dod oma k kuendelea kutoa ruzuku ya dawa za kuogesha mifugo kiasi cha lita milioni 
 ili kuhakikisha kuwa majosho yaliyopo nchini yanatumika kudhibiti kupe na magonjwa wayaenezayo hususan ugonjwa hatari wa ndigana kali
aidha serikali itatoa ruzuku ya chanjo ya ndigana kali ecf na kushirikisha sekta binafsi na wadau wengine kufufua majosho na kujenga majosho mapya katika mikoa yenye mifugo mingi l kuendelea kununua na kutoa chanjo za magonjwa ya mlipuko yanayoathiri afya ya mifugo na binadamu na kuwezesha biashara ya mifugo katika soko la kimataifa hususan ugonjwa wa homa ya mapafu ya ng ombe cbpp homa ya bonde la ufa rvf na sotoka ya mbuzi na kondoo ppr m kuendelea kuimarisha eneo huru la magonjwa ya mifugo katika kanda ya kusini maghar ibi na kuanzisha vitalu huru vipya viwili vya magonjwa katika ranchi za kongwa na ruvu ili kukidhi matakwa ya soko la kimataifa hivyo kuongeza ajira na pato la taifa na kuongeza thamani ya mifugo na mazao yake n kuendelea kuzalisha chanjo za magonjwa mifugo katika kituo cha uzalishaji wa chanjo cha kibaha tanzania vaccine institute o kuimarisha huduma za ugani na mafunzo kwa kuongeza udahili wa maafisa ugani kutoka hadi kwa mwaka katika vyuo vinane vya serikali na kushirikisha vyuo vya sekta binafsi kwa lengo la kuongeza upatikanaji wa maafisa ug ani katika ngazi za vijiji na ata ili kuimarisha huduma za mifugo p kuhamasisha sekta binafsi kuanzisha viwanda vya nyama na mazao mengine yatokanayo na mifugo ikiwemo jibini na ngozi hususan katika maeneo yenye mi fugo mingi ili kuongeza thamani na q kuitafutia ufumbuzi wa kudumu migogoro ya wakulima na wafugaji
 uvuvi 
kwa kuzingatia ukubwa wa maeneo na wingi wa rasilimali za uvuvi tulizonazo katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ya mepatikana mafanikio yafuatayo a usimamizi wa rasilimali za uvuvi tanzania bara umeimarishwa ambapo vituo vya doria vimeanzishwa na kupewa zana za kisasa kwa lengo la kudhibiti uvuvi haramu katika maeneo mbalimbali nchini b vikundi vya usimamizi shirikis hi wa rasilimali za uvuvi vimeanzishwa na kufanya idadi ya vikundi hivyo kufikia kati ya hivyo vimesajiliwa na vinatekeleza majukumu yake kwa kuzingatia sheria ndogo ya mipango kazi yake c ujenzi na uboreshaji wa mialo ya kisasa ya kupokelea azao ya uvuvi umetekelezwa katika kanda ya pwani ya bahari ya hindi ziwa tanganyika na ziwa victoria 
aidha mialo ya ukanda wa ziwa victoria imekarabatiwa d vituo vya kuzalisha vifaranga wa samaki wa maji baridi vimeanzishwa katika mikoa ya lindi kigoma ruvuma tanga pwani geita na morogoro
vituo hivyo kwa ujumla vina uwezo wa kuzalisha vifaranga kwa mwaka e sekta binafsi imeendelea kuhamasishwa kushiriki katika uvuvi ikiwemo kuanzisha viwanda vya kuchakata samaki
hadi sasa kuna viwanda vya kuchakata samaki na maghala ya kuhifadhi mazao ya uvuvi na f jumla ya vikundi vya kuweka na kukopa vicoba vimeanzishwa ambapo wananchi wamenufaika na hivyo kuwawe zesha kuendesha shughuli ndogo ndogo za uvuvi
katika kipin di cha ilani hii ya chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kuiendeleza sekta ya uvuvi kwa kuchukua hatua zifuatazo a kuanzisha na kuimarisha vikundi na vyama vya ushirika vya msingi vya wavuvi wadogo wadogo kwa lengo la kuwakopesh vifaa viki wemo zana za uvuvi katika maeneo ya mwambao wa bahari ya hindi maziwa na mito kwa kupunguza kodi na kuviwezesha vikundi hivyo vikopesheke b serikali kwa kushirikiana na sekta inafsi na vyama vya ushirika itanunua meli tano za uvuvi zenye uwezo wa kuvua sa maki bahari kuu ambapo ajira zaidi ya kwa mwaka zitapatikana c kujenga bandari ya uvuvi katika ukanda wa pwani ambayo itawezesha meli zinazovua bahari kuu kutia nanga kwa lengo la kuhaulisha samaki kuuza samaki kutoa takwimu sahihi na huduma nyingi ne
zaidi ya ajira zita patikana na kuongeza pato kwa jamii na taifa d kuimarisha miundombinu ya uvuvi kwa kujenga mialo mitatu ziwa victoria minne ziwa tanganyika na miwili ziwa nyasa na hivyo kuongeza idadi ya mialo kutoka hadi na kuimarisha masoko ya samaki ya feri dar es salaam kirumba mwanza na muganza kagera ili kuongeza thamani na ubora wa samaki pamoja na kupunguza upotevu wa mazao ya uvuvi kabla ya kumfikia mtumiaji e kuimarisha hifadhi za bahari na maeneo tengefu pamo ja na kuanzisha maeneo mengine sita na hifadhi katika maziwa makuu hususan victoria tanganyika na nyasa ili kuhakikisha kuwa mazalia na makulia ya samaki yaliyoharibika yanarejeshwa katika hali yake ya awali f kurejesha mazalia na makulia ya samaki ya liyoharibika kutokana na mabadiliko ya tabianchi na uharibifu wa mazingira kwa kuweka matumbawe bandia na kupanda mikoko katika bahari g kushirikiana na mashirika ya umma yenye dhamana ya uvuvi nchini uwavutia wawekezaji kuanzisha viwanda vya kusindika na kuongeza thamani ya mazao ya uvuvi vyombo na zana za uvuvi h kuboresha maeneo ya uvuvi kwa kutumia teknolojia rafiki ya mazingira kwa kuweka vifaa vya kuvutia samaki fish aggregating devices baharini ili kuwawezesha wavuvi wadogo kuyafikia maeneo yenye samaki wengi na hivyo kuongeza upatikanaji wa samaki i kuimarisha huduma za ugani na mafunzo kwa kuongeza udahili wa maafisa ugani wa uvuvi kutoka hadi kwa mwaka na kuwezesha upatikanaji wa aafisa ugani katika ngazi ya kata ili kuimarisha uduma za uvuvi na ufugaji wa samaki j kuendeleza utafiti wa kurudishia samaki na kupandikiza samaki ili kuongeza wingi katika maziwa mito na mabwawa hususan ziwa victoria k kuanzisha na kuimarisha vikundi na vyama vya ushirika vya wafugaji wa samaki kwa engo la ukuza ufugaji wa samaki nchini l kushirikiana na wadau wa ufugaji samaki ili kuongeza uzalishaji wa samaki kwa kujenga mabwawa ya kufugia samaki na kuongeza uzalishaji kutoka tani hadi kwa mwaka na kupanua wigo wa ajira kwa vijana m kuwawezesha wakulima wa mwani hususan vikundi vya akina mama na vijana wa mwambao wa pwani katika kuongeza uzalishaji kutoka tani hadi tani kwa mwaka uzalishaji wa chaza wa lulu kaa kamba na viumbe wengine wa baharini kwa kuwapatia nyenzo na utaalamu n kuwawezesha wavuvi wadogo wadogo kupata vifaa vya uvuvi kwa bei nafuu o kuhamasisha uchimbaji wa mabwawa na ufugaji wa samaki katika maeneo yenye ukame kwa lengo la kuongeza lishe bora pamoj na kuongeza ajira kwa vijana na p kuendelea kupamba na na uvuvi haramu ili uvuvi uwe endelevu na wenye tija
utalii 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendelea kuhakikisha wamba sekta ya utalii inaimarishwa na kuendelezwa kwa kuwa ni moja ya sekta zinazochangia kwa kiasi kikubwa katika pato la taifa na ajira kwa wananchi
katika kipindi hicho mambo yafuatayo yamefanyika a ujenzi wa chuo kipya cha utalii kampasi ya bustani umekamilika mwaka na kuwezesha idadi ya udahili wa wanafunzi kuongezeka kutoka mwaka hadi wanafunzi mwaka 
ili kuongeza wataalam wa fani hii serikali imeruhusu taasisi binafsi na wakala kutoa mafunzo ya utalii na ukarimu katika ngazi ya astashahada na stashahada b tanzania imefanikiwa kuviingiza vivutio vya utalii kwenye soko la kimataifa ambavyo ni mlima kilimanjaro mbuga ya serengeti na bonde la hifadhi la ngorongoro kuwa kati ya maajabu saba ya asili ya afrika new wonders of africa na c makusanyo yatokanayo na shughuli za utalii yameongezeka kutoka wastani wa shilingi trilioni 
 mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka 
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitasimamia utekelezaji wa mikakati ya kukuza utalii nchini kwa kuhakikisha kwamba serikali inatekeleza mambo yafuatayo a kuongeza idadi ya watalii wanaoingia nchini kutoka mwaka hadi mwaka kwa kuwezesha sekta binafsi kuwekeza katika huduma za miundombinu ya utalii pamoja na kuendeleza mkakati wa kimataifa wa utangazaji wa utalii ili kuwavutia watalii wengi zaidi b kuongez msukumo katika utalii wa kihistoria kwa kuboresha miundombinu kwenye maeneo ya malikale na kuyatangaza maeneo hayo c kuongeza bajeti ya sekta ya utalii ili kuutangaza utalii ndani na nje ya nchi d kuimarisha mafunzo ya hoteli na utalii hususan katika ngazi ya shahada ili kuongeza ubora wa watumishi wa huduma za ukarimu na utalii kwa kukifanya chuo cha taifa cha utalii kutoa mafunzo ya ukufunzi e kuhamasisha wananchi kutembelea vivutio vya utalii wa ndani na kuweka mazingira yatakayowezesha wawekezaji wa nda ni kuendeleza biashara za utalii pamoja na kuwajengea uwezo waongoza watalii f kufanya jitihada za kufungua fursa za utalii katika kanda ya kusini pamoja na kutumia fukwe zake g kuendelea kujenga mazingira bora ya kuwawezesha vijana kuanzisha kampuni za kute mbeza watalii katika maeneo mbalimbali ya utalii na h kuhifadhi malikale kwa kuishirikisha jamii kutumia malikale kama chanzo cha kujipatia kipato kwa kutoa elimu ya ujasiriamali kutenga maeneo ya biashara kuishirikisha sekta binafsi na kutoa elimu ya uhi fadhi kwa umma
maliasili 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita pamoja na changamoto mbalimbali zilizojitokeza katika sekta ya aliasili serikali imechukua hatua za kuhakikisha kuwa sekta hii inapewa msukumo wa kutosha ili iweze kuchangia kikamilifu katika kuboresha maisha ya wananchi
katika kutimiza azma hiyo serikali imetekeleza yafuatayo a hatua zimechukuliwa za kuimarisha ahusiano mema baina ya mamlaka ya hifadhi za taifa na wananchi wanaoishi karibu na hifadhi hizo kwa kufanya yafuatayo i maeneo yaliyokosa sifa ya kuendelea kuwa maeneo ya hifadhi yamer ejeshwa kwa mamlaka za wananchi ii vijiji vinavyopakana na hifadhi vimepatiwa huduma mbalimbali ikiwa ni pamoja na ujenzi wa madarasa nyumba za walimu barabara na masoko na iii jumla ya wanaviji ji wamepatiwa mizinga ya nyuki na kupewa mafunzo ya mbinu za kisasa za ufugaji nyuki na kutafuta masoko ya asali ikiwa ni pamoja kuwawezesha kushiriki katika maonesho mbalimbali ndani na nje ya nchi
 b upandaji wa miti kwenye misitu ya jamii ume ongezeka ambapo wastani wa miti milioni kwa mwaka imepandwa katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ambapo asilimia ya miti yote iliyopandwa imeendelea kukua vizuri
katika kipindi cha miaka mitano ijayo serikali itaendelea kuchukua hatu za kuh akikisha kwamba sekta ya maliasili inazidi kuimarika ili kuyafanya mazao yatokanayo na malia sili hususan misitu na nyuki yana endelea kuchangia katika ukuaji wa uchumi kuwaongezea wananchi kipato na kuongeza fursa za ajira
ili kufikia azma hiyo chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kufanya yafuatayo a kuendelea kujenga mahusiano mema baina ya mamlaka ya hifadhi za taifa na wananchi wanaoishi karibu na hifadhi hizo kwa namna ambayo wananchi hao watanufaika na uwepo wa hifadhi hizo b kutatua migogoro ya ipaka kati ya wananchi na maeneo ya jirani na hifadhi kwa kushirikisha wadau katika kuhakiki mipaka ya maeneo ya hifadhi kwa kuweka alama za kudumu kuandaa mipango ya matumizi bora ya ardhi na kuzingatia utawala wa sheria katika kusimamia rasilimali za aliasili c kuboresha miundombinu ndani ya mapori ya akiba na vikosi dhidi ya ujangili na kuongeza vitendea kazi vya kisasa kwa ajili ya doria na upelelezi nje na ndani ya maeneo ya hifadhi d kuendelea kutekeleza programu ya ufugaji nyuki ya mwaka ili kuwajengea uwezo wadau wake kuzifahamu mbinu bora za uzalishaji wa mazao ya nyuki na pia masoko ya asali na nta ya ndani na nje ya nchi e kuendelea kuimarisha doria za ulinzi wa wananchi dhidi ya wanyamapori kwa kuboresha mfumo wa utoaji taarifa za wanyamapori waharibifu
aidha serikali itaboresha na kutoa kwa wakati kifuta machozi kwa watu au familia zitakazoathirika kwa kiwango kinacholingana na athari zitakazotokea f kuongeza eneo la kupanda miti kutoka hekta mwaka hadi hekta mwaka na kuhakikisha kwamba mbao zinazovunwa zinatumiwa kwa ajili ya kutengeneza samani na matumizi mengine hapa nchini badala ya kusafirisha magogo nje ya nchi g kuweka utaratibu wa wazi utakaowawezesha wananchi wanaoishi jirani na hifadhi kufaidika na ras ilimali hizo h kuanzisha mamlaka ya usimamizi wa wanyamapori ambayo moja kati ya majukumu yake ni kuweka utaratibu utakaotumika katika kutoa vibali vya uvu naji wa raslimali za maliasili na i kupambana na ujan gili wa wanyama pori wakiwemo tembo na faru
viwanda na biashara 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita ilani ya uchaguzi iliweka msukumo mkubwa zaidi katika kuimarisha uzalishaji katika viwanda vilivyopo na kujenga viwanda vipya ili kuongeza uwezo wa uzalishaji na michepuo ya bidhaa kuhimiza mau zo ya bidhaa ndani na nje ya nchi na kushirikiana na sekta binafsi katika kuendeleza viwanda vya kimkakati kupitia mashirikia ya umma ya ndc na epza
katika kipindi hicho mafanikio makubwa yamepatikana ambayo ni pamoja na a ukuaji wa sekta ya viwanda i sekta ya viwanda imekua kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
ukuaji huo umechangiwa kwa kiasi kikubwa kutokana na kuimarika kwa uzalishaji viwandani hususan viwanda vya vinywaji saruji bidhaa za chuma na usindikaji wa mazao ya kili mo ii mwenendo wa mchango wa sekta viwanda katika pato la taifa umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka na iii miradi mipya ya viwanda vilivyosajiliwa na ujenzi kuanza katika kipindi husika imefikia 
b ujenzi wa viwanda vi nane vya saruji ambao uko katika hatu za mwisho za kukamilika ambavyo vitawezesha taifa kuongeza uzalishaji zaidi ya maradufu na hivyo nchi yetu kuijitosheleza kwa saruji na nyingine kuuzwa nje
aidha sukamilika kwa viwanda hivi kutaifanya bei ya saruji kushuka na pia kuongeza ajira mambo ambayo yataendelea kuboresha ustawi wa wananchi c katika kanda ya ziwa ujenzi wa kiwanda cha nguo unaendelea
kiwanda hicho kitakuwa na uwezo wa kutumia kiwango kikubwa cha pamba inayozalishwa katika ukanda huo hatua amb ayo itahakikisha soko la uhakika la pamba na kuongeza ajira kwa wakazi wa eneo hilo na kwa atanzania kwa ujumla d ujenzi wa viwanda viwili vikubwa vya ngozi unaoendelea katika mikoa ya arusha na shinyanga ambapo utakapokamilika utafanya uuzaji wa ngozi gha fi nje ya nchi kuwa historia
ngozi na bidhaa za ngozi zitauzwa nje ya nchi zikiwa zimeongezewa thamani na hivyo kuongeza ajira na e uzalishaji wa mbolea za npk na mrp katika kiwanda cha minjingu umeongeza kutoka tani hadi kufikia tani kwa mwaka
f mauzo ya bidhaa za viwandani i mauzo kwenda soko la nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki eac yameongezeka kutoka dola za kimarekani milioni mwaka hadi dola milioni mwaka ii mauzo kwenda soko la jumuiya ya maendeleo kusi ni mwa afrika sadc yameongezeka kutoka dola za marekani mwaka hadi kufikia dola mwaka na iii mauzo katika soko la marekani kupitia mpango wa agoa yameongezeka kutoka dola za marekani milioni mwaka hadi dola milioni mwaka 
g maeneo maalum ya uwekezaji i mikoa imetenga maeneo maalum ya uwekezaji ili yawekewe miundombinu ya msingi itakayovutia sekta binafsi kujenga viwanda na kufanya biashara katika maeneo hayo na ii sheria za maeneo maalumu ya uzalishaji kwa mauzo nje epz na maeneo maalumu ya uchumi sez zimepitiwa ambapo vivutio mbalimbali ikiwa ni pamoja na nafuu ya kodi vimebainishwa ili kuhamasisha ushiriki wa sekta binafsi katika uwekezaji
h benki ya rasilimali imeanzisha dirisha maalum kwa ajili ya kuwezesha wazali shaji wa bidhaa mbalimbali kupata mikopo kwa riba nafuu kwa ajili ya ujenzi wa viwanda i jumla ya makampuni yamewekeza mitaji yenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka ukilinganisha na shilingi bilioni 
 mwaka na kutengeneza ajira moja kwa moja zilizotokana na uwekezaji huo kufikia na j ekari zimepimwa katika mkoa wa dodoma kwa ajili ya kuanzisha vijiji vya viwanda industrial villages na kupata hati miliki title deeds ili kuanzisha viwanda vya kusindika na kutengenez bidhaa za ngozi
k muunganisho wa ujasiriamali vijijini muvi katika kipindi cha mwaka jumla ya mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetolewa na kuwezesha upatikanaji wa ajira zipatazo kupitia mfuko wa kuendeleza wafanyabiashara wadogo nedf
 mradi wa kiwanda cha kukamua mafuta ya alizeti kinachojengwa nje kidogo ya mji wa dodoma
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ya chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kuweka nguvu kubwa katika kukamili sha utekelezaji wa sera ya maendeleo endelevu ya viwanda awamu ya tatu ambayo malengo yake ni kuiwezesha sekta ya viwanda kuchangia katika kufikia malengo ya maendeleo ya muda mrefu kama ilivyoanishwa katika dira ya maendele ya taifa 
aidha utekelezaji wa ilani hii utakuwa ni sehemu ya utekelezaji wa mpango wa pili wa maendeleo wa miaka itano ambao lengo lake ni kuendelez uchumi wa viwanda
katika kipindi hicho utaanza ujenzi wa viwanda mama basic industries na ku imarisha viwanda vilivyopo lengo likiwa ni kuhakikisha kwamba a mchango wa sekta ya viwanda katika pato la taifa unaongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia ifikapo mwaka b sekta ya viwanda inaongeza ajira kufikia asilimia ya ajira ote ifikapo kwa kuweka kipaumbele cha kujenga viwanda vinavyotumia malighafi zinazozalishwa hapa nchini kama vile kilimo mifugo uvuvi na maliasili viwanda hivyo ni pamoja na viwanda vya nguo sabuni korosho matunda n
c kuandaa mikakati thabiti ya kuhamasisha sekta binafsi kuanzisha viwanda vikubwa na vya kati na ku weka utaratibu wa kuvi linda dhidi ya viwanda vya nje d kujenga mazingira rafiki yatakayowezesha kupunguza gharama za uwekezaji na uendeshaji wa viwanda e kuanzisha viwanda vya msingi vina vyotumia malighafi ya chuma katika maeneo ya liganga na mchuchuma f sekta ya viwanda inaongeza fursa za masoko hususan yenye upendeleo wa ushuru wa forodha kama jumuiya ya afrika mashariki jumuiya ya maendeleo ya kusini mwa afrika utatu wa comesa eac sadc na umoja wa ulaya nchi rafiki kama ndia china japan na marekani na g kuendeleza kasi ya ujenzi wa viwanda vidogo na vya kati hasa vinavyosindika mazao
h kuhakikisha benki ya rasilimali tib inapanua wigo wa dirisha maalumu ili liweze kutoa huduma zak kwenye maeneo yote nchini ikiwemo tanzania zanzibar
madini 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendeleza juhudi katika kuhakikisha sekta ya madini inachangia kikamilifu katika kukuza uchumi na ajira
kutokana na juhudi hizo mchango wa madini katika pato la taifa umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
kuimarika kwa sekta hii kumetokana na kufanyika mambo yafuatayo a shirika la madini la taifa stamico limewezeshwa kumiliki hisa kwenye migodi ya stamigo ld buchreef buhemba kiwira tanzanite one tulawaka ndc liganga mchuchuma ngaka coal projects na mgodi wa almasi wa mwadui b stamico imeanzisha kampuni iitwayo kyerwa tin company limited ktcl ili kununua madini ya bati kutoka kwa wachimbaji wadogo wa madini hayo huko kyerwa
hadi kufikia machi jumla ya tani 
 zimenunuliwa kwa gharama ya shilingi 
aidha tani zimeuzwa kwa dola za marekani c stamico imefanik iwa kupata kandarasi nne za uchorongaji na utafiti wa madini yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ambapo jumla ya ajira mpya zimepatikana kutokana na upatikanaji wa mashine za kisasa za uchorongaji d ofisi mbili za madini za kanda zimeanzishwa moj katika kanda ya ziwa nyasa inayohudumia mikoa ya njombe na ruvuma na nyingine kanda ya ziwa ambayo inahudumia mikoa ya mara na simiyu ili kusimamia na kudhibiti biashara ya madini
kuanzishwa kwa ofisi hizo mpya kumeongeza idadi ya ofisi za kanda kufiki kumi na hivyo kuongeza ufanisi kwa wadau wa sekta hii na e wakala wa jiolojia tanzania gst umeendelea kuwezeshwa kwa kupatiwa fedha na vitendea kazi ili kuimarisha utendaji kazi wake
katika kipindi hicho wakala wa jiolojia amepata mafanikio yafuat ayo i mfumo wa utunzaji uchakataji na usambazaji uuzaji wa takwimu na taarifa za upatikanaji madini ili kuvutia uwekezaji umeboreshwa ii gst imejiunga na cosota ili kusajili machapisho yake na kupewa haki miliki copyright iii gst imejenga maabara ya kisas ya kuchunguza miamba na madini baada ya kununua vifaa muhimu na vya kisasa na iv gst imefanikiwa kufanya ugani na uchoraji wa ramani za upatikanaji wa madini geological and mineral occurrence mapping kwa asilimia ya ardhi kavu ya tanzania bara
f idadi ya leseni za madini imeongezeka hadi kufikia mwaka ambapo leseni za uchimbaji mkubwa ni uchimbaji wa kati ni uchimbaji mdogo ni na leseni za utafutaji madini ni 
watanzania wanamiliki asilimia ya leseni hizo wageni as ilimia na asilimia ya leseni hizo zinamilikiwa kwa ubia kati ya watanzania na wageni g wachimbaji wadogo wametengewa maeneo yenye ukubwa wa kilometa za mraba na jumla ya leseni zimetolewa kwenye maeneo hayo h wachimbaji wadogo wam epatiwa mafunzo ya huduma za ugani extension services katika nyanja za kutambua umbile na tabia ya mashapo masuala ya utunzaji wa mazingira utambuzi wa madini na uboreshaji wa uchenjuaji madini i jumla ya shilingi milioni 
 zimetolewa kwa wachimbaji wadogo kama ruzuku j mpango wa utunzaji mazingira katika maeneo ya uchimbaji wa madini modern environmental protection plan umeanzishwa na umewahamasisha wachimbaji wadogo kutunza mazingira na kuepuka kuchafua vyanzo vya maji k mikataba ya madini imepitiw kwa lengo la kulinda maslahi ya nchi ambapo baadhi ya vipengele imefanyiwa marekebisho ili mrahaba ulipwe kwa kiwango cha asilimia ya mauzo ghafi ya dhahabu gross value badala ya asilimia ya mauzo halisi ya dhahabu net back value iliyokuwa ikili pwa na wawekezaji hapo awali l migodi ya bulyanhulu north mara buzwagi na geita imeanza kulipa ushuru wa huduma service levy kwa halmashauri husika kwa kiwango cha asilimia 
 ya mapato ghafi ya migodi hiyo badala ya dola za kimarekani zilizoku wa zinalipwa kwa mwaka m wakala wa ukaguzi wa madini tanzania tmaa imeanzisha madawati ya ukaguzi kwenye viwanja vya ndege vya kimataifa ili kudhibiti vitendo vya utoroshaji wa madini nje ya nchi hatua iliyow ezesha kukamatwa madini yenye thamani ya shili ngi bilioni na n kamati maalum ya kitaifa national local content committee imeundwa ili kusimamia mikakati iliyowekwa na wadau kuhakikisha kuwa makapuni ya madini yanaongeza kiwango cha manunuzi ya bidhaa na huduma hapa nchini kwa lengo la kuongeza aj ira na soko la bidhaa za ndani
katika kipindi cha hadi chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali yake kutekeleza mambo yafuatayo ili kuendelea kukuza sekta ya madini na kuongeza mchango wake kwenye pato la taifa a kuweka na kusimamia mfumo th abiti wa kukagua shughuli za migodi kukusanya takwimu za madini na kufuatilia maduhuli yatokanayo na madini kwa malengo mapana ya kuongeza mapato ya serikali b kuweka na kutekeleza mikakati madhubuti ya kuvu tia mitaji ya uwekezaji katika sekta ya madini ususan kwenye madini adimu rare earth elements ree c kuhamasisha uzalishaji na masoko ya madini ya viwandani d kuweka miundombinu muhimu umeme simu maji barabara kupitia ushirikiano wa serikali na sekta binafsi ppp kwenye maeneo yenye uwezekano wa kuanzishwa kwa migodi mikubwa mipya e kuboresha mfumo wa utoaji na usimamizi wa leseni za madini na upatikanaji wa taarifa muhimu kwa wadau kuhusu sekta ya madini f kuimarisha udhibiti na usimamizi wa upatikanaji utunzaji usafirishaji na matumizi ya baru ti katika shughuli za migodi g kuendelea kuliimarisha shirika la madini la taifa stamico ili liweze kushiriki kikamilif kwenye shughuli za utafutaji uchimbaji na utoaji huduma katika sekta ya madini kwa niaba ya serikali na watanzania wote h kuendelea ku ujengea uwezo wa kifedha na rasilimali watu wakala wa jiolojia tanzania ili uweze kufikia kiwango bora zaidi katika ukusanyaji wa takwimu na taarifa muhimu za kijiolojia na kijiofizikia zitakazosaidia katika kuchochea kasi ya utafutaji na upatikanaji wa ma shapo ya madini hapa nchini yanayoweza kuchimbwa kwa faida i kuendelea kuujengea uwezo wakala wa ukaguzi wa madini tanzania na ofisi za madini mikoani ili zijiimarishe katika kukagua na kusimamia shughuli za uzalishaji na biashara ya madini nchini na hivyo kuongeza manufaa yatokanayo na sekta ya madini kwenye uchumi j kusimamia na kuhamasisha uwekezaji katika shughuli za uongezaji thamani madini ili kukuza mchango wa sekta hiyo katika pato la taifa k kubuni na kutekeleza mikakati mahsusi itakayowezesha kupung uza au kukomesha kabisa vitendo vya utoroshaji wa madini kwenda nje ya nchi na biashara haramu ya madini nchini l kuweka na kutekeleza mikakati maalum itakayowezesha soko la tanzanite hapa nchini kuimarika zaidi na hivyo kuongeza manufaa yatokanayo na mad ini hayo yanayopatikana tanzania pekee m kuwawezesha wachimbaji wadogo kujiajiri kupitia sekta hii kwa kufanya yafuatayo i kuwatambua kuwarasimisha na kuwapatia maeneo ya uchimbaji adini ii kuwapatia ruzuku mafunzo teknolojia na maarifa ya kisasa kwa ajil ya uendeleza shughuli za uchimbaji iii serikali kupitia stamico kwa kushiriki ana na wachimbaji wakubwa kuwaweze sha kupata mikopo na masoko na iv kuendelea kuongeza na kuwekeza mtaji wa benki ya rasilimali tib ili iweze kutoa mikopo kwa wajasiriamali wadogo
n kuendelea kuimarisha ukaguzi wa migodi katika masuala ya usalama utunzaji wa mazingira na afya migodini na o kuhakikisha migodi yote mikubwa nchini inaendelea inanunua huduma na bidhaa kutoka hapa nchini kwa kiwango cha kuridhisha kwa kadri ya upatikanaj wake
 sura ya tatu sekta za miundombinu na huduma za kiuchumi ardhi 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imep ata mafanikio yafuatayo katika sekta ya ardhi a utawala wa ardhi i jumla ya vijiji katika halmashauri za wilaya vimepi mwa ii jumla ya vijiji vimepatiwa vyeti vya ardhi ya kijiji iii jumla vijiji vimeandaliwa mipango ya matumizi bora ya ardhi katika wilaya nchini iv jumla ya hatimiliki za kimila zime tolewa na v ofisi za ardhi za kanda zimeanzishwa na kuimarish wa
b mpango wa taifa wa matumizi ya ardhi umeandaliwa na utekelezaji wake umeanza ambapo vijiji vimeandaliwa mipango ya matumizi ya ardhi katika wilaya nchini na kufanya vijiji vilivyoandaliwa mipango hiyo kufikia 
c mipango miji i programu ya kurasimisha na kuzuia makazi olela imeandaliwa mwaka ii elimu ya urasimishaji na kuzuia makazi olela imetolewa katika mikoa mbalimbali iii halmashauri ya jiji la mwanza na dar es salaam zimetoa leseni za makazi na kutoa hati za kumi liki ardhi iv huduma za upimaji na ramani zimepelek wa katika ofisi mbalimbali za anda v ili kupunguza msongamano katika miji mikubwa nchini hususan dar es salaam na arusha mipango kabambe ya kujenga miji midogo ya luguruni ekari 
 mji mpya wa kiga mboni ekari na kawe ekari 
 imekamilika
aidha miji midogo ya burka matevesi ekari 
 na eneo la usa river ekari katika jiji la arusha itajengwa na vi mpango wa kuanzisha mji mpya wa kisasa wa kigamboni ili kukabiliana na ukuaji kasi wa jiji la dar es salaam umekamilika
hatua ambazo zimefikiwa katika uanzishwaji wa mji huo wa kisasa ni wakala wa kusimamia utekelezaji na uendelezaji wa mpango wa mji mpya wa kigamboni kda umeundwa rasimu ya mpango kabambe wa mji mpya wa kigamboni imeandaliwa kigamboni new city master plan ujenzi wa daraja la kigamboni na barabara kiunganishi unaendelea chini ya usimamizi wa wizara ya ujenzi eneo la upanuzi wa bandari ya dar es salaam katika kata ya vijibweni limebainishwa na kazi ya uthamini inaendelea na utaratibu mpya wa uendelezaji wa mji wa kigamboni umepitiwa na kuridhiwa na kamati ya wadau wa kigamboni ambapo serikali itajihusisha zaidi na uwekezaji katika kuweka kujenga miundombinu kama vile barabara umeme na maji
ananchi wataruhusiwa kufanya yafuatayo kuwa wae ndele zaji wenyewe katika eneo la mradi kwa kuzingatia mpango kabambe wa kuendeleza mji wa kigamboni au kuingia ubia na mwekezaji ambapo thamani ya ardhi ya mwananchi itakuwa ndio mtaji wake au kulipwa fid ia kuuza eneo lake kwa wawekezaji serikali kwa bei ya soko
d kazi ya kuanzisha benki ya ardhi land ank kwa ajili ya wawekezaji wa ndani na nje imeendelea kutekelezwa na jumla ya shilingi bilioni moja zimetengwa kwa ajili ya kianzio cha mfuko wa fidia ya ardhi land compensation fund
aidha mashamba mkoani morogoro yameainishwa kwa ajili ya kuingizwa kwenye hazina ya ardhi na mashamba mkoani arusha yamekaguliwa na kupendekezwa kuingizwa kwenye hazina ya ardhi e baadhi ya halmashauri za miji na wil aya nchini zimewezeshwa kutumia mfumo wa teknolojia ya kompyuta katika kutoa huduma za ardhi f halmashauri za miji na wilaya zimeendelea kujengewa uwezo kupitia mfuko wa mzunguko plot development revolving fund wa kupima viwanja na kuviuza kwa wananchi am bapo jumla ya halmashauri zimeidhinishiwa mikopo ya jumla ya shilingi bilioni 
 na g hatua zifuatazo zimechukuliwa katika kuzijengea uwezo halmashauri za wilaya miji na majiji ili kuhakikisha majukumu ya sekta ya ardhi yanatekelezwa ipasavyo i kompy uta kwa ajili ya matumizi ya shughuli za sekta ya ardhi katika halmashauri hapa nchini zimenunuliwa na kusambazwa ii vifaa vya upimaji vim enunuliwa na kufikishwa katika halmashauri ya manyoni total station jiji la mbeya total station ofisi ya mkoa wa mwanza gps na total station na h pamoja na changamoto zinazoyakabili mabara za ya ardhi na nyumba ya wilaya hatua zifuatazo zimechukuliwa katika kushughulikia mashauri yahusuyo ardhi na nyumba i mabaraza ya wilaya mbalimbali yamepatiwa watumishi samani na vitendea kazi ii mabaraza mapya yameanzishwa katika wilaya za nzega manyoni kilosa tunduru mpanda kyela muleba ngara karagwe na ngorogoro hivyo kufanya mabaraza yanayotoa huduma kufikia na iii hatua za kinidhamu zimeendele kuchukuliwa dhidi ya wenyeviti wa mabaraza ya wilaya waliokiuka maadili ya umma
i shirika la taifa la nyumba nhc kwa kushirikiana na sekta binafsi limeendelea kujenga nyumba kwa ajili ya makazi na mafanikio yafuatayo yamepatikana i ujenzi wa majengo ya biashara na nyumba za makazi umekamilika ii ujenzi wa majengo ulioshirikisha sekta binafs umekamilika na iii ardhi yenye ukubwa wa ekari katika maeneo mbalimbali nchini imenunuliwa kwa ajili miradi mbalimbali ya ujenzi wa nyumba
j wakala wa nyumba bora na vifaa vya ujenzi nhbra umefanya yafuatayo i utafiti uhusu mashine za kufungamana interlocking press machine kofia mashine za hydraform majaribio ya sampuli ya udongo ujenzi wa zege na kofia za vigae vya kuezekea ulifanyika na atokeo ya utafiti huo yameenezwa katika halmashauri za wilaya za namtumbo karatu monduli simanjiro sumbawanga bariadi kilombero rungwe na halmashauri za manispaa za temeke kinondoni ilala tabora iringa dodoma na halmashauri ya jiji la tanga na ii jumla ya mashine za kufyatulia matofali ziligawiwa kwa halmashauri mbalimbali nchini
k uanzishwaji wa vyama vya ushirika wa nyumba umeendelea kuhamasishwa ili kuwezesha wananchi wa kipato cha chini kunufaika na mikopo ya nyumba ambapo i vijana wamepewa mafunzo ya teknolojia ya ujenzi wa nyumba bora na za gharama nafuu katika ofisi za wakala katika mkoa wa kagera vijana na jiji la dar es salaam vijana ii mwongozo kuhusu kuanzisha na kusimamia vyama vya ushirika wa nyumba umeandaliwa na iii jumla ya mashine za kufyatulia matofali yanayofun gamana zimetolewa kwa halmashauri ambapo kila almashauri ilipatiwa wastani wa mashine nne
l ujenzi wa mtandao wa upimaji nchini wenye alama za madaraja mbalimbali umekamilika kwa asilimia m upimaji wa njia za kuingia katika bandari port approaches za dar es salaam na zanzibar umekamilika n kampuni ya dhamana ya mikopo ya nyumba the tanzania mortgage refinancing company imeanzishwa kwa lengo la kutoa mikopo ya muda mrefu kwa benki za biasha ra ili nazo zitoe mikopo ya nyumba ya muda mrefu kwa wananchi ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana i
benki za biashara zimetoa mikopo ya muda mrefu yenye riba nafuu kwa ajili ya ujenzi wa nyumba kwa wananchi ii
mfuko wa mikopo midogo midogo ya nyumba housing micro finance fund umeanzishwa chini ya benki kuu ya tanzania bot
aidha mtaji wa shilingi bilioni zimetengwa kwa ajili ya mfuko wa dhamana ya mikopo ya nyumba tmrc iii
mwongozo kuhusu sifa za taasisi za fedha zinazostahili kupata mkopo kutoka tmrc umeandaliwa na iv
mpango wa kutoa elimu kwa umma kuhusu sheria kanuni na taratibu za mikopo ya nyumba umeandaliwa
o ujenzi wa nyumba na majengo ya serikali katika kipindi cha mwaka hadi serikali kupitia wakala wa majengo tba imend elea na ujenzi wa ofisi za serikali nyumba za viongozi na mradi wa nyumba kwa ajili ya watumishi wa umma katika mikoa mbalimbali nchini
ujenzi wa majengo ya umma umekuwa ukizingatia mahitaji maalum ya watu wenye ulemavu
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kuendelea kutekeleza mipango ya kuendeleza ardhi katika maeneo yafuatayo a utawala wa ardhi i kujenga mfumo utakaorahisisha umilikishaji wa ardhi na uhifadhi wa kumbukumbu za ardhi kwa kukamilisha ujen zi wa mfumo unganishi wa kuhifadhi kumbukumbu za ardhi integrated land management information system ii kuimarisha huduma za ardhi katika kanda kwa kujenga majengo manane ili kusogeza huduma za ardhi karibu na wananchi katika kanda za nyanda za juu kus ini mbeya ziwa mwanza kaskazini moshi magharibi tabora kati dodoma kusini mtwara kanda ya mashariki na kanda ya dar es salaam inayohudumia mkoa wa dar es salaam iii kuimarisha utoaji wa huduma za ardhi katika kanda nane za ardhi nchini kwa lengo la kuongeza kasi ya utoaji wa hatimiliki za kimila nchini iv kuzijeng ea uwezo halmashauri za miji na wilaya kwa kuzipatia mafunzo vifaa rasilimali fedha na ataalamu ili ziweze kupima viwanja na mashamba nchini v kuendelea kuimarisha mfuko wa fid ia ya ardhi ili uweze kufidia ardhi itakayotwaliwa kwa matumizi ya umma na uwekezaji vi kufanya uhakiki wa mashamba pori yasiyoendelezwa kwa kipindi kirefu na kugawa upya kwa wananchi vii kuanzisha baraza la taifa la ushauri la ardhi national land advisory cou ncil ili kuwezesha ardhi kutumika kwa ufanisi viii kutoa elimu kwa umma juu ya sheria za ardhi sheria ya mipangomiji sheria ya mipango ya matumizi ya ardhi na sheria zingine zinazohusiana na utawala wa ardhi ix kuimarisha huduma ya utatuzi wa migogoro ya ard hi kwa kuanzisha mabaraza mapya ya ardhi na nyumb kwenye wilay zenye migogoro mingi ya ardhi x kuhakikisha maafisa ardhi wasio waaminifu wanashughulikiwa na xi kuanzisha akiba ya ardhi land bank
b utayarishaji wa mipango ya matumizi bora ya ardhi nchini i kuendelea kutekeleza mpango wa taifa wa matumizi ya ardhi ii kuandaa mipango ya matumizi ya ardhi ya vijiji na mipango ya matumizi ya ardhi ya wilaya iii kukamilisha upimaji wa mipaka ya vijiji vyote nchini iv kuwapatia wananchi hatimiliki za kimi la pamoja na kujenga masjala za ardhi katika ngazi za wilaya na vijiji na v kuwapatia wananchi hati miliki pamoja na kusaji li nyaraka nyingine za kisheria
c nyumba i kuboresha mazingira ya upatikanaji wa mikopo kwa ajili ya ujenzi wa yumba za gharama nafuu na kwa masharti nafuu ii kuwaelimisha wananchi kuzielewa sheria za mikopo ya nyumba ili wazitumie kupata mikopo ya muda mrefu kwa ajili ya kujenga au kununua nyumba na kuhamasisha mabenki na asasi nyingine za fedha itoe mikopo ya nyum ba kwa muda mrefu na yenye riba nafuu iii kuweka utaratibu utakaowezesha kuanzisha benki ya nyumba ya taifa iv asasi za serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi zitajenga nyumba za gharama nafuu zisizopungua v kuwawezesha wanavijiji kujiunga kwenye viku ndi vya ujenzi vitakavyopatiwa elimu ya jinsi ya kujenga nyumba bora vijijini vi kuliwezesha shirika la nyumba la taifa nhc kuwa mwendelezaji miliki kuu master estate developer vii kupunguza kodi kwenye vifaa vya ujenzi wa nyumba za gharama nafuu hususan ijijini viii kuanzisha na kuimarisha vyama vya ushirika vya ujenzi wa nyumba zenye gharama nafuu ix kuelimisha na kuhamasisha wananchi kujenga nyumba bora kwa kutumia vifaa vya ujenzi vya gharama nafuu na x kujenga nyumba za watumishi wa umma na majengo ya serikali yenye kuzingatia mahitaji maalumu ya watu wenye ulemavu kwa kuanza ujenzi wa majengo yatakayotumika kama ofisi kwa taasisi za serikali ili kuipunguz ia serikali gharama ya kodi kubwa ya pango katika soko huria kuendelea na mradi wa ujenzi wa nyumba kwa ajili ya watumishi wa umma ambapo asilimia zitajengwa katika maeneo ya vijijini na kuboresha karakana za kutengeneza samani za ofisi na nyumba za serikali ili kupunguza gharama za uagizaji wa samani kutoka nje ya nchi
xi kukamilisha utungaji wa sera ya taifa ya nyumba housing policy
xii kuanzisha mamlaka ya udhibiti na endelezaji wa miliki real estate regulatory authority ambayo pamoja na majukumu mengine itasimamia udhibiti wa kodi za pango kwa nyumba za makazi na biashara
d mipango miji na vijiji i kukamilisha uandaaji wa mipango kabambe master plans kwa miji mikuu yote ya mikoa ii kuhimiza ujenzi wa miji ya pembezeno satilite cities katika jiji la dar es salaam pamoja na miji mingine ili kufanya miji hiyo ikue kwa kuzingatia mipango mi ji iii kuendelea kujenga mji mpya wa kigamboni kigamboni new city kwa kuzingatia matakwa maslahi na ushiriki wa wananchi wa kigambon i iv kuendelea kutekeleza programu ya taifa ya kurasimisha makazi yaliyopo katika maeneo ambayo hayajapimwa kwa lengo la kuya panga na kuyapima viwanja katika miji ya dar es salaam mwanza arusha tanga morogoro na mbeya
program hii itatoa hatimilki za makazi na v kuendeleza maeneo yaliyoiva re development scheme ya kipawa namanga vingunguti manzese buguruni msasani bond la mpunga na kawe jijini dar es salaam
e upimaji na ramani upimaji wa ardhi na utayarishaji wa ramani ni chanzo muhimu cha taarifa zinazohitajika katika kubuni na kutayarisha mipango ya matumizi ya ardhi kwa sekta mbalimbali
hadi sasa ni sehemu ndogo ya ardhi ya nchi imepimwa hivyo ili kuifanya ardhi kuchangia ka tika kukuza ato la taifa kutoa fursa za ajira na kuvutia uwekezaji ipo haja ya kuongeza kasi ya upimaji wa ardhi
katika kipindi hiki chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kufanya yafuatayo i kuendeleza upimaji wa ardhi katika maeneo ya mipaka ya nchi ili kuimarisha ulinzi na usalama ii kuimarisha alama za mipaka kati ya tanzania na nchi jirani za kenya burundi zambia malawi uganda rwanda msumbiji na jamhuri ya kidemokrasia ya kong o iii kujenga kituo cha kupokea picha za anga satellite receiving station kitakachojengwa katikati ya nchi chuo kikuu cha dodoma ambacho kitawezesha utayarishaji wa ramani za msingi base maps kupanga na kuongeza kasi ya kupima ardhi kwa ajili ya matum izi mbalimbali na iv kuzijengea uwezo wa rasilimali watu na fedha halmashauri za wilaya miji na majiji na kuzipatia zana za kisasa za kupima ardhi na usanifu wa ramani na kuwapatia mafunzo stahiki watalaam wa ardhi
usafirishaji na uchukuzi 
ujenzi na ukar abati wa miundombinu ya usafiri na usafirishaji umechochea kukua kwa shughuli za kiuchumi ambazo zimewezesha pia kuongeza ajira nchini
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendelea kuwekeza kwa kiasi kikubwa katika ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya barabara reli madaraja vivuko na viwanja vya ndege ambao umekuwa msingi wa kukua kwa uchumi wetu na shughuli nyingine za kijamii
tanzania imepiga hatua kubwa katika sekta hii na kuifanya kuwa moja kati ya nchi zenye mtandao mzuri wa miun dombinu ya usafiri hususan barabara katika bara la afrika
a barabara nchi yetu ina mtandao wa barabara wenye jumla ya urefu wa kilometa zinazojumuisha kilometa za barabara kuu na kilometa za barabara za mikoa
katika kipindi cha miaka kumi cha uongozi wa serikali ya awamu ya nne barabara zenye urefu wa jumla ya kilometa zimekuwa katika atua mbalimbali za ujenzi ambapo jumla ya barabara zenye urefu wa kilometa zimekamilika kujengwa kwa kiwango cha lami na barabara zenye refu wa jumla ya kilometa zimeendelea kujengwa katika kiwango cha lami
aidha jumla ya barabara zenye urefu wa kilometa zimefanyiwa upembuzi na usanifu kwa ajili ya ujenzi
barabara hizo ni kama zilivyoanishwa i barabara ambazo zimekamilika ku jengwa kwa kiwango cha lami korogwe handeni km dumila rudewa km lwanjilo chunya km
 tanga horohoro km masasi mangaka km minjingu babati singida km mwandiga manyovu km handeni mkata km barabara kilwa dsm km barabara ya ma ndela dsm km msimba ikokoto mafinga km arusha namanga km chalinze segera tanga km isaka ushirombo km rau madukani mawela uru njari km 
 tunduma sumbawanga km sehemu ya bonga babati km 
 dodoma iringa km puge tabora km manyoni itigi chaya km 
 tabora ndono km uvinza kidahwe km daraja la malagarasi na barabara zake km namtumbo songea km peramiho mbinga km ujenzi kwa sehemu ya mwenge tegeta km 
 segera korogwe km korogwe mkumbara km arusha minjingu km simiyu mara border musoma km banana kitunda kivule msongola km 
 msoga msolwa chalinze bypass km barab ara ya mafia mafia access road km barabara ya dodoma university km ii barabara ambazo zipo katika hatua mbalimbali za ujenzi mziha turiani magole km 
 dumila kilosa km dumila turiani handeni km bariadi lamadi km 
 mbeya chunya makongolosi km makofia msata km kisarawe maneromango km ushirombo lusahunga km kwa sadala masama km 
 kibosho shine kwa raphael international school km kirua nduoni marangu mtoni km 
 kahama mjini km bunda kisorya nansio km dodoma babati km sumbawanga kinyani nyakanazi km nzega tabora km manyoni itigi tabora km mangaka mtambaswala km mto wa mbu loliondo mugumu nata makutano km tunduru namtumbo km tabora urambo km uyovu bwanga biharamulo km kisesa usagara km kyaka bugene km segera same himo km arusha moshi himo holili km nyanguge musoma sirari km katumba mbambo tukuyu km kaliua kazilambwa km barabara ya kibamba monganzila km 
 barabara ya kia mererani km mafinga igawa km 
 mwigumbi maswa bariadi km kamata bendera tatu km 
 ardhi makongo goba k iii barabara ambazo zimefanyiwa upembuzi na usanifu na baadhi ya maeneo ujenzi kwa kiwango cha lami unaendelea makurunge saadan pangani tanga km rujewa madibira mafinga km matai kasesya km mbinga mbamba bay km kamwanga sanya juu km makambako songea km mtwara masasi km sanya juu bomang ombe km tabora mbambali bukene itobo kahama km lupilo malinyi kilosa kwa mpepo londo kitanda km ifakara mahenge km kibondo mabamba km kolandoto lalago mwanhuzi matala oldeani jct km omugakorongo kigarama murongo km mpemba isongole tanzania malawi km soni bumbuli dindira korogwe km makofia mlandizi vikumburu km kibaoni majimoto inyonga km mpanda ugala kaliua ulyankulu kahama km makongolosi rungwa mkiwa km mtwara newala masasi km handeni kiberashi kondoa singida km kibaha mapinga km geita bukoli kahama k mbande kongwa jct mpwapwa km njombe makete km nata fort ikoma km ipole koga mpanda km dsm port tazara jnia pugu km outer ring road pugu kinyerezi mbezi morogoro mpiji magore bunju km barabara ya dar es salaam chalinze morogoro km sehemu ya dar es salaam chalinze km express way musoma makojo busekela km kamata bendera tatu km 
 ardhi makongo goba km daraja jipya la selander dsm barabara ya ar usha kibaya kongwa km barabara ya nyamirembe port katoke km barabara ya murugarama rulenge nyakahura km barabara ya ipole rungwa km barabara ya uongozi institute km 
 barabara ya mwanangwa misasi salawe kahama k b madaraja i ujenzi wa daraja la kilombero umeanza
ii ujenzi wa daraja la mto mwatisi morogoro umekamilika
iii ujenzi wa daraja la mto malagalasi kigoma umekamilika
 iv ujenzi wa daraja la kigamboni ili kuunganisha kigamboni na jiji la dar es salaam ume kamilika kwa zaidi ya asilimia 
v ujenzi wa daraja la nangoo m asasi ruhekei mbinga na mbutu igunga umekamilika
vi ujenzi wa araja la rusumo kagera umekamilika
vii ujenzi wa araja la waenda kwa miguu la mabatini mwanza umekamilika
viii ujenzi wa daraja la sibiti singida unaendelea
ix upembuzi yakinifu na usanifu wa daraja la ruhuhu ruvuma umekamilika
x ujenzi wa araja la kavuu katavi unaendelea
c vivuko serikali kupitia wakala wa ufundi na umeme temesa imenunua vivuko vinane kwa ajili ya kutoa huduma katika maeneo mbalimbali nchini
i msangamkuu mtwara ii rusumo kagera na iii ilagala kigoma iv kahunda maisome v kahunda musoma kinesi vi kahunda kisorya rugezi vii dar es salaam bagamoyo d kupunguza msongamano katika jiji la dar es salaam ili kupunguza mson gamano wa magari katika jiji la dar es salaam serikali imefanya mambo yafuatayo i usanifu wa kina umekamilika kwa makutano ya tazara na ubungo kwa ajili ya kujenga barabara za juu na ii serikali inaendelea kupanua mtandao wa barabara kwa kujenga na kukara bati barabara zifuatazo mbezi morogoro road malambamawili kinyerezi banana km 
 tegeta kibaoni wazo goba mbezi mwisho km 
 tangi bovu goba km 
 kimara baruti msewe changanyikeni km 
 kimara kilungule external andela road km 
 ubungo bus terminal mabibo kigogo round about km 
 kigogo round about bonde la msimbazi twiga msimbazi km 
 tabata dampo kigogo ubungo maziwa km 
 old bagamoyo garden road km 
 usanifu umekamilika jet co rner vituka devis orner km ujenzi umekamilika iii ujenzi wa awamu ya kwanza ya miundombinu ya mabasi yaendayo haraka bus rapid transit brt kimara kivukoni fire kariakoo na magomeni morocco km 
 unaendelea
katika kipindi cha mwaka hadi chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kuendelea kutekeleza miradi ya ujenzi wa barabara na madaraja vivuko nyumba na majengo ya serikali kwa lengo la kuongeza kasi ya maendeleo ya kiuchumi na huduma za kijamii
aidha kipaumbele katika ujenzi wa barabara ki tazingatia barabara zinazounganisha nchi yetu na nchi jirani barabara zinazounganisha mikoa na barabara zinazokwenda kwenye maeneo enye fursa za kiuchumi kama vile liganga mchuchuma n
ili kutimiza azma hiyo serikali itafanya mamb yafuatayo a kuimarisha mfuko wa barabara tanzania road fund i kubuni vyanzo vipya na kuimarisha ukusanyaji wa mapato yatokanayo na vyanzo vya sasa ili kuongeza mapato ii kubuni kuboresha mfumo wa ufuatiliaji na tathmini ili kuhakikisha kwamba thamani na ubora wa kazi unaendana na fedha zilizotumika value for money na iii kuanzisha wakala taasisi itakayosimamia kazi za ujenzi na matengenezo ya barabara za miji na majiji na halmashauri ambazo ziko chini ya tamisemi
b masuala ya kisera ili kupunguza umas ikini kuwawezesha wananchi kiuchumi na kuongeza kasi ya maendeleo serikali itashughulikia masuala yafuatayo i kuunganisha makao makuu ya mikoa ambayo bado haijaunganishwa kwa barabara za lami na kujenga barabara kuu zote zinazounganisha tanzania na nchi jirani kwa kiwango cha lami ii kuhakikisha kuwa makao makuu ya wilaya ambaz bado barabara zake hazipitiki majira yote zinafanyiwa ukarabati angalau kwa kiwango cha changarawe na kuzifanya zipitike majira yote ya mwaka iii kupunguza umaskini kwa kushirikisha kikamil ifu vikundi vya wananchi katika kazi za matengenezo madogo madogo ya barabara kama vile kazi za kufyeka nyasi kuzibua mifereji na kufanya usafi wa barabara zinazopita katika maeneo yao na iv makandarasi wazalendo wanaoonesha nia ya kushiriki katika kazi kub wa za ujenzi wa barabara watapatiwa dhamana na serikali ili kuwajengea uwezo na kuwapatia fursa za kushiriki kikamilifu kwenye shughuli za sekta ya ujenzi
c kukamilisha ukarabati wa barabara zote unaoendelea na ujenzi kwa kiwango cha lami ambao umekwishaanz katika barabara kuu na barabara za mikoa i kukamilisha ujenzi km 
 sumbawanga matai kasanga km kati ya km mziha turiani magole km kati ya km 
 dumila kilosa km kati ya km dumila turiani handeni km bariadi lamadi km kati ya km 
 mbeya chunya makongolosi km kati ya km bagamoyo makofia msata km kati ya km kisarawe maneromango km kati ya km kibosho shine kwa raphael international school km kati ya km kirua nduoni marangu mtoni km kati ya km 
 nyamuswa bunda kisorya nansio km kati ya km 
 babati dodoma km 
 kati ya km sumbawanga kanyani nyakanazi km 
 kati ya km nzega tabora puge km 
 kat ya km manyoni itigi tabora km kati ya km mangaka mtambaswala km makutano nata mugumu km kyaka bugene km kati ya km tunduru namtumbo km tunduru mangaka km mwigumbi maswa bariadi tabora urambo km 
 kati ya km uyovu bwanga biharamulo km kisesa usagara km mganza kasenda km 
 katumba mbambo tukuyu km kidahwe kasulu kanyani km kikusya ipinda matema beach km 
 kia mererani km mwanga kikweni lomo km 
 kati ya km 
 kaliua kazilambwa km kati ya km singida sepuka ndago kizaga kati ya km dodoma university road km ii kukamilisha ukarabati km 
 ushirombo lusahunga km kati ya km kawawa jct mwenge km 
 segera same himo km kati ya nyanguge musoma sirari km kati ya km mafinga igawa km 
 d kuanza ujenzi mpya na ukarabati wa barabara kwa kiwango cha lami i kuanza ujenzi km 
 njombe makete km nata fort ikoma km mto wa mbu loliondo km sanya juu bomang ombe km tabora ipole koga mpanda km matai kasesya km sanya juu kamwanga km rujewa madibila mafinga km makurunge saadani pangani tanga km mbinga mbamba bay km mtwara mingoyo masasi km mpemba isongole tanzania malawi km makongolosi rungwa mkiwa km mtwara newala masasi km kibaha mapinga km geita bukoli kahama km mbande kongwa jct mpwapwa km ipole rungwa km njombe kibena lupembe madeke mfuji morogoro njombe boarder km njombe ndulamo makete kitulo isyonje km itoni ludewa manda km dar salaam chalinze morogoro express way km musoma makojo busekera km tabora mambali bukene itobo kahama km lupilo malinyi kilosa kwa mpepo londo kitanda km ifakara mahenge km kibondo mabamba km kolandoto lalago mwanhuzi matala oldeani jct km mugakorongo kigarama murongo km soni bumbuli dindira korogwe km makofia mlandizi vikumburu km handeni kiberashi kondoa singida km pugu kifuru mbezi wisho mpiji magoe bunju km kisarawe mlandizi km kiboroloni tsuduni kidia km 
 tpc mabogini kahe km 
 nyamirembe port katoke km iringa ruaha national park km njombe ramadhani iyayi km mziha handen km kilosa mikumi km 
 ii kuanza ukarabati km 
 arusha moshi himo holili km makambako songea km mtwara mingoyo masasi km lusahunga rusumo km nyakasanza kobero km mlandizi chalinze km mbeya tunduma km igawa uyole km 
 e kuzifanyia upembuzi na usanifu wa kina km 
 barabara zifuatazo kibaoni majimoto inyonga km mpanda ugala kaliua ulyankulu kahama km arusha kibaya kongwa km bugene kasulo benaco km mbeya igawa km mbeya tunduma km murshaka murongo km kilindoni ras kumbi km mafia morogoro dodoma km mwanza mwanza shinyanga km mwanangwa misasi salawe kahama km kibaoni majimoto kasansa muze kilyamatundu km magu bukwimba ngudu jojiro km tarime mugumu km njombe iyayi km amani muheza km nyahunge sengerema km mugakorongo rwambaizi murongo km morogoro bigwa mvuha km morogoro kibena lupembe mfuji morogoro njombe boarder km bigwa kisaki km kamanga sengerema km mwanza geita nzera nkome km geita upanuzi wa tegeta bagamoyo km kibada kimbiji km 
 murugaram rulenge nyakahura km karatu mbulu haydom singida km bariadi kisesa mwandoya ngoboko mwanhuzi sibiti mkalama iguguno km mika utegi shirati km chimala matamba kitulo km upanuzi wa kitonga escarpment km ir inga babati orkesumet kibaya km kongwa mbuyuni narco jct kibaya orkemet km mbulu magugu mbuyu wa mjerumani km mafinga mgololo km 
 nyololo igowole mtwango km 
 igowole kasanga nyigo km 
 madaba mundindi liganga mkiu km ruvuma kilwa liwale km liwale nachingwea ruangwa kitai lituhi km babati dareda dongobesh km mhutwe kamachumu muleba km uru mamboleo materuni km 
 kongwa ranch kiteto simanjiro kia km mto wa mbu longido karatu ngoro ngoro km sanya juu longido km madaba mavanga ludewa km likuyufusi mkenda km f madaraja i kukamilisha ujenzi wa madaraja sita yafuatayo kilombero na barabara za maingilio km kigamboni na barabara za maingilio km kavuu katavi sibiti singida lukuledi ii lindi ruvu chini pwani ii kuanza ujenzi ukarabati wa madaraja saba yafuatayo ruhuhu ruvuma momba rukwa kirumi mara selander daraja jipy a dsm magara manyara wami chini daraja jipya pwani pangani tanga iii kuanza usanifu wa madaraja matatu yafuatayo daraja la simiyu mwanza mzinga dsm na mlalakuwa dsm muonekano wa daraja la kigamboni litakapokuwa limekamilika kujengwa
ujenzi umekamilika zaidi ya asilimia 
g kupunguza msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam kwa kufanya yafuatayo kuanza ujenzi wa barabara za juu flyovers kwenye makutano ya barabara maeneo yafuatayo tazara ubungo chang ombe uhasibu kamata morocco mwenge magomeni tabata kuanza na ukamilisha ujenzi wa barabara na reli ili kupunguza msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam i kukamilisha ujenzi km 
 mbezi malamba mawili kinyerezi banana km tegeta ki baoni wazo hill goba mbezi morogoro oad km 
 kati ya km tangi bovu goba km 
 kati ya km kimara baruti msewe changanyikeni km kati ya 
 kimara kilungule external mandela road km 
 kati ya kigogo round about bonde la msimbazi twiga msimbazi jct
km km 
 kati km 
 tabata dampo kigogo km 
 kati ya km 
 kibamba mlonganzila km kati ya km upanuzi wa kimara kibaha na madaraja ya kibamba kiluvya na mpiji km 
 kati ya km ii kuanza ujenzi km 
 upanuzi wa mwai kibaki morocco kawe round about na garden road km 
 banana kitunda kivule msongola km 
 ardhi makongo goba km upanuzi wa barabara ya uwanja wa dege jnia pugu km upanuzi wa barabara ya mbagala kongowe mwandege km upanuzi wa barabara ya dsm port tazara uwanja wa ndege jnia km iii kuanza ujenzi wa miundombinu ya mradi wa mabasi yaendayo haraka brt awamu ya pili ii na ya atu iii awamu ya ii barabara ya kilwa na kawawa km 
 awamu ya iii barabara za nyerere uhuru bibi titi mohamed na azikiwe km 
 iv kuanza ujenzi wa reli ya usafirishaji wa abiria katika jiji la dar es salaam
h miradi ya kupunguza msongamano katika majiji na miji mingine yenye jumla ya km ka ma ifuatavyo usagara kisesa km mwanza shabiby arusha oad round about km 
 dodoma uyole songwe km mbeya iringa bypass km upanuzi wa barabara mwanza mwanza airport km upanuzi wa babara ya arusha mjini kisongo km 
 babati bypass km
 utofu majani mapana duga mwembeni km tanga i vivuko kuimarisha usafiri wa majini katika mito maziwa na bahari ili kufanya barabara kuwa na kiunganishi cha uhakika kwa kutekeleza miradi ifuatayo i ujenzi wa kivuko kipya ha kigongo busisi mkoani mwanza ii kuanza ujenzi wa kivuko kipya cha rugezi kisorya mkoani mwanza iii kuanza ujenzi wa kivuko kipya cha pangani bweni mkoani tanga iv upanuzi wa jengo la abiria wa kivuko cha magogoni kigamboni upande wa kigamboni na v kuanz ujenzi wa kivuko kipya cha magogoni kigamboni
 uchukuzi 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendelea kuchukua hatua mbalimbali za kuboresha huduma za usafiri na usafirishaji wa reli majini na usafiri wa anga na mafanikio yafuatayo amepatikana a mashirika ya reli i shirika la reli nchini trl limeendelea kuimarishwa kwa kufanya yafuatayo kununua na kukarabati vifaa mbalimbali vichwa vya treni mataruma na mitambo ya kunyanyulia mabehewa kutandika reli ratili kwa yadi kutoka kitaraka hadi malongwe kilometa ujenzi wa madaraja makubwa matatu ya stesheni za kilosa na gulwe na stesheni za bahi na kintinku na ii kwa upande wa shirika la tazara ichwa vya treni vya njia kuu vipya sita mabehew ya mizigo vipuri vya matengenezo ya vichwa vya treni vitatu na ukarabati wa mitambo ya kunyanyulia mizigo vinne vimenunuliwa na ukarabati umefanyika
aidha mazungumzo kati ya serikali ya tanzania na zambia yanaendelea ili kuboresha shirika hilo
b ujenzi wa reli mpya upembuzi yakinifu kwa ajili ya ujenzi wa reli mpya ya dar es salaam kigali rwanda na msongati burundi kwa kiwango cha kimataifa standard gauge umekamilika
aidha upembuzi yakinifu na usanifu kwa ajili ya ujenzi wa reli kwa kiwango cha kimataifa kutok isaka hadi mwanza umekamilika
c bandari i huduma za uchukuzi kwenye maziwa zimeendelea kuimarishwa kwa kuboresha bandari za kigoma mbamba bay mwanza bukoba na nansio ikiwa ni pamoja na kuondoa mchanga katika bandari ya kig oma kukarabati chelezo kufunga maboya ya kuongozea meli kununua mobile grove crane tani kununua mtambo wa kuondoa mchanga majini dreadger na upembuzi yakinifu wa bandari kavu ya katosha
aidha uthamini wa eneo la kibirizi kwa ajili ya kujenga mae gesho ya vyombo vidogo vidogo vya majini umekamilika ii bandari ya dar es salaam imeende lea kuboreshwa ikiwa ni pamoja na ujenzi wa boy la mafuta spm na ununuzi wa vifaa vya kuhudumia mizigo
aidha upembuzi yakinifu wa kuboresha gati namba na utafiti wa ujenzi wa gati roro kwa ajili ya kuhudumia meli za magari ujenzi wa mfumo wa kuhamisha mizigo conveyor system na maghala silo kwa ajili ya kuhudumia shehena ya kichele umekamilika
iii eneo la msanga mkuu lenye hekta kwa ajili ya uendelezaji bandari ya mtwara na shughuli za epz limetengwa na kazi ya upembuzi yakinifu kwa ajili ya ujenzi wa bandari hiyo umekamilika na iv ujenzi wa gati jipya la kisasa katika bandari ya kilindoni mafia umekamilika
d viwanja vya ndege i upembuzi yakinifu na usani fu wa kina kwa ajili ya kuboresha na kupanua jengo la pili la abiria katika kiwanja cha kimataifa cha julius nyerere umekamilika ii ujenzi wa kiwanja cha dege cha kimataifa cha songwe umekamilika na kuanza kutoa huduma za usafiri wa anga
aidha ujenzi wa engo kubwa la abiria na uzio wa kiwanja unaendelea kukamilishwa iii upembuzi yakinifu wa ujenzi wa kiwanja cha dege cha mtwara umekamilika
aidha matengenezo katika jengo la abiria na barabara ya kurukia na kutua ndege umekamilika iv mradi wa kuboresha kiwanj cha dege cha kigoma awamu ya kwanza umekamilika
aidha upanuzi na ukarabati wa kiwanja hicho awamu ya pili chini ya ufadhili wa benki ya uwekezaji ya ulaya umekamilika v kazi za upanuzi na ukarabati wa kiwanja cha dege cha bukoba kwa kiwango cha lami wenye barabara ya kuruka na kutua ndege barabara ya kiungo na maegesho ya magari imekamilika
aidha ujenzi wa jengo la abiria lipo katika hatua za mwisho za ujenzi na vi ukarabati na upanuzi wa kiwanja cha ndege cha mafia kwa kiwango cha lami umekamilika
e hali ya hewa utambuzi wa hali ya hewa ni muhimu kwa shughuli za kiuchumi zikiwemo za kilimo uvuvi usafiri hususan usafiri wa anga na majini
utambuzi wa hali ya hewa ni muhimu pia kwa shughuli nyingine za kijamii ikiwa ni pamoja na kuweka tahadhari za majanga
ili kuimarisha huduma za utambuzi wa hali ya hewa katika kipindi cha miaka mitano iliyopita yamefanyika mambo yafuatayo i rada mbili za utabiri wa hali ya hewa zenye ubora wa kimataifa zimenunuliwa na kufungwa katika mikoa ya dar es salaam na mwanza ii kituo cha kutoa taarifa za hali ya hewa kwa watumiaji wa maeneo ya ziwa victoria kimeanzishwa mkoani mwanza
ili kuhakikisha kwamba taarifa za hali ya hewa zinawafikia wananchi na wadau wengine kwa wakati taarifa za hali ya hewa sasa zinatolewa kwenye vyombo vya habari vikiwemo simu na mitandao ya kijamii na iii vituo vitatu vya hali ya hewa synoptic stations vya kilwa masoko mpandeni songwe vimeanza kufanya kazi
aidha upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa kituo kikuu cha ali ya hewa umekamil ika
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kufanya mambo yafuatayo miundombinu ya huduma za reli a kwa kushirikiana na sekta binafisi kuanza ujenzi wa reli zifuatazo kwa kiwango cha kimataifa standard gauge i dar es salaam tabora kigoma mwanza ii uvinza msongati burundi na isaka kigali rwanda iii mtwara songea mbamba bay na matawi ya kwenda mchuchuma na liganga iv tanga arusha musoma v kaliua mpanda karema b kuijengea uwezo kampuni ya reli tanzania wa kuongeza idadi ya vichwa vya treni mabehewa ya mizigo na abiria ili kuimarisha utendaji wake ikiwa ni pamoja na kuimarisha karakana za morogoro tabora na dar es salaam c kukamilisha sheria mpya ya mamlaka ya reli ya tanzania na zambia tazara itakayos aidia kubadilisha mfumo wa uendeshaji wa shirika kwa lengo la kub oresha huduma za abiria na mizigo na d kuendelea kuboresha usafiri wa reli jijini dar es salaam kwa lengo la kupunguza msongamano
usafiri wa majini kwa kushirikiana na sekta binafsi kuendele kuboresha huduma za uchukuzi katika bandari za mwambao kwa kufanya yatuatayo a kuanza ujenzi wa gati na
 na katika bandari ya dar es salaam b kukamilisha uboreshaji wa gati na
ili kuimarisha utoaji wa huduma katika bandari ya dar es salaam c kuanza ujenzi wa gati la kushusha magari roro katika bandari ya dar es salaam d kuanza ujenzi wa bandari mpya bagamoyo na mwambani tanga e kuanza na kukamilisha ujenzi wa magati manne ya ziada katika bandari ya mtwara f kukamilisha ujenzi wa bandari ya nyamisati ili kuboresha usafirishaji wa kwenda na kutoka mafia g kuendelea kuboresha bandari ya mwanza upanuzi wa bandari ya musoma na ujenzi wa magati ya ntama lushamba na kiyamkwiki h kuendelea na uboreshaji wa miundombinu ya bandari za ziwa nyasa na tanganyika ili kuimarisha huduma zitolewazo kwa kujenga magati ya kagunga kasanga kibirizi itungi na kiwira i kuboresha mfumo wa uondoshaji mizigo katika bandari ya dar es salaam kwa lengo la kuongeza kiwango cha utendaji kwa kuweka mfumo wa electronic window system na kufunga mita za kupima mafuta na j kujenga na kukamilisha meli mbili za abiria na mizigo katika ziwa tanganyika meli moja ya abiria na mizigo katika ziwa victoria na meli nyingine ya abiria na mizigo katika ziwa nyasa
usafiri wa anga kwa kushirikiana na sekta binafsi kuendelea kubor esha huduma za usafiri wa anga kwa kufanya yatuatayo a kukamilisha mpango kabambe wa usafiri wa anga b kukamilish ujenzi wa awamu ya kwanza ya jengo la atu la abiria terminal iii katika kiwanja cha ndege ha kimataifa cha julius nyerere jnia na kua nza ujenzi wa awamu ya pili ya jengo la atu la jnia c kuanza na kukamilisha ujenzi vya viwanja vya ndege vya shinyanga na sumbawanga kwa ku karabati barabara ya kutua na kuruka ndege kwa kiwango cha lami d kujenga na kukamilisha awamu ya pili ya viwanja vya dege vya tabora na kigoma e kuanza ujenzi wa kiwanja cha ndege cha msalato kwa kiwango cha kimataifa f kukamilisha upanuzi wa iwanja cha ndege cha mwanza hususan jengo la abiria na kufikia kiwango cha kimataifa g kuanza awamu ya pili ya mradi wa ujenzi ukarabati na upanuzi wa viwanja vya dege kumi na moja vya mikoa vilivyofanyiwa upembuzi yakinifu na usanifu wa kina vya lindi kilwa masoko songea singida lake manyara tanga iringa njombe simiyu musoma na moshi na h kuhamasisha uwekezaji wa sekta ya umma na binafsi ppp ili kuimarisha huduma za shirika la dege la taifa
huduma za hali ya hewa kuendelea kuboresha huduma za hali ya hewa kwa kufanya yatuatayo a kuanza ujenzi wa kituo kikuu cha utab iri wa hali ya hewa nchini na b kuendelea ku boresha huduma za hali ya hewa nchini ili kufikia kiwango cha kimataifa kwa kununua rada za hali ya hewa zisizopungua tano
nishati 
kwa kutambua umuhimu wa nishati kwa maendeleo ya taifa katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imechukua hatua za kuhakikisha kuwa nishati ya kutosha inapatikana kwa lengo la kukidhi mahitaji ya viwanda taasisi zinazotoa huduma na wananchi kwa ujumla
nguvu kubwa imeelekezwa katika kuhakiki sha kwamba nishati ya umeme ina sambazwa kwa gharama nafuu ili kuwaletea unafuu wa maisha wananchi hasa wale wanaoishi maeneo ya vijij ini
katika kutimiza azma hiyo a mipango ya kuunganisha ridi ya aifa na nchi jirani imeendelea kutekelezwa kwa lengo la ku imarisha biashara ya umeme
miradi muhimu ambayo utekelezaji wake unaendelea ni pamoja na i mradi wa rusumo wa megawati kwa ajili ya rwanda burundi tanzania ii mradi wa usafirishaji umeme wa gridi ya kaskazini mashariki wa usafirishaji umeme kati ya ethiopia kenya tanzania na iii mradi wa zambia tanzania kenya ztk interconnector
b kiwango cha uunganishwaji umeme kwenye mikoa na wilaya ambako gridi ya taifa haijafika nchini kimeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
aidha kiwango cha uunganishwaji umeme ijijini kimeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka kupitia utekelezaji wa awamu ya kwanza ya mradi kabambe wa kusambaza umeme vijijini wenye miradi midogo katika mikoa ya tanzania bara arusha dodoma kagera kigoma kilima njaro manyara mara mbeya morogoro mwanza pw ani rukwa shinyanga singida tabora na tanga ambapo jumla ya wateja wapya wameunganishiwa umeme hadi kufikia disemba c ukiritimba wa tanesco wa kuwa mzalishaji na msambazaji pekee wa umeme umeondolewa na sasa sekta binafsi imeruhusiwa kushiriki katika kuzalisha kusambaza na kuuza umeme d ujenzi wa bomba la gesi lenye urefu wa km kutoka mnazi bay mtwara hadi dar es salaam umekamilika
aidha ujenzi wa vituo vya kupokelea gesi katika eneo la somanga fungu kinyerezi dar es salaam na tegeta umefikia wastani wa asilimia e jumla ya futi za ujazo trilioni 
 za gesi imegunduliwa nchini hadi kufikia mwaka f jumla ya nyumba za makazi nyumba za ibada shule na zahanati zimepatiwa umeme wa jua pamoja na jumla ya taa za mitaani katika vijiji kutoka wilaya za mlele kongwa na uyui kupitia radi wa maendeleo ya nishati tanzania energy development and access expansion tedap na g mradi wa usambazaji gesi asilia kati ka jiji la dar es salaam ili kukidhi mahitaji ya sekta mbalimbali umeshaanza ambapo maandalizi ya ujenzi wa miundombinu ya kusambaza gesi yamekamilika na kwa sasa shughuli za upanuzi zinaendelea
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani ya chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kuongeza kwa kiwango kikubwa uzalishaji wa nishati ili kuendelea kukuza sekta hiyo na kuongeza mchango wake kwenye pato la taifa kwa kutekeleza yafuatayo umeme a kuongeza uzalishaji wa umeme ili kuhakikisha wananchi wanafikiwa na huduma hi kuling ana na sera ya nishati ya taifa
 kwa kutekeleza miradi iliyoa inishwa kwenye mpango kabambe wa kuendeleza sekta ya umeme power system master plan ili kukidhi mahitaji ya umeme nchini kipaumbele kitatolewa katika asilimali za makaa ya mawe maji hydro gesi asilia na nishati jadidifu renewable energy ambapo lengo ni kufikia mw mwaka kutoka mw mwaka na b kukamilisha na kuimarisha mtandao wa usafirishaji na usambazaji umeme national grid unaounganisha nchi nzima kwa kutekeleza miradi mikubwa ya ujenzi wa njia za kusafirisha umeme kwa ajili ya kuhakikisha upatikanaji wa umeme wa uhakika katika maeneo mengi ya nchi yetu
miradi hiyo ni pamoja na i mradi wa backbone wa kv unaounganisha mik oa ya iringa dodoma singida na shinyanga wenye urefu wa km ii mradi wa makambako songea wa kv ambao unaunganisha mikoa ya iringa njombe na ruvuma km na iii mradi wa kaskazini mashariki north east unaounganisha mikoa ya dar es salaam tanga ilimanjaro na arusha
aidha mradi mwingine muhimu ni ule wa kaskazini magharibi north west ambao unaunganisha mikoa ya mbeya katavi rukwa na kigoma
c kuendelea kusambaza umeme wenye uhakika mijini na vijijini kwa kufanya yafuatayo i kuendelea kuong eza bajeti ya wakala wa kusambaza umeme vijijini rea ili kuhakikisha upatikanaji wa umeme wenye uhakika ii kukamilisha utekelezaji wa awamu ya pili ya mpango kabambe wa kupeleka umeme vijijini rea turn key projects phase ii yenye lengo la kuunganisha wat eja utakapokamilika na iii kuanzisha rea iii ambayo ina malengo yaafuatayo kuongeza wigo wa usambazaji umeme kutoka rea na ii zilipoishia kufikisha umeme kwenye shule zote za sekondari hospitali na vyanzo vya maji kuongeza idadi ya vijiji ambavyo vinafikiwa na umeme na kupeleka umeme maeneo yote ambayo si tija kwa tanesco kuwekeza
iv kuongeza iwango cha uunganishaji umeme connection level kutoka asilimia mwaka hadi asilimia ifikapo mwaka na v kutekeleza miradi ya kuungani sha gridi ya taifa na gridi za nchi jirani ambapo iradi ya zambia tanzania kenya burundi rwanda tanzania na tanzania kenya ethiopia itahusika
mafuta na gesi asilia 
kwa kuzingatia ugunduzi wa kiwango kikubwa cha gesi asilia na matarajio ya upatikanaji mafuta chama cha mapinduzi kitaendelea kuielekeza serikali kusimamia sekta hii kwa kuzingatia sera na sheria mbalimbali zilizopo zitakazowezesha nchi kunufaika na rasilimali hii muhimu kwa uchumi wa nchi yetu
pamoja na kutekeleza sera na sheria hizo alengo muhimu katika kipindi cha mwaka hadi ni pamoja na a kuwezesha na kusimamia ujenzi wa miundombinu muhimu ya gesi asilia na mafuta nchini pamoja na kukamilisha mpango kabambe wa matumizi ya gesi asilia natural gas utilisation master plan b kuhakikisha wananchi wanaopakana na miundombinu ya gesi na ambako bomba la gesi linapita wanashiriki na kunufaika na gesi c kuwawezesha wananchi kwa ujumla washiriki na wanufaike na fursa zinazotokana na uchumi wa gesi d kuendeleza mradi wa kugeuza gesi kuwa katika hali ya vimiminika lique fied natural gas lng ili kuwezesha mauzo ya gesi asilia ndani na nje ya nchi e kuhamasisha na kuwawezesha wananchi kushiriki katika sekta ndogo ya mafuta na gesi kwa kuzingatia sera na sheria zilizopo f kuendelea kuhamasis ha utafutaji wa mafuta na gesi asilia g kuendelea kusomesha vijana wa kitanzania katika ngazi mbalimbali za vyuo vikuu veta kulingana na mahi taji ya rasilimali watu katika sekta ya mafuta na gesi na h kuendelea kusimamia ujenzi wa miundombinu muhimu ya mafuta na gesi nchini ili kuleta ufanisi na tija katika kuvuna na kutumia mafuta na gesi asilia
i kwa kutambua umuhimu wa nishati ya mafuta serikali i itahakikisha hifadhi za kimkakati zenye uwezo wa kukidhi mahitaji ya mafuta kwa nchi yetu na nchi jirani zinajengwa dar es salaam tanga na zanzibar ii itahamasisha sekta binafsi kutumia fursa ya kijiografia kuigeuza dar es salaam kuwa soko kubwa la mafuta ya jamii ya petroli kwa ukanda wa afrika kusini mwa jangwa la sahara iii itahakikisha wakati wote sehemu zote nchi zinapata mafuta yenye ubora unaokidhi viwango na kwa bei inayoakisi gharama halisi kupitia taasisi zake tpdc ewura na wizara ya nishati na madini na iv itahimiza matumizi ya gesi ya petroli liquefied pretroleum gas lpg na gesi asilia katika matu mizi ya nyumbani na viwandani ili kupunguza matumizi ya kuni na mkaa na hivyo kuhifadhi mazingira
nishati jadidifu na matumizi bora ya nishati 
kwa kuzingatia kwamba gesi asilia na makaa ya mawe ni rasilimali zinazoisha depletable na kwa kuzingatia mad hara ya mabadiliko ya tabianchi chama chama mapinduzi kitaielekeza serikali kuwekeza nguvu kubwa katika kuzalisha nishati jadidifu kwa kufanya yafuatayo a kuzalisha umeme wa jua usiopungua mw joto ardhi mw kwa kuzigatia uwezo uliopo wa kuzalisha hadi mw b kuzalisha umeme mw kwa kutumia nguvu za upepo kufikia mwaka na c kufanya tafiti ili kubaini na kupanga vyanzo mbadala kwa miaka ijayo ili kuepusha taifa kukosa nishati ya umeme
mawasiliano sayansi na teknolojia 
katika kipindi cha iaka mitano iliyopita serikali imekuwa katika jitihada za kuendeleza utekelezaji wa mipango na mikakati mbalimbali kwa lengo la kuinua sekta ya mawasiliano sayansi na teknolojia ili kufikia maendeleo ya kijamii na kiuchumi
katika kipindi hicho mafaniki yafuatayo yamepatikana a kuimarisha utendaji wa tume ya sayansi na teknolojia costech kwa kuhakikisha i sheria ya tume imepitiwa upya ili kuipa costech mamlaka ya kiudhibiti pamoja na kutambua mchango wa ubunifu na ii costech imeanzisha taasisi za kuwa kuza wajasiriamali wa tehama ikiwemo ya dar teknohama incubator dtbi ambapo matokeo yake yamechangia kuanzishwa kwa mfumo wa maxmalipo
b jumla ya watafiti wamesomeshwa katika ngazi ya shahada ya uzamili na uzamivu katika vyuo vikuu vya hapa nchini kat ika kipindi cha mwaka hadi c katika kipindi cha mwaka hadi wagunduzi walipewa tuzo ya taifa ya sayansi na teknolojia tasta
aidha taasisi nane zilipewa tuzo za utafiti wa sayansi na teknolojia narst na taasisi mbili zimep atiwa tuzo za mazingira naem d ujenzi wa awamu ya na ii ya mkongo wa taifa wa mawasiliano wenye urefu kilometa umekamilika na umesaidia watoa huduma kufikisha huduma za mawasilianao kwa wananchi kwa uharaka zaidi uhakika na kwa gharama nafuu
kuw epo kwa mkongo mmoja unaomilikiwa na serikali umepunguza gharama za huduma ya mawasiliano ambapo i gharama kwa mtumiaji wa mwisho zimeshuka kutoka shilingi kwa dakika mwaka hadi shilingi kwa dakika mwaka na ii ada ya kuunganisha simu za miko noni imeshuka kutoka shilingi kwa dakika mwaka hadi shilingi 
 kwa dakika mwaka 
e mfumo wa kusimamia mawasiliano umewekwa ili kubaini takwimu zinazopita katika mitandao ya mawasiliano kwa kutambua mapato na miamala ya fedha kufuatilia na kugundua mawasiliano ya ulaghai na kutambua taarifa za laini za simu na za kifaa cha mawasiliano f zoezi la kuhamisha matangazo kutoka mfumo wa analojia kwenda katika utangazaji wa digiti awamu ya kwanza limekamilika na g idadi ya wananchi wanaomiliki simu za kiganjani imeongezeka kutoka milioni 
 mwaka hadi milioni 
 mwaka 
mapinduzi ya kilimo ufugaji uvuvi na viwanda ambavyo taifa linataka yafanyike ili kuleta mageuzi ya uchumi yatawezekana kwa kuwekeza vema katika ujenzi wa msingi ima ra wa maendeleo ya sayansi na teknolojia
matumizi ya sayansi na teknolojia katika shughuli za uzalishaji mali na utoaji huduma katika sekta mbalimbali yatasaidia uchumi wetu kukua kwa kasi na kuwapunguzia wananchi umas ikini pamoja na kuongeza ajira
 sekt ya mawasiliano sayansi na teknolojia katika kipindi cha miaka mitano ya utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi itaweka msisitizo mkubwa wa vipaumbele kama ifuatavyo a kuanzisha vituo vya ubunifu ili kukuza makampuni ya tehama yanayoibukia kwa lengo la kuongeza ajira kwa vijana b kuandaa mazingira bora ya kusambaza matokeo ya utafiti na teknolojia kwa watumiaji katika sekta za uzalishaji hususan kilimo mifugo uvuvi na afya c kuendeleza matumizi ya teknolojia ya nyuklia katika tiba ya saratani na kuongeza vituo kutoka vituo viwili vya sasa hadi sita vitakavyohudumia kanda mbalimbali nchini vituo vinne vitakavyoongezwa ni hospitali ya rufaa mbeya mnazi mmoja zanzibar kcmc pamoja na dodoma d kuunganisha katika mkongo wa taifa wa mawasiliano baadhi ya shule za msingi shule zote za sekondari ofisi zote za wakuu wa wilaya polisi ocd hospitali zote za wilaya vyuo vikuu vyote na vituo vya posta ili kuweza kutumia fursa za tehama hususan elimu tandao maktaba mtan dao na afya mtandao e kuanzisha kituo mahiri cha huduma za tehama kwa kushirikiana na sekta binafsi kwa lengo la kuhawilisha teknolojia na kutoa ajira kwa watanzania f kufikisha huduma za mawasiliano ya simu za viganjani kwa wananchi wote kupitia mfuko wa awasiliano kwa wote ucsaf katika vijiji vyote vya tanzania bara na zanzibar g kuendelea kuweka mazingira bora ya ushindani kwenye sekta ya mawasiliano ili wananchi wengi waweze kumudu gharama za mawasiliano ya simu h kutenga kila mwaka kiasi kisichopungua asilimia 
 ya pato ghafi la taifa gdp kwa ajili ya utafiti maendeleo na maonyesho ya matokeo ya utafiti i kuwalinda watumiaji wa simu za mikononi dhidi ya dhuluma wizi na uhalifu wa mitandao na j kuongeza idadi ya watumiaji mitandao internet kutoka milioni 
 mwaka hadi kufikia milioni 
 mwaka 
 sura ya nne sekta ya huduma za jamii 
huduma bora za jamii kama afya elimu maji na nyinginezo ni nyenzo muhimu katika kuondoa umasikini na kuharakisha maendeleo ya wananchi
katika kipindi ch miaka mitano iliyopita serikali chini ya uongozi wa chama cha mapinduzi imeendeleza jitihada za kuhakikisha kwamba wananchi wanaendelea kunufaika na huduma hizo
kwa hivyo katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii chama cha mapinduzi kitai elekeza serikali kuendeleza mafanikio yaliyopatikana katika kipindi kilichopita ili wananchi waendelee kunufaika na huduma za jamii ambazo ni za msingi katika jitihada za kuboresha maisha yao
afya 
ili kujenga taifa lenye watu wenye afya bora inayowaweze sha kuzalisha mali na kutoa huduma mbalimbali katika kipindi cha mwaka serikali iliendelea kuyapa kipaumbele maeneo yaliyoainishwa katika mkukuta na malengo ya milenia ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana a vituo vya kutolea huduma ya afya imeongezeka kutoka mwaka hadi vituo mwaka 
pia kuna kliniki zinazohamishika huduma za mkoba katika mfumo wa utoaji wa huduma za wazazi meno macho moyo na sukari ambazo huendeshwa na madaktari bingwa b udahili wa wanafunzi watar ajali umeongezeka kutoka mwaka hadi wanafunzi mwaka katika vyuo vya afya na ustawi wa jamii c waajiriwa wapya wa kada za afya wameongezeka kutoka mwaka hadi waajiriwa mwaka d kupitia mpango wa hati punguzo vyanda rua vyenye viuatilifu kwa ajili ya kaya zenye watoto chini ya miaka mitano vyandarua kwa ajili ya wajawazito na vyandarua kwa ajili ya watoto chini ya umri wa mwaka mmoja vimesambazwa bure kwa lengo la kuboresha tiba ya malar ia kudhibiti mbu na kutoa kinga
aidha vyandarua viligawiwa kwa wananchi bila malipo kupitia kampeni zilizolenga watoto chini ya miaka mitano na ngazi ya kaya
matokeo yake ni i vifo vitokanavyo na malaria vimepungua kutoka mwaka hadi kwa kila watu mwaka na ii idadi ya watu waliopatikana na malaria imepungua kutoka watu mwaka hadi kwa kila watu mwaka 
e mpango wa upuliziaji wa viuatilifu ukoko katika kuta ndani ya nyumba ili kuua mbu wanaoeneza malaria umetekelezwa kwa mikoa ya kagera mwanza mara na geita ambapo zaidi ya kaya zenye watu zilinufaika f ujenzi wa kiwanda cha viuadudu bio larvicides katika halmashauri ya mji wa kibaha kwa lengo la kuzalisha viuadudu kwa ajili ya kudhib iti viluwiluwi vya mbu nchini umekamilika ambapo kata za jiji la dar es salaam zimeanza kunufaika g taasisi ya mifupa ya muhimbili moi ilitoa huduma za kibingwa za mkoba kwa wagonjwa ambapo wagonjwa walifanyiwa upasuaji katika hospitali ya rufaa ya mbeya na hospitali ya rufaa ya mkoa wa morogoro h hospitali za rufaa za mikoa zimeunganishwa kwenye mtandao wa mkongo wa taifa wa mawasiliano ili kutoa huduma za afya kwa njia ya mtandao i vifaa vya kujimudu kwa watu wenye ulemavu ikiwa ni pamoja na shime sikio viti mwendo mashine za nukta nundu na fimbo nyeupe kwa ajili ya makazi ya wazee wasiojiweza na vyuo viwili vya ufundi vimenunuliwa
jumla ya wazee walipatiwa huduma katika makazi yanayomilikiwa na serikali na yanayomilikiwa na akala wa hiari j bohari ya dawa msd imeendelea kushirikiana na sekta binafsi katika kuhakikisha kuwa dawa na vifaa tiba vinapokosekana katika bohari zake mshitiri mnunuzi wa sekta binafsi anakuwa tayari kuwezesha upatikanaji wa dawa hizo kwa ajili ya vit uo vya kutolea huduma za afya nchini k msd imeanza kupeleka shehena za dawa moja kwa moja hadi vituo vya kutolea huduma za afya nchini ili kuboresha usambazaji dawa na kupunguza gharama l jumla ya wataalamu wa sekta ya afya katika ngazi ya halmashaur wamepata mafunzo ya uingizaji na utumiaji wa taarifa kupitia mfumo wa ele ktroniki ili kufanikisha upatikanaji wa takwimu za afya ambapo jumla ya kompyuta kwa ajili ya halmashauri na mikoa na kompyuta kwa ajili ya matumizi ya mfumo wa hospitali mikoa na wilaya zilitolewa m watanzania sawa na asilimia 
 wamejiunga na mfuko wa fya ya jamii chf kufikia mwaka 
aidha asilimia 
 ya watanzania wamefikiwa na huduma za bima kwa kujumuisha mifuko yote ya bima za afya n huduma za mat ibabu ya kibingwa na uchunguzi zimeimarishwa
huduma hizo ni pamoja na upasuaji mkubwa wa moyo upasuaji wa mgongo na ubongo kusafisha damu kwa wagonjwa wenye matatizo ya figo kuanzishwa kwa huduma ya matibabu ya dharura katika hospitali ya taifa muhimbi li emergency medicine na kununua mashine za mionzi
aidha hadi sasa jumla ya wagonjwa walipata huduma ya upasuaji mkubwa wa moyo wagonjwa walifanyiwa upasuaji maalum u ubongo mgongo waliwekewa viungo bandia vya nyonga na viungo bandia vya goti na o mpango wa kutokomeza maambukizi mapya ya virusi vya ukimwi vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto umeanzishwa
hadi sasa akina mama walioanzishiwa tiba ya maisha ni kati ya mama wajawazito wa vvu watarajiwa 
mpango huu ume wezesha kiwango cha maambukizi kupungua kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
 moja ya ghala la bohari kuu ya dawa kwa ajili ya kuhifadhi dawa katika kanda 
kwa kuzingatia dhamira ya kuwa na wananchi wenye afya bora watakaoweza kushiri ki katika shughuli mbalimbali za kiuchumi na kutoa huduma katika miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kuendelea kuhakikisha kwamba wananchi wanapata huduma bora za afya kwa kufanya yafuatayo a kuendeleza utekelezaji wa mpango wa ma endeleo wa afya ya msingi mmam wenye lengo la kuimarisha na kusogeza huduma za afya karibu na wananchi kwa kuhakikisha kwamba i lengo la kila kijiji kuwa na zahanati kata kuwa na kituo cha afya na wilaya kuwa na hospitali linaendelea kutekelezwa katika maeneo ambayo huduma hizi hazijakamilika pamoja na kujenga hospitali za wilaya katika wilaya zote mpya ii hospitali za rufaa za mikoa zinaendelea kuimarishwa na kukamilisha ujenzi kwa mikoa mipya na ile ambayo haina hospitali hizi iii kujenga hospitali katika wilaya mpya iv kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika sekta ya afya kwa kupitia sera ya ubia baina ya sekta ya umma na binafsi ppp v hospitali za rufaa za kanda zitaendelea kuimarishwa na kujenga hospit ali nyingine tatu kwa ajili ya kanda ya kusini ka ti na magharibi vi kudahili wanafunzi katika vyuo vya afya na ustawi wa jamii ifikapo mwaka ikiwa ni jitihada za kutosheleza mahitaji ya rasilimali watu katika sekta hii vii kukarabati kujenga na kupanua miundombinu katika vyuo vya mafunzo ya afya na kushirikisha sekta binafsi katika uendeshaji wa vyuo viii kuajiri wataalam zaidi wa afya kutoka ndani na nje ya nchi pamoja na kuboresha mazingira ya kazi kwa lengo la kuongeza ubora wa huduma za afya
aidha hospitali za wilaya zitaendelea kuimarishwa wa kuzipatia madaktari wauguzi dawa na vifaa tiba vya kutosha ix kutoa motisha kwa watumishi ambao wanafanya kazi katika maeneo yenye mazingira magumu ili kuwajengea ushawishi wa kuendelea kutoa huduma za afya katika maeneo hayo na x kujenga nyumba za watu mishi karibu na vituo vya kutolea huduma
b kuimarisha mapambano dhidi ya malaria kwa kufanya yafuatayo i kuwagawia wananchi vyandarua vyenye viuatilifu bila malipo ii kutekeleza mpango wa upuliziaji wa viuatilifu ukoko katika kuta za nyumba ili kuua mbu wanaoeneza malaria katika mikoa ya kigoma na lindi xi kuendelea kutekeleza mpango wa kuangamiza viluwiluwi vya mbu kwa kutumia viuadudu vya kibailojia katika kata za jiji la dar es salaam na xii kununua na kusambaza dawa za malaria katika vituo vyote vya kutolea huduma nchini
c kuimarisha upatikanaji wa huduma za dharura na za kawaida kwa wagonjwa kupitia vituo vya huduma za afya hapa nchini
huduma hizi ni pamoja na magonjwa ya saratani mishipa ya fahamu mapafu figo huduma za magonjwa ya moyo upasuaji mbalilmbali ikiwamo upasuaji wa mifupa d hospitali ya taifa muhimbili itaendelea kutoa huduma za kibingwa za mkoba katika hospitali za rufaa za kanda e kuunganisha hospitali za rufaa za mikoa na wila ya na hospitali nyinginezo kwenye mfumo wa matibabu mtandao telemedicine f halmashauri za wilaya zitaelekezwa kutenga bajeti kwa ajili ya kununulia vifaa vya kujimudu kwa lengo la kuwawezesha watu wenye ulemavu g bohari ya dawa itakamilisha ujenzi wa magha la ya kisasa ya kuhifadhia dawa katika mikoa ya tanga tabora mtwara na dar es salaam
aidha serikali itaendelea kushirikisha sekta binafsi kuwezesha upatikanaji wa dawa pale zinapokosekana katika bohari ya dawa h kuongeza washitiri binafsi katika miko tisa kwa ajili ya ununuzi wa dawa pale ambapo hazipo bohari ya dawa i kuunganisha mifumo ya ukusanyaji na utoaji taarifa za afya ili kufikia lengo la kuwa na mfumo mmoja unaokusanya na kutoa taarifa za afya nchini
aidha mfumo wa ukusanyaji taarifa kwa njia ya simu za mkononi utasambazwa nchi nzima j kuweka utaratibu utakaowezesha wananchi kuwa na bima ya afya ili kumudu gharama za matibabu k kuimarisha huduma za matibabu ili kupunguza gharama za kupeleka wagonjwa nje ya nchi kwa kufanya yafuatayo i kununua mashine za mionzi linac machine kwa ajili ya tiba ya saratani ii kununua vifaa vya kisasa na kuwajengea uwezo wataalam ili kuhudumia wagonjwa wengi wa moyo katika hospitali ya taifa muhimbili na hospitali za rufaa za kanda iii kununua mashine za mionzi ct scan mri kwa ajili ya kutoa huduma za upasuaji wa mgongo na ubongo na iv kuimarisha mtandao wa hospital za taifa pamoja na huduma za ubingwa wa uu zikiwemo zile za upasuaji wa moyo huduma kwa wagonjwa wa saratani upasuaji wa ubongo na mishipa ya faham na upasuaji kupitia tundu dogo kwa kutumia kifaa maalum ikiwa ni pamoja na kuchuja damu na kupandikiza figo kwa wagonjwa wenye matatizo ya figo
l kupanua huduma za matibabu mtandao telemedicine pamoja na zile za kutumia mtandao wa simu pamoja na kutoa mafunzo kwa watumishi yatakayowawezesha kutoa huduma za kibingwa
aidha vituo vingine ya saratani vitaongezwa katika hospitali ya kcmc na hospitali ya rufaa ya mbeya ili kurahisisha upatikanaji wa huduma kwa wananchi m kukamilisha ujenzi wa hospitali za loganzila mtwara na chuo kikuu cha dodoma n kukarabati na kuimarisha huduma za kibin adamu katika vituo vya kutolea huduma za ustawi wa jamii vikiwemo makazi ya wazee mahabusi saba za watoto walio katika mkinzano na sheria pamoja na shule moja ya maadil isho o kuimarisha upatikanaji wa haki na huduma za makundi maalum wakiwemo watu wenye ulemavu wa ngozi albinism na watoto wanaoishi mitaani ikiwa ni pamoja na kuanzisha kamati za ulinzi wa mtoto katika halmashauri zote p kukamilisha sera ya huduma za usta wi wa jamii pamoja na mkakati wake wa utekelezaji
aidha halmashauri zitahakikisha wazee wanatambuliwa na kupewa matibabu bure katika hospitali za serikali q kuimarisha huduma ya afya ya mama na mtoto kwa kuzingatia vipaumbele vya tekeleza kwa matokeo maku bwa sasa brn kwa kufanya yafuatayo i kuzijengea uwezo ospitali na vituo vya afya ili kutoa huduma kamili ya afya ya zazi na mtoto pamoja na upasuaji kwa mama wajawazito ii kuanzisha benki za damu katika mikoa itakayoanza kutekeleza mpango wa kutoa hudum kamili ya afya ya uzazi na mtoto
vilevile huduma za uzazi wa mpango zitapewa kipaumbele iii kuzijengea uwezo ahanati na vituo vya afya katika mikoa ya mara mwanza geita simiyu na kigoma kutoa huduma ya msingi ya dharura ya afya ya uzazi na mtoto iv kutoa huduma za mkoba mobile clinic hasa maeneo ya vijijini na v kuendelea kutekeleza mpango wa kutokomeza maambukizi mapya ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto
elimu 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendelea kuchukua hatua mbalimbal katika kuboresha kuimarisha na hata kupanua elimu ya awali hadi ya chuo kikuu kwa lengo la kuhakikisha kwamba elimu katika ngazi zote inakuwa na ubora unaostahili ili kuwawezesha vijana na makundi mengine kumudu ushindani wa soko la ajira ambalo wigo wake umepanuka ndani na nje ya jumuiya ya afrika mashariki
katika kipindi hicho yamepatikana mafanikio yafuatayo a elimu ya awali i idadi ya shu le za msingi zenye madarasa ya limu ya awali imeongezeka kutoka shule mwaka hadi shule ambayo yana walimu mwaka ii stashahada ya limu ya awali ya miaka miwili katika vyuo vya serikali imeanzishwa kwa lengo la kupata walimu wenye weledi wa juu katika ngazi ya elimu ya awali na iii idadi ya matundu ya vyoo imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
b elimu ya msingi i katika kuimarisha utoaji wa afunzo kwa walimu wa masomo ya isabati kiingereza na ayansi vigezo vya kujiunga na mafunzo ya ualimu vimepandishwa hadhi kutoka ufaulu wa daraja la nne hadi kuanzia ufaulu wa araja la kwanza mpaka daraja la tatu kwa waliofaulu masomo hayo ii kupitia mpango wa kuwajengea uwezo walimu na mwanafunzi jumla ya walimu katika halmashauri wakiwemo walimu wa somo la hisabati na wa somo la kiingereza wamejengewa uwez wa kuyamudu masomo ya hisabati sayansi na lugha
aidha stashahada ya elimu ya msingi imeanzishwa katika vyuo vinne udom morogoro bustani na marangu vyenye uwezo wa kudahili walimu tarajali kwa mwaka ili kuandaa walimu mahiri watakaofu ndisha limu ya msingi iii maslahi ya walimu yameendelea kuboreshwa kulingana na ukuaji wa uchumi iv madai mbalimbali ya walimu yameendelea kulipwa baada ya kuhakikiwa v ruzuku ya anafunzi capitation grants imeendelea kutolewa kwa ajili ya ununuzi wa vifaa vya kufund ishia na kujifunzia katika shule zote za serikali nchini vi stashahada ya elimu ya msingi katika vyuo vitatu stashahada ya juu ya elimu masomo ya sayansi katika vyuo vitatu stashahada ya juu ya elimu masomo la lugha katika chuo kimoja na stasha hada ya elimu ya michezo katika chuo kimoja zimeanzishwa ili kuweza kuandaa walimu mahiri watakaofundisha limu ya msingi kwa kuwajengea uwezo wa kumudu maarifa na stadi muhimu katika kutekeleza mitaala kwa ufanisi vii uandikishaji wa watoto wa miaka umeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka viii idadi ya uandikishaji wa wanafunzi wenye ulemavu imeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka ix jumla ya shule za msingi sawa na asilimia 
 zilikaguliwa mwaka kwa lengo la kuboresha kiwango cha elimu x idadi ya walimu walioajiriwa imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka xi uwiano wa mwalimu kwa mwanafunzi umeimarika kutoka uwiano mwalimu mmoja wanafunzi mwaka hadi uwiano wa mwalimu mmoja wanafunzi mwaka xii uwiano wa kitabu kwa wanafunzi umeboreshwa kutoka kitabu kimoja wanafunzi saba mwaka kufikia wastani wa kitabu kimoja wanafunzi watatu mwaka xiii idadi ya nyumba za walimu imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na xiv idadi ya wanafunzi wanaoendelea na limu ya sekondari kidato cha kwanza imeongezeka kutoka wanafunzi sawa na aslimia 
 mwaka hadi mwaka sawa na asilimia 
c elimu ya sekondari i idadi ya walimu wa sekondari imeongezeka kutoka mwaka hadi walimu mwaka na hivyo kufikia uwiano kitaifa wa mwalimu mmoja kwa wanafunzi ii walimu wa masomo ya sayansi za amii wameongezeka ha di kufikia mwaka na hivyo kuwa na ziada ya walimu ikilinganishwa na mahitaji ya walimu wa fani hizo iii walimu wa sayansi na isabati wameendelea kupatiwa mafunzo ili kuboresha fani hizo ambapo vifaa vya maabara na kemikali vyenye tha mani ya shilingi milioni 
 vimenunuliwa na kusambazwa
aidha jumla ya vitabu milioni vya sayansi vimenunuliwa na kusambazwa katika shule mbali mbali nchini iv hadi kufikia mwaka kupitia mpango wa maendeleo ya elimu ya sekondari awamu ya pili mmes ii mafunzo ya sayansi na hisabati yametolewa kwa walimu katika mzunguko wa mada za mwanzo na walimu kwa mzunguko wa mada za pili na walimu wa meanza mzunguko wa mada za tatu na v idadi ya maabara imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na maabara zipo katika hatua mbalimali za ujenzi
 mwenyekiti wa ccm rais jakaya mrisho kikwete akisikiliza maelezo kutoka kwa mmoja wa wanafunzi wa shule za sekondari wakati wa uzinduzi wa moja ya maabara zilizokamilika kujengwa
d elimu ya ualimu i mafunzo tarajali ya walimu wa shule za singi watakaofundisha masomo mawili yameanza kutolewa ambapo wanachuo wa diploma ya juu ya elimu ya ekondari na wanachuo wa diploma ya sayansi wa shule za msingi wamedahiliwa kw mwaka katika chuo kikuu cha dodoma ii kati ya mwaka na wakufunzi wa yuo vya ualimu walipatiwa mafunzo ya namna ya kutumia tehama katika kufundisha na kujifunza
aidha vyuo vyote vya ualimu vimepatiwa kompyuta na hivyo kuwapati fursa wakufunzi kuandaa mada zao na maandiko mengine kwa kutumia teknolijia hiyo iii jumla ya shilingi bilioni 
 zimetumika kukarabati miundombinu ya vyuo vya ualimu patandi bustani na vikindu ili kuboresha mazingira ya kujifunzia na kufundishia na iv maab ara za vyuo vya alimu vyenye mchepuo wa sayansi zimeboreshwa kwa kuzinunulia vifaa vyenye thamani ya shilingi milioni 
 katika maabara na kemikali za masomo ya sayansi fizikia kemia na biolojia katika vyuo saba vya alimu vya korogwe kleruu butim ba songea tukuyu monduli na morogoro
e elimu ya juu i mpango wa maendeleo ya elimu ya juu wa mwaka umeandaliwa na utekelezaji wake umechangia wanafunzi wa kidato cha sita wanaojiunga na yuo vikuu kuongezeka kutoka wanafunzi mwaka adi wanafunzi mwaka sawa na asilimia 
 ii utaratibu wa utoaji na urejeshwaji mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu umeboreshwa ambapo dawati la mikopo limeanzishwa katika kila chuo idadi ya wanafunzi ambao wamepata mikopo imeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi kufikia mwezi machi sawa na ongezeko la asilimia 
 na utaratibu wa urejeshaji wa makopo umeendelea kuboresha ambapo hadi kufikia tarehe machi jumla ya shilingi bilioni 
 zemerejeshw kati ya shilingi bilioni 
 ya mikupuo inayopaswa kuwa imerejeshwa
 makusanyo haya ni asilimia 
 ya kiwango kinachopaswa kuwa kimekusanywa
iii bajeti kwa ajili ya mikopo ya elimu ya juu imeendelea kuongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka adi shilingi bilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asimia 
 iv ujenzi na ukarabati wa majengo mapya kwa ajili ya kumbi za mihadhara maabara na ofisi za wafanyakazi katika vyuo vikuu vya udsm out duce muce sua dit na aru umekamilika utaongeza nafasi za kusomea wanafunzi hadi kufikia v idadi ya wanafunzi wanaosoma katika vyuo vikuu imeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi kufikia wanafunzi mwaka sawa na asilimia 
 vi idadi ya wanafunzi wa kike wa naosoma elimu ya juu imeongezeka kutoka wanafunzi kati ya wanafunzi waliodahiliwa mwaka hadi kufikia wanafunzi kati ya wanafunzi waliodahiliwa mwaka vii taasisi za elimu ya juu ka ti ya zimeunganishwa katika mkongo wa taifa ili kuimarisha ufundishaji na uendeshaji wa elimu kwa njia ya mtandao hadi kufikia mwaka viii chuo kikuu huria na chuo kikuu cha dar es salaam vimeanza kutoa mafunzo kwa njia ya masafa baada ya kuunganishwa na mkongo wa taifa na kuwezesh wahadhiri kutoa elimu kwa njia ya masafa na kuweza kuwafikia wanafunzi wengi mikoani na ix idadi ya vyuo vikuu na yuo vikuu vishiriki vimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
f elimu ya mafunzo ya ufundi i vyuo vya ufundi tadi vimeongezeka kuto ka vyuo mwaka hadi kufikia vyuo mwaka ikiwa ni ongezeko la aslimia 
 ii vyuo vya elimu ya fundi vimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia 
 iii udahili wa wanachuo katika yuo vya ufundi tadi umeongezeka kutoka wanachuo mwaka hadi kufikia wanachuo mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia 
 iv udahili katika vyuo vya elimu ya ufundi na mafunzo umeongezeka kutoka wanachuo mwaka hadi wanachuo mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia 
 na v udahili wa wasichana katika vyuo vya ufundi stadi umeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
aidha udahili wa wasichana katika vyuo vya elimu ya ufundi umeongezeka kutoka mwaka kuf ikia mwaka 
g elimu ya watu wazima yenye manufaa i idadi ya wanafunzi wa elimu masafa na ana kwa ana odl imeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi kufikia wanafunzi mwaka na ii jumla ya watu wazima wanaume na wanawake wamejiunga na elimu ya watu wazima na kujifunza kusoma kuandika na kuhesabu kkk na kujifunza fani nyingine za kilimo ufundi ufugaji na usindikaji wa bidhaa mbalimbali ambapo wameweza kuongeza fursa za kujiajiri
elimu ya kisasa na hasa yenye mwelekeo wa sayansi na teknolojia ina nafasi ya pekee katika kufanikisha ujenzi wa msingi wa uchumi wa kisasa wa taifa linalojitegemea
kwa kutambua ukw eli huu ccm inaipa kipaumbele sekta ya elimu umuhimu wa kipekee ili kuiendeleza sekta hii
atika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha serikali inasimamia utekelezaji wa sera ya elimu na mafunzo ya mwaka kwa ku tekeleza yafuatayo a kuandaa mfumo muundo na taratibu nyumbufu za kutoa elimu ya awali na elimumsingi bila malipo ili kuhakikisha kwamba i uandikishwaji rika lengwa la watoto wa darasa la elimu ya awali unaongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka ii uandikishwaji rika lengwa la watoto wa darasa la kwanza unaongezeka kutoka asil imia mwaka hadi asilimia mwaka na iii uandikishwaji rika lengwa la wanafunzi wa kidato cha kwanza unaongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
b kuhuisha taratibu za kujiunga na taasisi zinazotoa elimu na mafunzo kati ka ngazi mbalimbali kwa kutambua sifa zinazopatikana katika mifumo na taasisi tofauti ili kuhakikisha kwamba i asilimia ya wahitimu wa elimumsingi wanaendelea na masomo katika ngazi za sekondari ya uu na asilimia kuendelea na elimu au mafunzo ya ufu ndi katika ngazi ya cheti stashahada au shahada kulingana na sifa vipaji au vipawa ii asilimia ya wahitimu wa elimu ya sekondari ya juu kujiunga na elimu ya juu ya taaluma na asilimia kuendelea na elimu ya fundi katika ngazi ya cheti stashahada au shahada kulingana na sifa na iii asilimia ya wahitimu wa elimu au afunzo ya ufundi na aaluma wanapata ajira kwa kujiajiri au kuajiriwa
c kudurusu na kuhuisha muundo wa mitaala ili elimu katika ngazi mbalimbali ikamilike kwa muda wenye tija na itilie maan ani matokeo ya kusoma yenye kujenga ujuzi maarifa ya kujitegemea weledi na kuwawezesha wahitimu kumudu na kufanya kazi mbalimbali za kuajiriwa au kujiajiri d kuhuisha vigezo na utaratibu wa kuhakiki kusimamia na kupima utekelezaji wa mitaala katika shule na taasisi za elimu na mafunzo katika ngazi zote ili kuhakikisha kwamba i ufaulu wa mtihani wa kumaliza elimu ya msingi unaongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka na asilimia ya wanafunzi wanaoendelea na kidato cha kwanza kuong ezeka kutoka asilimia 
 hadi asilimia ii ufaulu wa mtihani wa kidato cha nne unaongezeka kutoka wastani wa asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka na ufaulu wa daraja la iii unaongezeka kutoka wastani wa asilimia 
 hadi asilimia 
 na iii idadi ya wataalamu wenye ujuzi wa juu wanaongezeka kutoka asilimia hadi asimilia mwaka ujuzi wa kati kutoka asilimia hadi na ujuzi wa chini kupungua kutoka asilimia hadi 
e kuimarisha ithibati na udhibiti wa ubora wa elimu na mafunzo ili kuhakikisha kwamba i asilimia ya wanafunzi wanahitimu shahada kwenye sekta ambazo zinachangia kwa kiasi kikubwa kukua kwa uchumi ii programu tatu au zaidi za mafunzo zinaanzishwa zenye kukidhi mahitaji na kuleta maendeleo ya kijamii na kiuchumi kulingana na mahitaji ya kitaifa kikanda na kimataifa iii asilimia ya wahitimu katika ngazi zote wawe katika mrengo wa sayansi ufundi hisabati na teknolojia f kuandaa na kutumia utaratibu wa upatikanaji na usambazaji wa vitabu vya kiada na zi ada kwa ngazi zote za elimu na mafunzo ili kuhakikisha kwamba i uwiano wa kitabu ha kiada kwa mwanafunzi katika elimumsingi unaongezeka kutoka mwaka hadi mwaka ii asilimia ya fedha za ruzuku ya uendeshaji wa shule zinatumika kuchapisha na kusambaza vitabu vya kiada na iii uwiano wa vitabu vya ziada kwa kila somo kwa mwanafunzi katika elimumsingi kuwa 
g kuandaa utaratibu kuimarisha mfumo wa udahili na kutumia fursa za elimu na mafunzo ndani na nje ya nchi kwa makundi yote ya jamii kwa usawa katika ngazi zote hususan katika ufundi hisabati sayansi na teknolojia ili kuhakikisha kwamba i asilimia ya wahitaji wa mikopo kwa ajili ya kusomea fani ya udaktari wanapata mikopo ii ufadhili wa nafasi za masomo ya fani ya udaktari zinapatik ana kila mwaka ili kupunguza pengo la uhaba wa madaktari nchini iii asilimia ya wale wenye mahitaji maalum u vipaji na vipawa wataotambulika watapata fursa za kuendelea na masomo katika ngazi mbalimbali na iv shule moja maalum ya ufundi specialized techni cal schools au zaidi inaanzishwa kila mkoa ambayo itadahili wanafunzi wenye vipaji mbalimbali na kuwaendeleza kwenye fani mbalimbali zenye tija kwa maendeleo ya taifa
h kuandaa mpango wa kuwawezesha walimu na wanafunzi kutumia tehama katika kufundishia na kujifunzia ili kuhakikisha kwamba i asilimia ya walimu wanaandaliwa na kutumia tehama kufundishia katika ngazi zote na ii asilimia ya taasisi zote zinazotoa elimu na mafunzo zinaunganishwa katika kongo wa taifa
i kuhuisha miongozo ya elimu na afunzo li kuondoa vikwazo vinavyosababisha mwanafunzi kushindwa kukamilisha mzunguko wa elimu au mafunzo ili kuhakikisha kwamba i mdondoko katika elimumsingi unapungua kutoka wastani wa asilimia 
 mwaka hadi asilimia mwaka ii wasichana wote wa limumsingi wanaoacha shule kwa sababu ya kupata ujauzito wataendelea na masomo na iii wanafunzi wanaomaliza mzunguko wa elimu katika ngazi ya elimumsingi wanaongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
j kuandaa walimu wakufunzi na wahadhir mahiri hususan katika masomo ya hisabati lugha sayansi teknolojia na ufundi ili kuhakikisha kwamba i uondokaji wa walimu wakufunzi na wahadhiri unapungua kutoka wastani wa asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka ii tatizo la uhaba wa wali mu wapato wa masomo ya sayansi na hisabati kwa shule za sekondari linapungua kwa kutoa mafunzo kwa walimu wa masomo hayo kila mwaka na iii idadi ya wahadhiri wanaongezeka kutoka wahadhiri mwaka hadi wahadhiri mwaka 
k kuandaa mpango kabambe wa kuongeza udahili katika taasisi za elimu na mafunzo kwa kuzingatia mahitaji ya rasilimali watu na ujuzi kwa maendeleo ya taifa na soko la ajira hususan ujuzi unaohitajika au kuhusiana na sekta zinazokua haraka na zinazojitokeza mfano maf uta gesi na madini ili kuhakikisha kwamba i ujenzi wa chuo kikuu cha kilimo na sayansi shirikishi cha mwalimu j
nyerere butiama unakamilika na kuanzisha na kukamilisha ujenzi wa chuo kikuu cha sayansi za madini shinyanga ii ujenzi wa chuo cha ufundi st adi veta cha mkoa wa kagera utafanyika iii udahili katika vyuo vya ufundi stadi unaongezeka kutoka wastani wa wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka iv udahili katika vyuo vya ufundi vya kati unaongezeka kutoka wastani wa wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka na v udahili katika ngazi ya shahada unaongezeka katika vyuo vya elimu ya juu kutoka wastani wa wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka 
l kushirikiana na wadau katika kuimarisha mfumo wa ugharimiaji wa elimu ya mafunzo ikiwemo mikopo na ruzuku ili uwe endelelevu na wenye vyanzo anuai m kuweka utaratibu wa ada na michango mbalimbali katika shule na vyuo binafsi ili kusimamia kwa ufanisi masuala ya ada na michango n kuandaa uta ratibu wa us hirikiano baina ya ekta ya umma binafsi na jamii katika ugharamiaji wa maendeleo ya elimu na mafunzo katika ngazi zote ili kuhakikisha kwamba i mchango wa sekta binafsi katika kudahili wanafunzi katika vyuo vya ufundi ngazi ya kati unaongezeka kutoka asi limia mwaka hadi asilimia mwaka na ii mchango wa sekta binafsi kudahili wanafunzi katika ngazi ya shahada unaongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
iii bajeti ya sekta ya elimu na mafunzo inaongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia ya bajeti ya serikali mwaka iv bajeti ya elimumsingi inaongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilima ya ajeti ya sekta ya elimu na mafunzo mwaka v bajeti ya elimu ya ufundi na elimu ya juu inaongezeka hadi kufikia asilimia ya bajeti ya sekta ya elimu na mafunzo ifikapo mwaka na vi kuendelea kusimamia sera ya elimu na mafunzo ya ufundi ya mwaka ambayo inaifanya elimu ya msingi hadi ekondari kuwa ya lazima na bila ya malipo
o kuanzisha tume ya wal imu itakayosimamia maendeleo na maslahi ya walimu wote nchini
maji 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendelea kutekeleza programu ya maendeleo ya sekta ya maji kwa lengo la kuongeza upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama kwa wa nanchi wote hususan wale ambao wanaishi maeneo ya vijijini
katika kipindi hicho yafuatayo ni baadhi ya mafanikio yaliyopatikana a serikali imeend elea kuimarisha huduma za maji ijijini kwa kukarabati kujenga na kupanua miundombinu ya maji hali iliyocha ngia upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama vijijini kuongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka b serikali imeendelea kutekeleza miradi mbalimbali yenye lengo la kuboresha huduma maji safi na salama mijini
kut okana na jitihada hizo kiwango cha upatikanaji maji kwa wakazi wa miji mikuu ya mikoa kimeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
aidha katika jiji la dar es salaam pamoja na miji ya bagamoyo na kibaha kiwango cha upatikanaji maji kimeongezeka kutoka asilimia hadi asilimia katika kipindi hicho
c maabara za maji na kituo cha utafiti cha kuondoa madini ya fluoride cha ngurdoto kilichoko arusha zimejengewa uwezo kwa kuzipatia dawa za kufanyia uchunguzi mashine pamoja na usafiri
aidha maabara za maji katika mikoa ya kigoma singida shinyanga na bukoba zimekarabatiwa d wananchi wameendelea kushirikishwa katika utekelezaji wa miradi ya maji vijijini ambapo vyombo vya watumiaji maji cowsos vimeundwa katika halmasha uri mbalimbali nchini na e usimamizi wa rasilimali za maji umeendelea kuimarishwa na yamepatikana mafanikio yafuatayo i jumuiya za watumiaji maji zimeundwa na ii maeneo ya vyanzo vya maji yametathminiwa na kuzungushiwa uzio pamoja na maeneo ya maji ch ini ya ardhi ya maisaka na makutupora
f ujenzi wa mabwawa manne ya nyambele bunda kinyambwiga bunda nyashitanda misungwi na new sola maswa umekamilika na yamekabidhiwa kwa wananchi g mradi wa maji wa kahama shinyanga umekamilika ambapo upanuzi wa mradi unaendelea katika maeneo ya ijiji vilivyoainishwa pamoja na miji iliyopo katika ilaya hiyo
aidha ji wa ngudu wilayani kwimba tayari umeunganishwa kwenye mradi huo na wananchi wanapata maji na h upanuzi na ukarabati wa miundombinu ya majitak umefanyika katika iji ya moshi tanga arusha mbeya iringa songea tabora mwanza morogoro dar es salaam na dodoma
 mwenyekiti wa ccm na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
jakaya mrisho kikwete akimtwisha ndoo ya maji mkazi wa nachingwea ma ra baada ya kuzindua mradi wa maji wenye thamani ya shilingi bilioni 
 unaojumuisha wilaya za nachingwea na masasi mkoani mtwara
pamoja na mafanikio yaliyopatikana katika kipindi kilichopita bado zipo changamoto mbalimbali katika kutekeleza miradi ya maji nchini
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kukabiliana na changamoto hizo kwa kutekeleza yafuatayo a kuboresha huduma ya maji vijijini kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia mwaka kwa kuf anya yafuatayo i kuendelea kutekeleza lengo la kuwapatia wananchi waishio vijijini huduma ya maji safi salama na ya kutosha kama yalivyo malengo ya milenia ii kujenga vituo vya kuchotea maji vitakavyohudumia watu ambavyo vitaongeza idadi ya watu wanaopata huduma ya maji safi na salama kutoka mwaka hadi kufikia mwaka sawa na asilimia 
 na iii kuhamasisha ujenzi wa miundombinu ya kuvuna maji ya mvua katika majengo ya serikali asasi za umma na binafsi na nyu mba za watu binafsi
b kuboresha huduma ya maji mijini kwa kufanya yafuatayo i kuongeza upatikanaji wa huduma za maji katika jiji la dar es salaam kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka ii kuongeza upatikanaji wa huduma za maji ka tika miji mikuu ya mikoa kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka iii kuongeza upatikanaji wa huduma za maji katika miji mikuu ya wilaya miji midogo na maeneo ya miradi ya kitaifa kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka na iv kujenga bwawa la kidunda ili kuboresha huduma ya maji katika jiji la dar es salaam
c kukamilisha miradi mikubwa ya maji na kuhakikisha vijiji vyote vilivyopo kando kando ya miradi hiyo mikubwa vinanufaika
miradi hiyo ni i mradi wa kut oa maji ziwa victoria kwenda nzega tabora na igunga ii mradi wa maji wa chalinze awamu ya tatu iii mradi wa maji wa same mwanga korogwe na iv miradi ya maji katika miji mikuu ya mikoa mipya ya geita simiyu njombe na katavi
d kupanua na kuboresha miradi ya maji ya kitaifa ifuatayo i mradi wa wanging ombe maswa mugango kiabakari handeni trunk main htm chalinze makonde na kahama shinyanga na ii mradi wa kutoa maji kutoka mto ruvuma kwenda mji wa mtwara ili kukidhi mahitaji ya maji katika uka nda huo kutokana na ongezeko la watu na shughuli za uwekezaji baada ya kugundulika kwa gesi asilia
e kuanzisha miradi ya ujenzi wa mabwawa katika mikoa yenye ukame kama ifuatavyo i ujenzi wa mabwawa ya kuvuna maji ya mvua kwa ajili ya matumizi ya binad amu mifugo na kilimo katika mikoa ya dodoma singida tabora mara simiyu arusha shinyanga manyara na maeneo mengine yenye ukame ii ujenzi wa mabwawa manane ya kimkakati kwa ajili ya kuhifadhi mazingira kuzuia mafuriko na matumizi mengine na iii kukamilisha ukarabati wa mabwawa ambayo tayari yamekwisha jengwa
shughuli nyingine zitakazofanyika ili kuboresha huduma ya upatikanaji wa maji mijini na vijijini ni kama ifuatavyo a kuhakikisha huduma ya maji inapatikana kwenye vijiji vinavyozunguka ma ziwa ya tanganyika nyasa na victoria b kuendelea na uchimbaji wa visima vya maji na kutumia pampu za maji zinazotumia nishati ya jua c kuiwezesha ekta binafsi kutoa huduma ya maji safi kwa mfumo wa ubia na sekta ya umma d kuendelea kuhamasisha wananchi kuu nda jumuiya za watumia maji vijijini katika mabonde yote ya maji nchini ifikapo mwaka ili kuwashirikisha wananchi kikamilifu katika kupanga kujenga kuendesha na kumiliki miradi ya maji e kujenga na kukarabati maabara za maji kwa ajili ya kusimamia ub ora wa maji nchini na kutoa taarifa za hali ya ubora wa maji kila mwaka f kuziongezea uwezo wa kiutendaji taasisi zinazoshughulika na sekta ya maji ambazo ni chuo cha maji wakala wa uchimbaji visima na ujenzi wa mabwawa na bohari kuu ya maji ili kuongeza fanisi wa taasisi hizo g kuendelea kuimarisha ushiriki wa tanzania katika matumizi endelevu na usimamizi bora wa rasilimali za maji shirikishi h kuweka mfumo madhubuti na endelevu wa utunzaji wa vyanzo vya maji na udhibiti wa uchafuzi wa vyanzo hivyo i kufany tafiti za upatikanaji maji chini ya ardhi katika maeneo mbalimbali nchini ili kuendeleza rasilimali hiyo kwa matumizi mbalimbali j kuimarisha mtandao wa ukusanyaji takwimu za rasilimali za maji kwa ajili ya kupata taarifa sahihi za hali ya rasilimali za maji nchini ili kuwezesha mgawanyo mzuri wa maji na kupunguza migogoro baina ya watumia maji na k kuanzisha mfuko wa maji wa taifa national water investment fund kwa ajili ya kuharakisha ujenzi wa miradi nchini
majitaka a kuongeza kasi ya ujenzi wa miundomb inu ya uondoshaji majitaka nchini
b kuiwezesha sekta inafsi kutoa huduma ya majitaka kwa mfumo wa ubia na sekta ya mma
sura ya tano uwezeshaji wananchi kiuchumi 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendelea kutekeleza sera ya taifa uwezeshaji wananchi kiuchumi kwa kuanzisha na kuendesha program za kukabiliana na changamoto za umasikini kwa wananchi na ukosefu wa ajira hususan kwa vijana ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana a dhamana ya mikopo yenye jumla ya shilingi bilioni 
imetolewa na kuwanufaisha wana nchi katika vikundi kutoka mikoa mbalimbali ikiwemo mwanza mtwara mbeya rukwa singida dodoma manyara ruvuma tanga kagera na lindi b kuanzishwa kwa mafunzo ya ujasirimali kwa vijana wahitimu wa vyuo vikuu enye lengo la kuwawezesha kujiajiri kwa kutumia fursa zilizopo badala ya kutegemea ajira za sekta rasmi c kampuni zimesajiliwa kwa ushirikiano na taasisi ya sekta binafsi tanzania tpsf ambapo kampuni zilipata kiasi cha shilingi bilioni 
 kama mitaji kwa ajili ya kuanzisha na kuendeleza miradi ya kiuchumi d mfuko wa ufundi na utafiti umeanzishwa kwa ushirikiano na taasisi ya sekta binafsi tpsf ambapo kiasi cha shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa vyuo tisa vya elimu ya juu kati ya vyuo vilivyotuma maombi kwa ajili ya vifaa vya kufundishia e uhamasishaji wa kuanzisha ushirika wa kuweka na kukopa saccos na vicoba umewezesha saccos kuongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
idadi ya vicoba imeongezeka hadi kufikia mwaka vyenye wanachama na mtaji wa shilingi bilioni 
aidha wanachama wa saccos na vikun di vingine vya kijamii ilioni 
 wamepatiwa mafunzo ya ujasiriamali
kati ya hao wanawake ni asilimia na anaume ni asilimia 
f shirikisho la mafundi se remala limeanzishwa kwa lengo la kuboresha uzalishaji wa samani ili kukidhi mahitaji ya soko la ndani na nje g mfuko wa uwezeshaji wajasiriamali wadogo umeboreshwa na mafanikio yafuatayo yamepatikana i mikopo imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia bilioni 
 mwaka na kunufaisha wajasiriamali 
aidha urejeshaji wa mikopo umefikia asilimia 
 na ii mfuko umeongeza ajira na kuzijengea uwezo asasi ndogo ndogo za kifedha 
aidha wajasiriamali wamepati wa ujuzi wa kuendesha biashara zao
h mfuko wa udhamini wa wafanyabiashara wadogo na wa kati kupitia mfuko wa udhamini wa mikopo kwa mauzo ya bidhaa nje umeongezewa mtaji kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka 
aidha mf uko umetoa dhamana ya shilingi milioni 
 ambapo asilimia ya dhamana imetumika kuwezesha shughuli za kilimo kuhamasisha uundaji wa mfumo wa stakabadhi za mazao ghalani na kuchochea watu wengi kufanya biashara ya mauzo ya nje na i mikopo yenye thaman ya shilingi bilioni 
 imetolewa kwa wajasiriliamali chini ya mpango wa uwezeshaji wananchi kiuchumi na kuongeza ajira
mikopo hiyo imetolewa kupitia benki za crdb na nmb na kuwanufaisha wajasiriamali 
kwa kutambua kwamba kuwawezesha wananchi kiuchumi ni hatua ya msingi katika kujenga taifa lililoimarika kiuchumi na lenye lengo la kujitegemea katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kutekeleza yafuatayo a kuhakikisha kuwa shughuli zote zenye mwelekeo wa ushirika zinapewa msukumo stahiki kwa kuhamasisha na kusimamia kwa nguvu uanzishaji wa vikundi vya ushiri ka kama vile saccos na vicoba vyama vya mazao ufugaji na uvuvi hasa ikizingatiwa kuwa ushirika ndiyo silaha kuu ya wanyonge na nguzo kuu ya ujenzi siasa ya ujamaa na kujitegemea b kuweka mfumo wa kuvitambua kuvisajili na kuviwezesha vikundi vyote vyenye mwelekeo wa ushirika na ujasiriamali c kuwawezesha wananchi kiuchumi kwa kuhakikisha kwamba fursa ya mikopo kwa ajili ya mitaji inapatikana bila ya urasimu na kwa masharti nafuu na kuwafikia wananchi wengi mijini na vijijini d kutenga kiasi cha shilingi milioni kwa kila kijiji kama mfuko wa mzunguko revolving fund kwa ajili ya kukopesha vikundi vya wajasiriamali kupitia ushirika wa kuweka na kukopa saccos katika vijiji husika e kusaidia wafanyabiashara wadogo kwa kufanya yafuatayo i kutenga maeneo mahsusi katika kila halmashauri kwa ajili ya biashara ndogo ndogo ii kuondoa kero na malalamiko kuhusu ushuru na kodi zinazoto zwa na halmashauri ambaz zina kwamisha jitihada za wafanyabiashara wadogo kujikwamua kimaisha iii kuwarasimisha wafanyabiashara wadogo ili biashara zao zitambuliwe kisheria kwa kuwapatia leseni mafunzo ya ujasiriamali na kuwaunganisha na asasi za fedha ili wapate mikopo yenye masha rti nafuu iv kuanzisha ma mlaka ya usimamizi wa biashara ndogo na za ati v kuanzisha mfuko mkubwa wa kitaifa wa wajasiriamali wadogo na wa kati kwa kushirikiana na mifuko ya hifadhi ya jamii na asasi nyingine za fedha vi kuweka utaratibu uta kaozitaka halmasha uri kutenga asilimia ya thamani ya manunuzi yake kwa ajili ya biashara kampuni au vikundi vinavyomilikiwa na vijana wanawake na vii kuhakikisha kazi za ujenzi unaogharamiwa na serikali katika maeneo ya vijijini kwa mfano ujenzi wa barabara shule na zahan ati zinatolewa kwa vikundi vya vijana na wanawake katika maeneo husika
f kuhamasisha ushiriki wa sekta binafsi katika uwekezaji kwa kufanya yafuatayo i kusimamia utekelezaji wa sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi na kukamilisha marekebis ho ya sera na sheria ya uwekezaji na pia kuandaa sera ya maendeleo ya sekta binafsi ii kuondoa vikwazo vya kuanzisha na kuendesha biashara kwa kupitia upya sheria kanuni na taratibu za biashara ili kuvutia uwekez aji kutoka ndani na nje ya nchi na iii kuhamasi sha sekta binafsi kushiriki katika miradi ya ubia na sekta ya umma pamoja na kuandaa mazingira rafiki ya biashara kwa lengo la kuvutia uwekezaji wa ndani na nje ya nchi
urasimishaji mali za wanyonge 
mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyon ge tanzania mkurabita ulianzishwa kwa lengo la kuwawezesha wananchi na kuwapa nguvu ya kiuchumi hasa wanyonge mijini na vijijini kwa kuwawezesha kumiliki ardhi na kufanya biashara katika mfumo rasmi wa kisasa unaoendeshwa kwa mujibu wa sheria
hivyo kup itia urasimishaji rasilimali na biashara mkurabita ni nyenzo muhimu ya uwezeshaji wananchi kiuchumi kupunguza umas ikini na kuongeza ajira nchini
katika kipindi cha miaka mitano ya ilani hii ya chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kutekel eza yafuatayo a kuongeza kasi ya utambuzi usajili na umiliki wa ardhi pamoja na kuendeleza urasimisha ji wa rasilimali za wananchi kuwashirikisha na kuwawezesha kutumia rasilimali zao kama dhamana ya kupata mitaji b kutekeleza mipango ya matumizi bora ya rdhi kwa kushirikiana na wadau mbalimbali wa ardhi wakiwemo tume ya taifa ya mipango ya matumizi bora ya ardhi na halmashauri za miji majiji na wilaya ili kukamilisha kazi ya upimaji wa mipaka ya vijiji vyote na kuwahamasisha wananchi kuchangia upimaji wa mashamba yao na kuwapatia hati miliki za kimila c kuanzisha chombo cheye nguvu ya kisheria kitakachoratibu shughuli za urasimishaji rasilimali za wananchi na d kuanzisha mfuko maalumu wa kugharamia shughuli za urasimishaji amb ao utaziwezesha halmashauri za wilaya miji na majiji kukopeshwa kwa masharti nafuu
mfuko huu utaendeshwa kwa utaratibu wa dhamana ya benki bank guarantee scheme
kuwawezesha vijana kujiajiri 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendelea kutekeleza mipango mbalimba li ya kuongeza ajira kwa vijana kwa kuanzisha na kuendesha programu za kukabiliana na ongezeko kubwa la vijana wanaofuzu elimu ya msingi sekondari vyuo na vyuo vikuu kila mwaka wanaohitaji ajira ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana i takriban vijana ilioni wameajiriwa katika sekta mbalimbali nchini katika ipindi cha mwaka hadi ii mikopo ya masharti nafuu yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetolewa kwa saccos na vikundi vya vijana katika kipindi cha iii jumla ya vijan wamepewa mafunzo ya ujasiriamali ambapo kati yao vijana wa likuwa wahitimu wa elimu ya juu na iv wahitimu wa chuo kikuu cha kilimo sokoine wamepatiwa mafunzo ya ujasiriamali pamoja na kuwezeshwa kupata mitaji kupitia ushirikiano wa seri kali na umoja wa wahitimu wa chuo kikuu cha kilimo sokoine sugeco
chama cha mapinduzi kinatambua umuhimu wa vijana ambao ni kundi kubwa la nguvukazi
changamoto zinazowakabili ni pamoja na ukosefu wa ajira elimu na maarifa ya kisasa katika uzalishaji mali mitaji biashara na ujasiriamali
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kufanya yafuatayo a kuhakikisha kwamba halmashauri zote nchini zinaendelea kutenga kurasimisha kupima na kuyawekea miundombinu maeneo maalum ya vijana kwa ajili ya shughuli za uzalishaji mali katika sekta mbalimbali hususan kilimo ufugaji madini viwanda vidogo uvuvi mawasiliano na biashara b kuziwezesha saccos za vijana katika halmashauri zote nchini kupata mikopo kutoka kwe nye ben ki na taasisi nyingine za fedha c kuwajengea uwezo vijana kutumia tehama katika kuboresha uzalishaji mali ufanisi viwango na kutafuta masok katika shughuli zao za uchumi d kuwawezesha vijana wanaohitimu elimu ya juu na vyuo vya ufundi kuunda makamp uni kulingana na fani zao kwa lengo la kuwapatia mitaji na nyenzo kupitia taasisi za fedha na mifuko mingine ya uwezesha ji e kuhamasisha na kuweka mazingira yatakayowezesha vijana wajasiriamali wadogo kujiunga na ifuko ya hifadhi ya amii ili kuweza kupata mikopo na kunufaika na mafao meng ineyo yatolewayo na mifuko hiyo f kuviwezesha vyuo vya maendeleo ya wananchi fdcs ili viweze kutoa mafunzo ya ujasiriamali stadi za maisha ujasir i uongozi na tehama kwa vijana g kuhakikisha halmashauri zote nchini zinaa nzisha vituo maalum ili kuwawezesha vijana kupata sehemu ya kujifunza kwa vitendo shughuli mbalimbali za ujasiriamali na kupata taarifa mbalimbali za maendeleo h kuwawezesha vijana wanaohitimu vyuo ikuu na vyuo vya kati kufanya kazi kwa kujitolea katika asasi mbalimbali kwa lengo la kuwapatia uzoefu na maadili ya kazi ili waweze kuajirika au kujiajiri wenyewe na i kuhakikisha kwamba halmashauri zote nchini zinaendelea kutenga fedha kwa ajili ya mfuko wa maendeleo ya vijana kwa mujibu wa sheria ili kuwezes ha upatikanaji wa mikopo yenye masharti nafuu
kuwawezesha wanawake kiuchumi 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita jitihada za kuwaendeleza wanawake zimeendelea kuchukuliwa kwa kutunga sera sheria na programu mbalimbali zenye lengo la kuongeza furs za kiuchumi na kuwajengea uwezo wa kitaaluma kibiashara mbinu za kupata mitaji masoko pamoja na mikopo
fursa hizo zimewawezesha wanawake kujiajiri katika shughuli mbalimbali za kiuchumi na hivyo kuinua vipato vyao na vya familia
kwa kutambua kuw uwezeshwaji wa wanawake kiuchumi umeleta maendeleo na mabadiliko makubwa kwa wanawake familia na taifa kwa ujumla na kwa kutambua kuwa wanawake ndio wazalishaji wakuu wa chakula na walezi wa familia chama cha mapinduzi katika miaka mitano ijayo kitai elekeza serikali kuendelea kuwaendeleza wanawake kiuchumi kwa kufanya yafuatayo a kuendelea kuwapatia mikopo yenye masharti nafuu elimu ya ujasiriamali na biashara ili kuwawezesha kuongeza ajira ujuzi wa kujiajiri fursa za kipato na kujikimu b kuwahamas isha kuanzisha na kujiunga katika vikundi vya uzalishaji mali vikundi vya kuweka na kukopa saccos na vicoba na kuwawezesha kimtaji ili kupanua shughuli zao za uzalishaji mali c kuwahamasisha kujiunga na mifuko ya hifadhi ya jamii ili kuweza kupata mikop na kunufaika na mafao mengineyo yatolewayo na mifuko hiyo hasa mafao ya uzazi na elimu d kuhakikisha kwamba halmashauri zote nchini zinaendelea kutenga fedha kwa ajili ya mfuko wa maendeleo ya wanawake kwa mujibu wa sheria ili kuwezesha upatikanaji wa mi kopo yenye masharti nafuu na e kuondoa kero na malalamiko ya wanawake wajasiriamali hasa mama lishe wauza mbogamboga wauza maandazi vitumbua kuhusu maeneo ya kufanyia biashara ushuru na kodi zinazotozwa na halmashauri ambazo zinakwamisha jitihada zao za kujikwamua kimaisha
 sura ya sita mazingatio maalumu ya ilani kuhusu zanzibar mwenyekiti wa ccm mhe
jakaya mrisho kikwete katikati akiwatambulisha mgombea wa ccm wa urais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ndugu john pombe magufuli kulia na mgom bea wa ccm wa urais wa zanzibar ndugu mohamed shein utangulizi 
katika sura hii ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka inaelezea na kuainisha maeneo muhimu ya sera za ccm kwa kuzingatia mazingira maalumu ya zanzibar smz
kwa kutambua na kur idhika na sera hizo ambazo zinazingatia maslahi mapana ya taifa letu yaani haki umoja mshikamano uwazi na uwajibikaji wazanzibari wameendelea kuiunga mkono ccm na kuipa ridhaa ya kuongoza serikali ya mapinduzi kwa kuichagua katika chaguzi zote zilizopi ta
katika kipindi cha mwaka cha awamu ya saba ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar chini ya uongozi wa dkt
ali mohamed shein zanzibar imeendelea kupiga hatua kubwa ya maendeleo kisiasa kiuchumi na kijamii
mafanikio na malengo ya kiuchu mi 
serikali ya mapinduzi ya zanzibar chini ya uongozi mahiri wa dkt
ali mohamed shein imeweza kutekeleza kwa mafanikio makubwa ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka na kuendelea kuimarisha umoja wa kitaifa na utoaji wa huduma mbalimbali za kiuchumi na kijamii
baadhi ya mafanikio hayo ya kujivunia ni kama yafuatayo hali ya uchumi 
katika miaka mitano iliyopita sekta ya uchumi imepata mafanikio yafuatayo a kukuza uchumi i pato la taifa limeongezeka kutoka thamani ya shiling bilioni 
 mwaka hadi kufikia thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
kiwango cha ukuaji wa uchum kiliongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka ii mfum uko wa bei umeshuka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka iii pato la kila mwananchi limeongezeka kutoka shilingi sawa na dola za kimarekani mwaka na kufikia shilingi milioni 
 sawa na dola mwaka iv kiwango cha thamani ya bidhaa zilizosafirishwa nje kiliongezeka kutoka shilingi bilioni mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 mwaka na v kiwango cha ukusanyaji wa mapato ya ndani kimeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka had shilingi bilioni 
 mwaka 
b maeneo huru ya kiuchumi i mpango mkuu wa matumizi ya ardhi land use plan wa eneo huru la kiuchumi la fumba umekamilika
jumla ya hekta zimewekewa mipaka na kugawanywa katika eneo la vijiji vya asili hekta eneo la uwekezaji hekta na eneo la akiba hekta 
aidha maandalizi ya kulifungua kiuchumi eneo huru la kiuchumi la micheweni yanaendelea
ii hadi kufikia mwaka jumla ya miradi yenye mtaji wa thamani ya dola za kimarekani milioni 
 imeidhinishwa kuwekezwa na maml aka ya uwekezaji vitega uchumi zanzibar zipa ikilinganishwa na miradi mwaka yenye mtaji wa thamani ya dola za kimarekani milioni 
miradi kati ya hiyo ni ya wawekezaji wazalendo na ni ya wageni
miradi hiyo yote inazalisha ajira zi patazo kwa wananchi
c uwakilishi wa sekta binafsi baraza la biashara la zanzibar limeanzishwa na kushiriki katika majadiliano ya ubia wa uwekezaji kwa maendeleo ya viwanda na mashirikiano kwa ajili ya wote smart partneship dialogue
miongoni mwa yaliyojadiliwa katika vikao hivyo ni pamoja na kuimarisha mapato kukuza pato la taifa na faharisi ya bei ya mtumiaji
d mazingira bora ya kiuchumi sheria ya fedha na uwekezaji imefanyiwa mapitio ili iendane na mazingira halisi ya kiuchumi na kutoa afasi zaidi ya kuzitangaza fursa za uwekezaji zilizopo nchini
kutokana na hatua hizo wawekezaji kutoka nje wameweza kujitokeza na kuwekeza katika miradi ya maendeleo
e kupambana na umasikini i mifuko ya mikopo kwa wananchi na wafanyabiashara wadogo wadogo yaani mfuko wa kujitegemea na mfuko wa jk ak imeunganishwa pamoja na kuanzishwa mfuko mmoja tu mfuko wa kuwawezesha wananchi kiuchumi
mfuko huo umezinduliwa ukiwa na mtaji wa shilingi bilioni 
aidha mikopo yenye thamani ya shiling bilioni 
 imetolewa katika shehia unguja na pemba na kutoa ajira za moja kwa moja zilizowahusisha anawake na wanaume ii utekelezaji wa awamu ya pili ya mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf ii umekamilika ambapo miradi yenye thamani ya hilingi bilioni 
 imetekelezwa
kati yake miradi ni ya unguja na ni ya pemba
miradi hiyo inahusu shughuli za kijamii uvuvi ununuzi wa boti na zana za kuvulia pamoja na mapambano dhidi ya ukimwi
iii utekelezaji wa awamu ya tatu ya fuko wa maendeleo ya jamii tasaf iii umeanza katika shehia za unguja na pemba unguja na pemba ambapo miradi unguja na pemba yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imeanzishwa
miradi hiyo inahusu ujenzi wa skuli za maandalizi ujenz wa matuta ya kuzuia maji ya bahari hifadhi ya mazingira na ukarabati wa njia za ndani
jumla ya kaya masikini zimenufaika na miradi hiyo
iv vikundi vya kiuchumi na wajasiriamali wamepatiwa mafunzo ya ujasiriamali wakiwemo wahitimu wa vy uo vikuu ili kubadili mitazamo yao na kuwajengea uwezo wa kujiajiri wao wenyewe na v kituo cha kulelea wajasiriamali kimeanzishwa
kituo hicho ni cha kwanza na cha aina yake katika ukanda wa afrika mashariki na kinatoa mafunzo katika fani za uchumi tehama utalii na sindikaji wa mazao ya biashara
kukuza uchumi 
katika kipindi kilichopita serikali ya mapinduzi ya zanzibar chini ya uongozi wa ccm imefanikiwa kwa kiwango kikubwa kukuza uchumi na kuimarisha huduma za kiuchumi na kijamii
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaendeleza mafanikio hayo na kuandaa mipango ya kipaumbele ili kufanikisha huduma za kilimo utalii endelevu pamoja na kujenga mazingira bora ya biashara na kuimarisha huduma za jamii kwa kutekeleza yafuatayo a kufanya mapitio ya mpango wa kukuza uchumi na kupunguza umasikini mkuza na kuandaa mkakati mpya wa utekelezaji wa mpango huo mkuza iii na dira ya maendeleo ya zanzibar vision b kujenga mazingira yatakayowezesha uchumi wa zanz ibar kufikia kiwango cha uchumi wa nchi zenye kipato cha kati kiwango cha ukuaji wa uchumi kufikia wastani wa asilimia mfumuko wa bei kubaki katika tarakimu moja na wastani wa pato la kila mwananchi kuongezeka kutoka kiwango cha sasa cha wastani wa do la za kimarekani shilingi hadi dola shilingi ifikapo mwaka c kuendeleza udhibiti wa mapato na nidhamu katika matumizi ya serikali kuziba mianya ya uvujaji wa mapato ya serikali na kuanzisha msimamizi wa wahasibu na wakaguzi wa hesabu na d kupunguza utegemezi kwa wahisani wa maendeleo misamaha ya kodi isiyo na tija kwa taifa na kuongeza kiwango cha ukusanyaji wa mapato ya ndani kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi bilioni ifikap mwaka na kushusha kiwango cha nakisi ya bajeti ya serikali kutoka uwiano wa asilimia ya pato la taifa mwaka hadi kufikia asilimia ifikapo mwaka 
mchango wa sekta binafsi 
sekta binafsi hutoa mchango mkubwa katika kukuza chumi na maendeleo ya taifa
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mamlaka ya uwekezaji vitega uchumi zanzibar zipa iliidhinisha jumla ya miradi yenye thamani ya dola za kimarekani bilioni 
 na kutengeneza ajira 
ili kuongez mchango wa sekta binafsi katika kukuza uchumi wa zanzibar serikali ya mapinduzi ya zanzibar chini ya uongozi wa ccm itatekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera mw ongozo na sheria ya ushirikiano aina ya sekta ya umma na sekta inafsi na kuharakisha utekelezaji wa miradi yenye tija inayopendekezwa kufanyika b kukamilisha utekelezaji wa mpango wa uendelezaji wa mji mpya wa kisasa katika maeneo huru ya uchumi ya fumba na micheweni na kuweka vivutio kwa wawekezaji wa sekta ya viwanda na c kujen ga mazingira endelevu ya kuwawezesha kimtaji wawekezaji wa ndani na kuwaunganisha na wawekezaji wa nje pamoja na kuv ishawishi vyombo na taasisi za edha nchini kuwapatia mikopo yenye riba na masharti nafuu na kupunguza urasimu na vikwazo katika biashara ukiwemo mlolongo wa leseni na kodi
kupambana na umasikini 
ili kuongeza nguvu na kasi ya kupambana na umasikini katika kipindi kilichopita mfuko wa uwezeshaji wananchi kiuchumi umeanzishwa
kwa kupitia mfuko huo wananchi wengi hususan vijana wanawake na wafanyabishara wadogo wadogo wameweza kupatiwa mitaji mikopo na kujikwamua kiuchumi
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaendeleza jitihada hizo na kuielekeza serikali kutekeleza yafuatayo a kuendelea kuimarisha mfuko wa uwezeshaji wa wananchi kiuchumi ili kuongeza uwezo wake wa kutoa mikopo kwa wajasiriamali na wafanyabiashara wadogo kuimarisha kituo cha kulelea wajasiriamali na kuendelea kutoa mafunzo mbalimbali ili kuwajengea uwezo wa kujiajiri na kuondokana na umasik ini b kuendelea kuwahamasisha wananchi kuunda vikundi vya ushirika na hasa ushirika wa uzalishaji mali vikundi vya kuweka na kukopa saccos vicoba pamoja na benki ndogo vyenye wanachama wengi na kuleta tija kwa jamii c kuimarisha mfuko wa maendeleo ya jam ii tasaf ili kukamilisha utekelezaji wa mpango wa kunusuru kaya masikini tasaf iii na kubuni programu nyingine za kusaidia jamii kupambana na umasikini na d kuendelea kuimarisha na kusimamia mfuko wa maendeleo ya jimbo na kuhakikisha kwamba fedha za mf uko huo zinatumika kwa lengo lililokusudiwa na hususan kuimarisha huduma za jamii
e kuzihamasisha asasi za kifedha nchini kuanzisha dirisha maalumu kwa ajili ya kuwapatia mikopo yenye masharti nafuu wanawake na vijana
aidha idara maalumu ya mikopo itaanzi shwa ili kusimamia majukumu yafuatayo i kusimamia utekelezaji wa sera ya asasi za mikopo nafuu micro finance policy ili kuwawezesha wananchi wengi zaidi kunufaika na huduma za kifedha kwa masharti nafuu ii kutoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilio ni 
 itakayowanufaisha jumla ya wananchi kutoka makundi mbalimbali ya jamii hususan wanawake vijana na walemavu unguja na pemba iii kuimarisha huduma za mikopo kwa kutumia njia mbalimbali ikiwemo teknolojia ya mitandao ya simu ili kupunguza gharama na muda wa upatikanaji na urejeshaji wa fedha za mikopo na iv kuongeza kiwango cha dhamana ya serikali katika benki kutoka shilingi milioni hadi shilingi milioni ili ziweze kuwahudumia wajasiriamali 
f kuanzisha jumla ya vituo kumi vya huduma za biashara kimoja kwa kila wilaya ili kuongeza tija katika shughuli za wajasiriamali na wafanyabiashara wadogo
sekta za uzalishaji mali kilimo 
sekta ya kilimo inachangia asilimia katika pato la taifa gdp na kuwawezesha wananchi walio wengi kujikim kimaisha na kuwapatia uhakika wa chakula na lishe bora
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya kilimo imepata mafaniko yafuatayo a sera ya masoko na bidhaa za kilimo imepitishwa na kuanza kutumika
sheria ya kuanzishwa kwa taasisi ya utafiti wa kilimo zanzibar sheria ya haki miliki za wagunduzi wa aina mpya za mbegu za mimea sheria ya uhifadhi na utibabu wa mimea na sheria ya uhakika wa chakula na lishe zimepitishwa b mashamba darasa ya wakulima yameanzishwa
wakulima wa zao la punga na wa zao la muhogo na mboga mboga wamepatiwa mafunzo
jumla ya tani za mazao ya chakula zimezalishwa mwaka ikilinganishwa na tani zilizovunwa mwaka 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia c jumla ya matrekta mapya yam enunuliwa matrekta makongwe yamefanyiwa matengenezo na mashine za kuvunia mpunga zimenunuliwa
eneo la uzalishaji wa zao la mpunga limeongezeka kutoka hekta mwaka hadi hekta mwaka 
kiwango cha uzalishaji wa zao hilo kimeongez eka kutoka tani hadi tani 
idadi ya kaya zinazojishughulisha na kilimo imeongezeka kuto ka mwaka hadi mwaka d mafunzo ya nadharia na vitendo yametolewa kwa wakulima juu ya mbinu za kilimo bora cha mpunga wa umwagilia ji
wakulima pemba na unguja walipatiwa mafunzo juu ya mbinu bora za uzalishaji mpunga e eneo la kilimo cha umwagiliaji limeongezeka kutoka hekta mwaka hadi hekta mwaka 
jumla ya hekta za miundombinu ya umwagiliaji aji zimeimarishwa
kiwango cha uzalishaji wa mpunga wa kumwagilia maji kimeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani kwa hekta mwaka f matumizi ya pembejeo kati ya mwaka hadi yameongezeka kutoka tani hadi za mbegu tani hadi za mbolea na lita hadi za dawa ya kuulia magugu
wakulima wa mpunga wa kumwagilia maji na wa kutegemea mvua wamepatiwa ruzuku ya bei za pembejeo asilimia g vikundi vya wakulima wanawake na wanaume vimeanzishwa na kupatiwa mafunzo ya kilimo cha mbogamboga na matunda h chuo cha kilimo cha kizimbani kimeimarishwa
idadi ya wanafunzi wa ngazi ya cheti imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
mafunzo ya stashahada katika fani ya uzalishaji mifugo na uza lishaji wa mazao na kilimo mjumuisho yameanza kufundishwa i kituo cha utafiti cha kizimbani kimepandishwa hadhi kuwa taasisi kamili ya utafiti wa kilimo
ujenzi wa maabara mpya ya utafiti wa zao la mpunga na ukarabati wa maabara ya udongo na maabara ya usa rifu wa mazao umekamilika
mbegu nne mpya za muhogo na mbili za viazi vitamu vyenye viini lishe na kustahamili ukame zimegunduliwa j jumla ya miche ya mikarafuu imeoteshwa katika vitalu mbalimbali vya serikali
kati ya hiyo miche yenye hamani ya shilingi bilioni 
 imetolewa kwa wakulima bila ya malipo
kiwango cha uzalishaji wa karafuu kimeongezeka kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia k jumla ya tani za karafuu zen ye thamani ya dola za kimarekani milioni 
 zimesafirishwa na kuuzwa nje ya nchi
bei ya kuuzia karafuu kwa wakulima imeongezeka kutoka shilingi hadi shilingi kwa kilo moja
bei hiyo ni sawa na asilimia ya bei ya karafuu katika soko la dunia na l jumla ya miche ya minazi mirefu unguja na pemba imeoteshwa na kupandwa katika kipindi cha hadi 
 rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi dk
ali mohamed shein akiangalia zao la karafuu alipotembele katika shamba la bw
said sinani hayupo pichani chumbageni kusini pemba akiwa katika ziara maalum 
kwa kutambua kwamba bado zipo changamoto zinazowakabili wakulima walio wengi katika kipindi cha miaka mitano ijayo serikali ya mapindu zi ya zanzibar chini ya uongozi wa ccm itaendelea kuzipatia ufumbuzi changamoto hizo kwa kutekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera sheria na kanuni za kilimo bora kwa kuzingatia mpango mkuu wa umwagiliaji maji pamoja na programu ya mapinduzi kilimo na usimamizi wa raslimali za misitu b kuongeza idadi ya mabwana mabibi shamba kutoka mwaka hadi kufikia mmoja kwa kila shehia ifikapo mwaka na kuendeleza mafunzo kwa wakulima na kutilia mkazo matumizi ya kanuni za kilimo bora katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara pamoja na matumizi ya zana za kisasa c kuendeleza kilimo cha umwagiliaji maji kwa kuzingatia mpango mkuu wa kilimo cha umwagiliaji maji na kuimarisha eneo la hekta za miundombinu ya umwagiliaji maji katika onde la cheju kilombero chaani mlemele na makwararani d kuongeza uzalishaji na ubora wa zao la karafuu pamoja na uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara hususan manjano hiliki tangawizi pilipilimanga kungumanga kilimo cha alizeti na kuanzisha maz ao mapya ya biashara e kuimarisha vituo vya huduma na udhibiti wa maradhi ya mazao wadudu waharibifu pamoja na ukaguzi na karantini dhidi ya maradhi na wadudu waharibifu wa mimea na mifugo ili kudhibiti maradhi ya mimea na mifugo nchini f kuendeleza utafiti wa mbegu bora za mazao ya chakula biashara mboga mboga na matunda na kuhakikisha kwamba matumizi ya takwimu na matokeo ya utafiti huo yanawafikia wakulima na kutumika kufanya maamuzi g kukiimarisha chuo cha kilimo kizimbani ili kuongeza idadi ya wataala mu wa kilimo na mifugo nchini kwa kukifanya kuwa chuo kikuu kishiriki cha chuo kikuu cha taifa suza h kuhamasisha sekta binafsi kujenga viwanda vya usarifu wa mazao ili kuongeza thamani na ubora wa mazao ya mboga na matunda nazi na karafuu ili kukuza ki pato cha wakulima na kurahisisha upatikanaji wa soko i kusimamia utekelezaji wa sheria ya hifadhi ya taifa ya chakula ili kujikinga na balaa la njaa na ukosefu wa chakula na lishe na j kuwawezesha wakulima kumudu gharama za matumizi ya teknolojia katika kuon geza ufanisi wa matumizi ya ardhi na uzalishaji wenye tija kupitia utekelezaji wa programu ya kuwawezesha wakulima wa vijijini
ufugaji 
umuhimu wa ufugaji bora na wa kisasa unazingatia haja ya kuongeza tija na ubora wa mazao ya mifugo kutokana na uhaba wa ardhi ongezeko la idadi ya watu na kupanuka kwa shughuli za maendeleo ya kiuchumi na kijamii
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya mifugo imepata mafanikio yafuatayo a wafugaji wa ng ombe mbuzi na kuku wametembelewa na kupatiwa usha uri wa kitaalamu pamoja na mbinu za ufugaji wa kisasa
pia vituo vya wafugaji vimeanzishwa ili kutoa mafunzo kwa wafugaji b uzalishaji wa maziwa umeongezeka kutoka lita mwaka hadi mwaka 
aidha jumla ya wafugaji wamepat iwa mafunzo ya usindikaji wa mazao ya maziwa
uzalishaji wa mayai umeongezeka kwa asilimia kutoka mwaka hadi mwaka c huduma za upandishaji wa ng ombe kwa sindano zimeimarishwa
jumla ya ng ombe wamepandishwa kwa utumia mbegu za kisasa d vituo vya huduma za utibabu wa mifugo vimefanyiwa ukarabati na kupatiwa madawa
watoa huduma za msingi na madaktari wasaidizi wamepatiwa mafunzo unguja na pemba e kiwanda kikubwa cha usarifu maziwa cha azam dairy kimeanzishwa huko fumba na tayari kimeanza uzalishaji
kiwanda hicho kitatoa ajira 
aidha iwanda kingine cha kusarifu kuku kimeanzishwa huko maruhubi na f wafugaji wameshajiishwa na kupatiwa mafunzo juu ya matumizi ya samadi kama chanzo cha nishati mbadala na kup atiwa utaalamu wa kutumia na kutunza mitambo ya biogesi
jumla ya mitambo imejengwa unguja na pemba
katika kipindi cha miaka mitano ijayo smz chini ya uongozi wa ccm itaendelea ku himiza ufugaji wa kisasa wa ng ombe wa maziwa na nyama mb uzi pamoja na kuku wa nyama na mayai ili kuongeza tija na kipato cha wafugaji kwa kutekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera sheria na programu mbalimbali za elimu kwa wafugaji ili kuwawezesha wafugaji wadogo kutekeleza kanuni za ufugaji wa kis asa na kuongeza uzalishaji wa mazao ya mifugo na kukidhi mahitaji na viwango vya soko la ndani na nje b kuimarisha vituo vya utafiti na huduma za kinga na tiba za mifugo na kuwapatia wafugaji huduma ya upandishaji wa ng ombe kwa sindano ili kupata mbegu bo ra pamoja na kuhamasisha sekta binafsi kutoa huduma za afya na pembejeo za mifugo c kuhamasisha wawekezaji wa ndani na nje ili kuwekeza katika sekta ya mifugo na viwanda vya usindikaji wa mazao ya mifugo na d kuongeza uwezo wa kitaaluma kwa wafanyakazi wa se kta ya mifugo
uvuvi na mazao ya baharini 
uvuvi na uzalishaji wa mazao ya bahari ni moja ya shughuli muhimu za kiuchumi zinazofanywa na wananchi wengi wanaoishi pembezoni mwa mwambao wa bahari
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya uvuvi imepata mafanikio yafuatayo a vikundi vya wavuvi wadogo wadogo na vikundi vya uhifadhi wa mazingira ya ahari vimeanzishwa na kupatiwa mafunzo pamoja na msaada wa vifaa mbalimbali vya uvuvi
leseni za uvuvi zimetolewa na vyombo vimesajiliwa ambapo tani za samaki zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimevuliwa b vikundi vya uvuvi na fugaji wa viumbe vya baharini samaki kaa na majongoo vikiwemo vile vya ufugaji wa chaza na lulu vimeanzishwa na kupatiwa mafunz o vitendea kazi pamoja na vifaranga vya samaki 
mabwawa sita ya mfano mashamba darasa ya kufugia samaki yamejengwa unguja na pemba na wajasiriamali wa mazao ya baharini walipelekwa china ili kupata mafunzo ya ufugaji wa mazao ya baharini c kanuni za usimamizi wa maeneo ya hifadhi zimeandaliwa na kuchapishwa katika gazeti rasmi la serikali
kanuni hizo zinahusu maeneo ya zamani ya menai mimca na pecca pamoja na maeneo mapya ya tumbatu na changuu bawe
pia ulinzi shirikishi umeimarishwa kw kuanzisha kitengo cha kusimamia maeneo yote ya hi fadhi za baharini na kuanzisha kamati za oria vijijini d kwa kushirikiana na taasisi ya sayansi ya bahari ims na kampuni ya ununuzi wa mwani ya birr utafiti umefanywa juu ya uwezekano wa kulima mwani ina ya cottonii kwenye kina kirefu cha maji huko fundo shumba mjini mkia wa ng ombe tumbe na makangale pemba na kubaini mafanikio mazuri
jumla ya tani zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimezalishwa na kusafirishwa nje ya nchi e ili kuwaen deleza wakulima wa mwani jumla ya vihori vimetolewa kwa njia ya mkopo
vihori hivyo vimetolewa kwa vikundi vya wanawake wanaolima mwani kwa wingi katika vijiji vya unguja ili ku rahisisha usafirishaji wa mwani kutoka baharini
vile vile mashine za kukaushia mwani na matunda kwa nguvu za jua baada zimeanza kutumika na f idadi ya leseni za uvuvi wa bahari kuu imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
mapato yatokanayo na leseni hizo nayo yameongezeka kutoka shilingi billion 
 mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 mwaka 
kilimo cha mwani ni moja ya kilimo kinacholimwa na wananchi walio kando ya bahari kutokana na kipato chake husaidia wakulima wa zao hilo kama wanavyoonekana wakinamama wa kijiji cha kojani wakiwa katika eneo lao la kilimo hicho kattiba bahari ya kujani wa kipanda mwani
kilimo hicho kat ika bahari ya kujani wakipanda mwani
kwa kutambua mchango mkubwa wa uvuvi na mazao ya baharini katika kuimarisha uchumi wa zanzibar na kipato cha mwananchi chama cha mapinduzi katika kipin di cha miaka mitano ijayo kitaielekeza smz kuendeleza uvuvi na mazao ya baharini kwa kasi zaidi kwa kutekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera na sheria za uvuvi ili kuimarisha usimamizi wa ras ilimali za bahari na uhifadhi wa mazingira na kuendeleza jitihada za kuwahamasisha wavuvi wadogo kuanzisha vikundi vya ushirika na kuwapatia mafunzo na mikopo nafuu ya zana za kisasa ili kuongeza mapato yao b kuandaa mpango na mazingira ya kuvutia sekta binafsi kuwekeza katika uvuvi wa bahari kuu utengenezaji wa boti za uvuvi ujenzi wa vyumba vya baridi cold rooms pamoja na viwanda vya kusindika samaki
aidha wavuvi hasa vijana watahamasishwa na kupatiwa mafunzo na zana za kisasa zitakazowawezesha kuvua katika kina kirefu cha maji c kuendelea kununua vihori vya kubebea mwani na kuvisambaza kwa wakulima wa mwani unguja na pemba ili kuongeza uzalishaji wa mwani na kuhamasisha wafugaji wa samaki chaza kaa kamba na majongoo ili kuendeleza uzali shaji wa maz ao hayo na kusimamia utafutaji wa masoko d kuendelea kusimamia mpango shirikishi wa maeneo ya hifadhi ya bahari yakiwemo maeneo ya tumbatu chumbe bawe menai na mimca kwa unguja na kisiwa panza kokota na mwambe kwa pecca pemba na kuhakikisha kwamba jamii inayozunguka maeneo hayo inanufaika na uhifadhi huo na e serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi ya zanzibar kwa pamoja zitaandaa sera ya uvuvi wa bahari kuu ili kuvutia wawekezaji wa dani na wa nje kuwekeza kati ka sekta ya uvuvi wa bahari kuu kujenga viwanda vya kusindika samaki kuanzisha chuo ha mafunzo ya uvuvi na kujenga andari ya uvuvi
maliasili 
visiwa vya unguja na pemba vimesheheni utajiri wa maliasili ambazo ni kivutio kikubwa cha watalii
katika kipi ndi cha miaka mitano iliyopita sekta ya maliasili imepata mafanikio yafuatayo a mpango wa matumizi ya misitu sera ya misitu na sheria ya uhifadhi na usimamizi wa rasilimali za misitu umeandaliwa ili kuimarisha udhibiti na uhifadhi wa maliasili zikiwemo asilimali za misitu maliasili zisizorejesheka wanyama pori pamoja na bayoanuai
aidha wananchi wameshirikishwa kikamilifu katika usimamizi na uhifadhi wa maeneo tengefu ya jozani na ngezi pamoja na misitu ya asili ya masingini msitu mkuu na kiwengwa
b ushirikishwaji wa wananchi umefanyika katika utunzaji na uhifadhi wa wanyama adimu walio kat ika hatari ya kutoweka hususan kima punju popo wa pemba na paa unga
maeneo mapya ya hifadhi ya kima unju huko muyuni na jambiani yameanzishwa
jumla ya mikataba ya usimamizi wa misitu ya jamii na matumizi endelevu ya maliasili imefikiwa kati ya serikali na wananchi
chini ya mikataba hiyo kaya zimepatiwa majiko ya gesi bila ya malipo na c wananchi wamehamasishwa kuanzisha miradi ya ufugaji wa nyuki ambapo jumla ya mizinga ya kisasa imesambazwa kwa wafugaji na kupatiwa fursa ya soko la ndani na nje ya nchi
ili kuendeleza zaidi sekta ya maliasili katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaielekeza smz kutekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera na sheria ya misitu na uhifadhi wa raslimali zisizorejesheka na kutoa taaluma ya udhibiti wa raslimali hizo kwa jamii b kuimarisha maeneo ya hifadhi na usimamizi wa wanyama pori walio katik hatari ya kutoweka wakiwemo paa nunga kima punju na popo wa pemba ili kuongeza idadi ya wanyama hao na kuimarisha utalii wa kimaumbile eco tourism c kusimamia matumizi endelevu ya rasimali za misitu ya jamii na kuongeza kiwango cha uzalishaji wa asali kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka na d kuendeleza kazi ya uatikaji na usambazaji wa miche ya misitu na kuhamasisha upandaji na utunzaji wa miti
katibu mkuu wa ccm ndg
abrahaman kinana akijumuika na wananchi wa kikundi cha kuhifadhi mazingira fuoni kibondeni katika upandaji wa miti ya mikoko ili kutunza mazingira ya eneo hilo akiwa katika ziara yake kukagua miradi ya maendeleo na utekeleza ji wa ilani ya uchaguzi ya ccm mazingira na mabadiliko tabianchi 
mazingira ni suala mtambuka ambalo linagusa sekta mbalimbali za kiuchumi na kijamii
aidha upo uhusiano tegemezi kati ya mazingira na maendeleo na kwamba uharibifu wa mazingira si tu husababisha umasikini bali umasikini nao husababisha uharibifu wa mazingira
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita yamepatikana mafanik io kutokana na utunzaji na uhifadhi wa mazingira kama ifuatavyo a sera ya mazingira ya mwaka imefanyiwa mapitio na sera mpya ya mwaka imezinduliwa
ili kuimarisha uhifadhi na usimamizi wa mazingira sheria ya mazingira ya mwaka imefanyiwa ma rekebisho na sheria mpya ya mazingira ya mwaka pamoja na kanuni ya usimamizi wa maliasili zisiorejesheka na kanuni ya marufuku ya mifuko ya plastiki zimepitishwa b jumla ya miradi imefanyiwa ukaguzi wa kimazingira na kupatiwa ushauri wa kitaalamu
miradi mingine ya uwekezaji imefanyiwa tathmini ya kimazingira na kupatiwa vyeti vya mazingira c jumla ya miche ya misitu na miti ya matunda imesambazwa na kupandwa katika maeneo mbalimbali yakiwemo maeneo yaliyoathirika kwa uchimbaji wa mchang a uchimbaji wa kifusi na matofali ya mawe na d utafiti wa athari za mabadiliko ya tabianchi umefanyika
maeneo unguja na pemba yamebainika kuathiriwa na mabadiliko ya tabianchi kwa kuingiwa na maji ya chumvi kutoka na na kupanda kwa kina cha ba hari
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaielekeza smz kuendeleza udhibiti wa hifadhi ya mazingira kwa kutekeleza yafuatayo a kuendelea kusimamia sera na sheria ya mazingira na ushirikishwaji wa jamii katika utunzaji na uhifadhi wa mazingira kwenye maeneo yao b kufanya tathmini za athari za kimazingira ukaguzi wa kimazingira na ufuatiliaji wa kimazingira katika maeneo mbalimbali ya nchi c kusimamia mabadiliko ya tabianchi na elimu kwa wananchi juu ya umuhimu wa utunzaji wa mazingira d kuanzisha vituo viwili vya usarifu wa taka ngumu unguja na pemba kwa lengo la kuhifadhi mazingira na kuzalisha ajira kwa vijana na e kukamilisha ujenzi wa ukuta katika kingo za barabara ya mizingani ili kuzuia athari za mmomonyoko wa ardhi unaosababish wa na bahari
utalii 
zanzibar ni miongoni mwa visiwa vyenye historia na vivutio mbalimbali vya utalii zikiwemo fukwe za kuvutia misitu ya asili wanyama adimu magofu na urithi wa kimataifa wa mji mkongwe
katika kipin di cha miaka mitano iliyopita sekta ya utalii imepata mafanikio yafuatayo a sheria ya kamisheni ya utalii imefanyiwa marekebisho na kanuni za sheria ya kamisheni ya utalii na ile ya chuo cha utalii zimepitishwa na kuanza kutumika
chini ya sheria hio mpya sheria na
 kamati za utalii za wilaya zimeanzishwa b ofisi ya uwakala wa utangazaji utalii nchini india imeanzishwa na masoko mapya ya utalii ya india china uturuki na urusi yameibuliwa
kutokana na hatua hizo watalii kutoka india kutoka china na kutoka uturuki wa lipokelewa c idadi ya watalii walioingia zanzibar imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kukamilika kwa ujenzi wa chumba cha chini ya bahari katika hoteli ya manta reef huko makangale pemba ni moja ya kivutio kikubwa cha watalii d utafiti wa kiikolojia kwenye gome ya mazrui chwaka na tumbe pemba na ngome kongwe na forodhani unguja umefanyika
maeneo mapya manane ya kihistoria yakiwemo kiumbi kiwengwa muyuni dimani mwanampambe mwana wa mwana tazari na kijiji kilichozama mkumbuu yameibuliwa
jengo la makumbusho ya hamamni baths yamefanyiwa ukarabati ili kulirudisha katika hali yake ya awali e uhakiki wa hoteli na kuzipangia madaraja umefanyika
hoteli zilifikia vigezo vilivyowekwa na jumuiya ya afrika mashariki zikiwemo hoteli za nyota tano nyota nne tisa nyota tatu na nyota mbili sita na f chuo cha maendeleo ya utalii kimeimarishwa
jumla ya wahitimu wanawake na wanaume wa mehitimu masomo yao katika ngazi ya shahada na stashahada
walimu sita wamepa tiwa mafunzo ya juu
watalii wanaotembelea katika visiwa vya zanzibar hupata fursa za kutembelea maeneo ya historia na vivutio vya utalii ndani ya zanzibar na vitongoji vyake
kama wanavyoonekana watalii hawa waliofika zanzibar wakipata historia ya nyum ba ya marcury ilioko katika mtaa wa shangani ndani ya mji mkongwe wa unguja
wageni wengi wanaotembelea zanzibar hufika katika nyumba hii ikiwa katika medali ya historia ya zanzibar 
ili kuendeleza sekta ya utalii na kuifanya iwe endelevu na kutoa mchango mkubwa zaidi katika uchumi wa zanzibar katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaielekeza serikali ya mapinduzi ya zanzibar kutekeleza yafuatayo a kufanya mapitio ya sera ya utalii na kusimamia utekelezaji wa sheria na kanuni zinazohusiana na sekta hii pamoja na kuandaa mpango wa kukusanya taarifa na takwimu za idadi ya hoteli na taarifa nyingine ili kufahamu thamani halisi ya mchango wa sekta kwenye pato la taifa b kuendelea kuhamasisha sekta binafsi kuanzisha miradi ya ujenzi wa hoteli za kitalii hususan hoteli za daraja la kwanza na kuongeza idadi ya watalii wanaoingia zanziabr kutoka mwaka hadi mwaka c kuimarisha kikosi maalum cha ulinzi na ushirikishwaji wa wananchi kwa kuanzisha vituo vitatu vya utoaji taarifa zikiwemo za uhalifu ili kuimarisha usalama wa watalii wanaotembelea zanzibar d kuendeleza utalii wa kumbukumbu za kihistoria kiutamaduni na kimaumbile wenye kutunza mazingira na kuibua maeneo mapya likiwemo jengo la living stone house kinazini jengo tip tip forodhani jengo la baraza la kutunga sheria legislative council mnazi mmoja na jengo la mwinyimkuu dunga ili kuongeza idadi ya watalii na muda wa kukaa nchini e kuendeleza jitihada ya kuvitangaza vivutio vya utalii kwa kuanzisha kitengo ha masoko fisi tatu za kutangaza utalii kuanzisha masoko kwa njia shirikishi na mtandao na kufanya utafiti ili kuibua masoko mapya hasa katika bara la asia na mashariki ya kati f kuimarisha bidhaa na huduma za utalii kwa kuanzisha vituo vya huduma na bidhaa za utalii zina zotokana na asili ya mzanzibari sambamba na utoaji wa huduma kwa watalii katika bustani nane za kimaumbile zitakazozalisha ajira g kuihamasisha jamii kushiriki katika utalii wa ndani na kutoa mafunzo kwa vijana ili kuwawezesh kujiajiri wenyewe kupitia sekta ya utalii na kutengeneza ajira za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja na h kukiunganisha chuo cha utalii na suza ili kutoa mafunzo ya shahada ya utalii
viwanda na biashara 
uchumi wa viwanda una nguvu kubwa ya kuziwezesha sekta ny ingine za uchumi kuingia katika mkondo wa uchumi wa kisasa
aidha sekta ya biashara ina umuhimu mkubwa kwa maendeleo ya uchumi na ustawi wa wananchi
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya viwanda na biashar imepata mafanikio yafuatayo a sera ya biashara imefanyiwa mapitio na sheria mpya ya utoaji leseni za biashara na usajili imepitishwa
aidha sheria ya kusimamia mwenendo wa biashara na kumlinda mtumiaji sheria ya izani na vipimo na sheria ya iashara imefanyiwa mapitio b miradi ya viwanda na ya wajasiriamali imekaguliwa na kupatiwa ushauri wa kitaalamu
wazalishaji wadogo wadogo unguja na pemba wamepatiwa mafunzo juu usindikaji mazao ujasiriamali kuongeza thamani ya mazao na mbinu za kuendeleza biashara zao
vikundi vya wajasiriamali vimeweza kushiriki katika maonesho ya kikanda na kimataifa c sheria mpya ya biashara imepitishwa
chini ya sheria hi yo taasisi ya viwango ya zanzibar zbs na alama ya utambulisho logo na alama ya ubora wa bidhaa standard mark ambayo itaonesha ubora wa bidhaa hizo pia imeanzishwa ili kusimamia ubora wa bidhaa zinazozalishwa na kuingizwa nchini na kukuza maso ko ya ndani na nje d kiwanda cha sukari cha mahonda kimepatiwa mwekezaji na kimefanyiwa ukara bati mkubwa pamoja na kupatiwa mashine mpya na kuimarisha mashamba ya miwa
jumla ya wafanyakazi wameajiriwa na usindikaji wa sukari tayari umeanza e kiwanda cha makonyo huko pemba kimeimarishwa kwa kupatiwa mashine mpya ya kupimia ubora wa mafuta ya mi mea gas chromolography na mashine ya kuwekea mafuta kwenye ujazo mdogo
kiwanda pia kimeingia makubaliano ya kibiashara na kampuni ya land ya japan ili kuuza mafuta ya mimea katika soko la japan f mradi wa tasnia chapa branding umeanzishwa ili kuil inda na kuipa hadhi zaidi karafuu ya zanzibar na kuitangaza zanzibar kupitia bidhaa nyingine za viungo zikiwemo mdalasini pilipili hoho na pilipili manga na g shirika la biashara zanzibar zstc limefanyiwa mabadiliko makumbwa ambapo i zao la karafuu hal ikubinafishwa na mpango wa kuliendeleza umetayarishwa ii magendo ya karafuu yamepungua sana kutokana na ushirikishwaji wa wananchi na iii sheria ya maendeleo ya karafuu na mfuko wa maendeleo ya karafuu umeanzishwa
ili kuendeleza shughuli za viwanda na biashar na kuinua uchumi wa zanzibar katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaielekeza smz kuchukua hatua zifuatazo a kusimamia utekelezaji wa sera ya uendelezaji wa viwanda vidogo na vya kati na kuandaa vivutio kwa ajili ya uwekezaji wa viwand vikubwa b kuandaa mkakati wa kuendeleza sekta inafsi pamoja na programu ya kuwakuza wawekezaji wa ndani na wajasiriamali wadogo wadogo na wa kati sme s kwa kuwapatia mafunz o mitaji na huduma za kiufundi ili kuzalisha bidhaa bora zenye kukabili ushinda ni wa soko la ndani na nje ya nchi c kuendeleza viwanda chini ya maeneo maalumu ya kiuchumi sez na kuwavutia wawekezaji wenye mitaji mikubwa kuwekeza katika miundombinu ya viwanda vinavyozalisha ajira kwa wingi vikiwemo viwanda vya kushona nguo usindika ji mazao usindikaji samaki na viwanda vya kusarifu kuchakata mazao ya kilimo na mifugo d kufanya mapitio ya sera ya biashara ya mwaka kuandaa sera mpya ya biashara na kuanzisha chombo maalumu cha kuwaendeleza wajasiriamali wadogo na kufanya utafiti juu ya gharama za biashara kwa lengo la kuchochea ukuaji wa biashara na kuondosha urasimu katika utoaji wa leseni e kuimari sha utengamano wa kikanda eac sadc ior acp na kuhamasisha matumizi ya fursa za masoko ya eac sad na agoa na kuandaa mkakati wa kukuza mauzo ya nje zanzibar national export strategy f kuanzisha na kuendeleza ujenzi wa kiwanja cha maon yesho ya biashara cha kimataifa na kuhamasisha ushiriki wa wajasiriamali wa zanzibar katika maonyesho ya biashara ya kimataifa ndani na nje ya nchi g kuimarisha mfumo wa ukusanyaji uhifadhi uchambuzi na usambazaji wa taarifa za masoko na kufanya utafiti wa masoko na bei ili kupanua wigo wa mahitaji ya masoko mbalimbali
aidha wajasiriamali watapatiwa mafunzo ya kuwajengea uwezo na mbinu za kuweza ku yafikia masoko hayo na h kusimamia utekelezaji wa taasisi ya viwango ya zanzibar zbs na kukamilisha mkakati wa utambulisho wa karafuu ya zanzibar na uhamasisha ji matumizi ya tasnia malibunifu intellectual property right ili kuendeleza tija
vyama ya ushirika 
vyama vya shirika bado vina nafasi muhimu katika kuwaunganisha na kuwawezesha wananchi kubadili maisha yao na kujiendeleza kiuchumi
aidha vyama vya ushirika wa kuweka na kukopa saccos ni nyenzo ya kuwapatia wananchi mitaji kutokana na mic hango yao na mikopo kutoka katika vyombo na taasisi za fedha
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita utekelezaji wa sera na sheria ya vyama vya ushirika imefanyika na kupata mafanikio yafuatayo a vyama vipya vya shirika vimesajiliwa zi kiwemo saccos na vyama vya uzalishaji mali na huduma 
idadi ya vyama vya ushirika imefikia vikiwa na jumla ya wanachama unguja na pemba b vyama vya ushirika vimefanyiwa ukaguzi wa hesabu na ripoti za ukaguzi huo kuwasilishwa kwenye mikutan mikuu ya vyama hivyo
aidha vyama vya shirika vimefanyiwa ukaguzi wa kawaida ili kutathmini hali ya uendeshaji utekelezaji wa sheria na uandishi wa vitabu vya hesabu c saccos zimefanyiwa uthamini na kupangiwa madaraja ya ubora
mtaji saccos hizo umefikia shilingi bilioni 
jumla ya saccos zimeunganishwa na taasisi mbalimbali za fedha na kuweza kupatiwa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni ili kuimarisha mitaji katika biashara zao na d jumla ya wanachama wakiwemo wan awake na wanaume wamepatiwa mafunzo ya aina mbalimbali juu ya uendeshaji wa vyama vya ushirika
aidha sekta ya ushirika imeweza kutoa ajira binafsi wanawake na wanaum kutokana na vyama vya shirika 
ili kuendeleza sekta ya ushirika katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaielekeza smz kutekeleza yafuatayo a kuifanyia mapitio sera ya vyama vya ushirika na kusimamia utekelezaji wa sheria ya vyama vya ushirika na upatikanaji wa takwimu zitakazosaidia kua ndaa mipango na kuleta mageuzi katika sekta ya ushirika na kuimarisha uchumi wa taifa b kufanya usajili wa vyama vipya vya ushirika vya uzalishaji kilimo mifugo viwanda vidogo vidogo uvuvi na huduma pamoja na saccos kubwa c kuziima risha saccos na asasi ndogo za edha kwa kuzipatia mafunzo ya kitaaluma uongozi na kuwaongez ea mitaji ili ziweze kutekeleza shughuli zake kwa ufanisi kwa lengo la kuongeza ajira d kuwapatia mafunzo ya uongozi na uendeshaji wanachama wakiwemo viongozi na wan achama wa vyama vya ushirika na kuvifanyia ukaguzi vyama vya ushirika na e kusimamia uanzishaji na kuviimarisha vyama vikuu vitatu vya kisekta kilimo na masoko kazi za mikono na huduma ili kujenga sauti ya pamoja na utoaji wa huduma muhimu kisekta katika kuendeleza vyama vya ushirika vya msingi
sekta za miundombinu ya kiuchumi 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya miundombinu imepata mafanikio yafuatayo barabara a jumla ya kilomita unguja km
 na pemba za barabara za lami zilizokwishajengwa zimefanyiwa matengenezo b ujenzi wa barabara ya mfenesini hadi bumbwini km
 na barabara ya welezo hadi dunga km
 kwa kiwango cha lami umekamilika
vile vile kilomita 
 za barabara za pemba zimej engwa kwa kiwango cha lami c jumla ya kilomita 
 za barabara za unguja zimejengwa kwa viwango mbalimbali
kilomita zimeje ngwa kwa kiwango cha lami km
 kwa kiwango cha changarawe km
 ujenzi bado unaendelea na km 
 zimefanyiwa upembuzi yakini fu na ubunifu wa michoro na d kwa upande wa pemba jumla ya km
 za barabara zimejengwa kwa viwango mbalimbali
kilomita 
 zimejengwa kwa kiwango cha lami km
kwa kiwango cha changarawe na km
 zimefanyiwa upembuzi yakinifu pamoja na mic horo
barabara mpya ya amani mtoni ambayo ilifunguliwa rasmi na makamu wa pili wa rais mhe
balozi seif ali iddi wakati wa maadhimisho ya kutimiza miaka ya mapinduzi ya zanzibar
ili kuendeleza kazi ya kuimarisha miundombinu ya barabara katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kuwa smz inatekeleza kazi zifuatazo a kuendeleza kazi ya utunzaji na matengenezo ya barabara zilizokwisha kujengwa na kufanya marekebisho katika maeneo yanayotuama maji ya mvua na kuathiri ubora wa barabara hizo b kukamilisha ujenzi kwa kiwango cha lami wa barabara ya jendele cheju kaebona km 
 na koani jumbi km 
 kwa unguja na barabara ya ole kengeja km mkanyageni kangani km 
 finya kicha km 
 na mgagadu kiwani km 
 kwa pemba c kujenga jumla ya ki lomita 
 za barabara kwa kiwango cha lami unguja na kilomita 
 za barabara kwa kiwango cha lami huko pemba kwa mpango ufuatao i unguja matemwe muyuni km 
 kichwele pangeni km 
 kinduni kichungwa ni kitope km 
 umbuji uroa km 
 fuoni kombeni km 
 jozani charawe ukongoroni bwejuu km 
 mkwajuni kijini km 
 pale kiongole km 
 malindi port kinazini mtoni bububu km 
 creek road mkunazini mnazi moja km 
 tunguu fuoni magomeni kariakoo mkunazini km 
 welezo amani ng ambo km 
 mtoni amani kiembesamaki km 
 airport kiembesamaki kilimani mnazimmoja km 
 bububu mahonda mkokotoni km kizimbani kiboje km 
 melitano kwarara km kijitoupele fuoni mambosasa km 
 sharifumsa mwanyanya bububu skuli km 
 ii pemba chake wete km 
 mkoani chake km mji wa wete km d kuendeleza kazi ya uwekaji wa taa za kuongoza magari kwa kuweka taa sita unguja nne na pemba mbili ili kupunguza msongamano wa magari katika baadhi ya maeneo ya miji hususan zanzibar wete na chake chake pemba na e kuimarisha arakana kuu ya serikali kwa mashirikiano na sekta binafsi ili kuon geza ufanisi na utoaji wa huduma bora za kiufundi kwa taasisi mbalimbali za serikali na watu binafsi
bandari 
bandari ni mlango mkuu wa biashara na chachu ya ukuaji wa uchumi wa taifa na wananchi kwa jumla
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yaliyofikiwa kwenye eneo la bandari ni kama ifuatavyo a shirika la bandari kwa kushirikiana na kampuni ya azam marine limejenga majengo ya kuhudumia abiria likiwemo jengo la watu mashuhuri vip katika bandari ya malindi pamoja na kuimar isha huduma nyi ngine za abiria b eneo la kuhifadhia makontena lenye ukubwa wa kilomita za mraba katika bandari ya malindi limefanyiwa matengenezo ili kuongeza ufanisi
aidha vifaa na mitambo mipya ya kisasa imenunuliwa c matengenezo makubwa yamefanyik katika gati ya mkoani pemba
kiungo cha gati hiyo ambacho kiliathirika kutokana na nguvu za mawimbi ya meli pia kimefanyiwa matengenezo d ili kuimarisha gati ndogo ya mkokotoni kazi ya uchunguzi wa athari za kimazingira imekamilika
aidha mpango wa ujen zi wa gati hiyo tayari umeandaliwa na e kazi ya upembuzi yakinifu kwa ajili ya ujenzi wa bandari mpya ya mpigaduri imekamilika
mjenzi wa bandari hiyo kampuni ya china harbour engineering company ameteuliwa na fedha kwa ajili ya ujenzi huo tayari zimepa tikana
ili kuendeleza na kuimarisha bandari katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kwamba smz inatekeleza kazi zifuatazo a kukamilisha ujenzi wa bandari mpya ya kuhudumia mizigo katika eneo la mpigaduri na kuiendeleza bandar ya malindi kwa kuongeza vifaa vya huduma kwa abiria pamoja na mizigo b kuimarisha na kuendeleza bandari ya mkoani pemba kwa kuipatia vifaa vya kisasa vya kuhudumia abiria na mizi go
aidha kwa kushirikiana na sekta inafsi gati ya wete itaimarishwa c kuimarisha gati ya mkokotoni kwa kukamilisha kazi ya ujenzi wa jeti kwa ajili ya huduma za usafiri wa wananchi wa tumbatu na usafirishaji wa mizigo kwa majahazi na d kuliimarisha shirika la meli ili lijiendeshe kibiashara na kununua meli nyingine mpya ya abiri na moja ya mafuta
usafiri wa baharini 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita yamepatikana mafanikio yafuatayo a sheria ya kuanzisha shirika la meli la zanzibar imefanyiwa mapitio na sheria mpya imepitishwa
mpango wa mageuzi ya kimuun do na uendeshaji umeanza kutekelezwa
jumla ya meli mbili za shirika hilo v
maendeleo na v
ukombozi zimefanyiwa matengenezo makubwa b serikali imenunua meli mpya ya abiria na mizigo yenye uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo ili kuimaris ha huduma za usafiri kwa wananchi hususan kati ya kisiwa cha unguja na pemba c ofisi ya mrajisi wa meli na mamlaka ya usafiri wa baharini zanzibar maritime authority zma imeimarishwa
kwa kushirikiana na sumatra na mamlaka hiyo imeweza kufanya ukaguzi mara kwa mara wa vyombo vya baharini na kupunguza kwa kiasi kikubwa ajali za mara kwa mara za vyombo vya baharini na d wawekezaji wa ndani na nje wameendelea kushajiishwa ili kuwekeza katika sekta ya usaf iri wa baharini
jumla ya kampuni tayari zimewek eza katika sekta ya usafiri wa baharini
ili kuendeleza na kuimarisha usafiri wa baharini katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kwamba smz inaendelea kusimamia utekelezaji wa sheria na kanuni za usafiri wa baharini ili kupunguza ajali za vyombo vya bahar ini kwa kuimarisha utendaji wa mamlaka ya usafiri wa baharini zma
usafiri wa anga 
uimara wa sekta ya usafiri wa anga huchangia kwa kiasi kikubwa ukuaji wa sekta ya utalii biashara na kukuza uchumi wa nchi
katika kipindi cha miak mitano iliyopita yamepatikana mafanikio yafuatayo a ujenzi wa jengo jipya na eneo la maegesho ya ndege umeanzishwa li kukiimarisha kiwanja cha ndege cha kimataifa cha abeid amani karume
kazi ya ujenzi wa maegesho na njia za kurukia ndege umekamilika b ujenzi wa uzio wenye urefu wa kilomita 
 unaozunguka kiwanja cha ndege cha kimataifa cha abeid amani karume umekamilika na c hali ya usalama katika kiwanja cha ndege cha kimataifa cha abeid amani karume imeimarishwa
vifaa vya ukaguzi vikiwemo walk through doors ray machine hand held metal na under search mirrors vimenunuliwa
pia wafanyakazi wa kada mbalimbali wamepatiwa mafunzo yanayohusiana na kazi zao
ili kuiendeleza sekta ya safiri wa anga katika kipindi cha miaka mitano ija yo ccm itahakikisha kwamba smz inatekeleza kazi zifuatazo a kukamilisha ujenzi wa jengo jipya la abiria katika kiwanja cha ndege cha kimataifa cha abeid amani karume aakia ili kuongeza idadi ya abiria wanaotumia kiwanja hicho kiwango cha izigo na kuongeza mapato ya serikali b kuendelea kuimarisha miundombinu na huduma za abiria ndege na mizigo katika kiwanja cha ndege cha karu me pemba ikiwemo kuongeza urefu na uwekaji wa taa katika barabara ya kurukia na kutulia ndege huduma za umeme na kukamilisha ujenzi wa uzio na c kuendelea kuwapatia mafunzo na vifaa vya kisasa wafanyakazi wa viwanja vya ndege vya unguja na pemba pamoja na kuimarisha huduma za zimamoto na usalama wa viwanja vya ndege
nishati 
sekta ya nishati hususan umeme ni nyenzo mu himu katika kukuza uchumi na maendeleo ya jamii
aidha matumizi ya nishati ya umeme hurahisisha shughuli nyingi za kiuchumi kuongeza kasi ya uzalishajimali na kuwawezesha wananchi kujiajiri wao wenyewe
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita yamepati kana mafanikio yafuatayo a sera ya nishati imeanzishwa na mpango mkakati wa utekelezaji wa sera hiyo umeandaliwa
aidha sheria ya udhib siti wa huduma za maji na nishati zura imepitishwa b mradi wa ujenzi wa njia ya pili ya umeme inayopita chini ya bahar kutoka ras kiromoni tanzania bara hadi fumba unguja mradi wa mcc umekamilika na kuongeza kiwango cha upatikanaji wa umeme kutoka megawati hadi kufikia megawati kwa unguja c kazi ya ujenzi wa njia ya umeme ya megawati inayopita chini ya bahari kutoka tanga hadi pemba mradi wa norad imetekelezwa na kumaliza kabisa tatizo la umeme katika kisiwa hicho d njia kubwa ya umeme yenye refu wa kilomita 
 imejengwa katika vijiji vya kibonde maji na pongwe kwa unguja na kivugo na kichuwani kwa pemba
idha vijiji vimefikishiwa huduma ya umeme unguja na pemba sawa na asilimia ya lengo lililowekwa vijiji e vyanzo vya nishati mbadala ya umeme ukiwemo umeme wa jua mawimbi ya bahari upepo na gesi asilia vimefanyiwa uhakiki
kampuni kutoka ita lia imeteuliwa kuanza utafiti katika maeneo hayo na f vijana wanaendelea kupatiwa mafunzo katika vyuo mbalimbali ndani na nje ya nchi ili kuwatayarisha kwa ajili ya kuendeleza sekta ya mafuta na gesi asilia
ili kuimarisha sekta ya nishati ambayo inajum uisha umeme nishati mbadala mafuta na gesi asilia katika kipindi cha miaka mitano ijayo smz chini ya uongozi wa ccm itatekeleza kazi zifuatazo a umeme na nishati mbadala i kusimamia utekelezaji wa sera na sheria ya nishati ya mwaka na ku endeleza juhudi za upatikanaji wa umeme na nishati mbadala ii kuimarisha shughuli za usimamizi wa huduma za umeme na usambazaji wa nishati hiyo mijini na vijijini vikiwemo visiwa vidogo vidogo vinavyoishi watu na iii kuimarisha shirika la umeme zanzibar zeco kwa lengo la kuliwezesha kujiendesha kibiashara
b mafuta na gesi asilia i kuandaa sera na sheria ya mafuta na gesi asilia ii kuendeleza jitihada za kuwajengea uwezo watendaji pamoja na kuhamasisha vijana kujiunga na masomo ya fani ya mafuta na gesi asilia na iii kuandaa mpango shirikishi utakaohakikisha kwamba wananchi wananufaika na kupata fursa za kiuchumi na kijamii kutokana na shughuli za utafutaji na uchimbaji wa mafuta na gesi asilia
ardhi 
ardhi ni raslimali muhimu katika ujenzi wa uchumi wa taifa
aidha moja ya malengo ya mapinduzi ya zanzibar ya tarehe januari ni kuondoa umiliki wa ardhi mikononi mwa wachache na kuhakikisha kwamba ardhi yote ya zanzibar inamilikiwa na wananchi wenyewe na kuwawezesha kuondokana na umasikini dhuluma na ubaguzi kitabaka
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a sera mpya ya ardhi imeandaliwa na utoaji wa hati mpya za matumizi ya ardhi na kuzibadilisha zile za zamani imetekelezwa katika shehia unguja na pemba b jumla ya maeneo katika shehia za unguja na pemba yamesajiliwa na mrajis wa ardhi
vile vile nyumba viwanja na mashamba yametambuliwa unguja na pemba
hati mpya za ardhi na viwanja zimetolewa kwa ajili ya matumizi mbalimbali mikataba ya ardhi imetolewa kwa wawekezaji c mapitio na utayarishaji wa mpango mkuu wa kitaifa wa matumizi bora ya ardhi national land use plan na utayarishaji wa mpango kabambe master plan ya mji wa zanzibar imetekelezwa d kazi ya kufanya mapitio na marekebisho ya ramani ya zanzibar pamoja na miji ya zanzibar chake chake wete na mkoani pamoja na visiwa vidogo vidogo imetekelezwa
ramani mpya ya kisiwa cha unguja na pemba tayari zimechapishwa na kuanza kutumika e kazi ya utambuzi wa umiliki wa ard hi katika maeneo ya ukanda wa pwani na fukwe imetekelezwa
jumla ya wamil iki wametambuliwa katika ijiji cha nungwi na katika kijiji cha paje
maeneo ya chwaka kwa unguja na michenzani kwa pemba pia yamepimwa
kazi ya utambuzi wa umiliki wa ard hi katika maeneo ya miji kwa majaribio pilot pia imefanyika
jumla ya wamiliki wametambuliwa na kusajiliwa na f idadi ya mahakimu katika mahakama za ardhi imeongezeka kutoka watatu hadi sita na washauri assessors kutoka hadi 
hatua hiyo imeongeza ufanisi na kasi ya kusikiliza mashauri yanayohusiana na migogoro ya ardhi na kuyatolea uamuzi
mah akama ya ardhi ya mkoa wa kaskazini unguja na kusini pemba pia zimeanzishwa
ili kuendeleza sekta ya ardhi katika kipindi cha miaka mitano jayo ccm itahakikisha kuwa smz inatekeleza malengo yafuatayo a kuendeleza kazi ya usajili wa ardhi katika maeneo yote ya unguja na pemba kwa mujibu wa sera na sheria ya ardhi
aidha ramani zote za visiwa vya unguja na pemba zitaendelea kufany iwa mapitio na marekebisho kwa mujibu wa mahitaji na mabadiliko yatakayojitokeza b kuendeleza kazi ya upimaji wa viwanja na utoaji wa hati kwa ajili ya matumizi mbalimbali ya kiuchumi na kijamii kwa kuzingatia mpango wa kitaifa wa matumizi bora ya ardhi national land use plan pamoja na ramani ya mji na za miji na c kuendeleza jitihada za kupunguza migogoro ya ardhi kwa kuimarisha huduma za mahakama za ardhi katika mikoa yote ya unguja na pemba
aidha jamii itaelimishwa juu ya umuhimu wa kutambua na kufuat sheria mbalimbali za ardhi ikiwemo utambuzi upimaji na usajili
sekta za huduma za jamii elimu 
elimu ni moja ya haki ya msingi kwa kila mwananchi na nyenzo muhimu ya maendeleo ya kiuchumi na kijamii
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya elimu imepata mafanikio yafuatayo a elimu ya maandalizi i idadi ya skuli za maandalizi zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
ujenzi wa skuli za maandalizi za tunduni kama potoa jongowe na konde umekamilika na skuli ya maan dalizi ya machomane pemba imefanyiwa ukarabati mkubwa na ii idadi ya wanafunzi imeongezeka kutoka wasichana na wa vulana mwaka hadi wa sichana na wa vulana mwaka 
idadi ya walimu wamepatiwa mafunzo ya kusomesha ngazi ya elimu ya maandalizi
b elimu ya msingi i ujenzi wa skuli ya msingi ya mwanakwerekwe umekamilika
idadi ya skuli imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
madarasa mapya yamejengwa madawati viti na meza zimechongwa na kusambazwa katika madarasa hayo unguja na pemba ii idadi ya wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza imeongezeka kutoka wa sichana na wa vulana mwaka na kufikia wa sichana na wa vulana mwaka 
walimu wa ngazi ya cheti wameajiriwa na kupelekwa katika skuli za msingi unguja na pemba iii mazingira ya skuli za msingi yameimarishwa kwa kukarabatiwa na kujengwa njia rafiki ili kuwezesha wanafunzi wenye ulemavu kuingia madarasani kwa urahisi
jumla ya wanafunzi wenye mahitaji maalumu wameandikishwa na kuanza elimu ya msingi na iv jumla ya skuli za msingi zimepatiwa komp yuta mbili kila moja kwa ajili ya kuhifadhi kumbukumbu na skuli zimepatiwa maabara za kuhamishika mobile lab na pia skuli zimepat iwa vifaa vya kuunganisha mawasiliano bridge it unguja na pemba
c elimu ya sekondari i idadi ya wanafunzi wa sekondari kidato cha imeongezeka kutoka wa sichana na wa vulana mwaka hadi wasichana wa vulana mwaka ii idadi ya skuli za sekondari imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
skuli mpya zimejengwa na madarasa mapya yamejengwa katika skuli mbalimbali za sekondari unguja na pemba iii skuli kon gwe za ekondari zimefanyiwa ukarabati mkubwa
skuli hizo ni hamamni forodhani na tumekuja kwa unguja na utaani fidel casro na uweleni kwa pemba
ujenzi wa ghorofa ya pili ya skuli ya sekondari ya donge unaendel ea
aidha nyumba za walimu zimejengwa katika skuli mbalimbali unguja na pemba na iv jumla ya walimu wamepatiwa mafunzo nje ya nchi wamepatiwa mafunzo ya kuinua uwe zo wao wa kufundisha masomo ya hisabati na ayansi na wafanyakazi wa kad nyingine za elimu wameendelezwa kwa kupatiw mafunzo katika vyuo mbalimbali katika ngazi ya cheti stashahada shahada ya uzamili na uzamivu
 jengo la skuli ya secondary ya faraja lililofunguliwa na makamo wa pili wa rais wa zanzibar balozi seif ali idi kwamtipura mjini zanzibar ikiwa ni miongo ni mwa shamra shamra za maadhimisho ya miaka ya mapinduzi ya zanzibar
d elimu mbadala na elimu ya watu wazima i kituo cha elimu mbadala cha rahaleo kimeendelea kutoa mafunzo katika fani tofauti
idadi ya wanafunzi katika ituo hicho imeongezeka kuto ka wanawake na wanaume mwaka hadi wanawake na wanaume mwaka na ii jumla ya vikundi vya kiuchumi na wajasiriamali wamepatiwa mafunzo ya ujasiriamali kupitia madarasa ya elimu ya watu wazima unguja na pemba
e kuimarisha huduma za aktaba i ujenzi wa maktaba kuu ya zanzibar umekamilika
zabuni ya ujenzi wa maktaba kuu tawi la pemba pia imetangazwa na shirika la huduma za maktaba limeanzishwa na ii jumla ya maktaba nane za jamii zimeanzishwa katika maeneo ya humbuni welezo kiembesamaki mpapa uzini fumba bweleo na tumbatu kwa upande wa unguja kwa mashirikiano na jumuiy isiyo ya kiserikali mjukiza
aidha wananchi wamehamasishwa kuanzisha maktaba za amii katika maeneo wanayoishi
f vyuo vya elimu ya juu i idadi ya wanafunzi katika chuo kikuu cha taifa suza zanzibar university zu na univesity collage of education zanzibar ucez imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia ii ujenzi wa chuo kikuu ha suza huko tunguu umekamilika
majengo mapya manne yamejengwa na kuwekewa samani kompyuta na vifaa vya maabara
idadi ya wanafunzi waliodahiliwa imeongezeka kutoka wanawake na wanaume mwaka hadi wanawake na wanaume mwaka 
wahitimu wa fani mbalimbali nao wameongezeka kutoka wanawake na wanaume mwaka hadi wanawake na wanaume mwaka na iii idadi ya wanafunzi wanaodhaminiwa na bodi ya mikopo ya elimu ya juu imeongezeka kutoka wanawake na wanaume mwaka hadi wanawake na wanaume mwaka 
g kuimarisha mafunzo ya ualimu i ujenzi wa chuo cha ualimu cha benjamin william mkapa kilichopo mchangamdogo wete pemba umekamilika
mafunzo ya alimu yametolewa katika chuo cha kiislamu mazizini unguja chuo cha kiislamu kiuyu na chuo cha benjamin william mkapa huko pemba ii jumla ya walimu wamemaliza mafunzo kati yao wamemaliza mafunzo ya ngazi ya cheti cha elimu jumuisho wamemaliza ngazi ya stashahada ya elimu ya ekondari wamemaliza ngazi ya stashahada ya elimu ya msingi na walimu wamemaliza mafunzo ya ualimu wa dini na kiarabu iii chuo kikuu cha suza kimeanzisha diploma ya sayansi ya ualimu yenye wanafunzi na diploma ya uongozi yenye wanafunzi 
aidha hatua za awali za kutayarisha taala wa ualimu cheti ngazi ya maandalizi zimeanza iv kitivo cha tiba faculty of medicine kimeanzishwa na sasa wanafunzi wa mwaka wa kwanza na wa pili wanendelea na masomo v jumla ya walimu wamepatiwa mafunzo ya ualimu kwa njia ya elimu masafa kwa kupitia vituo vya walimu tcs na kuweza kupandishwa daraja na kukidhi vigezo vya kufundisha ngazi ya elimu ya msingi na vi mradi maalumu umeanzishwa ili kuendeleza mafunzo ya walimu wa ayansi na hisabati
programu ya maendeleo ya walimu teachers advancement programme tap imeanzishwa na kufanikiwa kutoa mafunzo kwa walimu unguja na pemba
pia vituo vya ualimu vya dunga na kiembesamaki vimepatiwa kompyuta kwa ajili ya kurahisisha uweka ji wa kumbukumbu kupitia mradi huu
h elimu ya ufundi na mafunzo ya amali i ujenzi wa vituo vya elimu ya amali vya mkokotoni unguja na vitongoji pemba umekamilika
mafu nzo ya amali yametolewa katika ituo cha mkokotoni na mwanakwerekwe unguja na vitongo ji pemba
jumla ya wanafunzi wanawake na wanaume wamepatiwa mafunzo ya elimu ya amali katika vyuo hivyo ii taasisi ya sayansi na teknolojia ya karume ambayo hutoa mafunzo ya fani mbalimbali za ufundi imeimarishwa
ukarabati wa miundombinu ya maji na umeme pamoja na karakana ya uhunzi umefanyika
idadi ya wanafunzi katika taasisi hiyo imeongezeka kutoka wanawake na wanaume mwaka hadi wanawake na wanaume mwaka na iii ujenzi wa madarasa manne katika skuli ya ufundi ya kengeja pemba umekamilika na kupatiwa huduma ya umeme na vifaa vya kisasa vya kufundishia pamoja na karakana
katika kipindi cha miaka mitano ijayo smz chini ya uongozi wa ccm itaendeleza jitihada za kusimamia ukaguzi ili kuendeleza ubora wa elimu katika ngazi zote pamoja na kutekeleza yafuatayo a elimu ya maandalizi i kusimamia utekelezaji wa sera ya makuzi na malezi ya mtoto na kuongeza kiwango cha uandikishaji kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka ii kuwahamasisha wananchi na sekta binafsi kuongeza idadi ya madar asa pamoja na kujenga skuli za maandalizi hususan katika maeneo ya vijijini na iii kuimarisha mazingira rafiki ya skuli kwa mtoto kujifunza kwa kutekeleza programu ya lishe katika skuli za maandalizi na kuanzisha vituo vya tucheze tujifunze katika wilaya ya kaskazini a na kaskazini b unguja na micheweni na mkoani pemba
b elimu ya msingi i kuongeza kiwango halisi cha uandikishaji wanafunzi kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia as ilimia mwaka ii kujenga skuli za singi za ghorofa unguja na pemba katika maeneo yenye upungufu na msongamano mkubwa wa wanafunzi iii kuimarisha programu ya ishe katika skuli za msingi zilizo katika mazingira magumu na iv kutekeleza lengo la utoa elimu bila malipo katika elimu ya msingi kwa kutowachangisha wazee micha ngo yoyote
c elimu ya sekondari i kuongeza kiwango cha uandikishaji kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka ii kukamilisha ujenzi wa skuli ya sekondari ya kibuteni donge unguja na mkanyageni pemba
aidha mabweni dakhalia ya kulala wanafunzi katika skuli zilizo mbali na makaazi ya wananchi hususan skuli ya sekonda ri ya mtule matemwe na chwaka tumbe yatajengwa iii kukamilisha ujenzi wa skuli na ujenzi wa madara sa na kuimarisha elimu ya sayansi na hisabati kwa wanafunzi wa sekondari na iv kuimarisha teknolojia ya habari na mawasiliano tehama na ufundishaji wa somo la kompyuta katika skuli zot za sekondari sambamba na kuzipatia idadi ya kompyuta za kutosha
d elimu ya ufundi na mafunzo ya amali i kukamilisha ujenzi wa makao makuu ya mamlaka ya mafunzo ya amali na kujenga kituo cha mafunzo ya amali huko makunduchi unguja na daya mtambwe pemba ii kuviimarisha vituo vya mafunzo ya amali kwa kuvipatia vifaa vya kisasa ili viweze kutoa mafunzo kwa njia ya vitendo na nadharia ikiwa pamoja na kuimarisha mitaala ya mafunzo kwa kuanzisha fani zinazoendana na mahitaji ya soko la ajira ili kuwawezesha vijana wengi zaidi kujiajiri hususan sekta ya utalii uvuvi na kilimo na iii kukamilisha ujenzi wa jengo jipya la madarasa katika taasisi ya sayansi ya karume ili kuongeza idadi ya vijana wanaojiunga na taasisi hiyo na kupatiwa stadi mbalimbali za maisha
e mafunzo ya ualimu i kuimarisha utoaji wa mafunzo ya alimu kazini na vyuoni kwa ngazi ya cheti na diploma kwa walimu ifikapo mwaka ii kuviimarisha vituo vya walimu tcs vilivyopo sasa kwa kuvipatia vifaa vya kujifunzia kufundishia na tehama na kuendeleza mashirikiano kati ya vituo hivyo na taasisi mbalimbali zinazotoa mafu nzo ya ualimu na iii kutoa mot isha kwa walimu wanaofanya kazi kuhamasisha walimu kujiendeleza kielimu kwa kuwapatia ruzuku za masomo na kuwapandisha daraja kazini
f elimu ya juu i kuanzisha awamu ya pili ya ujenzi wa chuo kikuu cha taifa suza kujenga chuo ikuu kipya katika eneo la dole na kuimarisha mashirikiano na vyuo vikuu mbali mbali vya ndani na nje ya nchi na kutoa fursa za masomo ya elimu ya juu nje ya zanzibar ii kuongeza nafasi za masomo katika elimu ya juu na kuimarisha mfuko wa bodi ya mikopo ili kuongeza idadi ya wanafunzi watakao nufaika kutoka mwaka hadi kufikia mwaka na iii kuongeza idadi ya wanafunzi wa kike wanaojiunga na elimu ya juu hususan katika fani za sayansi ufundi udaktari na teknolojia
g elimu mbadala na elimu ya watu wazima i kuendeleza jitihada za kuhamasisha vijana kujiunga na madarasa ya elimu mbadala ili kuwawezesha kujiajiri na ii kuimarisha utoaji wa elimu endelevu kwa watu wazima na kuongeza idadi ya watu wanaojua kusoma kuandika na kuhesabu kutoka asilimia 
 na kufikia asilimia mwaka 
h elimu mjumuisho i kukamilisha sera ya elimu mjumuisho na kuimarisha miundombinu na mazingira ya skuli ili kukidhi mahitaji ya utoaji wa elimu mjumuisho na stadi za maisha na ii kuimarisha uwezo wa walimu wa elimu mjumuisho kwa kuwapatia mafunzo jumla ya walimu na kuandaa kamusi ya lugha ya alama
i michezo na utamaduni katika skuli kufufua na kuendeleza michezo na tamaduni kwa wanafunzi wa skuli za msingi na sekondari na kuanzisha somo la michezo katika skuli teule sita za sekondari nne unguja na pemba mbili 
j uhifadhi wa kumbukumbu za kihistoria na mambo ya kale i kuendeleza utekelezaji wa mpango wa uhifadhi wa mambo ya kale na kuanzisha taasisi ya nyaraka na kumbukumbu za kale pamoja na vituo vya kuhifadhia kumbuku mbu katika kila mkoa na ii kusimamia uendeshaji utunzaji na matengenezo ya makumbusho ya mnazi mmoja beit ajab kasri ya forodhani engo la kale la mtoni pamoja na kuendeleza ukusanyaji wa kumbukumbu na nyaraka za serikali kutoka katika taasisi mbalimbali za serikali na kuzihifadhi katika mfumo wa komputa
 k nyumba za walimu kujenga jumla ya nyumba za walimu unguja na pemba na kukamilisha nyumba zote ambazo ziko katika hatua mbalimbali za utekelezaji
l huduma za maktaba i kusimamia utekelezaji sera ya maktaba ya zanzibar na kukamilisha ujenzi wa jengo maktaba kuu pemba kuanzisha aktaba za jamii katika maeneo wanayoishi pamoja na kuendeleza uhamasishaji wa wananchi kupenda kutumia maktaba na ii kuendeleza mafunzo ya ukutubi na kuongeza idadi ya vitabu katika maktaba zote
afya 
kwa kutambua umuhimu wa afya kwa wananchi ccm imeendelea kusimamia utekelezaji wa lengo la kufikisha huduma za afya karibu na wananchi wote mijini na vijijini
huduma za afya zinapatikana katika kila sehemu isiyozidi kilomiti unguja na pemba
aidha katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya afya imepata mafanikio yafuatayo a utekelezaji wa sera ya afya sera ya afya ya mwaka imefanyiwa mapitio na sera mpya ya mwaka imeandaliwa na kuanz kutumika
aidha sheria ya afya ya jamii na sheria ya mkemia mkuu wa serikali imepitishwa
chini ya sheria hii maabara ya mkemia mkuu wa serikali imeimarishwa na kupewa nguvu za kisheria
b kuimarisha huduma za hospitali kuu ya mnazimmoja ili kufikia engo la kuifanya hospitali kuu ya mnazimmoja kuwa hospitali ya rufaa hatua mbalimbali za kuimarisha huduma katika hospitali hiyo zimetekelezwa kama ifuatavyo i idadi ya madaktari md imeongezeka hadi kufikia wakiwemo madaktari bingwa sita
mashine ya uchunguzi wa moyo ecg na echocardiography imenunuliwa na daktari bingwa mzalendo wa maradhi ya moyo amepatikana ii kwa mashirikiano na taasisi ya maendeleo ya elimu ya upasuaji wa ubongo neurosurgical education and development ya spain jengo jipya la itengo cha upasuaji wa uti wa mgongo neorosurgical unit limejengwa pamoja na ununuzi wa vifaa vipya vya upasuaji wa mgongo na vichwa maji
aidha tiba kwa njia ya mawasiliano ya mtandao telemedicine imeanzishwa iii idara zote muhimu za maabara microbiolo gy parasitology aematology biochemistry histopathology and blood trasfusion zimefanyiwa matengenezo makubwa na kufikia kiwango cha utendaji kinacholingana na maabara nyingine za afrika mashariki
jumla ya vipimo vinafanyika ikilinganishwa na vipim vya hapo awali iv huduma ya uchunguzi wa maradhi ya kifua kikuu kwa kutumia mashine ya kisasa gene expert yenye uwezo mkubwa wa kugundua vimelea vya maradhi hayo kwa haraka zimeanza kutolewa v sehemu ya matibabu ya meno na macho zimeimarishwa na kuweka vifaa vipya vya matibabu vi ukarabati mkubwa umefanyika katika kitengo cha wagonjwa mahututi icu chumba cha upasuaji theatre na wodi ya wazazi pamoja na kuwekewa vifaa vya kisasa na vii ujenzi wa ghala jipya la kuhifadhia dawa bohari kuu ya dawa huko maruhubi na kituo cha damu salama huko sebleni umekamilika
c hospitali ya kivunge jumla ya nyumba za wafanyakazi zimejengwa chumba cha upasuaji wodi za watoto na sehemu ya wagonjwa wa nje opd zimejengwa
aidha mashine za upasuaji na mashine mionzi utra sound zimenunuliwa na kitengo cha huduma za dharura kimeanzishwa
d hospitali ya wete ili kuipandisha hadhi ospitali ya wete kuwa hospitali ya mkoa maabara mpya wodi ya akina mama na sehemu ya kuhifadhia maiti zimejengwa
aidha wodi ya wanaum e kliniki ya watoto vyoo na ghala ya kuhifadhia dawa zimefanyiwa ukarabati mkubwa na mashine ya mionzi utra sound pamoja na mashine ya kupimia moyo zimenunuliwa
e hospitali ya mkoani ili kuipandisha daraja hospitali ya abdalla mzee mkoani na kuwa hosp itali ya mkoa mpango wa kuijenga upya hospitali hiyo umeandaliwa
katika kutekeleza mpango huo malipo ya fidia kwa wananchi wote waliyobomolewa nyumba zao ili kupisha ujenzi wa majengo mapya tayari yamefanyika na kazi ya ujenzi hospitali hiyo unaendel ea
f hospitali ya micheweni kazi ya utanuzi na atengenezo ya majengo ikiwemo odi ya wazazi chumba cha pasuaji na chumba cha maabara mpya ya kisasa umekamilika
aidha ujenzi wa chumba cha upasuaji unaendelea
g kuimarisha huduma za kinga na tiba i uwiano wa daktari kwa kutoa huduma kwa wananchi sasa umefikia daktari mmoja anahudumia watu badala ya watu ii jumla ya madaktari wazalendo wameajiriwa
idadi ya madaktari na wataalamu wa afya imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia iii elimu ya fya kwa umma ime endelea kutolewa kwa njia mbali mbali
mkazo mkubwa umewekwa katika kuelimisha wananchi kuhusu maradhi ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza
jitihada maalumu zimechuku liwa juu ya kinga na tahadhari kuhusu maradhi ya ebola na iv jumla ya wafanyakazi wa kada mbali mbali wamepelekwa masomoni ndani na nje ya nchi wakiwemo madaktari wasaidizi madaktari wauguzi na wengiene wasiokuwa wa kada za afya
h mapambano dhid ya malaria i ili kuendeleza mapambano dhidi ya malaria mradi wa maliza malaria zanzibar umeendelea kutekelezwa
kupitia mradi huo nyumba sawa na asilimia ya lengo lililowekwa zilipulizwa dawa ya kuua mbu wa malaria
zoezi hilo limefanyika katika wilaya zote za unguja na pemba ii vyandarua viligawiwa kwa wananchi vitatu kwa kila kaya na ingine vilisambazwa kwa upitia katika vituo vinavyotoa uduma za afya ya ama na mtoto unguja na pemba na iii jumla ya wagonjwa akiwa chini ya umri wa miaka na wakiwa zaidi ya miaka walichunguzwa katika vituo mbalimbali vya afya na asilimia 
 waligundulika kuwa na vimelea vya malaria na kutibiwa
jitihada hizo zimewezesha kiwango cha ugonjwa wa malaria kuendelea kushu ka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
i mapambano dhidi ya ukimwi i jitihada za kuelimisha jamii juu ya umuhimu wa kupima afya zao na kupiga vita unyanyapaa dhidi ya watu wanaoishi na virusi vya ukimwi vvu zimeendelezwa
ili kue ndeleza jitihada hizo jumla ya shilingi zimetolewa kwa jumuiya ya watu wanaoishi na virusi vya ukimwi zapha ii wahudumu wa afya na waelimishaji rika wamepatiwa mafunzo ya kuelimisha jamii mbinu za kujikinga na ukimwi kupiga vita unyany apaa na udhalilishaji wa kijinsia
jumla ya wananchi kutoka katika shehia za unguja na pemba wamefikiwa na kupatiwa elimu hi yo
vile vile vi jana wamepatiwa mafunzo ya stadi za aisha iii jumla ya wananchi wamejitokeza kupima afya zao wa nawake na wanaume 
kati yao sawa na asilimia 
 waligundulika kuwa wanaishi na virusi vya ukimwi vvu wanawake asilimia na wanaume asilimia iv idadi ya wagonjwa wanaopata huduma ya dawa za arvs imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka sawa na asilimia v huduma za tiba na kuzuia maambukizi ya mama kwenda kwa mtoto zimetekelezwa
idadi ya vituo vinavyotoa huduma ya ushauri nasaha na upimaji wa vvu imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na vi matokeo ya jitihada hizo kiwango cha maambukizi ya vvu bado kimeendelea kuwa asilimia 
j mapambano dhidi ya kifua kikuu na ukoma i ili kudhibiti ugonjwa wa kifua kikuu na ukoma matibabu ya maradhi hayo kwa wananchi yameendelea kutolewa na kampeni maalumu ya ulishaji dawa kwa jamii imeendelea kutekelezwa
vijiji vya unguja na pemba vimefikiwa kwa njia ya mikutano na wananchi waligunduliwa kuwa na maambukizi ya ugonjwa wa ifua kikuu ati yao asilimia wanapatiwa dawa wakiwa nyumbani kwao na chini ya uangalizi wa familia zao na ii jumla ya wananchi waligundulika kuwa na maradhi ya ukoma kati yao sita wakiwa na ulemavu wa daraja la pili
hatua ya kuwap atia mafunzo juu ya ugonjwa wa ukoma wananchi ambao ni jamaa za wagonjwa hao imetekelezwa
k huduma za afya ya mama na mtoto i jumla ya vituo vya fya vinatoa huduma za ziada ikiwemo kuzalisha maabar na huduma za meno
huduma ya afya ya zazi kwa njia ya kawaida au upasuaji na afya ya mama na toto hutolewa ila ya malipo katik hospitali zote na vituo vya afya
vituo vyote hivyo vinafaidika na upatikanaji wa dawa chini ya mpango maalum zanzibar integrated logistic system na ii juhudi za kuwapatia watoto chanjo zimeendelea kutekelezwa ili kupunguza idadi ya vifo vya watoto ambapo asilimia 
 ya watoto wote wenye umri chini ya miaka wamepatiwa chanjo hizo
chanjo ya bcg imefikia asilimia polio dondakoo kifaduro pepopunda na uti wa mgongo asilimia na surua asimilia 
l kuendeleza huduma ya tiba asili baraza la tiba asili limeanzishwa na waganga wamesajiliwa
jumla ya maduka ya dawa za asili kliniki za tiba asili na tiba mbadala zimeanzishwa na wasaidizi waganga wamesajiliwa
m chuo cha sayansi ya afya i jumla ya wanafunzi wa taaluma mba limbali za afya wamehitimu mafunzo
aidha kwa kushirikiana na chuo cha matanzas cha cuba wanafunzi wanaume na wanawake wa kada ya udaktari wamehitimu na kuongeza idadi ya madaktari wazalendo wanaotoa huduma katika hospitali za unguja na pemba
aidha masomo ya kujiendeleza kwa wafanyakazi wenye cheti kwa muda mrefu na ambao hawakupata fursa ya kujiendeleza kielimu katika fani zao yameanzishwa na ii jumla ya wanafunzi wamejiunga na mafunzo hayo kwa mwaka na wanafunzi wanaende lea na mafunzo ya elimu masafa kupitia amref
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaielekeza smz kuiendeleza zaidi sekta ya afya kwa kutekeleza yafuatayo a kuendeleza ushirikishwaji wa wananchi na sekta binafsi li kuchangia maendeleo ya afya kwa kuzingatia mkuza na dira ya b kuendelea kuifanya hospitali ya mnazimoja kuwa ya rufaa kwa kuongeza huduma za matibabu ya saratani na kuimarisha huduma za uchunguzi na ununuzi wa vifaa kama magnetic resonance ima ging mri dna na kuongeza idadi ya madaktari bingwa wa fani mbalimbali c kujenga hospitali ya kisasa ya rufaa katika eneo la binguni unguja kukamilisha ujenzi wa hospitali ya abdalla mzee na kuimarisha hospitali ya wete pemba ili zifikie daraja na kiwango cha hospitali za mkoa
aidha hospitali za vijiji cottage hospitals za micheweni na vitongoji pemba na makunduchi na kivunge unguja zitaendelea kuimarishwa ili zifikie daraja na kiwango cha hospitali za wilaya d kuendeleza jitihada za kui marisha huduma ya afya ya mama na mtoto kwa kujenga majengo mapya ya wodi ya wazazi na wodi ya watoto katika hospitali kuu ya mnazimoja pamoja na kuvifanyia ukarabati vituo vya afya ya msingi na kuvipatia vifaa vya kisasa unguja na pemba ili kupunguza iwango cha vifo vya mama na mtoto e kuendeleza mapambano dhidi ya ukimwi kifua kikuu na ukoma na ma radhi mengine ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza pamoja na kuimarisha jitihada za utoaji wa elimu ya afya kwa wananchi ili kupunguza ongezeko la mar adhi ya saratani kisukari na shinikizo la damu f kuendelea kukiimarisha chuo cha taaluma za ayansi ya afya na watumishi wa sekta ya afya kwa kuwapatia mafunzo ya ndani na nje ya nchi wakiwemo madaktari wa fani ya udaktari bingwa katika fani ya maradhi ya wanawake mifupa watoto maradhi ya moyo na usingizi g kuendelea kutambua umuhimu wa tiba asili na tiba mbadala katika jamii na kuimarisha ushirikiano na baraza la tiba asili katika utendaji wake wa kazi h kuhamasisha upatikanaji wa chakula na lishe bora katika kila kaya ili kupunguza utapiamlo mkali kwa watoto kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka i kuendeleza tafiti mbalimbali katika maeneo ya af ya ya mama na mtoto maradhi ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza pamoja na mifumo ya utoaji wa huduma za afya j kuimarisha huduma za matibabu kwa wagonjwa walioathirika na madawa ya kulevya na afya ya akili na kujenga kituo maalum kwa waathirika wa madawa ya kulevya k kuimarisha upatikanaji ugawaji usambazaji na udh ibiti wa dawa vifaa tiba na vitendanishi reagents vyenye ubora na usalama katika ngazi zote l kuandaa sheria ya uanzishaji wa mfuko wa bima ya afya na kusimamia utekelezaji wa mfuko huo na m kuimarisha na kusimamia mfumo wa taarifa za afya ili iweze kutumika katika kutoa maamuzi katika ngazi zote
maji 
katika kipindi ha miaka mitano iliyopita smz chini ya uongozi wa ccm imeimarisha huduma za usambazaji na ugawaji wa maji safi na salama kwa wananchi ambapo ma fanikio yafuatayo yame patikana a mradi wa maji mkoa wa mjini magharibi awamu ya pili umetekelezwa
ujenzi wa matangi makubwa mawili huko kinuni na dole na uchimbaji wa visima vitano kizimbani na msikiti mzuri pamoja na ulazaji wa mabomba yenye urefu wa kilomi ta ume kamilika
aidha kiwango cha upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama kimefikia asilimia 
 b katika mkoa wa kaskazini unguja kazi ya ujenzi wa matangi ya maji matemwe lita na nungwi lita pamoja na ulazaji wa mabomba kwenye aeneo yote ya mradi imekamilika
kiwango cha upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama katika mkoa huo kimefikia asilimia 
 c kwa mkoa wa kusini unguja kazi ya ujenzi wa matangi ya maji ya machui lita na tunguu lita pamoja na ulazaji wa mabomba kwenye maeneo ya mradi imekamilika
aidha kiwango cha upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama katika mkoa huo kimefika asilimia 
 d kazi ya ujenzi wa matangi ya maji ya ndagoni lita vikunguni lita vitong oji ali khamis camp lita kambini bahanasa lita na wambaa lita pamoja na ulazaji wa mabomba katika maeneo yote ya miradi ya mkoa wa kaskazini na kusini pemba imekamilika
aidha kiwango cha upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama katika mkoa wa kaskazini pemba kimefikia asilimia 
 na mkoa wa kusini pemba asilimia 
 na e jumla ya mita zimefungwa katika nyumba za makazi na maeneo ya biashara unguja na pemba li kupunguza kiwango cha upotevu wa maji
ili kue ndeleza sekta ya maji na kuimarisha huduma za usambazaji wa maji safi na salama kwa wananchi katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaielekeza smz kufanikisha yafuatayo a kuendelea kuimarisha usambazaji wa huduma ya maji safi na salama kw wananchi kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka kwa mijini na kutoka asilimia mwaka hadi asilimia kwa vijijini b kuendeleza utekelezaji wa mradi wa uimarishaji wa miundombinu ya maji katika mkoa wa mjini magharibi na ufunga ji wa mita kwa wateja ili kudhibiti upotevu wa maji c kuendeleza jitihada za kuhuisha miundombinu ya maji ili kupunguza upotevu wa maji kuhifadhi kutunza na kulinda vyanzo vya maji pamoja na maeneo ya hifadhi ya maji na d kuendelea kuhamasisha wananchi juu ya umuhimu wa uhifadhi utumiaji na uchangiaji wa huduma ya maji safi na salama na kufanya utafiti wa matumizi ya nishati ya jua katika visima na vyanzo vya maji
makazi 
serikali ya mapinduzi ya zanzibar chini ya uongozi wa ccm imefanya juhudi kubwa za uendeleza ujenzi wa nyumba bora kwa ajili ya makazi ya wananchi unguja na pemba
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita huduma za makazi zimeboreshwa na kupatikana mafanikio yafuatayo a katika kutekeleza sera ya taifa ya nyumba sheria ya kuanzisha shirika la nyumba la zanzibar ya mwaka imepitishwa ili kuwapa fursa wananchi waliopangishwa nyumba za maendeleo mijini na vijijini kuuziwa sehemu ya majengo hayo b kazi ya kuu fanyia mapitio mpango kabambe master plan mji wa zanzibar ili uanzisha maeneo maalumu ya ujenzi wa nyumba za ghorofa hususan katika maeneo ya mijini na kuwashajihi sha wawekezaji kuwekeza katika ekta ya nyumba imefikia katika hatua za mwisho na c ujenzi wa nyumba ya aendeleo huko bambi mpapa umekamilika
jumla ya nyumba fleti zimekabidhiwa kwa wananchi wakati wa maadhimisho ya herehe za miaka ya mapinduzi matukufu ya zanzibar
ili kuendelea kuwawezesha wananchi kupata nyumba na makazi bora ccm katika kipindi cha miaka mitano ijayo itahakikis ha kuwa smz inasimamia utekelezaji wa sera ya taifa ya nyumba na sheria condominium pamoja na kuhamasisha ekta binafsi kuanzisha miradi ya makazi kwa njia ya ubia ppp
mamlaka ya mji mkongwe 
katika kuendeleza mji mkongwe mamlaka imefanya ukaguzi kitaalamu ili kubaini nyumba zilizo katika hali mbaya ya uchakavu na kuziingiza katika kanzidata database pamoja na kuwashauri wamiliki au wapangaji wa nyumba hizo kuzifanyia ukarabati unaohitajika ambapo majengo yamefanyiwa ukarabati bila kubadili uhalisia wake
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kuwa smz inaendelea kuchukua hatua za uhifadhi wa mji mkongwe ili uendelee kuwa kivutio cha utalii na chanzo cha ajira kwa wananchi kwa kutekeleza yafuatayo a kuhifadhi na kuuendeleza mji mkongwe wa zanzibar ili uendelee kubaki katika uasili wake na katika orodha ya miji ya urithi wa dunia b kuendelea kuyahifadhi na kuyafanyia ukarabati majengo yote ya kihistoria ndani ya eneo la mji mkongwe kwa kushirikiana na sekta binafsi c kuendelea kutoa elimu kwa wananchi juu ya umuhimu na thamani ya kuulinda kuuhifadhi na kuendeleza mji mkongwe kwa maslahi ya kizazi cha sasa na cha baada ye na d kuendelea na usimamizi wa ujenzi wa ukuta wa ukingo wa bahari katika eneo la mizingani
maeneo mengine ya kipaumbele utamaduni na michezo 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya utamaduni na michezo imepata mafanikio makubwa
michezo 
michezo ni nyenzo muhimu katika kulinda na kudumisha mila na silka njema za jamii
michezo huimarisha afya na kujenga udugu na mashirikiano miongo ni mwa wananchi na mataifa mbali mbali
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita yamepatikana mafanikio yafuatayo a mabaraza ya michezo ya wilaya yameimarishwa na kupatiwa mafunzo juu ya usim amizi wa shughuli za michezo b timu ya taifa na vilabu mbalimbali vimepata fursa ya kushiriki katika mashindano mbalimbali ya kitaifa na kimataifa c timu ya vijana wenye ulemavu wa akili imeshiriki katika mashindano ya olimpiki special olympics yaliyofanyi ka nchini ugiriki d uwanja wa amani umewekewa nyasi bandia
aidha studio ya kisasa ya kurekodia filamu muziki imeanzishwa huko rahaleo na pia kitu cha michezo huko dole dole academy kimejengwa ambapo zaidi ya vijana wameanza kukitumia na kupata fursa ya kushiriki katika mashindano ya ndani na nje ya nchi na e uwanja wa mpira wa gombani pemba nao umeimarishwa kwa kuwekewa taa kujengwa paa jipya njia ya kukimbilia running track pamoja na kiwanja cha michezo ya ndani
ili kuiendeleza sekta ya ichezo katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaielekeza smz kutekeleza yafuatayo a kuhamasisha jamii kushiriki katika michezo kwa lengo la kuimarisha afya zao na kuendeleza michezo ya asili hususan mchezo wa ng ombe na mashindano ya resi za ngalawa na kutumia sanaa za aina mbalimb ali ili kujiajiri wao wenyewe kwa lengo la kupambana na umasikini b kukiimarisha kituo cha michezo cha dole dole academy ili kuendeleza michezo ya aina mbalimbali kwa vijana na kuanzisha mfumo wa michezo ya kulip wa na kushiriki mashindano ya kimataifa c kujenga viwanja vya michezo katika wilaya tano na kuwapatia mafunzo na vifaa vya kisasa vijana ili kuwaongezea ujuzi na uzoefu wa michezo kwa kutumia walimu wa ndani na nje ya nchi d kukifanyia matengennezo makub wa kiwanja cha michezo cha mao tse tung ili kiweze kutumika kwa shughuli za michezo na sherehe za kitaifa na e kuvipatia vyama vya michezo vya watu wenye ulemavu fursa stahiki ili waweze kushiriki kikamilifu katika kuendeleza michezo ik iwemo michezo ya ku lipwa
utamaduni 
utamaduni ni nyenzo muhimu katika kulinda na kudumisha mila na silka njema za jamii
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita yamepatikana mafanikio yafuatayo a sera na sheria zinazoongoza utamaduni zimefanyiwa mapitio ili kukidhi matarajio na mahitaji ya wakati na sheria mpya ya baraza la sanaa na sensa ya filamu na utamaduni imetungwa
chini ya sheria hiyo bodi ya sensa ya filamu na baraza la sanaa la zanzibar vimeunganishwa b utafiti wa urithi wa utamaduni usioshikika umef anyika na matokeo ya utafiti huo kuhifadhiwa kimataifa na kuingizwa katika orodha ya unesco ya tamaduni zinazohifadhiwa
sambamba na hatua hiyo matokeo ya utafiti huo pia yamerejeshwa kwa wananchi wa maeneo husika ili kuzitumia kama sehemu ya ajira na kup ambana na umasikini na c hatua ya ukaguzi wa kazi za sanaa ili kulinda na kuhifadhi mila desturi na silka za mzanzibari imetekelezwa
aidha kamusi za lahaja za kipemba kimakunduchi na kitumbatu zimechapishwa na kusambazwa kwa wananchi
ili kuendeleza ekta ya tamaduni katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itaielekeza smz kutekeleza mambo yafuatayo a kuandaa sera ya urithi wa utamaduni na kufanya utafiti maalumu katika visiwa visivyoishi watu ili kubaini aina ya utalii unaoweza ku fanyika na kuongeza fursa za ajira kwa wananchi b kuimarisha lugha ya kiswahili na kuzifanya lahaja za kiswahili za zanzibar kuwa chimbuko la kiswahili fas aha
jumla ya machapisho mapya ya vitabu na majarida ya kuimarisha lugha ya kiswahili yata tolewa kwa lengo la kuwawezesha watumiaji wenyeji na wageni kukitumia kiswahili fasaha katika nyanja za kiuchumi kisiasa na kijamii c kuihamasisha jamii ili kuuenzi kuulinda na ku udumisha utamaduni wa mzanzibar na kushiriki katika uandaaji wa matam asha ya utamaduni d kuwapatia mafunzo walimu wa utamaduni na wasanii ili kuwawezesha kutumia sanaa zao kwa mambo yenye manufaa kwa wananchi na yenye kuzingatia maadili ya jamii na e kuendeleza teknolojia za jadi kwa kutoa mafunzo kwa mafundi ili ziweze kuwanufaisha wananchi kiuchumi na kuirithisha teknolojia hiyo kwa kizazi kipya
vyombo vya habari 
vyombo vya habari vina jukumu kubwa la kutoa habari kuburudisha na kuelimisha jamii juu ya matukio na masuala mbalimbali yanayojiri nda ni na nje ya nchi na kuchangia katika kukuza na kuimarisha demokrasia na utawala bora
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya abari imepata mafanikio yafuatayo a mageuzi makubwa ya kise ra na kisheria yamefanyika ili kuiwezesha zan zibar kuachana na mfumo wa matangazo ya analogi na kuingia katika mfumo wa dijitali
aidha shirika la habari la zanzibar zbc limeanzishwa ambapo redio televisheni na gazeti la serikali zanzibar leo vimeunganishwa
hatua hizi zimeongeza ubora wa matangazo na ufanisi katika vyombo vya habari b studio za televisheni unguja na pemba zimepatiwa vifaa na mitambo ya kisasa ya kurushia matangazo
waandishi wa habari wanawake na wanaume wamepatiwa mafunzo ya shahada ya zamivu phd shahada ya uzamili shahada ya kwanza stashahada na stashahada c jumla ya vituo vipya tisa vya radio za fm na televisheni sita vimeanzishwa d chuo cha uandishi wa habari kimepatiwa jengo jipya huko kilimani pamoja na vifaa vya kisasa walimu wenye ujunzi na kuanzisha mafunzo ya lugha ya kichina
idadi ya wanafunzi wanaojiunga na chuo hiki imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na e kiwanda cha upigaji chapa na mpiga chapa mkuu wa serikali kimehamish wa kutoka eneo la zamani la saateni na kupelekw katika majengo mapya uko maruhubi
aidha kiwanda kimepatiwa mitambo mipya na ya kisasa ya uchapaji digital printing machine na kuanza kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi mkubwa
kwa kutambua uzito wa jukumu la vyombo vya abari katika kipindi cha miaka mitano ijayo smz chini ya uongozi wa ccm itahakikisha kuwa uhuru wa vyombo vya habari unaendelea kuimarishwa na vyombo hivyo vinatekeleza wajibu wake kwa weledi na kuzingatia maadili ya kazi zao kwa kutekeleza yafuatayo a kuimarisha matu mizi ya tehama na kuendeleza mageuzi katika sekta ya habari ili kuongeza ufanisi na weledi katika tasnia hii b kuendelea kuliimarisha shirika la utangazaji zanzibar zbc kwa kulipatia mitambo vifaa vya kisasa na vitendea kazi pamoja na fursa za mafunzo nd ani na nje ya nchi kwa wafanyakazi wa kada mbalimbali c kuendeleza jitihada za kukiimarisha chuo cha uandishi wa habari ili kiwe chachu ya kuendeleza tasnia ya habari na chimbuko la kuibua na kuendeleza vipaji vya uandishi na d kuimarisha mfumo wa uende shaji wa kiwanda cha upigaji chapa na mpiga chapa mkuu wa serikali kwa kukiongezea mitambo na vifaa vya kisasa na wataalamu
 huduma za uokoaji 
huduma za uokoaji ni muhimu kwa jamii hasa pale yanapozuka maafa na majanga mbalimbali
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana i sera ya maafa ya mwaka imeandaliwa na mpango wa elimu ya kukabiliana na maafa kwa wananchi umetekelezwa ii kamati ya maafa ya zanzibar wilaya na shehia zimeendelea kuima rishwa na kupatiwa mafunzo ya msingi ya kukabiliana na maafa na iii kikosi maalumu cha uzamiaji kimeanzishwa na wan anchi wamehamasishwa kuanzisha vikosi na jumuiya za uokozi katika maeneo yao
ili kuimarisha huduma za okoaji katika kipindi cha miak mitano ijayo ccm itahakikisha kuwa smz inatekeleza yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sheria ya kukabiliana na maafa na kuanzisha kamisheni ya kukabiliana na maafa b kuanzisha na kusimamia mfuko wa kukabiliana na maafa pamoja na kuimarisha juhudi za kuelimisha jamii katika kukabiliana nayo na c kurahisisha uratibu na upatikanaji wa rasilimali fedha na mawasiliano ya moja kwa moja na asasi nyingine za ndani na nje ya nchi katika shughuli za uokoaji
madawa ya kulevya 
madawa ya kulevya ni moja ya changamoto kubwa zinazowakabili wananchi wengi hasa vijana
madawa ya kulevya yameathiri sana afya za watumiaji na kudhoofisha nguvu kazi na uchumi wa taifa letu
aidha utafiti umethibitisha kwamba upo uhusiano mkubwa kati ya matumizi ya madawa ya kul evya na maambukizi ya virusi vya ukimwi vvu
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mapambano dhidi ya madawa ya kulevya yameendelezwa na mafanikio yafuatayo yamepatikana a mpango maalumu wa utekelezaji wa sheria ya dawa za kulevya road map umeanda liwa b hali ya usalama katika kiwanja cha ndege cha kimataifa cha abeid amani karume imeimarishwa
vifaa vya kisasa ikiwemo scanner kikosi cha mbwa pamoja na choo maalumu kwa ajili ya washukiwa wa madawa ya kulevya vimewekwa c kwa kushirikiana na taasisi zisizokuwa za kiserikali ngos kazi ya kuhamasisha wananchi kupima afya zao na kuwapitia ushauri nasaha imetekelezwa na d jumla nyumba za kurekebisha tabia za vijana walioathirika na madawa ya kulevya sober houses zimeanzishwa na kuhudumia jumla ya vijana unguja na pemba
katika kipindi cha miaka mitano ijayo smz chini ya uongozi wa ccm itaendeleza mapambano dhidi ya madawa ya kulevya kwa kutekeleza yafuatayo a utekelezaji wa sheria ya madawa ya kulevya kwa kuandaa mazingira bor ya utendaji kazi kwa vyombo husika ili kudhibiti uingiaji na usafirishaji wa dawa za kulevya b kuendeleza mafunzo na elimu kwa jamii juu ya athari za madawa ya kulevya na kuandaa mkakati wa kuwasaidia waathirika na madawa hayo ili kuachana na utumiaji
aidha kitajengwa kituo maalumu cha kurekebisha vijana walioathirika na madawa ya kulevya c kuendeleza na kuimarisha mashirikiano miongoni mwa vyombo vinavyosimamia mapambano dhidi ya madawa ya kulevya kati ya serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi zanzibar na d kushirikiana na taasisi za kimataifa zinazoendesha mapambano dhidi ya madawa ya kulevya ili kudhibiti usafirishaji na biashara haramu ya madawa hayo bila kujali mipaka ya nchi
demokrasia na utawala bora 
demokrasia na tawala bora ni moja ya nyenzo muhimu katika ujenzi wa jamii yenye umoja mshikamano uadilifu na uwajibikaji
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a programu maalumu ya elimu ya uraia juu ya sera ya utawal bora na haki za binaadamu imeandaliwa na kutekelezwa b sheria ya kuzuia rushwa na uhujumu wa uchumi pamoja na mamlaka ya kuzuia rushwa imeanzishwa na kuanza kazi
aidha kanuni za kudhibiti rushwa na uhujumu wa uchumi zimeandaliwa na kuanza kutumika c mafunzo juu ya mapambano dhidi ya rushwa yametoelewa kwa wafanyakazi na viongozi mbalimbali wa serikali d ujenzi wa jengo jipya la ofisi ya mkurugenzi wa mashtaka ofisi ndogo ya wanasheria mwera na nyumba za waendesha mashtaka wa mahakama za wilaya ya makun duchi na mkokotoni unguja na madungu na chake chake pemba umekamilika e ujenzi wa jengo jipya la ofisi ya mkaguzi na mdhibiti mkuu wa hesabu za serikali lilioko unguja na lile la wete pemba umekamilika
aidha mafunzo ya ukaguzi kwa kuzingatia thamani na mazingira yametolewa kwa wafanyakazi
kutokana na juhudi hizo ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali sasa imefikia kiwango kinachokubalika kimataifa f jengo la mahakama kuu unguja na pemba majengo ya mahakama za wilaya na mahakama ya kadhi yamefanyiwa matengenezo makubwa
mahakimu wapya wameajiriwa kati yao saba ni wanawake na watatu ni wanaume g mafunzo juu ya matumizi ya teknolojia ya habari uendeshaji na usimamizi wa kesi pamoja na uandishi wa sheria yametoelewa kwa ma jaji mahakimu na waendesha mashtaka h sheria ya kuanzisha mahakama ya biashara zanzibar imepitishwa na matengenezo ya jengo la mahakama hiyo yamekamilika
aidha mahakama ya atoto imeanzishwa na kuanza kufanya kazi na i ujenzi wa jengo jipya la ukumbi wa araza la wawakilishi huko chukwani umekamilika na kuanza kutumika kwa ajili ya mikutano na vikao vyote vya baraza la wawakilishi zanzibar
ili kuendeleza demokrasia na tawala bora katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kuwa smz inatekeleza yafuatayo a utekelezaji wa kazi na majukumu ya serikali unazingatia misingi ya demokrasia na utawala bora kama ilivyoainishwa katika katiba za nchi na kuimarisha uwazi na uwajibikaji kwa wananchi b kuandaa na kupitisha sheria ya maadili ya viongozi na kuimarisha mafunzo na elimu ya uraia kwa viongozi wa taasisi za umma na binafsi pamoja na wananchi juu ya misingi ya demokrasia na utawala bora c kuimarisha mamlaka ya kuzuia rushwa na uhujumu uchumi kwa kuiongezea rasilimali watu mafunzo na ifaa vya kisasa d kuimarisha mfumo wa sheria kwa kufanya mabadiliko katika utendaji kazi wa mahakama ofisi ya mwendesha mashtaka ofisi ya mwanasheria mkuu jeshi la polisi vyuo vya mafunzo na wadau wengine wa sheria ili kuwajengea uwezo katika utoaji wa haki e kuandaa sera ya msaada wa kisheria ili kutoa fursa kwa wananchi na makundi maalumu ya jamii kupata haki zao kwa urahisi na kuanzisha mfumo wa kitaasisi wa masaada wa kisheria f kuimarisha ofisi ya mrajis mkuu wa serikali na mifumo ya usajili wa nyara ka biashara mali na hakibunifu na kudhibiti wizi na uharamia wa sanaa na g kuimarisha huduma za ukaguzi wa hesabu za serikali ili kuhakikisha kwamba miradi inayotekelezwa ina thamani sawa na fedha zilizotumika
aidha mafunzo ya kada mbalimbali yatatolewa kwa watumishi ili kuongeza ufanisi
serikali za mitaa 
serikali za mitaa ni chombo muhimu cha kuwashirikisha wananchi katika kusimamia shughuli za utawala na maendeleo yao
serikali za mitaa zina mchango mkubwa katika kukuza maendeleo ya wananchi mijini vijijini na kuendeleza demokrasia na utawala bora
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a sheria za serikali za mitaa na sheria ya mamlaka ya mikoa zimefutwa na kutungwa sheria mpya tawala za mikoa na sheria ya mamlaka ya serikali za mitaa b wananchi wamehamasishwa kuunda kamati za maendeleo za shehia na majimbo ili kusukuma kasi ya maendeleo ya kiuchumi na kijamii
jumla ya kamati za maendeleo za she hia katika majimbo yote unguja na pemba zimeanz ishwa c mabaraza ya miji na halmashauri za wilaya yameendelea kupatiwa ruzuku vitendea kazi pamoja na watendaji wenye ujuzi
jumla ya wafanyakazi saba wamepatiwa mafunzo ndani nje ya nchi katika fani mbali mbali
wajumbe wa kamati za kudumu za serika li za mitaa nao wamepa tiwa mafunzo juu ya masuala ya edha afya na heria d mradi maalumu wa huduma za jamii zusp umeanzishwa ili kuimarisha mazingira ya manispaa ya zanzibar hifadhi ya eneo la urithi wa mji mkongwe na miji ya chake chake wete na mkoan huko pemba
mradi huo umekamilisha kazi ya uwekajiwa taa za barabarani pamoja na taa za kuongoza magari zinazotumia umeme wa jua solar katika maeneo ya mji mkongwe na e baraza la manispaa la zanzibar limeanzisha utaratibu wa kuingia mikataba na vikundi vya kijamii kwa ajili ya kufanya usafi katika maeneo ya masoko bustani barabara mitaro na kuondoa taka ngumu ili kuimarisha usafi wa mazingira ya mji
ili kuziendeleza serikali za mitaa katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakiki sha kwamba smz inatekeleza yafuatazo a kuongeza ufanisi katika ukusanyaji wa mapato ya halmashauri za wilaya mabaraza ya miji na manispaa kwa kuibua vyanzo vipya vya mapato na kuimarisha ubora wa huduma kwa wananchi na usafi wa mazingira ya maeneo ya miji b kusimamia kuratibu na kusaidia utendaji kazi wa kamati za maendeleo katika maeneo mbalimbali ili kusukuma kasi ya maendeleo na kudhibiti vitendo viovu katika jamii na kusaidia juhudi za wananchi katika kuimarisha huduma za kijamii na kuwapatia misaada ya aina mbalimbali na c kuendeleza utekelezaji wa mradi maalumu wa kuimarisha mazingira ya manispaa ya zanzibar hifadhi ya eneo la urithi wa mji mkongwe na miji ya chake chake wete na mkoani pemba
aidha ujenzi wa jengo la ofisi halmashauri ya wilaya ya wete utakamilishwa
idara maalumu za smz 
idara maalum za serikali ya mapinduzi ya zanzibar ni vyombo muhimu katika utekelezaji wa sera za ccm kuhusu ulinzi na usalama hususan dhana ya ulinzi wa umma ambao unawashirikisha wananchi wote
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz chini ya uongozi wa ccm imeimarisha mazingira ya utendaji ka zi na maslahi ya wapiganaji wa idara maalum za smz kwa kutelekeza yafuatayo a kikosi maalum cha kuzuia magendo kmkm jumla ya wapiganaji wamepatiw mafunzo ndani na nje ya nchi katika fani mbalimbali pamoja na kuwapatia vyombo vipya vya usafiri na vifaa vya kisasa
aidha ujenzi wa hospitali ya kibweni umekamilika na kuanza kutumika
b jeshi la kujenga uchumi jku jumla ya wapiganaji wamepatiwa mafunzo ya aina mbalimbali
vijana wamepatiwa mafunzo ya uzalendo uzalishaji mali pamoja na mafunzo ya amali kila mwaka
aidha jumla ya vijana wamepatiwa mafunzo ya stadi mbalimbali za ufundi katika chuo cha mali cha jku
c chuo cha mafunzo kazi ya ujenzi wa bweni la kulala wanafunzi huko kinumoshi imekamilika
aidha utaratibu wa wahalifu kutumikia adhabu zao katika jamii badala ya chuo cha mafunzo umeanza kutekelezwa ili kupunguza msongamano wa wanafunzi
d kikosi cha zima moto na uokozi k zu jumla ya wapiganaji wamepatiwa mafunzo ya zimamoto nje ya nchi
huduma za zimamoto na uokozi zimefikishwa katika wilaya zote za unguja na pemba
aidha huduma za zimamoto na uokozi zimeanza kutolewa katika bandari za malindi unguja na mkoani pemba
e kikosi cha valantia zanzibar kvz ujenzi wa jengo la makao makuu ya kikosi hicho huko mtoni unguja umekamilika na ujenzi wa nyumba ya maafisa na makaazi ya wapiganaji wa kikosi hicho huko kisiwani emba umeanzishwa
katika kipindi cha miaka mit ano ijayo ccm itaielekeza smz kuendelea kuziimarisha idara maalum za smz kwa kutekeleza yafuatayo a kuimarisha zaidi mazingira ya kazi na utendaji wa wapiganaji wa kmkm jku zu na kvz kwa kuwapatia mafunzo vifaa vya kisasa maslahi na mahi taji mengine muhimu ili kuwawezesha kutekeleza majukumu yao ya ulinzi kwa weledi na ufanisi mkubwa b kukamilisha ujenzi wa skuli ya sekondari ya jku mtoni na kukiendeleza kituo cha amali cha jku kwa kupanua wigo wa mafunzo ya amali kwa vi jana wanaojiunga kituo hicho kwa kuzingatia mahitaji ya soko la ajira na kuwawez esha vijana kujiajiri wenyewe na c kukamilisha ujenzi wa nyumba za maafisa na makaazi ya wapiganaji wa kvz kisiwani pemba
kuwaunganisha wananchi wa zanzibar 
hoja ya kuwaunganisha wananchi zanzibar imetokana na sera ya ccm ya kujenga umoja wa kitaifa amani na utulivu
bila ya kuwepo mazingira ya amani na utulivu nchi haiwezi kupata maendeleo na hakuna mwekezaji atakayekuba li kuwekeza
aidha wananchi watashindwa kuendesha shughuli zao za kiuchumi kijamii na utamaduni
katika kipindi cha serikali chini ya uongozi wa ccm imeifanyia mabadiliko katiba ya zanzibar ya mwaka mabadiliko ya na baada ya uchaguzi mkuu wa mwaka serikali ya mapinduzi ya zanzibar yenye muun do wa umoja wa kitaifa chini ya uongozi wa mhe
dk
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi imeundwa na kufanikiwa kutimiza malengo yake kwa ufanisi
ili kuendeleza sera ya kuwaunganisha wananchi wa zanzibar katika kipin di cha ccm itandelea kuwa muumini wa kweli wa amani utulivu na kuwaunganisha wananchi wa zanzibar kwa kuimarisha mafanikio yaliyokwisha kupatikana na kuielekeza smz kutekeleza yafuayo a kuendeleza jitihada za kuhamasisha jamii juu ya umuhimu wa amani umoja na mshikamano ili kujenga mazingira ya kuaminiana kuvumiliana na kushirikiana katika masuala mbalimbali ya kijamii b kuendelea kupiga vita na kudhibiti vitendo vya ubaguzi vinavyojitokeza katika sehemu za utoaji wa huduma za kiuchumi kisiasa na kijamii miongoni mwa wananchi na c kuimarisha mifumo ya taasisi za uratibu na kushughulikia malalamiko na kero za wananchi kwa wakati haki na uadilifu
 kuyaendeleza makundi mbalimbali watoto 
watoto kama taifa la kesho wanayo haki ya kulindwa kwani nd io chanzo cha rasilimali watu na mrithi wa taifa la kesho
watoto wanayo haki ya kuishi kutoa mawazo kupata lishe bora malezi na ulinzi kupewa elimu na kutobaguliwa kwa kwa namna yoyote
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali chini ya uongozi wa ccm imeend elea kusimamia maendeleo ya watoto na mafanikio yafuatayo amepatikana a sheria ya mtoto pamoja na kanuni saba za kusimamia utekelezaji wa sheria hiyo zimepitishwa ikiwemo miongozo ya uanzishaji na uendeshaji wa nyumba za kulel ea watoto
aidha ujenzi wa kituo cha kulelea watoto cha mazizini umekamilika b jumla ya mabaraza ya watoto yameanzishwa unguja na pemba ili kupiga vita ajira kwa watoto na kazi ya usajili na kuwatambua watoto wanaoishi katika mazingira magumu imetekele zwa na watoto unguja na pemba wamesajiliwa na kutambuliwa mahitaji yao
aidha kampeni maalumu ya kupiga vita vitendo vya udhalilishaji dhidi ya wanawake na watoto imeanzishwa na c kiwanja cha kufurahishia watoto cha uhuru kariakoo unguja na tibirinzi pemba vimejengwa upya ili kuwapatia watoto maeneo ya kucheza yenye mandhari nzuri na kuvutia
katika kipindi cha miaka ccm itaendelea kuimarisha haki na maendeleo ya watoto na kuhakikisha kwamba smz inatekeleza hatua zifuataz o a kusimamia uanzishaji na uendelezaji wa mabaraza ya watoto na kamati za wazazi katika shehia wilaya na mikoa yote ya zanzibar ili kupiga vita vitendo vya udhalilishaji dhidi ya watoto b kuendelea kupiga vita ajira za watoto na kusimamia utekelezaji wa sheria na mikataba ya kimataifa inayohusu haki usa wa na hifadhi ya mtoto na c kuratibu na kutathmini huduma inazotolewa na vituo binafsi vya kulelea watoto ili kuhakikisha vinaendeshwa kwa mujibu wa sheria
vijana 
vijana walioandaliwa vyema na kujipanga vi zuri wanao mchango mkubwa katika kukuza uchumi na maendeleo ya jamii
changamoto kubwa inayowakabili vijana mijini na vijijini ni ukosefu wa ajira kukosa ujuzi na maarifa ya kisasa pamoja na mitaji hivyo kushindwa kujiendeleza na kutekeleza wajibu wao wa kushiriki katika ujenzi wa uchumi wa kisasa
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz chini ya uongozi wa ccm imechukua hatua mbalimbali za kuwaendeleza vijana na kupata mafanikio yafuatayo a baraza la taifa la vijana limeanzishwa na ju mla ya asasi za vijana zilipatiwa mafunzo ya aina mbalimbali b jumla ya vikundi unguja na pemba vyenye wanachama unguja na emba vimeanzishwa na kupatiwa mafunzo ya ujasiriamali na stadi mbalimbali za maisha
vile vile vyama viwili vya saccos za vijana vimeanzishwa c mfuko maalumu umeanzishwa ili kutoa mikopo yenye riba na masharti nafuu kwa vijana
mikopo yenye thamani ya shilingi unguja shilingi na pemba shilingi imetolewa d kwa kupitia mifuko mingine ya uwezeshaji wananchi kiuchumi jumla ya shilingi zimetolewa kwa vikundi vya vijana unguja na pemba
kati ya fedha hizo shilingi zimetolewa kwa vikundi vya vijana wa unguja na shilingi zi metolewa kwa vikundi vya vijana wa pemba e jumla ya shilingi milioni zimewekwa katika benki ya crdb kama dhamana ya serikali ili kuiwezesha benki hiyo kutoa mikopo kwa vijana na f jumla ya vyama vya shirika vinne vyenye wanachama wanawake na wanaume ambao ni vijana waliohitimu vyuo na vyu vikuu vimeanzishwa na kuweza ku jiajiri wenyewe kupitia kilimo na usindikaji na kutoa mafunzo na ukaguzi kwenye vikundi vya ushirika
pia vikundi vitatu vya vijana unguja na pemba vinajishug hulisha na kilimo cha mboga mboga kwa kutumia teknolojia ya umwagiliaji drip irrigation vimeanzishwa na kupatiwa msaada wa vifaa vya umwagiliaji maji vyenye thama ni ya dola za kimarekani kutoka shirika la kazi duniani ilo
katika kipindi cha waka smz chini ya uongozi wa ccm itaendelea kuzipatia ufumbuzi changamoto za vijana kwa kuchukua hatua zifuatazo a kuandaa programu za elimu na malezi bora kwa vijana ili kuwawezesha jumla ya vijana kupata mafunzo ya stadi mbalimbali za maisha pamoja na kujiajiri b kuliendeleza baraza la taifa la vijana ili kuongeza ushiriki wa vijana katika ngazi mbalimbali za maamuzi c kuendelea kuimarisha mfuko maalum wa vijana ili kutoa mikopo kwa vijana wengi zaidi na kujiajiri katika kilimo cha kisa sa na kuanzisha green house moja katika kila wilaya d kuhamasisha vijana waliomaliza vyuo na vyuo vikuu kuanzisha vikundi vya uzalishaji mali na utoaji huduma kuvipatia mafunzo na mikopo ili waweze kujiajiri
aidha taasisi za serikali na zisizo za serikali zitahamasishwa kutoa zabuni za kazi na huduma kwa vijana hao na e kuandaa mikakati ya malezi bora kwa vijana ili kujenga moyo wa uzalendo ari ya kujitolea na kuipenda nchi yao na kuimarisha mahusiano vijana ndani na nje ya nchi
wanawake 
chama cha mapinduzi kinatambua uwezo na nguvu kubwa ya wanawake katika kusukuma kasi ya maendeleo na kuleta mageuzi ya kiuchumi kijamii na kisiasa
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz chini ya uongozi wa ccm imechukua hatua mbalimbali za kuwaendeleza wanawake ili kuwajengea uwezo na uthubutu wa kutumia fursa za kujiendeleza kiuchumi kijamii na kisiasa na kupata mafanikio yafuatayo a jumla ya vikundi unguja na pemba na saccos unguja na pemba za wanawake zimeanz ishwa
aidha wajasiriamali wanawake wamepatiwa mafunzo juu ya ubora wa bidhaa na masoko b kwa kushirikiana na chuo cha barefoot college tilonia cha india kituo cha kuwafundisha wanawake kute ngeneza vifaa vya umeme wa jua kimeanzishwa huko kibokwa mkoa wa kaskazini unguja c waratibu na akatibu watano wa vikundi vya wanawake wamepatiwa mafunzo ya uongozi umuhimu wa hati miliki ukimwi sheria na jinsia
pia wanawake wamepatiwa mafunzo juu ya mbinu za kubaini vitendo vya udhalilishaji na kuepuk ana navyo d katika jitihada za ku piga vita udhalilishaji wa wana wake na watoto nyumba salama kwa ajili ya kuwahifadhi na kuwahudumia waathirika wa vitendo hivyo imeanzishwa
jumla ya waathirika wa vitendo hivyo wamepatiwa huduma hizo na e skuli benbe lla unguja na uta ani pemba zimeteuliwa kuwa skuli maalumu za sayansi kwa wanawake ili kuwashajiisha wanaf unzi wa kike kupenda masomo ya sayansi na hisabati
ili kuendeleza juhudi za kuwawezesha wanawake kiuchumi kijamii na kisiasa ccm katika kipindi cha itahakikisha kwamba smz inatekeleza yafuatazo a kuendelea kusimamia upatikanaji wa haki za anawake na kupiga vita mila na desturi zinazowabagua au kudhalilisha wanawa ke na kusimamia utekelezaji wa sheria na ikataba yote ya kimataifa ina yohusu ustawi wa mwanamke b kuendeleza juhudi za kuhamasisha wanawake na kuwajengea uwezo na uthubutu ili kushiriki kikamilifu katika mabaraza ya maamuzi ya ngazi mbalimbali za uongozi na c kuanzisha jumla ya vikundi vya kiuchumi vya wanawake na kupatiwa mafunzo ya ujasiriamali na mikopo ili kujiajiri wao wenyewe
wazee 
wazee ni hazina na chemchem ya busara katika jamii kwa kuwa mchango wao katika ujenzi wa taifa letu ni wa kutukuka na wa kupigiwa mfano
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz chini ya ccm imeendeleza jududi za kuwaendeleza wazee na kupata mafanikio yafuatayo a jumla ya wazee wameendelea kupatiwa huduma ya makazi na mahitaji mengine muhimu katika nyumba za wazee za serikali unguja na pemba
aidha jumla ya wazee wameendelea kupatiwa msaada wa fedha kwa ajili ya kuweza kujikimu kimaisha kila mwezi na b majengo matatu ya nyumba za wazee sebleni zikiwemo nyumba mbili na ukumbi wa mikutano yamefanyiwa matengenezo makubwa
miundombinu ya maji na umeme katika majengo hayo pia yameimarishwa
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kwamba smz inaendelea kuchukua hatua thabiti za kuwatunza na kuwaendeleza wazee kwa kutekeleza yafuatayo a kuimarisha huduma za kijamii na mahitaji muhimu kwa wazee wanaotunzwa katika nyumba za wazee na b kuanzisha na kusimamia uendeshaji wa programu maalumu ya malipo ya pensheni na huduma nyingine muhimu kwa wazee wote wa zanzibar zikiwemo huduma za usafiri na matibabu bure
watu wenye ulemavu 
watu wenye ulem avu wanayo haki kwa mujibu wa katiba ya kutambuliwa utu wao kuendelezwa kuheshimiwa na kulindwa dhidi ya vitendo vinavyoshusha utu wao ikiwemo ubaguzi uonevu ukatili na mila potofu
kwa kutambua uwezo mkubwa walionao watu wenye ulemavu katika kujiendel eza na kuchangia uchumi na maendeleo ya taifa letu katika kipindi cha smz chini ya uongozi wa ccm imewaendeleza watu wenye ulemavu ambapo pamoja na mambo mengine imeanzisha mfuko maalumu na kuupatia jumla ya shilingi milioni 
aidha usaj ili wa watu wenye ulemavu umefanyika katika wilaya zote za unguja na pemba ili kufahamu idadi yao kwa lengo la kuwapatia visaidizi pamoja na dawa
ili kuwaendeleza watu wenye ulemavu katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kuw smz inaendeleza jitihada za kuimarisha ustawi wa watu wenye ulemavu kwa kutekeleza yafuatayo a kuendelea kusimamia utekelezaji wa mipango na programu mbalimbali zenye lengo la kuwaendeleza watu wenye ulemavu na kuwapatia haki zao za msingi bila vikwazo b kuimarisha mfuko wa watu wenye ulemavu na kuwapatia huduma ya visaidizi pamoja na dawa bila malipo na c kuendeleza mafunzo na elimu kwa wazazi walezi na walimu juu ya makuzi ya mtoto mwenye ulemavu
wafanyakazi 
wafanyakazi wanao mchango mkubwa katika kuku za uchumi na maendeleo ya nchi
ili kuhakikisha kwamba mchango wa wafanyakazi unaongezeka katika kipindi cha miaka mitano iliyopita smz imeendelea kuchukua hatua za kuimarisha maslahi yao na kupata mafanikio yafuatayo a sheria ya ajira imefan yiwa mapitio na kanuni kumi zimetayarishwa na kuanza kutumika
kanuni hizo zinahusu maslahi ya wanafanyakazi wa sekta binafsi usajili na utendaji kazi wa vyama vya wafanyakazi mikataba likizo bila ya malipo na makundi maalumu ya wafanyakazi
aidh a kanuni za utumishi wa umma zimeandaliwa na kusambazwa kwa wahusika b mashirikiano ya utatu kati ya shirikisho la vyama huru vya wafanyakazi waajiri na serikali yameimarishwa na majadiliano ya pa moja yameendelezwa
kwa kushiri kiana na shiri ka la kazi duniani ilo toleo aalumu la sheria za kazi kwa lugha nyepesi ikiwemo sheria ya ajira sheria ya uhusiano kazini sheria ya usalama na afya kazini sheria ya mfuko wa hifadhi ya jamii sheria ya fidi na sheria ya usafiri baharini limetayarishwa na kuanza kutumika c jumla ya wananchi wamepatiwa ajira
kati yao wameajiriwa katika taasisi za serikali na mashirika ya umma na sekta binafsi na walipata ajira kupitia vyama vya ushirika
aidha wananchi walijiajiri wenyewe baada ya kupatiwa mikopo na wengine wamepata ajira zisizokuwa za moja kwa moja d ili kukabiliana na changamoto ya upatikanaji wa ajira hasa kwa vijana kituo aalumu cha kutoa taarifa za soko la ajira kimeanzishwa
jumla ya vijana wameorodheshwa na kati yao wamefanikiwa kuajiriwa nje ya nchi kupitia kituo hicho e maslahi ya watumishi wa umma yameimarishwa kwa kuwaongezea mshahara pamoja na posho katika mwaka na na f kwa kuzingatia sheria ya usalama na afya kazini sehemu za kazi zimesajil iwa na taarifa zake kuhifadhiwa katika daftari la usajili wa sehemu za kazi
aidha taasisi za kazi zimefanyiwa ukaguzi unguja na pemba na kupatiwa ushauri na maelekezo ya kisheria
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikis ha kuwa smz inaendelea kuimarisha maslahi ya wafanyakazi kwa kutekeleza yafuatayo a kuendeleza mashirikiano ya utatu kati ya serikali waajiri na wafanyakazi kupitia chombo chao shirikisho la vyama huru vya wafanyakazi ili kuimarisha mahusiano mema b kusimamia utekelezaji wa mpango wa ajira kwa vijana na kuimarisha utendaji kazi katika utumishi wa mma kwa kuandaa programu mbalimbali za mafunzo na upatikanaji wa rasilimali watu wenye sifa kuongeza maslahi ya watumishi ili kuongeza ufanisi na tija na c kufanya ukaguzi katika maeneo na kusajili taasisi za kazi pamoja na programu mbalimbali zinazohusu masuala ya kazi
hifadhi ya jamii 
katika kuhakikisha kwamba huduma za hifadhi ya amii zinaimarika katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a jumla ya wanachama waajiri wa mfuko wa hifadhi ya jamii zssf kutoka serikali kuu imefikia mashirika ya serikali na taasisi binafsi ni 
idadi ya wanachama waajiriwa wa serikali kuu ni mashirika ya serikali ni b mfuko wa hifadhi ya jamii zssf umeanzisha mfumo wa uchangiaji wa hiari ili kutoa fursa kwa wananchi wengi zaidi kunufaika na matunda ya mfuko huo
jumla ya wanachama kutoka vikundi vya ushirika vya uzalishaji mali ujasiri amali watu binafsi na wazanzibari wanaofanyakazi nje ya nchi wamesajiliwa chini ya mfumo huo na jumla ya shilingi milioni zimekusanywa c ili kutunisha mapato yake na kuongeza fursa za ajir kwa wananchi mfuko ume wekeza katika miradi mbalimbali ya kiuchumi
miongoni mwa miradi hiyo ni ujenzi wa kiwanja cha kufurahishia watoto cha umoja kariakoo unguja na kiwanja cha watoto cha uhuru tibirinzi pemba pamoja na ujenzi wa mnara wa umbukumbu ya miaka ya mapinduzi ya zanzibar
mfuko pia umeweza kutoa mikopo kwa taasisi mbalimbali za serikali na binafsi
mfuko pia umenunua jumla ya nyumba katika eneo la mbweni unguja ambazo zimepangishwa kwa taasisi za serikali na watu binafsi na d mfuko umeimarisha mafao ya wanachama wake wanaostaafu kwa kuonge za kiwango cha malipo ya kiinua mgongo na pensheni
katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm kitaielekeza smz kuimarisha zaidi huduma za hifadhi ya jamii kwa kufanya mambo yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera na sheria ya hifadhi ya jamii b kuimarisha mfuko wa hifadhi ya jamii ili uendelee kuwekeza katika miradi mbalimbali ya kiuchumi inayozalisha faida kubwa na kukuza mapato ya mfuko huo na c kuhakikisha kwamba mfuko wa hifadhi ya jamii unaendelea kuboresha malipo ya pensheni na kuanzish mafao mbalimbali kwa wanachama wake
 sura ya saba maeneo mengine muhimu kuimarisha muungano 
muungano wa tanganyika na zanzibar ulioasisiwa mwaka ambao umedumu kwa kipindi cha miaka sasa umekuwa daraja lisilotetereka la kuwafikisha watanzania katika azma yao ya kupata maendeleo amani na ustawi
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita chama cha mapinduzi kimeendelea kuzisimamia serikali katika jitihada za kuimarisha muungano kwa kuta futa ufumbuzi wa changamoto mbalimbali zinazouk abili kwa lengo la kudumisha amani utulivu na maendeleo
katika kipindi cha utekelzaji wa ilani hii ya chama cha mapinduzi kitaendelea kizisimamia serikali zake ili zitekeleze majukumu yake ki kamilifu kwa lengo kuhakikisha muungano wetu unak uwa imara zaidi na kwamba amani na utulivu vinaendelea kuwepo kwa kufanya yafuatayo a kuendelea kuimarisha ushirikiano kati ya serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi ya zanzibar b kuendeleza mafanikio yaliyopatikana katika kuz ipatia ufumbuzi changamoto zilizokuwepo kwa kuweka utaratibu wa kikatiba na kisheria wa kutatua changamoto zitakazojitokeza c kuendelea kuweka mikakati ya pamoja ya kuimarisha uchumi katika pande mbili za muungano hususan katika kubuni na kutekeleza miradi ya maendeleo kwa manuafaa ya pande zote na d kuendeleza harakati za kuulinda na kuutetea muungano kwa kuzishirikisha asasi zisizo za serikali kuimarisha utoaji wa elimu ya uraia mashuleni vyuoni na vyuo vikuu pamoja na makundi mengine
utawala bora na demo krasia 
utawala bora na demokrasia ni moja ya nyenzo muhimu katika kuhakikisha taifa inakuwa na utawala unaozingatia sheria uwazi na uwajibikaji ili kutoa huduma bora kwa wananchi na kutok omeza udikteta na umasikini katika jamii
malengo mbalimbali ya ki uchumi na kijamii hayataweza kufikiwa iwapo hak i usawa uwazi na uwajibikaji vitakosekana
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mafanikio yafuatayo yamepatikana a uchaguzi huru na wa haki umeendelea kufanyika katika ngazi mbalimbali za ongozi b hatua imeendelea kuchukuliwa katika kukuza kulinda na kuhifadhi haki za binadamu na utawala ora katika jamii c serikali zimeendelea kusimamia tekelezaji wa mpango wa uendeshaji wa shughuli za serikali kwa uwazi open government partnership ogp
aidha serikali imeandaa rasimu ya mu swada wa marekebisho ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma d mfumo wa takwimu huria meanzish wa ambao utakuwa na tovuti kuu ya takwimu huria ili kuwezesha wananchi na wadau wengine kupata taarifa za uendeshaji wa serikali kwa urahisi na kuzitumia katika shughuli na malengo mbalimbali e mchakato wa kutungwa kwa katiba mpya umeendeshwa na umefikia hatua ya katiba inayopendekezwa iliyopitishwa na bunge maalumu la katiba ambayo itapigiwa ura ya maoni na wananchi f mfumo wa kujitathmini katika masuala ya utawala bora aprm umeandaliwa na umeanza kufanya kazi g katika kupanua demokrasia vyama vya siasa vyenye usajili wa kudumu vimeongezeka kutoka mwaka hadi vyama mwaka h mamlaka ya vitambulisho vya tai fa imeanza zoezi la kusajili na kutoa vitambulisho vya uraia ambapo hadi machi jumla ya wananchi milioni tanzania bara na tanzania zanzibar wameshapata vitambulisho
ili kuendeleza utawala bora demokrasia na uwajibikaji katika kipindi cha miaka mitano ijayo ccm itahakikisha kuwa erikali inatekeleza yafuatayo a kuendele za jitihada za kukuza kulinda na kuhifadhi haki za binadamu na utawala wa sheria katika ngazi zote za uongozi b kuifanyia mapitio sheria ya maadili ya viongoz wa umma kwa lengo la kuiboresha na pia kutunga sheria mpya itakayotenganisha shughuli za uongozi wa umma na biashara c kuimarisha mamlaka ya kuzuia na kupambana na rushwa nchini takukuru ili iweze kufanya kazi zake kwa ufanisi na pia kuanzisha mahakama maalumu ya makosa ya rushwa na uhujumu uchumi kwa lengo la kuharakisha uchunguzi na utoaji hukumu kwa makosa hayo d kuimarisha mfumo wa utoaji haki kwa kufanya maboresho katika utendaji wa vyombo vya maamuzi ikiwemo mahakama ofisi ya mwendesha mash itaka na ofisi ya mwanasheria mkuu e kuimarisha ofisi ya mkaguzi mkuu na mdhibiti wa hesabu za serikali ili itekeleze majukumu yake kwa ufanisi zaidi f kuendelea na kukamilisha zoezi la uandikishaji na utoaji wa vitambulisho vya uraia g kukamilisha mchakato wa kutunga atiba mpya na kuanza kuitekeleza kwa mujibu wa sheria ya abadiliko ya katiba na h kuendelea kuimarisha mfumo wa kuji tathmini kiutawala bora aprm na kutekeleza mapendekezo yaliyomo katika ripoti zake za mara kwa mara vyombo vya ulinzi na usalama 
kwa kutambua kazi kubwa iliyofanywa na vyombo vya ulinzi na usalama katika kudumisha amani usalama na utulivu nchini na kwa kuzingatia umuhimu wa kuendeleza mafanikio haya katika kipindi cha ilani hii ccm itazielekeza serikali zake kuviimaris ha vyombo vya ulinzi na usalama kwa kufanya yafuatayo i kuviwezesha vyombo vya ulinzi na usalama kwa kuviongezea raslimali watu na raslimali fedha kwa kadri uchumi utakavyoruhusu
ii kuendelea kuboresha maslahi ya watendaji katika vyombo vya ulinzi na usalama ikiwemo makazi mafunzo na zana za kazi za kisasa
 iii kuendelea kuweka mazingira yatakayowezesha jeshi la kujenga taifa jkt kuimarisha mafunzo kwa vijana wanaojiunga kwa hiari na wale wanaojiunga kwa mujibu wa sheria
iv kuendelea kushirikiana na umoja wa ma taifa un na umoja wa afrika au katika kupeleka askari wetu kushiriki majukumu ya ulinzi wa amani kwenye nchi mbalimbali duniani ili majeshi yetu yaendelee kupata uzoefu na mbinu za kisasa za ulinzi wa amani
v kuendeleza na kuimari sha mpango wa ulinzi sh irikishi na kuwashirikisha wadau mbalimbali nchini kutoa elimu kwa umma dhidi ya imani potofu zinazosababisha mauaji ya vikongwe na watu wenye ulemavu wa ngozi albin o
aidha hatua kali na za haraka za kisheria zitachukuliwa kwa wote watakaobainika kujih usisha na uhalifu wa aina hii ujambazi na vitendo vyenye mwelekeo wa ugaidi
vi kuendel ea kushiriki ana na mataifa mengine na asasi za kimataifa katika kupambana na makosa yanayovuka mipaka hasa ugaidi uharamia utakatishaji wa fedha haramu money laundering biashara haramu ya madawa ya kulevya na usafirishaji wa binadamu
vii kuimarisha uwezo wa vikosi vya zimamoto na uokoaji kwa kuvipatia mafunzo na zana za kisasa za kupambana na matukio ya moto ajali na majanga mengine ya asili
serikali za mitaa 
serikali mitaa zimeundwa kwa ajili ya kupeleka madaraka na huduma karibu na wananchi na kuhakikisha wananchi wanashirikishwa katika uandaaji na utekelezaji wa mipango ya maendeleo mijini na vijijini
katika kipindi cha mafanikio yafuatayo yamepatikana a sheria na kanuni za uendeshaji wa halmashauri za wilaya miji na majiji zimefanyiwa mapitio kwa lengo la kuboresha mifumo ya usimamizi wa mamlaka hizo b kiwango cha ruzuku ya serikali kuu kinachopelekwa katika halmashauri zote kimeongezeka kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi rilioni 
 mwaka c katika usimamizi wa matumizi sahihi ya fedha ukaguzi wa mara kwa mara umefanyika na hatua za kisheria na kinidhamu dhidi ya watendaji wa halmashauri waliojihusisha na vitendo vya ubadhirifu na wizi wa fedha na rasilimali za wananchi zimeendelea kuchukuliwa
ili kuziendeleza mamlaka za serikali za mitaa katika kipindi cha ya utekelezaji wa ilani hii ccm itahakikisha kwamba serikali inatekeleza yafuatazo a kuendelea kuzif anyia mapitio sheria zote zinazohusiana na serikali za mitaa na mamlaka ya tawala za mikoa ili kuharakisha mchakato wa kugatua madaraka kwa lengo la kuziwezesha kutoa huduma bora zaidi kutoka ngazi ya kitongoji kijiji hadi kata b kuendelea kuzijengea uwezo serikali za vijiji kwa kuzipatia raslimali watu na fedha ili ziweze kupanga na kusimamia kwa ukamilifu miradi yao ya maendeleo c kuendelea kuongeza kiwango cha ruzuku kuto ka serikali kuu kinachopelekwa kwenye halmashauri zote nchini kupitia bajeti ya serika li ya kila mwaka kwa kadri ya uchumi utakavyokua d kuendelea kuzihamasisha halmashauri zote nchini kubuni vyanzo vipya vya mapato ya ndani own sources pamoja na kuimarisha mifumo ya ukusanyaji na udhibiti wa mapato e kuimarisha ubora na upatikanaji wa hud uma za kijamii hususan afya elimu maji na miundombinu ya kiuchumi katika halmashauri zote nchini pamoja na kuongeza idadi ya wataalamu wa fani mbalimbali na f kuendelea kuchukua hatua kali za kinidhamu na kisheria dhidi ya watendaji wa halmashauri za wila ya watakaobainika kuhusika na vitendo vya ubadhirifu na wizi wa mali ya umma pamoja na matumizi mabaya ya madaraka
mambo ya nje 
ili kuimarisha mahusiano baina ya nchi yetu na nchi nyingine duniani chama cha mapinduzi kitaihimiza serikali kufanya mambo afuatayo katika kipichi cha utekelezaji wa ilani hii ya a kuendelea kushiriki kwenye utengamano wa kikanda na kuendeleza diplomasia ya uchumi kwa kuzingatia maslahi muhimu ya nchi yetu ili kunufaisha watanzania wote b kuendelea kuimarisha uhusi ano wa tanzania na mataifa mengine na taasisi za kimataifa c kuendelea kupigania mfumo wa haki wa utawala siasa na uchumi duniani d kuendelea kuunga mkono jitihada za kulinda amani na utulivu duniani e kuendelea kupigania diplomasia ya uchumi na siasa na f kuendelea ujenga au kununua majengo kwa ajili ya balozi za tanzania kwenye nchi ambazo kwa sasa yanakodishwa ili kupunguza gharama
jumuiya ya afrika mashariki eac 
ili kuimarisha mtangamano wa jumuiya ya afrika mashariki katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ya chama cha mapinduzi kitaihimiza serikali kufanya mambo yafuatayo a kutekeleza mpangokazi wa miaka kumi wa kuelekea katika eneo la sarafu moja la afrika mashariki b kutekeleza ujenzi wa mitandao ya reli na barabara zinazou nganisha nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki c kuendelea na utekelezaji wa hatua za awali za mtangamano wa afrika mashariki za umoja wa forodha na soko la pamoja ili kuhakikisha watanzania wanaendelea kunufaika na fursa za kibiashara uwekezaj na ajira zitokanazo na utekelezaji wa hatua hizo d kuendelea kushirikiana na wadau kutoa elimu kwa wananchi kuhusu fursa zilizopo katika jumuiya ya afrika mashariki ili wazitumie na kunufaika nazo na e kuendelea na majadiliano na utekelezaji wa ubi wa biashara na uwekezaji baina ya nchi za jumuiya ya afrika mashariki na marekani mkataba wa ubia wa kiuchumi kati ya nchi za jumuiya ya afrika mashariki na umoja wa ulaya eac eu economic partnership agreement epa na kuanzisha eneo huru la biashara la utatu wa eac comesa sadc
kuhamia makao makuu dodoma 
chama cha mapinduzi kinatambua jitihada zilizofanywa na serikali za kuunganisha mji wa dodoma na mikoa mingine kwa njia ya barabara za lami
aidha baadhi ya majengo ya serikali yameendelea kujengwa dodoma likiwemo jengo la bunge benki kuu hazina chuo kikuu cha dodoma na shirika la nyumba la taifa limejenga nyumba kwa ajili ya makazi ya wananchi
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ya chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali ku fanya yafuatayo a kutunga sheria itakayoutambua mji wa dodoma kuwa makao makuu ya nchi b kusimamia azma ya serikali ya kuhakikisha majengo yote ya wizara za serikali yanajengwa dodoma badala ya dar es salaam na c kuongeza kasi ya kupima viwanja kwa ajili ya makazi viwanda na taasisi na kuendelea ku boresha miundombinu ikiwemo maji umeme na barabara
 wafanyakazi wa mamlaka ya ustawishaji makao makuu cda wakipima viwanja kwa kutumia vifaa vya kisasa mazingira na mabadiliko ya tabianchi 
kupunguza na kuk abiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi ni jambo muhimu katika kufikia maendeleo endelevu
pamoja na jitihada ambazo zimekuwa zikichukuliwa katika kukabiliana na uchafuzi wa mazingira na mabadiliko ya tabia nchi bado zipo changamoto nyingi
ili kuba biliana na changamoto hizo chama cha mapinduzi katika kipindi cha ilani hii ya kitaielekeza serikali kufanya yafuatayo a kupanga na kuendelea kutekeleza miradi ya upandaji miti ili kuondokana na hatari ya taifa kugeuka kuwa jangwa kwa kuhakikis ha kila halmashauri inapanda na kutunza miti isiyopungua milioni 
 kila mwaka b kuhakikisha halmashauri zote nchini zinaweka na kusimamia sheria ndogo za hifadhi ya mazingira c kuweka utaratibu wa kuwaelimisha na kuwashirikisha wananchi kuhusu usimamizi na utekelezaji wa sheria ya utunzaji wa maeneo ya fukwe na rasilimali zilizopo d kuendelea kufanya tathmini ya vyanzo vya maji vilivyohifadhiwa kuongeza vyanzo vipya na kufufua vilivyopotea ama kuharibika ili kuwa na uhakika wa upatikanaji wa maji safi na sa lama e kuweka utaratibu wa kupunguza bei ya gesi na majiko yake na kuhamasisha jamii kutumia umeme na nishati mbadala ili kuongeza idadi ya watumiaji wa nishati hizo kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka ili kupunguza matumizi ya kuni na mkaa kwa lengo kupunguza kasi ya uharibifu wa mazingira na f kuimarisha ukaguzi na usimamizi wa shughuli za viwanda ili zisiharibu mazingira
kujenga uwezo wa kukabili majanga 
majanga ni matukio yanayojitokeza na yenye uwezo mkubwa wa kuleta maafa yanay ohatarisha maisha ya watu na mali zao miundombinu na huduma mbalimbali za jamii
katika kipindi cha miaka mitano ijayo katika kukabiliana na maafa chama cha mapinduzi kitazielekeza serikali kufanya yafuatayo a kusimamia kikamilifu utekelezaj wa sheria mpya ya kukabiliana na maafa katika ngazi zote kuanzia taifa hadi vijijini na b kujenga kituo cha menejimenti ya maafa na mawasiliano ili kuongeza uwezo wa nchi katika kukabiliana na maafa
mapambano dhidi ya vvu ukimwi 
katika kipindi cha miaka mitano ya ilani hii ya chama cha mapinduzi kitazielekeza serikali zake kuendeleza kwa nguvu zaidi mapambano dhidi ya ukimwi kwa kutekeleza yafuatayo a kupunguza au kuondokana kabisa na utegemezi wa wafadhili kwa kuanzisha mfuko maalumu wa ukim wi aids trust fund ukiwa na lengo la kuongeza rasilimali kwa ajili ya kuboresha huduma za ukimwi zinazotolewa b kufanya jitihada za kupunguza kasi ya maambukizi katika jamii kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 ifikapo c kuimarisha huduma za elimu ya ukimwi kwa njia ya mawasiliano baina ya wanafamilia watu mashuhuri programu za mahali pa kazi na viongozi wa dini d kuongeza usambazaji wa taarifa zinazohusu kubadili tabia hatarishi na upatikanaji wa huduma bora kwa waathirika wa ukimwi kupit ia vyombo vya habari e kuendeleza tafiti za ukimwi na kutathmini vipaumbele kwa ajili ya kufanya maamuzi na kuandaa programu za ukimwi na f kutoa elimu kwa umma juu ya uhusiano uliopo kati ya utumiaji wa dawa za kulenya na maambukizi ya vvu
mapambano dhidi ya dawa za kulevya 
matumizi ya madawa ya kulevya ni tatizo linaloongezeka si hapa tanzania tu bali duniani kote
madhara ya matumizi ya madawa ya kulevya ni makubwa hususan kwa vijana kwani yanapunguza nguvukazi ya taifa na kuongeza gharama za kuwatibu kuwatunza waathirika
katika kipindi kijacho chama kitaielekeza serikali kuongeza jitihada za kupambana na madawa ya kulevya kwa kutekeleza yafuatayo a kuanzisha mamlaka ya kudhibiti na kuzuia dawa za kulevya b kuongeza utoaji wa dawa na matibab pamoja na kuanzisha vituo vya kuhudumia wananchi walioathirika na matumizi ya dawa za kulevya c kushirikiana na asasi za kijamii na kuziwezesha ili kuinua uwezo wa kushiriki katika kutoa elimu juu ya athari ya matumizi ya dawa za kulevya katika jamii zinazowazungu ka na d kusimamia kwa ukamilifu heria mpya ya kudhibiti madawa ya kulevya
vyombo vya habari 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya habari imeimarishwa zaidi na kupata mafanikio yafuatayo a serikali imeweka mazingira bora yaliyow ezesha kuanzishwa kwa vyombo vingi vya habari nchini b matangazo ya shirika la utangazaji la taifa tbc i tbc imeendelea kuimarisha usikivu wa radio na televisheni katika maeneo yenye miinuko ii tbc imefunga mitambo ya kisasa ya idhaa ya tbc taifa na tbc fm yenye uwezo wa kusikika kwa ufasaha bila mikwaruzo katika mikoa mbalimbali nchini na iii shirika limejenga mitambo ya kurushia matangazo ya televisheni katika mfumo wa kidijitali katika maeneo mbalimbali nchini
iv mitandao mingi ya kijamii imeanzishwa na kuwa moja ya njia kuu za upashanaji wa habari kwa haraka
ili kuendelez tasnia ya habari na uhuru wa vyombo vya habari katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ya chama kitaielekeza serikali ku endelea kuboresha mazingira ya uhuru wa vyombo vya habari kwa kufanya mambo yafuatayo a kuhakikisha kuwa wananchi wanapata taarifa kwa urahisi na kwa wakati kwa mujibu wa sheria b kuharakisha mchakato wa kupitisha na kuanza kutekeleza sheria kuhusu uhuru wa ananchi kupata habari na uhuru wa vyombo vya ha bari kupata na kutoa habari c kuhakikisha kwamba matangazo ya shirika la utangazaji la taifa tbc yanasikika nchini kote kwa ku lipatia uwezo wa rasilimali watu fedha na vifaa vya kisasa d kuimarisha uwezo wa idara ya habari maelezo kama msemaji mkuu wa serikali e kuanzisha mfuko wa kuwaendeleza wanahabari kitaaluma f kuhakikisha kwamba kunakuwepo uhuru wa vyombo vya abari ili vitekeleze wajibu wake inavyopasa kwa mujibu wa sheria na g kujenga ushirikiano wa kizalendo baina ya vyombo vya habari vya umma na vya binafsi katika kuitangaza tanzania nchi za nje hasa katika eneo la vivutio vya utalii na kujenga taswira ya nchi
utamaduni 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya utamaduni imeendelea kuimarishwa zaidi ambapo maeneo yote muhim yanayohusu historia hasa ya mapambano ya ukombozi ya nchi yetu na kusini mwa afrika yameendelea kutunzwa na kutangazwa kama vivutio vya utalii
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ya chama cha mapinduzi kitaielekeza se rikali kuimaris ha na kuboresha sekta ya utamaduni nchini ili ichangie kikamilifu katika kudumisha utamaduni wa mtanzania kwa kutekeleza mambo yafuatayo a kuhakikisha lugha ya kiswahili inaendelezwa ndani na nje ya nchi na kutumika kama bidhaa ya soko na chanzo cha ajira kwa wataalamu na wapenzi wa kiswahili
aidha kupanua wigo wa misamiati na istilahi za lugha za kiswahili kwa kufanya utafiti wa lugha za kijamii b kuandaa sera ya utamaduni wa taifa kuhusu masuala ya lugha ya taifa filamu muziki ngoma za asili na sanaa c kusimamia utekelezaji wa sheria zinazohusu shughuli za filamu michezo ya kuigiza muziki ubunifu kwa lengo la kulinda haki na maslahi ya makundi hayo na d kuhamasisha na kuimarisha ushiriki wa sekta binafsi katika kuboresha miundombinu ya kiutamaduni ik iwemo ya tasnia ya filamu michezo sanaa ya muziki na ubunifu kwa lengo kulinda haki na maslahi ya makundi hayo
michezo 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita sekta ya michezo imeimarishwa zaidi na kupata mafanikio yafuatayo a ukarabati miundombinu ya michezo nchini umefanyika ukiwemo uwanja wa uhuru dar es salaam nyamagana mwanza na sokoine mbeya b sekta binafsi imehamasishwa ambapo kampuni binafsi ya azam imeanzisha kituo cha michezo na kujenga uwanja wa kisasa wa michezo c jumla ya vituo vya michezo vimeanzishwa kwa lengo la kuongeza fursa kwa watoto na vijana kuonesha vipaji vyao ili viweze kutambuliwa na kuendelezwa d mashindano ya michezo ya shule za msingi umitashumta na sekondari umisseta imerudishwa na yanafanyika ki la mwaka na e mradi wa majaribio wa kufundisha riadha kwa watoto kids athletics umeanzishwa na unashirikisha shule katika mikoa minne ya tanzania bara na skuli za zanzibar
katika kipindi cha miaka mitano ya utekelezaji wa ilani hii ya chama cha mapinduzi kitazielekeza serikali kuimarisha sekta ya michezo ili kuinua kiwango cha michezo nchini ikiwa ni pamoja na kuifan ya sekta ya michezo kutoa fursa za ajira husasan kwa vijana kwa kutekeleza mambo yafuatayo a kujenga na kuimarisha miun dombinu ya michezo nchini b kupanua wigo wa vyanzo endelevu vya fedha uendeshaji na ugharamiaji wa maendeleo ya ichezo hapa nchini kwa kuanzisha bahati nasibu ya michezo c kuhamasisha na kusisimua maendeleo ya michezo katika ngazi zote hapa nchini kwa ku endeleza matamasha ya michezo kuanzia ngazi za vijiji kata wilaya mkoa hadi taifa d kuweka vivutio vya kuwavutia wawekezaji na washiriki wengine kuwekeza na kugharamia shughuli mbalimbali za michezo nchini e kulinda maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya michez na burudani kwa kushirikiana na makundi ya wanamichezo jamii na mamlaka nyingine zilizopo f kwa kushirikiana na sekta inafsi kuanzisha kituo cha kuendeleza vipaji vya wanamichezo ahiri na kutumika kama kituo cha maandalizi ya wanamichezo wanaoiwakilis ha tanzania katika michezo ya kimataifa olympic village g kuendelea kufundisha wataalam wa michezo na kuhakikisha wanapatikana katika ngazi zote h kuwahamasisha wanamichezo kujiunga na kunufaika na fursa zitolewazo na mifuko ya hifadhi ya amii kwa ustawi na maisha yao ya baadaye na i kuendeleza shughuli za michezo mashuleni ili kuibua vipaji vya michezo mbalimbali nchini
tasnia ya sanaa 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeendelea kuwatambua na kuthamini kazi za sanaa na asanii nchini
tasnia ya sanaa ikiwemo filamu muziki michezo ya kuigiza inayo nafasi kubwa ya kupanua soko la ajira na kukuza pato la mtu mmoja mmoja na taifa kama ilivyo kwa nchi nyingi duniani
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii cha ma cha mapinduzi kitaielekeza serikali yake kufanya yafuatayo a kuendelea kuimarisha uwezo wa bodi ya filamu nchini ili isimamie kwa ukamilifu maendeleo ya tasnia ya filamu kwa kuendeleza ujuzi katika sekta hii b kuanzisha na kuratibu mfuko wa maendeleo ya tasnia ya sanaa utakaowezesh upatikanaji wa mikopo ya masharti nafuu kwa wazalishaji watengenezaji wawekezaji wakubwa wa kati na wadogo wa tasnia hii nchini c kuwekeza katika mradi wa ujenzi wa jumba changamani la uzalishaji wa filamu multipurpose fil amu complex d kuendeleza programu ujasiriamali kwa vijana makundi mbalimbali kwa kutoa ushauri mafunzo mitaji na huduma za kiufundi kwa wajasiriamali alio katika tasnia ya sanaa na kuweka msukumo mkubwa katik maendeleo ya tasnia ya sanaa e kuwe ka mikakati ya kuhakikisha kuwa sekta ya filamu inakuwa na bidhaa zenye ubora wataalamu wenye weledi na kuondokana na uharamia wa bidhaa za filamu f kuhakiksha kazi za wasanii zinalindwa ili zisighushiwe wala kuibiwa g kuhakikisha wasanii wanapata maslahi wanayostahili kutokana na kazi zao kwa kuboresha mazingira ya kisheria h kuweka msukumo katika kuhakikisha kwamba shughuli na biashara za sanaa zikiwemo filamu muziki ngoma za asili michezo ya kuigiza na kazi nyingine za ubunifu zinarasimishwa ili kuende leza tasnia hii na wasanii wenyewe i kuanzisha maeneo changamani ya shughuli za utamaduni nchini kwa kujenga miundombinu ya kisasa j kuweka kumbukumbu na kuhimiza matumizi ya mila na desturi dhidi ya utandawazi kwa kufanya utafiti wa mila na desturi za jamii ya kitanzania na k kuhifadhi kumbukumbu ya ushiriki na mchango wa tanzania katika harakati za ukombozi kusini mwa afrika kwa kuendeleza utekelezaji wa programu ya urithi wa ukombozi
kuendeleza makundi maalum wazee 
chama cha mapinduzi kitaendelea kuwaenz wazee kutokana na michango yao katika kulijenga taifa letu
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ya chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali kufanya yafuatayo a kuhakikisha wazee wanatambuliwa na kupatiwa huduma za matibabu bila mal ipo b kuhakikisha wazee wanapata haki zao za kisheria na kupa ta fursa sawa katika ngazi zote c kulindwa dhidi ya vitendo vya ukatili vikiwemo mateso na mauaji d kuwawekea miundombinu na mazingira bora yatakayowawezesha kwenda wanapotaka na kutumia vyombo vya usafiri wa umma kwa gharama nafuu e kuweka utaratibu na vigezo vitakaowezesha wazee wote nchini kulipwa pensheni
watu wenye ulemavu 
chama cha mapinduzi kinaamini kwamba binadamu wote ni sawa na kila mtu anastahili heshima ya kutambuliwa na kuthamin iwa utu wake
kwa imani hii katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kita zielekeza serikali kuhakikisha kwamba a walemavu wote nchini wanaendelea kutambuliwa na kulindwa na vitendo vinavyoshusha utu vikiwemo ubaguzi uonevu ukatili na mila potofu b kuhakikisha kwamba watu wenye lemavu wa ngozi albino wanalindwa dhidi ya ukatili na ubaguzi wa aina yoyote c kuhakikisha wanapata elimu kwa kutumia vifaa maalumu na kushiriki katika nafasi za uwakilishi na shughuli za kijamii d kuwawekea iundombinu na mazingira rafiki yatakayowawezesha kwenda wanapotaka kutumia vyombo vya usafiri na kupata habari e kuboresha mahitaji maalumu ya watu wenye ulemavu kwa kuwawezesha kupata taarifa mbalimbali kwa urahisi kwa kutumia lugha ya alama alama mguso maandishi ya nukta nundu maandishi yaliyokuzwa au njia nyingine zinazofaa f kuhakikisha wanapata ajira na kufanya kazi na g kupata huduma bora za afya uzazi salama marekebisho na utengemao
wanawake 
kwa kutambua kwamba wanawake wanao uwezo mkubwa wa ku leta mabadiliko makubwa katika jamii ipo haja ya kuendelea kuwathamini kuwalinda na kuwaendeleza ili waweze kushiriki kikamilifu katika mchakato wa maendeleo ya taifa letu
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ya chama kitaielekeza serikali kufanya yafuatayo a kuendelea kuweka utaratibu wa kikatiba na kisheria utakaowawezesha wanawake kushika nafasi sawa za uongozi katika vyombo vya maamuzi katika ngazi zote b kuhakikisha wa nawake wanapata haki zao za kisheria na kupata fursa sawa katika ngazi zote c kupata haki ya kulindwa dhidi ya ubaguzi udhalilishaji dhuluma unyanyasaji ukatili wa kijinsia na mila potofu na d kuhakikisha kuwa ajira za wanawake zinalindwa wakati wa ujauzito na pale wanapojifungua
watoto 
kila mtoto ana ha ki ya kuishi kukua na kulelewa kikamilifu ili taifa kwa siku za baadaye lipate raia wema na waadilifu
katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ya chama kitaielekeza serikali kuende lea kutekeleza mambo yafuatayo a kuhakisha watoto wanali ndwa dhidi ya uonevu ukatili udhalilishaji utumikishwaji na mila potofu b kuhakikisha watoto wanapata lishe bora huduma ya afya makazi na mazingira yanayomjenga kimwili kiakili na kimaadili c kuwapatia haki ya kushiriki katika shughuli zinazolingana na umri kuhakikisha kwamba wanapata malezi na ulinzi kutoka kwa wazazi walezi jamii au mamlaka ya nchi bila ubaguzi wowote na d kuboresha viwanja vya kuchezea watoto katika ngazi za mitaa vijiji na vitongoji
vijana 
vijana ni chach ya maendeleo ya nchi atika yanja zote kwani ndiyo nguvu kazi ya taifa na yenye fikra ya ubunifu endelevu
kwa kutambua uwezo na mchango wao jitihada kubwa zimefanywa na serikali katika kipindi kilichopita kuwashirikisha vijana katika shughuli za maendeleo ya kijamii kiuchum na kisiasa
katika kipindi cha utekele zaji wa ilani hii ccm itaielekeza serikali kufanya yafuatayo a kuendelea kuwashirikisha vijana kwa kuwapa nafasi za maamuzi katika ngazi zote kutegeme ana na sifa weledi na uadilifu b kuwaandaa kuwawezesha vijana kushiriki kwa ukamilifu katika hughuli zote za baraza la taifa la vijana c kuendelea kutoa elimu kwa vijana kwa kuwatumia wadau mbalimbali ili kuwajenga kuwa wazalendo na kuepuka vishawishi vitakavyow aharibia malengo yao ya baadaye d kuvitambua na kuviendeleza vipaji vya vijana katika nyanja za michezo anaa elimu ubunifu na uongozi na e kuanzisha uraghibishi kwa vijana waweze kujiajiri kwa kuthamini kazi nyingine za mikono na utaalamu kama vile kilimo ufundi michezo anaa na kazi nyingine za kitaaluma
wafanyakazi 
chama cha mapinduzi kwa asili yake ni chama cha wakulima na wafanyakazi
wafanyakazi kwa tafsiri pana ni waajiriwa na waliojiajiri
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita jitihada zimeendelea kuchukuliwa il kuboresha maslahi ya wafanyakazi ambapo mafanikio yafuatayo yamepatikana a mishahara ya wafanyakazi i bodi za kurekebisha mishahara katika sekta binafsi zimeongezeka kutoka nane mwaka hadi mwaka ambapo kima cha chini cha mshahara katika sekta hiyo kimeongezeka mara mbili
aidha nyongeza ya mwaka ya kima cha chini cha mshahara imeongezeka kati ya asilimia hadi ya viwango vya mishahara vya mwaka ii kodi ya mapato ya wafanyakazi paye imepunguzwa kutoka asilimia mwaka had asilimia mwaka iii kima cha chini cha mshahara katika sekta ya umma kimeongezeka kutoka shilingi mwaka hadi shilingi mwaka na iv sheria za kazi zimeendelea kufanyiwa mapitio ili kuwawezesha wafanyakazi kujiunga katika vyama uru vya wafanyakazi kwa hiari yao
b afya na usalama mahala pa kazi i jumla ya kaguzi zimefanyika ikiwa ni wastani wa kaguzi kwa mwaka kwa lengo la kuhakikisha waajiri wanafuata sheria za kazi ipasavyo ii jumla ya kaguzi za kawaida na kag uzi maalumu kuhusiana na afya na usalama kazini zimefanyika
 aidha wafanyakazi walipimwa afya zao ili kubaini matatizo na athari za kiafya zitokanazo na maeneo wanayofanyia kazi iii maafisa wamepatiwa mafunzo mbalimbali kuhusu usalama na afya mahali pa kazi iv jumla ya sehemu za kazi zilisajiliwa na kupewa vyeti vya usajili na v jumla ya sehemu za kazi zilipewa leseni za kukidhi viwango vya chini vya sheria na
ya mwaka ya usalama na afya mahali pa kazi
c migogoro sehemu za azi i migogoro imesuluhishwa ambapo uamuzi ulitolewa kwa migogoro na tume ya usuluhishi na uamuzi cma ii wastani wa muda wa kusikiliza na kusuluhisha migororo ya wafanyakazi umepungua kutoka siku hadi siku wakati muda wa kusikiliza na kua mua umepungua kutoka siku hadi siku iii wafanyakazi wapatao na waajiri wamepewa elimu kuhusu sheria za kazi iv jumla ya mabaraza ya wafanyakazi yameundwa katika taasisi za umma ikiwa ni sawa na asilimia 
 ya lengo v jumla ya vyama sa ba vya wafanyakazi na shirikisho moja la vyama vya wafanyakazi vimesajiliwa kati ya mwaka na kwa lengo la kuongeza na kuboresha wigo wa ushiriki majadiliano na utetezi wa haki za wafanyakazi na waajiri katika sehemu za kazi vi vyama vya wafanyakaz vilivyosajiliwa vimeongezeka kutoka vyama mwaka hadi mwaka na vii waajiri wameendelea kushirikisha wafanyakazi katika hatua za maamuzi kwa lengo la kuongeza ufanisi katika maeneo ya kazi
d sheria ya ajira kwa wageni sheria ya ajira kwa wa geni imetungwa mwaka na kuweka mamlaka moja ambayo ni wizara ya kazi na ajira kuwa msimamizi wa utoaji wa vibali vya ajira kwa wageni ili kulinda ajira za watanzania zisichukuliwe na wageni
e mifuko ya hifadhi ya jamii i mamlaka ya usimamizi na udhibiti wa hifadhi ya jamii ssra imeanzishwa mwaka ii sheria za mifuko yote ya hifadhi ya jamii zimefanyiwa marekabisho ili kuipa ssra mamlaka ya kusimamia na kudhibiti mifuko ya hifadhi ya jamii iii kanuni za kukokotoa mafao ya pensheni zimerekebishwa mwaka ili kupunguza tofauti ya malipo ya mafao ya pensheni kwa wanachama miongoni mwa mifuko ya hifadhi ya jamii pamoja na kuanzisha mafao mapya kwa wanachama iv marekebisho ya sheria za mifuko ya hifadhi ya jamii kupitia sheria na
ya mwaka yameruhusu wanachama kujiunga na mfuko wowote wanaoupenda
aidha marekebisho hayo yametoa fursa kwa mifuko ya hifadhi ya jamii kusajili wanachama kutoka katika sekta isiyo rasmi na v katika mwaka mfuko wa fidia kwa wafanyakazi wanaougua au kuumia kazini umea nzishwa
katika kipindi cha miaka mitano ijayo chama cha mapinduzi kitaielekeza serikali yake kuendelea kulinda na kuboresha haki na maslahi ya wafanyakazi kwa kufanya mambo yafuatayo a kuhakikisha kwamba mfanyakazi atalipwa kima cha chini cha mshahara kinachokidhi mahitaji muhimu ya maisha kwa kuzingatia uwezo wa kiuchumi wa taifa b kuwapunguzia wafanyakazi mzigo wa kodi ya mapato paye kufikia tarakimu moja single digit c kuboresha na kulinda afya na usalama wa wafanyakazi wakiwa sehemu za azi d kuridhia mikataba ya shirika la kazi duniani ilo yenye maslahi kwa wafanyakazi e kuboresha mazingi ra ya utendaji wa wafanyakazi wa sekta binafsi ikiwemo kupewa mikataba kwa mujibu wa sheria f kuweka utaratibu wa kupunguza pengo la mapato kati ya wafanyakazi wa ngazi ya chini na juu g kuhakikisha kwamba wizi ubadhirifu utoro na rushwa vinakomeshwa kwa lengo la kuongeza tija sehemu za kazi na h kuweka utaratibu maalumu wa kutoa motisha kwa wafanyakazi wanaofanyakazi katika mazingir magumu
i hifadhi ya jamii i kuendelea kutekeleza mikakati mbalimbali kwa lengo la kuimarisha mifuko ya hifadhi ya jamii ili iendelee kutoa huduma bora na endelevu kwa wanachama wao na ii kuhamasisha mifuko ya hifadhi ya jamii kuanzisha mfuko mkubwa kwa jili ya kutoa mikopo kwa wafanyakazi na wajasiriamali wadogo kwa masharti nafuu
sura ya nane chama cha mapinduzi 
ilani hii ya chama cha mapinduzi ya kipindi cha mwaka imejikita katika kupambana na changamoto kubwa nne ambazo ni umaskini ukose fu wa ajira hasa kwa vijana rushwa na ubadhirifu wa mali za umma na jukumu la kudumisha amani na utulivu
hii ndiyo ahadi na nadhiri kubwa ambayo chama cha mapinduzi kinaweka kwa wananchi endapo watakichagua na kuunda serikali
kwa muktadha huo katik kipindi cha utekelezaji wa ilani hii serikali zote mbili zitakazoundwa na ccm yaani serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar zitatumia nguvu zote na kwa kushirikisha sekta binafsi zitasimamia mambo yafuatayo a kuongeza uweke zaji katika sekta ya kilimo mifugo na uvuvi ambayo inategemewa na wananchi walio wengi nchini b kuweka msukumo katika uanzishaji wa viwanda vya kusindika mazao ya kilimo ufugaji na uvuvi c kuweka mipango madhubuti ya kuwawezesha wananchi kiuchumi na matoke ya utekelezaji yawe dhahiri d urasimishaji wa raslimali za wanyonge na asa upimaji wa ardhi na utoaji atimiliki za kimila kwa kuwek mfumo madhubuti wa kitaasisi kifedha na kisheria
e kuongeza wigo wa kukusanya mapato ya ndani yatayotosheleza bajeti ya serikali zetu kwa lengo la kuendelea kupunguza utegemezi wa misaada ya kibajeti kutoka mataifa ya nje f kuongeza uwekezaji katika kukuza sekta ya sayansi na teknolojia ambayo ndiyo muhimili wa kuendesha uchumi wa kisasa wenye tija g kuboresha miundombinu ya barabara reli bandari nishati vyombo vya majini na usafiri wa nga h kuimarisha huduma za kijamii hasa elimu maji na fya i kuimarisha usimamizi katika ekta zinazokuwa kwa haraka kama utalii madini mawasiliano uduma ya fedha na biashara na j kuviimarisha yombo vya ulinzi na usalama vyombo vya kutoa haki na vyombo vya udhibiti na idhamu
kusimamia utekelezaji wa ilani 
wajibu wa ccm hauishii katika kutoa ahadi kwa wananchi kupitia ilani ya uchaguzi na kuzikabidhi serikali zake kwa utekelezaji bali pia ina wajibu mkubwa wa kufuatilia utekelezaji wa ahadi hizo
hivyo ni muhimu kwa ccm kuzingatia utaratibu iliyojiwekea wa namna ya kusimamia na kukagua utekelezaji wa ahadi zake kwa wananchi
tukirejea uzoefu wa mia ka ya nyuma jukumu hili la ccm kusimamia utekelezaji wa ilani ya uchaguzi katika ngazi mbalimbali kuanzia vijijini hadi taifa limetekelezwa kwa kiwango cha wastani hasa katika ngazi ya vijiji kata na majimbo
kwa utaratibu wa sasa ufuatiliaji wa ute kelezaji wa ilani ya uchaguzi katika ngazi ya taifa unafanywa na wabunge na wawakilishi kupitia kamati zao za kudumu na pia kwa wabunge na wawakilishi kuwauliza maswali mawaziri ndani ya bunge na baraza la wawakilishi
wabunge na wawakilishi wanaotokana ccm wanatakiwa kutoa taarifa za utekelezaji wa ilani katika vikao vya ccm yaani kwenye vikao vya halmashauri kuu ya taifa nec kupitia wenyeviti na makatibu wa kamati za wabunge na wawakilishi wote wa ccm
utaratibu huu unatekelezwa kwa kiwango cha kur idhisha
vikao vya halmashauri kuu za wilaya kata wadi jimbo na matawi vinapaswa kufuatilia utekelezaji wa ilani ya uchaguzi katika maeneo hayo kupitia taarifa kutoka kwa wabunge na wawakilishi wa majimbo husika na pia kutoka kwa madiwani kwa upande wa ngazi ya kata wadi jimbo na matawi
katika ngazi za kata na matawi utekelezaji wa utaratibu huu ni wa wastani
katika kipindi cha ilani hii utaratibu wa vikao vya ccm kupokea taarifa za utekelezaji wa ilani kutoka kwa wahusika utazing atiwa kwa ukamilifu
utaratibu huu utakiwezesha chama cha mapinduzi kufanya tathmini ya utekelezaji wa ilani ya uchaguzi katika ngazi mbali mbali kila baada ya miezi mitatu kwa mujibu wa vikao vya kikatiba vya ccm
njia nyingine ya kufuatilia utekelezaji wa ahadi za ilani ya uchaguzi unaotekelezwa na serikali zake ni kwa viongozi wa ccm kutembelea miradi inayotekelezwa katika maeneo yao ili kujiridhisha juu ya maendeleo ya utekelezaji wa miradi hiyo
utaratibu huu wa viong ozi wa ccm wa matawi kata wadi na majimbo ambako miradi mingi ndiko iliko utekelezaji wake bado upo chini
katika kipindi cha utekelezaji wa ahadi zilizomo katika ilani hii viongozi wa ngazi zote za ccm ni muhimu wajiwekee ratiba za kutembelea na kukagua miradi inayotekelezwa katika maeneo yao
endapo watakuta utekelezaji unahitilafu viongozi hao watoe taarifa haraka kwa viongozi wa serikali wa ngazi ya juu yao
katibu mkuu wa ccm ndugu abdulrahaman kinana kulia akishiriki katika shughuli za kilimo katika moja ya ziara za kuka gua uhai wa chama na utekelezaji wa ilani ya uchaguzi alizofanya katika wilaya zote za jamhuri ya muungano wa tanzania
utekelezaji wa maazimio ya mkutano mkuu 
kama ambavyo serikali za ccm zinavyowajibik kutekeleza maelekezo yaliyomo katika ilani ya chaguzi ya chama vile vile ccm inawajibu wa kutekeleza maelekezo yanayotolewa na mikutano mikuu
mkutano mkuu wa ccm wa taifa wa mwaka ulitoa maelekezo mengi yanayotakiwa kuzingatiwa
kwa hiyo kupitia ilani hii ccm ina jukumu la kutekeleza maeleke zo yaliyotolewa na mkutano mkuu wa taifa mwaka 
utekelezaji makini wa maelekezo hayo utakipatia chama cha mapinduzi uhai na nguvu thabiti ya kuzisimamia serikali zake ili zitekeleze kwa ufanisi ilani hii
tukumbuke kaulimbiu isemayo chama madhubut huzaa serikali madhubuti na chama legelege huzaa serikali legelege mwongozo wa ccm wa 
maazimio ya mkutano mkuu wa nane 
mkutano mkuu wa nane wa ccm wa taifa uliofanyika mjini dodoma tarehe novemba mwaka ulipitisha maazimio me ngi yenye umuhimu mkubwa katika kudumisha uhai wa chama chetu li kiendelee kuwa na nguvu na uhalali wa kushika dola
baadhi ya maazimio hayo ni kama ifuatavyo a kudumisha muungano mkutano mkuu wa taifa ulielekeza kuwa hatua ziendelee kuchukuliwa za kuuenz na kuuimarisha muungano wetu wa kihisitoria wa tanganyika na zanzibar wenye muundo wa serikali mbili
aidha changamoto za muungano huu zitafutiwe majawabu kila zinapojitokeza ili kuimarisha kudumisha na kuendeleza udugu umoja na mshikamano uliopo bai na ya pande mbili za muungano
katika kutelekeza azimio hili ccm imeridhishwa na hatua zilizochukuliwa na serikali zote mbili katika kusim amia mchakato wa kupata katiba nayopendekezwa na ambayo hatimaye itazaa katiba mpya ya nchi yetu
aidha chama cha mapinduzi ki naamini kwamba ndani ya katiba inayopendekezwa kero nyingi za muungano zimepatiwa majawabu ya kuridhisha
hivyo iwapo katiba inayopendekezwa itapitishwa hapana shaka itaimarisha muungano wetu
b uimarishaji wa chama mkutano mkuu wa taifa ulielekeza kwamba jitihada ziendelezwe za kujenga na kuimarisha chama cha mapinduzi na kwamba viongozi wa chama wa ngazi zote waongeze jiti hada za kuwa karibu na wananchi na kuwasemea na kuwatetea
aidha mikutano baina ya viongozi wa chama na wananchi ya kufafanua na kueleza mambo mbali mbali ifanyike mara kwa mara
kwa hiyo katika kipindi hiki viongozi wa ngazi zote wanawajibika kufanya ziara za mara kwa mara katika ngazi zote ili kukutana na wananchi kusikiliza matatizo yao na kuyatafutia majawabu
c maadili na miiko ya uongozi mkutano mkuu wa taifa ulikemea tabia ya baadhi ya viongozi wa umma wanaotumia nafasi zao kuji limbikizia mali isivyo halali hali inayosababisha madhara makubwa ya kimaadili na kiuongozi katika nchi yetu
mkutano mkuu uliiagiz serikali kuchukua hatua za kuondoa migongano ya kimaslahi inayojitokeza kwa kusimamia kwa ukamilifu sheria ya miiko ya uongozi
pia iharakishe hatua ya utunga sheria itakayotenganisha mtu kuwa kiongozi wa umma na mf anyabiashara kwa wakati mmoja
lengo ni kurejesha dhamira ya kuwa na viongozi wanaoutumikia umma kwa maslahi ya umma na si viongozi wanaotumia ofisi za umma kwa maslahi yao binafsi
kwa hiyo katika kipindi hiki chama cha mapinduzi kitazitaka serikali zake kutekeleza maagizo hayo ya chama uhusu kuimarisha utekelezaji wa sheria ya miiko ya uongozi na kutunga sheria mpya itakayotenganisha mtu kuwa kiongozi wa umma na mfanyabiashara kwa wakati mmoja
aidha katika kipindi hiki chama cha mapinduzi kitaendeleza utaratibu wa kuwafuatilia na kuwachukulia hatua viongozi wake wanaokiuka maadili ya uongozi
d mapambano dhidi ya rushwa mkutano mkuu wa taifa ulilaani tabia ya baadhi ya wagombea wa uongozi kutoa rushwa nyakati za uchaguzi na uliagiza halmashauri kuu ya taifa kuchukua hatua kali dhidi watakaothibitika kujihusisha na tabia hii
kwa hivyo chama cha mapinduzi kinaziagiza kamati za usalama na maadili na kamati za siasa za kila ngazi kuwafuatilia kwa karibu wagombea uongozi katika maeneo yao ili watakaobainika kutoa rushwa wachukuliwe hatua kwa mujibu wa kanuni za chama na sheria za nchi
kukua kwa tofauti kubwa ya kimapato katika jamii 
mkutano mkuu wa taifa ulibainisha tatizo na hatari ya kukua kwa kasi pengo la mapato baina ya walionacho na wasio nacho na kwamba serikali zote mbili iliagizwa kuchukua hatua za kurekebisha hali hii mapema kwani ikiachwa iendelee itajenga chuki na uhasama baina ya matabaka haya mawili na kuathiri amani utulivu na umoja wa taifa letu
kwa hiyo chama cha mapinduzi kitazielekeza serikali zake kuchukua hatua thabiti zenye lengo la kupunguza pengo mapato kwa kutumia njia mbali mbali kama kuziba mianya ya wanaokwepa kulipa kodi kuimarisha utaratibu wa bima ya afya ili iwafikie wananchi walio wengi na hasa wanyonge kuongeza ajira kuwapunguzia wananchi zigo wa ada mbalimbali na hasa wa kipato cha chini
chama kujitegemea kimapato 
uendeshaji wa shughuli za chama hutumia gharama kubwa hivyo moja ya vigezo vya uimara wa chama ni kuwa na vyanzo vya mapato vinavyotosheleza mahitaji
 kwa kuzingatia ukwel huu katika kipindi hiki chama cha mapinduzi kinawaagiza viongozi katika ngazi zote wabuni miradi itakayokiingizia chama mapato kwa ajili ya kugharamia shughuli za uendeshaji
aidha chama cha mapinduzi kinasisitiza suala la ubunifu wa miradi ya kukiingizia chama mapato kwani zipo fursa nyingi za uanzishaji miradi na kinachohitajika ni ubunifu na uthubutu kwa kila ngazi
kwa mfano mikoa wilaya kata na matawi wanayo majengo na viwanja vyenye hatimiliki ambazo zinaweza kutumika kama dhamana ya kupata mitaji kutoka benki ili kuanzisha miradi
mafunzo kwa makada na viongozi wa chama 
mafunzo kwa makada na viongozi wa chama ni nyenzo muhimu katika ujenzi wa chama na njia sahihi ya kuandaa viongozi bora
hivyo katika kipindi cha utekelezaji wa ilani hii ccm kwa kushirikiana na vyama vya kidugu itaongeza kasi ya ujenzi wa chuo cha mafunzo ya makada cha ihemi iringa na kuanzisha ujenzi wa chuo cha tunguu unguja kwa lengo la kutekeleza azma hiyo
jukumu la ccm 
ccm ina jukumu la kufuatilia kwa karibu utekelezaji wa ilani hii kwa kupata taarifa za kila baada ya miezi mitatu na pia kwa viongozi kufanya ziara za kutembelea miradi inayotekelezwa katika maeneo yao
ili chama cha mapinduzi kiendelee kuku balika na kuaminiwa na wananchi ni muhimu iongozi wake wawe karibu na wananchi kwa kuwatembelea kusikiliza kero zao na kuzitafutia majawabu
ni muhimu kabisa chama cha mapinduzi kuendelea kuwa msemaji na mte tezi mkuu wa mwananchi na hasa wanyonge kwan kwa asili yake ccm ni chama cha wakulima na wafanyakazi
 ndugu john pombe magufuli akiwa na mgombea mweza wakiwa katika ziara ya kujitambulisha kwa wanachama mara baada ya kuchaguliwa na mkutano mkuu wa ccm taifa kuwa mgombea wa urais wa jamhuri ya muungano wa tanzania check against delivery hotuba ya waziri mkuu mheshimiwa edward lowassa mb wakati wa kuwasilisha taarifa ya serikali ya utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm kipindi cha na mwelekeo wa utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm kwenye mkutano mkuu maalum wa ccm tarehe juni dodoma mheshimiwa benjamin william mkapa mwenyekiti wa cc taifa mheshimiwa jakaya mrisho kikwete rais wa jamhuri muungano wa tanzania mheshimiwa amani abeid karume makamu mwenyekiti wa ccm tanzania zanzibar mheshimiwa john samwel malecela makamu mwenyekiti wa ccm tanzania bara mheshimiwa dkt
alli mohamed shein makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa phillip mang ula katibu mkuu wa ccm mheshimiwa alli hassani mwinyi rais mstaafu wa jam huri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
salimin amour rais mstaafu wa seri kali ya mapinduzi ya zanzibar wajumbe wa kamati kuu ya halmashauri kuu ya ccm wajumbe wa halmashauri kuu ya ccm waheshimiwa wajumbe wa mkutano mkuu maalum waheshimiwa wageni waalikwa mabibi na mabwana
tarehe mei katika ukumbi huu wa chimwaga ajumbe wa mkutano mkuu tulimchagua mheshimiwa jakaya mrisho kikwete kuwa mgombea urais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa tiketi ya ccm
mara baada ya kazi hiyo muhimu juku mu la kuwaomba watanzania wawape wagombea wetu kura ilianza kwa kasi kubwa
mheshimiwa jakay mrisho kikwete chini ya uongozi thabiti wa chama chetu aliweza kupeperusha vema bendera ya cha ma chetu katika kila pembe ya nchi yetu na kuwafikia wananchi na kuwaomba kura
alisafiri kil ometa zisizopungua na kufanya zaidi ya mikutano iliyomwezesha kufikisha ujumbe na ahad za chama chetu kwa wananchi wengi na hivyo kutoa mchango mkubwa katika kukiwezesha chama kupat kura nyingi katika ngazi za rais ubunge uwakilishi na madiwani
mheshimiwa rais jakaya kik wete alipata asilimia 
 ya kura zote zilizopigwa
ushindi huu ulikuwa ni wa kishindo kw chama chetu ukilinganisha na chaguzi zilizopita tangu mfumo wa vyama vingi ulipoanzishwa wa asilimi 
 mwaka na asilimia 
 mwaka kwa kura za rais
aidha chama cha mapinduzi kilipata viti vya wabunge wa majimbo
idadi ya wabunge wa viti maalum wa ccm ni na hivyo ufanya idadi ya wabunge wa ccm wa majimbo na wa viti maalum kufikia 
wapinzani wote wame pata jumla ya viti vya majimbo na viti maalum check against devery tu
ccm ilipata pia viti vya madiwani na vyam vyote vya upinzani kwa pamoja vilipata viti 
takwimu hizi zinaonyesha vilevile kuwa pamoja na ku wepo kwa vyama vingi vya siasa nchini chama chetu bado kinapendwa na wananchi wengi
naomba nitumie fursa hii kukupongeza wewe binafsi ndugu mwenyekiti mheshimiwa benjamin william mkapa kwa uongozi wako thabiti uliokiwezes ha chama chetu kupata ushindi mkubwa katika uchaguzi huo
aidha nawapongeza viongozi wote wak iwemo wajumbe wa kamati kuu halmashauri kuu ya chama na viongozi wa chama ngazi ya mikoa na wilaya mabalozi wa nyumba kumi wasanii na wasomi mbalimbali na kila aliyetutakia mema kwa ka zi kubwa na nzuri
nawapongeza waliochaguliwa kuwa wabunge na madiwani kwa tiketi ya ccm
mheshimiwa mwenyekiti leo tunajivuna kwa kupewa ridhaa na kazi kubwa ya kushika dola
wananchi wametuamini kuwa ccm ndicho chama chenye wezo wa kutoa uongozi utakaowawezesha kutatua kero zao
tumetoa ahadi
tumeeleza kazi tut akazozifanya
taarifa hii ninayoiwasilisha leo inatupa fursa ya kuelewa tulipo na kazi kubwa iliyo mbele yetu
tunaungwa mkono na wananchi wengi
wananchi wana matumaini makubwa
ni wajibu wa chama chetu kuhakikisha kuwa imani na matumaini hayo yanajibiwa
serikali itachukua kila hatua zinazopasa kwa kuunganisha uwezo wa rasilimali zetu wenyewe za wahisani wetu na zile wananchi wetu kuhakikisha kuwa ahadi zilizotolewa kwenye ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwa ka na ahadi maalum za mheshimiwa rais zinatekelezwa
kwa kifupi tupate maisha bora kwa kila mtanzania
mheshimiwa mwenyekiti taarifa ya utekelezaji wa ilani ya ccm ya mwaka imeonyesha kwa takwimu na vielelezo mbalimbali mafa nikio yaliyopatikana
taarifa hii vilevile inaonyesha jinsi serikali ilivyofanikiwa kuweka mis ingi imara inayotuwezesha kufikia malengo ya mwelekeo wa sera za ccm za miaka ya hadi 
hali ya kisiasa na uchumi mheshimiwa mwenyekiti serikali imeweka mazingira aliyowezesha kuongezeka kwa vyama vya siasa
ili kuimarisha shughuli za uchaguzi amb ao ni moja ya misingi ya demokrasia serikali ilianzisha daftari la kudumu la wapiga kura kwa len go la kuhakikisha kuwa katika chaguzi zijazo watakaopiga kura ni wale tu walio na sifa za kikati ba za kufanya hivyo
jumla ya watu wameandikishwa na waliopiga kura ni 
mheshimiwa mwenyekiti katika jitihada za kuimarisha muungano sheria mbal imbali zimefanyiwa marekebisho na nyingine kutungwa ili ku jenga umoja na kudumisha muungano wetu
tume ya pamoja ya fedha iliundwa mwaka na inaf anya kazi
serikali ya mapinduzi ya zanzibar imeendelea kupata gawio la asilimia 
 ya faida ya mikopo na misaada kutoka nje ya nchi
mheshimiwa mwenyekiti ukuaji wa pato la taifa umeongezeka kutoka wastan wa asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka 
mfumuko wa bei ulishuka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
mapato ya serikali kutokana na kodi na ada mbalimbali yameongezeka kutoka wastani wa shilingi 
 bilion kwa mwezi mwaka hadi kufikia wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi desemba 
afanikio hayo yametokana na sera za kudhibiti ongezeko la ujazi wa fedha na karadha kuongezeka wa makusanyo ya mapato ya serikali mkakati na mfumo wa kudhibiti matumizi ya serikali juhudi za wananchi katika kuongeza uzalishaji wa baadhi ya mazao ya chakula na upatikanaji na usambazaji mzuri wa bidhaa muhimu za matumizi ya kawaida
aidha kuimarika kwa uchumi kumeiwezesha serikali utekeleza miradi mbalimbali iliyogusa maisha ya wananchi
miradi hiyo ilihusu huduma za uzalishaji mali huduma za kiuchumi na huduma za jamii
vitabu ambavyo wajumbe wanavyo vimetoa takwimu kuon yesha kazi zilizotekelezwa
check against devery mwelekeo wa utekelezaji wa ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka hadi mheshimiwa mwenyekiti alipokuwa akizindua bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa jakaya mrisho kikwete alisema serikali ninayoiongoza itatoa kipaumbele katika kujenga uch umi endelevu wa kisasa unaokua
serikali ya awamu ya tatu imefanya kazi kubwa katika eneo hilo na kutuachia msingi imara ambao sisi tutajenga juu yake
hatutabomoa msingi huo bali serikali itatumia mafanikio hayo kama nyenzo ya kuo ngeza kasi ya ukuaji wa uchumi wetu
misingi hiyo imara ndio inayoipa nguvu na uwezo ser ikali ya awamu ya nne kuanza kazi kwa kasi kubwa
serikali imedhamiria kutekeleza sera ikakati na mambo yote muhimu yaliyomo katika ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka 
azma hii it atekelezwa kwanza kwa kusimamia utekelezaji wa programu zilizoanzishwa na serikali ya awamu ya tatu kama vile mkukuta mkurabita na mkakati wa uanzishaji wa maeneo maalumu ya uchumi kuimarisha miundombinu
pili kwa kuanzia tutakeleza mchakato maalum wa modenaizesheni ya uch umi wetu uchumi ambao utajikita katika kujenga rasilimali watu wenye elimu na maarifa ya ufanya kazi mbalimbali hususan kufanya mapinduzi katika kilimo na kufanya mapinduzi ya viwanda na mi undombinu ya kisasa
mheshimiwa mwenyekiti katika kutekeleza mwelekeo huu serikali imeandaa mpango wa miaka mitano wa kutekeleza ilani ya uchaguzi 
wizara na mikoa imeelekezwa kuandaa mpango wa kila mwaka wa kutekeleza mpango huo wa mi aka mitano kuanzia mwaka na kutoa taarifa ya utekelezaji wake
mipango hiyo im ezingatia maelekezo yote yaliyopo katika ilani ya uchaguzi ya ccm mwaka 
maeneo yatakayop ewa kipaumbele katika mipango hiyo ni kilimo elimu masuala ya ardhi nishati miundombinu na ku endeleza rasilimali watu
aidha serikali itaendeleza mapambano dhidi ya rushwa na kusimamia masuala ya ulinzi na usalama wa raia pamoja na hifadhi ya mazingira
mheshimiwa mwenyekiti ningependa kuelezea maeneo machache ambayo naona ni vyema tuyatilie msisitizo
katika eneo la kilimo serikal imeanzisha mpango wa maendeleo ya kilimo utakao tekelezwa kwa kipindi cha miaka saba
mpango huo utawezesha serikali kuhakikisha uzalishaji katika kilimo unafika asilimia ishirini ifikapo kuongeza na kueneza matumizi ya wanyama kazi kuongeza na kueneza kilimo cha kutumia matrekta kuongeza matumizi ya mbolea kwa kuwezesha upatikana ji wa mikopo ya kununulia mbolea kuongeza mtaji wa mfuko wa taifa wa pembejeo ili ku ongeza upatikanaji wa mbolea na mbegu kuongeza ruzuku ya mbolea zote na kutoa kipaumbele katika suala la kilimo cha umwagil iaji maji na kuandaa mifumo ya uvunaji wa maji ya mvua
check against devery mheshimiwa mwenyekiti serikali itaendelea kutekeleza sera ya taifa ya ardhi ya mwaka kwa kuanza utekelezaji wa mkakati wa kurasimis ha rasilimali na biashara tanzania mkurabita
lengo ni kuwawezesha watanzania kuras imisha ardhi na nyumba zao ili waweze kuzitumia kupata mikopo ya benki na mifuko mingine ya fedha inayokopesha
tutaendelea kurahisisha taratibu za upatikanaji wa hatimiliki za ardhi
mheshimiwa mwenyekiti maeneo muhimu kiuchumi kama ya nishati na miundom binu yote yatapewa kipaumbele katika kuhakikisha kwamba upati kanaji wa nishati ni wa gharama nafuu
juhudi zitaelekezwa katika kutafuta uwezekano wa kuzalisha umeme kwa kutumia makaa ya mawe ya mchuchuma kutumia mabaki ya mkonge miwa na mazao mengine
aidha serikali inaendelea kukamilisha ujenzi wa kiwango cha lami kwa barabara zote ambazo ujenzi umekwishaanza katika barabara kuu na kukamilisha ujenzi wa madaraja liki wemo daraja la umoja linalounganisha nchi za tanzania na msumbiji
kuendeleza rasilimali watu mheshimiwa mwenyekiti serikali imeazimia kuendeleza kujenga rasilimali watu ili taifa letu liwe na watu wenye elimu na maarifa ya kufanya kazi mbalimbali ikiwemo kilimo bora biashara na stadi mbalimbali za maisha
haya yatafanywa kwa kuh akikisha kuwa watanzania wanapewa maarifa na elimu ikiwemo elimu ya watu wazima elimu ya msingi sekondari na elimu ya juu na ufundi
kipaumbele kitawekwa katika kusimamia utekelezaji mpango maalum wa elimu ya msingi mmem kwa kuimarisha miundombinu yake kama kwa kujenga nyum ba za walimu madarasa vyoo na madawati
lengo ni kuongeza idadi ya wanafunzi wata kaoendelea na elimu ya sekondari hadi kufikia asilimia ya watahiniwa wa darasa la saba ifikapo mwaka 
mheshimiwa mwenyekiti serikali itaendelea kushirikiana na wahisani mashirika ya dini na sekta binafsi kuendeleza elimu ya sekondari kwa kas zaidi na hasa kusimamia kwa ukamilifu utekelezaji wa mpango wa maendeleo ya elimu ya seko ndari mmes
aidha serikali itaendelea kupanua mafunzo ya ualimu ili kuwezesha shule za ms ingi na za sekondari kuwa na walimu wenye ujuzi na wanaotosheleza mahitaji
tayari serikali imeanzisha vyuo vikuu vishiriki viwili vya elimu vy mkwawa na chang ombe na kufanya chuo cha walimu mtw ara kuwa chuo kiambata cha chuo kikuu cha dar es salaam
serikali itapanua uwekezaji kati ka elimu ya juu ili kuongeza nafasi kwa wanafunzi wengi kujiunga na masomo ya elimu ya juu
hatua za awali zimeshachukuliwa za kuanzisha mchakato wa ujenzi wa chuo kikuu dodoma kitakachokuwa na uwe zo wa kuchukua wanafunzi kati ya hadi 
jengo hili la chimwaga litakuwa sehem ya chuo kikuu hicho
mheshimiwa mwenyekiti kuhusu huduma za afya serikali itaendelea kuongeza jitihada katika kupambana na magonjwa ya mlipuko na hasa cha njo kwa watoto
lengo ni kupunguza vifo vya watoto na vile vya uzazi
serikali pia itaendeleza vita dhidi ya ukimwi kwa kufikisha elimu kuhusu ugonjwa wa ukimwi kwa wananchi mitaani na vijijini
tutatoa dawa za kurefusha maisha na kupunguza makali kwa wanaoishi na virusi vya ukimwi
mheshimiwa mwenyekiti kuhusu maji serikali itahakikisha kuwa sera ya aifa ya maji ya mwaka inatekelezwa kikamilifu ili kuwawezesha wananchi mijini na vijijini kupata maji safi salam na ya kutosha kwa matumizi yao
lengo ni kuwapatia maji asilimia ya wakazi wa mijini na asilimia ya wakazi vijijini ifikapo mwaka 
mheshimiwa mwenyekiti kwa upande wa utawala bora serikali itahakikisha kuwa inaendelea kuimarisha utawala bora kwa kuhakikisha kwamba nchi inaendeshwa kwa misingi ya sheria kanuni na taratibu zilizowekwa za kidemokrasia
ser ikali itaendeleza mapambano dhidi ya rushwa kwa kuwachukulia hatua za kisheria kiutawala na kinidh amu wale wote wataobainika kuhusika na vitendo vya rushwa
katika masuala ya ulinzi na usalama se rikali inawajibika kuimarisha ulinzi amani na utulivu nchini kwa kulinda mipaka yake pamoja na ku linda usalama wa raia na mali zao
check against devery ahadi za rais mheshimiwa mwenyekiti sote tunakumbuka kwamba mgombea wa urais kwa tiketi ya ccm mheshimiwa jakaya mrisho kikwete alitoa ahadi mbali mbali kwa wananchi wakati wa kampeni za uchaguzi mkuu uliofanyika mwaka jana
waswahili hus ema kwa muungwana ahadi ni deni hivyo ni wajibu wa serikali kutekeleza ahadi hizo
napenda kuwahakikishia wajumbe kwamba ahadi zote zilizotolewa na mheshimiwa rais wakati wa kamp eni ya uchaguzi zimeorodheshwa katika kila mkoa
ahadi nyingi zilihusu uboreshaji wa miundomb inu hususan barabara na umeme upatikanaji wa maji safi na salama na upatikanaji wa pembejeo muh imu za kilimo kwa wakati na kwa bei nafuu zikiwemo mbolea mbegu bora na madawa ya mikorosho
ahadi nyingine ni pamoja na kuendeleza kilimo cha umwagiliaji maji katika maeneo ya mabond eni mkoani mbeya mabonde ya mto kilombero maeneo ya bahi mkoani dodoma ndungu mkoani kilima njaro na mang ola mkoani arusha
mheshimiwa rais aliahidi kufufua viwanda mbeya tan ga na kilimanjaro kutafuta masoko ya uhakika kwa mazao ya korosho mahindi kahawa na pamba mheshimiwa mwenyekiti kwa upande wa mifugo na uvuvi mheshimiwa rais alia hidi kuboresha huduma za mifugo kwa wafugaji na uvuvi kw wavuvi aidha aliahidi kukabili tatizo la uhaba wa walimu katika shule za misingi na sekondar i
aliahidi kusimamia utekelezaji wa mpango wa uendelezaji ukanda wa mtwara na kuchukua hatua madh ubuti za kurejesha mazingira katika hali yake ya awali katika safu za milima ya livingstone ili uhifadhi vyanzo muhimu vya maji
mheshimiwa mwenyekiti kwa upande wa sekta ya afya mheshimiwa rais aliahid kukarabati hospitali za mikoa ya mwanza kagera mu soma na hospitali ya bombo na kujenga hospitali za wilaya za kishapu muleba na serengeti
aidha aliahidi kuongeza kasi ya kupambana na ukimwi nchini aliahidi kuanzisha na kuimarisha taasisi za kutoa mikopo ya ujenzi wa nyumba bora na kuimarisha shughuli za michezo na burudani
mheshimiwa mwenyekiti ahadi hizi ni sehemu ya aha di za chama chetu hivyo mipango ya wizara na mikoa itazingatia utekelezaji wa ahadi hi zo ili zitekelezwe katika kipindi cha miaka mitano ya uongozi wa serikali ya awamu ya nne
utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka kipindi cha januari juni mheshimiwa mwenyekiti tangu serikali ya awamu ya nne iingine madarakani mekuwa ikikabiliwa na changamoto kubwa tano
changamoto kwanza ni ukame na upungufu wa chakula nchini pili tatizo la umeme tatu suala la uhali fu nchini nne ni uharibifu wa mazingira na tano ni elimu
changamoto hizo zimetuwezesha kutekeleza ba adhi ya ahadi alizozitoa mheshimiwa rais wakati wa kampeni na maeneo kadhaa ya ilani ya uchaguzi
upungufu wa chakula mheshimiwa mwenyekiti serikali ilikabiliana na tatizo la upungufu wa chak ula nchini kwa kutafuta chakula na mbegu
serikali ilendelea kuchu kua hatua za haraka pale ilipoonekana kuwa kuna uzembe au mapungufu kwenye ugawaji na usambazaji wa chakula hicho
serikali iligawa jumla ya tani za mahindi zenye thamani ya shilingi bilion 
 kwa watu waliokuwa na mahitaji ya chakula
katika baadhi ya maeneo wakulima walik uwa na mahitaji makubwa ya mbegu kwa sababu ya ukame na mbegu walizopanda kuharibika
serikali ilitoa shilingi bilioni 
 kwa halmashauri za wilaya kwa ajili ya kununulia mbegu na kugawiwa wak ulima hao
ulinzi na usalama mheshimiwa mwenyekiti kufuatia matukio kadhaa ya ujambazi serikali imech ukua hatua zaidi za kuliimarisha jeshi la polisi kwa kulipatia vifaa vitendea kazi watu na mafunzo
aidha imef anya mabadiliko katika kuimarisha uongozi na utendaji wa jeshi la polisi baada ya kuanzishwa kwa wizara mpya
hatua hizo zimekuwa ni muhimu katika kukabili ana na wimbi kubwa la ujambazi nchini ambalo check against devery linatishia maisha na usalama wa raia
itoshe kusem sasa tunakaribia kuvunja uti wa mgongo wa ujambazi
elimu ya sekondari mheshimiwa mwenyekiti mwaka wanafunzi wapatao walifanya mti hani wa darasa la saba nchi nzima
kati ya hao vijana ambao ni sawa na asilimia 
 walifaulu
hata hivyo wanafunzi waliopata nafasi ya kujiunga na ki dato cha kwanza walikuwa sawa na asilimia 
 tu
jumla ya wanafunzi sawa na asilimi 
 walikosa nafasi za kuingia kidato cha kwanza
serikali ilichukua hatua za haraka kwa leng la kupunguza idadi ya wale waliokosa nafasi
uongozi wa mikoa uliagizwa kuhakikisha kwamba shule zilizokuwa zinajengwa zinakamilika na shule nyingine zinaongezwa idadi ya madarasa ili kuhakik isha kuwa wanafunzi waliokosa nafasi wanapata nafasi za kujiunga na masomo ya sekondari kabla ya aprili 
taarifa zinaonyesha kwamba tumefanikiwa katika miko yote nchini
idadi ya watoto waliofaulu na kupata nafasi ya kuingia kidato cha kwanza imeon gezeka kufikia asilimia 
kwa mfano hapa dodoma wanafunzi waliopata nafasi wameongezeka kuto ka asilimia ya waliofaulu hadi asilimia sasa
mkoa wa dar es salaam ambao asilimia wali kosa nafasi sasa waliopata nafasi ni asilimia 
changamoto kubwa sasa ni kupata walimu wa kutosha wenye sifa kwa ajili ya shule zilizoanzishwa
serikali inafanya juhudi kubwa kukabiliana na tatiz hili
tatizo la umeme mheshimiwa mwenyekiti hali ya uzalishaji umeme nchini haikuwa nzuri kutok ana na ukame wa muda mrefu uliosababisha upungufu mkubwa wa maji kwenye mabwawa ya vituo vya kuzalishia umeme
katika kukabiliana na tatizo hilo serikali imefany yafuatayo i kuchukua hatua zitakazotuwezesha kukodisha mitambo ya kuzalisha umeme kwa kutumia gesi ya megawati kwa kipindi kifupi cha mwaka mmoja
ii kuendeleza mchakato wa kununua mitambo mipya itakay otumia gesi kuzalisha umeme wa megawati ambayo itafungwa ilala megawati na ubungo megawati ifikapo mwezi desemba mwaka huu
iii mpango wa kuweka jenereta ya megawati tegeta da es salaam ifikapo desemba unaendelea kwa kushirikiana na serikali ya uho lanzi
iv kwa hatua za muda mrefu serikali imeazimia kuondok ana na utegemezi wa umeme utakanao na nguvu za maji kwa kuendeleza mradi wa uzalisha umeme kwa kutumia makaa ya mawe ya kiwira
mazingira mheshimiwa mwenyekiti serikali imeunda kamati ya mazingira ya baraza la awaziri inayoongozwa na makamu wa rais
kupitia kamati hii tumetayarisha mkakati wa kuhifadhi mazingira na vyanzo vya maji nchini
mkakati huu utakaotekel ezwa na wananchi serikali na wadau mbalimbali utakuwa na programu na shughuli za muda mfupi muda wa kati na muda mrefu
tayari serikali imepitisha mapendekezo ya kamati hii juu ya hatua balimbali za kuchukua ili kutunza na kuhifadhi mazingira ambazo zikifanikiwa zitalinusuru taifa le tu
hatua hizo ni pamoja na check against devery kupiga marufuku usafirishaji wa magogo ili kulinda misitu na vyanzo vya maji kuondoa mifugo katika maeneo ya vyanzo vya maji na kuwawezesha wafugaji kupata maeneo mengine yenye malisho na maji na kupiga marufuku utengenezaji na uingizaji nchini wa mifuko myembamba ya plastiki
hitimisho mheshimiwa mwenyekiti katika hotuba yangu nimegusia maeneo machache kuhus utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka kipindi cha na mwelekeo wa ilani ya chama cha mapinduzi kwa mwaka maeneo ambayo yameelezwa kwa kina katika vitabu vilivyogawanywa kwenu mapema
nimegusia aha di za mhe
rais alizozitoa wakati wa kampeni na kazi tulizozifanya kwa kipindi kifupi tangu seri kali ya awamu ya nne iingie madarakani
mheshimiwa mwenyekiti taarifa hizi zinaonyesha mafanikio makubwa yaliyopa tikana katika ngazi ya kijiji hadi taifa kwa ujumla
hayo ni mato keo ya sera nzuri za ccm ambazo ziliwafanya wananchi kukipa chama chetu ridhaa ya kushika dola na kuongoza nchi hii
takwimu zinaoonyesha kwamba uchumi wetu unaendelea kukua kwa kasi ya kuridhisha misingi ya kuwezesha wananchi kutekeleza sera za ki uchumi sasa ni imara na inatoa fursa pana zaidi kwa serikali kuwafikia wananchi ka tika ngazi za chini sera zetu na msimamo wetu katika masuala ya uwekeza ji umewezesha kuongezeka kwa wawekezaji na hivyo kuongezeka kwa mitaji uzal ishaji mapato ya serikali tija na ajira kwa wananchi wetu mahusiano yetu na jumuiya ya kimataifa yakiwemo mas hirika ya kimataifa kama vile shirika la fedha duniani na benki ya dunia ni mazur na yanatupa changamoto kubwa zaidi ya kuendelea kushirikiana nao katika kuongeza kasi ya kuwafikishia wananchi huduma zaidi
mheshimiwa mwenyekiti sera za ccm zinapendwa na wananchi
sera za ccm zinatekelezeka
sera za ccm zina mwelekeo wenye mat umaini
tunao uwezo mkubwa wa kutekeleza yaliyomo katika ilani ya uchaguzi ya chama chetu ka ma tukijipanga vizuri kusimamia utekelezaji wake na kila kiongozi akiwajibika kikamilifu katika eneo lake
mimi naamini kabisa kwamba chini ya uongozi wa jemadari wetu mheshimiwa jakaya mrisho kikwete viongozi na wananchi kwa pamoja tunaweza kuleta maisha bora kwa kila mtanzania
tanzania il iyojaa neema inawezekana
mheshimiwa mwenyekiti naomba kuwasilisha
hotuba ya waziri wa kilimo mheshimiwa hussein mohamed bashe mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo kwa mwaka yaliyomo dira dhima majukumu ya wizara 
 mchango wa serikali katika sekta ya kilimo kwa awamu zote sita za uongozi 
 mafanikio ya serikali ya awamu ya sita katika sekta ya kilimo 
makusanyo ya maduhuli 
fedha zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na 
makusanyo ya maduhuli 
fedha zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na fungu 
matumizi ya bajeti ya kawaida 
matumizi ya bajeti ya maendeleo fungu 
matumizi ya bajeti ya kawaida 
matumizi ya bajeti ya maendeleo fungu 
matumizi ya bajeti ya kawaida 
utekelezaji wa maeneo ya kipaumbele kwa mwaka 
utafiti wa kilimo 
utafiti wa mbegu bora na teknolojia za kilimo 
vituo vya utafiti 
upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mbegu bora 
mbolea 
viuatilifu 
zana za kilimo 
huduma na mafunzo ya ugani 
huduma za ugani 
mafunzo ya ugani 
ukarabati wa vyuo vya kilimo na vituo vya mafunzo kwa wakulima ii 
udahili wa wanafunzi katika vyuo vya mafunzo ya kilimo 
umwagiliaji 
ujenzi wa miradi ya umwagiliaji 
ukarabati wa miradi ya umwagiliaji 
miradi ya umwagiliaji inayofanyiwa upembuzi yakinifu na usanifu 
masoko na mifumo ya masoko 
taasisi za fedha na upatikanaji wa mitaji 
uzalishaji wa mazao 
mazao asilia ya biashara i
zao la mkonge ii
zao la tumbaku iii
zao la pareto iv
zao la chai v
zao la korosho vi
zao la kahawa vii
zao la pamba 
mazao ya chakula 
mazao yenye mahitaji makubwa yanayoagizwa nje ya nchi i
uzalishaji wa miwa na sukari ii
zao la ngano iii
mazao ya mbegu za mafuta 
mazao ya bustani 
uanzishaji wa mashamba makubwa ya kilimo
kuimarisha miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo 
uongezaji thamani wa mazao ya kilimo 
maendeleo ya ushirika 
ushiriki wa vijana katika kilimo 
uhifadhi wa mazingira 
lishe 
jinsia 
vvu na ukimwi 
kuimarisha utafiti 
kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo
umwagiliaji iii 
kuimarisha huduma za ugani 
uzalishaji wa mazao 
upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
taasisi za fedha na upatikanaji wa mitaji 
mfuko wa maendeleo ya kilimo 
ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya hifadhi ya mazao ya kilimo 
kuhamasisha kilimo cha mashamba makubwa 
kuimarisha kilimo anga 
maendeleo ya ushirika 
ushiriki wa vijana katika sekta ya kilimo 
lishe 
matumizi ya teknolojia na mbinu za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi 
jinsia 
vvu na ukimwi 
makusanyo ya maduhuli 
fedha kwa mafungu yote na 
fedha kwa fungu 
fedha kwa fungu 
fedha kwa fungu viambatisho iv vifupisho vya maneno agitf agricultural inputs trust fund amcos agricultural marketing cooperatives societies amdt agricultural market development trust agra alliance for green revolution in africa asa agriculture seed agency asdp ii agricultural sector development programme ii atmis agriculture trading management information system au african union ccu chato cooperative union coasco cooperative audit and supervision cooperation covid corona virus disease cpb cereals and other produce board dasip district agricultural sector investment project dfid department for international development eac east african community ebarr ecosystem based adaptation for rural resilience erpp expanded rice production project vi fao food and agriculture organization ifad internationl fund for agricultural development imf international monetary fund jica japan international cooperation agency jircas japan international research center for agricultural sciences jkt jeshi la kujenga taifa jircas japan international research center for agricultural sciences katc kilimanjaro agricultural training centre katrin kilombero agriculture training and research institute kcu kagera cooperative union kdcu karagwe district cooperative union kacu kahama agricultural cooperative union mmcu masasi mtwara coopetative union metl mohamed enteprise tanzania limited mocu moshi cooperative university mog mufindi outgrower project nafco national agriculture and food cooperation vii nbs national bureau of statistics nfra national food reserve agency nhif national healthy insuarance fund nidf national irrigation development fund nmnap national multisectoral nutrition action plan nmb national microfinance bank nosc njombe outgrower servince campany nppac national plant protection advisory committee nsaap nutrition senstive agriculture action plan nsyia national strategy for youth involvements in agriculture pci project concern international regrow resilient natural resource management for tourism and growth project rita registration insolvency and trusteeship agency saccos saving and credit cooperative society sadc southern africa development comunity viii sagcot southern agricultural growth corridor of tanzania sat sustainable agriculture tanzania sido small industries development organization ssidp small scale irrigation development project sugeco sokoine university graduate entrepreneurs cooperative oc other charges osbp one stop border post tadb tanzania agriculture development bank tpb tanzania postal bank taha tanzania horticulture association tanipac tanzania intiative for preventing aflatoxin contamination tanecu tandahimba newala cooperative union tanshep tanzania smallholder holticulture empowerment project tari tanzania agriculture research institute tbl tanzania breweries limited tcdc tanzania co operative develepment commission ix tic tanzania investment center tehama teknolojia ya habari na mawasiliano temdo tanzania engineering and manufacturing designing organization tfra tanzania fertilizer regulatory authority tgnp tanzania gender network programme tot training of trainers tosci tanzania official seed certification institute tphpa tanzania plant health and pesticides authority tra tanzania revenue authority tshtda tanzania smallholder tea development agency uae united arab emirates undp united nation development programme ukimwi uviko upungufu wa kinga mwilini ugonjwa wa virusi vya korona vvu virusi vya ukimwi warcs ward agricultural resource centers wfp world food progamme dira kuwa kitovu cha kutoa mwongozo wa sera na huduma kuelekea kilimo cha kisasa chenye mtazamo wa kibiashara chenye tija ushindani na kinachozingatia mifumo bora ya kilimo na matumizi ya kilimo cha umwagiliaji ifikapo mwaka dhima kutoa huduma bora za kilimo kuandaa mazingira bora kwa wadau wa kilimo kuimarisha mfumo wa majadiliano ya kisera kuzijengea uwezo mamlaka za serikali za mitaa na kuiwezesha sekta binafsi kuchangia kikamilifu katika kilimo endelevu chenye tija masoko ya uhakika na ongezeko la thamani ya mazao majukumu ya wizara majukumu ya wizara yameainishwa katika hati ya idhini ya mgawanyo wa majukumu ya mawaziri ministerial instrument ya tarehe mei ambayo ni pamoja na i
kuandaa na kutekeleza sera za kilimo usalama wa chakula umwagiliaji na ushirika ii
kusimamia matumizi bora ya ardhi ya kilimo iii
kufanya utafiti mafunzo na huduma za ugani katika kilimo iv
kusimamia usalama wa chakula v
kusimamia uhifadhi wa kimkakati wa chakula vi
kusimamia maendeleo ya ushirika na vyama vya ushirika vii
kuratibu maendeleo ya vyama vya ushirika wa akiba na mikopo viii
kuendeleza miundombinu ya kilimo ix
kuratibu masoko na kuongeza thamani ya mazao ya kilimo x
kusimamia maendeleo ya zana za kilimo na pembejeo xi
kuendeleza kilimo cha umwagiliaji xii
kusimamia maendeleo ya rasilimali watu wizarani xiii
kusimamia leseni za stakabadhi za mazao ghalani na xiv
kusimamia idara zinazojitegemea taasisi za serikali wakala programu na miradi ya maendeleo iliyo chini ya wizara
utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji ninaomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu lipokee taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mapato na matumizi ya wizara ya kilimo kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika awali ya yote nimshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kutujalia afya njema na kutuwezesha kukutana hapa leo kwa ajili ya kujadili taarifa ya utekelezaji ya mwaka na mpango wa bajeti kwa mwaka ya wizara ya kilimo ambayo inagusa maisha ya watanzania
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee naomba nimpongeze mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kutimiza mwaka mmoja tangu ashike nafasi ya kuongoza nchi yetu
katika kipindi hicho sekta ya kilimo imeongezewa bajeti katika maeneo ya utafiti wa kilimo huduma za ugani umwagiliaji na uzalishaji wa mbegu na kuimarisha masoko ya mazao ya kilimo
aidha niungane na waheshimiwa wabunge na watanzania wenzangu kuendelea kumuombea kwa mwenyezi mungu aendelee kumpa afya njema ili awatumikie watanzania
mheshimiwa spika nitumie fursa hii pia kumpongeza mheshimiwa dkt
philip isdor mpango makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuendelea kumsaidia mheshimiwa rais katika kutekeleza majukumu yake ikiwemo kuhimiza kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi na yeye mwenyewe kuwa mkulima
mheshimiwa spika pia ninampongeza mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa jitihada zake za kusimamia na kuendeleza mazao ya kimkakati na maendeleo ya ushirika nchini na yeye kuwa mkulima
mheshimiwa spika kipekee nikupongeze wewe binafsi kwa kuchaguliwa kuwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
aidha niwapongeze mheshimiwa mussa azan zungu mb
naibu spika pamoja na wenyeviti wa bunge mheshimiwa najma murtaza giga mb
na mheshimiwa david mwakiposa kihenzile mb
kwa kuendelea kukusaidia kikamilifu katika kutekeleza majukumu ya kuliongoza bunge letu tukufu
nawapongeza pia wenyeviti na makamu wenyeviti wa kamati za kudumu za bunge kwa kuendelea kutekeleza majukumu yao kikamilifu
mheshimiwa spika ninamshukuru sana mheshimiwa rais kwa kuniteua kuwa waziri wa kilimo
ninaahidi kwa mheshimiwa rais chama cha mapinduzi wananchi wa nzega mjini na watanzania wote kwa ujumla kwamba nitatumikia nafasi ya ubunge na uwaziri kwa bidii maarifa weledi na uadilifu ili kuweza kufikia malengo yaliyoainishwa katika ilani ya chama cha mapinduzi na matarajio ya watanzania
mheshimiwa spika kwa furaha ninampongeza mheshimiwa anthony peter mavunde mbunge wa jimbo la dodoma mjini kwa kuteuliwa kuwa naibu waziri wa wizara ya kilimo
nitashirikiana naye kikamilifu katika kuleta mageuzi kwenye sekta ya kilimo nchini na hivyo kuwaletea wananchi maendeleo na kuondoa umasikini na kuifanya sekta ya kilimo kuwa msingi mkuu wa ajira nchini
pia ninamkaribisha bw
gerald mweli naibu katibu mkuu aliyehamishiwa wizara ya kilimo kutoka ofisi ya rais tamisemi
mheshimiwa spika ninapenda pia kutoa shukrani zangu za dhati kwa wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji chini ya uenyekiti wa mheshimiwa dkt
christine gabriel ishengoma mbunge wa viti maalum na makamu mwenyekiti wake mheshimiwa almas athumani maige mbunge wa tabora kaskazini kwa ushirikiano mzuri na ushauri makini ambao wameendelea kuutoa kwetu wakati wa kupitia taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya mwaka na mpango na bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka 
ushauri wao umezingatiwa na tunaahidi kuendelea kushirikiana kwa ukaribu na kamati katika kuendeleza kilimo hapa nchini
mheshimiwa spika pia ninapenda kuishukuru kamati ya bajeti kwa maoni na ushauri walioutoa wakati wa majadiliano ya utekelezaji na mpango wa bajeti ya wizara ya kilimo
ninapenda kutumia fursa hii kuihakikishia kamati kuwa maoni na ushauri wao umezingatiwa kwenye mpango na pia utazingatiwa katika utekelezaji wa bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika ninamshukuru waziri wa fedha na mipango mheshimiwa dkt
mwigulu lameck nchemba mb
pamoja na timu yake ya wataalam kwa kutupa nafasi ya kutusikiliza kujadiliana na kushauriana kuhusu namna bora ya kutekeleza vipaumbele vya sekta ya kilimo na kuipa sekta kipaumbele katika mpango wa bajeti ya serikali
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwapongeza mhe
emmanuel peter cherehani kwa kuchaguliwa kuwa mbunge wa jimbo la ushetu shinyanga mhe
emmanuel lekishon shangai kwa kuchaguliwa kuwa mbunge wa jimbo la ngorongoro na mhe
shamsi vuai nahodha kwa kuteuliwa kuwa mbunge wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
mheshimiwa spika bunge lako tukufu limepata pigo la kuondokewa na aliyekuwa mbunge wa jimbo la ushetu na waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa mhe
elias kwandikwa aliyekuwa mbunge wa jimbo la ngorongoro na naibu waziri ofisi ya waziri mkuu uwekezaji mhe
william tate ole nasha na aliyekuwa mbunge wa viti maalum mkoa wa rukwa mhe
irene alex ndyamkama
ninatoa pole kwa wabunge familia ndugu jamaa na marafiki kwa kuondokewa na wapendwa wetu
mungu azilaze roho za marehemu mahala pema peponi
amina 
mheshimiwa spika kwa namna ya kipekee ninawashukuru viongozi na watumishi wote wa wizara ya kilimo kwa ushirikiano wao na bidii yao katika kazi
ninamshukuru sana naibu waziri wa kilimo mheshimiwa anthony peter mavunde mb kwa ushirikiano mkubwa anaonipatia katika kutekeleza majukumu ya wizara
ninamshukuru bw
andrew wilson massawe katibu mkuu wa wizara ya kilimo na profesa siza donald tumbo naibu katibu mkuu pamoja na wakurugenzi wakuu wa taasisi bodi na wakala zilizo chini ya wizara na watumishi wote wa wizara kwa kazi nzuri na ushirikiano mkubwa wanaoendelea kuutoa
 mchango wa serikali katika sekta ya kilimo kwa awamu zote sita za uongozi 
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya kwanza ilitambua tanzania kama nchi ya wakulima na wafanyakazi na kuwekeza katika kilimo hususan katika maeneo yafuatayo vyuo vya utafiti na mafunzo chuo kikuu cha sokoine cha kilimo mashirika ya umma yanayosimamia kilimo bodi za mazao na vyama vya ushirika
pia ilihamasisha kilimo na lishe kupitia programu na kampeni mbalimbali ikiwemo ukulima wa kisasa kilimo cha kufa na kupona chakula ni uhai mtu ni afya elimu ya kujitegemea na siasa ni kilimo
aidha katika kipindi hicho msisitizo uliwekwa katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara na kufikia kiwango cha kuongoza kimataifa kwa baadhi ya mazao
mfano tanzania iliongoza katika uzalishaji wa zao la korosho katika awamu hiyo ikilinganishwa na nchi ya ivory cost kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 ulinganisho wa uzalishaji wa korosho uzalishaji tani mwakaivory coasttanzania 
pia katika kipindi hicho tanzania iliongoza katika uzalishaji wa zao la mkonge ikilinganishwa na nchi ya kenya kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 ulinganisho wa uzalishaji wa mkonge 
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya pili ilifanya mageuzi ya uchumi yaliyokuwa kichocheo katika maendeleo ya kilimo ikiwa ni pamoja na utekelezaji wa sera ya kilimo ya mwaka 
aidha serikali ilipunguza vikwazo katika biashara ili kurahisisha upatikanaji wa bidhaa kwa ajili ya ustawi wa wananchi
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya tatu iliimarisha taasisi na kusimamia utawala bora ilibinafsisha mashirika ya umma na uzalishaji tani mwakakenyata nzania mashamba ya umma iliboresha bodi za mazao kwa kuzifanya bodi hizo kuachana na biashara na badala yake kuwa bodi za udhibiti na uendelezaji mazao
pia kwa kipekee iliunda wizara ya masoko na ushirika na kuimarisha ugatuaji wa madaraka kwa kuimarisha serikali za mitaa ambapo huduma za ugani za kilimo na mifugo zilihamishiwa tamisemi
mheshimiwa spika katika kuboresha maendeleo ya sekta ya kilimo serikali ya awamu ya nne ilianzisha na kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya kwanza asdp i programu ya modenizesheni ya ushirika kilimo kwanza na sagcot
pia ilianzisha benki ya kilimo mpango wa ruzuku ya pembejeo za kilimo na taasisi mbalimbali ikiwemo wakala wa mbegu za kilimo asa tume ya taifa ya umwagiliaji na tume ya maendeleo ya ushirika
taasisi hizo zilianzishwa ili kuendeleza ufanisi wa kutoa huduma kwa wakulima katika upatikanaji wa pembejeo miundombinu ya kilimo na ushirika
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya tano ilianzisha na kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii
pia iliboresha na kuwekeza kwenye miundombinu ya barabara reli bandari nishati viwanja vya ndege na ununuzi wa ndege kwa lengo la kuchochea uwekezaji katika sekta za uzalishaji
pia serikali ilihamasisha ukuaji wa uchumi unaotegemea maendeleo ya viwanda vya kusindika na kuchakata mazao ya kilimo agro processing ikiwemo viwanda vya sukari mafuta ya kula pamba na nafaka
aidha ilianzisha mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara blueprint na kutumia sera za kikodi kulinda viwanda vya mazao ya kimkakati yakiwemo sukari na mafuta ya kula
mheshimiwa spika ukizingatia utekelezaji wa awamu zote tano serikali za awamu ya kwanza na awamu ya nne ziliwekeza katika msingi mkuu wa uzalishaji
serikali za awamu ya pili na ya tatu zilifanya kazi kubwa ya kufungua biashara na kuweka mifumo ya kitaasisi
serikali ya awamu ya tano ilifanya kazi kubwa ya kujenga miundombinu mbalimbali ambayo ni muhimu katika kuchochea uzalishaji uongezaji wa thamani na usafirishaji
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya sita inayoongozwa na mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania imedhihirisha kwa vitendo utashi wa kisiasa kwa kutambua kuwa maendeleo ya uchumi yatatokana na sekta za uzalishaji hususan sekta ya kilimo
azma hiyo itafikiwa kwa kuwekeza katika maeneo ya kimkakati ya utafiti uzalishaji wa mbegu bora uimarishaji wa huduma za ugani ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji na uhifadhi wa mazao na uimarishaji wa upatikanaji masoko ya mazao ya kilimo
aidha wizara inaendelea kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii na kuweka mazingira wezeshi kwa sekta binafsi kuwekeza na kufanya biashara katika sekta ya kilimo
 mafanikio ya serikali ya awamu ya sita katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka mmoja cha serikali ya awamu ya sita inayoongozwa na mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania serikali imeongeza bajeti ya utafiti wa kilimo kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 huduma za ugani kutoka shilingi milioni hadi shilingi bilioni 
 umwagiliaji kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 na uzalishaji wa mbegu kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
aidha serikali ya awamu ya sita imeongeza fedha za ununuzi wa nafaka kupitia wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula national food reserve agency nfra na bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cerial and other produce board cpb kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
hadi aprili fedha hizo zimewezesha ununuzi wa tani 
 za mahindi mpunga na mtama
hatua hiyo itaiwezesha nchi kuwa na uhakika wa chakula na kuuza katika masoko ya ndani na nje ya nchi
mheshimiwa spika katika kipindi hicho serikali imewezesha ununuzi wa pikipiki kwa ajili ya maafisa ugani ili kurahisisha usafiri vishikwambi tablets kwa maafisa ugani visanduku vya ufundi extension kits kwa maafisa ugani na vifaa vya kupima afya ya udongo soil scanner kwa ajili ya kupima udongo kwa halmashauri 
jumla ya shilingi zimetumika kununua vifaa hivyo
mhe
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania akimkabidhi mfano wa funguo ya pikipiki waziri wa kilimo mhe
hussein bashe katika hafla ya ugawaji wa vitendea kazi kwa maafisa ugani zaidi ya katika ukumbi wa jakaya kikwete jijini dodoma tarehe aprili 
mheshimiwa spika eneo linalomwagiliwa limeongezeka kutoka hekta mwaka hadi hekta 
 mwaka ambapo ni sawa na asilimia 
 ya lengo la hekta ifikapo kama inavyoelekezwa katika ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka 
aidha katika kipindi hicho vyama vya umwagiliaji vilivyosajiliwa chini sheria ya taifa ya umwagiliaji na
ya mwaka na kanuni zake za mwaka vimeongezeka kutoka vyama vya umwagiliaji mwaka hadi vyama mwaka 
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya sita imesimamia dhana ya kilimo ni biashara kwa kuimarisha mahusiano ya kimataifa ambayo yamefungua fursa ya masoko ya mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi
jitihada hizo zimewezesha kupatikana kwa fursa za masoko mapya ya mazao nje ya nchi ikiwemo soko la parachichi katika nchi za india na afrika kusini ndizi nchini kenya na mchele nchini ubelgiji baada ya kukidhi viwango vya ubora
mheshimiwa spika upatikanaji wa masoko umeongeza mauzo ya mazao ya kilimo nje ya nchi ambapo mauzo ya mchele yameongezeka kutoka tani zenye thamani ya shilingi mwaka hadi tani mwaka zenye thamani ya shilingi mwaka mahindi kutoka tani zenye thamani ya shilingi mwaka hadi tani zenye thamani ya shilingi mwaka na parachichi kutoka tani zenye thamani ya shilingi mwaka hadi tani zenye thamani ya shilingi bilioni mwaka 
kielelezo na
kielelezo na
 mauzo ya parachichi chanzo wizara ya kilimo janfebmachiapr ya badiliko ya badiliko 
mheshimiwa spika katika kipindi hicho serikali imeongeza mtaji wa benki ya kilimo tadb kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limewezesha tadb kutoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwenye miradi ya maendeleo na kufanya jumla ya mikopo iliyotolewa tangu benki hiyo ianzishwe kufikia shilingi bilioni 
aidha benki hiyo imewezesha wakulima kupata dhamana ya mikopo ya kiasi cha shilingi bilioni 
mheshimiwa spika serikali imewezesha benki za biashara kupunguza riba kwenye mikopo ya kilimo kutoka kati ya asilimia na hadi kufikia asilimia tisa 
hatua hiyo imewezesha wakulima kupata pembejeo kwa wakati kufufua na kuanzisha viwanda vidogo vya kuongeza thamani
vilevile imefanikisha uuzaji wa soya nje ya nchi kufikia tani 
 mwaka ikilinganishwa na tani mwaka 
aidha kampuni za kitanzania zimesajiliwa kuuza soya nchini china
pia serikali kupitia cpb imefungua vituo vya mauzo katika miji ya juba sudan kusini na lubumbashi dr congo na kukodi ghala zenye uwezo wa kuhifadhi tani na mtawalia
mheshimiwa spika pia serikali imetoa ruzuku za pembejeo za kilimo kwa mazao ya korosho tumbaku na pamba zenye thamani ya shilingi 
kadhalika katika kipindi hicho serikali imewezesha uundaji wa mfumo wa kielektroniki wa usimamizi wa vyama vya ushirika na ununuzi wa magari pikipiki na kompyuta kwa ajili ya kuimarisha ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika nchini
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetumika kuunda mfumo na kununua vitendea kazi hivyo
mheshimiwa spika mafanikio mengine na matokeo ya ziara ya mhe
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika nchi mbalimbali ni kama ifuatavyo i
nchini ufaransa benki ya maendeleo ya kilimo tanzania imesaini mkataba wa mkopo wa masharti nafuu wenye thamani ya euro milioni sawa na shilingi bilioni wenye lengo la kuimarisha benki hiyo ili kutoa mikopo ya muda mfupi na mrefu kwa sekta ya kilimo nchini
 ii
uwekezaji mkubwa katika sekta ya mbolea kwa sasa kiwanda cha itracom fertilizer limited kutoka burundi kinajenga kiwanda kikubwa cha mbolea katika jiji la dodoma chenye thamani ya dola za marekani milioni na kinatarajiwa kutoa ajira za kudumu kwa wafanyakazi takriban na kitakuwa na uwezo wa kuzalisha mbolea tani kwa mwaka
mbali na jitihada hizo pia jitihada kubwa za kufungua masoko kwa ajili ya mazao ya kilimo ambapo hapo awali ilikuwa ni moja ya changamoto kubwa inayotukumba hivyo tunapenda kumshukuru mheshimiwa rais kutokana na juhudi zake za kuimarisha mahusiano na mataifa wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki eac na mataifa mengine jambo ambalo limechochea i
mauzo ya maharage kutoka tanzania kwenda jumuiya ya afrika mashariki yameongezeka na kufikia dola za marekani milioni 
ii
uondoaji wa vikwazo vya biashara kati ya vilivyokuwepo kati ya nchi ya tanzania na kenya hii ikiwa ni mafanikio ya utekelezaji wa makubaliano kati ya viongozi wa nchi hizo mbili
jitihada hizo zimepelekea ukuaji wa biashara kati ya tanzania na kenya kufikia dola za marekani milioni 
iii
upatikanaji wa soko la china kwa ajili ya mazao maharage ya soya na muhogo jambo ambalo limetoa fursa ya soko la uhakika kwa wakulima wa mazao hayo nchini
hali ya upatikanaji wa chakula umwagiliaji na ushirika 
hali ya upatikanaji wa chakula 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano uzalishaji wa mazao ya chakula nchini umeendelea kuwa wa kuridhisha na kuifanya nchi kujitosheleza kwa chakula kwa wastani wa asilimia 
 jedwali na
uzalishaji mzuri wa mazao ulichangiwa na mtawanyiko mzuri wa mvua pamoja na kuongezeka kwa hamasa ya matumizi pembejeo bora kwa wakulima
mfano upatikanaji wa mbolea umeongezeka kutoka tani hadi tani uzalishaji wa mbegu bora umeongezeka kutoka tani 
 hadi tani 
vilevile matumizi bora ya zana za kilimo yameimarika ambapo matumizi ya teknolojia za kisasa yamefika asilimia ya shughuli zote za kilimo
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji na upatikanaji wa chakula nchini mwaka msimu wa uzalishaji uzalishaji wa chakula tani mwaka wa chakula mahitaji ya chakula tani ziada tani utoshelevu asilimia chanzo wizara ya kilimo tathmini ya awali ya uzalishaji itakamilika juni 
mheshimiwa spika mahitaji ya chakula kwa mwaka yamefikia tani ambapo tani ni za mazao ya nafaka na tani ni mazao yasiyo ya nafaka jedwali na
mahitaji hayo yakilinganishwa na uzalishaji yanaonesha kuwa nchi imezalisha ziada ya tani za chakula ambapo tani ni za mazao ya nafaka na tani ni mazao yasiyo ya nafaka
kutokana na hali hiyo taifa limejitosheleza kwa chakula kwa asilimia 
jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya chakula kwa msimu wa zao kwa zao kwa tani nafaka mahindi mtama malezi mchele ngano nafaka uzalishaji 
 mahitaji 
 uhaba ziada sinafaka mikunde ndizi muhogo viazi yasiyo nafaka uzalishaji mahitaji uhaba ziada chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha usalama wa chakula nchini kwa kununua na kuhifadhi nafaka
katika msimu wa nfra imenunua jumla ya tani 
 za nafaka
kiasi hicho cha nafaka kikijumuishwa na akiba ya tani 
 iliyokuwepo wakati wa kuanza msimu wa ununuzi julai kinafanya nfra kuwa na hifadhi ya tani 
aidha nfra imeuza tani 
 na hivyo hadi aprili akiba iliyopo kwenye ghala za nfra ni tani 
umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imeendelea kutekeleza sera ya taifa ya umwagiliaji ya mwaka na mikakati yake pamoja na mpango wa umwagiliaji wa mwaka 
hadi aprili eneo linalomwagiliwa ni hekta 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kufikia hekta ifikapo na asilimia 
 ya eneo lote linalofaa kwa kilimo cha umwagiliaji
aidha eneo linalomwagiliwa lipo katika skimu 
kati ya skimu hizo skimu zenye ukubwa wa hekta zinamwagiliwa kwa njia ya asili na skimu zenye ukubwa wa hekta 
 zinamwagiliwa kwa kutumia miundombinu ya umwagiliaji iliyoboreshwa
mheshimiwa spika maeneo yenye skimu zilizoendelezwa yameongeza uzalishaji na tija kwenye mazao
kwa mfano tija kwenye zao la mpunga imeongezeka kutoka wastani wa tani kwa hekta hadi kufikia wastani wa kati ya tani na kwa hekta zao la mahindi tija imeongezeka kutoka tani 
 hadi kufikia tani kwa hekta zao la vitunguu tija imeongezeka kutoka tani hadi kufikia tani kwa hekta na zao la nyanya tija imeongezeka kutoka tani hadi kufikia kwa hekta
aidha jumla ya wakulima wananufaika na skimu za umwagiliaji zilizopo nchini
shamba la vitunguu linalomwagiliwa kwa miundombinu ya umwagiliaji ya asili katika kijiji cha oloigeruno kitongoji cha iltulele mkoani arusha 
ushirika 
mheshimiwa spika tume ya maendeleo ya ushirika tanzania co operative development commission tcdc imeendelea kutekeleza jukumu lake la msingi la kudhibiti na kuhamasisha maendeleo ya ushirika ambapo hadi aprili idadi ya vyama vya ushirika vyenye usajili vimefikia ikilinganishwa na vyama katika kipindi kama hicho mwaka 
kati ya hivyo ni vyama vya ushirika wa kilimo na masoko amcos ni vyama vya ushirika wa akiba na mikopo saccos na ni vyama vinavyojishughulisha na kazi mbalimbali zikiwemo ufugaji nyuki ufugaji na uvuvi
pia idadi ya wanachama wa vyama vya ushirika imeongezeka kutoka wanachama mwaka hadi mwaka 
ongezeko hilo limetokana na uhamasishaji kuhusu umuhimu wa kujiunga na ushirika
mheshimiwa spika tume imeendelea kutoa leseni za uendeshaji wa vyama vya ushirika vya akiba na mikopo ambapo saccos zimepatiwa leseni na hivyo kufanya idadi ya saccos zenye leseni kufikia 
kati ya hizo saccos daraja ni na saccos daraja ni 
mheshimiwa spika vyama vya ushirika vimekuwa chachu ya wananchi kupata huduma za kijamii ambapo kwa sasa vimeanza kutoa huduma ya bima ya afya kwa wanachama wake kwa kushirikiana na mfuko wa taifa wa bima ya afya national health insurance fund nhif na mabenki
mkakati umewekwa kati ya tume ya maendeleo ya ushirika na nhif kuhakikisha wanachama wa vyama vya ushirika wanapata huduma ya afya ya uhakika na kwa wakati
hadi aprili wanachama zaidi ya wamejiunga kwenye mpango huo
mheshimiwa spika katika mwaka shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika coasco limekagua vyama kati ya lengo la kukagua vyama 
kati ya vyama vilivyokaguliwa vyama vimepata hati inayoridhisha vyama vimepata hati yenye shaka vyama vimepata hati isiyoridhisha na vyama vimepata hati mbaya
ukaguzi huo umebaini kuwepo kwa ubadhilifu wa mali na udhaifu katika mifumo ya udhibiti wa ndani pamoja na vyama vingi kushindwa kuandika vitabu vya hesabu hivyo miamala ya vyama vya ushirika kutokuwa na uthibitisho wa usahihi wake
hatua zilizochukuliwa baada ya ukaguzi huo ni pamoja na kuwaondoa kuwatengua viongozi wa bodi za vyama na watendaji waliobainika kuhusika na ubadhilifu wa mali za vyama vya ushirika
aidha viongozi tisa na watendaji watatu wamefikishwa kwenye vyombo vya dola kwa hatua zaidi
utekelezaji wa malengo ya mpango na bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika utekelezaji wa mpango na bajeti kwa mwaka umezingatia mwongozo wa mpango na bajeti ya mwaka dira ya maendeleo ya taifa mpango wa maendeleo wa taifa awamu ya tatu na ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka hadi 
mheshimiwa spika pia utekelezaji umezingatia malengo endelevu ya maendeleo sdgs sera ya taifa ya kilimo ya mwaka programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii na hotuba ya mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania aliyoitoa tarehe aprili alipolihutubia bunge lako tukufu
pia imezingatia masuala mtambuka ya jinsia mazingira lishe ukimwi na vijana
mapato na matumizi kwa mwaka 
makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikadiria kukusanya mapato ya shilingi kupitia fungu na fungu kutokana na vyanzo vyake vya makusanyo
kati ya fedha hizo shilingi zinakusanywa kupitia fungu na shilingi zinakusanywa kupitia fungu 
hadi aprili wizara imekusanya shilingi sawa na asilimia 
 ya makadirio
kati ya fedha hizo shilingi 
 zimekusanywa na fungu na shilingi zimekusanywa na fungu 
fedha zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na 
makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikadiria kukusanya mapato ya shilingi kupitia fungu na fungu kutokana na vyanzo vyake vya makusanyo
kati ya fedha hizo shilingi zinakusanywa kupitia fungu na shilingi zinakusanywa kupitia fungu 
hadi aprili wizara imekusanya shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
kati ya fedha hizo shilingi 
 zimekusanywa na fungu na shilingi zimekusanywa na fungu 
jedwali na
 mchanganuo wa makusanyo ya maduhuli tsh fungu makadirio makusanyo asilimia fungu 
 fungu 
 jumla 
fedha zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo ilitengewa jumla ya shilingi jedwali na
 kupitia fungu fungu na fungu kama ifuatavyo fungu 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo kupitia fungu ilitengewa shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya bajeti ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida
kati ya fedha hizo shilingi ni mishahara ya watumishi wa wizara na shilingi ni mishahara ya watumishi wa bodi na taasisi
aidha shilingi ni matumizi mengineyo other chargers oc kwa wizara na shilingi ni matumizi mengineyo oc kwa ajili ya bodi na taasisi
matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa za matumizi ya kawaida zimetolewa
kati ya fedha hizo shilingi ni za matumizi mengineyo ya wizara taasisi na bodi na shilingi ni mishahara ya wizara taasisi na bodi
matumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi 
 ya fedha zilizoidhinishwa zimetolewa na kutumika sawa na asilimia 
kati ya fedha hizo shilingi 
 ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zilitengwa kupitia fungu 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa za matumizi ya kawaida zimetolewa
kati ya fedha hizo shilingi 
 ni za matumizi mengineyo zikijumuisha shilingi za madeni ya watumishi na shilingi ni mishahara ya watumishi
matumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya fedha za ndani zilizoidhinishwa zimetolewa na kutumika
kati ya fedha hizo shilingi 
 zimetumika kugharamia ujenzi wa skimu ya kirya hekta iliyopo wilaya ya mwanga na endagaw hekta iliyopo wilaya ya hanang
aidha shilingi 
 zimetumika kwa ajili ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu za luiche ibanda ilemba makwale tlawi na mkombozi
vilevile tume imepokea jumla ya shilingi 
 ambazo zimetumika kulipa madeni ya wakandarasi
fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zilitengwa kupitia fungu 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ya tume ya maendeleo ya ushirika na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume
 aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ya coasco na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa coasco
matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa za matumizi ya kawaida zimetolewa
kati ya fedha hizo shilingi 
 ni za matumizi mengineyo na shilingi 
 ni mishahara
jedwali na
 mchanganuo wa matumizi ya fedha zilizotolewa kwa mwaka na bajeti iliyoidhinishwa fedha zilizoidhinishwa fedha zilizotolewa asilimia fungu 
fedha za matumizi ya kawaida 
 fedha za maendeleo 
 jumla ndogo fungu 
 fungu fedha za matumizi ya kawaida 
 fedha za maendeleo 
 jumla ndogo fungu 
 fungu 
fedha za matumizi ya kawaida 
 jumla ndogo fungu 
 jumla kuu 
 chanzo wizara ya kilimo 
utekelezaji wa maeneo ya kipaumbele kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imetekeleza vipaumbele vifuatavyo i utafiti wa kilimo ii upatikanaji wa pembejeo iii kuimarisha kilimo cha umwagiliaji iv huduma na mafunzo ya ugani v upatikanaji wa masoko vi kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji na vii kuimarisha kilimo anga
utafiti wa kilimo 
utafiti wa mbegu bora na teknolojia za kilimo 
mheshimiwa spika mwaka kamati ya taifa ya mbegu imeidhinisha aina za mbegu kwa ajili ya matumizi zitakazochangia katika upatikanaji wa mbegu bora msimu wa kiambatisho na
kati ya mbegu hizo aina tano zimegunduliwa na tari na aina zimegunduliwa na kampuni binafsi za mbegu
mbegu hizo ni za mahindi choroko ngano tumbaku mpunga na viazi mviringo 
mbegu zilizogunduliwa zitatumika kuzalisha madaraja ya mbegu za awali na msingi ili kuwapa asa na kampuni binafsi kuzalisha mbegu zilizothibitishwa ambazo zitatumiwa na wakulima
mheshimiwa spika katika kuongeza matumizi ya mbegu bora tari imeendelea kutumia vituo vya usambazaji wa teknolojia agritech hubs ikiwemo viwanja nane vya maonesho ya kilimo na mashamba ya mfano
hadi aprili mashamba ya mfano yameandaliwa kwa ajili ya kufundisha wakulima
aidha wakulima na wadau wamepata mafunzo ambapo tani 
 za mbegu za mazao ya mahindi mpunga na mtama na miche imesambazwa kwa wakulima kupitia vituo hivyo
vilevile tari imezalisha mbegu mama tani 
 mbegu za awali tani 
 na mbegu za msingi tani 
 ambazo zinaweza kuzalisha wastani wa tani za mbegu zilizothibitishwa za alizeti maharage mahindi ngano mtama korosho mpunga ufuta karanga pamba na shayiri
mheshimiwa spika tari imesaini mkataba na taasisi ya kuendeleza mifumo ya masoko agricultural market development trust amdt wa kuongeza uzalishaji wa mbegu bora za alizeti
mkataba huo unahusisha kampuni ya mbegu ya biosustain iliyopo singida aminata quality consultancy ya tanga na highland seed growers ya mbeya
kupitia mkataba huo tani za mbegu za alizeti zitazalishwa
mheshimiwa spika tari imetafiti na kugundua nafasi mpya ya kupanda pamba ambayo ni sentimita kutoka mstari hadi mstari na sentimita kutoka mche hadi mche badala ya nafasi ya awali ambayo ilikuwa ni sentimita kwa sentimita 
nafasi mpya imeongeza idadi ya mimea kwa hekta kutoka miche hadi na hivyo kuongeza mavuno kutoka wastani wa kilo hadi kilo kwa hekta moja sawa na kutoka kilo hadi kwa ekari moja
mheshimiwa spika tari imegundua zana fabricate rahisi za kupandia pamba zenye uwezo wa kupanda mistari miwili kwa mara moja
tafiti zinaonesha kuwa muda unaotumika kupanda mbegu za pamba kwa kutumia zana hizo ni saa moja hadi masaa mawili kwa kukokotwa na wanyama kazi na masaa mawili hadi matatu kwa kuvutwa na nguvukazi watu kutegemea hali ya shamba na udongo wake
wakati huo upandaji kwa kutumia nguvukazi watu kudondosha mbegu kwa mkono hutumia zaidi ya masaa 
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwapongeza dauson malela robert cheleo alphonce na dkt
paul saidia ambao ni watafiti wa tari ukiriguru kwa ubunifu wao wa kugundua na kutengeneza mashine hiyo rahisi ya kupandia
vituo vya utafiti 
mheshimiwa spika katika kuimarisha vituo vya utafiti wizara kupitia tari imeendelea kujenga ofisi ya kituo cha uzalishaji wa miche ya michikichi tari kihinga mkoani kigoma ambapo hadi sasa ujenzi umefikia asilimia 
aidha wizara imejenga na kusimika miundombinu ya umwagiliaji katika vituo vya utafiti vya tari uyole bwanga na makutopora ambayo itaongeza uzalishaji wa mbegu za ngano pamba alizeti mahindi na miche ya zabibu
vilevile wizara imeendelea kuimarisha maabara za tari mlingano na tari mikocheni kwa kununua vifaa madawa na vitendanishi vya maabara
kadhalika tari imefadhili watafiti wa masomo ya muda mrefu katika vyuo mbalimbali vya ndani na nje ya nchi
kati ya hao ni shahada ya uzamivu shahada ya uzamili na watano shahada
upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mbegu bora 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia uzalishaji na upatikanaji wa mbegu bora ambapo hadi aprili tani 
 za mbegu bora zimepatikana sawa na asilimia 
 za mahitaji ya tani kwa mwaka
kati ya mbegu hizo tani 
 zimezalishwa ndani ya nchi tani 
 zimeingizwa kutoka nje ya nchi na sekta binafsi na tani 
 ni bakaa ya msimu uliopita kama inavyoonekana kwenye jedwali na
kati ya mbegu bora zilizozalishwa ndani ya nchi tani 
 zimezalishwa na asa tani ni mbegu za pamba zilizozalishwa na asa kwa kushirikiana na bodi ya pamba tani 
 zimezalishwa na tari na tani 
 sekta binafsi
mheshimiwa spika tari kupitia vituo vyake vya selian uyole na kifyulilo imezalisha tani 
 za mbegu za ngano
kati ya hizo tani 
 ni mbegu mama tani 
 mbegu za awali na tani 
 ni mbegu zilizothibitishwa
kati ya mbegu zilizothibitishwa tani 
 zimesambazwa kwa wakulima ambapo tani 
 za mbegu zilizosambazwa zimepelekwa katika skimu ya umwagiliaji bahi ili kuongeza uzalishaji wa ngano nchini
pia tari imezalisha tani za mbegu za ufuta na kusambaza tani kwa wakulima na tani za mbegu za karanga na kusambaza tani 
 kwa wakulima
mheshimiwa spika kituo cha tari mlingano kimeendelea kuzalisha miche bora ya viungo pilipili manga karafuu mdalasini na kokoa ambapo hadi aprili miche imezalishwa na miche imesambazwa kwa wakulima wa tanga morogoro arusha na mtwara
aidha kituo kimezalisha miche ya matunda machungwa machenza ndimu malimau topetope komamanga na embe na kusambaza miche kwa wakulima katika mikoa ya tanga morogoro dar es salaam lindi na mtwara
vilevile bodi ya pamba imesambaza tani za mbegu za pamba kwa wakulima zinazotosha kupandwa kwenye shamba lenye ukubwa wa hekta 
jedwali na
 upatikanaji wa mbegu bora hadi aprili 
chanzo wizara ya kilimo hazikujumuishwa kwenye jumla 
asa imesafisha na kusambaza kwa wakulima tani za mbegu za alizeti standard seed zenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa utaratibu wa ruzuku
mbegu hizo zimesambazwa katika mikoa ya dodoma singida simiyu na manyara kwa ajili ya kuongeza uzalishaji wa mafuta ya kula na zinatarajiwa kuzalisha tani za alizeti zitakazozalisha mafuta ya kula wastani wa tani 
aina ya zao uzalishaji wa ndani tani bakaa tani uagizaji toka nje tani jumla tani mahindi 
 mpunga 
 mtama 
 alizeti 
 maharage 
 soya 
 ufuta 
 kunde 
 choroko 
 mbogamboga 
 karanga 
 pamba ngano 
 tumbaku 
 nyasi 
 pingili za muhogo viazi mviringo jumla 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa kukabiliana na athari za uviko imenunua tani 
 za mbegu za alizeti aina ya hysun na supersun ambazo zimesambazwa kwa wakulima kupitia vyama vya ushirika katika mikoa ya dodoma kongwa tani 
 na kondoa tani 
 singida singida dc tani 
 na iramba tani 
 na simiyu itilima tani 
aidha hadi aprili 
asa imezalisha mbegu miche ya michikichi pre geminated seeds kupitia mashamba ya mwele tanga mbozi na bugaga 
miche bora ya michikichi katika kituo cha tari kihinga mkoani kigoma 
mheshimiwa spika katika mwaka asa imeongeza eneo la kuzalisha mbegu kwa kufungua mashamba mapya yenye ukubwa wa hekta 
mashamba hayo ni msimba kilosa hekta mwele mkinga hekta bugaga kasulu hekta 
 kilimi nzega hekta namtumbo hekta 
 na msungura chalinze hekta 
kati ya eneo hilo hekta 
 zitatumika kwa uzalishaji wa mbegu za alizeti
vilevile asa imeingia mkataba na shamba la msipazi na kituo cha kilimo laela kuzalisha mbegu bora za alizeti
jumla ya ekari zimelimwa ambapo ekari ni kwa kituo cha laela na matarajio ni kuzalisha tani za mbegu za alizeti na ekari za shamba la msipazi zinatarajia kuzalisha tani za mbegu za alizeti
mheshimiwa spika katika kuongeza upatikanaji wa miche bora ya chai wakala wa wakulima wadogo wa chai tanzania tanzania smallholders tea development agency tshtda imezalisha miche sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha miche na uzalishaji unaendelea
kati ya miche hiyo wilaya ya rungwe imezalisha miche njombe na mufindi 
vilevile miche imepandwa kwenye vitalu kupitia mradi wa njombe outgrower servince campany nosc
aidha miche bora iliyokuwa inatunzwa kwenye vitalu vilivyopo katika wilaya ya njombe kupitia nosc na mufindi outgrower project mog imetumika kwa ajili ya kujaza mapengo katika eneo la hekta pamoja na kupandwa upya kwenye eneo la hekta katika tarafa ya igominyi njombe
mheshimiwa spika wizara kupitia tari asa bodi za mkonge korosho pareto kahawa na vikundi vya wakulima imezalisha jumla ya miche bora na mbegu tani 
aidha miche na mbegu tani 
zimesambazwa kwa wakulima kama inavyooneka kwenye jedwali na
miche ya mkonge imesambazwa kwa wakulima katika mikoa ya singida tanga manyara na simiyu na miche ya kahawa imesambazwa kwa wakulima katika mikoa ya kagera ruvuma kilimanjaro songwe mbeya kigoma njombe tanga na mara
 naibu waziri wa kilimo mhe
anthony mavunde akigawa miche bora ya kahawa zaidi ya milioni mbili aina ya robusta kwa wakulima wa kyerwa wa mkoa wa kagera 
pia mbegu za korosho zimesambaza na bodi ya korosho katika halmashauri ambazo zitazalisha miche 
aidha pingili za muhogo zimezalishwa kupitia asa tari na vikundi vya wakulima
 jedwali na
 uzalishaji wa mbegu na miche kupitia bodi za mazao mwaka na
aina ya zao mbegu zilizozalishwa mbegu zilizosambazwa miche iliyozalishwa miche iliyosambazwa mkonge kahawa chai korosho pareto mboga minazi michikichi viazi vitamu zabibu parachichi jumla chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kupitia taasisi ya uthibiti wa ubora wa mbegu tanzania tanzania official seed certification institute tosci imeendelea kuthibiti ubora wa mbegu nchini kwa kukagua mashamba ya mbegu na kupima ubora wake kwenye maabara
hadi aprili tosci imekagua hekta 
 za mashamba ya mbegu na kubaini yote yamekidhi vigezo vya ubora imekusanya sampuli na kupima ubora wake ambapo sampuli zimekidhi vigezo vya ubora sampuli hazikukidhi vigezo vya ubora na sampuli zinaendelea kufanyiwa vipimo
mheshimiwa spika tosci imekagua maduka ya mbegu na kufanya majaribio ya utambuzi wa aina za mazao ya kilimo
aidha tosci imetoa mafunzo kuhusu sheria ya mbegu na
 ya mwaka na kanuni zake kwa wafanyabiashara na mafunzo ya uzalishaji wa mbegu bora kwa wakulima katika mikoa ya morogoro mwanza tabora geita mbeya iringa ruvuma songwe rukwa katavi arusha na mtwara
mtaalam kutoka taasisi ya uthibiti wa ubora wa mbegu tanzania tosci akiendesha majaribio ya kupima ubora wa mbegu kwenye maabara ya taasisi hiyo mkoani morogoro 
mbolea 
mheshimiwa spika hadi aprili tani za mbolea zimepatikana sawa na asilimia ya mahitaji ya tani ya msimu wa 
kati ya hizo tani zimeingizwa kutoka nje ya nchi tani zimezalishwa nchini na tani ni bakaa ya msimu wa kama inavyoonekana kwenye jedwali
na
jedwali na
 upatikanaji wa mbolea hadi aprili aina ya mbolea bakaa ya msimu kiasi kilichoingizwa uzalishaji wa ndani jumla ya upatikanaji mahitaji ya urea dap npks other n
 sa can npszn mop nps minjingu mbolea nyingine lime dolomite gypsum jumla chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika mauzo ya mbolea ndani ya nchi yalikuwa tani na nje ya nchi yalikuwa tani na tani zinaendelea kuuzwa
aidha aina za mbolea mpya na visaidizi vyake vimesajiliwa ikilinganishwa na aina za mbolea mpya zilizosajiliwa mwaka 
mheshimiwa spika bodi ya tumbaku kwa kushirikiana na vyama vya ushirika imesambaza mbolea tani 
 za npk na tani 
 za can kwa wakulima ili kuongeza uzalishaji na tija
pia bodi ya chai na tshtda wameendelea kuhamasisha matumizi ya mbolea katika uzalishaji wa zao la chai kupitia vyama vya ushirika ambapo wakulima wa vyama vya ushirika vya igominyi njombe iringa na rubtcoje rungwe wamehamasika na kununua tani za mbolea aina ya npk tsp na urea
mheshimiwa spika katika kudhibiti ubora wa mbolea nchini wizara kupitia mamlaka ya udhibiti wa mbolea tanzania tanzania fertilizer regulatory authority tfra imesajili wafanyabiashara wa mbolea na kukagua wafanyabiashara wa mbolea
ukaguzi huo ulibaini uwepo wa aina tisa za mbolea zisizosajiliwa uuzaji wa mbolea zilizofunguliwa uwepo wa mbolea zenye uzani mdogo ukilinganisha na kipimo na baadhi ya wafanyabiashara wa mbolea kufanya biashara bila vibali
vilevile wafanyabiashara wa mbolea na wakaguzi wamepatiwa mafunzo ya uhifadhi bora wa mbolea na mafunzo ya ukaguzi mtawalia
pia ujenzi wa maabara ya kupima ubora wa mbolea umefikia asilimia 
viuatilifu 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha upatikanaji wa viuatilifu vya kudhibiti visumbufu vya mazao na mimea ambapo hadi aprili upatikanaji umefikia lita vyenye thamani ya shilingi 
kati ya hizo lita ni kwa ajili ya kudhibiti viwavijeshi lita kwelea kwelea na lita kwa ajili ya nzi wa matunda
mheshimiwa spika wizara imeendelea kudhibiti visumbufu vya mazao na mimea ikiwemo nzige panya kwelea kwelea viwavijeshi na nzi wa matunda kwa kufanya savei kununua na kusambaza viuatilifu kwenye maeneo yenye milipuko pamoja na kutoa elimu kwa wakulima na maafisa ugani
mheshimiwa spika hadi aprili lita za methyl eugeno zimesambazwa katika wilaya za handeni muheza morogoro mjini morogoro vijijini bagamoyo pangani na ubungo kwa ajili ya kudhibiti nzi wa matunda
vilevile lita za profenofos zimesambazwa katika halmashauri za mikoa ya lindi pwani morogoro tanga geita manyara kilimanjaro dodoma singida dar es salaam katavi na arusha kwa ajili ya kudhibiti viwavijeshi
aidha lita za duduba zimesambazwa katika halmashauri ya wilaya ya kilosa
mheshimiwa spika bodi ya pamba iliagiza chupa acrepacks zenye thamani shilingi bilioni 
 na kusambaza kwa wakulima kwa mfumo wa ruzuku ambapo chupa zimetumika katika msimu wa na chupa zitatumika msimu wa 
aidha bodi ya tumbaku imeratibu upatikanaji wa mbolea na viuatilifu vyenye thamani ya dola za marekani milioni 
 na kusambaza kwa wakulima
vilevile bodi ya korosho imeratibu ununuzi wa viuatilifu vyenye thamani ya shilingi bilioni 
ununuzi huo umefanyika kwa kutumia utaratibu wa mazao husika kujigharamia yenyewe kupitia mifuko ya wadau
mheshimiwa spika wizara imedhibiti milipuko ya panya katika mikoa ya rukwa nkasi lindi kilwa nachingwea mtama liwale ruangwa na lindi mc na mtwara nanyumbu tandahimba masasi na newala ambapo jumla ya kilo za zinc phosphide zimetumika na kuokoa eneo la hekta 
 zilizolimwa mazao ya mahindi ufuta alizeti karanga mtama muhogo na viazi vitamu
mheshimiwa spika katika kudhibiti visumbufu kuingia na kutoka nchini wizara imekagua tani 
 za mazao ya nafaka bustani mizizi mbegu za mafuta chai tumbaku kahawa pamba mikunde mbao mashudu na pumba katika vituo vya mipakani bandari na viwanja vya ndege ambapo jumla ya vyeti vya usafi wa mimea kwa ajili ya kuruhusu mazao kusafirishwa nje ya nchi na vyeti vya kuruhusu mazao kuingia nchini vimetolewa
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo ya udhibiti wa viwavijeshi kwa wakulima na maafisa ugani katika kata za halmashauri ya wilaya ya kilombero
kadhalika imetoa mafunzo ya mbinu za kudhibiti nzi wa matunda kwa wakulima na maafisa ugani saba katika wilaya ya handeni
mheshimiwa spika katika kuhakikisha matumizi ya taratibu na kanuni za ukaguzi wa mazao zinazofaa kuzuia visumbufu vya mimea kuingia nchini au kupeleka nje ya nchi zinazingatiwa wataalam wa afya ya mimea kutoka vituo vya rusumo kabanga mutukula na namanga wamepatiwa mafunzo ya taratibu na kanuni za ukaguzi wa mazao ya mahindi mchele na maharage yanayopitia katika mipaka hiyo
aidha wizara imekamilisha maandalizi ya ramani ya ujenzi wa kituo cha utoaji wa huduma kwa pamoja mipakani one stop border post osbp yenye ukubwa wa mita za mraba manyovu kigoma
mheshimiwa spika wizara kupitia mamlaka ya afya ya mimea na viuatilifu tanzania tanzania plant health and pesticides authority tphpa imeendelea kudhibiti ubora wa viuatilifu nchini ambapo hadi aprili maduka na shehena za viuatilifu zimekaguliwa na vibali vimetolewa kwa wafanyabiashara wa viuatilifu
vilevile wizara kupitia tphpa imetoa mafunzo ya matumizi bora ya viuatilifu na utambuzi wa visumbufu kwa maafisa ugani wakulima na wauzaji wa viuatilifu katika mikoa ya iringa mbeya morogoro dar es salaam geita mwanza shinyanga simiyu na kilimanjaro
aidha imechambua sampuli za mabaki ya viuatilifu kwenye mazao ya chakula katika mikoa ya dar es salaam iringa arusha mbeya lindi na mtwara
kati ya sampuli hizo sampuli ziligundulika kuwa na mabaki ya viuatilifu
 mtaalamu wa mamlaka ya afya ya mimea na viuatilifu tanzania tphpa akiwa maabara kuchambua sampuli za mazao ili kuangalia mabaki ya viuatilifu upatikanaji wa ithibati ya maabara 
mheshimiwa spika wizara imekarabati maabara ya tphpa na kununua mashine ya kuchambua sampuli za mazao mbolea maji na udongo
hatua hiyo imefanikisha maabara kupata ithibati ambapo itasaidia mazao ya kilimo yatakayopimwa katika maabara hiyo kukidhi viwango vya masoko ya kimataifa
aidha wizara kupitia mradi wa kudhibiti sumukuvu tanzania initiatives for preventing aflatoxin contamination tanipac imeendelea na ujenzi wa kituo cha udhibiti wa visumbufu kibaolojia ambao kwa sasa umefikia asilimia na umegharimu jumla ya shilingi 
zana za kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuwezesha upatikanaji utoaji wa huduma za kitaalam na kuhimiza matumizi ya zana bora za kilimo ili kuongeza tija na kupunguza harubu katika uzalishaji na usindikaji wa mazao ya kilimo
hadi aprili matumizi ya trekta yameongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
vilevile idadi ya matrekta makubwa yameongezeka kutoka mwaka hadi na matrekta madogo yameongezeka kutoka mwaka hadi 
aidha bodi ya pamba imenunua mashine za kupalilia na kusambaza kwa wakulima katika halmashauri zinazozalisha pamba kulingana na mahitaji
 wizara imeendelea kuhimiza matumizi ya zana bora za kilimo ili kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo kama matrekta makubwa katika shamba la chuo cha mafunzo uyole mkoani mbeya 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika zana na mashine za kilimo kwenye mnyororo wa uzalishaji wa mazao
hadi aprili sekta binafsi imeingiza nchini mashine na zana za kilimo kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 jedwali na
 mashine na zana za kilimo zilizoingizwa nchini na
mashine na zana idadi 
matrekta makubwa 
matrekta madogo 
mashine kubwa za kuvuna 
mashine ndogo za kuvuna 
plau za matrekta 
haro za matrekta 
mashine za kupura 
zana za kupandia 
majembe ya kukokotwa na wanyamakazi 
mashine za kusindika mazao chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imewatambua wabunifu wa zana za kilimo katika mikoa ya shinyanga dodoma mwanza arusha njombe manyara na tanga 
lengo la utambuzi huo ni kuwawezesha kupata mikopo yenye riba nafuu pamoja na kuwaunganisha na taasisi za utafiti wa zana
mheshimiwa spika katika kuimarisha matumizi ya zana bora za kilimo wizara imeingia mkataba na kampuni ya aftrade kuwekeza kwenye uanzishwaji wa vituo jumuishi vya utoaji wa huduma za zana za kilimo nchini mechanization hubs
wizara kwa kushirikiana na kampuni ya aftrade imefanya tathmini ya maeneo yanayofaa kuanzisha vituo hivyo
hadi aprili tathmini imebaini kuwa vituo vimekidhi mahitaji ya uwekezaji huo na taratibu za kuwezesha kuanza kazi zinaendelea
huduma na mafunzo ya ugani 
huduma za ugani 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imenunua pikipiki vishikwambi na extension kits kwa ajili ya maafisa ugani kilimo
pia wizara imenunua vifaa vya kupima afya ya udongo soil scanner kwa ajili ya halmashauri 
hafla ya uzinduzi wa ugawaji wa vifaa hivyo ilifanywa na mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe aprili katika ukumbi wa jakaya kikwete convention centre jijini dodoma
jumla ya shilingi zimetumika kununua vifaa hivyo
 mhe
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania akihutubia wakati zoezi la ugawaji wa vitendea kazi kwa maafisa ugani zaidi ya katika ukumbi wa jakaya kikwete jijini dodoma tarehe aprili 
mafunzo ya ugani 
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo rejea kwa maafisa ugani kuhusu kilimo biashara matumizi bora ya zana za kilimo na kanuni bora za kilimo cha alizeti zabibu pamba karanga ufuta soya migomba na chikichi
mafunzo hayo yaligharamiwa na wizara kwa kushirikiana na agricultural market development trust amdt care international na shirika la maendeleo la kilimo la umoja wa mataifa international fund for agricultural development ifad
mafunzo hayo yametolewa katika mikoa ya morogoro kilosa na gairo njombe wanging ombe na ludewa ruvuma songea vijijini na namtumbo vijijini kilimanjaro rombo hai na siha manyara babati vijijini na kiteto singida manyoni itigi na ikungi dodoma kondoa tc chemba na chamwino tabora nzega mjini nzega vijijini urambo vijijini na kaliua vijijini simiyu maswa meatu bariadi tc bariadi vijijini busega na itilima mara bunda na serengeti iringa iringa vijijini na kilolo mbeya chunya na mbarali songwe mbozi rukwa kalambo nkasi na sumbawanga tc kigoma kasulu vijijini na kibondo mtwara masasi na newala na lindi mtama vijijini na ruangwa
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo ya uanzishwaji wa mashamba darasa kwa maafisa ugani na wakulima viongozi wa mkoa wa dodoma ili kuwezesha utoaji wa mafunzo ya mbinu bora za kilimo kwa vitendo kwa wakulima
aidha wizara imewezesha uanzishwaji wa mashamba darasa kati ya hayo alizeti ni na pamba ni 
vilevile imeanzisha mashamba ya mfano yakiwemo ya alizeti na pamba katika mikoa ya dodoma singida na simiyu
aidha maafisa ugani wa maeneo hayo wamepatiwa tani 
 za mbolea viuatilifu ekapack na viuagugu ekapack kwa ajili ya kuanzisha mashamba hayo ambayo yatatumika kutoa mafunzo ya kilimo bora cha alizeti na pamba kwa wakulima kwa vitendo
mheshimiwa spika wizara kupitia tari imetoa mafunzo ya kilimo mseto na kuhamasisha matumizi ya miche ya chikichi iliyozalishwa kwa njia ya chupa tissue culture kwa wakulima maafisa ugani na wanafunzi wa shule za msingi 
pia tari imeanzisha mashamba ya mfano ya chikichi katika mkoa wa kigoma
vilevile tari kwa kushirikiana na bodi ya mkonge imetoa mafunzo ya kilimo bora cha mkonge kwa maafisa ugani na wakulima katika wilaya ya handeni mkoa wa tanga
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa huduma za ugani kwa njia ya mfumo wa kielektroniki m kilimo ambao unamwezesha mkulima kupata huduma ya ushauri wa kitaalam kupitia simu ya kiganjani
mfumo huo umelenga kutatua changamoto ya uhaba wa maafisa ugani waliopo pamoja na upatikanaji wa taarifa za masoko
hadi aprili maafisa ugani na wakulima wamesajiliwa katika mfumo wa m kilimo
aidha maswali yameulizwa na kupatiwa majibu kupitia mfumo huo na wizara inaendelea na uhamasishaji wa matumizi ya mfumo kwa wakulima
mheshimiwa spika bodi ya mkonge imetoa mafunzo ya kilimo cha mkonge kwa wakulima katika wilaya za mkinga handeni korogwe kishapu meatu bariadi na itilima 
kutokana na mafunzo hayo jumla ya hekta 
 zimepandwa mkonge katika wilaya za mkinga hekta 
 handeni 
 chalinze hekta korogwe 
 kishapu 
 meatu 
 bariadi 
 na itilima 
aidha bodi ya pareto imetoa mafunzo ya kilimo bora cha pareto kwa wakulima kutoka mbeya ileje makete mufindi na manyara 
pia bodi kwa kushirikiana na kampuni za usindikaji wa pareto imetoa mafunzo ya uzalishaji wa pareto kwa vikundi vya pashungu na shigamba katika halmashauri ya mbeya vijijini
mheshimiwa spika bodi ya korosho imetoa mafunzo ya kilimo bora kwa maafisa ugani na wakulima katika mikoa inayolima zao la korosho na mafunzo ya ubora wa korosho kwa maafisa ugani katika mikoa ya pwani na tanga
aidha bodi ya kahawa imetoa mafunzo ya kilimo bora cha kahawa kwa wakulima katika mikoa inayozalisha kahawa
kutokana na mafunzo hayo mashamba ya wakulima yamekarabatiwa pamoja na kuanzisha mashamba darasa katika mikoa hiyo
kadhalika bodi ya sukari imetoa mafunzo ya kilimo bora cha miwa kwa wakulima katika wilaya ya muheza kata za muheza na amani mtibwa morogoro
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo rejea kuhusu teknolojia za kisasa za kilimo bora cha alizeti michikichi soya na pamba kwa maafisa ugani wa mikoa ya singida dodoma manyara kilimanjaro morogoro ruvuma njombe tabora simiyu mara iringa songwe mbeya rukwa lindi mtwara na kigoma
aidha wizara imewezesha maafisa ugani katika mikoa ya singida dodoma na simiyu kuanzisha mashamba darasa ya alizeti na pamba
pia tari imetoa mafunzo ya kanuni bora za kilimo cha zabibu kwa wakulima kutoka kata za mvumi makulu mvumi mission handali chinangali matumbulu mpunguzi mbabala hombolo mkonze na chihanga na maafisa ugani kutoka halmashauri ya kondoa mpwapwa na dodoma jiji 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa agri connect na tanshep imetoa mafunzo kwa wakulima kuhusu kanuni bora za kilimo uhifadhi wa mazao kabla na baada ya kuvuna dhana ya anzia sokoni malizia shambani na viwango vya ubora wa mazao katika mikoa ya arusha ngorongoro na arusha vijijini kilimanjaro mwanga na siha na tanga korogwe na muheza
ukarabati wa vyuo vya kilimo na vituo vya mafunzo kwa wakulima 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha mazingira ya kujifunzia na kufundishia kwa kukarabati miundombinu ya vyuo vya mafunzo ya kilimo nchini ikiwemo ukarabati wa ofisi mabweni mabwalo madarasa nyumba za watumishi vyoo na maabara
ukarabati wa miundombinu hiyo upo katika hatua mbalimbali mfano ukarabati wa mabweni ya ukiriguru jengo la maktaba ya chuo cha kilimo mtwara majengo ya ofisi za vyuo vya kilimo tengeru tumbi uyole na ilonga umefikia wastani wa asilimia 
aidha ukarabati wa miundombinu ya vyuo vya kilimo mubondo katrin katc ilonga uyole na inyala unaendelea na umefikia wastani wa asilimia 
udahili wa wanafunzi katika vyuo vya mafunzo ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imedahili na kufadhili wanafunzi wa ngazi ya astashahada na stashahada katika vyuo vya mafunzo ya kilimo
kati ya hao wanafunzi ni wa mwaka wa kwanza na wanafunzi ni wa mwaka wa pili
vilevile wizara imedahili wanafunzi wanaojigharamia wenyewe
kati ya hao wanafunzi ni wa mwaka wa kwanza na ni wa mwaka wa pili
pia wizara inaendelea kutengeneza mfumo wa kielektroniki wa udahili wa wanafunzi kwa ajili ya vyuo vya mafunzo ya kilimo ambao upo katika hatua za majaribio
umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imeendelea kuimarisha miundombinu ya umwagiliaji kwa kujenga na kukarabati skimu za umwagiliaji
ujenzi wa miradi ya umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume inaendelea na ujenzi wa skimu ya kirya hekta iliyopo wilaya ya mwanga na endagaw hekta iliyopo wilayani hanang ambapo hadi aprili utekelezaji wa miradi hiyo umefikia asilimia na mtawalia
aidha utekelezaji wa miradi hiyo utagharimu shilingi 
 kirya na shilingi 
 endagaw hadi itakapokamilika
vilevile mikataba kwa ajili ya ujenzi wa skimu ya msanginya usense hekta iliyopo wilaya ya nsimbo na msufini hekta iliyopo wilaya ya mvomero imesainiwa na wakandarasi wamekabidhiwa kazi kwa ajili ya utekelezaji na itagharimu shilingi 
aidha ujenzi wa bwawa katika skimu ya orumwi siha lenye mita za ujazo litakalomwagilia hekta umefikia asilimia 
ujenzi wa bwawa hilo utagharimu shilingi hadi kukamilika
mheshimiwa spika tume kupitia mfuko wa taifa wa maendeleo ya umwagiliaji nidf inaendelea na ujenzi wa skimu ya idudumo hekta umefikia asilimia 
ujenzi wa skimu hiyo utagharimu shilingi hadi kukamilika
vilevile taratibu za manunuzi kwa ajili ya ujenzi wa skimu ya mgambalenga kilolo mbaka busekelo na muhukuru songea zimekamilika na hatua za kusaini mikataba zinaendelea
ujenzi wa miradi hiyo utagharimu jumla ya shilingi na ujenzi utaanza juni 
aidha tume kupitia nidf imenunua vifaa vya karakana na kutengeneza mitambo saba ambayo ni low bed motor grader mbili excavator tatu na buldozer moja 
mheshimiwa spika tume kwa kushirikiana na jeshi la kujenga taifa jkt inaendelea na ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji katika skimu ya umwagiliaji ya chita jkt kikosi cha kj hekta ambapo ujenzi umefikia asilimia 
ukarabati wa miradi ya umwagiliaji 
mheshimiwa spika katika mwaka tume imeendelea na ukarabati wa skimu za umwagiliaji za kituani mwenzae lushoto luganga iringa mseta bondeni kongwa chinangali chamwino na fufu chamwino
ukarabati huo umefikia asilimia na mtawalia
aidha ukarabati wa skimu za karema katavi kilida katavi na lwafi katongoro nkasi utafanyika baada ya msimu wa mvua kuisha
ukarabati wa skimu hizo utagharimu jumla ya shilingi hadi kukamilika
mheshimiwa spika taratibu za manunuzi ili kuwapata wakandarasi wa kukarabati miundombinu ya umwagiliaji katika skimu za lusu mvumi na mwasubuya zinaendelea ambapo tathmini ya zabuni ya skimu ya lusu imekamilika zabuni ya skimu ya mvumi imefunguliwa na zabuni ya skimu ya mwasubuya inarudiwa kutangazwa kutokana na kutopatikana kwa wazabuni
mheshimiwa spika tume kwa kushirikiana na wizara ya maliasili na utalii imeendelea kutekeleza mradi wa kusimamia maliasili na kuendeleza utalii kusini mwa tanzania resilient natural resource management for tourism and growth project regrow
mradi huo unajenga na kukarabati skimu ya madibira hekta uliopo wilaya ya mbarali ambapo hadi aprili ukarabati umefikia asilimia 
ujenzi na ukarabati wa mradi huo utagharimu jumla ya shilingi 
mheshimiwa spika maelezo ya kina ya ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ni kama inavyoonekana katika kiambatisho na
miradi ya umwagiliaji inayofanyiwa upembuzi yakinifu na usanifu 
mheshimiwa spika tume kupitia asdp ii imekamilisha upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu za mkombozi iringa idudumo nzega luiche kigoma ujiji na ilemba sumbawanga kwa asilimia 
vilevile upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa la ibanda sengerema geita tlawi mbulu na skimu ya makwale kyela umefikia asilimia na mtawalia kupitia asdp ii
aidha kupitia mradi wa regrow upembuzi yakinifu na usanifu wa kina katika skimu nane za mbuyuni kimani uturo isenyela makangarawe hermani chosi gonakuvagogolo na matebete umefika asilimia 
kiambatisho na
skimu hizo zitajengwa katika mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika tume kupitia nidf inaendelea na upembuzi yakinifu katika skimu zenye jumla ya hekta jedwali na
ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji katika skimu hizo utatekelezwa mwaka 
jedwali na
 skimu zinazoendelea kufanyiwa upembuzi yakinifu na
jina la skimu bwawa eneo hekta wilaya 
kizi mpwapwa 
mlembule mpwapwa 
masimba iramba 
makondeko newala 
ilemba sumbawanga 
mbwasa manyoni 
dirim mbulu 
igenge bwawa misungwi 
mwamapuli bwawa igunga 
masasi chato 
bonde la bahi bahi 
eyasi mbulu jumla chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika tume kwa kushirikiana na shirika lisilo la kiserikali la rikolto tanzania imetoa mafunzo ya usimamizi na uendeshaji wa skimu za umwagiliaji pamoja na kilimo bora cha mpunga na mboga katika mikoa ya manyara arusha na kilimanjaro ambapo wakulima wamepatiwa mafunzo hayo
pia tume kwa kushirikiana na shirika la snv chini ya mradi wa craft imetoa mafunzo ya matumizi ya teknolojia bora za kilimo cha umwagiliaji kwa kuzingatia mabadiliko ya tabianchi kwa wakulima katika mikoa ya njombe manyara iringa na mbeya
vilevile tume kwa kushirikiana na shirika la care international pamoja na southern agricultural growth corridor of tanzania sagcot imetoa mafunzo ya kilimo biashara na kuunda vikundi vitano vya vijana vitakavyokuwa vinazalisha mazao kwa tija na kibiashara katika skimu ya itipingi mkoani njombe
mheshimiwa spika tume pia kwa kushirikiana na shirika la utafiti la japan japan international research center for agricultural sciences jircas inaendelea na utafiti wa matumizi bora ya maji katika skimu za ndungu same lower moshi moshi vijijini na skimu ya mto wa mbu monduli
lengo la utafiti huo ni kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga kwa kuzingatia matumizi ya maji kwa ufanisi
aidha tume kwa kushirikiana na benki ya dunia inaendelea na tathmini ya ukusanyaji wa ada za huduma za umwagiliaji matumizi ya teknolojia zinazotumia maji kwa ufanisi na uwekezaji wa sekta binafsi kwa kushirikiana na serikali katika kuendeleza kilimo cha umwagiliaji nchini
matokeo ya tathmini hiyo yatasaidia kuboresha mfumo wa ukusanyaji wa ada na tozo za huduma za umwagiliaji pamoja na mapendekezo ya uwekezaji wenye tija katika sekta ya umwagiliaji
masoko na mifumo ya masoko 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo ni moja ya wizara zilizoshiriki kwenye maonesho ya dubai expo chini ya uratibu wa wizara ya uwekezaji viwanda na biashara kupitia mamlaka ya maendeleo ya biashara tanzania tantrade
maonesho hayo yalianza tarehe oktoba na kumalizika tarehe machi nchini dubai umoja wa falme za kiarabu uae
mheshimiwa spika mafanikio yaliyopatikana katika maonesho hayo ni kusainiwa kwa hati saba za makubaliano kwa ajili ya kushirikiana katika kuendeleza sekta ya kilimo
mashirikiano hayo yamejikita katika maeneo mbalimbali ikiwemo ujenzi wa vituo vya kuchanganya mbolea na viuatilifu fertilizer and pesticide blending facility ies upatikanaji na matumizi bora ya zana za kilimo miundombinu ya umwagiliaji uhifadhi na usafirishaji wa mazao
 waziri wa kilimo mhe
hussein bashe akisaini mkataba na mwakilishi wa kampuni ya agritech global inayoongozwa na mhe
sheikh ahmed dalmook al maktoum
mkataba huo unahusu ushirikiano katika uanzishwaji wa vituo vya zana za kilimo na uchanganyaji wa mbolea
tarehe februari nchini dubai
mafanikio mengine ni ushirikiano katika kupoka na kuhodhi masoko ya mazao ya kilimo ambapo tarehe mei shehena la kontena lenye tani 
 za parachichi aina ya hass lilipokelewa mumbai india ikiwa ni matokeo ya mkataba uliosaniwa kati ya tanzania horticulture association taha na india kwa ajili ya kufungua masoko ya mazao ya mboga matunda na viungo wakati wa maonesho ya dubai expo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia cpb imenunua mahindi tani kutoka kwa wakulima na imeiuzia kampuni ya grain industries limited ya kenya tani za mahindi zenye thamani ya shilingi 
katika jitihada za kutafuta masoko wizara imefanikiwa kupata masoko katika nchi za drc kenya zimbabwe rwanda burundi na comoro
kutokana na jitihada hizo ghala za kukodi zenye uwezo wa kuhifadhi tani na tani zimepatikana katika miji ya juba sudan kusini na lubumbashi dr congo mtawalia
aidha wizara imepata masoko mapya ya zao la parachichi katika nchi za india na afrika kusini na zao la ndizi nchini kenya baada ya mazao hayo kukidhi viwango vya ubora
 maparachichi aina ya hass yaliyokidhi vigezo yakiwa tayari kusafirishwa kuelekea afrika kusini kupitia kampuni ya kuza afrika wilayani rungwe mkoani mbeya 
mheshimiwa spika katika mwaka tani za parachichi zenye thamani ya shilingi bilioni 
 ziliuzwa katika nchi mbalimbali kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 jedwali na
 mauzo zao la parachichi katika nchi zilizonunua kwa mwaka nchi kiasi kilichouzwa tani thamani tzs bilioni uholanzi 
 uingereza 
 ufaransa 
 umoja wa falme za kiarabu 
 afrika kusini 
 kenya 
 nchi nyingine 
 jumla 
 chanzo mamlaka ya mapato tanzania 
mheshimiwa spika soko la mahindi limeendelea kukua katika nchi ya kenya ambapo katika kipindi cha miaka mitatu tanzania imepeleka wastani wa tani kwa mwaka sawa na asilimia ya mahindi yote yanayouzwa nje ya nchi
aidha mauzo ya mahindi nje ya nchi ni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 uuzaji wa mahindi nje ya nchi tani
nchi wastani kenya sudan kusini zimbabwe drc burundi rwanda uganda sudan umoja wa nchi za falme za kiarabu nyingine jumla chanzo mamlaka ya mapato tanzania tra 
kadhalika soko la mchele limeendelea kukua hususan katika nchi ya uganda ambapo katika kipindi cha miaka mitatu wastani wa tani 
 kwa mwaka zimeuzwa uganda sawa na takribani asilimia 
 ya mchele wote unaouzwa nje ya nchi
mauzo ya mchele nje ya nchi ni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 uuzaji wa mchele nje ya nchi tani
nchi wastani uganda 
 kenya 
 rwanda 
 drc 
 burundi 
 zambia 
 india 
 umoja wa nchi za falme za kiarabu 
 malawi 
 nyingine 
 jumla 
 chanzo mamlaka ya mapato tanzania tra 
mheshimiwa spika katika msimu wizara imefanikisha kuuza tani 
 za soya katika nchi za india china rwanda na kenya ikilinganishwa na tani zilizouzwa msimu wa 
jitihada hizo zimewezesha bei ya soya kuongezeka kutoka shilingi msimu wa hadi shilingi msimu wa 
vilevile hadi aprili tani za korosho ghafi tani za pamba tani za kahawa na tani za kakao zimeuzwa
pia wizara imewezesha wakulima wa mikoa ya arusha na manyara kuingia mkataba na tanzania breweries ltd tbl wa kununua tani za shayiri kwa bei ya shilingi kwa kilo
kadhalika cpb imeuza tani 
 za maharage tani 
 za mchele na tani 
 za mbegu za mafuta ya alizeti
mheshimiwa spika itifaki ya jumuiya ya afrika mashariki ya viwango vya afya ya mimea wanyama na usalama wa chakula east african community protocol on sanitary and phytosanitary sps measures imeridhiwa ambayo itasaidia ukuaji wa masoko ya mazao ya kilimo nje ya nchi
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeandaa mkakati na mpango kazi wa masoko ya mazao ya kilimo market to farm agricultural marketing strategy and action plan 
mkakati huo umelenga kuwawezesha wakulima kufanya utafiti wa soko na kuzalisha kulingana na mahitaji ya soko
pia wizara imeandaa mwongozo wa mifumo ya uuzaji wa mazao ya kilimo ili kuongeza ufanisi katika taratibu za usimamizi wa mauzo ya mazao ya kilimo pamoja na kuwezesha wadau kujua taratibu zitakazotumika kusimamia mauzo ya mazao ya kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka tani za singa zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na bidhaa mbalimbali za mkonge tani zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimeuzwa kwenye soko la ndani
aidha tani 
 za singa zenye thamani ya dola za marekani na tani za bidhaa mbalimbali za mkonge zenye thamani ya dola za marekani milioni 
 zimeuzwa kwenye soko la nje
aidha bodi ya mkonge imewaunganisha wakulima wadogo wakiwemo wa amcos na binafsi kwenye soko kwa mfumo wa zabuni ambapo wameweza kuuza mkonge daraja la ug kwa shilingi kwa tani ikilinganishwa na shilingi nje ya mfumo
pia katika msimu wa ununuzi wa mwaka tani za tumbaku zenye thamani ya dola za marekani 
 zimeuzwa
viwanda vya kati na vikubwa vimechangia kuongeza thamani zao la mkonge na kuzalisha bidhaa mbalimbali za mkonge ambazo zimeuzwa ndani na nje ya nchi 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pareto imeendelea kusimamia uzalishaji na ununuzi wa pareto ambapo hadi aprili tani za maua ya pareto zimezalishwa na kuuzwa kwa kampuni za pareto tanzania mafinga na tanextract ltd mbeya kwa ajili ya usindikaji nchini
mheshimiwa spika tani za kahawa aina ya arabika zenye thamani ya dola za marekani na tani za aina ya robusta zenye thamani ya dola za marekani 
 zimeuzwa
mheshimiwa spika hadi aprili ujenzi wa kituo cha udhibiti wa visumbufu kibaolojia kupitia tanipac umefikia asilimia 
aidha ujenzi wa kituo mahiri cha usimamizi wa mazao baada ya kuvuna umefikia asilimia tano 
kituo hicho kitatumika kusambaza teknolojia za usimamizi wa mazao baada ya kuvuna
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na taha balozi zetu katika nchi za ulaya marekani na mashariki ya kati imeongeza wigo wa masoko kwa mazao ya bustani hasa matunda na viungo katika nchi hizo
aidha wanunuzi kutoka nchi mbalimbali wameonesha utayari wa kununua mazao ikiwemo matunda hasa maembe na ndimu zisizo na mbegu zinazozalishwa nchini
mfano uhitaji wa maembe kutoka tanzania ni jumla ya tani kwa mwaka na ndimu ni tani kwa mwaka
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taha serikali ya sweden na undp itaanza utekelezaji wa mradi wa kuongeza uwezo wa nchi katika kuzalisha mazao hayo kwa kuwezesha upatikanaji wa miche kuwajengea uwezo wakulima kuhusu mbinu bora za kisasa na teknolojia na kuwapa elimu ya biashara
hatua hizo zitawezesha kuongeza uzalishaji wa maembe kufikia tani na ndimu kufikia tani ifikapo mwaka 
ushiriki wa sekta binafsi katika kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuthamini mchango wa sekta binafsi kama kichocheo cha ukuaji wa sekta ya kilimo kuhakikisha usalama wa chakula uongezaji wa thamani ya mazao ya kilimo kuimarisha upatikanaji wa pembejeo kuongeza ajira na masoko ya mazao ya kilimo
taarifa ya utekelezaji wa asdp ii kupitia sekta binafsi inaonesha kuwa hadi juni kampuni za sekta binafsi asasi za kiraia na mashirika yasiyo ya kiserikali yamewekeza katika sekta ya kilimo
aidha wizara imeratibu majukwaa ya majidiliano na sekta binafsi kwa mazao asilia ya biashara nafaka mikunde bustani na mbegu za mafuta ya kula kwa ajili ya kutatua changamoto za kikodi na kisera
wabia wa maendeleo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha mahusiano ya kimataifa kupitia wabia wa maendeleo ndani na nje ya nchi kwa ajili ya kukuza uchumi kutokana na uwekezaji katika sekta ya kilimo
maeneo yaliyozingatiwa katika uwekezaji wa wabia wa maendeleo ni pamoja na usimamizi wa mazao baada ya kuvuna vijana masoko ujenzi wa miundimbinu ya hifadhi wa mazao kuimarisha miundombinu ya umwagiliaji uongezaji wa thamani upatikanaji wa mbegu bora afya ya mimea lishe huduma za ugani mazingira na jinsia
hadi juni jumla ya shilingi zimetumiwa na wadau kutekeleza miradi ya sekta ya kilimo
taasisi za fedha na upatikanaji wa mitaji 
mheshimiwa spika taasisi za fedha zimeendelea kuwa muhimu katika upatikanaji wa mitaji katika sekta ya kilimo
taarifa ya utekelezaji ya asdp ii hadi juni inaonesha kuwa taasisi fedha ikiwemo benki ya crdb nmb tadb na tib zilitoa mikopo ya shilingi katika kundeleza sekta ya kilimo
mheshimiwa spika katika kuimarisha upatikanaji wa mitaji wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi iliunda kamati ya viongozi ya kushughulikia mifumo ya ugharimiaji wa sekta ya kilimo ikiwa ni pamoja na kupunguza riba ya mikopo
matokeo ya shughuli ya kamati hiyo ni benki za biashara za crdb na nmb kushusha viwango vya riba ya mikopo ya kilimo kutoka asilimia na mtawalia hadi kufikia asilimia 
pia hatua hiyo imepelekea benki ya nmb kutenga shilingi bilioni kwa ajili ya kukopesha wajasiriamali katika sekta ya kilimo kupitia matawi yake nchini
mheshimiwa spika kupitia kamati hiyo wizara imefanya majadiliano na benki za biashara na kuwezesha wakulima kupata mikopo
hadi aprili tadb imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya pembejeo za kilimo kwenye mazao ya kahawa na kufufua vinu vya kuchambua pamba vya kahama chato mbogwe bukombe lugeye sola manawa na kiwanda cha mafuta ya chikichi cha trolle meesle tanzania ltd kilichopo mkoa wa kigoma
mheshimiwa spika aidha tadb imetoa mikopo ya moja kwa moja direct lending yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuwekeza katika mnyororo wa thamani wa kilimo
pia tadb kupitia mfuko wake wa dhamana kwa wakulima wadogo smallholder credit guarantee scheme imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni kwa wakulima pamoja na wadau wengine wa kilio hususan amcos na wajasiriamali wa dogo na wakati katika sekta ya kilimo
kadhalika tabd imeingia mikataba na benki washirika katika mfuko huo ikiwemo benki ya maendeleo crdb nmb tcb azania nbc stanbic absa kcbl pbz uchumi microfinance finca mucoba na tacoba ikiwa ni moja kati ya jitihada za benki kuchangia utoaji wa mikopo kwa wakulima wadogo na sekta ya kilimo kutoka taasisi za fedha nchini
jumla ya mikopo hiyo imewanufaisha wakulima wadogo wakati na wakubwa zaidi ya wanaojishughulisha katika mnyororo wa thamani wa kilimo
vilevile tadb imeanzisha mfuko wa dhamana kwa wakulima wadogo smallholder farmer credit guarantee scheme kwa ajili ya kurahisisha upatikanaji wa mitaji kupitia mikopo ambapo hadi aprili mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imedhaminiwa na kutolewa kwa wanufaika tangu kuanzishwa kwa mfuko kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 wanufaika wa mikopo ya mfuko wa dhamana kwa wakulima wadogo hadi aprili 
na
mchanganuo wa wanufaika idadi ya wanufaika thamani ya mikopo tshs
wanufaika binafsi 
vyama vya ushirika amcos 
wafanyabiashara wadogo na wa kati 
 jumla 
 chanzo benki ya maendeleo ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo agriculture inputs trust fund agitf imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mikopo iliyotolewa na agitf hadi aprili 
na aina ya mikopo idadi ya wakopaji thamani ya mikopo 
matrekta mapya 
pembejeo umwagiliaji ufugaji livestock 
mashine za kusindika 
matrekta ya mikono powertiller 
shughuli za shamba jumla chanzo wizara ya kilimo 
uzalishaji wa mazao 
mheshimiwa spika sekta ndogo ya mazao inahusika na uzalishaji wa mazao zaidi ya katika kanda saba za kilimo
mazao hayo yanajumuisha mazao ya asilia ya biashara mazao ya mafuta mazao ya chakula na mazao ya bustani
mazao asilia ya biashara 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao asilia ya biashara umekuwa ukipanda na kushuka kutokana na kuyumba kwa bei katika soko la dunia zilizosababishwa na athari za uviko 
mfano uzalishaji wa mazao asilia ya biashara umepungua kutoka tani mwaka hadi tani 
 mwaka 
aidha uzalishaji katika msimu wa mwaka umefikia tani 
 kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji wa mazao asilia ya biashara zao pamba 
 kahawa chai pareto tumbaku korosho 
 mkonge 
 sukari jumla 
 chanzo wizara ya kilimo uzalishaji unaendelea msimu wa mauzo i
zao la mkonge 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya mkonge tanzania imeendelea kuhamasisha uzalishaji wa mkonge na kuongeza upatikanaji wa bidhaa zake
hadi aprili uzalishaji wa mkonge umefikia tani na uzalishaji unaendelea
pia bodi imepima na kugawa mashamba yenye hekta 
 kwa wakulima wapya kwa ajili ya kilimo cha mkonge
ii
zao la tumbaku 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya tumbaku tanzania imehamasisha kuongeza uzalishaji wa zao la tumbaku kutoka tani msimu wa hadi tani msimu wa 
vilevile katika msimu wa uzalishaji wa mwaka wakulima wa tumbaku wameingia mkataba na kampuni za premium active tz ltd alliance one tz ltd japan tobacco international leaf services magefa growers ltd pachtec co
ltd env services ltd jespan co
ltd naile leaf tz co na biexen co
ltd kwa ajili ya kuzalisha tani za tumbaku
 iii
zao la pareto 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pareto tanzania imeendelea kusimamia uzalishaji na ununuzi wa pareto ambapo hadi aprili tani za maua makavu ya pareto zimezalishwa na kuuzwa kwa kampuni za pareto tanzania mafinga na tanextract ltd mbeya kwa ajili ya usindikaji
vilevile bodi imetengeneza vikaushio vinne vya maua ya pareto katika wilaya ya mufindi na ileje 
iv
zao la chai 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya chai tanzania imeendelea kusimamamia uzalishaji tija na ubora wa chai nchini
hadi aprili uzalishaji wa chai kavu umefikia tani sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha tani na uzalishaji unaendelea
kadhalika mapato yanayotokana na mauzo ya chai nje ya nchi yameongezeka kutoka dola za marekani kwa mwaka hadi dola za marekani mwaka 
aidha wastani wa tija kwa wakulima wadogo hadi aprili ulikuwa ni kilo 
 za chai kavu sawa na asilimia 
 ya lengo na wakulima wakubwa ni kilo 
 sawa na asilima 
 ya lengo
mheshimiwa spika bodi kwa kushirikiana na tshtda imekagua mashamba makubwa na kuhamasisha ufufuaji wa mashamba ya wakulima wadogo yenye ukubwa wa hekta katika mikoa ya mbeya iringa njombe na tanga
hadi aprili mashamba ya wakulima wadogo yenye hekta yamefufuliwa katika mikoa ya njombe na mbeya
bodi ya chai imeendelea kusimamamia uzalishaji tija na ubora wa chai nchini kupitia mashamba madogo na makubwa 
vilevile mashamba mapya ya chai yenye hekta yameanzishwa katika mkoa wa njombe
aidha bodi imekagua viwanda vya kusindika chai vilivyopo mbeya iringa njombe na tanga na kutoa elimu kuhusu kilimo bora cha chai gap usindikaji bora gmp pamoja na sheria na kanuni za chai kwa wafanyakazi na wakulima
pia bodi imeendelea kufuatilia ukarabati wa kiwanda cha chai mponde ambapo hadi aprili ukarabati umefikia asilimia 
vilevile bodi imesajili kampuni mpya tano za kuchanganya na kufunga chai kwenye vikasha na kufanya idadi ya kampuni kufikia 
zao la korosho 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalishaji wa korosho umefikia tani 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha tani na makusanyo ya uzalishaji kwa vikundi vya ubanguaji bado yanaendelea
kati ya kiasi hicho tani 
 zimezalishwa mtwara tani 
 lindi tani 
 ruvuma tani 
 pwani tani 
 tanga tani 
 mbeya tani 
 njombe tani 
 dar es salaam tani 
 morogoro tani 
 singida tani 
 rukwa tani 
 katavi 
 tabora tani 
 dodoma tani 
 kigoma na tani 
 katika mkoa wa iringa
bodi ya korosho tanzania imeandaa hekta katika wilaya ya ruangwa kwa ajili ya kuanzisha kilimo cha pamoja
aidha bodi na amcos zimenunua vipima unyevu vitatu na mtawalia kwa ajili ya udhibiti wa ubora wa korosho
korosho kutoka shamba la kilimo cha pamoja la masigati manyoni mkoani singida lenye ukubwa wa ekari vi
zao la kahawa 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa kahawa umefikia tani sawa na asilimia ya lengo la kuzalisha tani 
aidha bodi ya kahawa tanzania imevijengea uwezo vyama vya ushirika katika mikoa ya kagera ruvuma kilimanjaro songwe mbeya mara kigoma njombe na tanga kuhusu biashar ya kahawa na namna ya kuuza kahawa katika soko la moja kwa moja
mti wa kahawa aina ya arabika katika shamba la west kilimanjaro wilaya ya hai mkoani kilimanjaro vii
zao la pamba 
mheshimiwa spika katika msimu wa wizara kupitia bodi ya pamba tanzania imeendelea kuhamasisha na kusimamia uzalishaji wa zao la pamba kwa kusambaza mbegu bora na viuatilifu pamoja na kutoa mafunzo kwa wakulima
uzalishaji wa pamba umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka ambalo ni ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limechangiwa na matumizi sahihi ya mbinu bora za kilimo kupitia kampeni zilizoendeshwa na bodi kuimarika kwa huduma za ugani na matumizi ya mbegu bora na viuatilifu
shamba la pamba la mkulima hodari wilaya ya itilima mkoani simiyu 
mazao ya chakula 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mazao ya chakula umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani sawa na ongezeko la asilimia 
kati ya kiasi hicho tani zilikuwa ni mazao ya nafaka na tani mazao yasiyo ya nafaka jedwali na
ongezeko hilo lilichangiwa na huduma bora za ugani upatikanaji wa pembejeo za kilimo unyeshaji na mtawanyiko mzuri wa mvua na kuimarika kwa masoko ya ndani na nje ya nchi
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji wa mazao ya chakula tani mwaka 
zao mahindi mchele ngano mtama uwele na ulezi muhogo mkavu maharage na mikunde ndizi kavu viazi vitamu na mviringo kavu jumla chanzo wizara ya kilimo 
mazao yenye mahitaji makubwa yanayoagizwa nje ya nchi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza mikakati mbalimbali ya kuongeza uzalishaji wa mazao yenye mahitaji makubwa import substitution crops ili kupunguza uagizaji wa bidhaa mazao hayo kutoka nje ya nchi
miongoni mwa bidhaa mazao hayo ni pamoja na ngano sukari na mafuta ya kula
katika mwaka utekelezaji wa mikakati hiyo ni kama ifuatavyo i
uzalishaji wa miwa na sukari 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya sukari tanzania imeendelea kuongeza uzalishaji wa sukari ili kufikia lengo la kuzalisha tani ifikapo 
hadi aprili uzalishaji wa sukari umefikia tani sawa na asilimia ya lengo la kuzalisha tani 
katika kuongeza upatikanaji wa mbegu bora za miwa bodi kwa kushirikiana na tari imebaini maeneo ya gichameda mawenairon na kiru six katika mkoa wa manyara yanafaa kuanzisha vitalu vya kuzalisha mbegu bora za miwa
aidha wakulima katika maeneo hayo wapo tayari kutoa mashamba yao kwa ajili ya kuanzisha kitalu chenye ukubwa wa ekari sita 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kushirikana na wazalishaji wa sukari kutekeleza mpango wa kuongeza uzalishaji katika viwanda vya kilombero kagera mtibwa na tpc kwa kupanua mashamba kusimika mitambo mipya ya kuchakata miwa na kuongeza tija na kujenga miundombinu ya umwagiliaji
hatua hizo zinalenga kuongeza uzalishaji wa sukari kufikia jumla ya tani mwaka 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya sukari imeendelea kusimamia utekelezaji wa miradi mipya ya uzalishaji wa sukari ya bagamoyo na mkulazi ii
ujenzi na usimikaji wa kiwanda cha sukari cha bagamoyo chenye uwezo wa kuzalisha tani kwa mwaka umefikia asilimia na uzalishaji unatarajiwa kuanza juni 
kwa kuanzia kiwanda hicho kinatarajiwa kuzalisha tani za sukari ifikapo mwaka 
aidha ujenzi wa msingi wa kiwanda cha mkulazi ii umefikia asilimia na kitakapokamilika kitazalisha tani kwa mwaka
mheshimiwa spika miradi mingine mipya ya uzalishaji wa sukari ya kampuni za rai group rufiji lindi na lake agro ltd kasulu kigoma ipo katika hatua za awali za kumilikishwa ardhi ya uwekezaji
miradi hiyo itakapokamilika itakuwa na uwezo wa kuzalisha tani na mtawalia
mheshimiwa spika bodi imeingia makubaliano na taasisi ya uhandisi na usanifu mitambo tanzania temdo kwa ajili ya ujenzi wa mtambo wa kuchemsha mbegu pamoja na ubunifu wa kiwanda kidogo cha sukari chenye uwezo wa kusindika tani za miwa kwa saa
ii
zao la ngano 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa ngano umefikia tani ikilinganishwa na mahitaji halisi ya zaidi ya tani za ngano kwa mwaka
uzalishaji mdogo wa ngano unatokana na tija ndogo uhaba wa mbegu bora zenye uwezo wa kukidhi mahitaji ya soko na mabadiliko ya tabianchi na kubadilisha matumizi katika mashamba makubwa
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto hizo wizara ilitenga shilingi kwa ajili ya utafiti na uzalishaji wa zao la ngano
aidha wizara kupitia tari imeendelea kuimarisha utafiti na uzalishaji wa mbegu za ngano ambapo imekusanya sampuli za ngano zinazozalishwa nchini kwa ajili ya kupima kiwango cha gluten ili kushauri aina ya mbegu zinazofaa kutumiwa na wakulima katika uzalishaji kulingana na mahitaji ya viwanda nchini
kati ya sampuli hizo sampuli sita lumbesa mbayuwayu chiriku sifa kariege na riziki c zimeonesha kuwa na kiwango cha gluten zaidi ya asilimia kinachohitajika kwa ajili ya uokaji
mbegu hizo zitatumiwa na wakulima kuzalisha ngano kwa kuingia mikataba na wanunuzi ambao kwa muda mrefu wamekuwa wakiagiza ngano kutoka nje ya nchi
vilevile tari imetoa mafunzo ya mbinu bora za uzalishaji wa ngano kwa kutumia mbegu hizo kwa maafisa ugani na wakulima kutoka wilaya za karatu monduli siha na hanang
aidha tari imechimba visima viwili katika kituo cha utafiti uyole kwa ajili ya kuongeza uzalishaji wa mbegu za ngano
mheshimiwa spika wizara kupitia cpb imeingia mkataba na wakulima wa wilaya za siha karatu monduli na hanang kwa ajili ya kununua ngano itakayozalishwa na wakulima hao kwa bei ya shilingi kwa kilo
aidha cpb imewapatia wakulima hao tani za mbegu bora za ngano na kuwaunganisha na taasisi za fedha kwa lengo la kupata mikopo ya kununua mbolea na viuatilifu
iii
mazao ya mbegu za mafuta 
mheshimiwa spika mafuta ya kula nchini huchangiwa na mazao ya alizeti karanga pamba soya nazi chikichi na ufuta ambapo alizeti huchangia asilimia 
uzalishaji wa mafuta ya kula nchini ni wastani wa tani ikilinganishwa na mahitaji ya tani kwa mwaka
kutokana na upungufu huo nchi huagiza tani zipatazo za mafuta ya kula na hugharimu zaidi ya shilingi bilioni kwa mwaka
mheshimiwa spika upungufu wa uzalishaji wa mafuta unatokana na tija ndogo ya uzalishaji ambayo inachangiwa na upatikanaji mdogo wa mbegu bora mbolea viuatilifu matumizi ya mbinu duni za uzalishaji na mabadiliko ya tabianchi
mheshimiwa spika katika kuongeza uzalishaji wa mbegu za mafuta ya kula wizara imesambaza tani za mbegu bora za alizeti zenye thamani ya shilingi kwa utaratibu wa ruzuku kwa wakulima wa mikoa ya singida dodoma simiyu na manyara
mbegu hizo zitazalisha tani za alizeti ya kukamua mafuta ambazo zitakazozalisha mafuta ya kula tani 
aidha wizara imeendelea kutekeleza mpango wa muda mrefu wa kuzalisha miche bora ya chikichi na kuigawa bure kwa wakulima ambapo jumla ya miche imesambazwa kwa wakulima katika mikoa ya kigoma mbeya mtwara kagera katavi na tanga 
vilevile wizara imehamasisha kampuni za usindikaji kuingia mikataba na wakulima ya kununua mbegu za mafuta ya kula
hadi aprili wakulima wa zao la alizeti wameingia mikataba na kampuni za pyxus agriculture tanzania ltd wakulima qstec wakulima na mwenge sunflower oil wakulima kutoka katika mikoa ya dodoma singida na manyara ili kuzalisha tani ambazo watawauzia kwa bei ya shilingi kwa kilo
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mbegu za mafuta umefikia tani ikilinganishwa na tani mwaka 
mwenendo wa uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta ni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji wa mbegu za mafuta tani mwaka 
zao alizeti karanga ufuta mawese soya jumla chanzo wizara ya kilimo 
mazao ya bustani 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mazao ya bustani umefikia tani 
 ikilinganishwa na tani 
 mwaka sawa na upungufu wa asilima 
 jedwali na
 upungufu huo umesababishwa na athari za uviko ambapo usafirishaji wa mazao hayo nje ya nchi uliathirika
aidha uzalishaji wa viungo umepungua kutokana na mashambulizi ya magonjwa ya mimea katika maeneo ya uzalishaji hususan wilaya ya muheza
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji wa mazao ya bustani zao matunda 
 mboga maua 
 viungo 
 jumla 
 uzalishaji unaendelea chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na kituo cha utafiti wa mboga matunda viungo na vikolezo spices and herbs duniani world vegetable centre imefanya tathmini ya kutambua mashamba ya miti mizazi kwa ajili ya uzalishaji wa miche bora ya matunda na upatikanaji wa vikonyo katika mkoa wa tanga
mheshimiwa spika tathmini hiyo ilitambua mashamba katika halmashauri za wilaya za lushoto muheza bumbuli na korogwe
mashamba hayo ni jagetal malindi mnadani songa kizugu zigi rangwi mission muller farm maunchle s farm sakharani farm omary shebughe farm na mbwambo farm
vilevile mashamba manne ambayo ni horti tengeru world vegeteble centre usa river na shamba la kwa bwana mdogo yalitambuliwa katika mkoa wa arusha
mashamba hayo yanatoa vikonyo vya parachichi makadamia miembe mdalasini tofaa michungwa milimao ndimu michenza mulberry na persmon madagascar nut
pia tari imesafisha na kuzalisha kilo za mbegu bora ya nyanya aina za tengeru na tanya ambazo zilipoteza sifa zake
mheshimiwa spika wizara kupitia tosci imeandaa rasimu ya viwango vya ubora wa kuzalisha miche ya mazao ya parachichi maembe matofaa zabibu migomba chai kakao kahawa chikichi korosho papai machungwa na pingili za miwa
aidha wizara imeanzisha majukwaa mawili ya wadau wa zao la parachichi katika mikoa ya mbeya na njombe na itaendelea kuanzisha majukuwa hayo katika mikoa mingine
lengo la kuanzisha majukwaa hayo ni kuwasaidia wakulima kupata taarifa za masoko bei za mazao upatikanaji wa huduma za pembejeo na huduma za ugani
vilevile serikali imefuta tozo zilizokuwa kero katika mazao ikiwemo zao la parachichi kwa lengo la kupunguza gharama za uzalishaji na kuvutia uwekezaji na biashara katika sekta ya mazao
uanzishaji wa mashamba makubwa ya kilimo 
mheshimiwa spika kufuatia ziara ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan katika mataifa mbalimbali duniani wizara imepokea wawekezaji wenye nia ya kuwekeza kwenye mashamba makubwa yatakayohusisha wakulima wadogo wa mazao ya alizeti ngano mpunga mahindi ya njano soya chikichi zabibu na miwa
ili kufanikisha uwekezaji huo wizara imetambua jumla ya hekta kwa ajili ya uanzishaji wa mashamba makubwa katika mikoa tisa 
vilevile wizara inaendelea kushirikiana na uongozi wa mikoa ya mbeya songwe rukwa pwani kigoma tabora dodoma na katavi ili kutambua maeneo yanayofaa kwa uwekezaji wa mashamba makubwa kwa ajili ya uwekezaji wa mazao hayo
kuimarisha miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kukarabati na kujenga ghala katika maeneo mbalimbali nchini
wizara kupitia cpb imekamilisha ukarabati wa ghala la kiteto mkoani manyara tani mbugani mkoani dodoma tani na vihenge mkoani arusha tani 
jumla ya shilingi zimetumika kukamilisha ukarabati wa ghala na vihenge hivyo
aidha hadi aprili ukarabati wa ghala tisa katika halmashauri za wilaya za songea na madaba umefikia hatua mbalimbali kama ifutavyo songea dc mkongotema 
 muungano zomba 
 litisha 
 magagura 
 lipaya 
 madaba dc hagangadinda 
 matetereka 
 lilondo 
 na gumbiro 
ukarabati huo unahusisha sakafu kuta paa vyoo na kuweka mfumo wa maji na unategemewa kukamilika mwezi juni
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la mpango wa chakula duniani world food programme wfp imekarabati ghala tisa zenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mikoa ya dodoma na kigoma na kujenga ghala moja lenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mkoa wa kigoma
mheshimiwa spika wizara kupitia nfra imeendelea kutekeleza mradi wa kuongeza uwezo wa kuhifadhi
hadi aprili utekelezaji wa mradi huo umefikia asilimia 
 ambapo ujenzi wa vihenge umefikia asilimia 
 na ujenzi wa ghala na miundombinu mingine umefikia asilimia 
kukamilika kwa ujenzi wa miundombinu hiyo kutaongeza uwezo wa wakala wa kuhifadhi nafaka kutoka tani hadi 
mradi huo unagharimu dola za marekani 
vilevile ujenzi wa ghala kupitia mradi wa tanipac umefikia wastani wa asilimia jedwali na
ghala hizo zitakapokamilika zitakuwa na uwezo wa kuhifadhi tani za mazao ujenzi wa ghala hazo unagharimu shilingi 
 jedwali na
 ujenzi wa maghala ya kupitia tanipac na
ghala hatua za ujenzi uwezo tani nyakitonto kasulu kagezi kibondo msangila bukombe nyakasungwa buchosa ikindiro itilima busondo nzega mrijo chini chemba endanoga babati mangaka nanyumbu lumecha namtumbo kizimbani unguja ole dodeani pemba chakwale gairo engusero kiteto wastani wa utekelezaji chanzo wizara ya kilimo 
uongezaji thamani wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha uongezaji wa thamani wa mazao ya kilimo ili kupunguza upotevu wa mazao na kuimarisha upatikanaji wa bidhaa za mazao ya kilimo pamoja na upatikanaji wa masoko
katika mwaka wizara kupitia cpb imeongeza thamani ya mazao ya nafaka tani 
kati ya hizo mahindi ni tani 
 ambazo zimezalisha unga tani 
 na pumba tani 
 na alizeti ni tani 
 ambazo zimezalisha mafuta lita 
mheshimiwa spika cpb imekamilisha usimikaji wa mitambo ya kiwanda cha kusindika mpunga kilichopo mkoa wa mwanza chenye uwezo wa kusindika tani kwa mwaka
vilevile cpb imezalisha tani 
 za bidhaa zitokanazo na korosho roasted cashew kernels white cashew kernels na cashew apple wine ambazo zimekidhi viwango vya kimataifa na usindikaji unaendelea
kadhalika wizara imetathmini uendeshaji na usimamizi wa viwanda vikubwa vya kati na vidogo vinavyoongeza thamani ya zao la alizeti katika mikoa ya singida dodoma na manyara
tathmini hiyo imebaini kuwa viwanda vinafanyakazi chini ya uwezo wake wa kusindika kutokana na upungufu wa malighafi ya zao la alizeti
mfano viwanda vilivyopo dodoma vinajitosheleza kwa wastani wa asilimia singida asilimia na manyara asilimia 
ili kukabiliana na changamoto hiyo wizara imeendelea kuhamasisha uzalishaji wa alizeti nchini
 kiwanda cha kusindika unga na mafuta ya kula cha bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cpb cha jijini dodoma 
maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika tume ya maendeleo ya ushirika imetoa mafunzo ya biashara na masoko kwa watendaji na viongozi wakuu wa vyama vikuu vya ushirika 
vilevile vyama vya ushirika wa kilimo na masoko amcos vimeendelea kukusanya na kuuza mazao na kusambaza pembejeo kwa wakulima ambapo hadi april tani 
 za mazao yenye thamani ya shilingi ziliuzwa kupitia vyama vya ushirika na baadhi kwa kutumia mfumo wa stakabadhi za ghala jedwali na
jedwali na
 mazao yaliyouzwa kupitia vyama vya ushirika na
zao kiasi tani thamani tshs pamba korosho 
 mkonge 
 kakao 
 ufuta 
 mbaazi 
 soya 
 kahawa 
 tumbaku 
chai 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika tume imeendelea kuratibu usambazaji wa pembejeo za mazao ya pamba tumbaku na korosho ambapo katika mwaka pembejeo zenye thamani ya shilingi 
 zimenunuliwa na kusambazwa kwa wakulima kupitia amcos jedwali na
 jedwali na
 pembejeo zilizosambazwa na vyama vya ushirika na
aina ya pembejeo kipimo kiasi thamani tsh mbolea tani 
 mbegu tani 
 viuatilifu tani 
 lita tani 
 ekapacks 
vinyunyizi pc 
vifungashio pc jumla 
 chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kuimarisha usimamizi na ukaguzi wa vyama vya ushirika nchini wizara kupitia tume imenunua magari pikipiki na kompyuta ambapo jumla ya shilingi zimetumika kununua vifaa hivyo
aidha tume imetoa mafunzo ya ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika kwa maafisa ushirika kutoka mikoa ya mwanza tabora shinyanga geita mara kigoma kagera simiyu iringa njombe mtwara ruvuma na lindi
mheshimiwa spika tume imeunda mfumo wa kielektroniki wa usimamizi wa vyama vya ushirika ambao unafanyiwa majaribio katika mikoa ya mbeya na iringa
lengo la mfumo huo ni kuwa na kanzidata ya vyama vya ushirika na wanaushirika nchini kusimamia utendaji wa vyama vya ushirika kufuatilia ukusanyaji uuzaji wa mazao na malipo kwa mkulima
pia mfumo huo utamrahisishia mkulima na mwanaushirika kupata taarifa sahihi za uwekezaji na kwa wakati wa vyama vya ushirika mikopo ya pembejeo na marejesho ya mkopo kwa mkulima bei na malipo ya mazao ya mkulima kupitia simu ya mkononi
baada ya majaribio kukamilika mfumo huo utasambazwa nchi nzima na kuanza kutumika
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya ushirika na kwa kushirikiana na wakala wa usajili ufilisi na udhamni registration insolvency and trusteeship agency rita chuo kikuu cha ushirika moshi moshi cooperative university mocu coasco kituo cha uwekezaji tanzania tanzania investiment centre tic na bodi ya chai tanzania imeandaa miongozo itakayotumika katika kusimamia vyama vya ushirika nchini
miongozo hiyo inahusu maeneo ya ufilisi uwekezaji na usajili wa rehani utatuzi wa migogoro ukaguzi wa vyama vya ushirika visivyo vya kifedha ukaguzi wa vyama vya ushirika vya kifedha udhibiti wa majanga uwekezaji ununuzi kwenye vyama vya ushirika uanzishaji na uendeshaji wa mifuko ya pembejeo na usimamizi wa amcos za miwa nchini
mheshimiwa spika wizara kupitia tume imeendelea kuhamasisha uanzishwaji wa vyama vya ushirika nchini katika sekta za kiuchumi zikiwemo uvuvi mifugo huduma na kilimo kwa lengo la kuimarisha mitaji ya wanachama masoko ya mazao na kupata pembejeo kwa bei nafuu na kwa wakati
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume imeratibu uanzishwaji wa benki ya taifa ya ushirika ambayo itamilikiwa na vyama vya ushirika kwa asilimia na taasisi na watu binafsi watamiliki asilimia 
lengo la kuanzishwa benki hiyo ni kurahisisha upatikanaji wa mitaji kwa wanachama
benki hiyo inatarajiwa kuzinduliwa itakapokidhi kigezo cha kuwa na mtaji wa shilingi bilioni 
tume inaendelea kuhamasisha vyama vya ushirika na wadau wengine kununua hisa katika benki hiyo
mheshimiwa spika kutokana na serikali kuweka kipaumbele cha kuimarisha huduma za ugani tume imehamasisha vyama vya ushirika kuajiri maafisa ugani kwa ajili ya kutoa ushauri wa kitaalam kwa wakulima ili kuongeza tija katika kilimo
hadi aprili maafisa ugani waliajiriwa na vyama vikuu vya ushirika vya kcu ltd kdcu ltd kacu ltd mamcu ltd tanecu ltd na kncu ltd
aidha ajira katika vyama vya ushirika zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kati ya ajira zilizopatikana za kudumu ni za mkataba ni na za msimu ni 
vilevile tume imehamasisha vyama vya ushirika kuanzisha na kufufua viwanda vinavyomilikiwa na vyama hivyo ili kuongeza thamani ya mazao
aidha tume imeendelea kuhamasisha vyama vikuu vya ushirika kuanzisha kampuni ambapo hadi aprili vyama vikuu vya karagwe district cooperative union kdcu kahama cooperative union kacu chato cooperative union ccu na umoja liwale vimeanzisha kampuni kwa ajili ya biashara za mazao
ushiriki wa vijana katika kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuratibu utekelezaji wa mkakati wa taifa wa kushirikisha vijana kwenye kilimo awamu ya kwanza national strategy for youth involvments in agriculture 
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na ushirika wa wahitimu wajasiriamali wa chuo kikuu cha kilimo cha sokoine sokoine university graduate entrepreneurs cooperatives sugeco cuso international na undp inatekeleza mfumo wa kilimo biashara wa kizimba business model kwenye eneo la ekari katika kijiji cha wami luhindo wilaya ya mvomero ambalo limeandaliwa kwa ajili ya uzalishaji wa mazao ya bustani
katika eneo hilo barabara zenye urefu wa kilomita zimefunguliwa na usafishaji wa shamba umefanyika katika ekari 
mheshimiwa spika wizara kupitia shirika la kimataifa la heifer imetoa mafunzo kuhusu ujasiriamali usimamizi wa biashara na fedha usalama wa chakula na kilimo biashara katika mnyororo wa thamani wa mazao ya kilimo kwa vijana 
vilevile wizara imetoa mafunzo kuhusu uongozi bora utunzaji wa fedha utunzaji wa kumbukumbu na ushirikiano na wadau na utafutaji wa masoko kwa viongozi wa kamati ndogo ya vyama vya ushirika wa vijana kutoka amcos tano ili kuongeza ufanisi
aidha wizara kwa kushirikiana na shirika la kuhudumia viwanda vidogo small industries development organisation sido na sugeco imefanikiwa kuboresha biashara za vijana katika mnyororo wa thamani wa mazao kupitia mpango wa uatamizi wa biashara za vijana youth business incubation program unaoratibiwa na amcos za vijana
mheshimiwa spika mfuko maalum wa mikopo unaosimamiwa na heifer international na benki ya mucoba umetoa mikopo ya riba nafuu yenye thamani ya shilingi kwa vijana katika mikoa ya mbeya njombe na iringa
vilevile vikundi vya vijana kutoka katika mikoa hiyo vimewezeshwa kupata mikopo yenye thamani ya shilingi kutoka katika mifuko ya youth development fund ydf sido equity bank na vision fund tanzania
mikopo hiyo imetolewa kwa ajili ya kuwawezesha vijana kuwekeza katika mnyororo wa thamani wa mazao ya kilimo
aidha mafunzo na mikopo iliyotolewa na shirika la heifer imewezesha vijana kujiajiri katika kilimo
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la rikolto imewajengea uwezo vijana wa mikoa ya mbeya songwe njombe iringa na katavi kuhusu uzalishaji wa mboga na matunda
pia wizara kwa kushirikiana na shirika la kilimo endelevu sat imetoa mafunzo kwa vijana kuhusu kilimo ikolojia ujasiriamali uongezaji thamani wa mazao ya kilimo matumizi ya tehama pamoja na kuweka akiba kwa ajili ya kupata mitaji midogo ya kuwekeza kwenye kilimo katika wilaya ya mvomero
uhifadhi wa mazingira 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha utunzaji wa mazingira kwa kuzingatia matumizi ya teknolojia na mbinu za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi ikiwemo kilimo hifadhi kilimo hai kilimo mseto na kilimo misitu
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo na sekta binafsi inaandaa mkakati wa kitaifa wa kilimo ikolojia hai ambao utatekelezwa kwa miaka kumi kuanzia mwaka hadi mwaka 
mkakati huo utatoa dira na mwongozo wa shughuli za kilimo ikolojia nchini
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo ya kuhifadhi mazingira kwa wakulima na kutengeneza mipango ya uhifadhi wa mazingira na jamii katika vijiji vya wilaya ya karatu
pia wizara imesambaza mwongozo wa kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi kwa maafisa ugani wa halmashauri za wilaya za kondoa chamwino chemba mpwapwa na bahi
mwongozo huo umesaidia kuelimisha jamii katika kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi katika maeneo yao
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao na asasi zisizo za kiserikali zinazojihusisha na kuendeleza kilimo hifadhi imetoa mafunzo kuhusu kilimo hifadhi kwa wakulima viongozi training of trainers tot katika halmashauri za wilaya za mbeya bahi manyoni chamwino kakonko sengerema buchosa kwimba chato geita maswa itilima busega serengeti bunda tarime butiama arumeru monduli same moshi kilolo wanging ombe na mbeya jiji
mafunzo hayo yamewezesha wakulima katika maeneo hayo kuanza kulima kilimo hifadhi
vilevile wizara kupitia mradi wa kuhimili athari za mabadiliko ya tabianchi kwa kutumia mfumo wa ikolojia vijijini ecosystem based adaptation for rural resilience ebarr imewezesha uanzishwaji wa shamba darasa moja katika halmashauri ya wilaya ya simanjiro kwa ajili ya kufundishia mbinu na teknolojia za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi kwa zao la maharage
mheshimiwa spika mradi huo umewezesha uanzishwaji wa kitalu cha mkonge chenye ukubwa wa ekari katika wilaya ya kishapu na uchimbaji wa mfereji mkuu wenye mita katika skimu ya umwagiliaji ya lukenge wilaya ya mvomero ambao ujenzi wake umefikia asilimia 
pia mradi umewezesha uchimbaji wa visima sita vilivyopo katika wilaya za mpwapwa mvomero na simanjiro 
lishe 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto za lishe duni hapa nchini wizara imeendelea kutekeleza mpango jumuishi wa taifa wa utekelezaji wa masuala ya lishe national multisectorial nutrition action plan nmnap kupitia nutrition sensitive agriculture action plan nsaap
katika mwaka wizara kupitia tari kwa kushirikiana na project concern international pci imezindua mpango wa lishe mashuleni kwa kutoa ushauri wa kitaalamu kuhusu kilimo bora cha maharage na umuhimu wa maharage lishe
katika kufanikisha hilo tari imetoa mbegu za maharage lishe katika shule za mikoa ya arusha manyara kilimanjaro singida mara kagera iringa njombe songwe mbeya na geita
vilevile tari imeendelea kutoa mafunzo ya usindikaji kwa wasindikaji wa bidhaa za maharage lishe wa mkoa wa arusha na kuwaunganisha na tbs ili waweze kupata alama ya ubora
mheshimiwa spika katika kukabiliana na matatizo ya lishe nchini hususan upungufu wa damu na udumavu kwa watoto wajawazito na wanaonyonyesha tari imepima viwango vya virutubisho katika bidhaa ya unga yenye mchanganyiko wa mahindi na maharagwe lishe
matokeo ya vipimo hivyo yameonesha kuwa bidhaa hiyo inakidhi viwango vya ubora kwa kiasi cha protini asilimia nyuzinyuzi asilimia nishati lishe asilimia madini chuma mg kg na madini ya zinki mg kg
kutokana na ubora wa bidhaa hiyo tari imeendelea kuzalisha na kusambaza bidhaa hiyo kwa walaji ambapo hadi aprili kilo za unga lishe zimezalishwa na kusambazwa
mheshimiwa spika tari imegundua aina tatu za mbegu ya mchicha tari amar tari amar na tari amar zenye viini lishe vya protini na madini chuma kwa wingi
aidha tari imeendelea kuhamasisha matumizi ya mchicha lishe aina ya akeri wenye protini kwa wingi kwa kutoa mafunzo kwa wakulima na wasindikaji na kuanzisha mashamba darasa saba katika mikoa ya dodoma iringa kilimanjaro arusha mwanza dar es salaam na pwani
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa elimu ya matumizi ya teknolojia za uzalishaji wa chakula uhifadhi bora na usindikaji wa mazao ya kilimo kupitia maadhimisho ya siku ya chakula duniani kwa wananchi wa manispaa ya moshi mkoani kilimanjaro
vilevile uhamasishaji wa ulaji unaofaa kwa jamii ya kitanzania ili kukabiliana na changamoto za lishe hapa nchini ulifanyika kupitia maonesho hayo
aidha wataalam walitoa mafunzo kwa vitendo kwa wananchi kuhusu mapishi ya vyakula vya asili kwa ajili ya makundi mbalimbali katika jamii kwa kuzingatia mlo kamili na elimu kwa akina mama kuhusu makuzi malezi na ufuatiliaji wa ukuaji na maendeleo ya mtoto
mheshimiwa spika katika kukabiliana na matatizo ya lishe nchini hususan upungufu wa damu na udumavu kwa watoto wajawazito na wanaonyonyesha tari imepima viwango vya virutubisho katika bidhaa ya unga yenye mchanganyiko wa mahindi na maharagwe lishe
matokeo ya vipimo hivyo yameonesha kuwa bidhaa hiyo inakidhi viwango vya ubora kwa kiasi cha protini asilimia nyuzinyuzi asilimia nishati lishe asilimia madini chuma mg kg na madini ya zinki mg kg
kutokana na ubora wa bidhaa hiyo tari imeendelea kuzalisha na kusambaza bidhaa hiyo kwa walaji ambapo hadi aprili kilo za unga lishe zimezalishwa na kusambazwa kwa walaji
mchicha aina ya tari amar uliogunduliwa na taasisi ya utafiti wa mazao ya kilimo tari tengeru ya mkoani arusha 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa elimu ya matumizi ya teknolojia za uzalishaji wa chakula uhifadhi bora na usindikaji wa mazao ya kilimo kupitia maadhimisho ya siku ya chakula duniani kwa wananchi
vilevile uhamasishaji wa ulaji unaofaa kwa jamii ya kitanzania ili kukabiliana na changamoto za lishe hapa nchini ulifanyika kupitia maonesho hayo
aidha wataalam walitoa mafunzo kwa vitendo kwa wananchi kuhusu mapishi ya vyakula vya asili kwa ajili ya makundi mbalimbali katika jamii kwa kuzingatia mlo kamili na elimu kwa akina mama kuhusu makuzi malezi na ufuatiliaji wa ukuaji na maendeleo ya mtoto
jinsia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuzingatia masuala ya jinsia katika utekelezaji wa sera programu na miradi mbalimbali ambapo rasimu ya mwongozo jumuishi wa masuala ya jinsia katika kilimo guideline for gender mainstreaming in agriculture imeandaliwa
lengo la mwongozo huo ni kuweka mazingira wezeshi kwa jinsia zote kushiriki kikamilifu katika mnyororo wa thamani wa kilimo nchini
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na mtandao wa jinsia tanzania tanzania gender networking program tgnp imetoa mafunzo kwa watumishi kumi wa wizara kuhusu ujumuishwaji wa masuala ya jinsia katika sera bajeti na mipango ya serikali kwenye mikakati programu na miradi
vvu na ukimwi 
mheshimiwa spika wizara imetoa elimu mahala pa kazi kuhusu maambukizi ya vvu na ukimwi pamoja na magonjwa yasiyoambukiza kwa watumishi ambapo kati ya hao watumishi walipima kwa hiari
aidha wizara inaendelea kuhudumia watumishi nane wanaoishi na virusi vya ukimwi kwa kuwapatia dawa pamoja na chakula lishe kila mwezi
pia wizara inaendelea kutoa vifaa kinga ambapo hadi aprili kondomu na kondomu dispensa zimenunuliwa na kusambazwa katika ofisi za wizara na taasisi zake
mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo inawasilisha bajeti mbele yako wakati dunia inaendelea kupitia changamoto kubwa ya vita kati ya ukraine na urusi pamoja na athari za uviko 
changamoto hizo zimeleta mabadiliko ya mifumo ya kiuchumi na kwa kipekee mifumo ya uzalishaji na usambazaji wa mbolea duniani na biashara ya mazao ya kilimo
kufuatia hali hiyo bei ya mbolea imepanda kwa wastani wa zaidi ya asilimia 
mfano dap imepanda kwa dola za marekani kwa tani mwaka hadi dola za marekani kwa tani mwaka urea kutoka dola za marekani kwa tani hadi dola za marekani kwa tani can imepanda kutoka dola za marekani kwa tani hadi dola za marekani kwa tani na sa kutoka dola za marekani kwa tani hadi dola za marekani kwa tani
vilevile bei ya mafuta ya kula duniani imepanda kutoka dola za marekani machi hadi dola za marekani katika kipindi kama hicho mwaka 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia 
vilevile bei ya ngano imepanda kutoka dola za marekani 
 kwa tani mwaka hadi dola za marekeni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
hali hiyo imesababisha nchi kukabiliwa na mfumuko wa bei unaoingia nchini kutokana na bidhaa zinazoagizwa kutoka nje ya nchi hali inayoathiri ustawi wa wananchi
aidha athari za uviko na mgogoro unaoendelea kati ya ukraine na urusi kutokana na tafiti mbalimbali za kimataifa utaathiri mifumo ya uzalishaji na usambazaji wa bidhaa mbalimbali
mheshimiwa spika mpango na bajeti ya wizara kwa mwaka inalenga kujenga msingi imara wa ukuaji wa sekta ya kilimo kwa kiwango cha asilimia ifikapo pamoja na kukabilina na athari za majanga ya kiuchumi na kijamii ikiwemo uviko na vita ya ukraine na urusi kulinda sekta na kupunguza matumizi ya fedha za kigeni katika uagizaji wa bidhaa kutoka nje ya nchi
wizara inachukua hatua hizo kwa kuzingatia kuwa sekta ya kilimo mazao ni mwajiri mkuu wa nguvukazi ya taifa na mchangiaji mkuu katika pato la taifa
mheshimiwa spika kiwango cha ukuaji wa sekta ya kilimo kwa asilimia kitachangia kupunguza umasikini kwa asilimia 
azma hiyo utaongozwa na dira ya maendeleo ya taifa mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano awamu ya tatu sera ya taifa ya kilimo ya mwaka mwongozo na mpango wa bajeti wa mwaka ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya na hotuba ya rais mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alipolihutubia bunge lako tukufu tarehe aprili 
mheshimiwa spika aidha mpango umezingatia malengo endelevu ya maendeleo sdgs masuala mtambuka ya jinsia mazingira lishe mabadiliko ya tabianchi vijana kutokomeza ajira kwa watoto katika sekta ya kilimo vvu na ukimwi
mheshimiwa spika ili kufikia lengo la ukuaji wa sekta ya kilimo kwa asilimia ifikapo bajeti ya mwaka ni msingi muhimu kufikia lengo kuu hilo
aidha ili kufikia lengo hilo wizara imejiwekea malengo yafuatayo i
kujitosheleza kwa mahitaji ya chakula ndani ya nchi na kuuza nje ya nchi
pia kufanya mwelekeo wa uzalishaji wa mazao ya chakula kuwa wa kibiashara ii
thamani ya mauzo ya mazao nje ya nchi kuongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 hadi dola za marekani bilioni ifikapo mwaka iii
kuongeza idadi ya mashamba makubwa block farms commercial farms kutoka mwaka hadi mwaka iv
kuongeza eneo la umwagiliaji kufikia hekta sawa na asilimia ya eneo lote linalolimwa nchini ifikapo ili kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo kupitia kilimo cha umwagiliaji kutoka asilimia hadi asilimia v
kutengeneza ajira za vijana na wanawake katika sekta ya kilimo zitakazofikia milioni ifikapo mwaka vi
kuhakikisha upatikanaji wa malighafi kwenye viwanda vya kuongeza thamani ya mazao na bidhaa za kilimo kufikia asilimia ifikapo vii
kuongeza upatikanaji wa mitaji na mikopo kutoka kwenye sekta ya fedha kutoka asilimia tisa mwaka hadi asilimia ifikapo mwaka viii
kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna kutoka asilimia hadi asilimia tano ifikapo mwaka ix
kuondoa upungufu wa mafuta ya kula na kulifanya zao la alizeti kuwa moja ya mazao yatakayozalishwa kutosheleza mahitaji ya ndani na mauzo nje ya nchi
vilevile kuwekeza katika mashamba makubwa ya chikichi na kuondoa mfumo wa kilimo cha chikichi kwa mashamba madogo chini ya ekari moja x
kuongeza mauzo ya mazao ya bustani horticulture kutoka dola za marekani milioni kwa mwaka kufikia dola za marekani bilioni mwaka xi
kujitosheleza kwa uzalishaji wa mbolea ndani ya nchi na kuvipa vipaumbele viwanda vya ndani vya mbolea na matumizi ya chokaa ili kupunguza gharama za uzalishaji na xii
kujitosheleza kwa mahitaji ya mbegu bora na kuuza mbegu nje ya nchi kupitia ushirikishaji wa sekta binafsi
mheshimiwa spika matokeo yanayotarajiwa kutokana na utekelezaji wa malengo hayo siyo ya muda mfupi bali yanajenga misingi ya kuwa na matokeo yatakayohakikisha mwendelezo wa ukuaji wa sekta ya kilimo kwa muda mrefu ukuaji wa pato la taifa ajira mapato ya fedha za kigeni malighafi za viwanda na kujihakikishia usalama wa chakula nchini na kuuza ziada nje ya nchi
mheshimiwa spika takwimu zinaonesha kuwa ifikapo mwaka idadi ya watu duniani itafikia bilioni 
 na bilioni 
 ifikapo mwaka 
afrika itafikia bilioni 
 mwaka na bilioni 
 mwaka 
vilevile ifikapo mwaka tanzania itakuwa na idadi ya watu milioni na milioni mwaka ambapo mahitaji ya chakula nchini yatafikia tani milioni 
wakati huo huo mahitaji ya chakula duniani yataongezeka kwa wastani wa asilimia 
fao 
athari za mazingira zitashusha uzalishaji wa mashambani kwa asilimia nne 
hii ni fursa kwa atakayejiandaa na ni majanga kwa ambaye hatajiandaa hivyo matumizi ya teknolojia na uwekezaji kwenye tekenolojia ndiyo mwarobaini pekee utakaotatua hatari hii
aidha biashara ya chakula katika soko la afrika itafikia dola za marekani trilioni ifikapo mwaka hii itafungua fursa za ajira kwenye mnyororo wa thamani
kutokana na ongezeko hilo la idadi ya watu duniani kama taifa lazima tujiandae sasa ili kufaidika na fursa hiyo ya kibiashara na kujihakikishia usalama wa chakula na ukuaji endelevu wa uchumi wetu na kulifanya taifa kuwa huru
mheshimiwa spika ifikapo mwaka mahitaji ya chakula yanatarajiwa kufikia tani yakiwemo mahindi tani mchele tani na muhogo tani 
kutokana na ongezeko hilo la idadi ya watu duniani kama taifa lazima tujiandae ili kufaidika na fursa hiyo ya kibiashara na kujihakikishia usalama wa chakula na ukuaji endelevu wa uchumi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kutekeleza maeneo ya kipaumbele yafuatayo ili kufikia malengo tajwa i
kuimarisha utafiti ii
kutoa ruzuku ya mbegu za alizeti ngano na miche ya chikichi iii
kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo iv
kuimarisha na kutoa huduma ya upimaji wa afya ya udongo ili kuwezesha wakulima kutambua aina na kiwango cha mbolea kinachohitajika katika mashamba yao v
kuendeleza kilimo cha umwagiliaji kwa kujenga miundombinu ya umwagiliaji ikiwemo ujenzi wa mabwawa ya kuvunia maji ya mvua vi
kuimarisha huduma za ugani na kuhamasisha kilimo cha ukanda kutokana na ikolojia za kilimo tanzania agricultural growth corridor vii
kuimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo viii
kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji ikiwa ni pamoja na kuanzisha mfuko wa maendeleo ya kilimo utakaowezesha upatikanaji wa pembejeo kwa mfumo wa ruzuku pindi inapotokea athari za kiuchumi ix
kuimarisha miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo ikiwa ni pamoja na ujenzi wa ghala katika ngazi ya kijiji kata na tarafa ili kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna kutoka asilimia hadi ifikapo mwaka x
kuhamasisha kilimo cha mashamba makubwa ikiwa ni pamoja na kuanzisha maeneo maalum ya mashamba makubwa kwa kuyatengenezea miundombinu na kuwapatia wananchi kwa makubaliano maalum hususan kwa zao la chikichi xi
kuanza kutoa ruzuku ya mbolea mwaka xii
kuimarisha kilimo anga na xiii
kuimarisha maendeleo ya ushirika
kuimarisha utafiti 
mheshimiwa spika mahitaji yetu kama nchi ya mbegu bora ni tani na sasa tunazalisha tani 
ili kuondoa tatizo hilo wizara imeongeza bajeti ya utafiti na uzalishaji wa mbegu za msingi kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuimarisha upatikanaji wa mbegu bora kwa kuongeza uzalishaji wa mbegu za awali za mazao ya nafaka mikunde na mbegu za mafuta kutoka tani 
 hadi tani ambazo zitakidhi mahitaji ya asa na kampuni binafsi kuzalisha mbegu zilizothibitishwa tani 
pia itaongeza uzalishaji wa mbegu za awali za pamba kufikia tani 
ili kufikia lengo hilo wizara itajenga miundombinu ya umwagiliaji katika eneo la hekta kwenye vituo vya utafiti wa kilimo
 miundombinu itakayojengwa ni pamoja na mifereji mabwawa ilonga na tumbi kuchimba visima kununua irrigation centre lateral pivot kuchimba mitaro na kutandaza mabomba
mheshimiwa spika tari itajenga maabara nne za kuzalisha miche kwa njia ya chupa tissue culture katika vituo vya tari mlingano tari maruku tari dakawa na tari ukiriguru
aidha itakarabati maabara tatu na kununua vifaa na vitendanishi reagents katika vituo vya tari tengeru tari uyole na tari mlingano
ujenzi na ukarabati wa maabara hizo utaongeza uzalishaji wa miche kutoka hadi miche kwa njia ya chupa
vilevile wizara itaboresha maabara ya udongo katika kituo cha tari mlingano ili iweze kupata ithibati na itaimarisha maabara ya baoteknolojia iliyopo katika kituo cha tari mikocheni
mheshimiwa spika katika kuongeza upatikanaji wa mbegu kwa wakulima tari itakusanya na kusafisha mbegu za asili kwa ajili ya matumizi ya wakulima
vilevile mbegu hizo zitatumiwa na tari kuzalisha mbegu za awali na kuwapatia asa na sekta binafsi kuzalisha mbegu ili kutosheleza mahitaji ya mbegu
aidha itahifadhi mbegu hizo za asili kwa kutumia majina halisia germaplasm maintenance katika vituo vya tari kwa ajili ya kufanya utafiti na kuboresha
utafiti wa mbegu unalenga zaidi katika kukidhi mahitaji ya soko na kilimo cha biashara kwa kushirikiana na viwanda na wafanyabiashara
mheshimiwa spika tari itazalisha teknolojia mpya zenye sifa zaidi ya zile zinazotumiwa na soko hususan zinazostahimili ukame magonjwa na wadudu zinazotoa mavuno mengi na zenye viinilishe vingi ikiwa ni pamoja na ugunduzi wa mbegu bora kanuni bora za kilimo ukinzani wa magonjwa rutuba ya udongo uchumi jamii na zana bora
vilevile tari itanunua magari manne matrekta saba na zana zake na mashine tatu za kuchakata mbegu kwa vituo vya tari seliani tari ilonga na tari uyole
matreka yatawezesha kuongeza eneo la mashamba ya kuzalisha mbegu kutoka hekta hadi hekta 
pia tari itajenga ghala nne zenye uwezo wa kuhifadhi tani kila moja katika vituo vya tari uyole tari seliani tari ilonga na tari kifyulilo
ujenzi huo ukikamilika tari itakuwa na uwezo wa kuhifadhi mbegu kutoka tani hadi tani kwa vituo hivyo
mheshimiwa spika tari itajenga vyumba vya ubaridi cold rooms katika vituo vya tari selian na tari ilonga ambavyo vitatumika kuhifadhi mbegu na nasaba germplasm mbalimbali za mazao
hatua hiyo itapunguza gharama za kupanda mashambani nasaba kila mwaka kama ilivyo kwa sasa kwa lengo la kutunza vizazi vya mimea kwa matumizi ya utafiti wa mbegu
mheshimiwa spika ili kulinda mashamba ya uzalishaji na utafiti wa mbegu dhidi ya uvamizi wa wananchi unaotokana na kutokuwepo kwa mipaka na uzio wizara kupitia tari itajenga uzio kwa mashamba matatu ya suluti namtumbo hekta milundikwa nkasi hekta na ifakara kilombero hekta 
aidha wizara kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi itahakiki mipaka na kupima mashamba ya vituo vya utafiti wa mbegu vya tari seliani na tari ukiriguru mwanahala na bwanga ili kupata hati miliki
kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mbegu bora 
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa mbegu bora katika uzalishaji wa mazao ya kilimo wizara imedhamiria kuhakikisha inaongeza uzalishaji wa mbegu kutosheleza mahitaji ya ndani na ziada kuuzwa nje ya nchi
mazao ya kipaumbele yatakayozingatiwa katika mpango huo ni mahindi alizeti soya ufuta ngano maharage kunde mpunga mtama choroko dengu shayiri na karanga ambayo mahitaji yake ni tani ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia asa na sekta binafsi itazalisha jumla ya tani za mbegu bora za mazao mbalimbali kama inavyoonekana katika jedwali na
aidha wizara kupitia taasisi zake halmashauri na sekta binafsi itazalisha jumla ya miche pingili vikonyo ya mazao ya kahawa korosho chikichi parachichi muhogo migomba minazi mkonge chai viazi vitamu na zabibu jedwali na
mbegu na miche itakayozalishwa itasambazwa kwa wakulima kwa utaratibu maalum utakaowekwa na wizara
jedwali na
 makadirio ya mahitaji ya mbegu bora za mazao mbalimbali kwa mwaka na
aina ya zao uzalishaji wa mazao msimu wa tani makisio ya uzalishaji wa mazao msimu wa tani mkadirio ya mahitaji ya certified seeds tani makisio ya uzalishaji wa tani mahitaji ya breeder seeds tani mahitaji ya pre basic seeds tani mahitaji ya basic seeds tani mahitaji ya certified seeds tani mahindi 
 alizeti 
 soya 
 ufuta 
 ngano 
 maharage 
 kunde 
 mpunga 
 mtama 
 choroko 
 dengu 
 shayiri 
 karanga jumla chanzo wizara ya kilimo jedwali na
 malengo ya uzalishaji wa miche pingili vikonyo katika mwaka na zao idadi parachichi zabibu minazi mkonge michikichi migomba muhogo viazi vitamu 
korosho 
kahawa 
chai jumla chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika ili kufikia malengo hayo wizara kupitia asa itaongeza eneo jipya la hekta kwa ajili ya kuzalisha mbegu bora katika mashamba ya msimba hekta kilimi hekta mwele hekta na mbozi hekta itajenga miundombinu ya umwagiliaji kwenye eneo lenye ukubwa wa hekta 
 katika mashamba ya mbegu ya tengeru hekta 
 mwele hekta arusha hekta na kilimi hekta itajenga bwawa lenye mita za ujazo kwa ajili ya kuhifadhi maji katika shamba la mbegu la arusha itachimba visima virefu nane katika shamba la mbegu la arusha itanunua matreka sita na zana zake kwa ajili ya mashamba ya msungura namtumbo msimba dabaga mbozi na kilimi
mheshimiwa spika asa itanunua mashine za kupandia sita kwa ajili ya shamba la kuzalisha mbegu za mpunga la kilangali
aidha asa itanunua ndege zisizo na rubani drones tatu kwa ajili ya kunyunyuzia dawa za kudhibiti magonjwa na wadudu pamoja na kujenga uzio wa mashamba ya arusha kilimi na kilangali
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya kuimarisha upatikanaji wa mbegu bora
uthibiti wa ubora wa mbegu 
mheshimiwa spika katika mwaka tosci itaendelea kuthibiti ubora wa mbegu nchini kwa kukagua hekta za mashamba ya mbegu kukusanya sampuli za mbegu na kupima ubora wake na kukagua wafanyabiashara wa mbegu na ghala 
mheshimiwa spika tosci itafanya majaribio ya utambuzi wa aina za mbegu za mazao ya kilimo
aidha tosci itapitia mwongozo wa uzalishaji wa mbegu na kuandaa viwango vya kuthibitisha ubora wa mbegu za matunda na miti
pia tosci itatoa mafunzo kuhusu sheria ya mbegu na
 ya mwaka na kanuni zake kwa wafanyabiashara wataalam wa afya ya mimea mawakala wa mbegu wakaguzi wa mbegu na watafiti 
upatikanaji wa mbolea 
mheshimiwa spika kama nilivyoeleza hapo awali athari za uviko na vita kati ya urusi na ukraine imesababisha ongezeko la bei ya mbolea duniani
kwa mfano bei ya mbolea aina ya dap imeongezeka kutoka dola za marekani kwa tani mwaka hadi dola za marekani kwa tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
aidha bei ya mbolea aina ya urea imeongezeka kutoka dola za marekani kwa tani mwaka hadi dola za marekani kwa tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
kielelezo na
 kielelezo na
 mwenendo wa bei za mbolea dola za marekani kwa tani chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika ili kukabiliana na athari za kupanda kwa bei ya mbolea duniani wizara itaimarisha mfumo wa utoaji ruzuku ya pembejeo za kilimo hususan mbolea kwa mazao yote kwa kuangalia upya utaratibu wa usajili wa kampuni na mawakala wa pembejeo nchini
wizara inatarajia kutumia shilingi bilioni kutoa ruzuku ya mbolea kwa mazao yote kwa utaratibu utakaoelezwa wakati wa kuwasilisha bajeti kuu ya serikali
ruzuku hiyo haitakuwa ya bei dola za kimarekani kwa tani mwakadapureacansa kudumu bali itatolewa kwa kipindi maalum hususan wakati yatapotokea majanga au mdororo wa kiuchumi
mheshimiwa spika kupitia bunge lako tukufu ninaagiza kampuni na viwanda vya mbolea nchini kusajili mawakala wao tfra ifikapo tarehe mei ili kurahisisha utoaji na usimamizi wa ruzuku
aidha wizara itasajili wasambazaji wa mbolea na vituo vyote vya mauzo hapa nchini
katika kuboresha usimamizi wa utoaji wa ruzuku mifuko ya mbolea itawekwa misimbomilia bar codes na lebo ya ruzuku ili kutofautisha na mbolea zitakazoendelea kuuzwa sokoni bila ruzuku
aidha wizara itaendelea kuwalinda na kuwawezesha wawekezaji wa viwanda vya ndani vya kuzalisha mbolea
mheshimiwa spika kampuni yoyote ambayo haitatekeleza agizo hili na kukubali kutumia mfumo utakaowekwa na tfra wa kusimamia na kusajili kampuni mawakala na kuweka mfumo wa point of sale pos kwenye maduka na ghala zao za mikoani na wilayani serikali haitosita kumfutia leseni yake ya biashara
mpango huu wa ruzuku ya mbolea utawapa kipaumbele wazalishaji wa mbolea ndani ya nchi ili kulinda viwanda vyetu ajira na usalama wa nchi
mheshimiwa spika mfumo huo pamoja na kuimarisha usimamizi wa mbolea za ruzuku pia utasaidia kuboresha usimamizi wa tasnia ya mbolea ikiwemo udhibiti wa upandishwaji holela wa bei na ubora wa mbolea
aidha utaratibu wa kutoa ruzuku kwa wakulima kupitia mfumo wa mazao kujigharamia yenyewe own crop financing utaendelea kutekelezwa 
mheshimiwa spika tanzania ni lango kuu la kupitisha mbolea kwa nchi za afrika mashariki east african community eac na za kusini mwa bara la afrika southern african development community sadc ikiwemo malawi dr congo zambia burundi rwanda na uganda
kutokana na fursa hiyo uwepo wa viwanda vya uzalishaji wa mbolea nchini ni fursa adhimu ya biashara ya mbolea katika ukanda huu
mheshimiwa spika katika kuhakikisha nchi inatumia fursa za masoko ya kikanda wizara itaendeleza jitihada za muda mrefu za kuzalisha mbolea hapa nchini
kwa mwaka wizara itaendelea kuhamasisha uwekezaji katika viwanda vya ndani vya kuzalisha mbolea ikiwemo kampuni ya itracom kukamilisha ujenzi wa kiwanda chenye uwezo wa kuzalisha tani za mbolea kwa mwaka
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na taasisi nyingine za serikali itawezesha upatikanaji wa vivutio vya uwekezaji wa kiwanda cha mbolea cha minjingu ili kiweze kuongeza uzalishaji kutoka tani hadi tani kwa mwaka
aidha wizara itaendelea na mazungumzo na wizara ya nishati kuhusu kufufua mradi wa kuzalisha mbolea ya urea kwa kutumia gesi asilia uliopo katika halmashauri ya wilaya ya kilwa mkoa wa lindi
mheshimiwa spika wizara kupitia tfra itaratibu uingizwaji na usambazaji wa tani za mbolea
aidha tfra itaendelea kudhibiti ubora wa mbolea kwa kukagua wafanyabiashara wa mbolea kutoa mafunzo ya ukaguzi wa mbolea kwa maafisa kilimo wa halmashauri za wilaya kununua vifaa vya maabara ya uchunguzi wa ubora wa mbolea kuanzisha ofisi za kanda ya kati na magharibi na kuimarisha ofisi za kanda ya ziwa mwanza nyanda za juu kusini mbeya na kanda ya kaskazini arusha
vilevile tfra itasajili aina mpya za mbolea na visaidizi vyake itasajili maeneo ya biashara mapya na kutoa leseni na itaimarisha mfumo wa ukusanyaji uchambuzi na matumizi ya taarifa za mbolea
mheshimiwa spika wizara inapitia upya muundo wa kampuni ya mbolea tanzania tanzania fertilizer company tfc kwa lengo la kuiwezesha kampuni hiyo kujiendesha kibiashara na kutumika kama chombo cha serikali cha kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo hususan mbolea na viuatilifu
katika mwaka wizara itaiwezesha tfc shilingi bilioni kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu yake
mheshimiwa spika wizara inaendelea kuwahakikishia wazalishaji wadogo wa mbolea za kilimo hai organic na chokaa kuwa itaendelea kuwalea kuwalinda na kuwahakikishia masoko ili kupunguza gharama za kuagiza mbolea za aina hiyo kutoka nje ya nchi
mheshimiwa spika kupitia bunge lako tukufu tunawahamasisha vijana wabunifu ambao wanaweza kuzalisha mbolea za kilimo hai organic waje wizara ya kilimo ili waweze kusaidiwa
viuatilifu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tphpa itanunua viuatilifu lita vya kudhibiti visumbufu vya milipuko ikiwemo lita za kudhibiti viwavijeshi lita kwelea kwelea lita nzige lita nzi wa matunda na lita panya itanunua mabomba ya kupulizia viuatilifu na kusambaza katika halmashauri itasavei na kuainisha maeneo ya mazalia ya visumbufu na kuwadhibiti itaimarisha usimamizi wa matumizi bora na sahihi ya viuatilifu na kuimarisha uchambuzi wa kina wa visumbufu vya kikarantini
mheshimiwa spika wizara itahamasisha matumizi ya teknolojia sahihi za kuhifadhi mazao ya nafaka katika kanda nne zenye uwezo wa kuzalisha nafaka
pia itahamasisha uhifadhi wa asili wa mazao ya nafaka kwa kutumia mimea dawa na kupima masalia ya sumu katika sampuli kwenye mazao ya kimkakati ili kuendana na sheria za masalia ya sumu za kimataifa na kuwezesha upatikanaji wa masoko ya nje ya nchi
mheshimiwa spika tphpa itakagua usafi wa afya ya mimea itatambua na kudhibiti visumbufu katika mazao ya bustani itakagua aina za viuatilifu na itasajili viuatilifu vipya 
pia itakagua shehena za mimea zinazotarajiwa kuingizwa nchini na kuchambua aina za viuatililifu ili kubaini ubora na athari zake kupitia masalia kwenye mazao
zana za kilimo 
mheshimiwa spika wizara katika mwaka itaendelea kushirikiana na sekta binafsi kutoa mafunzo ya matumizi ya zana bora za kilimo kwa wamiliki na waendeshaji wa mashine na zana za kilimo katika kanda za kilimo za kati na kaskazini
mheshimiwa spika katika kuhakikisha tunaongeza tija katika uzalishaji wa mazao wizara kwa kushirikiana na kampuni ya aftrade ya belarus itaendelea na tathmini ya maeneo yatakayofaa kwa ajili ya uanzishwaji wa vituo jumuishi vya utoaji wa huduma za zana za kilimo nchini mechanization hubs ambavyo vitawezesha upatikanaji wa mashine na zana za kilimo kwa urahisi
aidha kwa kutegemea makubaliano yatakayofikiwa baada ya tathmini inayoendelea kampuni hiyo imepanga kuanzisha kituo kikubwa cha umahiri wa utoaji wa huduma za zana za kilimo nchini katika mkoa wa dodoma ambacho kitakuwa kitovu cha utoaji huduma ufuatialiji na uratibu wa vituo vingine vitakavyoanzishwa hapa nchini
vilevile wizara kwa kushirikiana na shirika la maendeleo la japan jica na sekta binafsi imepanga kutoa mafunzo ya uhamasishaji wa matumizi bora ya zana za kilimo katika zao la mpunga katika chuo cha mafunzo ya kilimo cha katc ambapo mafunzo hayo pia yatawahusisha maafisa ugani na wanafunzi wa vyuo kwa kupata mafunzo kwa vitendo
umwagiliaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imepanga kujenga miundombinu ya umwagiliaji katika skimu mpya zenye jumla ya hekta kiambatisho na
katika mpango huo mabwawa ya kuvuna maji ya mvua yenye uwezo wa mita za ujazo ambayo yatamwagilia hekta katika skimu yatajengwa kiambatisho na
aidha skimu zenye hekta zitamwagiliwa kupitia vyanzo vingine vya maji ikiwemo mito
vilevile tume itaboresha itakarabati na kukamilisha skimu zenye jumla ya hekta kiambatisho na
aidha jumla ya shilingi zitatumika kutekeleza mpango huo
mheshimiwa spika katika utekelezaji wa mpango huo jumla ya hekta zitaongezeka na kuongeza eneo la umwagiliaji kutoka hekta 
 mwaka hadi hekta 
 mwaka ambayo ni sawa na asilimia 
 ya kufikia lengo la hekta ifikapo 
aidha kukamilika kwa ujenzi na ukarabati wa miundombinu hiyo utachangia katika kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo
kwa mfano uzalishaji wa zao la mpunga unatarajiwa kuongezeka kwa tani zenye thamani ya takriban shilingi bilioni 
 na vitunguu tani zenye thamani ya takriban shilingi bilioni 
 na hivyo kuongeza pato la taifa
vilevile uwekezaji huo unakadiriwa kutoa ajira za moja kwa moja zipatazo 
mheshimiwa spika tume pia imepanga kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina katika mabonde na skimu za kimkakati zenye jumla ya hekta 
mabonde na skimu hizo zimewekwa kwenye mpango wa ujenzi katika kipindi cha mwaka na 
vilevile upembuzi yakinifu na usanifu wa kina utafanyika katika skimu zenye jumla ya hekta ambazo zitajengwa katika mwaka kiambatisho na
jumla ya shilingi zitatumika kutekeleza mpango huo
aidha tume itahakiki skimu na eneo linalomwagiliwa na eneo linalofaa kwa kilimo cha umwagiliaji nchini
tume pia itanunua magari kwa ajili ya kuimarisha usimamizi wa miradi kupitia ofisi za umwagiliaji za mikoa itanunua mitambo kwa ajili ya ujenzi wa skimu itanunua vifaa vya upimaji land survey equipment kujenga ofisi za uwagiliaji za mkoa
jumla ya shilingi zitatumika kutekeleza mpango huo
mheshimiwa spika katika kujenga uwezo wa vyama vya umwagiliaji wizara itatoa mafunzo kwa wakulima viongozi na vyama vya umwagiliaji kuhusu mipango ya usimamizi na uendeshaji wa skimu za umwagiliaji
pia
itawezesha uanzishwaji wa vyama vya umwagiliaji na kuandaa kanuni ndogo kulingana na sheria na
ya taifa ya umwagiliaji na kanuni za umwagiliaji 
aidha tume itasambaza miongozo ya ukusanyaji wa ada za huduma ya umwagiliaji katika skimu ili kuimarisha mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji
ofisi za wilaya za umwagiliaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itafungua ofisi za umwagiliaji za wilaya
ofisi hizo zitakuwa na wahandisi wa umwagiliaji mafundi sanifu ujenzi na maafisa kilimo
watumishi hao kwa kushirikiana na watumishi waliopo ofisi ya rais tamisemi watasimamia miradi ya umwagiliaji katika wilaya zao na kusimamia ukusanyaji wa ada za huduma za umwagiliaji
aidha watumishi hao watakuwa chini ya ofisi za tume ya umwagiliaji na kuwajibika moja kwa moja wizara ya kilimo
mfumo huo wa usimamizi wa miradi ya umwagiliaji utaokoa upotevu wa mapato ya takribani shilingi kwa mwaka
kuimarisha huduma za ugani 
huduma na mafunzo ya ugani 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuimarisha huduma za ugani ili kuongeza tija katika uzalishaji wa mazao nchini
katika mwaka wizara itawezesha upatikanaji wa huduma ya upimaji wa afya ya udongo bure kwa wakulima kama huduma ya msingi na ya lazima
huduma hiyo itaenda sambamba na kusajili wakulima na kuwaweka kwenye kanzi data maalum
aidha kila mkulima atapewa cheti kitakachoonesha afya ya udongo katika shamba lake ili kumwezesha mkulima kuzalisha mazao kulingana na afya ya udongo wa shamba lake
mheshimiwa spika katika kufikia azma hiyo wizara itanunua na kusambaza vifaa vya kupimia afya ya udongo kwa maafisa ugani wa halmashauri vishikwambi visanduku vya ugani extension kits katika halmashauri na itanunua na kufunga gps kwenye pikipiki za maafisa ugani na kuweka mfumo wa usimamizi wa huduma za ugani na kuwezesha kila afisa ugani anapata sare ambazo atavaa akiwa kazini
aidha wizara itawezesha uanzishwaji wa mashamba ya mfano na mashamba darasa kwa mazao ya kipaumbele katika mikoa ya singida simiyu morogoro njombe ruvuma kilimanjaro manyara tabora mara iringa mbeya songwe rukwa na dodoma
mheshimiwa spika wizara itaanzisha mfumo utakaowawezesha maafisa ugani kuwatambua wakulima bora watakaotumika kutoa huduma za ugani kwa wakulima wengine
katika kuondokana na tatizo la upungufu wa maafisa ugani wanafunzi wanaosoma katika vyuo vya kilimo katika ngazi zote kwa kushirikiana na wizara ya elimu sayansi na teknolojia wizara itaanza mfumo wa kuwapeleka katika mafunzo ya vitendo kwa mwaka mmoja kabla ya kuhitimu masomo yao na eneo hili serikali itashirikiana na wadau wa maendeleo
kadhalika wizara kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi itawezesha upimaji wa ardhi ya kilimo na kuitangaza kwenye gazeti la serikali
hatua hizo zinalenga kulinda ardhi ya kilimo kupitia hati miliki za mashamba kutumia rasilimali ya ardhi kama moja wapo ya dhamana zinazoweza kutumiwa na wakulima kupata mitaji ya kuendeleza kilimo
mheshimiwa spika pamoja na vitendea kazi walivyopewa maafisa ugani wizara itahakikisha wataalam hao wanapatiwa mafunzo sahihi kwa kuratibu utekelezaji wa program za mafunzo kwa maafisa ugani wote nchini ili waweze kutoa huduma sahihi kulingana na mazao wanayosimamia katika maeneo yao
aidha wizara itaendelea kutumia tehama katika kutoa huduma za ugani na taarifa za masoko kwa wadau wa kilimo
katika mwaka wizara itatoa mafunzo ya matumizi ya mfumo wa m kilimo kwa maafisa ugani na kusajili wakulima wapya na wafanyabiashara wa mazao ya kilimo 
aidha wizara itatoa ushauri wa kitaalam kwa wakulima kuhusu kilimo bora na taarifa za masoko ya mazao kupitia mfumo huo
mheshimiwa spika wizara itaanzisha kituo cha huduma za mawasiliano ya kilimo call centre kwa ajili ya kurahisisha utoaji wa ushauri wa kitaalam na taarifa za masoko kwa wadau wa kilimo
aidha wizara itaandaa mwongozo wa usimamizi wa huduma za ugani na kuusambaza kwa sekretarieti za mikoa na halmashauri 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na ofisi ya rais tamisemi na sekta binafsi itaanza kukarabati vituo vya rasilimali za kilimo vya kata warcs ambavyo vitatumika kwa ajili ya shughuli za kilimo
jumla ya shilingi bilioni zimetengwa kwa ajili kuimarisha huduma za ugani
mheshimiwa spika ninapenda nitumie nafasi hii kupitia bunge lako tukufu kuzielekeza mamlaka za serikali za mitaa kutobadilisha matumizi ya vituo vya rasilimali za kilimo bila idhini ya wizara ya kilimo
vyuo na vituo vya mafunzo ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara itadahili wanafunzi katika ngazi ya astashahada na stashahada
vilevile wizara kwa kushirikiana na wizara ya elimu sayansi na teknolojia itapitia upya mitaala na mfumo mzima wa vyuo vya kilimo kwa lengo la kutoa wahitimu wenye stadi zitakazo wawezesha kutoa huduma na ushauri kwa wakulima kwa vitendo
ushirikiano huo pia utahusisha vijana na wakufunzi wa kilimo kupata mafunzo katika vyuo mahiri duniani
mheshimiwa spika wizara itaendelea na ukarabati wa miundombinu ya vyuo vya mafunzo ya kilimo uyole katrin inyala ukiriguru igurusi mtwara mlingano horti tengeru na vituo vya mafunzo kwa wakulima vya bihawana ichenga na mkindo
vilevile wizara itanunua magari matatu matreka mawili na vifaa vya kufundishia kwa ajili ya vyuo vya kilimo vya mlingano horti tengeru inyala maruku katc mubondo mtwara na vituo vya mafunzo kwa wakulima vya bihawana ichenga na mkindo
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya ukarabati huo
mheshimiwa spika wizara itaboresha mfumo wa uendeshaji wa maonesho ya wakulima nanenane ili kuhakikisha viwanja vya maonesho ya nanenane vinakuwa vituo vya kutoa elimu na taarifa za uzalishaji na masoko mwaka mzima
vilevile maboresho hayo yataenda sambamba na uanzishwaji wa uwanja wa kimataifa wa maonesho ya kilimo tanzania international agricultural trade fair
uzalishaji wa mazao 
mazao asilia ya biashara 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao asilia ya biashara unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka ambapo mauzo ya mazao hayo nje ya nchi yanakadiriwa kufikia tani zenye thamani ya shilingi jedwali na
jedwali na
 makadirio ya uzalishaji na mauzo ya mazao nje ya nchi kwa mwaka zao mauzo ya nje tani thamani ya mauzo ya nje tzs pamba kahawa chai pareto tumbaku korosho mkonge sukari jumla chanzo wizara ya kilimo zao la mkonge 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya mkonge tanzania itasimamia mkakati wa kuongeza uzalishaji wa zao la mkonge kutoka tani 
 mwaka hadi tani mwaka 
lengo hilo litafikiwa kwa kutoa elimu kuhusu kilimo bora cha mkonge na ubora wa singa kwa wakulima wadogo na wakulima wakubwa na kusimamia uzalishaji na usindikaji wa zao la mkonge
aidha bodi itaendelea kusambaza miche bora kwa wakulima katika halmashauri za wilaya kupima hekta za mashamba na kuyagawa kwa wakulima pia bodi itahamasisha kilimo cha mkonge katika wilaya za mikoa ya tanga singida na tabora na kuwaunganisha wakulima wadogo na soko kwa mfumo wa zabuni
mheshimiwa spika bodi ya mkonge itahamasisha uanzishwaji wa viwanda vidogo vinne vya kuchakata mkonge katika mikoa ya morogoro kilosa shinyanga kishapu singida singida vijijini na tanga handeni
pia itakarabati mashine ya kuchakata mkonge katika shamba la kibaranga na itawezesha utengenezaji wa mashine moja prototype ya kuzalisha shira syrup na spirit
vilevile itahamasisha matumizi ya kamba na magunia ya mkonge pamoja na uwekezaji katika kuongeza thamani ya zao la mkonge
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la korosho 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya korosho tanzania imepanga kuongeza uzalishaji kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
ili kufikia malengo hayo wizara itaendelea kuimarisha usimamizi wa upatikanaji na usambazaji wa viuatilifu tani za salfa ya unga lita za viuatilifu vya maji na vinyunyizi motorized sprayers vya viuatilifu magunia na kutoa mafunzo ya kilimo bora cha korosho na kuhamasisha uongezaji wa thamani
katika kuendeleza maeneo mapya ya uzalishaji wa zao la korosho wizara kupitia bodi itaimarisha upatikanaji wa pembejeo uanzishaji na uendelezaji wa mashamba ya pamoja block farms na kuanzisha viwanda vidogo vya kubangua korosho katika halmashauri za wilaya za kongwa na tanga
vilevile bodi itajenga ghala mbili zenye uwezo wa kuhifadhi tani kila moja katika halmashauri za wilaya za manyoni na kongwa
vilevile bodi itawezesha uanzishwaji wa mashamba matatu ya pamoja yenye ukubwa wa hekta katika maeneo mapya ya uzalishaji wa korosho zikiwemo wilaya za kisarawe nanyumbu na tunduru
vilevile bodi itakamilisha ujenzi wa kituo cha mafunzo ya kusindika korosho kwa wakulima katika viwanja vya maonesho ya nanenane vilivyopo ngongo lindi
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la kahawa 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya kahawa tanzania imepanga kuongeza uzalishaji wa kahawa kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
lengo hilo litafikiwa kwa kukarabati mashamba yaliyopo kutoa mafunzo ya kilimo bora cha zao la kahawa na kuimarisha mifumo ya masoko ya kahawa ikiwemo kuanzisha minada ya kahawa katika mkoa wa kagera kuratibu na kusimamia mikataba ya ununuzi wa kahawa
vilevile wizara kupitia tume ya maendeleo ya ushirika na bodi ya kahawa tanzania itagawa mizani kwenye vyama vya ushirika na kukarabati kujenga ghala katika mkoa wa kagera kwa ajili ya kuimarisha masoko ya kahawa
aidha utekelezaji wa mpango huo utahusisha tadb na nmb ambapo jumla ya shilingi bilioni zitatumika kufikia malengo hayo
vilevile wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itawezesha uzalishaji na usambazaji wa miche bora na kununua mashine mbili zenye uwezo wa kukaanga tani za kahawa kwa saa
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la pamba 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya pamba imepanga kuongeza uzalishaji kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo bodi itasambaza tani za mbegu bora chupa ekapack kwa wakulima wa pamba itanunua na kusambaza mashine rahisi za kupalilia na kusambaza kwa wakulima itahamasisha matumizi ya mbinu bora za kilimo cha pamba ikiwemo matumizi ya nafasi mpya za upandaji wa pamba sm sm kwa kutumia njia mbali mbali ikiwemo balozi wa pamba
mheshimiwa spika bodi itasajili wakulima wa pamba kupitia mfumo wa kieletroniki katika mikoa 
ili kuhamasisha wakulima kung oa masalia ya pamba katika mashamba yao bodi itanunua mashine mbili biomass briquette machines zenye uwezo wa kuzalisha tani 
 ya nishati mbadala ya kupikia inayotokana na masalia hayo
mashine hizo zitasimikwa katika wilaya za maswa na meatu na kusimamiwa na amcos
zao la chai 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya chai tanzania imepanga kuongeza uzalishaji wa chai kavu kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
katika kufikia lengo hilo bodi kwa kushirikiana na wamiliki wa mradi wa chai kilolo sekta binafsi na wadau wa maendeleo pamoja na wasindikaji wa chai wa wilaya ya mufindi itafufua shamba lenye ukubwa wa hekta katika mradi wa chai kilolo utakaogharimu takriban shilingi milioni utakaochangia kuongeza uzalishaji wa tani za chai kavu
aidha bodi kwa kushirikiana na tshtda na shirika la solidaridad watatoa mafunzo kuhusu ubora wa chai kwa wakulima katika wilaya ya kilolo ili waweze kupatiwa vyeti vya ubora vinavyotolewa na kampuni ya rainforest alliance kwa ajili ya kupata soko la nje
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi tshtda sekta binafsi na wadau wa maendeleo itazalisha miche ya chai 
kati ya hiyo miche itatumika kwenye upanuzi wa mashamba ya chai katika wilaya za mufindi njombe na kilolo na miche itatumika katika kujazia mapengo ya mashamba ya wakulima wadogo katika wilaya za lushoto korogwe na bukoba
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na mfuko wa hifadhi ya jamii wa watumishi wa umma psssf na mfuko wa fidia kwa wafanyakazi wcf itakamilisha ukarabati wa kiwanda cha chai mponde wilayani lushoto ambao umefikia asilimia 
kiwanda hicho kinatarajiwa kuongeza upatikanaji wa ajira kwa watu zaidi ya na kununua majani mabichi ya chai kutoka kwa wakulima wapatao 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na soko la bidhaa tanzania tmx itakamilisha uanzishwaji wa mnada wa chai katika eneo la kurasini dar es salaam
mnada huo utapunguza gharama za biashara zilizokuwa zinatokana na kuuza chai katika mnada wa chai mombasa utaimarisha matumizi ya bandari nchini pamoja na kuongeza ajira
uanzishwaji wa mnada utaenda sambamba na kuimarisha mahusiano na nchi za rwanda burundi na pakistan ili kupata wanunuzi watakaoshiriki katika mnada huo
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la tumbaku 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya tumbaku tanzania imepanga kuongeza uzalishaji wa tumbaku kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
malengo hayo yatafikiwa kwa kutoa mafunzo ya kilimo bora cha tumbaku kwa maafisa ugani na wakulima kupitia mashamba mawili ya mfano katika mikoa ya mbeya chunya na tabora urambo
aidha kiwanda kilichokuwa kimefungwa cha tltc kimepata mwekezaji mpya ambaye ni kampuni ya amy holding ltd ambapo katika mwaka kampuni hiyo itanunua tani za tumbaku na kuingia mikataba ya kununua tumbaku na wakulima tani 
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la pareto 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pareto tanzania itahamasisha wakulima kuongeza uzalishaji wa pareto kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo bodi itasambaza tani nne za mbegu bora za pareto zitakazotosheleza eneo lenye ukubwa wa hekta katika mikoa ya iringa mbeya njombe songwe arusha na manyara kuendelea kutoa elimu ya kilimo bora cha pareto kwa wakulima katika mikoa hiyo na kutoa elimu ya ushirika ili kuongeza amcos kutoka sita hadi 
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
mazao ya chakula 
mheshimiwa spika idadi ya watu duniani inatarajiwa kufikia bilioni 
 ifikapo mwaka ambapo kwa tanzania inakadiriwa kufikia idadi ya watu milioni 
ongezeko hilo litaongeza mahitaji ya chakula nchini kufikia tani 
kati ya kiasi hicho mahindi yanakadiriwa kuwa tani na mchele tani na muhogo tani 
katika kipindi hicho mahitaji ya nafaka yataongezeka kufikia tani bilioni zikijumuisha chakula cha binadamu na mifugo
hiyo ni fursa ya soko kwa mazao ya chakula yanayozalishwa hapa nchini
ili kutumia fursa hiyo na kujitosheleza kwa chakula katika mwaka wizara imepanga kuyaendeleza mazao makuu ya chakula kama ifuatavyo zao la mahindi 
mheshimiwa spika wizara itahamasisha wakulima kuongeza uzalishaji wa zao la mahindi kutoka tani mwaka hadi kufikia tani ifikapo mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itaongeza uzalishaji wa mbegu bora za mahindi itaimarisha huduma za ugani na matumizi ya tehama katika kutoa huduma za ugani
vilevile itaimarisha upatikanaji wa masoko itajenga ghala za kisasa za kuhifadhi mazao na kukarabati ghala zilizopo na itaimarisha udhibiti wa sumukuvu ili kukidhi mahitaji ya soko la ndani na nje ya nchi
zao la mpunga 
mheshimiwa spika wizara itahamasisha wakulima kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga kutoka tani 
 hadi kufikia tani mwaka 
ongezeko hilo litatokana na kuimarisha miundombinu ya umwagiliaji kuongeza tija ya uzalishaji kutoka tani kwa hekta hadi tani kwa hekta kuimarisha upatikanaji wa masoko na uanzishaji wa ubia wa kilimo biashara kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo kutoa mafunzo kuhusu uendelezaji wa zao la mpunga kwa wakulima na maafisa ugani na kuendeleza teknolojia za uzalishaji uvunaji uchakataji na usindikaji
 zao la muhogo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la muhogo kibiashara kutoka tani mwaka hadi tani mwaka katika mikoa ya tanga pwani kigoma lindi na mtwara
ili kufikia lengo hilo tari itazalisha na kusambaza kwa wakulima pingili za muhogo 
mazao yenye mahitaji makubwa uzalishaji wa miwa na sukari 
mheshimiwa spika mahitaji ya sukari nchini ni wastani wa tani kwa mwaka ambapo tani ni sukari ya matumizi ya kawaida na tani ni kwa ajili ya matumizi ya viwandani
upungufu wa sukari ya matumizi ya kawaida ni wastani wa tani 
aidha wastani wa uzalishaji wa sukari nchini kwa ajili ya matumizi ya kawaida ni tani 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na upungufu huo wizara kupitia bodi ya sukari itaongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
lengo hilo litafikiwa kwa kutekeleza mipango ya muda mfupi ya kuimarisha udhibiti wa visumbufu kuimarisha upatikanaji wa maji mashambani kupunguza upotevu wa miwa kwa kuhakikisha viwanda vinafanya kazi kwa ufanisi
mipango hiyo itaenda sambamba na kuhamasisha uzalishaji wa sukari ya viwandani
aidha mipango ya muda wa kati ni pamoja na kusimamia upanuzi wa viwanda vya sukari vya kilombero kagera na mtibwa ili kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani hadi tani mwaka kiambatisho na
ongezeko hilo litatokana na kuongeza uzalishaji wa miwa kutoka tani hadi tani kwa wakulima wadogo wa mashamba ya kilombero upanuzi wa mashamba ya miwa ya kagera na mtibwa yenye ukubwa wa hekta na mtawalia na kuimarisha miundombinu ya umwagiliaji ikiwemo ujenzi wa bwawa la kuhifadhi maji ya umwagiliaji lenye mita za ujazo katika mashamba ya mtibwa
upanuzi wa uzalishaji katika viwanda vilivyopo ni kama inavyoonekana katika jedwali na
 jedwali na
 uwekezaji katika zao la sukari katika mwaka na kiwanda hekta zinazoongezwa matarajio ya uzalishaji uwekezaji katika kipindi cha kilombero sugar usd milioni 
 tpc na na usd milioni 
 kagera sugar usd milioni 
 mtibwa sugar usd milioni 
 chanzo wizara ya kilimo 
vilevile kutokana na changamoto ya ardhi kiwanda cha tpc kitaongeza tija katika mashamba yaliyopo ambapo uboreshaji wa hali ya udongo katika shamba la kahe lenye ukubwa wa hekta utafanyika
aidha uanzishwaji wa miradi mipya ya sukari ya bagamoyo na mkulazi ii unaendelea kiambatisho na
jumla ya dola za marekani 
 zitatumika kwenye upanuzi wa viwanda
mheshimiwa spika miradi mipya iliyo katika hatua za awali za kumilikishwa ardhi ya uwekezaji wa viwanda vya sukari ni ya kampuni ya rai group iliyopo kasulu kigoma unaotarajiwa kuzalisha tani na mradi wa rufiji pwani wa kampuni ya lake agro ltd unaotarajiwa kuzalisha tani 
aidha bodi itatoa mafunzo ya kilimo bora cha miwa kwa wakulima katika maeneo yenye viwanda vya sukari na maeneo mapya na itaanzisha mashamba darasa matatu katika maeneo ya mtibwa kagera na manyara
pia bodi itachimba visima vya umwagiliaji katika mashamba ya miwa
vilevile bodi itawezesha upatikanaji wa maeneo yanayofaa kwa ajili ya kilimo cha miwa na uwekezaji katika viwanda vya sukari kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya husika na kituo cha uwekezaji tanzania tic
aidha bodi itaainisha maeneo yanayofaa kwa kilimo cha miwa na uwekezaji wa viwanda vya sukari katika mikoa ya ruvuma katavi kigoma tabora rukwa lindi na mtwara na kujenga miundombinu ya umwagiliaji kwenye mashamba ya wakulima kilombero
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
 mazao ya mafuta 
mheshimiwa spika mahitaji ya mafuta ya kula nchini ni tani kwa mwaka ikilinganishwa na uzalishaji wa ndani ambao ni tani na takriban tani huagizwa nje ya nchi
kati ya kiasi kinachozalishwa nchini tani sawa na asilimia kinatokana na zao la alizeti na kiasi kinachobaki kinachangiwa na mazao mengine ikiwemo chikichi karanga nazi pamba na ufuta
mheshimiwa spika ili kujitosheleza kwa mahitaji ya mafuta ya kula nchini wizara itatekeleza mikakati ya muda mfupi na muda mrefu
mikakati ya muda mfupi ni pamoja na kuhamasisha wakulima kuongeza uzalishaji wa zao la alizeti kwa ziada ya tani ili kuziba nakisi ya tani za mafuta ya kula
kwa maana hiyo mahitaji yetu ya alizeti ili kukidhi mahitaji ya ndani ni tani milioni 
mheshimiwa spika wizara imejiwekea lengo la kuzalisha tani milioni za alizeti ifikapo mwaka ili kama nchi tuwe na mafuta ya alizeti tani milioni tunahitaji kulima eneo lenye ukubwa wa hekta milioni 
aidha eneo hilo la kilimo linahitaji tani za mbegu kwa ajili ya uzalishaji wa tani za alizeti
mheshimiwa spika ili kufikia lengo hilo wizara katika mwaka itachukua hatua mbili za kimkakati pamoja na majukumu ya kawaida ya uhamasishaji na itazalisha na kugawa tani za mbegu bora za alizeti kwa ruzuku
jumla ya shilingi bilioni zitatumika kuzalisha mbegu hizo
katika mwaka wizara itagawa tani na mwaka itazalisha na kugawa tani za mbegu bora za alizeti
shughuli hiyo ya uzalishaji wa mbegu itafanywa na asa na kuingia mikataba na kampuni binafsi kwa ajili ya kuzalisha mbegu ambazo zitagawiwa kwa wakulima kwa ruzuku
hatua ya pili wizara inajadiliana na wizara ya fedha na mipango ili kuweka motisha ya kikodi kwa viwanda vinavyozalisha mafuta ya alizeti nchini kwa kuwaondolea kodi ya ongezeko la thamani vat
utafiti uliofanywa na wizara unaonesha kuwa serikali itapoteza kodi kati ya shilingi bilioni 
 na bilioni 
 kila mwaka kwa kipindi cha miaka mitatu
upotevu huo utapungua kila mwaka katika kipindi cha miaka mitatu kwa kuwa viwanda vitaongeza uzalishaji kwa kuwa kwa sasa vinafanya kazi chini ya asilimia ya uwezo wake
jumla ya upotevu huo utafikia shilingi bilioni 
 katika kipindi cha miaka mitatu
baada ya kipindi cha miaka mitatu uzalishaji katika viwanda hivyo utafikia asilimia na serikali itakusanya mapato kupitia paye kodi ya mapato na ushuru wa mazao
makusanyo hayo yataongeza mapato ya serikali hivyo upotevu ulioelezwa ni wa muda mfupi na gharama za uzalishaji zitapungua
hali hiyo itafanya viwanda vyetu vinavyochuja mafuta mara mbili double refinery kuwa shindani na kupunguza ugumu wa maisha kwa watanzania na kuwafanya watanzania kuwa na kipato cha ziada kwa kutumia fedha zao kwenye matumizi mengine ya kijamii
mheshimiwa spika hatua ya tatu wizara imeanza kuvitaka viwanda vinavyochuja mafuta mara mbili double refinery kununua mafuta ghafi yanayozalishwa na wazalishaji wadogowadogo backyard processors ambao wengi wao ni wanawake na vijana ambao wanalima alizeti na kuikamua kwa mashine ndogondogo za sido na kuyapanga mafuta barabarani
mheshimiwa spika mkulima anayelima ekari moja na kukamua mafuta yake na kuuza kwa bei ya leo iliyopo sokoni anapata faida ya shilingi 
mkulima anayelima ekari moja na kuuza alizeti aliyovuna anapata faida ya shilingi tu
wizara inaendelea kuhamasisha kutengeneza madaraja mawili ya wasindikaji ambao ni wasindikaji wa awali na wasindikaji wa upili primary na secondary processors
ili kumlinda mkulima mzalishaji muuzaji na mlaji ni lazima kama nchi tuchukue hatua ya kuondoa vat kwenye mafuta ya kula yanayozalishwa na viwanda vya double refinery ndani ya nchi ili kuijenga sekta ya mafuta ya kula yanayozalishwa ndani ya nchi 
mheshimiwa spika zao la alizeti ni kwa ajili ya mkakati wa muda mfupi na kwa ajili ya kujenga msingi wa kuwa nchi inayouza mafuta ya alizeti nje ya nchi
aidha katika miaka mitatu ya kwanza wizara itahamasisha uwekezaji wa kilimo katika maeneo mapya extensive agriculture ili kufikia lengo la hekta milioni 
 ifikapo 
kadhalika baada ya mwaka wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la alizeti kwa kuongeza tija ya zao intensive agriculture
kwenye eneo hili ugawaji wa mbegu utatumia shilingi bilioni 
mheshimiwa spika kwa muda mrefu tanzania tumekuwa tukijitangaza na kujisifia kuwa sisi ni waanzilishi wa zao la chikichi na baadhi ya mataifa yenye uzalishaji mkubwa wa zao hilo yalichukua mbegu kwetu
ni vyema kufahamu mambo mawili ambayo ni ukweli usiokwepeka moja hatukuwahi kufanya uwekezaji wa kutosha kama nchi kwenye eneo la chikichi lakini pia mfumo tuliokuwa tunautumia kuendeleza zao hili wa kuamini kuwa mkulima mdogo ataweza kugharamia zao hili na kulifanya zao hili litutosheleze kwa mafuta ya kula haikuwa sahihi ni lazima tubadili namna ambavyo tunawekeza katika zao hili
mheshimiwa spika jambo la pili ni kuwa ili kuwe na faida kwa mkulima na mchakataji wa mafuta ya chikichi mashamba lazima yawe katika utaratibu wa mashamba makubwa ya pamoja block farms
ili kuongeza uzalishaji na tija wizara katika mwaka itaanza kutumia utaratibu wa mashamba makubwa ya pamoja kwa kuchukua maeneo makubwa kuanzia hekta hadi hekta kuyasafisha na kuyawekea miundombinu inayostahili kupanda miche na eneo kama litahitaji kulipiwa fidia serikali itatwaa na kulipia fidia
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imejiwekea lengo la kuanza safari ya kuzalisha mafuta ya chikichi tani ifikapo mwaka 
ili kufikia lengo hilo tunahitaji eneo la kilimo lenye ukubwa wa hekta ambapo tutahitaji miche 
uzalishaji wa miche hiyo utafanywa na tari asa na sekta binafsi
kwa kuanzia mikoa ambayo ni ya kipaumbele kwa ajili ya mkakati huu ni kigoma katavi tabora na pwani
wakati serikali inaendelea na mpango huu wizara inakamilisha mazungumzo na kampuni kubwa mbili za bakhresa na wilmar ambao wameonesha nia ya kuwekeza katika mkoa wa kigoma na pwani
mheshimiwa spika kwa kuwa suala la mafuta ya kula ni hitaji la kidunia kupitia bunge lako tukufu tunawakaribisha wawekezaji kuwekeza katika mpango huo
vilevile wizara itafanya mazungumzo na wizara ya fedha na mipango ili kutafuta fedha shilingi bilioni zitakazotekeleza mpango huo
mheshimiwa spika jambo hili la kuondoa tatizo la mafuta ya kula ni la muda mrefu
kwa hiyo ni lazima tukubali kuwekeza kimkakati kwa kuishirikisha sekta binafsi
uwekezaji huo siyo hasara kwa nchi kwani soko la ndani na nje lipo wakulima wapo na ardhi ya kilimo ipo na serikali ya awamu ya sita ipo tayari kuwekeza
zao la soya 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha uzalishaji na uuzaji wa soya nje ya nchi kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itatoa mafunzo ya kilimo bora cha soya kwa maafisa ugani na wakulima viongozi katika maeneo ya uzalishaji
vilevile wizara itaiwezesha tari kufanya utafiti wa mbegu bora za soya ambazo zitakidhi mahitaji ya soko
aidha wizara itaiwezesha asa kuzalisha mbegu bora za soya tani katika mashamba ya mbozi tani dabaga tani na namtumbo tani 
zao la shayiri 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tari itazalisha tani 
 za mbegu ya shayiri katika eneo la hekta 
aidha tari itatunza vinasaba germplasm vya zao la shayiri ambapo jumla ya vizazi vya shayiri vitafanyiwa tathmini kwenye mashamba ya majaribio yaliyopo monduli karatu na siha
vilevile tari itaanzisha mashamba ya mfano katika wilaya za monduli karatu na siha kwa lengo la kuwafundisha wakulima kuhusu kilimo bora cha shayiri
pia tari itatoa mafunzo ya kilimo bora cha shayiri kwa wakulima na maafisa ugani katika wilaya za monduli karatu arumeru na siha
 zao la ngano 
mheshimiwa spika mahitaji ya ngano nchini ni tani kwa mwaka wakati uzalishaji katika mwaka ulifikia tani ambapo tunaingiza kati ya tani hadi kwa mwaka na kutumia shilingi 
ili kukabiliana na changamoto hiyo wizara imejiwekea lengo la kuzalisha tani milioni ifikapo mwaka wizara imepanga kugawa mbegu za ngano tani zitakazopandwa katika eneo la hekta ambazo zitazalisha tani za ngano kwa kushirikiana na sekta binafsi
vilevile itasimamia ufufuaji wa mashamba ya ngano yaliyopo katika mikoa ya manyara kilimanjaro arusha iringa njombe rukwa mbeya na katavi yenye jumla ya hekta 
ufufuaji wa mashamba katika mikoa hiyo utaenda sambamba na uanzishwaji wa mashamba mapya katika mikoa ya songwe na dodoma bahi
mheshimiwa spika pia tari itatafiti mbegu bora za ngano zenye sifa ya kustahimili maeneo ya joto na baridi zinazokomaa mapema na kiwango cha protini aina ya gluteni kinachohitajika kwa uokaji
vilevile wizara itawezesha asa kuzalisha mbegu za ngano tani katika mashamba ya arusha tani na dabaga tani 
vilevile tari itazalisha tani za mbegu ya ngano katika eneo la hekta kupitia vituo vya tari vya selian uyole na kifyulilo
jumla ya shilingi milioni zimetengwa kwa ajili ya utafiti na uzalishaji wa mbegu
mazao ya bustani 
mheshimiwa spika mazao ya bustani ni pamoja na mboga matunda maua na viungo
sekta ya mazao ya bustani ni moja ya sekta zinazokua kwa haraka kati ya asilimia hadi ikilinganishwa na sekta ya mazao ambayo ukuaji wake ni kati ya asilimia hadi kwa mwaka
vilevile kilimo cha mazao ya bustani hutoa ajira za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja kwa watu takriban milioni 
 na ni muhimu kwa ukuaji wa uchumi jumuishi kutokana na kuvutia wanawake na vijana katika tasnia hiyo
aidha mazao ya bustani yana mchango mkubwa katika kukabiliana na changamoto za utapiamlo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imelenga kuimarisha uzalishaji wa mazao hayo kutoka tani 
 mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itasimamia uzalishaji na matumizi ya miche na vipando bora kudhibiti visumbufu vya mazao kutoa mafunzo kwa wakulima kujenga miundombinu ya kuhifadhi mazao ya bustani vituo vya huduma za pamoja common use facilities na vyumba vya ubaridi cold rooms katika maeneo ya uzalishaji
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itajenga common use facilities tatu katika mikoa ya iringa mufindi dar es salaam kurasini epza na kilimanjaro hai
aidha wizara inakamilisha taratibu za kupata ardhi kwa ajili ya uwekezaji huo
vituo hivyo vitafanya kazi za kuchambua kupanga kufungasha na kusafirisha mazao yakiwa na alama ya produce of tanzania
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kuanza ujenzi wa vituo hivyo
mheshimiwa spika hatua hii ya serikali ni kulinda zao la parachichi ambalo limekuwa likinunuliwa hapa nchini na shughuli za kufungasha zinafanyika nchi nyingine na zao letu linaondoka bila alama ya tanzania
miundombinu hii itajengwa na kukabidhiwa sekta binafsi kuiendesha na serikali itaingia mikataba na waendeshaji ili kurudisha gharama za uwekezaji
mheshimiwa spika wizara kupitia tosci itasimamia usajili wa wazalishaji wa miche ya parachichi na kuwapa cheti cha kuwa wazalishaji kwa lengo la kudhibiti ubora na kuongeza uzalishaji wa mazao ya bustani hususan matunda na hivyo kuondoa tatizo la uzalishaji wa miche holela ili kama taifa tusirudie tatizo lililojitokeza katika mazao kama machungwa nanasi na embe ambayo tumekuwa tukilaumiwa kuwa hayakidhi mahitaji ya viwanda wala masoko ya kimataifa
miche hiyo itasambazwa kwa wakulima kwa bei ya ruzuku
vilevile wizara itatoa mwongozo wa usimamizi na biashara ya zao la parachichi ili kumlinda mkulima mnunuzi na mchakataji
mwongozo huo utazinduliwa julai na kutoa dira na mwelekeo wa namna bora ambayo biashara ya parachichi itaendeshwa ili kuondoa tatizo la uvunaji wa parachichi ambazo hazijakomaa na kuzipeleka sokoni kwani jambo hilo linahatarisha ustawi wa biashara ya parachichi
na baada ya mwongozo kutolewa yeyote atakayevuna parachichi ambazo hazijakomaa atachukuliwa hatua za kisheria
matarajio ya uzalishaji wa mazao ya kipaumbele ya bustani ni kama ifuatavyo zao la parachichi 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itaendelea kuhamasisha wadau kuongeza uzalishaji wa zao la parachichi kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka 
lengo hilo litafikiwa kwa kuimarisha upatikanaji wa pembejeo kwenye mashamba ya uzalishaji wa zao la parachichi udhibiti wa visumbufu na kuimarisha huduma za ugani kwenye mashamba ya parachichi ya takriban hekta 
aidha wizara itawatambua na kuwasajili wazalishaji wa miche ya parachichi
vilevile wizara itaendelea kushirikiana na taha na wadau wengine wa zao la parachichi katika utafiti upatikanaji wa takwimu na kutafuta masoko ya mazao ya bustani
pia wizara itaiwezesha tari kupitia vituo vya tari uyole na tari tengeru kuzalisha wa miche zitakazotosheleza eneo la hekta 
miche hiyo itasambazwa kwa wakulima kwa bei ya ruzuku isiyozidi shilingi kwa mche
zao la vitunguu 
mheshimiwa spika wizara imepanga kuongeza uzalishaji wa zao la vitunguu kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itawezesha ujenzi wa mabwawa ya kimkakati katika miradi ya umwagiliaji ya mboli hekta idodoma hekta kisese hekta msingi hekta mughamo skimu za bonde la eyasi hekta tumati hekta mongahay hekta na tlawi hekta 
pia itajenga ghala zenye uwezo wa kuhifadhi tani na kusimikwa mashine za kuratibu kiwango cha unyevu katika maeneo ya uzalishaji
zao la pilipili kichaa 
mheshimiwa spika wizara itaendeleza zao la pilipili kichaa ambapo bei yake katika soko la dunia imefikia dola za marekani kwa tani mwaka 
kutokana na fursa hiyo wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la pilipili kichaa kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kwa kuongeza eneo la uzalishaji kutoka hekta 
 hadi hekta 
pia itahamasisha kilimo cha mashamba ya pamoja block farming kwa zao la pilipili kichaa kwa kuainisha mashamba na kujenga miundombinu ya kukausha na kuhifadhi katika mashamba hayo
zao la zabibu 
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la zabibu kutoka tani 
 mwaka hadi tani mwaka kwa kuongeza eneo la uzalishaji kutoka hekta hadi hekta 
vilevile itaendelea kuhamasisha ufufuaji wa mashamba ya mradi wa umwagiliaji wa zabibu chinangali ii gawaye hombolo na dabalo pamoja na kuimarisha upatikanaji wa masoko ya zabibu
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uwekezaji wa viwanda vidogo vya kusindika zabibu na kuongeza uzalishaji na tija kutoka tani 
 kwa hekta hadi kufikia tani kwa hekta kwa kuimarisha huduma za ugani na kuimarisha uwezo wa tari makutupora kuongeza uzalishaji wa miche kutoka hadi kwa msimu
aidha katika kuongeza thamani kipato kwa mkulima na kupunguza upotevu wa zao la zabibu wizara itanunua mashine tatu za kusindika zabibu ghafi ambapo mashine hizo zitasimikwa katika mkoa wa dodoma
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tari itakamilisha tathmini ya kubaini utofauti usawa na uthabiti kwa aina tano za mbegu bora za mizabibu ambapo tari kwa kushirikiana na taasisi ya kudhibiti ubora wa mbegu tosci watahitimisha utambuzi wa muda wa kuchipua sprouting time na muda wa kutoa maua time of flowering kwa aina hizo tano za mbegu
pia wizara kupitia tari itaendesha mafunzo ya kanuni bora za kilimo cha zabibu kwa wakulima na maafisa ugani katika wilaya zote za mkoa wa dodoma
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya maendeleo ya ushirika itaimarisha maendeleo ya ushirika katika tasnia ya zabibu kwa kuongeza idadi na thamani ya hisa za wanachama angalau kwa asilimia 
pia wizara itahamasisha uanzishwaji wa mashamba ya pamoja block farming ya zabibu ili kurahisisha utoaji wa huduma za ugani
vilevile wizara itaweka mazingira bora ya uwekezaji katika tasnia ya zabibu na kuhimiza kilimo cha mkataba ili kumhakikishia mkulima soko la uhakika
zao la ndizi 
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la ndizi kibiashara kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itaimarisha udhibiti wa visumbufu vya zao la migomba hususan magonjwa yanayoshambulia zao hilo
vilevile usambazaji wa miche bora ya migomba utafanyika katika maeneo ya uzalishaji
aidha wizara itatoa mafunzo kuhusu uendelezaji wa zao la ndizi kwa wakulima na maafisa ugani pamoja na kuboresha mifumo ya masoko
upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi kwa kufanya savei na kuimarisha mifumo ya utoaji wa taarifa za masoko
vilevile wizara itahamasisha uwekaji wa chapa branding kwa bidhaa zinazozalishwa na kuuzwa nje ya nchi ili kuzitambulisha na kuzitofautisha na bidhaa kutoka nchi zingine
aidha wizara itatoa mafunzo kuhusu kilimo biashara na mifumo ya masoko kwa maafisa ugani na wakulima katika mikoa 
vilevile itakamilisha ujenzi wa masoko ya kimkakati matano yaliyokuwa chini ya mradi wa dasip
masoko ya dasip yapo katika wilaya za kahama ngara kyerwa tarime na karagwe
aidha wizara itaanzisha mnada wa chai katika eneo la kurasini mkoani dar es salaam pamoja na kuanzisha kituo cha huduma za biashara ya mazao ya kilimo kitakachojengewa miundombinu ya kuhifadhi ili kurahisisha biashara ya mazao ndani na nje ya nchi
vilevile mauzo ya mazao kupitia vyama vya ushirika yataimarishwa kwa kujenga ghala chini ya mpango utakaohusisha tume ya maendeleo ya ushirika na benki ya nmb
mheshimiwa spika wizara itaanzisha mnada wa chai eneo la kurasini dar es salaam pamoja na kuanzisha kituo cha huduma za biashara ya mazao ya kilimo kitakachojengewa miundombinu ya uhifadhi
lengo ni kurahisisha biashara ya mazao ndani na nje ya nchi na kuunganisha na bandari ya dar es salaam kwa kuwa na green belt kwani sasa kusafirisha mazao ya kilimo kupitia bandari ya dar es saalam imekuwa tatizo kubwa linalopelekea sekta binafsi kutumia bandari ya mombasa
mheshimiwa spika wizara itaimarisha mauzo ya mazao ya kilimo kupitia vya vyama vya ushirika kwa kuchukua hatua mbalimbali ikiwemo kuanza kutekeleza makubaliano kati ya benki ya nmb na tume ya maendeleo ya ushirika ya kujenga ghala zenye thamani ya shilingi bilioni katika mikoa ya simiyu shinyanga mtwara na kagera ili kukabiliana na changamoto ya ghala kwenye mazao ya korosho pamba na kahawa
mheshimiwa spika wizara kupitia nfra itanunua na kuhifadhi tani za nafaka na itaendelea kutoa taarifa za uzalishaji wa mazao ya chakula na upatikanaji wake sambamba na kubaini maeneo yenye upungufu wa chakula kwa lengo la kuchukua hatua stahiki
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa kitaifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna ambapo maafisa viungo wa majukwaa ya wilaya ya usimamizi wa mazao baada ya kuvuna watapewa mafunzo kuhusu usimamizi na uendeshaji wa majukwaa hayo
pia itakamilisha tathmini ya hali ya upotevu wa mazao ya chakula nchini kwa lengo la kuweka mikakati thabiti ya kupunguza upotevu na kuimarisha usalama wa chakula nchini
vilevile katika kuimarisha upatikanaji wa masoko ya ndani na nje ya nchi wizara itaimarisha huduma ya internet katika vituo vyake vya afya ya mimea vilivyopo mipakani itatoa elimu kwa watumiaji wa mfumo wa agriculture trade management information system atmis
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa tanipac itakamilisha ujenzi wa kituo cha udhibiti wa visumbufu kibaolojia kibaha kwa ajili kuimarisha utafiti na uzalishaji wa wadudu rafiki ili kudhibiti visumbufu vya mazao
vilevile itaendelea na ujenzi wa kituo mahiri mtanana kongwa ambacho kitatumika kusambaza teknolojia za hifadhi na usindikaji wa mazao ya chakula pamoja na kuboresha biashara ya mazao
pia itaaanza ujenzi wa maabara kuu ya kilimo kwa ajili ya kupima kiwango cha sumukuvu katika mazao ya mahindi na karanga
jumla ya shilingi bilioni 
 zitatumika kukamilisha ujenzi huo
mheshimiwa spika tanipac itaendelea kutoa mafunzo kuhusu uzalishaji na hifadhi bora wa mazao ya mahindi na karanga kwa viongozi waandishi wa habari wakulima na wasafirishaji wa mazao kwa lengo la kuwajengea uwezo wa kudhibiti maambukizi ya sumukuvu
mheshimiwa spika ili kuwahakikishia wakulima wetu soko la mazao ya kilimo nfra kwa mwaka imeuza tani 
 ili kupambana na mfumuko wa bei hatua iliyochangia bei ya mahindi kushuka
katika mwaka nfra itanunua tani za nafaka na utaratibu huu wa kununua na kuuza tutaendelea kuutumia pale ambapo bei ya mazao inashuka ili kumlinda mkulima kuhifadhi na kuuza pale ambapo bei ya chakula inapopanda kumlinda mlaji
taasisi za fedha na upatikanaji wa mitaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kushirikiana na taasisi za fedha katika kuimarisha utoaji wa mikopo yenye riba nafuu katika sekta ya kilimo
aidha benki za tadb crdb na nmb zimepanga kutoa mikopo yenye riba nafuu katika sekta ndogo ya mazao
aidha wizara imepanga kujadiliana na benki kuu na wizara ya fedha ili kuangalia mfumo bora ambao utaiwezesha sekta ya kilimo kupata mitaji
mheshimiwa spika wizara imepanga kujadiliana na wizara ya fedha na mipango na benki kuu ya tanzania ili kuangalia mfumo bora ambao utaiwezesha sekta ya kilimo na wakulima wadogo kupata mitaji kwani mfumo wa sasa wa ukopeshaji wa taasisi za fedha unaendeshwa zaidi na mfumo wa kibiashara unaozingatia dhamana isiyohamishika mtiririko wa fedha cashflow na dhamana iliyosajiliwa registered assets
utaratibu huo unakinzana na shughuli za kiuchumi za wakulima ambazo zinaendeshwa zaidi na mfumo ambao taasisi za fedha na sheria za ukopeshaji katika nchi yetu haziutambui
aidha siyo rahisi kwa mkulima kukopeshwa kwa hati yake ya kimila na dhamana ya mazao yake
jambo hili litakuwa ni moja ya vipaumbele vya wizara kutaka mabadiliko katika mfumo wa ukopeshaji nchini
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na tira itaendelea kukamilisha skimu kwa ajili ya bima ya mazao ambayo itamlinda mkulima kuanzia shambani uhifadhi na sokoni ili kuzifanya taasisi za fedha iwe rahisi kumpatia mikopo pale anapohitaji
vilevile wizara kupitia agitf imepanga kutoa mikopo yenye thamani ya shilingi inayojumuisha ununuzi wa matrekta makubwa matrekta ya mikono viuatilifu mashine za kuongeza thamani ya mazao viwanda vidogo vya usindikaji ukarabati wa zana za kilimo gharama za uendeshaji wa shamba na miundombinu ya shamba
mfuko wa maendeleo ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha utaratibu wa kuanzisha mfuko wa maendeleo ya kilimo
mfuko huo utatumika kutoa ruzuku ya pembejeo kuwezesha uhimilivu wa bei za mazao kutokana na athari za majanga mdororo wa uchumi na kugharamia uwekezaji katika miundombinu ya uzalishaji uongezaji wa thamani na uhifadhi wa mazao ya kilimo
mheshimiwa spika wizara inakadiria kutumia shilingi bilioni ambapo zitatumika njia mbalimbali za kupata fedha hizo ikiwemo ugharamiaji kupitia mapato yatokanayo na mauzo ya mazao
katika kutekeleza hilo serikali haitohitaji kutoa fedha taslim bali mazao yenyewe yatajigharamia kupitia mfumo wa mazao kujihudumia yenyewe own crop financing
ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya hifadhi ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika idadi ya ghala zilizopo kwa ajili ya kuhifadhi mazao nchini ni zenye uwezo wa kuhifadhi tani za mazao
kati ya ghala hizo ghala zinatumika na ghala hazitumiki kutokana na uchakavu
aidha idadi ya ghala zinazotumika hazitoshelezi mahitaji ya hifadhi ya chakula nchini na hivyo kusababisha upotevu wa mazao baada ya kuvuna kati ya asilimia hadi 
mheshimiwa spika wizara imepanga kujenga ghala zenye uwezo wa kuhifadhi kati ya tani hadi tani katika maeneo ya uzalishaji
katika mwaka kwa kuanzia wizara imepanga kuongeza uwezo wa kuhifadhi na kupunguza upotevu wa mazao kwa kujenga ghala zenye uwezo wa kuhifadhi tani kila moja
ghala hizo zitajengwa katika mikoa ya ruvuma tabora singida na dodoma 
jumla ya shilingi zitatumika katika mpango huo
vilevile wizara itakamilisha ujenzi wa ghala tisa na vihenge vya kisasa kupitia mradi wa kuongeza uwezo wa kuhifadhi wa nfra itakamilisha ujenzi wa ghala kupitia mradi wa tanipac na itakamilisha ujenzi wa ghala la mtimbila amcos lililopo malinyi na ghala la kijiji cha mkula lililopo ifakara
aidha itakamilisha ukarabati wa ghala zilizopo katika halmashauri za songea na madaba 
kuhamasisha kilimo cha mashamba makubwa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itasimamia ufufuaji na uendelezaji wa mashamba makubwa ya mazao ya kilimo kwa lengo la kuendeleza uwekezaji katika mazao ya mbegu za mafuta nafaka na mazao ya bustani
hatua hiyo itachochea jitihada za serikali za kuimarisha uzalishaji na tija kwenye kilimo upatikanaji wa pembejeo na kuhamasisha matumizi ya teknolojia za kisasa
mashamba hayo ya pamoja yataanzishwa kwa mifumo mbalimbali ikiwa ni pamoja na mfumo wa ushirika au uwekezaji binafsi
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uwekezaji katika mashamba yaliyokuwa chini ya national agriculture and food corporation nafco yaliyopo west kilimanjiro ambayo hayajabinafsishwa yakiwemo foster s lenye hekta 
 harlington lenye hekta 
 journeys end lenye hekta na kanamodo lenye hekta 
 pamoja na shamba la basotu lenye hekta 
mashamba mengine ni ya nafco yaliyopo hanang ambayo yamebinafsishwa yakiwemo murjanda hekta setcheti hekta gidagamwl hekta na mulbadaw hekta 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo kwa kushirikia na wizara ya fedha na mipango wizara itahamasisha ufufuaji wa mashamba saba ya maua yaliyofungwa kutokana na kushindwa kuendelezwa na makampuni yaliyokuwa yanazalisha maua
mashamba hayo ni malalua arusha hekta 
 longido usa river hekta 
 nduruma hekta 
 nduruma mangushi farm hekta 
 usa river dolly farm hekta maji ya chai hekta 
 na chama tengeru hekta 
mheshimiwa spika uendelezaji wa mashamba hayo utawezesha upatikanji wa huduma za ugani na pembejeo kwa gharama nafuu na kuchochea uanzishwaji wa vyama vya ushirika na hivyo kuongeza uzalishaji tija na faida katika shughuli za kilimo
utekelezaji wa mpango huo utafanikisha azma ya wizara ya kuwavutia vijana kuwekeza katika kilimo kupitia programu ya jenga kesho bora building better tomorrow kwa kuwahakikishia upatikanaji wa ardhi kwa ajili ya shughuli za kilimo
vilevile wizara itatekeleza mpango wa kuainisha kupima kutenga na kulinda ardhi ya kilimo kwa lengo la kuwa na benki ya ardhi kwa ajili ya uwekezaji wa mashamba makubwa yatakayojengewa miundombinu muhimu
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya kuanza kutekeleza mpango huo
kuimarisha kilimo anga 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha utaratibu wa ununuzi wa ndege moja mpya na kukamilisha ukarabati wa ndege moja ya kufanya savei ya visumbufu vya mimea na mazao ili kuondoa tatizo la kutegemea ndege za nje kwa ajili ya udhibiti wa visumbufu vya mazao
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya mpango huo
vilevile pikipiki tano zitanunuliwa ili kukijengea uwezo wa kudhibiti milipuko ya visumbufu kituo cha kilimo anga
pia itanunua gari moja kwa ajili ya kituo cha kudhibiti milipuko ya panya na kununua viuatilifu vya kudhibiti milipuko ya visumbufu vya mazao
aidha itafanya ukarabati wa ofisi saba za kanda maabara tatu na vituo vinne vya ukaguzi wa afya ya mimea vilivyopo
maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume itaendelea kuratibu uanzishwaji wa benki ya taifa ya ushirika ili kuchochea maendeleo ya ushirika nchini itafanya uthamini wa mali zinazomilikiwa na vyama vya ushirika kwa lengo la kutambua thamani halisi ya soko ya mali hizo na hivyo kuviwezesha vyama kufanya uwekezaji wenye tija
vilevile tume itaanzisha mfuko wa bima ya akiba na amana za saccos utakaotumika kama kinga ya akiba na amana za wanachama wa saccos ambao saccos zao zitashindwa kufanya kazi kwa mujibu wa sheria
aidha itaimarisha udhibiti na usimamizi wa vyama vya ushirika kwa kutoa mafunzo kwa maafisa ushirika na kununua magari manne na pikipiki 
pia tume itatoa mafunzo kwa watendaji wa vyama vya ushirika juu ya matumizi ya mfumo wa kielekroniki katika kusimamia vyama vya ushirika ili uanze kutumiwa na vyama
mheshimiwa spika tume itahamasisha vyama vya ushirika kuanzisha makampuni ili viweze kujiendesha kibiashara
vilevile itaratibu chama kikuu cha tanecu kujenga kiwanda cha kubangua korosho katika wilaya ya newala chenye uwezo wa kubangua tani za korosho kwa mwaka ambacho kitatoa ajira kwa wananchi
aidha tume itahamasisha vyama vya ushirika kufufua vinu vya kuchakata pamba vya sola mugango buyagu sengerema na manawa vilivyopo katika mikoa ya simiyu mara na mwanza mtawalia
vinu hivyo vitakuwa na uwezo wa kuchakata tani manawa sola na tani mugango za pamba na vitatoa ajira kwa wananchi aidha itaimarisha usimamizi wa vyama vya ushirika kwa kununua magari manne na pikipiki 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na wizi na ubadhirifu wa fedha na mali katika vyama vya ushirika shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika coasco litawezeshwa kufanya ukaguzi bila utegemezi wa michango ya vyama vya ushirika kwa kuliongezea bajeti ya matumizi ya kawaida kutoka shilingi mwaka hadi shilingi mwaka 
aidha jumla ya shilingi zitatumika kukarabati ofisi tano za coasco katika mikoa ya dodoma shinyanga iringa mwanza na mtwara ili kuboresha mazingira ya kufanyia kazi na kuongeza ufanisi kwenye ukaguzi wa vyama vya ushirika
ushiriki wa vijana katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika kwa nyakati tofauti kumekuwa na dhana kuwa vijana hawapendi kilimo
ukweli ni kwamba vijana na wanawake ni nguvukazi inayotumika katika uzalishaji kwenye sekta ya kilimo kwa kuzalisha na kuuza mazao ya kilimo uuzaji wa pembejeo na uchakataji wa mazao katika ngazi ya awali
changamoto zinazowakabili vijana ni pamoja na ukosefu wa mitaji upatikanaji wa ardhi ya kilimo uhaba wa miundombinu ya umwagiliaji ujuzi na kukosekana kwa mazingira bora yanayovutia vijana na wanawake kushiriki katika kilimo
mheshimiwa spika kwa kutambua changamoto zinazowakabili vijana wizara imepanga kuongeza ajira za vijana kwenye sekta ya kilimo ifikapo kwa kuanzisha programu ya vijana inayojulikana kama build today for better tomorrow
kupitia programu hiyo wizara itashirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na or tamisemi kutenga maeneo ya kilimo kwa ajili ya kuanzisha maeneo maalumu ya uwekezaji wa kilimo agriculture parks na mashamba ya pamoja block farms
mheshimiwa spika maeneo hayo yatajengewa miundombinu ya umwagiliaji na ghala za kuhifadhia mazao
aidha vijana watapatiwa teknolojia za kisasa za uzalishaji mitaji pembejeo za kilimo na kuunganishwa na masoko
maeneo yaliyoanza kutengwa ni pamoja na hekta katika halmashauri za wilaya za chamwino hekta 
 na bahi hekta 
 mkoani dodoma
mazao ya kipaumbele yatakayozingatiwa katika utekelezaji wa mpango huo ni pamoja na alizeti soya ngano sukari na mazao ya bustani
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya kuanza kutekeleza mpango huo ambapo kati ya fedha hizo shilingi zitatumika kama dhamana ya mikopo kwa vijana
jukumu la serikali kwenye eneo hili litakuwa ni kutafuta ardhi kuisafisha kuiwekea miundombinu inayohitajika na kuwagawia vijana kuanzia ekari hadi kutegemea na zao
lengo ni kuwapatia vijana ajira na kipato cha uhakika
programu hiyo kwa majaribio itaanza mkoa wa dodoma ili kubadili fikra na dhana kuwa kilimo hakilipi
mheshimiwa spika pamoja na hatua hii wizara kupitia tume ya umwagiliaji itafanya kazi ya kutambua vijana waliojiajiri kwenye sekta ya kilimo wanaokabiliwa na changamoto za uwekezaji kwenye mifumo ya umwagiliaji na kuwawezesha
kupitia bunge lako tukufu ninaviomba viwanda vya plastiki vianze uzalishaji wa vifaa vya kilimo vya umwagiliaji ikiwemo mabomba mabomba ya kumwagilia kwa njia ya matone na dam liners na sisi kama wizara tutawapa kipaumbele wazalishaji wote wa vifaa hivyo ndani ya nchi
mheshimiwa spika wizara itakamilisha mkakati wa taifa wa kushirikisha vijana kwenye kilimo awamu ya pili national strategy for youth involvement in agriculture nsyia ii baada ya mkakati wa awamu ya kwanza kumaliza muda wake mwaka 
katika kutekeleza programu ya building today for better tomorrow programu itazingatia utekelezaji wa masuala ya nsyia ii
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa tanipac kwa kushirikiana na sido itawajengea uwezo vijana nchini kuhusu utengenezaji wa vihenge vya chuma kwa lengo la kurahisisha upatikanaji wa teknolojia hiyo katika maeneo ya uzalishaji kuimarisha usalama wa chakula katika ngazi ya kaya na kuongeza ajira na kipato kwa vijana
aidha wizara kwa kushirikiana na sugeco itazalisha ajira kupitia kilimo katika ekari sawa na uwekezaji wa shilingi bilioni 
 ambazo ni mkopo kutoka benki ya nmb
pia sugeco itatambua wakulima ili kuweza kusambaza tani za mbegu bora za mahindi ya njano na meupe na kusambaza tani za mbegu bora ya ngano
lishe 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutekeleza mpango jumuishi wa kitaifa wa masuala ya lishe kwa kutekeleza afua mbalimbali za kukabiliana na changamoto za lishe ikiwemo udumavu ukondefu na upungufu wa wekundu wa damu
katika mwaka wizara kupitia mradi wa agri connect itatekeleza kampeni ya kitaifa ya lishe yenye lengo la kuongeza uelewa wa masuala ya lishe ili kupunguza changamoto za lishe duni na kuongeza uhimilivu katika mifumo ya chakula nchini
njia zitakazotumika kuelimisha jamii ni pamoja na luninga redio mitandao ya kijamii na kuwekwa kwenye mabasi ya safari ndefu na fupi hususan daladala kuhusu maandalizi mapishi sahihi ya vyakula ili kupunguza upotevu wa virutubishi na ulaji unaofaa
jumla ya watu milioni wanatarajiwa kufikiwa ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika ili kuendelea kuboresha lishe matatizo ya udumavu kwa watoto na uoni hafifu kwa watoto na watu wazima tari itaendelea kuzalisha miche bora ya viazi lishe aina ya ejumla mataya kabode jewel na naspot zenye vitamin kwa wingi
miche hiyo itasambazwa kwenye wilaya za mbozi njombe na songea shule za msingi na sekondari magereza na wakulima binafsi
aidha kwa kushirikiana na sekta binafsi itazalisha na kusambaza mbegu za mahindi lishe pro vitamin maize katika mikoa inayoongoza kwa udumavu ya njombe iringa songwe arusha kilimanjaro manyara na rukwa ili kuhamasisha ulaji wa mahindi lishe katika mikoa hiyo
vilevile aina nane za mahindi lishe zenye vitamin a madini chuma na zinki kwa wingi zitawasilishwa tosci kwa ajili ya kuthibitishwa na kupasishwa ubora kwa matumizi ya wakulima na wadau wa mahindi
aidha kwa kushirikiana na mradi wa harvest plus itazalisha maharage lishe biofortified bean tari jesca selian na selian na kusambaza katika mikoa ya kigoma kilimanjaro iringa na arusha
aidha vituo vitano vya kukusanyia mazao collection centres na miundombinu sita ya kutunza baridi cold rooms itajengwa katika maeneo ya mradi nyanda za juu kusini ili kupunguza upotevu na kuongeza kipato cha wakulima wadogo
aidha mamalishe kutoka mkoa wa mbeya watasajiliwa na kupatiwa mafunzo ya namna bora ya kuandaa chakula salama na chenye virutubishi pamoja na kuwapatia vibanda maalum vya mfano na seti za vifaa vya jikoni kwa ajili ya kuandaa na kuuzia vyakula
matumizi ya teknolojia na mbinu za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itasambaza mwongozo wa kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi katika halmashauri za wilaya na kusambaza teknolojia bora za kilimo kinachohimili athari za mabadiliko ya tabianchi katika halmashauri za wilaya 
vilevile wizara itakamilisha mkakati wa kitaifa wa kilimo ikolojia hai utakaosaidia kutoa dira na mwongozo wa kilimo ikolojia nchini
aidha wizara itatoa mafunzo ya mbinu bora za kilimo kinachohifadhi mazingira na kusaidia vijiji vinavyozunguka ziwa manyara kwa kutengeneza mipango ya usimamizi wa mazingira
jinsia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kujumuisha masuala ya jinsia katika miradi mikakati na programu za kilimo kwa kuandaa mwongozo wa ujumuishwaji wa masuala ya kijinsia katika sekta ya kilimo guideline for gender mainstreaming in agriculture sector
aidha itafuatilia utekelezaji wa miradi ya tanipac na agri connect ili kuhakikisha utekelezaji wake unazingatia masuala ya kijinsia kama ilivyopangwa
vvu na ukimwi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa afya itaendelea kutoa elimu kuhusu vvu na ukimwi na kuhamasisha upimaji wa afya kwa wafanyakazi wa wizara zaidi ya ili kujua afya zao na kuzuia maambukizi mapya
vilevile wizara itaendelea kuwahudumia watumishi walioathirika
shukrani 
mheshimiwa spika natoa shukrani za pekee kwa wakulima kwa kazi kubwa wanazofanya na kuendeleza kilimo na kuhakikisha usalama wa nchi kwani taifa lolote haliwezi kuwa salama kama watu wake wana njaa
ni wazi kuwa mafanikio ya kilimo yanatokana na juhudi za wakulima na ushirikiano wanaopata kwenye serikali yao
vilevile niwape pole kwa maumivu waliyoyapata kwa msimu huu ulioisha kwa gharama za pembejeo kupanda ninafahamu wamebeba mzigo mkubwa sana niwahakikishie serikali ya awamu ya sita ya mama samia suluhu hassan kuanzia tarehe julai itawapatia ruzuku ya mbolea ili kupunguza maumivu yaliyotokana na athari za uviko na vita inayoendelea ya ukraine na urusi na kamwe mama hatawaacha wanae wasononeke na washindwe kufanya shughuli zao takatifu za kilimo na utumishi wao kwa taifa lao
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwashukuru wadau wa maendeleo washirika wa kibiashara sekta binafsi taasisi za fedha na benki za tanzania na kwa msisitizo tadb nmb crdb kwa kukubali benki hizi tatu kushusha riba kwa wakulima mpaka asilimia ninawaahidi kama waziri wa kilimo nitaendelea kushirikiana na ninyi na yeyote ambaye atakubali kutoa riba kwa wakulima kwa asilimia ya tarakimu moja na kupunguza masharti ya ukopeshaji ambayo siyo rafiki kwa mkulima
mheshimiwa spika niendelee kuyashukuru mashirika ya kimataifa mashirika yasiyo ya kiserikali ambao wameshirikiana na wizara katika kuleta maendeleo kwenye nchi yetu
naomba kutaja baadhi ya nchi na mashirika ya kimataifa kama ifuatavyo washirika wa kibiashara na maendeleo wakiwemo serikali za vietnam israel japan marekani uingereza ireland malaysia china indonesia korea ya kusini india misri kuwait ubelgiji ujerumani finland norway brazil uholanzi canada poland na umoja wa falme za kiarabu
mheshimiwa spika ninayashukuru pia mashirika na taasisi za kimataifa zifuatazo wfp fao usaid undp ifad agra giz benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika imf au dfid jica eu enabel unicef cimmyt icrisat asareca koica icraf iita irri ilri na cabi
nyingine ni eac sadc sagcot act tpsf avrdc kilimo trust cip ciat pabra unep warda shirika la kudhibiti nzige wa jangwani dlco ea shirika la kudhibiti nzige wekundu irlco csa na helvetas
wadau wengine ni bill and melinda gates foundation taha gatsby trust rockfeller foundation clinton foundation aga khan foundation na asasi zisizo za kiserikali nyingi ambazo hatuwezi kuzitaja zote hapa 
mheshimiwa spika ninaomba nirejee kumshukuru mhe
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa maelekezo yake kwangu ya kusimamia sekta ya kilimo na msukumo wake wa kuipa sekta ya kilimo kipaumbele hususan katika utafiti na uzalishaji wa mbegu umwagiliaji na huduma za ugani
ninaahidi kuwa nitaendelea kuwa muaminifu mtiifu na kutekeleza majukumu yangu ya waziri wa kilimo kwa bidii weledi na uadilifu kwa maslahi ya nchi yetu
mheshimiwa spika nirejee pia kumshukuru mhe
anthony peter mavunde mb naibu waziri wa kilimo na mbunge wa jimbo la dodoma mjini kwa ushirikiano wa dhati anaonipatia katika kutimiza majukumu yangu ya uwaziri
aidha kipekee nirudie kuwashukuru wananchi wa jimbo la nzega mjini kwa namna wanavyoniunga mkono na kunipa ushirikiano wa dhati katika kuleta maendeleo ya jimbo letu
mheshimiwa spika kilimo ni msingi mkuu wa historia ya ustaarabu wa binadamu msingi mkuu wa uhuru kamili wa binadamu msingi mkuu wa mabadiliko ya kiuchumi msingi mkuu wa maendeleo ya sayansi na teknolojia kwa taifa lolote familia yoyote ambayo haiwezi kulisha watu wake ni sawa na mtumwa aliyefungwa minyororo
ili tuweze kuleta mapinduzi ya kiuchumi mapinduzi ya viwanda elimu bora kwa jamii yetu ni lazima tuwe na uhakika wa chakula kujilisha kuhifadhi na kulisha wengine ili kama taifa tuwe na uwezo wa kujiamulia na kuwaamulia wengine kwa maslahi ya taifa letu
mheshimiwa spika sisi kama taifa hatuuzi vifaru vya kivita hatuuzi ndege hatuuzi artificial intelligence technology kitu pekee tunaweza kutoa kwa wingi duniani ni chakula
rais wa awamu ya sita mhe
samia suluhu hassan ameonesha utashi wa kisiasa na utayari wa kuwekeza kwenye kilimo
nitumie fursa hii kuwaomba watanzania wenzangu kuitumia fursa ya awamu ya sita kuwekeza katika sekta ya kilimo na kutumia fursa ya ukuaji wa idadi ya watu duniani kama eneo la sisi kuondoa umasikini wa watu wetu na kuifanya tanzania kuwa ghala la chakula kwa kuwa tutakuwa na uwezo wa kulisha wengine
hivyo ninaomba watanzania wote watambue kuwa kilimo ni biashara kilimo ni maisha
mheshimiwa spika kwa kutambua ukweli kuwa kilimo ni msingi wa ustawi wa maisha ya mwanadamu na kwa utashi wa kisiasa wa serikali ya awamu ya sita katika kuendeleza kilimo bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka inalengo la kukuza uchumi wa nchi kwa kuwekeza fedha katika maeneo ya kipaumbele ambayo bajeti yake imeongezeka kama ifuatavyo i
uzalishaji wa mbegu kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 ii
utafiti wa kilimo kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 iii
umwagiliaji kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 iv
ujenzi wa ghala kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 v
kuimarisha huduma za ugani kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
mheshimiwa spika vilevile bajeti ya mwaka imejielekeza katika i
kutoa ruzuku ya mbolea kwa mazao yote ii
kuendeleza mashamba makubwa na kuongeza ushiriki wa vijana kwenye kilimo iii
kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji kwa ajili ya kugharamia sekta ya kilimo iv
kuanzisha ofisi za umwagiliaji za wilaya katika halmashauri v
kuongeza uzalishaji wa mazao ya chakula kutoka tani milioni 
 hadi tani milioni 
 vi
kuongeza uzalishaji wa mazao yenye mahitaji makubwa hususan mazao ya alizeti ngano na chikichi vii
kuongeza uzalishaji wa mazao ya bustani kutoka tani milioni 
 kufikia tani milioni 
 viii
kuimarisha upatikanaji wa masoko ya ndani na nje ya nchi ix
kuongeza uzalishaji wa mazao ya kimkakati yakiwemo pamba kutoka tani hadi tani korosho kutoka tani hadi tani tumbaku kutoka tani hadi kahawa kutoka tani hadi tani zabibu kutoka tani hadi tani mkonge kutoka tani 
 hadi tani chai kutoka tani hadi tani uzalishaji wa mbegu za mazao ya chakula na mafuta
 makisio ya mahitaji ya mbegu bora na
aina ya zao makisio ya uzalishaji wa mazao msimu wa tani mkadirio ya mahitaji ya certified seeds tani mahindi alizeti soya ngano mpunga jumla 
maombi ya fedha kwa mwaka 
makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika wizara inatarajia kukusanya shilingi kutokana na vyanzo mbalimbali
kati ya fedha hizo shilingi zitakusanywa kupitia fungu na shilingi zitakusanywa kupitia fungu na
mheshimiwa spika katika mwaka bajeti ya wizara ya kilimo imeongezeka kwa mafungu yote matatu kutoka shilingi hadi shilingi sawa na ongezeko la asilimia 
mheshimiwa spika sehemu kubwa ya fedha hizo zimetengwa kwa ajili ya kuendeleza kilimo cha umwagiliaji miundombinu ya uhifadhi wa mazao kuimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao kuimarisha utafiti wa kilimo uzalishaji wa mbegu na utoaji wa ruzuku
fedha kwa mafungu yote na 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo inaliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi kupitia fungu fungu na fungu kama ifuatavyo 
fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara inaomba kuidhinishiwa jumla ya shilingi kupitia fungu kwa ajili ya matumizi ya kawaida na maendeleo
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha kati ya fedha zinazoombwa shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume ya taifa ya umwagiliaji na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili kutekeleza miradi ya maendeleo ambapo shilingi ni kwa ajili ya tume na shilingi ni kwa ajili ya coasco
aidha kati ya fedha zinazoombwa shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni fedha za matumizi mengineyo ya tume na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo ya coasco na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya coasco
mheshimiwa spika hotuba hii pia inapatikana katika tovuti ya wizara 
hitimisho 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja viambatisho kiambatisho na
 aina mpya za mbegu zilizoidhinishwa na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa kampuni ya corteva agriscience tanzania limited mahindi pan m inastawi katika ukanda wa chini na kati mita hadi kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inakomaa kati ya siku inastahimili magonjwa ya doajani grey leaf spot na tarcicum blight na haijazalishwa kwa teknolojia ya uhandisi jeni non gm
kampuni ya corteva agriscience tanzania limited mahindi pan m inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta inakomaa kwa wastani wa siku inastahimili magonjwa ya doajani grey leaf spot kutu rust na kuoza kwa sikio ear rot flint grain na haijazalishwa kwa teknolojia ya uhandisi jeni non gm kampuni ya meru agro tours consultants co ltd mahindi meru hb inastawi katika ukanda wa kati mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa doajani grey leaf spot inakomaa kwa wastani wa siku haijazalishwa kwa teknolojia ya uhandisi jeni non gm taasisi ya utafiti wa kilimo tari choroko tari g gram inastawi ukanda wa chini wa mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta na inastahimili magonjwa ya yellow mosaic virus cercospora leaf spot na anthracnose na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa choroko tari g gram inastawi ukanda wa chini wa mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta na inastahimili magonjwa ya yellow mosaic virus cercospora leaf spot na anthracnose
taasisi ya utafiti wa kilimo tari ngano tari wheat inastawi ukanda wa kati hadi wa juu mita kutoka usawa wa bahari ina ukinzani dhidi ya kutu stem rust ina ukinzani dhidi ya na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa kuanguka lodging ina kiwango kikubwa cha gluten 
 ina kiwango kikubwa cha protini 
 inakomaa kati ya siku na inatoa mavuno mengi kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta
tari wheat inastawi ukanda wa kati na juu mita kutoka usawa wa bahari ina ukinzani dhidi ya kutu stem rust ina ukinzani dhidi ya kuanguka lodging ina kiwango kikubwa cha gluten 
 ina kiwango kikubwa cha na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa protini 
 inakomaa kati ya siku na inatoa mavuno mengi kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta
taasisi ya utafiti wa tumbaku tanzania torita tumbaku krk inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa tobacco mosaic virus tmv na ina ukinzani dhidi ya root knot nematodes meloidogyne incognita na javanica
 na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa tumbaku yunnan inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari ina majani mapana inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa tobacco mosaic virus tmv na ina ukinzani dhidi ya root knot nematodes meloidogyne incognita na javanica 
western seed company mahindi wh inastawi ukanda wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa muda wa siku kati ya white semi flint and heavy grain inastahimili magonjwa ya doajani grey leaf spot inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta
wh inastawi ukanda wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku white semi flint and heavy grain inastahimili magonjwa ya doajani grey leaf spot inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa hekta
taasisi ya utafiti wa kilimo tari mpunga tari ric inastawi ukanda wa chini na kati mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta inakomaa kati ya siku ina harufu nzuri inakoboreka vizuri
silverlands ndolel limited viazi mviringo rodeo inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani kwa hekta ina kiwango kikbwa cha na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa wanga inakomaa kati ya siku inafaa kwa kupika na kusindika challenger inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani kwa hekta ina kiwango kikubwa cha wanga 
 inakomaa kati ya siku inafaa kwa matumizi mbalimbali ikiwemo kupikwa au kusindikwa inaathirika na blight kwenye na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa majani na ina ukinzani dhidi ya blight kwenye mizizi
voyager inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani kwa hekta ina kiwango kikubwa cha wanga 
 inakomaa kati ya siku inafaa kwa kupika na kusindika
markies inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ya siku inatoa mavuno mengi kati ya tani kwa hekta ina ukinzani dhidi ya late blight na pcn viazi vinalingana ukubwa
arizona inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku inatoa mavuno mengi kati ya tani kwa hekta ina ukinzani dhidi ya pcn ro na viazi vinalingana ukubwa
 na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa manitou inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku inatoa mavuno mengi kati ya tani kwa hekta inastahimili magonjwa ya common scald na pcn ro 
 kiambatisho na
 skimu za umwagiliaji zinazojengwa na kukarabatiwa katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kumwagiliwa ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili 
kigoma ujiji luiche ujenzi wa skimu ya umwagiliaji maandalizi ya hadidu za rejea yamekamilika baada ya kupata kibali kutoka kuwait fund
ujenzi utaanza mwaka wa fedha 
iringa iringa mgambalenga ukamilishaji wa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi utaanza baada ya kukamilika taratibu za manunuzi 
kilimanjaro hai mtambo ujenzi wa mfereji mkuu vigawa maji na tuta la kuzuia mafuriko katika mwaka wa fedha upembuzi yakinifu na usanifu wa kina utafanyika kwa hekta zinazofaa kwa umwagiliaji katika skimu ya mtambo
aidha ukarabati mdogo wa skimu za umwagiliaji katika wilaya ya hai utaendelea kufanyika kupitia mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji
 na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kumwagiliwa ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili 
morogoro morogoro msufini ukamilishaji wa miundombinu ya umwagiliaji mkataba kwa ajili ya ukamilishaji wa miundombinu ya umwagiliaji umesainiwa
tabora nzega nata ujenzi wa banio urefu wa mita kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina itafanyika katika mwaka wa fedha 
ujenzi wa skimu utaanza baada upembuzi yakinifu kukamilika
kilimanjaro mwanga kirya ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi na ukarabati umefikia asilimia 
mbeya kyela mbaka ukamilishaji wa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi utaanza baada ya kukamilika taratibu za manunuzi 
tanga korogwe mahenge ujenzi wa mfereji mkuu vigawa maji na tuta la kuzuia mafuriko kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina itafanyika kwa kujumuisha skimu za bonde la mkomazi katika mwaka wa fedha 
tanga korogwe kwamkumbo ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina itafanyika kwa kujumuisha skimu za bonde na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kumwagiliwa ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili la mkomazi katika mwaka wa fedha 
tanga lushoto kitivo kituani mwenzae kurudisha mto umba katika njia yake ya asili kazi ya kurudisha mto umba katika njia yake ya asili imefikia asilimia 
tabora nzega idudumo ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji kazi ya ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji inaendelea na imefikia asilimia 
ruvuma songea muhukuru ukamilishaji wa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi utaanza baada ya kukamilika kwa taratibu za manunuzi 
manyara hanang endagaw ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi na ukarabati umefikia asilimia 
tanga mkinga mwele kufanya ukarabati wa bwawa na ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ukarabati wa sehemu iliyoharibiwa na mafuriko umekamilika 
katavi nsimbo msanginya usense ukamilishaji wa miundombinu ya umwagiliaji mkandarasi amekabidhiwa eneo la kazi kwa ajili ya utekelezaji
jumla kiambatisho na skimu za umwagiliaji zilizofanyiwa upembuzi yakinifu katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la skimu eneo lililofanyiwa upembuzi yakinifu ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili 
iringa iringa mkombozi upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina imefanyika katika hekta 
ujenzi utafanyika katika mwaka wa fedha 
mwanza geita sengerema geita ibanda upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa na skimu kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina imefikia asilimia 
mbeya mbarali mbuyuni kimani upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
dodoma kongwa ngomai upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa na skimu kazi hii itafanyika katika mwaka wa fedha 
mbeya mbarali uturo upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya mbarali chosi upembuzi yakinifu wa skimu ya upembuzi yakinifu na usanifu wa na
mkoa wilaya jina la skimu eneo lililofanyiwa upembuzi yakinifu ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili umwagiliaji kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya mbarali matebete upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya mbarali makangarawe upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya mbarali isenyela upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
rukwa sumbawanga ilemba upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
manyara mbulu tlawi upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa na skimu upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika na
mkoa wilaya jina la skimu eneo lililofanyiwa upembuzi yakinifu ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili mwaka 
tabora nzega idudumo upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa na skimu kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina imekamilika na ujenzi unaendelea
mbeya mbarali herman upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
geita chato nyisanzi upembuzi yakinifu wa bwawa kazi hii itafanyika katika mwaka wa fedha 
mbeya mbarali gonaku vagogolo upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya kyela makwale upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
jumla kiambatisho na
 skimu mpya za umwagiliaji zitakazojengwa katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika 
iringa iringa mkombozi kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
arusha karatu skimu za bonde la eyasi kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali msesule kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
kigoma ujiji luiche kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro kilosa rudewa kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya kyela makwale kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
tabora uyui igwisi kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
rukwa sumbawanga ilemba kujenga bwawa na miundombinu ya skimu ya umwagiliaji 
mwanza sengerema isole kujenga bwawa na miundombinu ya umwagiliaji 
rudewa kilosa morogoro kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
tabora sikonge kalupale kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
katavi mpanda iloba kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
tabora nzega nyida lyamalagwa kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
singida mkalama msingi kujenga bwawa na miundombinu ya umwagiliaji 
dodoma chamwino membe kujenga miundombinu ya na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika umwagiliaji 
tabora sikonge ulyanyama kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
kilimanjaro moshi kimanga mao kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
tabora uyui mwamabondo kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mwanza kwimba mahiga kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
simiyu bariadi kisoli kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mwanza sengerema katunguru kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mwanza bushosa maguru kenda kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
manyara mbulu tlawi kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
dodoma bahi kongogo kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mara rorya rabour kujenga miundombinu ya umwagiliaji jumla kiambatisho na
 mabwawa ya umwagiliaji yaliyopangwa kujengwa katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la bwawa ujazo wa bwawa mita za ujazo kazi zitakazofanyika 
shinyanga shinyanga nyida ujenzi wa bwawa 
kigoma ujiji luiche ujenzi wa bwawa 
singida mkalama msingi ujenzi wa bwawa 
rukwa sumbawanga ilemba ujenzi wa bwawa 
simiyu bariadi kasoli ujenzi wa bwawa 
geita geita ibanda ujenzi wa bwawa 
dodoma chamwino membe ujenzi wa bwawa 
mwanza sengerema katunguru ujenzi wa bwawa 
manyara mbulu tlawi ujenzi wa bwawa 
tabora sikonge ulyanyama ujenzi wa bwawa 
tabora sikonge kalupale ujenzi wa bwawa 
tabora uyui igwisi ujenzi wa bwawa 
dodoma mpwapwa msagali ujenzi wa bwawa 
tabora uyui mwamabondo ujenzi wa bwawa jumla kiambatisho na
 skimu za umwagiliaji zilizopangwa kuboreshwa kujengwa na kukarabatiwa katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika 
morogoro mlimba chita jkt ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji kwa hekta za mwanzo kati ya hekta 
mbeya mbarali madibira ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji 
iringa kilolo mgambalenga ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro morogoro vijijini tulo kongwa ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi tanganyika karema ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali mbuyuni kimani ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro kilombero itete kufanya ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali uturo ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali chosi ujenzi na na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi mpanda kabagwe ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi mpanda mwamkulu ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro morogoro vijijini msufini ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali matebete ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali makangarawe ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro kilombero idete ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro morogoro mbalangwe ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali isenyela ujenzi na kufanya na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
kilimanjaro mwanga kirya ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro mvomero mgongola ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mwanza kwimba kimiza ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi mpanda kabage ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali herman ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi nsimbo usense ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
ruvuma songea muhukuru ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya busekelo mbaka ujenzi na kufanya ukarabati wa na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika miundombinu ya umwagiliaji 
tabora nzega idudumo ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
manyara hanang endagaw ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali gonakuvagogolo ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro morogoro kiroka ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
iringa mafinga mtula ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji jumla kiambatisho na
 skimu na mabwawa ya umwagiliaji yaliyopangwa kufanyiwa upembuzi yakinifu na usanifu na
mkoa wilaya jina la skimu eneo litakalofanyiwa usanifu ha kazi zitakazofanyika 
katavi mpimbwe mwamapuli kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina skimu 
iringa kilolo nyanzwa kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
mbeya mbarali ukwavila kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
rukwa kalambo legeza mwendo kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
songwe momba naming ongo kufanya usanifu wa kina wa skimu 
dodoma bahi skimu za bonde la bahi kufanya usanifu wa kina wa skimu sita za bonde la bahi 
kagera kyerwa karagwe skimu ya gereza la kitengule kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina skimu 
mwanza sengerema butonga nyamazuko kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina skimu 
mwanza sengerema igaka bundala kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa na
mkoa wilaya jina la skimu eneo litakalofanyiwa usanifu ha kazi zitakazofanyika bwawa na skimu 
iringa kilolo mgambalenga kufanya usanifu wa kina wa mindombinu ya umwagiliaji shambani 
dodoma mpwapwa mlembule kufanya usanifu wa kina skimu 
dodoma kondoa kisese kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
pwani rufiji ngorongo mashariki na magharibi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
kigoma kasulu asante nyerere kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
tabora igunga bwawa la mwamapuli kufanya usanifu wa kina wa bwawa 
geita nyang wale nyamgogwa kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina skimu 
singida iramba tyeme masagi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
mwanza geita sengerema geita ibanda kukamilisha usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
kigoma kasulu kilimo kwanza kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu na
mkoa wilaya jina la skimu eneo litakalofanyiwa usanifu ha kazi zitakazofanyika 
kagera biharamulo mwiruzi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu 
arusha arumeru skimu za mto themi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
morogoro kilosa rudewa kufanya usanifu wa kina wa mindombinu ya umwagiliaji shambani 
tabora nzega nata kufanya upembuzi yakinifu na usanifu 
iringa iringa mangalali kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
iringa iringa lipuli kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
dodoma mpwapwa kizi kufanya usanifu wa kina wa skimu 
kigoma kakonko muhwazi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
geita chato masasi kufanya usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
kigoma kakonko ruhuru kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
manyara mbulu dirim kufanya usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
kigoma kakonko ruhwiti kufanya usanifu na
mkoa wilaya jina la skimu eneo litakalofanyiwa usanifu ha kazi zitakazofanyika wa mindombinu ya umwagiliaji 
kigoma kakonko katengera kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
kigoma kakonko mgunzu kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
kigoma kakonko kanyonza kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
morogoro mpwapwa chitemo kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
kigoma kakonko lukoyoyo kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
kigoma kakonko chulanzo kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
njombe njombe itipingi kufanya usanifu wa kina skimu 
mtwara nanyamba arusha chini kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
songwe momba kasinde kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
geita bukombe nampangwe kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu jumla kiambatisho na
mikakati ya kuongeza uzalishaji wa sukari katika viwanda vilivyopo nchini na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa 
kilombero sugar co
ltd i upanuzi wa kiwanda unatarajiwa kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani za sasa hadi tani ifikapo 
ii ongezeko hili ni la tani sawa na asilimia 
 ya kiasi kinachozalishwa sasa na kiwanda hiki
iii uzalishaji wa miwa ya wakulima wadogo utaongezeka kutoka tani hadi tani i mchakato wa kupata wakandarasi wa kujenga kiwanda umekamilika
ii uhamasishaji kwa wakulima watakaopeleka miwa katika kiwanda kipya umefanyika
iii ajira za maafisa ugani watakaohudumia meneo mapya ya wakulima watakaolima kwa ajili ya kiwanda kipya umekamilika iv ujenzi wa msingi wa kiwanda foundation umeanza v kitalu cha mbegu kwa ajili ya wakulima wapya kimetayarishwa na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa iv uzalishaji wa umeme utaongezeka kutoka megawati 
 za sasa hadi kufikia megawatt kagera sugar ltd i upanuzi wa shamba unaotarajiwa kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani za sasa hadi tani za sukari ifikapo 
ii ongezeko hili ni la tani sawa na asilimia 
 ya kiasi kinachozalishwa sasa na kiwanda hiki
iii eneo lenye ukubwa wa hekta linatarajiwa kulimwa na kupandwa miwa i jumla ya hekta zimelimwa kati ya lengo la kulima hekta katika shamba jipya la kitengule na hekta zimepandwa ii katika eneo lililolimwa jumla ya hekta zimepandwa miwa
iii ujenzi wa mill zero umekamilika iv ujenzi wa mtambo wa kufua umeme umekamilika kwa zaidi ya asilimia 
v daraja la kuunganisha shamba la kitengule na kangundu kilipo kiwanda kwa sasa limekamiika na kuzinduliwa na waziri wa uchukuzi na mawasiliano mh
prof
makame mbarawa na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa iv ujenzi wa mill zero v kujenga boiler itakalokuwa na uwezeo wa kuzalisha steam kwa uzalishaji wa umeme wa megawati 
mtibwa sugar estates ltd i uzalishaji wa sukari kuongeza kutoka tani za sasa hadi kufikia wastani wa tani ifikapo mwaka 
ii ujengaji wa mabwawa ya kuhifadhi maji ya umwagiliaji ya ukubwa wa lita millioni iii ulimaji wa shamba la hekta katika eneo la dakawa iv kuboresha ufanisi wa kiwanda i ujenzi wa bwawa la ukubwa wa lita millioni umekamilika ii ulimaji na upandaji wa hekta kati ya hekta katika shamba la dakawa umekamilika iii ufanisi wa kiwanda umefikia uwezo wa kusaga tani za miwa kwa saa
 na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa kusaga tani za miwa kwa saa ifikapo mwaka v kuongeza uzalishaji umeme kutoka megawati kufikia megawati ifikapo mwaka 
tpc ltd i kutokana na changamoto ya ardhi kiwanda cha tpc kitaongeza uzalishaji kwa kiwango kidogo kupitia eneo la shamba la kahe na mikakati ya kuongeza tija katika mashamba yaliyopo
ii ogezeko la uzalishaji i hatua za kuboresha hali ya udongo katika eneo la hekta za shamba la kahe ili kuweza kupanda miwa zinaendelea
 na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa kutoka tani za sasa hadi tani mwaka 
ongezeko hili lin manyara sugar co
ltd i kufikia uchakataji wa miwa wa tani kwa siku ifikapo baada ya kufanya mabadiliko ya mfumo wa uchakataji kutoka mfumo wa open pan kwenda steam boiling
ii mfumo wa steam boiling utaongeza ufanisi na kupunguza kupotea kwa sukari kwenye maganda ya mifumo yote miwili ya open pan na steam boiling inatumika na jumla ya tani hadi huchakatwa kwa siku
 na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa miwa baggase na molasses na hivyo kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka wastani wa tani za sasa hadi tani za sukari ifikapo mwaka kiambatisho na
 mipango na hatua iliyofikiwa katika miradi ya bagamoyo na mkulazi na
mradi mpango wa mradi hatua iliyofikiwa 
kiwanda cha sukari bagamoyo kiwanda cha sukari bagamoyo kinatarajia kuzalisha tani za sukari ifikapo mwaka na baadae kuendelea hadi tani maximum capacity baada ya kujumuisha miwa kutoka kwa wakulima wadogo watakapoanza kulima
a ujenzi na usimikaji wa kiwanda umekamilika kwa zaidi ya asilimia 
inatarajiwa kuanza majaribio ya mtambo mwezi aprili na uzalishaji kamili wa sukari juni 
b ufikishaji wa umeme katika eneo la mradi umekamilika
c hekta zimelimwa na kupandwa na hekta zingine zimekwishaandaliwa kwa ajili ya kupandwa miwa d usimikaji wa mifumo wa umwagiliaji umekamilika
e ujenzi wa mabwawa ya maji ya umwagiliaji yenye ujazo wa lita million 
 na
mradi mpango wa mradi hatua iliyofikiwa umekamilika
mkulazi ii mbigili i mradi wa mkulazi ii uliopo katika shamba la mbigili chini ya kampuni ya mkulazi holding company unatarajia kuzalisha tani za sukari ifikapo mwaka 
ii eneo la mradi lina jumla ya hekta ambazo kati ya hizo hekta ndio zitakazotumika kwa ajili ya kilimo cha miwa
a ujenzi wa msingi kwa ajili ya kusimika kiwanda umefikia asilimia 
b jumla ya hekta za mashamba ya kampuni zimelimwa na zimepandwa miwa
c eneo la wakulima wadogo lenye ukubwa wa hekta limelimwa ambapo hekta zimepandwa miwa
d ujenzi wa bwawa lenye mita za ujazo milioni 
 umekamilika na uchimbaji wa mabwawa matatu kila moja mita za ujazo umekamilika
jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo sehemu ya masoko ya mazao ya kilimo taarifa ya wiki ya mwenendo wa bei za mazao oktoba jedwali wastani wa bei za jumla kitaifa tzs kg gunia wiki iliyopita oct wiki hii oct wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 wastani wa nchiujumbe mkuu bei za jumla kwa mazao ya chakula zimepungua kwa kiasi ikilinganishwa na viwango vya bei wiki iliyopita
bei za mtama mahindi ulezi mchele maharage na viazi mviringo zimepungua kwa wastani wa asilimia 
 na 
 mtawalia wakati huo bei ya uwele imeongezeka kwa asilimia 
pamba hadi kufikia tarehe septemba pamba iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo 
kahawa safi hadi kufikia tarehe oktoba kahawa safi iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya dola za marekani million 
kakao hadi kufikia tarehe oktoba kakao iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya shilingi bilioni 
 jedwali wastani wa bei za jumla kwa mikoa tzs kg gunia morogoro wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 tanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mtwara wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 iringa wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 ruvuma wiki hii na na na wiki iliyopita na na na badiliko 
 mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo dodoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 arusha wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 dar es salaam wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mwanza wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 kagera wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 manyara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 njombe wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 zingatia bei hizi ni za wastani kwa masoko ya jumla
alama zinaelezea mabadiliko ya bei bei imeongezeka bei imepungua hakuna mabadiliko au mabadiliko ni chini ya asilimia moja
bei haikupatikana chanzo cha takwimu wizara ya kilimo na wizara ya viwanda na biashara mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo tabora wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 rukwa wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 kigoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 shinyanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 jedwali bei za mchele na mahindi kwa masoko ya uganda tzs kilo mchele mahindi bei ya chini bei ya juu bei ya chini bei ya juu bei za jumla bei za rejareja chanzo tarehe oktoba jedwali ununuzi na usafirishaji wa pamba kwa msimu wiki na
 kuishia tarehe septemba 
ununuzi usafirishaji jumla ya wiki ya nyuma kilo kwa wiki hii k ilo jumla k ilo jumla ya wiki ya nyuma k ilo kwa wiki hii kilo jumla k ilo chanzo bodi ya pamba jedwali mauzo ya kahawa kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe okto ba aina ya kahawa mnada soko la moja kwa moja viwanda vya ndani jumla kilo usd kilo usd kilo usd kilo usd arabika laini arabika ngumu robusta jumla chanzo bodi ya kahawa tanzania jedwali mauzo ya kakao kwa msimu wa hadi kufikia tarehe oktoba halmashauri kiasi kilichouzwa kilo wastani wa bei shilingi kilo jumla shilingi kyela kilo busokelo kilo rungwe kilo jedwali miezi sahihi ya kupanda na kuvuna ili kupata bei nzuri zao wakati unaofaa kuvuna wakati usiofaa kuvuna wakati unaofa kupanda vitunguu feb julai julai nov sept des nyanya jan mei des juni sept des hoho kijani feb aprili juni jan okt nov karoti okt machi sep apr julai okt matango feb mei mei jan des jan viazi mviringo machi juni julai jan des feb tikiti maji machi aprili oktoba desemba mei sep des feb jan feb ago sept hoho za rangi jun nov mei des feb machi tangawizi aprili julai machi aug des feb habari muhimu wizara ya kilimo imeanzisha jukwaa la soko la mtandaoni m kilimo ili kuwezesha upatikanaji wa masoko kwa wakulima na wafanyabiashara
tembelea m kilimo marketplace utabiri wa hali ya hewa oktoba desemba 
mvua za vuli zinatarajiwa kuwa chini ya kawaida na vipindi virefu vya ukavu
msimu wa mvua za vuli unatarajiwa kuwa hafifu kwa wiki ya tatu na ya nne ya mwezi oktoba na usambaaji duni katika maeneo mengi
mbali na uwepo wa mvua chini ya kiwango joto kali kuliko kawaida linatarajiwa katika maeneo ya nayopata mvua mara mbili bimodal wakati wa msimu wa mvua za vuli
ili kupata taariza za kina tembelea tanzania meteorological authority kwa maelezo zaidi wasiliana na kaimu mkurugenzi msaidizi sehemu ya masoko ya mazao wizara ya kilimo s
p dodoma
barua pepe jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo sehemu ya masoko ya mazao ya kilimo taarifa ya wiki ya mwenendo wa bei za mazao desemba jedwali wastani wa bei za jumla kitaifa tzs kg gunia jedwali wastani wa bei za jumla kwa mikoa tzs kg gunia ujumbe mkuu kwa wik hii wastani bei za mazao ma kuu ya chak ula zimeongezeka kia si ikilinganishwa na viwango vya bei wiki iliyopita
bei za mahindi mchele viazi mviringo ulezi na mtama zimeonge zeka kwa wastani wa asilimia 
 na 
 mtawa lia
kwa upande mwingine bei ya uwele na maha rage zimepun gia kwa asilimia 
 na 
 mtawalia
kahawa safi hadi kufikia tarehe desemba kahawa safi iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya dola za marekani million 
kakao hadi kufikia tarehe desemba kaka iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya shilingi bilioni 
korosho hadi kufikia tarehe desemba korosho iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya hilingi bilioni 
mbolea hadi kufikia tarehe desemba was tani wa bei za urea na dap katika soko la dunia umepungua kwa asilimia 
 na 
 mta walia ikilinganishwa na wastani wa bei kwa wiki iliyopita kielelezo na ielelezo 
taarifa ya hali ya hewa iliyo tolewa na amlaka ya hali ya hewa inaonesha kuwepo kwa upungufu wa mvua kwa msimu unaoanza novemba hadi aprili katika mikoa mingi ya tanzania kiambatisho 
hali hii inaweza kusababisha kupanda kwa bei za mazao ya chakula
wiki iliyopita dec wiki hii dec wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 wastani wa nchi jedwali wastani wa bei za jumla kwa mikoa tzs kg gunia mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo dodoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 arusha wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 dar es salaam wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 lindi wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 morogoro wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 tanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mtwara wiki hii na na wiki iliyopita na badiliko 
 iringa wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 ruvuma wiki hii na na na wiki iliyopita na na na badiliko 
 zingatia bei hizi ni wastan wa bei za juml katika masoko
alama zinaelezea mabadiliko ya bei bei imeongezeka bei imepungua hakuna mabadiliko ya bei
a bei haikupatikana chanzo cha takwimu wizara ya kilimo na wizara ya viwanda na biashara mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo mwanza wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 kagera wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 manyara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 njombe wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 kilimanjaro wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 katavi wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 kigoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 jedwali bei za mche le na mahindi kwa masoko ya uganda tzs kilo mchele mahindi bei ya chini bei ya juu bei ya chini bei ya juu bei za jumla 
 bei za rejareja 
 chanzo https armgainafrica
org tarehe desemba jedwali wastani wa bei tzs za mazao ya horticulture katika masoko mbalimbali kwa wiki ya tarehe dese mba nyanya vitunguu tikitimaji nanasi pilipili hoho tango mkoa nyanya kg crat e vitung uu kg sack tikitimaji kilo nanasi kilo pilipili hoh kg sack tango kg sack nairobi mombasa zanzibar dar es sa laam morogoro dodoma shinyanga mwanza arusha tanga lindi mtwara mbeya average chanzo taha jedwali mauzo ya kahawa kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe desemba aina ya kahawa mnada soko la moja kwa moja viwanda vya ndani jumla kilo usd kilo usd kilo usd kilo usd arabika laini 
 arabika ngumu 
 robusta 
 jumla 
 chanzo bodi ya kahawa tanzania jedwali mauzo ya kakao kwa msimu wa hadi kufikia tarehe desemba halmashauri kiasi ilichouzwa kilo wast ani wa bei shilingi kilo jumla shilingi kyela kilo busokelo kilo rungwe kilo 
 chanzo tume ya maendeleo ya ushirika jedwal ma uzo ya kor osho kwa ms imu wa mwaka hadi kufikia tarehe desemba 
chama kiasi kilichouzwa bei ya juu ya sg bei ya chini ya sg bei ya juu ya ug bei ya chini ya ug thamani shilingi tanecu mamcu lindi mwambao runali corecu tamcu jumla ya mauzo yote chanzo bodi ya korosho tanzania nb sg standard grade ug under grade jedwali miezi sahihi ya kupanda na kuvuna ili kup ata bei nzuri zao wakati unaofaa kuvuna wakati usiofaa kuvuna wakati unaofa kupanda vitunguu feb julai julai nov sept des nyanya jan mei des juni sept des hoho kijani feb aprili juni jan okt nov karoti okt machi sep apr julai okt mat ango feb mei mei jan des jan viazi mviringo machi juni julai jan des feb tikiti maji machi aprili oktoba desemba mei sep des feb jan feb ago sept hoho za rangi jun nov mei des feb machi tangawizi aprili julai mac hi aug des feb chanzo taha kielelezo mwenendo wa wastani bei ya dap katika soko la unia hadi kufikia tarehe desemba 
 jun jul jul jul jul jul aug aug aug aug sep sep sep sep sep oct oct oct oct nov nov nov nov dec dec bei dola za kimarekani tani kipindi chanzo mamlaka ya mbolea tanzania kielelezo mwenendo wa wastani wa be ya urea kat ika soko la unia hadi kufik ia tarehe desemba chanzo mamlaka ya mbolea tanzania habari muhimu wizara ya kilimo imeanzisha jukwaa la soko la mtandaoni m kilimo ili kuwezesha upatikanaji wa masoko kwa wakulima na wafanyabiashar a
tembelea m kilimo marketplace kwa maelezo zaidi wasiliana na kaimu mkurugenzi msaidizi sehemu ya masoko ya mazao wizara ya kilimo s
p dodoma
barua pepe simu kiambatisho mwenendo wa mvua za msimu novemba aprili hanzo mamlaka ya hali ya hewa tanzania market intelligence unit jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo sehemu ya masoko ya mazao ya kilimo taarifa ya wiki ya mwenendo wa bei za mazao septemba jedwali wastani wa bei za jumla kitaifa tzs kg gunia wiki iliyopita septemba wiki hii septemba wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 wastani wa nchiujumbe mkuu kwa ujumla bei za mazao makuu ya chakula imepungu kiasi ikilinganishwa na viwango vya bei wiki iliyopita
bei za uwele mtama viazi ulezi mahindi mchele na maharage zimepungua kwa asilimia na mtawalia
bei za mazao makuu ya chakula zinategemewa kubadilika kwa viwango vidogo wiki inayofuata
upatikanaji wa mazao katika masoko ni wa kuridhisha kutokana na kuendelea kwa msimu wa mavuno
tumbaku hadi kufikia tarehe agosti kiasi cha tumbaku kilichouzwa ni kilo zenye thamani ya dola za kimarekeni milioni 
pamba hadi kufikia tarehe septemba pamba iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo 
kahawa hadi kufikia tarehe septemba kahawa iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya dola za kimarekani million 
mbaazi hadi kufikia tarehe septemba mbaazi zilizouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya shilingi bi lioni 
market intelligence unit jedwali wastani wa bei za jumla kwa mikoa tzs kg gunia mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo dodoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 arusha wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 dar es salaam wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 morogoro wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 tanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 ruvuma wiki hii na na na wiki iliyopita na na na badiliko 
 iringa wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 njombe wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 rukwa wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 market intelligence unit zingatia bei hizi ni za wastani kwa masoko ya jumla
alama zinaelezea mabadiliko ya bei bei imeongezeka bei imepungua hakuna mabadiliko au mabadiliko ni chini ya asilimia moja
bei haikupatikana chanzo cha takwimu wizara ya kilimo na wizara ya viwanda na biashara mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo kagera wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 manyara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 shinyanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mtwara wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 tabora wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 kigoma wiki hii wiki iliyopita na badiliko 
 market intelligence unit jedwali bei za mchele na mahindi kwa masoko ya uganda tzs kilo mchele mahindi bei ya chini bei ya juu bei ya chini bei ya juu uganda bei za jumla uganda bei za rejareja chanzo tarehe septemba jedwali a mauzo ya tumbaku katika msimu wa hadi kufikia tarehe agosti kwa kampuni aina ya tumbaku kampuni kilo za mkataba masoko yaliyothaminishwa mpaka sasa cummulative belo kg thamani usd bei ya wasitani usd kg usd vfc alliance one tobacco tanzania ltd 
 jti leaf services ltd 
 premium active tanzania ltd 
 pachtec company ltd 
 mo green international company limited 
 naile leaf t co
ltd 
 grand tobacco limited magefa growers ltd 
 jespan company ltd 
 env services ltd 
 biexen company limited 
 jumla ndogo 
 dfc premium active tanzania ltd 
 jumla kuu 
 market intelligence unit jedwali b mauzo ya tumbaku kimkoa katika msimu wa masoko hadi kufikia tarehe agosti mkoa kilo za mkataba kiasi cha tumbaku kilichonunuliwa belo kilo katavi mbeya songwe kigoma tabora shinyanga geita kagera iringa singida jumla ya vfc ruvuma dfc 
 jumla kuu dfc vfc jedwali ununuzi na usafirishaji wa pamba kwa msimu wiki na
kuishia tarehe septemba 
ununuzi usafirishaji jumla ya wiki ya nyuma kgs kwa wiki hii kgs jumla kgs jumla ya wiki ya nyuma kgs kwa wiki hii kgs jumla kgs chanzo bodi ya pamba market intelligence unit jedwali mauzo ya mbaazi hadi tarehe septemba tarehe wilaya chama cha ushirika kampuni kilo shilingi kilo jumla ndogo shilingi namtumbo ushirika afrisian ginning tunduru mtetesi metl tunduru mtetesi rbst namtumbo ushirika metl namtumbo ushirika lenic tunduru asema lenic tunduru asema lenic namtumbo namtumbo lenic tunduru mruji lenic jumla kuu jedwali mauzo ya kahawa kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe septemba aina ya kahawa mnada soko la moja kwa moja viwanda vya ndani jumla kilo usd kilo usd kilo usd kilo usd arabika laini arabika ngumu robusta jumla chanzo bodi ya kahawa tanzania jedwali miezi sahihi ya kupanda na kuvuna ili kupata bei nzuri zao wakati unaofaa kuvuna wakati usiofaa kuvuna wakati unaofa kupanda vitunguu feb julai julai nov sept des nyanya jan mei des juni sept des hoho kijani feb aprili juni jan okt nov karoti okt machi sep apr julai okt matango feb mei mei jan des jan viazi mviringo machi juni julai jan des feb tikiti maji machi aprili oktoba desemba mei sep des feb jan feb ago sept hoho za rangi jun nov mei des feb machi tangawizi aprili julai machi aug des feb market intelligence unit habari muhimu wiki hii serikali ya tanzania imetoa jumla ya shilingi bilioni kwa wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra kwa ajili ya ununuzi wa mahindi katika mikoa ya nyanda za juu kusini
wizara ya kilimo imeanzisha jukwaa la soko la mtandaoni m kilimo ili kuwezesha upatikanaji wa masoko kwa wakulima na wafany abiashara
tembelea m kilimo marketplace utabiri wa hali ya hewa oktoba desemba 
mvua za vuli zinatarajiwa kuwa chini ya kawaida na vipindi virefu vya ukavu
msimu wa mvua za vuli unatarajiwa kuwa hafifu kwa wiki ya tatu na ya nne ya mwezi oktoba na usambaaji duni katika maeneo mengi
mbali na uwepo wa mvua chini ya kiwango joto kali kuliko kawaida linatarajiwa katika maeneo ya nayopata mvua mara mbili bimodal wakati wa msimu wa mvua za vuli
ili kupata taariza za kina tembelea tanzania meteorological authority kwa maelezo zaidi wasiliana na kaimu mkurugenzi msaidizi sehemu ya masoko ya mazao wizara ya kilimo s
p dodoma
barua pepe simu idara ya usimamizi na mipango ya matumizi ya ardhi ya kilimo wizara ya kilimo kupitia idara ya usimamizi na mipango yamatumizi ya ardhi ya kilimo inatoa huduma mbalimbali kama zifuatavyo 
taarifa za maeneo ya uwekezaji wa kilimo idara ya usimamizi na mipangoya ardhi ya kilimo inajukumu la kutambua na kupima maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya kilimo nchini
utambuzi huu unahusisha kupata taarifa mbalimbaliza maeneo yanayofaa kwa kilimo na kuhifadhi taarifa hizo kwenye kanzidata kwa ajili ya matumizi mbalimbali
taarifa hizo zinasaidia katika kupendekeza maeneo ya uwekezaji kwa ajili ya kilimo na program mbalimbali zinazochochea uendelezaji wa shughuli za kilimo nchini mfano programu ya jenga keshoiliyo bora bbt
hadi kufika juni idara imeainisha kutenga kupima na kuweka mawe ya upimaji kwa ajili hatimiliki katika mashamba makubwa ya pamoja yenye jumla ya ekari 
 katika mikoa ya kigoma ekari 
 mbeya ekari njombe ekari dodoma ekari nakagera ekari 
 aidha wizara inaendelea kuainisha mashamba makubwa ya pamoja na kuhamasisha sekta binafsi kuanzisha na kuwekeza katika mashamba makubwa ya pamoja
vilevile wizara kupitia idara ya usimamizi na mipango ya matumizi ya ardhi ya kilimo imetambua maeneo ya kilimo katika mikoa kigoma singida rukwa tabora lindi mtwara pwani manyarana ruvuma yenye zaidi ya hekta kwa ajili ya uwekezaji katika kilimo
kadhalika wizara imepima afya ya udongo katika mashamba hayo ilikushauri mazao yanayostahiki na matumizi sahihi yambolea
miongozo ya usimamizi na mipango ya matumizi ya ardhi ya kilimo miongoni mwa majukumu ya idara ni pamoja na kuandaa miongozo mbalimbali inayohusu utunzaji na usimamizi wa ardhi ya kilimonchini
kwa sasa idara ya usimamizi na mipango ya matumizi ya ardhi ya kilimo kwa kushirikiana na sagcot inaendelea na kazi ya kuboresha rasimu ya mwongozo wa namna bora ya kutibu udongo ulioathirika na tindikali ambapo mwongozo huo utasaidia maofisa ugani na wakulima kurejesha rutu baya udongo ulioathirika na tindikali
aidha rasimu ya mwongozo huo inatarajiwa kuwasilishwa kwenye menejimenti ya wizara mwezi julaikwaajili ya maboresho na kuanza kutumika
ushauri na mafunzo ya kitaalam ya ardhi ya kilimo idara inatoa mafunzo kuhusu utunzaji wa ardhi ya kilimo kwa maofisa ugani na wadau mbalimbali wa kilimo nchini
mafunzo hayo ni pamoja na teknolojia za kuhifadhi maji na udongo mashambani na kuzuia mmomonyoko wa udongo kwenye maeneo ya kilimo
mafunzo mbalimbali yamefanyi kakatika mikoa ya nyanda za juukusini mbeya na songwe na kaskazini kilimanjaro manyarana tanga na pia kuwapati aujuzi wa namna bora ya kutibu udongo ulioathrika na tindikali
hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles n
keenja mb kuhusu makadirio ya matumizi ya fedha kwa mwaka wa i
utangulizi 
mheshimiwa spika kutokana na taarifa iliyowasilishwa hapa bungeni na mwenyekiti wa kamati ya kisekta ya uzalishaji mali inayohusu wizara ya kilimo na chakula na baada ya kuzingatia taarifa hiyo naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa likubali kupitisha makadirio ya matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya kilimo na chakula kwa mwaka wa fedha wa 
mheshimiwa spika kwa kuwa hii ni hotuba yangu ya kwanza ya bajeti baada ya uchaguzi mkuu wa mwaka wa napenda kuchukua fursa hii kumpongeza mheshimiwa benjamin william mkapa kwa kuchaguliwa kwa kura nyingi kuendelea kuwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
aidha nawapongeza mheshimiwa amani abeid karume kwa kuchaguliwa kuwa rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi na mheshimiwa frederick tluway sumaye mbunge wa hanang kwa kuteuliwa tena kuwa waziri mkuu
aidha tunakupongeza wewe mheshimiwa pius msekwa kwa kuchaguliwa kuwa spika wa bunge mheshimiwa juma jamaldin akukweti mbunge wa tunduru kwa kuchaguliwa kuwa naibu spika na waheshimiwa anna makinda mbunge wa njombe kusini na eliachim simpasa mbunge wa mbozi magharibi kwa kuchaguliwa kuwa wenyeviti wa bunge
tunawahakikishia ushirikiano
mheshimiwa spika kwa niaba ya wizara ya kilimo na chakula washikadau wa sekta ya kilimo wananchi wa jimbo la ubungo ninaowawakilisha hapa bungeni na kwa niaba yangu mwenyewe tunaungana na watanzania wenzetu kumpa pole mheshimiwa benjamin william mkapa kwa kifo cha ghafla cha aliyekuwa makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania hayati dkt
omar ali juma
ninatoa salamu za rambirambi kwa mjane familia yote ya marehemu na kwa taifa kwa jumla
mheshimiwa spika kwa niaba ya wizara ya kilimo na chakula na kwa niaba ya washikadau wote wa sekta ya kilimo nampongeza mheshimiwa dkt
ali mohamed shein kwa kuteuliwa kuwa makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na ninamhakikishia ushirikiano wa dhati wa wizara ya kilimo na chakula
mheshimiwa spika katika kipindi cha miezi tisa tangu uchaguzi mkuu wa mwaka wa tumewapoteza waheshimiwa wabunge wenzetu wanne marehemu ernest nyanda aliyekuwa mbunge wa busega marehemu profesa crispin donald hauli aliyekuwa mbunge wa ludewa marehemu bhiku mohamed bhiku aliyekuwa mbunge wa solwa na marehemu abbas gulamali aliyekuwa mbunge wa kilombero
wapo pia madiwani waliofariki katika kipindi hiki
mungu alaze roho zao mahali pema peponi na aziimarishe familia zao
mheshimiwa spika mwaka huu serikali na viongozi wetu wa ngazi ya juu wameweka msukumo mpya katika sekta ya kilimo
mheshimiwa rais benjamin william mkapa aliitisha na kuendesha mkutano wa washikadau wa sekta ya kilimo kwa siku mbili tarehe na machi hapa dodoma
makamu wa rais hayati dkt
omar ali juma aliendesha mkutano wa washikadau wa pamba tarehe na aprili mjini mwanza na waziri mkuu mheshimiwa frederick tluway sumaye mb
aliendesha mkutano wa washikadau wa sekta ya kahawa tarehe na mei mjini moshi
mikutano hii ilipendekeza hatua za kuchukua ili kukuza na kuendeleza sekta ya kilimo
aidha serikali imekuwa ikichukua hatua za kuweka mazingira ya kukifanya kilimo kiwavutie wawekezaji
hatua hizo ni pamoja na kuondoa kabisa au kupunguza kodi za mazao na mahitaji yote ya kilimo kuyatoza kodi mazao yanayotoka nje ili kuondoa ushindani na yale yanayozalishwa nchini na kurekebisha file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles sheria ili kuondoa vipengele vilivyokuwa na utata
mheshimiwa spika nawapongeza waheshimiwa mawaziri walionitangulia ambao hotuba zao zimegusia na kufafanua masuala mengi yanayohusu kilimo
shukrani na pongezi pia ziwaendee waheshimiwa wabunge kutokana na michango yao wakati wa kujadili hotuba hizo
michango yenu imeonyesha hamasa ya kutaka sekta ya kilimo iongezewe raslimali ili ikue izalishe chakula cha kutosha na kuwaondolea wananchi umaskini
mheshimiwa spika nachukua nafasi hii kumpongeza mheshimiwa njelu kasaka mbunge wa lupa kwa kuchaguliwa kuwa mwenyekiti wa kamati ya kisekta ya uzalishaji mali
aidha nawapongeza waheshimiwa wabunge walioteuliwa kuwa wajumbe wa kamati hiyo
kamati hiyo ilichambua kwa umakini na ustadi taarifa na makadirio ya wizara ya kilimo na chakula
nawashukuru wanakamati kwa maoni mapendekezo na maelekezo waliyotoa na nawahakikishia kwamba kadri itakavyowezekana yatazingatiwa na wizara katika utekelezaji wa majukumu yake
ii
hali ya kilimo nchini 
mheshimiwa spika sekta ya kilimo inachangia wastani wa asilimia ya pato la taifa na zaidi ya asilimia ya mapato ya fedha za kigeni kwa mwaka
sekta ndogo ya mazao inachangia asilimia ya pato la taifa na sehemu iliyobaki inachangiwa na sekta ndogo za mifugo uvuvi na misitu
kilimo kinaajiri karibu asilimia ya nguvukazi
aidha kilimo ndicho kinachotoa mitaji ya kujenga viwanda na mali ghafi zinazotumika kwenye viwanda hivyo
mheshimiwa spika kilimo kinawapatia watanzania wanaokisiwa kuwa milioni mahitaji yao ya chakula
inakisiwa kwamba kati ya asilimia na ya chakula chetu kinazalishwa humu nchini na asilimia hadi tu ndiyo inayoagizwa kutoka nje ya nchi
hali hii inaleta matumaini
hata hivyo inakisiwa kwamba karibu asilimia ya familia za kitanzania hazipati chakula cha kutosha au chenye ubora unaotakiwa ama kutokana na familia hizo kutozalisha chakula cha kutosha au kutokuwa na uwezo wa kujinunulia chakula cha kutosha
mheshimiwa spika kilimo cha tanzania kinategemea wakulima wadogo hususan wanawake na wazee ambao mapato yao ni madogo ujuzi wao wa kilimo cha kisasa ni mdogo na zana wanazotumia ni duni na zinazotegemea nguvu za mwanadamu
mashamba yao ni madogo yenye ukubwa wa hekta 
 hadi 
kilimo chetu kinakabiliwa na matatizo mengi yanayosababisha kushuka kwa uzalishaji na mapato
matatizo hayo ni pamoja na kuvurugika kwa utaratibu wa kuagiza na kusambaza pembejeo za kilimo uwekezaji mdogo matumizi madogo ya zana zinazorahisisha kazi gharama kubwa za umeme zinazofanya kilimo cha umwagiliaji na viwanda vya kusindika mazao visiweze kuendeshwa kwa faida kukosekana kwa masoko ya uhakika kwa mazao yetu makuu kushuka sana kwa bei za mazao makuu ya biashara kutokuwapo kwa taasisi imara za wakulima janga la ukimwi linalotupunguzia nguvukazi miundombinu mibovu sana na uharibifu wa mazingira
file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles uwezo wa uzalishaji katika kilimo 
nchi yetu ina hekta milioni zinazofaa kwa kilimo
tunalima hekta milioni saba tu au asilimia ya eneo linalofaa kwa kilimo
inakisiwa kwamba kuna hekta karibu milioni moja zinazofaa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
tunamwagilia hekta tu sawa na asilimia ya eneo linalofaa kwa umwagiliaji
tuna nguvukazi ya kutosha na tuna ujuzi wa kutuwezesha kuongeza uzalishaji wa kilimo
changamoto tulilonalo ni kuondoa matatizo yaliyopo ili yaruhusu kutafsiriwa kwa uwezo uliopo katika uzalishaji halisi
ukuaji wa sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika wastani wa ukuaji wa sekta ya kilimo kwa miaka mitatu iliyopita ulikuwa asilimia 
katika mwaka wa sekta ya kilimo ilikua kwa kiwango cha asilimia 
 mwaka wa asilimia 
 na mwaka wa kwa na asilimia 
ukuaji huu mdogo wa uzalishaji katika sekta ya kilimo ulisababishwa kwa kiasi kikubwa na hali mbaya ya hewa milipuko ya magonjwa wadudu na wanyama waharibifu wa mimea na mazao na matumizi madogo ya pembejeo
katika mwaka wa sekta ya kilimo inatarajiwa kukua kwa kiwango cha asilimi 
mazao ya chakula 
mheshimiwa spika katika mwaka wa mahitaji ya chakula humu nchini yalikuwa jumla ya tani milioni 
 wakati uzalishaji ulikuwa tani milioni 
hivyo kulikuwapo upungufu wa tani kutokana na ukame uliojitokeza katika mikoa ya arusha kilimanjaro tanga iringa morogoro dodoma shinyanga mwanza mara tabora na singida
katika mwaka wa mvua za vuli na masika zilikuwa za kuridhisha katika maeneo mengi ya nchi hivyo upatikanaji wa chakula katika mwaka wa utakuwa mzuri
hata hivyo mvua katika mikoa ya kagera mwanza mara shinyanga arusha na kilimanjaro zilinyesha kwa mtawanyiko mbaya na katika baadhi ya maeneo zilinyesha chini ya wastani
mahitaji ya chakula kwa mwaka wa yanakadiriwa kuwa tani milioni 
 na uzalishaji tani milioni 
 na hivyo kuashiria upungufu wa tani za chakula
mheshimiwa spika wananchi wanashauriwa kujiwekea akiba ya chakula cha kutosha hadi msimu ujao
biashara ndani ya nchi iwe huru na kusiwepo vizuizi vyovyote vya kuhamisha chakula kutoka eneo moja la nchi kwenda eneo jingine
mkoa wa rukwa umeruhusiwa kuuza chakula kwenye nchi zinazopakana na mkoa huo na uwezekano wa kuiruhusu mikoa mingine yenye matatizo sawa na yale ya mkoa wa rukwa kuuza chakula nje ya mipaka yetu unatazamwa
hali ya chakula katika nchi zinazotuzunguka nayo si ya kuridhisha
uzalishaji wa mahindi katika nchi za msumbiji malawi zambia na zimbabwe unatarajiwa kupungua kwa asilimia ukilinganishwa na mwaka wa kutokana na mafuriko yaliyoathiri watu wanaokisiwa kufikia 
aidha upatikanaji wa chakula katika nchi za kongo rwanda na burundi si wa kuridhisha kutokana na vurugu za kisiasa na vita vya wenyewe kwa wenyewe
mazao ya biashara 
mheshimiwa spika ukuaji wa uzalishaji wa mazao ya biashara kati ya mwaka wa na mwaka wa ulikuwa wastani wa asilimia 
hali ya uzalishaji wa mazao makuu ya biashara katika mwaka wa ni kama ifuatavyo file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya biashara na aina ya zao tani tani asilimia kahawa 
 pamba 
 korosho 
 tumbaku 
 chai 
 mkonge 
 pareto 
 sukari 
 mazaoyasio asili 
 chanzo wizara ya kilimo na chakula marobota uzalishaji wa mazao ya biashara katika mwaka wa unaonyeshwa katika kiambatanisho na
iii utekelezaji wa kazi kwa mwaka wa utafiti wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa utafiti wa kilimo uliendelea katika vituo vyote vya wizara kwa lengo la kumpatia mkulima tekinolojia bora zaidi za kumwezesha kuzalisha kwa gharama nafuu na hivyo kumwongezea tija na faida na hatimaye kumpunguzia umasikini
taasisi mbili zinazojitegemea za kusimamia utafiti wa zao la kahawa tanzania coffee reseach institute tacri na zao la tumbaku tobacco research institute of tanzania torita zimesajiliwa
aidha vituo vya utafiti vilitoa aina bora za mbegu za mazao kama ifuatavyo jedwali na
 mbegu bora ambazo utafiti wake umekamilika msimu wa kituo zao sifa ukiriguru uyole viazi vitamu mbegu bora aina juhudi vumilia sinia na simama mahindi aina za mbegu chotara uwezo wa kuzaa tani za viazi badala ya tani kwa mbegu zilizopo
tayari mbegu zinasambazwa
uwezo wa kuzaa tani kwa hekta na kustahimili ugonjwa hatari wa ukungu wa mahindi grey leaf spot tani za mbegu zitatolewa msimu wa selian mahindi aina za mbegu bora uwezo mkubwa wa kustahimili ukame na kukua kwenye ardhi yenye upungufu wa virutubisho low nitrogen drought tolerant maize
production lishe bora quality protein maize qpm ili kukabiliana na utapiamlo
file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles katrin ifakara mpunga aina mbili za mbegu bora line na line ladha nzuri na mavuno mengi tani kwa hekta
mbegu ya msingi inazalishwa
ilonga mbaazi kunde pamba aina ya il mtama aina tatu za mbegu bora zinakomaa katika siku badala ya simu 
zinakomaa katika siku badala ya siku hutoa tani 
 kwa hekta badala ya tani 
 kwa hekta
ina nyuzi nyingi zaidi asilimia badala ya asilimia 
ngumu zina ukinzani mkubwa resistance dhidi ya gugu la kiduha striga huduma za ugani 
mheshimiwa spika katika mwaka wa shughuli za huduma za ugani ziliendelea kutolewa na maafisa ugani ambao tangu mwaka wa wanasimamiwa na serikali za mitaa
wizara inaendelea kutoa vitendea kazi kiambatisho na
 ushauri wa kitaalam na miongozo ya utekelezaji wa shughuli za kilimo kwa watumishi hao
vile vile wizara iliagiza magari na pikipiki ambazo zitagawiwa zitakapowasili
serikali za mitaa zinatakiwa kuwatumia maafisa kilimo kikamilifu na kuwawezesha kufanya kazi zao kwa ufanisi
udhibiti wa magonjwa na visumbufu vya mimea na mazao
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na serikali za mitaa na mashirika yasiyo ya kiserikali ilidhibiti visumbufu vya mimea na mazao kwenye mikoa iliyovamiwa kwa kutumia mbinu za udhibiti husishi integrated pest management udhibiti kibiolojia na matumizi ya madawa
visumbufu hivyo ni kama vifuatavyo milipuko ya panya iliikumba mikoa ya lindi morogoro mbeya na tanga quelea quelea walivamia mikoa ya dodoma kilimanjaro mara mbeya morogoro mwanza shinyanga singida na tabora nzige walienea kwenye eneo la zaidi ya kilometa za mraba katika mbuga za iku katavi mkoani file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles rukwa viwavijeshi walivamia jumla ya hekta za mashamba ya mahindi mtama uwele na malisho ya mifugo katika mikoa ya dodoma morogoro arusha iringa ruvuma na singida kidung ata wa muhogo waliendelea kushambulia zao la muhogo katika mikoa ya pwani dar es salaam ruvuma iringa mbeya mtwara mara mwanza na morogoro kadhalika zao la muhogo lilishambuliwa na ugonjwa wa batobato cassava mossaic disease katika mikoa ya kagera na mwanza
ugonjwa huu unaenea kwa kilomita kwa mwaka
katika mwaka wa udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao utaendelea kuimarishwa na wizara itajenga uwezo wa kudhibiti milipuko ya visumbufu bila kuchelewa
upotevu wa mazao 
mheshimiwa spika upotevu wa mazao baada ya kuvunwa unakisiwa kuwa kati ya asilimia na kwa mwaka
miongoni mwa visumbufu vinavyosababisha upotevu mkubwa hasa kwenye nafaka ni panya mchwa wadudu jamii ya nondo na jamii ya mbawakavu hususan dumuzi
wizara iliendelea kushirikiana na serikali za mitaa na baadhi ya mashirika yasiyo ya kiserikali kutoa mafunzo kwa maafisa ugani na wakulima juu ya njia bora za kuhifadhi mazao
halikadhalika wizara kwa kushirikiana na shirika la ushirikiano wa kiufundi la ujerumani gtz iliendeleza udhibiti wa visumbufu wa mazao kibiolojia na kwa kutumia madawa ya asili katika mikoa ya morogoro dodoma iringa arusha kilimanjaro na shinyanga
aidha tafiti mbalimbali juu ya teknolojia za kupunguza upotevu wa mazao zinaendelea katika vituo vyetu vya utafiti vya uyole tengeru tpri na katika kituo cha udhibiti wa panya kilichoko morogoro
kilimo cha umwagiliaji maji mashambani 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula iliendelea kutilia mkazo kilimo cha umwagiliaji maji
miradi saba ya umwagiliaji maji ya wakulima wadogo ilijengwa au kukarabatiwa
miradi hiyo ina jumla ya hekta na imefikia hatua mbalimbali za utekelezaji
itakapokamilika inatarajiwa kuongeza uzalishaji wa mpunga kwa tani 
wilaya zitafaidika kama ifuatavyo mradi wa usimamizi wa mabonde ya mito rufiji na pangani na uboreshaji wa kilimo cha umwagiliaji wa maji mashambani kwa wakulima wadogo rufiji and pangani river basins management and smallholder irrigation improvement project unaotekelezwa katika wilaya za korogwe arumeru moshi simanjiro iringa vijijini na mbarali
programu ya kusaidia sekta ya kilimo agricultural sector programme support asps unaotekelezwa kwenye wilaya za kilosa iringa vijijini mbeya vijijini na mbozi
programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani participatory irrigation development programme pidp unaotekelezwa kwenye wilaya za dodoma vijijini manyoni nzega shinyanga vijijini kwimba na babati
miradi ya kilimo cha umwagiliaji ya mwega kilosa madibira mbarali na kitivo lushoto
file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo 
mheshimiwa spika matumizi ya pembejeo za kilimo nchini ni madogo sana kutokana na kuvurugika kwa mfumo wa upatikanaji na usambazaji wa pembejeo nchini hasa baada ya kuanzishwa kwa sera ya soko huru na kuondolewa kwa ruzuku ya mbolea kuanzia mwaka wa 
aidha matumizi ya pembejeo ni madogo kutokana na wakulima wengi kutokuwa na uwezo wa kuzinunua na kutokuwepo utaratibu wa kuwapatia mikopo na kupanda sana kwa bei za pembejeo
kama hekta milioni saba zinazolimwa nchini zingewekewa kiasi cha mbolea kinachotakiwa mahitaji ya mbolea nchini yangekuwa zaidi ya tani kwa mwaka
mwaka wa makadirio ya mahitaji ya pembejeo yaliyowasilishwa na mikoa na upatikanaji ulikuwa kama ifuatavyo jedwali na
 makadirio ya mahitaji na upatikanaji wa pembejeo katika mwaka wa aina ya pembejeo mahitaji upatikanaji asili miaziada pungufu kiasi mbolea mbegu madawa madawa unga tani tani lita tani tani tani lita tani 
 tani tani lita tani chanzo wizara ya kilimo na chakula aidha tani za mbegu za aina mbalimbali za msaada kutoka kwa wahisani kwa ajili ya wananchi walioathirika na ukame zilisambazwa
mfuko wa pembejeo 
mheshimiwa spika serikali imeamua kwamba mfuko huo utaendelea kuwapo
katika mwaka mfuko wa pembejeo za kilimo haukukopesha kutokana na mfuko kutokusanya madeni ya mikopo
hadi mwaka wa mfuko ulikuwa umetoa mikopo kwa mawakala wa pembejeo na wakulima yenye thamani ya shilingi bilioni 
kati ya hizo shilingi bilioni 
 zilikuwa zimerejeshwa kufikia juni 
hatua za kuwahimiza wadaiwa kurejesha mikopo yao zimechukuliwa ikiwa ni pamoja na kuwasiliana nao na kuwachukulia hatua za kisheria
matokeo ya hatua zilizochukuliwa yanatia moyo kwani baadhi ya wadaiwa wameanza kulipa mikopo yao
kuanzia mwaka wa fedha za mfuko zitapitishwa kwenye benki kwa utaratibu utakaowekwa
mheshimiwa spika matumizi ya zana za kurahisisha kazi katika kilimo bado ni madogo
inakadiriwa kuwa yapo matrekta yanayofanya kazi na ambayo ni mabovu yanayotengenezeka
eneo linalolimwa kwa matrekta ni asilimia wanyamakazi asilimia na jembe la mkono asilimia 
katika kukabiliana na tatizo la upatikanaji wa zana bora za kilimo wizara kupitia kwa wahisani hususan serikali za japan na korea iliingiza nchini matrekta madogo ya mkono power tillers katika mwaka na mwaka 
katika mwaka wa wizara itaendelea kuhamasisha sekta binafsi kuagiza matrekta mapya na yaliyotumika yenye bei nafuu na kuanzisha vituo vya kukodishia zana za kilimo na kuuza pembejeo
wizara kwa kushirikiana na wizara ya file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles viwanda na biashara itahimiza kufufuliwa kwa viwanda vya zana za kilimo kizaku mbeya na ufi dar es salaam
ubinafsishaji wa mashirika ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa mashirika ambayo yamebinafsishwa ni makao makuu ya shirika la usagishaji la taifa nmc na mamlaka ya chai matawi ya dabaga iringa maruku bukoba mponde tanga na rungwe mbeya
mkakati wa ubinafsishaji wa mashamba makubwa ya nafco meandaliwa
aidha ubinafsishaji wa viwanda vya korosho unaandaliwa kwa kushirikiana na tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma na unakaribia kukamilika
katika mwaka wa ubinafsishaji wa mashirika haya utakamilishwa
aidha kampuni ya mbegu tanseed kiwanda cha chai lupembe njombe na kampuni ya sukari kagera vitabinafsishwa
maendeleo ya watumishi 
mheshimiwa spika kwa miaka mingi wafanyakazi wa wizara ya kilimo hawakupandishwa vyeo kwa utaratibu uliowekwa na serikali
ili kuwaondolea watumishi kero hii kibali cha kuwapandisha vyeo watumishi kilitolewa na idara kuu ya utumishi mwaka wa 
tume ya utumishi serikalini imekwisha kuwapandisha vyeo viwili viwili watumishi wa kada na madaraja mbalimbali
wote wamekwisha kupelekewa barua zao za kupandishwa vyeo
katika mwaka wa wizara itaendelea kufuatilia upandishwaji vyeo watumishi waliobaki na itashughulikia kuwabadilishia vyeo watumishi ambao wamejiendeleza kitaaluma na kupata sifa za nyongeza
aidha kumbukumbu zote za wafanyakazi zitahifadhiwa kwenye kompyuta ili iwe rahisi kuzifanyia rejea kila mwaka
kwa watumishi walio chini ya serikali za mitaa halmashauri husika zitarekebisha mishahara yao baada ya kupokea barua za kupandishwa vyeo watumishi wake
napenda kuwashukuru watumishi wote wa wizara ya kilimo na chakula kwa uvumilivu mkubwa walioonyesha katika mazingira magumu bila ya kupandishwa vyeo
matumizi ya fedha za bajeti ya mpango wa mwaka wa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ilikadiriwa kutumia jumla ya shilingi kama ifuatavyo makadirio shilingi matumizi ya kawaida matumizi ya miradi ya maendeleo fedha za hapa fedha za nje jumla hadi kufikia tarehe juni matumizi ya fedha yalikuwa ni jumla ya shilingi kama ifuatavyo matumizi shilingi matumizi ya kawaida 
matumizi ya miradi ya maendeleo file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles fedha za hapa fedha za nje jumla matumizi ya fedha za kawaida yalikuwa zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kutokana na fedha za ziada shilingi zilizotolewa kwenye kitengo cha hifadhi ya chakula kwa ajili ya kununua chakula kwa walioathirika na njaa
iv kazi zitakazofanyika mwaka wa 
mheshimiwa spika mwezi wa novemba mwaka wa iliyokuwa wizara ya kilimo na ushirika iligawanywa katika wizara tatu mpya
wizara hizo ni wizara ya maji na maendeleo ya mifugo wizara ya ushirika na masoko na wizara ya kilimo na chakula
kila wizara ilipewa majukumu ya msingi
majukumu ya wizara ya kilimo na chakula ni pamoja na kuandaa na kusimamia utekelezaji wa sera za kilimo kuendeleza na kuimarisha huduma za ugani na utafiti kuendeleza rasilimali ya wafanyakazi na washikadau wa sekta ujenzi wa maghala ya hifadhi ya chakula kusimamia matumizi bora ya ardhi ya kilimo kusimamia usindikaji wa mazao na kusimamia miradi mashirika makampuni na mawakala walio chini ya wizara
mheshimiwa spika mwaka wa ni mwaka wa kwanza wa kipindi cha pili cha serikali ya awamu ya tatu ya chama cha mapinduzi
hivyo katika kipindi hiki utekelezaji wa mikakati ya kilimo utazingatia malengo makuu ya kilimo yaliyoainishwa katika ilani ya chama cha mapinduzi ya uchaguzi mkuu wa mwaka wa 
malengo hayo ni kuwawezesha wakulima kuongeza tija katika uzalishaji wa mazao kwa kila eka kulingana na viwango vya kisasa kwa kila zao linalohusika kuwawezesha wakulima kuongeza maeneo wanayolima na kuwakaribisha na kuwavutia wakulima wa kati na wakubwa wakiwemo wataalamu wa kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula itaendelea kujenga mazingira mazuri ya kuinua kilimo nchini
wizara itaweka mkazo katika kuandaa programu za kutekeleza mkakati wa kuendeleza sekta ya kilimo kutekeleza mradi wa kuongeza rutuba kwenye udongo na tija katika kilimo soil fertility recapitalization and agricultural intensification project sofraip na kuandaa mpango kabambe wa umwagiliaji maji mashambani
kazi nyingine zitakazofanywa na wizara kwa kushirikiana na washikadau wa sekta zimefafanuliwa kama ifuatavyo mkakati wa maendeleo ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula kwa kushirikiana na wizara za maji na maendeleo ya mifugo ushirika na masoko na washikadau imeandaa mkakati wa kuendeleza sekta ya kilimo
dira ya mkakati huu ni kuwa ifikapo mwaka wa kilimo chetu kiwe cha kisasa cha kibiashara chenye tija na chenye faida kinachohakikisha matumizi endelevu ya maliasili zilizopo na chenye kushirikisha sekta nyingine
kazi inayofuata ni kuandaa programu za utekelezaji wa mkakati huo
programu hizi zitaainisha kwa kina miradi mbalimbali itakayotekelezwa watakaoitekeleza na gharama za utekelezaji
wahisani wameonyesha nia ya kuchangia gharama za utekelezaji
mkakati huu umeandaliwa sambamba na mkakati wa maendeleo vijijini
waheshimiwa file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles wabunge watagawiwa nakala za rasimu ya mkakati
mheshimiwa spika katika mkutano wa washikadau wa sekta ya kilimo uliofanyika dodoma tarehe na machi mheshimiwa rais aliagiza kila ngazi kuanzia kijiji kata wilaya mkoa hadi taifa kuandaa malengo yake ya kilimo
aidha bodi za mazao nazo zimetakiwa kuandaa au kurekebisha mikakati yao ya kuendeleza mazao wanayosimamia
baada ya kukamilika kwa malengo na mikakati ya mikoa na bodi za mazao programu za utekelezaji zitaandaliwa
mikoa inahimizwa kukamilisha maandalizi ya mikakati yao na kuiwasilisha wizarani ili programu za kuitekeleza zijumuishwe katika programu ya taifa
kuwezesha wakulima wadogo na wa kati kuongeza uzalishaji 
mheshimiwa spika ili kuwahakikishia wakulima bei nzuri za mazao wizara itachukua hatua za kuhakikisha kwamba mazao yanayozalishwa ni ya ubora wa hali juu na pia kuhimiza kilimo cha mazao yasiyo asilia yenye masoko yenye bei nzuri na ushindani mdogo nje ya nchi yakiwamo viungo maua mlonge kao soya mbaazi maharagwe mbegu za mafuta na karanga miti macademia nuts
miliki ya mashamba 
mheshimiwa spika tumeendelea kuwa na watu wanaohodhi maeneo makubwa ya ardhi kwenye maeneo yenye miundo mbinu bila kuyalima
kwa kushirikiana na wizara ya ardhi na maendeleo ya makazi na mikoa tunachukua hatua za kubaini mashamba ya aina hiyo na iwapo hayataendelezwa hadi desemba hatua za kutengua hati miliki zitachukuliwa ili yatolewe kwa wawekezaji au kwa wananchi watakaoyalima
usindikaji wa mazao 
mheshimiwa spika lengo la wizara ya kilimo na chakula ni kuhakikisha kwamba kadri itakavyowezekana mazao yanayozalishwa humu nchini yanasindikwa kabla ya kuuzwa
kwa mazao ya chakula tunao uwezo mkubwa wa kusindika mahindi ngano na mpunga
mipango inafanywa ya kupata mwekezaji atakayejenga kiwanda cha kusaga mahindi mjini sumbawanga kwa lengo la kuuza sembe nchi za jirani
aidha kwa mazao ya biashara jitihada zitafanyika ili kuongeza uwezo wa kusindika pamba korosho kahawa pareto na zabibu
huduma za ugani 
mheshimiwa spika tunapenda kuzihimiza serikali za mitaa kuhakikisha kwamba zinaandaa mipango mizuri ya kuwatumia maafisa ugani na kuwawezesha kufanya kazi zao kikamilifu na kwa ufanisi
wizara ya kilimo na chakula kwa kushirikiana na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa ofisi za wakuu wa mikoa na serikali za mitaa itahakikisha kwamba maafisa kilimo wanapata mafunzo ya kutosha wanapata matokeo ya utafiti na kuyafikisha kwa wakulima na wanapatiwa vitendea kazi kadri uwezo wa serikali utakavyoruhusu
huduma za ugani kwa wakulima zitaendelea kuimarishwa kwa kutoa mafunzo kwa vikundi vya ushirikishwaji ambavyo vitaanzishwa vijijini
muundo wa usimamizi wa shughuli za kilimo katika serikali za mitaa na mikoa utaangaliwa upya ili kuuimarisha na kuhakikisha kwamba huduma za ugani zinamfikia mkulima ipasavyo kwamba maelekezo ya sera na utaalam yanawafikia maafisa ugani na yanatekelezwa kwa wakati na kwamba maafisa ugani wanatoa taarifa juu ya shughuli zao kwa vipindi vilivyowekwa
haya yakitekelezwa mpango wa kuwahamishia maafisa ugani kwenye serikali za mitaa utakuwa na manufaa yaliyokusudiwa
file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles bodi ya mazao mchanganyiko 
mheshimiwa spika mazao yote ya chakula mbegu za mafuta viungo spices maua matunda na mboga hayana chombo cha kuyaendeleza na kudhibiti mwenendo wa uzalishaji na uuzaji wake
hali hii imetokana na kufa kwa gapex iliyokuwa ikisimamia mbegu za mafuta na mazao mengine yasiyo asilia
aidha shirika la kilimo na chakula nafco ambalo limekuwa likiendesha mashamba makubwa ya nafaka hususan mpunga ngano na mahindi liko katika hali ngumu na linabinafsishwa na shirika la usagishaji la taifa nalo linabinafsishwa
katika mwaka wa wizara itaanzisha bodi itakayounganisha mazao ambayo yalikuwa yakishughulikiwa na mashirika hayo matatu
mbolea na madawa ya kilimo 
wizara itaweka utaratibu wa kuwatambua waagizaji wa mbolea na madawa ya kilimo na kuwasajili kubaini mipango yao ya kuingiza mbolea nchini wanakopata mbolea na kuthibitisha ubora wa mbolea hiyo
kuweka utaratibu wa kushauriana mara kwa mara na waingizaji na wasambazaji wa mbolea kwa lengo la kuwawezesha kufanya shughuli zao kwa ufanisi na kufikisha mbolea kwa wananchi kwa wakati na kwa gharama nafuu
kituo cha utafiti cha mlingano kitaimarishwa ili kiweze kuthibitisha ubora wa mbolea na kuzuia uingizaji wa mbolea isiyokuwa na sifa zitakiwazo
aidha taasisi ya tpri itaendelea na udhibiti wa uingizaji wa madawa ya mimea pesticides ili kuhakiki ubora wake
mbegu 
ili kuimarisha mfumo wa uzalishaji mbegu mashamba ya mbegu za msingi ya serikali foundation seed farms hayatabinafsishwa na badala yake yatasimamiwa na chombo maalum kitakachoundwa
wizara ya kilimo na chakula inaandaa mfumo mpya wa kusimamia uzalishaji wa mbegu mama za watafiti breeders seed mbegu za msingi foundation seed na mbegu zilizothibitishwa certified seed
aidha wizara ya kilimo na chakula itaendelea kutoa utaalam kwa vikundi vya wakulima wadogo kuzalisha mbegu zisizokuwa chotara ili waweze kuwauzia wakulima wenzao kwa bei nafuu
mradi wa kuongeza rutuba kwenye udongo na tija katika kilimo soil fertility recapitalization and agricultural intensification project sofraip 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaanza utekelezaji wa mradi wa kuongeza rutuba kwenye udongo na tija katika kilimo soil fertility recapitalization and agricultural intensification project sofraip
lengo kuu la mradi ni kuongeza tija katika kilimo na kuwaongezea wakulima wadogo mapato
mradi huo utatekelezwa nchi nzima
katika mwaka wa mradi utaanza kutekelezwa katika wilaya zitakazoteuliwa kwa utaratibu utakaowekwa
kazi zitakazotekelezwa chini ya mradi huu ni pamoja na kuongeza matumizi sahihi ya zana na pembejeo za kilimo mbolea mbegu madawa kuboresha utaratibu wa kuagiza pembejeo kwa lengo la kupunguza bei kukarabati maabara nne za kupima udongo mlingano selian ukiriguru na uyole kutoa mafunzo kwa wakulima na wataalam na kueneza mbinu bora za kutunza na kuhifadhi udongo
aidha mradi utaanzisha utaratibu wa mikopo kwa wakulima utakaotumia vocha kupitia kwenye vyama vyao vya ushirika au vya kuweka na kukopa
kwa utaratibu huu mkulima atatakiwa kulipa nusu ya gharama za pembejeo na nusu iliyobakia italipwa na chama chake
utaratibu huu unasisitiza umuhimu wa wakopaji kulipa madeni yao bila kukosa
mradi huo utaongeza uzalishaji wa mahindi kwa asilimia kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa na hivyo kuwezesha nchi yetu kujitosheleza kwa chakula
file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles kuhimiza uzalishaji wa mazao kufuatana na kanda za kilimo agro ecological zones 
mheshimiwa spika wizara imekwishaainisha mazao yanayofaa kwa kila kanda kiambatanisho na
serikali za mitaa zitashauriwa kusimamia wakulima kulima mazao yanayostawi katika maeneo yao na kutunga sheria ndogo kwa ajili hiyo
kwa maeneo kame kipaumbele kitawekwa kwenye kilimo cha mazao yanayostahimili ukame kama vile muhogo viazi vitamu mtama na uwele
huduma za utafiti wa kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa msukumo utawekwa katika maeneo ya utafiti yafuatayo i utafiti wa mazao kuhusu aina bora za mbegu zinazostahimili ukame magonjwa wadudu waharibifu na zenye mavuno mengi
lengo litakuwa kupunguza gharama za uzalishaji na kuongeza tija na faida kwa wakulima
utafiti huu utafanyika katika mashamba ya wakulima wenyewe
aidha utaalam wa kisasa wa kupata mbegu bora za mimea ujulikanao kama biotechnology utaanzishwa na kuimarishwa katika vituo vya utafiti vya mikocheni mlingano tengeru uyole na lyamungo ii ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji maji mashambani katika vituo vya ilonga uyole selian tumbi mlingano naliendele na ukiriguru kwa lengo la kufupisha muda wa upatikanaji wa mbegu bora vituoni kwa kuwezesha kupanda mara mbili kwa mwaka iii utafiti juu ya matumizi bora ya viuwadudu na mbolea kwa lengo la kupunguza gharama za uzalishaji na kumwezesha mkulima kupata faida kubwa zaidi iv kuzalisha na kusambaza mbegu bora mpya za kahawa zinazovumilia ugonjwa wa cheribuni coffee berry disease cbd na kutu ya majani leaf rust na v kukamilisha uzalishaji multiplication wa mbegu ya pamba aina ya uk na kuisambaza kwa ajili ya kulimwa katika kanda yote ya magharibi
kilimo cha umwagiliaji maji 
mheshimiwa spika katika mwaka wa serikali imetenga jumla ya shilingi milioni 
 fedha za hapa na shilingi bilioni 
 fedha za nje kwa ajili ya kujenga na kukarabati miradi ya umwagiliaji maji mashambani ifuatayo mradi wa usimamizi wa mabonde ya mito rufiji na pangani na uboreshaji wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani kwa wakulima wadogo rufiji and pangani river basins management and smallholder irrigation improvement project programu ya kusaidia sekta ya kilimo agricultural sector programme support asps programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani participatory irrigation development programme pidp na mradi wa kilimo cha umwagiliaji maji wa mwega morogoro
viambatanisho na
na na
aidha kwa msaada wa serikali ya japan serikali inaandaa mpango kabambe wa kitaifa wa umwagiliaji maji mashambani national irrigation master plan utakaotekelezwa katika mikoa yote ishirini
hifadhi na usalama wa chakula 
mheshimiwa spika kitengo cha hifadhi ya chakula cha taifa strategic grain reserve sgr kitanunua tani za mahindi kutokana na shilingi zilizotengwa kwenye bajeti ya serikali ya mwaka wa file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles na shilingi kutoka mauzo ya mahindi ya akiba hivyo kufikia jumla ya tani za mahindi mwaka wa 
kujitosheleza kwa chakula 
mheshimiwa spika kujitosheleza kwa chakula ni lengo la msingi la serikali
katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula kwa kushirikiana na washikadau wengine wa sekta ya kilimo itaanza kutekeleza mipango ya makusudi ya kuiwezesha nchi kujitosheleza kwa chakula kwa utaratibu endelevu
hatua zifuatazo zitachukuliwa uzalishaji wa mpunga 
mahitaji ya mchele kitaifa katika mwaka wa ni tani au tani za mpunga
uzalishaji katika msimu wa ulikuwa ni tani za mpunga sawa na tani za mchele
kwa hiyo kutakuwa na upungufu wa tani za mchele ambao utazibwa na uagizaji wa mchele kutoka nje pamoja na misaada ya chakula kutoka kwa wahisani hususan serikali ya japan
mikakati ya kujitosheleza kwa mahitaji ya mchele ni pamoja na kubinafsisha mashamba ya mpunga ya nafco yenye uwezo wa kuzalisha tani za mpunga kwa mwaka kufufua miradi ya umwagiliaji iliyojengwa miaka iliyopita inayokisiwa kuwa na uwezo wa kuzalisha tani za mpunga kupanua baadhi ya miradi iliyoko na kukamilisha ile inayoendelea kujengwa na kadri uwezo wa serikali utakavyoruhusu kuanzisha miradi mipya ya kilimo cha mpunga
kuandaliwa kwa mpango kabambe wa umwagiliaji maji mashambani katika miaka miwili na nusu ijayo kutawezesha kuandaliwa kwa mipango mipya ya umwagiliaji
nchi yetu ina uwezo mkubwa wa kuwa muuzaji mkubwa wa mchele nje ya nchi
sukari 
inakisiwa kwamba mahitaji ya nchi ya sukari ni zaidi ya tani kwa mwaka
baada ya kubinafsishwa kwa mashamba makubwa ya miwa ya kilombero mtibwa na tpc
uzalishaji wa sukari umeongezeka kutoka tani za sukari mwaka wa hadi tani mwaka wa 
uzalishaji wa sukari kwenye mashamba hayo unatarajiwa kuendelea kuongezeka hadi kufikia tani mwaka wa 
katika mwaka wa hatua zitachukuliwa kubinafsisha shamba la miwa la kagera lenye uwezo wa kuzalisha tani za sukari na baadaye kuanzisha mashamba mapya ikongo mkoani mara na mahurunga mkoani mtwara
katika miaka ijayo itabidi kuanzisha mashamba mapya ya miwa na kuongeza juhudi za kuanzisha mashamba ya miwa ya wananchi na viwanda vidogo vya kusindika miwa
aidha viwanda vya sukari vinahimizwa kuzalisha sukari ya kutumika viwandani ili taifa liache kuagiza sukari hiyo kutoka nje
uzalishaji wa mahindi 
mahindi ndiyo chakula kikuu cha watanzania wengi na kwa hali hiyo kujitosheleza kwa chakula kunategemea sana kujitosheleza kwa mahitaji ya mahindi
kilimo cha mahindi kinategemea mvua
hatua zitachukuliwa kuhakikisha upatikanaji wa pembejeo kusambazwa kwa mbegu mpya zinazostawi kwenye maeneo mengi ya nchi na zinazotoa mazao mengi na kuimarisha huduma za ugani ambazo kwa pamoja zitawawezesha kuongezeka kwa uzalishaji wa mahindi kukidhi mahitaji ya nchi na kuzalisha ziada ya kuuza nje ya nchi
kuanzia msimu wa serikali itaanza kuzalisha mbegu ya msingi ya aina mpya ya mahindi yenye protein nyingi na kwa hiyo yenye uwezo wa kudhibiti utapiamlo
mazao yasiyo asili file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles 
mazao ya chakula yasiyo asili yana nafasi kubwa katika kuinua ubora wa chakula na mengi ya mazao hayo yana masoko yenye bei nzuri na ushindani mdogo ndani na nje ya nchi
tunaishauri mikoa irekebishe dosari za uzalishaji zilizoko na tushirikiane kukuza uzalishaji wa mazao haya na kuyatafutia masoko
kupambana na janga la ukimwi katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika ukimwi unapunguza nguvukazi ya kilimo na kuathiri uzalishaji
katika mwaka wizara itaendelea kuwaelimisha wakulima na wafanyakazi namna ya kupambana na janga hili
hitimisho 
mheshimiwa spika maendeleo ya kilimo yanategemea washikadau wa sekta ya kilimo wengi wakiwa nje ya wizara ya kilimo na chakula
tunawahimiza washikadau wajitahidi kutekeleza wajibu wao ipasavyo
wakulima wajitahidi kupanua mashamba yao na wayalime kwa mbinu za kisasa wapambane na wadudu na wanyama waharibifu na watunze mazao dhidi ya wadudu waharibifu
serikali itajitahidi kuweka mazingira yatakayowezesha kupatikana kwa mahitaji ya kilimo yakiwa ni pamoja na utaalam wa kilimo cha kisasa kuboresha miundo mbinu hususan barabara na kuwasaidia wakulima kupata masoko ya uhakika na yenye bei nzuri
aidha serikali itachukua hatua za kudhibiti ukiritimba miongoni mwa wanunuzi wa mazao na kumhakikishia mkulima soko la haki
kilimo kitaendelea kuongozwa na sekta binafsi na tunaitaka sekta hiyo iendeshe shughuli zake kwa ufanisi uwazi na kwa viwango vinavyotakiwa na kwa maslahi ya wakulima na taifa kwa ujumla
baada ya kusema yote hayo mkulima anahitaji kujiunga na vyama vya ushirika vitakavyomwongezea nguvu kumlinda dhidi ya ushindani usiokuwa wa haki kumtafutia mahitaji muhimu ya kilimo kusindika mazao yake ili kuyaongezea thamani na kutafuta masoko ndani na nje ya nchi
vi
shukrani 
mheshimiwa spika naomba kutumia nafasi hii kuwashukuru tena waheshimiwa wabunge hususan wajumbe wa kamati ya kisekta ya uzalishaji mali inayoongozwa na mheshimiwa njelu kasaka mbunge wa lupa kwa kuchambua makisio haya na kuyapitisha
mheshimiwa spika napenda kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa yafuatayo ambayo yanaendelea kusaidia wizara ya kilimo na chakula katika juhudi za kuleta mageuzi katika sekta ya kilimo
canada china denmark finland india ireland israeli italia japan korea kaskazini korea kusini marekani misri norway ubelgiji ufaransa uholanzi uingereza ujerumani uswisi na sweden
vile vile mashirika na taasisi za kimataifa kama ifuatavyo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika undp fao eu unicef sadc wfp ifad cimmyt icraf icrisat asareca iita na sasakawa global 
bado tunahitaji misaada yao ili tuweze kuendeleza kilimo
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za pekee kwa wakulima wa tanzania kwa kazi nzuri wanayoifanya katika uzalishaji wa mazao ya chakula na ya biashara katika mazingira magumu ya ukosefu wa pembejeo muhimu teknolojia ya kisasa na kilimo cha kutegemea mvua
pia napenda kuwashukuru naibu waziri mheshimiwa profesa pius p
mbawala mb katibu mkuu ndugu wilfred ngirwa pamoja na wafanyakazi wote wa wizara na mashirika yote yaliyo chini ya wizara ya kilimo na chakula kwa kazi nzuri wanazofanya katika kutekeleza majukumu ya wizara
file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles 
mheshimiwa spika napenda kuwashukuru sana wananchi wa jimbo langu la uchaguzi la ubungo kwa kunichagua kuwa mbunge wao
naahidi kushirikiana nao kwa dhati katika hatua za kuleta maendeleo endelevu kwa kipindi cha miaka mitano ijayo
mheshimiwa spika mwisho natoa shukrani kwa mpiga chapa mkuu wa serikali kwa kazi nzuri ya kuchapa hotuba hii
maombi ya fedha 
mheshimiwa spika baada ya kutoa maelezo haya naomba bunge lako tukufu liidhinishe shilingi kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi kwa ajili ya shughuli za maendeleo
kati ya fedha hizi shilingi ni fedha za hapa na shilingi ni za nje
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
jedwali na
 hali ya chakula mazao mahitaji tani uzalishaji tani milioni ziada pungufu tani milioni nafaka 
 yasiyo nafaka 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo na chakula jedwali na
 hali ya chakula mwaka mazao mahitaji tani milioni uzalishaji tani milioni ziada pungufu tani milioni nafaka 
 yasiyo nafaka 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo na chakula file c documents and settings administrator desktop wet speeches hotuba ya kilimo ya budget keenja
htm of jun tume ya taifa ya umwagiliaji taarifa ya kilimo cha umwagiliaji mkoa wa kagera mkoa wa kagera ni moja kati ya mikoa ya tanzania inay ounda tume ya taifa ya umwagiliaji na kutekeleza majukumu yake kama yalivyo ainishwa kwenye sheria ya umwagiliaji na
 ya waka na kanuni zake
mkoa wa kagera kwa sasa unahudumia ilaya nane ambazo ni bukoba bukoba vijijini biharamlo uleba karagwe kyerwa ngara na misenyi
fursa za umwagiliaji zilizopo katika mkoa wa kagera
kijiografia mkoa wa kagera una fursa ubwa ya kutumia ma ji ya ziwa victoria kumwagilia abonde mengi makubwa yanayolizunguka ziwa
pia mito mingi ya mkoa wa agera inatiririsha maji kwa mwaka mzima hivyo ni fursa kubwa kwa kuanzi sha kilimo cha umwagiliaji
pia kagera ina ardhi yenye rutuba ina yokubali kila aina ya zao
orodha ya skimu zilizopo katika mkoa wa kagera
skimu zilizoendelezwa katika koa wa kagera ni pamoja na skimu za mwisa karagwe kyamyorwa kyota buhangaza na buyaga muleba na kyakakera nkenge misenyi bigombo ngara na mwiruzi biharamulo
aidha upembuzi wa awali umefanyika katika bonde la burigi ambapo lilitegemewa kujengwa bwawa kubwa baada ya upembuzi yakinifu na kupatikana kwa fedha
bonde la mto ngono misenyi limefanyiwa upembuzi yakinifu kupitia nile basin initiative na pindi pesa ikipatikana litaendelezwa
kati ya skimu zote zilizoendelezwa skimu zipatazo sita tayari zimesajiliwa ambazo ni mwisa kyakakera buha ngaza buyaga kyota na bigombo
jedwali na
 orodha za skimu katika mkoa wa kagera
mkoa wilay jina la skimu chanzo cha maji perenn ial seas onal eneo lote la skimu pot ential area ha eneo lililo sanifi wa design eneo lililo endelezwa linalomwa gilia lenye miundombinu eneo lote la skimu linalolim wa irrigation rain fed mazao wast an wa mavun t ha kagera muleba buyaga seasonal matunda na mbogamboga kagera muleba buhangaza seasonal mpunga kagera muleba kyota seasonal mpunga kagera muleba buligi plains seasonal mpunga kagera muleba kyaminyolwa seasonal mpunga kagera misenyi nkenge perennial mpunga kagera misenyi kyakakera seasonal mpunga kagera misenyi kiwanda cha sukari kagera perennial miwa kagera karagwe kiwanda cha sukari kagera mashamba mapya ya miwa kitengule perennial miwa kagera misenyi mashamba ya miwa ya wakulima wadogo outgrower cane schemes perennial miwa kagera bukoba shamba la chai kagera maruku perennial chai kagera karagwe mwisa perennial mpunga kagera karagwe kisoju perennial mpunga kagera karagwe kitengure peren nial miwa kagera ngara rulenge perennial mbogamboga kagera ngara bigombo perennial mpunga kagera ngara mpanyula perennial mpunga kagera ngara mwiruzi perennial mpunga kagera ngara nyarulama perennial maharagwe kagera ngara muhongo perennial maharagwe kagera ngara ngudusi perennial maharagwe kagera ngara muhongo perennial mpunga kagera kyerwa ruushwa perennial mpunga kagera bukoba bwawa la kalebe mradi wa bonde la mto ngono perennial mpunga kagera karagwe kitengure magereza perennial mahindi maharagwe na ndizi 
 kagera karagw kitengure perennial matunda na mbogamboga haijulikan 
eneo linalomwagiliwa katika mkoa wa kagera
mapitio ya mpango kabambe wa ta ifa wa umwagiliaji wa mwaka revised national irrigation master plan umebainisha kuwa eneo linalowe za kumwagiliwa irrigation development potential katika koa wa kagera kuwa ni jumla ya hekta 
 na ambazo zimeendelezwa ni hekta 
 ambazo mgawanyo wa ke ni kama ilivyochambuliwa katika jedwali na
lililoonyeshwa hapa chini
aidha takwim hizi zinaendelea kufanyiwa kazi ya kuzihuisha
jedwali na
eneo linaloweza kumwagiliwa mhkoa eneo linalo faa kwa umwagiliaji potential area ha eneo lilio sanifiwa designed area ha eneo lililo endelezwa developed area ha eneo linalo mwagiliwa irrigated area ha updated updated updated updated 
 naomba kuwasilisha mhandisi
juli tha onguka mhandisi umwagiliaji kagera
idara ya usalama wa chakula sehemu ya uratibu mazao na tahadhari ya awali s
 dodoma jam jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo taarifa ya mwelekeo wa mvua za vuli oktoba desemba 
utangulizi mnamo tarehe septemba mamlaka ya hali ya hewa tanzania tma ilitoa utabiri wa mwelekeo wa hali ya unyeshaji mvua katika msimu wa vuli kwa maeneo yanayopata mvua za misimu miwili kwa mwaka bimodal areas
maeneo hayo yanajumuisha nyanda za juu kaskazini mashariki pwani ya kaskazini ikiwa ni pamoja na visiwa vya unguja na pemba ukanda wa ziwa viktoria pamoja na kaskazini mwa mikoa ya kigoma na morogoro
taarifa hii inatoa uchambuzi wa mwelekeo wa msimu wa mvua katika kipindi cha oktoba desemba ushauri na tahadhari kwa wadau wa sekta ya kilimo ikijikita zaidi kwenye kilimo cha mazao ya chakula katika mustakabali mzima wa menejimenti ya usalama wa chakula kwa taifa
mwelekeo wa msimu wa mvua kipindi cha oktoba desemba kielelezo matarajio ya unyeshaji mvua za vuli kwa tanzania taarifa ya tma ilieleza kuwa katika kipindi cha oktoba hadi desemba mvua za chini ya wastani hadi wastani zinatarajiwa katika maeneo mengi yanayopata mvua za vuli
mvua hizi zinatarajiwa pia kuambatana na vipindi virefu vya ukavu vinavyozidi siku kumi hasa katika miezi ya oktoba na novemba
aidha mvua hizo zinazotarajiwa kuanza kwa kusuasua kati ya wiki ya tatu na ya nne ya mwezi oktoba na kuisha kati ya wiki ya nne ya mwezi desemba hadi januari zinatarajiwa pia kuwa na mtawanyiko usioridhisha kwa shughuli za kilimo
hata hivyo vipindi vifupi vya mvua kubwa pia vinatarajiwa kujitokeza katika baadhi ya maeneo hasa katika mwezi desemba
taarifa ya kina ya hali ya mwenendo wa mvua inayotarajiwa kwa kila wilaya zinazopata mvua za vuli itafuata katika kipengele namba 
athari na ushauri wa jumla kwenye shughuli za kilimo cha mazao na usalama wa chakula matokeo yanayotarajiwa upungufu wa unyevunyevu katika udongo unatarajiwa kujitokeza katika maeneo mengi na hivyo kuathiri ukuaji wa mazao
mlipuko wa visumbufu vya mazao kama vile viwavi jeshi vamizi faw na magonjwa yasiyo ya fangasi vinatarajiwa kuongezeka
athari ukuaji hafifu wa mazao utakaosababisha kupungua kwa uzalishaji wa mazao ya chakula katika msimu wa vuli na hivyo kupunguza mchango wa mazao ya vuli katika chakula kwa mwaka wa chakula 
ushauri wakulima wanashauriwa yafuatayo maandalizi ya mashamba yafanyike mapema ili upandaji wa mazao ufanyike mapema mara tu mvua zitakapoanza watumie mbinu na teknolojia za kilimo himilivu ikiwa ni pamoja na kilimo hifadhi mbinu za uvunaji na uhifadhi wa maji kama matumizi ya majaruba vilindi vidogo kilimo cha matuta umwagilaji kwa njia ya matone na kutumia matandazo kulingana na maeneo yao wapande mazao yanayostahimili ukame kama vile muhogo viazi vitamu mtama mbaazi na uwele watumie mbegu zinazokomaa kwa muda mfupi kutumia maji vizuri kwenye skimu za umwagiliaji ikiwa ni pamoja na kufanya kilimo shadidi cha mpunga na kutumia umwagiliaji wa matone kwenye mazao ya bustani kuwekeza zaidi kwenye kilimo cha mboga mboga ufugaji wa wanyama wadogo wadogo na ndege kama vile kuku na sungura na shughuli nyingine za kujiongezea chakula na kipato katika ngazi ya kaya na wakulima wanashauriwa kuwasiliana kwa karibu na kufuata ushauri wa maafisa ugani walioko katika maeneo yao
maafisa ugani wanakumbushwa kutoa huduma za ugani kwa kuzingatia mwongozo wa kilimo kinachostahimili mabadiliko ya tabianchi climate smart agriculture guideline kwa kilimo himilivu
waendelee kushirikiana na vituo vya utafiti vilivyopo kwenye maeneo yao ili kuendelea kupata na kusambaza teknolojia za uzalishaji wa mazao shambani
kufuatilia kwa karibu taarifa za mara kwa mara updates kutoka mamlaka ya hali ya hewa nchini ili kuwa na wigo mpana wa kuwashauri wakulima kuhusiana na hali ya hewa na kilimo kwa wakati
wadau wa pembejeo wanashauriwa kuhakikisha upatikanaji wa pembejeo bora kwa wakulima kwa wakati
wafanyabiashara wa mazao ya chakula wanashauriwa kufuatilia mwenendo wa hali ya upatikanaji wa chakula na bei ili kuendana na fursa zitakazojitokeza katika biashara ya mazao ya chakula ikiwemo kununua mazao kutoka maeneo yenye uzalishaji wa ziada kwa msimu wa kilimo na kuuza kwenye maeneo yenye dalili ya upungufu wa uzalishaji
jamii kwa jumla inasisitizwa kutumia chakula kilichopo sasa kwa uangalifu kuhifadhi chakula cha kutosha katika ngazi ya familia na kuepuka matumizi mabaya ya chakula au yasiyokuwa ya lazima kama vile utengenezaji wa pombe na matumizi ya chakula katika sherehe zisizo za lazima
aidha inashauriwa wananchi wabadilike waachane na ulaji wa mazoea wa aina fulani za vyakula
aina ya mazao yanayoshauriwa kulimwa katika kipindi hiki cha mvua za vuli kwa mikoa husika mikoa ya kagera geita na kaskazini mwa mkoa wa kigoma maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani mikoa ya mara mwanza simiyu na shinyanga mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani mikoa ya tanga morogoro muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani mikoa ya dar es salaam na pwani muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani mikoa ya kilimanjaro manyara na arusha mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani 
taarifa ya kina ya hali ya mwenendo wa mvua za vuli inayotarajiwa katika ngazi ya wilaya utabiri mahsusi katika utabiri wa mvua za vuli kwa mwaka wa mamlaka ya hali ya hewa iliweza pia kuandaa utabiri wa kina kwa ngazi ya wilaya katika maeneo yanayopata mvua hizo
katika utabiri huo imeonekana kuwa wilaya nyingi zinazopata mvua za vuli zinatarajiwa kuwa za wastani hadi chini ya wastani kama inavyoainishwa katika jedwali na hadi hapa chini
jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya ziwa viktoria mkoa wa mara wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa musoma wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa butiama wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa bunda wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa rorya wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa tarime wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa serengeti wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya ziwa viktoria mkoa wa mwanza wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa nyamagana wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kwimba wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa magu wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa sengerema wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa ukerewe wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa ilemela wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa misungwi wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya ziwa viktoria mkoa wa simiyu wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa bariadi wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa busega wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa itilima wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa maswa wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa meatu wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya ziwa viktoria kaskazini mwa mwa mkoa wa kigoma wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa kakonko wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kibondo wiki ya tatu oktoba januari wastani hadi chini ya wastani maeneo kaskazini na chini ya wastani hadi wasatni maeneo ya kusini
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya ziwa viktoria mkoa wa shinyanga wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa shinyanga wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kishapu wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kahama wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani maeneo kaskazini na wastani hadi chini ya wastani maeneo ya kusini
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mtama uwele muhogo kunde viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya ziwa viktoria mkoa wa geita wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa bukombe wiki ya tatu oktoba januari wastani
hadi chini ya wastani mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa chato wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa geita wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa mbogwe wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa nyang wale wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya ziwa viktoria mkoa wa kagera wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa bukoba wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa karagwe wiki ya tatu oktoba januari wastani hadi chini ya wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kyerwa wiki ya tatu oktoba januari wastani hadi chini ya wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa misenyi wiki ya tatu oktoba januari wastani hadi chini ya wastani maeneo ya magharibi na chini ya wastani hadi wastani maeneo ya mashariki
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa muleba wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa ngara wiki ya tatu oktoba januari wastani hadi chini ya wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa biharamulo wiki ya tatu oktoba januari chini ya astani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba maharage kunde muhogo viazi vitamu na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya pwani ya kaskazini mkoa wa pwani wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa bagamoyo wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa rufiji wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa mkuranga wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kisarawe wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kibaha wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa mafia wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kibiti wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya pwani ya kaskazini mkoa wa dar es salaam wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa ilala wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kinondoni wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa ubungo wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa temeke wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kigamboni wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo viazi vitamu kunde mbaazi na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya pwani ya kaskazini mkoa wa morogoro wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa morogoro wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa gairo wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kilosa wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa mvomero wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya pwani ya kaskazini mkoa wa tanga wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa tanga wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa pangani wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa muheza wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa handeni wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kilindi wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa korogwe wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa lushoto wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa mkinga wiki ya tatu oktoba januari chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba muhogo mtama viazi vitamu magimbi kunde mbaazi njegere na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya nyanda za juu kaskzini mashariki mkoa wa arusha wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa arusha kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa arumeru kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa karatu kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa longido kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa monduli kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa ngorongoro kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya nyanda za juu kaskzini mashariki mkoa wa kilimanjaro wilaya kuanza kwa mvua kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa siha kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa moshi kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa mwanga kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa rombo kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa hai kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa same kati ya wiki ya tatu na ya nne oktoba wiki ya nne ya desemba chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa jedwali matarajio ya mvua za vuli oktoba desemba katika kanda ya nyanda za juu kaskzini mashariki mkoa wa manyara wilaya kuanza na kuisha kwa mvua matarajio ya jumla ya mvua mtawanyiko wa mvua mazao yanayo shauriwa kupandwa kulimwa babati mvua zinatarajiwa kuanza kwa kusuasua katika maeneo mengi kutokana na kuwepo kwa vipindi virefu vya ukosefu wa mvua siku au zaidi chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa hanang mvua zinatarajiwa kuanza kwa kusuasua katika maeneo mengi kutokana na kuwepo kwa vipindi virefu vya ukosefu wa mvua siku au zaidi chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa kiteto mvua zinatarajiwa kuanza kwa kusuasua katika maeneo mengi kutokana na kuwepo kwa vipindi virefu vya ukosefu wa mvua siku au zaidi chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa mbulu mvua zinatarajiwa kuanza kwa kusuasua katika maeneo mengi kutokana na kuwepo kwa vipindi virefu vya ukosefu wa mvua siku au zaidi chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa simanjiro mvua zinatarajiwa kuanza kwa kusuasua katika maeneo mengi kutokana na kuwepo kwa vipindi virefu vya ukosefu wa mvua siku au zaidi chini ya wastani hadi wastani
 mm
kiwango cha juu kinatarajiwa mwezi desemba mbaazi muhogo viazi vitamu maharage kunde na mazao ya bustani na mazao mengine yanayofaa nb kulingana na maeneo husika wakulima washauriwe kutumia mbinu za kilimo himilivu zilizoainishwa kwenye taarifa hii
angalizo taarifa hii imejikita zaidi kwenye mwelekeo wa mvua uliotolewa na tma
matarajio hayo yamezingatia zaidi kipindi cha msimu miezi mitatu na hali ya mvua katika maeneo makubwa
wakulima wanashauriwa pia kufuatilia taarifa za utabiri wa muda wa kati na mfupi ambao hutolewa na mamlaka ya hali ya hewa tanzania kwa kila siku saa siku kumi pamoja na mwezi mmoja
lakini pia kufuatilia taarifa za tahadhari zinazotolewa kila mara inapotokea hali hatarishi kwa kilimo na ustawi wa jamii kwa ujumla wake na taarifa za mrejeo updates kila inapobidi kutolewa
mikoa na wilaya kushiriki katika vipindi mbalimbali vya redio jamii zilizopo katika maeneo yao kwa lengo la kutoa elimu na kuhimiza umuhimu kwa wamwagiliaji kulipa ada na tozo kwa wakati kwa lengo la kuharakisha ukuaji wa sekta ya kilimo cha umwagiliaji
kaimu mkurugenzi wa tume ya taifa ya umwagiliaji bw daudi kaali amewataka watendaji wa tume ya taifa ya umwagiliaji kufanya kazi kwa bidii na ushirikiano katika zoezi la ku toa elimu pamoja na ukusanyaji wa ada na tozo za umwagiliaji
bw kaali ameyasema hayo kwa nyakati tofauti jijini dodoma huku akiamini kuwa zoezi la kuhamasisha ulipaji wa ada na tozo likisimamiwa vizuri tume itapata fedha nyingi zitakazo saidia kukarabati skimu za umwagiliaji zilizoharibika kuto kana na madhara yatokanayo na adhari za mabadiliko ya tabia nchi
elimu ya ada na tozo za umwagiliaji ni jukumu letu sote linahitaji uwajibikaji wa pamoja kwa kuwashirikisha wadau mbalimbali wakiwemo wahandisi wa umwagiliaji wa mikoa na wilaya kote nchini maafisa kilimo katika hal mashauri daico pamoja na viongozi wa vyama vya um wagiliaji ambao ndio wanaoratibu ukusanyaji wa fe ka ka wanazoziongoza
aidha kaimu mkurugenzi mkuu amewaagiza wahandisi wa yaliyomo kurasa za ndani wakulima skimu ya magozi waifagilia tume maisha ya wakazi ruaha mbuyuni yarejea hali ya kawaida
wakulima mkoani kigoma kunufaika na mradi wa umwagiliaji luiche wananchi nanganga wakabiziwa mradi wa bilioni moja
ushiriki wa sekta binafsi katika kilimo cha um wagiliaji
tume kukusanya bil kwa mwaka wa fedha tume na mikakati ya kukusanyaji ada na tozo bw daudi kaali kaimu mkurugenzi mkuu nirc
habari mpya za umwagiliaji mwezi huu umwagiliaji habari toleo la novemba tume ya taifa ya umwagiliaji imejiwekea mikakati ya ku kusanya shilingi bilioni kwa mwaka wa fedha kwa lengo la kutunisha mfuko wa umwagiliaji wenye majuku mu ya kukarabati na kujenga wadau muhimu wa sekta ya kilimo kwa lengo la kujadiliana na hatimaye kupata mfumo bora rahi si na wenye tija katika ukusanyaji wa tozo za umwagiliaji
miundombinu ya skimu za um wagiliaji nchini
mkurugenzi wa tume ya taifa ya umwagiliaji bw daudi kaali amesema katika kufanikisha mpango huo tume imewaleta pamoja uk
 umwagiliaji kilimo cha uhakika wakulima katika skimu ya magozi iliyopo kata ya ilolo mpya iringa vijijini wameishukuru serikali kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji kwa kuurejesha mto ruaha mdogo katika njia yake ya asili
kingo ya mto ruaha mdogo ilivunjika na mto kuhama kutokana na mvua kubwa za mafuriko za mwaka ambapo pia mashamba ya wakulima yamejaa mchanga kutokana na kadhia hiyo
akizungumza na kijijini magozi bi katarina rashid ambaye ni mkulima katika skimu ya magozi amesema maisha ya wanakijiji wa magozi hutegemea zaidi kilimo cha umwagiliaji
uharibifu wa miundombinu baada ya mafuriko ya mwaka yamesaba bisha maisha kuwa magumu sana na baadhi ya wakaazi kukimbilia maeneo mengine kutafuta ajira ili kupata fedha za kujikimu
bi katarina ameishukuru serikali na kuahidi kulipa tozo za umwagiliaji kila msimu wa mavuno kwakuwa faida ya kulipa tozo mwenyewe binafsi ameio na mara baada ya wataalam wa tume kukarabati kingo ya mto ruaha mdogo iliyovunjika
kwa upande wake diwani wa kata ya ilolo mpya bw funda mihayo amemshukuru kaimu mkurugezi mkuu wa tume bw daudi kaali kwa ku wasaidia wakulima wa skimu ya ma gozi kurekebisha mifereji ya kupeleka maji shambani iliyokuwa imeharika pamoja na zoezi la usanifu katika ski mu ya liganga ambapo lengo ni kuwezesha maji kunyweshea skimu ya magozi na mkombilenga
zaidi ya shilingi milioni zimetumika kwenye ukarabati wa mto huu
wakaazi wa kijiji cha ruaha mbuyuni bw nasoro kitambazi ameishukuru serikali kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji kwakuwa maisha ya wakaazi wa kata ya ruaha mbuyuni yamerejea katika hali ya kawa ida baada ya kingo ya mto lu kosi kukarabatiwa na maji ku rejea katika njia yake ya asili
wakaazi wa kata ya ruaha mbuyuni wilayani kilolo mkoani iringa wameishukuru serikali kufuatia hatua ya tume ya taifa ya umwagiliaji kukarabati tuta la mto lukosi lililovunjika kutokana na mvua kubwa za mafuriko zilizonyesha mkoani humo
akizungumza kwa niaba ya kwaupande wao baadhi ya wakaazi wa kijiji cha ruaha mbuyuni wamesema maisha katika kata hiyo yamerejea katika hali ya kawaida wakaazi wa maeneo hayo wanakwenda shambani kulima wanafunzi wanakwenda shuleni kama kawaida na wafanya biashara wanaendelea na shughuli zao kama kawaida
lori la tume likimwaga mawe na vifusi wakati wa ukarabati mto ruaha mdogo
ukarabati mto lukosi wakaazi ruaha mbuyuni waifagilia tume wakulima wa kijiji cha magozi waishukuru serikali umwagiliaji habari mto lukosi warejea katika hali yake ya kawaida ujenzi wa tuta mto ruaha mdogo wakamilika mto ruaha mdogo uk
 umwagiliaji kilimo cha uhakika wananchi katika halmashau ri ya wilaya ya kigoma hususan katika vijiji vya kamara simbo machanzo nyomoli na kasuku wanatarajia kunufaika na kili mo cha umwagiliaji kupitia mradi mkubwa wa uende lezwaji wa bonde la luiche unaotegemea kuanza mapema mwakani
kaimu mkurugenzi wa idara ya miundombinu kutoka tume ya taifa ya umwagiliaji mhandi si mkama kimasa amesema kuwa serikali imeshafanya makubaliano na serikali ya kuwait juu ya utekelezaji wa mradi huo na eneo la hekta elfu tatu ambazo zipo kwenye mkataba zinategemea kuende lezwa katika maana ya kujenga miundombinu ya kilimo cha umwagiliaji na mchakato wa kutafuta mzabuni umeanza
mhandisi kimasa amesema mradi huo utagharimu kiasi cha fedha za mkopo zaidi ya shilingi bilioni ishirini mpaka kumal izika
mradi wa nanganga ni kati ya miradi kumi na sita ya ssidp iii small scale irriga tion development project ambapo kwa mkoa wa lindi imetekelezeka miradi mitatu ambayo ni wa skimu ya um wagiliaji kinyope nanganga na ngongowele wilayani newala
kwa upande mwingine pamoja na kupokea mradi huo diwani kambona aliiomba serikali kumalizia kusakafia mfereji mkuu wenye urefu wa mita elfu mbili ili kupun guza upotevu wa maji kwenye mifereji pamoja na kuchimba mitaro nane ya kutolea maji mashambani
mradi wa zaidi ya sh
bilioni moja nanganga kukamilika ya kilimo chini ya usimamizi wa tume ya taifa ya umwagiliaji kushirikiana na halmashauri ya ruangwa na fedha za ufadhili kutoka shirika la maendeleo la kimataifa la japan jica
akiongea kwa niaba ya wananchi wa kijiji hicho baada ya makabidhiano ya mradi huo diwani wa kata hiyo shabani kambona alisema wamepokea mradi huo wenye jumla ya hekta za umwagiliaji am bapo ujenzi wa mradi huo kwa awamu hii utawezesha hekta kumwagiliwa
mradi wa kilimo cha umwagiliaji nanganga wakamilika wananchi wa kijiji cha nanganga kilichopo katika kata ya nanganga wilayani ruangwa mkoani lindi wamepokea mra di wa kilimo cha umwagiliaji wenye thamani ya kiasi cha fedha zaidi ya shilingi bilioni moja uliojengwa na serikali ya awamu ya tano kupitia wizara uendelezwaji wa bonde la luiche kigoma umwagiliaji habari ninaishukuru serikali yetu pendwa kwa kuleta mradi huu na nina imani kubwa sana kwa wana ruangwa kuwa sasa ni wakati wao kujikita zaidi katika kilimo biashara na kuweza kupata chakula kutoka hapa hapa raungwa bila kuagiza nje ya mkoa wetu na kuongeza pato sehemu ya miundombinu katika mradi wa nanganga uk
 umwagiliaji kilimo cha uhakika wadau sekta binafsi wazitaja changamoto zinazoikabili sekta hiyo uk
 umwagiliaji habari katibu tawala mkoa wa iringa hap piness seneda ameishauri tume ya taifa ya umwagiliaji kutatua changa moto zinazoikabila sekta binafsi katika kikao cha menejimenti ya tume na wadau wa sekta binafsi mkoani iringa kwa lengo la kutambua changamoto zinazoikabili sekta hiyo ili tume iweze kuzifanyia kazi na kuharakisha maende leo ya sekta ya umwagiliaji
seneda ameongeza kuwa endapo menejimenti ya tume itazifanyia kazi ipasavyo changamoto zinazopunguza kasi ya uwekezaji wa sekta binafsi kati ka kilimo cha umwagiliaji sekta hiyo itachangia ukuwajibu wa uchumi wa sekta ya umwagiliaji kwa kasi zaidi
mwenyekiti wa bodi tume ya taifa ya umwagiliaji prof
henry mahoo akahi timisha kikao kazi hicho mara baada ya wajumbe kutembelea ujenzi wa miun dombinu ya umwagiliaji katika shamba dogo la mboga na matunda nje kidogo ya mji wa iringa
amesema ili kuharakisha maendeleo ya sekta binafsi ni muhimu kuwepo ushirikiano wa pamoja kati ya tume ya taifa ya umwagiliaji sekta bin afsi na halmashauri hatua itakayosaidia kutoa huduma bora kwa mkulima
aidha amewashauri wahandisi wa umwagiliaji wa mikoa yote nchini kuandaa takwimu za miradi yote ya umwagiliaji katika maeneo yao ili taarifa hizo zitumike kuboresha kanzi data ya tume
mwenyekiti wa bodi tume ya taifa ya um wagiliaji
ni dhahiri kwamba kilimo cha um wagiliaji ni cha uhakika na mbadala wa kilimo cha kutegemea mvua tulichokizoea njia ya kiujhakikishia usalama wa chakula lakini pia ni njia ya kukuza kipato cha mkulima mojamoja na taifa kwa ujumla tume yanadi elimu ya ada na tozo katika kilele cha wiki ya chakula duniani wataalam wa tume ya taifa ya um wagiliaji alios hir iki katika maonesho ya wiki ya chakula duniani yaliyofanyika katika kiwanja cha shule ya msingi mandela mjini moshi wameiyatumia maonyesho hayo ku toa elimu ya ada na tozo kwa wadau wa kilimo cha umwagiliaji na wanan chi kwa ujumla akitoa elimu hiyo kwa wateja waliotembelea banda la tume afisa kilimo mwandamizi bw mohamed mcheni amesema taratibu zote za ukusanyaji wa ada na tozo zimekamilika na kutangazwa katika gazeti la serikali
kwa mwaka huu wa fedha na miaka inayoendelea tutakusanya asilimia ya mavuno kwa kila mku lima lakini pia ni muhimu kila skimu iwe imesajiliwa tume
kila skimu inatakiwa kulipa tsh laki moja na sabini na tano
 ambapo tsh laki moja ni ada ya mwaka na shilingi elfu sitini ni ada ya usajili na shilingi elfu kumi na tano ni ada ya maombi ya usajili
umwagiliaji kilimo cha uhakika baadhi ya wadau wa umwagiliaji wali otembelea banda la tume
zaidi ya tsh
bilioni moja kutumika upanuzi wa mfereji mkuu skimu ya kirya mwanga uk
 wakulima katika kijiji cha kirya wilayani mwanga mkoani kiliman jaro wameishukuru serikali kwa kuendelea kuwekeza katika miun dombinu ya kilimo cha umwagiliaji katika skimu ya mpunga ya kirya
akizungumza kwaniaba wa wakulima katika eneo la mradi diwani wa viti maalum tarafa ya lembeni novita mlacha amesema kukamilika kwa ujenzi wa mfereji huo kutabadili maisha ya familia katika tarafa ya lembeni ukizingi atia kuwa eneo hilo linapata mvua chache hivyo akina mama watali ma mazao ya aina mbalimbali iki wemo mbogamboga na kuweza kujikimu wao na familia zao
akizungumza katika eneo la mradi mkurugenzi wa halmas hauri ya mwanga mwajuma na sombe amewataka wanufaika wa mradi huo kuwa walinzi wa ma lighafi za ujenzi na miundombinu ya umwagiliaji na waelewe kuwa serikali inatumia fedha nyingi katika miradi ya umwagiliaji ili kuinua maisha ya wananchi
msimamizi wa mradi huo mhandisi romwald robert kutoka tume ya taifa ya umwagiliaji ameahidi kutekeleza wajibu wake wa kusimamia mradi huo kwa weledi na kwa matokeo chanya
kwa upande wake kaimu mkurugenzi wa uendelezaji miun dombinu mhandisi kimasa ntonda amewataka wanufaika wa mradi huo kutoa ushirikiano uta kaohitajika kwa mkandarasi ili kufanikisha zoezi hilo
zaidi ya shilingi bilioni moja zita tumika kuendeleza mfereji mkuu wenye urefu wa kilomita tatu barabara yenye urefu wa kilomita nne na nusu pamoja na viziba maji
skimu ya kirya ina zaidi ya wanufaika 
ijue kanuni na adhabu ya kutolipa tozo za umwagiliaji utaratibu wa kukusanya ada na tozo upo kisheria baada ya bunge la jamuhuri ya muun gano wa tanzania kupitisha sheria no ya mwaka inayomtaka kila mkulima kati ka skimu ya umwagiliaji kuchangia asilimia ya wastani wa mavuno kwa hekari kwa mwaka hivyo ndio kusema kuwa mtu yeyote atakaye vunja ama kwenda kinyume na kanuni namba kama hakuna ad habu iliyotajwa mahususi anatenda kosa na baada ya kutiwa hatiani atatakiwa kuli pa faini ya shilingi milioni moja ama kufungwa kifungo cha mwaka moja jela ama adhabu zote mbili kwa pamoja
ewe mkulima katika ski mu ya umwagiliaji lipa tozo za umwagiliaji kuepuka usumbufu unaoweza kujit okeza umwagiliaji kilimo cha uhakika kaimu mkurugenzi mkuu wa tume ya taifa ya um wagiliaji daudi kaali ame wataka wakulima wa skimu ya madibira iliyopo hal mashauri ya mbarali mkoani mbeya kutumia ghala na kinu cha kukoboa mpunga mali ya tume ya taifa ya umwagiliaji kwa kuwa miundombinu hiyo imetengenezwa kwa lengo la kuhudumia skimu ya madibira wafahamisha kuwa kinu za kukobolea mpunga katika kituo hiki ki mefanyiwa matengenezo na tayari kinafaa kwa matumizi hivyo nawasihi wakulima wa skimu hii ya madibila mtumie miun dombinu ya ghala na kinu msiache haya majengo yageuke nyum ba ya popo
katika hatua nyingine bw kaali amesisitiza kuwa kazi itakayofuata baada ya zoezi la kukarabati kinu cha kukobolea mpunga kukamilika ni pamoja na ukarabati wa majengo ya ofisi katika kituo hicho am bayo yana nyufa kwakuwa yamejengwa miaka mingi iliyopita zikiwemo nyumba kwaajili ya watumishi am bazo pia zinahitaji maten genezo madogo ili zirejee katika ubora wa awali kwaajili ya matumizi ya watumishi watakao zihitaji
kwa upande wao wakulima wa skimu hiyo ya mbarali wameishukuru serikali kwa matengenezo ya kinu hicho na kuahidi kukitumia katika shughuli za kukoboa mpunga wao pamoja na kuhifadhi katika ghala hilo
ukarabati wa kinu hicho unafungua upya fursa ya ajira kwa makundi mba limbali katika eneo hilo la madibila wakiwemo vijana ambao wamesema kupitia kinu hicho watapa ajira hivyo kujiingizia kipato na kuboresha maisha yao
kwa mujibu wa mhandisi hassan ndyali kinu cha madibira kinauwezo wa kuzalisha mchele wa aina mbili mmoja ni mchele wa kawaida ambao unaweza kutengwa katika madaraja tofauti tofauti na aina ya pili kinu hicho kinaweza kuzalisha mchele aina ya brown
unaotumiwa zaidi na wagonjwa wa kisukari
tume ya fufua kinu cha mpunga madibira
uk
 sehemu ya mtambo wa kukoboa mpunga ghala la madibira umwagiliaji kilimo cha uhakika kazoba ambaye ni mchumi ametoa ahadi ya kushiriki sha watumishi wote wa tume katika shughuli za michezo kwani utendaji wa kazi unategemea afya za watumishi
katibu wa baraza hilo jipya bw
dan ny makange alisema ana mkakati wa kuainisha wachezaji viongozi wa baraza la michezo wa tume ya taifa ya umwagiliaji wali ochaguliwa katika kinyanganyiro kikali cha kugombea nafasi za mwenyekiti na mwenyekiti msaidizi wa michezo pamoja na nafasi ya katibu mkuu na katibu mkuu msaidizi wameapa kukuza tasnia ya michezo katika taasisi hiyo na ku tumia fursa walioipata kutangaza shughuli za tume ya taifa ya um wagiliaji kupitia sekta ya michezo
akizungumza baada ya uchaguzi huo mwenyekiti aliyeshinda bw
yassin katika ofisi za tume nchi nzima ili kuunda timu bora kwa baadhi ya michezo
nirc kujitangaza kupitia sekta ya michezo tume ya taifa ya umwagiliaji p
o box kikuyu kusini
dodoma e mail kilimo cha umwagiliaji kilimo cha uhakika waziri mkuu kassim majali wa amewataka wakulima wa zabibu katika skimu ya hombolo iliyoko nje kidogo ya jiji la dodoma kuitunza miundombinu ya umwagiliaji katika shamba hilo ili iweze kudumu kwa muda mrefu na kuhudumia skimu hiyo kwa tija
mheshimiwa majaliwa amey asema hayo wakati wa zi ara yake katika skimu hiyo ambapo amejionea jitihada zinazofanywa na wakulima katika uzalishaji wa zao hilo
kwanini zabibu isipate mafanikio sasa serikali imedhamiria na mhesh imiwa rais samia suluhu tusimamie ndio maana nimekuja na timu kubwa ya watendaji serikalini kila mmoja asimamie aidha waziri mkuu majaliwa amewakumbusha wakulima wa zabibu katika shamba hilo waepuke kurusha taka taka ndani ya mifereji san jari na kufanya ukarabati wa mara kwa mara ili miun dombinu hiyo idumu kwa muda mrefu na kuweza ku toa huduma ya umwagiliaji yenye tija katika uzalishaji wa zao la zabibu
waziri mkuu kassim majaliwa awaagiza wakulima wa zabibu skimu ya hombolo waitunze miundombinu ya umwagiliaji
uk
 umwagiliaji kilimo cha uhakika hotuba ya waziri wa kili mo na chakula mheshimiwa charles n
keenja mb
ku husu makadirio ya matumizi ya fedha kwa mwaka wa i
utangulizi 
mheshimiwa spika kutokana na taarifa iliyowasilishwa hapa bungeni leo na mwenyekiti wa kamati ya ardhi kilimo na mifugo inayohusu wizara ya kilimo na chakula na baada ya kuzingatia taarifa hiyo naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa likubali kupitisha makadirio ya matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya kilimo na chakula kwa mwaka wa fedha wa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wa ambao unamalizika leo viongozi wetu wakuu wa kitaifa walikipa kilimo umuhimu wa juu katika shughuli zao za kila siku
wakuu hao wametoa maelekezo mbalimbali muhimu juu ya hatua za kuchukuliwa ili kuongeza wingi na ubora wa mazao yanayozalishwa humu nchini kwa lengo la kujitosheleza kwa chakula kuondoa umaskini na kuongeza mauzo ya mazao nje ya nchi
walipotembelea mikoa walitenga muda kukagua kilimo na kutoa maelekezo ya hatua za kuchukuliwa ili kukifanya bora zaidi
aidha wametoa maelekezo ya kisera yaliyolenga kuweka misingi ya kukuza uzalishaji na mapato yatokanayo na kilimo ikiwa ni pamoja na kuongeza sehemu ya mapato ya serikali inayowekezwa katika kilimo kama ilivyofanyika mwaka wa na itakavyofanyika mwaka huu
nawashukuru sana kwa kazi zao nzuri
mheshimiwa spika katika msimu wa nchi nzima ilikumbwa na ukame uliotokana na mvua kukatika mwezi wa januari hadi aprili 
hali hiyo iliathiri vibaya mazao yaliyokuwa mashambani na kuashiria taifa kuathiriwa na upungufu mkubwa wa chakula na hata njaa
tarehe machi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa benjamin william mkap a alilihutubia taifa chini ya utaratibu wake wa kuzungumza na wananchi kila mwezi
katika hotuba hiyo rais alifafanua hali mbaya ya chakula iliyoelekea kujitokeza na akaa giza hatua za kuchukuliwa na kila ngazi ya jamii kukabiliana na hali hiyo
mungu alisikia kilio chetu na hali sasa siyo mbaya kama ambavyo ilielekea kuwa
aidha wananchi wengi waliitikia wito wa rais wetu na wakapanda mazao aliyoelekeza kwa wingi
namshukuru sana mheshimiwa rais na pia nawashukuru sana wananchi wote walioitikia wi to wa rais wa kulima mazao ya kujikinga na njaa
nitajadili hali ya chakula kikamilifu zaidi chini ya aya ya hadi 
mheshimiwa spika napenda kuchukua fursa hii kumpongeza mheshimwa eliachim j
simpasa mbunge wa mbozi magharibi kwa kuchaguliwa kuwa mwenyekiti wa kamati ya ardhi kilimo na mifugo na waheshimiwa wabunge wote walioteuliwa kuwa wajumbe wa kamati hiyo
katika kipindi kifupi tangu kamati hii iteuliwe imekutana na wizara kupata maelezo kuhusu muundo na majukumu ya wizara bodi za mazao mashirika na asasi zilizoko chini ya wizara
mwezi wa mei kamati ilitembelea taasisi ya utafiti wa mazao ya kilimo mikocheni na mashamba makubwa ya miwa na viwanda vya kusindika sukari vya kilombero na mtibwa na ilipata fursa ya kukutana na wakulima wadogo wa miwa katika maeneo hayo na kutoa mchango mkubwa wa mawazo na maelekezo ya kuboresha uzalishaji wa zao hilo
kamati ilipokea na kuchambua kwa makini taarifa ya utekelezaji ya wizara ya kilimo na chakula ya mwaka wa na makadirio ya matumizi ya mwaka wa 
kamati ilitoa maelekezo kuhusu mambo ambayo yanapaswa kuzingatiwa ili kuweka msisitizo katika kuondoa vikwazo na matatizo yanayokifanya kilimo kisikue kwa kasi ya kuridhisha
maelekezo na maoni ya kamati yamezingatiwa katika mapendekezo niyowasilisha mbele ya bunge hili tukufu na yataendelea kuzingatiwa katika utekelezaji wa majukumu ya wizara
mheshimiwa spika nachukua nafasi hii kuwapongeza kwa dhati wabunge wote walioshinda katika chaguzi ndogo za tarehe mei 
wabunge hao ni mhe
abu towagale kiwanga mb
ccm jimbo la kilo mbero mhe
nazir mustafa karamagi mb
ccm jimbo la bukoba vijijini mhe
edwa rd nziriye ndeka mb
ccm jimbo la kigoma kusini mhe
sumri abdallah salum mohamed mb
ccm jimbo la mpanda magharibi mhe
karim said othman mb
cuf jimbo la chambani mhe
masoud abdalla salim mb
cuf jimbo la mtambile mhe
mohamed juma khatibu mb
cuf jimbo la chonga mhe
ali said salim mb
cuf jimbo la ziwani mhe
shoka khamis juma mb
cuf jimbo la micheweni mhe
salim omar alli mb
cuf jimbo la tumbe mhe
mchande salim mchande mb
cuf jimbo la konde mhe
mohamed ali said mb cuf jimbo la wingwi mhe
khamis ally saleh mb
cuf jimbo la mgogoni mhe
khalifa suleiman khalifa mb
cuf jimbo la gando mhe
khalifa mohamed issa mb
cuf jimbo la mtambwe mhe
bakari shamis faki mb
cuf jimbo la ole mhe
mwadini abass jecha mb
cuf jimbo la utaani mhe
ali said juma mb
cuf jimbo la kojani na mhe
omar juma omar mb
cuf jimbo la pandani
mheshimiwa spika nachukua nafasi hii kumshukuru naibu waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa profesa pius mbawala mbunge wa namtumbo katibu mkuu ndugu wilfred ngirwa wakuu wa idara na taasisi na asasi zilizoko chini ya wizara watumishi wote na wadau wa sekta ya kilimo kwa ushirikiano na ushauri wao katika mwaka wa fedha unaoishia tarehe juni 
watendaji hawa wameshiriki kikamilifu katika kutekeleza mpango wa kilimo wa mwaka wa 
aidha wamechangia katika kuandaa taarifa mbalimbali ikiwemo taarifa ya utekelezaji ya mwaka wa na makisio ya mapato na matumizi ya mwaka wa ambayo ninaiwasilisha mbele ya bunge lako tukufu
mheshimiwa spika nampongeza waziri mkuu mheshimiwa fredrick tluway sumaye mb
waziri wa fedha mheshimiwa basil pesambili mramba mb
na waziri wa nchi ofisi ya rais mipango na ubinafsishaji mheshimiwa dk
abdallah omari kigoda mb
kwa hotuba zao nzuri
hotuba zao zi mechambua na kufafanua masuala muhimu ya kiuchumi na ya kijamii ikiwa ni pamoja na hali ya kilimo na chakula nchini na hatua zinazochukuliwa kuongeza uwekezaji ili kukifanya kilimo kikue kwa haraka zaidi
nawapongeza wabunge waliochangia na kujadili hotuba hizo kwa michango yao mizuri na ushauri wao ambao tutauzingatia katika kuongeza ukuaji wa sekta ya kilimo
mheshimiwa spika maelezo aliyotoa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika hotuba yake kwa taifa tarehe machi na uchambuzi maelekezo na ushauri uliotolewa na waziri mkuu waziri wa fedha waziri wa nchi ofisi ya rais mipango na ubinafsishaji na waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa yasomwe pamoja na na kuchukuliwa kuwa ni sehemu ya hotuba hii
 ii
hali ya kilimo nchini 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne iliyopita kilimo kilianza kuonyesha dalili za kuongeza kasi ya kukua
mwaka wa kilimo kilikua kwa asilimia 
 mwaka wa asilimia 
 mwaka wa asilimia 
katika mwaka wa kilimo kilikua kwa asilimia na hivyo kutokufikiwa kwa lengo la asilimia 
 kutokana na kushuka kwa bei za mazao makuu ya biashara hususan kahawa pamba na chai
ukuaji huu mdogo hauwezeshi kufikiwa kwa malengo ya kufufua uchumi na kuondoa umaskini kwa kasi ya kuridhisha
utafiti uliofanywa na wi zara ya kilimo na chakula na benki ya dunia mwaka wa unaonyesha kwamba ili kilimo kiweze kuchangia ukuaji wa uchumi na kupunguza umaskini kwa kasi ya kuridhisha inabidi kikue kwa zaidi ya asilimia kwa mwaka
kasi ndogo ya ukuaji wa sekta ya kilimo inasababishwa kwa kiasi kikubwa na hali mbaya ya hewa hususan ukame uwekezaji mdogo katika sekta ya kilimo milipuko ya magonjwa wadudu na wanyama waharibifu wa mimea na mazao na matumizi madogo ya teknolojia
matatizo mengine ni pamoja na kukosekana kwa masoko ya uhakika na yenye bei nzuri kwa mazao yetu makuu ya biashara na kushuka sana kwa bei za mazao hayo
kilimo kinakabiliwa pia na janga la ukimwi linaloathiri sana nguvukazi
changamoto iliyoko mbele yetu ni kuondoa matatizo haya ili kuruhusu kilimo kukua na kuondoa umaskini miongoni mwetu kwa kasi kubwa zaidi kwa kuzingatia malengo ya kuondoa umaskini
hali ya chakula kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika hali ya upatikanaji wa chakula kwa mwaka wa ilikuwa nzuri
taifa lilijitoshel eza kwa asilimia 
hali hii ilitokana na uzalishaji wa mazao ya chakula wa jumla ya tani milioni 
 zikiwemo tani milioni 
 za nafaka na tani milioni 
 za mazao yasiyo nafaka katika msimu wa ikilinganishwa na miaka miwili iliyotangulia ambapo taifa lilijitosheleza kwa asilimia mwaka wa na asilimia katika mwaka wa 
aidha mwanzoni mwa msimu wa kulikuwa na alibaki ya tani za msimu wa 
hali hiyo nzuri ya chakula iliwezesha nchi yetu kuuza chakula nje ya nc hi na kutoa msaada wa tani za chakula kwa serikali ya zimbabwe
kati ya mwezi wa julai na mei tuliuza nje ya nchi tani za mahindi tani za maharage tani za mchele tani za ngano tani za mtama na uwele tani za ndizi na tani za muhogo
wakati huo huo tuliagiza kutoka nje ya nchi tani za ngano na tani za mchele
pamoja na hali ya chakula kuwa nzuri kitaifa katika mwaka wa kulikuwepo na maeneo machache katika baadhi ya mikoa ambayo yalikuwa na upungufu wa chakula
maeneo hayo yalikuwa katika mikoa ya arusha wilaya za monduli na ngorongoro manyara wilaya ya simanjiro na kilimanjaro wilaya za same mwanga na moshi vijijini
upungufu wa chakula katika maeneo hayo ulitokana na mvua kunyesha kwa viwango vidogo na kwa mtawanyiko mbaya
tathmini ya kubaini watu walioathiriwa na upungufu wa chakula iliyofanywa mwezi wa novemba ilibaini kuwa kulikuwa na watu waliohitaji msaada wa chakula kati ya miezi ya januari na machi 
serikali ilitenga jumla ya tani za chak ula kutoka hifadhi ya chakula ya taifa sgr kuwa hudumia watu walioathirika na njaa
aidha shirika la mpango wa chakula duniani kwa kutumia utaratibu wa chakula kwa kazi lilitoa jumla ya tani za chakula katika wilaya za manyoni dodoma nzega kwimba iramba na misungwi
matarajio ya chakula kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika ufuatiliaji wa hali ya mvua na ya mazao mashambani uliofanywa na wizara umeonyesha kwamba maeneo makubwa ya nchi yatakuwa na upungufu wa chakula katika mwaka wa 
hali hiyo inatokana na mabadiliko ya hali ya hewa katika msimu wa yasiyotarajiwa na ambayo yalisababisha upungufu mkubwa na kutokutabirika kwa mvua katika maeneo yote ya nchi
mvua zilikatika katikati ya mwezi wa januari hadi wiki ya tatu ya mwezi wa machi na kuathiri vibaya ukuaji wa mazao yaliyokuwa mashambani
katika baadhi ya maeneo hali ni mbaya zaidi kwa kuwa wananchi walilima mazao yasiyostahimili ukame hali inayoashiria udhaifu katika usimamizi wa kilimo
tathmini ya awali ya uzalishaji wa mazao ya chakula nchini kwa msimu wa inaonyesha kuwa uzalishaji wa mazao ya chakula utafikia tani milioni 
 zikiwemo tani milioni 
 za mazao ya nafaka na tani milioni 
 za mazao yasiyo nafaka
makisio ya mahitaji ya chakula katika mwaka wa yanatarajiwa kuwa tani milioni 
kwa hiyo taifa linatarajia kujitosheleza kwa chakula kwa asilimia tu kiambatanisho na
aidha katika mwaka wa inatazamiwa kwamba kutakuwapo albaki ya tani kutoka msimu wa 
hadi tarehe mwezi wa juni hifadhi ya chakula ya taifa ilikuwa na tani za chakula maghala ya wafanyabiashara yalikuwa na tani na kiasi cha tani zilikuwa mikononi mwa wananchi
albaki hii ya jumla ya tani inafanya pengo la chakula lipungue kutoka tani hadi tani 
mheshimiwa spika pamoja na hali ya uzalishaji wa chakula kitaifa kutokuwa ya kuridhisha mikoa ya iringa rukwa mbeya ruvuma kigoma kagera na mtwara itajitosheleza kwa chakula na kuwa na ziada
aidha kutokana na mvua zilizoendelea kunyesha kati ya mwezi wa machi hadi mwanzoni mwa mwezi wa juni mikoa ya tanga kilimanjaro arusha mwanza mara na tabora inatarajiwa kujitosheleza kwa chakula
mikoa iliyosalia itakuwa na upungufu wa chakula na itajitosheleza kwa viwango vinavyotofautiana kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini
 jedwali na
 maeneo yaliyoathiriwa zaidi na upungufu wa chakula mwaka wa wilaya zilizoathirika wilaya zinazojitosheleza zenye ziada manyara simanjiro tarafa zote hanang tarafa zote kiteto tarafa za kibaya na kijingu na babati tarafa za mbugwe na babati mbulu arusha monduli arumeru arusha na ngorongoro dodoma dodoma vijijini kongwa na kondoa mpwapwa pwani bagamoyo tarafa ya msoga na kisarawe tarafa za mzenga chole na sungwi kibaha mkuranga mafia na rufiji lindi ruangwa tarafa za ruangwa mandawa na mnacho na kilwa liwale lindi na nachingwea singida singida vijijini manyoni na iramba shinyanga meatu na kishapu bukombe kahama maswa bariadi na shinyanga vijijini morogoro mvomero tarafa ya mlali morogoro vijijini tarafa ya ngerengere ulanga kilosa na kilombero mwanza sengerema geita ukerewe kwimba magu na misungwi mara musoma tarime serengeti na bundatabora tabora igunga uyui urambo na nzegatanga tanga lushoto muheza kilindi pangani handeni na korogwe kilimanjaro moshi vijijini hai rombo same na mwanga ruvuma songea namtumbo tunduru na mbingambeya mbeya rungwe mbozi ileje kyela na mbarali mtwara masasi mtwara na tandahimba kagera bukoba muleba biharamulo ngara na karagwekigoma kigoma kasulu na kibondo rukwa sumbawanga nkasi na mpanda iringa iringa vijijini tarafa ya isimani njombe mufindi makete na ludewachanzo wizara ya kilimo na chakulamkoa kujitoshe leza wila ya 
kati ya miezi ya januari na aprili bei za mazao makuu ya chakula zilipanda na kulikuwapo upungufu wa baadhi ya vyakula kwenye masoko
kwa mfano bei za zao la mahindi zilipanda kwa wastani wa asilimia kutoka shilingi hadi shilingi kwa gunia la kilo na bei ya mchele ilipa nda kwa asilimia kutoka shilingi hadi shilingi kwa gunia la kilo 
hata hivyo kwa zao la maharage ambalo hulimwa kwa nyakati tofauti katika maeneo mbali mbali ya nchi bei ya wastani ilishuka kwa asilimia tatu kutoka shilingi mwezi wa januari hadi shilingi mwezi wa aprili kwa gunia la kilo 
kupanda huko kwa bei hutokea kila mwaka katika kipindi hiki
kuanzia mwezi wa mei bei za vyakula kwenye masoko zimeshuka na kurudia hali ya kawaida kutokana na wakulima kuvuna mazao ya msimu wa 
kwa jumla hali ya chakula kwenye maeneo mengi ya nchi bado ni nzuri
hatua zilizochukuliwa na serikali kukabiliana na tatizo la ukame 
mheshimiwa spika kama nilivyotangulia kusema tarehe machi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
benj amin william mkapa alilihutubia taifa juu ya hali ya chakula nchini na mwelekeo wake katika msimu wa 
katika hotuba hiyo rais alichambua hali ya mvua na chakula na mwelekeo wa hali ya chakula katika msimu wa na akaagiza hatua zifuatazo zichukuliwe na ngazi mbalimbali za serikali na wananchi kuhakikisha maeneo yote yaliyokwisha kuandaliwa kwa kilimo cha umwagiliaji maji yakiwemo mashamba ya nafco yanalimwa kwa ukamilifu kuweka usimamizi wa wataalam wa umwagiliaji na kilimo kwenye mashamba yote makubwa yenye miundombinu ya umwagiliaji ambao watahakikisha kwamba mahitaji yote muhimu yanapatikana kwa wakati na kwamba waliogawiwa mashamba hayo wanayalima kikamilifu kuhimiza wananchi kuvuna maji ya mvua na kuyatumia kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji maji viongozi wa serikali na chama cha mapinduzi ngazi ya mikoa na wilaya kuhamasisha wananchi kufuatilia kwa makini na kisayansi mwenendo wa hali ya hewa hali ya kilimo na hali ya mazao mashambani kila mkoa kuandaa na kutekeleza mpango maalum wa kujihami na hali mbaya ya chakula inayoweza kujitokeza kuanzisha kamati za njaa katika ila ngazi kuanzia mkoani wilayani hadi kijijini
kamati hizo zilitakiwa kutathmini hali halisi na kubuni mikakati ya kukabiliana na upungufu wa chakula kwa kujitegemea katika kila ngazi kuhamasisha wafanyabiashara ndani ya nchi ili waagize chakula kutoka nje ya nchi kila mkulima kujiwekea akiba hadi atakapokuwa na uhakika wa mavuno ya msimu wa wananchi wa mikoa yenye chakula cha kununua na ambao hawana akiba ya chakula cha kutosheleza mahitaji ya familia hadi mavuno yajayo kujinunulia chakula cha akiba wananchi kulima mazao yanayostahimili ukame na yanayokomaa haraka katika msimu mmoja mikoa yote yenye maeneo yanayofaa kwa kilimo cha kiangazi kulimwa na kupandwa mazao ya chakula na wafugaji kuuza mifugo yao wakati ambapo iko katika hali nzuri na kutumia fedha watakazopata kujinunulia chakula
kutokana na taarifa kutoka kwenye ilaya na timu za wataalam na viongozi zilizotumwa mikoani kutathmini hali ya mvua na mazao mashambani maelekezo ya rais yalipokelewa vizuri na wananchi na katika aeneo mengi ya nchi yalitekelezwa kwa juhudi ya kuridhisha sana
nawapongeza sana wananchi wote waliotekeleza maelekezo ya rais na viongozi wao waliowahimiza na kuwasimamia
katika mwaka wa serikali ilitoa fedha za nyongeza shilingi milioni kwa ajili ya kukarabati miundombinu ya umwagiliaji maji mashambani katika skimu zenye jumla ya hekta 
aidha shilingi milioni 
 zilitengwa kwa ajili ya kufufua matrekta saba yaliyoko kwenye kituo cha utafiti na chuo cha kilimo cha ilonga kilosa
aidha serikali ilitenga shilingi milioni 
 kwa ajili ya ununuzi wa mbegu za mazao yanayokomaa katika muda mfupi
wizara imewaagiza wahandisi wa kanda za umwagiliaji na mameneja wote wa mashamba kusimamia kilimo katika mashamba hayo
utekelezaji wa maagizo hayo unaendelea vizuri
mheshimiwa spika katika maeneo yote yaliyokuwa na upungufu wa mvua ambako wananchi wamelima muhogo kwa wingi hakuna upungufu wa chakula
kule ambako uhimizaji wa kilimo cha muhogo ulikuwa hafifu au wananchi walikaidi kulima zao hilo la chakula kuna kilio cha upungufu wa chakula na kuitaka serikali ipeleke chakula kwenye maeneo hayo
kama ilivyo aibu kwa nchi kuomba chakula kutoka nchi nyingine hasa inapokuwa hakuna maafa yaliyotok ea ndivyo pia inavyopasa kijiji kata au wilaya kuona aibu ya kuomba chakula wakati ulikuwapo uwezekano wa kuzalisha chakula katika eneo linalohusika
kuanzia sasa viongozi watakaozembea katika kuwahimiza wananchi walime mazao yanayostawi katika mazingira yao watawajibishwa kwa kosa la kuhatarisha maisha ya wananchi wa maeneo yao
hatua za kuchukuliw kukabiliana na upungufu wa chakula 
taarifa zinaonyesha kwamba hakuna mkoa ambao wilaya zake zote zimeathiriwa na ukame kwa viwango vinavyolingana
aidha ni mikoa minne tu ambayo imeathiriwa kwa kiasi kikubwa na ukame
mikoa kumi na saba itajitosheleza kwa chakula na mingine itakuwa na viwango tofauti vya ziada
inaagizwa kwamba a kusiwepo vizuizi vya aina yoyote vya kusafirishwa kwa chakula kutoka sehemu moja ya nchi kwenda sehemu nyingine ya nchi
b wafanyabiashara wahimizwe kununua chakula kutoka kwenye maeneo yenye chakula cha ziada na kukiuza kwenye maeneo yenye upungufu wa chakula
c hifadhi ya chakula ya taifa itawauzia wafanyabiashara watakaoteuliwa mahindi na kusimamiwa na viongozi wa mikoa na wilaya ili wayasambaze kwenye maeneo yenye upungufu
d aidha sgr itanunua mahindi kutoka kwenye mikoa yenye ziada na kukipeleka kwenye kanda zenye upungufu ili kikasambazwe kwenye maeneo yenye upungufu wa chakula kwa utaratibu ulioelezwa hapo juu
e pale idara ya maafa ya ofisi ya waziri mkuu itakaporidhika kwamba jamii fulani inahitaji msaada maalum wa chakula itaweka utaratibu wa kuiuzia jamii hiyo chakula kwa masharti nafuu au kuwapa chakula kwa kazi
mheshimiwa spika tunatarajia kwamba katika mwaka wa tutajitosheleza kwa chakula kwa asilimia 
wizara ya kilimo na chakula imekwishazungumza na wafanyabiashara na kuwaomba waagize tani za mahindi tani za ngano na tani za mchele
kiasi hicho kitatosha kuziba pengo linalotarajiwa
mwezi huu kampuni ya export trading ilipakua tani za mahindi kwenye bandari ya mtwara kwa ajili ya mkoa wa lindi wilaya za ruangwa na kilwa
mheshimiwa spika serikali imeanza mazungumzo na baadhi ya wahisani kwa lengo la kuwajulisha hali ya chakula ilivyo nchini na kuona kama wataweza kutusaidia kukabiliana na upungufu uliopo
aidha katika bajeti ya hifadhi ya chakula ya taifa imetengewa fedha za kununua chakula kutoka humu nchini na serikali imetenga fungu la fedha la dharura ambalo litasaidia kuagiza chakula kutoka nje ya nchi kama itabidi
ni dhahiri kwamba serikali ya awamu ya tatu ya chama cha mapinduzi imechukua hatua madhubuti kukabili hali ya upungufu wa chakula katika maeneo mbalimbali ya nchi
mheshimiwa spika maelekezo aliyotoa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa benjamin william mkapa katika hotuba yake ya tarehe machi na uchambuzi maelekezo na ushauri uliotole wa na waziri mkuu mheshimiwa frederick tluway sumaye waziri wa fedha waziri wa nchi ofisi ya rais mipango na ubinafsishaji na waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa katika hotuba zao zilizotangulia yasomwe pamoja na na kuchukuliwa kuwa ni sehemu ya hotuba hii
hali ya chakula nchi za jirani 
mheshimiwa spika taarifa ya shirika la chakula na kilimo la umoja wa matai fa fao ya mwezi wa juni kuhusu uzalisha ji wa chakula inaonyesha kuwa katika mwaka wa nchi za kusini mwa afrika za zambia malawi msumbiji swaziland namibia na angola zitakuwa na hali ya chakula ya kuridhisha
nchi ya zimbabwe itakuwa na upungufu wa chakula kutokana na hali mbaya ya ukame na kupungua kwa maeneo yaliyopandwa mazao ya chakula
mheshimiwa spika taarifa za fao zinaonyesha kuwa katika mwaka wa nchi za kenya na uganda zitakuwa na hali ya chakula ya wastani
migogoro ya kisiasa na vita katika nchi za burundi na jamhuri ya kidemokrasia ya kongo itafanya hali ya chakula katika nchi hizo kuendela kuwa mbaya
uzalishaji wa mazao ya biashara 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalishaji wa mazao makuu ya biashara hususan korosho kahawa pamba sukari chai tumbaku na mkonge uliongezeka ikilinganishwa na uzalishaji wa mwaka wa kama inavyoonyeshwa kwenye jedwali na
uzalishaji wa zao la korosho ul ikua kwa asilimia 
 kahawa asilimia pamba asilimia 
 sukari asilimia 
 na chai asilimia 
ukuaji wa mazao ya tumbaku na mkonge ulikuwa mdogo ambapo tumbaku ilikua kwa asilimia 
 na mkonge asilimia 
ukuaji mdogo wa zao la tumbaku unatokana na bei ndogo wanayolipwa wakulima iliyosababisha baadhi yao kutolima tumbaku
zao la mkonge lilikumbwa na matatizo ya wawekezaji kushindwa kuendeleza mashamba waliyonunua na hivyo kuathiri uzalishaji
uzalishaji wa pareto ulishuka kwa asilimia 
 kutokana na tatizo la ukosefu wa soko
jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya biashara asilimia ya ongezeko korosho 
 kahawa 
 pamba 
 sukari 
 chai 
 tumbaku 
 mkonge 
 pareto 
 zaouzalishaji tani chanzo bodi za mazao matarajio mazao yasiyo asili 
mheshimiwa spika kutokana na bei za ma zao makuu ya biashara kuendelea kuwa za chini katika soko la dunia serikali inaendelea kuandaa mbegu na vipando na kuwahamasisha wakulima kuzalisha mazao mengine yenye bei nzuri na soko la uhakika ndani na nje ya nchi
mazao hayo ni pamoja na paprika vanilla pilipili manga mbaazi mbegu za mafuta na maua
mazao ya viungo 
mazao ya viungo hususan vanilla paprika pilipili manga na tangawizi yanastawi vizuri katika maeneo yanayopata mvua zaidi ya milimita kwa mwaka wastani wa joto la nyuzi joto oc na unyevunyevu hewani wa wastani wa asilimia 
mikoa ya kanda ya ziwa nyanda za juu kaskazini nyanda za juu kusini na mikoa ya pwani ina hali ya hewa inayofaa kwa uzalishaji wa mazao ya viungo ha ta hivyo uzalishaji wa mazao hayo bado ni wa chini sana
baadhi ya matatizo yanayowakabili wakulima wa mazao ya viungo ni pamoja na ukosefu wa vipando na ujuzi wa uzalishaji
katika mwaka wa wizara ilikusanya aina za mazao hayo kutoka sehemu mbalimbali nchini na kuvipeleka kwenye kituo cha mafunzo na utafiti cha kilombero katrin kwa lengo la kuvifanyia tathmini na kuainisha aina zenye nasaba bora zinazofaa kulimwa kibiashara
iii
taarifa ya utekelezaj wa kazi kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika mwaka wa ulikuwa mwaka wa kwanza wa kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo
mpango wa kilimo na chakula kwa mwaka wa ulilenga kuwekeza kwenye maeneo yaliyokuwa na uhusiano wa moja kwa moja na wakulima na ambayo yangekuwa na matokeo ya haraka
mpango ulilenga kuongeza eneo linalomwagiliwa maji ili kuimarisha uhakika wa upatikanaji wa chakula na kuweka mifumo madhubuti ya upatikanaji wa mbegu bora pembejeo nyingine na zana za kurahisisha kazi za kilimo na kupunguza upotevu wa mazao kabla na baada ya kuvuna
aidha mpango ulilenga kuimarisha huduma za ugani na mafunzo kwa wakulima na wataalamu kwa lengo la kumfikishia mkulima teknolojia bora za kilimo
muundo wa wizara 
wizara ilifanya mabadiliko katika mifumo ya utendaji na usimamizi wa taasisi zilizo katika sekta ya kilimo ili kuziwezesha kutekeleza majukumu ya asasi na taasisi hizo kwa ufanisi
katika mabadiliko hayo idara mpya ya umwagiliaji na huduma za ufundi ilianzishwa
aidha idara za maendeleo ya utafiti na mafunzo ziliunganishwa kuwa idara moja ya utafiti na mafunzo
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara kwa kushirikiana na wizara za maji na maendeleo ya mifugo ushi rika na masoko ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa iliandaa mwongozo wa kuandaa mipango ya kilimo ya wilaya
baadhi ya mipango hiyo itaanza kutekelezwa mwaka wa 
mipango hiyo ni muhimu kwani itahakikisha ushirikishwaji wa wananchi katika kupanga kuteleza na kusimamia miradi yao ya maendeleo
iv
huduma za ugani 
mheshimiwa spika mbinu shirikishi jamii ni njia endelevu inayoshirikisha viongozi wataalam na wakulima katika kuibua matatizo yanayowakabili wananchi katika kuendeleza huduma zao za kiuchumi na kijamii
mbinu hiyo huwezesha wakulima kupanga mipango yao na kuitekeleza kwa kutumia rasilimali zao na misaada mingine ikilazimu
katika kutekeleza mbinu hiyo huundwa timu za kimkoa kiwilaya kata na vijiji zinazojumuisha viongozi na wataalam wa fani zinazohusika na maendeleo vijijini
mbinu hiyo huweka bayana uwajibikaji wa viongozi wataalam na wananchi katika kusimamia na kutekeleza mpango ulioandaliwa
hivyo mbinu shirikishi jamii huongeza ufanisi katika utoaji wa huduma za ugani usambazaji wa teknolojia mbalimbali kwa wakulima na matumizi ya rasilimali katika jamii
kwa ujumla mbinu hiyo huchangia katika kuongeza tija na uzalishaji wa mazao uhakika wa chakula katika kaya na kupunguza umaskini
ili kueneza matumizi ya mbinu shirikishi jamii nchini mwaka wa wizara ilifanya warsha ya kitaifa ya mafunzo ya mbinu shirikishi jamii kwa maafisa viungo utafiti na ugani research and extension liaison officer wa kanda maafisa washauri wa kilimo wa mikoa na maafisa wa kilimo na mifugo wa wilaya 
baada ya warsha hizo maafisa hao waliwafundisha maafisa kilimo na mifugo waliopo katika ngazi ya kata na vijiji ambao nao waliwaelimisha wa kulima 
aidha wizara iliwapatia mafunzo ya mbinu shirikishi jamii na shamba darasa wataalam katika vyuo vya kilimo na mifugo vya mlingano morogoro na mkindo
baada ya kuhitimu wataalam hao walitoa mafunzo hayo kwa wataalam wa ugani waliopo vijijini
aidha vikundi vya wakulima vyenye jumla ya wakulima vilipata mafunzo ya shamba darasa
mheshimiwa spika ili kufikisha teknolojia bora za uzalishaji kwa wakulima wizara iliendelea kutumia vyombo vya habari hususan redio na majarida kuwaelimisha wakulima
jumla ya vipindi vya redio kuhusu mazao vilirushwa hewani na redio tanzania na makala kuhusu utaalam wa kilimo yalichapishwa katika majarida sita na kusambazwa kwa wakulima
wizara iliandaa mada mbili za video kuhusu mbinu shirikishi jamii na kilimo cha uyoga ambazo zilionyeshwa kwa wakulima katika sikukuu ya nane nane na siku ya chakula duniani ya mwaka wa 
ili kuwawezesha wakulima kuendesha kilimo cha kibiashara katika mwaka wa wizara iliandaa mafunzo yenye mwelekeo wa kilimo cha kibiashara kwa wakulima juu ya mbinu za kilimo bora cha korosho tumbaku kahawa na pamba
utafiti wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa huduma za utafiti zililenga kubuni teknolojia bora za uzalishaji wa mazao za kumwezesha mkulima kupata mavuno mengi na tija zaidi na hivyo kumuongezea kipato na kumpunguzia umaskini
teknolojia hizi ni pamoja na uzalishaji wa mbegu bora zenye sifa za kutoa mavuno mengi katika hali ya ukame rutuba duni na zenye ustahimilivu wa visumbufu vya mimea
aidha teknolojia bora za kurutubisha udongo na kupambana na uharibifu wa ardhi zilichunguzwa hususan katika maeneo yanayozalisha zao la tumbaku mkoani tabora
ili kuhakikisha upatikanaji kwa wingi wa mbegu bora kwa wakulima nchini mkazo uliwekwa katika kuzalisha kwa wingi mbegu mama za mazao mbalimbali kwenye vituo vya utafiti
katika kutekeleza hayo wizara iliwashirikisha wakulima katika kutambu matatizo na kuainisha namna ya kuyatatua kwa kutumia mbinu shirikishi jamii
aidha asilimia ya majaribio yote yaliyofanyika msimu huu yalikuwa katika mashamba ya wakulima ambalo ni ongezeko kubwa likilinganishwa na asilimia tu miaka mitatu iliyopita
katika mwaka wa ili kuhakikisha teknolojia zinazotolewa na vituo vya utafiti zinawafikia wakulima wizara ilianza kuzalisha kwa wingi mbegu mama breeder seed na za msingi foundation seed
aidha wizara iliendelea kutafiti aina za mbegu zinazoweza kutoa mavuno mengi na zinazostahimili ukame upungufu wa rutuba na visumbufu vya mimea
kuzalisha na kukuza mbegu mama za mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka vituo vya utafiti vilitoa mbegu mpya nane za mazao ya mpunga mtama maharage mbaazi soya viazi vitamu na ngano
uzalishaji wa mbegu hizo ulifanyika kikanda kama ifuatavyo kanda ya mashariki 
kituo cha ilonga kilitoa aina mbili za mbegu mpya za mtama zinazojulikana kama wahi na hakika zinazovumilia magugu aina ya kiduha
mbegu hizo ni kwa ajili ya kanda za kati na ziwa
kituo hicho pia kilitoa aina mpya ya mbaazi inayojulikana kama mali ambayo inakomaa katika siku na inaweza kuvunwa kwa misimu miwili
mbegu mama za wahi hakika na mali zinaendelea kuzalishwa kwa wingi kwa ajili ya kupelekwa kwenye mashamba ya mbegu za msingi ili zizalishwe kwa wingi
aidha kituo cha katrin kilichoko ifakara kilitoa mbegu mpya ya mpunga ijulikanayo kama saro yenye uwezo wa kuzaa tani tano kwa hekta na yenye ladha nzuri
uzalishaji wa mbegu hiyo unaendelea katika mashamba ya dakawa hekta na kilangali hekta 
tani za mbegu ya saro zinatarajiwa kuvunwa na kuuzwa kwa wakulima kwa ajili ya kupandwa katika msimu wa 
kituo cha kibaha kilitoa aina mpya ya mbegu bora ya viazi vitamu inayojulikana kama ukerewe
mbegu hii ina uwezo wa kuzaa tani nane kwa hekta inavumilia mashambulizi ya wadudu na ina uwezo wa kuzaa wakati wa mvua za muda mfupi kwa mfano mvua za vuli
uzalishaji wa mbegu ii unaendelea katika vituo vya kibaha dakawa na ukiriguru na kwenye mashamba ya wakulima katika kanda ya kati na ziwa
kanda ya nyanda za juu kusini 
katika mwaka wa kituo cha uyole kwa mara ya kwanza katika kipindi cha miaka kilitoa aina mpya ya mbegu ya soya ijulikanayo kama soya uyole i
mbegu hii ina uwezo wa kutoa tani 
 hadi 
 kwa hekta kwenye mashamba ya wakulima na inategemewa kwamba upatikanaji wa mbegu hii utapunguza uhaba wa mbegu za soya uliokuwepo nchini
aidha kituo kilizalisha mbegu mpya ya maharage ijulikanayo kama wanja
mbegu hii ina uwezo wa kutoa tani 
 hadi 
 kwa hekta kwenye mashamba ya wakulima na inalo soko zuri katika nchi za jirani
kwa hiyo uzalishaji wa zao hili kwa wingi utapanua wigo wa mazao ya biashara kwa wakulima wa nyanda za juu kusini
kanda ya kaskazini 
kituo cha selian migomba ya asili inayolimwa sehemu nyingi nchini ina tija ndogo kati ya tani tano hadi saba za ndizi kwa hekta ikilinganishwa na tani hadi za ndizi kwa hekta kwa kutumia migomba bora
ili kuongeza tija katika kilimo cha migomba na kufanya zao la ndizi liwe la biashara ndani na nje ya nchi kituo cha selian kimekuwa kikitafiti na kuzalisha miche bora ya zao la migomba kwa kutumia tissue culture
katika mwaka wa kituo cha selian kilitoa miche ya migomba bora kwa kutumia maabara
aidha ili kuongeza kasi ya uzalishaji wa miche ya migomba bora kituo kinatumia shamba la maadira lililoko tengeru
shamba hilo lina uwezo wa kuzalisha miche kwa mwaka
miche hiyo husambazwa kwa wakulima waliopatiwa mafunzo ya kilimo bora cha migomba
kanda ya kusini 
katika mwaka wa kituo cha naliendele kilizalisha mbegu bora za korosho kwa wingi kwa lengo la kukidhi mahitaji ya mbegu hizo nchini
kati ya tani 
 za mbegu zilizotokana na mikorosho bora zilizoza lishwa tani 
 ziliuzwa kwa wakulima
miche ya mikorosho iliuzwa kwa wakulima wa mikoa ya mtwara na lindi
 kanda ya ziwa 
kituo cha ukiriguru katika mwaka wa kituo cha ukiriguru kilizalisha mbegu mama za pamba aina ya uk ili iweze kutumika kuzalisha mbegu za msingi na zilizothibitishwa
tani nane za mbegu mama zinataratijwa kuvunwa kutoka katika shamba la nkaziga
aidha kituo cha maruku kilicho po mkoani kagera kilizalisha miche bora ya kahawa aina ya robusta kwa ajili ya kuwauzia wakulima
majaribio ya teknolojia 
mheshimiwa spika pamoja na kuzalisha mbegu bora za mazao katika vituo vya utafiti wizara ilifanya majaribio ya kilimo mseto hifadhi ya ardhi na kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo
kituo cha tumbi kilifanya majaribio ya matumizi ya miti aina ya sesbania sp
yenye uwezo wa kurutubisha udongo wa sehemu ilikopandwa
miti hiyo ina uwezo wa kuongeza nitrogen kiasi cha kilo kwa hekta kwa mwaka mahali ilipopandwa
vilevile imebainika kuwa matumizi ya kilimo mseto hupunguza athari za gugu aina ya kiduha kwenye kilimo cha mahindi
kituo cha mlingano kilifanya utafiti wa mazao jamii ya mikunde yenye uwezo wa kuhifadhi ardhi kuongeza rutuba katika udongo kudhibiti magugu na kutumika kama chakula cha mifugo
matokeo ya mwisho ya tafiti hizo yanatarajiwa kupatikana katika mwaka wa 
taasisi za utafiti wa mazao ya biashara 
mheshimiwa spika ili kuimairisha shughuli za utafiti wa mazao makuu ya biashara taasisi za chai kahawa na tumbaku zinaendelea kufanya utafiti kwa kuzingatia mahitaji ya wadau na zinawashirikisha wadau katika kugharamia uendeshaji wake
taasisi ya utafiti wa chai tea reseach institute of tanzania trit taasisi hii ikishirikiana na wakulima wadogo wa chai na maafisa ugani wilayani rungwe imeweza kuongeza uzalishaji wa chai kutoka kilo kwa hekta zilizozalishwa mwaka wa hadi kilo kwa hekta mwaka wa na tani kwa hekta mwaka wa 
trit iliendelea na utafiti kuhusu matumizi ya mb olea na maji katika kilimo cha chai
aidha taasisi ilianza kutathmini aina mpya za chai zilizoingizwa nchini kutoka kenya
taasisi ya utafiti wa kahawa tanzania coffee research institute tacri taasisi hii iliyoanzishwa mwaka wa iliainisha aina za mbegu chotara za kahawa ambazo zina sifa ya kustahimili mashambulizi ya ugonjwa wa chulebuni na kutu ya majani na hivyo kupunguza gharama za uzalishaji
mbegu hizo sasa zinazalishwa kwenye vitalu ili zisambazwe kwa wakulima msimu wa 
aidha tacri ilikamilisha uandaaji wa mkakati wa utafiti wa zao la kahawa kwa kipindi cha miaka mitano ijayo kuanzia mwezi wa julai 
mpango huo utakaogharamiwa na wadau wa sekta ya kahawa na jumuia ya ulaya unalenga kuinua uzalishaji wa zao hilo kwa kuwapatia wakulima teknolojia bora za uzalishaji
taasisi ya utafiti wa tumbaku tobacco research institute of tanzania torita taasisi hii pamoja na kuendelea kufanya majaribio ya matumizi ya mbolea na mbegu mpya za tumbaku iliendesha mafunzo juu ya utunzaji bora wa vitalu vya tumbaku na kilimo bora cha tumbaku kwa maafisa ugani wa wilaya za chunya namtumbo songea na mpanda 
jumla ya wakulima mkoani tabora walipewa mafunzo ya kilimo bora cha tumbaku
kutokana na mafunzo haya ubora wa zao la tumbaku unatarajiwa kuongezeka
 ukarabati wa vituo vya utafiti 
mheshimiwa spika ili kuongeza ufanisi katika utoaji wa huduma za utafiti katika mwaka wa wizara ilikarabati ofisi maabara na baadhi ya nyumba za wafanyakazi katika vituo vya utafiti vya ukiriguru maruku katrin uyole selian tumbi na mlingano na kuvipatia vifaa vya kisasa vya kufanyia utafiti
wizara pia ilijenga miundombinu ya umwagiliaji maji mashambani katika vituo vya uyole ilonga selian na tumbi ili viweze kuongeza kasi ya uzalishaji wa mbegu kwa kupunguza muda kati ya zao moja na lingine
aidha ukarabati na ujenzi wa maabara za kuzalisha mimea tissue culture labs ulikamilika katika vituo vya mikocheni uyole na ukiriguru
madawa yatakayotumika katika maabara hizo yaliagizwa kutoka nje na yanatarajiwa kuwasili nchini katika mwaka wa 
vi
kilimo cha umwagi liaji maji mashambani 
mheshimiwa spika lengo la wizara ya kilimo na chakula kwa mwaka wa lilikuwa kupanua eneo linalolimwa kwa kumwagilia maji mashambani ili kuliongezea taifa uzalishaji wa mazao na kubo resha usalama wa chakula
jumla ya hekta ziliendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani na kufanya eneo lote linalolimwa kuwa hekta likilingani shwa na hekta zilizolimwa mwaka 
wizara itaendelea na juhudi hizo katika miaka ijayo kuhakikisha kwamba eneo lote linalofaa sana kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani hekta 
 milioni kama ilivyoainishwa katika mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani linaendelezwa
mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula kwa kushirikiana na shirika la ushirikiano wa kimataifa la japan jica im ekamilisha maandalizi ya sehemu ya kwanza ya mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
mpango huo umeonyesha kwamba kuna hekta milioni 
 zenye uwezekano mkubwa wa kuendelezwa high development potential
aidha zipo hekta milioni 
 zenye uwezekano wa wastani wa kuendelezwa medium development potential na hekta milioni 
 zenye uwezekano mdogo wa kuendelezwa low development potential
kwa jumla taifa lina hekta milioni 
 zinazofaa kuendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
kutokana na uchunguzi huo ni dhahiri kuwa kuna uwezekano mkubwa sana wa kuendeleza kilimo cha umwagiliaji maji mash ambani hivyo kuliwezesha taifa kuboresha usalama wa chakula kwa kuongeza uzalishaji wa nafaka hususan mpunga
aidha uzalishaji wa mazao yenye thamani kubwa kama mboga matunda na maua ungeongezeka
ripoti ya mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani imeandaliwa na nakala zake zimesambazwa katika halmashauri zote za wilaya
halmashauri zenye maeneo yanayofaa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani yaliyoainishwa katika ripoti hiyo zinapaswa ziitumie ri poti hiyo kuandaa na kutekeleza miradi ya umwagiliaji maji mashambani
ukarabati wa skimu za umwagiliaji maji mashambani 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula imeweka mkazo katika ukarabati wa skimu za zamani za umwagiliaji maji mashambani zenye gharama nafuu na urahisi wa kutekeleza katika mwaka wa skimu zenye jumla ya hekta zilikarabatiwa
skimu hizo ni musa mwinjanga hai hekta bugorora ukerewe hekta kalemela magu hekta kalenga iringa hekta mvumi kilosa hekta mbarika misungwi hekta muhwazi kibondo hekta katuka sumbawanga hekta ruvu bagamoyo hekta kitivo lushoto hekta na shamba la uzalishaji mbegu kilangali kilosa hekta 
aidha bwawa linalotumika kumwagilia skimu ya kitere mtwara hekta lilikarabatiwa
mradi wa kuendeleza kilimo cha um wagiliaji maji mashambani katika mabonde ya mito pangani na rufiji river basin and smallholder irrigation improvement project rbsiip 
katika mwaka wa wizara iliendel ea kutekeleza mradi wa kuendeleza kilimo cha umwagiliaji maji mashambani katika mabonde ya mito pangani na rufiji
mradi huu unaogharamiwa na serikali ya tanzania benki ya dunia na wakulima wenyewe uliendelea na ujenzi wa skimu nne zenye jumla ya hekta 
skimu hizo ni mapogoro iringa hekta nyamahana iringa hekta kivulini mwanga hekta na longoi hai hekta 
skimu hizi pamoja na skimu zilizokamilishwa mwaka wa zimeendeleza eneo lenye jumla ya hekta katika mikoa ya kilimanjaro arusha tanga iringa na mbeya
aidha jumla ya wakulima kutoka katika skimu zilizokarabatiwa chini ya mradi huu walipewa mafunzo juu ya usimamizi na uendeshaji wa skimu
mradi ulianzisha mashamba madogo manne yenye eneo la hekta tano kila mmoja ambayo yalizalisha tani za mbegu ya mpunga aina ya saro 
mashamba haya yako katika skimu za igomelo mbarali luga nga iringa lekitatu arumeru na mombo korogwe
programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani participatory irrigation development programme pidp 
katika mwaka wa wizara iliendeleza teknolojia rahisi ya uvunaji maji kwa njia ya majaruba na uchimbaji wa visima vifupi katika maeneo kame ili kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga
kazi hii ilifanyika chini ya programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
programu hii inayogharamiwa na shirika la kimataifa la maendeleo ya kilimo ifad serikali ya ireland mpango wa chakula duniani wfp na serikali ya tanzania inalenga kuendeleza hekta itakapokamilika mwaka wa 
katika mwaka wa skimu zenye hekta katika wilaya sita za dodoma vijijini manyoni nzega shinyanga kwimba na babati zilifanyiwa usanifu na ujenzi wake umeanza kwa kushirikiana na wilaya husika
orodha ya skimu zote na hatua iliyofikiwa katika utekelezaji imeonyeshwa katika kiambatanisho na
kazi nyingine zilizofanywa ni kufundisha maafisa ugani mafundi sanifu wa umwagiliaji na wakulima mbinu za kisasa za kilimo cha mpunga
mafanikio ya juhudi hizo ni pamoja na ongezeko la uzalisha ji wa mpunga kutoka wastani wa tani 
 kwa hekta mwaka wa hadi tani 
 kwa hekta mwaka wa 
aidha programu imekamilisha ujenzi wa visima vifupi kwa ajili ya kumwagilia mazao ya bustani na vitalu vya mbegu za mpunga
mradi wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani chini ya programu ya kusaidia sekta ya kilimo agricultural sector projec support project asps 
mradi huu unagharamiwa na serikali za tanzania na denmark kwa lengo la kuendeleza skimu tano za kilimo cha umwagiliaji maji mashambani zenye jumla ya hekta kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya husika
skimu hizo ni lumuma kilosa hekta nyanzwa hekta na irindi iringa hekta utengule usongwe mbeya hekta na naming ong o mbozi hekta 
katika mwaka wa ujenzi wa skimu ya lumuma ulikamilika
usanifu wa skimu nne zilizobaki umefanyika ili ujenzi uanze katika mwaka 
aidha mafunzo yalitolewa kwa wakulima juu ya kuunda na kuimarisha vikundi vya umoja wa wamwagiliaji maji mashambani na matumizi bora ya maji
vyama vya umwagiliaji maji mashambani 
wizara ya kilimo na chakula ilishiriki katika kuanzisha vyama vya umwagiliaji maji mashambani katika skimu za bagamoyo na ruvu pwani lumuma kilosa balili bunda ochuna tarime na buswahili musoma
aidha mafunzo yalitolewa kwa viongozi wa vyama vya umwagiliaji maji mashambani katika nyanja ya usimamizi na uendeshaji wa skimu za umwagiliaji maji mashambani
mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji participatory agricultural development and empowerment project padep 
mheshimiwa spika napenda kulifaham isha bunge lako tukufu kuwa mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji umeanza kutekelezwa rasmi kuanzia mwezi wa mei 
hapo awali mradi huu ul ijulikana kwa jina la mradi wa kuongeza rutuba kwenye udongo na tija katika kilimo soil fertility recapitalization and agricultural intensification project sofraip
hii imetokana na umuhimu wa kusisitiza dhana ya ushirikishaji jamii na kujenga uw ezo na ujasirimali wa wakulima na wafugaji katika kupanga na kutekeleza miradi ya maendeleo ya kilimo na ufugaji
mradi unalenga kuongeza uzalishaji na tija ya kilimo na hivyo kupunguza umaskini
mradi huu utatekelezwa katika wilaya za tanzania bara na visiwani
mheshimiwa spika katika mwaka wa mradi umetekelezwa kwa majaribio katika wilaya za hai na morogoro ijijini
shughuli zilizofanyika katika wilaya hizo zimeonyesha mafanikio katika kuwashirikisha wakulima na wafugaji kwa kuyatambua matatizo na kutafuta mbinu za kuyatatua kwa kutumia raslimali walizonazo
watekelezaji wamejifunza kuwa kwa kuwawezesha wakulima na wafugaji kutambua fursa zilizopo miradi ya maendeleo ya kilimo inaweza kutekelezwa na kusimamiwa vizuri katika ngazi ya kijiji
pamoja na kutekeleza mradi marekebisho muhimu yamefanyika kwa kuzingatia matokeo yaliyopatikana kwa lengo la kuongeza ufanisi katika kipindi cha utekelezaji
aidha maandalizi ya utekelezaji yameendelea kufanyika katika wilaya za iringa singida hanang arumeru masasi na nachingwea
maeneo haya yataanza kutekeleza shughuli za mradi katika mwaka wa 
wilaya zitatakiwa kuteua vijiji kulingana na fursa zilizopo katika vijiji hivyo matatizo yaliyopo katika kuendeleza kilimo mihadi commitment kuchangia asilimia ya gharama za uwezeshaji capacity building na hamasa ya wilaya katika kuleta maendeleo ya kilimo kwa utaratibu wa mbinu shirikishi jamii
viongozi wote hususan wa wilaya wanatakiwa kuwaelewesha wananchi kuhusu uendeshaji wa mradi ili waweze kutambua maeneo ambayo yataleta mabadiliko katika kuka biliana na matatizo yanayoikabili sekta ya kilimo
 vii
pembejeo na zana za kilimo 
mheshimiwa spika matumizi ya pembejeo na zana bora za kilimo ambazo ni muhimu sana katika kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo bado ni madogo
matumizi ya zana na pembejeo yameshuka hasa baada ya kuanza kwa sera za soko huru ambapo utaratibu uliokuwepo awali wa upatikanaji ugharamiaji na usambazaji wa pembejeo za kilimo ulivurugika
ili kilimo kikue kwa kasi itakayotuwezesha kupambana na umasikini ni lazima matumizi ya zana na pembejeo katika uzalishaji wa mazao ya kilimo yaongezeke
kuanzia msimu wa wizara imeweka mfumo wa kuwawezesha waagizaji na wasambazaji wa pembejeo na zana za kilimo kupata mikopo kutoka kwenye mfuko wa taifa wa pembejeo kupitia benki kwa lengo la kuongeza ufanisi katika utoaji wa mikopo
mfumo huo unazihusisha halmashari za wilaya katika kubaini mahitaji wasambazaji na waagizaji wa pembejeo
halmashauri za wilaya pia zinawajibika kusimamia matumizi ya pembejeo na zana zinazotokana na mikopo hiyo
wizara inaweka mkazo katika kuhamasisha sekta binafsi kushiriki katika uagi zaji na usambazaji wa pembejeo na zana bora kwa wingi na kwa wakati unaotakiwa
mbolea na madawa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa makadirio ya mahitaji ya mbolea nchini yalikuwa tani 
hadi kufikia mwezi wa mei kiasi cha tani 
 za mbolea sawa na asilimia ya mahitaji zilipatikana na kusambazwa kwa wakulima
upungufu ulitokana na baadhi ya makampuni kutoagiza mbolea kwa wingi kutokana na wakulima kutumia kiasi kidogo cha mbolea
hadi kufikia mwezi wa mei tani zilikuwa zimetumika
matumizi madogo ya mbolea yametokana na bei kubwa ya mbolea na ukame uliojitokeza
aidha mahitaji ya viuatilifu aina ya unga yalikuwa tani na vya aina ya maji yalikuwa lita milioni 
hadi kufikia mwishoni mwa mwezi mei upatikanaji wa madawa aina ya unga ulikuwa tani na lita milioni 
 za madawa ya maji
mbegu bora 
mheshimiwa spika makadirio ya mahitaji ya mbegu bora kwa mwaka wa yalikuwa ni tani 
upatikanaji wa mbegu bor ulifikia tani sawa na asilimia ya mahitaji ya mbegu bora nchini
mashamba ya mbegu ya serikali yalichangia tani za mbegu za msingi sawa na asilimia 
 ya mahitaji
chini ya utaratibu wa mfumo wa kuzalisha mbegu kwa kutumia wakulima wadogo vijijini tani zilizalishwa sawa na asilimia 
 ya mahitaji
makampuni binafsi ya mbegu yalizalisha tani sawa na asilimia ya mahitaji
katika msimu wa mashamba ya dabaga kilangali msimba arusha na mwele na vituo vya utafiti yalilenga kulima jumla ya hekta ambazo zingezalisha tani 
 za mbegu bora za nafaka mikunde na mbe gu za mafuta
hadi kufikia mwezi wa mei jumla ya hekta ambazo ni asilimia zilikuwa zimelimwa na kupandwa na zinatazamiwa kuzalisha tani za mbegu hizo
sheria mpya ya mbegu 
muswada wa sheria mpya ya mbegu umeandaliwa na unatarajiwa kuwasilishwa na kujadiliwa katika kikao cha bunge cha mwezi wa oktoba 
sheria hiyo itazingatia mambo makuu yafuatayo kuwa na sheria mpya ya mbegu itakayokidhi mazingira ya soko huru sekta binafsi kuruhusiwa kisheria kufanya shughuli za kuzalisha kuagiza kuuza ndani na nje ya nchi kuandaa kusambaza na hata kutangaza biashara ya mbegu kuwataka wazalishaji na wauzaji wa mbegu kuzalisha au kuuza mbegu zilizosajiliwa tu kudhibiti ubora wa mbegu zinazozalishwa na zinazoingizwa nchini na kuanzisha kisheria ofisi ya msajili wa mbegu
wakala wa mbegu wa serikali 
mheshimiwa spika kutokana na kusambaratika kwa kampuni ya mbegu ya tanseed wizara imebuni utaratibu mpya wa kuzalisha kusambaza na kusimamia uagizaji wa mbegu kutoka nje ya nchi
vit uo vya utafiti vitasimamia uzalishaji wa mbegu mama na za msingi wakati mashamba ya mbegu ya serikali na watu binafsi watakaopewa mikataba ya kuzalisha mbegu watazalisha mbegu iliyothibitishwa certified seed
vijiji vitaendelea kuzalisha mbegu iliyoidhinishwa quality declared seed
ili kusimamia uzalishaji wa mbegu nchini na uagizaji wa mbegu kutoka nje ya nchi serikali inafanya maandalizi ya kuanzisha wakala wa mbegu wa taifa
maandalizi yalianza mwaka wa na yatakamilika mwaka wa 
zana za kilimo 
mheshimiwa spika mwaka wa jumla ya matrekta makubwa matrekta madogo ya mkono majembe ya kukokotwa na wanyamakazi na majembe ya mkono yaliingizwa nchini
eneo linalolimwa na wanyamakazi ni asilimia na lile linalolimwa kwa matrekta ni asilimia ya eneo lote linalolimwa nchini
taarifa hizi zinaonyesha kuwa kilimo chetu bado kinategemea zaidi jembe la mkono ambalo linarudisha nyuma uwezo wa wakulima kuongeza maeneo wanayolima
mheshimiwa spika katika kuhimiza matumizi ya matrekta wizara ya kilimo na chakula kwa kupitia halmashauri za wilaya imeuza matrekta madogo ya mkono kwa wakulima binafsi na vikundi vya wakulima 
matrekta haya ni sehemu ya matrekta madogo yaliyoingizwa nchini chini ya mpango maalum wa kuongeza uzalishaji wa mazao kr ii unaofadhiliwa na serikali ya japan
ili kuwapa wakulima unafuu wa bei wizara ilipunguza bei ya matrekta hayo kutoka shilingi milioni 
 hadi shilingi milioni 
 kwa trekta moja
mafunzo juu ya matumizi ya matrekta hayo yametolewa kwa maafisa ugani na wakulima kutoka mikoa ya arusha kilimanjaro iringa mbeya morogoro mtwara lindi ruvuma na tanga
katika kuendeleza kilimo cha wanyamakazi jumla ya vituo vya wanyamakazi katika mikoa ya mwanza sh inyanga singida dodoma iringa morogoro mbeya manyara tanga tabora rukwa mara pwani mtwara na kilimanjaro vimefanyiwa ukarabati ili vitoe mafunzo kwa vitendo ya matumizi ya wanyamakazi
maafisa ugani na wakulima walipatiwa mafunzo katika nyanja hiyo
viii
matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika sehemu kubwa ya nchi yetu inakabiliwa na mmomonyoko wa udongo unaosababishwa na kuondolewa kwa uoto wa asili na kilimo ki sichohifadhi ardhi
 mmomonyoko huo umesababisha sehemu nyingi kukabiliwa na hatari ya kupoteza rutuba na hata maeneo ya uzalishaji
hali hiyo po katika mikoa yote ya tanzania bara ijapokuwa mikoa inazidiana kwa viwango vya uharibifu
mikoa inayoongoza kwa tatizo la mmomonyoko wa ardhi ni ya kilimanjaro arusha singida manyara dodoma tanga mbeya morogoro mwanza iringa kagera tabora shinyanga kigoma mara pwani mtwara ruvuma na rukwa
hali hiyo isipodhibitiwa inaweza kusababisha kuenea kwa hali ya jangwa kama inavyojidhihirisha katika maeneo ya mombo mkoani tanga na tambarare za mkoa wa kilimanjaro hususan maeneo ya hedaru mwanga na same
aidha mmomonyonyo mkubwa wa udongo uliopo katika wilaya za monduli mkoani arusha na wilaya za karatu na sehemu kubwa za mkoa wa dodoma tayari umesababisha upotevu wa maeneo ya kilimo na malisho
ili kuhifadhi udongo hatua za haraka zinapaswa kuchukuliwa
kwa bahati nzuri mbinu za kukabiliana na mmomonyoko wa udongo zinafahamika na wananchi wengi
mbinu hizo ni pamoja na kulima kilimo cha matuta na makinga maji
mbinu nyingine ni kupanda miti au mimea mingine ya kuzuia kasi ya maji na upepo
utekelezaji wa mbinu hizi unahitaji kupewa msukumo mkubwa na utekelezaji wake unapaswa utekelezwe sehemu zote nchini
mheshimiwa spika ili kukabiliana na tatizo hilo katika mwaka wa kwa kuanzia wizara kwa kushirikiana na halmashauri ya wilaya ya handeni mkoani tanga imeainisha maeneo ya ardhi kwa ajili ya hughuli za kilimo malisho misitu makazi na kuhakiki mipaka ya vijiji 
ramani zinazoonyesha aina za udongo rasilimali mbalimbali zilizomo na mapendekezo ya mpango wa matumizi bora ya ardhi wilayani humo zimeandaliwa
aidha wizara ilitoa mafunzo ya nadharia na vitendo kwa maafisa ugani katika ngazi za wilaya na vijiji na wakulima wakufunzi kutoka wilaya 
mafunzo hayo yaliandaliwa kuwapa utaalam maafisa ugani na wakulima mbinu endelevu za matumizi ya ardhi
ix
mfuko wa pembejeo 
mheshimiwa spika ili kuboresha upatikanaji wa pembejeo na zana kwa wakulima na kuweka mfumo endelevu wa kugharamia ununuzi wa pembejeo kuanzia mwaka wa hadi mfuko wa pembejeo ulitoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
tangu mwaka wa hadi mwezi wa mei mfuko umekuwa ukifuatilia wadaiwa na jumla ya shilingi bilion 
 zimerejeshwa
juhudi za kufuatilia ulipaji wa madeni yaliyobakia zinaendelea ikiwa ni pamoja na kuuza dhamana za wadaiwa ili kuhakikisha kwamba mikopo iliyobaki inarejeshwa
katika mwaka wa mfuko wa pembejeo ulianza tena kutoa mikopo kwa wauzaji na wasambazaji wa pembejeo kupitia mabenki na kwa kuhusisha halmashauri za wilaya
mfuko wa pembejeo umeingia mikataba na benki ya exim na benki ya ushirika ya kilimanjaro ambapo mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imetolewa
benki ya ushirika ya kilimanjaro ilitoa mikopo yenye thamani ya shilingi milioni 
 na benki ya exim ilitoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa wasambazaji wa pembejeo
kuanzia mwaka wa mfuko wa pembejeo umeingia mikataba baina yake na benki ya ushirika ya wakulima wa kagera benki ya wananchi ya mufindi benki ya kimataifa ya malaysia t limited na shirikisho la vyama vya ushirika vya kuweka na kukopa tanzania scult ltd ili kupanua wigo wa utoaji wa mikopo nchini
 mikopo kupitia benki na vyama hivyo inatazamiwa kuanza kutolewa katika msimu wa 
udhibiti wa visumb ufu vya mimea na mazao 
mheshimiwa spika wizara inatilia mkaz udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao ili kupunguza athari inayoweza kutokea kwenye maeneo yenye milipuko ya visumbufu hivyo
inakadiriwa kwamba kila mwaka visumbufu vya mimea na mazao husababisha uharibifu wa zaidi ya asilimia ya mazao yanayozalishwa nchini
katika udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao wizara hutumia viuatilifu udhibiti kwa njia ya kibaolojia udhibiti sango cultural control na udhibiti husishi
aidha katika msimu wa wizara ilijiimarisha ili kukabiliana na milipuko ya visumbufu mara inapotokea kwa kuwa tunao uhakika wa kupata huduma za ndege za kunyunyizia dawa kutokana na kulipa kikamilifu michango kwa mashirika ya kimataifa ya udhibiti wa visumbufu
aidha uwezo wa wizara wa kununua na kusambaza viuatilifu umeimarishwa
katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula kwa kushirikiana na serikali za mitaa wakulima na taasisi mbalimbali ilipambana na milipuko ya visumbufu vya mimea na mazao mara tu ilipojitokeza
visumbufu hivyo ni pamoja na ndege waharibifu wa nafaka aina ya kwelea kwelea na kasuku nzige viwavijeshi panya na magonjwa mbalimbali ya mimea
milipuko hiyo ilidhibitiwa katika mi koa kati ya mikoa ya tanzania bara
hadi kufikia mwezi wa aprili wizara ilifanikiwa kuwadhibiti kwelea kwelea waliovamia mashamba ya nafaka kwenye vijiji katika mikoa ya dodoma kilimanjaro mbeya na singida
katika kipindi hicho mlipuko wa ndege aina ya kasuku uliovikumba vijiji vya mkoa wa singida na kushambulia mazao ya alizeti uwele ulezi mtama mahindi na mpunga ulidhibitiwa
aidha katika mwaka wa ulitokea mlipuko wa nzige wekundu katika mbuga za wembere tabora bonde la mto mala garasi kigoma na iku katavi rukwa
wizara ya kilimo na chakula kwa kushirikian na shirika la kimataifa la kudhibiti nzige wekundu na halmashauri za wilaya husika ilidhi biti makundi ya nzige kwenye mbuga za iku katavi malagarasi na wembere
kama makundi haya yasingedhibitiwa mapema yangevamia mashamba na kusababisha hasara kubwa
katika mwaka wa mikoa ya mtwara dar es salaam iringa manyara morogoro singida tanga na tabora ilivamiwa na viwavi jeshi
wadudu hao walishambulia hekta za mashamba ya mahindi mpunga mtama uwele na maeneo ya malisho
wizara kwa kushirikiana na wadau wengine ilikabiliana na tatizo hilo ambapo lita za dawa zilitumika kudhibiti milipuko hiyo
juhudi hizo ziliokoa asilimia za mazao na malisho yaliyoshambuliwa
katika mwaka wa milipuko ya panya ilitokea katika maeneo mbalimbali nchini na kusababisha uharibifu mkubwa wa mazao mashambani na kwenye maghala
mikoa iliyokumbwa na milipuko hiyo ni pwani bagamoyo lindi nachingwea ruangwa na kilwa morogoro mvomero na morogoro vijijini mbeya chunya na mtwara masasi
mazao yaliyoshambuliwa na panya hao ni mahindi ngano pamba karanga dengu vitunguu mpunga khartamu muhogo na nyanya
wizara ya kilimo na chakula kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya na waku lima ilidhibiti milipuko hiyo kwa kutumia jumla ya kilo za sumu ya panya
 udhibiti wa ugonjwa wa muhogo batobato 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula iliendelea kudhibiti ugonjwa wa muhogo uitwao batobato katika kanda ya ziwa ambao uligunduliwa hapa nchini mwaka wa 
ugonjwa wa batobato huenezwa na nzi mweupe na kwa njia ya vipando vya muhogo vyenye ugonjwa
njia za udhibiti wa ugonjwa huo ni pamoja na kuweka eneo lililoathirika chini ya karantini kung oa na kuchoma muhogo ulioathirika kupanda aina za muhogo zenye ukinzani dhidi ya batobato na palizi la mara kwa mara la mashamba ya muhogo
ili kudhibiti ueneaji wa ugonjwa wa batobato nje ya eneo lililoathirika mwaka wa serikali iliuweka mkoa wa kagera chin ya karantini
aidha wakulima mkoani kagera wametekeleza kikamilifu agizo la karantini
kutokana na juhudi za wakulima na viongozi katika mkoa huo ugonjwa wa batobato umepungua kwa kiasi kikubwa mkoani kagera
katika mwaka wa wizara ilizalisha mbegu stahimilivu na kuzisambaza katika mikoa ya kagera mwanza na mara kwa ajili ya kueneza aina mpya za muhogo zenye ukinzani dhidi ya ugonjwa wa batobato
ugonjwa huo umeanza kuenea katika wilaya za kibondo bukombe na sengerem a
wizara inaandaa utaratibu wa kuweka wilaya hizo chini ya karantini ya ugonjwa wa batobato ili kuzuia utoaji wa mimea ya muhogo nje ya wilaya zilizoathirika na kuwataka wakulima kung oa na kuchoma mihogo yenye ugonjwa huo
udhibiti wa ugonjwa wa mnyauko wa kahawa 
mheshimiwa spika uchunguzi uliofanywa na wizara katika maeneo yote yanayolima kahawa umeonyesha kwamba ugonjwa wa mnyauko wa kahawa fusarium wilt upo katika mkoa wa kagera peke yake
ugonjwa huu umeathiri zao la kahawa aina ya robusta katika wilaya za bukoba karagwe na muleba
katika mwaka wa wizara imeliweka eneo lote lenye ugonjwa wa mnyauko chini ya karantini
wizara kwa kushirikiana na shirika la commonwealth agricultural bureau na taasisi ya utafiti wa kahawa tacri inaendelea kudhibiti na kuzuia kuenea kwa ugonjwa huo
udhibiti wa visumbufu vya migomba 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula iliendelea kushirikiana na mradi uliokuwa chini ya programu ya kagera community development kcdp kudhibiti magonjwa ya zao la migomba na visumbufu vinavyoathiri zao hilo katika kanda ya ziwa
hadi kufikia mwezi wa machi jumla ya miche stahimilivu ya aina za migomba iliingizwa nchini kutoka ubelgiji
kwa kutumia miche hiyo jumla ya miche imezalishwa na kusambazwa kwa wakulima
udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea 
katika mwaka wa wizara iliendelea kuelimisha wakulima juu ya mbinu endelevu na rahisi za udhitibiti wa visumbufu vya mimea na mazao husan mbinu ya udhibiti husishi na udhibiti kibaolojia
wakulima wa mazao ya pamba viazi vitamu mahindi na mtama kahawa migomba na mazao jamii ya mboga mboga katika kanda ya ziwa na nyanda za juu kaskazini wali patiwa mafunzo ya udhibiti husishi wa visumbufu vya mazao hayo
katika mwaka wa jumla ya wadudu maadui wa kidunga ta wa muhogo walisambazwa katika mikoa ya mwanza na mara ili kukabiliana na mashambulizi ya kidung ata wa muhogo
wadudu maadui wa funza wa mabua ya mazao ya nafaka cotesia flavipes walisambazwa katika mikoa ya pwani morogoro na mara ili kudhibiti mashambulizi ya funza hao
mbawakavu maadui wa viwavi wa kipepeo diamond backmoth vinavyo shambulia zao la kabichi waliingizwa nchini kutoka kenya na kusambazwa mkoani arusha
wizara inaende lea kutathmini uwezo wa mbawakavu hao kudhibti viwavi wa vipepeo hao wanaoshambulia zao la kabichi
wizara ya kilimo na chakula iliendelea kuzalisha na kusambaza mbawakavu wanaodhibiti gugu maji katika vituo vilivyoko katika bonde la ziwa viktoria kwa ajili ya udhibiti wa gugumaji ziwani humo kwa njia ya kibiolojia
aidha uvunaji na usambazaji wa mbawakavu kutoka kwenye vituo hivyo uliendelea katika maeneo ya ziwa viktoria na mito ya kagera mara kanoni na kahororo na kwenye mabwawa ya nguliati bariadi na bukabwa musoma
hadi kufikia mwishoni mwa mwaka wa jumla ya hekta za gugumaji katika mwambao wa ziwa viktoria lilikuwa limedhibitiwa
udhibiti huo ni sawa na asilimia ya gugumaji lililokuwepo awali
udhibiti wa gugumaji umewezesha maeneo muhimu yaliyokuwa yamezibwa na gugumaji kusafish wa
pamoja na mafanikio hayo tatizo la gugumaji linaendelea kuwepo katika ziwa viktoria kutokana na kuingia kwa gugu hilo kupitia mto kagera kutoka nchi ya rwanda ambako kuna gugu hilo
wizara imetoa mafunzo kwa wataalam wa rwanda ili waanze kazi ya udhibiti
aidha vituo vinne vya kuzalisha mbawakavu vimeanzishwa nchini rwanda kwa ajili ya udhibiti wa gugu maji
huduma ya ukaguzi wa mazao 
mheshimiwa spika ili kudhibiti uingiza ji nchini wa visumbufu vya mimea na mazao ukaguzi wa mazao yanayoingizwa nchi ni na yanayosafirishwa nje ya nchi uliendelezwa katika vituo vyote vya mipakani
jumla ya tani za mazao mbalimbali zilikaguliwa ambapo tani zilikuwa za ma zao yaliyosafirishwa nje ya nchi na tani za mazao mbalimbali zilikaguliwa na kuruhusiwa kuingizwa nchini baada ya kuthibika kwamba hazina visumbufu
jumla ya vyeti vya usafi wa mazao vilitolewa kuthibitisha mazao hayakuwa na visumbufu hatari vya mimea
baadhi ya mbegu zilizokaguliwa na kuingizwa nchini baada ya kuonekana hazina magonjwa na wadudu ni tumbaku miwa zabibu na muhogo
xi
mafunzo ya kilimo kw wataalam na wakulima 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara iliendelea kutoa mafunzo na kujenga uwezo wa taasisi na wataalam wake wa kutoa mafunzo yenye lengo la kuwawezesha wataalam na wakulima kuendesha kilimo cha kibiashara
mfumo huu umesisitiza dhana ya elimu kwa vitendo kwa kuvitaka vyuo vilime mashamba makubwa ili kujenga fikra za kuendesha kilimo kikubwa cha kibiashara kwa wanachuo
aidha wizara imerekebisha mitaala ya vyuo kwa kuingiza masomo ya kilimo cha kibiashara hifadhi ya mazingira na elimu ya ukimwi ili kuwapatia wahitimu elimu ya kujiajiri kufundisha kilimo cha kibiashara na kuelimisha wakulima ju ya mbinu za kujikinga na maambukizi ya virusi vya ukimwi
mafunzo hayo yametolewa kama ifuatavyo mafunzo kwa wataalam wapya na maafisa ugani 
vyuo vya kilimo vilikuwa na wanafunzi ikiwa ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na idadi ya wanafunzi waliokuwepo vyuoni mwaka wa 
 aidha wizara ilitoa mafunzo ya rejea kwa maafisa ugani wanaofundisha na kushauri wakulima juu ya kanuni bora za uzalishaji wa zao la pamba
mafunzo kwa wakulima 
katika mwaka wa jumla ya wakulima wanawake na wanaume walipata mafunzo katika vyuo vya kilimo vya uyole ukiriguru mtwara ilonga igurusi mlingano kilimanjaro agricultural training institute katc moshi na chuo cha taifa cha sukari kidatu kilomb ero
hili ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na mwaka wa ambapo wakulima walifundishwa
ongezeko hili linatokana na wizara kutenga fedha za kutosha kwa ajili ya mafunzo kwa wakulima ambapo wakulima waligharamiwa na serikali
halmashauri za wilaya ziligharamia wakulima na wahisani wakulima 
mafunzo yaliyotolewa kwa wakulima yalihus kilimo cha maksai usindikaji wa mazao kilimo cha miwa kwa wakulima wadogo hifadhi ya mazingira na elimu ya ukimwi
jumla ya wakulima wakiwemo wanawake walihudhuria kozi za uzalishaji wa zao la mpunga kwa kutumia kilimo cha umwagiliaji maji mashambani katika chuo cha kilimo cha katc moshi
mafunzo hayo yaligharimiwa na wizara wakulima halmashauri za wilaya na manispaa wakulima na vyuo vya kilimo wakulima 
mafunzo ya wataalam wa kilimo nje ya nchi 
katika kuimarisha taaluma mbalimbali jumla ya watumishi walipatiwa mafunzo ya muda mfupi na mrefu nchi za nje ambapo watumishi walitoka halmashauri za wilaya na watumishi walitoka wizara ya kilimo na chakula
mafunzo hayo yalifadhiliwa na benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika shirika la kilimo na chakula la umoja wa mataifa mfuko wa maendeleo ya kilimo wa kimataifa na balozi za denmark japan misri uholanzi ujerumani uingereza ireland australia sweden na marekani
urekebishaji wa mitaala 
katika mwaka wa wizara imerekebisha mitaala mitano ya vyuo vya kilimo kwa kuingiza masomo ya kilimo cha biashara kilimo cha maksai usindikaji wa mazao elimu ya ukimwi na hifadhi ya mazingira ili kuwapatia wahitimu elimu itakayowawezesha kujiajiri na kufundisha kilimo cha biashara
katika kutekeleza kilimo cha mashamba makubwa vyuo vya kilimo vimelima mashamba yenye ukubwa wa ekari kama ifuatavyo uyole ekari mlingano ekari ilonga ekari ukiriguru ekari naliendele ekari na igurusi ekari 
utayarishaji wa vitabu 
katika mwaka wa ili kukabiliana na upungufu wa vitabu vya kiada na rejea jumla ya vitabu vya fani za kilimo na mifugo vilitayarishwa
vitabu hivyo vinahusu matumizi bora ya mali asili kilimo cha biashara utunzaji na uzalishaji wa ng ombe wa maziwa uzalishaji wa vipando vya mazao na afya ya wanyama
vitabu vingine vilihusu udhibiti wa magonjwa ya mimea na wadudu waharibifu wa mimea matumizi bora ya maji kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani sifa za mbegu bora za mazao uzalishaji wa ng ombe wa nyama ulishaji na malisho ya mifugo uzalishaji wa kuku na nguruwe na matumizi ya wanyamakazi katika kilimo
wizara ilikamilisha uandaaji wa kita bu cha kiongozi cha mkufunzi wa somo la kilimo cha kibiashara na kukisambaza katika vyuo vyote vya kilimo na kwa wadau ili kitumike kama kiongozi cha mkufunzi wa somo hilo
aidha kazi ya kuhuisha muhtasari wa kufundishia somo la kilimo cha umwagiliaji maji mashambani ngazi ya stashahada ilikamilika
xii
ubinafsishaji wa mashirika ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara kwa kushirikiana na tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma psrc iliendelea na zoezi la ubinafsishaji wa mashamba na mali za mashirika ya umma chini ya wizara ya kilimo na chakula
chini ya mpango huo vinu vya shirika la usagishaji la taifa nmc vya mwanza shinyanga na mzizima vilibinafsishwa
aidha serikali iliamua kuwa baadhi ya mali za nmc zibaki serikalini kwa ajili ya hifadhi ya chakula ya taifa
mali hizo ni vinu vihenge silos na maghala yaliyoko kurasini dar es salaam unga limited katika manispaa ya arusha barabara ya uhuru katika manispaa ya iringa eneo la viwanda dodoma na maghala ya vwawa mbozi
serikali imeamua kwamba kati ya maghala ambayo hayajabinafsishwa maghala yatangazwe na kuuzwa moja moja na maghala yauzwe kwa vyama vya ushirika vilivyoomba kuyanunua
uchambuzi wa hisa za kiwanda cha tanica zitakazouziwa vyama vya ushirika na zitakazouzwa kwenye soko la wazi umefanyika
aidha jineri ya bodi ya pamba iliyoko manawa ilifanyiwa uthamini tayari kwa kutan gazwa kuuzwa
hatima ya ubinafsishaji wa kiwanda cha lupembe na shamba la mlangali inasubiri uamuzi wa mahakama
mheshimiwa spika kuhusu ubinafsishaji wa mashamba ya nafco serikali iliamua mashamba ya dakawa ruvu mbarali na kapunga yabinafsishwe kwa wakulima wadogo
shamba la ruvu lenye hekta limekarabati wa na wizara na limeanza uzalishaji wa mpunga
wakulima watauziwa shamba hilo na wameunda chama cha ushirika ruvu ltd
chauru kitakachowahudumia wakulima wa shamba hilo
psrc wanaendelea na ubinafsishaji wa mali nyingine za shamba la ruvu
mashamba ya mpunga ya dakawa mbarali na kapunga yanafanyiwa uchambuzi wa kina na yataandaliwa utaratibu wa kuwauzia wakulima wadogo watakaoyamiliki
aidha mashamba ya ngano ya hanang na viwanda vya korosho viliendelea kutafutiwa wawekezaji
xiii
kurekebisha na kuhuisha sheria 
mheshimiwa spika sheria za bodi za sukari tumbaku kahawa na pamba na kanuni zake zilirekebishwa katika mwaka wa 
vilevile sheria ya hakimiliki za wazalishaji na watafiti wa mbegu ilipitishwa na bunge hili tukufu tarehe novemba kwa lengo la kulinda haki za wazalishaji wa aina mbalimbali za mbegu na kuwa kichocheo cha uzalishaji zaidi wa mbegu bora nchini
muswada wa sheria mpya ya mbegu umeandaliwa na unatarajiwa kuwasilish wa bungeni mwezi wa oktoba 
xiv
hifadhi na usalama wa chakula 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula ina jukumu la kuhakikisha kwamba taifa linakuwa na uhakika wa upatikanaji wa chakula wakati wote na kuwa wananchi wanapata lishe bora ya kuwawezesha kuishi maisha yenye afya na hivyo kutekeleza majukumu yao ya kiuchumi na kijamii
ili kufikia lengo hilo kazi kuu zilizofanywa katika mwaka wa ni kama ifuatavyo kununua na kuhifadhi nafaka katika hifadhi ya chakula ya taifa kwa lengo la kukabiliana na matukio ya upungufu wa chakula punde yanapotokea
kukusanya taarifa na takwimu za hali ya mvua na mazao mashambani kufuatilia hali ya chakula na kusambaza taarifa kuhusu hali ya chakula
kutoa huduma za kupunguza upotevu wa mazao baada ya mavuno na usindikaji kwa kuibua teknolojia zilizopo kuandaa itabu na mpango wa kusambaza teknolojia hizo katika halmashauri na kwa wakulima
kuandaa sera ya usalama wa chakula hifadhi ya chakula ya taifa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa hifadhi ya chakula ya taifa ilinunua tani za mahindi
lengo lilikuwa kununua tani 
hii ilitokana na fedha zote zilizoombwa kutoka hazina kwa ajili ya kununulia mahindi kupatikana katika wakati uliopangwa
kiasi cha mahindi kilichonunuliw kiliongeza akiba ya chakula iliyokuwepo ya tani kufikia tani 
katika kipindi hiki mauzo ya mahindi yalifanywa kwa serikali ya zambia iliyouziwa jumla ya tani idara ya magereza tani na mkoa wa arusha tani 
hadi tarehe juni akiba ya chakula katika hifadhi ya chakula ya taifa ilikuwa tani 
akiba hiyo inahifadhiwa kwenye kanda za kipawa dar es salaam tani arusha tani dodoma tani shinyanga tani makambako iringa tani songea ruvuma tani na sumbawanga rukwa tani 
usalama wa chakula 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara iliendelea na kazi ya kufuatilia hali ya mvua na mazao ya chakula mashambani
tathmini ya mwisho ya uzalishaji wa mazao ya chakula ilifanywa mwezi wa agosti na kuthibitisha kuwa taifa lingejitosheleza kwa chakula kwa asilimia 
hata hivyo mwanzoni mwa mwaka wa wakati hali ya ukame ilipojitokeza katika maeneo yote ya nchi wizara ilijiwekea utaratibu wa kufuatilia kwa karibu hali ya mvua na mazao mashambani kwa vipindi vya kila wiki
mikoa na wilaya ilionyesha ushirikiano mkubwa wa kuwasilisha taarifa za hali ya chakula ambazo ziliiwezesha serikali kujiandaa kukabiliana na hali ya upungufu wa chakula
aidha kazi nyingine zilizofanywa ni pamoja na kujenga mfumo wa kuhifadhi taarifa na takwimu za usalama wa chakula na uandaaji wa mtandao wa kusambaza taarifa na takwimu hizo kupitia tovuti na kuendesha mafunzo ya watakwimu kilimo wa mikoa na wilaya kutoka mikoa ya mbeya na rukwa
udhibiti wa upotevu wa mazao ya chakula baada ya mavuno 
mheshimiwa spika hasara inayotokana na kuharibika kwa mazao baada ya mavuno bado ni kubwa na inaathiri kipato cha wakulima na upatikanaji na usalama wa chakula
mheshimiwa spika wizara imeimarisha uwezo wake wa kutoa huduma za kupunguza upotevu wa mazao ya chakula baada ya kuvuna kwa kuandaa maandiko ya kuwafundisha wataalam na wakulima te knolojia za kuhifadhi na kusindika mazao ya chakula
maandiko haya yanahusu mbinu bora za hifadhi usindikaji na utunzaji wa mazao ya nafaka mikunde mboga na matunda mazao ya mizizi mazao ya mbegu za mafuta na mazao ya viungo
vitabu vya mwongozo wa matumizi ya teknolojia hizo kwa mazao muhimu ya chakula hususan mazao ya nafaka mikunde boga na matunda mazao ya mizizi mazao ya mbegu za mafuta na mazao ya viungo vimetayarishwa pamoja na vitabu viwili vya mafunzo training manuals kwa maafisa ugani wa wilaya vimeandaliwa
vitabu hivi vitasambazwa kwa maafisa ugani na wadau wengine
aidha jumla ya vipeperushi viliandaliwa katika taaluma ya ujenzi wa ghala aina ya ilo utunzaji wa ghala na hifadhi ujenzi wa kihenge bora ujenzi wa kichanja bora c rib cha kukaushia mazao kaushio bora la kutumia mionzi ya jua kwa ajili ya mboga na matunda na kichanja bora cha kukaushia nafaka
vile vile wizara ilitoa msukumo mpya katika kupunguza upotevu wa mazao ya chakula kwa kukipatia jukumu la kuainisha teknolojia na kuandaa miongozo ya kusambaza teknolojia na elimu kuhusu matumizi bora ya vyakula
mheshimiwa spika usalama wa chakula ni suala la msingi kwa wananchi wote
hata hivyo sehemu kubwa ya wananchi hususan katika ngazi ya kaya hawajaweza kuwa na uhakika na usalama wa chakula
uandaaji wa sera ya usalama wa chakula ni hatua muhimu ambayo imekusudiwa kuweka mfumo endelevu wa kuratibu masuala yote yanayohusu usalama wa chakula ikiwa ni pamoja na kutoa mwelekeo na miongozo katika sera kuhusu uzalishaji upatikanaji masoko na biashara ya mazao ya ndani na nje ya nchi taarifa na takwimu za hali ya chakula hatua za kuchukuliwa katika nyakati za njaa hifadhi na usindikaji na matumizi ya chakula
maandalizi ya sera ya usalama wa chakula yalianza mwezi wa januari 
rasimu ya awali ya sera ilitazamiwa kukamilika mwishoni mwa mwezi juni kabla ya kuwasilishwa serikalini
xv
usindikaji wa mazao 
mheshimiwa spika usindikaji wa mazao ni muhimu katika kuongeza thamani ya mazao kipato kwa mkulima na kupanua wigo wa matumizi ya mazao
katika mwaka lengo la wizara lilikuwa kuhamasi sha sekta binafsi ku anzisha na kuendeleza viwanda vya kusindika mazao ya kilimo ili kuongeza ubora wa mazao
ili kufanikisha lengo hilo wizara kwa kushirikiana na wizara ya ma endeleo ya viwanda na biashara na shirika la maendeleo ya viwanda la umoja wa ma taifa unido ilihamasisha sekta binafsi kuingiza nchini teknolojia za usindikaji wa mazao na kupanua matumizi ya teknolojia zilizopo nchini
aidha mkazo uliwekwa katika matumizi ya njia asili za usindikaji wa mazao na kushirikisha vikundi vya vijana na kinamama
serikali iliendelea kuweka vivutio kwa wawekezaji kutoka nje na ndani kuwekeza katika kuanzisha au kufufua viwanda vya usindikaji wa mazao
uwekezaji katika viwanda vya kusindika ma zao ya biashara hususan chai kahawa sukari pamba na korosho umeonyesha mafanikio
uwekezaji katika zao la sukari umeongeza uzalishaji wa sukari nchini kutoka tani za sukari mwaka wa hadi kufikia tani katika msimu wa na tani katika msimu wa 
viwanda vya kubangua korosho vya ma sasi na kibaha vilikarabatiwa na kukodishwa kwa wawekezaji
viwanda hivi vina uwezo wa kubangua jumla ya tani 
aidha kiwanda cha premier cashew na mohamed enterprise vimeendelea kubangua korosho kwa kutumia mashine ndogo za mikono
mfuko wa fursa sawa kwa wote umewasaidia wananchi wa dar es salaam pwani na mtwara kwa kuwapatia mashine ndogo ndogo za kubangua korosho kwa mikono
aidha mfuko umewapatia mafunzo na ajira wananchi wa mkoa wa mtwara kuhusu ubanguaji wa korosho
utaratibu wa kutoa mafunzo kwa kituo cha dar es salaam utaanza msimu ujao
kiwanda cha nyumbu kimeagizwa kutengeneza mashine nyingi za kubangua korosho
 mfuko wa pamoja wa msaada wa ch akula kati ya tanzania na japan tanzania japan food ai counterpart fund facf 
katika mwaka wa jumla ya shilingi bilioni 
 zilitolewa na mfuko wa pamoja wa msaada wa chakula kati ya japan na tanzania facf kugharamia miradi midogo ya maendeleo katika sekta ya kilimo
kati ya fedha hizo shilingi milioni ziligharamia ukarabati wa skimu saba za kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
skimu zilizonufaika na msaada huo ni ghona hekta iliyoko moshi vijijini yavayava hekta iliyoko mkuranga kirya hekta iliy oko mwanga segeni hekta iliyoko rufiji kitivo hekta iliyoko lushoto na mloa ma linzanga hekta iliyoko iringa vijijini
xvi
maendeleo ya watumishi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa zoezi la kupandisha vyeo watumishi wa wizara liliendelea
jumla ya watumishi walipandishwa vyeo na mamlaka husika wakiwemo watumishi ngazi ya kamus watumishi ngazi ya tume ajiri na watumishi ngazi ya rais
zoezi bado linaendelea
xvii
matumizi ya fedha kw mwaka wa fedha zilizoidhinishwa na kutolewa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula ilitengewa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida na miradi ya maendeleo
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zilikuwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo
kati ya fedha zilizotengwa kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo shilingi bilioni 
 zilikuwa ni fedha za hapa na shilingi bilioni 
 zilikuwa fedha za kigeni
bajeti ya matumizi ya kawaida 
wizara ya kilimo na chakula ilitengewa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida
hadi tarehe juni wizara ilikuwa imekwishapokea jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya kiasi kili choidhinishwa
hadi tarehe juni kiasi cha fedha kilichokuwa kimetumika kilikuwa shili ngi bilioni 
 sawa na asilimia ya kiasi kilichopokelewa na asilimia ya kiasi kilichoidhinishwa
bajeti ya matumizi ya maendeleo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ilitengewa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 ni fedha za hapa na shilingi bilioni 
 ni fedha za kigeni
hadi tarehe juni kiasi cha shilingi bilioni 
 fedha za hapa zilitolewa na kutumiwa na miradi
kiasi hicho ni sawa na asilimia mia moja ya fedha iliyoidhinish wa
hadi kufikia tarehe juni miradi ilikuwa imetumia shilingi bilion 
 ya fedha za nje
matumizi haya ni sawa na asilimia ya fedha za nje zilizotengwa
matumizi haya madogo yanatokana na muda mrefu unaotumika kuagiza vifaa na magari kwa ajili ya matumizi ya miradi
sababu nyingine ni utaratibu mrefu uliopo wa kuwapata makandarasi kwa njia za zabuni na uwezo mdogo wa baadhi ya makandarasi wa ndani kukamilisha ujenzi ndani ya muda wa makubaliano
 xviii
kazi zitaka zofanyika na matarajio katika mwaka wa 
mheshimiwa spika mwaka wa ni mwaka wa pili wa utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo
katika mwaka wa wizara itaendelea kuelekeza uwekezaji katika mambo yenye manufaa ya moja kwa moja kwa mkulima na yatakayotoa matokeo yaliyotarajiwa katika muda mfupi quick wins kutokana na kuwepo kwa tishio la ukame na pengine hata njaa kati ka mwaka wa 
wizara itaelekeza juhudi zake kuuandaa umma ili utekeleze mikakati ya kukabiliana na hali hiyo
kumbukumbu zilizopo za historia ya nchi yetu zinaonyesha kwamba mwaka wa na kila mwaka unaoishia na namba yaani kila baada ya mzunguko wa miaka nchi yetu hukabiliwa na ukame
katika miaka ya karibuni wazee wetu wanakumbuka njaa kali au upungufu wa chakula uliotokea katika miaka ya na 
aidha wengi wetu tunakumbuka sababu zilizopelekea kuanzishwa kwa kampeni za siasa ni kilimo na kilimo cha kufa na kupona katika miaka ya na 
kampeni hizo zilitokana na ukame uliotokea miaka wa na 
kwa kuwa taifa letu lilikabiliwa tena na hali ya ukame mwaka wa kuna uwezekano mkubwa kwam ba mwaka wa taifa litakabiliwa tena na ukame ambao utasababisha upungufu wa chakula na pengine njaa
mheshimiwa spika katika msimu wa tayari hali ya ukame imejitokeza na imeathiri uzalishaji wa mazao ya chakula na ya biashara katika baadhi ya maeneo hayo na kusababisha upungufu wa chakula katika maeneo ya nchi na ku athiri uzalishaji wa mazao makuu ya biashara hususan zao la pamba
kutokana na hali hiyo ya ukame na tishio la upungufu wa chakula wizara katika mwaka wa fedha wa imepanga kuelekeza juhudi zake katika kuhimiza wakulima kuongeza tija na uzalishaji wa mazao yanayostahimili ukame hususan zao la muhogo
mheshimiwa spika kutokana na tathmini iliyofanywa na wizara kuhusu hali ya chakula na kumbukumbu zilizopo zinaonyesha kwamba maeneo yote yanayolima muhogo hayana upungufu wa chakula
mfano mzuri ni wilaya za mkoa wa mara hususan serengeti na bunda ambazo zina akiba ya muhogo mashambani wanaoweza kuutumia kwa muda wa miaka miwili mfululizo
haya ni mafanikio makubwa na yanafaa kuigwa kuenezwa nchi nzima na kupongezwa
mheshimiwa spika suala la upungufu wa chakula sio jambo la kuchezea na kwa kuwa jawabu endelevu la kupambana na hali hiyo lipo katika kilimo cha zao la muhogo na mazao mengine yanayostahimili ukame kilimo cha mazao hayo kinapaswa kisiwe jambo la hiari
viongozi wote wakiwemo waheshimiwa wabunge wakuu wa mikoa wilaya hadi vijiji tunapaswa kutekeleza maagizo ya rais ya tarehe machi kwa kupanda zao la muhogo popote linapositawi
katika mwaka wa ili kukabiliana na hali ya ukame na upungufu wa chakula unaoweza kujitokeza wizara imepanga kutekeleza mambo yafuatayo kuhimiza kilimo cha mazao yanayostahimili ukame ili kuhakikisha taifa lina uwezo wa kukabiliana na upungufu wa chakula unaosababishwa na hali ya ukame wizara itahimiza kilimo cha mazao yanayostahili ukame hususan muhogo mtama uwele mikunde na viazi vitamu
 kutia mkazo kilimo cha umwagiliaji maji mashambani wizara itahakikisha skimu zote za umwagiliaji maji mashambani zina mifumo ya usimamizi utakaohakikisha kwamba zinatumika kikamilifu kuzalisha mazao ya chakula
aidha wizara itaendelea kukarabati skimu za zamani na kujenga skimu mpya kwa mujibu wa mpango kabambe wa umwagiliaji maji mashambani
kudhibiti magonjwa na visu mbufu vya mimea na mazao wizara itaendelea kuimarisha uwezo wake wa kudhibiti kikamilifu milipuko ya visumbufu vya mimea na mazao hususan kwelea kwelea panya viwavijeshi na nzige
kuhifadhi udongo na kusimamia matumizi bora ya ardhi ili kudhibiti uharibifu wa ardhi unaotokana na mmomonyoko wa udongo na kuongeza upatikanaji wa maji kwa mazao yaliyopo mashambani wizara itahimiza kilimo cha matuta na makinga maji
hifadhi ya chakula ya taifa hifadhi ya chakula ya taifa itanunua tani za mahindi
kiasi hiki kikijumuishwa na akiba iliyopo ya tani kitaongeza akiba ya mahindi ifikie tani 
ununuzi wa akiba utafanywa kwenye maeneo yenye ziada na kuuzwa kwa wananchi kwenye maeneo yenye upungufu wa chakula
kusambaza teknolojia za kudhibiti upotevu wa mazao baada ya mavuno ili kuhakikisha kuwa chakula kinachovunwa kinahifadhiwa katika hali ya usalama na kupunguza uwezekano wa kuharibika kutokana na mashambulizi ya wadudu wizara itahakikisha viuatilifu bora vya udhibiti vinapatikana na wakulima watahimizwa kutumia mbinu za kupambana na visumbufu vya mazao baada ya mavuno
mheshimiwa spika katika mwaka wa zaidi ya kupambana na hali ya ukame wizara itatekeleza kazi zifuatavyo kupanua wigo wa mikopo inayotolewa na mfuko wa pembejeo za kilimo mfuko wa pembejeo utaendelea kutoa mikopo kwa ajili ya uagizaji na usambazaji wa pembejeo na zana za kilimo kwa kupitia benki na utatoa mikopo kununulia matrekta mapya na kukarabati ya zamani
sh ilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya mfuko
kuhimiza kilimo cha mazao yasiyo asili wizara itahimiza uzalishaji wa mazao yasiyo asili kwa lengo la kumwezesha mkulima kupata mazao yenye bei nzuri na uhakika katika soko la ndani na nje ya nchi
mazao hayo ni pamoja na paprika vanilla na pilipili manga na migomba bora
kuendeleza matumizi ya zana bora za kilimo wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya itafufua vituo vya wanyamakazi na kuwafundisha wakulima matumizi ya zana bora za kilimo
wizara itahamasisha sekta binafsi kuagiza matrekta mapya na yaliyotumika
aidha sekta binafsi itahamasishwa kuanzisha na kuendesha vituo vya matrekta kibiashara
kuimarisha huduma za utafiti wa mazao huduma za utafiti zitaimarishwa kwa kuhakikisha vituo vya utafiti vinapata huduma muhimu za umeme maji na mawasiliano kwa uhakika zaidi ili viweze kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
kuongeza uzalishaji wa mbegu za mazao ya kilimo lengo ni kuzalisha tani za mbegu za mahindi mpunga na mikunde katika mashamba ya mbegu ya arusha msimba dabaga kilangali mwele na vituo vya utafiti
kueneza matumizi ya mbinu shirikishi na shamba darasa mkazo utawekwa katika kuhamasisha viongozi wakuu wa mi koa na viongozi wa serikali za mitaa kuhusu dhana ya mbinu shirikishi jamii ili waielewe na wasimamie utekelezaji wake
timu za wawezeshaji za wilaya za kata na za vijiji zitaundwa na kuimarishwa ili zichangie katika kueneza mbinu shirikishi jamii
ili kuongeza kasi ya kueneza mbinu hizo na ku ongeza ufanisi katika matumizi ya rasilimali kazi hii itafanyika kwa ushiri kiano na wizara za maji na maendeleo ya mifugo ushirika na masoko maendeleo ya jamii jinsia na watoto ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa na wizara ya kilimo na chakula
kukamilisha maandalizi ya sera ya usalama wa chakula na kuandaa mwongozo wa utekelezaji wa sera mwongozo wa utekelezaji wa sera ya usalama wa chakula utaandaliwa
aidha wizara itaandaa mapendekezo ya kurekebisha sheria ya usalama wa chakula ya mwaka wa 
kukusanya takwimu za mvua na hali ya chakula wizara itaimarisha uratibu na ukusanyaji wa taarifa na takwimu za mvua na hali ya mazao na upatikanaji wa chakula nchini
mheshimiwa spika mkakati wa kuendeleza sekta ya kilimo ambao uliandaliwa kwa pamoja na wizara za maji na maendeleo ya mifugo ushirika na masoko kilimo na chakula na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa unalenga kukuza kilimo na kuongeza uhakika na upatikaji wa chakula katika ngazi zote ili kuinua hali ya maisha ya wananchi hususan vijijini
aidha mkakati kwa kiwango kikubwa utatekelezwa katika ngazi ya halmashauri za wilaya kupitia mipango yao ya kilimo ambayo imeandaliwa kwa mbinu shirikishi jamii
wizara za sekta ya kilimo kwa pamoja na halmashauri zimeandaa na kusambaza mwongozo wa kuwezesha halmashauri za wilaya kuandaa mipango yao ya kilimo
baadhi ya mipango hiyo itaanza kutekelezwa mwaka wa 
mipango ya wilaya itakayoanza kutekel ezwa kwa kutumia fedha za serikali inamlenga mkulima na mfugaji moja kwa moja na inalenga maeneo yanayotarajiwa kuleta matokeo ya haraka
maeneo hayo ni ujenzi na ukarabati wa skimu ndogo za umwagiliaji maji mashambani kukarabati kujenga malambo majosho kwa ajili ya kuimarisha afya ya mifugo kukarabati na kununua mashine za kupukuchua kahawa na kuimarisha baadhi ya vyama vya kuweka na kukopa saccos
wizara za sekta ya kilimo kwa kushirikiana na halmashauri zitaweka mfumo wa kusimamia kikamilifu mipango hiyo
xix
mazao ya biashara 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula itaendelea kusimamia na kuendeleza mazao makuu ya biashara hususan pamba tumbaku pareto kahawa korosho miwa mkonge na chai
kutokana na ushind ani mkubwa katika soko la dunia mazao yenye ubora wa chini hupata bei ya chini kabisa isiyoleta manufaa kwa wafanyabiashara na wakulima
ili mkulima anufaike ni uhimu azalishe mazao yenye ubora ambayo yatampatia bei kubwa katika soko
katika msimu huu wa wizara itasimamia ubora wa mazao yanayozalishwa nchini ili yawe na ubora wa hali ya juu na yatakayoweza kuuzwa kwa bei nzuri katika soko la ndani na nje
mam bo muhimu yatakayozingatiwa ni kuelimisha wakulima umuhimu wa kutunza mazao vizuri mashambani na kuyapanga katika madaraja wakati wa kuuza kuimarisha huduma za ukaguzi wa mazao kuhakikisha mazao yanauzwa katika vituo vilivyoidhinishwa na kuhimiza usindikaji wa mazao kabla ya kuuza
 mategemeo ya uzalishaji wa mazao makuu ya biashara katika msimu wa ni kama ifuatavyo sukari 
uzalishaji wa sukari unatarajiwa kuongezeka kwa asilimia 
 kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa 
ongezeko hili litatokana na uwekezaji zaidi katika viwanda vya mtibwa na tpc ltd na kiwanda na mashamba ya kampuni ya sukari ya kagera baada ya ubinafsis haji
hali ya uzalishaji katika viwanda vya sukari inatarajiwa kuwa kama ifuatavyo jedwali na uzalishaji wa sukari kiwanda asilimia ya ongezeko kilombero 
 mtibwa 
 tpc ltd
 kagera jumla 
 chanzo wizara ya kilimo na chakula na bodi za mazao 
wizara kwa kupitia bodi ya sukari itasimamia na kuhakikisha kuwa wakulima wadogo wa mashamba ya miwa ya kilombero mtibwa na kagera wanapatiwa nyenzo muhimu za uzalishaji
aidha wizara itahimiza mwekezaji kufufua mashamba ya kiwanda cha sukari cha kagera na kuchangia katika kuanzisha kilimo cha wakulima wadogo wa miwa
chai 
uzalishaji wa chai unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo litatokana na kuimarisha huduma za ugani masoko na mikopo ya pembejeo kwa wakulima na ukarabati wa mashamba ya wakulima wadogo
uzoefu uliopatikana katika mashamba ya mwakaleli na katumba wilayani tukuyu unaonyesha kwamba wakulima wakubwa na wenye viwanda vya chai wanaweza kusaidia wakulima wadogo kwa kuwapatia masoko ya uhakika kwa chai yao kuwakopesha pembejeo za kilimo na kuwapa ushauri wa kilimo bora cha chai
hata hivyo juhudi za kuendeleza zao la chai zinakabiliwa na tatizo la baadhi ya wawekezaji kutozingatia wajibu wa kuendeleza viwanda na ukarabati au upanuaji wa mashamba ya chai waliyomilikishwa
hali hii imejitokeza katika kiwanda cha lupembe wilayani njombe kiwanda na mashamba ya maruku na shamba la chai la dabaga
wizara inaendelea kufuatilia wawe kezaji wa mashamba na viwanda vya kusindika chai
ili kuongeza uzalishaji katika mashamba ya wakulima wadogo wizara itaendelea kuwashawishi wenye mashamba makubwa na viwanda vya kusindika chai kuwapatia wakulima wadogo huduma za pembejeo ili kuongeza tija na uzalishaji
tumbaku 
uzalishaji wa tumbaku unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa ambayo ni sawa na ongezeko la asilimia nane
ongezeko hilo litatokana na mafunzo ya kilimo bora cha tumbaku kwa wakulima
 wizara itaendelea kutoa mafunzo kwa wataalam na wakulima juu ya kilimo bora cha tumbaku ili kukabiliana na matatizo ya uzalis haji na upatikanaji wa soko
wizara pia kwa kupitia bodi ya tumbaku itafuatilia kwa karibu soko la tumbaku ili kupunguza udanganyifu wa bei kwa wakulima
aidha wizara kwa kushi rikiana na wizara ya ushirika na masoko itahakikisha migongano kati ya wanunuzi wa tumbaku na wakulima kwa mfano mgogoro uliopo hivi sasa kati ya wakulima wa tumbaku wa mkoa wa iringa na wanunuzi wa zao la tumbaku unamalizwa
kahawa 
uzalishaji wa zao la kahawa unatarajiwa kupungua kutoka tani mwaka wa hadi kufikia tani mwaka wa sawa na upungufu wa asilimia 
upungufu huo utatokana na tabia ya zao la kahawa kuzaa kwa wingi msimu mmoja na kupunguza uzalishaji katika msimu unaofuata
msimu wa unaangukia wakati kahawa inapunguza uzalishaji
ili kuhakikisha mapato ya wakulima hayapungui wizara itaimarisha huduma za ugani ili kutoa elimu kwa wakulima juu ya uzalishaji wa kahawa yenye ubora wa juu
ili kufanikisha lengo hili juhudi kubwa itaelekezwa katika kufufua viwanda vya kupukuchua kahawa central pulparies
juhudi zitaelekezwa katika kufufua ushirika hususan vyama vya msingi na kusisi tiza usimamizi ili kuepusha upotevu wa fedha na rasilimali za wanachama
katika kukabiliana na magonjwa sugu ya kahawa kama vile chulebuni na kutu ya majani wizara itaendeleza mashamba ya miti mi zazi yaliyoko mbozi mbinga rombo hai na arumeru kwa lengo la kuzalisha vikonyo vya kutosha vya aina za kahawa zinazostahimili magonjwa na kuvisambaza kwa wakulima
utaratibu wa sasa wa mfumo wa upatikanaji wa pembejeo kwa njia ya vocha na stakabadhi ya maghala warehouse receipt system utaimarishwa
pareto 
uzalishaji wa pareto unatarajiwa kuongezeka kwa asilimia kutoka tani kwa mwaka wa hadi tani kwa mwaka wa 
mikakati ya kufikia lengo hili ni pamoja na kusajili wanunuzi zaidi wa pareto ambao ni caritas njombe pyrethrum processors and growers t ltd na kampuni ya range ambayo mbali na kununua pareto watawekeza katika shamba la ibaga lililoko katika wilaya ya makete
wizara itaendeleza uzalishaji wa miche bora ya pareto yenye uwezo wa kuzalisha kilo hadi za maua ya pareto kwa hekta na yenye viwango vya sumu vya asilimia 
 hadi 
 za sumu ikilinganishwa na aina inayozalishwa hivi sasa inayozaa kilo za maua kwa hekta na yenye asilimia 
 hadi 
 za sumu
katika mwaka wa serikali kwa kupitia wizara ya ushirika na masoko itatoa fe dha kwa ajili ya kulipatia ufumbuzi tatizo la soko la zao la pareto kwa kununua pareto yote iliyo mikononi mwa wakulima
korosho 
uzalishaji wa korosho unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
ili kufikia lengo hili mkazo utawekwa katika kuh imiza matumizi ya kanuni bora za kilimo cha korosho hususan kupalilia na kunyunyuzia dawa mikorosho dhidi ya ugonjwa wa ubwiri unga kwa wakati unaotakiwa
aidha wizara kupitia bodi ya korosho itafuatilia kwa karibu soko la korosho ili kupunguza udanganyifu wa bei kwa wakulima
 pamba 
katika mwaka wa uzalishaji wa zao la pamba unatarajiwa kupungua kutoka tani za mwaka wa na kufikia tani ikiwa ni pungufu kwa asilimia 
upungufu huo umetokana na hali ya ukame inayoyakabili maeneo mengi yanayozalisha zao hili
mheshimiwa spika katika msimu wa wizara itahakikisha kwamba tatizo la uchanganyaji wa mbegu litakuwa limepatiwa ufumbuzi wa kudumu
ili kufanikisha lengo hili mbegu aina ya uk pekee ndiyo itakayokuwa inapandwa katika ukanda wa magharibi
jumla ya tani za mbegu hiyo zitasambazwa katika ukanda wa magharibi
mbegu aina ya alai pekee ndiyo itakayopandwa katika ukanda wa mashariki
jumla ya tani za mbegu hiyo zitasambazwa katika maeneo hayo katika msimu wa 
mbegu hizi zina nyuzi ndefu na imara na zinavumilia ugonjwa wa mnyauko wa pamba na zinazaa pamba nyingi kuliko mbegu zilizopo
mheshimiwa spika mbegu zilizoondolewa masalia ya nyuzi kwa kutumia mashine zitaendelea kutumika chini ya usimamizi wa bodi ya pamba
mbegu zilizoondolewa nyuzi kwa kutumia tindikali hazitatumika
wizara kupitia bodi ya pamba na taasisi ya kusimamia ubora wa mbegu tanzania oficial seed certification agency zitahakikisha kwamba mbegu zote zitakazotumika nchini zina sifa zote za mbegu bora na zina uwezo wa kuota na kuzalisha pamba bora
matumizi ya mbegu hizo yataenda sambamba na uchunguzi utakaofanywa juu ya matumizi ya mbegu ilizoondolewa masalia kushauri juu ya uhifadhi wa mbegu hizo na mbinu bora za kuzipanda ili kupata uoto mzuri
ili kuhakikisha kuwa pamba inayozalishwa nchini ni ya ubora wa juu bodi ya pamba itaendelea kuhakiki ubora wa pamba inayouzwa ndani na nje ya nchi kwa kutumia mtambo wa kisasa high volume instrument hvi spectrum ii ambao utaanza kutumika mwaka wa 
mtambo huo umenunuliwa kwa kupitia mradi wa improvement of cotton and coffee marketing and trade unaofadhiliwa na mfuko unaojulikana kama common fund for commodities
katika mwaka wa viwanda vya kuchambulia pamba vilivyoko moshi na kiberege kilombero vitakarabatiwa hatua ambayo itaongeza uwezo wa kuchambua pamba kanda ya pamba ya mashariki kutoka tani za sasa hadi tani kwa mwaka
teknolojia rahisi katika kilimo cha pamba hususan zile za udhibiti wa wadudu wa pamba zitaendelea kuenezwa kwa wakulima
kutokana na maendeleo ya haraka ya teknolojia za udhibiti wa visumbufu vya zao la pamba wizara itahakikisha kuwa wakulima wanapata maelekezo ya kutosha ya matumizi ya teknolojia hizo hususan matumizi ya mabomba mapya na viuatilifu vipya
ili kuhakikisha upa tikanaji na usambazaji wa pembejeo kwa wakati mfuko wa kuendeleza zao la pamba utaeneza utaratibu wa kuandikisha wakulima na kuwapatia pembejeo kufuatana na kiwango cha pamba waliyozalisha
mheshimiwa spika mwaka wa serikali ilizuia kilimo cha pamba katika mikoa ya kusini ili kudhibiti kuenea kwa funza mwekundu wa pamba katika maeneo mengine nchini
ili kutafakari zaidi suala hili tarehe juni wizara iliandaa warsha iliyohudhuriwa na waheshimiwa wabunge wanaot oka katika maeneo yanayozalisha pamba na wataalam wa zao la pamba
warsha ilip endekeza kuendelea kuwepo kwa karantini ya funza mwekundu nchini
aidha wajumbe wa warsha hiyo kwa pamoja walitoa changamoto kwa watafiti kuendelea kutafuta mbinu mbadala ya kumdhibiti mdudu huyo
wizara itashirikiana na taasisi za utafiti za kimataif kutafuta mbinu za kumdhibiti mdudu huyo
mkonge 
uzalishaji wa mkonge katika mwaka wa unatarajiwa kuongezeka kutoka tani zilizozalishwa mwaka wa hadi tani sawa na ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na uzalishaji wa mwaka wa 
ongezeko hili linatokana na upandaji uliofanyika toka mwaka wa ambayo ni hekta ambazo zitavunwa mwaka wa 
ongezeko lingine ni kutokana na mkonge toka kanda ya ziwa mwanza mara na shinyanga ambayo itachangia karibu tani 
ili kuhakikisha kuwa sekta ya mkonge inakua mkakati wa kuwahusisha wakulima wadogo katika kilimo cha mkonge katika mikoa ya mwanza mara na shinyanga utaendelea kutekelezwa
aidha serikali kwa kushirikiana na tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma itaendelea kufuatilia uendelezaji wa mashamba makubwa ya mkonge yaliyobinafsishwa kwa lengo la kubaini mashamba ambayo hayaendelezwi ili ha timaye yaweze kupati wa wawekezaji wapya ambao watayaendeleza
utafiti juu ya matumizi mengine ya mkonge kama gesi karatasi madawa na vifaa vya ujenzi utaendelezwa kwa kushirikiana na mashirika ya kimataifa kama unido common fund for commodities chini ya uratibu wa kituo cha utafiti cha mlingano na chuo kikuu cha dar es salaam
xx
mazao yasiyo asili 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kuimarisha bustani za serikali zilizoko mpiji bagamoyo na songa muheza jaegetal na malindi lushoto kwa kuweka miundo mbinu ya umwagiliaji ili kuongeza ufanisi katika utunzaji wa vipando vya mazao yasiyo asili hususan miti ya matunda na viungo
aidha bustani hizo zitatumika kutoa mafunzo kwa wataalam na wakulima juu ya kilimo bora cha mazao yasiyo asili
kwa upande wa zao la ndizi wizara itaendelea kushirikiana na halmashauri za wilaya katika kuviwezesha vikundi vya wakulima kuanzisha mashamba kuzalisha miche ya migomba bora katika wilaya za morogoro mvomero ulanga kisarawe kibaha na mkuranga
uzalishaji wa vanilla 
tathmini iliyofanyika mkoani kagera inaonyesha kwamba wastani wa uzalishaji wa vanilla ni kilo kwa hekta na wastani wa bei anayopata mkulima ni shilingi kwa kilo ya vanilla mbichi
kutokana na mafanikio hayo mwaka wa wizara itaendelea kuhimiza kilimo cha va nilla katika mkoa wa kagera
aidha itaanzisha majaribio ya uzalishaji wa zao hilo katika mashamba ya wakulima mkoani morogoro
uzalishaji wa paprika 
zao la paprika ni mojawapo ya mazao yasiyo asili yanayopata umaarufu mkubwa na hivi sasa linazalishwa katika wilaya za iri nga vijijini iringa mjini njombe kilosa kilombero songea vijijini songea mjini na mtumbo mbeya vijijini ileje arumeru same na mwanga
katika msimu wa wizara itaendelea kuhimiza wafanyabiashara kuingia mikataba ya uzalisha ji na wakulima wa zao la paprika katika maeneo ambayo zao hilo linasitawi vizuri hususan katika mikoa ya arusha iringa kilimanjaro mbeya na ruvuma
 uzalishaji wa pilipili manga 
zao la pilipili manga linazalishwa katik wilaya za muheza lushoto same morogoro vijijini na mvomero
humu nchini bei ya zao hili ni shilingi hadi na shilingi na kwa kilo moja katika soko la dunia
katika mwaka wa wizara itaendelea kulifanyia tathmini zao hili katika kituo cha utafiti cha katrin morogoro na katika mashamba ya wakulima ili kubaini aina zenye nasaba bora na zinayozaa kwa wingi
kilimo cha migomba bora migomba ya biashara 
zao hili linazalishwa kwa wingi katika mikoa ya kagera kilimanjaro kigoma mbeya na morogoro
aina nyingi za migomba inayolimwa nchini ni ya asili ambayo ina tija ndogo ikilinganishwa na migomba bora
migomba ya asili huzalisha tani 
 hadi tu za ndizi kwa hekta ikilinganishwa na tani hadi kwa hekta kwa kutumia migomba bora
migomba bora ambayo tayari imeingizwa nchini ni ya aina za embeailuma williams granaine gold finger na pazi
ili kuhakikisha kuwa miche ya kutosha ya migomba hiyo inapatikana kwa wingi na haraka wizara ya kilimo na chakula kwa kutumia kituo cha utafiti wa mazao ya mboga na matunda horti tengeru na kituo cha mpiji pwani itazalisha miche ya migomba bora na kuisamb aza katika mikoa ya morogoro pwani na dar es salaam
xxi
huduma za ut afiti wa kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa msukumo wa utafiti utaendelea kuhakikisha upatikanaji wa teknolojia bora za kilimo kwa wakulima
juhudi za kuzalisha kwa wingi mbegu za mazao zitaendelezwa pamoja na uchunguzi wa aina bora zaidi za mbegu zitakazoweza kumpatia mkulima mavuno mengi na kuongeza tija katika mazingira mbalimbali ya uzalishaji
wizara itaendelea kutathmini mazao mapya ya viungo na yasiyo ya asili kwa lengo la kuongeza wigo wa mazao ya biashara
aidha utafiti huu utafanyika kwa kulenga mahitaji halisi ya wakulima na utawashirikisha kupitia mbinu shirikishi jamii kuainisha matatizo yaliyopo na jinsi ya kuyatatua
sehemu kubwa ya majaribio ya utafiti yatafanyika katika mashamba ya wakulima ili waweze kuhusika katika kuchagua teknolojia wanazozitaka
mheshimiwa spika vituo vya utafiti vitaendeleza tathmini ya aina za mbegu zinazostahimili ukame magonjwa na wadudu waharibifu na zenye kutoa mavuno mengi kama ifuatavyo 
kituo cha selian arusha kwa kushirikiana na shamba la mbegu la arusha kitaendelea kuzalisha na kuboresha mbegu mama breeder seeds na za msingi za mahindi aina ya situka na lishe na ngano aina ya chiriku
kituo cha uyole mbeya kitazalisha na kuboresha mbegu chotara ya mahindi aina ya uh ambayo hustahimili ugonjwa wa ukungu wa majani grey leaf spot
kituo pia kitazalisha mbegu za mazao ya maharage na soya ili kuwauzia wakulima
aidha kituo kitaendeleza uzalishaji multiplication wa mbegu mpya za pareto
kituo cha ukiriguru mwanza kitaendelea na uzalishaji wa mbegu bora za muhogo katika mashamba ya kituo na katika baadhi ya vijiji vya kanda ya ziwa na kuzisambaza kwa wakulima
kituo kwa kushiriki ana na bodi ya pamba kitaendelea na uzalishaji wa mbegu mama ya pamba aina ya uk 
kituo cha ilonga morogoro kitasambaza mbegu bora za alizeti na soya kwa wakulima vijijini na kuwafundisha wakulima hao teknolojia ya usindikaji wa mbegu za mafuta kwa kutumia mashine za bei nafuu na matumizi ya unga wa soya
kituo kwa kushirikiana na bodi ya pamba kitaendelea ku zalisha pamba aina ya alai kwa kutumia wakulima wa mkataba
kituo cha naliendele mtwara kitatayarisha tani za mbegu bora za mikorosho na pia kuandaa miche kwenye vitalu kwa ajili ya kusambaza kwa wakulima
aidha kituo kitatathmini mbegu mpya za karanga ili kuzisambaza kwa wakulima wa kanda ya magharibi
kituo cha kibaha pwani kitazalisha kwa wingi mbegu mbalimbali za viazi vitamu aina ya dakawa kibaha ukerewe na simama zilizopandwa katika hekta 
kituo kitazalisha mbegu za muhogo aina ya kiroba kibaha naliendele mumba na hombolo
mbegu hizi zitasambazwa kwa wakulima msimu wa uzalishaji miche kwa njia ya tissue culture 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendeleza teknolojia ya kuzalisha miche kwa njia ya tissue culture kwenye maabara zilizojengwa katika vituo vya mikocheni mlingano tengeru uyole na ukiriguru
uzalishaji wa miche kwa kutumia teknolojia hii unawezesha upatikanaji kwa wingi sana miche yenye ubora sawa na kizazi mama na isiyo na magonjwa
maabara hizi zitaanza kutoa miche bora ya migomba muhogo na mananasi katika kipindi hicho
wakulima wataelimishwa mbinu bora za kilimo cha mazao haya
tathmini ya mazao ya viungo na yasiyo asili 
katika mwaka wa wizara itashirikiana na wadau mbalimbali wakiwemo wafanyabishara katika kuainisha aina za azao ya viungo na yale yasiyo ya asili kuhusu ubora na sifa zinazotakiwa katika masoko ya nje ya nchi
inapobidi aina hizo za mazao hayo zitaingizwa nchini kutoka nje ili zizalis hwe kwa wingi na kufikishwa kwa mkulima
aidha kituo cha katrin morogoro kitaendelea kukusanya na kutathmini nasaba germplasm za mazao hayo kutoka ndani na nje ya nchi na kubaini mazingira yanayofaa na uzalishaji wake
uchunguzi wa udongo na kilimo mseto 
mheshimiwa spika ili kukabiliana na kuzidi kupungua kwa rutuba ya udongo na kuongezeka kwa mmomonyoko wa ardhi katika aeneo mengi nchini wizara itaongeza mkazo wa tafiti za kilimo mseto hususan katika maeneo yanayozalisha tumbaku mkoani tabora kupitia kituo cha utafiti cha tumbi
aidha vituo vya mlingano uyole seliani na ilonga vitaendeleza utafiti wa mazao ya jamii ya mikunde yenye kuhifadhi ardhi na kuongeza rutuba katika udongo
maabara za udongo zilizoko mlingano selian uyole na ukiriguru zitaanza kukarabatiwa chini ya mradi wa padep ili ziongeze uwezo wa kuchunguza rutuba ya udongo na kushauri wakulima ipasavyo
xxii
huduma za ugani 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itatilia mkazo matumizi ya mbinu shirikishi jamii ili kuongeza tija katika sekta ya kilimo na kuimarisha usimamizi wa huduma za ugani
kazi kubwa itakuwa kuhakikisha kuwa mipango shirikishi ya vijiji inakuwa msingi wa mipango ya wilaya
ili kufikia lengo hilo yafuatayo yatafanyika kuhamasisha wakuu wa mikoa na wila ya na viongozi wakuu wa serikali za mitaa kuhusu manufaa na umuhimu wa mbinu shirikishi jamii ili waielewe na kusimamia uenezaji wake katika maeneo yao kuunda timu za wilaya za wawezeshaji timu hizo zitatoa mafunzo ya mbinu shirikishi jamii kwa timu za kata katika wilaya husika
timu za wilaya timu za kata na timu za vijiji zita undwa na kuimarishwa
timu za kata zikisaidiana na timu za vijiji zitasimamia utekelezaji wa mbinu shirikishi jamii na shamba darasa kupima maeneo ya mashamba kuendeleza matumizi ya wanyamakazi na kusimamia utekelezaji wa miradi mingine ya kilimo na vipindi vya redio vya mkulima bora wa mazao vitaendelea kutolewa mara moja kwa wiki
aidha gazeti la mkulima wa kisasa litachapishwa na kusambazwa kwa wakulima mara moja kila baada ya miezi miwili
mafunzo kwa wataalam na wakulima 
mheshimiwa spika katika mwaka wa kazi zitakazofanyika ni pamoja na kukamilisha mitaala mitatu iliyobaki kati ya mitaala minane inayotumiwa kwenye vyuo vya kilimo
mitaala hiyo inahusu stashahada ya kilimo na lishe stashahada ya hifadhi na matumizi bora ya ardhi na stashahada ya kilimo cha mboga matunda na maua kufundisha wataalam watakaoshauri wakulima juu ya kanuni bora za kilimo cha mazao ya pamba kahawa korosho chai na tumbaku kufundisha wakulima kanuni bora za kilimo cha biashara
programu za mafunzo haya zimeandaliwa na kila chuo kulingana na mahitaji ya wakulima wa maeneo yanayohusika kudhamini mafunzo ya wataalam wa kilimo wenye astashahada kwa ajili ya mafunzo ya stashahada katika fani mbal imbali za kilimo na kuandikisha wanafunzi wapya pre service kukarabati vyuo na kuvipatia vifaa vya mafunzo kwa vitendo kuimarisha mafunzo ya wanyamakazi na matumizi ya zana za kilimo vyuoni na kutoa mafunzo kwa wakulima na wataalam kuhusu kilimo cha umwagiliaji wa zao la mpunga
xxiii
kuendeleza kilimo cha umwagiliaji maji mashambani 
mheshimiwa spika katika mwaka wa lengo la wizara ya kilimo na chakula ni kupanua eneo la uzalishaji kwa kutumia umwagiliaji maji mashambani kwa kuongeza jumla ya hekta 
ili kufikia leng hilo wizara itaendelea na ujenzi mpya na ukarabati wa skimu za umwagiliaji maji mashambani na kujenga mabwawa ya kuvuna maji yatakayotumika kumwagilia maji mashambani wakati wa kiangazi
aidha wizara itatia mkazo matumizi ya maji ya ziwa viktoria kwa ajili ya kumwagilia maji mashambani katika maeneo ya mwambao wa ziwa hilo
 ukarabati wa skimu za umwagiliaji maji mashambani na ujenzi wa mabwawa
skimu za umwagiliaji maji mashambani zilizoainishwa chini ya mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani zitakarabatiwa
skimu hizi zimeonyeshwa katika kiambatanisho na
aidha skimu nyingine nne za nyanzwa hekta na irindi hekta iringa vijini utengule usongwe mbeya vijijini hekta na naming ong o mbozi hekta ambazo hazikukam ilishwa na programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asps katika mwaka wa zitajengwa
mabwawa ya malolo nzega hekta igigwa sikonge hekta buigiri dodoma hekta chibumagwa manyoni hekta yatafufuliwa
mabwawa ya mesaga serengeti hekta nansimo bunda hekta na chirorwe musoma hekta yaliyosanifiwa na mradi wa wakulima wa mara region farmers initiative project marafip yatajengwa
mabwawa mapya ya mkomazi korogwe hekta irienyi tarime hekta tieme masagi hekta na kironda datali iramba hekta yatasanifiwa na kujengwa
programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani 
katika mwaka wa programu hii itaendelea na ujenzi wa majaruba ya mpunga ujenzi wa miundo mbinu ya umwagiliaji maji mashambani na malambo manne ya kuvuna maji katika skimu zenye hekta 
skimu hizo zilizo katika wilaya za babati dodoma vijijini manyoni nzega shinyanga na kwimba
aidha programu itajenga visima na kuwaka pampu za miguu kwa ajili ya kilimo cha bustani na kumwagilia mbegu ya mpunga katika skimu hizo 
mradi wa kuendelea kilimo cha umwa giliaji maji mashamabni katika mabonde ya mito pangani na rufiji 
katika mwaka wa mradi huu utaendelea kukamilisha ujenzi wa skimu za kivulini mwanga hekta longoi hai hek ta na mapogoro iringa hekta na kusimamia uendeshaji wa skimu zilizokamili ka
mradi utakwisha tarehe mwezi wa desemba 
xxiv
kupunguza upotevu wa mazao kabla na baada ya kuvuna 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuweka mazingira mazuri kuwezesha sekta binafsi kuongeza thamani ya mazao kwa kuanzisha viwanda vya usindikaji
wizara pia itatoa mafunzo na kusambaza teknolojia bora za ut ayarishaji usindikaji na hifadhi ya mazao ya chakula kwa maafisa ugani katika wilaya zote ili kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna
wizara itaandaa miongozo ya utayarishaji usindikaji ufungashaji na matumizi ya mazao ya chakula hususan muhogo mtama viazi vitamu mboga na matunda ambayo yatatumiwa na maafisa ugani wa kanda na wilaya kufundishia wakulima
wizara itandaa na kusambaza mwongozo wa madaraja na viwango vya ubora wa mazao ya chakula
mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wa mradi utatekeleza shughuli zake katika wilaya za hai morogoro vijijini iri nga singida hanang arumeru masasi na nachingwea
kazi zitakazotekelezwa ni kufanya upembuzi shirikishi katika vijiji vitakavyoshiriki kutayarisha na kutekeleza miradi ya maendeleo ya kilimo katika vijiji na kutoa mafunzo kwa kamati za miradi
ili kuj enga uwezo wa kuandaa miradi kufuatilia utekelezaji udhibiti na uwajibik aji katika matumizi ya fedha mradi utatoa mafunzo juu ya mbinu shirikishi kwa timu za wawezeshaji za wilaya na kata
mradi utashirikisha sekta binafsi katika kutoa huduma za kitaalamu na kiufundi katika kutekeleza shughuli hizi
mradi utashirikisha wakulima na wafugaji katika kutambua na kuchambua matatizo yao kubuni mikakati ya kuyatatua kwa kutumia teknolojia sahihi na endelevu katika kuongeza tija katika kilimo na ufugaji
pia mradi utawezesha wakulima na wafugaji watakaoshiriki kutekeleza mikakati mbalimbali kupitia miradi midogo midogo ya kilimo kwa utaratibu wa changa nikuchangie
kwa utaratibu huu wakulima watachangia asilimia kwa miradi inayohusu matumizi ya pembejeo kwa ajili ya teknolojia mpya na asilimia kwa ajili ya mahitaji mengine yasiyo yapembejeo kwa mfano zana za kilimo
mradi utachangia asilimia iliyobaki
aidha kwa miradi ya vikundi community based projects jamii itachangia asilimia ya gharama na mradi utachangia asilimia 
utaratibu huu utajenga uwezo wa halmashauri za wilaya na taasisi katika kusimamia mipango ya maendeleo ya kilimo kujenga mazingira mazuri ya uwekezaji kushirikisha sekta binafsi katika kutoa huduma za kitaaluma kiufundi na kibiashara
mradi utaanza kufanya ukarabati wa maabara nne za udongo za mlingano uyole selian na ukiriguru ili ziweze kutoa huduma ya upimaji wa udongo kwa mashamba ya wakulima na kushauri matumizi sahihi ya mbolea
xxv
udhibiti wa visumb ufu vya mimea na mazao 
mheshimiwa spika ili kudhibiti kikamilifu visumbufu vya mimea na mazao katika mwaka wa wizara itaweka mkazo katika masuala yafuatayo kusimamia utekelezaji wa sheria ya kinga ya mimea plant protection act ya mwaka wa na kanuni zake za mwaka wa ili kuzuia uingizaji wa visumbufu vya mimea nchini na kuleta ufanisi katika udhibiti wa milipuko ya visumbufu vilivyopo nchini hususan kwelea kwelea viwavijeshi panya na nzige
kuendelea kukuza na kueneza teknolojia za udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea kwa kutumia mbinu shikishi jamii na shamba darasa
kuimarisha miundombinu ya utabiri wa milipuko ya visumbufu kama viwavijeshi na panya ili kupata na kusambaza taarifa za milipuko mapema kutekeleza programu ya pamoja ya nchi za jumuiya ya afrika mashariki ya kudhibiti gugumaji hasa kutokana na matatizo ya mto kagera kuendelea kuingiza gugumaji kwenye ziwa viktoria kutoka nchi ya rwanda
kuweka wilaya za kibondo bukombe na sengerema chini ya karantini ya ugonjwa wa batobato
kuendesha kampeni za ung oaji na uchomaji wa miti ya kahawa iliyoathirika na mnyauko fuzari na muhogo ulioathiriwa na batobato kwa lengo la kutokomeza magonjwa hayo
aidha katika mwaka wa miche milioni ya aina za muhogo yenye ukinzani dhidi ya batobato itasambazwa katika mikoa ya kagera kigoma mwanza na mara
mheshimiwa spika wizara itaandaa marekebisho ya sheria ya hifadhi ya mimea ya mwaka na sheria ya taasisi ya utafiti wa visumbufu tpri ya mwaka ili kuiongezea taasisi hiyo uwezo wa kiutendaji nd ani ya jumuiya ya afrika mashariki eac jumuiya ya nchi za kusini mwa afrika sadc shirika la kibiashara la kimataifa wto na shirika la kilimo na chakula la umoja wa mataifa fao
xxvi
matumizi ya pembej eo na zana za kilimo mbolea na madawa 
mheshimiwa spika makisio ya mahitaji ya mbolea mwaka wa yanakadiriwa kuwa tani ambapo madawa ya unga yatakuwa tani na madawa ya maji yanakadiriwa kuwa lita milioni 
ili kufanikisha matumizi bora ya pembejeo hizo wizara itahamasisha wafanyabiashara kuagiza pembejeo zinazotakiwa mapema na kuzisambaza
aidha wizara itafuatilia na kutathmini malengo upatikanaji usambazaji na matumizi ya pembejeo katika wilaya zote ha pa nchini
wizara itatoa mafunzo juu ya kutunza pembejeo kwa wakala wa pembejeo za kilimo katika mikoa tisa ya morogoro dodoma rukwa ruvuma lindi mtwara iringa arusha na kilimanjaro
maafisa ugani wakufunzi kutoka wilaya watafundishwa ili wakatoe mafunzo kwa wataalam wengine na wakulima katika wilaya husika kuhusu matumizi bora ya pembejeo utunzaji na uendeshaji wa biashara ya pembejeo
wizara itaandaa mkutano utakaoshirikisha wauzaji wa pembejeo na wadau wengine wa pembejeo za kilimo na washauri wa kilimo wa mikoa yote ili kutathmini upatikanaji na matumizi sahihi ya pembejeo
aidha wizara itakamilisha maandalizi ya mapendekezo ya sheria ya mbolea
mheshimiwa spika makisio ya mahitaji ya mbegu zilizothibitishwa katika msimu wa ni tani 
upatikanaji wa mbegu unategemewa kuwa jumla ya tani ambao utatokana na uzalishaji katika mashamba ya makampuni binafsi nchini tani wakulima wadogo tani uagizaji kutoka nje tani na uzalishaji katika mashamba ya serikali tani 
kazi nyingine zitakazofanyika msimu wa ni kudhibiti ubora wa mbegu nchini chini ya usimamizi wa wakala wa ukaguzi na udhibiti wa mbegu tosca
ili kuimarisha shughuli za udhibiti wataalam wa kilimo wakiwemo maafisa ugani wa wilaya na wakaguzi wa mazao mipakani watapewa mafunzo ya jinsi ya kukagua mbegu
kukamilisha maandalizi ya kuanzisha wakala wa mbegu wa serikali
kuzalisha mbegu za daraja la kuazimiwa kwa kutumia wakulima wadogo chini ya mradi wa asps katika mikoa ya dodoma morogoro iringa lindi mtwara na pwani ambapo jumla ya vijiji vitahusishwa
kutoa mafunzo ya uzalishaji mbegu kwa vikundi vya wakulima wanaoshiriki katika kuzalisha mbegu za daraja la kuazimiwa katika wilaya sita za bunda musoma mara misungwi mwanza shinyanga dodoma na mwanga kilimanjaro
kuanzisha ofisi ya msajili wa hakimiliki za aina mpya za mbegu na mimea mipya plant breeders right
katika mwaka wa serikali imetenga shilingi milioni kufidia gharama za usafirishaji wa pembejeo muhimu hasa mbolea kwa ajili ya mikoa ya nyanda za juu kusini
 zana za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula itatoa mafunzo ya matumizi ya wanyamakazi katika wilaya za mikoa ya mwanza shinyanga mara tabora singida dodoma morogoro tanga kilimanjaro arusha mtwara ruvuma kigoma mbeya rukwa iringa manyara na pwani
vituo vya wanyamakazi katika wilaya hizo vitakarabatiwa na kupatiwa zana ili viweze kutoa mafunzo na kufanya maonyesho kwa wakulima juu ya matumizi bora ya teknolojia ya wanyamakazi katika kilimo
kila kituo kitaanzisha shamba la mfano la ekari kwa ajili ya kutoa mafunzo
mafunzo ya matumizi bora ya zana zina zokokotwa na wanyamakazi yatatolewa kwa maafisa ugani na wakulima wakufunzi 
wakulima wakufunzi hao watapewa zana ili watoe mafunzo kwa wakulima wenzao vi jijini kwa kushirikiana na maafisa ugani
mheshimiwa spika ili kuendeleza kilimo cha matrekta wizara itatoa mikopo yenye masharti nafuu kwa wakulima kupitia mfuko wa pembejeo ili waweze kununua matrekta mapya na vipuri vya kukarabati matrekta mabovu
jumla ya matrekta katika mikoa ya dodoma arusha mbeya shinyanga mwanza iringa na kilimanjaro yatakarabatiwa kwa kutumia utaratibu huo
halmashauri za wilaya kwa kutumia waatalam wake zitahusika katika tathmini ya awali ya matrekta na kutoa mapendekezo ya wakulima watakaopewa mikopo
wizara kwa kushirikiana na halmashauri zitadhibiti ubora wa kazi ya ukarabati
aidha kituo kimoja cha kukodisha matrekta kitakachoendeshwa na sekta binafsi kitaanzishwa mkoani kilimanjaro ili kitoe huduma kwa wakulima
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutoa mafunzo juu ya matumizi ya matrekta madogo ya mkono kwa mafundi sanifu kutoka morogoro arusha kigoma rukwa singida tabora mara kilimanjaro na mbeya 
mafunzo kuhusu matumizi ya mashine ndogo za kubangua korosho yatatolewa kwa mafundi sanifu kutoka ruvuma tanga mtwara na pwani 
mafundi sanifu hao watatoa mafunzo kwa wakulima vijijini
wizara pia itaendelea kutoa ushauri kwa wakulima na taasisi mbalimbali juu ya matumizi ya zana za aina mbalimbali za wanyamakazi matrekta na usindikaji wa mazao
xxvii
matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika uzalishaji katika kilimo hutegemea sana ubora na rutuba ya udongo
utafiti uliofanywa na wizara mwaka wa ulibaini kwamba wastani wa tani hadi za udongo kwa hekta hupotea kila mwaka kutokana na mmomonyoko wa udongo unaosababishwa na maji na upepo kutokana na matumizi mabaya ya ardhi
kasi ya uharibifu na upotevu wa ardhi na udongo wenye rutuba imefikia kiwango cha kutisha
ili kuunusuru udongo na ardhi hatua za haraka zinapaswa kuchukuliwa
kwa bahati nzuri mbinu za kukabiliana na mmomonyoko wa udongo zinafahamika na wananchi wengi
mbinu hizo ni pamoja na kulima kilimo cha matuta na makinga maji
mbinu nyingine ni kupanda miti au mimea mingine ya kuzuia kasi ya maji na upepo
katika mwaka wa wizara itabores ha na kueneza teknolojia zinazotumika kuhifadhi udongo na maji mashambani ambazo tayari zimeonyesha matokeo mazuri
ili kufikia malengo haya wizara itatoa mafunzo kwa maafisa ugani na wakulima wakufunzi watakaowafundisha wakulima wengine kutoka wilaya za iringa morogoro mbinga magu tarime dodoma vijijini korogwe handeni rombo kigoma na kasulu
kazi nyingine zitakazofanyika ni kuhimiza kilimo cha matuta ya kuzuia mmomonyoko wa udongo kuendeleza kilimo mseto na kuvuna maji ya mvua katika wilaya za arumeru mbulu babati monduli rombo hai korogwe lushoto muheza kwimba magu sengerema geita ukerewe na shinyanga
mheshimiwa spika ili kupunguza migogor ya ardhi katika jamii na kuvutia uwekezaji katika kilimo wizara itashirikiana na wizara ya ardhi na maendeleo ya makazi halmashauri za wilaya na wadau wengine kutenga maeneo ya ardhi ya kilimo na matumizi mengine
xxviii
mfuko wa pembejeo 
mheshimiwa spika mwaka wa mfuko wa pembejeo utaendelea kutoa mikopo kwa ajili ya uagizaji na usambazaji wa pembejeo na zana za kilimo kwa kupitia mabenki
aidha utaratibu umeandaliwa wa kutoa mikopo kwa ajili ya kununulia matrekta mapya pamoja na kukarabati ya zamani
mikopo itatolewa kwa masharti ya ukopeshaji ya benki na wakopaji watapaswa kurejesha mikopo kwa kufuata utaratibu uliokubaliwa kati yao na benki
mheshimiwa spika ili kufikisha huduma za mfuko wa pembejeo kwa wakulima na wafugaji mfuko huo umekubaliana na mabenki kutoa huduma za mikopo mikoani kama ifuatavyo benki ya exim mikoa ya dar es salaam pwani tanga mtwara lindi arusha manyara dodoma singida mbeya ruvuma morogoro na rukwa benki ya ushirika kilimanjaro mkoa wa kilimanjaro benki ya wananchi ya mufindi wilaya ya mufindi benki ya kimataifa ya malaysia t ltd
mikoa ya mwanza mara shinyanga tabora na kigoma na shirikisho la vyama vya ushirika vya kuweka na kukopa tanzania ltd saccos saccas itahuduma wanachama wake nchi nzima
wizara itaendelea kutoa mafunzo kwa mawa kala na wasambazaji wa pembejeo ili kuboresha huduma hii
ukusanyaji madeni ya nyuma utaendelea ikiwa ni pamoja na uuzaji wa dhamana za wadaiwa baada ya kupata hukumu za kesi zao ambazo ziko mahakamani
hadi sasa kuna kesi za wadaiwa ambazo bado zinaendelea kwenye mahakama mbalimbali nchini
xxix
usalama na hifadhi ya chakula usalama wa chakula 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula inalo jukumu la kuhakikisha kuwa taifa linakuwa na upatikanaji na usalama wa chakula wakati wote
katika mwaka wa wizara itaendelea na kazi ya kufuati lia takwimu na taarifa za mvua na hali ya mazao mashambani kwa kufanya tathmini mbali mbali za hali ya chakula nchini
aidha mfumo wa kuhifadhi takwimu na taarifa za us alama wa chakula katika ngazi ya taifa utaendelezwa na maandalizi ya kuanzisha mfum huo katika ngazi ya wilaya yatafanyika
pamoja na kazi hii wizara itaendelea kutoa mafunzo kwa watakwimu kilimo wa mikoa na wilaya na wakusanya taarifa na takwimu za mvua na mazao mashambani kwa lengo la kuboresha upatikanaji wa takwimu hizo na kujenga uwezo katika ngazi ya wilaya na mikoa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendesha mafunzo kwa maafisa ugani wa wilaya zote na wale wa kanda kwa kusudi la kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna
wizara itaandaa miongozo ya utayarishaji na matumizi ya mazao ya chakula hususan muhogo mtama mboga na matunda kwa ajili ya wawezeshaji wa kanda na wilaya zote ili kuboresha lishe na kupunguza utapiamlo katika jamii
aidha mwongozo wa mafunzo ya kusindika kufungasha hifadhi ya muhogo na viazi vitamu utasambazwa kwa maafisa ugani wa kata zote katika mikoa inayolima mazao hayo
xxx
hifadhi ya chakula 
mheshimiwa spika mwaka wa hifadhi ya chakula ya taifa itanunua jumla ya tani za mahindi kutoka hapa nchini zenye thamani ya shilingi bilioni 
chakula hicho kitahifadhiwa katika kanda saba za hifadhi ya chakula ya taifa na endapo upungufu utatokea kitapelekwa na kuuzwa kwenye maeneo yenye upungufu wa chakula
xxxi
kurekebisha na kuhuisha sheria 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kufanya maandalizi ya marekebisho ya sheria taratibu na kanuni za bodi za korosho chai na pareto
marekebisho ya sheria ya bodi ya korosho ya mwaka wa na muswada wa sheria ya bodi ya mazao mchanganyiko yatawasilishwa bungeni
maandalizi ya marekebisho ya sheria na kanuni za bodi za chai na pareto yatafanyika
wizara pia itawasilisha bungeni muswada wa sheria ya kusimamia uvunaji wa nasaba za mimea kwa ajili ya chakula na kilimo plant genetic resources exploitation and control
xxxii
fedha za stabex 
chini ya utaratibu wa stabex jumuia ya nchi za ulaya imetoa jumla ya shilingi bilioni zitakazotumika katika kipindi cha miaka mitatu kuanzia mwezi wa julai 
fedha hizo zitagharamia utafiti wa zao la kahawa shilingi bilioni ujenzi na ukarabati wa barabara za mikoa shilingi bilioni na kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo hususan kutekeleza miradi chini ya mipango ya kuendeleza sekta ya kilimo ya wilaya district agricultural development plans dadps shilingi bilioni 
mheshimiwa spika ningependa kuwafahamisha kwamba kuna masharti maalum ya matumizi ya fedha za kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo chini ya utaratibu wa stabex
upatikanaji wa fedha hizo utategemea kibali kutoka jumuia ya nchi za ulaya baada ya kuwasilisha miradi na mipango ya kuendeleza kilimo mifugo na ushirika inayokidhi vigezo vilivyowekwa
ili fedha hizo ziweze kutolewa halmashauri za wilaya zinatakiwa kuandaa mipango ya kuendeleza sekta ya kilimo kwa kuzingatia mwongozo wa kuandaa mipango hiyo na kiwasilisha ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa
katika mwaka wa jumla ya shilingi bilioni zimetengwa kwa ajili ya kutekeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya
xxxiii
ubinafsishaji wa mashamba ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itafuatilia utekelezaji wa mikataba ya mauzo ili kuhakikisha kuwa malengo ya ubinafsishaji wa mali ya umma yanatekelezwa
maeneo yatakayofuatiliwa ni mashamba ya mkonge mpunga ngano na viwanda vya chai tumbaku kahawa na sukari
pia wizara itafuatilia vinu vya shirika la usagishaji la taifa nmc vilivyobinafsishwa
katika mwaka wa mali ambazo zimepangwa kubinafsishwa ni pamoja na kiwanda cha chai cha lupembe shamba la chai la mlangali viwanda vya korosho mashamba ya mkonge kampuni ya kahawa ya tanica na jineri ya bodi ya pamba iliyoko manawa
mashamba ya mahindi ya mbozi na namtumbo mashamba ya ngano ya hanang na mashamba ya west kilimanjaro yatahamishiwa na kujumuishwa kwenye benki ya ardhi inayosimamiwa na kituo cha uwekezaji cha taifa tic
xxxiv
maendeleo ya watumishi 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula itaendelea kurekebisha vyeo vya watumishi wa wizara ili vilingane na vile vya wenzao wenye sifa zinazofanana walioko kwenye wizara nyingine za seri kali
hatua zitakazochukuliwa ni kuwatambua watumishi wote ambao hawajafikia vyeo wanavyostahili hata baada ya kupandishwa vyeo viwili viwili
kuomba kibali ofisi ya rais idara kuu ya utumishi ili wapandishwe vyeo kufikia madaraja wanayostahili
kutayarisha mapendekezo na kuyatuma tume ya utumishi serikalini ili wahusika wapandishwe vyeo vilivyoidhinishwa na idara kuu ya utumishi
wizara itaendelea kuhamasisha na kuelimisha watumishi jinsi ya kuhuisha jinsia katika sekta na kujikinga na janga la ukimwi
xxxv
hitimisho 
mheshimiwa spika sekta ya kilimo ni muhimu sana katika uchumi wa taifa na ukuaji wa sekta hii utachangia kukua kwa sekta nyingine za uchumi
ili sekta hii ikue kwa kiwango cha asilimia hadi kiwango ambacho kitaleta maendeleo na kuondoa umaskini na kuhakikisha upatikanaji na usalam wa chakula ushirikiano wa wadau wote wa sekta ya kilimo hususan halmashauri za wilaya ni muhimu
aidha kilimo hakina budi kuendeshwa kwa mipango iliyoandaliwa kwa ma kini na inayoweka utaratibu mzuri wa usimamizi
halmashauri za wilaya hazina budi kuweka utaratibu wa kutumia mbinu shirikishi jamii katika kuandaa na kusimamia mipango ya kilimo
mheshimiwa spika naomba nimalizie hot uba yangu kwa kurejea matarajio ya hali ya chakula katika mwaka wa 
kama nilivyosema awali hali ya chakula haitazamiwi kuwa ya kuridhisha kutokana na athari za ukame katika baadhi ya maeneo ya nchi msimu uliopita
hivyo kutakuwepo na upungufu wa chakula katika maeneo yaliyoathirika
ili kukabiliana na hali hiyo ninatoa wito kwa waheshimiwa wabunge wakuu wa mikoa na wilaya na watendaji wote katika ngazi zote kuendelea kuhamasisha kuhimiza kuelekeza na kusimamia kikamilifu utekelezaji wa maagizo ya rais ya tarehe machi 
mambo muhimu ya kuzingatia ili kutekeleza maagizo hayo ni kuhakikisha kuwa wakulima wanalima mazao yanayostahimili ukame hususan muhogo na yale yanayokomaa haraka na kusimamia utekelezaji wake
wakulima na wananchi kwa ujumla waelekezwe kutumia kwa uangalifu chakula kilichopo na kujiwekea akiba
aidha wafugaji wauze sehemu ya mifugo yao wakati bei zikiwa bado ni nzuri na mifugo ikiwa na afya nzuri ili wapate fedha za kujinunulia chakula
 xxxvi
shukrani 
mheshimiwa spika natoa shukrani za dhati kwa nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa ambayo yanaendelea kuisaidia wizara ya kilimo na chakula katika juhudi za kuleta mapinduzi katika sekta ya kilimo
nchi hizo ni denmark china canada finland india ireland israel italia japan korea ya kusini marekani misri ubelgiji ufaransa uholanzi uingereza ujerumani uswisi na sweden
napenda pia kuyashukuru mashirika na taasisi za kimataifa kama ifuatavyo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika undp fao jica dfid eu unicef wfp ifad cimmyt icraf icrisat asareca usaid gtz iita na sasakawa gl obal 
bado tunahitaji misaada na ushirikiano wao ili kuendeleza kilimo nchini
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za pekee kwa wakulima wa nchi hii kwa kazi kubwa wanayoifanya katika kuendeleza kilimo
aidha napenda kutambua mchango mkubwa unaotolewa na wanawake na wazee waishi vijijini katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara na shughuli nyingine za uzalishaji katika sekta ya kilimo
mwisho natoa shukrani kwa mpiga chapa mkuu wa serikali kwa kazi nzuri ya kuchapa hotuba hii
xxxvii
maombi ya fedha kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika baada ya kutoa maelezo haya ninaomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi 
kati ya hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi 
 ni kwa ajili ya shughuli za maendeleo
kati ya fedha za maendeleo shilingi 
 ambayo ni sawa na asilimia 
 ni fedha za hapa na shilingi 
 ambayo ni sawa na asilimia 
 ni fedha za nje
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 kiwango cha kiwango cha kiwango cha mkoa mavuno mahitaji upungufu kujitosheleza mavuno mahitaji upungufu kujitosheleza mavuno mahitaji upungufu kujitosheleza mkoa ziada nafaka ziada yasiyo nafaka ziada chakula arusha manyara arusha manyara pwani pwani dar es salaam dar es salaam dodoma dodoma iringa iringa kagera kagera kigoma kigoma kilimanjaro kilimanjaro lindi lindi mara mara mbeya mbeya morogoro morogoro mtwara mtwara mwanza mwanza rukwa rukwa ruvuma ruvuma shinyanga shinyanga singida singida tabora tabora tanga tanga jumla jumla tanzani tanzania kiambatanisho na
tathmini ya awali ya chakula kwa mwaka utabiri uliotolewa tarehe kutokana na tathmini awali ya mavuno preliminary forecast ya inayozingatia taarifa za hali ya mvua na mazao mashamba ni kufikia matarajio ya mazao ya nafaka matarajio ya mazao yasiyo nafaka jumla ya matarajio ya mavuno yote upu ngufu wila ya skimu eneo hektari ida di ya wa lengwahali ya utekelezaji babati mawemairo matufa ujenzi unaendelea gichameda ujenzi utaanza july qash ujenzi utaanza july dodoma uhelela ujenzi utaanza july mpwayungu ujenzi utaanza july mtitaa ujenzi utaanza july manyoni mtiwe ujenzi umekamilika msemembo ujenzi unaendelea udimaa ujenzi utaanza july nzega chamipulu ujenzi utaanza july ifumba ujenzi umekamilika lakuyi ujenzi utaanza septemba mwasala ujenzi utaanza july sigiri ujenzi utaanza july shinyanga masengwa ujenzi utaanza july itilima ujenzi utaanza july nyida ujenzi utaanza augusti butini ujenzi umekamilika march kwimba kimiza ujenzi utaanza july luhala ujenzi utaanza july shilanona ujenzi utaanza july jumla kiambatanisho na
utekelezaji wa skimu chini ya mpango husishi wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani s na jina la skimu mko wila eneo ha engaruka arusha monduli kisese dodoma kondoa mbuyuni iringa iringa kalenga ongoing iringa iringa igoma iringa mufindi nkenge kagera bukoba ruhwiti kigoma kibondo muhwazi expansion kigoma kibondo msambara kigoma kasulu musa mwinjanga kilimanjaro hai siha kilimanjaro hai kikafu chini expansion kilimanjaro hai chikoko lindi rwanga suguti mara musoma butiama mara musoma ochuna mara tarime kasyabone mbeya rungwe mshewe mbeya mbeya mbebe mbeya illeje mvumi morogoro kilosa mahurunga mtwara mtwara katunguru mwanza sengerema nkonkwa kigoma kigoma v kalemela mwanza magu katuka rukwa sumbawanga lufwi rukwa nkasi liyuni ruvuma namtumbo magoma tanga tanga kwemazandu tanga korogwe total skimu zitakazokarabatiwa kiambatanisho na
jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara blueprint katika sekta ya kilimo agosti utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara blueprint katika sekta ya kilimo agosti e mail website mzinga way msasani road oyesterbay p
box dar es salaam tel email website utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara uboreshaji wa mazingira ya biashara katika kilimo mazao kama sehemu ya utekelezaji wa blue printutekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara 
utangulizi serikali inatambua umuhimu wa kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji katika sekta ya kilimo kwa lengo la kuongeza uzalishaji na tija ya mazao
katika kutimiza lengo hilo serikali ya awamu ya tano imedhamiria kwa dhati kuweka mazingira wezeshi ya biashara na uwekezaji kwa kupitia sera na sheria za kilimo
maboresho ya kodi tozo na ada katika kilimo yamenufaisha wakulima kwa sababu baadhi ya tozo hizo hutozwa moja kwa moja kwa wakulima hivyo kupunguza mapato yao
aidha baadhi ya kodi na tozo zinazotozwa kwa wafanyabiashara zimekuwa zikiathiri ushindani wa mazao ya kilimo kwenye soko kwa kuwa huongeza gharama za ufanyaji biashara
hali hiyo husababisha wafanyabiashara kurudisha gharama hizo kwa wakulima kwa kupunguza bei za mazao wanazolipa kwa wakulima
serikali katika kipindi cha miaka mitano pamoja na mambo mengine imefanya maboresho ya kodi ada na tozo mbalimbali katika sekta mbalimbali za uchumi ikiwemo sekta ya kilimo mazao
maboresho hayo ni matokeo ya utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii hususan eneo kuu la nne linalohusu kuweka mazingira wezeshi ya kuendeleza sekta ya kilimo na kuwezesha uratibu ufuatiliaji na tathmini na vilevile utekelezaji wa mpango wa kuboresha mfumo wa udhibiti wa biashara blueprint for regulatory reforms to improve the business environment
utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara 
maboresho yaliyofanyika katika kilimo mazao katika kipindi cha miaka mitano serikali imefanya marekebisho mbalimbali katika sekta ya kilimo hususan sekta ndogo ya kulimo kwa lengo la kuboresha mazingira ya biashara
miongoni mwa marekebisho hayo ni maboresho ya mfumo wa kodi ada na tozo mbalimbali pamoja na marekebisho ya kimuundo na kimfumo kama ifuatavyo 
 maboresho ya mfumo wa kodi ada na tozo mbalimbali katika kilimo katika kipindi cha miaka mitano serikali imefanya maboresho ya ada na tozo kwa kufuta jumla ya tozo na ada zilizokuwa zinatozwa na bodi na taasisi zilizo chini ya wizara ya kilimo kama ifuatavyo kwa zao la tumbaku tozo kumi zao la kahawa tozo ishirini zao la sukari tozo kumi na saba zao la pamba tozo nne zao la korosho tozo sita zao la chai tozo tano tasnia ya mbegu zilifutwa tozo kumi na mbili tasnia ya mbolea tozo nne mfuko wa pembejeo tozo moja na tume ya maendeleo ya ushirika tozo ishirini na sita 
aidha katika kipindi hicho serikali pia ilipunguza viwango vya ada na tozo katika zao la tumbaku mbolea moja na kahawa moja 
utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara 
 maboresho ya kodi kupitia sheria mbalimbali katika kipindi cha miaka mitano serikali imefanya marekebisho ya sheria mbalimbali za kodi zinazohusiana na maendeleo ya mazao ya kilimo kama ifuatavyo
sheria ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka serikali imefanya marekebisho katika viwango vya ushuru wa mazao produce cess kwa kupunguza kutoka asilimia hadi ya bei ya shambani farm gate price
aidha kupitia marekebisho hayo mazao yasiyozidi tani moja yamesamehewa ushuru wa mazao wakati wa kusafirishwa kutoka wilaya moja kwenda nyingine
sheria ya kodi ya ongezeko la thamani vat sura serikali imefanya marekebisho ya sheria ya vat ili kuwawezesha wauzaji wa bidhaa nje ya nchi wakiwemo wauzaji wa bidhaa na mazao ya kilimo kuendelea kujirejeshea kodi ya vat zero rated ili bidhaa hizo ziweze kushindana katika masoko ya nje
hatua hiyo inalenga kuzingatia msingi wa utozaji wa vat kwa kuzingatia mahali bidhaa inapotumika destination principle
ushirikaserikali imefanya marekebisho katika sheria ya kodi ya mapato sura kwa kuongeza kiwango cha mapato ghafi yasiyotakiwa kutozwa kodi ya mapato kutoka shilingi hadi shilingi kwa mwaka kwa vyama vya ushirika vya msingi
lengo la hatua hiyo ni kutoa unafuu wa kodi ya mapato kwa vyama vya ushirika vya msingi utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara na vyama vya kuweka kukopa saccos kwa kuwa vyama hivyo vina mitaji midogo
marekebisho hayo yamechangia kwa vyama vya ushirika kuwanufaisha wanachama wake kwa njia ya ongezeko la gawio na mikopo
bima ya kilimo cha mazao serikali imefanya marekebisho katika sheria ya kodi ya ongezeko la thamani vat kwa kutoa msamaha wa vat kwenye huduma ya bima ya kilimo cha mazao
lengo la msamaha huo ni kupunguza gharama na kutoa unafuu katika bima za kilimo ili kuwawezesha wakulima kuziwekea bima shughuli za kilimo na pia kuvutia wakulima wengi kutumia huduma za bima
bima ya kilimo ni muhimu kwa wakulima katika kujikinga na majanga mbalimbali yanayoathiri shughuli za kilimo ikiwemo ukame mafuriko na magonjwa ya mimea
zao la zabibuserikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kupunguza ushuru wa forodha kutoka kiwango cha asilimia hadi asilimia sifuri kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa vifuniko vya chupa za mvinyo corks vinavyotambulika kwa hs codes 
 kwa kuwa havizalishwi nchini
utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara lengo la maboresho hayo ni kuwapunguzia gharama wazalishaji wa mvinyo ili kuhamasisha kilimo cha zabibu nchini pamoja na ajira
aidha utaratibu wa duty remission ndio utakaotumika kutoa unafuu huo
zao la chai serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye chai inayoagizwa kutoka nje ya nchi na inatambulika kwa hs codes 
lengo la maboresho hayo ni kulinda viwanda vya ndani na kuhamasisha kilimo cha chai nchini pamoja na kuongeza ajira katika mnyororo wa thamani wa zao la chai
zao la mkongeserikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia katika kipindi cha mwaka mmoja kwa magunia yanayoagizwa kutoka nje ya nchi sacks and bags of jute or other textile bast utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara fibers of heading 
 yanayotambuliwa katika hs codes 
lengo la maboresho hayo ni kulinda viwanda vya ndani vinavyotengeneza magunia ya mkonge kukuza na kuendeleza kilimo cha zao la mkonge pamoja na kuongeza ajira katika mnyororo wa thamani na katika pato la taifa
zao la kakaoserikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia sifuri hadi asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa kakao inayoagizwa kutoka nje ya nchi na inayotambulika kwa hs codes 
lengo la maboresho hayo ni kuchochea na kuhamasisha kilimo cha zao la kakao nchini na kuongeza mchango katika pato la taifa
zao la kahawa i
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwenye vifungashio vya kuhifadhia kahawa vinavyotumiwa na viwanda vya kusaga kusindika kahawa nchini
vifungashio hivyo vinatambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la maboresho hayo ni kuongeza thamani ya zao la kahawa na kutoa unafuu utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara wa gharama uzalishaji kwa viwanda vinavyosaga kusindika kahawa nchini
aidha utaratibu wa duty remission utatumika katika kuagiza vifungashio hivyo
ii
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwenye kahawa inayoagizwa kutoka nje ya nchi inayotambulika kwa hs code 
lengo la maboresho hayo ni kulinda viwanda vya ndani na kuhamasisha kilimo cha kahawa nchini ili kuongeza ajira na mapato ya serikali
zao la korosho serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia sifuri kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa vifungashio vya kuhifadhia korosho vinavyotambulika kwa hs codes 
lengo la maboresho hayo ni unafuu wa gharama za uzalishaji kwa viwanda vya kubangua korosho nchini na hivyo utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara kuchochea uongezaji wa thamani kwa zao la korosho ndani ya nchi
aidha utaratibu wa duty remission utatumika katika kuagiza vifungashio hivyo
zao la pamba serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia sifuri kwa kipindi cha mwaka mmoja kwenye vifungashio vya kuhifadhia pamba vinavyotambulika katika hs codes hs codes 
 na 
lengo la maboresho hayo ni kuvutia uwekezaji zaidi katika viwanda vya kuchambua pamba ili kuchochea uongezaji wa thamani kwa zao la pamba nchini
zao la miwa sukari i
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya kiwango cha asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa sukari ya matumizi ya kawaida consumption sugar inayoagizwa kutoka nje utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara ya nchi kwa vibali maalum kwa lengo la kuziba pengo gap sugar ya uzalishaji wa sukari nchini
ii
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya tasnia ya sukari kwa kupunguza kiwango cha tozo inayotozwa na bodi ya sukari sugar board import fee kutoka asilimia ya thamani ya mzigo au asilimia ya dola za marekani mia nne na sitini sawa na takriban dola za marekani kwa tani chochote kitakachokuwa kikubwa hadi dola 
 kwa tani moja
mazao ya bustani i
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kutoza ushuru wa forodha wa kiwango cha asilimia sifuri kwa mwaka mmoja kutoka kiwango cha awali cha asilimia kwenye makaratasi yanayotambulika kwa hs codes 
 na 
 na kuendelea kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa makaratasi yanayotambulika kwa hs code 
 na 
aidha utaratibu wa duty remission utatumika ambapo viwanda vinavyotengeneza utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara vifungashio hivyo ndivyo vitakavyonufaika
lengo la maboresho hayo kutoa ni unafuu kwa wazalishaji wa vifungashio vya mazao ya mbogamboga ili kuwawezesha wakulima kupata vifungashio nchini ambavyo kwa sasa vinaagizwa kutoka nje ya nchi kwa gharama kubwa
ii
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa bidhaa za mazao ya bustani horticultural products zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la maboresho hayo ni kulinda wakulima wa ndani ili kuendeleza kilimo cha mbogamboga na maua hapa nchini
iii
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa nyanya zilizosindikwa ambazo zinaagizwa kutoka utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara nje ya nchi na zinatambulika kwa hs codes 
lengo la maboresho hayo kulinda viwanda vya ndani kuimarisha soko la zao la nyanya kwa wakulima
mbegu za mazao ya kilimo i
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia sifuri badala ya kiwango cha awali cha asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa vifungashio vinavyotambulika kwa hs codes 
utaratibu utakaotumika kutoa unafuu huo ni wa duty remission
lengo la maboresho hayo ni kutoa unafuu kwa wazalishaji wa mbegu hapa nchini na hivyo kuongeza uzalishaji wa mbegu
mafuta ya kula i
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya kodi ya ongezeko la thamani vat kwa kusamehe kodi ya ongezeko la thamani vat katika uagizaji wa mashine na mitambo kwa wazalishaji wa mafuta ya kula yanayotumia mbegu zinazozalishwa nchini kama alizeti ufuta karanga pamba na michikichi kwa lengo utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara la kuhamasisha uwekezaji katika usindikaji ukamuaji wa mafuta yatokanayo na mbegu za mazao ya kilimo
ii
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya asilimia sifuri kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa mafuta ghafi ya kula alizeti mawese soya mizeituni nazi karanga mahindi yanayoagizwa kutoka nje ya nchi ambayo yanatambulika kwa hs codes 
serikali kuendelea kutoza kiwango cha asilimia badala ya kiwango cha asilimia kwa mafuta ghafi yanayotambulika kwa hs codes 
lengo la maboresho hayo ni kuhamasisha uchakataji wa mbegu za mafuta hapa nchini na kuongeza ajira viwandani na mashambani pamoja na kulinda fedha za kigeni zinazotumika kuagiza mafuta hayo nje ya nchi iii
serikali imefanya marekebisho katika sheria ya ushuru wa forodha kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya asilimia kwa kipindi cha mwaka mmoja kwa mafuta ya kula alizeti mawese soya utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara mizeituni nazi karanga na mahindi yaliyochakatwa kwa kiwango cha kati na cha mwisho semi refined and refined double refined oil ambayo yanatambulika kwa hs codes 
lengo la maboresho hayo ni kuhamasisha uchakataji wa mbegu za mafuta hapa nchini na kuongeza ajira viwandani na mashambani pamoja na kulinda fedha za kigeni zinazotumika kuagiza mafuta hayo nje ya nchi 
 ada na tozo za taasisi za udhibiti katika kipindi cha miaka mitano serikali imefanya marekebisho ya sheria mbalimbali za taasisi za udhibiti kwa lengo la kuondoa kero na urasimu kwa wafanyabiashara na wawekezaji nchini
tozo na ada zilizofutwa au kupunguzwa zinasimamiwa na taasisi za osha tume ya ushindani bodi za mazao wakala wa usajili wa biashara na leseni brela jeshi la zimamoto na uokoaji wizara ya mifugo na uvuvi wizara ya maliasili na utalii na mamlaka za serikali za mitaa
aidha tozo na ada utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara hizo zilizofutwa zinatarajiwa kuleta unafuu kwa wawekezaji wa sekta ya kilimo kwa kuwa zimekuwa zikilalamikiwa na wawekezaji katika sekta ya kilimo kama ilivyo kwa wawekezaji wa sekta nyingine za uchumi
 maboresho ya miundo na mifumo katika kilimo mazao 
 kupunguza idadi ya taasisi za udhibiti katika jitihada za kupunguza taasisi za serikali ambazo zilionekana kuwa na shughuli zinazofanana bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania katika kikao chake cha tarehe mei lilipitisha kutungwa kwa sheria ya viuatilifu na afya ya mimea ya mwaka ambayo imeshasainiwa na mhe
rais na hivyo kuwa sheria rasmi
sheria hiyo imefuta sheria ya taasisi ya utafiti wa viuatilifu vya ukanda wa kitropiki tropical pesticide research institute tpri act na
 ya mwaka na sheria ya hifadhi ya mimea plant protection act ppa na
 ya mwaka na kuanzisha mamlaka ya viuatilifu na afya ya mimea ambayo imeundwa kutokana na muunganiko wa sehemu ya afya ya mimea iliyokuwa wizarani chini ya idara ya maendeleo ya mazao na taasisi ya utafiti wa viuatilifu vya ukanda wa kitropiki
utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara 
 mifumo ya kidigitari katika wizara ya kilimo wizara ya kilimo imeweka mifumo ya kidigitari kwa ajili ya sababu zifuatazo a kurahisisha ufanyaji biashara b kufuatilia mwenendo wa uagizaji na usafirishaji wa mazao ya kilimo c kurahisisha huduma za utoaji wa vyeti vya usafi wa mazao yanayotoka nje ya nchi d kurahisisha huduma za utoaji vibali vya kuingiza au kuuza mazao ya kilimo nje ya nchi e huduma za utoaji wa leseni za biashara ya mazao zinazotolewa na bodi za mazao usajiri wa wakulima ili kuwatambua kwa ajili ya wepesi wa utoaji huduma za mikopo pembejeo na ugani g kurahisisha utoaji wa huduma za ugani na kuwaunganisha wakulima na wanunuzi wa mazao kwa kutumia fursa za sasa kama simu kitochi simu janja na kompyuta h kutoa taarifa za utekelezaji kwa wizara zinazopima mafanikio ya viashiria vya malengo ya wizara i kurahisisha kuwatambua na kuwasajili wadau wa kilimo kama wadau wa maendeleo taasisi za kiraia zinazojishughulisha na kilimo wasindikaji na watoa huduma wengine j kusajili mawakala na wazalishaji wa mbegu kurahisisha utambuzi na utoaji wav yeti na leseni k kuzuia matumizi ya mbegu zisizo na ubora na viuatilifu visivyo na uborautekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara mifumo iliyopo kwa sasa ni kama ifuatavyo inayotumika i agricultural trade management information system atmis
mfumo huu unatumika kutoa huduma za utoaji vyeti vya usafi wa mazao ya mimea yanayotoka nje ya nchi utoaji wa vibali vya kuingiza au kuuza nje mazao ya mimea utoaji wa vibali na leseni za biashara zinazotolewa na bodi za mazao pamoja na baadhi ya taasisi za wizara kwa njia ya kielektroniki
ii farmers registration system mfumo huu unatumika kusajili wakulima wa mazao mbalimbali hapa nchini kwaa njia ya kielektroniki
jumla ya wakulima wa mazao yanayosimamiwa na bodi wamesajiliwa kati ya wakulima sawa na asilimia 
usajili wa wakulima wa mazao mengine unaendelea
iii e extension services mobile kilimo mfumo huu ni wa kielektroniki unatumika kuwaunganisha wakulima na wanunuzi wa mazao yao na vilevile unatumika na mabwana mabibi shamba kutoa huduma za ugani kwa wakulima kwa njia ya kielektroniki kwa kutumia simu za kitochi simu janja na kompyuta
utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara iv mfumo wa kutunza takwimu za sekta ya kilimo agricultural routine data system ards mfumo huu unatumika kutunza taarifa na takwimu za sekta ya kilimo anuani ya mfumo huu ni v mfumo wa kusajili wadau wa kilimo tanzania agriculture stakeholders database mfumo huu wa kielektroniki unatumika kusajili wadau mbalimbali wanachangia katika sekta ya kilimo
baadhi ya wadau wanosajiliwa ni pamoja wafadhili na miradi wanayofadhili taasisi za kiraia na za kiserikali watoa huduma wasindikaji na wengine wengi wanaojihusisha na masuala mbalimbali katika sekta ya kilimo
wadau wanatakiwa kujisajili wenyewe kwenye mfumo kupitia anuani ya vi mfumo wa kuhabarisha umma tovuti ya wizara mfumo huu unatumika kuhabarisha umma kwa taarifa mbalimbali zinazofanywa na wizara kila siku
anuani yake ni vii seed dealers registration system mfumo huu unatumika kusajili mawakala na wazalishaji wa mbegu hapa nchini
mfumu unasaidia taasisi ya kuidhinisha mbegu hapa nchini tosci kusajili wadau wake
utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara viii pesticide management information system mfumo huu unatumika kurahisisha shughuli za kiofisi na kibiashara kwa njia ya kielektroniki
mfumo huu unatumiwa na taasisi ya utafiti wa viuatilifu tpri
shughuli zote za kibiashara zinazofanywa na taasisi ya zinafanyika kwa njia ya kielektroniki ili kuboresha huduma kwa wateja wao
kwa mawasiliano katibu mkuu wizara ya kilimo mji wa serikali mtumba s
 dodoma
simu nukushi barua pepe tovuti market intelligence unit jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo sehemu ya masoko ya mazao ya kilimo taarifa ya wiki ya mwenendo wa bei mazao ya chakula oktoba jedwali wastani wa bei za jumla kitaifa tzs kilo jedwali 
wastani wa bei za jumla za mahindi kwa wiki tzs kilo mazao wiki ya nyuma sep wiki iliyopita sep okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii mahindi mchele maharage mtama viazi mviringo soko wiki ya nyuma sep wiki iliyo pita sep okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam ilala dar es salaam tandika dodoma majengo dodoma kibaigwa mpanda sumbawanga shinyanga babati songea moro goro mtwara dc mwanza tabora tanga mgandini ujumbe mkuu wastani wa bei za maz ao makuu ya chakula kitaifa zimeongezeka na ku pungua kwa viwango tofauti ambapo bei za mahin di zimeongezeka kwa asilim ia maharage na mtama asilimia wakati bei za viazi mviringo zimepungu kwa asil imia na asilimia kwabei ya mchele
mahind i bei zimeonekana kuwa za juu zaidi katika soko la mwanza babati na tanga
bei za chini zimeonekana kat ika soko la songea na sumbawanga
mchele bei zimeonekana kuwa za juu zaidi katika soko la njombe mjini songea na soko la dar es salaam ilala ambapo bei ya chini meonekana katika soko la mpanda shinyanga na soko la sumbawa nga
maharage bei zim eonekana kuwa za juu zaidi katika soko la dar es salaam tandika mwanza na soko la tabora amba po bei ya chini imeonekana katika soko la babati arusha mjini na soko la morogoro
market intelligence unit jedwali was tani wa bei za jumla za mchele kwa wiki tzs kilo jedwali wastani wa bei za jumla za maharage kwa wiki tzs kilo soko wiki ya nyuma sep wiki iliyopita sep okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es alaam ilala dar es salaam tandika dodoma majengo bukoba babati morogoro mpan da mtwara dc mwanza sumbawanga shinyanga kigoma tabora tanga mgandini soko wiki ya nyuma sep wiki iliyopita sep okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam ilala dar es salaam tandika dodoma majengo bukoba babati morogoro mpanda mtwa ra dc mwanza njombe mjini sumbawanga shinyanga songea kigoma tabora tanga mgandini market intelligence unit jedwali wastani wa bei za jumla za mtama kwa wiki tzs kilo jedwali wastani wa bei za jumla za viazi mviringo kwa wiki tzs kilo soko wiki ya nyuma sep wiki iliyopita sep okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam tandika dar es salaam ilala dodoma majengo bukoba babati morogoro musoma mpanda mtwara dc mwanza shinyanga sumbawanga songea kigoma tabora tanga mgandini soko wiki ya nyuma sep wiki iliyopita sep okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam tandika dar es salaam ilala dodoma majengo dodoma kibaigwa bukoba babati kigoma morogoro mtwara dc mwanza shinyanga tabora tanga mgandini market intelligence unit jedwali bei elekezi shilingi ya mbolea iliyotangazwa tarehe agosti kituo cha mauzo dap urea kilo kilo kilo kilo arusha dodoma dar es salaam geita iringa kagera katavi kigoma kilimanjaro lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza njombe pwani rukwa ruvuma shinyanga simiyu singida songwe tabora tanga wastani chanzo wizara ya kilimo market intelligence unit zingatia bei hizi ni za wastani kwa ma soko ya ju mla
alama zinael ezea mabadiliko ya bei bei imeongezeka bei imepungua hakuna mabadiliko au mabadil iko ni hini ya asilimia moja
na takwim hazik upatikana bei elekezi za mbolea ni za reja reja na zinatofautiana kwenye mikoa kulingana na umbali
chanzo cha akwimu wizara ya kilimo na wizara ya viwanda na biash ara
kwa maelezo zaidi wasiliana na mkurugenzi msaidizi sehemu ya masoko ya maz ao wizara ya kilimo s
p dodoma
barua pepe benitho
ka simu hotuba ya waziri wa kilimo mheshimiwa frederick t
sumaye mb
wakati akiwasilisha makadirio ya wizara mwaka i
utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa likae kama kamati ya matumizi ili liweze kujadili na hatimayekuidhinisha makadirio ya wizara ya kilimo kwa mwaka 
mheshimiwa spika awali ya yote napenda kumpongeza mheshimiwa cleopa david msuya mb
kwa kuteuliwa kwake kuwa waziri mkuu namakamu wa kwanza wa rais
aidha nachukua nafasi hii kumpongezamheshimiwa jackson m
makwetta mb
kwa kuteuliwa kuwa waziriwa maji nishati na madini na kumshukuru kwa kazi nzuri aliyoifanyawakati akiwa waziri wa kilimo
mimi na wenzangu katika wizaratumefaidika sana kutokana na misingi aliyoweka
vile vile napendakumpongeza mheshimiwa njelu m
kasaka mb
aliyeteuliwa kuwa naibuwaziri wa kilimo
ninamkaribisha kwa moyo mkunjufu wizarani
pianapenda kumpongeza waziri mkuu na makamu wa kwanza wa rais namawaziri wenzagu walionitangulia kusoma hotuba zao ambazozimefafanua masuala mengi yanayohusu kilimo
michango ya wabungenayo imesaidia sana kuonyesha maeneo yanayohitaji msisitizo katikawizara yangu
mheshimiwa spika taarifa ya shirika la chakula na kilimo fao ya mwezi februari mwaka inaonyesha kuwa ili kukidhi mahitaji yachakula duniani kwa mwaka uzalishaji wa nafaka utatakiwauongezeke kwa asilimia 
hata hivyo lengo hilo litakuwa vigumu kufikiwakwa sababu ya mabadiliko ya sera hasa yanayohusu kupunguzwa kwaruzuku kwa wazalishaji na wauzaji nje katika nchi mbalimbali
katikahali hii ni dhahiri kuwa waagizaji wa nafaka kutoka nje itabidi walipiegharama kubwa zaidi hasa kwa zao la ngano
bara la afrika hasa katika nchi zilizo kusini mwa jangwa la sahara sub saharan africa zitakabiliwa na tatizo la uhaba wa chakula
upungufuhuu unasababishwa na ukame ambao umekuwepo kwa misimu minnemfululizo katika baadhi ya nchi magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea na mazao bei kubwa za pembejeo teknolojia duni na milipuko yavita vya wenyewe kwa wenyewe
baadhi ya nchi za sadc kama botswana lesotho malawi mozam bique nambia swaziland zambia na zimbabwe zimeathiriwa na ukameuliotokana na mvua kidogo ambayo pia ilichelewa kunyesha na kukatikamapema
katika nchi hizi uzalishaji wa mahindi unakisiwa kuwa umeshukahadi tani 
 milioni kwa mwaka ikiwa ni upungufu wa asilimia ikilinganishwa na mavuno ya msimu wa mwaka 
kwa upandewa tanzania uzalishaji wa mazao makuu ya chakula kwa mwaka unaonyesha ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na msimu uliopita jedwali na
mheshimiwa spika upatikanaji na uzalishaji wa mazao mengi ya biashara duniani umepungua kutokana na sababu mbalimbali zifuatazo uzalishaji wa zao la kahawa ulipungua kutokana na hali mbaya ya hewa baridi kali na ukame huko brazil
uzalishaji wa pamba umepungua kufuatia kusambaratika kwa jamhuri ya urusi na vile vile china kuzuia mauzo ya pambanje
uzalishaji wa korosho umepungua huko india hali ambayo imesababisha nchi hiyo kushindwa kukidhi mahitaji yake
zao la chai limeshuka kutokana na ukame uliotokea india kenya malawi na vita vya wenyewe kwa wenyewe sri lanka na zao la tumbaku limeshuka uzalishaji kutokana na ukame huko zimbabwe na malawi
hali hii ya kupungua uzalishaji imefanya bei za mazao ya kahawa pamba korosho chai kuanza kuonyesha dalili za kuongezeka
ii
mapitio ya mwaka 
mheshimiwa spika hali ya chakula katika msimu hapa nchini haikuwa nzuri
sababu kubwa ya upungufu huu ni kushuka kwa uzalishajikatika msimu uliopita uliotokana na ukame
aidha wakimbizi kutoka nchi jirani za rwanda na burundi waliongeza hali mbaya ya chakula hasakatika mikoa ya kagera na kigoma
uhaba huo wa chakula ulidhibitiwa kwa serikali kutangaza hali ya njaa na kuwaomba wafadhili na wafanyabiashara kutoa mchango wao kwakuleta chakula kutoka nje
jumla ya tani za chakula zikiwemo tani za mahindi na tani za mchele zilitolewa na wahisani nawafanyabiashara binafsi waliagiza jumla ya tani za chakulazikiwemo tani za mahindi tani za mchele na tani zangano
wakati huo huo serikali ilitumia tani za mahindi kutokakwenye akiba yake ya tahadhari sgr
mheshimiwa spika ningependa kutumia nafasi hii kuzishukuru nchi zilizotusaidia chakula zikiwemo japan uingereza marekani canada ubelgiji ufaransa sweden china na mashirika mbalimbali hasa shirikala mpango wa chakula duniani wfp jumuia ya nchi za ulaya eu nashirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao
aidha kwaniaba ya serikali napenda kuyashukuru mashirika yasiyo ya kiserikali ngo kwa mchango wao mkubwa wa kuhakikisha upatikanaji wa chakulakwa walengwa
napenda pia kuwashukuru wakulima na wafanyabiasharawaliothubutu kuingia katika eneo hili la biashara
kama nilivyodokeza awali uzalishaji wa chakula kwa mwaka utaongezeka ikilinganishwa na msimu uliopita
hali nzuri ya uzalishajiimetokana na kunyesha mvua za kutosha na kwa wakati unaostahili pamojana kupatikana kwa mbolea ya kutosha kwa wakati unaofaa na ongezekokatika maeneo yaliyolimwa
mheshimiwa spika makisio ya awali yanaonyesha kwamba uzalishaji wa mazao aina ya nafaka utaongezeka kwa asilimia 
 na yale yasiyonafaka yataongezeka kwa asilimia 
zao la mahindi linatarajiwakuongezeka kwa asilimia 
 mtama na uwele kwa asilimia 
 nganokwa asilimia 
 na zao la mpunga linakisiwa kuongezeka ukilinganishana msimu uliopita
uzalishaji wa sukari umepungua kwa asilimia 
 kutokana na uchakavu na uharibifu wa mitambo
kushuka kwa uzalishaji wa miwa kulikosababishwa na wadudu waharibifu
mahitaji yetu ya chakula kwa mwaka yanakisiwa kuwa tani 
 milioni za nafaka na tani 
 za mazao mengine
hii ni jumla yatani 
 milioni za chakula na zinakidhi tu mahitaji yetu ya chakula
mheshimiwa spika kwa upande wa mazao ya biashara kulikuwa na ongezeko katika uzalishaji wa korosho kwa asilimia tumbaku kwaasilimia na mkonge kwa zaidi ya asilimia 
ongezeko la korosholimetokana na ongezeko la matumizi ya sulphur katika kuzuia ugonjwawa ukungu utunzaji bora wa mikorosho upatikanaji wa pembejeo kwawakulima na bei nzuri anayolipwa mkulima
kwa upande wa tumbakuuzalishaji umeongezeka kwa sababu ya bei ya kuridhisha aliyopata mkulimakatika msimu uliopita na kupatikana kwa pembejeo kwa wakatizilipohitajika
uzalishaji wa zao la chai umeongezeka kutokana nakunyesha mvua za kutosha katika maeneo mengi yanayolimwa chai pamojana matumizi mazuri ya mbolea
aidha bei nzuri ya zao la chai imesaidiakuhamasisha wakulima kuimarisha kilimo cha zao hilo
uzalishaji wa pamba kahawa na pareto ulishuka kwa asilimia kwa zao la pamba asilimia kwa zao la kahawa na asilimia kwa zao lapareto
uzalishaji pamba na kahawa ulipungua kutokana na hali mbayaya hewa ukame kuchelewa kupatikana kwa pembejeo pamoja na beindogo walizolipwa katika misimu ya nyuma
kushuka kwa zao la paretokunatokana na kukosekana kwa soko la uhakika kwa zao hili jambo ambalolilisababisha wakulima kutolipwa kwa wakati jedwali na
mheshimiwa spika hali ya uzalishaji wa mazao yatokanayo na mifugo kwa kipindi cha inatarajiwa kuwa nzuri hasa kutokana na maeneomengi kupata mvua za kutosha
hali hii itaifanya mifugo kuwa na afya yakuridhisha kutokana na kupatikana kwa malisho na maji
ufugaji wang ombe wa maziwa kwa wafugaji wadogo wadogo uliendelea vizuri
miradi ya ng ombe wa maziwa katika mikoa ya iringa kagera mbeya natanga ilitekelezwa na kufanya idadi ya wafugaji waliojiunga na miradihiyo kuongezeka kutoka wafugaji mwaka jana hadi kufikia wafugaji mwaka katika mikoa hiyo
katika msimu huu jumla ya tani za nyama na lita milioni za maziwa zilizalishwa ikilinganishwa na tani za nyama na litamilioni za maziwa kwa msimu uliyopita jedwali na
aidha ukusanyaji wa ngozi ulikuwa mzuri kuliko ule wa mwaka na jumla ya ngozi milioni 
 zilikusanywa ikilinganishwa na ngozimilioni 
 zilizokusanywa msimu uliopita
kati ya hizo ngozi za ng ombe zilikuwa milioni 
 za mbuzi milioni 
 na za kondoo milioni 
 na jumla ya ngozi milioni 
 ziliuzwanchi za nje na kulipatia taifa shilingi bilioni 
mheshimiwa spika hali ya uzalishaji kuku nchini imekuwa ikiendelea vizuri licha ya kushuka kwa uzalishaji kwenye mashirika ya umma hususankampuni ya kuku ya taifa napoco
sekta binafsi imetoa mchangomkubwa kuziba pengo hili
uzalishaji wa vifaranga umeongezeka kutokamilioni hadi milioni 
 na uingizaji vifaranga toka nje umepungua tokavifaranga milioni 
 hadi milioni 
tatizo lililojitokeza katika msimu huu ni milipuko ya magonjwa hasa ugonjwa wa homa ya mapafu ambao umejitokeza kwenye mikoa yamorogoro mara rukwa kigoma tabora kagera na arusha
hadi mweziaprili zaidi ya ng ombe wenye thamani ya zaidi ya shilingimilioni walikwisha kufa kwa ugonjwa huu
hali hii inakadiriwakusababisha upungufu mkubwa wa idadi ya ng ombe na hivyo kuathiriuzalishaji wa mazao yatokanayo na mifugo
wizara yangu imekwishachukua hatua kadhaa ili kupambana na ugonjwa huu wa hatari kamaifuatavyo kuelimisha wananchi juu ya dalili na athari za ugonjwa huu
kuweka karantini na kutoa chanjo katika maeneo yaliyoathiriwa na yale yanayopakana nayo
kutaarifu nchi jirani na mashirika ya kimataifa yanayohusika kwa ajili ya tahadhari
mheshimiwa spika upatikanaji wa pembejeo za kilimo kwa msimu wa umekuwa wa kuridhisha isipokuwa usambazaji kwa wakulimahaukuwa mzuri
hadi mwishoni mwa mwezi aprili jumla ya tani za aina mbalimbali za mbolea zilikuwa tayari zimekwishapatikanakwa ajili ya msimu ambazo ni sawa na asilimia ya makisio ya mahitaji
aidha hadi kufikia mwishoni mwa aprili jumla ya tani zilikwisha sambazwa kwa wakulima ambazo ni asilimia ya mboleailiyopatikana
kiasi kilichosambazwa ni kidogo ikilinganishwa na miaka ya nyuma kwa sababu matumizi ya mbolea sasa yamepungua kutokana na sababuzifuatazo bei kubwa ya mbolea baada ya kufutwa ruzuku
bei za mavuno kutoongezeka sambamba na kuongezeka kwa bei ya mbolea
hali mbaya ya hewa hasa ukame kwenye baadhi ya maeneo
kukosekana kwa mikopo ya pembejeo kwa wakulima wadogo wadogo na baadhi ya mawakala
kwa upande wa madawa ya kilimo na mifugo upatikanaji haukuwa wa kuridhisha
aidha ushuru unaotozwa kwenye madawa haya umechangiakatika kupunguza uagizaji pamoja na matumizi kutokana na bei kuwakubwa
mheshimiwa spika kwa upande wa kilimo cha umwagiliaji wizarayangu iliendelea kutekeleza miradi mbalimbali ya kuendeleza kilimo hiki
kwa mfano miradi ya mwamapuli yenye hekta huko tabora na kitivotanga yenye hekta imekamilika na zaidi ya wakulima wanalimampunga katika maeneo hayo
aidha miradi ya bahi dodoma na chikuyu singida inayofadhiliwa na ifad chini ya mpango wa kuendeleza kilimocha majaruba ya mpunga imekamilika na wakulima wadogo wadogowanalima kwenye eneo la jumla ya hekta 
miradi ya chomachankola tabora ha nsalala shinyanga ha misungwi mwanza ha chipanga dodoma ha lusilile singida ha na itumba tabora ha iko katika hatua mbalimbali za utekelezaji
mheshimiwa spika katika msimu huu kulitokea milipuko ya viwavijeshi nzige na ndege waharibifu quelea quelea
wizara yanguikishirikiana na mashirika ya kimataifa ilijitahidi kudhibiti ndege na waduduhawa wasilete uharibifu mkubwa
aidha wizara yangu iliendelea kudhibitiwadudu na wanyama waharibifu kwenye maghala na mashambani kamadumuzi na kidung ata
 wizara pia imeiangalia upya sheria inayohusu karantini plant pro tection rdinance kwa lengo la kuimarisha udhibiti wa uingizaji na utoajiwa mazao mimea na mifugo
kijitabu cha mwongozo kinachohusu taratibu za uingizaji wa mbegu na mimea tanzania kimechapishwa nausambazaji wa nakala za awali unaendelea
mheshimiwa spika kwa upande wa utafiti vituo vyetu vilifanikiwa kuzalisha mbegu bora mpya za maharage aina ya selian uwele okoana shida na ufuta ziada 
aidha vituo hivyo vilishiriki katikakutathmini ubora wa mbegu za mahindi zilizozalishwa na kampuni binafsiza mbegu
vile vile utafiti wa mifugo uliendelea kutafuta mbinu za ufugajibora wa mbuzi wa maziwa katika mikoa yenye matatizo ya ardhi ya arushana kilimanjaro
kwa upande wa utafiti wa udongo ripoti za uchunguzi wa udongo wa vijiji vya kabirizi na nyankere wilaya ya bukoba mradi wa kapungamkoani mbeya na mashamba ya mbegu za minazi huko zanzibarumekamilika
ripoti hizo zitatumika katika kutayarisha mapendekezo yamatumizi ya ardhi mazao yanayofaa kulimwa pamoja na mahitaji ya mboleakatika maeneo hayo
maeneo ya kalulu na manza bay wilaya ya muhezana maeneo ya mwakinyumbi korogwe pia yanafanyiwa uchunguzi
mheshimiwa spika katika kipindi hicho hicho wakulima walipata mafunzo ya muda mfupi katika fani mbalimbali za kilimo na ufugaji katikavyuo vyetu
aidha wataalam walijiunga na mafunzo kati ya hao ni wa astashahada na wa stashahada
tathmini ya shughuli za mafunzo ukubwa wa vyuo mwelekeo na mahitaji ya wataalam kwa sasa na baadaye imefanyika kwa msaada wafao na taarifa hiyo inapitiwa na wataalam wa wizara yangu kwa maamuziya utekelezaji
mheshimiwa spika kwa upande wa maendeleo ya ushirika uandikishaji wa vyama vya msingi vyama vikuu vyama vyavilele apex organisation viliandikishwa na shirikisho la vyama vyaushirika tanzania liliundwa na kuandikishwa rasmi desemba 
aidhaukaguzi wa vyama ulifanyika
mheshimiwa spika mwaka jana nililielezea bunge lako kuwa kutokana na matatizo ya kisheria utekelezaji wa ahadi ya serikali kuchukuamadeni ya vyama vya ushirika yaliyotokana na maagizo yake ulichelewa
napenda kutoa taarifa katika bunge lako tukufu kuwa serikaliimekamilisha suala hili na imechukua madeni yote yaliyohusika
wizara yangu ikishirikiana na international cooperative alliance ica chuo cha ushirika na rabo bank ya uholanzi imekamilishamaandalizi ya kuanzisha benki za ushirika
benki ya ushirika ya mkoa wakilimanjaro kilimanjaro cooperative bank limited imeandikishwa nainasubiri leseni toka benki kuu na vyama vikuu katika mikoa ya kagera mwanza arusha na tabora viliendelea na maandalizi ya kujiundia benkizao za ushirika
mheshimiwa spika mwaka jana mwishoni serikali iliamua kukabidhi baadhi ya hisa za viwanda vya kukoboa kahawa vya mbozi na mbinga kwawakulima wa kahawa
hivi sasa taratibu za kukabidhi asilimia ya hisahizo kwa wakulima wa kahawa kwa kupitia chama cha kilele cha kahawazinaendelea kukamilishwa na serikali
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara yangu ilianza kutekeleza sera mbalimbali zikiwemo za kuwashirikisha wafanyabisharana watu binafsi katika biashara ya mazao pembejeo madawa ya kilimo namifugo na urekebishaji wa mashirika ya umma yaliyo chini ya wizara
kwa kuwa mabadiliko hayo ni mapya miongoni mwa wakulima wafugajina wafanyabiashara kumekuwepo mafanikio na vile vile matatizo ya hapana pale
kwa upande wa ununuzi wa mazao ya biashara kumekuwepo na mafanikio katika ongezeko la bei kwa mkulima karibu kwa mazao yote nawakulima wamelipwa bila kucheleweshwa
pamoja na kwamba utaratibuhuu umeanza hivi karibuni tu lakini dalili zinaonyesha kuwa kutakuwepoongezeko la uzalishaji na hii itajitokeza mapema kwa zao la pamba tumbakuna korosho
pamoja na mafanikio kuwepo kuna matatizo yaliyojitokeza yakiwemo kukosekana takwimu sahihi za ununuzi wa mazao ugumu wa utozaji ushuruwa mazao na uchanganyaji wa mazao bila kuzingatia ubora hasa kwawafanyabiashara wasio na uzoefu wa kutosha
ili kukabili matatizo hayobodi husika zitaimarisha usimamizi pamoja na kurekebisha vipengele vyakanuni za ununuzi na uuzaji mazao nje ili kuwabana wahusika kisheria
kama nilivyoeleza kumekuwepo na mafanikio katika mwaka wa kwanza wa kuwaruhusu watu binafsi kuingiza mbolea nchini kiasi kwambaupatikanaji ulifikia asilimia 
aidha waagizaji wa madawa ya mifugonao wameonyesha nia ya kuagiza na kusambaza dawa kwa wafugaji
tatizoambalo linajitokeza katika eneo hili ni bei kubwa ya mbolea na dawa zamifugo kiasi kwamba uuzaji wake kwa wakulima na wafugaji unakwendapole pole sana
hali hii haitoi changamoto kwa waagizaji
kwa hiyowizara yangu inachambua kuona ni njia zipi zitaweza kusaidia kushushabei ya pembejeo hizi ikiwemo suala la ruzuku kodi mbalimbali utumiajimfuko wa pembejeo nk
mheshimiwa spika wizara yangu inayo mashirika mbalimbali yanayojishughulisha na uzalishaji yakiwemo ya chakula chai sukari mkonge nk
mashirika haya ni tofauti sana na mashirika ya viwandakutokana na milki kubwa ya maeneo ya ardhi
hivyo urekebishaji wamashirika haya unaendelea chini ya kamisheni ya urekebishaji mashirikaya umma psrc kwa kuzingatia tofauti hii
suala la wakulima nawafanyakazi kupewa kipaumbele katika milki za mashirika yenye uhusianowa moja kwa moja na mazao yao utazingatiwa katika ubinafsishaji naurekebishaji wa mashirika hayo
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka wizara na mashirika yake vilitengewa jumla ya shilingi 
 milioni kwa ajili yamatumizi ya kawaida na shilingi 
 milioni kwa ajili ya mpango wamaendeleo fedha za hapa zikiwa shilingi milioni na fedha za nje shilingi 
 milioni
hadi kufikia mei matumizi halisi ya fedha zampango wa maendeleo yalikuwa shilingi 
 milioni ambazo ni asilimia ya fedha za hapa na inatarajiwa kuwa fedha zote zitakuwa zimetumikaifikapo mwisho wa mwaka wa fedha
utekelezaji haukufikia malengokutokana na mpango mzima kutoweza kupata fedha za maendeleo baadaya serikali kusimamisha utoaji wa fedha kwa kipindi cha desemba hadi aprili 
iii
mpango wa maendeleo wa mwaka 
mheshimiwa spika kutokana na mabadiliko ya sera za kijumla za uchumi na za sekta wizara yangu imebakia na majukumu makubwa yakutoa huduma muhimu za ushauri kwa wakulima utafiti na mafunzo pamoja na uandaaji na utekelezaji wa sera
mpango wa maendeleo wamwaka unalenga katika kuimarisha na kuboresha majukumumuhimu ya wizara ya kilimo yafuatayo kuendeleza huduma ya elimu na ushauri kwa wakulima na wafugaji kwa kuzingatia mifumo ya kilimo na hali ya hewakufuatana na maeneo
kufanya utafiti wa mazao na mifugo na kusambaza matokeo ya utafiti huo haraka kwa wakulima
kudhibiti magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea na mifugo pamoja na kusimamia kikamilifu sheria zilizopo
kutoa mafunzo ya kilimo bora kwa wataalamu wa kilimo wakulima na wafugaji ili waongeze uzalishaji
kuchambua kutayarisha na kusimamia utekelezaji wa sera ya kilimo na mifugo
kusimamia biashara huria hasa za mazao makuu
kuimarisha vyama vya ushirika kwa kutoa ushauri
kuendelea kuihamasisha sekta ya binafsi na kuishirikisha katika utoaji huduma za kilimo na mifugo
kutoa ushauri wa uanzishaji wa taasisi za fedha vijijini rural credit schemes
mheshimiwa spika mpango wa maendeleo wa utaendelea kutekelezwa katika mazingira magumu ya kiuchumi hasa ikizingatiwakuwa mpango wa mwaka haukuweza kutekelezwa kikamilifu kamailivyotarajiwa kutokana na upungufu wa fedha
hivyo katika mpango wa wizara yangu itaweka mkazo katika kukamilisha shughulizilizoanza mwaka uliopita
huduma za ushauri kwa wakulima na wafugaji 
mheshimiwa spika kwa kipindi cha miaka saba sasa wizara yangu imekuwa ikiendesha mradi wa kuimarisha ushauri kwa wakulima nawafugaji national agriculture and livestock extension rehabilitationproject nalerp na mradi huu sasa unafikia mwisho wa awamu yakeya kwanza juni 
hivi sasa awamu ya pili ya mradi huu inaandaliwaili kuendeleza shughuli za ushauri kwa wakulima na wafugaji
awamuhiyo itajaribu kutatua matatizo ambayo hayakutatuliwa na awamu yakwanza na pia kuendeleza yale ambayo hayakukamilika
baadhi ya maeneomuhimu yatakayoshughulikiwa ni pamoja na kuwaimarisha wataalamkiujuzi kuendelea kuwapatia nyumba na vitendea kazi kuwapatiawakulima mafunzo na baadhi ya pembejeo muhimu na masuala ya hifadhiardhi mazingira na umwagiliaji yatapewa kipaumbele
maeneo mengineyatakayohusika ni udhibiti wa magonjwa ya mifugo na mimea malisho naafya ya mifugo matumizi bora ya ardhi na uendelezaji wa matumizi yazana bora za kilimo
miradi ya nalerp ifad southern highlands extension and rural financial services ifad small holder irrigation for marginal areas sasakawa global pamoja na miradi ya kuendeleza uzalishaji wa minazi korosho kahawa na uendelezaji wa ng ombe wa maziwa itaendeleakutoa huduma za ushauri na nyenzo zinazohitajika ili kuwafikia wakulimana wafugaji
hivyo wizara itaendelea kushirikiana kwa karibu na serikalina mashirika yanayosaidia miradi hii yakiwemo benki ya dunia benki yamaendeleo ya afrika eu ifad wfp uholanzi na uswiss
mheshimiwa spika chama cha kilimo taso pamoja na wakulima wenyewe kiko kwenye maandalizi ya sikukuu ya wakulima yaani nanenane na maonyesho ya kilimo mwaka huu yatafanyika kitaifa hukoarusha
hii itakuwa mara ya tatu mfululizo tangu maonyesho hayoyaanzishwe
mwaka jana maonyesho na sherehe kama hizozilifanyika kitaifa huko morogoro
sikukuu ya wakulima inaangaliamafanikio aliyoyapata mkulima na mfugaji kwa kipindi kilichopita nakujifunza mbinu mpya kutoka kwa wakulima wengine
aidha wakulimahupata fursa ya kuona bidhaa na teknolojia mpya zilizoingia katika soko
mheshimiwa spika mfuko wa pembejeo umeanza rasmi oktoba baada ya bunge lako tukufu kupitisha sheria na ya ya kuanzishamfuko huo
uongozi wa mfuko umeshakamilika baada ya mtukufu raiskumteua mwenyekiti wa bodi ya wadhamini na waziri wa kilimo kumteuamkurugenzi mtendaji pamoja na wajumbe wa bodi
bodi hiyoimekwishaanza kazi ya kutafuta fedha kwa ajili ya mfuko huo
aidhakwa kutambua umuhimu wa mfuko wa pembejeo katika kuboresha hali yakilimo nchini serikali nayo imetenga shilingi 
 bilioni katika bajeti yamwaka huu kama mchango wake
kazi kubwa inayofanywa hivi sasa nikuandaa taratibu za uendeshaji na usimamizi wa mfuko ikiwa ni pamojana ukopeshaji na ukusanyaji wa madeni
taratibu hizi zitakuwazimekamilika na kuanza kutumika katika mwaka 
wizara yangu itaendelea kuhamasisha makampuni na taasisi mbali mbali katika sekta ya uzalishaji na usambazaji wa mbegu bora ilikuhakikisha upatikanaji wa mbegu zilizothibitishwa kwa wakulima
inatarajiwa kuwa upatikanaji wa mbegu bora utafikia jumla ya tani za mbegu mbalimbali
kampuni ya tanseed inatarajia kuwa na jumlaya tani na kampuni ya cargill itazalisha jumla ya tani zambegu
matarajio haya ya upatikanaji kwa kampuni zote mbili yatakuwani sawa na asilimia ya makadirio ya mahitaji yote ya mbegu nchini ambayo ni karibu tani kwa mwaka
wizara yangu itaendeleakukamilisha na kutekeleza sera ya uzalishaji wa mbegu bora itakayohusishawakulima wenyewe
hii itasaidia ongezeko la upatikanaji mbegu elimuna teknolojia ya mbegu kwa wakulima na uongezekaji wa mavuno kwaeneo
uwezo wa wananchi kununua zana bora za kilimo umepungua sana hasa kutokana na pato dogo na kushuka kwa thamani ya fedha yetu
hivisasa inakadiriwa kuwa asilimia tu ya wakulima wanalima kwa kutumiamatrekta asilimia wanatumia wanyamakazi na wakulima wengiwaliobaki wanatumia jembe la mkono
hivyo wizara yangu itaendeleakuweka mkazo katika matumizi ya zana zinazokokotwa na wanyama ilikuongeza tija katika kilimo kwa kutoa taaluma na ushauri kwenye vituovya wanyamakazi
umwagiliaji mashamba 
mheshimiwa spika wizara yangu imekamilisha uandaaji wa mpango wa uendelezaji wa kilimo cha umwagiliaji hapa nchini national irriga tion development plan
mpango huu umechambua uwezo mkubwa ulioponchini mwetu wa kuendeleza kilimo hiki kwa kutumia mabonde ya mito vijito maziwa na mabwawa na kuweka mikakati ya uendelezaji yenyeuwiano mzuri na matumizi mazuri ya rasilimali tuliyonayo
hivyo mpangowa maendeleo kwa mwaka utaweka umuhimu katika kutekelezamikakati ifuatayo ili kuendeleza kilimo hiki kutoa ushauri katika uimarishaji na ukarabati wa miradi midogo midogo ya umwagiliaji kwa wakulima wadogo wadogo
kuendeleza kilimo cha mpunga kwa kutumia majaruba hususan katika mikoa ya dodoma singida tabora shinyanga namwanza
kusaidia kuanzisha miradi midogo midogo ya umwagiliaji pamoja na kuwahamasisha wakulima kuunda vikundi na kupewamafunzo ya namna bora ya kutumia maji mashambani water users associations 
katika jitihada ya kuoanisha matumizi bora ya maji katika mabonde ya mito rufiji na pangani ambayo yote yana ushindani wa matumizi yamaji kati ya kilimo cha umwagiliaji na uzalishaji wa nguvu za umeme wizara yangu kwa kushirikiana na wizara ya maji nishati na madini kwa msaada wa fedha kutoka benki ya dunia inatayarisha mpango wa matumizi bora ya maji katika mabonde haya
matayarisho ya mradi yameanza na yanategemewa kukamilikamwaka wa fedha wa 
mheshimiwa spika wizara yangu itaendelea kutoa huduma na ushauri katika kuendeleza mifereji ya jadi katika mikoa ya kilimanjaro tanga naarusha pamoja na ile ya usangu madibira na pawaga
sambamba nautekelezaji wa miradi ya umwagiliaji wizara itaendelea kuhamasisha nakutoa mafunzo ya namna bora ya kutumia maji ya umwagiliaji pamoja nakuimarisha umoja wa watumiaji ili kuwawezesha kujitegemea katikauzalishaji uendelezaji na utunzaji wa miradi yao ya umwagiliaji
hiiitasaidia kuongeza uzalishaji wa mazao kwa kuzingatia njia bora za kilimo hifadhi ya mazingira pamoja na kulinda afya za wakulima wenyewe
utafiti wa mazao ya kilimo na mifugo 
mheshimiwa spika wizara yangu itaendelea kutekeleza mradi wa kitaifa wa utafiti wa kilimo na mifugo national agriculture and live stock research project katika kusaidia kutatua matatizo yanayowakabiliwakulima na wafugaji
umuhimu utawekwa katika kukarabati vituo vyautafiti pamoja na kuvipatia vitendea kazi ili utafiti wa mazao makuu yachakula na biashara uweze kuendelea vizuri
aidha katika kuongezauzalishaji wa mazao ya mifugo wizara itaendelea na utafiti wa uzalishajiwa aina bora ya mifugo yenye kutoa nyama na maziwa kwa wingi pamojana utafiti wa namna ya kuongeza malisho na lishe kwa mifugo
katika kuongeza ufanisi wa utafiti wa udongo wizara yangu imekamilisha utayarishaji wa rasimu ya kwanza ya kijitabu cha mwongozowa kuchunguza udongo na kutathimini matumizi ya udongo
mkazo utawekwa katika kutafiti utumiaji bora wa mbolea za asili kuendeleakufanya uchunguzi wa udongo soil survey na kuangalia mpangilio mzuriwa matumizi ya mfumo wa ardhi na tathmini yake
mheshimiwa spika katika jitihada za kuimarisha uwiano kati ya utafiti wa kilimo na mifugo na ushauri kwa wakulima na wafugaji sehemu yautafiti wa mifumo ya kilimo na ufugaji farming system research itawahusisha wakulima na mabwana shamba kikamilifu katika kubuni nakusambaza teknolojia zinazozingatia matatizo na mazingira ya wakulimawenyewe
azma hii itatimizwa kwa kuendelea kufanya majaribioyanayowahusu wakulima moja kwa moja katika kanda zote za utafiti
wizara vile vile itazingatia utatifi wa mifumo ya kilimo na ufugaji kwakuzingatia masuala ya kijamii hasa yale ya kijinsia na masuala yanayohusuutumiaji mzuri wa maliasili
utafiti wa magonjwa ya mifugo kwa lengo la kupata mbinu bora za kudhibiti maradhi ya mifugo ambayo yametokea kuzuka mara kwa marautaendelezwa katika maeneo yafuatayo kudhibiti mlipuko wa ugonjwa wa homa ya mapafu katika ng ombe cbpp
maabara zetu zinaendelea kufanyauchunguzi wa ubora wa chanjo na namna ya kuzuia ugonjwahuu
kutathmini chanjo ya ndigana kali ecf ambayo matumizi yake yanazidi kupanuka nchini
lengo ni kukinga mifugo yote dhidiya ndigana kali tukianzia na ng ombe wa maziwa
kufanya uchunguzi wa mimea yenye sumu inayoathiri mifugo hasa katika mikoa ya kusini
lengo ni kupunguza vifo vyang ombe kutokana na kula mimea yenye sumu kali
mafunzo na ajira ya wataalam 
mheshimiwa spika wizara yangu inafanya zoezi la kutathmini shughuli zote za mafunzo ukubwa wa vyuo ili kuwa na mwelekeo namahitaji halisi ya wataalamu wa kilimo mifugo na ushirika kwa sasa na baadaye
uchambuzi huu wa mafunzo una lengo la kutoa mafunzoyatakayolingana na mabadiliko ya sera ya uchumi nchini
wizara itawekamkazo katika kutoa mafunzo kwa wahitimu yanayolenga katika kujitegemeana kujiajiri wenyewe katika sekta ya kilimo na ufugaji badala ya mafunzoyanayotegemea ajira ya serikali
mbali na kwamba liko tatizo la fedha na ajira wizara yangu itaendelea kutoa mafunzo kwa watumishi wake na wanafunzi watarajali pre serv ice walau kwa kiwango kidogo ili kukidhi mahitaji ya kujaza nafasi chachezitakazokuwa wazi serikalini na kwenye taasisi za watu binafsi
katika juhudi za kutoa mafunzo kwa wataalam hivi sasa kuna wanawake wachache wanaojiunga na mafunzo ya kilimo na mifugo baadaya elimu ya sekondari
kwa kuwa idadi kubwa ya wakulima vijijini niwanawake wizara yangu kwa kutumia vyuo vyake itaendeleakuwahamasisha wanafunzi wa kike wajiunge na mafunzo na baadayewaweze wao wenyewe kuwa wakulima wafugaji bora na pia waweze kutoaushauri kwa wenzao
udhibiti wa magonjwa wadudu na ndege waharibifu wa mimea na mifugo 
mheshimiwa spika wizara yangu itaendelea kutoa huduma ya kudhibiti magonjwa na viumbe waharibifu wa mazao na mifugo
hudumahii italenga katika kudhibiti magonjwa wadudu na ndege waharibifuwanaosababisha uharibifu mkubwa wa mazao na mifugo
milipuko yanamna hii haiwezi kudhibitiwa na mkulima mmoja mmoja wala uwezowetu wenyewe hauwezi kukidhi jambo hili
hivyo wizara yangu pamojana uwezo wake mdogo uliopo itaendelea kushirikiana na mashirika yakimataifa ili kupambana na milipuko hii
ili kudhibiti magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea na mifugo kwa udhibiti kibailojia na udhibiti husishi biological control integratedpest management pamoja na uharibifu wa mazao ghalani ambao unakisiwakusababisha upotevu kwa asilimia wizara itaendeleza shughulimuhimu zifuatazo kuendeleza kampeni ya kuangamiza dumuzi katika mikoa ya lindi na mtwara
kusambaza madawa ya hifadhi ya mazao kwa wakulima mikoani
kuendeleza utoaji wa mafunzo ya hifadhi ya mazao kwa mabwana shamba na wakulima
kuendelea na utunzaji wa shamba la mbegu ya mihogo linalotumika kuzalisha wadudu maadui wa kidung ata wamuhogo
kusimamia kikamilifu sheria ya uingizaji na utoaji nje mimea mifugo na bidhaa zinazohusika
kilimo na hifadhi ya mazingira 
mheshimiwa spika wizara yangu inahimiza kilimo kinachozingatia hifadhi ya mazingira kwa kutoa elimu na ushauri kwa wakulima na wafugajijuu ya hifadhi ya udongo na maji na kusisitiza kilimo cha mseto agroforestry
aidha utekelezaji wa programu ya taifa ya hifadhi ya udongona maji umeanza katika mikoa ya kilimanjaro arusha morogoro na iringa
ili kupata mwelekeo mzuri wa utekelezaji wa programu hii wizara imeanzazoezi la kuratibu miradi yote ya hifadhi ya mazingira hapa nchini ili kujuaidadi yake maeneo ilipo utendaji wake wa kazi watekelezaji na tekinolojiainayotumika
kazi ya usimamizi na utekelezaji ni jukumu la mikoa naserikali za mitaa zinazohusika
maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika kwa upande wa maendeleo ya ushirika baada ya kuandikishwa upya vyama vya ushirika msukumo mkubwa unaendeleakuelekezwa kwenye mafunzo kazini kwa watumishi pamoja na halmashauriza vyama vya ushirika
mbinu za kuongeza mitaji kuanzisha nakuendeleza mifuko ya ununuzi wa mazao na pembejeo mbalimbali nauanzishaji wa benki za ushirika zitaendelea kutolewa
kama nilivyodokeza awali wizara yangu ikishirikiana na ica moshi chuo cha ushirika moshi na rabo bank ya uholanzi imekamilisha utafitiwa uanzishaji wa benki ya ushirika na mapendekezo yake yatatumikakuwashawishi wanaushirika jinsi chombo hiki cha fedhakitakavyowakwamua kutokana na madeni makubwa ya mabenki
katikakutekeleza taratibu za kuanzisha benki za ushirika mkoa wa kiliman jaro wenye vyama hai vya akiba na mikopo umechukua nafasi ya kwanzana tayari una benki ya ushirika ya kilimanjaro
maeneo mengine ambayoyameanza kutekeleza taratibu za kuanzisha benki za ushirika lakini badokuzisajili ni arusha mwanza kagera na tabora
sekta ya benki ni nyetina hatutegemei kuwa na mlipuko wa benki za ushirika nchini zenye misingihafifu ya kiuchumi
hivyo wizara yangu itakuwa makini sana kutoaushauri wa kitalaam kwa vyama vya ushirika pale unapohitajika ilikuhakikisha kuwa vyama hivi vinakuwa ni vitovu halisi vya uchumi vyenyelengo la kumwendeleza mkulima mfanyakazi mwanachama
pamoja na kuwepo sera za kushirikisha makampuni na watu binafsi katika shughuli za biashara ya mazao na pembejeo bado ushirika unamilikikaribu asilimia ya soko hili
kutokana na ukweli huu napenda kulitumiabunge lako tukufu kuwashauri wanaushirika nchini kuongeza nguvu nambinu zao hasa katika sekta ya biashara wakishirikiana na viongozi namenejimenti ya vyama vyao
mafanikio mazuri yanaweza kupatikanaendapo wanaushirika watatumia kwa ukamilifu na kwa ufanisi zaidi nyenzowalizonazo wenyewe
kwa mfano uanzishaji na usimamizi mzuri wamifuko ya ununuzi wa mazao na pembejeo iliyoandikishwa kisheria ilikulinda fedha za wanachama uanzishaji na uimarishaji wa vyama vya akibana mikopo mabenki ya ushirika na kadhalika
hata hivyo ni muhimu sanakwa watendaji na halmashauri za vyama vya ushirika kufanya kazi kwaufanisi mkubwa na kupunguza gharama za uendeshaji ili wanachama waoneumuhimu wa kutumia ushirika wao
sera na mipango ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara yangu itaendeleza mipango na programu za sekta zinazozingatia sera za ujumla na za sekta
kwa mwaka majukumu muhimu katika sekta ya kilimo yatakuwa kama ifuatavyo kuwasilisha serikalini sera ya kilimo na mifugo ambayo uhuishaji wake umekamilika
kukamilisha sensa ya kilimo na mifugo kwa kushirikiana na idara kuu ya takwimu
kukamilisha uchambuaji wa majukumu ya wizara na kurekebisha muundo ili kuwianisha na majukumu makuu ya serikali
kuratibu na kutathmini shughuli za sekta binafsi katika ununuzi wa mazao na pembejeo
kutayarisha mikakati ya muda wa kati ya kuendeleza kilimo nchini medium term development strategy
kutayarisha programu ya muda wa kati ya uwekezaji katika sekta ya kilimo medium term sectoral investment programme
kuendelea kushirikiana na tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma katika zoezi linaloendelea la kuangaliaupya miundo ya mashirika na ubinafsishaji
kuanzisha mfuko wa kinga stabilization fund
maendeleo ya watumishi 
mheshimiwa spika wizara yangu inaendelea na zoezi la kuimarisha utunzaji wa kumbukumbu sahihi za watumishi ili zitumike katikakushughulikia maslahi mbalimbali ya wafanyakazi ikiwa ni pamoja nakuwapandisha vyeo na kuthibitishwa kazini katika muda unaotakiwa
katika kipindi cha mwaka watumishi wamethibitishwakazini na watumishi wamepandishwa vyeo katika ngazi mbalimbali
katika mpango wa wizara itaendelea kuangalia maslahi ya watumishi na inatarajia kuwathibitisha na kuwapandisha vyeo watumishizaidi ya katika ngazi ya kamus watumishi katika ngazi yatumeajiri na watumishi katika ngazi ya mamlaka ya rais
wizaraitaongeza juhudi zaidi kuwaondolea usumbufu wataalam wetu ili wawe wanathibitishwa na kupandishwa vyeo katika muda unaotakiwa
kwa niabaya wizara yangu napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa idara kuu yautumishi pamoja na tume ya utumishi serikalini tumeajiri kwaushirikiano wao katika kufanikisha zoezi hili
iv
majumuisho 
mheshimiwa spika tanzania ni nchi kubwa yenye watu rasilimali nyingi hali ya hewa nzuri na imejaliwa kuwa na mazingira ya amani nautulivu lakini ni nchi masikini sana
katika mazingira haya umasikini watanzania hauna msingi
aidha tumeimba umasikini wa tanzania nakuusisitiza mara nyingi kiasi kwamba kila mwananchi anadhani umasikinihuu ni sehemu ya kudumu ya utamaduni wetu
tukitaka kujikwamua kutokaumasikini huu ni lazima kwanza tujikomboe kutoka katika fikra potofuya kudhani umasikini ni sehemu ya maisha yetu
ili tufanikiwe katikalengo hili ni lazima tujenge mazingira sasa ya kila mtanzania kufikiri kuzungumza na kutenda namna ya kuongeza utajiri wa mtanzania na siyonamna ya kukabiliana na umasikini wa mtanzania kila siku
suala kubwa iwe ni tufanye nini ili nchi yetu iwe tajiri
ili kujibu swali hili kwanza lazima tujue kwanini imekuwa masikini
napendaniwakumbushe wimbo wetu mwigine ambao kila mwananchi anauimbanao ni kuwa kilimo ndiyo uti wa mgongo wa uchumi wetu
usemi huuni wa kweli na hauna mjadala kwa sababu idadi kubwa ya watanzaniazaidi ya asilimia hutegemea kilimo kilimo ndicho kinaajiri watu wengina sehemu kubwa ya mapato ya fedha za kigeni zaidi ya asilimia zinatokana na mauzo ya bidhaa za kilimo
kama kilimo ndicho kimekuwakikitegemewa na kuchangia katika uchumi kwa viwango nilivyovitaja basibila shaka ni kweli kuwa kilimo ndicho kilichotufanya tukawa masikini
kama hii ni kweli basi bila shaka pia ni kweli kuwa kilimo ndichokitakachotutoa katika umasikini na kutuingiza katika utajiri
mimininaamini hakuna njia ya mkato ya kuukwamua uchumi wa nchi hiiisipokuwa kwa njia ya kuongeza na kuimarisha uzalishaji katika kilimo
kilimo kwa miaka mingi inayokuja kitaendelea kuwa uti wa mgongo wauchumi na engine ya maendeleo ya nchi nii
sekta zingine zote zinafanyakazi ya kukisaidia tu kilimo ili mafanikio yapatikane kwa haraka zaidi
mheshimiwa spika labda tuangalie ilikuwa nini hasa mpaka tukafikia hali hii
katika miaka ya mwanzoni mawa tanzania ilikuwa na watukama milioni 
leo tanzania ina watu milioni karibu marambili ya idadi ya watu ya mwaka 
wakati idadi ya watu inaongezekakwa kasi hivyo uzalishaji wa mazao yetu makuu umekuwa unashuka kwakasi sana au haukuongezeka
kwa mfano uzalishaji wa katani ulipunguakutoka zaidi ya tani mwaka hadi tani leo
uzalishajiwa korosho ulipungua kutoka tani mwaka hadi tani mwaka na hivi leo uko tani 
ninapenda niwapongezewakulima wa korosho japo hawajafikia kiwango cha zamani wakati idadiyao ilipokuwa nusu
uzalishaji wa mazao mengine makubwa ya kahawa pamba tumbaku n
umekuwa unapanda na kushuka lakini wastani wakeni wa viwango vya miaka ya 
mheshimiwa spika katika mazingira haya utakwepa vipi kuwa masikini leo kipato cha mtanzania ni us 
taarifa zingine za benkiya dunia zinaonyesha pato la mtanzania lilishawahi kufikia us 
katika dunia hii sehemu masikini sana na yenye matatizo ya kutisha niafrika kusini mwa jangwa la sahara
pato la wastani katika eneo hilo nius 
pato la mtanzania ni karibu theluthi moja tu ya pato la masikinihawa na liko chini kabisa ya pato linalohitajika kumfanya binadamu aishikwa viwango vya umoja wa mataifa
katika hali hiyo tujiulize hivi tan zania itakuwa kinara wa umasikini mpaka lini natambua kuwa haya siyomambo mazuri kuyasikia lakini ni vema tukayafahamu
kama tunataka kuondokana na hali tuliyoko sasa ni lazima tuelekeze fikra zetu macho yetu nguvu zetu na rasilimali zetu katika kilimo
wizarayangu itaivalia njuga kazi hii hadi mafanikio yatakapopatikana
napendanieleze wazi kuwa kubadili jambo lililoota mizizi kama utamaduni siyokazi rahisi
kama nilivyosema awali itahitaji mageuzi ya fikra kujitoleasana kujitosa kwingi uwekezaji rasilimali kwa wingi na zaidi ya yoteuelewa na ushirikiano wa kila mmoja wetu
nguvu kubwa lazima ielekezwekatika uzalishaji na hasa kwa wakulima wadogo
kazi hii iwe ni agendaya kila mmoja kama tunataka mafanikio ya haraka
uwezo wa kujikwamuauko mikononi mwetu kwa wananchi wetu na wala tusitazame pembeni
wizara yangu inatambua uwezo mdogo wa serikali kugharimia peke yake shughuli hizi muhimu za kuibua na kuinua viwango vyetu vyauzalishaji wa mazao ambavyo viko chini
kwa sababu hiyo wizara inaonakama tunataka kupata mafanikio ya haraka ni lazima wahusika wenginekatika shughuli hizi nao wachangie nguvu za serikali
maeneo muhimuyatakayohitaji michango hiyo ni utafiti ushauri pembejeo muhimu nainapobidi kuanzisha mifuko ya kinga stabilization funds
ili kufanikishaazma hii wizara itaanzisha mifuko hii maalum kwa mwaka huu kwa mazaomakuu matatu ya kahawa pamba na korosho
zao la kahawa linategemewakukusanya shilingi 
 bilioni pamba shilingi 
 bilioni na korosho shilingi 
 bilioni
fedha hizi zinazokusanywa zitatumika kwa maendeleo ya zaolinalohusika na zitakusanywa na bodi ya zao katika soko la mwisho
aidhamazao mengine yataingizwa katika utaratibu huu katika misimu inayofuata
ni tegemeo langu kuwa wakulima vyama vya ushirika na wanunuzi wamazao yetu wataona umuhimu wa hatua hii na kushiriki kikamilifu
taratibuza namna ya kuendesha mifuko hii zinakamilishwa
shukrani 
mheshimiwa spika naomba kutumia nafasi hii kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa yanayoendelea kutusaidia katika juhudizetu za kuendeleza kilimo mifugo na ushirika
ningependa kuzishukurunchi zifuatazo kwa misaada yao australia canada china denmark fin land india iran italia japan jamhuri ya watu wa korea marekani nor way sweden uingereza ujerumani uswiss uholanzi na ufaransa
aidhaningependa kuyashukuru mashirika na taasisi za kimataifa kama vile benkiya maendeleo ya afrika benki ya dunia cilca eadb eu fao hpi idrc ifad sasakawa global undp wfp na unicef
mheshimiwa spika napenda kutumia nafasi hii kuwashukuru wakulina na wafugaji wote wa nchi hii kwa kazi kubwa wanayoifanya
bila juhudizao watanzania wasingekula na uchumi wa nchi hii ungekuwa katika halimbaya zaidi ya ulivyo sasa
ukombozi wa uchumi wa nchi hii uko mikononimwa wakulima hawa na hasa wale wadogo wadogo
napenda niwashukurukwa niaba ya watanzania wote
pili napenda nimshukuru naibu waziriwangu mheshimiwa njelu m
kasaka mb
na ninamtakia mafanikio memakatika uchaguzi wa mwaka huu
tatu napenda nimshukuru sana ndugu raphael mhagama katibu mkuu wa wizara ya kilimo pamoja nawatumishi wote wa wizara na mashirika yote yaliyo chini ya wizara kwakazi kubwa waliyofanya ya kuandaa makisio haya na kutayarisha maelezoyote kuhusu bajeti hii na mwisho napenda nimshukuru mpiga chapa mkuuwa serikali kwa kazi nzuri ya kuchapa hotuba hii
vi
maombi ya fedha 
mheshimiwa spika baada ya maelezo haya naomba sasa bunge lakotukufu liidhinishe jumla ya shilingi 
 milioni kwa ajili ya matumiziya kawaida na shilingi 
 milioni kwa ajili ya shughuli zamaendeleo shilingi 
 milioni zikiwa ni fedha za hapa na shilingi 
 milioni zikiwa ni fedha za kigeni
mheshimiwa spika hiki ni kikao cha mwisho cha bunge hili
baada ya kikao hiki bunge litavunjwa na wengi wetu tutakuwa katika harakati zakutafuta namna ya kurudi tena bungeni na wachache wetu katika harakatiza kuwania nafasi ya urais
napenda niwapongeze sana waheshimiwacleopa david msuya benjamin william mkapa na jakaya mrisho kikwetekwa kufanikiwa kuvuka kiunzi cha kwanza salama na kuteuliwa nahalmashauri kuu ya taifa ya ccm kwenda katika mkutano mkuu kuwanianafasi ya ugombea urais kwa kiti cha ccm
mwisho lakini siyo kwaumuhimu nawatakia waheshimiwa wabunge wote kila la kheri katikaharakati hizo mbili
nawashukuru waheshimiwa wabunge kwa kunisikiliza
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
hotuba ya waziri wa kili mo chakula na ushirika mheshimiwa stephen masato wasira mb kuhusu makadirio ya matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo chakula na ushi rika kwa mwaka utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu baada ya kuzingatia taarifa iliyowasilishwa hapa bungeni leo na mwenyekiti wa kamati ya bunge ya kilimo mifugo na maji inayohusu wizara ya kilimo chakula na ushirika sasa lijadili na kukubali kupitisha makadirio ya matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kw mwaka wa fedha wa 
mheshimiwa spika awali ya yote nitumie fursa hii kuungana na watanzania wenzangu kumpongeza rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa jakaya mrisho kikwete kwa kuchaguliwa kwake kuwa mwenyekiti wa umoja wa afrika
kuchaguliwa kwake na mchango wake alioutoa tangu kuchaguliwa kw ake kuwa mwenyekiti wa umoja huo umelijengea taifa letu heshima kubwa katika medani ya kimataifa
aidha uongozi wake na juhudi zake za kupambana na maovu katika jamii yetu licha ya kusimamia utekelezaji wa ilani ya chama cha mapinduzi kwa ajili ya uchaguzi wa mwaka ni kielelezo dhahiri kuwa ni kiongozi anayejali haki na maendeleo ya nchi yetu
juhudi zake hizo zimedhihirisha uwezo wake mkubwa wa kuongoza na utumishi wake uliotukuka aliouonyesha katika nyadhifa mbali mbali alizowahi kushika katika serikali na chama cha mapin duzi
wananchi wanaendelea kuwa na imani na matumaini makubwa kwa uwezo wake katika kuliongoza taifa letu
mheshimiwa spika nitumie fursa hii pia kumpongeza mheshimiwa mizengo kayanza peter pinda mb kwa kuteuliwa kwake kuwa waziri mkuu wa jamhuri ya mu ungano wa tanzania
uteuzi huo unadhihirisha imani kubwa aliyonayo rais kwa utendaji wake aliouonyesha katika kutenda na kusimamia kazi katika nyadhifa alizowahi kushika
aidha nawapongeza waheshimiwa job yustino ndugai mbunge wa kongwa jenista mhagam a mbunge wa peramiho na mhe
zuberi ali maulid mbunge wa kwamtipura kwa kuchaguliwa kuwa wenyeviti wa bunge
katika kipindi hiki kifupi wameonyesha uwezo mkubwa katika kuliongoza bunge vizuri
aidha nampongeza mheshimiwa profesa feetham philipo banyikwa kwa kuchaguliwa kuwa mbunge wa bunge la afrika
mheshimiwa spika mapema mwezi mei rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alifanya mabadiliko madogo katika baraza la mawaziri
katika mabadiliko hayo rais aliniteua kwa mara nyingine kuwa waziri wa kilimo chakula na ushirika
napenda kutoa shukrani za dhati kwa mheshimiwa rais kwa imani yake kwangu na kuahidi kwa mara nyingine kuwa imani hiyo ya ra is nitaitumia kuitumikia nchi yetu kwa uaminifu juhudi na maarifa
aidha nawapongeza mhe
cellina kombani mb kwa kuteuliwa kuwa waziri wa nchi owm tawala za mikoa na serikali za mitaa mhe
profesa peter msolla mb kuwa waziri wa mawasiliano sayansi na teknolojia na mhe
dkt
shukuru kawambwa mb kuwa waziri wa miundombinu
aidha nawapongeza mhe
aggrey mwanri mb kuwa naibu waziri owm tawala za mikoa na serikali za mitaa mhe
hezekia chibulunje mb kuwa naibu waziri wa miundombinu na dkt
milton mahanga mb kuwa naibu waziri wa kazi ajira na maendeleo ya vijana
nawatakia wote mafanikio katika nyadhifa zao mpya
mheshimiwa spika nawapongeza pia waheshimiwa dkt
christine ishengoma mb na mhe
mchungaji getrude p
rwakatare kwa kuteuliwa kuwa wabunge viti maalum mhe
ole nangoro mb kwa kuchaguliwa kuwa mbunge wa kiteto na mhe
al shymaa john kwegyir kwa kuteuliwa na mhe
rais kuwa mbunge
mheshimiwa spika katika mwaka bunge lako tukufu lilipata msiba wa aliyekuwa mbunge wa viti maalum na naibu waziri wa maendeleo ya jamii jinsia na watoto marehemu salome mbatia na aliyekuwa mbunge wa kiteto marehemu benedict losurutia
nachukua fursa hii kuwapa pole ndugu jamaa na marafiki wa familia za marehemu hao
mwenyezi mungu azilaze roho za marehemu hao mahali pema peponi
amina
mheshimiwa spika napenda nichukue nafasi hii kuwashukuru viongozi wetu wa ngazi za juu wa serikali ya awamu ya nne kwa kukipa kilimo msukumo unaostahili
mheshimiwa rais jakaya mrisho kikwete amekuwa akisisitiza mara kwa mara kuhusu umuhimu wa kilimo hususan utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo nchini agricultural sector development programme asdp na programu ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika cooperative reform and modernization programme crmp
katika ziara zake mheshimiwa rais amekuwa akitoa maelekezo ya namna kilimo kinavyotakiwa kuendelezwa ambapo amekuwa akisisitiza um uhimu wa kuwa na mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya district agricultural development plans dadps iliyoandaliwa kwa umakini na kwa kuwashirikisha wakulima wafugaji na wanaushirika
kwa mfano katika hotuba yake kwenye siku ya kilele cha sherehe za nanenane tarehe agosti rais aliagiza maeneo ya kuzingatiwa ili kilimo kikue kwa kasi itakayotoa mchango mkubwa zaidi katika maendeleo ya taifa
maeneo hayo ni pamoja na kuhakikisha kuwa kila wilaya inaandaa na kusimamia utekelezaji wa mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya
namshukuru sana kwa kuwa maelekezo na maagizo yake yameendelea kutoa mchango mkubwa katika maendeleo ya sekta ya kilimo na katika utekelezaji wa majukumu ya wizara
mheshimiwa spika makamu wa rais mheshimiwa dkt
ali mohamed shein katika ziara ambazo amekuwa akifanya mikoani amekuwa akitenga muda kuona shughuli za kilimo na kutoa maagizo mbalimbali kuhusu kilimo endelevu na kinachozingatia utunzaji wa mazingira
maagizo na maelekezo hayo yanazingatiwa katika utekelezaji wa asdp ili uzalishaji katika kilimo uwe endelevu na unaozingatia utunzaji wa mazingira
aidha waziri mkuu mheshimiwa mizengo kayanza peter pinda mb kwa kipindi kifupi tangu awe waziri mkuu amekuwa akizungumza na wananchi na viongozi wa sehemu alizotembelea kuhusu namna ya kuendeleza kilimo na kukabiliana na upungufu wa chakula nchini
mheshimiwa spika natoa shukrani na pongezi za pekee kwa wananchi wa jimbo la bunda kwa ushirikiano wanaonipa na kwa juhudi wanazofanya katika kujiletea maendeleo
naendelea kuwaahidi kuwa nitaendelea kuwatumikia kwa moyo wangu wote na kutoa mchango wangu katika kupambana na matatizo yanayotukabili
mheshimiwa spika naishukuru kamati ya bunge ya kilimo mifugo na maji kwa kuipokea na kuifa nyia uchambuzi wa kina taarifa ya utekelezaji ya wizara ya kilimo chakula na ushirika ya mwaka na makadirio ya mapato na matumizi ya mwaka katika kikao chake kilichofanyika dar es salaam tarehe na juni 
ushauri na maelekezo yaliyotolewa na kamati hiyo yamezingatiwa katika mpango wa 
mheshimiwa spika nawapongeza waziri mkuu mheshimiwa mizengo kayanza peter pinda mb na waziri wa fedha na uchumi mheshimiwa mustafa haidi mkullo kwa hotuba zao ambazo zimefafanua masuala mbalimbali yanayohusu kilimo
wakati wa kujadili hotuba hizo waheshimiwa wabunge wametoa michango yao kuhusu uendelezaji wa kilimo na kushauri jinsi ambavyo usim amizi na utekelezaji wa shughuli za kilimo unavyotakiwa uwe
napenda kuwahakikishia waheshimiwa wabunge kuwa ushauri na maelekezo yao yatazingatiwa katika utekelezaji
aidha nawapongeza maw aziri wenzangu ambao hoja zao zimekwishajadiliwa na kuidhinishwa na bunge lako tukufu
ii
hali ya kilimo na ushirika nchini ukuaji wa sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika kwa ujumla ukuaji katika sekta ya kilimo unapanda na kushuka kulingana na hali ya hewa na kiwango cha matumizi ya pembejeo na teknolojia nyingine muhimu katika uzalishaji wa mazao ya kilimo
katika mwaka kilimo kilikua kwa asilimia 
 mwaka asilimia 
 mwaka asilimia 
 na mwaka asilimia 
ili kilimo kitoe mchango unaotakiwa katika vita dhidi ya umaskini kinapaswa kukua kwa zaidi ya asili mia kwa mwaka
hata hivyo pamoja na ukuaji huo mdogo sekta ya kilimo imeendelea kuchangia zaidi ya asilimia ya chakula kinachopatikana nchini na hivyo kuchangia kwa kiwango kikubwa katika kudhibiti mfumuko wa bei
aidha kwa mujibu wa takwimu mpya za pato la taifa zilizotolewa mwaka kwa kuzingatia vigezo vipya vilivyotolewa na umoja wa mataifa mwaka mchango wa kilimo katika pato la taifa kwa mwaka wa ulikuwa asilimia 
pamoja na kupungua kwa mchango wa sekta ya kilimo kwenye pato la taifa kilimo kina nafasi ya kipekee katika uchumi na maendeleo ya taifa kutokana na ukwe li kwamba zaidi ya asilimia ya watanzania wanategemea kilimo
aidha uchambuzi uliofanywa katika nchi nyingi umethibitisha kuwa ukuaji wa pato la taifa unaotokana na sekta ya kilimo una uwezo wa kupunguza umaskini zaidi ya mara mbili ya ule unaotokana na sekta nyingine
hali ya chakula kwa mwaka 
mheshimiwa spika nachukua fursa hii kuwapongeza wakulima ambao wamekuwa wakijitahidi kuzalisha chakula cha kutosheleza mahitaji ya nchi na kuwa na ziada katika baadhi ya miaka
kwa mfano kwa miaka mitano kuanzia hadi taifa limekuwa likijitosheleza kwa chakula kwa wastan wa asilimia 
uzalishaji wa mazao ya chakula katika msimu wa ulikuwa tani milioni 
 zikiwemo tani milioni 
 za nafaka na tani milioni 
 za mazao yasiyo ya nafaka
mahitaji ya chakula kwa mwaka yalikuwa tani milioni 
hivyo taifa lil ijitosheleza kwa asilimia 
mheshimiwa spika tathmini za kina zilizofanywa na wizara ikishirikiana na wadau wa usalam wa chakula mwezi septemba na desemba na zile za januari na februari zilionyesha kuwepo maeneo yenye upungufu wa chakula katika mikoa ya arusha kilimanjaro manyara na shinyanga
watu walikuwa na upungufu wa chakula na walihitaji chakula cha msaada kw nyakati mbalimbali kati ya mwezi novemba na aprili 
kuanzia mwezi novemba kulitokea mabadiliko ya ghafla ya hali ya chakula yaliyoashiriwa na kupanda kwa bei za vyakula kwa kasi hali ambayo iliendelea hadi mwezi mei 
hali hiyo ilitokea kufuatia kwa baadhi ya maeneo ya nchi kukabiliwa na upungufu wa vyakula vya aina ya nafaka hususan mahindi
mheshimiwa spika upungufu wa vyakula vya nafaka kwa kiasi kikubwa ulichangiwa na upungufu wa mavuno ya vuli uliosababishwa na mvua za vuli kunyesha chini ya kiwango cha kawaida au kutonyesha kabisa katika kipindi cha mwezi oktoba hadi desemba 
aidha kupanda kwa bei za vyakula hususan nafaka kulisababishwa na kupanda kwa gharama za usafirishaji kulikoc hangiwa na kupanda kwa bei ya mafuta duniani na kupungua kwa akiba ya chakula kwenye nchi mbalimbali duniani
kulingana na takwimu za shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa food and agriculture organization of the united nations fao akiba ya chakula ya dunia mwaka ilikuwa tani milioni 
 ikilingani shwa na tani milioni 
 mwaka kiasi ambacho ni cha chini sana kutokea katika kipindi cha miaka 
kutokana na kuendelea kupanda kwa bei za mazao ya chakula ndani na nje ya nchi na upungufu wa chakula uliojitokeza nchini serikali ilichukua hatua zifuatazo i
kutenga na kutoa chakula kutoka wakala wa hifadhi ya taifa ya chakula national food reserve agency nfra na kukisambaza kwa walengwa walioathirika na upungufu wa chakula ambao waliuziwa chakula hicho kwa bei nafuu ya shilingi kwa kilo
 jumla ya tani 
 za mahindi na tani 
 za mtama ziliuzwa kwa utaratibu huo ii
mwezi januari serikali ilisit isha kuuza nje ya nchi zao la mahindi ambalo ni mojawapo ya mazao makuu ya chakula nchini
aidha mwezi mei serikali ilisitisha uuzaji wa mazao yote ya chakula hadi hapo hali ya chakula itakapokuwa nzuri iii
kutenga tani za mahindi kutoka wakala wa hifadhi ya taifa ya chakula kwa ajili ya kuuzwa kibiashara kwa wananchi wa mikoa iliyobainika kuwa na upungufu wa chakula
utaratibu huo ulihusu kuuza chakula hicho kupitia wafanyabiashara walioteuliwa na mikoa husika ili kupunguza kasi ya kupanda kwa bei katika maeneo hayo
hadi tarehe juni jumla ya tani zilikuwa zimeuzwa iv
kuondoa kodi kwa uingizaji wa mahi ndi kutoka nje ya nchi kwa kusudi la kuongeza upatikanaji wa chakula na kupunguza bei
jumla ya tani za nafaka zenye nafuu ya kodi zilitarajiwa kuingizwa nchini katika kipindi cha mwezi januari hadi mei 
hata hivyo hatua hiyo haikuwa na mafanikio kwani hadi mwezi juni tani tu ziliingizwa nchini
hali hiyo ilitokana na bei za vyakula katika soko la dunia kupanda sana
kwa mfano hadi mwanzoni mwa mwezi mei bei ya mahindi ilik uwa dola za kimarekani 
 kwa tani ikilinganishwa na bei ya dola za kimarekani 
 kwa tani mwezi januari na dola za ki marekani 
 kwa tani mwezi mei 
matarajio ya upatikanaji wa chakula 
mheshimiwa spika matokeo ya tathmini ya awali ya uzalishaji wa mazao ya chakula nchini katika msimu wa kilimo wa yanaonyesha kwamba uzalishaji wa mazao ya chakula utafikia tani milioni 
 zikiwemo tani milioni 
 za mazao ya nafaka na tani milioni 
 za mazao yasiyo ya nafaka
mahitaji ya chakula kwa mwaka yanakisiwa kufikia tani milioni 
hivyo taifa linategemewa kujitosheleza kwa chakula kwa takriban asilimia 
kiambatisho na
mheshimiwa spika pamoja na tathmini kuonyesha kuwa taifa litajitosheleza kwa chakula kwa asilim ia yapo maeneo kadhaa nchini ambayo yatakabiliwa na upungufu wa chakula kutokana na sababu mbalimbali
maeneo hayo ni ya wilaya za meatu kishapu shinyanga mjini na bariadi katika mkoa wa shinyanga manyoni mkoa wa singida nzega na tabora mjini mkoa wa tabora lindi vijijini mkoa wa lindi nanyumbu mkoa wa mtwara morogoro vijijini mkoa wa morogoro bagamoyo na kibaha mkoa wa pwani same mwanga na rombo mkoa wa kilimanjaro bahi na chamwino mkoa wa dodoma misungwi kwimba magu na ukerewe mkoa wa mwanza na bunda rorya na musoma mkoa wa mara
mheshimiwa spika ili kukabiliana na upungufu wa chakula wizara inaendelea kufuatilia kwa karibu hali ya chakula katika maeneo yenye upungufu na itafanya tathmini ya kina mwezi agosti na februari ili kubaini kaya zitakazoathirika na upungufu na kuchukua hatua zinazostahili
hali ya chakula duniani na nchi jirani 
mheshimiwa spika uchambuzi wa kina uliofanywa na kundi la nchi zilizoendelea oecd na shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa food and agriculture organization of the united nations fao mwezi mei umeonyesha kuwa pamoja na uzalishaji wa chakula kuongezeka kwa wastani bei za vyakula zitaendelea kuwa juu kwa karibu miaka ijayo ikilinganishwa na miaka kumi iliyopita
hali hiyo inatokana na kuongezeka kwa mahitaji kubadilika kwa tabia nchi bei za mafuta na mbolea kuendelea kuwa juu pamoja na kuongezeka kwa matumizi ya nafaka katika kuzalisha nishati
taarifa ya shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao ya aprili kuhusu matarajio ya uzalishaji wa mazao ya chakula duniani inaonyesha matarajio ya mavuno mazuri kwa ujumla katika nchi za kusini mwa afrika isipokuwa zimbabwe na baadhi ya sehemu za kusini mwa msumbiji
pamoja na mvua za kupandia kuchelewa mvua kubwa zilizonyesha kati ya mwezi desemba na januari katika maeneo mengi ya kusini mwa afrika zilisababisha mafuriko katika maeneo ya mabondeni katika nchi za msumbiji zambia zimbabwe malawi na madagascar
mheshimiwa spika upungufu wa chakula katika nchi jirani unaweza kuathiri upatikanaji wa chakula nchini kutokana na biashara za mazao ya chakula kati ya tanzania na nchi hizo
biashara ya mazao hayo hufanyika katika mipaka ya tanzania na kenya malawi zambia rwanda burundi jamhuri ya kidemokrasia ya kongo na uganda
hivyo wizara itashirikiana na mikoa inayopa kana na nchi hizo kuwahamasisha wananchi kuhifadhi mazao ya chakula kulingana na mahitaji ya kaya na kuuza ziada tu
hali ya uzalishaji wa mazao makuu ya biashara 
mheshimiwa spika kati ya mwaka na uzalishaji wa mazao makuu ya biasha ra uliongezeka kwa viwango tofauti
zao la pamba liliongezeka kwa asilimia 
 tumbaku asilimia 
 sukari asilimia 
 pareto asilimia 
 korosho asilimia 
 na mkonge asilimia 
aidha uzalishaji wa zao la chai ulishuka kwa asilimia 
 na kahawa kwa asilimia 
maelezo ya kina ya uzalishaji wa mazao hayo yako sehemu ya iv ya hotuba hii
uzalishaji wa mboga matunda maua na mbegu za mafuta 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya matunda mboga viungo na maua umeendelea kuongezeka
kwa mfano uzalishaji wa maua uliongezeka kutoka tani mw aka hadi tani mwaka 
aidha uzalishaji wa mbegu za mafuta uliongezeka kutoka tani hadi tani milioni 
 na mat unda kutoka tani milioni 
 hadi tani milioni 
 katika kipindi hicho
wizara pia iliendelea kuzalisha vipando bora vya mazao ya matunda mboga na viungo katika bustani za serikali na kuvisambaza kwa waku lima
vilevile wizara iliwezesha uanzishaji wa baraza la kuendeleza mazao ya bustani horticultural development council of tanzania hodect ambalo lilizinduliwa rasmi mwezi aprili 
hali ya ushirika nchini 
mheshimiwa spika kupitia programu ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika cooperative reform and modernization programme vyama vya ushirika viliendelea kuanzishwa na kuimarishwa ambapo huduma zinazotolewa zimewafikia wananchi wengi zaidi vijijini na mijini wakiwemo wakulima na wajasiriamali wadogo
wanachama wa vyama vya ushirika pamoja na wananchi kwa ujumla walinufaika kwa huduma zilizotolewa zikiwemo huduma za masoko ya mazao hususan korosho kahawa na pamba pamoja na huduma za kifedha ikiwemo mikopo iliyotolewa na saccos
mafanikio hayo yametokana na usimamizi wa serikali na uhamasishaji wananchi ili kuanzisha au kujiunga na vyama vya ushirika
baadhi ya mafanikio ni kama ifuatavyo i
idadi ya vyama vya ushirika iliongezeka kutoka vyama mwezi mei mwaka hadi vyama mwezi juni mwaka sawa na ongezeko la asilimia saccos pekee ziliongezeka kutoka hadi sawa na ongezeko la asilimia 
ii
idadi ya wanachama iliongezeka kutoka milioni 
 hadi milioni 
 iii
mikopo iliyotolewa na saccos iliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 na iv
hisa akiba na amana za saccos ziliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
mheshimiwa spika mafanikio hayo yanaashiria kwamba hatua zinazochukuliwa za kuimarisha ushirika zimeanza kuzaa matunda na hivyo kuwavutia wanachama wengi
aidha wananchi wengi wameanza kutambua umuhimu wa kuunganisha nguvu zao pamoja kwa njia ya ushirika ili kupunguza umaskini na kufik ia maisha bora yanayotarajiwa
iii
taarifa ya utekelezaji mwaka mheshimiwa spika wizara kupitia mpango wa mwaka ilitekeleza malengo ya milenia mkukuta na ilani ya uchaguzi ya ccm kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
maeneo yafuatayo yalifanikiwa kutekelezwa mapato na matumizi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikadiriwa kukusanya jumla ya shilingi milioni 
 kutoka kwenye vyanzo mbalimbali vya mapato hususan ushuru kwenye ukaguzi wa mazao
 kufikia mwezi juni makusanyo yalikuwa shilingi milioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
matumizi ya fedha kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wa wizara ya kilimo chakula na ushirika ilitengewa jumla ya shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 zilikuwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
kati ya fedha zilizotengwa kwa ajili ya kutek eleza miradi ya maendeleo shilingi bilioni 
 zilikuwa fedha za ndani na shilingi bilioni 
 zilikuwa fedha za nje
matumizi ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi tarehe juni wizara ilikuwa imepokea kutoka hazina jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya kiasi kilichoidhinishwa
ai dha hadi tarehe juni matumizi ya kawaida yalifikia shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya kiasi kilichotolewa
matumizi ya miradi ya maendeleo 
mheshimiwa spika hadi tarehe juni shilingi bilioni 
 ya fedha za ndani zilikuwa zimetumika sawa na asilimia ya fedha zilizoidhinishwa
aidha shilingi bilioni 
 ya fedha za nje sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa zilikuwa zimetumika kugharamia miradi ya maendeleo
 programu ya kuendeleza sekta ya kilimo agricultural sector development program asdp 
mheshimiwa spika mwaka jana nililifahamisha bunge lako tukufu kuwa mwaka ulikuwa ni mwaka wa pili wa kutekeleza asdp
katika ngazi ya wilaya asdp iliendelea kutekeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya district agricultural development plans dadps
miradi mbalimbali ya dadps iliibuliwa na wakulima na wafugaji
miradi hiyo ni pamoja na ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji malambo majosho masoko minada ya mifugo maghala kilometa 
 za barabara machinjio ya mifugo vituo vitano vya kilimo vya kata ward resource centres na vituo vitano vya mafunzo ya wanyamakazi
majosho yalikarabatiwa
aidha pampu za umwagiliaji mabomba ya kupulizia madawa ya korosho mashine za kusindika mazao matrekta madogo ya mkono power tillers na majembe ya kukokotwa na wanyamakazi yalinunuliwa
miradi mingine ni pamoja na uanzishaji wa vitalu vya kuzalisha miche bora ya mazao na uanzishwaji wa mashamba darasa 
wakulima walipatiwa mafunzo mbalimbali watendaji wa halmashauri walipata mafunzo katika ngazi ya shahada shahada za uzamili na stashahada 
kupitia dadps jumla ya magari baiskeli pikipiki na kompyuta zilinunuliwa na kupelekwa kwa maofisa ugani katika halmashauri kata na vijiji kwa ajili ya kuimarisha utoaji wa huduma za ugani kwa wakulima na wafugaji
mheshimiwa spika katika ngazi ya taifa ya utekelezaji wa asdp wizara za sekta ya kilimo ambazo ni wizara ya kilimo chakula na ushirika maendeleo ya mifugo na vuvi biashara viwanda na masoko maji na umwagiliaji na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa katika mwaka kupitia timu ya taifa ya wawezeshaji national facilitation team ziliendelea kuzijengea uwezo halmashauri na sekretariati za mikoa wa kusimamia kufuatilia na kuandaa taarifa za utekelezaji wa miradi iliyoidhinishwa
timu za wawezeshaji za wilaya zenye jumla ya wawezeshaji district facilitation teams dfts zilipata mafunzo ya kuibua kuandaa na kutekeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya
tathmini iliyofanyika inaonyesha kuwa uwezo wa kuandaa dadps umeongezeka
kati ya halmashauri za wilaya zilizofanyiwa tathmini ili kupata fedha za nyongeza top up district agriculture development grant mwaka halmashauri ilifuzu ikilinganishwa na halmashauri mwaka na halmashauri mwaka 
aidha halmashauri zilifuzu kwa masharti provisional ikilinganishwa na halmashauri mwaka 
halmashauri hazikufuzu ikilinganishwa na halmashauri mwaka 
vilevile dadps za halmashauri za mwaka zilichambuliwa na matokeo yameonyesha kuwa asilimia zina ubora wa juu asilimia ubora wa wastani na asilimia hazina ubora unaotakiwa
wilaya za longido ngorongoro kinondoni ilala njombe siha moshi mjini ruangwa nachingwea kilwa tarime kilosa morogoro v ulanga mvomero morogoro mjini kilombero mtwara mikindani masasi nyamagana ukerewe ilemela kibaha mafia kisarawe bagamoyo mpanda tunduru pangani kilindi tanga mc na mkinga ambazo dadps zake zilionekana kuwa hazina ubora unaotakiwa zilipatiwa wataalam wa kusaidia kuboresha mipango yao
mheshimiwa spika washauri wa sekta ya kilimo kutoka sekretariati za mikoa yote nchini wa lipewa mafunzo juu ya mbinu za kuandaa mipango bora ya dadps kwa kutumia mbinu shirikishi ili waweze kusaidia halmashuri kuandaa dadps bora kusimamia kufuatilia na kuratibu utekelezaji wa dadps
aidha wizara za sekta ya kilimo ziliendelea kufuatilia utekelezaji wa miradi ya dadps iliyoibuliwa na walengwa na kutoa ushauri wa kuboresha utekelezaji pale ilipoonekana kuna udhaifu
hata hivyo suala la usimamizi limeonekana bado halijapewa umuhimu unaostahili katika ngazi ya halmashauri na vijiji
mheshimiwa spika ukiondoa mafanikio yaliyopatikana katika utekelezaji wa stakabadhi za mazao ghalani kwa ujumla uendelezaji wa masoko na sekta binafsi ni maeneo ambayo hayakutekelezwa kwa viwango vya kuridhisha
sababu za utekelezaji hafifu ni pamoja na kukosekana kwa vivutio vya uwekeza ji katika kilimo kukosekana kwa mfumo unaounganisha uzalishaji usindikaji na masoko bidhaa kutokukidhi viwango vya ubora kulingana na mahitaji ya soko na kukosekana kwa benki ya kilimo inayoweza kukopesha wawekezaji katika kilimo
aidha wizara ilifanya maandalizi ya awali ya kuanzisha bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko
mheshimiwa spika kupitia asdp huduma za utafiti na ugani zinaendelea kuboreshwa kama ifuatavyo i
kuangalia upya vipaumbele vya utafiti katika kanda kwa utaratibu shirikishi ili viendane na mahita ji ya soko ikiwa ni pamoja na kuongeza fedha za kufanya utafiti ii
kukamilisha maandalizi ya kuanzisha mifuko ya utafiti ya kanda zonal agricultural research and development funds zardef ili kuiwezesha mifuko hiyo kuanza kazi mwaka 
kamati tendaji za kusimamia shughuli za utafiti katika kanda na kamati za kusimamia matumizi ya mifuko ya utafiti ya kanda zimeundwa katika kanda na kupatiwa semina elekezi iii
kukarabati ofisi nyumba za kuish watumishi na mifumo ya maji katika vituo vya utafiti vya horti tengeru selian ukiriguru naliendele tumbi na makutopora na iv
kugharamia mafunzo ya muda mfupi na muda mrefu bsc msc na phd kwa watafiti ili kuwajengea uwezo wa kufanya kazi kwa ufanisi zaidi
huduma za ugani 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa ilianza kutekeleza mpango wa kuimarisha huduma za ugani nchini
utekelezaji wa mpango huo ulikuwa kama ifuatavyo i
wataalam wa ugani waliajiriwa na kupelekwa katika halamshauri na kupangiwa katika maeneo ya kata na vijiji
idadi hiyo ni ndogo ikilinganishwa na lengo la kuajiri watalaam wa ugani kila mwaka kutokana na uhaba mkubwa wa watalaam wa ugani wenye sifa zinazotakiwa hususan maafisa kilimo wasaidizi daraja la pili
ili kukabiliana na upungufu huo wizara imeamua kurejesha ngazi ya astashahada katika muundo wake wa utumishi
ii
kueneza mbinu ya shamba darasa inayoshirikisha jamii katika utoaji wa huduma za ugani kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya
 jumla ya mashamba darasa yalianzishwa katika ngazi ya halmashauri
iii
kuongeza uzalishaji na tija kutoka wastani wa tani kwa hekta hadi kati ya tani 
 na tani kwa hekta katika kilimo cha mpunga katika skimu sita za umwagiliaji za mombo korogwe nduguti shinyanga vijijini mwamapuli igunga mwega kilosa mbuyuni mbarali na nakahuga songea vijijini
jumla ya wakulima wakufunzi kutoka katika skimu hizo walipatiwa mafunzo ya mbinu bora ya kilimo cha mpunga kwa njia ya umwagiliaji matumizi bora ya maji na zana bora za kilimo
uzalishaji wa mazao makuu ya biashara pamba 
mheshimiwa spika zalishaji wa zao la pamba uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo lilitokana na wakulima kuhamasika kuongeza uwekezaji katika uzalishaji wa zao la pamba kwa kupanua maeneo ya mashamba kununua madawa ya udhibiti wa visumbufu na kuongezeka kwa bei ya zao la pamba kutoka shilingi mwaka kwa kilo hadi kati ya shilingi na kwa kilo katika mwaka 
aidha ruzuku iliyotolewa na serikali katika madawa ya kudhibiti visumbufu vya pamba iliwezesha bei ya viuatilifu kupungua kutoka wastani wa shilingi kwa acre pack moja hadi shilingi kwa viuatilifu vinavyochanganywa na maji na kutoka shilingi hadi shilingi kwa viuatilifu vinavyochanganywa na mafuta
hata hivyo mvua kubwa iliyonyesha wakati wa kupanda zao la pamba iliathiri uzalishaji kwa kufanya baadhi ya mbegu za pamba kuoza kutokana na maji kutuama mashambani na hivyo kusababisha kutofikiwa lengo la uzalishaji wa tani katika msimu wa 
tumbaku 
uzalishaji wa zao la tumbaku uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limeto kana na bei nzuri ya msimu uliopita iliyowahamasisha wakulima kuongeza uzalishaji
pembejeo za tumbaku hususan mbolea zilipatikana kwa wakati katika maeneo mengi yanayozalisha tumbaku
aidha maeneo mengi yanayozalisha tumbaku yalipata mvua zenye mtawanyiko mzuri na hivyo kuwezesha kuwa na zao zuri la tumbaku
wizara kupitia bodi ya tumbaku ilisimamia ubora katika uzalishaji na biashara ya tumbaku ambapo ukaguzi wa viwango vya ubora ulifanyika katika vituo vyote vya kununulia tumbaku na katika viwanda vya kusindika tumbaku kwa mujibu wa maelekezo ya sheria na kanuni za zao la tumbaku
sukari 
uzalishaji wa sukari uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo lime tokana na mvua nzuri zilizonyesha katika msimu wa ambazo zilisababisha kuwa na zao zuri la miwa iliyotumika katika uzalishaji wa sukari katika msimu wa 
aidha ukarabati wa mitambo katika viwanda vya kilombero na tpc kilimanjaro uliongeza ufanisi katika kusaga miwa na hivyo kuchangia katika ongezeko la sukari
kwa mfano kiwanda cha tpc kilimanjaro kimewekeza na kuongeza uwezo wake wa kuzalisha miwa kutoka tani hadi tani kwa mwaka ambapo jumla ya shilingi bilioni zilitumika kugharamia upanuzi huo
hata hivyo uzalishaji wa sukari haukufikia lengo la kuzalisha tani katika msimu wa kutokana kutuama kwa maji na baadhi ya mashamba ya kilombero tpc na mtibwa kuungua moto
vilevile kituo cha utafiti wa miwa kibaha kimeendelea kufanya utafiti wa miwa kwa lengo la kutoa mbegu bora zenye tija kubwa zaidi
pareto 
uzalishaji wa zao la pareto uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
kuanzia mwaka bodi ya pareto ikishirikiana na kituo cha utafiti wa mazao cha uyole mbeya pamoja na kiwanda cha tanzania pyrethrum processors and marketing company limited tppmcl imekuwa ikitekeleza mpango wa kufufua zao la pareto kwa kubadilisha pareto ya zamani iliyokuwa na tija na sumu ndogo
katika kipindi hicho jumla ya miche milioni inayotosha kupanda eneo la hekta ilizalishwa na kusambazwa kwa wakulima
ongezeko la uzalishaji wa pareto katika msimu huo ni sehemu ya mafanikio yanayotokana na mpango huo
aidha bei ya pareto iliongezeka kutoka wastani wa shilingi kwa kilo hadi wastani wa shilingi kwa kilo
ongezeko hilo la bei limechangi katika kuwahamasisha wakulima kufufua mashamba yao ya zamani kwa kupanda miche bora yenye tija kubwa zaidi
wizara kupitia bodi ya pareto imeendelea kuwahimiza wakulima wa pareto kujiunga na vikundi vya wakulima ambapo vimefikia na vyama vya ushirika vya msingi 
 korosho 
uzalishaji wa zao la korosho uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limetoka na na utaratibu wa kutoa ruzuku ya madawa ya korosho pamoja na kuimarika kwa vyama vya ushirika ambavyo vimewalipa wakulima bei nzuri
bei ya korosho kwa mkulima iliongezeka kutoka wastani wa kati ya shilingi na kwa kilo msimu wa hadi kati ya shilingi na shilingi kwa kilo mwaka 
mafanikio hayo kwa sehemu kubwa yalichangiwa na ufufuaji wa huduma za ushirika katika zao la korosho na kuanzishwa kwa utaratibu wa matumizi ya stakabadhi za mazao ghalani katika ununuzi wa korosho katika mkoa wa mtwara unaozalisha takriban asilimia ya korosho nchini
mkonge 
uzalishaji wa katani uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limetokana na kufufuliwa kwa baadhi ya mashamba ya mkonge yanayomilikiwa na wakulima wakubwa na yale yanayomilikiwa na wakulima wadogo
aidha mkonge uliopandwa mwaka umeanza kuvunwa katika mwaka ambapo mavuno ya kwanza ya mkonge huo yamepatikana
vilevile wakulima wameendelea kuhamasika kutokana na bei nzuri ya mkonge ambayo katika mwaka imepanda na kufikia wastani wa dola za kimarekani kati ya na kwa tani ikilinganishwa na wastani wa kuanzia dola hadi katika mwaka 
wizara kwa kupitia bodi ya mkonge na mfuko wa pamoja wa bidhaa za kilimo wa umoja wa mataifa common fund for commodities cfc imekamilisha ujenzi wa mtambo wa umeme wa kilowati unaotumia bio gas inayotokana na mabaki ya mkonge
uunganishaji wa umeme utakaozalishwa katika mtambo huo na gridi ya taifa upo katika hatua za mwisho
aidha utafiti wa kuzalisha bidhaa nyingine zitokanazo na zao la mkonge zikiwemo ethanol na inulin umekamilika na ambapo imebainika kwamba kiasi kikubwa cha bidhaa hizo kinaweza kuzalishwa
majaribio ya mitambo ya kuzalisha karatasi kutokana na mabaki ya mkonge yameanza na mitambo hiyo in atengenezwa kwa kushirikiana na tanzania automotive technology centre nyumbu
chai 
uzalishaji wa zao la chai lishuka kutoka tani mwaka hadi mwaka sawa na upungufu wa asilimia 
upungufu huo umesababishwa na hali mbaya ya hewa katika maeneo yanayozalisha chai hususan katika maeneo ya kaskazini ambako hakukuwa na mtawanyiko mzuri wa mvua na hali ya baridi kali katika mikoa ya nyanda za juu kusini hususan maeneo ya mufindi
aidha matumizi madogo ya mbolea katika uzalishaji wa chai bado ni changamoto inayokwamisha kuongezeka kwa tija katika uzalishaji wa chai katika maeneo ya wakulima wadogo
hata hivyo uzalishaji na upatikanaji wa miche bora ya chai umeongezeka kutokana na ruzuku kwenye miche hiyo
jumla ya miche bora milioni 
 ilizalishwa katika msimu wa ikiwa ni ongezeko la asilimia ya lengo la kuzalisha miche milioni 
 kahawa 
uzalishaji wa zao la kahawa ulipungua kutoka tani mwaka hadi tani mwaka sawa na upungufu wa asilimia 
upungufu huo umetokana na tabia ya zao la kahawa kupunguza tija katika msimu unaofuatia misimu ambayo uzalishaji ulikuwa mkubwa
hata hivyo uzalisha ji na upatikanaji wa miche bora ya kahawa yenye ukinzani dhidi ya magonjwa umeongezeka kutokana na ruzuku kwenye miche hiyo
jumla ya miche bora ya kahawa milioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha miche bora milioni tano ilizalishwa katika msimu wa 
aidha miundombinu kwa ajili ya uzalishaji wa miche bora iliyojengwa katika msimu huo itawezesha uwezo wa uzalishaji wa miche hiyo katika misimu ijayo kuongezeka na kufikia wastani wa miche milioni kwa mwaka
uendelezaji wa mazao ya maua mboga mboga na mbegu za mafuta 
katika mwaka wizara iliendelea kushirikiana na halmashauri za wilaya na sekta binafsi nchini katika kuendeleza uzalishaji na usindikaji wa mbegu za mafuta
jumla ya tani milioni moja za mazao ya mbegu za mafuta hususan alizeti karanga ufuta katamu sarfflower soya na michikichi zilizalishwa mwaka ikilinganishwa na tani msimu wa 
aidha serikali kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya kupitia miradi ya wakulima ilinunua jumla ya mashine ndogo za kukamulia mbegu za mafuta na kuwapatia wakulima katika maeneo yanayozalisha mazao hayo
wizara pia iliwahamasisha wawekezaji binafsi walioanza kuwekeza katika usindikaji wa mbegu za mafuta
hatua hiyo imeanza kuchochea ongezeko la uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta katika mikoa ya singida arusha dodoma mbeya lindi mtwara rukwa ruvuma na iringa
aidha sekta binafsi imeanza kuwekeza katika uzalishaji na usindikaji wa zao la soya linaloweza kuzalisha mafuta na mashudu yanayohitajika katika ufugaji wa kisasa
mheshimiwa spika bustani za serikali ziliendelea kuzalisha na kusambaza teknolojia za ukuzaji wa azao ya bustani hususan matunda mboga na viungo
jumla ya vipando vya mazao hayo vilizalishwa na kusambazwa kwa wakulima
aidha vikonyo scions vya aina za michungwa bora viliagizwa kutoka afrika ya kusini ili kuwa chanzo cha vikonyo bora vya michungwa hapa nchini
wataalamu katika ngazi ya wilaya kutoka mikoa ya tanga pwani dar es salaam na morogoro walipata mafunzo ya mbinu bora za uzalishaji wa mazao ya matunda uyoga paprika na vanilla
uendelezaji wa mazao ya nishati na yanayostahimili ukame 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa sekta ya nish ati ilishiriki katika maandalizi ya maeneo ya kuzingatiwa katika mw ongozo wa kilimo cha mazao ya nishati nchini
maandalizi hayo yalihusisha wizara za nishati na madini kilimo chakula na ushirika fedha na uchumi katiba na sheria maliasili na utalii maji na umwa giliaji ofisi ya makamu wa rais baraza la taifa la mazingira nemc kituo cha uwekezaji tic shirika la taifa la maendeleo ya mafu ta tpdc na sekta binafsi
aidha kwa kuzingatia umuhimu wa kudhibiti kilimo cha mazao ya nishati serikali ilichukua hatua ya awa li ya kuagiza wakuu wa mikoa kuwa waangalifu katika kutoa ardhi kwa wawekezaji na kuhakikisha kuwa ardhi inayofaa kwa mazao ya chakula haitumiki kwa mazao ya nishati
katika kuendeleza mazao yanayostahimili ukame hususan mhogo wizara ilishirikiana na idara ya magereza kuzalisha takriban vipando milioni vya mhogo vyenye ukinzani dhidi ya ugonjwa wa batobato kali na magonjwa mengine ya mhogo kwa ajili ya kuendeleza zao hilo nchini
vipando hivyo vilizalishwa katika ha lmashauri za masasi mtwara nachingwea korogwe bagamoyo serengeti sengerema kibondo urambo bukombe na bunda
huduma za utafiti 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilitoa aina mpya saba za mbegu bora za mazao zenye sifa za kuvumilia visumbufu magonjwa hali ya ukame na hivyo kuongeza tija na uzalishaji
kati ya mbegu hizo kituo cha utafiti cha se lian kilitoa aina mbili za mbegu bora za mahindi zijulikanazo kwa jina la vumilia h na vumilia k na aina mbili za maharage aina ya cheupe na selian 
kituo cha utafiti cha makutopora kilitoa aina mbili za mbegu za zabibu aina ya makutopora red na chenin nyeupe
kituo cha utafiti cha tengeru kilitoa aina moja ya mbegu ya nyanya ijulikanayo kama meru
mheshimiwa spika vituo vya utafiti vya wizara ya kilimo chakula na ushirika viliendelea kutoa huduma kwa wadau wa sekta ya kilimo kutokana na fursa na rasilimali zilizopo katika vituo hivyo
huduma hizo ni pamoja na kupima aina za udongo ili kutambua aina za mbolea na virutubisho vinavyohitajika kupima na kutambua wadudu na magonjwa yanayoshambulia mazao ya wakulima na kutoa mafunzo kwa wataalam na wakulima walio karibu na vituo vya utafiti kuhusu mbinu za kilimo bora
taasisi ya tpri iliendelea kutoa huduma za ushauri kuhusu viwango vya ubora vya madawa ya kudhibiti wadudu magugu na magonjwa ya mimea
aidha kituo cha taifa cha nasaba za mimea national plant genetic resource centre npgrc kilichopo tpri arusha kimeendelea kutafiti na kuk usanya mimea iliyopo nchini kwa lengo la kutunza nasaba hizo kwa ajili ya matumizi ya watafiti katika kuzalisha aina bora za mazao sasa na siku zijazo
hadi sasa kituo hicho kimekusanya na kinatunza aina za mazao na mimea mingine muhimu kwa kilimo
mafunzo katika vyuo vya kilimo 
mheshimiwa spika katika mpango wa kuimarisha huduma za ugani wizara ililenga kufundisha vijana tarajali kila mwaka ili kuwezesha kufikia lengo la kuajiri ma ofisa ugani ifikapo mwaka 
ili kufikia lengo ilo wizara katika mwaka ilitekeleza yafuatayo i
ilifundisha wanafunzi kati yao walikuwa wanafunzi tarajali na walikuwa watumishi wanafunzi in service
utekelezaji huo ni sawa na asilimia ya lengo la kufundisha vijana tarajali mwaka 
lengo halikufikiwa kutokana na kutokupatikana kwa wanafunzi wenye sifa za kujiunga na vyuo vya kilimo ii
ilishirikisha vyuo vya binafsi vya igabilo muleba na kilacha moshi katika kutoa mafunzo ya kilimo ambapo jumla ya wanafunzi tarajali walihitimu iii
ilikarabati majengo ya vyuo vya kilimo vya uyole ilonga na katrin ifakara
aidha ilinunua vifaa na samani kwa vyuo vya ilonga katrin chuo cha sukari kidatu naliendele mlingano katc tumbi ukiriguru na ig abilo na kuvifanya vyuo hivyo viwe na uwezo wa kupokea wanafunzi ikilinganishwa na uwezo wa kupokea wanafunzi kabla ya ukarabati iv
iliajiri wakufunzi kati ya le ngo la kuajiri wakufunzi katika mwaka na ifikapo mwaka kuajiri wakufunzi 
mapinduzi ya kijani green revolution 
mheshimiwa spika kama nilivyolifahamisha bunge lako tukufu mwaka kuhusu maandalizi ya utekelezaji wa mpango wa kuleta mapinduzi ya kijani nchi ni wizara kwa kushirikiana na alliance for green revolution in africa agra katika kipindi cha mwaka ilitekeleza yafuatayo i
ilitoa mafunzo kwa mawakala wa pembejeo za kilimo rural agro dealers kutoka katika halmashauri za wilaya za songea mjini songea vijijini mufindi arusha kilombero mbeya jiji mbeya vijijini mbozi rungwe mb arali namtumbo kyela chunya na tunduru
ili kuongeza kasi ya ufundishaji wa mawakala wakufunzi kutoka sekta binafsi na wakufunzi kutoka halmashauri za wilaya za mpanda nkasi sumbawanga chunya mbozi mbarali songea namtumbo njombe mufindi na kilolo walifundishwa ii
ilihamasisha wakulima kuzalisha mbegu za aina mbalimbali za daraja la kuazimiwa quality declared seeds qds
wizara pia ilishirikiana na makampuni binafs ili kuzalisha mbegu bora za mazao kwa matumizi ya wakulima badala ya kuendelea kuagiza kutoka nje ya nchi
jitihada nyingine ambazo zimefanyika ni kufundisha maafisa ugani wa kilimo kutoka halmashauri za wilaya miji na majiji zilizohusisha wilaya kuhusu uzalishaji wa mbegu za nafaka na bustani
aidha wizara ilitoa mafunzo kwa maafisa ugani kuhusu usimamizi na ukaguzi wa uzalishaji wa mbegu bora iii
ilifanya majaribio ya matumizi ya ut aratibu wa vocha katika utoaji wa ruzuku ya pembejeo za kilimo
majaribio hayo yamefanyika kwa mafanikio katika wilaya za kilombero mkoa wa morogoro na mbarali mkoa wa mbeya
walengwa katika maeneo hayo waliukubali utaratibu huo kwa kuwa pembejeo hususan mbolea na mbegu bora zinawafikia moja kwa moja
upatikanaji wa mbolea 
mheshimiwa spika makadirio ya mahitaji ya mbolea kwa mwaka yalikuwa ni tani 
hadi mwezi aprili upatikanaji wa mbolea nchini ulikuwa tani kati ya hizo tani zilikuwa ni albaki ya mwaka na tani ndizo zilizoingizwa nchini kuanzia julai 
hadi mwezi juni kiasi cha tani 
 za aina mbalimbali za mbolea zenye ruzuku ya shilingi bilioni 
 zilisambazwa kwa wakulima
kiasi hicho ni sawa na asilimia 
 ya lengo la tani za mbolea zilizopangwa kusambazwa
lengo la usambazaji wa mbolea yenye ruzuku halikufikiwa kutokana na kushindwa kwa kampuni ya minjingu kuzalisha tani za mbolea ya chengachenga aina ya minjingu ambayo ilikuwa itumike badala ya dap
aidha kupanda sana kwa bei ya mbolea ya dap kulichangia katika kufanya lengo hilo lisifikiwe
bei ya mbolea aina ya dap ilipanda kutoka shilingi mwaka hadi shilingi mwaka kwa mfuko wa kilo 
tazama kiambatisho na
mheshimiwa spika wakati wa utekelezaji wa mpango wa ruzuku ya mbolea zilijitokeza changamoto ambazo zilisababisha malalamiko kutoka kwa wakulima na hivyo kuashiria ruzuku inayotolewa na serikali haiwafikii wakulima kama ilivyokusudiwa
changamoto hizo ni pamoja na usimamizi hafifu wa waraka wa serikali wa kusimamia usambazaji wa pembejeo za ruzuku hususan katika ngazi ya halmashauri mbolea yenye ruzuku kutofika wilayani kwa wakati kutokana na uwezo mdogo wa kifedha wa mawakala vituo vikuu vya kununulia mbolea mikoani kuwa mbali na wakulima kuwepo kwa bei mb ili za mbolea yaani bei ya soko na bei ya ruzuku kutokuwepo kwa takw imu sahihi za mahitaji halisi ya pembejeo na makampuni ya pembejeo za kilimo kushindwa kufikisha pembejeo kwa wakati kwa mujibu wa mikataba
upatikanaji wa mbegu 
mheshimiwa spika mahitaji halisi ya mbegu bora katika mwaka yalikuwa tani ambapo upatikanaji ulikuwa tani 
 za mbegu za mazao ya nafaka mikunde na mbegu za mafuta ambayo ni sawa na asilimia 
 ya ma hitaji halisi
kati ya kiasi hicho tani zilizalishwa na wakala wa mbegu za kilimo agricultural seed agency asa na tani 
 zilitokana na wakulima wadogo wanaozalisha mbegu za daraja la kuazimiwa quality declared seeds qds
makampuni binafsi ya mbegu nchini yalichangia jumla ya tani 
 zikiwemo tani 
 za mbegu kutoka nje ya nchi
aidha katika mwaka wizara iliidhinisha matumizi ya aina za mbegu mpya za mazao ya mahindi maharage nyanya na zabibu
mbegu hizo zina sifa za kutoa mavuno mengi kustahimili ukame ukinzani dhidi ya magonjwa na kukomaa haraka
mheshimiwa spika ili kuhakikisha pembejeo za kilimo zinapatikana kwa uhakika na kwa ubora unaotakiwa wizara imeendelea kuzijengea uwezo mikoa na halmashauri kwa kuwapatia mafunzo wataalam na wakulima kuhusu mbinu sahihi za matumizi ya pembejeo za kilimo na ukaguzi wa ubora wa mbegu na pembejeo nyingine za kilimo
jumla ya maafisa ugani kutoka mikoa ya mwanza mara iringa dodoma morogoro kagera kigoma ruvuma tabora rukwa mbeya singida shinyanga tanga pwani lindi na mtwara walipatiwa mafunzo hayo
ruzuku ya pembejeo za kilimo 
mheshimiwa spika katika msimu wa serikali iliendelea na utaratibu wa kutoa ruzuku kwenye pembejeo za kilimo ili kuongeza uzalishaji na tija ya mazao
pembejeo hizo ni pamoja na mbolea mbegu bora za mazao ya mahindi mtama na alizeti madawa ya kudhibiti visumbufu vya korosho na pamba na miche bora ya mazao ya kahawa na chai
aidha ili kufanikisha na kurahisisha usambazaji wa mbolea ya ruzuku vituo vikuu vya usambazaji wa mbolea yenye ruzuku viliteuliwa
vituo hivyo vipo makamba ko njombe iringa mjini mpanda sumbawanga mjini mbinga songea mjini tunduru karatu arusha mjini na moshi mjini
vingine ni tabora mjini urambo manyoni kahama mbozi rujewa mbeya mjin i kigoma mjini babati mjini tarime morogoro mjini na ifakara
kazi hiyo ilifanikishwa kwa ushirikiano kati ya kamati za pembejeo za taifa mikoa wilaya na kata ambazo zilisimamia usambazaji na matumizi ya mbolea yenye ruzuku
 madawa ya korosho na pamba 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi za korosho na pamba ilitoa ruzuku ya jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kugharamia ruzuku ya madawa ya udhibiti wa visumbufu vya mazao yanayosimamiwa na bodi hizo
odi ya korosho iliratibu ununuzi na usambazaji wa tani 
 na ita 
 za madawa hayo
kati ya hizo tani na lita za madawa hayo zilitokana na ruzuku ya serikali ya kiasi cha shilingi bilioni 
kiasi kilichobakia cha tani 
 na lita 
 ziligharamiwa na fedha zilizotokana na sehemu ya ushuru wa kuuza korosho ghafi nje ya nchi export levy ambapo jumla ya shilingi bilioni 
 zilitumika
kwa upande wa zao la pamba serikali ilichangia shilingi bilioni 
 ambayo iliwezesha bei ya acrepacks kushuka kutoka shilingi hadi 
hadi mwezi aprili jumla ya acrepacks zilipokelewa na kusambazwa kwa wakulima
bodi ya pamba kupitia mfuko wa pamba ilitoa ruzuku ya acrepack na kufanya jumla ya dawa kuwa acrepack zilizogharimu shilingi bilioni 
mheshimwa spika utaratibu wa ruzuku katika madawa ya kudhibiti visumbufu vya zao la pamba ulikabiliwa na matatizo na hivyo kusababisha malalamiko kutoka kwa wakulima
baadhi ya matatizo hayo ni pamoja na usimamizi dhaifu wa kumbukumbu za viwango vya michango ya wakulima kupitia vitabu vya kumbukumbu pass books ikiwa ni pamoja na wakulima kupewa pembejeo chini ya thamani ya kiasi cha fedha zilizoingizwa katika pass book za wadau baadhi ya mawakala kuwauzia wakulima madawa yenye ruzuku kwa bei kubwa kuliko iliyoainishwa chini ya utaratibu wa ruzuku na baadhi ya wakulima kubadilisha kumbukumbu kwenye pass book zao
mbegu na miche bora 
mheshimiwa spika mwaka jumla ya makampuni yaliingia mikataba na serikali ya kusambaza jumla ya tani 
 za mbegu za mahindi mtama na alizeti chini ya utaratibu wa ruzuku kupitia vituo vikuu vya kusambazia mbe gu hizo vilivyopo katika mikoa nchini
hadi kufikia mwezi juni jumla ya tani 
 za mbegu bora sawa na asilimia 
 ya kiasi kilichopangwa ziliuzwa kwa wakulima
lengo halikufikiwa kutokana na uwezo mdogo wa mawakala wa kununua na kusambaza mbegu bora kwa wakulima
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilitumia shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuzalisha miche bora ya chai na kahawa
miche hiyo ilizalishwa kupitia wakala wa wakulima wadogo wa chai na tacri
hadi mwezi juni miche bora ya kahawa milioni 
 na miche bora ya chai milioni 
 ilikuwa imezalishwa kwa ajili ya kusambazwa kwa wakulima
zana za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea kuhamasisha sekta binafsi kuingiza nchini zana bora za kilimo hususan matrekta ambapo matrekta yaliingizw nchini
kati ya hayo matrekta yaliuzwa kwa mkopo kupitia mfuko wa pembejeo na yaliyobaki yanauzwa kupitia utaratibu wa kawa ida wa soko
aidha wizara ilifanya tathmini ya matumizi na mahitaji ya zana nchini ambapo takwimu za awali zinaonyesha kuwa kuna idadi ya majembe ya mkono milioni majembe yanayokokotwa na wanyamakazi maksai milioni 
 na matrekta yanayofanya kazi 
tathmini hiyo ilionyesha kuwa katika kipindi cha miaka mitatu ijayo jumla ya matrekta na majembe ya kukokotwa na wanyamakazi yatah itajika ili kukidhi mahitaji ya kilimo katika kuongeza uzalishaji wa mazao
pamoja na kuongeza tija katika mazao italazimu kupanua maeneo yanayolimwa ili kukidhi ongezeko la mahitaji ya chakula
vilevile tathmini ya ubora wa zana za kilimo zinazoingizwa nchini inaendelea kufanyika kwa kushirikiana na wizara ya viwanda biashara na masoko chuo kikuu cha kilimo cha sokoine
mwongozo wa matumizi bora ya punda na zana zake pia uliandaliwa ili kuwezesha wakulima walioko kwenye maeneo yenye punda wengi kuwatumia wanyamakazi hao kwa ufanisi zaidi na hivyo kuongeza tija katika kilimo
mheshimiwa spika ili kueneza matumizi sahihi ya zana za kilimo hifadhi mwaka wizara ilitoa mafunzo kwa maafisa ugani kuhusu mbinu za matumizi sahihi ya zana za kilimo hifadhi katika wilaya za arumeru karatu babati na hanang
kilimo hifadhi ni mojawapo ya mbinu za kisasa zinazotumika kudhibiti mmomonyoko wa udongo kuongeza rutuba kwa kutumia masalia ya mazao na kuhifadhi maji ya mvua hususan wakati wa upungufu wa mvua
wataalamu waliopatiwa mafunzo wamefungua mashamba darasa katika wilaya hizo ambapo jumla ya mashamba darasa yenye wakulima yalianzishwa
mheshimiwa spika wizara ilifanya mafunzo kwa vitendo kuhusu zana bora za kilimo kwenye skimu za umwagiliaji za madibira kimani na mbuyuni kwa lengo la kuwahamasisha wakulima kuongeza matumizi ya zana hizo katika uzalishaji usafirishaji na usindikaji wa mazao ya kilimo
mafunzo yaliyotolewa yalihusu matumizi ya matrekta madogo ya mkono mashine za kupandikiza mpunga na zana za kuchavanga zinazokokotwa na wanyamakazi
aidha wizara ilitoa mafunzo hayo kwa wakulima wakufunzi katika mikoa ya mbeya pwani arusha manyara kigoma morogoro mwanza tabora na shinyanga
mfuko wa pembejeo 
mheshimiwa spika katika mwaka mfuko wa taifa wa pembejeo ulitengewa jumla ya shilingi bilioni 
aidha mfuko ulikusanya marejesho ya mikopo liyotolewa misimu iliyopita yenye thamani ya shilingi bilioni 
ha di juni shilingi bilioni 
 zilikuwa zimetumika kwa ajili ya mikopo ya pembejeo za kilimo mifugo na zana za kilimo
mikopo hiyo ilitolewa kupitia muungano wa vyama vya ushirika wa akiba na mikopo sccult saccos benki ya uchumi ya mkoa wa kilimanjaro benki ya ushirika kilimanjaro benki ya wananchi mbinga na benki ya ushirika wa wakulima kagera
mheshimiwa spika mikopo ya pembejeo za kilimo na mifugo iliyotolewa ilikuwa ni ununuzi wa matrekta makubwa mapya yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ikili nganishwa na lengo la matrekta ununuzi wa matrekta madogo mapya power tillers yenye thamani ya shilingi milioni 
 ikilinganishwa na lengo la matrekta ununuzi wa pembejeo za kilimo na mifugo zenye th amani ya shilingi bilioni 
 ambazo ni mbolea tani ikilinganishwa na lengo la tani mbegu bora tani 
 ikilinganishwa na lengo la tani madawa ya mifugo na mazao lita ikilinganishwa na lengo la lita 
hifadhi ya udongo na matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea kuhimiza matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo ili kuchangia katika juhudi za taifa za kuzuia uharibifu wa mazingira
ili kutimiza azma ya serikali ya kuendeleza kilimo kinachozingatia hifadhi ya udongo na matumizi bora ya ardhi katika mwaka wizara ilikamilisha maandalizi ya maeneo ya kuzingatiwa katika muswada wa sheria ya kutambua kuweka mipaka na kulinda ardhi ya kilimo
aidha ilifanya uchambuzi wa kutambua maeneo mapya yanayofaa kwa ajili ya kuendelezwa kwa kilimo cha kibiashara katika mikoa ya lindi mtwara na ruvuma
wizara pia ilikusanya maoni na mapendekezo ya wadau kuhusu maeneo ya kuzingatia wakati wa kuandaa mpango wa matumizi bora ya ardhi ya kilimo agricultual land use master plan
usalama wa chakula 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau imekuwa inafuatilia hali ya chakula nchini
aidha ilifanya tathmini za kina katika maeneo yaliyobainika kuwa na upungufu wa chakula ili kutambua kaya zenye upungufu mahitaji yao ya chakula na hatua za kukabiliana na upungufu huo
kazi ya kutoa mafunzo kuhusu teknolojia za kukadiria maeneo yaliyolimwa geographical information system gis na geographical positioning system gps haikufanyika kutokana na mtaalam aliyepatikana kutokidhi vigezo vya zabuni na hivyo kazi hiyo inategemewa kufanyika mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilitoa mafunzo ya teknolojia za usindikaji na matumizi ya mazao ya mtama muhogo matunda na mboga ili kuongeza uzalishaji thamani na kupanua wigo wa matumizi
mafunzo hayo yalitolewa kwa wataalamu kutoka halmashauri za wilaya katika mikoa ya dodoma shinyanga singida tabora kagera kigoma mtwara kilimanjaro mwanza mara tanga manyara morogoro pwani iringa na mbeya
aidha wizara ilikusanya maoni ya wadau wa teknolojia za uchanganyaji wa mazao ya chakula wakiwemo wasindikaji wakubwa kwa lengo la kukusanya mapendekezo yatakayotumika kuandaa mwongozo wa uchanganyaji wa vyakula nchini
maandalizi ya mwongozo yameanza na utakamilika mwaka 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na chuo kikuu cha kilimo cha sokoine na taasisi ya chakula na lishe imeandaa mwongozo wa ufuatiliaji wa hali ya chakula ngazi ya kaya ambao unafanyiwa majaribio katika halmashauri za wilaya za njombe babati masasi na ulanga
kwa kutumia mwongozo huo wananchi wataweza kukadiria kiasi cha mazao ya kuhifadhi kulingana na idadi ya watu katika kaya na ziada itakayobaki kuamua itumike kwa matumiz mengine ikiwa ni pamoja na kuuza
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea kuzijengea uwezo halmashauri wa kui bua miradi inayolenga kutatua matatizo ya upungufu wa chakula katika ngazi ya kaya hususan miradi ya usindikaji wa mazao
jumla ya miradi ya usindikaji wa mazao na ya hifadhi na ujenzi wa vihenge iliibuliwa kupitia dadps
aidha wizara kwa kushirikiana na mamlaka ya hali ya hewa nchini ilitoa mafunzo kwa wataalam wa ugani na wakusanyaji wa takwimu za mvua katika mikoa yote kuhusu mfumo wa kisasa wa ukusanyaji takwimu automation
vifaa kwa ajili ya kuunganisha vituo vya kupima mvua katika mfumo huo vilinunuliwa
mfumo huo utaliwezesha taifa kuwa na utaratibu wa uhakika zaidi wa kukusanya taarifa za mvua na kukadiria kwa usahihi uzalishaji wa mazao na mwene ndo wa hali ya chakula nchini
mheshimwa spika kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa duniani yanayosababisha athari katika maeneo mbalimbali hususan kwenye uzalishaji wa kilimo wizara kwa kushirikiana na idara ya mazingira ya ofisi ya makamu wa rais na wataalamu kutoka chuo kikuu cha dar es salaam ilifanya savei katika mikoa ya iringa kagera kilimanjaro mbeya shinyanga na singida kutafiti na kubaini sababu za baadhi ya maeneo hususan katika mikoa ya kati kuwa na upungufu wa mara kwa mara wa chakula
utatifi huo ulibaini kuwa mabadiliko ya tabia nchi yana athari kwenye kilimo
athari hizo ni pamoja na i
vipindi vya mvua kubadilika na kuwa tofauti na hali ya kawaida ya mvua iliyozoeleka
kwa mfano mvua kuanza mapema au kuchelewa kwa takriban kipindi cha mwezi mmoja ii
mvua kunyesha chini ya viwango vinavyohitajika kuzalisha mazao katika kanda za uzalishaji hali inayos ababisha mabadiliko ya mifumo ya uzalishaji katika kanda hizo
kwa mfano maeneo ambayo awali zao la mahindi lilistawi kutokana na kuwepo kwa kiwango cha mvua za kutosha sasa zao hilo halistawi tena zikiwemo sehemu za dodoma na singida iii
mvua kunyesha kwa mtawanyiko usiotabirika iv
kuongezeka kwa joto na v
mabadiliko katika upepo ambapo upepo uliokuwa unasababisha mvua sasa huvuma bila ya kuambatana na mvua
mheshimwa spika hatua zinazotakiwa kuchukuliwa kukabiliana na hali hiyo ni pamoja na kuwaelimisha wakulima kuhusu mabadiliko ya tabianchi na kuwajengea uwezo wa kuzalisha mazao kwa kupatiwa mafunzo na tekinolojia zinazofaa kwa kilimo kulingana na mabadiliko yanayotokea
aidha halmashauri zitatakiwa kujengewa uwezo kimuundo ili ziweze kuratibu na kufuatilia athari za mabadiliko ya tabianchi katika maeneo husika na kushauri juu ya hatua za kuchukua
mapendekezo hayo yatazingatiwa katika kuandaa mkakati na ufumbuzi wa kudumu wa kukabiliana na hali hiyo
akiba ya taifa ya chakula 
mheshimiwa spika katika mwaka wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula national food reserve agency nfra ulianzishwa na kuchukua majukumu ya iliyokuwa hifadhi ya taifa ya chakula strategic grain reserve sgr
katika mwaka nfra ilipanga kununua tani za mazao ya nafaka
hadi mwezi mei nfra ilikuwa imenunua tani za nafaka sawa na asilimia 
 ya lengo
kati ya hizo tani zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zilikuwa za mahindi na tani zenye thamani ya shilingi milioni 
 zilikuwa za mtama
kiasi hicho cha ununuzi wa nafaka kikijumuishwa na akiba ya tani za mahindi na tani za mtama ghalani mwanzoni mwa mwaka kilifanya nfra kuwa na akiba ya chakula yenye jumla ya tani za mahindi na tani za mtama kabla ya kuuzwa
hata hivyo hadi tarehe juni nfra ilikuwa imeuza tani za mahindi zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na tani za mtama zenye thamani ya shilingi milioni 
 na hivyo kubakiwa na jumla ya tani zikiwemo tani za mahindi na tani za mtama
udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na serikali za mit aa na wakulima iliendelea kudhibiti milipuko ya visumbufu vya mimea na mazao
visumbufu hivyo ni pamoja na kwelea kwelea nzige viwavijesh i panya na magonjwa ya mimea na mazao
milipuko ya viwavijeshi ilidhi bitiwa katika wilaya za siha hai moshi vijijini rombo mwanga na same mkoani kilimanjaro na wilaya ya arumeru mkoa wa arusha
jumla ya lita za viuatilifu zilitumika kuokoa hekta zilizoshambuliwa na viwavijeshi katika maeneo hayo
aidha jumla ya maafisa ugani na wakulima kutoka mikoa ya arusha manyara kilimanjaro na dodoma walipatiwa mafunzo juu ya matumizi ya mitego kwa ajili ya utab iri wa milipuko ya viwavijeshi
wizara kwa kushirikiana na shirika la kudhibiti nzige wa jangwani desert locust control organization east africa dlco ea ilidhibiti ndege aina ya kwelea kwelea milioni 
 katika mikoa ya morogoro tabora kilimanjaro singida shinyanga na dodoma
katika udhibiti huo jumla ya lita za viuatilifu zilitumika
ndege hao kama wasingedhibitiwa wangeweza kuleta uhari bifu wa tani 
 za nafaka kwa siku
aidha wizara kwa kushirikian na shirika la kudhibiti nzige wekundu international red locust contro organisation for central and southern africa irlco csa ilidhibiti nzige wekundu kwenye mazalio yao ya asili katika mbuga za bahi malagarasi ziwa rukwa iku na wembere
katika udhibiti huo jumla ya lita za viuatilifu zilitumika kudhibiti nzige hao kwenye eneo lenye ukubwa wa hekta 
aidha uchunguzi uliofanyika mwezi machi umebaini kuwa kiwango cha nzige kimeongezeka katika mbuga za iku na bonde la ziwa rukwa na hivyo kuhitaji kudhibitiwa
maandalizi ya kudhibiti nzige hao yamekamilika na kazi ya kuwadhib iti itafanyika kabla ya mwezi wa agosti 
mheshimiwa spika mwaka milipuko ya panya ilitokea katika vijiji katika wilaya za hana ng kilosa mvomero kilombero misungwi magu maswa kahama ulanga bunda dodoma vijijini manispaa ya dodoma chunya ulanga mbarali karatu hai na moshi vijijini
panya hao walidhibitiwa kwa kutumia kilo za chambo chenye sumu
aidha jumla ya wakulima walipatiwa mafunzo kuhusu kudhibiti panya katika wilaya hizo
mheshimiwa spika mafunzo ya udhibiti husishi katika mazao ya mbogamboga kilimo hai cha pamba na matumizi ya dawa asilia yalitolewa katika mikoa ya kigoma kagera mwanza mara shinyanga arusha kilimanjaro tanga na singida
aidha udhibiti wa gugumaji uliendelea kwa kuzalisha na kusamb aza mbawakavu katika ziwa viktoria mito na katika mabwawa yenye gugumaji katika mikoa ya kanda ya ziwa
aidha utafiti unaendelea kufanyika kwenye mto kagera na mara kubaini sababu za mbawakavu kushindwa kudhibiti gugumaji katika mito hiyo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea kutoa mafunzo kwa wakulima jinsi ya kutambua na kumdhibiti inzi wa embe ambaye amethibitika kuenea mikoa yote ya tanzania bara na visiwani
mitego yenye ki uatilifu cha kudhibiti inzi hao ilisambazwa katika mikoa ya tanga morogoro na pwani
aidha utafiti wa kutafuta wadudu wa kudhibiti nzi huyo wa matunda kwa njia ya kibaiolojia unaendelea kwa kushirikiana na kituo cha kimataifa cha utafiti icipe kilichopo nchini kenya
mheshimiwa spika katika mwaka kazi za kukagua mazao yanayoingia nchini na yanayosa firishwa nchi za nje ili kudhibiti ueneaji wa visumbufu vya mimea ziliendelea kutekelezwa katika vituo vya mpakani
jumla ya tani milioni 
 za mazao mbalimbali zilikaguliwa kabla ya kusafirishwa nchi za nje
aidha tani 
 zilikaguliwa kabla ya kuingizwa nchini ambapo vyeti vya usafi wa mazao na vibali vya kuingiza mazao nchini vilitolewa
vilevile wizara kwa kushirikiana na shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao iliendesha mafunzo kwa wakaguzi kuhusu kanuni na sheria za kimataifa juu ya kudhibiti uingiaji wa visumbufu vya mimea na mazao nchini
aidha majaribio ya viua tilifu na usajili ili kupata viuatilifu vyenye ubora unaokubalika yalifanyika na aina ya viuatilifu vilifanyiwa majaribio na kusajiliwa
miradi ya maendeleo mheshimiwa spika ipo miradi mitatu ambayo inatekelezwa kwa misingi ya asdp
maelezo ya utekelezaji wa miradi hiyo ni kama ifuatavyo mradi wa uwekezaji katika sekta ya kilimo wilayani 
mheshimiwa spika katika mwaka mradi wa uwekezaji katika sekta ya kilimo wilayani district agricultural sector investment project dasip unaotekelezwa katika halmashauri za wilaya za mikoa ya kagera kigoma mara mwanza na shinyanga ulizijengea uwezo wa kupanga na kutekeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya dadps wilaya zote za mradi
aidha mradi uliwezesha uibuaji na utekelezaji wa miradi midogo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ya sekta ya kilimo katika wilaya hizo
kati ya fedha hizo dasip ilichangia shilingi bilioni 
 na walengwa walichangia shilingi bilioni 
mheshimiwa spika mradi pia ulitoa mafunzo ya mbinu bora za kilimo kwa njia ya shamba dara sa kwa vikundi vya wakulima vyenye jumla ya wanachama 
kati ya hivyo vikundi ni vya kilimo na vikundi ni vya mifugo
pia mafunzo yanayohusu mbinu za kubaini mahitaji ya wakulima shamba darasa na ujasiriamali teknolojia za hifadhi na usindikaji wa mazao na mafunzo ya udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea yalitolewa kwa waratibu wa mafunzo wa wilaya
aidha kamati za maendeleo za vijiji zilipatiwa mafunzo ya kupanga kusimamia utekelezaji kufuatilia na kufanya tathmini ya miradi ya maendeleo
vilevile mradi uliwezesha ujenzi wa malambo saba majosho skimu za umwagiliaji saba masoko ya mazao manne na maghala mawili
mradi pia uliwezesha halmashauri kununua baiskeli kwa ajili ya wataalam wa kata na vijiji
mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji 
mheshimiwa spika mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji participatory agricultural development and empowerment project padep uliendelea kutumia mbinu shirikishi jamii katika kujenga uwezo wa jamii na vikundi vya wakulima kutambua matatizo yao ya kilimo fursa zilizopo kubuni na kuandaa mikakati ya kuyatatua
katika mwaka mradi ulitekelezwa katika wilaya za tanzania bara ambazo ni masasi nanyumbu nachingwea morogoro mvomero iringa kilolo singida arum eru hai hanang kiteto mbulu babati iramba karatu sikonge urambo uyui handeni kilindi kilombero korogwe monduli mo shi rombo lushoto same na ulanga
kwa upande wa zanzibar mr adi unatekelezwa katika wilaya za chake chake wete kati kaskazini na magharibi
katika mwaka mradi uliendelea kuwezesha jamii kuibua na kutekeleza miradi vikundi vya wakulima na wafugaji kuibua na kutekeleza miradi kutoa maf unzo rejea kuhusu utayarishaji na utekelezaji wa dadps kwa timu za wawezeshaji wa wilaya na kata katika wilaya zinazotekeleza mradi
aidha mradi uligharamia ununuzi wa magari na pikipiki kwa ajili ya watumishi wa ugani wa wilaya
vilevile mradi uligharamia ukarabati wa maabara za utafiti wa udongo katika vyuo vya utafiti
mheshimiwa spika mwezi desemba ni mwisho wa kutekeleza mradi wa padep ulioanza kutekelezwa mwaka 
mradi huo ulitekelezwa kwa mafanikio katika maeneo yote ya mradi ambayo yalihusisha mikoa na wilaya 
mradi uliwezesha utekelezaji wa miradi katika vijiji ambayo imenufaisha kaya kwa kupatiwa teknolojia bora za kilimo na ufugaji
aidha mradi uliwezesha utekelezaji wa programu za kuimarisha uwezo wa halmashauri za wilaya na taasisi zingine ili kusimamia maendeleo ya sekta ya kilimo
kupitia mradi huo jumla ya kaya katika vijiji wamenufaika na mradi
uzoefu uliopatikana katika utekelezaji wa mradi wa padep ulitumika katika kuboresha utekelezaji wa asdp hususan katika uandaaji na utekelezaji wa dadps
vilevile mradi huo umefanikiwa katika kubuni utaratibu wa ushirikishwaji wa wakulima kuchangia katika ugharimiaji wa sehemu ya gharama za miradi yao ya maendeleo
ubunifu huo umewezesha miradi iliyoibuliwa na kutekelezwa kuwa endelevu
aidha mradi wa padep uliwezes ha kuongeza ushiriki wa sekta binafsi katika kutoa huduma za kuboresha sekta ya kilimo
maeneo yaliyowezeshwa ni pamoja na kufanya mapitio ya sheria ya nasaba za mimea plant breeders rights act na uanzishwaji wa ofisi yake wizarani sheria ya mbegu seed act sheria ya hifadhi ya mimea plant protection act na sheria ya afya na magojwa ya mifugo veterinary and animal diseases act
vilevile mradi uliwezesha kuanzishwa kwa utaratibu wa kilimo cha mkataba contract farming kwenye mazao ya mahindi machanga baby corn maua njegere maharage machanga green beans na artemisia kwa vikundi vya wakulima katika wilaya ya arumeru na kuunganishwa na masoko na kuwezesha uanzishwaji wa chama cha wazalishaji wa mifugo na usindikaji katika kijiji cha kambala wilaya ya mvomero
mheshimiwa spika mradi wa padep pia uligharamia mchakato wa uanzishaji na uzinduzi wa baraza la maendeleo ya kilimo cha mboga na maua tanzania horticultural development council of tanzania hodect na baraza la nyama tanzania meat council of tanzania
maeneo mengine ambayo mradi ulic hangia ni pamoja na kuwezesha kikundi cha wajasiriamali kushiriki maonesho ya biashara ya kilimo agribusiness exhibition yaliyofanyika nchini afrika kusini mwaka na wakulima kushiriki maonesho ya kilimo ya nanenane
programu ya kusaidia sekta ya kilimo agricultural sector programme support asps 
mheshimiwa spika katika mwaka asps iliendeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya dadps katika mikoa ya iringa na mbeya kutoa mafunzo kwa maafisa ugani wa wilaya za mikoa ya dodoma iringa morogoro lindi na mtwara juu ya uzalishaji wa mbegu za daraja la kuazimiwa qds kutoa mafunzo ya ukaguzi wa mbegu hizo kugharamia ukarabati wa maabara ya mbegu tosci morogoro na pia iliwezesha wakulima wa mikoa ya dodoma iringa morogoro lindi na mtwara kuzalisha tani za mbegu za daraja la kuazimiwa za nafaka mikunde mbegu za mafuta na mbogamboga
aidha programu ilifanikisha tafiti mbalimbali zenye lengo la kuboresha sera na sheria katika sekta ya kilimo na kui sadia sekta binafsi kuandaa maandiko ya kibiashara ambapo kati ya hayo maandiko yalipatiwa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kutoka benki za crdb acb fbme na exim
mheshimiwa spika mwaka ulikuwa mwaka wa mwisho wa utekelezaji wa asps ulioanza mwaka 
programu imefanikiwa kugharamia uanzishaji wa utaratibu wa kuzalisha mbegu za daraja la kuazimiwa qds katika wilaya za mikoa ya dodoma iringa morogoro lindi na mtwara
mafanikio mengine ni pamoja na ujenzi wa skimu za umwagiliaji maji za naming ong o utengule usongwe nyanza na irindi
vilevile programu iliwezesha tafiti mbalimbali na maandalizi ya miswada ya sheria na uanzishwaji wa baraza la taifa la kilimo agricultural council of tanzania act
uratibu wa utekelezaji wa sera na sheria za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliratibu mchakato wa kukusanya maoni na mapendekezo ya wadau kuhusu maeneo ya kuzingatiwa katika sera mpya ya kilimo
mchakato huo uliwezesha kupata mapendekezo ya wadau kuhusu masuala muhimu yakuzingatiwa katika rasimu ya sera hiyo
baadhi ya maeneo hayo ni pamoja na kuweka mkazo zaidi kwenye kilimo cha kibiashara ushiriki wa sekta binafsi katika maendeleo ya sekta ya kilimo huduma za ugani utafiti mafunzo kwa wataalam wakulima na watoa huduma za pembejeo na zana za kilimo
aidha sera izingatie matumizi ya bioteknolojia uzalishaji wa mazao nishati biofuels kilimo hai organic farming mazao ya mbogamboga horticulture na mbinu za kujikinga na majanga risk management
wadau pia walipendekeza sera mpya izingatie kuwepo kwa utaratibu utakaosaidia upatikanaji wa soko la mazao ya wakulima kabla ya uzalishaji kilimo cha mkataba na uanzishaji wa benki ya kilimo pamoja na matumizi ya stakabadhi za mazao ghalani
eneo jingine lililopewa msisitizo ni kuimarisha usim amizi wa sheria kanuni na taratibu za uzalishaji usindikaji na biashara ya mazao usimamizi wa rasilimali za uzalishaji hususan ardhi maji bio nuai ya kilimo rasilimali watu na huduma katika sekta ya kilimo
maandalizi ya sera hiyo mpya yatakamilishwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilishirikiana na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kukamilisha maandalizi ya muswada wa sheria itakayoweka utaratibu wa kusimamia utengenezaji uingizaji usambazaji na matumizi ya mbolea nchini
wizara pia ilikamilisha ukusanyaji wa taarifa muhimu zitakazowezesha kutungwa kwa sheria itakayotambua kulinda na kuendeleza rasilimali za uzalishaji wa kilimo nchini ikiwa ni pamoja na ugani na kilimo cha mkataba
kazi zingine zilizofanyika ni pamoja na kukamilisha uainishaji wa maeneo muhimu ya kuzingatiwa kwenye sheria ya kulinda na kuendeleza nasaba za mimea kwa ajili ya kilimo na chakula na kuandaa rasimu ya awali ya muswada wa sheria hiyo
rasimu ya awali ya muswada wa marekebisho ya sheria za mazao ya kahawa pamba chai tumbaku pareto mkonge sukari na korosho nayo pia iliandaliwa
aidha wizara kwa kushirikiana na wizara ya kilimo mifugo na mazingira ya zanzibar ilifanya uchambuzi wa maeneo ya kurekebishwa kwenye sheria ya kulinda afya ya mimea the plant protection act kwa lengo la kuwezesha serikali ya muungano na serikali ya mapinduzi zanzibar kuwa na mfumo unaofanana kwenye masuala ya afya ya mimea kama inavyotakiwa chini ya mikataba ya afya ya mimea ya kimataifa ambayo tanzania ni mwanachama
maoni ya wadau na wataalam kuhusu marekebisho ya sheria ya tpri yalikusanywa
maendeleo ya ushirika nchini 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea kutekeleza programu ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika nchini kwa kushirikiana na wadau wengine
chini ya programu hiyo wizara ilitekeleza mkakati maalum wa kuimarisha vyama vya ushirika wa mazao ili viweze kufanya biashara na kuwalinda wakulima dhidi ya wanunuzi binafsi waliokuwa wanawapunja wakulima kwa kuwalipa bei ndogo kuliko ilivyostahili
katika kuviwezesha vyama kufanya biashara wizara ilitoa mafunzo ya ujasiriamali kwa viongozi na watendaji wa vyama vikuu vya mamcu na tanecu mtwara tamcu ruvuma ilulu lindi darecu dsm na corecu pwani
aidha serikali ilitoa watumishi kusaidia kuimarisha uendeshaji wa vyama hivyo na ilitoa udhamini wa mikopo ya benki ulioviwezesha kupata mikopo ya jumla ya shilingi bilioni 
 ambazo zilitumika kukusanya na kuuza zao la korosho
serikali pia ilidhamini mikopo ya benki iliyotolewa kwa vyama vya ushirika vya kncu na shirecu kwa ajili ya kununulia mazao ya kahawa na pamba
mheshimiwa spika mwaka bunge lako tukufu lilipitisha sheria iitwayo the warehouse receipt system act na
 ya mwaka 
sheria hiyo kwa kiswahili in ajulikana kwa jina la sheria ya stakabadhi za mazao ghalani au sheria ya benki mazao
sheria hiyo inatoa fursa kwa wakulima wa mazao na wazalishaji wa bidhaa nyingine nchini kukusanya na kuhifadhi mazao au bidhaa zao na kupata stakabadhi ambazo zinawawezesha kufanya shughuli za kibiashara ikiwa ni pamoja na kuchukua mikopo benki wakati mazao au bidhaa zao ghalani zikiendelea kushindaniwa na wanunuzi au zikisubiri soko kuwa na bei nzuri
kuanzia mwaka serikali imekuwa ikihimiza wakulima na wazalishaji wengine nchini kuanza kuutu mia utaratibu huo katika biashara ya mazao
katika sekta ya mazao mfumo huo unaweza kutumiwa kwa manufaa makubwa katika biashara ya mazao makuu ya biashara na ya chakula hata baada ya kuongezwa thamani
mheshimiwa spika katika msimu wa ili kukabiliana na changamoto za biashara ya zao la korosho nchini serikali ilielekeza utaratibu wa stakabadhi za mazao utumiwe katika biashara ya zao hilo kwa kuanzia katika mkoa wa mtwara ambao huzalisha takriban asilimia ya korosho inayozalishwa nchini
utaratibu wa stakabadhi za mazao ghalani ulitekelezwa kwa mafanikio
kwa mfano kwa mara ya kwanza karibu wakulima wote walipata malipo kamili ya bei ya korosho zao
wastani wa bei ya kilo moja kwa kulima iliongezeka na kufikia shilingi hadi kwa kilo ya korosho daraja la kwanza na shilingi kwa kilo ya daraja la pili
malipo hayo ni ya juu kuliko yaliyokuwa yanatolewa na makampuni binafsi katika misim iliyotangulia
aidha vyama vya ushirika vimeweza kulipa mikopo yote ya benki ushuru wa halmashauri na kubakiwa na ziada ambayo itatu mika kwa ajili ya shughuli za maendeleo ya vyama husika
mheshimiwa spika katika msimu wa serikali pia ilianza kutekeleza mfumo wa stakabadhi za mazao ghalani katika zao la pamba katika maeneo ya mikoa ya manyara na shinyanga
uzoefu uliopatikana unaonyesha kwamba ili utaratibu huo ufanikiwe kwenye zao la pamba kuna haja ya kutenganisha huduma za ununuzi wa pamba mbegu na huduma ya uchambuzi wa pamba
hatua hiyo ya kutenganisha itawezesha pamba iliyochambuliwa iende lee kumilikiwa na mkulima bila kulazimika kuwauzia wanunuzi ambao wengi ni wamiliki wa vinu vya kuchambua pamba
utaratibu huo utawapa wakulima fursa ya kuhifadhi pamba yao katika utaratibu wa stakabadhi za mazao ghalani na kuuza pamba waliyozalisha katika soko kwa ushindani na hivyo kuongeza fursa ya kupata bei nzuri zaidi kama ilivyokuwa kwenye zao la korosho
kwa mfano mkulima aliyeshiriki ka tika utaratibu huo katika mkoa wa shinyanga alilipwa wastani wa kuanzia shilingi kwa kilo kama malipo ya kwanza na kulipwa malipo ya pili baadaye
wastani wa bei ya pamba kwa wakulima ambao hawakushiriki katika utaratibu huo ulikuwa shilingi hadi kwa kilo na hapakuwepo na malipo ya pili
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilitoa mafunzo ya uhasibu na utunzaji kumbukumbu kwa makarani wa vyama vya ushirika wa mazao wa mikoa ya mtwara na tabora ili kuboresha uandishi na utunzaji wa kumbukumbu pamoja na utayarishaji wa hesabu za mwisho wa mwaka kwa ajili ya kufanyiwa ukaguzi na kutoa taarifa kwa wanachama
vilevile wizara ilitoa mafunzo kwa viongozi wa vyama vikuu vya ushirika vinavyohusika na zao la tumbaku
aidha wizara ilitoa mafunzo kwa maafisa ushirika kutoka katika mikoa inayozalisha pamba ili kuwajengea uwezo wa kusimamia biashara ya pamba katika msimu wa na ilidhamini mafunzo ya kuwajengea uwezo watendaji wa saccos nchi ni katika chuo kikuu kishiriki cha ushirika na biashara cha moshi
mheshimiwa spika ili kuhakikisha vyama vya ushirika vinatunza mahesabu yao kwa mujibu wa sher ia mwaka wizara ilifanya ukaguzi maalum katika vyama vya msingi viwili na vyama vikuu saba
aidha shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika coasco lilifanya ukaguzi wa mwisho kwa vyama vya ushirika sawa na asilimia ya lengo la kukagua vyama 
utekelezaji huo wa chini ulisababishwa na shirika la coasco kuwa na idadi ndogo ya wakaguzi ikilinganishwa na idadi ya vyama vya ushirika na matatizo ya upatikanaji wa fedha za kutosha kwa ajili ya kugharamia shughuli za ukaguzi wa vyama
tatizo jingine ni baadhi ya vyama vya ushirika hususan vyama vya ushirika vya msingi kushindwa kufunga mahesabu yao kwa wakati na hivyo kutomwezesha mkaguzi kutekeleza kazi zake za ukaguzi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliandaa miongozo mbalimbali ya uendeshaji na usimamizi wa vyama vya ushirika ikiwemo miongozo ya ujasir iamali na uendeshaji wa vyama vya ushirika kibiashara
miongozo hiyo ilitolewa kwa viongozi wa vyama vya mazao ya korosho na pamba na itaendelea kutolewa kwa vyama vingine vya ushirika katika mwaka ujao wa fedha
wizara pia iliandaa miongozo ya uhasibu ukaguzi na ya mifumo ya uendeshaji wa vyama vya ushirika wa akiba na mikopo ambayo iko tayari kwa ajili ya kusambazwa kwa vyama vya ushirika
aidha kwa kushirikiana na wadau wizara iliendelea kuhamasisha wananchi kuanzisha au kujiunga na vyama vya ushirika
vyama vipya vilivyoanzishwa ni pamoja na sekta ya fedha saccos sekta ya kilimo amcos umwagiliaji vyama uvuvi vyama viwanda vyama walaji vyama na huduma mbalimbali vyama 
mafanikio ya utekelezaji wa crmp 
mheshimiwa spika nafurahi kulifahamisha bunge lako tukufu kwamba juhudi za wizara za utekelezaji wa crmp zinazolenga katika kuwa na vyama vya ushirika imara vinavyoweza kustahimili ushindani zilizoanza mwaka zimeanza kuzaa matunda
katika mwaka pamoja na mafanikio yaliyoonekana kwenye vyama vya ushirika vya zao la korosho vyama vya ushirika vya mazao ya kahawa vya acu kcu kdcu kncu na kanyovu navyo pia vimefanikiwa kujiendesha kiuchumi
aidha chama kikuu cha maziwa cha tanga tanga diary cooperative union tdcu nacho pia kilifanikiwa kujiendesha kiuchumi
arusha cooperative union 
arusha cooperative union acu kina vyama vya ushirika wanachama na kinajishughulisha na kukusanya kahawa ya wakulima kuisafirisha mpaka kiwandani na kuiuza mnadani
kwa misimu mitatu mfululizo chama hicho kimeweza kuwalipa wakulima malipo ya pili kwa wanachama waliouza kahawa yao kupitia chama hicho
kagera cooperative union ltd
kagera cooperative union kcu kinaundwa na vyama vya ushirika vya msingi vya wilaya za bukoba vijijini misenyi bukoba manispaa na muleba
kcu ni miongoni mwa vyama vikuu vya ushirika vichache nchini vyenye mafanikio kutokana na usimamizi mzuri unaowezesha kupata ziada ya kuwalipa wanachama malipo ya pili na ya tatu
kwa mujibu wa hesabu zilizokaguliwa kcu ilipata ziada ya shilingi milioni 
 mwaka na shil ingi milioni 
 mwaka 
msimu chama kilipata fedha kutoka soko la kahawa ya ubora maalum fair trade ya shilingi bilioni 
kutokana na mafanikio hayo kcu imewekeza katika miradi inayowanufaisha wanachama moja kwa moja
kwa mfano kununua mashine za kukoboa kahawa kwa vyama vyote vya msingi na vifaa vya kupima ili kuthibiti ubora
aidha kcu imeajiri maafisa ugani wa kuhudumia wanachama wake
habari zaidi kuhusu maendeleo ya kcu zinapatikana kwenye tovuti website yao ubia wa vyama vya ushirika vya msingi kanyovu kigoma 
mradi wa pamoja wa kanyovu coffee curing cooperative joint enterprise unajumuisha vyama vya ushirika vya msingi vya rumako kalinzi kibanda mkigo ntaruboza mbanga mahwenyi na manyovu mkoani kigoma ambavyo mwaka vilianzisha kiwanda cha kukoboa kahawa
ubia huo umewezesha wanachama wa vyama vya msingi vinavyohusika kupata malipo ya pili
aidha kupitia ubia wa vyama hivyo kiwanda cha kukoboa kahawa kimekarabatiwa ubia umeshiriki katika ujenzi wa sekondari maeneo ya vyama wanachama umeyakarabati maghala ya vyama umenunua na kusambaza pembejeo za kilimo kwa wanachama umenunua lori aina ya scania kwa ajili ya kusombea kahawa na kusambaza pembejeo na gari kw ajili ya matumizi ya ofisi
shinyanga region cooperative union 
katika msimu wa shirecu ilishiriki katika biashara ya pamba baada ya serikali kukilipia deni la benki la shilingi bilioni 
 na hivyo kuwa na sifa ya kukopesheka ambapo shirecu ilipata mkopo wa benki ya crdb wa shilingi bilioni 
 uliowawezesha kukusanya kilo milioni 
 za pamba mbegu ikiwa ni as ilimia ya makisio
hali hiyo ilitokana na uzalishaji mdogo wa pamba uliochangiwa na mvua kuwa nyingi na kusababisha mafuriko
hata hivyo chama kilitoa changamoto kwa wanunuzi binafsi na kupelekea wakulima kunufaika na ongezeko la bei ambayo ilifikia shilingi kwa kilo ya pamba daraja la kwanza
katika msimu wa chama kimepata mkopo wa benki na kinashiriki katika biashara ya pamba
nyanza cooperative union 
nyanza cooperative union ncu haikununua pamba kwa msimu wa na kutokana na kuchelewa kupata mkopo na ushindani mkubwa uliokuwepo kutoka kwenye makampuni binafsi
hata hivyo chama kilichukua hatua mbalimbali za kujipanga upya kuweza kufanya biashara
hatua hizo ni pamoja na kuwatembelea wanachama wake na kuwafahamisha azma ya kukiimarisha ili kiweze kuwanufaisha kuazimishwa watendaji wa serikali akiwemo meneja mkuu na mhasibu mkuu na kuimarisha bodi ya cham kwa kuteua wajumbe maalum ili kuimarisha uwezo wa kusimamia uten daji wa shughuli za chama
chama hicho kinashiriki katika ununuzi wa pamba msimu wa 
chama kimeshapata mkopo kwa ajili ya utekelezaji wa jukumu hilo
jitihada za kufufua ushirika nchini 
mheshimiwa spika mwaka wizara ilianzisha juhudi za kufufua na kuimarisha ushirika katika mikoa ambamo ushirika ulikuwa umekufa
kwa mfano katika mkoa wa mara vyama vya ushirika vingi vya mazao vilikuwa vimesinzia au vilikuwa mawakala wa makampuni binafsi kwa muda mrefu
kutokana na kutokuwepo kwa ushirika katika mkoa huo wakulima hupunjwa bei na makampuni binafsi
mwaka wizara iliwahamasisha wanaushirika wa vyama vya msingi katika mkoa wa mara kukubaliana kuanzisha chama kikuu cha ushirika ambacho kitaunganisha nguvu za wakulima mkoani
vyama vya ushirika vya msingi vilifanya mikutano mikuu na wanachama wake walikubaliana kuunda chama kikuu
matarajio yao ni kukamilisha ukusanyaji wa hisa mwezi julai na kuwasilisha maombi ya kuandikishwa kwa chama kwa mra jis wa vyama vya ushirika
madeni ya wakulima 
mheshimiwa spika mwaka nililiarifu bunge lako tukufu kwamba serikali inakusudia kulipa madeni ya wakulima ambao walikopwa mazao yao miaka ya ka tika maeneo mbalimbali nchini
nafurahi kuliarifu bunge lako tukufu kwamba serikali ilitenga shilingi bilioni 
 kutokana na bajeti yake ya na hatua za kuwalipa wakulima zimeanza kuchukuliwa
wakulima watakaolipwa ni wale ambao hesabu zao zilifungwa desemba na iliyokuwa wizara ya ushirika na masoko
maendeleo ya rasilimali watu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea kuwapandisha watumishi vyeo na kuandaa mafunzo mbalimbali kwa kuzingatia mahitaji ya wizara
katika mwaka huo watumishi walipandishwa vyeo na watumishi walithibitishwa kazini
aidha wizara iliajiri watumishi wapya kw utaratibu ulioainishwa katika sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma
kazi zingine zilizotekelezwa ni pamoja na kutoa mafunzo ya kujikinga na maambukizi ya ukimwi pamoja na kupima virusi vya ukimwi ambapo watumishi walipima kati yao walibainika kuwa na virusi vya ukimwi
 v
mpango wa mwaka 
mheshimiwa spika ilani ya uchaguzi ya ccm kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka inatambua kuwa kilimo cha kisasa ndio msingi wa uchumi wa kisasa
aidha ili kubadili kilimo chetu kiwe cha kisasa ilani ya uchaguzi imeelekeza zichukuliwe hatua zifuatazo i
kufikisha kwa wakulima vijijini ma arifa ya kanuni za kilimo bora kwa kutumia mbinu shirikishi na kuwaandaa wataalam wa ugani ii
kueneza matumizi ya plau za kuvut wa na wanyama na matreka iii
kuweka utaratibu wa uhakika wa upatikanaji na usafirishaji wa mbegu bora na mbolea na kuzifikisha kwa wakulima iv
kueneza matumizi ya mikokoteni ya kuvutwa na wanyama na vinu vya kisasa vya kukobolea na kusaga nafaka v
kuweka utaratibu mzuri wa mashindano ya kilimo kuanzia ngazi ya kijiji hadi tarafa vi
kuimarisha na kuboresha utaratibu wa kutoa ruzuku ya pembejeo vii
kuweka vivutio kwa wawekezaji wa mashamba makubwa viii
kuimarisha uzalishaji na tija katika skimu za umwagiliaji ix
kupunguza upotevu wa mazao pre and post harvest losses kwa kudhibiti visumbufu na kuimarisha uanzishaji wa viwanda vya usindikaji na x
kuhimiza uzalishaji wa mazao kwa kuzingatia uwezo wa ardhi na hali ya hewa agro ecological zones
 aidha kuhusu maendeleo ya ushirika ilani ya uchaguzi ya ccm kwa ajili ya uchaguzi mkuu wa mwaka inasisitiza kuendelea na utekelezaji wa programu ya ushirika na kuhamasisha wananchi wengi kujiunga na kuanzisha vyama vya akiba na mikopo saccos na hivyo kuwapunguzia wananchi umaskini
mheshimiwa spika mpango wa mwaka utatekeleza maelekezo ya ilani ya ccm ya uchaguzi mkuu wa mwaka kupitia asdp na crmp
katika kutekeleza mpango huo suala la usalama wa chakula limepewa kipaumbele maalum kutokana na tishio la upungufu wa chakula duniani
mheshimiwa spika kutokana na tishio hilo la upungufu wa chakula duniani mikakati mbalimbali imeanza kuchukuliwa kupitia vikao vya kimataifa
kwa mfano kikao cha nne cha tokyo international conference ticad iv kilichofanyika mjini yokohama japan tarehe hadi mei mkutano wa kufufu kilimo uliofanyika tarehe hadi juni mjini tunis tunisia na kikao cha wakuu wa nchi kilichofanyika roma italia tarehe hadi juni vilitoa tamko kuhusu usalama wa chakula na namna ya kukabiliana na kupanda kwa bei za vyakula
vikao vyote hivyo vilizungumzia hatua zinazotakiwa zichukuliwe kukabiliana na upungufu wa chakula duniani
hatua hizo ni pamoja na kuwawezesha wakulima kupata mbegu bora mbolea na masoko ya uhakika
mheshimiwa spika kupanda kwa bei za mazao ya chakula ndani na nje ya nchi na upungufu wa chakula uliojitokeza duniani ni fursa nzuri kwa taifa letu kuongeza maradufu uza lishaji wa chakula kwa ajili ya matumizi ya nchi na kuuza ziada nje ya nchi
ili kuweza kutumia fursa hiyo wizara kupitia mpango wa mwaka inakusudia kutekeleza mkakati wa muda mfupi we nye kuleta matokeo ya haraka na mikakati ya muda wa kati na mrefu kama ifuatavyo
mkakati wa muda mfupi wa kuleta mapinduzi ya kijani 
mheshimiwa spika kama nilivyolifahamisha bunge lako tukufu mwaka jana kwamba azma ya serikali ni kuhakikisha kwamba pembejeo za kilimo zinapatikana kwa wakulima wakati wote ikiwa ni njia moja wapo ya kuleta mapinduzi ya kijani hapa nchini
katika kipindi cha wizara inakusudia kutekeleza yafuatayo i
kutoa ruzuku kwa tani za mbolea tani za mbegu bora tani za madawa ya mim ea
lengo ni kuongeza matumizi ya mbolea kutoka kilo za virutubi sho mwaka hadi kilo mwaka ii
kuhakikisha uzalishaji wa mbegu bora za aina mbalimbali unaboreshwa kwa kuhamasisha wakulima kuzalisha mbegu za daraja la kuazimiwa na makampuni binafsi kuzalisha mbegu
wakala wa mbegu za kilimo agricultural seed agency asa unatarajiwa kuzalisha jumla ya tani za mbegu za msingi za mahindi ngano mtama mpunga soya alizeti ufuta karanga nyanya na bilinganya ambazo zitasambazwa kwa makampuni na wakulima iii
kutoa mafunzo kwa mawakala wa pembejeo katika wilaya kwa kushirikiana na wadau mbalimbali
aidha mafunzo yataendelea kutolewa katika wilaya ambazo mafunzo yalianza kutolewa katika mwaka ili kufikia lengo la kuwa na takriban mawakala waliopatiwa mafunzo katika kila wilaya iv
kuweka malengo ya uzalishaji yanayopimika kwa kila mkoa na halmashauri za wilaya v
kuwashirikisha viongozi wanasiasa na watendaji wa ngazi zote katika halmashauri na taifa kuhamasisha na kusimamia kilimo vi
kusimamia na kutathimini utekelezaji wa mpango wa ruzuku ya pembejeo za kilimo vii
kusimamia utekelezaji wa sheria na kanuni za ubora wa mbolea viii
kuimarisha huduma za utafiti ugani na ushirika ix
kujenga uwezo wa kuyahifadhi mazao ya chakula katika ngazi ya kaya na taifa x
kuendeleza matumizi ya utaratibu wa stakabadhi za mazao ghalani katika mazao ya chakula xi
kuhimiza matumizi ya vyakula visivyotokana na nafaka hususan mihogo viazi magimbi na ndizi ikiwa ni pamoja na kueneza teknolojia za usindikaji wa vyakula unaozingatia uchanganyaji wa vyakula hivyo xii
kuongeza uzalishaji na tija kutoka wastani wa tani kwa hekta hadi kati ya tani 
 na tani kwa hekta katika skimu za umwagiliaji zitakazo chaguliwa
wakulima katika skimu hizo watapatiwa mafunzo kuhusu mbinu bora za kilimo cha mpunga matumizi bora ya maji zana bora za kilimo pembejeo za ruzuku na huduma za ugani xiii
kuainisha fursa zilizopo za uzalisha ji wa mazao ya chakula kwa kila wilaya kutegemea hali ya hewa agro ecological zones
kwa mfano mikoa ya dodoma singida tabora shinyanga baadhi ya wilaya za mkoa wa mwanza hususan magu kwimba na misungwi mkoa wa mara hususan wilaya za bunda msoma vijijini na rorya mkoa wa kilimanjaro husuan maeneo ya tambarare za katika wilaya za same na mwanga zinafaa kwa kilimo cha mtama na uwele
maeneo hayo kuendelea kulima mahindi ni kuendelea kupoteza nguvu za wakulima na kuathiri usalama wa chakula
wizara itatilia mkazo kilimo cha mahindi katika mikoa ya nyanda za juu kusini morogoro manyara arusha na kilimanjaro na mara katika wilaya ya tarime kwa kuzingatia uwezo wa uzalishaji kikanda kama inavyonyeshwa katika kiambatisho na
natoa wito kwa viongozi wa mikoa na wilaya washirikiane na wizara yangu katika kuwahamasisha wakulima wa maeneo hayo kuzingatia maelekezo hayo
mheshimiwa spika kutokana na hatua za muda mfupi zitakazo chukuliwa matarajio ya uzalishaji wa chakula yanatarajiwa kufikia tani milioni 
 mwaka ikilinga nishwa na tani milioni 
 mwaka kama ilivyooneshwa kwenye kiambatisho na
mfumo wa usambazaji wa pembejeo 
mheshimiwa spika ili kutatua matatizo ya kutoa ruzuku ya pembejeo kuanzia msimu wa wizara itapanua matumizi ya vocha kwa ajili ya kutoa ruzuku ya pembejeo hususan mbolea
utaratibu wa kutumia vocha utaanza kwa awamu katika mikoa yenye uwezo mkubwa wa kuzalisha mazao ya chakula hususan mahindi
vocha ni hati punguzo yenye thamani ya kiasi cha fedha inayotolewa kwa ajili ya kugharimia sehemu ya bei ya pembej eo za kilimo ili kumfanya mkulima apate pembejeo kwa bei nafuu
tofauti na utaratibu ambao umekuwa ukitumika hadi sasa vocha itawezesha ruzuku kutolewa moja kwa moja kwa wakulima na hivyo kuondoa nafasi ya mawakala kuwadanganya wakulima
wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imetoa utaratibu unaoainisha majukumu ya wizara mikoa wilaya kamati za vijiji mawakala wa pembejeo za kilimo makampuni ya pembejeo na ya benki
aidha maandalizi ya vocha na mawakala yanaendelea
wizara pia itatoa mafunzo kwa watendaji wa mikoa wilaya na vijiji kuhusu majukumu yao wakati wa utekelezaji wa utaratibu wa vocha
vilevile wizara itaingia mkataba na benki ya nmb kwa ajili ya kuwawezesha mawakala wa pembejeo kununua na kusambaza pembejeo kwa wakulima
mfumo wa vocha utaweka vigezo vitakavyotumika kuchagua wakulima kama ifuatavyo mkulima awe ni mkazi na mwenye shamba linalolimwa awe tayari kupokea na kuzingatia ushauri wa kitaalam na kuchangia sehemu ya gharama za pembejeo
baada ya majina kuteuliwa yatapitiwa na serikali ya kijiji na yatahakikiwa na mkutano mkuu wa kijiji
wakulima watakaotambuliwa watapewa vocha na uongozi wa kijiji kwa ajili ya kununua pembejeo zinazostahili
mikakati ya muda wa kati na mrefu 
mheshimiwa spika katika muda wa kati na mrefu msisitizo utawekwa katika maeneo yafuatayo i
kuongeza uzalishaji na matumizi ya pembejeo hususan mbolea na mbegu bora upatikanaji wa matrekta na zana zinazokokotwa na wanyamakazi na ujenzi wa viwanda vya mbolea zana na madawa ii
usindikaji wa mazao ya kilimo katika viwanda vya kati na vikubwa utatiliwa mkazo kwa nia ya kuongeza thamani ya mazao ya kilimo
wizara itahamasisha uwekezaji wa ndani na nje katika kilimo cha kibiashara na kuimarisha vyama vya ushirika iii
kuongeza uzalishaji kwenye skimu za umwagiliaji kwa kutoa mafunzo kwa wakulima kuhusu mbinu bora za kilimo cha mpunga matumizi bora ya maji na kupa tiwa pembejeo zenye ruzuku huduma za ugani na zana za kilimo iv
kuhimiza utafiti unaozingatia uzal ishaji wa mazao ya chakula yanayostahimili ukame au kukomaa haraka na mbinu za kukabiliana na tabianchi na uharibifu wa mazingira kwa ujumla na v
kuanzisha benki ya maendeleo ya kilimo kwa kushirikiana na wizara ya fedha na uchumi
programu ya kuendeleza sekta ya kilimo agricultural sector development programme 
mheshimiwa spika mwaka utakuwa ni mwaka wa tatu wa kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo agricultural sector development programme asdp unaotekelezwa katika wilaya zote za tanzania bara
mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji participatory agricultural development and empowerment project padep na mradi wa uwekezaji katika sekta ya kilimo wilayani district agricultural investment project dasip ni sehemu ya utekelezaji wa asdp
asdp ni programu inayotekeleza sera ya kupeleka madaraka kwa wananchi decentralization by devolution by kwa kupeleka karibu asilimia ya rasilimali za sekta ya kilimo wilayani na vijijini
utekelezaji wa asdp katika ngazi ya wilaya unafanyika kwa kupitia dadps
ili kutekeleza sera hiyo mwaka halmashauri zilipatiwa maelekezo ya kiasi cha fedha ambazo zitatengwa kwa kila halmashauri ili zitumie maelekezo ha yo katika matayarisho ya mipango na bajeti zao kwa mwaka na kuj adiliwa na kamati ya fedha ya halmashauri husika na hatimaye kupitishwa na baraza la madiwani
hivyo bajeti za mikoa zimetengewa jumla ya shilingi bilioni 
 zitakazopelekwa kwenye halmashauri kutokana na fedha za mfuko wa pamoja wa asdp
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zikiwa ni fedha za nje na shilingi bilioni 
 zikiwa ni fedha za ndani
kupitia padep zitapelekwa shilingi bilioni 
 na kupitia dasip zitapelekwa shilingi bilioni 
aidha sekretariati za mikoa nazo zimetengewa jumla ya shilingi mili oni 
 kwa ajili ya kusimamia na kuratibu utekelezaji wa dadps
mheshimiwa spika wizara za sekta ya kilimo zimetengewa shilingi bilioni 
 na kati ya fedha hizo wizara ya kilimo chakula na ushirika imetengewa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuboresha utoaji wa huduma za utafiti ugani na zana za kilimo ukarabati wa vyuo vya kilimo usalama wa chakula sensa ya kilimo na mifugo sheria na uratibu
aidha ili kuzijengea halmas huri za wilaya uwezo wa kusimamia na kuratibu utekelezaji wa dadp s wizara za sekta ya kilimo zitatekeleza kazi zifuatazo i
kuimarisha timu ya taifa ya wawezeshaji national facilitation team kwa kuongeza idadi yao kuifanya iwe ya kudumu na kuwajengea uwezo zaidi wa uwezeshaji facilitation skills na ii
kuimarisha timu za wawezeshaji za wilaya na kata district and ward facilitation teams kwa kuzifundisha namna ya kuandaa michanganuo ya miradi ya uwekezaji investment proposals iliyoibuliwa kupitia dadps
aidha uimarishaji wa timu hizo utazingatia pia uibuaji na utekelezaji wa miradi ya kuongeza uzalishaji wa mazao ya chakul ili kuongeza uwezo wa kukabiliana na changamoto au fursa za upatikanaji wa mazao hayo
mradi wa uwekezaji katika sekta ya kilimo wilayani 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mradi wa dasip itaendelea kuzijengea uwezo halmashauri za wilaya zinazotekeleza mradi na kuwezesha jamii kuibua kupanga na kutekeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya dadps
aidha mafunzo mbalimbali yatatolewa kwa wakulima na wataalamu wa kilimo na mifugo kwa lengo la kuwajengea uwezo wa kuw asaidia kutumia fursa walizonazo kuendeleza kilimo na ufugaji bora
mafunzo kuhusu uimarishaji wa vyama vya akiba na mikopo pamoja na kuendeleza masoko ya mazao ya kilimo na mifugo pia yatatolewa
mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji 
mheshimiwa spika kazi muhimu zitakazotekelezwa mwaka ni pamoja na kuendelea kuwezesha utekelezaji wa miradi iliyoibuliwa ya jamii na vikundi vya wakulima katika wilaya za awamu ya tatu kugharamia ukamilishaji wa utay arishaji wa rasimu ya muswada wa sheria ya mbolea na kanuni zake kuandaa machapisho na kumbukumbu mbalimbali documentation kuhusu mchakato uzoefu na changamoto katika utekelezaji wa shughuli za maendeleo ya kilimo na mifugo kuwezesha vituo vya utafiti katika kanda saba za utafiti kufikisha teknolojia zilizotolewa kwa wakulima na wafugaji kuandaa taarifa ya kukamilisha utekelezaji wa mradi project implementation completion report kufanya tathmini ya mwisho ya mradi terminal evaluation na kufanya tathmini ya athari ya mazingira
 zana za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahimiza matumizi ya zana bora zikiwemo zana zinazokokotwa na wanyamakazi matrekta madogo ya mkono power tillers na matrekta makubwa
mafunzo kuhusu matumizi ya zana bor za kilimo yatafanywa kwa wataalamu wakufunzi kutoka katika mikoa ya shinyanga mwanza mara tabora singida dodoma morogoro iringa mbeya rukwa mtwara arusha manyara na kilimanjaro ili waweze kutoa mafunzo hayo kwa wakulima vijijini
zana zitakazohusika ni pamoja na majembe ya palizi yanayokokotwa na wanyamakazi magoye ripper mashine za kupanda matrekta madogo ya mkono na mashine za kupandikiza mpunga
aidha wizara itatoa mafunzo kuhusu matumizi ya mashine ndogo za usindikaji wa muhogo korosho mtama na ukamuaji wa mafuta kwa wataalam wakufunzi katika mikoa ya lindi mtwara morogoro singida manyara na pwani
mheshimiwa spika wizara itafanya tathmini ya kina kuhusu mahitaji ya mashine na zana za kilimo kulingana na uwezo na mahitaji katika kanda saba nchini na kuanzis ha mfumo wa ukusanyaji utunzaji na usambazaji wa takwimu za zana za ki limo ili kurahisisha uandaaji wa mipango ya maendeleo
aidha wizara itaandaa mwongozo wa kutumia zana za kilimo kibiashara pamoja na kutoa ushauri na utaalam katika halmashauri za wilaya ikiwa ni pamoja na kuhamasisha ulimaji wa mashamba katika eneo moja block farming ili kuongeza ufanisi wa matumizi ya zana za kilimo huduma za ugani matumizi bora ya ardhi udhibiti wa visumbufu matumizi mazuri ya vyama vya akiba na mikopo saccos na hivyo kuongeza uzalishaji na tija katika kilimo
 mfuko wa pembejeo na zana za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka mfuko umetengewa jumla ya shilingi bilioni kwa ajili ya kutoa mikopo ya kununulia na kusambaza pembejeo na zana bora za kilimo
aidha mfuko unategemea kukusanya kiasi cha shilingi bilioni 
 hivyo kuwa na jumla ya shilingi bilioni 
 ambazo zitatumika kutolea mikopo
mikopo itakayotolewa ni ya matrekta madogo matrekta makubwa mapya zana za kukokotwa na wanyamakazi na zana ndogondogo za kilimo tani za mbolea tani za mbegu bora na lita za madawa ya mimea na mifugo
vilevile mfuko utaendelea kukusanya madeni pamoja na kuuza dhamana za wadaiwa sugu
huduma za ugani 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa imepanga kuimarisha huduma za ugani kwa kutekeleza kazi zifuatazo i
kuboresha uenezaji wa teknolojia katika kilimo kwa kutumia mbinu shirikishi jamii ii
kutambua na kusajili watoa huduma binafsi za ugani katika halmashuri kwa lengo la kuwatumia na kuwasimamia katika kupanua wigo wa kutoa huduma za ugani kwa wakulima iii
kuandaa na kusambaza teknolojia bora za kilimo kwa njia ya redio runinga mabango vijitabu na magaze ti kwa lengo la kufikisha habari na maarifa kwa wakulima iv
kuratibu na kusimamia maadhimisho ya sikukuu ya wakulima nanenane siku ya chakula duniani na mashindano ya kilimo kama mkakati wa kuhamasisha wakulima matumizi ya kueneza teknolojia za kilimo na v
kufuatilia na kutoa ushauri wa kitaalam wa kuendesha huduma za ugani katika mamlaka za serikali za mitaa nchini kama njia ya kudumisha viwango vya utoaji wa huduma hizo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na tamisemi itatoa mafunzo kwa vijana tarajali na kutoa ajira kwa wahitimu hao ili kukabiliana na upungufu wa wataalam wa ugani
lengo ni kuajiri wataalam ifikapo mwaka kwa wastani wa watumishi kila mwaka
wizara itaongeza uwezo wa vyuo vya mafunzo kwa wataalam wa kilimo nchini kwa kukamilisha ujenzi na ukarabati wa vyuo hivyo ili kuwawezesha wanafunzi wa bweni kujiunga na vyuo vya kilimo kuajiri wakufunzi pamoja na kununua vifaa vya maabara na karakana muhimu kwa ajili ya mafunzo ya kilimo kwa vitendo
utafiti wa kilimo na mafunzo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kufanya utafiti ili kupata teknolojia sa hihi zinazokidhi mahitaji ya kilimo na kuhakikisha kwamba matokeo ya utafiti yanawafikia wakulima kwa kufanya kazi zifuatazo i
kutathmini aina za mbegu mpya za mazao zenye tija kubwa kustahimili ukame ukinzani dhidi ya magonjwa na visumbufu vya mimea na zinazokidhi viwango vya ubora na matakwa ya walaji ii
kuimarisha mahusiano kati ya watafiti na wadau wakiwemo wagani na wakulima kwa kuanzisha kitengo kipya cha kiungo zonal information and education liason unit zielu katika makao makuu ya kanda za kilimo iii
kuanzisha na kuendesha mifuko ya utafiti ya kanda itakayosimamiwa na wadau iv
kubuni na kutathmini mbinu shir ikishi za udhibiti visumbufu na magonjwa ya mimea na mazao na kutathmini madawa asilia na ya viwandani yanayofaa kutumika bila kuathiri mazingira v
kuhifadhi na kuzalisha mbegu mama za mazao ya jamii za nafaka mikunde mbegu za mafuta na mazao ya mizizi na vi
kutathmini viwango vya matumizi ya mbolea kwa madhumuni ya kutoa mapendekezo ya viwango kulingana na hali ya udongo hewa na aina ya zao linalozalishwa katika eneo husika
usindikaji wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara itawajengea uwezo wataalam wa kilimo wa halmashauri za wilaya kwa kuwapatia mafunzo ya teknolojia za usindikaji wa mazao ya chakula hususan yale ya nafaka mikunde muhogo mboga na matunda
aidha mafunzo ya utayarishaji na matumizi ya mazao ya mtama muhogo mboga na matunda yatatolewa kwa lengo la kupanua matumizi ya mazao hayo katika kuongeza uhakika wa chakula
ili kuongeza soko na kupanua matumizi ya zao la muhogo wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itawahamasisha wasindikaji wa mazao ya nafaka kuchanganya muhogo na nafaka kama vile mahindi na mtama
hifadhi ya udongo na matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha mpango kabambe wa taifa wa matumizi bora ya ardhi ya kilimo na hifadhi ambao utakuwa msingi wa up angaji na usimamizi wa matumizi ya ardhi ya kilimo
aidha wizara itandaa utaratibu na sheria zitakazowezesha kutenga na kulinda ardhi kwa ajili ya kilimo mifugo na makazi na kutoa miongozo ya teknolojia sahihi za utunzaji wa ardhi katika maeneo ya mabonde ya kilimo cha umwagiliaji
kazi zingine zitakazofanyika ni kuweka mipaka na kupata hati miliki za ardhi katika maeneo yanayomilikiwa na serikali yaliyo chini ya usimamizi wa wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mfano mashamba ya mbegu mama maeneo ya vyuo vya utafiti na mafunzo ya kilimo maeneo ya kutunza nasaba za mboga maua na matunda ili kudhibiti uvamizi unaofanywa katika maeneo hayo
udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaimarisha uwezo wake wa kusimamia utekelezaji wa sheria ya afya ya mimea kwa kutoa mafunzo kwa wakaguzi ili wa simamie ipasavyo utekelezaji wa sheria hiyo kwa ufanisi zaidi
aidha itatoa huduma ya karantini ya mimea na mazao ili kulinda mazao dhidi ya visumbufu kutoka maeneo mengine duniani
itasimamia ubora wa afya ya mimea na mazao yanayosafirishwa nchini ili kukidhi viwango vya ubora unaotakiwa na masoko ya nje
wizara pia itadhibiti milipuko ya visumbufu vya mimea na mazao kama itakavyojitokeza
vilevile wizara itahamasisha wakulima kuanzisha au kuendeleza matumizi ya mbinu ya udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea kama njia endelevu na salama
uzalishaji wa mazao makuu ya biashara 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi za mazao makuu ya biashara ambayo ni pamba chai tumbaku sukari pareto korosho kahawa na mkonge itasimamia utekelezaji wa sheria kanuni na miongozo inayosimamia uzalishaji na biashara ya mazao hayo makuu nchini
ili kuhakikisha tija na uzalishaji wa mazao hayo inaongezeka kwa mujibu wa malengo ya kitaifa kimkoa na kiwilaya wizara itahakikisha kila mkoa na halmashauri zinazozalisha mazao hayo zinawahamasisha wadau wa mazao kuibua miradi ya kuzalisha miche na mbegu bora na usindikaji kwa ajili ya kuongeza uzalishaji tija na ubora wa mazao hayo
malengo hayo ni kama yanavyoonyeshwa kwenye kiambatisho na
aidha wizara itakamilisha uanzishwaji wa bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaratibu uzalishaji wa mazao makuu ya biashara kama ifuatavyo pamba uzalishaji wa pamba katika msimu wa unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
ongezeko hilo litatokana na wakulima kuongeza aeneo ya kilimo cha pamba kuzingatia kanuni za kilimo bora upatik anaji wa uhakika wa pembejeo za uzalishaji hususan viuatilifu na mbegu bora za pamba
ili kuhakikisha wakulima wanapata bei nzuri na soko la uhakika la pamba wanayozalisha wizara itawahimiza wakulima wa pamba kuuza pamba yao kupitia utaratibu wa stakabadhi za mazao ghalani
uzoefu uliopatikana katika utekelezaji wa utaratibu huo uliofanyika kwa majaribio na kwa mafanikio katika mkoa wa manyara na katika vyama vya msingi vya mkoa wa shinyanga utatumika katika kuuneza utaratibu huo katika vyama vyote vya msingi vya zao la pamba katika mikoa ya shinyanga mwanza mara na manyara
lengo ni kuhakikisha pamba yote inayozalishwa nchini inanunuliwa chini ya utaratibu huo wa stakabadhi za mazao ghalani hivyo kumpatia mkulima fursa ya kupata bei nzuri na ya uhakika zaidi
aidha pamoja na kuanza utaratibu wa vocha katika ununuzi wa pamba wizara bado inasisitiza kwamba halmashauri za wilaya zisitoze ushuru wa zaidi ya asilimia tano ya bei ya mkulima na kuruhusu ushindani katika ununuzi ili kumuongezea mkulima kipato
tumbaku uzalishaji wa tumbaku katika msimu wa unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
ongezeko hilo litatokana na waku lima kuongeza tija na uzalishaji kwa kupanua maeneo ya kilimo kuzingatia kanuni bora za kilimo cha tumbaku kutokana na bei nzuri ya zao iliyopatikana katika msimu wa hususan baada ya wakulima kupata malipo ya pili
aidha itahakikisha wakulima wote wanaozalisha tumbaku na vituo vyote vya ununuzi vinasajiliwa na ununuzi unafanyika na wakulima wanapata malipo ya haki kulingana na madaraja na ubora wa tumbaku
sukari uzalishaji wa sukari katika mwaka unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
ongezeko la uzalishaji litatokana na kuongezeka kwa tija na uzalishaji kutokana na ongezeko la matumizi ya mbegu bora kuwajengea uwezo wakulima wadogo kudhibiti visumbufu vya zao la miwa mafunzo ya kilimo bora cha miwa na kupanuliwa kwa uwezo wa uzalishaji katika viwanda vya sukari
aidha utaratibu wa kilimo cha block farming ulioanza kutekelezwa katika maeneo ya kilombero na kagera unategemewa kuongeza ufanisi katika uzalishaji wa miwa katika maeneo hayo
wizara kupitia bodi ya sukari itatekeleza mradi wa kuendeleza zao la sukari nchini wenye lengo la kuongeza ufanisi katika uzalishaji ili sukari ya tanzania ifikie viwango vya ubora unaotakiwa katika soko la ulaya
mradi mwingine unaotekelezwa na bodi ya sukari kupitia ufadhili wa cfc unalenga kutoa aina bora za miwa yenye tija zaidi
pareto uzalishaji wa pareto katika msimu wa unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
kiwango hicho cha uzalishaji kitafikiwa kutokana na kuongezeka kwa tija katika pareto iliyopandwa katika misimu ya na ambapo tija kwa hekta inategemewa kuongezeka hadi kilo za maua ya pareto
ili kufanikisha hilo wizara kupitia bodi ya pareto sekta binafsi na vyama vya wakulima itaendelea kuratibu uzalishaji na usambazaji wa miche bora ya pareto kwa wakulima
aidha wizara itawahimiza wakulima wa pareto kujiunga katika vikundi vya uzalishaji na vyama vya ushirika ili kuongeza ufanisi katika kuwafikishia wakulima teknolojia bora za uzalishaji wa pareto uhakika wa upatikanaji wa masoko na bei nzuri
korosho uzalishaji wa korosho katika msimu wa unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
ongezeko hilo litafikiwa kutokana na wakulima kuzingatia kanuni bora za kilimo cha korosho hususan udhibiti wa visumbufu vya korosho ukiwemo ugonjwa wa ubwiri unga na utunzaji wa mashamba kutokana na bei nzuri na soko la uhakika walilopata wakulima wa korosho katika msimu wa 
aidha ruzuku ya pembejeo inayotolewa kwenye viuatilifu vya korosho inatoa mchango mkubwa katika kuwahamasisha na kuwawezesha wakulima kununua viuatilifu vya kudhibiti visumbufu vya korosho
bodi ya korosho itaratibu uzalishaji na usimamizi wa sheria na kanuni za zao la korosho
ili kutekeleza jukumu hilo kwa ufanisi zaidi bodi imepanga kuajiri wataalam na kuwaweka katika maeneo ya uzalishaji wa korosho katika mikoa ya mtwara ruvuma lindi tanga na pwani
utaratibu wa kutumia madaraja katika ununuzi wa korosho cutting test utatumika katika maeneo yote yanayozalisha korosho
bodi itaratibu usambazaji wa kilo za mbegu bora za korosho na miche iliyozalishwa kwa kushirikiana na sekta binafsi
aidha itaratibu usindikaji wa tani za korosho
bodi itaendelea na utangazaji wa korosho ya tanzania nje ya nchi kama vile afrika ya kusini misri na namibia
mkonge uzalishaji wa mkonge katika msimu wa unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
ongezeko hilo litatokana na kuanza kuvunwa kwa mkonge uliopandwa mwaka katika mashamba yaliyof ufuliwa na katika maeneo ya mikoa ya kanda ya ziwa
bodi ya mkonge itahamasisha kilimo cha mkonge hususan kwa wakulima wadogo
aidha bodi itaratibu ukamilishaji wa kazi za kuunganisha umeme unaozalishwa kwa kutumia mtambo wa bio gas katika gridi ya taifa
vilevile itakamilisha uandaaji wa mitambo ya kuzalisha bidhaa nyingine zinazotokana na zao la mkonge hususan karatasi bio ethanol inulin na kemikali za viwandani
chai uzalishaji wa zao la chai katika mwaka unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
kiwango hicho cha uzalishaji kitat okana na kuanza uzalishaji kutoka mashamba yaliyofanyiwa ukarabati na kuzibwa mapengo kuanzia mwaka hadi hususan katika wilaya za njombe mufindi korogwe lushoto kagera na tukuyu
pia ukarabati wa barabara katika baadhi ya maeneo ya chai utasaidia kuokoa chai ambayo inaharibika bila kufikishwa viwandani
aidha wakulima wataendelea kuhamasishwa kutumia pembejeo katika uzalishaji wa chai na kuzingatia kanuni za kilimo bora
wizara kupitia bodi ya chai na wakala wa wakulima wadogo wa chai itaratibu uzalishaji wa miche bora milioni ya chai na kuisambaza kwa wakulima
vilevile bodi itawasajili wakulima wa chai itakagua viwanda vya kukaushia chai na viwanda vya kute ngeneza majani ya chai
lengo ni kuhakikisha chai ya tanzania inakuwa na ubora wa kuiwezesha kushindana kwa ufanisi katika soko la ndani na nje ya nchi
kahawa uzalishaji wa zao la kahawa katika mwaka unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
kiwango hicho cha uzalishaji kita fikiwa kutokana na kuingia mzunguko wa juu wa uzalishaji wa mmea wa kahawa
aidha wizara kupitia bodi ya kahawa na tacri itaratibu uzalis haji wa miche bora milioni ya kahawa na kuisambaza kwa wakulima
sehemu kubwa ya miche hiyo itazalishwa chini ya utaratibu wa ruzuku
wizara itawahamasisha wakulima kujiunga katika vikundi na vyama vya ushirika ili iwe rahisi kuwapelekea teknolojia za kilimo bora na taarifa za masoko ya kahawa kwa ufanisi zaidi
uzalishaji wa mazao ya bustani na kilimo cha mkataba 
mheshimiwa spika kutokana na mchango wa mazao ya bustani katika kuongeza pato la ndani na nje ya nchi katika mwaka wizara itatoa mafunzo kwa wataalam kuhusu uzalishaji bora wa mazao ya bustani hususan matunda vikolezo mboga na maua kulingana na mahitaji ya soko la ndani na nje ya nchi
bu stani za serikali zitaendelea kutunza nasaba na kuzalisha vipando bora vya mazao ya bustani kwa ajili ya wakulima
wizara itahimiza uwekaji kipaumbele katika mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya districts agricultural development plans dadps uzalishaji wa mazao ya bustani kulingana na uwezo wa kiekolojia agro ecological potentiality katika maeneo husika
aidha sekta binafsi itahamasishwa kuwekeza katika viwanda vya kusindika mazao ya bustani ili kuyaongezea thamani na kuwa na uhakika wa soko
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea na uandaaji wa mwongozo wa kilimo cha mazao nishati
aidha wizara itafanya uchambuzi na kuainisha ma eneo yanayofaa kwa ajili ya kilimo cha mazao nishati kwa ajili ya wawekezaji wanaotaka kulima mazao hayo
maeneo yote yanayofaa kwa kilimo cha mazao ya chakula hayatatumika kuzalisha mazao nishati
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuhimiza utaratibu wa kilimo cha mkataba kwa mazao yanayozalishwa nchini kwa lengo la kumhakikishia kulima soko la mazao yake na pia kukidhi mahitaji ya ubora wa mazao katika soko
aidha wizara itatoa mafunzo kwa wataalamu juu ya manufaa ya kilimo cha mkataba katika maeneo yanayofuata utaratibu wa kilimo hicho
usalama wa chakula na hifadhi ya mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendeleza mpango wa kuzijengea uwezo halmashauri za wilaya wa kuibua miradi inayolenga kutatua matatizo ya upungufu wa chakula kupitia dadps kwa kutoa mafunzo kwa timu za wawezeshaji wa halmashauri za wilaya
mafunzo hayo yatahusu masuala mchanganyiko ya usalama wa chakula matumizi ya teknolojia za geographical information system gis geographical positioning system gps ukusanyaji wa takwimu na taarifa za mvua na hali ya mazao mashambani teknolojia za usindikaji wa mazao ya nafaka mikunde mizizi na matumizi ya teknolojia za kuhifadhia mazao ya chakula
wizara itafanya tafiti maalum zitakazochangia kuongeza uwezo wa kubuni mikakati ya kuboresha usalama wa chakula hususan mikakati wa kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi kwenye usalama wa chakula
aidha wizara itaendelea kuimarisha uwezo wake katika kuratibu hali ya uzalishaji wa mazao ya chakula nchini
wizara pia itaendelea kufanya savei mbalimbali za utabiri wa uzalishaji wa mazao ya chakula ili kubaini hali ya chakula nchini na hatua za kuchukuliwa
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau itafanya tathmini za kina katika maeneo yatakayobainika kuwa na upungufu wa chakula na kuishauri serikali kuchukua hatua zin azostahili kwa kuzingatia maslahi ya wazalishaji na walaji
 hifadhi ya chakula ya taifa 
mheshimiwa spika katika mwaka nfra imepanga kununua tani za mahindi na tani za mtama zenye thamani ya shilingi bilioni 
kiasi hicho cha nafaka kinakusudiwa kununuliwa kutoka hapa nchini
kazi zingine zita kazotekelezwa na nfra ni pamoja na ununuzi wa magunia maturubai dawa za kuhifadhia nafaka na ukarabati wa maghala
nfra pia itahamisha nafaka kutoka kanda zake zenye ziada na kuzipeleka kwenye kanda zenye upungufu
maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuratibu utekelezaji wa programu ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika
katika mwaka wizara itaratibu uimarishaji wa vyama vya ushirika wa pamba korosho na tumbaku kwa kuvijengea uwezo kiutawala na kuwahudumia wanachama katika kuwapatia masoko ya uhakika ya mazao hususan kupitia utaratibu wa st akabadhi za mazao ghalani na kuwawezesha kupata pembejeo za uzalishaji
aidha wizara itasambaza miongozo ya uendeshaji wa vyama vya ushirika ili itumike kuweka mifumo na taratibu makini za uongozi na uendeshaji
mheshimiwa spika wizara itasimamia utekelezaji wa sheria ya ushirika ili kulinda maslahi na haki ya wanaushirika nchini
ili kutekeleza hilo itaimarisha uwezo wake wa ukaguzi wa vyama vya ushirika kuanzia ngazi ya kitaifa yaani shirikisho la vyama vya ushirika tanzania na sccult na muungano wa vyama vikuu na vyama vya ushirika vya msingi
aidha wizara itatoa mafunzo kwa viongozi na watendaji ili kuimarisha uendeshaji wa vyama husik na uwajibikaji kutoa mafunzo na vitendea kazi kwa maafisa ushirika wa mikoa na wilaya kuunganisha vyama vya ushirika vilivyodhaifu kiuchumi kwa lengo la kupata vyama imara kiuchumi vinavyoweza kutoa huduma bora kwa wanachama wake na kuviwezesha vyama vya ushirika kupata mikopo ya benki ili kuboresha na kuimarisha utekelezaji wa majukumu yao
kuhuisha na kurekebisha sheria 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha maandalizi ya sera ya kilimo na itaendelea kuandaa na kufanya mapitio ya sheria na kanuni za sekta ya kilimo ili kuhakikisha zinakidhi mahitaji ya sasa au malengo ya kutungwa kwa sheria na kanuni hizo
aidha wizara itaandaa mwongozo wa utekelezaji wa sera ya kilimo ambao utajumuisha majukumu ya kila mtekelezaji
vilevile wizara itakamilisha mchakato wa kuandaa muswada wa sheria ya kutambua kuweka mipaka na kulinda ardhi ya kilimo kwa kuzingatia mahitaji ya sasa na ya baadaye
sheria hiyo itahusisha pia kuratibu na kusimamia kilimo cha mkataba contract farming huduma za ugani extension services na kilimo cha umwagiliaji
aidha wizara itafanya marekebisho ya sheria ya mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo agricultural inputs trust fund ya mwaka kwa madhumuni ya kuimarisha utendaji wa mfuko katika kusimamia utaratibu wa utoaji wa mikopo kwa ajili ya pembejeo na hati ya makubaliano rasmi memorandum of undersatnding mou kati ya serikali na vituo binafsi vya utafiti kwa lengo la kulinda maslahi ya taifa katika shughuli za utafiti na matumizi ya matokeo ya utafiti
maendeleo ya rasilimali watu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaajiri watumishi ili kuongeza nguvu kazi katika utoaji wa huduma na kupandisha vyeo watumishi katika madaraja mbalimbali
aidha wizara itaendelea kutoa elimu kwa watumishi kuhusu mbinu za kujikinga na maambukizi ya ukimwi kupima virusi vya ukimwi na kutathmini hali ya ukimwi katika wizara na taasisi zake ili kutoa elimu juu ya utayarishaji na usindikaji wa vyakula vyenye virutubisho kwa wanaoishi na virusi vya ukimwi
vilevile wizara itaendelea kutoa elimu kwa wataalam wa halmashauri na wakulima kuhusu utayarishaji na matumizi ya mazao ambayo yana virutubisho muhimu katika kusaidia kuongeza kinga ya mwili katika kupambana na ukimwi
mafunzo kuhusu namna ya kuzingatia sera ya jinsia katik upangaji na utekelezaji wa shughuli mbalimbali za kilimo pia yatatolewa kwa watumishi 
wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa taifa wa kudhibiti rushwa pamoja na mpango mahsusi wa kisekta national anti corruption strategy and action plan nacsap wa 
mheshimiwa spika wizara itatekeleza programu ya kuboresha utumishi wa umma awamu ya pili public sector reform program ii psrp ii ambayo inalenga kuboresha utendaji kazi wa wizara kwa kuanzisha mfumo wa serikali mtandao e government ili kuimarisha na kurahisisha utoaji wa huduma na uwazi kwa wadau mbalimbali wa wizara
aidha wizara itapanua mtandao local area network lan kwa kuunganisha kanda tatu za utafiti kwenye mtandao wa wizara lan wan ili kuwasiliana na watumishi walio nje ya makao makuu ya wizara kwa lengo la kuboresha mawasiliano na utendaji
vilevile mtandao utakaowaunganisha watumishi ndani intranet ya wizara bila kuingiliwa na watumiaji wa nje utawekwa
mtandao huo utasaidia kuboresha utawala na ubadilishanaji wa habari ndani ya wizara ili kuongeza utoaji wa maamuzi ya haraka hivyo kuongeza ufanisi kuboresha mfumo wa kumbukumbu za kiut umishi na kiutendaji ambazo zitasaidia upatikanaji haraka wa taarifa ili kupunguza malalamiko kutoka kwa wateja
aidha wizara itatoa mafunzo ya mfumo wa wazi wa kupima utendaji kazi open performance review and appraisal system opras kwa watumishi wa wizara ambao hawakupata mafunzo hayo katika kipindi kilichopita
wizara pi itahimiza watumishi kuzingatia maadili ya utumishi katika utoaji hud uma kwa umma na itapitia upya na kuzindua mkataba wa huduma kwa mteja ili kwenda na mabadiliko yaliyotokea ya muundo wa wizara
vi
shukrani 
mheshimiwa spika nawashukuru sana waheshimiwa wabunge hususan kamati ya bunge ya kilimo mifugo na maji ikiongozwa na mheshimiwa gideon a
cheyo mbunge wa ileje iliyochambua makadirio ya matumizi ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa kina na kutoa mapendekezo ambayo yamesaidia katika kuboresha mapendekezo ya mpango wa mwaka 
mchango wao utaendelea kuwa sehemu muhimu katika kuendeleza sekta ya kilimo nchini
mheshimiwa spika naomba nichukue nafasi hii kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa ambayo yamesaidia sana wizara katika juhudi za kuendeleza kilimo
kwanza napenda kuzishukuru nchi za china denmark finland india ireland israel indonesia japan korea ya kusini marekani misri ubelgiji uholanzi ujerumani uswisi norway na sweden
nayashukuru pia mashirika na taasisi za kimataifa zifuatazo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika ifad dfid undp fao jica eu unicef wfp cimmty icrisat asareca usaid icraf iit a cfc wvrdc agra ockefeller foundation na bill and melinda gates foundation
ushirikiano na misaada ya nchi na mashirika hayo bado tunauhitaji ili tuweze kuendeleza kilimo nchini
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za pekee kwa wakulima wa nchi hii kwa kazi kubwa wanayofanya katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara pamoja na mazingira magumu waliyo nayo
napenda kumshukuru naibu waziri wa kilimo chakula na ushirika mhe
dkt
david mathayo david mbunge wa same magharibi katibu mkuu bw
peniel m
lyimo naibu katibu mkuu bibi sophia kaduma wakurugenzi taasisi na asasi zilizo chini ya wizara watumishi wote na wadau mbalimbali wa sekta ya kilimo kwa juhudi ushirikiano na ushauri uliowezesha kutekelezeka kwa maj ukumu ya wizara bila kukwama
mwisho natoa shukrani kwa mpiga chapa mkuu wa serikali kwa kufanikisha kuchapishwa kwa hotuba hii
vii
hitimisho 
mheshimiwa spika programu ya kuendeleza sekta ya kilimo na programu kabambe ya modenaizesheni na mageuzi ya ushirika zinatekeleza ilani ya ccm kwa ajili ya uchaguzi wa mwaka na sera ya serikali ya kupeleka madaraka kwa wananchi ili washiriki kikamilifu katika kuainisha matatizo yanayowakabili kupanga mipango ya kukabiliana nayo kushiriki katika utekelezaji wa mipango hiyo na kufanya tathmini ya utekelezaji wa mipango hiyo
aidha wizara kupitia mpango wa mwaka itatekeleza malengo ya mkukuta yafuatayo i
kuongeza uzalishaji wa mazao ya chakula kutoka tani milioni 
 mwaka hadi kufikia tani milioni mwaka ii
kudhibiti mmomonyoko wa udongo na upotevu wa bioanuwai ya kilimo iii
kuongeza uzalishaji na tija katika kilimo
kwa kuwa sekta ya kilimo ni mtambuka ni matumani yangu kuwa wote tutashirikiana katika kuyapatia ufumbuzi
viii
maombi ya fedh kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika naomba sasa bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi kwa jili ya matumizi ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mwaka 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
katika fedha hizo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kiambatisho na
 uzalishaji wa mazao ya chakula na kiwango cha utoshelevu kuanzia mwaka hadi tani mwaka uzalishaji kiwango cha utoshelevu makadirio kutokana na tathmini ya awali chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika kiambatisho na
 bei za mbolea katika soko la dar es salaam bei ya soko dar es salaam kwa mfuko wa kilo shilingi na aina ya mbolea julai julai 
dap 
urea 
can tsp npks chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika kiambatisho na kanda za kilimo kulingana na hali ya hewa coast plains aez cod sub zone area sq
km soils topogr aphy altitude m rainfall mm year length of growing period major farming system farmin systems system representat ive sites c coast lowlands mainly plain with both sandy and clayey soils below m short main and very short secondary growing period
maize sorghum cassava fsz b chalinze logoba msata pongwe c coast lowlands mainly plain with predominantly sandy soils one short and unreliable growing period
cashewnuts cassava rice coconut maize and sesame
fsz a d a c a kibiti maneroman go kisarawe mkuranga c mainly strongly dissected plains and plateaux with predominantly sandy soils one short and unreliable growing period
coconut cassava fsz a kibaha msanga matandu mzungu bay c riverine flood plains rich in young alluvial soils
 growing period mainly determined by flooding regime rice maize cassava fsz a mhoro utete c old alluvial terrace no longer flooded with sandy soils
 one short and unreliable growing period
maize cassava grain legumes sorghum fsz b f a kiduda nyamwage c coastal lowlands with predominantly sandy soils long growing periods maize rice coconut cloves cassava fsz not covered mkoani chake chake wete c coastal lowlands with predominantly sandy soils medium growing period rice maize coconut cloves cassava fsz not covered zanzibar mafia chawaka ndagaa kirongwe kilindoni eastern plateaux and mountain blocks e medium altitude plains growing with mainly well drained sandy clay and clayey soils too short growing period and unreliable for rainfed agriculture sorghum livestock sisal pastoralism fsz c maize pigeon peas kiteto longido kitangare e medium plains with some hill ranges mainly medium textured soils with low to moderate fertility short and unreliable growing period
sorghum livestock sugarcane fsz a b f maize pigeon peas beans kibya kibirashi kidete makuyuni narungomb e kiru e tropical lowlands
mainly plains with strongly weathered soils of low fertility one short and unreliable growing season maize sorghum cassava fsz b handeni mkata e tropical lowlands
mainly plains with predominantly friable clay soils of low to medium fertility
 one medium but unreliable growing period beans maize potato cassava fsz a f e lumanga mikese ngerengere e tropical lowlands mainly plains with soils of variable texture but low fertility one medium and reliable growing period groundnuts cassava cashewnut maize sesame fsz d a c nachingewe a lukwika kihatu masasi e tropical lowlands
mainly plains with friable clays of low to moderate fertility
 two short growing periods maize cassava and grain legumes
fsz c a f muheza hale korogwe e dissected medium altitude plains undulating to rolling locally hilly with predominantly friable clays of low to moderate fertility
 one medium and reliable growing period maize cassava rice beans
fsz a a b b coffee ulanga sasawara tunduru lupiro songea e flood plains flat alluvial plains severely affected by salinity with poorly drained clayey soils
 one medium and reliable growing period
rice maize cassava
fsz f e c arusha chini makanya hedaru e low altitude flat alluvial plains with predominantly fertile clays
 medium growing period strongly influenced by rainfall ponding and runoff collection
maize rice and grain legumes fsz f c a kimamba mkundi kilosa dakawa ruvu wami e low altitude flat alluvial plains with predominantly fertile clays
 growing period is determined by flooding regime
rice maize cassava and grain legumes fsz f a ifakara malinyi mlimba malongwe kihanzi e complex medium altitude depression with mainly sandy soils of low fertility medium reliable growing period maize cassava and beans fsz b c manda ruhuhu mwambao liuli liftuhi medium coffee horticul lushoto e tropical highlands with hilly mountain plateaux mainly clayey soils with moderate fertility
 growing periods with unreliable onsets dates
banana maize beans intensive dairy
fsz b a e ture finger millet yams round potato sweet potato ndungu gonja kisiwani e tropical highlands mountaineous with mainly clayey soils with low to moderate fertility
 often continous growing periods maize rice and grain legumes not found e tropical highlands dissected mountain plateaux with footslopes mainly clayey soils with moderate fertility
 medium growing periods with unreliable onset dates
coffee banana vegetables fsz b cassava maize mgeta matombo e tropical highlands mountain plateau with footslopes mainly clayey soils of low to moderate fertility
 long growing periods with reliable onset dates
lowland rice maize banana fsz a mahenge high plains and plateaux h high rainfall intermediate lowlands chromic cambisols fluventic ustropept medium growing periods with reliable onsets
maize beans tobacco fingermillet livestock sorghum sunflower groundnuts and cassava fsz a m a n iringa ifunda mafinga malangali ruaha wangingom be h high altitude plateaux with intermediate lowlands chromic cambisol xanthic ferralsols fluventic ustropept eutrustox medium to long growing periods with reliable onsets maize beans sunflower groundnuts livestock
fsz a a a njombe lupembe makambako mahongole h tropical mountains with clayey soils of low to moderate fertility long growing periods with reliable onsets maize beans sunflower fingermillet groundnuts and rice fsz a m a a ruitikira mwakaleli mlangali h low altitude lacustrine alluvial plains with fertile medium to heavy textured soils long often continuous growing periods rice cocoa banana fruits cassava maize beans and sweet potato
fsz e a a f a kyela mwaya tungi pot h volcanic highlands with plateaux and strongly dissected landforms covered by volcanic ash soils
 long often continous growing periods
rice groundnuts sorghum onions livestock tea coffee banana fsz c a e a a a sunflower maize cassava sweet potato and beans mbozi ileje tukuyu matamba h very high altitude plateau covered by volcanic ash soils
 long often continous growing periods
natural forest miombo woodlands and grasslands makete ndulamo viwawa h tropical often strongly dissected mountain plateaux covered by clays with low to moderate fertility
 medium growing periods with reliable onsets maize beans vegetable agropastoral rice sorghum fsz a e a h a maize fruits sweetpotato cassava kilosa dabaga kisanga mvomero rudewa volcanoes and rift depressions n high altitude plateaux covered by clays with low to moderate fertility and volcanic ash soils of high fertility
 short to medium growing periods with unreliable onsets wheat barley pigeon peas coffee banana maize fingermillet sorghum fruit trees cassava sugarcane fsz a a a c mbulu oldean karatu n very high altitude volcanic plateau and slopes
 growing period limited by low temperature
good grazing non agricultural fsz oldavai ngorognoro n medium altitude lake flats with saline soils
 very short to short growing periods
pastoralist bushland parks
fsz np manyara eyasi matete natron n volcanic mountain with predominantly fertile clays derived from volcanic sediments and lavas
 growing periods governed by altitude and onsets by exposure to rain bearing winds and rain shadow effects
coffee banana intensive dairy maize finger millet beans yams round and sweet potatoes fsz a d e a sanya juu rombo mkuu olmolog moshi hai n medium altitude volcanic plateau with fertile volcanic ash soils
 short to medium growing period with unreliable onsets
coffee banana intensive dairy maize finger millet beans yams round and sweet npotatoes arusha moduli tengeru makuyuni fsz a d e a n medium altitude volcanic plateau with fertile volcanic ash soils
 short to very short growing periods with unreliable onsets pastoralist bushland parks
fsz parts of moduli arusha hai n medium altitude volcanic plateau with fertile volcanic ash soils
 short growing periods with unreliable onsets pastoralist bushland parks
fsz olmotonyi n high altitude dissected to hilly volcanic plateau with fertile volcanic ash soils short growing periods with unreliable onsets
pastoralist bushland parks
fsz mugumu loliondo n medium altitude volcanic plateau covered by sodic volcanic ash soils
 short growing periods with unreliable onsets maize beans cassava cotton bushland parks fsz a mbalageti gurumet n high altitude plateau with predominantly clayey soils of low to moderate fertility
 long often continous growing periods with unreliable onsets extensive livestock maize sugar fsz c d tarime central plateau plains p medium altitude plains with mainly sandy soils
 short and unreliable growing periods
maize beans sorghum cassava fsz a b mgori madumo umo p medium altitude plains with mainly sandy soils
 short growing periods with reliable onsets bush parks sorghum maize groundnuts pastoralist fsz b b igunga ruma ilongero ussure nondwa kangale p medium altitude plains with mainly sandy soils
 medium growing periods with reliable onsets maize cassava rice groundnuts bush parks fsz a b rungwa kigawa igala ndala nzega choma chankola p medium altitude plains with heterogeneous soils
 medium growing periods with unreliable onsets maize sorghum cotton rice beans cassava
fsz b a a b isanga malampaka p medium altitude plains with mainly sandy upland soils and clayey bottomland soils
 medium growing periods with reliable onsets
bush park maize cassava rice groundnuts fsz f k kahama mlera kigosi nikonga p medium altitude medium maize mpanda plains and plateaux with mainly sandy and loamy soils of low fertility growing periods with reliable onsets oilpalm groundnuts beans banana cassava fsz f a kibondo uruwira rugufu p medium altitude plains with mainly clays of high fertility
 short growing periods with unreliable onsets sorghum cotton sweetpotatoes fsz k igunga manonga p medium altitude plains with mainly hardpan soils and clays of moderate fertility short growing periods with unreliable onsets sorghum cotton sweetpotatoes cassava maize fsz k k bariadi maswa lalego nyambili magu seke musoma nyabirumba p medium altitude plains with mainly sandy and loam of low fertility
 short growing periods with reliable onsets sorghum cotton sweetpotatoes fsz k dodoma chadulu p medium altitude plains with mainly sandy or loamy soils of low fertility short growing periods with reliable onsets sorghum maize groundnuts fsz a b b manyoni issuna mkurusi misaki wambe itigi saranda kilimatinde p medium altitude flat depression with mainly hardpan and saline soils short growing period strongly altered by flooding runoff salinity rice sorghum fsz kintinku p medium altitude flat lowland plain with seasonally waterlogged or flooded clays short growing period strongly altered by flooding sorghum cotton sweet potatoes fsz k sekenke wembere p medium altitude flat lowland plains with seasonally or permanently waterlogged clays medium growing period strongly altered by flooding maize tobacco rice fsz n n limba katumbiki zibwe ugala rukwa ruaha rift zone alluvial flats r medium altitude flat rift depression with many sodic soils
 medium growing period with reliable onsets
maize wheat potato beans cassava rice groundnuts cotton tobacco fsz b h a b n karema ujiji ivuna mwambani r medium altitude flat lacustrine plains with mainly alluvial clays saline and hardpan soils medium growing period with reliable onsets
rice sorghum maize cassava livestock fingermillet fsz a round potatoes sweetpotato wheat rujewa mbeya r medium altitude flat lacustrine plains with mainly alluvial clays saline and hardpan soils short growing period with reliable onsets
bush park mwima mbeya fufu mpwapwa r medium altitude riverine floodplain with young fertile alluvial soils
 short growing period with reliable onsets
rice cocoa banana fsz e ruaha little inland sedimentary sediments s low altitude plains and plateaux covered by sandy soils of low fertility
 short and unreliable growing periods bush park fsz a a cassava maize rice liwale matandu lukuliro mbaraganda s low altitude plains and plateaux covered by sandy soils of low fertility
 longer and more reliable growing periods
maize cassava tobacco rice fsz a a c sorghum cashew ground nuts cowpea s simsim sweet potato mhenge ilonga luwegu ufipa plateau high altitude plains and plateaux covered by sandy and loamy soils of low fertility
 medium growing periods with reliable growing onsets
maize beans round potato coffee fsz a a sumbawang a kasanga namanyere kipili mtakuja saisi western highlands w high altitude strongly dissected to hilly plateaux with mainly clays of low fertility long often continous growing periods
banana coffee beans cassava maize livestock sugar bush park fsz a a c f f sweet potato ground nuts bambara ngara rovubo w high altitude strongly dissected to hilly plateaux with mainly clays of low to medium fertility long growing periods with reliable onsets
maize cassava oilpalm beans banana bush park fsz i a cowpea s bamba yam kasulu simbo nyakanazi w medium altitude medium livestock cowpea muleba plains and plateaux often dissected covered by sands and loams with low fertility
 growing periods with unreliable onsets maize sugar banana coffee beans cassava bush park sugarcane fsz c a i f f ab s bambar a yam muhutwe w medium altitude plains and plateaux covered by clays with low fertility
 long often continuous growing periods
banana coffee beans cassava fsz a i a cowpeas bambar a yam karagwe mwiruzi kamila ruiza kiambatisho na
 malengo ya uzalishaji mazao ya chakula mwaka tani zao uzalishaji mwaka uzalishaji mwaka mchele mahindi mtama uwele ndizi ngano muhogo mikunde viazi jumla chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika kiambatisho na
 malengo ya uzalishaji wa mazao ya biashara msimu wa uzalishaji tani na
zao pamba chai tumbaku sukari pareto korosho kahawa mkonge chanzo bodi za mazao hotuba yawaziri wakilimo mifugo nauvuvi mheshimiwa mwigulu lameck nchemba madelu mb
kuhusu makadirio yamatumizi yafedhayawizara yakilimo mifugo na uvuvikwamwaka iyaliyomo 
 utangulizi 
 hali ya kilimo mifug na uvuvi 
 hali yakilimo 
 uzalishaji wa mazao ya biashara 
 hali ya chakula na zalishaji wa mazao ya chakula 
 hali yaushirika 
 hali yamifugo 
 hali yauvuvi 
 mapato na matumizi fedha katika kipindi cha mwaka 
 fungu 
 makusanyo ya maduhuli 
 fedha zilizoidhinishwa 
 matumizi ya bajeti ya kawaida 
 matumizi ya bajeti ya maendeleo 
 fungu 
 fedha zilizoidhinishwa 
 matumizi ya bajeti ya kawaida 
 fungu 
 makusanyo ya maduhuli 
 fedha zilizoidhinishwa 
 matumizi ya bajeti ya kawaida 
 matumizi ya bajeti ya maendeleo 
 utekelezaji wa malen go kwa mwaka na mpango wa mwaka 
 kilimo na ushirika 
 kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo 
 kuongeza upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
 kuimarisha uongezaji wa thamani na usindikaji wa mazao ya kilimo 
 kuimarisha mfumo wa ukusanyaji uhifadhi uchambuzi na usambazaji wa takwimu 
 kusimamia sera sheria na mikakati katika sekta ya kilimo 
 kuboresha uratibu atika sekta ya kilimo 
 kuboresha uwezo wa wizara kutoa huduma ii 
 kuimarisha ushirika na asasi za wananchi katika kilimo na sekta nyingine za kiuchumi 
 kuzingatia masuala mtambuka katika kilimo 
 mifugo 
 sera mikakati na programu 
 sera mikakati na programu 
 sheria na kanuni za sekta ya mifugo 
 uzalishaji na biashara ya mifugo na mazao yake 
 uzalishaji wa nyama katika kampuni ya ranchi za taifa narco 
 matumizi ya rasilimali za ardhi maji na malisho kwa mifugo 
 utatuzi wa migogoro ya wafugaji wakulima na watumiaji wengine wa ardhi 
 usindikaji wa vyakula vya mifugo 
 udhibiti wa magonjwa ya mifugo 
 magonjwa yaenezwayo na kupe na mbung o 
 magonjwa ya mifugo yanayoambukiza binadamu 
 utambuzi usajili na ufuatiliaji wa mifugo 
 utafiti mafunzo na ugani wa mifugo 
 usimamizi wa ubora wa mazao taaluma na huduma za mifugo 
 uvuvi 
 sera mikakati na programu 
 sheria na kanuni za sekta ya uvuvi 
 uzalishaji na biashara ya mazao ya uvuvi 
 ukuzaji wa viumbe kwenye maji 
 uwezeshaji wa wavuvi na wakuzaji viumbe kwenye maji 
 usimamizi wa ubora wa mazao na huduma za uvuvi 
 huduma za ukaguzi wa ubora na usalama wa mazao ya uvuvi 
 usimamizi wa raslimali za uvuvi 
 utafiti mafunzo na ugani wa uvuvi 
 uwekezaji kwenye sekta ya uvuvi 
 masuala ya mtambuka ya mifugo na uvuvi 
 shukrani 
 maombi ya fedha mwak iiivifupisho vyamaneno actn agriculture conservation tillage network agitf agricultural inputs trust fund agra alliance for green revolution in africa amcos agricultural marketing cooperative societies asa agriculture seed agency asareca association for strengthening agricultural research in eastern and central africa asdp agricultural sector development programme asds agricultural sector development strategy au african union avrdc asian vegetable research and development center bidp border interoperability demonstration project bmus beach management units brn big results now ccardesa centre for coordination of agricultural research and development in southern africa cimmyt international maize and wheat improvement center coasco cooperative audit and supervision cooperation costech tanzania commission for science and technology cowabama collective warehouse based marketing crdb cooperative rural development bank crmp cooperative reform and modernization program danida danish international development agency dfid department for international development ukiveaapp eastern africa agricultural productivity programme eaf ecosystem approach to fisheries management eagc eastern africa grain council erpp expanded rice production project esmp environmental and social management plans eu european union fao united nations for food and agriculture organization feta fisheries and education training agency habs harmful algae blooms icm integrated coastal management icraf international centre for research in agroforestry icrisat international crops research institute for the semi arid tropics ifad international food and agriculture development ifs international foundation for science iita international instit ute of tropical agriculture ilri international livestock research institute iotc indian ocean tuna commission irri international rice research institute itcoje iringa tobacco cooperative joint enterprises jica japan international cooperation agency jkt jeshi la kujenga taifa katrin kilombero agriculture training and research institute koica korea international cooperation agency lgmd local government monitoring database lita livestock training agencyvmatt multi agency task team mbifacu mbinga farmers cooperative union mira micro reform for african agribusiness namis national agriculture management information system nfra national food reserve agency papac the platform for agriculture policy analysis and coordination pass private agricultural sector support phrd japan policy and human resources development rubada rufiji basin development authority saccos savings and credit cooperative societies sadcas southern africa development community accreditation services sagcot southern agricultural growth corridor of tanzania sonamcu songea and namtumbo agricultural marketing cooperative union sua sokoine university of agriculture swiofish south west indian ocean fisheries governance and shared growth tacri tanzania coffe research institute tadb tanzania agriculture development bank tamisemi tawala za mikoa na serikali za mitaa tan aim tanzania agricultural investment mapping tanapa tanzania national parks tanlits tanzania national livestock identification traceabil ity system tari tanzania agriculture research institute tbc tanzania broadcasting cooperationvitbl tanzania breweries limited tehama teknolojia ya habari na mawasiliano tfra tanzania fertilizer regulatory authority tlmi tanzania livestock moderniza tion initiatives tlmp tanzania livestock master plan tma tanzania meteorological agency tmc tanzania meat company tosci tanzania official seed certification institute tpri tropical pesticides research institute trit tea research institute of anzania tshitda tanzania smallholder tea development agency tvla tanzania veterinary laboratory agency ukimwi ukosefu wa kinga mwilini undp united nations development programmes unep united national environment programme unicef united nations chi ldren s fund usaid united states development agency vvu virusi vya ukimwi wetcu western zone tobacco growers cooperative union wfp world food programme hotuba yawaziri wakilimo mifugo nauvuvi mheshimiwa mwigulu lameck nchemba madelu mb
kuhusumakadirio yamatumizi yafedhayawizara yakilimo mifugo na uvuvikwamwaka 
 utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu baada ya kuzingatia taarifa iliyowasilishwa hapa bungeni leo na mwenyekiti wa kamati ya kud umu ya bunge ya kilimo mifugo na majiinayohusu wizaraya kilimo mifugo na uvuvi sasa lijadili na kukubali kupitisha makadirio ya matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kwa mwaka 
mheshimiwa spika napenda kumshu kuru mwenyezi mungu kwa kutufikisha siku ya leo tukiwa na afya njema ili tuweze kujadili bajeti hii kwa ajili ya maendeleo ya watanzania
napenda pia kumshukuru mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuniamini na kuniteua kuwa waziri wa kilimo mifugo na uvuvi
napenda kutumia fursa hii kumuahidi mhe
rais viongozi wangu wengine waheshimiwa wabunge wakulima wafugaji wavuvi na watanzania kwa ujumla kwamba nitatumia uwezo wangu wote kwa uaminifu na uadilifu kuhakikisha ras ilimali zinazotengwa zinawafikia walengwa ili wazalishe mazao kwa wingi na yenye ubora na hatimaye kuinua kipato
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee nampongeza mhe
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kutoa msukumo wa kuendeleza sekt ya kilimo kwa upana wake
msukumo huo umedhihirika katika hotuba yake ya ufunguzi wa bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe novemba 
mheshimiwa rais aliainisha maeneo yenye changamoto katika ektaambayo ni uhaba wa pembejeo zakilimo mifugo na uvuvi tatizo la masoko kukopwa mazao ya wakulima ukosefu wa wataalamu wa ugani upungufu wa maghala mabwawa malambo majosho vifaa duni vya uvuvi uvuvi haramu uwekezaji mdogo katika sekta ndogo ya uvuvi hususan viwanda vya mazao ya uvuvi na hasa katika ukanda wetu wa bahari
napenda kuwahakikishia watanzania kwamba utekelezaji wa maeneo hayo utafanyika kwa awamu katika kipindi cha miaka mitano
mheshimiwa spika napenda kumpongeza makamu wa rais mhe
samia suluhu hassan kwa kuwa wanamke wa kwanza kushika wadhifa wa makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
pamoja na majukumu mengine ofisi ya makamu wa rais inasimamia na kutoa miongozo ya masuala yote ya mazingira ambayo ni muhimu katika maendeleo ya sekta ya kilimo mifu go na uvuvi
kulingana na historia nzuri ya uongozi aliyonayo nina imani na uteuzi wake katika kuleta ustawi wa sekta ya kilimo inayotegemea sana utunzaji wa mazingira
mheshimiwa spika napenda pia kutumia fursa hii kumpongeza mhe
majaliwa kassim majali wa mbunge wa ruangwa kwa kuteuliwa kuwa waziri mkuu wa kumi na mbili wa jamhuri ya muungano wa tanzania na katika kipindi kifupi ameonyesha nia ya dhati ya kuwatumikia watanzania
aidha mhe
waziri mkuu amehamasisha maendeleo katika sekta ya kilimo ikiwa ni pamoja na kuhimiza wakulima wafugaji na wavuvi kuongeza tija uzalishaji na uongezaji wa thamani wa mazao ya kilimo mifugo na uvuvi
vilevile amekuwa mstari wa mbele wa kuhamasisha viongozi kuwajibika katika kuwatumikia wa nanchi
mheshimiwa spika napenda pia kukupongeza wewe binafsi naibu spika mhe
dkt
tulia ackson mwansasu na wenyeviti wa bunge kwa kuchaguliwa kuliongoza bunge letu tukufu la 
ni imani yangu kuwa mtaliongoza bunge kwa hekima weledi mkubwa na kwa kuzingatia sheria kanuni taratibu na miongozo stahiki ili bunge letu liweze kuisimamia serikali na kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi mkubwa
mheshimiwa spika napenda kuwapongeza waheshimiwa wabunge wote wa kuchaguliwa na kuteuliwa kuwa wabunge wa bunge la jamhuri ya muungano tanzania
naahidi kushirikiana nao katika kuiletea nchi yetu maendeleo
mheshimiwa spika napenda pia kuwashukuru wajumbe wa kamati ya bunge ya kudumu ya kilimo mifugo na maji chini ya mwenyekiti wake mhe
dkt
mary nagu mbunge wa hanang
naishukuru kam ati kwa kuipokea na kuifanyia uchambuzi wa kina taarifa ya utekelezaji ya wizara ya kilimo mifugo na uvuvi ya mwaka na makadirio ya mapato na matumizi ya mwaka katika kikao chake kilichofanyika dar es salaam tarehe na mwezi ap rili 
bajeti hii imezingatia maoni ushauri na mapendekezo yaliyotolewa na kamati hiyo
mheshimiwa spika nawapongeza na kuwashukuru wananchi wa jimbo langu la iramba magharibi kwa kunichagua na kwa ushirikiano wanaoendelea kunipa katika kuwawakilish hapa bungeni
aidha nawapongeza kwa juhudi wanazofanya katika kujiletea maendeleo
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kwa mara nyingine tena kumpongeza waziri mkuu mhe
majaliwa kassim majaliwa mb kwa hotuba yake ambayo imeelezea kwa muhtasari hali ya kilimo mifugo na uvuvi ilivyo hivi sasa na mwelekeo kwa mwaka ujao
aidha nampongeza waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa mhe
george simbachawene na waziri wa fedha na mipango mhe
dkt
philip mpango kwa hotuba zao nzur zilizofafanua hali ya uchumi kwa mwaka na mpango wa aendeleo wa taifa kwamwaka nampango wa pili wa maendeleo wa miaka mitano kwa kipindi cha 
 hali ya kilimo mifug na uvuvi 
 haliyakilimo 
mheshimiwa spika mchango wasekta ya kilimo umeendelea kuwa muhimu katika uchumi na maendeleo ya nchi kwa kuwa inatoa ajira kwa asilimia 
 ya watanzania na inachangia zaidi ya asilimia ya chakula kinachopatikana nchini kwa miaka yenye mvua za kutosha
katika mwaka sekta ya kilimo ilichangia asilimia 
 ya pato la taifa ikilinganishwa na asilimia 
 mwaka 
mchango mkubwa katika pato la taifa ulitokana na sekta ya ilimo ikifuatiwa na sekta nyingine za kiuchumi
kwa kuwa asilimia kubwa ya watanzania wanashiriki katika shughuli za kilimo mchango huo unachangia kwa kiasi kikubwa katika kupunguza umaskini
mheshimiwa spika ukuaji wa sekta ya kilimo kwa mwaka umepungua kufikia asilimia 
 ikilinganishwa na ukuaji wa asilimia 
 katika mwaka kwa shughu li za kiuchumi za kilimo zinazojumuisha mazao ufugaji uvuvi na misitu
shughuli hizo zimekua na kupungua kwa asilimia 
 na 
 mwaka ikilinganishwa na ukuaji wa asilimia 
 na 
 ya mwaka mtawalia
 uzalishaji wa mazao biashara 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalishaji wa mazao makuu ya biashara umeongezeka kufikia tani 
 ikilinganishwa na tani mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia mbili
ongezeko hilo limechangiwa na kuongezeka kwa uzalishaji wa mazao ya sukari mkonge chai na korosho
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya bustani umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
aidha uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta ukijumuisha ali zeti ufuta mawese karanga na soya umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ongezeko hilo limetokana na uwepo wa soko la uhakika ushirikiano kati ya sekta ya umma na sekta binafsi pamoja na uwekezaji mkubwa katikaviwanda vidogo na vya kati vya usindikajimafuta ambavyo vimetoa fursa ya soko la mazao hayo
 hali ya chakula na uzalishaji wa mazao ya chakula 
mheshimiwa spika hali ya chakula mwaka imeendelea kuimarika kutokana na mavuno mazuri na ya ziada yaliyopatikana msimu wa kilimo wa na 
tathmini ya uzalishaji iliyofanyika mwezi agosti nchini ilibaini kuwa uzalishaji wa mazao ya chakula katika msimu wa kilimo wa ulikuwa tani zikiwemo tani za afaka na tani za mazao yasiyo ya nafaka
kiasi hicho cha chakula kikilinganishwa na mahitaji ya chakula kwa mwaka ya tani nafaka na si nafaka kinaonyesha kuwepo kwa ziada ya tani za chakula
ku tokana na hali hiyo taifa limejitosheleza kwa chakula kwa asilimia ambapo katika mikoa ya tanzania bara mikoa tisa ilibainika kuwa na ziada sita utoshelevu na sita uhaba
hata hivyo kiwango hicho cha utoshelevu asilimia ni pungufu kwa kile ha mwaka asilimia kwa asilimia tano
pamoja na utoshelevu huo tathmini ili onesha uwepo wa mikoa yenye maeneo tete katika halmashauri kiambatisho na
ili kukabiliana na upungufu wa chakula nchini katika mwa wizara kwa kushirikiana na tamisemi itaelekeza kila kaya iwe na mazao yanayostahimili ukame kwa ajili ya akiba
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula uliendelea na ununuzi wa nafaka katika kanda ya songea makambako na sumbawanga ambako kulikua na uzalishaji wa ziada
wakati wa kuanza mwaka tarehe julai nfra ilikuwa na tani 
 za nafaka
hadi kufikia tarehe aprili nfra ulikuwa umenunua tani 
 na kufanya akiba katika maghala yake kufiki tani 
 ambapo mahindi ni tani 
 mpunga ni tani 
 na mtama ni tani 
akiba hii imeiwezesha serikali kukabiliana na uhaba wa chakula na maafa hususan mafuriko yaliyojitokeza nchini katika sehemu mbalimbali
mheshimiwa spika katikakukabiliana na uhaba wa chakula katika maeneo tete serikali iliidhinisha mgao wa jumla ya tani 
 za chakula cha njaa kutolewa kati ya julai na aprili 
hadi kufikia tarehe aprili jumla ya tani 
 za chakul hicho zilikuwa zimechukuliwa kutoka katika maghala ya nfra kwa ajili ya usambazwa kwa walengwa
aidha kati ya kipindi ha agosti na machi serikali ili idhinisha jumla ya tani 
 kwa ajili ya kukabiliana na maafa ususan mafuriko
hadi kufik ia tarehe aprili jumla ya tani 
 zilikuwa zimekwisha chukuliwa kutoka katika mag hala ya nfra kwa aji li ya kusambazwa katika halmashauri husika kiambatisho na
mheshimiwa spika katika msimu wa kilimo mvua za vuli katika mik oa ya kanda ya ziwa zimenyesha vizuri na hivyo kutoa matarajio ya mavuno mazuri
hata hivyo katika mikoa ya nyanda za juu kaskazini na pwani ya kaskazini mvua hizo hazikunyesha vizuri na hivyo tunatarajia mavuno hafifu
kwa sasa uvunaji wa mazao ya vuli umekamilika na wakulima wanaendelea na kilimo cha masika
taarifa ya hali ya hewa iliyotolewa na mamlaka ya hali ya hewa nch ini tma tarehe machi inaonesha kwamba mwelekeo wa mvua kwa kipindi cha mwezi machi hadi mei mvua za masika zilitara jiwa kuanza wiki ya kwanza na ya pili ya mwezi machi katika maeneo ya ukanda wa ziwa viktoria na kusambaa katika maeneo mengine yanayopata misimu miwili ya mvua kwa mwaka
mvua hizo zinatarajiwa kuwa za wastani hadi juu ya wastani katika maeneo mengi
hata hivyo maeneo machache yanatarajiwa kupata mvua za wastani hadi chini ya wastani
mvua hizo zimeanza na zinaendelea kunyesha na mazao yapo katika hatua za awali za ukuaji
mheshimiwa spika katika maeneo yanayopata mvua mara moja mvua za msimu mvuazinaendelea kunyesha vizuri kwa kiwango cha wastani hadi chini ya wastani katika maeneo mengi ingawakatika baadhi ya maeneo zimeripotiwa kunyesha kwa kiwango cha juu ya wastani zikiambatana na viashiria vya el nino
uvunaji halisi wa mazao ya msimu unatarajiwa kuanza mwishoni mwa mwezi mei kuelekea mwezi juni 
wizara itafanya tath mini ya awali ya uzalishaji wa mazao ya chakula msimu wa na upatikanaji wa chakula kwa mwaka ili kupata mwelekeo wa hali ya chakula nchini na kushauri serikali ipasavyo juu ya hatua stahiki za kuchukua kutokana na hali itakayojiri
 hali yaushirika 
mheshimiwa spika ushirika nchini umeendelea kuwa sekta muhimu katika maendeleo ya jamii kujenga uchumi wa wanachama na kuchangia pato la taifa
umuhimu huu umetokana pia na kuwaunganisha wakulima na wanachama katika uzalishaji ukusanyaji mazao na upatikanaji wa masoko
pia ushirika umedhihirisha umuhimu wake kwa kujitokeza katika sekta mbalimbali za kiuchumi nchini zikiwemo sekta za kilimo ufugaji uvuv i viwanda nyumba usafirishaji huduma madini na fedha
ili kufanikisha maendeleo ya ushirika katika sekta mbalimbali wizara kupitia tume ya maendeleo ya ushirika nchini inaimarisha vyama vya ushirika vya msingi na vikuu
mheshimiwa spika wizara imeen delea kufanya uhakiki wa kubaini uhai wa vyama vya ushirika ikiwa ni pamoja na kuboresha daftari la vyama vya ushirika nchini
hadi kufikia machi vyama vya ushirika vilivyohai ni kiambatisho na
 ikiwa ni ongezeko la vyama vya ushirika sawa na ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na vyama vilivyokuwepo machi 
hata hivyo idadi ya wanachama imepungua kutoka hadi kutokana na sababu mbalimbali ikiwemo ubadhirifu na migogoro
aidha vyama vya ushirika vim etoa ajira za kudumu katika jamii
mheshimiwa spika vyama ya ushirika wa akiba na mikopo saccos imeongezeka kutoka mwezi machi hadi mwezi machi sawa na ongezeko la asilimia 
hadi kufikia mwezi machi mikopo yen ye thamani ya shilingi bilioni 
 imetol ewa na saccos kwa wanachama
jumla ya hisa akiba na amana imepungua kutoka shilingi bilioni mwezi machi hadi shilingi bilioni mwezi machi kutokana na kupungua kwa idadi ya wanachama
mheshimiw spika vyama vya ushirika wa mazao amcos vimeendelea kutoa huduma za ugani usambazaji wa pembejeo ukusanyaji na uuzaji wa mazao ya wakulima
katika msimu wa mazao ya kahawa korosho pamba na tumbaku yenye thamani ya shilingi bilioni 
 yalikusanywa na kuuzwa ikilinganishwa na mazao yenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya maendeleo ya ushirika imeendelea kuimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao kupitia mifumo mbalimbali ikiwemo matumizi ya mfumo wa staka badhi za ghala
mfumo huo umesaidia kupanda kwa bei ya korosho katika mikoa ya lindi mtwara na pwani
aidha mfumo unaendelea kuwapatia wakulima bei nzuri na zenye ushindani katika mazao ya mpunga mahindina kahawa
 hali yamifugo 
mheshimiwa spika sekta ya mifugo ni moja kati ya sekta zilizopewa umuhimu katika kutekeleza mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano awamu ya pili 
mifugo hutoa ajira lishe nishati mbolea na hutumika kama wanyamakazi na benki hai
baadhi ya mifugo ikiwemo ng ombe mbuzi kondoo kuku na nguruwe ni chanzo cha mapato ya haraka wakati wa hali ya ukame na njaa hususan maeneo ya vijijini
aidha mifugo na bidhaa zake huokoa fedha za kigeni ambazo zingetumika kuagiza mazao ha yo kutoka nje ya nchi
katika mwaka idadi ya mifugo nchini inafikia ng ombe milioni 
 mbuzimilioni 
 nakondoo milioni 
pia wapo kuku wa asili milioni 
 kuku wa kisasamilioni 
 nanguruwemilioni 
mheshimiwa spika kulingana na takwimu zilizotolewa na ofisi ya taifa ya takwimu kwa mwaka sekta ya mifugo ilikua kwa asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 mwaka 
aidha ulaji wa mazao ya mifugo kulingana na viwango vya shirika la chakula na kilimo la umoja wa ma taifa fao ni kilo za nyama lita za maziwa na mayai kwa mtu kwa mwaka
kwa upande wa nchi yetu viwango vya ulaji wa mazao hayo kwa sasa ni wastani wa kilo za nyama lita za maziwa na mayai kwa mtu kwa mwaka
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa maziwa ulikuwa ni lita bilioni 
aidha usindikaji wa maziwa ulikuwa ni lita 
pia uzalishaji wa mitamba katika kipindi hicho ulifikia mitamba 
kati ya mitamba hiyo ilizalishwa kutoka mashamba serikali na kampuni ya ranchi za taifa narco na kutoka sekta binafsi
aidha dozi za mbegu bora za uhimilishaji zilizalishwa na kusambazwa kwa wafugaji ambapo ng ombe walihimilishw a
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa nyama umeongezeka kutoka tani ng ombe mbuzi na kondoo nguruwe na kuku mwaka hadi tani ng ombe mbuzi na kondoo tani nguruwe tani na kuku tani mwaka wa 
pia uzalishaji wa mayai kwa mwaka ni mayai bilioni 
aidha mifugo iliyouzwa minadani ni ng ombe mbuzi na kondoo wenye thamani ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika mwaka vipande vya ngozi za ng ombe ghafi vyenye thamani yashilingi bilioni 
 na vipande vyangozi za mbuzi kondoo vyenye thamani ya shilingi milioni 
 vimeuzwa nje ya nchi
aidha ngozi zilizosindikwa ni vipande vya ng ombe vyenye hamani ya shilingi bilioni 
 na vipande vya ngozi za mbuzi kondoo vyenye thamani ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spikakatika mwaka tani 
 za mbegu bora za malisho zenye thamani ya shilingi milioni 
 namarobota ya hei yenye thamani ya shilingibilioni 
 yamezalishwa kutoka mashamba ya serikali ambapo marobota ya hei yenye thamani ya shilingi bilioni 
 yamezalishwa kutoka mashamba ya sekta binafsi
pia uzalishaji wa vyakula vya mifugo unaofanywa sekta binafsi umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
 hali yauvuvi 
mheshimiwa spika sekta ya uvuvi ya uvuvi ni miongoni mwa sekta zilizopewa umuhimu katika kutekeleza mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitao awamu ya pili 
sekta hii ni umuhimu katika kuwapatia wananchi ajira kipato na lishe bora hususan katika maeneoyavijijini
pia sekta hii inayo fursa kubwa katika kuchangia pato la taifa na hivyo kuchangia katika kukuza uchumi na kuondoa umaskini kwa mwananchi wa kawaida na taifa kwa ujumla
mheshimiwa spika shughuli za uvuvi hufanyika katika maeneo yenye maji baridi na maji chumvi
eneo la maji baridi linajumuisha maziwa makuu matatu ambayo ni ziwa victoria kilometa za mr aba ziwa tanganyika kilometa za mraba na ziwa nyasa kilometa za mraba 
aidha kuna mabwawa maziwa ya kati na madogo mito na maeneo oevu
maji chumvi yanajumuisha eneo la ukanda wa pwani wa bahari ya hindi wenye urefu wa ki lometa ambao umegawanyika katika eneo la maji ya kitaifa territorial sea lenye ukubwa wa kilometa za mraba na eneo la ukanda wa uchumi wa bahari economic exclusive zone eez lenye ukubwa wa kilometa za mraba 
aidha kutokana na utaf iti uliofanywa na taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania tafiri kwa vipindi tofauti unaonesha kuwa kiasi cha samaki kilichopo katika maji fish stock ni kama ifuatavyo tani ziwa victoria tani ziwa tanganyika tani ziwa nyasa tani maji ya kitaifa ya bahari territorial sea na tani maji mengine madogo minor waters
mheshimiwa spika shughuli za uvuvi nchini hufanywa na wavuvi wadogo ambao huvua kwenye maeneo yote ya maji baridi na maeneo ya maji ya ki taifa katika ukanda wa bahari ya hindi
katika mwaka jumla ya wavuvi wadogo walivua jumla ya tani za samaki zenye thamani ya shilingi trilioni 
 kwa kutumia vyombo vya uvuvi ambapo tani ni kutoka maji baridi tani ni kutoka maji chumvi eneo la maji ya kitaifa kiambatisho na a na b
kutokana na uvunaji huu jumla ya tani 
 zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimeuzwa nje ya nchi na kuliingizia taifa kiasi cha shilingi bilioni 
 kama ushuru kiambatish na
 a na b
mheshimiwa spika aidha uvuvi kat ika ukanda wa uchumi wa bahari eezhufanywa na meli za kigeni chini ya usimamizi wa mamlaka ya uvuvi bahari kuu
katika mwaka jumla ya leseni za uvuvi katika bahari kuu na leseni za meli tatu za kutoa huduma supporting vessels zenye thamani ya dola za kimarekani shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa meli kutoka mataifa ya china hispania korea taiwan tanzania ufaransa na ushelisheli
pia wavuvi wadogo wameendelea kuhamasishwa kuwekeza katika uvuvi hususan katika ununuzi wa zana bora za uvuvi ili waweze kufanya uvuvi wenye tija hususan katika bahari kuu
kutokana na uhamasishaji huo matumizi wa boti za injia umefikia boti mwaka 
mheshim iwaspika wizara imeendelea kutilia mkazo uendelezaji wa ukuzaji wa viumbe kwenye maji katika ukanda wa maji baridi na maji bahari ambapo hadi sasa vituo vitano vya ukuzaji viumbe kwenye maji vya serikali na vitano vya sekta binafsi
aidha mab wawaya samaki yamefikia mwaka na kuwezesha kuongezeka kwa uzalishaji wa samaki kutoka kwenye mabwawa hayo kufikia tani 
 na uzalishaji wa zao la mwani kufikia tani 
 mwaka 
mheshimiwa spika sekta ya uvuvi imekua kw asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 mwaka 
aidha ulaji wa mazao ya uvuvi kulingana na viwango vya shirika la chakula na kilimo laumoja wa mataifa fao ni kilo za samaki kwa mtu kwa mwaka
kwa upande wa nchi yetu viwango vya ulaj wa mazao hayo kwa sasa ni wastani wa kilo za samaki kwa mtu kwa mwaka 
 mapato na matumizi fedha katika kipindi cha mwaka 
 fungu 
 makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kwa mwaka ilikadiria kukusa nya mapato ya shilingi kupitia fungu kutokana na vyanzo mbalimbali
hadi kufikia tarehe machi wizara ilikusanya jumla ya shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio na inaendelea kukusanya maduhuli hayo hadi juni 
 fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kupitia fungu ilitengewa jumla ya shilingi 
kati ya fedhahizo shilingi ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi ni fedha za maendeleo
 matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika katika mwaka fungu ilitengewa jumla ya shilingi kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya mishahara na shilingi ni kwa ajili matumizi mengineyo
kati ya fedha za matumizi mengineyo shilingi zinatumika kwa maeneo muhimu ya ununuzi wa nafaka shilingi kwa ajili ya ruzuku ya pembejeo na shilingi nimichango kwa mashirika ya nje shilingi ruzuku kwa mashirika ya ndani shilingi chakula cha wanafunzi shilingi mfuko wa pembejeo na shilingi madawa ya viuatilifu
hivyo fedha halisi za matumizi ya kawaida oc proper ni shilingi 
mheshimiwa spika hadi kufikia tarehe aprili jumla ya shilingi 
 zimetolewa sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa
kati ya hizo shilingi 
 ni mishahara na shilingi 
 ni matumizi men gineyo
aidha fedha zilizotumika ni shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya fedha zilizotolewa
kiasi kikubwa cha fedha za matumizi mengineyo shilingi zilitumika kununua nafaka kwa ajili hifadhi ya chakula shilingi 
 kwa ajili ya ruzuku ya pembejeo za kilimo na shilingi kulipia mashirika ya ndani
matumizi hayo yote ni sawa na asilimia 
 na kubakisha shilingi 
 sawa na asilimia 
 tu kwa ajili ya matumizi ya idara na viten go vya wizara
 matumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo mifugo na uvuvi ilitengewa jumla ya shilingi kupitia fungu kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
kati ya fedha hizo shili ngi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
programu na miradi iliyotekelezwa ni i programu ya kuendeleza sekta ya kilimo agricultural sector development programme asdp ii programu ya kilimo ya kuendeleza tija na uzal ishaji katika afrika ya mashariki eastern africa agricultural productivity programme eaapp iii mradiwa japan policy and human resources development phrd iv mpango wakukuza kilimo ukanda wa kusini mwa tanzania southern agricultural growth corridor of tanzania sagcot
mheshimiwa spika hadi kufikia tarehe aprili shilingi zimetolewa kwa ajili ya kutekeleza miradi hiyo sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa
matumizi ni shilingi sawa na asilimia ya fedha zilizotolewa
aidha fedha zote hizo ni za nje
 fungu 
 fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara chini ya fungu ilitengewa jumla ya shi lingi 
kati ya hizo shilingi ni fedha za matumizi menginey ozikiwemoshilingi kwa ajili yatume na shilingi zacoasco
jumla ya mishahara ni shilingi ambapo shilingi ni mishahara ya watumishi wa tume na shilingi ni kwa ajili ya coasco
aidha kat ika mwaka tume ya maendeleo ya ushirika haikutengewa fedha za bajeti ya matumizi ya maendeleo
 matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi tarehe aprili fedha za matumizi ya kawaida zilizopokelewa kutoka hazina ni shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya kiasi kilichoidhinishwa
matumizi yalifikia shilingi 
 sawa na asilimia ya kiasi cha fedha kilichotolewa
 fungu 
 makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa upand wa sekta za ifugo na uvuvi ilitarajia kukusanya kiasi cha shilingi 
katiya hizo mifugo shilingi 
 na uvuvi ni shilingi 
hadi kufikia aprili kiasi cha shilingi 
 kimekusanywa na wiza ra sawa na asilimia 
 ya lengo
kati ya hizo sekta ya mifugo ni shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya lengo na sekta ya uvuvi shilingi 
 sawa na asilimia 
 zaidi ya lengo 
 fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika katikamwaka wizara kupitia fungu ilitengewa kutumia jumlayashilingi 
kati ya kiasi hiki shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
 matumiz ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi kufikia aprili jumla ya shilingi zimetolewa sawa na asilimia 
kati ya hizo shilingi ni kwa ajili ya mishahara yawatumishi wa wizara pe na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengine oc
 matumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika kwa upande wa fedha za maendeleo hadi kufikia aprili hakuna fedha yoyote ilikuwa imetolewa kwa ajili ya kutekeleza miradi hiyo
 utekelezaji wa malen go kwa mwaka na mpango wa mwaka 
 kilimo na ushirika 
mheshimiwa spika utekelezaji wa bajeti ya mwaka umezingatia malengo ya mpango wa maendeleo wa miaka mitano mpango wamatokeo makubwa sasa big results now brn na ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka na 
malengo hayo yalitekelezwa kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimoawamu ya kwanza agricultural sector development program asdpi programu ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika cooperative reform and modernization program crmp nampango wa kukuza kilimo katika ukanda wa kusini mwa tanzania southern agricultural growth corridor of tanzania sagcot
mheshimiwa spika katikakufanikisha majukumu yake wizara imetekelez malengo mkakati strategic objectives tisa kupitia fungu na katika idara vitengo asasi na taasisi za wizara
malengo mkakati hayo ni i
kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo ii
kuwezesha upatikanaji wa masoko ya bidhaa za kilimo iii
kuwezesha uongezaji wa thamani ya mazao ya kilimo iv
kuimarisha mfumo wa ukusanyaji uhifadhi uchambuzi na usambazaji wa takwimu v
kusimamia sera sheria na mikakati katika sekta ya kilimo vi
kuboresha uratibu katika sekta ya kilimo vii
kuboresha uwezo wa wizara wa utoa huduma viii
kuwezesha na kuimarisha ushirika na asasi za wananchi katika kilimo na sekta nyingine za kiuchumi na ix
kuzingatia masuala mtambuka katika kilimo
 kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mheshimiwa pika katika mwaka makadirio ya mahitaji ya pembejeo za kilimo yalikuwa tani za mbolea tani za mbegu bora miche ya chai miche ya kahawa viuatilifu vya korosho tani naviuatilifu vya pamba ekapaki 
hadi mwezi aprili upatikanaji wa pembejeo hapa nchini ulifikia tani za mbolea sawa na asilimia 
 ya mahitaji mbegu bora tani awa na asilimia ya mahitaji miche bora ya chai na kahawa miche na viuatili fu tani kwa zao la korosho na ekapaki kwa zao la pamba
uzalishaji wa mbegu na miche bora 
mheshimiwa spika katika msimu wa wizara kupitia wakala wa mbegu za kilimo asa imezalisha tani za mbegu bora za nafaka na mikund sawa na asilimia ya lengo la kuzalisha tani 
aidha asa kwa kushirikiana na sekta binafsi imezalisha tani za mbegu za mahindi katika shamba la mbozi mkoani songwe
vilevile asa imezalisha miche bora ya matunda sawa na asilimia lengo na vipando bora vya muhogo kwa kushirikiana na jeshi la magereza pamoja na taasisi zisizo za kiserikali
uzalishaji huo ni sawa na asilimia ya lengo la kuzalisha vipando vya muhogo 
katika mwaka asa itazalisha ta ni za mbegu za nafaka na mikunde miche bora ya matunda na vipando bora vya muhogo 
vilevile kwa kushirikiana na kampuni binafsina mashirika ya umma kwa kutumia mashamba ya asa jumla ya tani za mbegu za nafaka zitazalishwa
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuboresha miundombinu katika mashamba ya mbegu ambapo katika shamba la arusha visima viwili vimechimbwa kwa ajili ya kumwagilia hekta 
aidha katika shamba la msimba visima vitatu vimechimbwa kwa ajili ya kumw agilia eneo la hekta 
vilevile ukarabati wa mfereji wa kilometa banio na ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji wa hekta uchimbaji wa kisima chenye urefu wa mita na usambazaji wa maji safi katika nyumba za watumishi katika shamba la kilangali mkoani morogoro umekamilika
asa pia imekarabati ghala la kuhifadhi mbegu mkoani morogoro na inaendelea kujenga ghala katika shamba la mbegu la arusha
katika mwaka asa itaweka miundombinu ya umwagiliaji ya kisasa centre pivots katika shamba la msimba ya kutosheleza jumla ya ekari na pia kujenga mifereji ya mfumo wa umwagiliaji katika shamba la kilangali yenye kumwagilia jumla ya ekari 
 mpango wa ruzuku ya pembejeo 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali ilitoa ruzuku ya pembejeo za kilimo kwa mfumowa vochaambapo kaya za wakulima zilinufaika kwa kutumiatani za mbolea tani 
 za mbegu bora za mahindi na mpunga
katika mwaka wizara itaendelea kuwezesha upatikanaji pembejeo za kilimo kwa kuhakikisha upatikanaji wa tani za mbolea tani za mbegu bora miche bora ya kahawa na chai
vilevile wizara itawezesha upatikanaji wa viuatilifu vya zao la korosho pamba na mazao mengine
mheshimiwa spika wizara yangu inatam bua changamoto nyingi zilizojito keza katika ut oajiwa ruzuku ya pembejeo katika misimu iliyopita zikiwemo udanganyifu na upotevu wa vocha za pembejeo
kutokana na changamoto hizo wizarainaupitia upya mfumo huu kwa lengo la kupata mfumo ambao utawezesha upatikanaji wa mbolea kwa wakulima wote wanaohitaji kupitia katika maduka ya pembejeo kwa bei nafuu
mbolea inategemewa kupatiwa ruzuku kutokea kwenye chanzo chake kabla haijaingizwa nchini
vilevile tunapend ekeza wizara ipatiwe kiasi cha fedha zitokanazo na ushuru wa mazao ya kilimo mifugo na uvuvi zinazowasilishwa hazina ili zitumike kuboreshamiundombinu na upatikanaji wa ruzuku katika sekta za kilimo mifugo na uvuvi
udhibiti wa ubora wa mbolea 
mheshimiwa spika wizara kupitia mamlaka ya udhibiti wa ubora wa mbolea tanzania tfraimekagua tani zilizoingi zwa nchini na tani zili zosafirishwa nje ya nchi
aidha tfra imesajili wafanyabiashara wapya wa mbolea na kuwa na mawakala wa mbolea
tfra pia imekagua ubora wa mbolea katika mikoa ya mbeya arusha ruvuma morogoro rukwa manyara iringa na dar es salaam
tfra pia imetoa elimu ya uhifadhi usafirishaji na matumizi ya mbolea kupitia vyombo vya habari
piamafunzoya moja kwa mojayalitolewa kwa mawakala wa mbolea wa mikoa ya mbeya iringa ruvuma arusha na njombe kuhusu utunzaji na usambazaji wa mbolea
tfra imekamilisha maandalizi ya mwongozo wa usajili wa mbolea zenye viumbe hai biofertilizer registration uidelines na kuusambaza kwa wadau wa mbol ea
mamlaka pia imeshirikiana na vituo vya utafiti wa kilimo kufanya majaribio ya mbolea mpya
katika mwaka tfra itasajili wafanyabiashara wa mbolea wapatao itakagua na kutoa elimu kwa wafanyabiashara wa mbolea katika mikoa inayoongoza kwa uzalishaji wa kilimo
udhibiti wa ubora wa mbegu 
mheshimiwa spika wizara kupitia taasisi ya uthibiti wa ubora wa mbegu tosci ilikagua hekta za mashamba ya kuzalisha mbegu kwa ajili ya kuongeza upatikanaji wa mbegu bora
aidha tosci ilipima sampuli za mbegu katika maabara ambapo asilimia 
 zilikidhi viwango vya ubora
vilevile tosci ilikagua maduka ya wafanyabishara wa mbegu ili kuhakiki ubora wa mbegu na asilimia ya maduka yalikidhi vigezo vya kuuza mbegu
tosci pia ilitoa afunzo kwa wakulima kuhusu umuhimu wa matumizi ya mbegu bora na jinsi ya kutambua mbegu zisizo na viwango vya ubora
katika mwaka tosci itakagua hekta za mashamba ya mbeg na kuanzisha kituo kipya cha kanda ya kusini kitakachohu dumiawakulima katika mikoa ya mtwara lindi na ruvuma
 uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara umeongezeka na kupungua kwa viwango tofauti
hata hivyo uzalishaji jumla kwa mazao makuu ya biashara umeongezeka kufikia tani 
 ikilinganishwa na tani mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia mbili
viwango vya kuongezeka au kupungua kwa uzalishaji wa mazao hayo ni kama inavyooneshwa katika jedwalina
jedwali na
 uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara tani zao uzalishaji uzalishaji matarajio pamba chai 
 pareto korosho 
 mkonge sukari kahawa tumbaku 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo mifugo na vuvi na nbs matarajio hadi juni pamba 
mheshimiwa spika uzalishaji wa pamba katika mwaka umefikia tani ukilinganishwa na uzalishaji wa tani zilizozalishwa katika mwaka 
upungufu huo wa uzalishaji umesababish wa na ukame kutokana na mtawanyiko mbaya wa mvua katika maeneo yanayozalisha pamba kwa wingi na matumizi hafifu ya pembejeo hususan mbegu bora na mbolea
matarajio ya uzalishaji wa pamba katika mwaka ni tani 
chai 
mheshimiwa spika katikamsimu wa uzalishaji wa zao la chai kavu made tea ulikuwatani 
 ikilinganishwa na tani zilizozalishwa katika mwaka 
ongezeko lilisababishwa na mvuayakutosha kwenye maeneo yanayolima chai hapa nchini
matarajio ya uzalish aji wa chaikatika mwaka ni tani 
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na tamisemi itaelekeza kila kijiji kuwa na miche ya zao la chai ili kuondokana na changamoto ya miche iliyozeeka
pareto 
mheshimiwa spika uzalishaji zao la pareto msimu wa ulikuwa tani ukilinganishwa na tani kwa mwaka ambapo upungufu huo ulisababishwa na hali mbaya ya hewa katika maeneo ya uzalishaji
katika mwaka uzalishaji unatarajiwa kufikia tani on gezeko hilo linatarajiwa kutokana na mwitikio mzuri wa wakulima wa kupokea ushauri wa kitaalamu unaotolewa na maafisa ugani hali nzuri ya hewa hususan mvua na uhamasishaji mkubwa uliofanywa na bodi ya pareto kwa kushirikiana na wadau wa mikoa na wilaya inazolima pareto na wanunuzi wa zao hilo
korosho 
mheshimiwa spika uzalishaji wa korosho umeendelea kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kutokana na hali nzuri ya hewa
aidha bei ya korosho kwa kilo ilikuwa ka ti yashilingi hadi katika msimu wa ikilinganishwa na shilingi hadi kwamsimu wa 
ongezeko hilo la bei limechangiwa na matumizi na usimamizi mzuri wa mfumo wa stakabadhi ghala uliotumika kununulia korosho
wizaraitaendelea kuhamasisha matumizi ya mfumo huo na kuhakikisha upatikanaji wa pembejeo kwa wakati na ujenzi wa viwanda vya kuongeza thamani
matarajio ya uzalishaji wa koroshokatika mwaka ni tani 
sukari 
mheshimiwa spika mahitajiya sukari nchini ni wastani wa tani kwa matumizi ya kawaida na tani kwa matumizi ya viwandani
katika mwaka uzalishaji ulifikia tani ikilinganishwa na tani zilizozalishwa katika mwaka 
hadi kufik ia machi uzalishaji umefikia tani ikilinganishwa na matarajio ya tani katika mwaka 
katika kukabiliana na upungufu wa uzalishaji wa sukari unaojitokeza mara kwa mara wizara kupitia pango wa matokeo makubwa sasa imeainisha maeneo hekta kwa ajili ya uzalishaji wa sukari katika mikoa ya kagera kigoma morogoro mara mtwara pwani na tanga kiambatisho na
aidha kagera sugar company limited imepatiwa hatimiliki yashamba la kitengule lililoko mkoani kagera kwa ajili ya uweke zaji
mikakati hiyo inahusu pia uwekezaji katika mashamba mengine na uhamasishaji unafanyika kwenye maeneo ya kilombero na mtibwa ili kupata wawekezaji wa viwanda vidogo na vya kati vitakavyowasaidia wakulima wadogo
 mkonge 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mkonge katika mwaka umefikia tani ukilinganishwa na tani zilizozalishwa katika mwaka 
huu ni mwendelezo wa ukuaji wa uzalishaji katika zao hili ambao unachochewa na bei ya singa za mkonge inayoendelea kuimarika katika sok la dunia
matarajio ya uzalishaji wa mkonge katika mwaka ni tani 
kahawa 
mheshimiwa spika hali ya uzalishaji wa kahawa imepungua kutoka tani mwaka hadi kufikia tani kwa mwaka 
sababu za kushuka kwa uzalishaji wa zao la kahawa ni pamoja na mabadiliko ya tabia nchi yaliyosababisha mtawanyiko mbaya wa mvua na kuwepo kwa vipindi virefu vya ukame katika maeneo mashuhuri kwa uzalishaji ya mbozi karagwe na kyerwa matumizi duni ya mbolea upungufu wa miche bora ya kahawa
hata hivyo uzalishaji unatarajiwa kufikia tani ifikapo mwishoni mwa mwezi juni 
ongezeko hilo linatokana na upanuzi wa maeneo mapya na kuongezeka kwa beiya kahawa katika soko la dunia
tumbaku 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalishaji wa zao la tumbaku ni tani ukilinganishwa na tani zilizozalishwa katika mwaka 
upungufu umechangiwa na kupungua kwa mahitaji ya tumbaku katika soko la dunia pamoja namtawanyiko mbaya wa mvua katika maeneo ya uza lishaji
hata hivyo uzalishaji unatarajiwa kufikia tani ifikapo mwishoni mwa mwezi juni 
 zao la muhogo 
mheshimiwa spika muhogo ni za olenyesoko kubwa ndani ya nchi na linaweza kupunguza utegemezi wa chakula kwenye mazao ya mahindi na ngano kwa kiasi kikubwa
muhogo pia utatumika kwenye viwanda vyetu vya ndani
zao hili halihitaji gharama kubwa na linastawi katika maeneo mengi hapa nchini yakiwemo ya tabora mtwara lindi kigoma mwanza mara ruvuma morogoro katavi rukwa singida dodoma mbeya na morogoro
fuko wa uwaitumeonesha nia ya kufadhili zao hili hususan katika mkoa wa kigoma
aidha serikali ipo kwenye hatua za mwisho za kusaini makubaliano na serikali ya china ili kuuza muhogo wetu nchini humo
katika mwaka serikali itaendelea na mkakati wa kuimarisha zao hili kupitia vituo vyake utafiti kwa lengo la kupata mbegu bora na kuzisambaza ili kuongeza uzalishaji
aidha wizara itaangalia uwezekano wa kuchanganya kiasi cha unga wa muhogo kwenye unga wa ngano kwa ajili ya kuo ka mikate ili kupanuia soko la muhogo na kupunguza matumizi ya ngano inayoagizwa kutoka nje
bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya nafaka namazaomchanganyiko imeendelea kuimarisha soko la mazao ya kilimo ili kuwako mboa wakulima wadogo
katika msimu wa bodiimenunua tani 
 za mahindi kutoka mikoa ya iringa njombe na ruvuma
aidha bodiimeongeza thamaniya mazao kwa kusaga tani 
 za mahindi
kiasi hicho cha mahindi kimeweza kutoa jumla ya tan 
 za unga na tani 
 za pumba
vilevile bodi imeingia mkataba na kampuni ya bia ya tanzania kwa ajili ya kukausha na kuhifadhi tani 
 shayiri katika kinu cha iringa kama sehemu ya kuingiza mapato
mheshimiwa spika katika mwaka bodi itanunuatani zamahindi nakusagisha mahindi tani katika kinu cha iringa ambapounga tani na pumba tani itazalishwa
aidha bodi itakausha tani za shayiri toka tbl
vilevile bodi itaanda mkakati wa masoko na mpango wa uwekezaji kwa lengo la kuimarisha ushirikiano na sekta inafsi katika uwekezaji na masoko katika sekta ndogo ya nafaka
uzalishaji wa mazao ya bustani 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya bustani ya matunda mboga maua na viungo umeongezeka kuto ka tani mwaka hadi tani mwaka kama inavyo oneshwa kwenye jedwali na
ongezeko hilo la uzalishaji limechangiwa ongezeko la usindikaji wa mazao pamoja na hamasa ya ulaji wamatunda na mboga
mchanganuo wa uzalishaji wa kila zao ni kama ifuatavyo jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya bustani mwaka tani na
zao uzalishaji uzalishaji matarajio matunda mboga maua viungo jumla chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao wa mbegu za mafuta ukijumuisha alizeti ufuta mawese karanga na soya umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ongezeko hilo limetokana na uwepo wa soko la uhakika ushirikiano kati ya sekta ya umma na sekta binafsi pamojanauwekezaji mkubwa katika viwanda vidogo na vya kati vya kusindika mafuta na hivyo kuhamasisha uzalishaji zaidi katika mikoa ya dodoma manyara singida mbeya katavi iringa njombe rukwa kigoma lindi na mtwara
mchanganuo wa uzalishaji kwa kila zao umeoneshwa kwenye jedwali na
matarajio ya uzalishaji wa mbegu za mafutakatika mwaka ni tani 
jedwali na
 uzalishaji wa mbegu za mafuta tani na
zaouzalishaji uzalishaji matarajio alizeti karanga ufuta mawese soya jumla chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi na nbs zana za kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha sekta binafsi kuingiza nchini zana bora za kilimo kwa lengo la kuongeza upatikanaji wake
kwa kipindi cha mwezi januari hadi desemba jumla ya ma trekta makubwa na matrekta ya mkono yaliingizwa nchini
mheshimiwa spika wizara ilifanya tathmini ya mashine za kuvuna combine harvesters kupura paddy threshers na kukata mpunga reapers katika skimu za umwagiliaji zilizopo katik halmashauri za wilaya za babati mawemairo mbarali ipatagwa uturo na mbuyuni meru lekitatu kilombero mkula mwanga kivulini hai musa mwinjanga songea nakahuga iringa vijijni magozi kilosa kilangali mvomero mkindo korogwe mom bo na bagamoyo bidp
mashine hizi zilitolewa kupitia mradi wa serana maendeleo ya raslimali watu phrdmwaka kwa lengo la kupunguza upotevu na harubu katika uvunaji wa zao la mpunga na kuongeza thamani
tathmini hiyo ilihusu hali ya mashine ba ada ya kufanya kazi msimu wa kwanza utunzaji wa kumbukumbu za shughuli za mradi ikiwa ni pamoja na mapato matumizi na maendeleo ya ujenzi wa majengo ya kusimika mitambo ya kukoboa mpunga
mheshimiwa spika tathmini hiyo imeonesha kuwa upotevu wa mpunga wakati wa uvunaji na harubu kwa wakulima umepungua na uzalishaji umeongezeka kutoka wastani wa magunia kwa ekari kwa kuvuna kwa mkono na kufikia magunia kwa kutumia mashine
jumla ya vijana walipatiwa mafunzo na ajira kama maopareta wa mashine hi zo
katika msimu wa kilimo ekari sawa na hekta za mashamba ya mpunga zimevunwa kwa kutumia mashine za kuvuna
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendeleza mradi wa matrekta ya umajkt ambapo serikali ya tanzania im etia saini makubaliano ya kupata mkopo tied aid credit toka serikali ya poland wenye thamani ya dola za kimarekani milioni 
kati ya hizo dola milioni zitatumika kwa ununuzi wa matrekta na kujenga viwanda nane vya kuunganishia matrekta katik kanda nane hapa nchini
aidha viwanda hivyo vitatengeneza vipuri kwa ajili ya kukarabati matrekta mabovu
kwa utekelezaji wa mradi huu pamoja na mikakati mengine iliyopo tunategemea kuwa matumizi ya jembe la mkono yatakuwa historia katika kipindi cha muda wa kati ujao
 uendelezaji wa kilimo hifadhi 
mheshimiwa spika wizara kupitia kikosi kazi cha kitaifa cha kuendeleza kilimo hifadhi imeandaa kijitabu bango na vipeperushi kwa ajili ya kutoa elimu na namna ya kuanzisha kilimo hifadhi
wizara kwa kushi rikiana na mtandao wa kilimo hifadhi africa africa conservation tillage network actn imetoa mafunzo kwa wakulima wakufunzi watakaofundisha kuhusu kilimo hifadhi
mafunzo hayo yamefanyika katika wilaya za sumbawanga momba mbozi mbeya vijijini kyela mbarali kilolo ludewa songea vijijini namtumbo chamwino kongwa na chemba
wakulima wakufunzi wamepewa baiskeli kuwarahisishia usafiri waweze kutoa huduma za ugani
mheshimiwa spika mtandao huo wa kilimo hifadhi umeendelea kusaidia uanzi shwaji wa kituo mahiri cha kilimo hifadhi conservation agriculture center of excellence kwa kushirikiana na kituo cha utafiti wa kilimo chauyole
pia yameanzishwa mashamba ya mfano eneo la uyole yanayotumika kwa mafunzo ya kilimo hifadhi kwa wadau mbalimbaliambao ni wanafunzi wakulima wafanyabiashara na watunga sera
katika mwaka wizara ita hamasisha matumizi ya teknolojia mpya na zana za kilimo hifadhi kipandio na tindo kwenye maeneo kame katika halmashauri za wilaya za kilolo songea na mbe ya vijijini
vilevile wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itajengea uwezo vikundi vya vijana kuhusu matumizi ya pumba za mpunga kama chanzo cha nishati ya kupikia na kutengeneza brikwiti briquettes katika skimu za umwagiliaji
mfuko wa taifa wa pembejeo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo agitf ilipanga kutumia shilingi ili kutoa mikopo ya matrekta mapya matrekta madogo ya mikono mikopo kwa ajili ya pembejeo za kilimo mifugo na vifungashio mikopo kwa ajili ya zana za umwagiliaji mikopo kwa ajili ya mashine za usindikaji na mikopo kwa ajili ya mashine za kuvuna
hadi mwezi april agitf imepata na kutumia shilingi na kutoa mikopo kama inavyooneshwa katika jedwali na
jedwali na
 mikopo iliyotolewa katika kipindi cha julai hadi april na aina ya mkopo utekelezaji thamani ya mikopo shilingi lengo halisia matrekta mapya makubwa matrekta ya mkono power tillers pembejeo za kilimo mifugo zana za umwagiliaji maji mashine za uvunaji combine harvester mashine za usindikaji jumla chanzo mfuko wa taifa wa pembejeo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa mfuko umepanga kutoa mikopo yenye thamani ya shilingi kama inavyoonekana katika jedwali na
 jedwali na
 mikopo itakayotolewa katika mwaka na aina ya mkopo idadi ya mkopothamani ya mikopo matrekta mapya makubwa pembejeo mchanganyiko matrekta ya mikono nyenzo za umwagiliaji nyenzo za usindikaji mashine ya kuvunia jumla chanzo mfuko wa taifa wa pembejeo udhibiti wa visumbufu vya mazao na mimea 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kudhibiti visumbufu vya milipuko katika maeneo yaliyovamiwa na nzig e panya kweleakwelea na visumbufu vipyaili kupunguza upotevu wa mazao
aidha wizara imeendelea kukagua mazao yanayoingia nchini na yanayotoka nje ya nchi kuboresha vituo vya mipakani kusajili viuat ilifu na kukagua wafanyabiashara wa viuatilifu na kutoa elimu kwa wakaguzi
utekelezaji wa kazi hizo ulikuwa kama ifuatavyo i kudhibiti visumbufu vya milipuko 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na halmashauri za mtwara lindi ruangwa morogoro vijijini mvomero kilosa na handeni ime dhibiti milipuko ya panya na kiasi cha kilo za sumu kali na kilo za sumu tulivu zimetumika
aidha milipuko ya viwavijeshi iliyotokea katika halmashauri za temeke kibaha na lindi ilidhibit iwa
vilevile ukaguzi wa mitego na vipima mvua kwa ajili ya utabiri shirikishi wa viwavijeshi umefanyika katika wilaya za hanang babati arusha vijijini moshi vijijini rombo mwanga same simanjiro meru bahi kongwa na mpwapwa
pia ukaguzi kubaini malalo ya kweleakwelea umefanyika katika wilaya za shinyanga kishapu kwim ba misungwi sengerema igunga ikungi singida viji jini iramba bahi na manyoni ambapo kweleakwelea milioni 
 wame gundulika na kua ngamizwa
ii kudhibiti visumbufu kib iolojia 
mheshimiwa spika jumla ya wadudu walawangi wa aina mbalimbali wanaotum ika kudhibiti visumbufu vya mimea kibiolojia walizalishwa katika kituo cha kudhibiti visumbufu kibiolojia kilichoko kibaha na ku sambazwa katika maeneombalimbali nchini
aidha utunzaji wa wadudu mama unaendelea katika kituo cha kibaha ili kutunza wadudu walawangi
iii kueneza elimu ya udhibiti husishi nchini 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa mafunzo rejea kwa wawezeshaji wa uzalishaji na udhibiti husishi wa visumbufu vya zao la amba wanaosimamia wakulima kwenye kan da ya ziwa
katika mwaka wawezeshaji walipewa mafunzo kuhusu matumizi sahihi na salama ya viuatilifu athari za viuatilifu dhidi ya viumbe na mazingira na jinsi ya kupunguza athari hizo udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea
iv kudhibiti visumbufu vipya 
mheshimiwa spika udhibiti wa nzi waharibifu wa matunda nchini ulifanyika katika mikoa ya arusha dar es salaam lindi pwani na tanga kwa kutumia kivutia wadudu
aidha kazi ya kusambaza mitego na kukusanya takwimu kuhusu nzi waharibifu wa matunda imefanyika katika mikoa ya arusha dar es salaam mtwara na pwani
vilevile mafunzo juu ya visumbufu vipya yalifanyika amani mkoani tanga ambapo washiriki wakiwemo maafisa misitu mnajimu wa mazingira wakulima na maafisa gani walifundishwa
mafunzo mengine kama hayo yalifanyika da es salam na kuhudhuriwa na washiriki wakiwemo maafisa misitu wataalamu wa mimea na magugu
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kudhibiti visumbufu vya mazao na mimea kwa kufanya tathmini ili kudhibiti milipuko ya nzige kweleak welea panya viwavijeshi na magonjwa ya mimea
aidha wizara itaendelea kutoa elimu kwa wakulima ili kubaini milipuko na jinsi ya kudhibiti na itaendelea kuimarisha vituo vya ukaguzi vya mipakani ili kudhibiti mazao yanayosafirishwa na yanayoingia nchini
vilevile kituo cha kudhibiti milipuko cha kilimo anga kitaendelea kuimarishwa ili kutoa huduma bora ya udhibiti wa milipuko ya visumbufu vya mimea
kukagua mazao yanayoingia nchini na yanayotoka nje ya nchi 
mheshimiwa spika wizara imekagua jumla ya tan 
 za mazao mbalimbali yaliyoingizwa nchini na tani 
 za mazao yaliyosafirishwa nje ya nchi
katika ukaguzi huo tani 
 za tumbaku ziliharibiwa kutokana na kutokidhi viwango vya ubora kwa matumizi ya binadamu
vilevile tani 
 mazao ya tumbaku pamba na kahawa yalifukizwa kabla ya kusafirishwa kwenda nje ya nchi na kilo za bidhaa za kilimo ziliharibiwa kabla ya kuingizwa nchini
aidha vyeti vya usafi wa mazao na vyeti vya kuingiza mazao nchini vilitolewa kwa wad au
 kusajili viuatilifu na kukagua wafanyabiashara wa viuatilifu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kusajili na kukagua wafanyabiashara wa viuatilifu nchini
jumla ya makampuni ya viuatilifu kati ya yaliyo lengwa yalikaguliw a
kati ya hayo akampuni yalibainika ku fanya kazi bila vibali hivyoyalifungiwa na kushauriwa kufuata sheria
aidha sampuli za viuatilif kati ya zili pokelewa na kufanyiwa uchunguzi ambapo sampuli tano ziligundulika kutokidhi iwango
wafuki zaji na wadhibiti wa viuatilifu wafanyabiashara wa viuatilifu na waingizaji viuatilifu nchini walipewa upya leseni za biashara ya viuatilifu
pia wizara imetoa vyeti vya kusajili viuatilifu na vibali vya kuingiza viuatilifu 
vilevile mt andao wa kuingiza takwimu za wafanyabiashara wa viuatilifu umetengenezwa
kutoa elimu ya matumizi sahihi ya viuatilifu 
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo juu ya matumizi sahihi na salama kwenye kuhifadhi mazao ya nafaka kwamaafisakilimo na wakul ima kutoka mikoa ya manyara dodoma morogoro na shinyanga
aidha wafanyabiashara wa viuatilifu na wakulima wakubwa kutoka mkoa wa mwanza walipata mafunzo juu ya matumizi sahihi ya viuatilifu
huduma za ugani 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa mafunzo ya kitaalam kwa maafisa gani
jumla ya maafisa ugani na wakulima wawezeshaji kutoka katika skimu za umwagiliaji za njage msolwa ujamaa mvumi kigugu na mbogo komtonga wamepatiwa mafunzo ya uzalishaji wa mpunga kwa kutumia teknoloj ia ya kilimo shadidi
mheshimiwa spika hadi mwaka wizara kwa kushirikiana na tamisemi imeajiri wataalam wa kilimo wa kata na vijiji pungufu ya wataalam wanaohitajika katika halmashauri kata na vijiji ya kufikia le ngo la wataalam ifikapo mwaka 
katika skimu za umwagiliaji imependekezwa kwamba kila hekta pawe na afisa ugani mmoja na afisa umwagiliaji mmoja
skimu yenye hekta zaidi ya inatarajiwa kuajiri afisa uganizaidi ya mmoja
kwa kuzingatia muhimu wa wataalam wa kilimo katika ngazi za vijiji na kata wizara itaendelea kushirikiana na tamisemi kuajiri wataalam wa kilimo kwa kadri vibali vy kuajiri kutoka ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma vitakavyopatikana
mheshimiwa spika katikamwaka wizara kwa kushirikiana na tamisemi itaandaa utaratibu wa kuwapanga maafisa ugani kusimamia uendelezaji wa mazao makuu na ya kimkakati katika kila mkoa hususan mazao ya mbegu za mafuta
utaratibu huo umezoeleka kutumika katika mazao ya sili ya biashara na kuacha mazao mengine
aidha wizara itaendelea kusimamia huduma za ugani na kuboresha usambazaji wa teknolojia za kilimo bora kwa wakulima kwa kutekeleza yafuatayo i kutoamafunzokwa wakulima wawezeshaji pamoja na kuanzisha mashamba ya mfano ii kuwapatia pembejeo za kilimo cha mpunga wakulima wanaotekeleza mradi wa erppkatika skimu za umwagiliaji za njage msolwa ujamaa mvumi kigugu nambogo komtonga mkoani morogoro iii kufanya ziara za mafunzo kwa wakulima wawezeshaji kutoka skimu za umwagiliaji za njage msolwa ujamaa mvumi kigugu nambogo komtonga mkoani morogoro iv kutoa mafunzo ya teknolojia ya kilimo shadidi cha mpunga kwa maafisa ugani kutoka skimu zilizopo kwenye mradi wa erpp v kuimarisha vyuo vinne vy kutoa mafunzo kwa wakulima farmer training centres ftcs vya inyala mbeya ichenga njombe bihawana dodoma na mkindo morogoro vi kutunza vituo vitatu vya maon esho ya kilimo nanenane vilivyopo katika viwanja vya themi arusha nzuguni dod oma na ngongo lindi vii kuandaa na kupeleka teknolojia za kilimo kwa wakulima kwa kutumia vipindi vya redio na runinga viii kuratibu na kuwezesha maon esho ya kilimo nanenane kitaifa na kwenye kanda na ix kufuatilia na kutathmini utekelezaji wa kazi za ugani katika halmashauri za wilaya 
matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika wizara ilitoa mafunzo kwa wadau yanayohusu teknolojia mbalimbali za kilimo hifadhi uvunaji maji mashambani na kilimo mseto
wizara pia ilishiriki katika mchakato wa maandalizi ya mwongozo wa kilimo kina chozingatia mabadiliko ya tabia nchi na pia ilishirikiana na chuo kikuu cha kilimo cha sokoine sua katika utafiti wa kilimo hifadhi eneo la moshi lower moshi chini ya mradi wa iagriambapo utafiti ulionesha kuwa kilimo hifadhikina uhakika wa mavuno bora na utumia maji kidogo
mheshimiwa spika wizara ime shiriki katika utatuzi wa migogoro mbalimbali ikiwemo ya kituo cha utafiti wa kilimo cha uyole na wananchi wa vijij vya sai na ituha mkoani mbeya
vilevile wizaraimeendelea kushiriki katika kutafuta suluhu ya mgogoro kati yake na wananchi waliovamia shamba la miti mama la mpiji wilayani bagamoyo na migogoro inayowahusu wananchi wanaozunguka maeneo yaliyoainishwa kwa ajili ya kilimo cha mashamba makubwa chini ya mpango wa matokeo makubwa sasa brn katika vijiji vya kisaki mvuha mkongo na ngalimila
mgogoromwingine ni kati ya tanapa na mwekezaji katika shamba la bagamoyo agro eco energyna kati ya wananchi wa kata ya kimamba wi layani kilosa na watu binafsiwanaomiliki mas hamba makubwa kwenye kata hiyo
wizara pia ilitoa mafunzo kwa wanafunzi kutoka chuo cha kijeshi kibaha yanay ohusu vyanzo athari na usuluhishi wa migogoro baina ya wakulima na wafugaji nchini
mheshimiwa spika wizara ilifuatilia hatua za uhaulishaji wa rdhi ya mashamba ya tawi na muhoro yaliyopo wilaya ya rufiji kasulu katika wilaya ya kasulu na mahurunga katika wilaya ya mtwara vijijini
wizara pia ilishiriki kwenye mkutano uliojumuish makatibu tawala wa mikoa wakurugenzi watendaji wa halmashauri namaafisakilimo umwagiliaji na ushirika kutoka katika mikoa na wilaya zinazohusika na mashamba makubwa yaliyoainishwa chini ya brn ambapo changamoto mbalimbali za kuendeleza mashamba hayo kibiashara kwa mfumo wa ushirikishwaji wananchi zilijadiliwa ili kupata ufumbuzi
aidha wizara ilifanya mikutano na wawekezaji wa mashamba makubwa ya uwekezaji ya lukulilo na pangani kwa lengo la kuwajengea uelewa juu ya utaratibu wa ushirikishwaji wa wananchi wanaozunguka mashamba hayo makubwa hub and spoke model unaotumika katika mfumo wa brn
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kushirikiana na wadau mbalimbali kutatua migogoro ya ardhi kati ya wakulima wafugaji na watumiaji wengine
wizara pia itashirikiana na mikoa ya rukwa katavi lind i kigoma geita ruvuma kagera shinyanga na tabora katika kubaini na kupata maeneo mapya yanayofaa kwa kilimo cha uwekezaji mkubwa chini ya mpango wa brn ikiwa ni pamoja na kutenga maeneo kwa ajili ya ushiriki wa vijana katika kilimo
wizara itaendelea kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi kuwezesha upatikanaji wa hati za haki miliki za kimila kwa wakulima wadogo wanaozunguka mashamba sita ya uwekezaji ya pangani tawi muhoro mahurunga kasulu na kumsenga yaliyoainishwa kwenye maeneo ya brn
aidha wizara itafanya upembuzi yakinifu wa udongo na kuandaa ramani za udongo zitakazoelekeza uchaguzi sahihi wa mazao na aina na viwango vya mahitaji ya pembejeo vinavyofaa kutumika katika maeneo husika na kupima mashamba ya wakulima
utafiti 
mheshimiwa spika wizara kupitia vituo vyake vya utafiti na taasisi binafsi za kilimo imegundua na kuidhinisha aina za mbegu bora kwa mazao ya mahindi mpunga karanga chai na alizeti kiambatisho na
vilevile vituo vya utafiti vimezalisha ju mla ya tani 
 zambegu mama na jumla ya tani zambegu za awali za mazao ya nafaka jamii ya mikunde mbegu za mafuta bustani viazi mviringo na pamba ili kukidhi mahitaji ya kuzalishaji wa mbegu za msingi zinazozalishwa na wakala wa mbegu za kilimo asa na makampuni binafsiya mbegu kiambatisho na
uzalishaji wa miche ya mazao mbalimbali kwa njia za baioteknolojia umefanyika
katika mwaka wizara itafanya utafiti na kutathmini aina tano za mbegu bora za mazaoya aina ya naf aka mikunde mafuta na mizizi kwenye kanda za ikolojia ya kilimo
itazalisha tani za mbegu mama kwa mazao ya jamii ya nafaka mikunde mbogamboga mafuta na pingili milioni za mazao jamii ya mizizi
aidha aina ya mbegu zitakazozalishwa na kiasi zi tategemea mahitaji na uwezo wakampuni za uzalishaji
mheshimiwa spika utafiti vilevile megundua aina tatu za muhogo zenye jeni za ukinzani wa batobato na michirizi ya kahawia
aidha utafiti umezalisha viini tete embryos kutoka kwenye aina mbalimbali za muhogo wa asili ya hapa nchini ili kuboresha sifa za muhogo
tafitipia unaendelea kuainisha jeni za mpunga zinazofanya mpunga unukie genes foraroma kudhibiti na kuzuia magonjwa ya mimea kwenye mazao ya mahindi muhogo minazi migomba viazi na maza ya bustani
katika mwaka wizara itafanya utafiti wa kutathimini na kuanzisha aina za mazao yaliyoibuka kuwa muhimu kati ya kokoa maparachichi na matofaa ili kumpatia mkulima kipato na lishe
pia utafiti utaendelea kufanyika ili kudhibiti ma gonjwa na wadudu waharibifu wa mazao ya mahindi migomba viazi vitamu muhogo na mazao ya bustani katika kanda saba za ikolojia
mheshimiwa spika matokeo ya utafiti wa zao la ufuta yamebaini kuwa mbegu bora zikitumika mavuno huongezeka mara tatu zaidi uliko kutumia mbegu za asili
mkulima aliyetumia mbegu bora hupata faida ya shillingi kwa hekta mbayo ni mara tano ya aliyetumia mbeg za asili
zao hili lilikuwa la biashara katika kanda ya kusini kati ya mwaka hadi ambapouzalishaji ulikuwa wastani wa tani kwa mwaka
ufuta kwa sasa unazalishwa kwa wingi katika maeneo mbalimbali nchini na uzalishaji umefikia tani katika mwaka na hivyo kuifanya tanzania kuwa nchi ya kwanza afrika na ya tatu duniani baada ya mynma na india
pia uzalishaji wa zao la karanga umeendelea kuongezeka kutokana na matumizi ya mbegu bora hadi kufikia tani kwa hekta katika simuwa ambayo ni mara nne zaidi ya mbegu ya asili
hivyo kuifanya tanzania kushika nafasi ya pili afrika na ya sita duniani kwa kilimo cha karanga
mheshimiwa spika mizania ya zao la muhogo imeonesha kuwa mkulima akitumia mbegu bora hupata mavuno yawastaniwatani kwa hekta zaidi yaaliyetumia mbegu za asili
pia utafi ti wa mnyororo wa thamani umeon eshakuwa mkulima hupata faida mara tisa zaidi shilingi kwa kuuza unga wa muhogo baada ya kusindika ambapo akiuza muhogo mbichi hupata faida kidogo shilingi kwa hekta
hivyo wakulima wanashauriwa kuongeza thamani ya mazaokabla hawajay auza
aidha utafiti kwenye zao la korosho umebaini kuwa mkulima akianzisha shamba la korosho bila kuchanganya na mazao mengine hurudisha gharama zake za uzalishaji baada ya miaka nane lakini akichanganya na ufuta hurudisha gharama za uzalishaji katika msi mu mmoja tu
mheshimiwa spika wizara iliendelea na zoezi la tathmini ya rutuba ya udongo kwa lengo la kuboresha matumizi ya mbolea kwa nchi nzima
hadi sasa wilaya katika mikoa ya dodoma manyara arusha na kilimanjaro zimefanyiwa tathmini ili kupata ramani za udongo zinazoonyesha matumizi ya mbolea katika aina tofauti za udongo
vil evile jumla ya majarida ya imataifa yanayohusu magonjwa wadudu bayoteknolojia udongo sayansi jamii na agronomia yamechapishwa
 mradi wa sera na maendeleo ya rasil imali watu phrd 
mheshimiwa spika wizara imetafsiri mwongozo wa kilimo shadidi cha mpunga kwa ajili ya wakulima na kutoa nakala na zavipeperushi aina tatu ambavyo vimesambazwa kwenye skimu za umwagiliaji ofisi za mikoa wilaya kanda za umwagiliji na utafiti zinazotekeleza mradi wa phrd chuo kikuu cha kilimo chasokoine sua makao makuu ya wizara za kilimo mifugo na uvuvi na maji na umwagiliaji
programu ya kilimo ya kuendeleza tija na uzalishaji mashariki mwaafrika eastern afric agricultural productivity programme eaapp 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia eaapp imekamilisha ukarabati wa kituo mahiri cha utafiti wa mpunga katika ukanda wa masharik mwa afrika cha katrin wilayani kilombero mkoa wa morogoro
wizara pia imekamilisha ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji wa mashamba ya utafiti ya katrin na ukiriguru yenye jumla ya hekta na kukarabati miundombinu ya umeme katika kituo cha utafiti cha dakawa
mheshimiwa spika mradiwa eaapp ulikuwa wa miaka mitano kuanzia hadi na ulishirikisha nchi za mashariki mwa afrika za ethiopia kenya uganda na tanzania
tanzania ilichaguliwa kuwa na kituo mahiri cha zao la mpunga katika kituo cha katrin
katika kipindi cha mradi kazi zilizofanyik ni kutathmini teknolojia mbalimbali na kuimarisha mnyororo wa thamani wa zao la mpunga kuza lisha mbegu mama za mpunga na kujenga uwezo wa kituo cha katrin
mheshimiwa spika matokeo ya kazi zilizofanywa ni pamoja na kugunduliwa na kusajiliwa kwa aina bili mpya za mbegu za mpunga komboka na tai
aidha mbegu hizi na txd zimetathminiwa na kupitishwa kitaifa katika nchi za uganda tai komboka na kenya txd komboka
ugunduzi huo utakuza biashara ya mbegu za mpunga kati ya tanzania na nchi zamashariki mwa afrika
mbegu hizo zinatoa mavuno kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta zina ladha na harufu nzuri na pia zinastahimili magonjwa ya majani ya njano bacterial leaf spot nablast
aidha katika eneo la mradi uzalishaji wa mpunga umeongezeka utoka tan 
 mpaka tani 
 kwa hekta naeneo linalolimwa mbegu bora za mpunga limeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
mheshimiwa spika matokeo mengine ya eaapp ni kufanikiwa kupunguza nguvu kazi kwa asilimia kwa wakulima wanaotumia tekinolojia za weeders ox drawn puddlers na motorised transplanters
pia wakulima wamepata mafunzo kupitia wakulima viongozi ikiwa ni mkakati wa usambazaji wa teknolojia bora za kilimo
ili kuboresha usambazaji wa teknolojia mbali mbali za mpunga tovuti ya kituo mahiri cha kuendeleza zao la mpunga imeanzishwa
mashamba ya kilimo cha kibiashara kwa mazao ya mpunga na miwa chini ya mpango wa matokeo makubwa sasa brn 
mheshimiwa spika katika kutekeleza brn jumla ya mashamba makubwa yauwekezaji yenye jumla ya hekta yaliainishwa
mashamba yalipangwa kwa ajili ya kilimo cha zao la miwa namashamba kwa kilimo cha zao la mpunga
sambamba na kilimo cha mashamba makubwa mpango pia uliainisha jumla ya hekta za wakul ima wadogo zinazozunguka mashamba makubwa kuendelezwa kwa kilimo cha kibiashara
hadi kufikia idadi ya mashamba makubwa yaliyofanyiwa uhakiki na kubainika kuwa yanafa kwa uwekezaji ni jedwali na
tayari mashamba matano ambayo ni pangani agamoyo lukulilo kitengule na mkulazi yenye jumla ya hekta yana hati miliki na katika mashamba hayo jumla ya hekta zimeainishwa kwa ajili ya wakulima wadogo
jedwali na
 mashamba makubwa ya kilimo cha biashara chini ya mpango wa matok eo makubwa sasa brn wilayajina la shambazao litakaloli mwaukubwa wa shamba ha ukubwa mashamba madogo ha hali ya shamba bagamoyo bagamoyo miwa lina hatimiliki karagwe kitengule miwa lina hatimiliki kasulu kasulu miwa mchakato wa kuhaulishwa kibondo kumsenga miwa kilomberongalimila mpunga usuluhishi wa migogoro ruipa miwa mgogoro uko mahakamani morogoro vijijinikisaki miwa usuluhishi wa migogoro mkulazimiwa lina hatimilikimpunga mvuha miwa usuluhishi wa migogoro mtwara mahurunga miwa mchakato wa kuhaulishwa pangani pangani miwa lina hatimiliki rufiji lukulilo mpunga lina hatimiliki mkongo miwa usuluhishi wa migogoro muhoro miwa mchakato wa kuhaulishwa tawi utunge miwa mchakato wa kuhaulishwa ulangakilosa kwa mpepompunga kuna mgogoro ngohelanga mpunga kuna mgogoro jumla ya mashamba yaliyopo chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuwezesha upatikanaji wa mashamba mapya katika mikoa ya rukwa katavi lindi kigoma geita ruvuma kagera shinyanga na tabora chini ya brn ikiwa ni pamoja na kutenga maeneo kwa ajili ya uwekezaji na ajira kwa vijana
wizara pia itaendelea kukamilisha na kuwezesha upatikanaji wa hatimilikikwa mashamba ya uwekezaji yaliyoainishwa
 kuongeza upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea ku karabati maghala katika halmashauri za songea mbozi kalambo na mufindi
kati ya hayo yamekamilika yapo katika hatua za mwisho za uk arabati na hayajakarabatiwa kutokana na upungufu wa fedha
mheshimiwa spika katika kuimarisha mifumo ya masoko serikali imeshirikiana na ektabinafsi kujenga miundombinu ya masoko na maghala bora ya kuhifadhi mazao
kupitia mpango wa cowabama wakulima wadogo watanufaikakwa kuhifadhi mazao yao katika maghala katika wilaya za songea vijijini mbeya vijijini mbozi iringa vijijini njombe mlele kalambo nsimbona mufindi
aidha maghala yameunganishwa kwa wafanyabiashara na kuhakikishi wa soko la mazao ya wakulima
vilevile mpango wa cowabama meshawishi taasisi yaeastern africa grain council eagcambayo imeunganisha vyama vya wakulima farm based organization fbo na wafanyabiashara wa mahindi katika ukanda wa afrika mashariki
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya korosho imetoa elimu na kuhamasisha mat umizi ya mfumo wa stakabadhi za hala kwa wadau wa mikoa ya ruvuma na pwani
mfumo huu umewezesha wakulima kupata bei nzuri na soko la uhakika
vilevile bodi ya kahawa tanzania kwa njia ya mitandao ya simu imeendelea kutoa bei elekezi na taarifa za masoko kwa wakulima
kwa sasa mkulima anaweza kupata bei elekezi ya kahawa kwa kutuma ujumbe mfupi wa kahawa bei kwenye simu kwenda namba 
aidha bodi ya kahawa tanzania imeen delea kutangaza kahawa katika nchi za korea china urusi na falme za kiarabu ili kupata fursa na kuimarisha bei ya kahawa
bodi ya tumbaku ime patawanunuzi ambao ni japanese tobacco international leaf servirces jtils wanaonunua tumbaku katika vijiji vyawilaya ya urambo mkoani tabora
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakarabati jumla ya maghala katika halmashauri za mbeya vijijini sumbawanga wanging ombe na mpanda 
aidha wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula utaen delea kukamilisha ujenzi wa ghala la mbozi lenye uwezo wa kuhifadhi tani katika ukanda wa sagcot
wizara pia itanunua vifaa vya maghala ya kuhifadhi mahindi katika mkoa wa iringa ruvuma mbeya rukwa njombe na katavi
ununuzi kupitia wakala wa aifa wa hifadhi ya chakula 
mheshimiwa spika wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfraulianza mwaka ukiwa na akiba ya kuanzia ya nafaka tani 
 ambapo mahindi yalikuwa tani 
 mpunga tani 
 na mtama tani 
katika mwaka wakala ulipanga kununua jumla ya tani za mahindi kutoka katika maeneo yenye ziada ya uz alishaji
hadi kufikia tarehe aprili tani 
 za mahindi zilikuwa zimenunuliwa na hivyo kufanya akiba iliyohifadhiwa katik kanda saba za nfra kabla ya matoleo kuwa na jumla ya tani 
 za mahindi
mheshimiwa spika nfra ilitoa jumla ya tani 
 kwa ofisi ya waziri mkuu kukabiliana na maafa msaada kwa wakimbizi na wananchi wa sudani ya kusini
aidha tani 
 za nafakazimeuzwa kwa shirik la mpango wa chakula duniani wfp tani 
 kwa magereza na tani 
 kwa bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko
aidha wakala ulilazimika kuuza jumla ya tani 
 kwa wafanyabiashara nchini ili kuka biliana na mfumuko wa bei za vyakula hususan unga wa sembe katika masoko ya mijini na hivyo kufanya jumla ya mauzo na matoleo yote kuwa tani 
hadi kufikia tarehe aprili akiba katika maghala ya wakala ni tani 
 kati ya kiasi hicho mahindi ni tani 
 mtama tani 
 na mpunga tani 
nfra pia imekamilisha ujenziwa ghala la songealenye uwezo wa kuhifadhi tani za nafaka na ujenzi wa ghala la mbozi lenye uwezo wa kuhifadhi tani za nafaka unaendelea
 kuimarisha uongezaji wa thamani na usindikaji wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imefanya utambuzi wa vikundi katika skimu tano za kigugu na mbogo mvomero mvumi kilosa njage na mso lwa ujamaa kilombero kupitia radiwakuongeza uzalishaji wa zao la mpunga erppkwa lengo la kuvijengea uwezo kwa kuwapatia mafunzo ya usindikaji wa zao la mpunga ili kuongeza thamani na upatikanaji wa masoko katika mkoa wa morogoro
wizara pia imesimika mashine za kukoboa mpunga katika skimu za babati mawemairo mwanga kivulini na korogwe mombo kati ya mashine katika skimu zilizo ndani ya mradi wa phrd kiambatisho na
katika mwaka wizara itasi mamiausimikaji wa mashine zilizobaki katika skimu 
 kuimarisha mfumo wa ukusanyaji uhifadhi uchambuzi na usambazaji wa takwimu 
mheshimiwa spika aidha wizara imeendelea kukusanya na kusambaza taarifa na takwimu mbalimbali za kilimo kupitia tovuti ya wizara kuratibu usimamizi wa fumowa uhifadhi na usambazaji wa taarifa za kilimo ya local government monitoring database lgmd na taarifa za hali ya chakula kupitia mfumo wa uratibu wa chakula na tahadhari ya njaa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imefanya upembuzi yakinifu wa mifumo ya ukusanyaji uhifadhi na usambazaji wa takwimu na taarifa mbalimbali za kilimo national agricultural management information system namis unaojumuisha geographical information system gis kwa ajili ya kuand aa ramani za matumizi bora ya ardhi ya kilimo uzalishaji na taarifa za masoko na mfumo wa kuwezesha upatikanaji wa mtandao wa internetkwenye ofisi za mradi wa erpp mkoani morogoro
katika mwaka wizara itakamilisha ujenzi wa mifumo ya namis na kuw eka mtandao katika ofisi za mradi wa erpp
 kusimamia sera sheria na mikakati katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na ukosefu wa mitaji ya kugharamia mnyororo wa thamani katika sekta ya kilimo serikali imeanzisha benki ya maendeleo ya kilimo tanzania tadbkwa mtaji wa shilingi bilioni na ilizinduliwa rasmi tarehe agosti wakati wa kilele cha siku ya wakulima ya nanen ane
benki hii inasimamiwa kiuendeshaji na benki kuu ya tanzania na inamilikiwa na serikali kwa asilimia ya hisa
benki imejipanga kutoa mikopo ya muda mfupi miaka wa kati miaka hadi na mrefu miaka hadi kwa riba nafuu kati ya hadi na kwa masharti mengine yanayozingatia hali halisi ya kilimo ushirika na vikundi vya wakulima wad ogo wadogo benki za maendeleo ya jamii vyama vya kuweka na kukopa na taasisi ndogo za fedha
tadb imeanzishwa kwa malengo makuu mawili ambayo ni i kusaidia upatikanaji wa utoshelezi na usalama wa chakula ambao ni endelevu nchini ii kusaidia katika kuleta apinduzi ya kilimo kutoka kilimo cha kujikimu kwenda cha kibiashara ili kuchangia kwenye ukuaji wa uchumi wa taifa na kupunguza umaskini 
mheshimiwa spika tadb tayari imeanza kutekeleza majukumu yake kwa kuvijengea uwezo vikundi vya wakulima vyenye jumla ya wakulima na hivyo kuwezesha jumla ya vikundi nane kutimiza masharti na maandalizi ya msingi ya kuweza kukopa
benki imevikopesha vikundi hivyo nane jumla ya shilingi bilioni 
aidha benkiimefanikisha kupatikana kwa dhamana kwa ajili ya mikopo ya wakulima wadogo wadogo kutoka benki kuu na mfuko wa uwezesh aji wa sekta binafsi ya kilimo pass
mheshimiwa spika katika mwaka benki itaendelea kutangaza na kupanua huduma zake kwa wananchi mikoanikulingana na ukuaji wa biashara kufany maandalizi ya kutoa mikopo ya kuendeleza miradi ya kilimo cha umwagiliaji katika maeneo yaliyoainishwa kw enye brn na kutoa mikopo ya shilingi bilioni kwa wakulima
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa limu kwa umma kuhusu sera ya taifa ya kilim ya mwaka 
 katika kutekeleza sera hiyo wizara imekamilisha mkakati wa kuendeleza sekta ya kilimo asdsna programu ya kuendeleza sekt ya kilimo awamu ya ili asdp ii
asdp iiinalenga kubadilisha kilimo ku wa cha kisasa na cha kibiashara kwa kuongeza tija uzalishaji ili kuongeza mapato na kupunguza umaskini
mheshimiwa spika katika kuimarisha uwezo wa wataalam wa kuchambua kufuatilia na kutathmini utekelezaji wa sera ya kilimo wizara inashirikiana na washirika mbalimbali wa maendeleo kutoa mafunzo na vitendea kazi
baadhi ya washirika nimichigan state university regional strategic analysis and knowledge support resakss international livestock research institute ilri na alliance for green revolution in africa agra kupitia mradi wa micro reform for african agribusiness mira
mheshimiwa spika ili kukabiliana na changamoto mbalimbali katika kilimo wizara imefanya maboresho ya kanuni za tumbaku the tobacco industry regulations 
aidha wizara inaendelea kufanya mapitio kwa kanuni za mbolea thefertilizer regulations kanuni za tasnia ya pamba thecotton regulations vilevile wizara inakamilisha maandalizi yakanuni za sheria ya hakimiliki wagunduzi wa aina mpya za mbegu za mimea theplant breeders rights regulations na kanuni za sheria ya mbegu theseeds regulations pamoja na kanuni za afya ya mimea theplant protection regulations
wizara pia imekamilisha rasimu ya miongozo iliyoandaliwa kwa lugha ya kiingereza kwa ajili ya sheria za pamba chai kahawa korosho mkonge tumbaku sukari pareto na nafaka na mazao mchanganyiko
mheshimiwa spika wizara inafanya maboresho katika mfumo wa kisheria kwenye sekta za kilimo kwa kuandaa mapendekezo ya kutunga sheria ya kuanzisha mfuko wa fidia ya bei za mazao sheria ya kulinda na kuendeleza ardhi ya kilimo sheria ya kulinda nasaba za mimea kwa ajili ya kilimo na chakula sheria ya kilimo cha mkataba na sheria ya zana za kilimo
mapendekezo ya sheria hizo mpya zipo katika ngazi mbalimbali za maamuzi
katika mwaka wizaraitaendelea kukamilisha taratibu za uundwaji wa taasisi ya utafiti wa kilimo tari kwa lengo la kuboresha mfumo wa utafiti nchini ikiwa ni pamoja na kuwasilisha bungeni muswada wa kuunda sheria ya kuanzishwa kwake
 kuboresha uratib katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika andiko la asdp iilimekamilika na kupitish wa na wadau wa sekta ya kilimo kwenye mkutano uliofanyika tarehe desemba 
mfumo wa uratibu wa asdp ii umeimarishwa na kuwa mpana zaidi ili kuweza kusimamia miradi mingi ndani ya sekta yakilimo ambayo inatekelezwa na serikali mashirika ya mma sektabinafsi na taasisi zisizo za kiserikali
aidha wizara imea ndaa waraka kwa ajili ya maamuzi ya serikali ili asdp ii ianze kutekelezwa mwaka 
 kuboresha uwez wa wizara kutoa huduma 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kushirikisha wanahabari katika matukio kuandika habari za kilimo na kufafanua hoja mbalimbali ili kuongeza uelewa na kutoa taarifa sahihi kwa umma
wizara ilielimisha umma kuhusu mfumo wa utoaji ruzuku ya pembejeo za kilimo matumizi sahihi ya mbolea utabiri na udhibiti wa viwavijeshi udhibiti wa ugonjwa wa mnyauko fusari wa pamba namna ya kukabiliana na ugonjwa hatari wa mnyauko wa mahindi uhifadhi wa chakula katika ngazi ya kaya matumizi bora ya zana katika kilimo
 jumla ya maswali ya waandishi wa habari yalijibiwa vipindi kumi vya televisheni vilionyeshwa vipindi vinne vya radio vilitangazwa na makala zilichap ishwa magazetini
mheshimiwa spika wizara pia ilifanikisha kuonesh na kutangaza moja kwa moja tukio la kilele cha maa dhimisho ya sikukuu ya wakulima kitaifa koani lindi kupitia kituo cha televisheni cha tbc na redio ya tbc taifa
vyombo vya habari vilitumika kuhamasisha wananchi kushiriki katika maadhimisho hayo kit aifa na kwenye kanda
vilevile mabango makubwa manne na madogo manne yalitumika kuhamasisha wakulima kushiriki kwenye maadhimisho hayo na kuelimisha mma kuhusu majukumu ya wizara na utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp
mheshimiw spika wizara ime endelea kuelimisha umma kuhusu igogoro baina wakulima wadogo wa miwa na kiwanda kilombero nawakulima na wafugaji kilosa kwa nia ya ku pata suluhu
taarifa nne za kujulisha umma juu ya juhudi ya serikali atika kutatua migogor hiyo zime andaliwa na kutolewa kupitia magazeti ya kila siku tovuti na mitandao ya kijamii ya wizara
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaelimisha umma kuhusuteknolojia za uzalishaji wa mazao yenye thamani kubwa kama mboga na matunda
wizarapia itaimarisha eneo la utoaji wa taarifa kuhusufursa za uwekezaji katikamnyororo wa thamani wa mazao kwa kuwalenga vijana
aidha mafunzo ya lishe kuboresha mahusiano ya wakulima na wafugaji na kuhifadhi mazingira yatatolewa kupitia vipindi vya televisheni rediona kuandika makala zitakazo chapishwa na magazetini
vilevile wizara itaendelea kutoa elimu kwa umma na wadau wa sekta ya kilimo kuhusu awamu ya pili ya utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp ii
mafunzo katika vyuo vya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imefadhili na kufundisha wanafunzi wa astashahada na stashahada ambapo waliodahiliwa mwaka wa masomo walikuwa wanafunzi 
kati ya hao astashahada ni na stashahada ni 
jumla ya wanafunzi waastashahada na wa stashahada wanatarajiwa ku hitimu mwezi juni 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa phrd imekamilisha ukarabati wa maabara ya udongo katika chuo cha kilimo igurusi
aidha wizara inaendelea na ujenzi wa miundombinu na mf umo wa kusambaza maji kwa ajili ya kuandaa shamba la mfano litakalotumika katika mafunzo ya teknolojia mbalimbali za umwagiliaji ambao utekelezaji umefikia asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea na ukarabati wa jengo la tawala na bweni katika chuo cha kilimo mubondo na kujenga bwalo la chakula kwenye chuo cha kilimo maruku
pia wizara itaendelea na ujenzi wa miundombinu ya shamba la mafunzo ya kilimo cha umwagiliaji na mfumo wa kusambaza maji kwenye chuo cha kilimo iguru si
aidha wizara ita fundisha wanafunzi katika ngazi ya astashahada na stashahada itaandaa mtaala wa diploma ya matum izi bora ya ardhi katika mfumo wa moduli ili kukidhi mahitaji ya mfumo wa mafunzo katika vyuo vya elimu ya ufundi
wizara pia itafu atilia utekelezaji wa programu za mafunzo kwenye vyuo vya kilimo na kutoa mafunzo elekezi ya mbinu mbalimbali za kufundishia kwa wakufunzi 
 kuimarisha ushirika na asasi za wananchi katika kilimo na sekta nyingine za kiuchumi kujenga uwezo wa tume ku tekeleza majukumu yake 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume imekamilisha mapendekezo ya uteuzi wa makamishna wa tume mrajis na naibu warajis na kuyawasilisha kwenye mamlaka husika
uteuzi wa mkurugenzi wa utafiti na mafunzo mhasib mkuu na mkurugenzi wa utawala na rasilimaliwatu umefanyika na taratibu za kuwateua watendaji wengine zinaendelea
aidha hadi kufikia mwezi machi tume imeajiri watumishi na kufikisha idadi ya watumishi 
vilevile tume imetoa udhamini wa masom ya shahada ya uzamili kwa watumishi saba katika fani mbalimbali
kuimarisha usimamizi na udhibiti wa vyama vya ushirika nchini 
mheshimiwa spika tume imeendelea kuimarisha usimamizi udhibiti na uendeshaji wa vyama vya ushirika wa akiba na mikopo kwa kushiriki katika kuandaa i sera miongozo mipango na mikakati mbalimbali inayohusu usimamizi udhibiti na uendeshaji wa asasi ndogo za kifedha zikiwemo saccos kwa kuzingatia matakwa ya sheria ya vyama vya ushirika na
ya mwaka ii sera ya taifa ya asa si ndogo za fedha national microfinaince policy na kuandaa mkakati wa utekelezaji wake iii mpango wa taifa wa huduma jumuishi za kifedha national financial inclusion framework na iv consumer protection and financial education frameworks
mheshimiwa spika katika mwaka tume itahuisha sera ya maendeleo ya ushirika progr amu kabambe ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika na kuandaa mkakati wa utekelezaji
mheshimiwa spika hadi machi tume imekagua jumla ya vyama vya ushirika vikiwemo vyama visivyo vya kifedha saccos na benki ya ushirika kilimanjaro kcbl
aidha katika kipindi hicho vyama vya ushirika vilifanyiwa ukaguzi wa hesabuna coasco
katika mwaka tume kupitia coasco itafanya ukaguzi wa hesa bu za vyama vya ushirika 
vilevile tume itakagua utendaji wa kazi wavyama vikuu vya ushirika 
mheshimiwa spika wizara imebaini kuwepo kwa ubadhirifu na hivyo kuziondoa bodi za chama cha ushirika wa mradi wa pamoja wa wakulima wa tumbaku mkoani iringa itcoje ltd
vilevile wizara imeondoa bodi za vyama vya ushirika vya msingi vinne wanachama wa itcoje ltd vya mfyome amcos ltd kiwem amcos ltd mhanga amcos ltd na kitai amcos ltd na bodi za vyama vikuu vya ushirika vya ruvuma sonamcu ltd na karagwe kdcu ltd na kuteua bodi za uongozi wa muda
wajumbe wa bodi za uongozi walioondolewa watachukuliwa hatua zaidi kwa mujibu wa sheria ya vyama vya ushirika
mheshimiwa spika wajumbe wa bodi ya jkt saccos ltd ya dar es salaam wametakiwa ku rejesha fedha zilizopoteana wamekubali kutekeleza agizo hilo
aidha viongozi na wajumbe wa bodi ya don bosco saccos ltd ya dodoma watafikishwa mahakamani baada ya taratibu za kisheria kukamilika
vilevile tume kwa kushirikiana na sekretariati ya mkoa wa kilimanjaro iliunda timu ya uchunguzi kuhusu ubadhirifu uliojitokeza katika saccos yatumaini ya mjini moshi nataarifa hiyo inaandaliwa
mheshimiwa spika katika mwaka tume imefuatilia urejeshwaji wa fedha za vyama vya shirika zilizopotea kutokana naubadhirifu uliofanyika miaka iliyopita
viongozi na watendaji wa saccos zawazalendo na vision na viongozi na watendaji wa vyama vya korosho mkoani pwani wanaotuhumiwa kwa ubadhirifu wamekabidhiwa hati za madai na mrajis wa vyama vya ushirika kwa mujibu wa sheria ya ushirika na
ya mwaka akiwataka kufidia hasara zilizobainika baada ya uchunguzi kufanyika
piatume imeendelea kufuatilia mwenendo wa kesi za wetcu na vyama vya msingi vya tabora
aidha tume ime ielekezacoasco kuikagua sccult ltd ili kubaini uhai na hali ya mali na madeni ya chama hicho
ukaguzi utakapokamilika utamwezesha mrajis kuchukua hatua stahiki kwa mujibu wa sheria
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa taarifa za saccos zinaingizwa kwenye mfumo wa utambuzi wa wakopaji kutoka asasi za fedha credit reference burea u tume imewezesha viongozi na watendaji wa saccos kushiriki katika mafunzo ya udhibiti wa taarifa za kifedha za wanachama yanayoratibiwa na benki kuu ya tanzania
aidha katika kutekeleza azma ya serikali ya awamu ya tano ya kufikisha milioni kwa wananchi wizara kwa kushirikiana na tamisemi pamoja na wadau mbalimbali itaendelea kuainisha saccos zilizopo ili kufikisha huduma hiyo kwa wananchi waliopo vijijini na maeneo mengine
uhamasishaji wa uimarishaji saccos zilizosinzia pamoja na uanzishaji wa saccos mpya katika maeneo ambayo hakuna saccos utafanyika ili kuwawezesha wananchi wengi zaidi kunufaika na mpango huo wa serikali wa uwezeshaji wananchi kiuchumi
ili kufanikisha mpango huo wa serikali uhamas ishaji wa mitaji ya ndani na usimamizi utafanyika ili kuhakikisha saccos zitakazohusika zinawawezesha wanufaika katika hali ya uendelevu
kuimarisha misingi ya utawala bora na uwaj ibikaji katika vyama vyaushirika 
mheshimiwa spika tume imeendelea kuratibu kuhamasisha na kusimamia chaguzi za viongozi wa bodi za vyama vya ushirika
hadi kufik ia machi yama kati ya vimefanya chaguzi za wajumbe wa bodi na kupatiwa mafunzo ya uendeshaji wa vyama
vyama hivyo vinajumuisha vyama vikuu na miradi ya pamoja benki za ushirika saccos na vyama vya ushirika wa mazao 
mheshimiwa spika tume imesajili migogoro ya vyama vya shirika
kati ya migogoro hiyo migogoro miwili ya ukombozi nakiu amcos lindi na ushirika wa lokolova kilimanjaro imetatuliwa
katika mwaka tume kwa kushirikiana natamisemi itaendelea kushughulikia igogoro na mingine itakayojitokeza
kuimarisha mipango ya maendeleo ya ushirika katika sekta mbalimbali na uhamasishaji 
mheshimiwa spika tume ime endeleakuhamasisha ushirika katika sekta ya ufugaji wa nyuki katika mikoa ya kigoma na katavi ambapo jumla ya vyama vimeanzishwa
aidha uhamasisha ji wa kuanzisha vyama vya ushirika wa bodaboda umefanyika ambapo jumla ya vyama katika mikoa ya dodoma rukwa arusha mara tanga geita dar es salaam kigoma na mbeya vimeanzishwa
aidha vyama vya ushirika vya msingi vimehamasishwa kujiunga na chama kikuu cha ushirika cha mbinga mbifacu ambapo vyama vya msingi itano vimepata uanachama
katika mwaka tume itaendelea kuhamasisha uratibu na kutoa elimu ya ushirika kwa umma
kuimarisha uwezo wa kiushindani wa vyama vya ushirika na upatikanaji wa masoko 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume imeendelea kuimarisha mfumo wa stakabadhi ghalani kwa kupitia kwa kina gharama za unyaufu mikopo ya benki mtunza ghala bima ya mazao na ushuru wa halmashauri za wilaya kwa lengo la kuzipunguza ili kurejesha kipato zaidi kwa mkulima
mafanikio yaliyopatikana katika msim wa ni pamoja na wakulima wa korosho kuhamasika kuanza kutumia tena mfumo huo katika mkoa wa pwani ambapo tani za korosho zilikusanywa kupitia chama kikuu cha ushirika corecu
aidha mfumo huo unatumika katika mikoa ya ruvuma mtwara na lindi kwa zao la korosho na umeanza kutumika katika mikoa ya mbeya arusha manyara na rukwa kwa mazao ya mahindi na mpunga
pia katika mikoa ya kilimanjaro na arushamfumounatumika kwa zao la kahawa na alizeti katika mkoa wa singida
kuboresha matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano katika sekta ya ushirika 
mheshimiwa spika tume imeendelea kuboresha matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano kwa kuandaa mfumo wa kielektroniki wa usajili uhifadhi na uhakiki wa vyama vya ushirika nchini
had machi vyama vya ushirika vilihakikiwa na taarifa zake kuhifadhiwa kupitia mfumo huo
uhamasishaji wa kutumia mifumo ya kielektroniki ndani yavyama vya ushirika unaendelea na kuboresha matumizi ya tovuti ya tume
kuimarisha utafiti mafunzo na mifumo ya upatikanaji na utoaji wa taarifa na takwimu 
mheshimiwa spika tume imeendelea kutafiti na kutoa mafunzo katika sekta ya ushirika ambapo pembuzi mbili za awali zimefanyika katika mi koa ya tabora dar es salaam na dodoma
upembuzi wa tabora ulilenga kubaini matatizo sugu katika mnyororo wa thamani ya zao la tumbaku na uhitaji wa mafunzo ili kuvijengea uwezo vyama vya ushirika wa tumbaku
upembuzi katika mikoa ya dar es salaam na dodom ulihusu ushirika wa nyumba na uanzishwaji wa chama kikuu cha ushirika wa nyumba kutokana na mahitaji ya makazi
katika mwaka tume itaandaa programu maalumu za mafunzo kwa utekelezaji
mheshimiwa spika tume imeendelea kutoa mafunzo kuhusu kanuni na miongozo ya saccos kwa viongozi na watendaji wa saccos maafisa ushirika na warajis wasaidizi kutoka mikoaya morogoro pwani dar es salaam mwanza kagera geita simiyu mara na shinyanga chini ya uratibu wa muungano wa vyama vya akiba na mikopo tanzania sccult na crdb
katika mwaka tume itatafitina kutoa mafunzo kuhusu ui marishaji wavyama vya ushirikakwa saccos zilizosajiliwa na kupewa leseni
 kuzingatia masuala mtambuka katika kilimo mazingira 
mheshimiwa spika wizaraimetoamafunzo kwa maafisa ugani viongozi wa vikundi vya wakulima na wawakilishi wa wakulima wapatao juu ya changamoto za kimazingira na kufanikiwa kutengeneza mipango ya usimamizi wa mazingira na jamii esmpskatika jumla ya maghala yaliyopo atikamikoa ya iringa iringa vijijini katavi mlele na nsimbo njombe njombe na ruvuma songea
katika mwaka wizara itatoa elimu ya mazingira na kusaidia kutengeneza mipango ya usimamizi wa mazingira na jamii kwa vijiji vinavyozunguka mashamba uwekezaji kwenye mpango wa brn
wizara pia itawaelemisha wakulima kuhusu athari za kimazingira zinazosababishwa na uzalishaji wa tumbaku na namna ya kukabiliana nazo katika mikoa ya tabora singida mbeya ruvuma na katavi
aidha wizara itatoa elimu kwa wakulima na maafisa ugani wa mikoa ya kagera na kigoma kuhusu athari za mabadiliko ya tabianchi kwenye kilimo na namna ya kukabiliana nazo
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la chakula duniani fao ime tathmini madhara yaliyotokana na ma furiko yaliyosababishwa na mvua za el nino pamoja na mahitaji ya wakulima katika mikoa ya shinyanga mwanza mara morogoro dodoma na arusha
tathmini hiyo iliainisha athari zilizojitokeza kwa kaya na kuandaa mradi wa kutatua changamoto hizo ulioan za mwezi aprili 
mradi huo unatoa aina tano za mbeguboraza mboga majembe na magunia maalum ya kuhifadhia nafaka kwa kaya na kukuwa kienyeji wa kufuga na tani 
 za chakula cha kuku kwa kaya 
mradi huu utakamili ka mwezi septemba 
vvu na ukimwi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizaraimeendelea kupambana na ukimwi mahali pa kazi kwa kuwahamasisha watumishi kupima afya ili kutambua hali zao
watumishi wana oishi na vvu wameendelea kuhudumiwa kulingana na miongozo ya serikali baada ya mtumishi mmoja kufariki dunia
katika mwaka wizara itaendelea kuwahudumia watumishi na wengine watakaojitokeza
jinsia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mradi wa eaapp imehamasisha iongozi wanawake na wanaume na kutoa mafunzo ya jinsia kwa watumishi wanawake na wanaume wanaosimamia na kutekeleza mradi wa eaapp
vilevile mwongozo wa jinsia wa kufundishia maafisa utafiti maafisa ugani na wadau wa kilimo umeandaliw na kupitiwa na wadau ili kuhakikisha mahitaji ya mkulima wa kike kiume na vijana yanazingatiwa katika sekta ya kilimo
vijana na ajira 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeandaa mkakati kabambe wa miaka mitano wa vijana kushiriki katika kilimo ili kutatua tatizo la ajira na kuongeza usalama wa chakula nchini
mkakati huo utatekelezwa kuanzia mwaka wa fedha wa kwa kushirikiana na sekta binafsi pamoja na wabia wa maendeleo
katika mwaka serikali imetoa mael ekezo kwa kila mkoa kutenga ardhi kwa ajili ya vijana
maeneo yote ya ardhi ambayo hayatumiki na ambayo matumizi yake yapo kinyume na kusudio la matumizi yatataifishwa na serikali ili yapangiwe matumizi mapya ambapo ardhi kwa ajili ya vijana itapewa kipaumbele
wizarapiakupitia rubada itaweka mazingira wezeshi kuwavutia vijana kushiriki kilimo katika eneo la mkongo wilayani rufiji
maandalizi hayo yatahusisha kutenga ardhi kusanifu na kupata hati miliki kwa ajili ya mashamba ya kilimo kuandaa kati ya ma shamba hayo shamba lenye ukubwa wa ekari ambalo litawekewa miundombinu ya umwagiliaji kwa njia ya matone na litatumika kama shamba la mfano kutoa elimu ya kilimo biashara kwa vijana kwa kuanzia
aidha rubada imeingia makubaliano na sua ambapo miundombinu zaidi itajengwa na elimu ya kilimo hicho itatolewa kwa vijana wengi zaidi katika eneo hilo
 mifugo 
 sera mikakati na programu 
katikamwaka kwa upande wa sekta ya mifugo wizara imeshirikiana na wadau wa sekta kutekeleza maeneo ya kipaumb eleyaliyohusu sera mikakati sheria na kanuni zake programu za maendeleo uzalishaji na usindikaji wa mifugo na mazao yake udhibiti wa magonjwa mbalimbali ya mifugo utafiti na mafunzo
katika mwaka maeneo ya kipaumbele yatakayotekelezwa ni pamoja na i kuendeleza na kuboresha miundombinu ya mifugo malisho na nyanda za malisho ii kuboresha upatikanaji wa masoko na kuongeza tham ani ya mazao ya mifugo iii kuongeza upatikanaji na matumizi ya pembejeo na zana za mifugo iv kuongeza upatikanaji na matumizi ya wagani v kuongeza matumizi ya huduma za utafiti na mafunzo na vi kujenga mazingira mazuri kwa ajili ya kukuza uwekezaji wa sekta binafsi katika sekta ya mifugo
 sera mikakati na programu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imesambaza na kut oa elimu kwa wadau kuhusu sera ya taifa ya mifugo ya mwaka na mkakati wa taifa wa kuendeleza sekta ya mifugo wa mwaka 
jumla ya nakala za sera ya taifa ya mifugo na nakala za mkakati wa kuendeleza sekta ya mifugo zimesambazwa kwa wadau
engo la sera na mkakati huo ni kuifanya sekta ya mifugo kuwa endelevu na ya kibiashara
vilevile nakala za fursa za uwekezaji katikasekta ya mifugo zilichapishwa na kusambazwa kwa wadau
aidha nakala za programu ya kuendeleza sekta ya mifugo zil ichapishwa na kusambazwa kwa wadau
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau imeandaa mpango bunifu wa modenaizesheni ya sekta ya mifugo tanzania tanzania livestock modernisation initiatives tlmi wamwaka na ulizinduliwa tarehe julai na dkt
jakaya mrisho kikwete rais wa awamu ya nne wa jamhuri ya muungano wa tanzania
lengo kuu la mpango huu ni kuongeza usalama wa chakula na lishe kuongeza ajira kuchangia zaidi katika uchumi wa nchi kuboresha maisha jamii na hifadhi ya mazingira
aidha maandalizi ya mpango kabambe wa sekta ya mifugo tanzania tanzania livestock master plan tlmp wa miaka yanaendelea
lengo la mpango huu ni kuwaongoza wadau wa sekta ya mifugo kuhusu maeneo ya uwekezaji
 sheria na kanuni za sekta ya mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau imeendelea kupitia sheria za sekta ya mifugo ili ziendane na sera ya ugatuaji wa madaraka d by d na kuboresha mazingira ya kibiashara
katika kip indi hiki mapendekezo ya kutunga sheria mpya ya mbari boraza wanyama animal breeding act yameandaliwa na yapo katika hatua ya kujadiliwa na wadau
aidha sheria ya nyama sura imetafsiriwa kwa lugha ya kiswahili na kupelekwa kwa mwanasheria mkuu wa erikali kwa hatua zaidi
katika mwaka wizara itakamilisha mapendekezo ya kutunga sheria ya mbari bora za mifugo za wanyama animal breeding act
aidha itafanya mapitio ya sheria na kanuni za mifugo kwa lengo la kuboresha huduma na biashara za mifugo na mazao yake
 uzalishaji na biashara ya mifugo na mazao yake zao la maziwa 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa maziwa umeongezeka kwa asilimia 
 kutoka lita bilioni 
 mwaka hadi lita bilioni 
usindikaji wa maziwa ni lita unaofanyika kwenye viwanda kati ya vilivyopo nchini vyenye uwezo wa kusindika lita kwa siku kiambatisho na
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ime imarisha mashamba ya kuzalisha mitamba ya nangaramo ao hill ngerengere kitulo na mabuki kwa kununua vitendea kazi na kukarabati miundombinu
uzalishaji wa mitamba umeongezeka kutoka mitamba mwaka hadi mwaka 
kati ya mitamba hiyo ilizalishwa kutoka mashamba ya serika li na kampuni ya ranchi za taifa narco na kutoka sekta binafsi jedwali na
 jedwali na
 uzalishaji na usambazaji wa mitamba kutoka mashamba ya serikali na narco mwaka shamba wilaya sao hill mafinga mabuki misungwi kitulo makete ngerengere morogoro vijijini nangaramo nanyumbu jumla ndogo narco jumla kuu chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuimarisha mashamba ya kuzalisha mitamba kwa kununua ng ombe wazazi na kuboresha miundombinu ya maji na malisho
aidha sekta binafsi itahamasishwa kuongeza uzalishaji wa mitamba na kusambaza kwa wafugaji
mheshimiwa spika bodi ya maziwa tanzania imeratibu programu ya unywaji maziwa shuleni katika shule ambapo wanafunzi walikunywa wastani wa lita za maziwa kwa wiki
mikoa husika ni kilimanjaro wilaya ya hai shule wanafunzi dar es salaam kinondoni shule wanafunzi njombe halmashauri za njombe njombe mji wanging ombe na makambako shule wanafunzi na tanga manispa a shule wanafunzi 
aidha wadau wa tasnia ya maziwa wameandaa wiki ya maziwa itakayofanyika mkoani njombe kuanzia tarehe mei hadi tarehe juni ikiwa na kaulimbiu ya jenga tabia ya kunywa maziwa salama kwa afya na uchumi
pia bodi ya maziwa imeendelea kusimamia uingizaji wa maziwa kutoka nje ya nchi kwa kutoa vibali yenye thamani ya shilingi 
mheshimiwa spika katika mwaka teknolojia ya uhimilishaji imeendelea kutumika katika kuongeza ubora wa mbari za mifugo kwa kuimarisha kituo cha taifa cha uhimilishaji naic usa river sao hill na vituo vya uhimilishaji vya kanda vya kibaha lindi mpanda uyole dodoma na mwanza
katika kipindi hiki dozi za mbegu bora za uhimilishaji na kusambazwa kwa afugaji na ng ombe walihimilishw aikiwa ni ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na ng ombe mwaka 
aidha wahimilishaji walipatiwa mafunzo ya muda mfupi kuhusu matumizi sahihi ya teknolojia ya uhimilishaji
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taasisi ya bill melinda gates foundation itaimarisha miundombinu ya vituo vya taifa vya uhimilishaji vya naic usa river na sao hill na vituo sita vya uhimilishaji vya kanda na kutoa mafunzo kwa wahimilishaji ilikufikisha huduma ya uhimilishaji kwa wafugaji
zao la nyama 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa nyama umeongezeka kutoka tani ng ombe mbuzinakondoo nguruwe na kuku mwaka hadi tani ng ombe mbuzi na kondoo tani nguruwe tani na kuku tani mwaka wa 
ongezeko limetokana na kuimarika kwa huduma za ugani na afya ya mifugo mahitaji ya nyama kwenye miji mikubwa soko la ndani na nje iraq vietnam hongkong oman na uae na katika migodi maduka makubwa na hoteli za kitalii
jedwali na
 jedwali na
 uzalishaji wa mazao yatokanayo na mifugo mpaka aina ya zao uzalishaji wa nyama tani ng ombe mbuzi kondoo nguruwe kuku jumla uzalishaji maziwa lita ng ombe wa asili ng ombe wa kisasa jumla uzalishaji mayai mayai chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeboresha baadhi ya miundombinu ya masoko ya mifugo kwa lengo la kukuza biashara ya mifugo katika minada ya upili na mipakani
minada ya pugu lumecha songea kizota dodoma kasesya sumbawanga kirumi butiama na nyamatala misungwi imekarabatiwa ili kuwezesha kufanya biashara yenye tija
aidha mifugo iliyouzwa minadani imeongezeka kutoka ng ombe mbuzi na kondoo wenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka hadi ng ombe mbuzi na kondoo wenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
pia uuzaji wa ng ombe nje ya nchi umepungua kutoka wenye thamani ya shilingi bilioni mwaka hadi wenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
hata hivyo idadi ya mbuzi waliouzwa nje ya nchi iliongezeka kutoka mbuzi mwaka hadi mbuzi wenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka umla yatani 
 za nyama ziliuzwa nje ya nchi zikiwa na thamani ya shilingi bilioni 
 zikijumuisha tani 
 ya nyama ya ng ombe yenye thamani ya shilingi bilioni 
 tani 
 za nyama ya mbuzi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 natani 
 za nyama ya kondoo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 na nyama ya pundatani 
 yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ziliuzwa nchi za vietnam oman na falme za kiarabu ikilinganishwa na tani 
 za nyama ya ng ombe mbuzi tani 
 na kondootani 
 yenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika viwanda vya kusindika nyama ambapo viwanda vipya vya kuchinja kuchakata na kusi ndika nyama vimejengwa na kuanza kaziambavyo ni y gourmet company ltd manispaa ya dodoma chenye uwezo wa kuchinja ng ombe na mbuzi kondoo kwa siku chobo investment ltd misungwi chenye uwezo wa kuchinja ng ombe na mbuzi kondoo kwa siku na kiwanda cha alpha choice ltd magu chenye uwezo wa kuchinja ng ombe kwa siku
mheshimiwa spika machinjio ya kampuni ya nyama tanzania tanzania meat company tmc ltd ya dodoma imeingia ubia na kampuni ya al kaffir ltd ya oman na hivyo im eongeza uwezo wake wa kuchinja kuchakata na kusindika nyama kutoka ng ombe mbuzi na kondoo kwa siku hadi ng ombe na mbuzi kondoo kwa siku
kutokana na uwekezaji huu machinjio viwanda vya kusindika nyama vimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka kiambatisho na
mheshimiwa spika katika mwaka sekta binafsi linenepesha ng ombe ikilinganishwa na ng ombe mwaka 
aidha wizara kwa kushirikiana na kiwanda cha nyama cha chobo inves tment ltd imetoamafunzo ya unenepeshaji wa mifugo kwa vikundi vya wafugaji vyenye wanachama wakiwemo vijana kutoka mikoa ya mwanza geita simiyu shinyanga na kagera
lengo la mafunzo hayo ni kuwajengea uwezo vikundi hivyo ili viweze kufanya bia shara na kampuni hiyo contract farming
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itatoa elimu kwa wafugaji na wafanyabiashara ya mifugo kuwekeza katika ufugaji bora
pia wizara ita hamasisha wadaukuwekeza katika ujenzi wa viwanda na biashara ya mifugo na mazao yake ili ku panua soko la mazao ya mifugo ndani na nje ya nchi
aidha wizara itaanza kutekeleza mpango bunifu wa modenaizesheni ya sekta ya mifugo ikiwemo zao la nyama ya ng ombe wa asili litaboreshwa na kuw ana nembo maalum ya jina la kib iasharala kitanzania
 uzalishaji wa nyama katika kampuni ya ranchi za taifa narco 
mheshimiwa spika kampuni ya ranchi za taifa narco inayomiliki ranchi kumi za mfano za west kilimanjaro ruvu mzeri mkata missenyi mabale kikulula kongwa ka lambo na kagoma ina eneo la hekta zenye uwezo wa kuweka ng ombe kati ya na 
kwa sasa ranchi zote zina jumla ya ng ombe kondoo na mbuzi punda na farasi 
katika mwaka narco imezalisha ndama kutokana na ng ombe wazazi imenunua na kunenepesha ng ombe kutoka kwa wafugaji na kuuza ng ombe wenye thamani ya shilingibilioni 
pia ng ombe wazazi wamenunuliwa na vituo vya kuuza nyama vya kibaigwa dodoma na mombo tanga vimefunguliwa
mheshimiwa spika katikamwaka narco itazalisha jumla ya ndama kutokana na ng ombe wazazi kuendelea na ujenzi wa machinjio ya kisasa ya ruvu na kununua ng ombe wazazi kwa lengo la kuongeza idadi ya ng ombe katika ranc hi zake
aidha kampuni itaendelea kutafuta mitaji mipya na wawekezaji kwa ubia katika ranchi zake
uzalishaji wa kuku 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa vifaranga vya kuku wa nyama na mayai umeongezeka kutoka vifaranga milioni 
 mwaka hadi vifaranga milioni 
ongezeko hili pamojana kuanza uzalishaji wa vifaranga kwenye shamba la silverlands lililopo mkoani iringa lenye uwezo wa kuzalisha vifaranga kwa wiki
aidha vifaranga viliuzwa nchini comoro kutok mashamba ya kuzalisha vifaranga hapa nchini
pia jumla ya mayai ya kutotolesha vifaranga yaliingizwa nchini kutoka nchini malawi na vifaranga viliingizwa nchini kutoka nchi za uholanzi ufaransa mauritius na uingereza kwa ajili ya kutotolesha vifaranga vya kuku wazazi
vilevile uzalishaji wa mayai umeongezeka kutoka bilioni 
 mwaka hadi mayai bilioni 
 mwaka 
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itatekeleza programu ya kuendeleza kuku wa asili na wa kisasa katika mikoa mbalimbali hapa nchini
uzalishaji wa nguruwe 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa imeendelea kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika ufugaji usindikaji na biashara ya nguruwe hai
uzalishaji na biashara ya nyama ya nguruwe umeongezeka kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka 
vilevile kiwanda cha chobo investment mwanza chenye uwezo wa kuchinja na kusindika nguruwe kwa siku kimejengwa na kufanya viwanda vinavyochakata nguruwe nchini kufikia viwili 
aidha jumla ya nguruwe wa aina ya large white durock sussex saddleback nayorkshire wamezalishwa kutoka katika shamba la wizarala ngerengere na sekta binaf si na kusambazwa kwa wafugaji ili kuboresha aina za nguruwe nchini
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa kuhamasisha uwekezaji katika uzalishaji usindikaji na biashara ya nguruwe
pia itaendelea kuimarisha shamba la ngerengere na kuhimiza sekta binafsi kuzalisha na kusambaza mbegu bora za nguruwe kwa wafugaji ili kuongeza uzalishaji wa nguruwe na nyama
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliimarisha uzalishaji wa nguruwe nchini kwa kuendeleza shamba la mifugo la ngerengere
aidha uzalishaji wa nyama ya nguruwe umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani 
katika mwaka wizara itaimarisha shamba la mifugola ngerengere kwa kuliongezea nguruwe bora wazazi ili liweze kuzalisha na kusambaza mbegu bora za nguruwe kwa wafugaji
pia wizara itaendelea kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika uzalishaji wa nguruwe
zao la ngozi 
mheshimiwa spika katika mwa ka ngozi hafivipande vya ngozi ya ng ombe vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 na vipande vyangozi za mbuzi kondoo vyenye thamani ya shilingi milioni 
 vimeuzwa nje ya nchi
aidha ngozi zilizosindikwa zimeongezeka kutoka vipande vya ngozi za ng ombe vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka hadi vipande vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
pia vipande vya ngozi za mbuzi kondoo vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimesindikwa katika kipindi cha mwaka 
ongezeko hili limetokana na uwekezaji katika viwanda vya kusindika ngozi kwa kununua na kufunga mitambo ya kuzalishia bidhaa za ngozi katika viwanda vya ace leather ltd morogoro moshi leather industries himotannery and planters ltd kilimanjaro sak international arusha na bora shoe company dar es salaam
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia na kutekeleza mkakati wa kufufua na kuendeleza sekta na viwanda vya ngozi nchini kwa kushi rikiana na ofisi ya rais tamisemi wizara za viwanda biashara na uwekezaji elimu na maf unzo ya ufundi dit mwanza mamlaka za serikali za mitaa na chama cha wadau wa ngozi kupitia mfuko wa maendeleo ya mifugo
katika mwaka wataalam wa ngozi kutoka mikoa ya arusha geita iringa kagera kilimanjaro mara mbeya mwanza njombe na simiyu wamepatiwa mafunzo kuhusu sheria kanuni na mkakati wa kuendeleza zao la ngozi
pia mkakati wa kuendeleza sekta ya ngozi umeandaliwa wenye lengo la kuboresha uzalishaji wa ngozi na bidhaa zake
mkakati huu utatekelezwa kuanzia mwaka hadi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ita wezesha mafunzo kwa wataalam wa mifugo katika mamlaka ya serikali za mitaa kuhusu uend elezaji wa zao la ngozi nchini itaratibu kufuatilia na kutathimini utekelezaji wa mkakati wa kufufua na kuendeleza sekta na viwanda vya ngozi
aidha itatekeleza mfumo wa ufuatiliaji wa uzalishaji na biashara ya ngozi kutoka machinjioni hadi viwandani li kuzuia utoroshwaji wa ngozi nje ya nchi
 matumizi ya rasilimali za ardhi maji na malisho kwa mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa na tume ya taifa ya matumizi ya ardhi imetenga hekta 
 zamaeneo ya ufugaji kwenye vijiji katika wilaya za mikoa na kufanya jumla ya eneo lililotengwa hadi sasa kufikia hekta milioni 
 katika vijiji kiambatisho na
vilevile wizara kwa kushirikiana na mkoa wa katavi imeandaa eneo maalum kwa ajili ya ufugaji ambapo hekta zimetengwa na taratibu za kulitangaza kwenye gazeti la serikali zinaendelea
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mbegu bora za malisho uliendelezwa katika mashamba ya vikuge pwani lan gwira mbeya sao hill iringa mabuki mwanza lrc tanga tanga kizota na prc kongwa dodoma
jumlatani 
 za mbegu bora za malisho zenye thamani ya shilingi milioni 
 namarobota ya hei yenye thamani ya shilingi bilioni 
 yamezalishwa kutoka mashamba hayo kiambatisho na
 a na b
aidha mashamba hayo yamepimwa na taratibu za kupata hati milki zinaendelea
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itashirikiana na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa ta misemi na tume ya taifa ya mipango ya matumizi bora ya ardhi kuandaa mipango ya matumizi ya ardhi ili kuweza kutenga maeneo makubwa ya malisho kikanda zooning kwa kupima na kuyalinda kisheria kwenye mikoa yenye wafugaji wengi
aidha serikali itatam bua kutenga na kutangaza kwenye gazeti la serikali maeneo ya nyanda za malisho kwenye vijiji vya wilaya za kilosa ngorongoro mvomero mpanda kaliua kilombero iramba kiteto igunga lindi na kilindi
pia wizara ita imarisha uzalishaji wa mbegu bora za malisho kwenye mashamba saba kwakuboresha miundombinu na kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika uzalishaji wa malisho na mbegu bora
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imekamilisha ujenzi wa abwawamawili ya masusu ngorongoro na olyapasei kiteto
pia ujenzi wa mabwawa ya kwamaligwa kilindi na mbangala chunya unaendelea
katika mwaka wizara itawe zesha uchimbaji wa malambo katika wilaya za lindi hanang ngorongoro kilosa na rufiji
 utatuzi wa migogor ya wafugaji wakulima na watumiaji wengine wa ardhi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi uongozi wa mkoa wa morogoro na halmashauri za kilosa na mvomero zimechukua hatua mbalimbali za kutatua migogoro kati ya wakulima na wafugaji wa vijiji vya mabwegere wilaya ya kilosa na vile vinavyozunguka bonde la mto mgongola ikiwemo kijiji cha kambala wilaya ya mvomero
hatua hizo ni pamoja na kupima na kuhakiki upya mipaka ya vijiji
kutokana na uhakiki huo wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi imefuta ramani ya zamani ya kijiji cha kambala na kuweka mipaka mipya
kazi ya kuandaa mipango ya matumizi bora ya ardhi inaendelea katika wilaya ya mvomero
kutokana na hatua hizi nimatarajio yetu kuwa migogoro sugu katika wilaya hizi itakwisha
katika mwaka mikakati kama hiyo itaendelea kutekelezwa maeneo mengine yenye migogoro
 usindikaji wa vyakula vya mifugo 
mheshimiwa spika uzalishaji wa vyakula vya mifugo unaofanywa na sekta binafsi umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
pia wazalishaji na wasambazaji wa vyakula vya mifugo kutoka halmashauri za iringa kinondoni ilala na temeke wamekamilisha taratibu za usajili
katika mwaka wizara itaendelea na usajili wa wazalishaji na wasambazaji wa vyakula vya mifugo
 udhibiti wa magonjwa ya mifugo maeneo huru ya magonjwa ya mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa ushirikiana na kampuni ya ranchi za taifa narco nawamiliki waviwanda vya nyama imeainisha maeneoyenye kanda zinzo faa kuwa huru na magonjwa ya mifugo disease free zone katika ranchi za ruvu kongwa kalambo na ranchi za mkoa wa kagera
kutokana na gh arama kubwa za kuanzishwa maeneo hayo wizara iliomba shilingi bilioni kutoka sekretarieti ya shirika la biashara duniani wto
katika mwaka wizara itashirikiana na wto na wadau wengine kutathimini na kubaini njia ya kuendeleza maeneo hayo
magonjwa ya mlipuko 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mamlaka za serikali za mitaa imeendelea kutoa elimu kwa wafugaji kuhusu kudhibiti magonjwa ya mlipuko ya homa ya mapafu ya ng ombe homa ya bonde la ufa mapele ngozi homa ya ngur uwe na sotoka ya mbuzi na kondoo
aidha kutokana na kuwepo kwa mafuriko ya mvua zilizonyesha katika mikoa mbalimbali wizara imeziarifu mamlaka za serikali za mitaa katika mikoa yote kuchukua tahadhari dhidi ya uwezekano wa kutokea mlipuko wa ugonjwa wa ho ma ya bonde la ufa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha halmashauri na sekta binafsi kununua na kutoa chanjo dhidi ya magonjwa ya mlipuko ili kuwafikia wafugaji walio wengi
aidha elimu kuhusu umuhimu wa magonjwa haya katika bi ashara ya mifugo na mazao yake ikiwemo kuchukua hatua za tahadhari itaendelea kutolewa kwa wadau
 magonjwa yaenezwayo na kupe na mbung o udhibiti wa kupe na magonjwa wayaenezayo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na sekta bin afsi imechanja jumla ya ng ombe dhidi ya ugonjwa wa ndigana kali katika mikoa ya arusha dar es salaam kagera kigoma kilimanjaro manyara morogoro mbeya pwani na tanga
katika mwaka wizara itanunua na kusambaza dawa za ruzuku za kuo gesha mifugo lita zenye viini vya pareto na amitraz
aidha tathmini ya ufanisi wa mpango wa ruzuku ya dawa za kuogesha mifugo itafanyika kwa ufadhili wa the platform for agriculture policy analysis and coordination papac
udhibiti wa mbung o na nagana 
mheshimiwa spika katika mwaka elimu ya udhibiti wa mbung o na nagana ilitolewa kwa wafugaji nawataalam wa mikoa ya dodoma kigoma lindi rukwa sumbawanga na tanga handeni
katika mwaka wizara itaendelea na uham asishaji na ufuatiliaji wa kudhibiti mbung o nagana na malale katika maeneo yenye mbung o
 magonjwa ya mifugo yanayoambukiza binadamu kichaa cha mbwa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mradi wa kutokomeza kichaa cha mbwa unaotekel ezwakatika mikoa ya dar es salaam morogoro pwani lindi na mtwara ilichanja mbwa na paka 
aidha wadau katika halmashauri mbalimbali walihamasishwa kudhibiti ugonjwa huo ambapo jumla ya mbwa na paka walichanjwa
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau itaendelea kudhibiti ugonjwa wa kichaa cha mbwa kwa kununua na kusambaza chanjo dozi katika mikoa mbalimbali
 ugonjwa wa ebola 
mheshimiwa spika utafiti wa awali uliofanywa na taasisi mbalimbali za kisa yansi unaonesha kuwa mbuzi na nguruwe ni miongoni mwa wanyama ambao ni vyanzo vya ugonjwa wa ebola kwa binadamu hivyo uelewa wa jinsi ugonjwa huu unavyosambaa kutoka kwa mifugo na wanyamapori kwenda kwa binadamu ni muhimu katika kuchukua tahadhari
katika mwaka wizara itashirikiana na fao kuchunguza uwepo wa virusi vya ebola viitwavyo filoviridae katika mbuzi na nguruwe kwenye maeneo yanayopakana interface areas na mbuga za wanyama
ukaguzi wa mifugo na mazao yake 
mheshimiwa spika katika mw aka wizara kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa ilikagua ng ombe mbuzi kondoo kuku na nguruwe kwa ajili ya soko la ndani ya nchi na ng ombe mbuzi na vifaranga kwa ajili ya soko la nje katika nchi za comoro malawi na msumbiji
aidha kaguzi mbalimbali zimefanyika katika machinjio ya kuku poa chobo investment alpha choice grumeti singita na nyakato katika kanda ya ziwa machinjio ya punda ya fang hua shinyanga na vitot oleshi hatcheries katika mikoa ya dar es salaam na pwani
vilevile wakaguzi walipatiwa mafunzo kuhusu ukaguzi katika mashamba ya kuku wazazi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kufanya ukaguzi wa mifugo na mazao yake na miundombinu ya machinjio na viwanda vya kusindika mazao ya mifugo
aidha wizara itaimarisha kituo chakarantini ya mifugo cha kwala kibaha cha uchunguzi wa mifugo inayouzwa nje ya nchi
 utambuzi usajili na ufuatiliaji wa mifugo 
mheshimiwa spika katikamwaka wizara kwa kushirikiana na halmashauri ya muleba kibaha morogoro na misenyi imetambua ng ombe kwa njia ya chapa
aidha mafunzo kuhusu utambuzi na ufuatiliaji wa mifugo kwa maafisa ugani wa mifugo kutoka mikoa ya tanga mbeya na pwani yalitolewa
pia mwongozo wa uchangiaji katika kutekeleza sheria ya utambuzi na ufuatiliaji umetolewa katika halmashauri ya wilaya ya bagamoyo ambayo iko katika maeneo ya majaribio
aidha wizara kwa kushirikiana na wataalamu elekezi wa mfumo wa utambuzi na ufuatiliaji mifugo tanzania national livestock identification traceability system tanlits kutoka fao na wadau imeandaa andiko la mradi wa kuendeleza utambuzi na ufuatiliaji mifugo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendele kuratibu utekelezaji wa mfumo wa utambuzi na ufuatiliaji mifugo kwa njia ya hereni kwa ng ombe wa maziwa na nyama katika halmashauri 
aidha wafugaji kutoka mikoa ya arusha kagera kilimanjaro tanga pwani iringa njombe mbeya na rukw watatambuliwa na kuingizwa kwenye kanzidata ya tanlits
pia utambuzi kwa kutumia chapa na usajili wa wafugaji utaendelea kusisitizwa ili utekelezwe na mamlaka zote za serikali za mitaa
 utafiti mafunzo na ugani wa mifugo utafiti 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeimarisha utafiti wa mifugo ambapo tafiti zimebainishwa na kuingizwa katika mfumo wa kanzidata database ujulikanao kama tanzania agricultural investment mapping tan aim wenye tovuti ya investimentmapping
org
aidha agenda ya kitaifa ya utafiti wa mifugo imeandaliwa na nakala zimechapishwa na kusambazwa kwa wadau
vilevile wizara inakarabati kituo cha maarifa ya mifugo cha lugoba bagamoyo ili kiwez kutoa elimu kwa wafugaji 
mheshimiwa spika taasisi ya utafiti wa mifugo tanzania taliri imeendelea kuimarishwa na imefanya tafiti za mifugo kupitia vituo vyake vya kanda vya mpwapwa dodoma mabuki mwanza kongwa dodoma tanga naliendele mtwara uyole mbeya na west kilimanjaro
katika mwaka taliri imeendelea kutunza na kuhifadhi kosaafu za mifugoikiwemo mbari za ng ombe sita za mbuzi na tatu za kondoo na kuku kila moja kwa lengo la kutathmini uzalishaji na ukua ji
aidha programu ya miaka ya uzalishaji wa ng ombe yenye lengo la kuongeza uzalishaji wa maziwa kutoka lita hadi lita katika siku za kukamua inatekelezwa katika kituo cha mpwapwa kwa kuchanganya ng ombe aina ya mpwapwa na danishred
hadi sasa ng ombe chotara wa mpwapwa na danishred wanaendelea kutunzwa
vilevile aina za kuku wa asili zimehifadhiwa katika vituo vya mpwapwa naliendele tanga na uyole
kosaafu zinazofanyiwa tathmini ni pamoja na kuchi horasi sasamala kawaida mtewa kishingo bukini kisunzu kuza sukuma msumbiji katewa njachama yangeyange namandendenga
matokeo ya awali yanaonyesha kuwa wastani wa uzito wa vifaranga baada ya kutotolewa ulikuwa ni gramu 
 kwa kuku aina yakuchi 
 horasi 
 kishingo na 
 sasamala
mheshimiwa spika taliri imeendelea kushirikiana na taasisi za kimataifa za utafiti wa mifugo kama vile asareca ilri ccardesa ifs danida icm
katika jitihada hizo taliri imepata fedha za kutoka taasisi ya bill melinda ates foundation kutekeleza mradi wa kuendeleza ufugaji bora wa kuku wa african chicken genetic gains wenye lengo la kuboresha kosaafu na kupunguza umaskini na unahusisha jumla ya wafugaji katika mikoa ya lindi mtwara tanga morogoro njombe mbeya simiyu dodoma na singida
pia kupitia taasisi hii taliri inatekeleza mradi wa kuboresha kosaafu za ng ombe wa maziwa dairy genetic gain improvement katika mikoa ya arusha na dodoma
vilevile kupitia ccardesa taliri inatekeleza mradi wa kuendeleza uku wa asili katika mikoa ya lindi na mtwara
mheshimiwa spika taliri kwa kushirikiana na chuo kikuu cha sokoine cha kilimo inaendelea kufanya utafiti wa namna ya kuangamiza gugu la malisho siam weed na mrasha prosopis juliflora katika wilaya za sere ngeti same mwanga na rombo
lengo la utafiti huu ni kutathmini mtawanyiko na athari za mimea hii ambayoinasadikiwa kuwa na sumu inayoharibu uoto mwingine kama nyasi na malisho ya mifugo
utekelezaji wa mradi huu unalenga kubainisha aina za sumu lishe ya magugu namna inavyosambaa mbinu za kudhibiti usambaaji wake na matumizi mbadala ya mimea hii
mheshimiwa spikakatika mwaka wizara itaendelea kuiwezesha taliri kuibua kutathmini na kuendeleza kosaafu bora za mifugo ili kuongeza tija katik uzalishaji wa maziwa nyama mayai na mazao mengine ya mifugo pamoja na kuendeleza uzalishaji wa malisho na mbegu bora za malisho
aidha taliri itahifadhi na kuendeleza vinasaba vya malisho na kosaafu bora za asili za mifugo itaimarisha na kuboresha mi undombinu ya utafiti ikiwemo maabara na mashamba ya mifugo na malisho
pia mifumo ya kupanga kusimamia na kuratibu kazi za utafiti na uzalishaji wa mifugo katika vituo sabavya taasisi pamoja na makao makuu ya taliri itaimarishwa kwa kupatiwa raslimali edha raslimali watu na vitendea kazi muhimu
mafunzo ya mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakalawa vyuo vya mafunzo ya mifugo livestock training agency lita imeongeza udahili wa wanachuo kutoka mwaka ha di kati ya hao ni wa stashahada na ni wa astashahada
wanachuo stashahada na astashahada watahitimu mafunzo yao mwezi juni 
vilevile watumishi wanaendelea na mafunzo shahada za uzamivu watatu uzamili wann e nashahadaya kwanza na mafunzo ya muda mfupi wanane 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia lita imekarabati miundombinu ya vyuo vya mafunzo na kununua vitendea kazi ambapo madawati yamenunuliwa kwa ajili ya vyuo vya morogoro temeke kikulula na mabuki
aidha ukarabati wa maabara nne za parasaitolojia katika vyuo vya temeke buhuri mabuki na kikulula ulifanyika
vilevile ukarabati wa maabara ya kompyuta kwenye chuo cha madaba na banda la mbuzi katika chuo cha pwapwa umefanyika
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaiwezesha lita na kuhamasisha sekta binafsi kuongeza udahili kufikia lengo la wanafunzi kwa mwaka
aidha lita itajenga na kukarabati madarasa maabara mabweni na miundombinu min gine katika vyuo vya madaba kikulula morogoro na mabuki
vilevile wakala itatoa mafunzo ya ufundishaji kwa wakufunzi wapya na ujasiriamali kwa vijana ili waweze kufuga kibiashara na hivyo kujiajiri na kuajiri wengine
pia lita itatoa mafunzo kwa wafugaji kuhusu ufugaji bora na wenye tija
huduma za ugani wa mifugo 
mheshimiwa spika serikali imeongeza dadi ya wagani wa mifugo kutoka mwaka hadi mwaka kati ya wanaohitajika hii ikiwa ni pungufu ya wagani 
pia elimu ya ufugaji wa kisasa ilitolewa kwa wafugaji kupitia mashamba darasa
aidha wizara imechapisha nakala za vijitabu vya uzalishaji wa malisho kwa lengo la kutoa elimu kwa wafugaji
pia wizara ilirusha hewani vipindi vya redio na sita vya luninga kuhusu tekinolojia za uhimilishaji uzalishaji wa nyama bora na udhibiti wa magonjwa ya mifugo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaandaa na kurusha hewani vipindi vya radio na vya luninga juu ya ufugaji bora wa mifugo na kutoa teknolojia sahihi za uzalishaji wa mifugo
vilevile maafisa watashiriki katika maadhimisho ya kitaifa na kimataifa ikiwemo maadhimisho ya nane nane na siku ya chakula duniani
huduma za maabara za mifugo 
mheshimiwa spika katika mwak wizara kupitia wakala wa maabara ya veterinari tanzania tanzania veterinary laboratory gency tvla imechunguza sampuli ya magonjwa ya mifugo ya ndigana kali ndigana baridi ugonjwa wa kutupa mimb kwa ng ombe kimeta minyoo homaya mapafu ya mbuzi kichaa cha mbwa mdondo gumboro na homa ya nguruwe
aidha wakala umehakiki ubora wa vyakula vya mifugo vinavyozalishwa na kutumiwa na wafugaji hapa nchini ambapo sampuli za vyakula vya mifugo zilihakikiwa na asilimia ya sampu li hizo zilibainika kuwa na upungufu wa protini nguvu wanga na unyevu mwingi
kutokana na matokeo hayo wafugaji walipewa ushauri wa namna ya kudhibiti magonjwa hayo na kuboresha vyakula
pia tvla kupitia taasisi ya uzalishaji wa chanjo iliyopo kibaha imezalisha na kusambaza chanjo dozi zaugonjwa wa mdondo za ugonjwa wa kimeta na za ugonjwa wa chambavu
vilevile chanjo ya kukinga ugonjwa wa kutupamimba kwa ng ombe na chanjo inayokinga kwa pamoja magonjwa ya kimeta na chambav ziko katika hatua ya majaribio
mheshimiwa spika tvla kupitia vituo vyake vya utafiti vya tanga na kigoma vya teknolojia za kuangamiza mbun go wanaoeneza magonjwa ya nagana na malale imeendelea kuhifadhi mbung o kwa ajili ya utafiti
utafiti wa kuchunguza uwezo wa fangasi na sumu iliyowekwa kwenye mitego ya kuua mbung o unaendelea katika maeneo ya buganza na makao serengeti ambapo matokeo ya awali yanaonyesha msongamano wa mbung o umepungua kutoka 
 hadi 
 kwa mbung o kwa mtego kwa siku
mheshimiwa spika katika mwaka miundombinu ya tvla itaimarishwa ili kuongeza ufanisi katika uchunguzi na utambuzi wa magonjwa ya mifugo
aidha tvla itazalisha na kusambaza chanjo dozi milioni za mdondo za kimeta na za chambavu
pia itaanza majaribio ya kutengeneza chanjo dhidi ya magonjwa ya homa ya mapafu ya ng ombe na mbuzi na ugonjwa wa miguu na midomo
vilevile itaendelea kufanya uhakiki wa vyakula vya mifugo vinavyozalishwa na kutoa ushauri stahiki kwa wazalishaji na wafugaji na tafiti zinazolenga kuthibiti mbung o wanaoeneza ugonjwa wa nagana kwa mifugo na homa ya malale kwa binadamu
 usimamizi wa ubora wa mazao taaluma na huduma za mifugo tasnia ya nyama 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeend elea kuimarisha bodi ya nyama tanzania tanzania meat board kwa kuipatia vitendea kazi na kuajiri watumishi watatu 
aidha bodi imehamasisha na kusajili wadau katika mikoa ya arusha dar es salaam dodoma shinyanga iringa na mwanza
pia wadau wameelimishwa kuhusu umuhimu wa uwekezaji kwenye miundombinu ya machinjio na bucha
vilevile jumla ya bucha zimeboreshwa kwa kuweka miundombinu na kutumia vifaa vya kisasa zikiwemo mashine za kukatia nyama majokofu na mizani za dijitali
mheshim iwaspika katika mwaka bodi imeandaa mwongozo wa taratibu na viwango vya usafi na uendeshaji wa machinjio bucha na viwanda vya kusindika nyama pamoja na kijitabu kuhusu vigezo vya ubora wa bucha kwa ajili ya usajili na ukaguzi
aidha bo di imetoa mafunzo kuhusu ukaguzi usajili upangaji wa madaraja ya mifugo na chune carcass na usimamizi wa biashara ya mifugo nyama na bidhaa zake ndani na nje ya nchi kwa watumishi wamamlaka za serikali za mitaa katika mikoa ya dar es salaam do doma shinyanga mwanza na mara
pia bodi imefanya ukaguzi wa wadau wa tasnia ya nyama katika mikoa ya dar es salaam dodoma shinyanga mwanza na mara
mheshimiwa spika bodi kupitia vipindi vya redio imetoa elimu kwa umma kuhusu uendeshaji wa ucha na machinjio
pia kwa kushirikiana na wadau wa kuku imefanya maonesho ya kimataifa ya kuku nchini kwa lengo la kubadilishana uzoefu katika uzalishaji na kuimarisha biashara ya kuku
washiriki waliwakilisha kampuni nane kutoka nchi za china afrika ya kusini mauritius kenya na hispania na kampuni pamoja na wadau kutokandani ya nchi
vilevile bodi imeimarisha vyama vya wafanyabiashara ya mifugo na nyama talimeta na wafugaji tanzania ccwt kwa kuwezesha kufanya mikut ano kuchagua viongozi wapya na kuanzisha tawi la chama cha kikanda cha wadau wa mifugo hapa nchini north east africa livestock council tanzania chapter
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya nyama itasajili wadau wa tasnia ya nyama na vyama vyao na kutoa mafunzo kwa watumishi katika mamlaka za serikali za mitaa za mikoa ya dar es salaam mbeya mwanza arusha dodoma morogoro na tanga
vilevile bodi itasimamia ukaguzi biashara ya mifugo na nyama na bidhaa zak ndani na nje ya nchi
aidha bodi itaimarisha vyama vitatu vya wadau kitaifa talimeta tamepa na ccwt na mtandao wa vyama vya wadau wa kuku na tawi la chama cha kikanda nealco tanzania chapter kwa kutoa ushauri mafunzo na kuratibu maendeleo ya vyama hivyo
tasnia ya maziwa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya maziwa tanzania imetoa elimu kwa wadau wa tasnia ya maziwa kuhusu sheria ya maziwa sura ya 
aidha bodi imesajili wadau na imetoa vibali kwa vyombo vya kusafirishia maziwa
pia bodi imetoa mafunzo kwa wakaguzi wa maziwa wamikoa ya iringa mbeya na njombe ili kuwapa mbinu bora na kufanya ukaguzi
vilevile bodi imetoa mafunzo ya kuzingatia usafi na ubora wa maziwa kwa wafanya biashara wapatao katika mikoa ya morogoro na tanga
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya maziwa tanzania itaendelea kuelimisha wadau wa maziwa kuhusu sheria ya maziwa sura ya kusimamia na kuwajengea uwezo wakaguzi katika halmashauri
pia kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa itaendelea kuhamasisha unywaji maziwa shuleni
aidha itajenga kituo maalum mkoani dar es salaam cha kudhibiti ubora na usalama wa maziwa na kurasimisha wachuuzi wa maziwa kufanya biashara endelevu
taaluma na huduma za veterinari 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia baraza la veterinari tanzania imesajili madaktari wa mifugo na kufikisha idadi ya walioko nchini
aidha wataalam wa afyaya mifugo wasaidizi wameandikishwa na kuorodheshwa na kufanya idadi yao kufikia 
pia vituo vya huduma ya afya ya mifugo vimesajiliwa na kufanya idadi yake kufikia vituo 
vilevile wakaguzi wa nyama wahimilishaji na wataalam wa maabara wasaidizi wamepatiwa leseni ya ku toa huduma kwa wafugaji
idadi ya wakaguzi wa nyama wenye leseni imefikia wahimilishaji na wataalam wa maabara wasaidizi 
mheshimiwa spika wizara kupitia baraza la veterinari imekamilisha mapitio ya sheria ya veterinari sura kwa kuongeza ifungu vitakavyosimamia mafunzo kwa vitendo kwa madaktari wa mifugo baada ya kuhitimu
aidha baraza limekagua vituo vya huduma za afya ya mifugo katika halmashauri za mikoa ya arusha dar es salaam iringa kilimanjaro lindi manyara mbeya mtwar a morogoro mwanza njombe pwani shinyanga simiyu ruvuma na tanga
vilevile ukaguzi wa viwango vya mitaala ya kufundisha wataalam wa afya ya mifugo katika vyuo vya mifugo umefanyika na kutoa maelekezo ya namna ya kuboresha mafunzo hayo
katika kagu zi hizo imebainika kuwa wamiliki wengi wanafuata sheria na maadili
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia baraza itaendelea kuimarisha ukaguzi wa maadili ya watoa huduma kusimamia vituo vya afya ya mifugo na vyuo vya mafunzo ya mifugo
vilevile baraza litasajili madaktari wa mifugo kuandikisha na kuorodhesha wataalam wasaidizi kutoa leseni kwa wakaguzi wa nyama wahimilishaji wataalam wa maabara wasaidizi na kusajili vituo vya huduma za afya ya mifugo 
aidha halma shauri zitaendelea kuhamasishwa kushirikisha wataalam wa sekta binafsi katika kutoa huduma za afya ya mifugo katika maeneo yenye mifugo mingi kwa kuzingatia sheria kanuni na taratibu
 uvuvi 
 sera mikakati na programu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau ilikamilisha mapitio ya sera ya taifa ya uvuvi na mikakati ya mwaka na sera mpya ya taifa ya uvuvi ya mwaka ilipitishwa na baraza la mawaziri
jumla ya nakala za sera hii zimechapishwa na kusambazwa kwa wadau
aidha nakala za fursa za uwekezaji katikasekta ya uvuvi na nakala za programu ya kuendeleza sekta ya uvuvi zilichapishwa na kusambazwa kwa wadau
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeandaa mipango na mkakati ya kusimamia ina mbalimbali za samaki ambayo ni i mpango wa kusimamia samaki wanaopatikana katika tabaka la juu la maji pelagic fishery management plan ii mpango wa kusimamia zao la pweza octopus fishery management plan iii mpango wa kusimamia uvuvi wa kam bamiti prawn fishery management plan na iv mkakati wa taifa wa kusimamia samaki aina ya jodari national tuna management strategy
lengo la mipango na mkakati huu ni kuhakikisha kuwa samaki wa aina hizo wanavuliwa kwa kufuata sheria kanuni na taratib zinazosimamia uvuvi endelevu na wenye tija
 sheria na kanuni za sekta ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau imefanya mapitio ya sheria za sekta ya uvuvi ili ziendane na sera ya ugatuaji wa madaraka d by d na kuboresha mazingira ya kibiashara
kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kuandaa mapendekezo ya kutunga sheria mpya ya taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania the tanzania fisheries research institute act
baraza la mawaziri limepitisha mapendekezo hayo na uswada wa sheria utawasilishwa bungeni kwa hatua zaidi
pia kuandaa mapendekezo ya kutunga sheria mpya ya mamlaka ya hifadhi za bahari na maeneo tengefu the marine parks and reserves authority act na mapendekezo ya kurekebisha sheria ya mamlaka ya kusi mamia uvuvi wa bahari kuu the deep sea fishing authority act sura pamoja na kanuni zake za mwaka na mapendekezo ya kurekebisha sheria ya uvuvi the fisheries act sura ambayo yanajadiliwa na wadau kwa hatua husika
mheshimiwa spika katika waka wizara itakamilisha mapendekezo ya kutunga sheria mpya ya mamlaka ya hifadhi za bahari na maeneo tengefu the marine parks and reserves authority act kurekebisha sheria ya mamlaka ya kusimamia uvuvi wa bahari kuu the deep sea fishing aut hority act sura nasheria ya uvuvi the fisheries act sura 
aidha wizara ita andaa utaratibu wa kuanzisha upya shirika la uvuvi tanzania kwa lengo la kuwa na meli za kitaifa national fleet zitakazokuwa zinavua bahari kuu
 uzalishaji na biasha ra ya mazao ya uvuvi uvunaji wa samaki na uuzaji wa mazao ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutoa elimu kwa wavuvi na wadau wengine wa uvuvi kuhusu njia endelevu za uvunaji na matumizi rasilimali za uvuvi kwa lengo la kuiwezesha sekta hii kutoa mchango wake ipasavyo katika pato la taifa kuongeza ajira kipato na uhakika wa chakula na lishe
aidha wizara kupitia mradi wa south west indian ocean fisheries governance and shared growth swiofish ilitoa elimu kwa wadau kutoka wilaya za ukanda wa pwani kuhusu umuhimu wa ukusanyaji utunzaji na matumizi ya takwimu sahihi za uvuvi
mheshimiwa spika katikamwaka wavuvi wamezalisha samaki jumla ya tani 
 zenye thamani ya shilingi trilioni 
 kwa kutumia vyombo vya uvuvi 
vilevile kanzidata database ya takwimu za uzalishaji na uuzaji wa mazao ya uvuvi imeboreshwa ili kuimarisha uhifadhi na upatikanaji wa takwimu za uvuvi nchini
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau imeandaa mipango kazi ya miaka mitatu ya utekelezaji wa mipango ya usimamizi wa rasilimali za uvuvi
mipango hiyo ni mpango wa kusimamia uvuvi wa samaki wanaopatikana katika tabaka la juu la maj pelagic fishery management plan mpango wa kusimamia uvuvi wa pweza octopus fishery management plan na mpango wa kusimamia uvuvi wa kambamiti prawn fishery management plan
lengo ni kuhakikisha kuwa aina ya samaki walioainishwa kwenye mipango hiyo wanavuliwa kwa kufuata sheria kanuni na taratibu zinazoongoza uvuvi
vilevile wizara imeandaa na kusambaza nakala za mpango wa kusimamia samaki wanaopatikana katika tabaka la juu la maji
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaratibu kusimamia uvunaji na matumizi endelevu ya rasilimali za uvuvi nchini
aidha kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa itafanya sensa za uvuvi na kufuatilia ukusanyaji na uchakataji wa takwimu za uvuvi katika maeneo ya maji makubwa na madogo
 ukuzaji wa viumbe kwenye maji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imekarabati miundombinu ya vituo vya ukuzaji viumbe kwenye maji baridi vya kingolwira morogoro ruhila songea mwamapuli igunga mtama lindi na machui tanga kwa kujenga kukarabati miundombinu ya kuzalisha vifaranga vya samaki
aidha vituo hivyo vimezalisha jumla ya vifaranga na kusambazwa kwa wafugaji wa samaki katika mikoa ya mbeya iringa morogoro ruvuma lindi na mtwara
pia katika maji bahari kituo cha machui tanga kimeimarishwa kwa kuchimba bwawa lenye ukubwa wa mita za mraba na kupandikizwa samaki wazazi aina yatilapia mossambicus
mheshimiwa spika katika mwaka sekta binafsi imewekeza katika ufugaji wa samaki na utengenezaji wa vyakula vya samaki na jumla ya vifaranga vimezalishwa eden hatchery sato faith aquaculture co
ltdsato safina big fish co
ltd kambale ruhanga j b fish culture ltd kambale na alphakrust ltdkambamiti 
vifaranga hivyo vimesambazwa kwa wafugaji wa samaki katika mikoa ya dar es salaam pwani morogoro kilimanjaro tanga geita mara na kagera
mheshimiwa spika wananchi kutoka mikoa ya dar es salaam kilimanjaro kagera geita mwanza morogoro pwani lindi tanga ruvuma tabora kigoma na mtwara wamepata mafunzo kuhusu ufugaji bora wa samaki ambapo kutokana na mafunzo hayo mabwawa ya samaki yameongezeka kutoka hadi mwaka 
kuongezeka kwa mabwawa kunaenda samba mba na ongezeko la uzalishaji wa samaki kutoka tani mwaka hadi tani 
 mwaka 
vilevile uzalishaji wa zao la mwani umeongezeka kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
 mwaka 
mheshimiwa spika katika ku tekeleza mkakati wa taifa wa ukuzaji viumbe kwenye maji wamwaka mwongozo wa udhibiti vimelea bio security kwa ajili ya ufugaji samaki katika vizimba umeandaliwa na kuwasilishwa katika sekretarieti ya jumuiya ya afrika mashariki kwa lengo la kuwa na mwongozo mmoja kwa nchi wanachama
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuimarisha na kuendeleza vituo vya ufugaji wa samaki wa maji baridi vya ruhila songea mwamapuli igunga kingolwira morogoro nyengedi lindi na nyamirembe chato kwa ajili ya kuzalisha vifaranga milioni 
pia itaendeleza vituo vya ufugaji wa samaki wa maji bahari vya machui tanga na mbegani bagamoyo kwa ajili ya kuzalisha vifaranga milioni 
vilevile vifaranga vya samaki vitazalishwa na kupand ikizwa katika malambo na mabwawa ya asili na kwenye skimu tano za umwagiliaji za miwa na mpunga
 uwezeshaji wa wavuvi na wakuzaji viumbe kwenye maji 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuwawezesha wavuvi wadogo kuwekeza katika sekta ya uvuvi kwa kuboresha miundombinu ya uvuvi ili kuwa na uvuvi endelevu na wenye tija
pia kufuatia uamuzi wa serikali wa kuwawezesha wavuvi wadogo jumla ya shilingi milioni zilitolewa kama ruzuku ya zana za uvuvi ambapo serikali ilichangia asilimia na mvuvi alichangia asilimia na kupitia utaratibu huu injini za boti zimenunuliwa
aidha tan 
 za chakula bora cha samaki zimesambazwa kupitia ruzuku kwa wafugaji wa samaki ambapo wafugaji katika mikoa ya dar es salaam mara mtwara mwanza pwani simiyu geita na kigoma wamenufaika
vilevile wizara imehamasisha wavuvi kujiunga na kujisajili katika mifuko ya hifadhi ya jamii ya taifa ili kufaidika na huduma zinazotolewa na mifuko hiyo
hadi sasa jumla ya wavuvi wamejiunga na nssf kupitia nssf wavuvi scheme
mpango huo unaratibiwa na idara ya uvuvi kwa kushirikiana na nssf kupitia vikundi vya usimamizi shirikishi wa rasilimali za uvuvi bmus
mheshimiwa spika wavuvi wadogo wameendelea kuhamasishwa kuhusu matumizi ya zana bora za uvuvi ili waweze kufanya uvuvi wenye tija ambapo matumizi ya boti za injini yameongezeka kutoka boti mwaka hadi boti mwaka 
aidha wizara imetoa mafunzo kwa wavuvi na wachakataji kuhusu tekinolijia sahihi ya ukaushaji na ufungas haji wa dagaa katika mikoa ya mwanza mara kagera na kigoma
kutokana na mafunzo hayo vichanja vimejengwa kwa ajili ya kukaushia dagaa katika halmashauri za wilaya za musoma bukoba na mwanza 
pia ujenzi wa tanuru fish smoking kiln ghala la kukaushia na kuhifadhia dagaa umefanyika katika halmashauri ya wilaya ya muleba
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha sekta binafsi kuwekeza katika uzalishaji wa vyakula bora vya samaki na kusambaza kwa wafugaji
aidha wizara itawezesha wavuvi wadogo kupata zana za uvuvi kupitia mfumo wa ruzuku na kuwaelimisha kujiunga katika vyama vya ushirika vya msingi wa wavuvi na mifuko ya hifadhi za jamii ili waweze kunufaika na huduma zinazotolewa na mifuko ya hifadhi za jamii
 usimamizi wa ubora wa mazao na huduma za uvuvi 
mheshimiwa spika wizara imeratibu usimamizi wa usafi na njia salama za uzalishaji wa samaki kwenye viwanda vya kuchakata na maghala ya kuhifadhi mazao ya uvuvi mialo ya kupok elea samaki masoko na maduka ya samaki
katika mwaka jumla ya kaguzi zimefanyika katika viwanda vya kuchakata samaki mialo ya kupokelea samaki na kwenye masoko na maduka ya kuuza samaki 
vilevile kaguzi zimefanyika ili kuhakiki ubora viwango na usalama wa samaki na mazao ya uvuvi yanayoingia katika soko la ndani na kwenda katika soko la nje ya nchi
 kutokana na uhakiki huo jumla ya tani 
 za mazao ya uvuvi zenye thamani ya shilingi bilioni 
 ziliuzwa je ya nchi na kuliingizia taifa kiasi cha shilingi bilioni 
 kama ushuru
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itafanya kaguzi za ubora wa samaki na mazao yake wakati wa kusafirishwa nje ya nchi
aidha itafanya kaguzi za kina kwenye mialo viwanda vinavyochakata samaki maghala ya kuhifadhi mazao ya uvuvi na masoko ili kuhakikisha kwamba mazao hayo yanazalishwa kwa kuzingatia sheria kanuni na taratibu za uvuvi
pia itatoa elimu kwa wadau wa uvuvi kuhusu upatikanaji na mat umizi ya teknolojia na miundombinu inayofaa kwa ajili ya uandaaji uchakataji usambazaji na upatikanaji wa masoko ya samaki na mazao yake
katika mwaka wizara itafanya tathmini katika maeneo ya vijijini ili kutambua changamoto za masoko na miun dombinu kwa mazao ya uvuvi na kutoa mafunzo kuhusu usalama na ubora wa mazao ya uvuvi katika vijiji vya wavuvi
 huduma za ukaguzi wa ubora na usalama wa mazao ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeanzisha vituo vya uthibiti wa ubora wa mazao ya uvuvi vya horohoro tanga na lindi na hivyo kufanya idadi ya vituo vyote kufikia 
vituo hivyo vimeimarishwa kwa kupatiwa vitendea kazi na kuwezeshwa kutoa huduma za ukaguzi wa ubora na usalama wa mazao ya uvuvi
mheshimiwa spika maabara taifa ya uvuvi nyegezi na maabara ya kuchunguza vimelea na vijimea sumu harmful algae blooms habs dar es salaam zimeimarishwa kwa kupatiwa vitendea kazi na mafunzo kwa watalaam tisa 
 pia maabara taifa ya uvuvi nyegezi imefanya chunguzi za kimaabara kwa sampuli za minofu ya samaki maji na udongo kubaini uwepo wa vimelea haribifu madini tembo na mabaki ya madawa ya tiba ili kulinda afya ya mlaji
vilevile wizara imeendelea na maandalizi ya kupata ithibati kwa upande wa kemikali katika maabara ya taifa ya uvuvi nyegezi ambapo ombi la kukaguliwa limewasilishwa kwa taasisi ya ithibati ya sadc ya southern africa development community accredation services sadcas
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaimarisha vituo vyauthibiti wa ubora wa mazao ya uvuvi na kuanzisha vituo vitatu vya holili rombo momba songwe na singida mjini
aidha itaimarisha maabara ya uvuvi nyegezi na habs dar es slaam kwa kuboresha miundombinu kutoa vitendea kazi na mafunzo kwa watalaam
pia maabara ya uvuvi nyegezi itachunguza sampuli za minofu ya samaki maji udongo kuchunguza mabaki ya madawa ya tiba na viuatilifu madini tembo na ili kuhakiki ubora viwango na usalama wa mazao ya uvuvi
pia maabara ya habs itachunguza sa mpuli za maji na udongo kubaini uwepo wa mwani wenye sumu kutoka maeneo ya tanga bagamoyo na dar es salaam
 usimamizi wa raslimali za uvuvi 
mheshimiwa spika katika kuimarisha doria dhidi ya uvuvi haramu kikosi kazi kijulikanacho kama multi agency taskteam matt kimeundwa kushughulikia uhalifu wa kimazingira ikiwemo kudhibiti uvuvi haramu hususan uvuvi wa mabomu
kikosi hicho kinajumuisha wajumbe kutoka ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora wizara za kilimo mifugo na uvuvi mambo ya ndani ulinzi na jeshi la kujenda taifa katiba na sheria maliasili na utalii nishati na madini pamoja na ofisi ya mkurugenzi wa mashtaka na mwanasheria mkuu wa serikali
katika mwaka matt imefanya operesheni maalum nne za kupambana na uvuvi wa mabomu katika maeneo ya dar es salaam pwani lindi na mtwara chini ya ufadhili wa program ya smartfish na kufanikisha kukamatwa kwa watuhumiwa wakiwa na vifaa vinavyotumika kutengenezea milipuko inayotumika katika uvuvi wa mabomu
watuh umiwa wamefikishwa kwenye mahakama mbalimbali na kesi zinaendelea
mheshimiwa spika wizara imeimarisha vituo vya doria vya namanga singida mtwara dar es salaam na pwani mwanza bukoba mafia kilwa musoma tanga kigoma mbamba bay mulusagamba buhingu ikola horohoro kipili kasanga sota sirari kasumulo tunduma rusumo kasanga na kanyigo kwa kuvipatia vitendea kazi zikiwemo boti nne za doria zilizopekwa katika vituo vya mbamba bay kasanga ikola na mwanza
mheshimiwa spika katika waka wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imefanya doria zenye siku kazi sawa na asilimia 
 ya lengo lililowekwa
doria hizo zimewezesha kukamatwa zana haramu zikiwemo nyavu za kokoro kamba za kokoro zenye urefu wa mita nyavu za makila zenye macho madogo nyavu za dagaa nyavu za utali vyandarua vya mbu nyavu za kimia katuli mikuki mabomu v explosive vipande detonator vipande tambi za baruti mbolea ya urea kilo mitungi ya gesi ya kuzamia mitumbwi na injini za mitumbwi 
aidha samaki wachanga sangara kilo sato kilo migebuka kilo 
 na dagaa kilo kambamiti kilo kaa kilo kambakoche kilo nyamata kilo majongoo bahari kilo magamba ya starfishkilo dodoji seahorse vipande makome ya baharini kilo mapezi na mataya ya papa kilo 
 na matumbawe kilo 
pia watuhumiwa walikamatwa na kesi ziko mahakamani na shilingi milion 
 zilikusanywa kama faini
mheshimiwa spika katika mwaka maafisa uvuvi kutoka kwenye halmashauri zilizopo ukanda wa pwani ya bahari ya hindi walipatiwa mafunzo kuhusu usimamizi shirikishi wa rasilimali za uvuvi kwa lengo la kuwajengea uwezo ili wawez kuzifundisha bmus katika maeneo yao
idha vikundi vitatu vya bmus katika halmashauri ya temeke vimesajiliwa na kupewa vyeti ili kuwa na nguvu ya kisheria baada ya kukidhi vigezo kama ilivyoelekezwa katika sheria kanuni na miongozo ya uvuvi
pia mafunzo kuhusu usimamizi na matumizi endelevu ya rasilimali za uvuvi na taratibu za ulipaji wa leseni za uvuvi yametolewa kwa wavuvi katika halmashauri za wilaya ya nkasi mkinga na mbamba bay 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wengine itawezesha kikundi kazi cha kudhibiti uvuvi haramu na uharibifu wa mazingira mult argency task team matt kutekeleza kazi zake
aidha itaimarisha na kuviwezesha vituo vya doria kufanya doria zenye siku kazi ili kudhibiti uvuvi na biashara haramu katika maeneo ya maji baridi maji ya kitaifa territorial waters na maeneo ya mipakani
vilevile itahamasisha vikundi vya usimamizi shirikishi wa rasilimali za uvuvi bmus vilivyopo na jamii za wavuvi kuhusu njia sahihi za ulinzi na usimamizi wa rasilimali za uvuvi zinazozingatia ikolojia na mazingira ecosystem aproach to fisheries management eaf
pia kwa kushirikiana na halmashauri itatoa elimu ya kuanzisha bmus katika maeneo ambayo hazipo ili kuimaris hi dhana ya ushirikishwaji katika usimamizi wa asilimali za uvuvi
hifadhi ya bahari na maeneo tengefu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia kitengo cha hifadhi za bahari na maeneo tengefu imeimarisha usimamizi ulinzi na uhifadhi wa ra silimali za bahari katika hifadhi tatu za bahari na maeneo tengefu na maeneo yaliyoko jirani na mipaka ya maeneo yaliyohifadhiwa
jumla ya doria za siku kazi zilifanyika majini na nchi kavu ambapo zana haramu zilizotumika katika uvunaji wa rasi limali zilikamatwa na kuteketezwa zikiwemo nyavu za kioo monofilament majuya na mabomu 
pia kitengo kilitambua maeneo yenye sifa za kuhifadhiwa kuwa maeneo tengefu katika kisiwa cha simaya rufiji na visiwa vya ukuza nyuni na fanjove katika wilaya ya kilwa
vilevile kitengo kimeingia mikataba ya uwekezaji wa hotel zisizokuwa na athari kubwa kwa mazingira eco lodge katika maeneo tengefu ya visiwa vya kirui mwewe mkinga mbudya dar es salaam na shungimbili mafia
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaimarisha kitengo cha hifadhi za bahari na maeneo tengefu ili kiweze kusimamia kulinda na kuhifadhi rasilimali zilizomo katika hifadhi za bahari na maeneo tengefu kwa kuimarisha doria shirikishi ili kudhibiti uvuvi haramu
ia kitengo kitafanya doria za siku kazi na kutangaza vivutio vya utalii eco tourism
aidha kitengo kitatangaza gazzettement maeneo mapya yaliyotambuliwa kuwa na sifa za kuwa maeneo tengefu
 usimamizi wa uvuvi katika bahari kuu 
mheshimiwa spika katika mwaka mamlaka ya usimamizi wa uvuvi bahari kuu kwa kushirikiana na tafiri imefanya utafiti kuhusu matumizi sahihi ya vifaa vya kuvutia samaki fish aggregating devices fads katika bahari ya hindi kwenye halmashauri ya bagamoyo
aidha mamlaka kwa kushirikiana na tafiri inaendelea kufanya utafiti katika wilaya ya mafia eneo la kilindoni ili kutambua maeneo yenye samaki wengi aina ya jodari na jamii zake katika bahari kuu
lengo ni kuwapatia wavuvi taarifa za maeneo yenye samaki wengi
mheshimiwa spika mamlaka imekubaliana na mamlaka ya bandari tanzania na mamlaka ya bandari zanzibar kutumia gati na
na gati na
 ya malindi zanzibar ili kupokea samaki wanaovuliwa kutoka bahari kuu
mamlaka za bandari tanzania na zanzibar zinaendelea na taratibu za kuboresha maeneo ya gati hizo
mheshimiwa spika mamlaka kwa kushirikiana na nchi wanachama wa indian ocean tuna commission iotc za comoro madagascar seychelles reunion na mauritius zilifanya doria za pamoja za siku katika nchi za shelisheli madagascar comoro na reunion kwa lengo la kuwajengea uzoefu watumishi wa mamlaka katika masula ya doria na ukaguzi katika bahari kuu
pia kaguzi ulifanyika kwa meli ambapo meli long line zilifanya katika bandari ya zanzibar meli katika bandari ya victoria ushelisheli na meli katika bandari ya madagascar zote zikiwa purse seine
katika ukaguzi huo meli hizo zilionekana kukidhi masharti ya leseni
mheshimiwa spika mamlaka inatekeleza programu ya uangalizi sea observer wa uvu vi katika bahari kuu kwa meli zenye bendera ya tanzania kuanzia mwezi machi kwa lengo la kuhakiki rasilimali za uvuvi zinazovuliwa
vilevile mamlaka ilitoa leseni za uvuvi katika bahari kuu na leseni za meli tatu za kutoa huduma supporting ve ssels zenye thamani ya dola za kimarekani shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa meli kutoka mataifa ya china hispania korea taiwan tanzania ufaransa na ushelisheli
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeanza utaratibu wa kur ekebisha sheria ya mamlaka kwa kuingiza maazimio resoultions zaindian ocean tuna commission kwenye sheria ya kanuni za mamlaka
pia imeanza utaratibu wa kumpata mtaalam elekezi consultant wa kuandaa sera ya uvuvi wa bahari kuu
kukamilika kwa sera hiyo kutaiwezesha mamlaka kukamilisha marekebisho ya sheria na kanuni za uvuvi wa bahari kuu
mheshimiwa spika katika mwaka mamlaka itaboresha mfumo wa ufuatiliaji wa meli baharini vessel monitoring system vms kufanya doria na kutoa leseniza uvuvi
vilevile itahamasisha uwekezaji katika uvuvi wa bahari kuu kusindika mazao ya uvuvi na kutoa mafunzo ya uvuvi wa bahari kuu pamoja na ubaharia kwa wavuvi
 utafiti mafunzo na ugani wa uvuvi utafiti 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania tafiri imeimarisha miundombinu ya utafitii na kuwajengea uwezo watafiti
aidha ajenda ya kitaifa ya utafiti wa uvuvi national fisheries research agenda imeandaliwa na nakala zimesambazwa kwa wadau
vilevile tafiri imeendelea kutafiti na kuishauri serikali kuhusu hali ya rasilimali za uvuvi uhifadhi na uvunaji uendelevu
matokeo ya utafiti katika ziwa victoria yanaonesha kupungua kwa samaki aina ya sangara kwa upande wa tanzania kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
vilevile utafiti umefanyika wa kubaini bioanuwai katika maziwa madogo katika mkoa wa kagera ya ikimba burigi katwe rwakajunju merule kalenge mitoma ngoma lwambahili na rushwa
matokeo ya utafiti huu yanaonesha kuwa maziwa hayo ni hifadhi bank refugia ya samaki wengi wa asili waliopotea ziwa victoria
mheshimiwa spika utafiti katika maziwa madogo na mito katika mabonde mabonde ya mito ya pangani wami ruvu rufiji ruvuma na malagarasi na maziwa ya nyasa rukwa victoria tanganyika na katika ukanda wa pwani unaendelea kwa lengo kubaini aina ya samaki wanaofaa kufugwa
uainishaji huo utasaidia kuwa na mipango endelevu ya kutunza rasilimali za uvuvi katika mabonde husika
matokeo ya awali ya utafiti huu umeonesha samaki jamii ya perege tilapines furu haplochromines perege oreochromis chinguruensis wanafaa kufugwa katika mabonde haya
mheshimiwa spika tafiri imeendelea na uzalishaji wa mbegu bora za samaki kwa kushirikiana na wafugaji wa samaki mwakalima misungwi na nyasoro rorya ili waendelee kuzalisha vifaranga bora vya kambale
vilevile wakulima wa nyasoro wamejengewa kitotolishe hatchery cha samaki na mafunzo ya uzalishaji vifaranga bora vya samaki yanaendelea 
mheshimiwa spika katikamwaka tafiri imeendelea na ukusanyaji wa takwimu za uvuvi wa pweza katika mialo ya tanga mtwara na pwani kwa lengo la kupata hali halisi ya nguvu ya uvuvi wa pweza aina ya pweza wapatikanao na biolojia yao
takwimu hizi zitawezesha kukamilisha mpango wa usimamizi wa rasilimali ya pweza ili kuwa na uvuvi endelevu
aidha utafiti wa kutathmini wingi wa kambamiti unaendelea baada ya uvuvi huo kufungwa mwaka 
utafiti ulianza mwishoni mwa mwezi mei na kwa miezi sita ya mwanzo inaonesh mavuno ya kambamiti yameongezeka kidogo sana kutoka wastani wa kilo 
 kwa saa mwaka hadi wastani wa kilo 
 mwaka 
utafiti unatarajiwa kumalizika rasmi mwezi mei mwaka na ripoti ya mwaka mzima itatolewa ikiwa na ushauri kwa serikali na wadau wa uvuvi wa kambamiti kuhusu hali ya uvuvi huo kwa sasa
mheshimiwa spika taasisi imewawezesha jumla ya wafanyakazi kuendelea na mafunzo katika ngazi ya shahada ya uzamivu uzamili na ya kwanza kwa ufadhili wa serikali kupitia costech na wafadhili wa nje
katika kipindi hicho wafanyakazi walihitimu mafunzo ya shahada za uzamivu watatu na uzamili mmoja 
vilevile katika kipindi tajwa wafanyakazi walihudhuria mafunzo ya muda mfupi katika fani mbalimbali nchini na nje ya nch i
mheshimiwa spika katika mwaka tafiri kwa kushirikiana na wadau wengine wa uvuvi itaendelea na tafiti za samaki na mazingira katika maziwa makuu victoria tanganyika na nyasa maziwa ya kati rukwa kitangiri na eyasi maziwa madogo mabwaw a mito na bahari ya hindi kufanya utafiti wa ufugaji samaki hasa katika maeneo yaliyo na changamoto kama vile upatikanaji wa mbegu bora vyakula bora vya samaki na teknolojia sahihi ya ufugaji katika maeneo tofauti kufanya utafiti wa kupunguza uharibifu wa mazao ya samaki baada ya uvunaji kuimarisha miundombinu ya taasisi kwa kujenga ofisi na maabara ya kituo cha dar es salaam na sota rorya kukarabati na kununua vitendea kazi vya kitafiti pamoja na vifaa vya maabara kwa vituo vyake vinne vya daressalaam kigoma kyela na mwanza pamoja na kituo kituo kidogo cha sota rorya
aidha taasisi itaendelea kusambaza taarifa za kitafiti kwa wadau mbalimbali wa uvuvi
mafunzo ya uvuvi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha wakala wa elimu na mafunzo ya uvuvi feta katika kampasi zake za mbegani bagamoyo nyegezi mwanza mwanza south mwanza kibirizi kigoma mikindani mtwara na gabimori rorya ili kuongeza udahili
katika mwaka wakala umedahili wanachuo kwa kozi za astasha hada na stashahada ikilinganishwa na wanachuo waliodahiliwa mwaka 
aidha wakala umetoa mafunzo ya muda mfupi kwa maafisa ugani wavuvi pamoja na wafugaji samaki wapatao 
pia wavuvi wamepatiwa mafunzo maalum ya mbinu za kuvua kati ka ukanda wa bahari kuu deep sea fishing wakiwemo kutoka zanzibar
vilevile wakala umetoa mafunzo ya mwezi mmoja kwa wataalam wa uvuvi kutoka nchi za angola na somalia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaimarisha feta wa kujenga madarasa na kumbi za kufundishia katika kampasi za mikindani mtwara gabimori rorya na mwanza south na maabara tatu katika kampasi za mikindani mtwara mwanza south na kibirizi kigoma
aidha feta itaongeza udahili kufikia wanachuo 
huduma za ugani wa uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeshiriki katika maonyesho ya nanenane mkoa wa dodoma na lindi ambapo jumla ya wadau wa uvuvi walishiriki na walipatiwa elimu ya uvuvi endelevu kupitia shamba darasa
idha maonyesho ya mvuvi day yalifanyika mkoa wa tanga ambapo jumla ya washiriki wakijumuisha wavuvi wachakataji samaki wafugaji samaki viwanda vya samaki na watengenezaji bidhaa mbalimbali za samaki walishiriki
jumla ya wadau walitembelea mab anda na kupewa elimu mbali mbali inayohusiana na sekta ya uvuvi
mheshimiwa spika katika mwaka idadi ya wagani wa uvuvi imeongezeka kutoka mwaka hadi kati ya wanaohitajika nchini ikiwa ni pungufu ya wagani 
katika kusambaza teknolojia mbalimbali za uvuvi wizara ilirusha hewani vipindi saba vya radio na kimojacha luninga vilivyohusu wakala wa mafunzo ya uvuvi feta ukuzaji viumbe kwenye maji uzalishaji bora wa samaki na mbinu za kutambua magonjwa ya samak na uvuvi endelevu na vipindi vilirushwa hewani kwa lengo la kuwaelimisha vijana na kuwajengea uwezo wa kuingia katika uvuvi
wizara imechapisha nakala za mwongozo wa ugani katika sekta ya uvuvi kwa lengo la kutoa elimu kwa wavuvi na wakuzaji viu mbe kwenye maji
aidha wavuvi walipatiwa elimu ya uvuvi endelevu na mashamba ya wafugaji samaki yalitembelewa na wafugaji walipewa elimu ya ufugaji bora
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaandaa na kurusha hewani vipindi vyaradio na vya luninga juu ya ufugaji bora wa samaki na kutoa teknolojia sahihi za uzalishaji wa samaki
 uwekezaji kwenye sekta ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeboresha miundombinu ya uvuvi kwa kukarabati na kuratibu usafi na atumizi bora ya mialo ya kupokelea samaki katika ukanda wa ziwa victoria tanganyika na pwani ya bahari ya hindi 
pia sekta binafsi imejenga maghala mawili ya kuhifadhi mazao ya uvuvi katika ukanda wa ziwa victoria na ziwa tanganyika kufikia jumla ya maghala 
aidha imetoa elimu kwa wadau wa uvuvi kuhusu taratibu za kufanya biashara ya samaki na mazao ya uvuvi ikiwemo taratibu za kupata leseni kwa ajili ya usafirishaji na uingizaji wa mazao ya uvuvi nje na ndani ya nchi sawia
katika mwaka wizara itaendelea kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika sekta ya uvuvi
aidha wizara itafanya upembuzi yakinifu kwa ajili ya kuainisha maeneo yanayofaa kwa ujenzi wa bandari ya uvuvi
 masuala ya mtambuka ya mifugo na uvuvi uendelezaji wa raslimali watu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeajiri watumishi wakiwemo wa kada za mifugo na tisa kada za uvuvi
aidha watumishi wamepandishwa vyeo na wamethibitishwa kazini
pia watumishi wanaendelea na mafunzo ya muda mrefu kati ya hao nane shahada ya uzamivu shahada ya uzamili na shahada ya kwanza
vilevile watumishi wamehudhuria mafunzo ya muda mfupi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itatoa mafunzo ya muda mrefu na mfupi kwa watumishi na elimu kuhusu sheria kanuni na taratibu za kazi na kuhakiki watumishi wa wizara
pia itafanya vikao viwili vya baraza la wafanyakazi na kuwezesha majukumu ya vyama vya wafanyakazi vya tughe na raawu
 utawala bora jinsia na ukimwi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imehamasisha watumishi kupima afya zao kwa hiari kati ya hao watumishi walipima afya zao
aidha wizara imewaelimisha watumishi kuhusumaadili wajibu na haki zao nawatumishi wamepata mafunzo kuhusu ujazaji wa fomu za upimaji wa utendaji kazi kwa uwazi opras na kutekeleza mkataba wa huduma kwa mteja
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa kuzuia na kuziba mianyaya rushwa na kuhimizawatumishi kuzingatia sheria kanuni na taratibu za kazi
aidha wizara itaendelea kutekeleza mkataba wa huduma kwa mteja kuimarisha dawati la jinsia na itatoa mafunzo ya mfumo wa upimaji wa utendaji kazi kwa uwazi opras
vilevile watumishi wataelimishwa kuhusu kupima afya zao kwa hiari na kutoa huduma kwa watumishi watano wanaoishi na vvu na wanaougua ukimwi
mawasiliano na elimu kwa umma 
mheshimiwa pika katika kipindi cha mwaka wizara ilitayarisha na kusamba za taarifa za matukio mbalimbali kuhusu sekta za mifugo na uvuvikupitia vyombo vya habari mbalimbali ambapo jumla ya vipindi vinne vya luninga na viwili vya redio vilitayarishwa na kurushwa hewani
jumla ya mikutano ya waandishi wa habari ilifanyika na malalamiko manane ya wadau yalishughulikiwa
aidha maktaba ya wizara imeanza kufanya kazi baada ya kupatiwa vifaa na watumishi wawili na kuiwezesha kukusanya vitabu na majarida kwa ajili ya rejea
pia maafisa habari wawili wamepatiwa mafunzo kuhusu e government
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa mawasiliano kwa kuandaa na kurusha vipindi vitano vya runinga na vitano vya redio vinavyohusu mafanikio katika sekta ya mifu go na uvuvi
aidha wizara itaandaa mikutano ya waandishi wa habari kwa ajili ya kutangaza mambo yanayohusu sekta ya mifugo na uvuvi
aidha wizara itaendelea kutangaza mafanikio ya shughuli za ufugaji na uvuvi
pia wizara itaendelea kuimarisha maktab ya wizara kwa kununua samani vitabu na mfumo wa maktaba mtandao e library
vilevile itatoa mafunzo ya muda mfupi kwa watumishi watatu kuhusu sekta ya habari na mawasiliano
matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeimarisha na kusimamia mifumo ya tehama iliyopo wizarani kwa kujenga na kuanza kutumia mfumo wa kielektoniki wa kukusanya maduhuli ya serikali katika mnada wa pugu
aidha wizara imewezesha mtumishi mmoja wa kitengo ch tehama kupata mafunzo ya shahada ya uzamili
wataalam watatu wa kitengo wameshiriki katikamikutano minne ya kitaaluma ya tehama
pia wizara ime boresha mawasiliano ya mdahalisi internet na kutumia simu za mdahalisi
mheshimiwa spika katika mw aka wizara itajenga mfumo wa kielektroniki wa kukusanya maduhuli ya sekta ya uvuvi na kusimika mifumo ya kielektroniki ya kukusanya maduhuli ya serikali katika minada ya upili ya kizota themi na weruweru
aidha wizara itaendelea kuboresha mtand ao lan na wan utakaounganisha mawasiliano ya ofisi za wizara na kuendelea kuboresha tovuti ya wizara ili kuwawezesha wadau kupata taarifa mbalimbali za sekta ya mifugo na uvuvi
hifadhi ya mazingira na mabadiliko ya tabianchi 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na mamlaka ya hali ya hewa imeendelea kutoa taarifa kwa wafugaji na wavuvi kuhusu upatikanaji wa maji na malisho hali ya bahari na maziwa na kutoa maelekezo stahiki kwa wafugaji na wavuvi
katika mwaka wizara itatoa tahadhari kuhusu mabadiliko ya tabianchi kwa wafugaji na wavuvi na kuhimiza matumizi ya teknolojia zinazozingatia uhifadhi na utunzaji wa mazingira ikiwemo matumizi ya boti za fibre glassna ukaushaji wa samaki kwa kutumia jua chumvi na majiko ya gesi ili kupunguza kataji wa miti kwa ajili
 shukrani 
mheshimiwa spika naomba nitumie nafasi hii kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa ambayo yamesaidia sana wizara katika juhudi za kuendeleza kilimo
kwanza napenda kuzishukuru nchi za japan marekani uingereza ireland malaysia china indonesia korea ya kusini india misri israel ubelgiji ujerumani finland norway brazil uholanzi vietnam na poland
nayashukuru pia mashirika na taasisi za kimataifa zifuatazo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika au eu ifad dfid undp unido iaea who fao jica unicef wfp cimmyt icrisat asareca usaid au ibar oie koica icraf iita irri ilri cabi cfc avrdc agra cip unep warda resakss unu gtz sida wwf ioc swiofc hpt ofcf brac wspa galvmed iss africa ilc iotc iwc msc shirika la kudhibiti nzige wa jangwani dlco ea shirika la kudhibiti nzige wekundu irlco csa bill and melinda gates foundation gatsby trust rockfeller foundation aga khan foundation na unilever
ushirikiano na misaada ya nchi na mashirika hayo bado tunauhitaji ili tuweze kuendeleza kilimo nchini
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za pekee kwa wakulima wafugaji na wavuvi wa nchi hii kwa kazi kubwa wanayofanya katika uzalishaji wa mazao ya ch akula na biashara ufugaji wa mifugo mbalimbali uvuvi wakuzaji wa viumbe kwenye maji wafugaji wa samaki na wadau wengine kwa michango yao katika kuendeleza sekta za kilimo mifugo na uvuvi
napenda kumshukuru kwa dhati mheshimiwa william tate ole nasha mbunge wa ngorongoro nanaibu waziri wa kilimomifugo na uvuvi dkt
florensmartinturuka katibu mkuu kilimo dkt
maria s
mashingo katibu mkuu mifugo na dkt
yohana l
budeba katibu mkuu uvuvi wakurugenzi wa idara taasisi na asasi zilizo ch ini ya wizara watumishi wote wa wizara na wadau mbalimbali wa sekta za kilimo mifugo na uvuvi kwajuhudi ushirikiano na ushauri uliowezesha kutekelezwa kwa majukumu ya wizara kwa mwaka kama nilivyofafanua katika hotuba hii
ni matarajio yangu wamba wizara itaendelea kupata ushirikiano wao katika mwaka mwisho natoa shukrani kwa mpigachapa mkuu wa serikali kwa kuchapisha kitabu cha hotuba yabajeti yamwaka 
 maombi ya fedha mwak 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kupitia fungu fungu na fungu inaomba jumla ya shilingi kama ifuatavyo fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi nikwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
fungu 
mheshimiwa spika kiasi cha shilingi kinaombwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida
fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilin gi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi nikwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika naomba tena nitoe shukurani zangu za dhati kwako na wa waheshimiwa wabunge kwa kunisikiliza
hotuba hii pia inapatikana katika tovuti ya wizara kwa anuani na ukitakamaliutaipata shambani 
mheshimiwa spika naombakutoahoja kiambatisho namba wilaya zenye upungufu wa chakula namkoa orodha kulingana na wingi wa wilaya zilizoathirikahalmashau ri zenye maeneo tete idadi wilaya zenye maeneo tete orodha kulingana na viwango vya athari dodoma bahi chamwino chemba kongwa mpwapwa dodoma mc dodoma dc singida ikungi iramba singida mc manyoni mkalamo singida shinyanga kahama tc kishapu msalala shinyanga dc shinyanga mc ushetu lindi kilwa lindi dc lindi mc liwale ruangwa nachingwea tabora igunga nzega sikonge tabora mc urambo uyui arusha arusha dc longido monduli meru ngorongoro tanga mkinga kilindi korogwe dc tanga jiji geita bukombe mbogwe nyang wale chato kilimanjaro mwanga same rombo moshi manyara simanjiro mbulu kiteto babati dc mara rorya butiama bunda musoma dc simiyu meatu busega maswa mwanza magu kwimba misungwi morogoro morogoro v morogoro m iringa iringa dc kilolo njombe wanging ombe mtwara nanyumbu pwani rufiji kiambatisho na
mgao na uchukuaji wa chakula cha njaa mwaka tani kanda mkoa jumlauchukuaji hadi salio hadi kanda ya arushaarusha kilimanjaro manyara 
 jumla kanda 
 kanda ya shinyangashinyanga 
 simiyu 
 tabora mwanza 
 mara 
 jumla kanda 
 kanda ya kipawalindi mtwara 
 morogoro tanga jumla kanda 
 kanda mkoa jumlauchukuaji hadi salio hadi kanda ya dodomadodoma 
 manyara singida 
 jumla kanda 
 kanda ya makambak oiringa 
 njombe 
 jumla kanda 
 jumla ya ch akula cha njaa pmo 
 mafuriko maafa vimbunga kanda ya shinyangakagera tabora jumla kanda kanda ya dodomadodoma 
 kanda ya kipawapwani 
 mtwara lindi 
 kanda mkoa jumlauchukuaji hadi salio hadi jumla kanda 
 kanda ya makambak oiringa jumla kanda kanda ya songearuvuma jumla kanda jumla ya mgao wa mafuriko 
 msaada wa chakula kwa wakimbizi kandaya shinyangakigoma jumla kanda jumla chakula cha wakimbizi msaada wa mahindi sudani ya kusini kanda ya dodomasouth sudan kanda ya kipawasouth sudan jumla chakula cha msaada sudani ya kusini jumla kuu 
 kiambatisho na
idadi ya vyama vya ushirika hadi machi region amcos apex tfc bank beekeeping consumer fishing housing industry irrigation joint enter prises joint venture livestock mining other saccos service transportation union total arusha dar es salaam dodoma geita iringa kagera katavi kigoma kilim anjaro lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza njombe pwani rukwa ruvuma shinyanga simiyu singida tabora tanga total kiambatisho na
 a hali ya rasilimali ya samaki mwaka maji idadi makisio ya uvuvi na thamani wavuvi vyombo samaki tani thamani tshs ziwa victoria 
 ziwa tanganyika 
 ziwa nyasa 
 ziwa rukwa 
 bwawa la mtera 
 nyumba ya mungu 
 maji mengine 
 uvuvi mdogo baharini 
 jumla kuu 
 chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kiambatisho na
 b uvunaji wa rasilimali ya uvuvi mwaka maji baridi maji chumvijumla maji chumvi na baridi mwaka wavuvi vyombouzito tani wavuvi vyombouzito tani wavuvi vyombouzito tani chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kiambatisho na
 a uuzaji wa mazao ya uvuvi nje ya nchi mwaka zaouzito tani samaki haithamani us thamani tshs
ushuru tshs
aquarium fin fish l
tang
 aquarium fin fish l
nyasa 
 frozen fish belly flaps 
 live crabs 
 dried dagaa l
vict
 dried dagaa l
tang
 dried fish skins nile perch 
 dried fish l
tang
 dried fish mtera dam
 dried fish nile perch kayabo 
 frozen prawns farmed 
 fresh fish fillets 
 frozen fish fillets 
 zaouzito tani samaki haithamani us thamani tshs
ushuru tshs
frozen fish chests 
 dried fish frames 
 frozen fish head np 
 dry fish maws 
 fresh fish maws 
 dry fish meal 
 fresh fish l
tang
 frozen fish np 
 frozen fish maws 
 chilled fish 
 fresh fish 
 frozen fish 
 live lobsters 
 frozen lobster whole 
 dry dagaa marine 
 zaouzito tani samaki haithamani us thamani tshs
ushuru tshs
octopus frozen chilled 
 sea shells cowrie 
 dry fish off cuts 
 fresh chilled fish off cuts 
 frozen fish off cuts 
 frozen prawns head on 
 frozen squids whole 
 sea weed e
cottonii 
 exem pted grand total 
 kiambatanisho na
 b mauzo ya samaki na mazao ya uvuvi nje ya nchi mwaka mwakauzito wa samaki tani samaki wa mapambothamani ushuru tshs dola za kimarekanitsh 
 chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kiambatisho na
hali ya sukari nchini na mradi wa bagamoyo eco energy hali ya sukari nchini mahitaji ya sukari nchini ni wa stani wa tani kwa matumizi ya kawaida domestic use na tani kwa matumizi ya viwandani industrial use
uzalishaji wa sukari nchini kwa mwaka ni wastani wa tani ambazo zote ni kwa matumizi ya kawaida
hivyo takribani tani huagizwa kutoka nje ya nchi kila mwaka ili kufidia pengo la uzalishaji ambapo kati ya hizo tani ni kwa matumizi ya kawaida na wastani wa tani ni kwa matumizi ya viwandani
tasnia ya sukari inakabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo suk ari ya magendo ambayo huingia sokoni kwa njia kuu tatu zisizo rasmi i wafanyabiashara wasiowaaminifu huingiza sukari ya magendo kwa kutumia majahazi kushusha katika bandari bubu ii wafanyabiashara kufanya udanganyifu kwa kuuza nchini sukari inayosafirishwa je ya nchi iii waagizaji wa sukari ya matumizi ya viwandani industrial sugar kuuza madukani sukari hiyo kama sukari ya kawaida
hali hiyo imesababisha kuyumba kwa soko la sukari na kusababisha wazalishaji wa ndani kukosa soko la uhakika
ili kudhibiti soko la sukari hatua zifuatazo zimechukuliwa na serikali i udhibiti wa sukari ya magendo serikali imeunda kikosi kazi kinachoratibiwa na mamlaka ya mapato tanzania na kujumuisha mamlaka ya bandari na vyombo vya ulinzi na usalama ili kudhibiti bidhaa za mage ndo ikiwemo sukari
kikosi kazi hicho kinaendelea na jukumulake ii udhibiti wa sukari ya viwandani katika kudhibiti sukari ya viwandani iliyopunguziwa kodi kuuzwa sokoni kama sukari ya kawaida serikali imeanzisha utaratibu wa kuwatoza zaidi ya kodi ya kawaida ya 
katika utaratibu huu kila kiwanda kinawajibika kuthibitisha kwa tra matumizi halisi ya sukari waliyoagiza na kutumia kabla ya kurejeshewa 
iii udhibiti wa sukari inayopita nchini kwenda nchi jirani transit sugar serikali iliunda ikosi kazi kinachoratibiwa na mamlaka ya mapato tanzania tra ili kusimamia udhibiti wa sukari inayopitia nchini kwenda nchi jirani transit sugar
kikosi kazi hiki kinajumuisha pia vyombo vya ulinzi na usalama na mamlaka ya bandari tanzania
pamoja na ajukumu mengine kikosi kazi hiki kinafuatilia sukari kuanzia inapoingia kwenye maghala ya forodha customs bonded warehouse hadi sukari hiyo inapovuka mipaka ya tanzania
mamlaka ya mapato tanzania imeanzisha mfumo wa kielektroniki cargo trucking system wa kufuatilia shehena za sukari hadi zinapovuka mipaka
mamlaka ya mapato inasimamia utekelezaji wa malipo ya hati fungani bond au malipo ya fedha taslim ya asilimia mia moja ya thamani ya sukari inayopita nchini kwenda nchi jirani
hati funga ni au malipo taslim hurejeshwa kwa wahusika baada ya tra kuthibitisha kuwa shehena ya sukari imevuka mipaka
hatua zaidi zilizochukuliwa ni pamoja na i mwaka serikali ilifanya marekebisho ya kanuni za sukari za mwaka kama ifuatavyo a kurekebisha muundo na majukumu ya kamati ya ufundi na ushauri ya uagizaji sukari ili iwe na uhuru wa kutoingiliwa na kuongeza ufanisi katika utendaji wake wa kazi b kuipa bodi ya sukari mamlaka ya kisheria ya kukagua sukari kabla haijaruhusiwa kutoka bandarini c kuipa bodi ya sukari mamlaka ya kushirikishwa na tra katika kudhibiti sukari inayopitia nchini kwenda nchi jirani transit sugar na d kuanzisha kisheria mfumo wa kuagiza sukari wa pamoja bulk sugar importation kwa kutumia chombo kitakachoanzishwa na waz alishaji na wafanyabiashara wa sukari consortium entity for bulk sugar importation
ii serikali imeanzisha utaratibu maalumu wa kufanya ukaguzi wa viwanda vinavyotumia sukari ili kupata takwimu za mahitaji halisi ya sukari ya viwandani
ukaguzi huo unahusi sha pia uhakiki wa kutambua kiasi cha sukari kilichopo stock audit
takwimu hizi ndizo zinatumika kama msingi wa bodi ya sukari kutoa leseni kwa waagizaji sukari ya viwandani
iii serikali kupitia bodi ya sukari mamlaka ya chakula na dawa tfda shirika viwango tanzania tbs na jeshi la polisi imeanzisha utaratibu wa ukaguzi wa kushtukiza kwenye maghala ya sukari na maduka hapa nchini ili kubaini sukari inayoingizwa nchini kinyume cha sheria na kuchukua hatua stahiki
iv serikali inaendeleza kuhamasisha uzalishaji wa sukari kupitia wawekezaji wapya
kupitia mpango wa tekeleza kwa matokeo makubwa sasa brn serikali imeainisha eneo la hekta kwa ajili ya uzalishaji wa sukari katika mikoa ya kagera kigoma morogoro mara mtwara pwani na tanga
mashamba hayo ni kwa ajili ya uwekezaji na yanamilikishwa kupitia utaratibu wa zabuni chini ya tic
aidha shamba la kitengule lililoko wilayani karagwe mkoani kagera limepatiwa hatimiliki kupitia mwekezaji kampuni ya kagera sugar company limited
mikakati hi yo inahusu pia uwekezaji katika shamba la ruipa na uhamasishaji unafanyika kwenye maeneo ya kilombero na mtibwa ili kupata wawekezaji wa viwanda vidogo na vya kati vitakavyowasaidia wakulima wadogo
 hali halisi ya sukari ilivyo sasa hali ya uzalishaji wa sukari hadi kufikia tarehe machi ni kama ifuatavyo na
jina la kiwanda matarajio uzalishajikiasi kilichobaki kuzalishwakiasi kilichopo tani beitarehe ya kufungwa kiwanda kilombero sugar 
 tpc 
 kagera sugar 
 mtibwa estate 
 jumla 
 haliya akiba ya sukari iliyopo hadi tarehe machi ni kama ifuatavyo na
wazalishaji wasambazajikiasi kilichopo tani wazalishaji 
 wasambazaji wakubwa na wa kati 
 jumla ndogo 
 asilimia ya stocks iliyopo kwe nye mzunguko wa soko 
 jumla 
 matarajio ya uzalishaji hadi mwisho wa msimu jumla kuu 
 mradi wa bagamoyo eco energy mradi wa bagamoyo eco energy ulipatiwa cheti cha uwekezaji tarehe februari 
umiliki wa mradi utakuwa mwekazaji agro eco energy tanzania aeet asilimia na eco energy africa ab swedish asilimia 
hata hivyo mradi utakapokamilisha upatikanaji wa mtaji financial closure utamilikiwa na aeet serikali ya tanzania asilimia land for equity na wawekezaji wengine kutoka sekta ya fedha development banks
miaka baada ya kuanza uzalishaji serikali itaongezewa umiliki kufikia hisa asilimia 
katika hatua nyingine kutokana na maagizo ya serikali yaliyotokana na utekelezaji mra di usioridhisha msajili wa hazina alimwandikia mwekezaji kumfahamisha kuwa serikali haina nia ya kuendelea na ushirikiano na bagamoyo eco energy na kumtaka arejeshe ardhi aliyopewa
hatua hiyo ilisababisha benki ya maendeleo ya afrika na shirika la ifad kuonyesha nia ya kujiondoa
hata hivyo katika kuhakikisha wadau hao hawajitoi serikali iliitisha kikao cha wadau tarehe machi kujadili upya hatma ya mradi huo
mapendekezo ya wadau pamoja na msajili wa hazina yatawasilishwa katika kamati ya wat aalam ya kamati ya taifa ya uwekezaji rasilimali kwa ushauri zaidi
hali ya mradi wa eco energy kwa sasa mwekezaji ameridhia hatua ambazo serikali imechukua kushughulikia changamoto zilizosababisha ucheleweshaji wa mradi ikiwepo kukamilika kwa kesi ya ar dhi ambayo imetolewa hukumu mwezi novemba na pia tatizo la uagizaji wa sukari kutoka nje limefanyiwa kazi na hivyo mwekezaji sasa yupo tayari kuanza utekelezaji wa mradi
changamoto hizi kwa kiasi kikubwa ndizo zilisababisha ucheleweshaji wa mradi am bapo mabenki na wawekezaji equity partners walishindwa kutoa mtaji
pia mwekezaji ameingia mkataba wa awali na mwekezaji uttam wa india ambaye atawekeza dola za marekani milioni 
mwekezaji aliomba serikali ikamilishe shareholders agreement naprojectimplementation agreement ili mabenki na wawekezaji wawekeze mitaji financial closure mwezi oktoba 
 kiambatisho na
aina mpya za mbegu bora za mazao zilizoidhinishwa mwaka na
kampuni taasisizao aina ya mbegusifa taasisi ya utafiti selianmahindi selian h aina hii ni mahindi chotara inastawi katika mwinuko wa mita hadi kutoka usawa wa bahari
inakomaa kati ya siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani kwa hekta
nainastahimili ugonjwa ya majani grey le af spot hususani katika nyanda za juu kaskazini
 taasisi ya utafiti naliendelekaranganachi inastawi katika ukanda wa chini na kati katika mwinuko wa mita hadi 
inakomaa kwa siku hadi inastahimili ugonjwa wa rosette nainatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta kuchele inastawi katika ukanda wa chini na kati kat ika mwinuko wa mita hadi inakomaa kwa wastani wa siku hadi inastahimili dhidi ya ugonjwa wa rosette inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta na mbegu zake ni kubwa narinut inastawi katika ukanda wa chini na kati kat ika mwinuko wa mita hadi inakomaa kwa wastani wa siku hadi inastahimili dhidi ya ugonjwa wa rosette inatoa mavuno ya wastani wa ani 
 kwa hekta namegu zake ni kubwa na zimeidhinishwa kwa ajili ya wasindikaji wa karanga za kutafunwa confectionery market taasisi ya utafiti ilongamahind iwe aina hii ni mahindi chotara inastawi katika ukanda wa chini na kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku ina ukinzani dhidi ya magonjwa ya pundamilia maize streak ukungu wa majani grey leaf spot na kutu ya majani leaf rust inakoboleka vizuri good poundability inatoa mavuno ya wast ani wa tani 
 kwa hekta inastahimili ukame we aina hii ni mahindi chotara inastawi katika ukanda wa chini na kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku ina ukinzani dhidi ya magonjwa ya pundamilia maiz streak ukungu wa majani grey leaf spot na kutu ya majani leaf rust inakoboleka vizuri good poundability inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inastahimili ukame na
kampuni taasisizao aina ya mbegusifa we aina hii ni mahindi chotara inastawi katika ukanda wa chini na kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku hadi ina ukinzani dhidi ya magonjwa ya pundamilia maize streak ukungu wa majani grey leaf spot na kutu ya majani leaf rust inakoboleka vizuri good poundabili ty inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inastahimili ukame wema aina hii ni mahindi chotara inastawi katika ukanda wa chini na kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku ina ukinzani dhidi ya magonjwa ya pundamilia maize streak ukungu wa majani grey leaf spot na kutu ya majani leaf rust inakoboleka vizuri good poundability inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inastahimili ukame we aina hii ni mahindi chotara inast awi katika ukanda wa chini na kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku hadi ina ukinzani dhidi ya magonjwa ya pundamilia maize streak ukungu wa majani grey leaf spot na kutu ya majani leaf rust inakobol eka vizuri good poundability inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta na inastahimili ukame we aina hii ni mahindi chotara inastawi katika ukanda wa chini na kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari nakomaa kwa wastani wa siku ina ukinzani dhidi ya magonjwa ya pundamilia maize streak ukungu wa majani grey leaf spot na kutu ya majani leaf rust inakoboleka vizuri good poundability inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inastahimili ukame taasisi ya utafiti tumbimahindit aina hii ni mahindi chotara inastawi katika ukanda wa kati katika mwinuko wa mita hadi inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta t aina hii ni mahindi chotara inastawi katika ukanda wa kati katika mwinuko wa mita hadi inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta
 taasisi ya utafiti chollima mpunga ch sato inastawi katika mwinuko wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta inavumilia udongo wenye chumvi chumvi saline and sodic soils na
kampuni taasisizao aina ya mbegusifa dakawa ch sato inastawi katika mwinuko wa mita hadi kutoka usawa wa bah ari inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inavumilia udongo wenye chumvi chumvi saline and sodic soils taasisi ya chai tanzania trit chai trit inastawi katika mwinuko wa kati na juu wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inachipua mapema baada ya kuvuna prunning majani inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta majani yake yanakiwango kikubwa cha rangi ya kijani high green leaf made yiel potential chai yake in mng ao wa rangi nyeusi yenye ubora wa kuvutia mnywaji
moderately good black tea quality ina wastani wa kuvumilia mabadiliko ya hali ya hewa drought stress ina uvumilivu dhidi ya mbu wa chai mosquito bugs trit inastawi katika mwinuko wa kati na juu wa mita hadi kutoka usawa wa bahari
inachipua mapema baada ya kuvuna majani inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta majani yake yanakiwango kikubwa cha rangi ya kijani high green leaf made yiel potential chai ya ke ina mng ao wa rangi ya chungwa yenye ubora wa kuvutia mnywaji
bright orange colour bright hard briskness ina wastani wa kuvumilia mabadiliko ya hali ya hewa drought stress naina uvumilivu dhidi ya mbu wa chai mosquito bugs trit inastawi katika mwinuko wa kati na juu wa mita hadi kutoka usawa wa bahari
inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta majani yake yanakiwango kikubwa cha rangi ya kijani high green leaf chai yake ina rangi nyeusi yenye ubora wa kuv utia mnywaji
very bright black tea quality inachipua mapema baada ya kuvuna majani ina wastani wa kuvumilia mabadiliko ya hali ya hewa drought stress ina uvumilivu dhidi ya mbu wa chai mosquito bugs trit inastawi katika mwinuko wa ka ti na juu wa mita hadi kutoka usawa wa bahari
inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta majani yake yanakiwango kikubwa cha rangi ya kijani high green leaf chai yake ina rangi nyeusi yenye ubora wa kuvutia mnywaji
moderately ood black tea quality inachipua mapema baada ya kuvuna majani ina wastani wa kuvumilia mabadiliko ya hali ya hewa drought stress ina uvumilivu dhidi ya mbu wa chai mosquito bugs na
kampuni taasisizao aina ya mbegusifa aminata quality seeds consultancy ltdmahindinata h aina hii ni mahindi chotara inastawi katika ukanda wa chini na kati katika mwinuko wa mita hadi inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani kwa hekta inastahimili ugonjwa wa ukungu wa majani grey leaf spot na l eaf blight na kutu ya majani leaf rust inakoboleka vizuri good poundability nata aina hii ni mahindi mchanganyiko opv inastawi katika ukanda wa chini na kati kat ika mwinuko wa mita hadi inakomaa kwa wastani wa siku hadi inastahimili dhidi ya magonjwa ya ukungu wa majani grey leaf spot pundamilia maize str eak virus na turcicum blight inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta
 krishna seed co ltdmahindikrishna hybrid aina hii ni mahindi chotara inastawi katika mwinuko wa mita adi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inastahimili magonjwa ya majani grey leaf spot na milia maize streak virus krishna hyb rid aina hii ni mahindi chotara inastawi katika mwinuko wa mita adi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inastahimili magonjwa ya majani grey leaf spot milia maize streak virus sunflower development company ltd sdc alizeti nsfh aina hii ni alizeti chotara inastawi katika mwinuko wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa mapema kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa ani 
 kwa hekta ina kiwango kikubwa cha mafuta ina sifa ya kujikinga na ushambuliaji wa ndege kutokana na tabia ya kichwa chake kuelekeza chini bending characteristics alizeti nsfh aina hii ni alizeti chotara inastawi katika mwinuko wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa mapema kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina kiwango kikubwa cha mafuta advanta seed company ltdalizeti aguara aina hii ni alizeti chotara inastawi kat ika mwinuko wa kuanzia ukanda wa chini hadi wa juu ukijumuisha maeneo yote yanayozalisha alizeti inakomaa mapema kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta na ina kiwango cha asilimia cha mafuta na
kampuni taasisizao aina ya mbegusifa hysun aina hii ni alizeti chotara inastawi katika mwinuko wa kuanzia ukanda wa chini hadi wa juu ukijumuisha maeneo yote yanayozalisha alizeti inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina stahimili dhidi ya ugonjwa wa ubwiri unga powdery mildew ina kiwango cha asilimia cha mafuta meru agro tours consultancy co
ltdmahindimeru lishe hustawi katika mwinuko wa mita kutoka usawa wa bahari inakomaa mapema kwa wastani wa siku ina kiwango kikubwa cha viini muhimu vya protini ina stahimili magonjwa ya majani grey leaf spot na pundamilia kitenge maize streak virus
inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta
nainakoboleka kirahisi meru lishe aina hii ni mahindi mchanganyiko opv hustawi katika mwinuko wa mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa muda wa wastani wa siku ni miongoni mwa mahindi ya lishe ina ukinzani dhidi ya magonjwa majani grey leaf spot na pundamilia maize streak virus inatoa mavuno wastani wa tani 
 kwa hekta inakoboleka kirahisi iffa seed co
ltdmahindi if aina hii ni mahindi chotara hustawi katika mwinuko wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa muda wa wastani wa kati ya siku hadi siku inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inastahimili ugonjwa wa grey leaf spot if hustawi katika ukanda wa mwinuko wa mita had kutoka usawa wa habari inakomaa katika siku inatoa mavuno wastani wa tani 
 kwa hekt a inavumilia magonjwa wa grey leaf spot kiambatisho na
uzalishaji wa mbegu mama breeders seed na awali pre basic seed mwaka aina ya mbegumbegu mama mbegu ya awali mbegu kilo mbegu kilo mahindi ngano mpunga pamba maharage karanga ufuta soya njugu mawe viazi mviringo mazao ya bustani nyanya bamia mnavu mpana na mchicha jumla miche idadi miche idadi migomba matunda zabibu mkonge jumla vipando idadi vipando idadi muhogo viazi vitamu jumla kiambatisho na
skimu zilizosambaziwa na kusimikwa mashine za kukoboa mpunga mwaka na
wilaya skimu modeli ya mashineuwezo tani siku gharama sh
za tz imesim ikwa korogwe mombo mlnj tayari mwanga kivulini mlnj tayari babati mawemairo mlnj tayari hai musamwinjanga mlnj bado arumeru lekitatu mlnj bado mbarali mbuyuni ctnm bado uturo mlnj bado ipatagwa mlnj bado iringa magozi mlnj bado songea nakahuga mlnj bado mvomero mkindo mlnj bado kilosa kilangali mlnj bado kilombero mkula mlnj bado bagamoyo bagamoyo bidp mlnj bado jumla kiambatisho na
 viwanda vya kusindika maziwa mwaka namkoa na idadi ya viwandakiwandauwezo lita kwa siku hali ha lisiusindikaji litakwa siku ya uwezo wa kiwanda market share dar es salaam azam dairy inafanya kazi 
 tommy dairy haifanyi kazi 
 profate dairy investment inafanya kazi 
 manow dairy inafanya kazi 
 tan dairies inafanya kazi 
 sado farm dairy inafanya kazi 
 dairydaily inafanya kazi 
 milk com inafanya kazi 
 jumla ndogo unguja azam dairy inafanya kazi 
 jumla ndogo pwani chawaki mu cooperative inafanya kazi 
 mafia group inafanya kazi 
 namkoa na idadi ya viwandakiwandauwezo lita kwa siku hali ha lisiusindikaji litakwa siku ya uwezo wa kiwanda market share mother dairy ltd rufiji inafanya kazi 
 jumla ndogo tanga tanga fresh ltd inafanya kazi 
 ammy brothers ltd inafanya kazi 
 irente farm inafanya kazi 
 montensory sister s inafanya kazi 
 jumla ndogo arusha northern creameries haifanyi kazi 
 international dairy products inafanya kazi 
 mountain green dairy inafanya kazi 
 agape dairy group inafanya kazi 
 jitume dairy group inafanya kazi 
 idafaso dairy group inafanya kazi 
 inuka dairy group inafanya kazi 
 arusha dairy company inafanya kazi 
 namkoa na idadi ya viwandakiwandauwezo lita kwa siku hali ha lisiusindikaji litakwa siku ya uwezo wa kiwanda market share kijimo dairy cooperative inafanya kazi 
 ayalabe dairy cooperative society inafanya kazi 
 uvingo dairy inafanya kazi 
 grand demam inafanya kazi 
 prince food technologies inafanya kazi 
 hillside dairies inafanya kazi 
 longido engiteng inafanya kazi 
 jumla ndogo manyara terrat engiteng inafanya kazi 
 orkesumet engiteng inafanya kazi 
 naberera engiteng inafany kazi 
 jumla ndogo kilimanjaro nronga women inafanya kazi 
 west kilimanjaro inafanya kazi 
 mboreni women inafanya kazi 
 marukeni inafanya kazi 
 namkoa na idadi ya viwandakiwandauwezo lita kwa siku hali ha lisiusindikaji litakwa siku ya uwezo wa kiwanda market share foo dairy inafanya kazi 
 ng uni women inafanya kazi 
 kalali women inafanya kazi 
 same engiteng hakifanyi kazi 
 fukeni mini dairies inafanya kazi 
 kilimanjaro creameries inafanya kazi 
 neema dairies inafanya kazi 
 kondiki small scale dairy inafanya kazi 
 jumla ndogo mara musoma dairy haifanyi kazi 
 victoria maziwa mara inafanya kazi 
 utegi plant haifanyi kazi baraki sisters inafanya kazi 
 nyuki dairy inafanya kazi 
 mara milk inafanya kazi 
 namkoa na idadi ya viwandakiwandauwezo lita kwa siku hali ha lisiusindikaji litakwa siku ya uwezo wa kiwanda market share afri ilk inafanya kazi 
 jumla ndogo njombe cefa njombe inafanya kazi 
 jumla ndogo mwanza mwanza mini dairy inafanya kazi 
 tukwamuane dairy inafanya kazi 
 jumla ndogo kagera kagera milk kadefa inafanya kazi 
 kyaka milk plant inafanya kazi 
 bukoba market milk bar inafanya kazi 
 bukoba market milk bar soko kuu inafanya kazi 
 mutungi milk bar inafanya kazi 
 salari milk bar inafanya kazi 
 kashai milk bar inafanya kazi 
 delco food ltd inafanya kazi 
 namkoa na idadi ya viwandakiwandauwezo lita kwa siku hali ha lisiusindikaji litakwa siku ya uwezo wa kiwanda market share kikulula milk processing plant inafanya kazi 
 kayanga milk processing plant inafanya kazi 
 muviwanya inafanya kazi 
 jumla ndogo morogoro mazimbu dairy inafanya kazi 
 chemu dairy inafanya kazi 
 maseyu dairy inafanya kazi 
 sua inafanya kazi 
 shambani graduates inafanya kazi 
 jumla ndogo tabora uhai mazingira sikonge inafanya kazi 
 new tabora dairies inafanya kazi 
 jumla ndogo iringa asas dairy inafanya kazi 
 jumla ndogo namkoa na idadi ya viwandakiwandauwezo lita kwa siku hali ha lisiusindikaji litakwa siku ya uwezo wa kiwanda market share mbeya mbeya maziwa inafanya kazi 
 ushirika wa maziwa wa vwawa inafanya kazi 
 jumla ndogo dodoma gondi foods hakifanyi kazi 
 jumla ndogo singida singidani dairy inafanya kazi 
 jumla ndogo lindi narunyu sisters inafanya kazi 
 jumla ndogo shinyanga saweka cooperative inafanya kazi 
 propavet dairies inafanya kazi 
 jumla ndogo ruvuma ruvuma dairies inafanya kazi 
 jumla ndogo jumla ya viwanda kiambatisho na
 viwanda vya kusindika nyama mwaka vilivyopo na vinavyoendelea kujengwa na machinjio kiwanda mahali kilipo uwezo kwa siku alpha choice ltd magu magu ng ombe saafi ltd sumbawang ng ombe mbuzi na kondoo orpul ltd simanjiro ng ombe mbuzi na kondoo arusha meat company arusha ng ombe mbuzi na kondoo mtanga farms iringa iringa ng ombe peramiho songea ng ombe triple company ng ombe mbuzi tandan farms ltd mkuranga nguruwe happy sausage arusha nguruwe kuku poa mwanza kuku interchick dar es salaam kuku kijenge farms arusha kuku kiliagro moshi kuku mkuza chicks kibaha kuku twiga feeds dar es salaam kuku aman endanahai babati kuku al kafir co
ltd dodoma ng ombe na na machinjio kiwanda mahali kilipo uwezo kwa siku mbuzi kondoo fudar enterprise co dodoma ng ombe mbuzi and group meat co
ltd dodoma ng ombe mbuzi ali allaba company ltd bagamoyo ng ombe mbuzi kondoo xinghua international ltd shinyanga ng ombe mbuzi kondoo chobo investment ltd mwanza ng ombe mbuzi kondoo manispaa ya iringa iringa ng ombe mbuzi na kondoo tendaji foods mvomero ng ombe mbuzi na kondoo kuku kampuni ya ranchi za taifa narco ruvu ng ombe kiambatisho na
 maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya ufugaji katika vijiji nchini hadi mwaka na mkoa wilayaidadi ya vijijieneo lililotengwa ha arushaarumeru 
 karatu 
 monduli 
 longido 
 dodomachamwino 
 kondoa 
 kongwa 
 geita geita 
 iringairinga v 
 kilolo 
 mufindi 
 kagerabihalamulo 
 bukoba v 
 chato 
 karagwe 
 missenyi 
 muleba 
 ngara 
 katavi mpanda 
 na mkoa wilayaidadi ya vijijieneo lililotengwa ha kigomakasulu 
 kibondo 
 kigoma v 
 lindikilwa 
 lindi v 
 liwale 
 nachingwea 
 ruangwa 
 manyarababati 
 mbulu 
 kiteto 
 hanang 
 simanjiro 
 marabunda 
 musoma v 
 serengeti 
 tarime 
 mbeyachunya 
 ileje 
 mbarali 
 mbeya v 
 mbozi 
 na mkoa wilayaidadi ya vijijieneo lililotengwa ha rungwe 
 morogorokilombero 
 kilosa 
 morogoro v 
 mvomero 
 ulanga 
 mtwaramtwara v 
 nanyumbu 
 tandahimba 
 newala 
 njombenjombe 
 ludewa 
 makete 
 pwanibagamoyo 
 kisarawe 
 mafia 
 mkuranga 
 rufiji 
 kibaha 
 rukwankasi 
 sumbawanga v 
 ruvuma mbinga 
 na mkoa wilayaidadi ya vijijieneo lililotengwa ha namtumbo 
 songea 
 tunduru 
 simiyubariadi 
 meatu 
 shinyanga kishapu 
 singidamanyoni 
 singida v 
 iramba 
 taborasikonge 
 urambo 
 uyui 
 tangahandeni 
 kilindi 
 korogwe 
 mkinga 
 muheza 
 pangani 
 tanga v 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kiambatisho na a uzalishaji wa hei katika mashamba ya serikali mwaka chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi nashamba eneo lililolimwa ha hei iliyozalishwa marobota 
langwira 
lmu mabuki 
lmu sao hill 
lmu mvumoni 
lrc tanga 
prc kongwa 
vikuge 
kizota 
mpwapwa 
uyole 
west kilimanjaro 
magereza farm bagamoyo ngorongoro mkata ranchi mzeri ranchi jumla kiambatisho na b uzalishaji wa hei katika mashamba binafsi mwaka nashamba wilaya eneo lililolimwa ha hei iliyozalishwa marobota idrisa farm tanga filsin cope tanga katrin farm kibaha kibaha farm kibaha kibwe farm bagamoyo laila agro ltd tanga life service farm kibaha manyara farm monduli manyara ranchi manyara mbelekero tanga adam farm tanga loid farm mkuranga swar farm arusha msoga farm bagamoyo nalukwa tanga pingo farm bagamoyo shempemba kinondoni tanga dairy farm tanga tesha farm kisarawe tewa farm kibaha nashamba wilaya eneo lililolimwa ha hei iliyozalishwa marobota tujikomboe group farmkibaha umoja group farm kibaha upendo group farm kibaha vikawe farm bagamoyo mafinga farm bagamoyo farm base dar es salaam ded mbinga ruvuma ded maswa shinyanga hasan mazirai pwani shoo farm tanga mtengeti farm morogoro ana mkapa farm pwani msambichaka farm pwani kagoma ranchi kagera mabale ranc hi kagera sotera sec farm kibaha peter farm tengeru jumla kuu chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi muhtasari wa hotuba ya waziri wa kilimo mhe
prof
adolf fau stine mkenda mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha za wizara ya kilimo kwa mwaka 
utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa na mwenyekiti wa kamat ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji ninaomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu lipokee taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mapato na matumizi ya wizara ya kilimo kwa mwak wa fedha 
mheshimiwa spika naomba hotuba yote iliyowasilishwa mezani iingie kwenye kumbukumbu za bunge lako tukufu ili mimi niokoe muda kwa kusoma tu muhtasari wa hotuba hiyo
aidha hotuba yote inapatikana pia kwenye tovuti ya wizara imo
go
tz 
mheshimiwa spika awali ya yote ninapenda tena kuungana na wabunge wote kutoa pole kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassan kwa msiba mkubwa tulioupata wa kuondokewa na aliyekuwa rais wetu hayati dkt
john po mbe joseph magufuli
ninatoa pole pia kwa mheshimiwa janeth magufuli mama suzana magufuli watoto na ndugu wote wa hayati dkt
john pombe joseph magufuli na watanzania wenzangu wote
tutaenzi mchango mkubwa wa rais wetu wa awamu ya tano katika ujenzi wa aifa letu na tutajitahidi kuendeleza uthubutu uchapakazi na uzalendo kama alivyotufundisha hayati dkt
john pombe joseph magufuli
mheshimiwa spika hivi karibuni pia tulimpoteza aliyekuwa makamu wa kwanza wa rais wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar ha yati maalim seif sharif hamad
maalim seif sharif hamad alikuwa ni kiongozi maarufu sana hapa nchini na atakumbukwa kwa mengi
tutamkumbuka sana kwa kushirikiana na rais wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika kuleta maridhiano na mshikamano wa zanz ibar baada ya uchaguzi mkuu wa 
ninatoa pole nyingi kwa rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa dkt
hussein mwinyi familia ya hayati seif sharif hamad na watanzania wenzangu wote kwa msiba huu mkubwa wa kuondokewa na mheshi miwa maalim seif sharif hamad
mheshimiwa spika kipindi hiki pia tumempoteza aliyekuwa katibu mkuu kiongozi hayati balozi john william herbert kijazi
sote tunamkumbuka balozi kijazi kwa uchapakazi wake na karama yake kuu ya kuwaheshimu wote aliofanya ao kazi kwa ukarimu na uwezo wake mkubwa wa kuelewa na kuusimamia utumishi wa umma kwa uadilifu mkubwa
mheshimiwa spika bunge lako tukufu limepata pia pigo la kuondokewa na wabunge watatu hayati atashasta justus nditiye aliyekuwa mbunge wa jimbo la muhambwe hayati martha jachi umbulla aliyekuwa mbunge wa viti maalum wa mkoa wa manyara na hayati khatibu said haji aliyekuwa mbunge wa jimbo la konde
ninaungana tena na mheshimiwa spika na wabunge wenzangu wote kuomboleza misiba hii mikubwa
mheshimiwa spika pamoja na pigo kubwa sana na huzuni kuu ya kuondokewa na aliyekuwa rais wetu taifa letu limehimili vyema kwa sababu ya misingi imara ya kikatiba ya nchi yetu na utamaduni wa kisiasa ambao uliasisiwa na baba wa taifa mwalimu julius nyerere na cham cha mapinduzi
mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania amekamata hatamu za uongozi wa nchi yetu na ametuongoza na kutufariji katika majonzi na amefanikiwa kuleta matumaini makubwa
ninamuombea afya njema na mafanikio mak ubwa katika kazi hii nzito ya kuliongoza taifa letu
mheshimiwa spika kama nitakavyoeleza katika hotuba hii mikakati yetu katika sekta ya kilimo tumeipanga kwa kuzingatia maelekezo ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassa n aliyoyatoa kupitia hotuba yake hapa bungeni ya tarehe april 
mheshimiwa spika ninaomba nitoe pongezi za dhati kwa makamu wa rais mheshimiwa dkt
philip isdor mpango na rais wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar mheshimiwa dkt
hussein mwinyi wa nafasi za uongozi wa juu katika taifa letu ambazo wameaminiwa na kukabidhiwa
ninawaombea afya njema na mafanikio makubwa katika kutekeleza majukumu haya makubwa
mheshimiwa spika ninampongeza pia waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa kwa kuendelea na wadhifa wake huo katika uongozi wa awamu ya sita na ninamshukuru kwa kutusimamia na kutuongoza vizuri
mheshimiwa spika pongezi nyingi pia kwa spika mheshimiwa job ndugai na naibu spika mheshimiwa dkt
tulia ackson kwa kuchaguliwa kuendelea kuliongoza bunge hili tukufu
ninawapongeza wabunge wenzangu wote kwa kuaminiwa na vyama vyetu na kuchaguliwa kuwa wabunge
kwa namna ya kipekee nawapongeza waheshimiwa eliadory felix kavejuru na dkt
florence eorge samizi kwa kuchaguliwa kuwa wabunge wa majimbo ya buhigwe na muhambwe mtawalia
mheshimiwa spika mimi binafsi ninakishukuru sana chama cha mapinduzi kwa kuniteua kugombea ubunge katika jimbo la rombo na ninawashukuru sana wananchi wa rombo kwa kun ichagua
namshukuru sana mheshimiwa rais kwa kuniteua kuwa waziri wa kilimo
naahidi kwa chama cha mapinduzi mheshimiwa rais wananchi wa rombo na watanzania wote kwa ujumla kwamba nitatumikia nafasi za ubunge na uwaziri kwa bidii maarifa weledi na uadi lifu
kwa namna ya pekee namshukuru sana mke wangu beatrice na familia yangu kwa ujumla kwa upendo na uvumilivu wao wakati wote
mheshimiwa spika ninapenda pia kutoa shukrani zangu za dhati kwa wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji chini ya uenyekiti wa mheshimiwa dkt
christine gabriel ishengoma mbunge wa viti maalum na makamu mwenyekiti wake mheshimiwa almas athumani maige mbunge wa tabora kaskazini kwa ushirikiano mzuri na ushauri makini ambao wameendelea kuutoa kwetu atika kupitia taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya mwaka na mpango wa bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka 
ushauri wao umezingatiwa na tunaahidi kuendelea kushirikiana kwa karibu na kamati katika kuendeleza kilimo hapa nchini
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee ninawashukuru viongozi na watumishi wote wa wizara ya kilimo kwa ushirikiano wao na bidii yao katika kazi na maandalizi ya hotuba hii
ninamshukuru sana naibu waziri wa kilimo mheshimiwa hussein mohamed bashe mb wa jinsi tunavyosaidiana kwa karibu katika kutekeleza majukumu ya wizara tuliyokabidhiwa
ninamshukuru katibu mkuu wa wizara ya kilimo bw
andrew ilson massawe na naibu katibu mkuu profesa siza onald tumbo kwa kazi nzuri na ushirikiano mkubwa ambao wao pamoja na wakurugenzi wakuu wa taasisi bodi na wakala zilizo chini ya wizara na watumishi wote wa wizara kwa ushirikiano wanao endelea kuutoa
mheshimiwa spika nitakuwa mchoyo wa fadhila nisipomshukuru aliyekuwa katibu mkuu wa wizara ya kilimo bw
gera ld musabila kusaya ambaye kwa sasa ni kamishna jenerali wa tume ya kudhibiti madawa ya kulevya kwa kunikaribisha na kufanya naye kazi kwa karibu kwa kipindi chote ilichokuwa naye wizarani
mchango wa kilimo katika uchumi mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka mchango wa kilimo katika pato la taifa gdp ulikuwa ni asilimia 
aidha katika kipindi hicho sekta ya kilimo imekua kwa asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 ya mwaka 
vilevile uzalishaji wa sekta ndogo ya mazao umekua wa asilimia 
 ikilinganishwa na ukuaji wa asilimia 
 katika mwaka 
pia katika mwaka sekta ya kilimo imechangia kwa asilimia 
 katika kutoa ajira nchini na kuchangia zaidi ya asilimia ya malighafi za viwanda nchini
mapato na matu mizi kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikadiria kukusanya shilingi bilioni 
 kutokana na vyanzo mbalimbali
hadi aprili wizara imekusanya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
 fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo kupitia fungu fungu na fungu iliidhinishiwa shilingi bilioni 
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 ni za matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 za miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika wizara ya kilimo fungu iliidhinishiwa shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 ni fedha za maendeleo
tume ya taifa ya umwagiliaji fungu iliidhinishiwa shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ni za matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 ni za miradi ya maendeleo
tume ya maendeleo ya ushirika fungu ilitengewa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida
 utekelezaji wa malengo mkakati kwa mwaka 
mheshimiwa spika utekelezaji wa mpango na bajeti kwa mwaka umezingatia yafuatayo i
ilani ya chama cha mapinduzi mwaka ii
mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano awamu ya pili na iii
prog ramu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii
mheshimiwa spika miongozo hiyo imezingatiwa katika kuboresha mifumo ya kitaasisi bodi na sheria za kilimo kuungan isha wakulima wadogo na wakulima akubwa ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ghala na masoko kuimarisha upatikanaji wa pembejeo na huduma za ugani kuimarisha maendeleo ya ushirika kuongeza matumizi ya teknolojia bora kuimarisha vituo vya utafiti vyuo vya mafunzo na vituo vya wakulima na huduma za upimaji wa matabaka na ubora wa udongo
 kuboresha mifumo ya kitaasisi bodi na sheria za kilimo mifumo ya kielektroniki ya kutoa huduma katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutumia mfumo wa utoaji wa vibali wa njia ya kielektroniki atmis mfumo wa usaji li wa wadau wa sekta ya kilimo na mfumo wa kilimo mobile kilimo
mifumo hiyo imerahisisha utoaji wa huduma zikiwemo vyeti vya usafi wa mazao ya mimea na vibali vya kuingiza na kuuza mazao nje ya nchi kwa wakati huduma za ugani usajili wa wadau wa sekta ya kilimo na upatikanaji wa takwimu za kilimo
 ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji masoko na uhifadhi wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji ime endelea na ukarabati na ujenzi wa miundombinu ambapo skimu kupitia mradi wa ssidp na skimu tano kupitia mradi wa erpp zimekamilika
vilevile tume kupitia idf imekamilisha ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji iliyoharibiwa na mafuriko katika skim ya ruaha mbuyuni kilolo
 aidha ukarabati wa skimu za mlenge na magozi iringa dc umefikia asilimia 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa kuongeza uwezo wa kuhifadhi unaotekelezwa na nfra inaendelea kujenga vihenge vya kisasa katika maeneo babati shinyanga songea makambako mbozi sumbawanga mpanda na dodoma ili kuongeza uwezo wa kuhifadhi nafaka kutoka tani hadi tani ambapo hadi mei ujenzi umefikia asilimia 
 kuimarisha uzalishaji wa mbegu bora za mazao na upatikanaji wa pembejeo a mbegu bora 
mheshimiwa spika hadi aprili upatikanaji wa mbegu bora nchini umefikia tani 
 zisizojumuisha miche vikonyo na vipando ambapo tani 
 zimezalishwa nchini tani 
 zimeingizwa kutoka nje na ani 
 ni bakaa ya msimu 
aidha tari kwa kushirikiana na wadau imezalisha na kusambaza miche milioni 
 ya mazao ya viazi vitamu zabibu minazi parachichi miwa mkonge na pingili za muhogo milioni 
vilevile asa imezalisha miche ya michikichi
b upatikanaji wa mbolea 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuratibu uzalishaji na uingizwaji wa mbolea nchini ambapo hadi aprili upatikanaji umefikia tani sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya tani msimu wa 
kati ya kiasi hicho tani zimeingizwa kutoka nje ya nchi tani zimezalishwa nchini na tani ni bakaa ya msimu wa 
c upatikanaji wa viuatilifu vya mimea na mazao 
mheshimiwa spika hadi aprili upatikanaji wa viuatilifu vya kudhibiti visumbufu vya milipuko umefikia lita na kilo 
kati ya hizo lita ni kwa ajili ya kudhibiti viwavijeshi ita kweleakwelea na lita nzige lita nzi wa matunda na kilo za kudhibiti panya
 d udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao 
mheshimiwa spika wizara imedhibi ti makundi ya nzige wa jangwani kwelea kwel ea na panya
wizara imefanikiwa kudhibiti makundi yote ya nzige wa jangwani waliovamia nchi yetu pamoja na nzige wachanga walioanguliwa kat ika mikoa ya kilimanjaro arusha na manyara
mheshimiwa spika naomba nitumie bunge lako tukufu kuwashukuru mhe
dkt
anna mgwira aliyekuwa mkuu wa mkoa wa kilimanjaro mhe
idd kimanta aliyekuwa mkuu wa mkoa wa arusha na mhe
joseph mkirikiti aliyekuwa mk uu wa mkoa wa manyara wakuu wa wilaya za simanjiro siha longido na monduli waheshimiwa wabunge na wananchi wa wilaya husika kwa ushirikiano wao katika kupambana na nzige
aidha nitoe shukrani za dhati kwa jeshi la polisi mamlaka ya anga na hasa meneja wa kiwan ja cha ndege arusha mamlaka ya hifadhi za taifa tanapa na shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao kwa ushirikiano wao katika zoezi la kudhibiti nzige hao
 kuimarisha usimamizi wa maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume ya maendeleo ya ushirika imekagua vyama vya ushirika kati ya 
aidha kaguzi maalum zimefanyika kwa vyama na hatua stahiki zimechukuliwa kwa waliojihusisha na wizi na ubadhilifu wa mali na fedha za vyama ya ushirika
mheshimiwa spika shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika coasco limekagua vyama vya ushirika na serikali imechukua hatua stahiki kwa vyama vyote ambavyo vimebainika kuwa na ubadhirifu wa fedha na mali za vyama
mheshimi wa spika tume imefuatilia mali za vyama vya ushirika zilizochukuliwa kinyume na utaratibu ambapo mali zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimerejeshwa
aidha tume imehamasisha uanzishwaji wa viwanda vya kuchakata mazao ambapo viwanda vimeongezeka kuto ka mwaka hadi mwaka 
pia ajira katika vyama vya ushirika imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
 kuongeza matumizi ya teknolojia bora katika uzalishaji wa mazao zana za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka matumizi ya trekta yameongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
ongezeko hilo limepunguza matumizi ya jembe la mkono kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
katika kipindi hicho sekta binafisi imeingiza matrekta makubwa na matrekta madogo ya mkono nchini
huduma za ugani 
mheshimiwa spika katika kuimarisha huduma za ugani wizara imeandaa rasimu ya mwongozo wa usimamizi na uratibu wa huduma za ugani utakaotumiwa na sekta ya umma na binafsi ili kuo ngeza ufanisi katika utoaji wa huduma
mheshimiwa spika wizara kupitia tari imetoa mafunzo kuhusu teknolojia bora za kilimo kwa wakulima na maafisa ugani kupitia vituo vya tari na kituo cha usambazaji wa teknolojia nyakabindi agritech
wi zara pia imeratibu maonesho ya wakulima nanenane ambapo wadau na wakulima walijifunza teknolojia bora za kilimo na fursa za masoko
uzalishaji wa mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mazao asilia ya biashara ya umbaku pamba kahawa chai pareto korosho mkonge na sukari umefikia tani 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mazao ya mafuta umefikia tani milioni 
 ikilinganishwa na tani milioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka upatikanaji wa mbegu bora za alizeti na ufuta umefikia tani 
 na 
 mtawalia
aidha mbegu milioni 
 za chikichi zimezalishwa
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya bustani umeongezeka kutoka tan milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya chakula yanayojumuisha mahindi mpunga mtama uwele mikunde ngano ndizi muhogo na viazi kwa msimu wa kilimo wa mwaka umefikia ta ni 
masoko ya mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kufuatilia masoko ya mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi
wizara kupitia bodi ya korosho imeratibu minada ya uuzaji wa korosho ambapo tani 
 za korosh ghafi zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimeuzwa
aidha wizara kupitia bodi ya tumbaku imekagua tani 
 za tumbaku viwandani zenye thamani ya dola za marekani milioni 
mheshimiwa spika katika kipindi hicho tani za chai zeny thamani ya dola za marekani milioni 
 zimeuzwa nje ya nchi na tani za chai zenye thamani ya shilingi milioni 
 zimeuzwa katika soko la ndani
pia tani za kahawa zenye thamani ya dola za marekani milioni 
 na tani 
 za chor oko zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimeuzwa
mheshimiwa spika katika kufungua masoko mapya ya mazao wizara ilifanya mkutano wa wafanyabiashara wa mazao ya nafaka ulioshirikisha mabalozi wa nchi za rwanda misri burundi drc zambia sudan kusini malawi kenya uganda na msumbiji waweze kuunganishwa na masoko katika nchi hizo
vilevile wizara imefungua masoko ya mazao mapya ya parachichi katika nchi za india marekani na inakamilisha taratibu za kufungua soko la zao hilo katika nchi ya china ma harage ya soya katika nchi ya china ambapo hadi aprili jumla ya wafanyabiashara wamesajiliwa kwenye mamlaka ya forodha ya china kwa ajili ya kuuza soya
 kuimarisha huduma za upimaji wa matabaka na ubora wa udongo 
mheshimiwa spika ili kuleta uf anisi katika matumizi ya chokaa kama virutubishi vya udongo wizara imeandaa mwongozo wa matumizi ya chokaa katika kilimo utakaotumiwa na maafisa ugani kufundishia wakulima
vipaumbele vya kimkakati kwa mwaka 
mheshimiwa spika mpango na bajet ya mwaka ya wizara mezingatia yafuatayo i
ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi mwaka ii
mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano awamu ya tatu na iii
program ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii 
mheshimiwa spika miongozo yote iliyoainishwa imesisitizwa katika hotuba ya rais mheshimiwa samia suluhu hassan alipolihutubia bunge lako tukufu tarehe aprili 
hotuba hiyo imeweka dira kwa kuanisha vipaumbele vikubwa na vya kimkakati
ka tika kupanga mipango ya mwaka tumezingatia vipaumbele hivyo kama vilivyosisitizwa kwenye maelekezo ya katibu mkuu wa chama cha mapinduzi mheshimiwa daniel chongolo tarehe mei 
mheshimiwa spika katika hotuba yake rais aliainisha tija ndogo kama tatizo kubwa linaloikabili sekta ya kilimo
hili linaonekana wazi kwenye takwimu zinazohusu mchango wa sekta ya kilimo katika pato la taifa ambao umefikia asilimia 
 kwa mwaka ikilinganishwa na asilimia 
 ya ajira
hii ina maana kwam ba takribani theluthi mbili ya nguvukazi hapa nchini inachangia takriban theluthi moja ya pato la taifa hiki ni kielelezo tosha kwamba tija ni ndogo
mheshimiwa spika mpango mkubwa wa kimkakati ni kuongeza tija katika uzalishaji
hivyo kipaumbele cha kwanza kikubwa cha kimkakati katika kuongeza tija ni kuweka mkazo katika utafiti utakaozingatia ugunduzi wa aina za mbegu bora na mbinu bora za kilimo
ili kufikia malengo hayo tutafanya yafuatayo i
kufanya utafiti wa mbegu bora zenye tija kubwa kwa mfano tafiti zinaonesha kuwa ta ri wamefanikiwa kugundua aina mbegu za muhogo inayozalisha wastani wa tani kwa hekta ikilinganishwa na wastani wa tani kwa hekta zinazozalishwa sasa na wakulima wengi
 kwa upande wa pamba tija ya sasa ni kilo kwa ekari ikilinganishwa na uwezo wa kufikia wastani wa kilo kwa ekari ii
kuongeza bajeti ya tari kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka na iii
kuimarisha upatikanaji wa fedha za maendeleo ya utafiti kilimo kwa kuanzisha mfuko wa maendeleo ya utafiti kwa mujibu wa kifungu cha sheria na
 ya mwaka iliyoanzisha taasisi ya utafiti wa kilimo tanzania tari act no
mheshimiwa spika kipaumbele cha pili cha kimkakati cha kuongeza ti ja ni kuongeza uzalishaji wa mbegu bora
sote tunafahamu nchi yetu bado hatujajitosheleza kwa mahitaji ya mbegu hivyo kulazi mika kuagiza kutoka nje ya nchi
mheshimiwa spika ili kuongeza uzalishaji wa mbegu bora nchi wizara imepanga kuendeleza mashamba ya mbegu ya asa kwa kuweka miundombinu ya umwagiliaji kwa kutumia fedha za mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji kuongeza bajeti ya uzalishaji wa mbegu bora kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka na kuen delea kushirikiana na sekta binafsi katika kuzalisha mbegu bora nchini
mheshimiwa spika kipaumbele cha tatu cha kimkakati ni kuimarisha huduma za ugani
idadi ya maafisa ugani wanaotoa huduma za ugani nchini katika ngazi ya kata na vijiji ni 
idad hiyo ni ndogo ikilinganishwa na mahitaji ya 
pamoja na idadi hiyo kuwa ndogo maafisa ugani hao wanakabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo ukosefu wa vitendea kazi pamoja na mafunzo rejea
mheshimiwa spika upungufu huo wa maafisa ugani pamoja na changamoto wanazokabiliana nazo huchangia wakulima wengi kukosa huduma za ugani ikiwemo matumizi ya mbegu bora matumizi sa hihi ya viuatilifu zana bora mbinu bora za kilimo na taarifa za masoko
mheshimiwa spika ili kukabiliana na changamoto hizo wizara imeongeza ajeti ya eneo hilo kutoka shilingi milioni mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka 
 fedha hizo zitatumika katika kuimarisha huduma za ugani nchini ikiwa ni pamoja na kununua pikipiki vifaa vya kupima afya ya udongo visanduku vya ufundi extension kit simu janja kuwezesha uanzishwaji wa mashamba ya mfano kwa kila afisa ugani na kutoa mafunzo rejea
vilevile maafisa ugani watasimamiwa katika kuanzisha mashamba darasa kulingana na mahitaji ya wakulima kwa aj ili ya kuendeleza kilimo katika eneo husika
mheshimiwa spika tutaianza safari yetu ya kuboresha huduma za ugani katika mikoa mitatu ya kielelezo ambayo ni dodoma singida na simiyu
mikoa hiyo ina fursa kubwa ya kuzalisha mazao ya mafuta hususan alizeti na pamba
katika mikoa hiyo maafisa gani wote watapewa pikipi ki vifaa vya kupima afya ya udongo visanduku vya ufundi extension kit s simu janja kuwezesha uanzishwaji wa mashamba ya mfano kwa kila afisa ugani na kutoa mafunzo rejea yatakayozingatia ma zao yote yanayolimwa katika maeneo hayo
pia maafisa ugani hao watawezeshwa kuanzisha mashamba darasa
mheshimiwa spika kwa kuwawezesha maafisa ugani hao tunatarajia utoaji wa huduma za ugani utaimarika wakulima wengi watafikiwa kwa wakati na tija ya uzalishaji itaongezeka
kwa mfano matumizi ya simu janja yatawezesha wakulima ku pata utatuzi wa changamoto wanazokabiliana nazo ikiwemo taarifa za masoko ya mazao ya kilimo wanayozalisha
mafanikio yatakayopatikana katika mikoa hiyo ya kielelezo yataenez wa katika mikoa mingine nchini
mheshimiwa spika wizara pia itaendelea kushirikiana na sekta binafsi katika kuimarisha huduma za ugani kwa kutumia mbinu zilizoonesha mafanikio katika kuongeza tija
kwa mfano taha inatoa mafunzo ya kilimo bora cha mazao ya bustani na kuwaunganisha wakulima na watoa huduma za pembejeo na masoko
vilevile kampuni ya kutoa huduma kwa wakulima wadogo wa chai njombe njombe outgrowers services company imeajiri maafisa ugani na inatoa huduma za uvunaji na uuzaji wa majani ma bichi ya chai kwenye kiwanda cha uniliver
pia chama kikuu cha ushirika kahama kacu kimeajiri maafisa ugani kwa ajili ya kutoa huduma kwenye mazao ya tumbaku na pamba
mheshimiwa spika kwa kutambua mtawanyiko wa mazao ya kilimo yanayozalishwa nchini na mahitaji ya soko wizara kwa kushirikiana na ofisi ya rais tamisemi na wadau wengine wa kilimo itasimamia utoaji wa huduma za ugani katika mikoa yote ili kuongeza tija katika mazao kulingana na viwango vya uzalishaji vinavyohitajika
mheshimiwa spika kipaumbele cha nne cha kimkakati ni kuimarisha kilimo cha umwagiliaji
kama tunavyofahamu kilimo chetu nchini kinategemea mvua kwa asilimia kubwa ambazo hazitabiriki kutokana na mabadiliko ya tabianchi
aidha kilimo cha umwagiliaji kinakabiliwa na changamot mbalimbali zikiwemo ubovu wa miundombinu kutokamilika kwa baadhi ya miradi ya umwagiliaji kukosekana kwa miundombinu ya umwagiliaji yenye fursa za umwagiliaji mitaji ya ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji na elimu ndogo ya matumizi ya teknolojia za mwagiliaji
mheshimiwa spika katika kuimarisha kilimo cha umwagiliaji nchini wizara imepanga ku ongeza eneo la umwagiliaji kwa kuhamasisha wadau kuwekeza katika ujenzi miundombinu uvunaji wa maji na uchimbaji wa visima kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji
aidha wizara kupitia mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji idf ulioanzishwa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya umwagiliaji na
ya mwaka itakamilisha ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ikiwemo mashamba ya mbegu ya asa kukarabati miundo mbinu ya umwagiliaji kukamilisha miradi ya umwagiliaji kujenga mabwawa na kufanya upembuzi yakinifu kwenye miradi mipya
mheshimiwa spika wizara imeanza kufanya tathmini ya skimu zote za umwagiliaji na maeneo yanayofaa kwa umwagiliaji
lengo ni kuhakik eneo linalomwagiliwa kubaini mahitaji halisi ya rasilimali za kuendeleza kilimo cha umwagiliaji kwa ajili ya kuboresha mpango kamambe wa uendelezaji wa kilimo cha umwagiliaji nchini
mheshimiwa spika kipaumbele cha tano cha kimkakati ni kuimarisha up atikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo
changamoto ya masoko nchini ina sura kuu mbili kwanza ni uzalishaji mdogo usiokidhi mahitaji ya soko na pili ni kuwepo kwa uzalishaji mkubwa ikilinganish wa na upatikanaji wa masoko
kwa mfano viwanda vya kukamua ma futa ya alizeti vinafanya kazi takribani miezi minne kwa mwaka kutokana na ukosefu wa malighafi
kwa upande wa mazao ya nafaka ikiw emo mahindi na mpunga uzalishaji wake ni mkubwa na ziada inakosa soko
mheshimiwa spika katika kuimarisha upatikanaji wa masoko ndani na nje ya nchi wizara itaimarisha utekelezaji wa kilimo cha mkataba ka tika mazao ya shayiri ngano alizeti zabibu maharage ya soya na mazao mengine kwa kutoa mwongozo wa mikataba baina ya wakulima na wenye viwanda vya kusindika mazao
aidha wizara itaratibu ubia wa kibiashara baina ya wafanyabiashara wa mazao hapa nchini na nchi za nje zenye fursa kubwa ya masoko ikiwemo sudani kusini drc saudi arabia falme za kiarabu msumbiji kenya vietnam na china
 uratibu huo uta husisha safari za wa fanyabiashara kwenda katika nchi hizo na kuanzisha vituo vya kuonesha bidhaa za mazao ya kilimo kutoka tanzania
mheshimiwa spika wizara itawezesha upatikanaji wa masoko uhakika wa mazao la shayiri na hiv yo kuongeza uzalishaji wa ndani inaendelea kura tibu uwekezaji wa kampuni za bia ili kuwekeza dola za marekani milioni katika kiwanda cha kutengene za kimea kitakachojengwa jijini dodoma chenye uwezo wa kusindika shayiri tani kwa mwaka kutoka kwa wakulima
wizara kupitia bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko imeingia mkataba na wakulima kwa lengo la kununua tani za ngano
mheshimiwa spika wizara pia itaendelea kura tibu makubaliano kati ya wasindikaji na wakulima ambapo wasindikaji watanunua kwanz ngano inayoza lishwa ndani kabla ya kuagi za kutoka nje
aidha katika kuimarisha kilimo cha mkataba cha zao la alizeti wizara itaendelea kuwaunganisha wakulima na wasindikaji na kuandaa mazingira bora ya uwekezaji katika viwanda vya kusindika alizeti
mheshimiwa spika wizara itaendelea kufungu mipaka ya kuuza mazao nje ya nchi na kutoa elimu ya utumiaji wa mfumo wa utoaji vibali kwa njia ya kielektroniki atims kwa ajili ya kusafirisha mazao nje ya nchi
ninapenda kutoa wito kwa wafanyabiashara wa mazao kutumia mfumo huo
aidha ninaviomba vy ombo vya usalama wa raia tushirikiane kuwezesha biashara ya mazao ya kilimo
mheshimiwa spika kipaumbele cha sita cha kimkakati ni kuimarisha kilimo anga kwa ajili ya kudhibiti visumbufu vya milipuko na vihamavyo kama vile nzige kwelea kwelea na viwavije shi vamizi
kutokana na mabadiliko ya tabianchi kumekuwa na ongezeko la visumbufu vigeni vinavyoathiri uzalishaji wa mazao na kusababisha upotevu wa mazao hadi asilimia mia moja endapo havitadhibiti wa kikamilifu na kwa wakati
aidha baadhi ya visumbufu ama vile nzige na kwelea kwelea udhibiti wake unahitaji vifaa maalum kama vile ndege kwa ajili ya savei na unyunyuziaji wa viuatilifu
mheshimiwa spika ili kutekeleza kipaumbele hicho wizara imeongeza bajeti ya kilimo anga kutoka shilingi milioni mw aka hadi bilioni tatu mwaka 
fedha hizo zitatumika kununua ndege moj mpya kwa ajili ya udhibiti wa visumbufu hivyo
mheshimiwa spika kipaumbele cha saba cha kimkakati ni kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji
upatikanaji wa mitaji kw ajili ya shughuli za kilimo mekuwa na changamoto kutokana na riba kubwa zinazotozwa masharti ya kupata mikopo kutoka taasisi za fedha na vihatarishi katika sekta ya kilimo
taarifa zilizopo zinaonesha kuwa ni asilimia tu ya wakulima wanaof ikiwa na huduma za mikopo
aidha ni asilimia kati ya na ya mikopo iliyotolewa na mabenki ya biashara katika kipindi cha miaka mitano iliyopita imeelekezwa kwenye sekta ya kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itafanya tathmini ya ifumo ya upatikanaji wa mitaji kwa wakulima wadogo na wawekezaji wengine kwenye sekta ya kilimo ili kuibua vizuizi na kuvitafutia majawabu kwa ajili ya kuimarisha ugharamiaji wa mazao katika mnyororo wa thamani
aidha wizara imeunda jopo maalum linal ohusi sha watendaji wakuu wa taasisi za fedha ambalo litaongozwa na naibu waziri wa kilimo mheshimiwa hussein bashe mb kwa ajili ya kupitia minyororo ya thamani ya mazao na kushauri namna bora ya upatikanaji wa mitaji kwa ajili ya uendelezaji wa kilimo nchin i
mheshimiwa spika vilevile wizara imeunda timu ya wataalam inayopitia na kuchambua mifumo ya kikodi katika sekta ya kilimo kwa lengo la kuvutia uwekezaji katika mnyororo wa thamani ya mazao ya kilimo
katika hatua za awali timu imeanza kazi hiyo katika tasnia za mazao ya alizeti shayiri na dhamana za mikopo
maelezo zaidi na mambo mengine ya vipaumbele yanapatikana kwenye hotuba nzima iliyowekwa mezani
shukrani 
mheshimiwa spika naomba nitumie fursa hii kuzishukuru nchi na mashirika ya kimataifa amba yo yamesaidia wizara katika kuend eleza kilimo
naomba kutaja baadhi ya nchi na mashirika ya kimataifa kama ifuatavyo serikali za japan marekani uingereza ireland malaysia china indonesia korea ya kusini india misri israel ubelgiji ujerumani inland norway brazil uholanzi vietnam canada na poland
ninayashukuru pia mashirika na taasisi za kimataifa zifuatazo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika au ifad dfid undp fao jica eu enabel giz unicef wfp cimmyt icrisat asare ca usaid koica icraf iita irri ilri na cabi
nyingine ni eac sadc avrdc agra kilimo trust cip ciat pabra unep warda shirika la kudhibiti nzige wa jangwani dlco ea na helvetas
wadau wengine ni shirika la kudhibiti nzige wekundu irlco csa bill and melinda gates foundation gatsby trust rockfeller foundation clinton foundation aga khan foundation taha na asasi zisizo za kiserikali nyingi ambazo hatuwezi kuzitaja zote hapa
mheshimiwa spika natoa shukrani kwa wakulima wote kwa kazi kubwa wanazofanya kuendeleza kilimo nchini
ni wazi kuwa mafanikio ya kilimo yanatokana na uhudi na ushirikiano mkubwa na erikali
kipek ee nirudie kuwashukuru wananchi wa jimbo langu la rombo kwa namna wanavyoniunga mkono na kunipa ushirikiano
naomba wot wata mbue kuwa kilimo ni maisha uchumi biashara viwanda na ajira
maombi ya fedha kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara inatarajia kukusanya shilingi kutokana na ada za ukaguzi mazao yanayouzwa nje ya nchi au kuingizwa nchini uuzaji wa nyaraka za zabuni ukodishaji wa mitambo ya tume ya umwagiliaji
kati ya fedha hizo shilingi zitakusanywa katika fungu na shilingi zitakusanywa kwenye fungu na
 fedha kwa mafungu yote na 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo inaliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi kupitia fungu fungu na fungu kama ifuatavyo 
 fedha kwa fungu 
mhesh imiwa spika katika mwaka wizara inaomba ku idhinishiwa jumla ya shilingi kupitia fungu kwa ajili ya matumizi ya kawaida na maendeleo
 kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza mira di ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara na shilingi ni kwa aj ili ya matumizi mengineyo
 fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza mira di ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha kati ya fedha zinazoombwa shilingi ni kwa ajili ya matu mizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume na shilingi ni kwa ajili ya ma tumizi mengineyo
 fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ya tume na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ya coasco na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya coasco
mheshimiwa spika hotuba hii pia inapatikana katika tovuti ya wizara 
hitimisho 
mheshi miwa spika naomba kutoa hoja jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii kwa lugha nyepesi sekta ya kilimo kwa maendeleo ya viwanda machi kilimo iv do dom a p
bo doo ma tanzani imo
go
tzprogramu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii ilizinduliwa tarehe juni z d d d w d t wa uzinduzi wa programu hii mheshimiwa rais alielekeza kwamba asdp ii itekelezwe na wadau wote walipo kwenye sekta ya kilimo na pia kwenye mnyororo wa thamani wa mazao mifugo na uvuvi
wadau hao ni pamoja na serikali sekta binafsi na washirika wa maendeleo
 wa taifa na kuleta msukumo kwenye ukuaji wa sekta ya viwanda
ukuaji wa sekta ya kilimo d w w programme phase two asdp ii imeandaliwa ili kuongeza msukumo kwenye maendeleo d maendeleo ya mwaka tanzania development vision mpango wa taswira ya d d d d w w dww mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano awamu ya pili five year development plan phase two fydp ii mpango wa taifa wa uwekezaji kwenye h d w d w d h d d programu ya kuendeleza sekta ya kilimo ya asdp ii ni ya miaka kumi kuanzia mwaka hadi 
programu hii itatekelezwa kwa awamu mbili za miaka mitano kuanzia mwaka 
malengo makuu ya asdp ii ni kuleta mageuzi ya sekta ya kilimo kibiashara zaidi na kuongeza pato la wakulima wadogo kwa ajili ya kuboresha maisha yao w ambayo ni i usimamizi endelevu wa matumizi ya maji na ardhi lengo likiwa ni d kwenye mazao ya kipaumbele
iii kuongeza thamani ya mazao ya kilimo mifugo na uvuvi ili kuleta ushindani kwenye soko na sekta binafsi na kuhakikisha uanzishwaji wa vyama vya wakulima
iv kuweka mazingira wezeshi ya kuendeleza sekta ya kilimo na kuwezesha mafanikio yanayotarajiwa kutokana na utekelezaji wa asdpii ni pamoja na d d ii kupunguza ongezeko la maradhi yanayosababishwa na lishe duni na kutokea maafa ya asili iii kuongezeka kwa shughuli za kibiashara zinazohusisha sekta ya kilimo zinazotegemea kilimo hususa maeneo ya vijijini t rasilimali zao na pia kuhakikisha wanatumia ardhi na maji vizuri ili waweze v kuimarisha uwezo wa taasisi za kutafuta rasilimali fedha kwa ajili ya kuendeleza sekta ya kilimo vi kuimarisha mfumo wa usimamizi wa majanga au maafa kwa kubuni na kugundua vifaa muhimu na vya kisasa vya usimamizi wa majanga hatarishi vii kupunguza kukosekana kwa usawa wa kijinsia wote kwa pamoja tutekeleze program hii ya kuendeleza sekta ya kilimo kwa ajili ya maendeleo ya viwanda
natanguliza shukrani zangu kwa ushiriki na ushirikiano wenu
mhe
kassim majaliwa mb waziri mkuu dibajidibaji iprogramu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii ilizinduliwa tarehe juni z d d d w d t wa uzinduzi wa programu hii mheshimiwa rais alielekeza kwamba asdp ii itekelezwe na wadau wote walipo kwenye sekta ya kilimo na pia kwenye mnyororo wa thamani wa mazao mifugo na uvuvi
wadau hao ni pamoja na serikali sekta binafsi na washirika wa maendeleo
 wa taifa na kuleta msukumo kwenye ukuaji wa sekta ya viwanda
ukuaji wa sekta ya kilimo d w w programme phase two asdp ii imeandaliwa ili kuongeza msukumo kwenye maendeleo d maendeleo ya mwaka tanzania development vision mpango wa taswira ya d d d d w w dww mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano awamu ya pili five year development plan phase two fydp ii mpango wa taifa wa uwekezaji kwenye h d w d w d h d d programu ya kuendeleza sekta ya kilimo ya asdp ii ni ya miaka kumi kuanzia mwaka hadi 
programu hii itatekelezwa kwa awamu mbili za miaka mitano kuanzia mwaka 
malengo makuu ya asdp ii ni kuleta mageuzi ya sekta ya kilimo kibiashara zaidi na kuongeza pato la wakulima wadogo kwa ajili ya kuboresha maisha yao w ambayo ni i usimamizi endelevu wa matumizi ya maji na ardhi lengo likiwa ni d kwenye mazao ya kipaumbele
iii kuongeza thamani ya mazao ya kilimo mifugo na uvuvi ili kuleta ushindani kwenye soko na sekta binafsi na kuhakikisha uanzishwaji wa vyama vya wakulima
iv kuweka mazingira wezeshi ya kuendeleza sekta ya kilimo na kuwezesha mafanikio yanayotarajiwa kutokana na utekelezaji wa asdpii ni pamoja na d d ii kupunguza ongezeko la maradhi yanayosababishwa na lishe duni na kutokea maafa ya asili iii kuongezeka kwa shughuli za kibiashara zinazohusisha sekta ya kilimo zinazotegemea kilimo hususa maeneo ya vijijini t rasilimali zao na pia kuhakikisha wanatumia ardhi na maji vizuri ili waweze v kuimarisha uwezo wa taasisi za kutafuta rasilimali fedha kwa ajili ya kuendeleza sekta ya kilimo vi kuimarisha mfumo wa usimamizi wa majanga au maafa kwa kubuni na kugundua vifaa muhimu na vya kisasa vya usimamizi wa majanga hatarishi vii kupunguza kukosekana kwa usawa wa kijinsia wote kwa pamoja tutekeleze program hii ya kuendeleza sekta ya kilimo kwa ajili ya maendeleo ya viwanda
natanguliza shukrani zangu kwa ushiriki na ushirikiano wenu
mhe
kassim majaliwa mb waziri mkuu iiutangulizi serikali imekamilisha na kuzindua utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili agricultural sector development progamme phase two asdp ii
programu itatekelezwa kwa muda wa miaka kumi kuanzia mwaka kila awamu
awamu ya kwanza ya utekelezaji imeanza mwaka mwaka 
asdp ii ni mwendelezo wa utekelezaji wa awamu ya kwanza ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo w asdp ii inalenga kuleta mageuzi kwenye sekta ya kilimo w d d w d yatafanywa hatua kwa hatua kwa kuimarisha na kuwezesha mifumo itakayochochea maendeleo mahitaji ya soko kwa kwenye mnyororo wa thamani
iiid w w na sekta ya umma
d d w h d w d d w d w d d d d h d h w w serikali imekamilisha na kuzindua utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili agricultural sector development progamme phase two asdp ii
programu itatekelezwa kwa muda wa miaka kumi kuanzia mwaka kila awamu
awamu ya kwanza ya utekelezaji imeanza mwaka mwaka 
asdp ii ni mwendelezo wa utekelezaji wa awamu ya kwanza ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo w asdp ii inalenga kuleta mageuzi kwenye sekta ya kilimo w d d w d yatafanywa hatua kwa hatua kwa kuimarisha na kuwezesha mifumo itakayochochea maendeleo mahitaji ya soko kwa kwenye mnyororo wa thamani
ivyaliyomo dibaji utangulizi mafanikio agenda ya mageuzi jumla ya makadirio maeneo ya asdp ii vvini kweli kabla ya asdp ii kulikuwa na asdp ambayo ilizinduliwa d programu ya awamu kwanza d df h h a a d h f d h d df f d h f i h mafanikio na changamoto changamoto programu awamu kwanza asdp h d kuwa zinakinzana h h changamoto programu awamu kwanza asdp imafanikio programu awamu kwanza uandaaji bora wa mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya dadps kwa kushirikisha jamii
 halmashauri mkoa na taifa
 kilimo na mifugo hivyo kuongezeka kwa eneo la kilimo kwa asilimia 
h kuongezeka kwa eneo la umwagiliaji kutoka hekta mwaka hadi hekta mwaka 
h mifugo yalijengwa na mfumo wa stakabadhi ghalani uliimarishwa
kiwango cha utoshelevu wa chakula kiliongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
kadhalika mwezi oktoba mwaka mfumuko wa bei ulishuka mabadiliko ya mfumuko wa bei za vyakula kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka na pia asilimia 
 mwaka 
 w d d t w t d tulichojifunza kutokana na utekelezaji wa asdp dd d df d f d f f dh i h h d d dh i h c h dc cd c i cdc h c c di h c dc f d c d i df i a f i b di c d h a i cd c c h ajenda ya mageuzi katika sekta ya kilimo kupitia asdp ii programu ya asdp ii inalenga kupunguza umaskini kuhakikisha usalama wa chakula na lishe na ukuaji wa pato la taifa
pia kuongeza kasi ya ukuaji wa mchango wa sekta ya kilimo kuongeza kipato cha wakulima wadogo na h w d d d s d d d d d dww d d d d w z w h d d d c c c c mazingira wezeshi biashara masoko na uongezaji wa thamani tija na faida ya kilimo usimamizi wa matumizi endelevu ya maji na ardhi taasisi wawezeshaji na muundo wa ulioimarikah vijijini na ongezeko la thamani lililokuzwa kutokana na ushindani mashirika imara ya wakulima kiwango cha kilichoongezeka kwa ajili ya kilimo d maisha usalama wa chakula na lishe
usimamizi matumizi endelevu ya maji na ardhi kwa ajili na uvuvi nadharia ya mabadilikonadharia ya mabadiliko w d w italenga zao bidhaa moja ya kipaumbele kwa kanda ili kuleta mageuzi s kuhakikisha usalama wa chakula na lishe zao au bidhaa inayozalishwa au mazao mchango wa zao kwenye ajenda ya maendeleo ya taifa ya d d d d e a a c if f c if i c i mazao na bidhaa za kipaumbele kwa kipindi cha miaka mitano ya mwanzo ya utekelezaji wa asdp ii d h i h d f c i h h f h d i h dbc e i h h f h dd f i d h h kahawa ndizi viazi muhogo chai korosho pamba mahindi mazao ya bustani michikichi d d maziwa mwani nyama ya mbuzi kuku nyama ya ng ombe d matokeo kuongezeka kwa thamani ya mazao kuongezeka kwa uhakika usalama wa chakula na lishe na kuongezeka kwa kipato cha mkulima na pato la taifa
d kwa ushindani wa kibiashara na uendelezaji wa mnyororo wa thamani
lengo na kuongeza pato la wakulima wadogo kwa ajili ya kuboresha maisha yao na usalama wa chakula na lishe
 e h f d d w a a b f a h h w kipengele h d d e sh t d dhd z d e z mpango wa matumizi ya ardhi na usimamizi wa vyanzo machanuo ya maji kuendeleza miundombinu ya umwagiliaji usimamizi na uendeshaji wa mpango wa umwagiliaji kuendeleza vyanzo vya maji ya kuhamasisha teknolojia za kilimo za mabadiliko ya tabianchi w e hke t h e d d z dk 
kuimarisha huduma za ugani wa h h h 
kuimarisha na kutangaza ku hamasisha matumizi ya zana za 
kuimarisha usalama wa chakula na lishe w e t sz d hz d h h h d e d d w e hke t z e d d e kwa bidhaa zote za kipaumbele
kuendeleza usindikaji na kuongeza thamani kwa mazao ya kilimo d h wadogo z d d d z d d takwimu za sekta ya kilimo d d kilimo d h wadogo z d d d z d d takwimu za sekta ya kilimo d d kilimo jumla ya makadirio ya gharama zote jumla ya makadirio ya gharama zote usimamizi endelevu na matumizi ya ardhi na majikuongeza tija na faida katika kilimo mifugo na uvuvikuboresha biashara masoko na kuongeza thamani ya mazaokuweka mazingira wezeshi ya kisera sheria na utaratibu ili kuvutia mazingira ya kibiashara uratibu ufuatiliaji na tathmini eneo kuu la eneo kuu la eneo kuu la eneo kuu la shilingi za kitanzania trilioni 
 trilioni 
 trilioni 
 trilioni 
 bilioni 
 miaka ratio w d w s d d d d d e a a c if f c if i c i mazao na bidhaa za kipaumbele kwa kipindi cha miaka mitano ya mwanzo ya utekelezaji wa asdp ii d h i h d f c i h h f h d i h dbc e i h h f h dd f i d h h kahawa ndizi viazi muhogo chai korosho pamba mahindi mazao ya bustani michikichi d d maziwa mwani nyama ya mbuzi kuku nyama ya ng ombe d matokeo d d lengo e h f d d w a a b f a h h w kipengele h d d e sh t d dhd z d e z mpango wa matumizi ya ardhi na usimamizi wa vyanzo machanuo ya maji kuendeleza miundombinu ya umwagiliaji usimamizi na uendeshaji wa mpango wa umwagiliaji kuendeleza vyanzo vya maji ya kuhamasisha teknolojia za kilimo za mabadiliko ya tabianchi w e hke t h e d d z dk 
kuimarisha huduma za ugani wa h h h 
kuimarisha na kutangaza ku hamasisha matumizi ya zana za 
kuimarisha usalama wa chakula na lishe w e t sz d hz d h h h d e d d w e hke t z e d d e kwa bidhaa zote za kipaumbele
kuendeleza usindikaji na kuongeza thamani kwa mazao ya kilimo d h wadogo z d d d z d d takwimu za sekta ya kilimo d d kilimo d h wadogo z d d d z d d takwimu za sekta ya kilimo d d kilimo maeneo ya asdp ii eneo la eneo la eneo la eneo la usimamizi wa matumizi endelevu ya maji na ardhi mazao mifugo na uvuvi kuhamasisha kilimo biashara na ongezeko la thamani ya mazao kuimarisha viwezeshi h kupanga matumizi bora ya ardhi na usimamizi endelevu wa maji matumizi na usimamizi jumuishi wa maji kwa ajili ya maendeleo ya mazao umwagiliaji na mifugo uvuvi
kurasimisha ustahimilivu wa mabadiliko ya hali ya hewa na majanga ya asili
ugani mafunzo na taarifa h w za kilimo h maendeleo h zana za kilimo h lishemasoko maendeleo ya kilimo biashara na kuongeza usindikaji h fedha vijijini sera miongozo na mazingira wezeshi uwezeshwaji kwa ushirika h w mipango na utekelezaji ya taifa mkoa na serikali za mitaa h d takwimu maendeleo ya uwezo wa taasisi taarifa na usimamizi na habari na teknolojia ya mawasiliano h ajili ya shughuli za kilimo mifugo na uvuvi vijijini malengo na mikakati katika eneo hili yamegawanywa na kufafanuliwa katika vipengele vifuatavyo usimamizi wa matumizi endelevu ya maji na ardhi mazao mifugo na uvuvi eneo la kipengele kidogo 
 kupanga matumizi bora ya ardhi na usimamizi endelevu wa maji w kipengele kidogo 
 matumizi na usimamizi jumuishi wa maji kwa ajili ya maendeleo ya mazao umwagiliaji na mifugo uvuvi
umwagiliaji w k t w kujenga na kudumisha mabwawa visima n
kupanga shirikishi utekelezaji na usimamizi na mashirika ya wamiliki wa mifugo
uboreshaji wa malisho mbegu uzalishaji wa nyasi umwagiliaji wa mashamba na uzalishaji wa mashamba darasa kuwezesha ujenzi wa mabwawa ya samaki e maziwa nyingine baharini uzalishajikuhimiza maendeleo ya bahari kuwezesha uhamasishaji miongoni mwa wavuvi kuhusu masuala ya mfumo wa ikilojia ya uvuvi eaf kuwezesha uendeshaji wa kufanyika kwa doria kwenye pembe za bahari kuboresha kiwango cha ubora wa uvuvi na mazao ya uvuvijedwali na
 kuendeleza na kudumisha vyanzo vya maji vya kuaminika kwa ajili ya mifugokuendeleza ufugaji wa samaki na chanzo kingine cha vyakula vya baharikuhimiza maendeleo ya kilimo maendeleo ya rasilimali za uvuvimaeneo yauwekezaji shughuli za vipaumbele d h rasilimali za maji kwa ajili ya mifugo na uvuvi d d d d e kujenga na kudumisha mabwawa visima n
kupanga shirikishi utekelezaji na usimamizi na mashirika ya wamiliki wa mifugo
uboreshaji wa malisho mbegu uzalishaji wa nyasi umwagiliaji wa mashamba na uzalishaji wa mashamba darasa kuwezesha ujenzi wa mabwawa ya samaki e maziwa nyingine baharini uzalishajikuhimiza maendeleo ya bahari kuwezesha uhamasishaji miongoni mwa wavuvi kuhusu masuala ya mfumo wa ikilojia ya uvuvi eaf kuwezesha uendeshaji wa kufanyika kwa doria kwenye pembe za bahari kuboresha kiwango cha ubora wa uvuvi na mazao ya uvuvijedwali na
 kuendeleza na kudumisha vyanzo vya maji vya kuaminika kwa ajili ya mifugokuendeleza ufugaji wa samaki na chanzo kingine cha vyakula vya baharikuhimiza maendeleo ya kilimo maendeleo ya rasilimali za uvuvimaeneo yauwekezaji shughuli za vipaumbele d h kipengele kidogo 
 kurasimisha ustahimilivu wa mabadiliko ya hali ya hewa na majanga ya asili
h i uwezo duni wa kuzalisha na kusambaza mapema taarifa kuhusiana na majanga d h iv ukosefu wa mpangilio mzuri wa maafa kwa kulenga v muungano wa taasisi dhaifu kutoa taadhari mapema na mfumo wa kukabiliana na maafa h malengo na mikakati katika eneo hili yamegawanywa na kufafanuliwa katika vipengele vifuatavyo kuhamasisha kilimo chenye manufaa na tija eneo la kipengele kidogo 
 kupanga matumizi bora ya ardhi na usimamizi endelevu wa maji w malengo na mikakati katika eneo hili yamegawanywa na kufafanuliwa katika vipengele vifuatavyo maeneo ya asdp ii usimamizi wa matumizi endelevu ya maji na ardhi mazao mifugo na uvuvi eneo la kipengele kidogo 
 kupanga matumizi bora ya ardhi na usimamizi endelevu wa maji kuongezeka kwa idadi ya watu na mifugo w inaweka kipaumbele kwenye utambuzi na umuhimu wa umwagiliaji kuongeza unyevunyevu na usafirishaji wa viinilishe ambavyo ni muhimu kwa ukuaji wa mmea kuwa kama kinga kwa vipindi vifupi vya ukame kupoza udongo na hewa ili kufanya mazingira mazuri kwa wadudu wanaorutubisha udongo kwa ukuaji wa mmea kuchuja na kusafirisha chumvi chumvi ambazo zinadhuru mmea katika udongo kulainisha udongo na kuzuia uotaji ovyo wa baadhi ya aina ya magugu uhakika wa kuvuna zaidi ya misimu miwili kwa mwaka kinamwezesha mkulima kuandaa mpango wa kilimo
jamhuri ya muungano wa tanzania tume ya taifa ya umwagiliaji aina za umwagiliaji kwa maelezo zaidi wasiliana na tume ya taifa ya umwagiliaji s
 kikuyu kusini dodoma barua pepe picha na umwagiliaji kwa njia ya matone drip irrigation picha na umwagiliaji kwa njia ya mtaro furror irrigation picha na umwagiliaji kwa njia ya kunyunyiza sprinkler irrigation umwagiliaji ni kilimo cha uhakika kilimo cha umwagiliaji 
utangulizi umwagiliaji ni mtindo wa kilimo cha kupelekea mimea maji shambani kwa kiwango kilichoruhusiwa pasipo kutegemea unyeshaji mvua
umwagiliaji huenda pamoja na matupio drainage ambao ni uondoaji makusudi wa maji ya ziada katika eneo baada ya kumwagilia
katika nchi yetu umwagiliaji umekuwa unafanywa sehemu ambazo mvua ni kidogo au sehemu ambazo zinakuwa na mvua nyingi kwa kipindi kifupi teknolojia ya umwagiliaji maji mashambani inaanzia kwenye kuchukua maji kwenye vyanzo vya maji kupeleka mashambani na kuyarudisha mtoni 
aina za umwagiliaji 
 umwagiliaji wa kunyunyizia mrashi overhead sprinkler irrigation umwagiliaji kwa njia mrashi sprinklers hutumika sehemu zenye miinuko au tambarare
maji kutoka kwenye chanzo husukumwa kwa mashine pampu kupitia kwenye mabomba na hatimaye kunyunyiziwa shambani
ni teknolojia inayotumika zaidi kwenye mashamba makubwa ya miwa kahawa chai mahindi nyasi za mifugo viwanja vya michezo nk
picha na
usambazaji juu ya ardhi surface irrigation aina hii ya umwagiliaji imegawanyika katika makundi matatu kama ifuatavyo
umwagiliaji wa kujaza maji katika eneo lote la jaruba flood basin irrigation
njia hii ya umwagiliaji inatumika sana katika kilimo cha mpunga
faida kubwa ya mtindo huu ni kuwa inapunguza kazi ya palilizi kwani husababisha aina nyingi ya magugu kuoza kutoota
umwagiliaji kwa kutumia mifereji furrow irrigation katika njia hii maji hupitishwa katika mifereji iliyo katikati ya matuta ambayo mimea imepandwa na hivyo kwenda moja kwa moja kwenye mizizi
njia hii hutumika zaidi kwa mimea inayolimwa kwa njia ya matuta
picha na
umwagiliaji kwa njia ya matone trickle au drip irrigation
katika njia hii maji hudondoshwa kwenye shina la mmea kwa kutumia mabomba maalum yanayoonekana yenye matundu ya kutolea maji
njia hii hutumia maji kwa ufanisi mkubwa
picha na 
maji yanayotumika katika umwagiliaji huu yanahitajika yasiwe na taka ambazo zinaweza kuziba vitundu vya kutolea maji
njia hii ni nzuri lakini gharama yake ni kubwa wakati unapoanza
kuongeza maji chini ya ardhi
sub surface irrigation maji huongezwa chini ya ardhi kwa mabomba yayozikwa ardhini chini ya shina la mmea yakitoa maji kidogo kidogo kadiri yalivyopangwa ili kuongeza unyevunyevu ardhini hadi kufikia mizizi ya mazao
mazao kama vile miwa na miti ya matunda na men gine mengi yanaweza kulimwa kwa kutumia njia hii
uchaguzi wa njia sahihi ya umwagiliaji ili kuhakikisha kuwa unachagua njia sahihi ya um wagiliaji ni muhimu kufahamu kwa kina na kuzingatia yafuatayo
aina ya udongo mwinuko wa ardhi aina ya zao linalooteshwa ukubwa wa mtaji upatikanaji wa vifaa muhimu upatikanaji wa maji 
mambo ya kuzingatia katika ufanisi wa umwagiliaji ufanisi wa umwagiliaji huenda sambamba na kuzingatia na kufuata kanuni bora za kilimo ikiwemo matumizi ya mbegu bora mbolea kupanda kwa wakati na kwa nafasi inayotakiwa kufuata kalenda ya umwagiliaji udhibiti wa wadudu waharibifu magonjwa na magugu pamoja na utunzaji mzuri wa miundombinu iliyojengwa
usafi wa mifereji ni muhimu kuzingatiwa kwani mifereji michafu ni chanzo cha kupoteza maji mengi na uharibifu wa mifereji yenyewe mifereji michafu ni mazalia mazuri kwa wadudu waletao magonjwa mbalimbali kama kichocho malaria homa ya tumbo na kadhalika
aina za kumwagil ia njia zitumikazo juu ya ardhi overhead irrigation mrashi sprinkler irriga tion kusambaza kwenye ardhi surface irriga tion kufurisha flood basin border furrow drip chini ya ardhi sub surface irrigation matone hotuba ya waziri wa kilimo chakula na ushirika mheshimiwa stephen masato wasira mb kuhusu makadirio ya matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mwaka yaliyomo 
 utangulizi 
 hali ya kilimo na ushirika 
 hali ya kilimo 
 uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara 
 hali ya chakula na uzalishaji wa mazao ya chakula 
 hali ya umwagiliaji 
 hali ya ushirika 
 mapato na matumizi ya fedha katika kipindi cha 
 makusanyo ya maduhuli 
 fedha zilizoidhinishwa 
 matumizi ya bajeti ya maendeleo 
 matumizi ya bajeti ya kawaida 
 utekelezaji wa malengo kwa mwaka na mpango wa mwaka 
 malengo 
 utekelezaji wa malengo mkakati kwa mwaka na mpango wa mwaka 
 kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo
 kuongeza upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
 kuimarisha uongezaji wa thamani ya mazao ya kilimo 
 kuwezesha na kuimarisha ushirika na asasi za wananchi katika kilimo na sekta nyingine za kiuchum 
 kuimarisha mfumo wa ukusanyaji uhifadhi uchambuzi na usambazaji wa takwimu 
 kusimamia sera na sheria katika sekta ya kilimo 
 kuboresha uwezo wa wizara kutoa huduma 
 kuzingatia masuala mtambuka katika kilimo 
 shukrani 
 maombi ya fedh mwaka ii vifupisho vya maneno actn africa conservation tillage network agitf agricultural inputs trust fund agra alliance for green revolution in africa amcos agricultural marketing cooperative societies asa agriculture seed agency asareca association for strenghthening agrcultural research in eastern and central africa asdp agricultural sector development programme atc arusha technical college au african union avrdc world vegetable center bidp brela bagamoyo irrigation development project business registrati on and licensing agency brn big results now caadp comprehensive africa agriculture development programme cabi center for agricult ural and bioscience institute cbo community based organization ccro certificate of customary right of occupancy cdf clinton development foundation cidtf cashewnut industry development trust fund iii cimmyt international maize and wheat improvement center coasco cooperative audit and supervision cooperation codas cooperative data analysis system cowabama collective warehouse based marketing csa climate smart agriculture dadps district agriculture development plans dasip district agricultural sector investment project didf district irrigation development fund dfid department for international development uk eaapp eastern africa agricultural productivity programme eac east african community epza export processing zone authority erpp expanded rice production project eu european union fao fara fbos food and agriculture organization of the un forum for agricultural research in africa farmer based organizations gap gis good agricultural practices geographical information system ifad international food and agriculture development icraf world agroforest center icrisat international crops research institute for the semi arid tropics iita international institute of tropical agriculture iv ilo international labour organization ilri international livestock research institute ista international seed testing association irri international rice research institute jica japan international cooperation agency jkt jeshi la kujenga taifa katc kilimanjaro agriculture training centre kncu kilimanjaro native cooperative union koica korea internationl cooperation agency kpi key performance indicator lgmd local government monitoring database mati ministry of agriculture training institutes mivarf marketing infrastructure value addition and rural finance program mlnd maize lethal necrosis disease mtef medium term expenditure framework mviwata mtandao wa vikundi vya wakulima tanzania nfra national food reserve agency nimp national irrigation master plan nmb national microfinance bank oecd organization for economic cooperation and development pac public accounts committee phrd japan policy and human resources development qds quality declared seed resakss regional strategic analysis and knowledge support system rivacu rift valley cooperative union rubada rufiji basin development authority rudi rural urban development initiatives saccos savings and credit cooperative societies sadc southern africa development center sagcot southern agricultural growth corridor of tanzania sido small industries development organization sgs society general for surveillance sonamcu songea and namtumbo agricultural marketing cooperative union sri system of rice intensification sua sokoine university of agriculture taha tanzania horticulture association tari tanzania agricultural research institute taso tanzania agricultural society tbc tanzania broadcasting corporation tbl tanzania breweries limited tbs tanzania bureau of standards tacri tanzania coffee research institute tcdc tanzania cooperative development commission tfc tanzania federation of cooperatives tfda tanzania food and drugs authority tfra tanzania fertilizer regulatory authority tib tanzania investment bank tic tanzania investment centre torita tobacco research institute of tanzania tosci tanzania official seed certification vi institute tpc tanganyika planting company tpri tropical pesticides research institute tra tanzania revenue authority trit tea research institute of tanzania tshtda tanzania smallholder tea development agency ukimwi ukosefu wa kinga mwilini undp united nations development programme unicef united nations children s fund upov the international union for the protection of new varieties of plants usaid united states agency for international development uwako umoja wa wafugaji wa korogwe veta vocational education training authority vvu virusi vya ukimwi wadoki wafanyabiashara ndogondogo kirumba warc ward agricultural resource centers wfp world food programme wetcu western zone to bacco growers cooperative union zardef zonal agricultural research development fund zielu zonal information and extension liaison unit hotuba ya waziri wa kilimo chakula na ushirika mheshimiwa stephen masato wasira mb kuhusu makadirio ya matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mwaka 
 utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu baada ya kuzingatia taarifa iliyowasilishwa hapa bungeni leo na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo maji na mifugo inayohusu wizara ya kilimo chakula na ushirika sasa lijadili na kukubali kupitisha makadirio ya matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mwaka 
mheshimiwa spika bunge lako tukufu linapokea na kujadili hoja hii ikiwa ya mwisho chini ya serikali ya awamu ya nne baada ya miaka kumi ya uongozi wa rais mhe
jakaya mrisho kikwete ingawa miaka kumi si kipindi kirefu sana kwa maendeleo
watanzania walio wengi na wenye nia njema watakubaliana na mimi kuwa miaka kumi ya awamu ya nne imekuwa ya mafanikio makubwa na ya kujivunia
mafanikio makubwa yamepatikana katika nyanja za uchumi huduma za jamii hususan elimu na afya bila kusahau miundombinu ya barabara ambayo pia imechangia kukuza uchumi wa kilimo
naungana na watanzania kumpongeza kwa dhati rais mhe
jakaya mrisho kikwete kwa mafanikio hayo makubwa ya maendeleo yaliyopatikana
mheshimiwa spika niruhusu binafsi nitoe shukrani zangu za pekee kwa imani ya rais mhe
jakaya mrisho kikwete kwangu katika kipindi chote cha miaka kumi amenishirikisha katika serikali yake katika wizara mbalimbali zikiwemo wizara ya maji wizara ya kilimo chakula na ushirika mara tatu tawala za mikoa na serikali za mitaa na ofisi ya rais mahusiano na uratibu
katika kipindi hicho amefanya mabadiliko mara nyingi na kila alipofanya mabadiliko alinipa fursa ya kuendelea kulitumikia taifa letu katika nafasi ya uwaziri
kwa vile hii ni hotuba yangu ya mwisho kabla ya uchaguzi ujao natumia nafasi hii kumtakia kila la kheri na maisha marefu baada ya kustaafu kwa heshima kubwa mwishoni mwa mwaka huu
aidha nampongeza kwa namna ya pekee rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kutoa msukumo wa kuendeleza sekta ya kilimo
msukumo huo umedhihirika katika shughuli zake kwa kutoa maelekezo ya moja kwa moja katika utekelezaji kupitia mfumo wa tekeleza kwa matokeo makubwa sasa brn katika sekta ya kilimo ili kuongeza uwekezaji na kukuza kilimo
mheshimiwa spika napenda kumpongeza makamu wa rais mhe
dkt
mohamed gharib bilal ambaye pamoja na majukumu yake makubwa amekuwa akitenga muda wa kutosha kufuatilia maendeleo ya sekta ya kilimo kuimarisha usalama wa chakula na kupambana na umaskini
katika nyakati tofauti amekuwa akisisitiza kilimo hifadhi kinachozingatia utunzaji wa mazingira kwa maendeleo ya kilimo endelevu
aidha amekuwa akisisitiza mageuzi ya kilimo kwa kutilia mkazo zaidi upatikanaji na matumizi sahihi ya pembejeo zana za kilimo za kisasa elimu kwa wakulima upatikanaji wa masoko uongezaji wa thamani kwa mazao ya kilimo na umuhimu wa kuwekeza katika utafiti ili kupata teknolojia bora zinazoendana na mazingira ya nchi yetu
mheshimiwa spika niruhusu pia nitumie fursa hii kumpongeza waziri mkuu mhe
mizengo kayanza peter pinda mb kwa juhudi zake za kuendeleza kilimo kupitia azma ya dhana ya kilimo kwanza
aidha nampongeza kwa hotuba yake katika bunge hili ambayo imetoa maelezo na maelekezo kuhusu maendeleo ya sekta ya kilimo
mheshimiwa spika kama itakavyokumbukwa mhe
rais alifanya mabadiliko madogo katika baraza la mawaziri na kufanya uteuzi wa wabunge wawili wapya
napenda kuwapongeza mhe
george boniface simbachawene mb na mhe
jenista joachim mhagama mb kwa kuteuliwa na kupandishwa cheo kuwa waziri wa nishati na madini na waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera uratibu na bunge mtawalia mhe
anne kilango malecela mb kuwa naibu waziri wa elimu na mafunzo ya ufundi na mhe
charles mwijage mb kuwa naibu waziri wa nishati na madini
aidha nawapongeza waheshimiwa wabunge innocent sebba mb na dkt
grace khwaya puja mb kwa kuteuliwa kuwa wabunge wa bunge hili
nawaahidi ushirikiano
mheshimiwa spika mwaka bunge lako tukufu lilipata msiba wa kuondokewa na mhe
kapteni john damiano komba mb aliyekuwa mbunge wa mbinga magharibi wote tutamkumbuka marehemu kwa umahiri wake katika fani yake ya sanaa
msiba huo ni mkubwa siyo tu kwa familia bali kwa bunge lako na watanzania wote
natumia nafasi hii kwa mara nyingine kuwapa pole ndugu jamaa na marafiki wa familia ya marehemu
mwenyezi mungu aiweke roho ya marehemu mahali pema peponi
amina
mheshimiwa spika napenda kuchukua nafasi hii kukupongeza wewe binafsi naibu wako na wenyeviti wa bunge kwa uongozi wenu mzuri siyo tu katika kikao hiki bali katika kipindi chote cha uhai wa bunge hili
mmekabiliana na changamoto nyingi na kuzishinda mnastahili pongezi zetu za dhati
mheshimiwa spika sina budi kuwashukuru wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo maji na mifugo chini ya uongozi wa mhe
prof
peter mahammud msolla mbunge wa kilolo kwa kuipokea na kuifanyia uchambuzi wa kina taarifa ya utekelezaji ya wizara ya kilimo chakula na ushirika ya mwaka na makadirio ya mapato na matumizi ya mwaka 
napenda kulihakikishia bunge hili kwamba wizara yangu imezingatia maoni ushauri na mapendekezo ya kamati hiyo kuhusiana na mpango wa kilimo na bajeti iliyoko mbele ya bunge lako tukufu
mheshimiwa spika mwisho siyo kwa umuhimu nawashukuru sana wananchi wa bunda kwa ushirikiano mkubwa wanaonipa pamoja na shughuli nyingi nimewatumikia kwa moyo na nguvu zangu zote
sitaki kuwasemea kwa hili
 hali ya kilimo na ushirika 
 ali ya kilimo 
mheshimiwa spika kilimo kinaendelea kuwa sekta muhimu katika uchumi na maendeleo ya nchi yetu kwa kuwa kinatoa ajira kwa asilimia ya watanzania na kinachangia zaidi ya asilimia ya chakula kinachopatikana nchini kwa miaka yenye mvua za kutosha
katika mwaka sekta ya kilimo ilichangia asilimia 
 ya pato la taifa ikilinganishwa na asilimia 
 mwaka 
sekta ndogo ya mazao ilichangia asilimia 
 mifugo asilimia 
 misitu asilimia 
 na uvuvi asilimia 
kwa kuwa asilimia kubwa ya watanzania wanategemea shughuli za kilimo katika maeneo yao kilimo ndio sekta inayochangia kwa kiasi kikubwa katika kupunguza umaskini
mheshimiwa spika pato la taifa kwa mwaka kwa shughuli za msingi za kiuchumi zinazojumuisha kilimo cha mazao mifugo misitu na uvuvi limekua kwa asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 ya mwaka 
katika ukuaji huo mchango wa mazao ulikuwa asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 ya mwaka 
uzalishaji wa mazao ya nafaka uliongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka ikiwa ni sawa na ongezeko la asilimia 
aidha uzalishaji wa mahindi uliongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
uzalishaji wa mchele uliongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
vilevile uzalishaji wa mazao ya chakula yasiyo nafaka ulikuwa tani milioni 
 ikilinganishwa na tani milioni 
 kwa mwaka 
uzalishaji wa mazao ya chakula ya nafaka na yasiyo ya nafaka katika mwaka ni tani milioni 
uzalishaji huo wa mazao ya chakula ukilinganishwa na mahitaji ya tani milioni 
 ya chakula na matumizi mengineyo katika mwaka unaonesha kuwepo kwa ziada ya tani milioni 
 za chakula
ongezeko hilo ambalo limetokana na kuwepo kwa mvua za kutosha na juhudi za serikali za kuboresha uzalishaji kwa kutoa ruzuku ya pembejeo kwa wakulima limeleta utoshelevu wa chakula nchini kwa kiwango cha asilimia 
kilimo cha umwagiliaji kimechangia asilimia katika utoshelevu huo
aidha utoshelevu huo ulichangia kushuka kwa bei za vyakula na hivyo kuchangia katika kupunguza mfumuko wa bei za bidhaa kutoka asilimia 
 machi hadi 
 aprili 
 uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara ulikuwa tani 
 ikilinganishwa na tani zilizozalishwa katika mwaka 
ongezeko hili la asilimia 
 limetokana na juhudi za serikali na wakulima zilizolenga kuongeza uzalishaji
pamoja na ongezeko hilo kumekuwa na changamoto ya ufinyu wa bajeti kwenye bodi za mazao ambao umeathiri usimamizi na hivyo kutofikia malengo ya ukuaji wa tasnia husika
ufanisi uliopatikana ni pamoja na kuongeza uzalishaji na tija katika mazao ya chai tani hadi pareto tani hadi tumbaku tani hadi korosho tani hadi mkonge tani hadi na sukari tani hadi 
aidha mazao ya pamba na kahawa yamezalishwa kwa kiwango cha chini ikilinganishwa na uzalishaji wa mwaka ambapo uzalishaji wa zao la pamba umeshuka kutoka tani hadi na kahawa kutoka tani hadi 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya bustani umeongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka 
ongezeko hilo lilitokana na uzalishaji wa mazao ya bustani katika skimu za umwagiliaji
aidha uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta umeongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka kutokana na kuimarika kwa sekta binafsi katika uzalishaji wa alizeti katika mikoa ya singida manyara na dodoma karanga katika mikoa ya tabora morogoro na singida ufuta katika mikoa ya lindi na mtwara na mawese katika mkoa wa kigoma na kuifanya sekta hiyo kuendelea kukua
 hali ya chakula na uzalishaji wa mazao ya chakula 
mheshimiwa spika hali ya chakula mwaka imeendelea kuwa nzuri kutokana na mavuno ya kutosha na ziada yaliyopatikana msimu wa kilimo wa 
tathmini ya uzalishaji iliyofanyika mwezi agosti nchini ilibaini kuwa uzalishaji wa mazao ya chakula katika msimu wa kilimo wa ulikuwa tani za mazao ya chakula zikiwemo tani za nafaka na tani za mazao yasiyo ya nafaka
kiasi hicho cha chakula kikilinganishwa na mahitaji ya chakula ya tani katika mwaka kilionesha kuwepo kwa ziada ya tani za chakula
kutokana na hali hiyo taifa lilijitosheleza kwa chakula kwa asilimia ambapo mikoa kati ya ya tanzania bara ilibainika kuwa na viwango vya ama ziada au utoshelevu
tathmini ya kina ya hali ya chakula na lishe iliyofanyika mwezi januari ilibaini kuwepo kwa jumla ya watu waliokuwa na upungufu wa chakula na walihitaji tani za chakula cha msaada na hatua za kukabiliana na upungufu huo zinaendelea kuchukuliwa
mheshimiwa spika katika msimu wa kilimo wa maeneo yanayopata mvua za vuli miezi ya oktoba hadi desemba yalipata mvua juu ya wastani wastani na chini ya wastani
maeneo machache katika mikoa ya arusha na morogoro yalipata mvua za juu ya wastani
mikoa ya kagera mara shinyanga mwanza manyara kilimanjaro na tanga yalipata mvua za wastani zenye mtawanyiko mbaya
aidha maeneo ya dar es salaam pwani same na moshi yalipata mvua chini ya wastani
kwa ujumla mvua hizo za vuli zilichelewa kuanza na kuisha mapema na hivyo kuathiri ukuaji wa mazao
hali hiyo inaashiria kupungua kwa mchango wa vuli katika uzalishaji wa chakula msimu wa na upatikanaji wa chakula katika mwaka 
kawaida mvua za vuli huchangia takriban asilimia ya chakula
mheshimiwa spika mvua za msimu zilinyesha kwa mtawanyiko mzuri katika mikoa na hazikunyesha kwa mtawanyiko mzuri katika mikoa 
vilevile kulingana na utabiri wa mamlaka ya hali ya hewa mvua za msimu na za masika zilitarajiwa kuisha katika wiki ya mwisho ya mwezi machi na wiki ya kwanza ya mwezi mei ambapo ni mapema kuliko kawaida
baadhi ya mikoa ya kanda ya kati ya dodoma na singida imekwisha athirika kwa kukatika mapema kwa mvua na hivyo kuathiri mazao kwa kiasi kikubwa
tathmini ya awali ya hali ya uzalishaji wa mazao ya chakula msimu wa imeonesha kuwepo kwa upungufu wa chakula katika mikoa ya singida simiyu dodoma geita mara lindi tabora mwanza manyara na shinyanga
utabiri wa kina wa hali ya chakula nchini kwa mwaka utafanyika mwishoni mwa mwezi mei hadi mwezi juni 
mheshimiwa spika wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra ulianza msimu wa ununuzi tarehe julai ukiwa na akiba ya tani 
 za nafaka
ununuzi wa nafaka uliofanywa na nfra katika msimu wa ulikuwa tani 
 za nafaka zikiwemo tani 
 za mahindi tani 
 za mtama na tani 
 za mpunga
aidha akiba ya nafaka katika maghala ya nfra hadi tarehe mei ni jumla ya tani 
 zikiwemo tani 
 za mahindi tani 
 za mtama na tani 
 za mpunga
aidha hadi kufikia mwezi desemba serikali ilikuwa inadaiwa na wakulima kiasi cha shilingi bilioni 
kati ya mwezi januari na mei serikali kupitia nfra imelipa wakulima jumla ya shilingi bilioni na bado inadaiwa shilingi bilioni 
serikali inaendelea na jitihada za kulipa madeni yaliyobaki
 hali ya umwagiliaji 
mheshimiwa spika eneo linalotumika kwa kilimo cha umwagiliaji hapa nchini limefikia hekta ambapo tija kwa zao la mpunga imeongezeka kutoka tani 
 hadi 
 kwa hekta mwaka hadi kufikia tani 
 hadi 
 kwa hekta mwaka 
hadi kufikia desemba uzalishaji wa mazao ya chakula kupitia kilimo cha umwagiliaji ulikuwa tani 
 sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya chakula nchini kiwango ambacho kinakaribia lengo la ilani ya chama cha mapinduzi ya asilimia ya mahitaji ya chakula yatokane na kilimo cha umwagiliaji
 ali ya ushirika 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza programu ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika kwa madhumuni ya kuimarisha ushirika nchini
wizara kwa kushirikiana na wizara za kisekta mamlaka za tawala za mikoa na serikali za mitaa imeendelea kuhimiza na kukuza maendeleo halisi na endelevu ya vyama vya ushirika kwa kuongeza mwamko wa umma vijana na makundi mengineyo katika jamii kujiunga na kuanzisha vyama vya ushirika
mheshimiwa spika wizara ilipanga kufanya uhakiki wa vyama vyote vya ushirika vilivyopo nchini kwa lengo la kubaini uwepo na uhai wa vyama hivyo ili kuwezesha serikali kuratibu mchango wa ushirika katika uchumi na maendeleo ya taifa na pia kuwezesha ushirika kuingizwa katika mipango ya maendeleo ya taifa kupitia sekta husika
zoezi la uhakiki wa vyama vya ushirika lililofanyika mwaka limebaini kuwa hadi kufikia machi idadi ya vyama hai vya ushirika ni ikilinganishwa na vyama machi 
kati ya vyama vyama vya ushirika wa akiba na mikopo saccos ni vyama vya ushirika vya aina nyingine kilimo mifugo uvuvi viwanda madini nyumba ni benki za ushirika mbili na vyama vikuu vya ushirika 
hadi kufikia machi jumla ya wanachama wa vyama vya ushirika ni kati yao wanachama wa saccos ni ambao wanamiliki hisa akiba na amana zenye thamani ya shilingi bilioni mwezi machi ikilinganishwa na shilingi bilioni mwaka 
mheshimiwa spika vyama vya ushirika wa mazao agricultural marketing cooperative societies amcos vimeendelea kutoa mchango mkubwa katika kuwapatia wakulima masoko ya mazao hususan mazao makuu ya korosho kahawa tumbaku na pamba
katika msimu wa vyama hivi viliweza kukusanya na kuuza mazao yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 kwa mwaka 
hili ni ongezeko la asilimia 
uzalishaji wa maziwa kupitia ushirika uliongezeka kutoka lita hadi lita katika kipindi hicho
wafugaji hao waliweza kujiingizia kipato kutoka takriban shilingi mwaka hadi shilingi mwaka 
mheshimiwa spika ushirika umeendelea kuchangia katika nyanja mbalimbali za kiuchumi na kijamii ikiwa ni pamoja na kutoa ajira kwa watendaji wa vyama vya ushirika na hivyo kuchangia katika jitihada za taifa za kupunguza ukosefu wa ajira rasmi
vilevile ushirika umewezesha wanachama zaidi ya kujiunga na mfuko wa hifadhi ya jamii nssf katika mwaka 
wanachama hao waliweza kupata mikopo ya riba nafuu mafao ya matibabu na malipo ya uzeeni
 mapato na matumizi ya fedha katika kipindi cha 
 akusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mwaka ilikadiria kukusanya mapato ya shilingi kupitia fungu kutokana na vyanzo mbalimbali
hadi kufikia tarehe aprili wizara ilikusanya jumla ya shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
wizara inaendelea kukusanya maduhuli hayo
 edha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo chakula na ushirika ilitengewa jumla ya shilingi ambapo shilingi ni fungu shilingi ni fungu na shilingi ni fungu 
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni fungu shilingi ni fungu na shilingi ni fungu 
aidha jumla ya shilingi ni fedha za maendeleo zikiwemo shilingi za fungu na shilingi za fungu 
 atumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo chakula na ushirika ilitengewa jumla ya shilingi kupitia fungu na shilingi kupitia fungu kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
programu na miradi iliyotekelezwa ni i programu ya kuendeleza sekta ya kilimo agricultural sector development programme asdp ii programu ya kilimo ya kuendeleza tija na uzalishaji katika mashariki mwa afrika eastern africa agricultural productivity programme eaapp iii mradi wa japan policy and human resources development phrd na iv mpango wa kukuza kilimo ukanda wa kusini mwa tanzania southern agricultural growth corridor of tanzania sagcot
mheshimiwa spika hadi kufikia tarehe aprili shilingi zimetolewa kwa ajili ya kutekeleza miradi hiyo sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa
kati ya hizo shilingi ni kutoka fungu na shillingi ni kutoka fungu 
 atumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilitengewa jumla ya shilingi 
fedha hizo zilitengwa kwa ajili ya uendeshaji wa shughuli za wizara ununuzi wa nafaka ruzuku ya pembejeo michango kwa mashirika ya nje ruzuku kwa mashirika ya ndani mfuko wa taifa wa pembejeo ununuzi wa viuatilifu chakula cha wanafunzi na uendeshaji wa tume za ushirika na umwagiliaji
mheshimiwa spika hadi kufikia tarehe aprili jumla ya shilingi zimetolewa sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa
fedha hizo zimetumika kwa ajili ya ununuzi wa nafaka ya hifadhi ya chakula cha taifa shilingi madeni ya ruzuku ya pembejeo shilingi mishahara ya watumishi wa wizara na taasisi shilingi madeni ya huduma mbalimbali ya miaka ya nyuma shilingi 
 ruzuku ya mashirika ya ndani shilingi mfuko wa pembejeo shilingi chakula cha wanafunzi katika vyuo vya kilimo shilingi 
 udhibiti wa visumbufu vya mimea shilingi na fedha zilizotumika kwa ajili ya uendeshaji wa wizara na taasisi shilingi 
 utekelezaji wa malengo kwa mwaka na mpango wa mwaka 
 malengo 
mheshimiwa spika utekelezaji wa bajeti ya mwaka umezingatia malengo ya mpango wa maendeleo wa miaka mitano mfumo wa tekeleza kwa matokeo makubwa sasa big results now brn na ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka 
malengo hayo yalitekelezwa kupitia asdp programu ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika na sagcot
mheshimiwa spika ili kufanikisha majukumu yake wizara imetekeleza malengo mkakati nane kupitia fungu na katika idara vitengo asasi na taasisi za wizara
malengo mkakati hayo ni i kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo ii kuwezesha upatikanaji wa masoko ya bidhaa za kilimo iii kuwezesha uongezaji wa thamani ya mazao ya kilimo iv kuwezesha na kuimarisha ushirika na asasi za wananchi katika kilimo na sekta nyingine za kiuchumi v kuimarisha mfumo wa ukusanyaji uhifadhi uchambuzi na usambazaji wa takwimu vi kusimamia sera na sheria katika sekta ya kilimo vii kuboresha uwezo wa wizara wa kutoa huduma na viii kuzingatia masuala mtambuka katika kilimo
 utekelezaji wa malengo mkakati kwa mwaka na mpango wa mwaka 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo imeendelea kutekeleza majukumu yake mbalimbali ambayo yamewezesha kuinua sekta ya kilimo na hivyo kuchangia katika pato la taifa kwa asilimia 
 mwaka 
aidha wizara inatekeleza majukumu yake kwa kuzingatia malengo mkakati nane ambayo imejiwekea
utekelezaji wa malengo mkakati hayo ni kama ifuatavyo 
 kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kufikia lengo la kuongeza uzalishaji na tija wizara ilisimamia upatikanaji wa pembejeo za kilimo uzalishaji wa mbegu na miche bora utoaji ruzuku ya pembejeo za kilimo udhibiti wa ubora wa mbolea mbegu na madawa utafiti huduma za ugani ukaguzi wa viuatilifu vya mazao na mbegu kuainisha mashamba makubwa kwa ajili ya uwekezaji na mafunzo kwa wakulima kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo na miradi mingine ya kisekta kama ifuatavyo upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mheshimiwa spika makadirio ya mahitaji ya mbolea kwa mwaka yalikuwa tani na kufikia aprili jumla ya tani za mbolea zilipatikana na kusambazwa mikoani sawa na asilimia 
 ya mahitaji
aidha upatikanaji wa mbegu bora ulifikia tani 
 sawa na asilimia 
 ya mahitaji halisi ya mbegu bora ya tani 
kati ya mbegu hizo tani 
 zimezalishwa nchini ambapo asilimia 
 ni mbegu za mahindi na asilimia 
 ni mbegu za mpunga na tani 
 zimeagizwa kutoka nje ya nchi
muhtasari wa upatikanaji wa mbegu bora kwa mwaka umeoneshwa kwenye jedwali na 
 jedwali na mchanganuo wa upatikanaji wa mbegu bora kwa mwaka tani aina ya mbegu mahitaji uzalishaji uagizaji kutoka nje jumla mahindi 
 mpunga 
 mtama 
 shayiri 
 alizeti 
 maharagwe 
 ngano 
 ufuta 
 mboga 
 njegere 
 kunde 
 mbaazi 
 maharagwe soya 
 karanga 
 viazi mviringo 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika uzalishaji wa mbegu na miche bora 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa tunapata mbegu bora za kutosha hapa nchini wakala wa mbegu za kilimo asa umezalisha tani za mbegu bora za nafaka mikunde na mboga katika mwaka 
aidha asa imeendelea kushirikiana na sekta binafsi yakiwemo makampuni ya kizalendo ya suba agro trading engineering company limited na meru agro tours consultants limited na kuzalisha tani za mbegu bora za nafaka katika shamba la mbegu la mbozi
aidha asa imezalisha vipando bora vya muhogo na miche bora ya matunda 
asa imehamasisha vijana kuingia kwenye kilimo kwa makubaliano na kampuni ya vijana ya rabican ambapo wamepatiwa ekari za shamba la mbegu la bugaga kasulu kwa ajili ya kuzalisha mbegu na mazao ya biashara
vilevile wakulima wadogo walizalisha mbegu za daraja la kuazimiwa quality declared seed qds jumla ya tani 
 za nafaka mikunde mbegu za mafuta na mboga
makampuni mengine ya mbegu yalizalisha jumla ya tani 
 zilizochangia katika upatikanaji wa mbegu bora
mheshimiwa spika asa imejenga miundombinu ya umwagiliaji katika eneo la eka katika shamba la mbegu la kilangali kilosa kwa ajili ya uzalishaji wa mbegu za mpunga
aidha asa imejenga na kukarabati maghala mawili na kufunga mitambo mipya miwili ya kisasa ya kusindika mbegu
katika mwaka asa itazalisha tani za mbegu bora za nafaka mikunde na mboga pingili za muhogo na miche bora ya matunda katika mashamba yake
vilevile asa itaendelea kushirikiana na jkt jeshi la magereza na sekta binafsi katika kuzalisha pingili za muhogo miche bora ya matunda tani za mbegu bora za nafaka alizeti na soya
asa pia itazalisha tani za mbegu bora za mahindi kwa kushirikiana na clinton development foundation cdf
 mpango wa ruzuku ya pembejeo 
mheshimiwa spika mpango wa ruzuku kwa mwaka ulilenga kutoa ruzuku ya riba ya mikopo ya pembejeo za kilimo kwa vikundi vya wakulima na vyama vya ushirika kupitia taasisi za fedha
vikundi vilivyosajiliwa kisheria vyenye kaya vilitambuliwa
hadi mwezi machi jumla ya vikundi vilivyokidhi masharti ya kukopesheka ni kupitia benki za nmb crdb na benki za wananchi
benki ya nmb imetoa mikopo kwa jumla ya vyama vya ushirika vya msingi na vikundi vya wakulima vyenye wanachama 
aidha benki ya crdb ilitoa mikopo kwa vikundi na vyama vya ushirika vyenye wanachama katika mikoa ya tabora kigoma shinyanga kahama mbeya chunya katavi mpanda ruvuma iringa na singida 
vile vile benki za wananchi za mbinga njombe mufindi kagera na tandahimba zimetoa mikopo kwa vikundi vya wakulima vyenye jumla ya wanachama 
shilingi zimetolewa kwa wakulima kwa ajili ya mikopo ya pembejeo za kilimo kama inavyooneshwa katika jedwali na 
changamoto iliyojitokeza ni kukosekana kwa mtandao wa benki katika nchi nzima na wakulima wengi kutokuwa katika vikundi
 jedwali na vikundi na wanachama waliokopeshwa na benki za wananchi benki vikun di wanachama thamani ya mikopo tzs mbinga njombe mufindi kagera tandahimba jumla chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika 
mheshimiwa spika kutokana na changamoto zilizojitokeza katika msimu uliopita kwa wakulima wengi kukosa pembejeo ya ruzuku serikali katika mwaka itarejesha utaratibu wa matumizi ya vocha kwa mazao ya mahindi na mpunga
serikali itachangia asilimia ya gharama za pembejeo kwa lengo la kutoa ruzuku ya tani za mbolea na tani 
 za mbegu bora za mahindi na mpunga zitakazonufaisha kaya 
hata hivyo kiasi hicho cha pembejeo zenye ruzuku ni kidogo kulingana na mahitaji ya wakulima kutokana na ufinyu wa bajeti inayotolewa na serikali
mheshimiwa spika serikali imeendelea kutoa ruzuku ya uzalishaji wa miche bora ya chai na ya kahawa
hadi kufikia aprili jumla ya miche bora ya kahawa ilizalishwa na kusambazwa kwa wakulima wa moshi mbinga bukoba na tarime sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha miche 
aidha serikali kupitia wakala wa wakulima wadogo wa chai tshtda wamezalisha miche ya chai
vilevile wizara itatoa ruzuku ya mbegu bora za mtama na alizeti kwa maeneo kame na yale yanayopata mvua za wastani
ruzuku zingine zitakazotolewa ni pamoja na miche bora ya chai na kahawa mbegu za pamba na madawa ya pamba na korosho
udhibiti wa ubora wa mbolea 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kudhibiti ubora wa mbolea kwa ajili ya matumizi bila kusababisha madhara kwa watumiaji na mazingira
hadi mwezi aprili jumla ya tani za mbolea zilikaguliwa wakati wa kuingizwa nchini
wizara pia ilikagua maduka na maghala ya mbolea katika mikoa ya dar es salaam mbeya njombe arusha na ruvuma
wizara kupitia sheria ya mbolea na
ya mwaka ilichukua hatua za kusitisha leseni kwa wafanyabiashara waliobainika kuingiza na kuuza mbolea zisizokidhi viwango na kuamriwa kuziondoa sokoni mbolea hizo
aidha wizara ilitoa mafunzo ya utunzaji usambazaji na uuzaji wa mbolea kwa mawakala mbeya njombe mwanza mara simiyu shinyanga geita tabora na kigoma 
vilevile wizara imesajili mawakala katika mwaka na kuwa na jumla ya mawakala 
ili kukabiliana na uingizwaji wa mbolea zisizokidhi viwango vya ubora wizara kwa kushirikiana na shirika la viwango tanzania imesaini mikataba na makampuni ya kimataifa ya sgs intertek international t limited na bureau veritas kuhakikisha mbolea kabla ya kuingizwa nchini inapimwa ubora wake
vilevile wizara imekamilisha muundo wa tfra na kuidhinishwa na mamlaka husika kwa utekelezaji
katika mwaka wizara itaendelea kudhibiti ubora wa mbolea nchini
udhibiti wa ubora wa mbegu 
mheshimiwa spika wizara kupitia tosci ilifanya majaribio ya ubora wa mbegu mpya aina ambapo aina zilikidhi viwango
wizara pia ilikagua hekta za mashamba yaliyozalisha mbegu katika madaraja mbalimbali ambapo hekta 
 sawa na asilimia 
 zilikidhi viwango vya ubora wa mashamba ya kuzalisha mbegu
aidha wizara kupitia tosci ilisimamia udhibiti wa ubora wa mbegu kwa kuchukua sampuli zilizowakilisha tani za mbegu mbalimbali za mazao kwa ajili ya kufanyiwa vipimo vya maabara
vipimo vya maabara vilionyesha kuwa asilimia 
 ya sampuli zilikidhi viwango vya maabara ikiwemo usafi na uotaji
mheshimiwa spika katika kukabiliana na mbegu zisizokidhi viwango vya ubora na kuhakiki ubora wa mbegu zinazouzwa wizara ilikagua maduka ya mbegu ambapo maduka matano yalibainika kuuza mbegu ambazo uotaji wake haukukidhi viwango vya uotaji na hivyo kuzuiliwa kuuzwa kwa wakulima
wizara pia katika ziara za ukaguzi wa maduka ilitumia fursa ya kuwaelimisha wananchi umuhimu wa kutumia mbegu bora na jinsi ya kutambua mbegu zisizokidhi viwango vya ubora
vilevile wizara iliandaa maandiko rasmi na kuyawasilisha kwenye sekretarieti za mashirika ya kimataifa yanayohakiki viwango vya ubora wa mbegu ili kuwezesha tanzania kupata ithibati ili mbegu zinazozalishwa nchini ziweze kutambulika kimataifa
mheshimiwa spika katika kuijengea uwezo tosci wizara imeajiri maafisa na kuhamisha maafisa wawili kutoka wizarani
vilevile maabara za tosci ziliboreshwa kupitia mradi wa eaapp kwa kupatiwa vifaa vya kisasa
aidha maafisa wanne wa taasisi walihudhuria mafunzo ya utaalamu wa mbegu ili kudhibiti ubora wa mbegu
tosci imeendesha mafunzo mbalimbali kwa wazalishaji wadogo wa mbegu pamoja na wasimamizi wao kwa ufadhili wa mashirika yasiyo ya kiserikali
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itafanya majaribio ya aina mpya za mbegu 
vilevile wizara itakagua hekta za mashamba ya kuzalisha mbegu na kuthibitisha ubora wa tani za mbegu na kukagua tani za mbegu zitakazoingizwa kutoka nje
aidha wizara itatekeleza utaratibu wa kuweka lebo katika mifuko ya mbegu ili kukabiliana na wimbi la mbegu zisizokidhi viwango na kukidhi vigezo vya uanachama wa oecd
wizara pia itaendelea na hatua za kujiunga na ista na oecd
 udhibiti wa ubora wa madawa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kudhibiti ubora wa madawa yanayozalishwa nchini na kuingizwa kutoka nje
katika kutekeleza hayo wizara ilisajili viuatilifu na kutoa vyeti vya usajili wa viuatilifu vilivyokidhi viwango vya ubora kwa mujibu wa sheria ya hifadhi ya mimea ya mwaka na kanuni za mwaka 
aidha vibali vya kuingiza viuatilifu vilitolewa kwa makampuni yaliyokidhi vigezo
vilevile vibali vya kuagiza viuatilifu vilitolewa
wizara pia ilikagua wafanyabiashara wa viuatilifu waagizaji na wafukizaji katika maeneo ya karatu monduli arumeru mbulu katesh arusha manispaa arusha moshi manispaa himo sanya juu hai babati na mbinga
maeneo mengine ni songea njombe makambako iringa manispaa kilolo mbeya tukuyu tunduma ilala mwanza dar es salaam tabora mtwara nzega sikonge na igunga
aidha wafanyabiashara waliobainika kuuza pembejeo zisizo na ubora walichukuliwa hatua stahiki ikiwa ni pamoja na kunyang anywa leseni na kufunguliwa mashtaka kulingana na sheria ya taas isi ya udhibiti
katika mwaka wizara kupitia tpri itaendelea kukagua na kusajili viuatilifu nchini
uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara 
mheshimiwa spika serikali kupitia bodi za mazao imeendelea kusimamia uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara katika mwaka 
uzalishaji wa mazao hayo umeongezeka na kupungua kwa viwango tofauti
mazao ya chai pareto tumbaku korosho mkonge na sukari yameongezeka ambapo mazao ya kahawa na pamba yamepungua
sababu za ongezeko katika uzalishaji wa mazao hayo ni pamoja na upatikanaji wa pembejeo za kilimo kwa wakati hali nzuri ya hewa katika maeneo ya uzalishaji na bei nzuri anayolipwa mkulima
mwenendo wa uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara unaoneshwa katika jedwali na 
jedwali na uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara hadi na matarajio tani zao uzalishaji uzalishaji matarajio pamba kahawa 
 chai pareto tumbaku korosho mkonge sukari jumla 
 chanzo bodi za mazao matarajio hadi juni pareto 
mheshimiwa spika uzalishaji wa zao la pareto umeongezeka kutoka tani kwa mwaka hadi tani mwaka 
 ongezeko hilo limetokana na hali nzuri ya mvua na uhamasishaji mkubwa uliofanywa na bodi na wadau wake katika mikoa inayozalisha pareto
aidha soko la uhakika na la ushindani limesababisha ongezeko la uzalishaji wa pareto
bodi inaendelea kuhamasisha wadau kuhusu uendelezaji wa zao la pareto
katika mwaka uzalishaji wa zao la pareto unatarajiwa kufika tani 
sukari 
mheshimiwa spika mahitaji ya sukari nchini ni wastani wa tani kwa matumizi ya nyumbani na tani kwa matumizi ya viwandani
uzalishaji wa sukari nchini kwa mwaka ni wastani wa tani ambazo zote ni sukari kwa matumizi ya nyumbani
kutokana na hali hiyo nchi yetu kwa kawaida hulazimika kuagiza tani za sukari ili kufidia pengo la uzalishaji ambapo kati ya hizo tani ni kwa matumizi ya nyumbani na tani ni kwa matumizi ya viwandani
mheshimiwa spika malengo ya uzalishaji msimu wa yalikuwa ni kuzalisha tani 
hadi kufikia tarehe aprili ambapo viwanda vyote vilikuwa vimefunga msimu wa uzalishaji jumla ya tani zilikuwa zimezalishwa
kiasi hicho ni sawa na asilimia ya malengo ya uzalishaji
uzalishaji kwa msimu wa umeongezeka kwa asilimia 
 ukilinganisha na tani zilizozalishwa katika msimu wa kama inavyooneshwa kwenye kiambatisho na
mheshimiwa spika hadi kufikia tarehe mei jumla ya tani za sukari zilikuwa katika maghala ya kampuni za sukari na tani zilikuwa katika maghala ya wasambazaji wakubwa
aidha kwa kuwa sukari kwenye mzunguko wa soko ni wastani wa asilimia ya akiba yote hivyo jumla ya sukari iliyopo nchini ni takriban tani 
kiasi hicho cha sukari kinatosheleza mahitaji ya sukari nchini kwa kipindi cha mwezi mmoja
mheshimiwa spika kutokana na upungufu wa sukari uliopo nchini serikali imeidhinisha uagizaji wa tani za sukari ili kuziba pengo la mahitaji kwa msimu wa 
kati ya kiasi hicho tani 
 zitaagizwa kutoka nje na tani 
 ambazo ni transit sugar zitatumika nchini kuziba pengo la sukari baada ya kutozwa ushuru stahiki
katika kutekeleza jukumu hilo bodi ya sukari imetoa leseni kwa makampuni kuingiza sukari nchini kati ya mwezi machi na mei 
sukari hiyo inayoagizwa kutoka nje inalipiwa kodi ya ongezeko la thamani ya asilimia na ushuru wa forodha wa asilimia 
hadi kufikia tarehe aprili tani zilikuwa zimeingizwa na tani zilikuwa zimeagizwa
aidha tani za sukari ya viwandani ziliidhinishwa kuingizwa nchini
hadi kufikia tarehe aprili tani zimeingizwa nchini sawa na asilimia 
 ya kiasi kilichoidhinishwa
mheshimiwa spika changamoto kubwa iliyoikabili tasnia ya sukari nchini ni uingizwaji wa sukari kwa njia zisizo rasmi hali inayoathiri wazalishaji wa ndani kibiashara na uingizwaji wa sukari ya viwandani kwa matumizi ya kawaida
kwa kutambua hilo serikali inaendelea kuchukua hatua za kudhibiti uingizaji wa sukari toka nje ya nchi kwa njia zisizo rasmi pamoja na kudhibiti sukari inayopitia nchini kwenda nchi jirani ambapo serikali imeunda kikosi kazi kinachoratibiwa na mamlaka ya mapato tanzania tra na vyombo vya usalama ili kuifuatilia hadi inapovuka mipaka ya tanzania
aidha ukaguzi wa mara kwa mara unafanyika ili kubaini matumizi halisi ya sukari ya viwandani ili kuruhusu kiwango halisi kinachohitajika
pia serikali imeunda kikosi kazi kinachoratibiwa na mamlaka ya mapato tanzania na kujumuisha mamlaka nyingine ili kudhibiti sukari inayoingia kwa njia za bandari zisizo rasmi kwa kufanya ukaguzi kwa kutumia boti za doria katika kupambana na bidhaa za magendo kupitia bandari bubu
mheshimiwa spika kwa muda mrefu kumekuwa na mgogoro kati ya kiwanda cha sukari mtibwa na wakulima wa miwa wa nje outgrowers kutokana na kiwanda au mwekezaji kutotoa malipo stahili kwa wakati kwa wakulima bei ndogo ya miwa kutoridhika kwa wakulima na upimaji wa kiasi cha sukari katika miwa rendement na uvamizi wa mifugo katika mashamba ya miwa
bodi ya sukari imekuwa ikiratibu mikutano ya pamoja kati ya kampuni ya miwa mtibwa na wawakilishi wa wakulima juu ya utekelezaji wa makubaliano baina yao juu ya bei ya miwa na taratibu za kuuziana miwa kwa mujibu wa mikataba yao
mheshimiwa spika katika wilaya za kilombero na kilosa kumekuwa na migogoro inayotokana na uwezo mdogo wa viwanda vya kusindika miwa
hali hiyo imesababisha matatizo katika vyama vya wakulima wakati wa uvunaji pia wakati mwingine kumekuwa na migogoro ya kimaslahi inayowahusu watendaji katika vyama hivyo
ili kutatua migogoro hiyo bodi ya sukari kwa kushirikiana na mamlaka za mkoa na wilaya inaratibu utatuzi wa changamoto zilizojitokeza ambapo mkuu wa mkoa wa morogoro ameunda kikosi kazi cha kushughulikia matatizo hayo
kikosi kazi hicho kimeanza kazi yake tarehe aprili na tayari hatua mbalimbali zimeanza kuchukuliwa ikiwa ni pamoja na kusimamisha baadhi ya viongozi wa vyama hivyo na kutoa maagizo kuhusu marekebisho ya katiba zao ili vyama hivyo viweze kuendeshwa kwa ufanisi
aidha ili kuondokana na tatizo la miwa kukosa viwanda vya usindikaji bodi ya sukari imekamilisha upembuzi yakinifu wa kuanzisha viwanda vya sukari vya kati na vidogo vya kusindika sukari
maeneo yanayopendekezwa kwa ajili ya uanzishaji wa viwanda vipya vya kati na vidogo ni mfilisi na muhenda kilosa kiberege kilombero pamoja na kanga na kwadoli mvomero
mheshimiwa spika katika msimu wa kiasi cha tani za sukari zinatarajiwa kuzalishwa nchini
mchanganuo wa uzalishaji kwa kila kiwanda ni kilombero tani tpc ltd tani mtibwa tani na kagera tani 
uzalishaji unatarajiwa kuongezeka kutoka tani za sukari zilizozalishwa msimu huu kutokana na matumizi ya mbegu mpya na bora za miwa udhibiti wa wadudu na magonjwa ya miwa ongezeko la kilimo cha umwagiliaji na ukarabati wa viwanda vya sukari
chai 
mheshimiwa spika uzalishaji wa zao la chai kavu katika kipindi cha mwezi julai hadi juni unategemewa kufikia tani ikilinganishwa na tani zilizozalishwa katika msimu wa 
hili ni ongezeko la tani sawa na asilimia 
ongezeko hili limetokana na hali nzuri ya hewa hususan mvua katika maeneo yanayolima chai pamoja na uzingatiaji wa kanuni za kilimo bora cha zao la chai
matarajio ya uzalishaji wa chai kavu katika msimu wa ni kufikia tani 
pamoja na ongezeko hilo la uzalishaji wa chai kavu bado kuna fursa ya ongezeko hilo kuwa kubwa kama mgogoro uliopo kati ya wakulima na mwekezaji wa kiwanda cha mponde chenye uwezo wa kuchakata tani za majani mabichi kwa siku ukiondolewa
serikali imeandaa utaratibu wa kukifungua na kukiendesha kiwanda cha mponde kwa muda wakati mgogoro kati ya wakulima na mwekezaji unatafutiwa ufumbuzi
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na taasisi ya utafiti wa chai tanzania trit imezalisha na kusambaza miche kwa wakulima wadogo
trit pia imeanzisha mashamba ya vyanzo vya vikonyo kwa ajili ya kuzalisha miche bora katika wilaya za njombe ludewa rungwe mufindi usambara muheza korogwe na bumbuli 
vilevile trit imekamilisha ujenzi wa sehemu yenye uwezo wa kuzalisha miche bora ya chai katika kituo cha utafiti wa chai ngwazi na ghala la kuhifadhia tani za mbolea katika kijiji cha mkonge
aidha trit imejenga miundombinu minne ya umwagiliaji kwa njia ya matone kwa wakulima wadogo katika wilaya za muheza rungwe mufindi na njombe
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na trit itazalisha na kusambaza miche bora ya chai na kujenga kituo cha kuzalisha miche katika kituo cha utafiti wa chai cha marikitanda
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakala wa maendeleo ya wakulima wadogo wa chai tshtda imezalisha miche katika wilaya za tarime na njombe
aidha hekta za chai zimepandwa katika wilaya ya njombe kwa kuhusisha wakulima 
vilevile tshtda imetoa mafunzo na vitendea kazi kwa maafisa ugani na kukamilisha utafiti wa uwezekano wa wakulima kuwa na viwanda vidogo vya chai
katika mwaka tshtda itapanda hekta za chai katika wilaya za tarime njombe na kilolo
vilevile itazalisha miche kwa ajili ya kupanda katika hekta za mashamba mapya na kujaza nafasi katika mashamba na kuajiri maafisa ugani 
kahawa 
mheshimiwa spika hali ya uzalishaji wa kahawa imepungua kutoka tani mwaka hadi kufikia tani 
 kwa mwaka 
sababu za kushuka kwa uzalishaji wa zao la kahawa ni pamoja na mabadiliko ya tabianchi yaliyosababisha mtawanyiko mbaya wa mvua na kuwepo kwa vipindi virefu vya ukame katika maeneo muhimu ya uzalishaji ya mbozi karagwe na kyerwa matumizi duni ya mbolea mahitaji makubwa ya miche bora na wakulima kutozingatia kanuni za kilimo bora
mheshimiwa spika ili kuongeza uzalishaji wa kahawa nchini bodi ya kahawa tanzania kwa kushirikiana na wadau itaimarisha mfuko wa maendeleo ya zao la kahawa utakaowezesha uandaaji wa mfumo rasmi wa kuwapatia pembejeo wakulima wadogo kwa lengo la kuhamasisha uzalishaji wa kahawa yenye ubora
aidha bodi kwa kushirikiana na wadau inatengeneza mwongozo wa taifa wa kutoa elimu kwa wakulima kuhusu utayarishaji wa kahawa yenye ubora kupitia viwanda vya kubangulia kahawa mbichi
vilevile bodi itaendelea kutoa bei elekezi kwa wakulima kwa kutumia ujumbe mfupi wa kahawa bei kwa madhumuni ya kuhamasisha uzalishaji
uzalishaji unatarajiwa kuongezeka hadi kufikia tani kwa mwaka 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na tacri katika mwaka imezalisha na kusambaza miche bora ya kahawa ya vikonyo ya aina ya arabika na aina ya robusta
pia mbegu chotara za aina fupi ya arabika kilo zenye uwezo wa kutoa miche zimezalishwa na kusambazwa
tacri pia imeendelea na utafiti wa aina za kahawa ya arabika katika wilaya za rombo tarime kasulu na mbozi ambapo kati ya hizo aina tatu zimeonesha uwezo mkubwa wa kustahimili ukame
vilevile tacri imetathmini rutuba ya udongo katika mikoa ruvuma njombe iringa mbeya rukwa katavi kigoma kagera mara manyara kilimanjaro arusha tanga geita mwanza na morogoro ili kutoa ushauri wa kuongeza rutuba ya udongo kwa kilimo chenye tija
aidha tacri imetoa mafunzo ya kanuni bora za kilimo cha kahawa kwa wakulima wawezeshaji na maafisa ugani 
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na tacri itaendelea na utafiti wa kutathmini mbegu tatu za arabika na kuzalisha na kusambaza miche bora milioni ya kahawa aina ya arabica na robusta kwa njia ya chupa
 korosho 
mheshimiwa spika katika msimu wa makisio ya uzalishaji wa korosho yalikuwa tani 
 na uzalishaji halisi ulifikia tani 
uzalishaji huo ni ongezeko la tani 
 sawa na asilimia ikilinganishwa na uzalishaji wa tani 
 katika mwaka 
sababu ya ongezeko hilo ni usimamizi makini wa tasnia upatikanaji wa pembejeo za korosho kwa wakati hali nzuri ya hewa ushiriki na uwajibikaji wa wadau wote katika sekta ndogo ya korosho bei nzuri anayolipwa mkulima kutokana na kuimarika kwa soko kupitia mfumo wa stakabadhi za maghala
matarajio ya uzalishaji katika mwaka ni tani 
mkonge 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mkonge ulikuwa tani mwezi machi na unatarajiwa kuongezeka kufikia tani ifikapo mwezi juni ikilinganishwa na tani zilizozalishwa mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limetokana na hali nzuri ya hewa na mahitaji ya mkonge na bidhaa zake kwenye soko la dunia hususan kwenye nchi za china saudi arabia uingereza india hispania ujerumani kenya uganda afrika kusini israel japan na nigeria limesababisha kupanda kwa bei ya mkonge kutoka wastani wa dola za marekani kwa tani kwa mwaka hadi dola kwa tani kwa mwaka kwa mkonge wa daraja la juu
matarajio ya uzalishaji wa mkonge katika msimu wa ni kufikia tani 
tumbaku 
mheshimiwa spika uzalishaji wa tumbaku katika mwaka ulifikia tani ikilinganishwa na tani zilizozalishwa katika mwaka 
sababu ya ongezeko hilo ni pamoja na matumizi sahihi ya pembejeo za kilimo na hali nzuri ya mtawanyiko wa mvua katika maeneo yanayozalisha zao hilo
katika mwaka uzalishaji wa tumbaku unatarajiwa kufikia tani 
sababu ya kushuka kwa matarajio ya uzalishaji ukilinganisha na mwaka uliotangulia ni mtawanyiko mbaya wa mvua katika mwaka katika maeneo yanayozalisha tumbaku
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tosci kwa kushirikiana na torita imekamilisha tathmini za mbegu za aina tatu za tumbaku ddv ddv na ddv ambazo zinatoa mavuno ya wastani wa kilo kwa hekta ikilinganishwa na mbegu ya k inayotumika sasa
mbegu hizi zinahimili ukame minyoo ufundo na kukomaa kwa utaratibu na hivyo kumpa fursa mkulima kukausha tumbaku nyingi pasipo kupoteza ubora
katika mwaka torita itafanya utafiti wa mabani yanayotumia kuni kidogo ya kukaushia tumbaku na kubaini nishati mbadala ya kukaushia tumbaku
aidha torita itafanya majaribio ya mbegu za krk cc cc cc ddv ddv na ddv kwa kushirikiana na wakulima wa kanda za urambo kahama na chunya ili kuwapa fursa wakulima kubaini mbegu zinazofanya vizuri katika maeneo husika
pamba 
mheshimiwa spika katika mwaka ununuzi wa pamba mbegu ulifikia tani sawa na marobota ikilinganishwa na tani sawa na marobota yaliyozalishwa msimu wa ikiwa ni upungufu wa asilimia 
sababu zilizochangia ni kuendelea kushuka kwa bei ya pamba katika soko la kimataifa na hivyo kuathiri bei kwa mkulima mabadiliko ya tabianchi yanayoathiri kilimo cha pamba kinachotegemea mvua kwa asilimia uwezo mdogo wa wakulima kujinunulia pembejeo na wakulima kutokuzingatia kanuni za kilimo bora cha pamba
uzalishaji wa pamba unatarajiwa kufikia tani katika mwaka kutokana na mtawanyiko mbaya wa mvua
bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko 
mheshimiwa spika katika mwaka bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko imetathmini mali na kukagua kinu cha kusaga nafaka cha iringa na kukifanyia matengenezo ikiwa ni pamoja na kukarabati mfumo wa maji na umeme katika kinu na vihenge kununua power factor ili kuthibiti mfumo wa matumizi ya umeme katika kinu na vihenge na kulipa malimbikizo ya ankara ya umeme yaliyokuwepo kabla ya bodi kukabidhiwa kinu hicho
bodi pia imekausha tani za shayiri ya kampuni ya bia tanzania tbl
bodi hiyo itaanza kufanya kazi zake za msingi katika mwaka na kwa kuanzia itanunua tani za nafaka kati ya hizo tani zimekasimiwa katika bajeti hii na tani zitanunuliwa kutokana na mikopo itakayotolewa na taasisi za fedha
aidha bodi itasagisha tani za mahindi katika kinu cha iringa na kukausha tani za shayiri ya tbl
uzalishaji wa mazao ya bustani 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuongeza uzalishaji wa mazao ya bustani katika mwaka ikilinganishwa na mwaka 
mafanikio ya ongezeko la uzalishaji yametokana na ushirikiano wa serikali na sekta binafsi katika kuendeleza tasnia ya mazao hayo ikiwa ni pamoja na kuharakisha upatikanaji wa viuatilifu vya kuzuia uharibifu baada ya kuvunwa kulikookoa zaidi ya dola za kimarekani 
aidha wizara iliruhusu kutumika kwa mwongozo wa ukaguzi wa mazao ya bustani ulioharakisha ukaguzi wa mashamba
vilevile juhudi za makusudi za kuharakisha usajili wa makampuni yanayojihusisha na tasnia ya bustani kwa madhumuni ya kupewa leseni ya epza zimefanyika
wizara kwa kushirikiana na tanzania horticultural association taha imejenga vituo vya kuratibu na kuhudumia wazalishaji na kuhifadhi mazao ya bustani katika mikoa ya njombe nundu morogoro mlali na pwani kiwangwa
vilevile wizara kwa ushirikiano na mradi wa bustani wa aga khan foundation katika mikoa ya lindi na mtwara imeongeza uzalishaji wa mazao ya bustani
muhtasari wa hali ya uzalishaji wa mazao hayo ni kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya bustani tani zao uzalishaji uzalishaji matarajio matunda mboga maua viungo jumla chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na taha imeanzisha vituo vya mafunzo kwa vitendo katika vyuo vya kilimo tengeru chuo kikuu cha kilimo cha sokoine na chuo cha kilimo kizimbani zanzibar ambapo mafunzo ya mbinu bora na teknolojia za kilimo kwa wakulima na wanafunzi yalitolewa
vilevile wasindikaji zaidi ya wamefundishwa mbinu bora za usindikaji na uhifadhi wa mazao ya bustani kwa kuzingatia ubora na viwango
wasindikaji hao wameunganishwa na taasisi mbalimbali kama tfda tbs na brela kwa ajili ya uthibitisho wa viwango na ubora wa bidhaa zao pamoja na usajili wa biashara zao
aidha uanzishwaji wa mafunzo kwa vitendo kuhusu uzalishaji wa mazao ya bustani katika chuo cha kilimo uyole mkoani mbeya upo katika hatua za mwisho
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taha itaendelea kusimamia uendeshwaji wa majengo ya kuhifadhia mazao ya bustani kuunganisha wakulima na taasisi za fedha ili kupata mikopo yenye gharama nafuu kuunganisha wakulima na masoko na kuendelea kutoa huduma ya usafirishaji wa mazao ya bustani
aidha taha itatoa mafunzo kwa wazalishaji wa mazao ya bustani na maafisa ugani pamoja na kusambaza taarifa za masoko na dondoo muhimu za mazao ya bustani 
vilevile wizara kwa kushirikiana na taha inaendelea kujenga vituo vya kukusanyia mazao ya mboga na matunda katika mikoa ya njombe na iringa ili kupunguza upotevu wa mazao hayo kabla ya kufika sokoni
uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta za alizeti ufuta karanga na mawese umeongezeka kutokana na kuimarika kwa ushiriki wa sekta binafsi katika sekta ndogo ya mazao hayo ambapo uzalishaji umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
uzalishaji wa alizeti ufuta na karanga ulifanyika katika mikoa ya dodoma manyara singida mbeya katavi iringa njombe rukwa kigoma lindi na mtwara na mawese katika mkoa wa kigoma na kuifanya sekta hiyo kuendelea kukua
uzalishaji wa mazao hayo umeoneshwa katika jedwali na
katika mwaka uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta unatarajiwa kufikia tani 
jedwali na
 uzalishaji wa mbegu za mafuta tani chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika mpango wa kuendeleza kilimo kusini mwa tanzania southern agricultural growth corridor of tanzania sagcot 
mheshimiwa spika katika mwaka mpango wa kuendeleza kilimo kusini mwa tanzania unaohusisha ubia kati ya serikali sekta binafsi na wadau wa maendeleo uliendelea kutekelezwa ambapo taasisi zinazoshiriki katika ubia huo zimefikia na takriban dola za kimarekani milioni sawa na wastani wa shilingi za kitanzania bilioni zimewekezwa katika miradi mbalimbali ya kilimo
miradi hiyo ni pamoja na upanuzi wa kilimo cha chai katika mikoa ya iringa mufindi na njombe kupitia kampuni ya unilever uboreshaji wa kilimo cha mpunga katika bonde la na zao uzalishaji uzalishaji matarajio alizeti karanga ufuta mawese jumla kilombero kupitia kampuni ya kilombero plantation ltd kwa kushirikiana na kampuni za pembejeo za seed co syngenta na yara uzalishaji wa mbegu bora za mazao kupitia kampuni za clinton development foundation mtanga foods ltd na silver lands ltd
mheshimiwa spika uzalishaji wa ng ombe wa nyama na vifaranga bora vya kuku umeanza kufanyika kupitia kampuni za mtanga foods ltd na silverlands ltd
uzalishaji wa chakula bora cha mifugo unaendelea kupitia kampuni ya morogoro agricultural gr oup na silverlands ltd
kwa kutumia maharage ya soya yanayonunuliwa kutoka kwa wakulima wadogo
kupitia mpango huo barabara ya kilombero mtanga imefanyiwa ukarabati mkubwa na sasa inapitika muda wote kutokana na ujenzi wa madaraja na matengenezo ya maeneo korofi
mheshimiwa spika katika mwaka mpango wa sagcot utaendelea kutekelezwa kwa kuendelea kuhimiza upanuzi na uwekezaji katika uzalishaji wa mpunga mahindi sukari mbegu bora za mazao aina bora za mifugo pamoja na uzalishaji na usambazaji wa pembejeo bora za mazao ya kilimo
mheshimiwa spika ili kuchochea ukuaji wa sekta ya kilimo kupitia uwekezaji serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi wabia wa maendeleo majukwaa mbalimbali ya kilimo na wakulima ilianzisha mfuko kichocheo wa sagcot sagcot catalytic trust fund
mfuko huo unalenga kutoa msaada wa kifedha kwa ajili ya kuanzisha na kuwezesha kilimo biashara kwa wakulima wadogo katika ukanda wa kilimo wa kusini pamoja na kutoa misaada kwa wakulima hao katika mifumo ya kibiashara
kwa kuanzia mfuko umekadiria kuwa na mtaji wa kiasi cha dola za kimarekani kati ya milioni hadi 
hadi sasa mfuko umepokea ahadi zenye jumla ya kiasi cha dola za kimarekani milioni 
ahadi hizo ni kutoka kwa shirika la maendeleo ya kimataifa la marekani usaid dola milioni 
 shirika la maendeleo ya kimataifa la uingereza dfid dola milioni 
 benki ya dunia dola milioni shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp dola milioni 
 na serikali ya tanzania kiasi cha dola milioni 
mheshimiwa spika mfuko umeanza kufanya kazi rasmi baada ya kusajiliwa chini ya sheria ya mifuko trustee incorporation act cap r
e 
aidha mfuko umeboresha muundo wake wa utumishi na kuajiri watumishi katika nafasi mbalimbali
mfuko pia umeweka mfumo wa kifedha na kiuhasibu pamoja na utaratibu wa utoaji wa ruzuku na mikopo ya fedha kwa walengwa
miongozo na taratibu zinazoratibu uendeshaji wa mfuko na mahusiano kati ya wakulima wadogo na taasisi au kampuni zitakazopatiwa ufadhili na mfuko imeandaliwa
vilevile mfuko umeanza majaribio kwa kutambua miradi michache ya uwekezaji kwa lengo la kuangalia mfumo bora wa kutekeleza miradi ya namna hiyo
aidha utaratibu wa kupata kamati ya uwekezaji umeanza na zoezi litakamilika mwishoni mwa mwezi mei 
kamati hii itakuwa na jukumu la kupokea na kupitia maombi ya kupatiwa ruzuku kutoka kwa taasisi kampuni na wadau mbalimbali katika ukanda wa sagcot kwa ajili ya ufadhili wa mfuko
mheshimiwa spika katika mwaka mfuko unalenga kukuza mtaji wa hadi kufikia dola za kimarekani milioni kutoa msaada wa kifedha kwa ajili ya kuanzisha na kuwezesha kilimo biashara kati ya wakulima wadogo na wawekezaji wakubwa wapatao katika ukanda wa sagcot
aidha mafunzo yatatolewa kwa watumishi wapya wa mfuko kuhusu programu ya sagcot taratibu na kanuni zinazosimamia uendeshaji wa mifuko hususan mifuko inayolenga uwezeshwaji kwa wakulima wadogo
mfuko pia utapitia sera sheria kanuni na taratibu zilizoanzisha mfuko na kutoa mapendekezo ya maboresho ili kukidhi haja na mahitaji ya walengwa na wadau mbalimbali wa mfuko
umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji ilipanga kuboresha skimu za umwagiliaji pamoja na maghala ya kuhifadhi mpunga kupitia brn na kuendelea kushirikiana na halmashauri katika kusimamia ujenzi wa miradi ya umwagiliaji
vilevile mradi wa phrd ulilenga katika kujenga uwezo wa wakulima ili kuongeza tija na uzalishaji wa zao la mpunga
 miradi ya umwagiliaji kupitia mfumo wa tekeleza kwa matokeo makubwa sasa 
mheshimiwa spika wizara kupitia brn imeendelea kujenga miundombinu ya umwagiliaji katika skimu zenye jumla ya hekta zenye wanufaika 
skimu hizo ni mvumi kilosa msolwa ujamaa kilombero mkula kilombero rudewa kilosa siginali kilombero sakalilo sumbawanga ipatagwa mbarali kapyo mbarali chang ombe motombaya kongolo mswiswi gwiri mwendamtitu mbarali cherehani mkoga iringa idodi iringa mapogoro iringa ugala karema mwamkulu mpanda
hadi kufikia machi ujenzi huo ulifikia asilimia 
kiambatisho na
mheshimiwa spika katika hatua ya kuboresha skimu hizo ili ziweze kujiendesha kibiashara wizara iliingia mikataba na watoa huduma binafsi ili waweze kujenga uwezo wa wamwagiliaji kwa kipindi cha miaka miwili kuanzia 
hadi sasa watoa huduma binafsi wawili ambao ni rural urban development initiatives rudi na unique consortium wamepewa mkataba wa kutoa huduma katika skimu za umwagiliaji katika wilaya za kyela mbarali na iringa
aidha maghala manane katika skimu nane za umwagiliaji za ngana na makwale kyela magozi na tungamalenga iringa vijijini na mbuyuni kimani ipatagwa kongolo mswiswi na motombaya mbarali yamefanyiwa usanifu na yapo katika hatua ya kuwapata wakandarasi
mheshimiwa spika mafunzo kwa wakulima viongozi kutoka skimu za umwagiliaji kuhusu utabiri wa viwavijeshi na matumizi sahihi ya viuatilifu yamefanyika mafunzo kwa wakulima viongozi kutoka skimu tatu za umwagiliaji wia mahango lyanyula igumbilo isitu yaliyohusu kilimo bora cha mpunga yamefanyika mafunzo ya uendeshaji na matunzo ya skimu za umwagiliaji yalitolewa kwa wakulima wataalam wa skimu wataalam wa umwagiliaji wa wilaya wanne na maafisa kilimo umwagiliaji na ushirika wanne waliotoka katika skimu za mkula siginali mang ula youth njage na msolwa ujamaa kilombero kiroka na tulo kongwa morogoro vijijini mvumi na lumuma kilosa na mkindo kigugu na mbogo mvomero
vilevile mafunzo yalitolewa kwa ajili ya kuviwezesha vikundi vya wakulima vijana kutoka skimu za umwagiliaji juu ya utumiaji wa pumba za mpunga katika kutengeneza mkaa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji itaendelea kuboresha skimu katika mfumo wa brn kwa kufanya mapitio ya usanifu na kuandaa makabrasha ya zabuni za kujenga skimu na maghala kiambatisho na
kukarabati miundombinu ya skimu za umwagiliaji ujenzi na ukarabati wa maghala kiambatisho na
kupata mtoa huduma za kitaalamu kutoka sekta binafsi kwa ajili ya skimu na kuwezesha watoa huduma binafsi waliopo kwenye skimu 
 miradi mingine ya umwagiliaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea na ujenzi wa skimu ya itete yenye hekta na wanufaika ambapo hadi kufikia machi ujenzi wa skimu hiyo ulikuwa umefikia asilimia 
ujenzi wa banio uchimbaji na ujenzi wa mifereji mikuu yenye urefu wa kilometa 
 na uchimbaji wa mifereji ya kati yenye urefu wa kilometa 
 umefanyika
vilevile wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya iliendelea na usimamizi wa ujenzi wa skimu za umwagiliaji zenye hekta na wanufaika kiambatisho na
kupitia mfuko wa kuendeleza umwagiliaji ngazi ya wilaya didf ambapo hadi machi ujenzi ulifikia asilimia 
ukarabati wa skimu za umwagiliaji zenye eneo la hekta unaogharamiwa kupitia mfuko wa pamoja wa serikali ya tanzania na japan umekamilika
aidha wizara iliendelea kujenga uwezo katika skimu za umwagiliaji kwa kushirikisha watoa huduma binafsi katika wilaya za kyela mbarali na iringa kutoa mafunzo mbalimbali ya kuwawezesha wakulima kuendesha kilimo cha kibiashara katika skimu hizo na kutoa mafunzo ya kilimo shadidi cha mpunga kwa wakulima wadogo wapatao kutoka katika skimu 
mheshimiwa spika kupitia mradi wa feed the future chini ya ufadhili wa usaid serikali inakarabati skimu ya umwagiliaji ya dakawa yenye eneo la hekta na kujenga hekta nyingine kwa gharama ya dola za kimarekani 
 vilevile serikali inafanya upembuzi yakinifu kwa skimu za kisegese udagaji mugugwe na mpanga ngalamila zenye jumla ya hekta katika bonde la mto kilombero
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kukamilisha ujenzi wa miundombinu kwenye skimu za dasip na za kimkakati na mabwawa madogo ya lwanyo mbarali dongobesh mbulu na inala tabora
mradi wa policy for human resource development phrd 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea na utekelezaji wa mradi wa phrd ambao ulilenga kuongeza tija na uzalishaji katika skimu za umwagiliaji kwa kuzingatia mnyororo wa thamani kiambatisho na
hadi machi mafunzo kwa wakulima wadogo kuhusu kilimo shadidi yametolewa
vilevile mafunzo yametolewa kwa wataalam wa umwagiliaji na maafisa ugani viongozi wa skimu na wakulima viongozi kutoka katika skimu za umwagiliaji
mafunzo hayo yalihusu usimamizi na uendeshaji wa maghala upatikanaji wa masoko na mikopo kutoka taasisi za fedha na uendeshaji wa vikundi vya umoja wa wamwagiliaji
aidha mradi huo unalenga kujenga maghala katika skimu za lekitatu uturo mombo bagamoyo mkindo na mkula na taratibu za kuwapata wakandarasi zinaendelea
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji itajenga na kukarabati miundombinu ya umwagiliaji na maghala katika skimu kujenga na kukarabati mabwawa ya kuvuna na kuhifadhi maji kwa ajili ya umwagiliaji kuhimiza matumizi ya teknolojia za umwagiliaji zinazotumia maji kwa ufanisi na kuhamasisha matumizi ya maji chini ya ardhi kujenga uwezo wa tume ya taifa ya umwagiliaji na taasisi zinazohusika na umwagiliaji katika ngazi za kitaifa mkoa halmashauri na wakulima katika usimamizi na uendeshaji endelevu wa miradi ya umwagiliaji na kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika umwagiliaji
zana za kilimo 
mheshimiwa spika wizara imehamasisha sekta binafsi kuingiza nchini zana bora za kilimo kwa lengo la kuongeza upatikanaji wake
matrekta makubwa yaliingizwa nchini mwaka ikilinganishwa na matrekta makubwa yaliyoingizwa mwaka 
aidha sekta binafsi iliingiza matrekta madogo ya mkono 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa phrd imenunua na kusambaza zana za kilimo zikiwemo zana za kuvuna mpunga rice combine harvesters mashine za kupura mpunga threshers na mashine za kukata mpunga reapers kwa ajili ya kuongeza uzalishaji na kupunguza upotevu na harubu katika uvunaji wa zao la mpunga kwenye skimu za umwagiliaji zilizopo katika halmashauri za wilaya za babati mawemairo mbarali ipatagwa uturo na mbuyuni meru lekitatu kilombero mkula mwanga kivulini hai musa mwinjanga songea nakahuga iringa vijijni magozi kilosa kilangali mvomero mkindo korogwe mombo na bagamoyo bagamoyo bidp
aidha mafunzo ya matumizi bora ya mashine hizo yanaendelea kutolewa ambapo waendesha mitambo maafisa zana maafisa umwagiliaji maafisa ugani wahandisi kilimo na viongozi wa skimu katika halmashauri husika watakuwa wamepatiwa mafunzo ifikapo juni 
mheshimiwa spika zana za kilimo za kukata na kupura mpunga zimesambazwa kwa ajili ya mafunzo na uzalishaji kwenye vyuo vya kilimo na vituo vya utafiti vya ukiriguru mtwara igurusi ilonga na uyole
chini ya utaratibu wa asdp wizara imesambaza mashine sita za kupandikiza mpunga kwenye skimu za umwagiliaji za magozi iringa mkindo mvomero mkula kilombero ipatagwa na uturo mbarali na mvumi kilosa ili kuongeza uzalishaji
mashine hizi zina uwezo wa kupanda miche ya mpunga eka tano hadi saba kwa siku ikilinganishwa na siku tatu kwenye eka moja za upandaji wa mkono
skimu za umwagiliaji zilizopata mashine hizi zipo chini ya mfumo wa brn
mheshimiwa spika katika mwaka serikali ilifanya mazungumzo na serikali ya poland ya kupata mkopo kwa ajili ya kuanzisha kiwanda cha kuunganisha matrekta na zana za kilimo nchini
hatua iliyofikiwa ni utayarishaji wa makubaliano ya awali unaofanywa na suma jkt kwa niaba ya serikali na pol mot holdings s
inayomiliki kampuni ya ursus kwa niaba ya serikali ya poland
uendelezaji wa kilimo hifadhi 
mheshimiwa spika wizara katika kuendeleza matumizi ya teknolojia ya kilimo hifadhi imeunda kikosi kazi cha kitaifa cha kuendeleza kilimo hifadhi nchini
wajibu wa kikosi kazi ni kubuni mikakati na miradi ya kuendeleza kilimo hifadhi hapa nchini
aidha wizara kwa kushirikiana na mtandao wa kilimo hifadhi afrika africa conservation tillage network actn imekusanya takwimu za hali halisi ilivyo katika kanda za nyanda za juu kati kaskazini na kusini kubaini wakulima vikundi na taasisi zinazoendeleza teknolojia ya kilimo hifadhi
vilevile wizara kwa kushirikiana na actn imefanya mafunzo ya matumizi ya zana za kilimo hifadhi na kuanzisha majaribio kwa vikundi kwenye wilaya za iringa vijijini longido bahi na njombe
aidha wizara imepeleka zana za kilimo hifadhi za kupandia zinazokokotwa na trekta la mkono zitakazotumika katika kutoa mafunzo katika vyuo vya kilimo na vituo vya utafiti vya uyole ilonga na igurusi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuongeza upatikanaji na matumizi ya zana bora za kilimo nchini kwa kununua na kusimika mashine za kusindika mpunga katika skimu za umwagiliaji
pia wizara itaandaa mapendekezo ya sheria ya zana za kilimo itakayosimamia na kulinda ubora wa zana mikataba na mazingira
mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo agitf ilipanga kutumia shilingi ili kutoa mikopo ya zana na pembejeo za kilimo na mifugo
hadi mwezi aprili agitf imepata na kutumia shilingi 
 na kutoa mikopo ya matrekta mapya na pembejeo za kilimo na mifugo kama inavyoonekana katika jedwali na
katika mwaka wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo itaendelea kutoa mikopo ya zana na pembejeo za kilimo na mifugo
 jedwali na
 mikopo iliyotolewa katika kipindi cha hadi aina ya mkopo utekelezaji wake thamani ya mikopo tshs lengo halisia matrekta mapya makubwa 
 pembejeo mchanganyiko 
 matrekta ya mikono 
 nyenzo za usindikaji 
 nyenzo za umwagiliaji 
 mashine za kuvuna kukarabati matrekta 
 jumla 
 chanzo mfuko wa taifa wa pembejeo udhibiti wa visumbufu vya mazao na mimea 
mheshimiwa spika katika kuwaondolea kero wakulima katika uzalishaji wa mazao ya kilimo kutoa na kuingiza mazao nje ya nchi wizara imeendelea kudhibiti visumbufu vya milipuko katika maeneo yaliyovamiwa na nzige panya na kwelea kwelea na visumbufu vipya kwenye maeneo yaliyotoa taarifa
aidha elimu imetolewa kuhusu matumizi sahihi ya viuatilifu na udhibiti husishi kwa kutumia teknolojia zilizopo katika taasisi za utafiti taasisi zisizokuwa za kiserikali na miradi mbalimbali
vilevile wizara imeendelea kukagua mazao yanayoingia nchini na yanayotoka nje ya nchi na kutoa elimu kwa wakaguzi
utekelezaji wa kazi hizo ulikuwa kama ifuatavyo kudhibiti visumbufu vya milipuko 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilidhibiti makundi ya nzige katika mbuga za katavi ziwa rukwa malagarasi na wembere
wizara pia ilikabiliana na milipuko ya panya katika wilaya za kilosa ruangwa mvomero handeni kilwa iringa vijijini songea na pangani
milipuko ya viwavijeshi imetokea na kudhibitiwa katika wilaya za kilwa ruangwa na babati
aidha wataalam wanaendelea kuchunguza taarifa za kutokea milipuko ya kwelea kwelea katika wilaya za igunga nzega shinyanga vijijini na shinyanga manispaa
kutoa elimu ya udhibiti wa visumbufu 
mheshimiwa spika wizara ilitoa mafunzo juu ya matumizi sahihi ya viuatilifu kwa wadau kutoka katika wilaya za mwanza masasi mtwara shinyanga manispaa shinyanga vijijini kishapu msalala ushetu nyamagana magu sengerema misungwi ilemela ukerewe musoma vijijini butiama rorya tarime bunda serengeti temeke kinondoni na ilala
udhibiti husishi na zahanati za afya ya mimea 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kueneza elimu ya udhibiti husishi nchini kwa kukusanya teknolojia za udhibiti husishi katika taasisi za utafiti taasisi zisizokuwa za kiserikali na miradi mbalimbali inayojihusisha na kilimo katika mikoa ya mtwara lindi kilimanjaro arusha tanga mara dodoma na morogoro
aidha mafunzo ya udhibiti husishi yalitolewa kwa wataalam wa kilimo na wakulima kwenye zao la pamba katika mikoa ya mwanza simiyu na singida
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na center for agricultural and bioscience institute cabi inatekeleza mradi wa plantwise kwa lengo la kudhibiti visumbufu vya mimea kwa kuanzisha zahanati za afya ya mimea plant clinics
zahanati za afya ya mimea imetokana na dhana ya zahanati za binadamu na wanyama ambapo kunakuwa na zahanati yenye vifaa vya uchunguzi na utambuzi pamoja na wataalam madaktari wenye ujuzi wa tiba ya mimea
mkulima hupeleka mmea mimea iliyougua au kuathiriwa na visumbufu katika zahanati iliyokaribu naye na kupewa ushauri
huduma hii hutolewa bure kwa wakulima
endapo daktari ameshindwa kutambua tatizo la mmea hupeleka katika vituo vya rufaa vya utafiti kwa hatua zaidi za utambuzi
wizara imetoa mafunzo kwa madaktari wa mimea na zahanati zimefunguliwa katika mikoa ya arusha kilimanjaro tanga pwani dar es salaam morogoro dodoma manyara na iringa
vilevile mafunzo yametolewa kwa wataalam na wakulima kuhusu namna ya kuchunguza mimea na kutambua matatizo ya visumbufu vinavyoshambulia mazao katika mikoa ya kanda ya kaskazini kanda ya kati na kanda ya nyanda za juu kusini
 kudhibiti visumbufu kibiolojia 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kudhibiti visumbufu kibiolojia kwa kuimarisha uwezo wa kituo cha kibaha
pia wizara imekamilisha ujenzi wa maabara yenye uwezo wa kuzalisha wadudu rafiki wa aina mbalimbali kulingana na aina ya visumbufu vya mimea na magugu vitakavyojitokeza
vilevile kituo kimeendelea na utunzaji wa vizazi vya wadudu kwa ajili ya kuzalisha kwa wingi na kuwasambaza endapo milipuko ya visumbufu itajitokeza
wadudu hao ni wa kudhibiti magugu maji wajulikanao kama mbawakavu wadudu wa kudhibiti kidung ata wa muhogo na wadudu wa kudhibiti wadudu wanaoshambulia mboga
udhibiti wa visumbufu vipya 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kudhibiti visumbufu vipya ambapo gugu hatari lijulikanalo kama parthenium spp
lilidhibitiwa katika mikoa ya manyara arusha na kilimanjaro
aidha wakulima kutoka mikoa ya dar es salaam iringa lindi mbeya morogoro pwani ruvuma tabora na tanga walipatiwa mafunzo ya udhibiti wa nzi waharibifu wa matunda kwa kutumia mbinu za udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea
mheshimiwa spika katika mwendelezo wa kudhibiti visumbufu vipya wizara imeingiza lita za kivutia wadudu aina ya methyl eugenol na kuzisambaza kwa wakulima katika wilaya zinazolima matunda na mboga kwa wingi
wizara kwa kushirikiana na chuo kikuu cha sokoine sua na taasisi ya royal museum for central africa tervuren ubelgiji imetayarisha nakala za kitabu cha mwongozo kwa maafisa kilimo na wakulima kinachohusu mpango wa kudhibiti nzi waharibifu wa matunda kwa tanzania kwa madhumuni ya kupunguza tatizo hilo
mheshimiwa spika maeneo ya kilimanjaro arusha manyara mara simiyu na mwanza yameripotiwa kutokea kwa ugonjwa mpya wa mahindi maize lethal necrosis disease mlnd ulioripotiwa kwa mara ya kwanza nchini kenya mwaka 
ugonjwa huo unasababishwa na virusi wa aina mbili ambao hushambulia kwa wakati mmoja
wizara inaendelea kutoa elimu ya kuutambua na hatua za kuchukua punde shamba linapobainika kuathiriwa na ugonjwa huu
aidha uhamasishaji kwenye mikoa ishirini na mafunzo kuhusu ugonjwa yametolewa kwa maafisa kilimo wa mikoa ya kanda ya ziwa
wizara inaandaa mapendekezo ya sheria na kanuni za udhibiti wa ugonjwa huo
aidha shirika la chakula na kilimo duniani fao limekubali kufadhili mradi wa uelimishaji wa wakulima kuhusu ugonjwa huo katika nchi za afrika mashariki
ukaguzi wa mazao yanayoingia na kutoka nchini 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kukagua mazao yanayoingia nchini na yanayotoka nje ya nchi pamoja na kuboresha vituo vya mipakani na kutoa elimu kwa wakaguzi
jumla ya tani 
 za mazao mbalimbali ziliingizwa nchini na tani 
 zilisafirishwa nje ya nchi
vyeti vya usafi wa mazao na vyeti vya kuingiza mazao nchini vilitolewa
aidha vifaa na vitabu vya hati ya usafi wa mimea vilinunuliwa na kupelekwa katika vituo vya ukaguzi vya mipakani
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itatathmini vituo vya ukaguzi mipakani ili kudhibiti ubora wa mazao yanayosafirishwa na yanayoingia nchini
pia itadhibiti milipuko ya nzige kweleakwelea panya viwavijeshi na magonjwa ya mimea
aidha wizara itaandaa na kueneza teknolojia ya kudhibiti wadudu waharibifu wa mazao ya mahindi mpunga pamba kahawa nyanya vitunguu na viazi katika halmashauri 
huduma za ugani 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuimarisha utoaji wa huduma za ugani kwa kuboresha uenezaji wa teknolojia katika kilimo kwa kutumia mbinu shirikishi jamii katika kilimo ikiwa ni pamoja na matumizi ya shamba darasa
mashamba hayo ni njia ya kuwawezesha wakulima kujifunza kanuni za kilimo bora ikijumuisha maandalizi ya shamba kutunza rutuba ya udongo matumizi ya mbegu bora viuatilifu mbolea zana bora na matumizi endelevu ya maji
kazi zilizofanyika ni pamoja na kuanzisha na kuwezesha mashamba darasa 
mheshimiwa spika katika mwaka kupitia mradi wa eaapp jumla ya mashamba darasa yalianzishwa kwenye zao la mpunga kwa kushirikisha wakulima wakiwemo wanaume na wanawake 
aidha vishamba vya mfano vya zao la mpunga vilianzishwa na kushirikisha wakulima kati ya hao wanaume ni na wanawake ni na wataalam kutoka vijiji 
vilevile vishamba vya mfano tisa vya zao la ngano vilianzishwa na kushirikisha wakulima kati ya hao wanaume ni na wanawake ni na wataalam tisa kutoka halmashauri saba zinazozalisha ngano ambapo mbinu bora za uzalishaji wa mazao hayo zilionyeshwa
mheshimiwa spika kupitia mradi wa phrd wizara ilisaidia kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga kwa wakulima walioko kwenye skimu za umwagiliaji
wizara pia ilitoa mafunzo katika uendeshaji wa mashamba darasa na stadi za maisha kwa wakulima wa zao la mpunga wakiwemo wanaume na wanawake mkoani iringa
aidha ziara za mafunzo na kubadilishana uzoefu katika kilimo zilifanyika katika kanda ya kaskazini na nyanda za juu kusini kwa wakulima kati ya hao wanaume ni na wanawake ni kutoka katika skimu hizo ambapo kila skimu wakulima walinufaika
mafunzo hayo yamewezesha wakulima kuzalisha zao la mpunga kutoka wastani wa tani mbili kwa hekta mwaka hadi wastani wa tani saba kwa hekta mwaka 
mafunzo kwa wataalam na wakulima wawezeshaji 
mheshimiwa spika wizara ilitoa mafunzo ya kilimo bora kwa mazao ya mpunga muhogo na ngano kwa wakulima wawezeshaji kati ya hao wanaume ni na wanawake ni na maafisa ugani wakiwemo wanaume na wanawake walishiriki mafunzo ya kanuni za kilimo bora na kilimo biashara katika mazao hayo ili waweze kufundisha wakulima wengine katika maeneo yao
mfano mkulima bwana katoto wa wami dakawa amefundisha kikundi cha wakulima juu ya kanuni za uzalishaji wa zao la mpunga
kijana seva sikabenga wa kijiji cha ikoho mkoani mbeya amefundisha wakulima vijana juu ya kanuni za uzalishaji wa zao la ngano
kikundi cha kasisa chenye wakulima wamefundisha wakulima wengine na kikundi cha nyakasungwa chenye wakulima wamefundisha wakulima kuhusu kilimo bora cha mpunga na kikundi cha ukerewe chenye wakulima wamefundisha wakulima kuhusu kilimo bora cha muhogo
ni matarajio kwamba iwapo kila mmoja wa wakulima wawezeshaji atafundisha wakulima watano tutapata wakulima katika vijiji vya mradi watakaofahamu kanuni za kilimo bora
 kuimarisha vikundi vya wakulima na kuwajengea uwezo wa kuwa wajasiriamali 
mheshimiwa spika mafunzo ya kilimo biashara kwa zao la mpunga na muhogo yalitolewa kwa wakulima na vijana kwa lengo la kuwajengea uwezo ili wazalishe kwa kuzingatia mahitaji ya soko
wakulima na vijana hao waliunganishwa na watoa huduma kama vile nmb sido rudi na mviwata katika kupata leseni za biashara mikopo usindikaji masoko na pia kuimarisha vikundi vya wakulima
wakulima vijana wa mpunga na wataalam kutoka vijiji vya halmashauri za wilaya za mbarali kyela sengerema bunda kilombero na mvomero na wakulima wa muhogo na wataalam kutoka ukerewe bunda mtwara vijijini tandahimba na bagamoyo walipatiwa mafunzo
mheshimiwa spika katika kuimarisha vikundi vya wakulima na kuwajengea uwezo wa ujasiriamali mafunzo ya kilimo biashara na ujasiriamali yamesaidia wakulima kuhamasika kuunda vikundi na kuanza kilimo cha kibiashara
kikundi cha jikwamue cha wami dakawa wamejiunga na kujisajili kama community based organisation cbo na walikopeshwa shilingi milioni na benki ya crdb kwa ajili ya kuzalisha mpunga na kurudisha mkopo katika mwaka na kukopa tena shilingi milioni 
kikundi pia kimeingia mkataba na kampuni ya mbegu ya tanseed international ya morogoro wa kuzalisha tani za mpunga zenye thamani ya shilingi milioni 
usambazaji wa teknolojia kwa wakulima 
mheshimiwa spika katika kuongeza kasi ya usambazaji wa teknolojia bora za kuongeza uzalishaji na tija kwa wakulima wizara imewezesha mashirikiano na wadau wengine kutoka sekta ya umma na binafsi kama vile wizara ya viwanda na biashara serikali za mitaa nmb sido muvi oxfam rudi mviwata nuru infocom mivarf na radio za kijamii
zaidi ya wakulima walipata taarifa juu ya teknolojia za uzalishaji wa mazao kupitia luninga redio maonesho ya sinema machapisho mikutano ya wadau na maonesho ya kitaifa ya kilimo
jumla ya vipindi vya redio vilirushwa hewani kupitia tbc redio binafsi za fm na vipindi vya luninga 
jumla ya watazamaji kati ya hao wanaume ni na wanawake ni walishiriki katika maonesho ya sinema katika vijiji kwenye halmashauri za wilaya 
aidha machapisho ya vijarida vyenye mada za kilimo bora cha mpunga wa mabondeni na visumbufu vya mpunga na udhibiti wake viliandaliwa
pia vipeperushi vyenye mada za kilimo bora cha mpunga na kilimo bora cha muhogo vilichapishwa na kusambazwa kwa wakulima
aidha wizara iliandaa mwongozo wa utoaji huduma za ugani nchini
vilevile vituo vya rasilimali za kilimo vya kata warcs vimejengwa katika halmashauri kwenye mikoa 
kati ya hivyo vituo vimekamilika na vimeanza kufanya kazi ya kutoa mafunzo kwa wakulima na wafugaji mashamba ya majaribio kutoa huduma kwa mifugo na matumizi ya zana za kilimo
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na chuo kikuu cha kilimo cha sokoine ilitoa mafunzo kuhusu utoaji wa huduma za ugani kwa njia ya mtandao na simu za kiganjani kwa lengo la kuwawezesha wataalam wa ugani na wakulima kupata taarifa za kilimo na masoko
washiriki wa mafunzo walikuwa wakiwemo maafisa ugani ambao kati yao walitoka katika warcs na wakulima kutoka halmashauri za wilaya za kilosa kilombero mvomero kyela mbarali sengerema bunda mkalama na lushoto
mafunzo haya yalihusu namna ya kutafuta taarifa kwenye mtandao utafutaji wa masoko na utunzaji wa kumbukumbu
mwishoni mwa mafunzo washiriki walikubaliana kuunda kundi la kupeana taarifa za kilimo na masoko kwa njia za kielektroniki
maonesho ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na tanzania agricultural society taso iliratibu maonesho ya sikukuu ya wakulima nanenane yaliyofanyika kitaifa kanda ya kusini kwa mara ya kwanza katika uwanja wa maonesho ya kilimo wa ngongo mkoani lindi
kwa ngazi ya kanda maonesho hayo yalifanyika kwenye viwanja vya nzuguni dodoma j
nyerere morogoro themi arusha j
mwakangale mbeya ipuli tabora na nyamhongolo mwanza
katika mwaka maonesho ya kilimo kitaifa yataendelea kufanyika katika viwanja vya ngongo mkoani lindi
pia kanda mbalimbali zitaendelea kufanya maonesho hayo
aidha wizara iliratibu siku ya chakula duniani iliyofanyika mkoani katavi
katika mwaka maonesho ya siku ya chakula duniani yatafanyika mkoani simiyu
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itavijengea uwezo vyuo vya wakulima vya inyala mbeya ichenga njombe bihawana dodoma na mkindo morogoro kwa kuvipatia vitendea kazi bora
wizara pia itaendeleza ukarabati wa chuo cha wakulima mkindo ili kukiongezea uwezo wa kutoa mafunzo kwa wakulima wengi zaidi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuratibu maombi ya kibali cha ajira za maafisa ugani na wataalam wa kilimo na umwagiliaji ikiwa ni utekelezaji wa mkakati wa serikali wa kuwa na afisa ugani mmoja katika kila kijiji ifikapo mwaka 
hadi mei idadi ya maafisa ugani katika kata na vijiji ni ikilinganishwa na mahitaji ya maafisa ugani 
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na tamisemi itaendelea kuratibu ajira ya watumishi wa fani mbalimbali kulingana na upatikanaji wa kibali cha ajira
 utafiti 
mheshimiwa spika katika jitihada za kuongeza aina za mbegu bora za mazao ya kilimo wizara katika mwaka iliidhinisha aina mpya za mbegu za mazao zikiwemo za mahindi ngano mbaazi kunde muhogo ufuta korosho miwa na pamba zilizogunduliwa na taasisi za utafiti za wizara kiambatisho na
tanzania imekuwa nchi ya kwanza afrika kutoa mbegu za korosho chotara hybrid
aidha wizara iliidhinisha aina mpya za mbegu zikiwemo za mtama mahindi na tumbaku zilizogunduliwa na sekta binafsi
mheshimiwa spika wizara kupitia vituo vya utafiti imezalisha jumla ya kilo za mbegu mama ili kukidhi mahitaji ya wakala wa mbegu za kilimo kwa ajili ya kuzalisha mbegu za msingi zinazotumiwa na kampuni za mbegu kuzalisha mbegu zilizoidhinishwa ili kutumiwa na wakulima
mbegu mama zilizozalishwa ni pamoja na jamii ya nafaka kilo jamii ya mikunde kilo jamii ya mafuta kilo na kilo za pamba
aidha wizara imeendelea kutoa na kusambaza kwa wakulima pingili za muhogo marando ya viazi vitamu miche ya viazi mviringo na miche ya migomba 
pia wizara imezalisha na kusambaza miche ya kubebeshwa ya korosho miparachichi na mapesheni 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya katika mkoa wa kagera iliendelea kutoa elimu kwa wakulima wa zao la migomba katika kanda ya ziwa
hadi kufikia aprili mimea iliyougua imeng olewa kwa asilimia hadi asilimia katika maeneo yanayolima zao hilo
aidha utafiti unaoendelea umebaini uwepo wa mimea mitano ikiwemo mnyaa na mwarobaini inayotarajiwa kutumika kama madawa asilia ya udhibiti wa ugonjwa wa ubwiri unga katika zao la korosho
pia mbegu zinazovumilia magonjwa ya muhogo ya michirizi ya kahawia na batobato kali zimegunduliwa na kuidhinishwa na wizara mwezi februari mwaka huu
utafiti kuhusu ugonjwa hatari wa mahindi mlnd unaendelea kufanyika
vilevile uzalishaji wa wadudu rafiki kwa ajili ya kupambana na wadudu waharibifu katika mazao ya mboga ulifanyika na wadudu hao rafiki walisambazwa katika wilaya za arumeru hai na moshi vijijini
mheshimiwa spika kwa kutumia bioteknolojia vituo vya utafiti vimeweza kubaini aina mbalimbali za virusi vya magonjwa ya batobato kali na aina tatu mpya za michirizi ya kahawia ya zao la muhogo
kwa kutumia matokeo hayo ramani zinazoonyesha mtawanyiko wa magonjwa zimetengenezwa na kusambazwa katika wilaya zote za mikoa ya kanda ya ziwa mara mwanza geita na kagera
vilevile mmea pori unaojulikana kwa jina la mtambakuzimu unaohifadhi virusi vya ugonjwa wa batobato kali na molekuli za dna kwenye zao la muhogo ambazo huongeza ukali wa virusi vya ugonjwa huo umegunduliwa
utafiti wa mbinu za kuzalisha miche bora kwa njia ya chupa kwa mazao ya muhogo mizabibu viazi mviringo viazi vitamu mananasi migomba mikorosho vanila pareto chai na matunda ya asili unaendelea na zaidi ya miche ya mazao hayo imezalishwa
utafiti kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp 
mheshimiwa spika kupitia programu ya asdp wizara imeendelea kuimarisha usambazaji wa teknolojia zinazoendana na kanuni za uzalishaji wa mazao kwa walengwa ambapo majarida ya kisayansi yametolewa na kusambazwa katika wilaya mbalimbali
pia majarida mawili ya habari za mafanikio ya teknolojia za muhogo na mpunga ambazo wakulima walizipokea na kuzikubali yameandaliwa
aidha jumla ya miche bora ya kahawa ilizalishwa na kusambazwa katika wilaya za moshi mbinga bukoba mbozi na tarime
programu ya kilimo ya kuendeleza tija na uzalishaji mashariki mwa afrika eastern africa agricultural productivity programme eaapp 
mheshimiwa spika kupitia mradi wa eaapp wizara inaendelea kukiboresha kituo cha katrin wilayani kilombero kuwa kituo mahiri cha mpunga mashariki mwa afrika
ukarabati wa miundombinu umefikia asilimia 
aidha ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji wa mashamba ya utafiti umekamilika kwa asilimia 
pia ukarabati wa miundombinu ya umeme katika kituo cha utafiti cha dakawa umefikia asilimia ikiwa ni pamoja na kuezeka upya kwa ofisi ya utawala
mheshimiwa spika ili kuendelea kuboresha rutuba ya udongo utafiti ulifanyika kwenye skimu ya umwagiliaji ya mkula kilombero ambapo sampuli za udongo zilikusanywa kufanyiwa uchambuzi na kutolewa ushauri juu ya matumizi bora ya mbolea pamoja na kutafsiriwa katika lugha ya kiswahili
mheshimiwa spika katika utekelezaji wa mradi wa phrd wizara kupitia vituo vya utafiti kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeandaa mwongozo wa mafunzo ya kilimo shadidi cha mpunga na kusambazwa kwenye halmashauri zinazotekeleza mradi
aidha taarifa za mizania kwa kilimo shadidi cha mpunga zimeonesha kuwa faida inayopatikana ni shilingi ikilinganishwa na shilingi kwa hekta katika kilimo cha umwagiliaji wa kawaida kwa bei za mwaka katika skimu za mkula mkoa wa morogoro na mwamapuli mkoa wa tabora
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea na utafiti wa kugundua aina tano za mbegu bora njia za kudhibiti magonjwa na wadudu waharibifu wa mazao na kuzisambaza kwa wadau
aidha wizara itazalisha tani za mbegu mama kwa mazao ya nafaka mikunde mboga na mbegu za mafuta na pingili milioni mbili za mazao jamii ya mizizi
wizara pia itatathmini na kusambaza mbegu na miche ya mazao ya mboga na matunda yenye thamani kubwa zikiwemo nyanya maembe kakao matofaa na maparachichi katika kanda za ikolojia inayofaa kwa kilimo cha mazao hayo
vilevile wizara itaendelea kurekebisha mapendekezo ya matumizi bora ya mbolea kwa mazao ya mpunga na mahindi na kurekebisha ramani za udongo kwa matumizi ya wakulima na wawekezaji
mheshimiwa spika wizara itarekebisha ramani zilizo kwenye mfumo wa habari za kijiografia gis kwa wilaya tano katika kanda za ikolojia za kilimo saba zinazolenga maeneo ya uwekezaji kwenye kilimo
wizara itaendelea kutoa ruzuku kwa taasisi nane zinazoshughulika na utafiti na kulipia michango ya uanachama katika taasisi tatu za kimataifa zinazoshughulika na utafiti wa kilimo
wizara pia itaendelea kukiwezesha kituo cha taifa cha utunzaji nasaba za mimea kilichopo arusha ili kiweze kutoa huduma bora
aidha wizara itaandaa mapendekezo ya sheria ya nasaba za mimea kuwezesha maabara za bioteknolojia za mikocheni ukiriguru uyole na tengeru ili ziweze kufanya kazi kwa uwezo wake na kuunda taasisi ya utafiti wa kilimo tanzania
hakimiliki za mbegu 
mheshimiwa spika wizara kwa mwaka imeandaa rasimu ya awali ya kanuni ya sheria ya hakimiliki za wagunduzi wa aina mpya za mbegu za mimea
vilevile iliandaa miongozo ya uendeshaji wa majaribio ya usajili wa hakimiliki za wagunduzi na kupokea na kusajili aina mpya za mbegu za mimea 
wizara ilikamilisha mchakato wa tanzania kujiunga na shirika la kimataifa la hakimiliki kwa wagunduzi wa aina mpya za mbegu duniani upov na kabla ya mwisho wa mwaka tanzania itawasilisha hati ya kujiunga na upov
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutoa mafunzo kwa wagunduzi wa mbegu mpya na wataalam wa teknolojia ya mbegu kuhusu uainishaji wa sifa za mbegu mpya kwa kuzingatia miongozo ya shirika la upov na kusimamia majaribio kwa ajili ya utoaji wa hakimiliki za wagunduzi wa aina mpya za mbegu
mashamba ya kilimo cha kibiashara kwa mazao ya mpunga na miwa brn 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikamilisha kufanya utambuzi wa awali katika mashamba yenye jumla ya hekta yaliyoainishwa wakati wa maabara ya kilimo katika utekelezaji wa mfumo wa brn kwa ajili ya uwekezaji
mashamba yalipangwa kwa ajili ya kilimo cha zao la miwa na mashamba kwa kilimo cha zao la mpunga kiambatisho na
utambuzi huo ulitoa takwimu sahihi ya uhalisia wa mashamba hayo
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi aprili mashamba makubwa ya kitengule lukulilo mkulazi na bagamoyo yenye jumla ya hekta yamehakikiwa na kupatiwa hati miliki ambapo mashamba ya bagamoyo lukulilo na kitengule yamepata wawekezaji
aidha hekta za mashamba ya wakulima wadogo zimehakikiwa katika maeneo hayo na jumla ya hati miliki za kimila zimeandaliwa kwa wakulima wanaozunguka shamba la lukulilo na ngalimila
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha uwekezaji katika kilimo cha kibiashara katika mashamba manane ambayo ni mvuha na kisaki morogoro vijijini tawi muhoro na mkongo rufiji mahurunga mtwara vijijini kasulu kasulu na kumsenga kibondo
aidha wizara itashirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi tamisemi pamoja na mikoa ya lindi mtwara rukwa katavi na tabora kuanzisha mashamba makubwa matano ya uwekezaji kwenye mikoa hiyo
vilevile wizara kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi itapima na kuwezesha upatikanaji wa hati miliki katika mashamba manane ya uwekezaji
mheshimiwa spika wizara itakamilisha mapendekezo ya sheria na mwongozo wa kulinda rasilimali za kilimo
vilevile wizara itawezesha upimaji na uchoraji wa ramani wa mashamba ya uwekezaji
aidha wizara itaendelea kuwezesha upatikanaji wa hati za haki miliki za kimila kwa wakulima wanaozunguka mashamba ya uwekezaji pamoja na kuanzisha mfumo wa kuweka kumbukumbu za umiliki wa ardhi ya kilimo vijijini katika vijiji vinavyozunguka mashamba hayo ya uwekezaji ili kuimarisha usimamizi na ufuatiliaji
katika mwaka wizara kupitia rubada itashirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na halmashauri kuandaa mipango ya matumizi bora ya ardhi ya kilimo na kutenga hekta kwa ajili ya uwekezaji
aidha hatimiliki za kimila kwa wakulima wadogo katika kongani ya ludewa na rufiji chini zitaandaliwa
ajira kwa vijana 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya imetambua makundi ya vijana waliojiajiri katika kilimo kwa lengo la kuwahamasisha na kuwapa ushauri wa kilimo cha kibiashara
kati ya makundi hayo yamesajiliwa kisheria na hayajasajiliwa
vilevile wizara itashirikiana na wadau mbalimbali katika jitihada za kuendeleza vijana kujiajiri katika kilimo cha kibiashara
 kuongeza upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto ya upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo yasiyosimamiwa na bodi za mazao juhudi za wizara za kisekta kushirikisha sekta binafsi katika kilimo cha mazao ya bustani zimeanza kuzaa matunda ambapo kumekuwa na ongezeko kubwa la uzalishaji wa mazao na mauzo nje ya nchi na hivyo kuongeza mapato ya fedha za kigeni
mauzo ya mazao hayo yaliongezeka kutoka shilingi 
 mwaka hadi shilingi 
 mwaka na hivyo kuchangia katika kuongeza pato la taifa
mauzo ya mazao ya bustani nje ya nchi ni kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
jedwali na
 mauzo ya mazao ya bustani nje ya nchi sh julai juni julai aprili zao kiasi kg thamani sh kiasi kg thamani sh maua mboga matunda viungo mbegu jumla chanzo tra 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na taha inatoa taarifa za masoko kwa wakulima wa mazao ya bustani na kuwaunganisha na masoko
katika mwaka wakulima zaidi ya wameunganishwa na masoko mbalimbali ndani na nje ya nchi na kupelekea ongezeko la faida kwa zaidi ya asilimia 
taha imeendelea kuwasambazia wakulima wa mazao ya bustani taarifa sahihi za masoko kwa kutumia ujumbe mfupi wa maneno kwa njia ya simu za mkononi
jumla ya wakulima walipokea taarifa za masoko kupitia mfumo huo
mheshimiwa spika ili kuwezesha mazao ya bustani kufika sokoni kwa wakati na yakiwa katika ubora unaotakiwa taha kwa kushirikiana na serikali na wadau wengine imefanikiwa kupunguza changamoto za usafirishaji wa mazao ya bustani kwenda nje nchi
mafanikio hayo yametokana na kuboreshwa kwa mfumo wa utoaji vibali vya kuuza mazao nje katika mipaka ya nchi ikiwemo namanga na kia hivyo kuweza kupunguza muda uliokuwa ukitumika ku pitisha mizigo kutoka saa hadi saa mbili
mheshimiwa spika katika kuhamasisha na kutangaza tasnia ya mazao ya bustani ndani na nje ya nchi wizara kwa kushirikiana na taha imeshiriki kwenye maonesho ya biashara ya ndani na nje ya nchi ikiwemo maonesho ya nanenane
kupitia vipindi mbalimbali vya redio na luninga pamoja na mitandao ya kijamii ambavyo vimekua kivutio kikubwa sana hasa kwa vijana imewahamasisha kujiunga na kilimo cha bustani
aidha wanafunzi wa vyuo vikuu vya sua na chuo cha uhasibu arusha wamewezeshwa kuona fursa zilizopo katika tasnia hiyo
mheshimiwa spika mazao makuu ya asili ya biashara yaliyozalishwa katika mwaka yaliuzwa katika masoko ya nchi mbalimbali na kuliingizia taifa shilingi trilioni 
 ikilinganishwa na shilingi trilioni 
 zilizopatikana kutokana na mauzo ya mazao hayo katika mwaka 
aidha uuzaji nje kwa baadhi ya mazao hayo bado unaendelea
muhtasari wa mauzo ya mazao hayo na viwango vya fedha zilizopatikana vimeoneshwa katika jedwali na
jedwali na
 mauzo ya mazao makuu ya asili ya biashara nje ya nchi zao kiasi tani thamani sh
kiasi tani thamani sh
kahawa 
 pamba 
 mkonge 
 chai 
 tumbaku 
 korosho 
 pareto 
 jumla 
 chanzo benki kuu chanzo tra hadi machi masoko kupitia mfumo wa brn 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuwasaidia wakulima kuongeza upatikanaji wa masoko ya mazao yao
katika mfumo wa brn wizara inajenga maghala mawili kati ya manne na kukarabati kati ya yaliyolengwa kupitia mfumo wa hifadhi na uuzaji wa mazao kwa pamoja collective warehouse based marketing cowabama kiambatisho na
ujenzi na ukarabati wa maghala hayo utasaidia wakulima kuhifadhi mazao yao kwa pamoja wakisubiri kupata bei nzuri
mheshimiwa spika kufikia mwezi aprili mikataba ya ujenzi wa maghala mawili kati ya manne na ukarabati wa maghala kati ya imesainiwa na utaratibu wa kuhamisha fedha kwenda halmashauri husika unaendelea
katika kuongeza ufanisi wa usimamizi wa maghala vikundi vya wakulima fbos vyenye wanachama kutoka katika maghala yaliyopo katika halmashuri za wilaya za momba na mbozi vimesajiliwa na vinafanyakazi
aidha viongozi wa vikundi hivyo wamepatiwa mafunzo ya uongozi na usimamizi wa maghala
vilevile wataalam wa kilimo wasimamizi na waendesha maghala na wanachama wamejengewa uwezo kuhusu teknolojia bora za hifadhi ya mazao ghalani usimamizi na uendeshaji wa maghala na udhibiti wa ubora na usalama wa mazao hususan mahindi
mheshimiwa spika katika msimu wa mavuno wa mwaka vikundi vya wakulima kutoka katika maghala vilihifadhi jumla ya tani 
 za mahindi
kati ya hizo tani 
 kutoka katika maghala hayo ziliuzwa kwa wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra na mahindi mengine yameendelea kuuzwa kwa wanunuzi wengine
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakarabati na kujenga maghala kwa ajili ya hifadhi ya mahindi katika wilaya zilizopo chini ya mpango wa cowabama
kati ya maghala hayo yatajengwa kukarabatiwa na kununuliwa vifaa kwa kutumia fedha za nyongeza zilizotengwa kumalizia miradi ya asdp 
aidha wizara itaendeleza usanifu wa mfumo wa kukusanya na kusambaza taarifa za kilimo kwenye maghala yaliyopo katika halmashauri za momba na mbozi
vilevile uanzishwaji wa muundo wa kisheria kuhusu mfumo unaotabirika wa uagizaji na uuzaji wa mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi utaendelea
mheshimiwa spika juhudi hizi za kukarabati na kujenga maghala zinalenga kurahisisha upatikanaji wa mazao kwa wingi katika sehemu moja na hivyo kuwa kivutio kwa wafanyabiashara kununua mazao kutokana na kutumia muda mchache na gharama ndogo
aidha maghala yanarahisisha kudhibiti ubora wa mazao na kuunganisha katika mfumo wa stakabadhi ya mazao ghalani na hatimaye kuunganishwa katika mfumo wa masoko ya bidhaa commodity exchange
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia nfra itanunua tani za mahindi katika kanda za arusha dodoma kipawa makambako shinyanga songea na sumbawanga
kati ya hizo tani zitanunuliwa kwa fedha iliyotengwa na serikali na tani zitanunuliwa kutokana na mikopo kutoka taasisi za fedha
aidha wizara itakamilisha ujenzi wa maghala mawili yaliyopo katika halmashauri za wilaya za songea na mbozi yenye uwezo wa kuhifadhi tani na tani za nafaka mtawalia
aidha serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi itahakikisha mazao ya wakulima yananunuliwa
bodi za mazao kutafuta masoko 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya korosho tanzania imeendelea kutoa elimu na kuhamasisha matumizi ya mfumo wa stakabadhi za mazao ghalani kwa wadau wa mikoa ya ruvuma na pwani ili kupunguza wimbi la wanunuzi wanaotoa bei ndogo na kuwawezesha wakulima kupata bei nzuri na soko la uhakika
wizara kupitia bodi ya kahawa tanzania imeendelea kuitangaza kahawa katika masoko mapya yanayochipua kama korea china urusi na arabuni yatakayowezesha kuimarika kwa bei ya kahawa nje ya nchi na kuwa na masoko ya uhakika
aidha watumishi wa bodi ya kahawa walihudhuria maonesho ya biashara ya kahawa katika nchi wanywaji kwa madhumuni ya uhamasishaji zaidi ili kuongeza mahitaji ya kahawa ya tanzania nje ya nchi
 kuimarisha uongezaji wa thamani ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara inatambua juhudi za sekta binafsi katika kuongeza thamani kwa mazao kabla ya kuyauza
katika miaka ya karibuni uongezaji wa thamani kwa mazao umeendelea kukua mathalani kwa mazao ya kahawa chai korosho mkonge mazao ya mafuta pareto sukari nafaka mboga na matunda
wizara inaendelea kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika kuongeza thamani ya mazao
wizara pia kupitia maonesho ya nanenane na siku ya chakula duniani ilieneza teknolojia za utayarishaji uhifadhi na usindikaji wa mazao ya chakula
teknolojia hizo zililenga katika kuchambua kupanga madaraja na kuzipa chapa bidhaa za nafaka na mikunde usindikaji wa muhogo kupata unga bora na wanga ukaushaji ufungashaji kuweka lebo na chapa katika mazao ya mboga na matunda mazao ya viungo na mbegu za mafuta
 kuwezesha na kuimarisha ushirika na asasi za wananchi katika kilimo na sekta nyingine za kiuchumi 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya imetoa elimu ya ushirika kwa wakulima kuhusu umuhimu wa ushirika na upatikanaji wa mikopo ya kilimo kupitia vyama vyao
vyama vya ushirika kati ya vilifanya uchaguzi na viongozi waliochaguliwa walipatiwa mafunzo ya uongozi usimamizi na udhibiti wa mali za vyama vyao
aidha wizara kupitia coasco imekagua vyama vya ushirika vikiwemo vyama vya mazao amcos saccos na aina nyinginezo kati ya vyama na uchunguzi maalum umefanyika katika vyama na kubaini kasoro mbalimbali za uendeshaji na usimamizi na hatua stahiki zimechukuliwa
aidha wizara imetatua migogoro mikubwa minne ya kisheria ya vyama vya uwako bugogwa mwanza wadoki na kncu
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu na wizara ya viwanda na biashara itaendelea pia kuimarisha miundombinu ya masoko upatikanaji wa mikopo ya masharti nafuu uhifadhi wa mazao ya wakulima na uongezaji wa thamani ya mazao
aidha wizara kama mdau mkuu wa kamati ya kitaifa ya uratibu wa mpango wa taifa wa huduma jumuishi za kifedha itaendelea kuratibu ushirika wa akiba na mikopo
vilevile wizara itaimarisha utoaji wa elimu ya ushirika na biashara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya ili wananchi waweze kuuelewa zaidi ushirika na kuutumia
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha uwekaji wa mifumo ya usimamizi kutoka ngazi mbalimbali kwa kupeleka watendaji watakaotekeleza majukumu ya tume ya maendeleo ya ushirika
aidha wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya na wizara za kisekta itaajiri maafisa ushirika kwa ajili ya kuhamasisha uanzishaji na matumizi ya huduma za vyama vya ushirika
vilevile tume ya maendeleo ya ushirika itaendelea kuimarishwa ili iweze kuwa na uwezo mkubwa zaidi wa kutatua migogoro ya vyama na kuimarisha usimamizi wake
 kuimarisha mfumo wa ukusanyaji uhifadhi uchambuzi na usambazaji wa takwimu 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa kushirikiana na wizara zingine za sekta pamoja na ofisi ya taifa ya takwimu imechukua hatua mbalimbali za kuboresha takwimu za kilimo nchini katika mwaka wa kwa kutekeleza yafuatayo kuboresha mfumo wa ukusanyaji wa takwimu ards 
mheshimiwa spika mfumo wa ukusanyaji na utoaji wa takwimu za kilimo umeboreshwa kwa ufadhili wa jica ambapo fomu maalumu za ukusanyaji na utoaji wa taarifa za mwezi robo mwaka na za mwaka zimeandaliwa
uboreshaji huu umefanyika hasa katika ngazi ya wilaya ambapo kanzidata ambayo ni web based ijulikanayo kama local government monitoring database lgmd hutumika katika kuingiza na kupeleka takwimu katika ngazi ya taifa kwa kutumia mtandao na wadau mbalimbali huweza kuziona na kuzitumia
uboreshaji uliofanyika ni wa kutumia mtandao ambapo mtendaji katika ngazi za wilaya mkoa na taifa anafanya kazi katika kompyuta yoyote kama kuna mtandao tofauti na hali ilivyokuwa kabla ya uboreshaji
wizara kwa kushirikiana na shirika la kazi duniani imetoa mafunzo kwa maafisa ushirika wa mikoa ya lindi mtwara njombe iringa mbeya katavi ruvuma rukwa tabora na kigoma ya kuwajengea uwezo wa kutumia mfumo wa uchambuzi wa takwimu za ushirika
mfumo huu kwa sasa umeboreshwa zaidi ambapo afisa ushirika anaweza kuutumia kupitia mtandao
mheshimiwa spika wizara imeendelea kukusanya kuchambua na kusambaza taarifa za hali ya chakula kupitia mfumo wa uratibu wa chakula na tahadhari ya njaa
ili kuimarisha mfumo huo wizara inashirikiana na mamlaka ya hali ya hewa wizara ya viwanda na biashara ofisi ya waziri mkuu tamisemi na halmashauri husika ili kupata takwimu na taarifa sahihi za hali ya uzalishaji wa mazao ya chakula
aidha wizara imeendelea kushirikiana na taasisi za kikanda na kimataifa zikiwemo jumuiya ya afrika mashariki sadc usaid wfp na fao katika kuandaa na kusambaza taarifa za hali ya chakula
taarifa hizi husambazwa kwa wadau kwa machapisho mbalimbali
kupitia mashirikiano ya kimataifa jumla ya wataalam sita wa wizara wamepatiwa mafunzo juu ya uchambuzi wa takwimu za uzalishaji wa mazao ya chakula na hali ya chakula
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kushirikiana na ofisi ya taifa ya takwimu katika kukusanya takwimu za wakulima wadogo wa nyanda za juu kusini ili kuboresha viashiria vya umaskini
aidha wizara itaendelea kuboresha mfumo wa ukusanyaji wa takwimu za kilimo kupitia ufadhili wa jica
wizara itaendelea kukusanya taarifa za uzalishaji wa mazao hali ya chakula na mvua katika vituo vya hali ya hewa
 kusimamia sera na sheria katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa elimu kwa umma kuhusu maudhui ya sera ya taifa ya kilimo ya mwaka kupitia mikutano ya kitaalam na maonesho mbalimbali ikiwemo sikukuu ya wakulima ya nanenane
aidha sera hii imewekwa kwenye tovuti ya wizara ili kuwezesha wadau wengi zaidi kuifahamu
mheshimiwa spika wizara katika kutekeleza sera hiyo imeandaa mkakati wa kuendeleza kilimo asds na programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp awamu ya pili
programu hiyo inalenga kubadilisha kilimo kuwa cha kisasa na cha kibiashara kwa lengo la kuongeza tija uzalishaji mapato na kupunguza umaskini
utekelezaji wa asdp ii utafanywa kwa utaratibu wa mfumo wa brn ili kuiwezesha serikali kufikia malengo yaliyowekwa kwa haraka zaidi
mheshimiwa spika ili kuimarisha uwezo wa wataalam wa kuchambua kufuatilia na kutathmini utekelezaji wa sera ya kilimo wizara inashirikiana na washirika mbalimbali wa maendeleo kutoa mafunzo na vitendea kazi
baadhi ya washirika wa maendeleo wanaoshiriki ni michigan state university regional strategic analysis and knowledge support resakss international livestock research institute ilri na alliance for green revolution in africa agra
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliwasilisha bungeni muswada wa marekebisho madogo katika sheria ya mbegu ya mwaka na sheria ya mbolea ya mwaka kwa lengo la kuboresha mfumo wa usimamizi na kuongeza adhabu zinazohusu makosa yatokanayo na ukiukwaji wa sheria
marekebisho hayo yatawezesha wakulima kufidiwa kutokana na hasara itakayosababishwa na kuuziwa mbegu au mbolea zisizo na viwango
wizara pia ilikamilisha mapendekezo ya kutungwa kwa sheria ya taasisi ya utafiti wa kilimo tanzania na marekebisho ya sheria ya mamlaka ya bonde la mto rufiji ya mwaka yanayolenga kuboresha majukumu ya mamlaka hiyo kwa kuipa uwezo wa kisheria wa kutekeleza mipango na miradi mbalimbali ya kuendeleza kilimo katika bonde la mto rufiji
mheshimiwa spika ili kuweka mfumo bora wa udhibiti wa ubora wa pembejeo za kilimo zikiwemo mbegu na viuatilifu katika mwaka wizara itakamilisha na kuwasilisha bungeni muswada wa marekebisho makubwa ya sheria ya mbegu ya mwaka muswada wa marekebisho ya sheria ya hifadhi ya mimea ya mwaka na muswada wa marekebisho ya sheria ya utafiti wa viuatilifu vya kitropiki ya mwaka 
aidha wizara itazifanyia marekebisho kanuni za sheria hizo ili ziwezeshe utekelezaji mzuri wa sheria na kuwahakikishia wakulima pembejeo zenye ubora
pia wizara imepanga kuwasilisha bungeni muswada wa marekebisho ya sheria ya mfuko wa pembejeo ya mwaka ili kuboresha mfumo wa utoaji wa mikopo ya pembejeo na huduma nyingine za kuendeleza kilimo
 kuboresha uwezo wa wizara kutoa huduma 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuboresha utendaji kazi kwa watumishi wake kwa kutoa mafunzo na vitendea kazi ili kuwajengea uwezo wa kutekeleza majukumu yao
wizara imeendelea kutoa mafunzo kwa watumishi ndani na nje ya nchi
watumishi walipatiwa mafunzo ya muda mrefu na watumishi wamepatiwa mafunzo ya muda mfupi
mafunzo hayo yalitolewa katika fani za kilimo utafiti kilimo kilimo cha mboga na matunda ufundi sanifu wa maabara usimamizi wa fedha usimamizi wa rasilimali watu uongozi huduma kwa mteja utunzaji wa kumbukumbu jinsia uchumi takwimu sheria na ufundi sanifu
aidha watumishi wa kada mbalimbali wamepandishwa vyeo
katika mwaka wizara itaendelea kuwapatia mafunzo watumishi wake kutoa stahili mbalimbali za watumishi na kuwapandisha vyeo watumishi wa kada mbalimbali kulingana na taratibu na kanuni za utumishi wa umma
 mafunzo katika vyuo vya kilimo 
mheshimiwa spika wizara ililenga kufundisha wanafunzi wa astashahada na stashahada ambapo waliodahiliwa walikua wanafunzi ikiwa ni ongezeko la wanafunzi sawa na asilimia 
 katika mwaka 
kati ya hao astashahada ni na stashahada ni 
kozi wanazosomea ni astashahada na stashahada ya kilimo mseto stashahada za umwagiliaji matumizi bora ya ardhi uzalishaji wa chakula na lishe matumizi ya zana za kilimo na uzalishaji wa mboga maua na matunda
jumla ya wanafunzi wa mwaka wa pili walifanya mafunzo kwa vitendo kwa muda wa wiki nne katika vijiji halmashauri za wilaya na taasisi za utafiti na watahitimu mwezi juni 
aidha wizara imepitisha mtaala wa stashahada ya uzalishaji wa mazao kutoa mafunzo elekezi ya mbinu za kufundishia kwa wakufunzi wa wizara na wawili kutoka vyuo binafsi
wizara kupitia mradi wa phrd imetoa mafunzo kwa wakufunzi na wakulima wa skimu za umwagiliaji kuhusu mbinu bora za uzalishaji wa zao la mpunga masoko na uendeshaji wa skimu za umwagiliaji
vilevile wizara imetoa mafunzo kwa wakulima kutoka katika skimu za umwagiliaji na maeneo yanayolima mpunga kwa kutegemea mvua kwa ushirikiano na jica kupitia mradi wa tanrice 
wakulima wa igurusi mkoani mbeya walilipwa fidia ya eka walizotoa kwa ajili ya kujenga miundombinu ya shamba la mafunzo ya umwagiliaji ya chuo cha kilimo igurusi
aidha wizara imeendelea na ukarabati wa majengo katika chuo cha kilimo mubondo mkoani kigoma
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutoa mafunzo ya muda mrefu kwa wanachuo 
aidha wizara kwa kushirikiana na mradi wa tanrice itatoa mafunzo kwa wakulima wadogo katika skimu za umwagiliaji 
vilevile wizara itaendelea kukarabati jengo la utawala na bweni la vyuo vya kilimo vya mubondo na ilonga na ujenzi wa bweni katika chuo cha katc moshi
 kuzingatia masuala mtambuka katika kilimo mazingira 
mheshimiwa spika wizara katika mwaka imeendelea kuratibu kudhibiti kutathmini na kuhamasisha kazi za hifadhi ya mazingira katika maendeleo ya kilimo na kutekeleza malengo ya brn
wizara kwa kushirikiana na wadau imekamilisha kuandaa mpango wa taifa wa miaka mitano wa kilimo wa kuhimili athari za mabadiliko ya tabianchi ambapo nakala za mpango huo zimechapishwa na kusambazwa kwa wadau na zinapatikana kwenye tovuti ya wizara
katika mwaka wizara itashirikiana na wadau kukamilisha uandaaji wa programu ya utekelezaji wake
 vvu na ukimwi 
mheshimiwa spika katika kuendeleza mapambano dhidi ya ukimwi mahali pa kazi wizara imeendelea kuwahamasisha watumishi kupima afya ili kutambua hali zao
aidha wizara inaendelea kuwahudumia watumishi waliojitokeza kulingana na miongozo ya serikali
 shukrani 
mheshimiwa spika naomba nitumie nafasi hii kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa ambayo yamesaidia sana wizara katika juhudi za kuendeleza kilimo
kwanza napenda kuzishukuru nchi za japan marekani uingereza ireland malaysia china indonesia korea ya kusini india misri israel ubelgiji ujerumani finland norway brazil uholanzi vietnam na poland
nayashukuru pia mashirika na taasisi za kimataifa zifuatazo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika au ifad dfid undp fao jica eu unicef wfp ilo cimmyt icrisat asareca usaid koica icraf iita irri cfc avrdc agra africarice ilri cabi fara bill and melinda gates foundation gatsby trust rockfeller foundation aga khan foundation resakss michigan state university na unilever
ushirikiano na misaada ya nchi na mashirika hayo bado tunauhitaji ili tuweze kuendeleza kilimo nchini
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za pekee kwa wakulima wa nchi hii kwa kazi kubwa wanayofanya katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara
napenda kumshukuru naibu waziri wa kilimo chakula na ushirika mheshimiwa godfrey weston zambi mbunge wa mbozi mashariki katibu mkuu bibi sophia elias kaduma naibu katibu mkuu dkt
yamungu kayandabila naibu katibu mkuu mhandisi raphael daluti wakurugenzi wa idara taasisi na asasi zilizo chini ya wizara watumishi wote wa wizara na wadau mbalimbali wa sekta ya kilimo kwa juhudi ushirikiano na ushauri uliowezesha kutekelezwa kwa majukumu ya wizara kwa mwaka kama nilivyofafanua katika hotuba hii
ni matarajio yangu kwamba wizara itaendelea kupata ushirikiano wao katika mwaka 
mwisho natoa shukrani kwa mpiga chapa mkuu wa serikali kwa kufanikisha kuchapishwa kwa hotuba hii
 maombi ya fedha mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo chakula na ushirika kupitia fungu fungu na fungu inaomba jumla ya shilingi kama ifuatavyo fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
 fungu 
mheshimiwa spika kiasi cha shilingi kinaombwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida
fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 kiambatisho na
 uzalishaji na kiasi cha sukari kilichopo hadi kufikia tarehe mei na kiwanda malengo ya uzalishaji tani sukari iliyozalishwa kufikia aprili tani asilimia ya malengo iliyofikiwa sukari iliyopo kufikia mei tani kilombero 
 tpc ltd 
 mtibwa 
 kagera 
 jumla 
 kiambatisho na
 skimu zilizotekelezwa mwaka kupitia mfumo wa brn na mkoa wilaya skimu eneo linalomw agiliwa ha wanufai ka mbeya mbarali gwiri ipatagwa kapyo motombaya mswiswi kongolo mwendamtitu chang ombe iringa iringa cherehani mkoga idodi mapogoro katavi mpanda karema mlele mwamkulu ugala rukwa sumbawan ga sakalilo morogo ro kilombero msolwa mkula siginali kilosa mvumi rudewa jumla kiambatisho na
 skimu zitakazofanyiwa usanifu kupitia mfumo wa brn mwaka no
wilaya skimu eneo lote linalofaa ha eneo lilioendel ezwa ha kyela makwale ngana mbarali chamoto betania chimba chimba mpolo chosi chimala gonakuvagogolo herman ibohora igumbilo isutu ipatagwa kapyo mbuyuni kimani lyanyula maendeleo wia mahango ushirika majengo matebete mayota motombaya mswiswi azimio mswiswi kongolo njalalila njombe ruanda majenje no
wilaya skimu eneo lote linalofaa ha eneo lilioendel ezwa ha kapunga smallholder chang ombe isenyela mpunga mmoja mhwele msesule iringa v cherehani mkoga idodi ipwasi ndorobo mafuruto makuka mapogoro mapogoro kibaoni mkombozi pawaga mlenge mpanda dc iloba karema mwamkulu mlele mwamapuli mpanda dc ugala urwira sumbawanga sakalilo kilombero mang ula youth sonjo kiberege mkula ppa kilosa aliqadiriya salama children chanzuru no
wilaya skimu eneo lote linalofaa ha eneo lilioendel ezwa ha ilonga kilosa madizini rudewa morogoro v kiroka ppa tulo kongwa ppa mvomero mkindo ppa jumla kiambatisho na
 skimu zitakazokarabatiwa kupitia mfumo wa brn mwaka na wilaya skimu eneo ha wanufaika kaya mbarali gonakuvagogolo mbuyuni kimani ruanda majenje kapunga smallholder kyela makwale ngana iringa cherehani mkoga idodi magozi pawanga mlenge mpanda karema mlele ugalla sumbawanga sakalilo kilombero mang ula youth mkula ppa kilosa ilonga kilosa mvomero mkindo ppa morogoro vijijini tulo kongwa ppa kiroka ppa mbalangwe jumla jamhuri ya muungano wa tanzania hotuba ya waziri wa kilimo mheshimiwa japhet ngailonga hasunga mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo kwa mwaka mei dodoma kimepigw achapa na mpigachapa mkuu serikali dodoma tanzania waziri wa kilimo mhe
japhet hasunga akimsikiliza mhandisi wa wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra imani nzobonaliba wakati alipotembelea na kukagua maendeleo ya ujenzi wa vihenge vya kisasa silos pamoja na maghala eneo la maisaka wilayani babati mkoa wa manyara wengine pamoja naye ni mhandisi radoslaw osowieski kutoka kampuni ya araj realizacje kutoka nchini poland
aliyesimama nyuma ya waziri ni mwakilishi wa wakala wa majengo tba babati bwana albert timira
ujenzi wa vihenge vya kisasa vya maisaka umekamilika kwa asilimia 
vihenge vya kisasa vyenye uwezo wa kuhifadhi tani za mazao vilivyojengwa mkoa wa manyara yaliyomo yaliyomo vifupisho vya maneno viii 
utangulizi 
mchango wa sekta ya kilimo katika uchumi 
utekelezaji wa malengo na bajeti kwa mwaka 
 mapato na matumizi kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
 fedha zilizoidhi nishwa 
mafanikio ya wizara ya kilimo kati ka kipindi cha erikali ya awamu ya tano 
 usalama wa chakula na lishe 
 uzalishaji wa mazao makuu ya biashara 
 mazao ya bustani 
 upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
 zana za kilimo 
 mikopo ya pembejeo ii 
 mazingira ya uwekezaji na uanzishaji wa viwanda vya kuchakata mazao ya kilimo 
 upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
 utafiti huduma za ugani na mafunzo ya kilimo 
 uwezo wa kuhifa dhi mazao 
 bodi ya nafaka na maza mchanganyiko 
 kuimarisha ushirika 
 urejeshaji wa mali za ushirika 
 kilimo cha umwagiliaji 
 ushiriki wa vijana ka tika kilimo 
 matumizi bora ya ardhi 
 mkakati wa kudhibiti upotevu wa mazao 
 kuhuisha mifumo na sera 
 kutoa huduma za ushauri kuhusu utafiti mafunzo na usambazaji taarifa za kilimo na sayansi shirikishi 
 mapitio ya sera za sekta ndogo ya mazao na sheria zake ili kuweka mazingira mazuri ya uwekezaji katika kilimo 
 kuimarisha urat ibu na ufuatiliaji na ta thmini ya sekta ya azao iii 
 kuimarisha huduma za upimaj wa matabaka na ubora wa ardhi kuendana na mahitaji ya mazao ya kilimo ki ikolojia 
 kuratibu utekelezaji wa mikakati ya maendeleo ya mazao 
 kuimarisha masuala mtambuka 
kazi zilizopang wa kutekelezwa katik mpango na bajeti kwa mwaka 
 kuendelea na utekelezaji wa progamu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii 
 kuboresha mifumo ya kitaasisi bodi na sheria kwa ajili ya kuimarisha usimamizi wa maendeleo ya mazao ya kilimo 
 kuunganisha wak ulima wadogo na mashamba maku bwa ili kuendeleza ilimo cha kibiashara 
 ujenz na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji maghala masoko na miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo 
 kuimarisha uzalishaji wa mbegu bora za mazao na upatikanaji wa pembejeo nyingin za ilimo na kuzisambaza kwa wakulima 
 kuima risha usimamizi wa maendeleo ya ushirika kwa kuwe ka mifumo itakayoongeza ufanisi iv 
 kuongeza matumizi ya teknolojia bora katika uzalishaji wa mazao ili kuongeza uzalishaji na tija 
 kuimarisha vituo vya utafiti vyuo vya mafunzo na vituo vya wakulima 
 kuimarisha huduma za upimaji wa matabaka na ubora wa udo ngo 
 kuimarisha masuala mtambuka katika kilimo 
shukrani 
maombi ya fedha kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
 fedha kwa mafungu yote na 
 fedha kwa fungu 
 fedha kwa fungu 
 fedha kwa fungu 
hitimisho 
viambatisho kiambatisho na
 kiasi cha mahindi kinachoendelea kuuzwa katika halmas hauri mbalimbali kiambatisho na
 u zalishaji wa mazao ya bustani tani kiambati sho na
 viwanda vya kusindika matunda na mbogamboga kiambatisho na
 a upa tikanaji wa mbegu bora msimu wa hadi machi kiambatisho na b uzalishaji miche bora ya maza kiambatish na
 aina mpya za mbegu bora zilizoidhinishwa mwaka kiambatisho na
 a upatika naji wa mbolea msimu wa hadi kiambatisho na
 b mahitaji ya mbolea katika msimu wa hadi machi kiambatisho na
 idadi ya matrekta nchini katika kipindi cha kiambatisho na
 mikopo iliyo tolewa hadi machi kiambatisho na
 malipo na madeni ya wakulima wa korosho msimu vi kiambatisho na
 ugundu zi wa mbegu kwa kipindi cha miaka mitano kiambatisho na
 wa nafunzi waliohi timu vyuo vya kilimo vya serikali na binafsi kiambatisho na idadi ya maghala vihenge vilivyojengwa kiambatisho na
 akiba ya chakula hadi aprili kiambatisho na
 ukubwa wa en eo linalomwagiliwa kiambatish na
 miradi ya umwagiliaji iliyotekelezwa inayosubiri kuzinduliwa kiambat isho na
 usajili wa wakulima hadi machi kiambatisho na
 usambazaji wa mbegu bora za korosho hadi machi kiambatisho na
 uza lishaji wa miche ya kahawa hadi machi kiambatisho na
 mahitaji na upatikanaji na usambazaji wa pem bejeo kwa zao la tumbaku kwa mwaka vii kiambatisho na
 uzalishaji wa begu za mafuta t ani kiambatisho na
 mi kopo itakayotolewa mwaka viii vifupisho vya maneno agitf agricultural inputs trust fund ards agricultu re routine data sy stem asa agriculture seed agency asdp ii agricultural sector development programme ii bps bulk procurement system caadp comprehensive africa agriculture development program me coasco cooperative audit supervision cooperation daico district agricul ture irrigation and cooperatives officer erpp expanded rice production project fao food and agriculture organization ssr self sufficiency ratio fydp five year developm ent plan ii jica japan international cooperation agency jkt jeshi la kujeng taifa mati ministry of agriculture training institute mou memorandum of understanding nbs national bureau of statistics nfra national food reserve agen cy nsca national sa mple census of agriculture ix psssf public social service security fund qds quality declared seed sadc southern africa development cooperation saccos saving and credit cooperative society sagcot southern agricultural growth corrid or of tanzania suge co sokoine university graduate entrepreneurs cooperation tacr tanzania co ffee research institute tadb tanzania agriculture development bank tanipac tanzania intiati ve for preventing aflatoxin contamination or tamisemi ofisi ya ais tawala za mikoa na serikali za mitaa tari tanzania agriculture research institute tbs tanz ania bureau of standards tehama teknolojia ya habari na mawasiliano tfc tanzania fertilize company zfda zanzibar food and drugs authority tfra tanzania fertilizer regulator authority torita tobacco research institute of tanzania tosci tanzania official seed certification institute tpri tropical pesticides research institute trit tea research institute of tanzania tshitda tanzania smallholder tea development agency ukimwi upungufu wa kinga mwilini vvu virusi vya ukimwi war ward agricul tural resource centers wb world bank wfd world food day wfp world food programme xi dira kuwa kiini cha kutoa mwongozo wa sera na huduma kwa kil imo cha kisasa henye tija faida na ushindani kibiashara ili kuimarisha ustawi wa wananchi usal ama wa chakula na lishe ifikapo mwaka dhima kutoa huduma bora za kilimo kuandaa mazi ngira bora kwa wadau wa kilimo kuimarisha mfumo wa majadiliano ya kisera kuzijen gea uwezo mamlaka za serikali za mitaa na kuiwezesha sekta binafsi kuchangia ikamilifu katika kilimo endelevu chenye tija masoko ya uhakika na ongezeko la thamani ya azao xii majukumu ya wizara i
kuandaa na kutekeleza sera za kilimo usalama wa chakula na us hirika ii
kusimamia matumizi bora ya ardhi ya kilimo iii
kutoa huduma za utafi ti na ugani kwenye kilimo iv
kusimamia usalama wa chakula v
kusajili huduma za maghala ya maza o vi
kusimamia kimkakati akiba ya taifa ya chakula vii
kusimami soko la bidhaa za kilimo viii
kuend eleleza vyama vya ushirika na ushirika nchini ix
kusimamia yama vya akiba mikopo x
kuendeleza miundombinu ya kilimo xi
kusimamia upatikanaji wa masoko na uongeza ji thamani ya mazao ya kilimo xii
kuimarisha ufanisi na maende leo ya rasilimali watu na xiii
kusimamia mashirika taasisi wakala miradi na pr ogramu zilizopo chini ya wizara
utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa leo ndani ya bunge lako tukufu na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji iliyochambua ajeti ya wizara ya kilimo fungu tume ya taifa ya mwagiliaji fungu na tume ya maendeleo ya ushirika fungu mnamo tarehe na machi jijini dodoma naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa lipokee na kujadili taarifa ya utekel ezaji wa mpango na bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mapato na matumizi ya wizara kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa sp ika kwanza ninamshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kuwa na afya njema na kuendelea kui jalia nchi yetu amani utulivu na mshikamano na kutuweze sha kushiriki kati ka mkutano huu wa bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania ambao ni mkutano wa mwisho katika uhai wa bunge la 
mheshimiwa spika napenda kumshukur kwa dhati mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungan wa tanzania kwa kuendelea kuniamini kusimamia kilimo ambacho ndio tegemeo la atanzania walio wengi
vilevile iwashukuru mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais mheshimiwa kassim majali wa majaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kazi kubwa wanayofanya kusukuma maendeleo ya nchi hii ikiwemo sekta ya kilimo
aidha binafsi ninawashukuru viongozi wangu wote kwa maelekezo ushauri na miong ozo wana yonipatia ambayo imenisaidia kutekeleza majukumu yangu kwa ufanisi mkubwa
mheshimiwa spi ka kwa mara nyingine naomba kumpongeza waziri mkuu mhe
kassim majaliwa majaliwa mb
kw hotuba yake nzuri aliyoitoa hapa bungeni tarehe aprili 
hotuba hiyo iligusa maen eo mengi ikiwemo sekta ya kilimo ambapo alisisitiza uim arishaji wa huduma za ugani kilimo cha umwagiliaji ushirika upatikanaji wa pembejeo sahihi na miundombinu ya masoko
aidha napenda kumpongeza mhe
hussein mohammed bashe mb
kwa kuteuliwa kwake kuwa naibu waziri na dugu gerald m
kusaya kuwa katibu mkuu katika wizara ya kilimo na kuungana na viongozi wengine wa wizara kusukuma kilimo hapa nchini
mheshimiw spika naomba nitumie fursa hii kukupongeza wewe binafsi na na ibu spika mhe
dkt
tulia ackson mwansasu mb
pamoja na wenyeviti wa bunge kwa namna mnavyolisimam ia na kuliendesha bunge letu tukufu kwa weledi na umahiri mkubwa
aidha niwapongeze wahesh imiwa wabunge wote kwa ujumla kwa kazi nzuri waliyoifanya katika miaka hii mitano ya kuwawa kilisha wananchi katika bunge hili
nimpongeze pia mhesh imiwa miraji juman ne mtaturu mbunge wa singida mashariki kwa kuchaguliwa kujiunga na bunge lako tukufu
mhes himiwa spika naomba kuwapongeza mawaziri walioteuliwa katika kip indi cha mwaka wa fedha mheshimiwa george boniface simbachawene mbunge wa jimbo la kibakw kwa kuteuliwa kuwa waziri wa mambo ya ndani ya nchi mheshimiwa mussa azzan zungu mbunge wa jimbo la ilala kwa kuteuliwa kuwa waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais anayeshughulik ia muungano na mazingira na mheshimiwa dkt
mwigulu lame ck nchemba mbunge wa iramba magharibi kuwa waziri wa katiba na sheria
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka wa fedha bunge lako tukufu limewapoteza wawakilis hi wenzetu wa nne ambao ni mheshimiwa rashid ajali akbar aliyekuwa mbunge wa newala vijijini aliyefar iki tarehe januari mheshimiwa mchungaji dkt
getrude pangalile rwakatare mbunge wa viti maalum aliyefariki tarehe aprili mheshimiwa richa rd mganga ndassa mbunge wa sumve aliyefariki tarehe aprili na mheshimiwa balozi dkt augusti ne philip mahiga mb aliyekuwa waziri wa katiba na sheria aliyefariki tarehe mei 
nitumie fursa hii kutoa pole kwako bunge lako tukufu chama cha mapinduzi familia za mare hemu ndugu jamaa na wananchi wa majimbo ya newala viji jini na sumve
mheshimiwa spika napenda kuwashukuru wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo maji chini ya uenyekiti wa mhe shimiwa mahmoud hassan mgimwa mb unge wa jimbo la mufindi askazini na makamu mwenyekiti mheshimiwa dkt
christine gabriel ishengoma mbunge wa viti maalum kwa ushirikiano na ushauri mzuri walioutoa katika kipindi chote cha mwaka pamoja na kuipitia taarifa ya utekelezaji mwaka na mpango wa baje ti ya wizara ya kilimo kwa mwaka 
naomba kulih akikishia bunge la ko tukufu kwamba ushauri wao umezingatiwa na tutaendelea kushirikiana na kamati ili kuleta mageuzi ya kilimo na kufikia matarajio ya wananchi katika kufiki uchumi wa kati
mheshi miwa spika natoa shukrani zangu za pekee kwa wananchi jimbo la vwawa wa ushirikiano wanaoendelea kunipa katika kipindi chote cha kuwawakilisha hapa bungeni
nap enda kuwahimiza kuendelea kuniamini na kuiamini serikali ya awamu ya tano na kwamba maendel eo ya jimbo letu yanategemea sana kufanya kazi kwa pamoj a
aidha kwa namna ya peke ninawap ongeza sana naibu mawaziri mh
omary tebeta mgumba mb na hussein mohamed bashe mb kwa jinsi wanavyonisaidia katika kusimamia na kutekele za majukumu ya wizara ya ilimo
vile nawapongeza katibu mkuu nd ugu gelard kusaya naibu katibu mkuu
prof
siza tumbo wakuu wa taasisi bodi na wakala zilizo chini ya wizara na watumishi wote wa wizara kwa ushirikiano na kazi nzuri wanazoendeleza kuzit ekeleza ili kufanikisha ma lengo ya kilimo nchini
homa kali ya mapafu covid 
mheshimiwa spika mlipuko wa ugonjwa wa homa kali ya mapafu covid umeathiri sekta mbalimbali za kiuchumi nchini ikiwemo sekta ndogo ya mazao
wizara ya kilimo imefanya ta thmini na kubaini kuwa zalishaji wa mazao ya chakula kwa mwaka haujaath irika kwa kuwa pem bejeo zimeshawasili nchini
aidha katika kukabiliana na uhaba wa mbolea unaoweza kutokea utokana na kuendelea kuwepo kwa tatizo la covid wizara itaruhu su mbolea kuingizwa nchi ni bila kufuata utaratibu wa uagizaji wa mbolea kwa pamoja bps kwa mujibu wa kifungu cha cha kanuni za ununuzi wa mbolea kwa pamoja fertilizer bulk procuremen regulations 
mheshimiwa spika mazao ya asili ya biasha ra ambayo ni pamba korosho na kahawa misimu yake ya mauzo imeishia machi na hivyo kutoathirik na ugonjwa huo
aidha kwa zao la tumbaku wakulima wameshafunga mikataba na wanunuzi kwa ajili ya msimu 
mazao ambayo yameonesha dalili za kuathir ika ni chai na mazao ya bustani ambayo masoko na usafirishaji wake nje ya nchi ume athirika
vilevile ugonjwa wa covid iwapo utaendelea kwa muda mrefu unaweza ukaathiri soko la pamba ambal msimu wake wa mauzo unaanza mwezi mei na upatikanaji wa pembeje za kilimo kwa msimu wa hususan mbolea na viuatilifu ambavyo vinaagizwa kutoka nje ya nch i
mheshimiwa spika ili kukabiliana na athari zinazoweza kujitokeza kutokana na ugonjwa covid wizara kupitia wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra itanunua tani kutokana na fedha zilizotengwa kwenye bajeti shilingi bilioni na fedha za mapato ya ndani shilingi bilioni ili kufanya hifadhi ya chakula kuongezek na kufikia tani 
 ambayo inajumuisha akiba ya tani 
mahitaji ya na faka kwa mwezi kwa watanzania wote ni wastani wa tani 
tukichukulia asilimia ya watanzania ndiyo pekee watakaohitaji kununua chakula kwa asilimia ambao mahitaji yao ya nafaka kwa mwezi yatakuwa tani 
kiasi hi cho cha chakula ni kidog endapo dharura ya mahitaji ya chakula yatatokea
hivyo katika kukabilian na upungufu huo wizara kupitia nfra itanunua tani zenye thamani ya shilingi bili oni 
 ambazo zitatosheleza kwa miezi mitatu 
katika kufan ikisha mpango huo wizar itafanya mazungumzo na wizara ya fedha na mipango ili ku wezesha nfra kupat fedha hizo
vilevile kuanzia julai nfra itanunua tani kupitia bajeti iliyo tengwa katika mwaka pamoja na mapato ya wakala
hivyo ufanya jumla ya chakula kitaka cho nunuliwa kuwa tani 
mheshimiwa spika izara kwa kushirik iana na sekretari eti za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa zilizoko pembezoni mwa nchi itaendelea kuimarisha udhibiti wa utoroshwaji wa chakula nje ya nch kupitia njia zisizo ra smi itaimarisha usafirishaji wa chakula kutoka kwenye mikoa yenye ziada wenda kwenye mikoa yenye upungufu itaendelea kutoa elimu na kuhamasisha matumizi ya soko la bidhaa kwa mazao ambayo hutegemea zaidi wanunuzi kutoka nje ya nc hi kama vile zao la koro sho ili kuwezesha biashara kufanyika bila kikwazo chocho te
vilevile wiza ra inasisitiza wananchi kusindika na kufungasha mazao hususan ya mbogamboga na matunda ili ku linda ubora na kuongeza muda wa matumizi shelf life
mchang wa sekta ya kilimo kat ika uchumi 
mheshimiwa spika kilimo kimeendelea kuwa ni himili muhimu kati ka maendeleo ya uchumi wa taifa letu
katika kipindi cha miaka mitano pato la taifa linalot okana na kilimo kwa kutumia bei za mwaka limeo ngezeka kwa asilimia kutoka hilingi trilioni 
 mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka 
vilevil e sekta imeendelea kutoa ajira kwa watanzania kwa asilimia mwaka imechangia asilim ia 
 ya pato la taifa ambapo sekta ndogo ya mazao imechangia asilimia 
hii imetok ana na kuongezeka kwa uzalishaji wa bidhaa mbalimbali zik iwemo vyakula vinavyotokana na mazao ya kilimo
aidha kati ya mwaka hadi sekta ya kilimo imeendelea kukua kwa wastani wa asilimia 
 ambapo sekta ndogo ya mazao im eendelea kukua kwa wasta ni wa asilimia 
utekelezaji wa malengo na bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutekeleza maeneo ya kipaumbele ya kuongeza uzalishaji na tija kwenye kilimo kwa kuimarisha upati kanaji wa pembejeo za kilimo udhibiti wa visumbufu matumizi ya zana bora za kilimo na huduma za gani ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi wa miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo na masoko kufanya utafiti wa kilimo na kuzalisha teknolojia kwa mazao ya mahindi muhogo ngano michikichi ufuta alizeti pamba mpunga
mhesh imiwa spika maeneo mengine ya kipaumbele ni kuboresha maarifa na ujuzi kwa watafiti kupitia mafunzo ili kuwezesha utafiti kufanyika kwa weledi na tija kuim arisha huduma za upimaji wa matabaka na ubora wa udongo kuendana na mahitaji maza ya kilimo ki ikolojia kuimarisha vituo vya utafiti kwa kujenga miundombinu muhimu na kuongeza vitendea azi vya utafiti kutoa huduma za ushauri kuhusu utafiti mafunzo na usambazaji taarifa za kilimo na sayansi shirikishi kusajili na kuandaa kan zidata ya wakulima na kuimarisha ushirika
 mapato na matumizi kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
mheshi miwa spika katika mwaka wizara iliidhinishiwa kukusany shilingi kupitia fungu na 
kati ya fedha hizo shilingi ni za ungu na shilingi ni za fungu 
hadi kufikia machi makusanyo ya mapato yalikuwa shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya leng o
kati ya fedha hizo hilingi 
 ni za fungu na shilingi 
 ni za fu ngu 
 fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo kupitia fungu fungu na fungu iliidhinishiwa na bunge lako tukufu jumla ya shiling bilioni 
 ili kutekeleza majukumu yake
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 ni kwa mat umizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika wizara ya kilimo fungu imeidhinishiwa shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ni fedha za matumizi ya kawaida na shili ngi bilioni 
 ni fedha za maendeleo
tume ya taifa ya umwagiliaji fungu iliidhinishiwa jumla ya shiling bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ni kwa ajili ya matu mizi ya kawaida na shil ingi bilioni 
 ni kwa ajili ya matumizi ya maendele o
tum ya maendeleo ya ushirika fungu ilitengewa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya ka waida
mafanikio ya wizara ya kilimo katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano 
mheshimiwa spika awali ya yote nampongeza rais wa jamhuri ya muun gano wa tanzan ia kwa kutoa msukumo wa kuendeleza sekta ya kilimo
aidha katika hotuba yake aliyoitoa tareh novemba akifungua rasmi bunge la la jamhuri ya muun gano wa tanzania dodo ma alisisitiza kutekeleza ahadi alizozitoa kwa wakulim kupit ia ilani ya uc haguzi ya chama cha mapinduzi ya 
wizara imetekeleza ahadi hizo kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii na kuwezesha kilimo kuchangia katika uchumi na maendeleo ya taifa letu hususan katika maeneo ya usalama wa cha kula na lishe ajira upatikanaji wa malighafi za viwanda na kuchangia katika kupunguza umask ini na kuongeza kipato cha wakulima
mheshimiwa spika baadhi ahadi alizotoa ni pamoja na kuimarisha huduma za ugani upatikanaji na usam bazaji wa pembejeo ana za kisasa za kilimo masoko ya uhakika ya mazao kuimarisha upatikanaji wa mikopo kwa aji li ya kilimo na kuondoa ushuru kodi na tozo ambazo ni kero kwa jili ya maendeleo ya kilimo
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minn wizar imepata mafa nikio makubwa katika maeneo ya usalama wa chakula na lishe uzalishaji wa mazao makuu ya bias hara upatikanaji wa pembejeo za kilimo viwanda vya kuchakata ma zao ya kilimo na masoko utafiti huduma za ugani na mafunzo hifadhi ya maza o uzal ishaji wa maza ya bustani kuimarika kwa bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko kuimarika kwa ushirika kui marika kwa kilimo cha umwagiliaji ongezeko la ushiriki wa vijana katika kilimo matumiz bora ya ardhi kuhuisha mifumo na sera za kilimo na kuanzis hwa kwa kanzid ata ya wakulima
 usalama wa chakula na lishe 
mheshimiwa spika katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano uzalishaji wa chakula umeendelea kuimarika na hiv yo kuwezesha nchi yetu kujitosheleza kwa cha kula kwa wastani wa asilimia na kuwa na wastan wa ziada ya tani 
mahitaji ya chakula kwa mwaka ni tani zikiw emo tani za mazao ya nafaka na tani za mazao yasiyo nafaka
pamoja kushuka kwa uzalishaji wa chakula katika msimu kumekuwa na ziada ya tani za chakula zikiwemo tani za mazao ya nafaka na tani za mazao yasiyo nafaka
kwa kuzingatia kigezo cha upimaji wa ki wango cha utoshelevu self sufficiency ratio ssr mwaka nchi imekuwa na iwango cha utoshelevu cha asilimia 
jedwali na
 jedwali na
 upatikanaji wa chakula mwaka upatikanaji wa chakula tani mahitaji tani ziada tani utoshelevu jumla wastani chanzo wizara ya kilimo upatikanaji wa chakula kwa mwaka husika ni sawa na uzalishaji mwaka uliopita 
mheshimiwa spika pamoja na uwepo wa ziada ya ch akula kitaifa halmashauri za wilaya katika mikoa tisa nchini ziliba inika kuwa na up unguf wa chakula na bei kubwa ya vyakula katika masoko hususan zao la mahindi
kutokana na hali hiyo wizara kupitia wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra na bodi nafaka na mazao mchangan yiko cpb iliuza jumla ya tani za hakula kwa bei nafuu zikiwemo tani za unga wa mahindi na tani za mahindi katika maeneo yenye uhitaji kiambatis ho na
mheshimiwa spika kulingana na taarifa ya mapitio ya ati mid term review ya ali ya lishe nchini katika utekelezaji wa mpango jumuishi wa kitaifa wa lishe nmnap yaliyofanyika mwaka inaonyesha kuwa udumavu kwa watoto chini ya miaka mitano umepungu kutoka asilimia mwaka hadi kufiki asilimia mwaka 
aidha kiwango cha ukondefu kwa watoto chini ya miaka mita no kitaifa kimeendelea kushuka kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
 na pia upungufu wa damu kwa kina mama umepungua kutoka asilimi 
 hadi kufikia asilimia 
 kwa kipi ndi hicho
mheshimiwa spi ka hali hii imechangiwa na juhudi za wadau mbalimbali zikiwemo taasisi za serikali na binafsi bodi za mazao wakala za serikali na sekta binafsi ambaz zimekuwa na jukumu la kuhakikisha kuwa mazao mbalimbali ya chakula na hasa enye viinilishe kwa wingi yanazalishwa yanahifadh iwa vizuri ili kulinda afya ya walaji yanasindikwa kuzuia upotevu na hatimaye yanaandaliwa na kutumiwa ipasavyo ili kumpatia mlaji afya bor a
aidha wizara kupitia taasisi ya utafiti wa kilimo tanzania tari imezalisha aina za mbegu za viazi vitamu vilivyoongez ewa vitamin maaruf kama viazi lishe na aina za maharag yaliyoongezewa madini chuma na zinki
mheshimiwa spika uzalishaji na utumiaji wa mazao haya umechangia kupunguza tatizo la upunguf wa damu unaosababishwa ukosefu wa madini chuma na tat izo la upungufu wa itamin hususan kwa akina mama walio katika umri wa kuzaa na watoto chini ya miaka mitano
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau wa lishe imeandaa mwongozo wa uongezaji wa virutubisho kibaiolojia katika mazao mwongozo wa kilimo inachozingatia lishe mwongozo wa kukabiliana na upotevu wa mazao baada ya kuvuna mwongozo wa kukabiliana na sumukuvu katika mazao na mwongozo wa uzalishaji wa mazao ya mbogamboga na matunda
mhes himiwa spika katika mwaka wizara kwa kushiriki ana na taasisi ya ch akula na lishe nchini na shirika la kimataifa la lishe imeandaa mwongozo wa uzalishaji wa mazao yaliyoongezewa virutubishi kibailojia biofortification guideline kwa lengo la ku toa mwongozo kwa wadau wot katika mnyororo wa thamani wa mazao hayo
uzalisha ji na matumizi ya mazao hayo utasaidia katika kupunguza matatizo ya ukosefu wa vitamini kama vile vitamini na adini kama vile zinki na chuma
aidha kwa kushirikiana na shirik la mpango wa chakula duniani wfp wizara imeandaa kiti ni cha mafunzo ya mk ulima chenye madhumuni ya kuboresha lishe ya wanakaya kupitia kilimo
kitini hiki kinalenga kumuelimisha mkulima namna lishe ya wanakaya uhakika wa chakula na kipato cha wanakay kinavyoweza kuboreshwa upitia kilimo chenye tija
 uzalishaji wa mazao maku ya biashara 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao makuu ya biashara yakiwemo pamba kahawa chai pareto tum baku korosho mkonge na miwa umeongezeka kutoka jumla ya tani mwaka hadi jumla ya tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
 jedwali na
jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya biashara tani zao jumla pamba kahawa chai pareto tumbaku korosho mkonge sukari 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo msimu wa mwa ka unaendelea matarajio 
mheshimiwa spika vilevile ka tika kipindi hicho cha serik ali ya awamu ya tano kiasi cha tani za mazao ya kahawa pamba katani chai tumbaku na korosho kiliuzwa nje ya nchi na kuliingizia taifa jumla ya dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi jedwali na
aidha kia si cha tani za mazao hayo ya biashara chenye thamani ya shilingi kiliuzwa ndani ya nchi jedwali na
 b
pia wizara kupitia bodi ya tumbaku kwa mara ya kwanza imeuza jumla ya tani za daraja la chini reject ambayo mapato yak yamesaidia kupungu za gharama za uzalishaji kwa mkulima na kumuongezea kipato
jedwali na
a mauzo ya mazao ya biashara nje ya nchi zao mauzo tani thamani milioni usd jumla jumla kahawa 
 pamba 
 katani 
 chai 
 tumbaku 
 korosho 
 jumla 
 chanzo benki kuu ya tanzania jedwali na
 b mauzo ya maz ao ya biashara ndan ya nchi zao mauzo tani thamani bilioni sh
 jumla jumla kahawa 
 pamba 
 mkonge 
 chai 
 tumbaku 
 korosho 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo 
 mazao ya bustani 
mheshimiwa spika katika kipind cha serikali ya awamu ya tano uzalishaji wa mazao ya bustani umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
thamani ya mauzo ya mazao ya bustani yakiwe mo mbog na maua nje ya nchi ameongezeka toka do la za marekani milioni mwaka hadi dola za marekani milioni mwaka na kuifanya tasnia ya mazao ya bustani kuchangia asilimia ya fedha za kigeni zinazot okana na sekta ya kilimo
ongezeko hilo lilitokana na kuongez eka kwa uzalishaji wa mazao hayo kwenye vitalu nyumba green house katika maeneo mbalimbali
mwenendo wa uzalishaji wa mazao ya bustani ni kama inavyoonekana katika kiambatisho na
mheshi miwa spika uzalishaji wa azao ya bustani hususan mboga matu nda na viungo hucha ngiwa na asilimia ya sekta isiyo rasmi ambayo ni ya waku lima wadogo ambao ndio wanaozalisha na kuuza mazao hayo katika masoko ya ndani
katika kipindi cha miaka minne izara kwa kushirikiana na sekta binafsi iliendele kutoa mafunz ya uzalishaji na uongezaji thamani mazao hayo kama sehemu ya kutekeleza mkakati wa kuendeleza mazao ya bustani national hortic ultural development strategy 
aidha ili kuwezesha wak ulima hao kuwa katika mfumo rasmi wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi imeend elea kutoa mafunzo ya kilimo biashara kwa mfano kupitia mradi wa tanshep
mheshimiwa spika katika kipindi icho uwekezaji katika mazao ya bustani kupitia sekta binafsi chini ya mwamvuli wa taha umef ikia dola za marekani milioni 
ngezeko hilo limeto kana na maboresho ya mifumo ya biashara ikiwemo ya usajili uzalishaji na uagizaji wa pembejeo za uzalishaji mazao hayo pamoja na maboresho ya kisera kodi na tozo ambayo amepunguza gharama za uzali shaji ufanyaji biashara na kuimari sha ushindani wa ma zao hayo katika masoko ya kikanda na kimataifa
uwekezaji katika tasnia hii umewezesha uanzishaji wa viwanda balimbali vya kusindika matunda na mboga kiambatisho na
 pamoja na kuongezeka kwa mauzo nje ya nchi
mheshimiwa spika zao la parachichi miongoni mwa mazao ya bustani yanayochipukia na limeonesha mafanikio makubwa katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano ambapo uzalishaji umeongezeka kutoka tani mwaka hadi kufikia ta ni mwaka 
kutokana na kuong ezeka kwa uzalish aji wa zao hili mauzo ya parachichi nje ya nchi yameongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
mauzo hayo yenye thamani ya dola za marekani milioni 
 yamefanyika katika soko la ulaya katika nchi za ufaransa uhola nzi na uingereza
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taha imetoa mafunzo kuhusu matumizi ya teknokojia na mbinu za kilimo bora cha mazao ya bustani kwa akulima 
kutokana mafunzo hayo tija ya mazao ya kabich imeongezeka kuto ka tani kwa ekari hadi tani kwa ekari nyanya kutoka tani 
 kwa ekari hadi tani kwa ekari vitun guu kutoka tani 
 kwa ekari hadi tani kwa ekari na nanasi utoka tani kwa ekari hadi tani kwa ekari
mheshimiwa spika katika kipindi hi cho wizara kwa kushirikiana na tanzania horticultural association taha imewezesha upatikanaji wa usafiri wa moja kwa moja wa mazao ya bustani kutoka tanzania kwa kutumia ndege ya shirika la ndege la ethiopia kupitia uwanja wa ndege wa kimataifa wa kilima njaro badala ya kupitia uwanja wa ndege wa kimataifa wa jomo kenyata nchini kenya
ndege hiyo itakuwa inach ukua mizigo wastani wa tani kwa wiki
hatua hiyo imesaidia kuw na usafiri wa uhakika upunguza gharama za usafirishaji kupun guza upotevu wa maz ao kwa kupunguza muda wa usafirishaji na kuongeza fedha za kigeni
 waziri wa kilimo mhe japhet hasunga mb mkuu wa mkoa wa kilimajaro mhe
anna mghwira na afisa mtenda ji mkuu wa taha dkt
jacqu eline mkindi pamoja na watendaji akiwem rubani wa ndege mizigo aina ya dreamliner mali ya shirika la ndege la ethiopia wakiwa katika picha ya pamoja ndani ya ndege hiyo katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa kilimajaro ki a tarehe aprili aada ya kupakia shehena kubwa ya matund aina ya parachich uliokuwa ukitoka arusha kwenda bara la ulaya
 waziri wa kilimo mhe
japhet hasunga mb akipakia mizi go ya matunda aina ya parachichi kwenye ndege mara baada ya kuong oza mapokezi ya ndege ya mizigo aina ya dreamliner mali ya sh irika la ndege la thiopia katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa kilimajaro kia tarehe aprili 
kushoto kwake ni mk uu wa mkoa wa kilimanjaro mhe
dkt
anna mghwira akishuhudia zoez hilo
 upatikanaji wa embejeo za kilimo 
 mbegu 
mheshim iwa spika katika ipindi serikali awamu ya tano upatikanaji wa mbegu bora umeongezeka kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimi 
aidha uzalishaji wa ndani wa mbegu bora umeongezeka kutok tani 
 mw aka hadi tani 
 mwaka 
uzalishaji huo umepunguza uagizaji wa mbegu kutoka nje nchi kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
 mwaka sawa na pu nguzo la asilimia kiambatisho na
 a
vilevile uzali shaji wa miche umeongezeka kutoka miche mwaka hadi kufikia miche mwaka 
pamoja na mambo mengine mafanikio hayo yametok ana na kuongezeka kwa ene la uzalishaji wa mbegu na miche kutoka hekta hadi hekta 
kiambatisho na
b uzalishaji wa ndani wa mbe gu bora umeongezeka
hii ni mbegu bora mpunga aina ya tari ric iliyogu nduliwa na taasisi ya utafit wa mazao ya kilimo tari katrin ifakara 
mheshimiwa spika ongez eko hilo limechang iwa na kupunguzwa ama kufutwa kwa baadhi ya kodi na tozo katika uzalishaji wa mbegu bora pamoja na kuimaris ha mashirikiano baina ya sekta za umma na binafsi
mathalani wak ala wa mbegu za kilim asa umefanikiwa kuhamasisha kampuni binaf si za mbegu kuzali sha mbegu bora kupitia mashamba matano ya wakala
vilevile wizara inaendelea kutoa mafunzo ya kuzalish mbegu daraja la kuazimiwa ubora qds kwa wakulima wadogo
mheshimiwa spika katika kuima risha upatikanaji wa mbegu bora wizara imeimarisha maabar ya tosci na hivyo kupata thibati ya shirika la kimataifa la uthibiti wa ubora wa mbegu international se eds testing association ista pamoja na kujiunga na skimu za mb egu za shirika la kimataifa oecd seed schemes ambayo itaiwezesha nchi kufanya bias hara ya mbegu kimataifa
mheshimiwa spika wizara kupitia kamati ya taifa ya mbegu imepitisha matumizi ya aina mpya za mbegu bora za mazao ya mahindi mpunga ulezi pamba muhogo alizeti na viazi vitamu 
mbegu hizo zinat oa mavu no kwa wingi zina ukinzani dhidi ya magonjwa na wadudu zinahimili ukame na zinazaa kwa muda mfupi kiambatisho na
kati ya mbegu zilizoidhinishwa tari imegund ua aina 
mheshimi wa spika katika jitihada za kuongeza uzalish aji wa mbegu za ma futa nchini hadi mwezi machi tari kwa kushirikiana na felisa ndugu development foundation na yangu macho imezalisha jumla ya mbegu za michikichi na kuzisa mbaza kwa asa magere za ya kwitanga na ilagala jkt bulombola na almashauri sita za mkoa wa kigoma kwa ajili ya kuzalisha miche na kusambaza kwa wakulima
 mbolea 
mheshimiwa spik a katika kipindi hicho wizara imeimarisha upatikanaji wa mbolea nchini kwa kuanzisha mfumo wa ununuzi wa pamoja bulk procurement system bps amba umewe zesha kuongeza upatikanaji wa mbolea kutoka tani mwaka hadi mwaka kiambatisho na
mfumo huo umewezesha wakulima kupata bolea kwa wakati na ei nafuu
aidha idadi ya viwanda vinavyoteng eneza mbolea na visaidizi vya mbolea fertilizer suppliment vimeonge zeka kutoka viwanda vinne mwaka hadi viwanda mwaka 
kati ya viwanda hivyo viwanda viwili ni vya vi saidizi na ni vya mbolea
 kuongezeka kwa matumizi ya mbolea kumeenda sambamba na utoaji wa elimu sahihi kuhusu mahitaji ya virutubisho kwenye udongo katika maeneo tofauti ya wakulima 
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi machi kiasi cha mbolea kilichopo nchini ni ani sawa na asilimia ya mahitaji ya mbolea ya tani kwa mwaka kiambatisho na
 b
aidha kiasi cha tani za mbolea zilitokana na mfu mo wa bps ambapo tani urea tani na dap tani ziliagizwa katika mwaka na tani ni bakaa ya mwaka 
ku tokana na matumizi ya mfumo wa bps bei ya mbolea imepungua kati ya asilimia na 
 viuatilifu 
mheshimiwa spika upatikanaji wa viuatilifu kwa ajili ya kudhibiti visumbufu vya milipuko kama vile panya nzige kweleakwelea na viwa vijeshi vamizi umeongezeka kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
 mwaka 
hadi machi tani 
 za viuatilifu zimeingizwa nchini
kati ya hizo tani 
 ni vi uadudu insecticides tani 
 ni vizuiakuvu fungicides tani 
 ni iuagugu herbicides na tani 
 ni viuatilifu vya kudhibiti panya na minyoo
vilevile tani za izuiakuvu cha salfa ya unga kwa ajili ya zao la korosho na ekapak za viuadudu kwa ajili ya zao la pamba zimeingizwa nchini
aidha wizara ku pitia bodi ya pamba imewezesha upatikanaji wa vinyunyizi mabomba vyenye thamani ya shilingi bilion 
 na ekapaki milioni 
 zenye thamani ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika ili kudhibiti ubora wa viuatilifu wizara kupit ia tpri imekagua wafanyabiashara wakiwemo wauzaji watengenezaji wafukizaji na waagizaji kutoka mikoa ya ruvuma beya dar es salaam geita mwanza na shinyanga na tanga 
aidha tp ri imetoa mafunzo ya matumizi sahihi na salam ya viuatilifu wa akulima maafisa ugani na wauzaji kutoka katika mikoa ya kagera kigoma arusha ru vuma na iringa 
vilevile mafunzo kuhusu mbinu bora za unyunyiziaji wa viuati lifu yametolewa kwa wakulima na maafisa ugani kutoka mikoa ya simiyu kigoma na tabora 
ili kuongeza upatikanaji wa viuatilifu na kupunguza upotevu wa mazao wakati wa kuvuna na baada ya kuvuna wizara kupitia tpri imesajili viuatilifu ipya 
udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imesambaza lita za kiuatilifu aina ya duduba katika mikoa na lita 
 za methyl eugnol katika mikoa nane kwa ajili ya kudhibiti viwavijeshi vamizi na nzi wa matunda
vilevile wizara imesambaza tani 
 za viuadudu insecticides tani 
 za vizuia kuvu fungicides tani 
 za viuagugu herbicides na tani 
 za viuatilifu vingine kwa ajili ya kudhibiti pan ya na minyoo
kati ya tani 
 kilo 
 zilitumika katika eneo la ekari kudhibiti panya katika wilaya za musoma na shinyanga
aidha wizara imefanya savei ya nzige wekundu katika mbuga za mazalio za ziwa rukwa rukwa ikuu katavi katavi malagarasi kigoma tabora wembere tabora bahi dodoma amba po imebaini uwepo wa mazingira rafiki ya kuzaliana kwa nzige wekundu katika hekta 
lengo la hatua hiyo ilikuwa ni kudhibiti nzige ili wasiendelee kuzaliana
mheshimiwa spika wizara ilifa nya ukaguzi wa mazao anayoingizwa na kusafirishwa nje ya nch ambapo tani 
 za mazao zilisafirishwa nje ya nchi tani 
 ziliingizwa nchini na vyeti vya usafi vilito lewa
wizara pia imetoa mafunzo kwa wataalamu wakiwemo wataal am wa afya ya mimea atafiti na wadhibiti viwango vya usalam wa chakula kuhusu thari na mbinu za udhibiti wa sumukuvu kibaolojia
 zana za kilimo 
mheshimiwa spika matumizi ya zana bora kilimo yameongezeka katika kipindi cha serikali ya awamu ya tan ambapo matrekta maku bwa na matrekta ya mkono yanayomilikiwa na wakulima yameonge zeka kutoka na mwaka hadi na mwaka mtawalia kiambatisho na
ongezek hilo limechangia mabad iliko makubwa katika ukatuaji ambapo asil imia ya maeneo yana limwa kwa trekta asilimia wanyama azi na asilimia kw jembe la mkono ikilinganishwa na mwaka ambapo asilimia yalilimwa kwa trekta asilimia wanyama ka zi na asilimia jembe la mkono
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taasisi ya sekta binafs tanzania tpsf ime toa mafunzo ya matumizi ya zana za kilimo kwa vijana kutoka mikoa ya morogoro mbeya mwanza kilimanjaro tabora songea dodoma na singida
vilevile wizara imetoa mafu nzo ya kilimo hifadhi kwa wakulima na maafisa ugani 
 mikopo ya pembeje 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo agitf imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi ikiwemo tisa ya mitambo ya mashamba ni ya pembejeo mmoja wa ukarabati miwili ya miun dombinu ya kilimo na mmoja wa fedha za kuendeshea shughuli za shamba kiambatisho na
aidha hadi machi shillingi kati ya shilingi za mikopo zimerejesh wa sawa na asilimia 
 mazingira ya uwekezaji na uanzi shaji wa viwanda vya kuchakata mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka hadi serikali imefuta ushuru tozo na ada na kupunguza tozo nne kati ya zilizoku wa zinatozwa katika mazao ya kilimo pembejeo za kilimo na ushirika ambazo zimesaidia kumuondolea mkulima kero kupunguza gharama za uzalishaji na kuchochea uzalishaji na uwekezaji katika kilimo
hatua hiyo imevutia sekta binafsi kuwekeza takribani shiling trilioni 
 kwenye mnyororo wa hamani wa kuendeleza mazao ya chai kahawa mkonge ngano shayiri na mpunga
aidha ajira katika mnyororo wa thamani ya mazao ya kil imo zimeongezeka kutoka wastani wa ajira mwaka hadi kufikia wastani wa ajira mwaka 
mheshimiwa spika wizara imehamasisha ujenzi wa viwanda ili kuongeza thamani ya mazao ya kilimo na kutengeneza ajira kwa watanzania
atika kipindi cha miaka minne jumla ya viwanda vipya vya kuc hakata mazao vimeanzish wa
aidha viwanda vikubwa na vya kati vya kubangua ko rosho vimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka 
viwanda tisa vilivyoongezeka vin uwezo wa kubangua korosho tani kwa mwaka na vimeanzishwa katika mikoa ya mtwara dar es salaam na pwani 
aidha vikundi vya kubangua korosho vimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
viwanda vikubwa na vya kati vya ku ongeza thamani mazao ya kilimo kama zao la korosho vimeongezeka 
mheshimiwa spika vilevile katika kipindi hicho viwanda vitatu vya chai vimeanzishwa kikiwemo kiwanda cha chai cha kabambe tea factory unilever chenye uwezo wa kusindika majani mabich ya chai tani kwa siku
kiwanda hicho cha unilever kimewekeza mtaji wa shilingi bili oni 
 na kinaajiri watu had kwa siku
viwan da vingine viwili ni pamoja na tropical treasres lim ited kilichopo kilimanjaro chenye uwezo wa kusindika kilo za majani mabichi kwa siku na chai collection tanzania limited kinachochanganya na ku funga chai kwenye vikasha kwa ajili ya hotel kubwa na kinaajiri watu hadi kwa siku kutegemeana na uzalishaji
mheshimiwa spika kwa upande wa zao la mkonge viw anda vikubwa vyenye uwezo wa kuchakata mkonge tani kwa waka na viwanda vidogo vyenye uwezo wa kuchakata konge tani 
 kw mwaka vi meanzishwa na kuzalisha jumla ya ajira 
pia shilingi bilioni 
 zimewekezwa katika uzalishaji na uendelezaji wa viwanda vya kahawa
vilevile kiwanda cha murzah wilmar rice millers chenye uwezo wa kukoboa tani za mpunga kwa siku ki meanzishwa katika eneo la viwanda kiho nda morogoro
 ongezeko la uanzishwaji wa viwanda vya mkonge umechangia kuon geza thamani ya mazao ya mkonge na kuchangia upatikanaji wa bidha zinazotokana na zao ilo hapa hapa tanzania 
 upatika naji wa masoko ya maz ao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne wizara imeendelea kuweka mazingira wezeshi kwa aji li ya upatikanaji wa masoko ya uhakika kwa mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi
katika kufikia azma hiyo wizara imea nzisha kitengo cha ma soko agricu ltural marketing unit katika idara ya maendeleo ya mazao inay osimamia utafutaji wa masoko kufanya tafi ti za masoko na bei za mazao pamoja na kufuatilia mifumo ya uuzaj wa mazao
mafanikio ya kuanzishwa kitengo hicho cha masoko wizara kwa ushirikiana na wizara ya viwanda na biashara imeanza kutoa mwenendo wa bei za mazao ya kilimo kwa wiki mwezi na kila robo
baadhi ya mazao hayo ni pamoja na mazao ya nafaka mikunde mboga na mazao ya biashara
mheshimiwa spika wizara pia imeendelea kush irikiana na wadau balimbali ikiwemo serikali ya japan kupitia mradi wa jica kuwezesha na kuhamasisha wakulima wadogo wa mazao ya bustani na matunda kutafiti ma soko ya mazao hayo kwa kutumia kauli mbiu isemayo anzia sokoni alizi shambani kwa kip ato zaid i
elimu na hamasa hii imetolewa katika mikoa ya tan ga arusha na kilimanjaro na jumla ya kaya zimenufaika
vilevile wizara imeendelea kuwaunganisha wak ulima na wanunuzi wasindikaji wafanyabiashara wa pembejeo na adau wengine katika mny ororo wa thamani kuwasiliana ili kukidhi haja ya soko husika
pia wizara imeendelea kuzitumia ofisi za balozi zilizopo nchini na balozi za tanzania zilizopo nchi za nje kutafuta masoko ya mazao ya kilimo
hatua hii imeonesha kuwa na mafa nikio makubwa husu san kuon gezeka kwa kampuni za ununuzi wa mazao mbalimbali
mheshimiwa spika wizara imeendelea kunufaika na masoko ya nje yenye masharti nafuu ambayo hayana ukomo wa bidhaa wala ushuru wa forodha duty free quota free dfqf
maso ko ha yo yapo katika nch za ch ina india japan uswisi norway uturuki new zeala nd iceland brazil morocco jamhuri ya korea soko la marekani kupitia mpango wa agoa african growth opp ortunity act umoja wa ulaya eac na sadc
mheshimiwa spika wizar kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango wizara ya viwanda na biashara pamoja na sekta binafsi imeimarisha matumizi ya mifumo ya masoko ikiwemo soko la bidhaa tmx stakabadhi za ghala minada na kilimo cha mkataba
matokeo ya mifumo hiyo ni pamo ja na kuviunganish vyama vya ushirika vinavyozalisha ufuta na kakao kuuza azao yao kwa mfumo wa soko la bidhaa
vilevile wizara imewezesha na kusimamia vyama vya ushirika vya wa banguaji wadogo wa korosho kutumia mfumo wa stakabadhi za ghala kuuza tani 
 katika nchi za india china na vietnam
mheshimiwa spika matumizi ya mifumo hiyo imesaidia kuimarika kwa bei ya mazao ya kilimo kwa mfano bei ya zao la ufuta imeon gezeka kutoka shilingi kwa kilo mwaka hadi kufiki shilingi kwa ki lo mwaka bei ya kakao kutoka shilingi mwaka kwa kilo hadi shilingi kwa kilo mwaka bei ya zao la korosh imeimarika kutoka wa stani wa shilingi mwaka kwa kilo hadi kufikia was tani wa shilingi kwa kilo mwaka na bei ya singa za mkonge imeongeze ka kutoka shilingi kwa kilo mwaka hadi hilingi kwa kilo mwaka kwa mauzo ya ndani ya nchi
aidha bei ya kahawa iliyokobolewa aina ya arabik kat ika soko la ndani imeimarika zaidi kwa kuuzwa kwa dola za marekani ikilinga nishwa na bei ya dola za marekani 
 katika soko la dunia kwa gunia la kilo na bei ya kahawa aina ya robusta iliimarika kwa kuuzwa kwa dola za marekani 
 katika soko la ndani ikilingan ishwa na dola za marekani 
 katika soko la dunia kwa guni la kilo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na tmx imehamasisha mfumo huo kwa viongozi wa vyama vya msingi vya ushirika na wakulima ka tika halmashauri wilaya za bukoba vijijini manispaa ya bukoba misenyi kar agwe kyerwa ngara biharamulo na muleba
aidha tmx imeanza maandalizi ya kuuza korosho kupitia mfumo wa ots online trading system katika msimu wa mwaka ambapo imeto mafunzo kwa wada wa zao la korosho katika mikoa ya lindi mtwara pwani ruv uma na tanga
mheshimiwa spika hadi machi cpb imeuza jumla ya tani 
 za korosho ghafi za msimu wa ambapo tani 
 ziliuzwa kwa utaratibu wa alipwani fob na tani 
 ziliuzwa kwa utaratibu wa malighalani ex warehouse
thamani ya korosho zilizouzwa kwa utaratibu wa malipwani ni dola za marekani 
 na zil izouzwa kwa utaratibu wa malighalani ni shilingi 
mhesh imiwa spika serik ali imeendelea kuwalipa wakulima wa korosho ambapo hadi febru ari jumla ya shilingi imelipwa
aidha kiasi cha shilingi bado hazijal ipwa kama inavyooneshwa katika kiambatisho na
serikali inae ndele kuhakiki madai wakulima ambao hawajalipwa na zoezi hilo la uhakiki na mali po linatarajiwa kukamilika mwezi mei 
mheshimiwa spika vilevile serikali imeend elea kufanya tafiti za masoko kwa mazao ya biashara chakula na mazao ya bustani kwa kushi rikiana na sekta bina fsi kama taha
aidha tafiti hizi zimebaini kwamba kilimo cha mkataba ndicho chenye uhakika wa soko la mazao ya mkulima ambapo kwa sasa wizara kwa kushirikia na na taha imejikita kutoa elimu kwa wakulima uhusu kilimo cha mkataba
vile vile wizara kwa kus hirikiana na sekta binafsi imeendelea kufanya tafiti za masoko ya mazao mbalimbali ndani na nje ya nchi kwa kutumia ofisi za balozi zetu kupata uhakika wa masoko ya mazao ya kilimo
 utafiti huduma za ug ani na mafunzo ya kilimo 
mheshi miwa spika katika ku imarisha shughuli za utafiti na ugunduzi wa kilimo serikali ilianzisha taasisi ya utafiti wa kilimo tanzania tari kupitia sheria ya bunge na
 ya mwaka tari s act no
 of 
katika kipind cha mia ka minne kwa kush irikiana na sekta bin afsi imegundua aina za mbegu bora kiambatisho na
aidha kati ya hizo kampuni binafsi zimegundua aina mbegu bora za mazao ya kilimo
vilevile wizara kupitia tari imefanya utafiti wa kupima afy ya udongo na ku andaa rama ni zinazoonesha mtawa nyiko na viwango vya mboji organic carbon pamoja na uchac hu ph wa udongo katika mikoa yote nchini
viwango vya mboji na uchachu wa udongo ni viashiria vya uwepo au kutokuwepo katika udongo virutubisho vya aina ya naitrojeni fosfor i potasimu salfa alsiam na magnesiam
virutubisho hivi ni muhimu katika uzal ishaji wa mazao ya kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tar imegundua aina za mbegu bora za mazao
kati ya hizo aina tisa ni za muhogo mbili za alizeti mbili za mahindi mbili za mpunga moja ya ulezi na sita za viazi vitamu
mbegu za alizeti zina kiwango kikubw cha mafuta ikilingani shwa na mbegu zilizopo mbegu za viazi vitamu zina viini lish vya vitamin a
aidha mbe gu za mpunga zinatoa mavun kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta mchele wake una nukia vi zuri na kupikika kiurahisi wakati mbegu za mahindi zinat oa mavuno kati ya tani saba hadi kwa hekta na zina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa maiz streak na turcium blight virus
mheshi miwa spika tari imetathmini upokeaji wa teknolojia ya zao la viaz ilishe vinavyoongeza upatikanaji wa viinilishe vya vitamin mwilini na kubaini kuwa upo keaji huo umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwak 
aidha tari metoa mafunzo kuhusu matumizi ya paper tool fertilizer optimizer na fertilizer optimizer app kwa ajili ya kugundua kiwango cha matu mizi ya mbolea kwenye neo husika kwa maafisa ugani katika mkoa wa mbeya
vilevil e tari imeendelea ushirikiana na taasis za ndani na nje ya nchi vyuo vikuu na mashirika mbalimbali amba po imesaini makubaliano ya ushirikiano mous yenye jumla ya hilingi kwa ajili ya masuala ya utafiti wa kilimo nchini
mheshimiwa spika tari imeende lea kuhamasisha matum izi ya teknolojia na ubunifu ambapo ilishirikiana na vyombo vya ha bari kuandaa na kuonesha matokeo ya utafiti kupitia vipindi vy runinga na vya rad io
jumla ya makala zimeandaliwa katika lugha ya kiingerez na kiswahili na ku chapishwa kwenye maga zeti
aidha torita imekamilisha utafiti wa awali wa mbegu nne za tumbaku yunan yunan nc na nc 
utafiti huo meonyesha kuwa mbegu za tumbaku ya mvuke za yunan na yunan zinafanya vizuri kwenye udongo wa kicha nga na kikungu wa kan da tatu za tumbaku kahama tabora na chunya
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tacri imezalisha na kusamb aza kwa wakulima jumla ya miche na imegundua aina tatu za mbegu bora kahawa ya arabika zinazostahimili ukame amba zo ni n n na tacri f
pia tacri imezindua vitabu vya kanuni za kilimo bora cha kahawa ya arabika na robusta na mtaala wa mafunzo kwa maaf isa ugani wa zao la kahawa
mheshimiwa spika katika kuimari sha huduma za ugani wizara kupitia vyuo vyake imetoa wataalam wa kilimo kwa ngazi ya astashahada na stashahada za kilimo katika kipindi cha kuanzia mwaka had mwaka 
vilevile katika kipindi hicho wizara ilihamasisha sekta binafsi kuwek eza katika mafunzo kilimo ambapo wataa lam wame hitimu katika vyuo binafsi ngazi ya astashahada stashahada za kilimo kiambatisho na
aidha kupitia mrad wa erpp na tanrice pamoja na mashirika ya fao helvetas na usaid jumla ya maafi sa ugani na waku lima wamepatiw mafunzo kuhusu kanuni za kilimo bora teknolojia mbalimbali za zalishaji jinsia na masoko
mheshimiwa spika wizara imeandaa kakati wa miaka mitano wa kuimarisha vyuo vya mafunzo ya kilimo matis na vituo vya mafunzo kwa wakulima ftc unaolenga kutatua changamoto zinazokabili vyuo na vituo hivyo zikiwemo ucha kavu wa miundombinu uhaba wa vifaa vya kufundishia na kujifunzia uhaba wa vifaa vya us afiri uhaba wa watumishi mitaala kutokuhuishwa kwa muda mre fu na watumishi kuto jengewa uwezo kwa mud mrefu
mkakati huo unatarajiwa kutumia jumla ya shilingi kwa ajili ya kutekeleza malengo hayo kwa kipindi cha 
mheshimiwa sp ika katika kutekeleza mkatikati huo wizara imewezesha mafun zo ya muda mrefu kwa watumishi ngazi shahada ya uzamili na wanne ngazi ya shahada ya kwanza katika vyuo vikuu vya hapa nchini
pia wakufunzi wawili wamejiu nga na mafunzo ya shahada ya uzamili nje ya nchi na wakufunzi wamehudhuria mafunz ya muda mfupi nje ya nchi kwa ufadhili wa jica na usaid feed the future india triangular training program me
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sagcot pamoja mradi wa stawisha ime jenga kituo mahiri cha kuendeleza zao la viazi mviringo katik kituo cha utafiti cha uyole mbeya
kupi tia kituo hicho wakulima wapatao kutoka nyanda za juu kusin wamefundishwa kilimo bora cha viazi mviringo
aidha aina sita za mbegu bora za vi azi mviringo zimethibitishwa na tani za mbegu za viazi zimezalishwa
 uwezo wa kuhi fadhi mazao 
mheshimiwa spika mwaka nchi ilikuwa na jumla ya maghala yenye uwezo wa kuhifadhi tani za mazao ya chakula
wizara imeendelea kuimaris ha uwezo wa kuhifadhi mazao kwa kujenga na kukarabati miundom binu ya hifadhi ikiwa ni pamoja na viheng na ghala yenye uwezo wa kuhifadhi jumla ya tani mtawalia na hivyo kuongeza uwezo wa kuhifadhi kutoka ta ni mwaka hadi tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia kiamba tisho na
upatikanaji na uhakika wa chakula unaenda sambamba na ujenzi wa mag hala madogo na makubwa 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuima risha hifadhi ya taifa ya chakula kwa lengo la kuimarisha usalama wa chakula nchini
katika mwaka wakala wa taifa hifadhi ya chakula ulihifadhi jumla ya tani 
 zikiwemo tani 
 bakaa ya mwaka na tani 
 za mahi ndi zilizonunuliwa mwa ka 
hadi kufikia mwishoni mwa mwezi aprili aki ba ya chakula katika maghala ya wakala ni tani 
 kiambatisho na
mheshimiwa spika katika waka wizara kupitia nfra imeuza jumla ya tani 
 za mahindi ambapo ani zenye thamani ya dola za marekani zimeuz wa nchini zimbabwe tani 
 zime uzwa ndani ya nchi
kati ya tani 
 za mahindi yaliyouzwa ndani ya nchi tani 
 zimeuzwa wilaya ya longido tani wi laya ya dodoma na tani kwa mamlaka ya hifadhi ngorongoro
 bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko 
mheshimiwa spika katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano wizara imefanya mabores ho katika taasisi ya bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cpb ambapo mafanikio mbalim bali yamepatikana
mafanikio hayo ni pamoja na kurejeshwa kwa mali za serikali zil izokuwa zinamilikiwa na shirika la taifa la usagishaji national milling corporation nmc ambazo zilikuwa chini ya watu binafsi
mali zilizorejeshwa kinu cha usagishaji cha arusha kilichokuwa kikiendeshwa na kampuni binafsi ya mona ban trading and farm ing pamoja na ghala kiteto lenye uwezo wa kuhifadhi tani 
pia bodi hiyo imefu fua kinu cha iringa chenye uwezo wa kusaga tani za mahindi kwa siku kujenga kinu kipya cha kusaga chenye uwezo wa kusaga tani za nafaka kwa si ku katika eneo la ki zota mkoani dodoma pamoja na kusimika kiwanda cha kusindika tani kwa siku za mbegu alizeti
hatua hiyo imewezesha bodi kuongeza uwezo wa kusagisha nafaka kutoka tani hadi kwa siku katika viwanda vyake vilivyopo iringa dod oma na arusha
mheshimiwa spika taasi si ya cpb imefanikisha zoezi la kununua korosho kwa wakulima tani 
 na kuuza tani 
 za korosho ghafi kwa msimu pamoja na kuuza tani za korosho zilizobanguliwa katika masoko ya nda ni na nje ya nchi
aidha bodi imenunua kuuza tani za mahindi mtama maharage na mchele katika masoko ya ndani ya nchi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko imenunua tani 
 za ma hindi kutoka kwa wak ulima sawa na asilimi 
 ya lengo
vilevile bodi imesindika tani 
 za mahind na kuzalisha tani 
 za unga na tani 
 za pumba ka tika vinu vya arusha dodoma na iringa
aidha cpb imenunua tani 
 za alizeti ku toka kwa wakulima
li kuongeza uwezo wa kusindika bodi imefunga mashine mbili zenye uwezo wa kusindika tani za mahindi kwa siku na tani za alizeti kwa siku katika neo la kizota dodoma
pia bodi imeongeza wigo wa ununuzi wa mazao ambapo hadi februari imenunua tani 
 za mahar age
 ujenzi wa ghala na miundombinu ya kuhifadhi mazao 
mheshimiw spika wizara imeendelea kuimarisha uwezo wa kuhifadhi mazao kw lengo la kuongeza up atikanaji wa chakula na masoko
kupitia mradi wa erpp wizara inakamilisha ujenzi wa ghala tano za kuhifadhi mpunga zenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mkoa morogoro
hadi machi ujenzi wa ghala hizo umefikia hatua zifuatazo msolwa ujam aa mt asilimia njage mt asilimia mvumi mt asilimia kigugu mt asilimia na mbogo komtonga mt asilimia 
mheshimiw spika wizara kupitia wakala wa taifa wa kuhifadhi chakula nfr a inakamilisha ujenzi wa ghala na vihenge vya kisasa kupitia mradi wa kuongeza uwez wa kuhifadhi mazao
hadi aprili jenzi umefikia asilimia 
 ya utekelezaji ambapo katika maeneo ya songea makambako mbozi dodoma na shinyanga umefikia asilimi na ujenzi katika maeneo ya mpanda sumbawanga na babati umefikia asilimia 
wamu ya kwanza ya mradi huu inatarajiwa ukami lika agosti ambapo wakala utaongeza uwezo wa kuhifadhi nafaka kutoka tani za sasa hadi kufikia tani 
 ujenzi wa vihenge vya kisasa silos kwa ajili ya kuongeza uwezo wa wakala wa taifa hifadhi ya chakula nfra kuhifadhi chakula cha kutoka katika kanda zote saba umekamilika kwa zaidi ya silimia 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza mradi wa kudhibiti sumukuvu nchini tanipac wenye lengo la kuimarisha ubora wa mazao ya chakula hususan mahin di na karanga ili kul inda afya ya jamii na kuchochea mauzo ya nje
hadi machi izara kupitia mradi wa tanipac imeendelea kusanifu ghala za ku hifadhi mahindi na kar anga ambapo ghala zitajengwa tanzania bara na mbili zi tajengwa zanzibar
ai dha wizara imeingia mkataba na mshauri elekezi kwa ajili ya usanifu wa karantini na aabara ya udhibiti wa magonjwa ya mimea kibaiolojia national bio logical control labora tory itakayojengwa kibaha mkoa wa pwani
mheshimiwa spika kutokana na athari za sumukuvu ambayo taari fa za kitafiti zinaonesha kuwa inachangia katika magonjwa yasiyoa mbukiza hususan saratani ya ini pamoja na udumavu
wizara kupitai mradi wa tanipac inas hirikiana na taasisi za tbs veta sido tari kwa upande wa ta nzania bara pamoja wizara ya kilimo za nzibar zfda na zari kutoa elimu kwa umma kuhusu athari na udhibi ti wa sumukuvu kupitia runinga redio magazeti machapisho mbali mbali na maonesho mbal imbali ya kitaifa
hadi machi wananchi wamepata elimu hiyo kupitia mafu nzo na maonesho
 kuim arisha ushirika 
mheshimiwa spika ushirika umeendelea kuimarika ambapo vyama vya ushirika vimeongezeka kutoka mwaka adi mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
vilevile idadi ya wanachama wa vyama vya ushirika imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
hata hivyo wizara imechukua hatua ya kuvifuta jum la ya vyama vimeshindwa kukidhi masharti ya usaj ili wake na hivyo kubaki na jumla ya vyama vya ushi rika kwenye daf tari rejista ya vyama vya ushirika nchini
mheshimiwa spika katika kipindi hicho thamani ya mikopo inayotolewa na vyama vya ushirika wa ak iba na mikopo sacco s imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi tri lioni 
mwezi machi 
vilevile thamani ya hisa akiba na amana imeongezeka kutoka shilingi bilioni desemba na kufikia shilingi bilioni machi sawa na ongeze ko la asilimia 
aidha idadi ya viwanda vinavyomilikiwa na vy ama vya shirika imeongezeka utoka viwanda mwaka hadi viwanda mwaka 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa vyama vya ushirika vinaimarika kiuchumi kiutendaji wizara imeendelea kuimarisha usimamizi na udhibiti kwa kufanya kaguzi za mara kw mara kwa vyama vya ushirika
katika kipindi cha miezi sita kuanzia julai hadi esemba shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika nchini coasco limefanya uka guzi wa nj kwa vyama vya ushirika kati ya hivyo vyama vimepata ati inayoridhisha vyama vimepata hati yenye shaka vyama vimepata hati isiyoridhisha vyama vimepata hati mbaya
 urejeshaji wa mali za ushirika 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne serikali ya awamu ya tano imefani kiwa kurej esha mali zilizokuwa za vy ama vikuu vya ushirika ikiwemo ncu ltd cha mwanza shirecu ltd cha shinyanga kncu cha mkoani kilimanjaro na shirika lake tanzu la tccco zilizouzwa kinyume na utaratibu
jumla ya mali nane za ncu limited mali mbili za shirec limited ambazo ni nyumba za makazi maghala viwanda na viwanj viliuzwa kinyume cha sheria na taratibu za manunuzi bila kuzing atia thamani halis ya mali husika
mheshimiwa spika mali za ncu zilizorejeshwa katika kip indi hiki cha miaka inne ni kama ifuatavyo jengo la usafirishaji kauma kiwanja na
 kit alu t barabara ya stesheni mwanza kiwanda cha ashok viwanj na
 a na a eneo la viwanda igogo pamoja na viwanja vyake mwanza kiwanda cha mkong viwanja na
 na eneo la viwanda igogo jijini mwanza kiwanda cha new era oil mill viwanja na
 na eneo la viwanda igogo mwanza ghala la igogo lililopo katika kiwanja na
 kitalu a mwanza nyumba iliyopo kiwanja na
 italu is amilo mwanza nyumba iliyopo katika kiwanja na
 kitalu d isamilo mwanza nyumba iliyopo ka tika kiwanja na
 kitalu d isamilo mwanza
mheshimiwa spika vilevile serikali imerudisha mali mbili za shirecu ambazo ni ghala lililopo kw enye kiwan ja na
 kitalu kurasini jijini dar es salaam na nyumba iliyopo kwenye viwanja na
 na kitalu bb mchikichini ilala dar es salaam
pia mali za kiwand cha kukoboa kaha wa cha kilimanjaro tccco zikiwemo nyumba tatu na lori moja ina ya fia nazo zimerejeshwa
aidha jumla ya shilingi
 mali ya kncu fedha iliyolipwa na kuz idishwa kwa makusudi kwa mwekezaji ambaye alipaswa kulipwa fidia baada ya shamba hi lo kuuzwa fedha hizo zimerejeshwa kncu ltd na kutumika kul ipa madeni ya chama hicho
 kilimo cha umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya taifa ya umwag iliaji imeongeza eneo la kilimo cha umwagiliaji kutoka hekta mwaka hadi hekta mwaka sawa na ongezek la asilim ia 
 kiambatisho na
 aidha tija ya uzalishaji katika skimu za umwagiliaji zilizoendele zwa imeongezeka kutoka wastani wa tani 
 kwa hekta mwaka hadi kuf ikia wastani wa tani 
 kwa hekta kwa zao la mpun ga tani 
kwa hekta mwaka hadi tani 
 kwa hekta mwaka kwa zao la mahindi tan kwa hekta mwaka hadi kwa hekta mwaka kwa hekta kwa zao la vitunguu na tani kwa hekta mwaka hadi tani kwa ekta mwaka kwa zao la nyanya
mheshimiwa spika mafanikio hayo yamechangiwa na kukamilika kwa iradi iliyogharimu shilingi 
kati ya miradi hiyo miradi inasubiri kuzinduliwa kiambatisho na
miradi iliyokamilika ni pamoja na mradi wa uboreshaji iundo mbinu ya skimu ya umwagiliaji ya dakawa yenye ukubwa wa hekta iliyogharimu shilingi skimu kati ya skimu zeny ukubwa wa hekta za mradi wa kuendeleza skimu za umwagiliaji za wakulima wado go ssidp ukarabati wa miradi ya skimu za umwagiliaji zenye jumla ya ukub wa wa hekta iliyogharimu shilingi 
 tija na uzalishaji kwenye kilimo cha mpunga imeongezeka kutokana na kuongezeka kwa eneo la kilimo cha umwagiliaji 
mheshi miwa spika katika mwaka wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imeendelea na ukarabati na uboreshaji wa miundombinu katika skimu za umwagiliaji
kati ya skimu hizo skimu ni kupitia mradi wa kuendeleza skimu za wakulima wadogo ssidp na skimu tano ni kupitia radi wa kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga erpp
kati ya skimu za ss idp skimu tisa zimekamilika ambazo ni soko hekta moshi dc kituani mwe nzae hekta na kwemugiriti hekta lushoto dc katela taba hekta busokelo dc ngon gowele hekta na nanganga hekta ruangwa dc mwalunili hekta igunga dc na ngage hekta simajiro dc
aidha kimu saba za umwag iliaji zimefikia wastani wa asilimia 
pia ukarabati wa skimu za mra di wa erpp umefikia silimia 
miundombinu ya umwagiliaji imeendelea kukarabatiwa
 ushiri ki wa vijana katika kilimo 
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mkakati wa taifa vijana kushiriki katika kilimo wa miaka mitano national st rategy for youth involvement in agriculture nsyia uliozinduliwa tarehe oktoba jijini dar es sal aam kwa lengo la kuwavutia vijana kushiriki katika shughuli za kiuchumi kupitia sekt ya kilimo nchini
wizara kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mk uu imetekel eza mkakati huo kupit ia mr adi wa teknolojia ya kitalu nyumba green house katika halmashauri katika mikoa kwa kujenga vitalu nyumba na kufikia vijana ambapo shiling zimetumika
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutekel eza kakati wa taifa wa kuhamasisha ushiriki wa vijana katika kilimo ambapo imeratibu makongamano ya vijana katika kanda sita ambazo ni njombe njombe ruv uma na iringa songwe songwe mbeya rukwa na katavi tabora tabora kig oma dodoma na singid a arusha arusha tanga manyara na kilimanjaro mara mara simiyu na wanza na geita geita kagera na shinyanga
vijana walish iriki na kujadili namna bora ya kutumia fursa zilizopo katika mnyororo wa thamani wa mazao na ubadilishana uzoefu shughuli za kilimo
aidha wizara kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mku u ajira kazi or tamisemi imeandaa mpango kazi wa utekelezaji wa maazimio yaliyofik iwa katika makongamano hayo
mheshimiwa spika wizara kwa kushir ikiana na hirika la sugeco chin ya chuo kikuu cha kilimo cha sokoine sua imetoa mafunzo kwa vijana kuhusu kilimo biashara uzalishaji na ujasiriamali katika vitu atamizi vya mikoa ya morogoro na pwani
kati ya vijana hao vijana wamekwenda israel na wamekwenda marekani kwa ajili ya kuongeza ujuzi zaidi
baadhi ya vijana hao wameanzisha masham ba ya mazao ya bustani ikiwa ni pamoja na parachichi vitunguu yanya na wengine wameanzisha maduka ya pembejeo
 matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa pika wizar kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na halmashauri za wilaya ime pima mashamba ya wakulima wadogo wanaozunguka mashamba makubwa na hati za hakimili ki za kimila zimetolewa kwa wakulima wanaozunguka mashamba ya ngalimila lukulilo skimu ya mwagiliaji ya msolwa ujamaa mvumi na mkulazi
wizara pia katika kipindi icho imewezesha upatikanaji wa hatimiliki katika mashamba makubwa ya uwekezaji ya lukulilo rufiji bagamoyo sugar na mkulazi ambapo mashamba hayo ta yari yamesh apata wawekezaji
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa mafunzo kuhusu matumizi ya teknolo jia za hifadhi ya udongo na maji mashambani ili kuzuia mmomonyoko wa udongo na kui fanya ardhi ya kilimo kuwa endelevu
wizara kupitia mradi wa hifad hi ya mazin gira ya ziwa victoria imetoa mafunzo ya utunzaji wa udongo na maji mashambani kwa takribani ambao katika kipindi hicho wanatumia teknolojia za kuhifadhi ud ongo na maji mash ambani katika eneo la hekari 
aidha mavuno ya pamba yameongez eka kutoka kilo kwa ekari mo ja hadi kufikia kilo kwa ekari moja katika maeneo hayo
vilevile wiz ara imehifadhi takriban hekari 
 za lindimaji kati ya hizo hekari 
 ziko ando ya ziwa na hekari 
 ziko duma
pia wizara imetoa mafunzo ya teknoloj ia za hifadhi ya udon go na maji mashambani kwa wakulima kutoka katika vijiji vya choma tang eni kolelo na lubasazi vilivyoko katika milima ya ulugulu mkoani morogoro na waku lima kutoka katika vijiji vya kata ya amani mkoani tanga
mhesh imiwa spika katika jitihada za kuong eza uzalishaji wa mbegu za mafuta ili kupunguza uagizaji wa mafuta ya kula kutoka nje wizara katika kipindi cha miaka mine imeshir ikiana na ofisi waziri mkuu kuhakiki jumla ya mashamba yaliyobatilishwa umilik na serika li katika mikoa ya mo rogoro tanga na arusha na kubaini kuwa mashamba kati ya yanafaa kwa kilimo cha zao la alizeti na hatua za umilikishaj zinaendelea
mheshimiwa spika vilevile wizara kwa kushirikiana na wizara ya ard hi nyumba na maendeleo ya makaz na halmashauri za wilaya imepima mashamba ya wakulima wadogo wanaozunguka mashamba makubwa na kuwapatia wamiliki hati za hakimiliki za kimi la 
hati hi zo zimetolewa kwa wakulima wanaozunguka mashamba ya ngalimila luku lilo skim ya umwagiliaji ya msolwa ujamaa mvumi na mkulazi
 mkakati wa kudhib iti upotevu wa mazao 
mhes himiwa spika wizara imeandaa mkakati wa taifa wa kupunguza upote vu wa mazao ya chakula nchini wenye lengo la kupunguza upotevu wa mazao hayo kwa asi limia fikapo 
uanzishwaji wa mkakati huu ni utekelezaji wa makubaliano na maazimio ya kikand na kimataifa yanayolenga kuimarisha usalama wa chakula na lishe nchini
mkak ati huo wa miaka ulianza rasmi mwaka na ulizinduliwa asmi tarehe agosti na mhesh imiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri wa muungano wa tanzania
nakala za mkakati huo zimesambazwa kwa wadau na maafi sa ugani katika mikoa kumi ya mwanza dar es salaam simiyu geita shinyanga mara singida dodoma morogoro na manyara
 kuhuisha mifumo na sera 
 mfumo wa vibali kwa njia ya kielektroniki atmis 
mheshimiwa spika wizara imeanzisha fumo wa vibali kwa njia ya kielektroniki atmis unaolenga kutoa huduma za utoaji vyeti vy usafi wa maz ao ya mimea na vibali vya kuingiza na kuuza mazao nje ya nchi
mfumo huo umepunguza muda wa upata kibali kutoka siku saba za awali hadi siku moja kwa wafanyabiashara
vilevile umechangia kudhibiti mianya ya udanganyifu wa nyaraka na kuongeza ukus anyaji wa maduhuli ya serikali kutoka shilingi 
 julai hadi shilingi 
 machi sawa na ongezeko la asilimia 
 uanzishwaji wa kanzidata ya wakulima 
mheshimiwa spika wizara imeanzisha mfumo wa usajili wa akulima farmers regi stration system frs na kutengeneza kanzidata ya wakulima ambayo itasaid ia kuwatambua na kuwapatia vitambulisho kuainisha mahitaji yao kiwemo pembejeo kilimo huduma za kifedha na masoko na hatimae kuweka mipango ya kuwahudumia
adi aprili juml ya wakulima katika mazao nane makuu ya kibia shara ambayo ni korosho pamba kahawa chai mkonge pareto tum baku na sukari wamesajiliwa kupitia mfumo huo sawa na asilimia 
 ya wakulima wote wa mazao hayo nchini kiambatisho na 
 bima ya mazao 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau wa huduma za bima ikiwemo mamlaka ya kudhibiti shughuli za bima nchini tira shirika la bima la taifa nic kampuni binafsi tano za bima zimeanzis ha bima ya mazao kwa lengo la kumsadia mkulima kujikinga na athari za majanga ya asili na mabadiliko ya tabianchi pamoja na kupata dhamana ya mkopo
hadi sasa wakulima wa mazao ya biashara wamesajiliwa na kutengeneza kanzidata kwa lengo la kuwat ambua na kusaidia kat ika toaji wa huduma za kilimo ikiwemo huduma ya bima ya mazao
mheshi miwa spika hadi sasa jumla ya kampuni sita za bima zinashiri ki zoezi za utoaj huduma za bima ya mazao
ampuni hizo ni pamoja na jubilee insura nce inayohudum ia vikundi vya wakuli ma wa zao la mahindi katika mikoa ya nyanda za juu kusini aup inayoh udumia wakulima wa mazao ya mahindi maharage mazao ya bustani na alizeti katika mikoa ya dar es salaam dodoma morogoro shinyanga mwanza arusha zanzi bar mbeya na mtwara mge insurance inayohudumia wakulima wa mpunga mahindi na alize ti katika mikoa ya dodoma singida njombe morogoro na iringa
ampuni nyingine pamoja na nic reliance na acre africa
hadi desemba thamani ya kinga ya ima ya mazao yaliyoai nishwa ni shilingi 
waziri wa kilimo mhe
japhet hasung katikati mkuu wa mkoa wa simiyu anthony mtaka kuli a pamoja na mten daji mkuu wa shirika la taifa la bima dkt
elirehema doriye wakiwa na viongozi wengine wa erikali na chama cha mapinduzi mkoa wa simi yu tarehe agosti mara baada ya wa ziri hasunga kuzindua rasmi bima ya mazao kwa wakulima wa pamba
 usajili wa wadau 
mheshimiwa spika pia wizara imeendelea na juhudi za kutambu mchango wa sekta binaf si katika sekta ya ki limo ambapo imekamilisha mfumo wa kuwasajili wadau wote wa sek ta ya kilimo ikiwemo sekta binafsi stakeholders mapping
hadi ufikia tarehe aprili jumla ya wadau wa sekta binafsi wamesajiliwa amba po wazalishaji na wasamb azaji wa pembejeo ni wazalishaji wa bidhaa za kilimo na wasindikaji 
idha jumla ya miradi inayofadhiliwa na washirika wa maendele yenye thamani shilingi trilion 
 imesajiliwa kwenye mfumo
mfumo huo utaiweze sha serikali kutambua ju hudi na uwekezaji wa wadau wote na kuimarisha ushirikiano kati yao na serikali katika kuendeleza sekta ya kilimo kupitia program ya asdp ii
 mfumo wa kilim 
mheshimiwa spika wizara inakamilisha mfumo wa kilimo ambao ut asaidia kuwaelemisha wakulima kuhusu kilimo ora ha mazao na kuwaunganisha wakulima na wanunuzi wa mazao
vilevile mfumo huo utawawezesha wakulima na wataalam wa kilimo uwasiliana kwa ku tuma ujumbe kwa njia ya simu za viganjani
majaribio ya mfumo huo atafanyika katika wilaya za bahi kongwa na chamwi no mwezi mei 
 mfumo wa taarifa za kilimo d ashboard 
mheshimiwa spika wizara inakamilisha mfumo wa taarifa za kilimo dashbo ard
lengo la mfumo huo ni kuwezesha kupatikana kwa taarifa fupi zilizochambuliwa kwa njia ya kielektroniki zin azopima mafanikio ya viashiria vya malengo mbalimbali yaliyowe kwa na wizara
mfumo huo utaiwezesha wizara kuchukua hatua za har aka na madhubuti kwa ajili ya kupata ufumbuzi pale inapobainika malengo yaliyotaraji wa hayajafikiwa
 kutoa huduma za ushauri kuh usu utafiti mafunzo na usambazaji taarifa za kilimo na sayan si shirikishi 
 ushauri kuhusu utafiti 
mheshimiwa spika wizara kupitia tari imeendelea kutoa ushauri kuhusu matokeo ya utafiti na matumizi ya teknolojia mbalimbali za uzalishaji na usindik aji wa mazao ya kilimo
kupitia siku ya chakula duniani tari ilitoa ushauri na kuwahimiza wadau wa kilimo kuhusu matumizi ya teknolojia zilizof anyiwa utafiti na zenye matokeo makubwa kama vile usindikaji na uc hanganyaji wa mazao lishe ili kupata bidhaa ze nye ubora wa lishe kama unga lishe
mheshimiwa spika vilevi le tari kwa kushirikiana na baraza la nafaka la ukanda wa afrika mashariki eastern africa grain council eagc iliratibu maonesho ya kilimo biashar kupitia tari ilonga na uyole ambapo jumla ya wadau na mtawalia walishiriki
pia tari kibaha iliadhimisha siku ya wadau wa zao la miwa kwa lengo la kuonesha eknolojia za uzali shaji na usindikaji wa bidhaa za miwa
wadau kutoka kilombero na kutoka kibaha wali shiriki maonesho hayo
vilevile tari makutupora iliadhimisha siku za wakulima tat kwa wakulima na wadau katika mnyororo wa thamani wa maz ao ya zabibu ulez i muhogo korosho mtama uwele kunde mbaazi alizeti viazi vi tamu na ufuta
 usambazaji taarifa za kilimo na sayansi shirikishi 
mheshimiwa spika wizara imeende lea kuweka msukumo katika kusambaza teknolojia mbalimbali kwa wak ulima kupitia maone sho ya kilimo mashamba darasa na vyombo vya habari
katika mwaka wizara imesam baza teknolojia za ki limo kupitia maonesho ya kilimo nanenane yaliyofanyika kitaif mkoani simiyu katika uwanja wa nyakabindi pamoja na kanda saba za maonesho
mheshimiwa spika katika maonesho hayo elimu kuhusu upatikanaji wa mtaji kwa ajili ya kuwek eza kwenye kilimo ka nuni bora za uzalishaji wa mazao matumizi sahihi ya pembejeo zana bora za kilimo kuongeza thamani mazao ya kilimo na upatik anaji wa masoko ili tolewa kwa wadau wa kilimo 
washiriki wa maonesho hayo wali toka sekta ya umma sekta binafsi taasisi za serikali taasisi zisizokuwa za kiserikali wabia wa maendele o taasisi za fedha na vikundi vya wakulima
aidha kupitia maone sho hayo wakulima walipatiwa elimu ya matumizi bora ya ardhi ikiwemo hifadhi ya udongo na maji mashamb ani kupitia vipeperus hi modeli na mafunzo darasani
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sekretarieti ya mkoa wa singida pamoja na fao imeadhimisha siku ya chakula duniani iliyofanyika kitaifa mkoani singida
katika maadh imisho hayo teknolojia za uzalishaji wa mazao ya chakula kwenye maeneo yenye ukame na hifadhi bora ya mazao baada ya kuvuna zilioneshwa
vilevile jumla ya washiriki m na ke wa lifanyiwa tathmini ya hali ya lishe kwa kutumia uwiano wa uzito urefu bmi ambapo watu 
 kati yao walibainika kuwa na uzito uliopitiliza na hivyo kupatiwa ush auri wa lishe bora
mheshimiwa spika matumizi ya mazao ya vyakula vya asili yalih amasishwa ambapo milo kamili iliyotokana na vyakula vyenye asili ya makabila ya mikoa ya ingida mbeya na mwan za viliandaliwa na kuonjwa
lengo la onesho hilo ni kuhamasis ha matumizi ya vyakula vya asili ili kuongeza wigo wa matumizi ya chakula na kupungu za changamoto za upungufu wa chakula katika kaya
 mapitio ya se ra za sekta ndo go ya maza na sheria zake ili kuweka mazingira mazuri ya uwekezaji katika kilimo 
mheshimiw spika wizara imeendelea kupitia sera na sheria mbalimbali kwa lengo la kuboresha mazingira ya uwekezaji katika kilimo ambapo katika mwaka wizara imeandaa mapen dekezo ya kurekebisha na kutunga sheria mbalimbali kwa ajili ya kuimarisha usimami zi wa mifumo ya kitaasisi na bodi za mazao
sheria hizo ni pamoja na marekebisho ya sheria ya ushirika ya mwaka ambayo mapendekezo yake yapo kat ika ngazi ya kupata ridha ya serikali na mape ndek ezo ya kutunga sheria ya afya ya mimea the plant health act ambayo imependekeza kuanzisha mamlaka ya hifadhi ya mimea tanzania plant health authority tapha
 muswada wa sheria ya afya ya mimea ume somwa kwa mara ya kwanza katika mkutano wa wa unge la jamhuri ya muungano wa tanzania
aidha wizara kwa kushirikiana na wadau inapitia sera ya taifa ya kilimo ya mwaka na kuandaa mk akati wake wa utekelezaji kwa ajili ya kuongeza ufanisi katika se kta ya kilimo
 kuimarish uratibu na ufuatili aji na tathmini ya sekta ya mazao 
mheshimiwa spika wizara meendelea kuimarisha mifumo ya uratibu upatikanaji wa takwimu za kilimo ufuatiliaj na tathmini ya sekta ya mazao kwa kushirikiana na wizara ya mif ugo na uvuvi wizara ya iwanda na biashara amis emi ofisi ya taifa ya takwimu na ofisi ya mtakwimu mkuu wa zanzibar
wizara pia imeendelea kushiriki katika maandalizi ya sensa ya kilimo national sample census of agriculture nsca iliyotaraj iwa kufanyika mwezi april i chini ya usim amizi wa ofisi ya taifa ya takwimu nbs
hatua ya uorodhesha ji wa kaya za sekta ya kilimo imekamilika na hatua inayofuata ni kuendesha mafunzo wa wakufunzi watakaowafundisha wakusanyaji wa takwimu kabla ya ku anza kukusanya takwimu hi zo
hata hivyo mafun zo hayo hayakukamilika kutokana na mlipuko wa ugonjwa wa covi 
mheshimiwa spika wizara imekusanya takwimu za uzalishaji wa mazao ya kilimo kutoka bodi za mazao na halmashauri za wilaya kwa kutumia mfumo ukusanyaji wa takwimu kilimo agriculture routine data system ards
ili kurahisisha ukusanyaji wa tak wimu hizo kutoka ngazi za kijiji wizara imeendesha mafunzo kuhus matumizi ya mfumo wa ards kwa maafisa kilimo maafisa umwagiliaji maafisa ushirik wa wilaya daicos na wasimamizi wa mfumo wa takwimu za kilimo katika halmashauri 
aidha wizara inak amilisha maandalizi ya kitabu cha takwimu za msingi za kilimo basic data booklet for agriculture
 kuimarisha huduma za upimaji wa mataba ka na ubora wa ardhi kuen dana na mahitaji ya mazao ya kilimo ki ikolojia 
mheshimiwa spika katika kuimarish huduma za upimaji wa matabaka na ubora wa ardhi katika mwaka wizara im eandaa rasimu ya mpango kabambe wa taifa wa matumizi bora ya ardh ya kilimo wa miaka ili kusimamia matumizi bora ya ardh ya kilimo kupunguza igogoro ya ardhi na kuongeza uzalishaji na tija katika mazao ya ilimo
vilevile wi zara imehakiki mashamba ya uwekezaji yenye ukubwa wa hekta 
 katika mkoa wa ta nga na kubaini kuwa ekta hazijaendelezwa kwa ajili ya kilimo kama ilivyoku sudiwa
taratibu za kuwapata wawekezaji wengine wenye nia na uwez wa kuendeleza mae neo hayo unafanyika
mheshimiwa spika wizara kupitia tari kwa kushirikiana na kampuni ya yara na benki ya maendeleo ya kilimo tanzania tadb imeendelea kudhibiti tindik ali kwenye udongo ulioathirika kwa kutumia teknolojia ya chokaa
teknolojia hiyo imetumika katika vijiji vya wilaya ya mbozi songwe kwenye masham ba ya mahindi
matumizi teknolojia hiyo yam epun guza kiwango cha tindikali kutoka 
 kufikia kiwango cha 
 hadi 
 na hivyo kuongeza tija katika zao la mahindi kutoka wastani wa magunia nane hadi magunia kwa ekari
mheshimiwa spika wizara upitia tari na kwa kushir ikiana na kampuni ya mbol ea ya ocp imepima udongo na kutoa mapendekezo ya viwango vya matumizi bora ya mbolea ili kuongeza uzalishaji wa viazi mvir ingo katika wilaya za makete rungwe mbeya mbozi wanging ombe halmashauri ya mji njombe halmashauri ya ilaya ya njombe mufi ndi kilolo na busokelo
vilevile uhakiki wa eneo la tari uyole lenye mgogoro na wananchi wa sae na ituha umefanyika na taari fa yenye mapendekez ya ufumbuzi wa mgogoro huo imewasilishwa serikalini
wizara pia imepima maeneo ya vituo vidogo vya mbimba na milundikwa na kutoa ekari mbimba na ekari mlindu kwa kwa ajili ya kupewa wananchi kwa matumizi ya kijamii
 kurat ibu utekelezaji wa mikakati ya maendeleo ya mazao 
mheshimiwa spika wizara imeendel ea kuratibu na kutekeleza mkakati wa maendeleo ya mazao kwa kuimarisha utafiti upatikanaji na matumizi ya pembejeo udhibiti wa visumbufu vya mazao huduma za ugani uonge zaji wa thamani na upatikanaji wa masoko
 zao la korosho 
mheshimiwa spika zao la korosho ni moja ya mazao ya kimkakati yanayoli ingizia taifa fedha nyingi za kigeni na kipato kwa wakulima
aidha maeneo ya uzalishaji korosho hapa nchini yameongezeka na ivyo kuongezeka kwa mahitaji ya mbegu bora
wizara kupitia tari naliendele kwa kushi rikiana na halmashauri za wilaya zinazolima za la korosho pamoja na wazalishaji binafsi imezalisha tani 
 na imesambaza tani 
 za mbegu bora za korosho
katika mbe gu zilizosambazwa ani zilipelekwa nchini zambia
hadi machi mbegu hizo zimesambazwa katika mikoa kiambatisho na
aidha tari naliendele imezalisha miche bora ya korosho na kusambaza miche ya kutosheleza ekari kwa waku lima
miche hiyo imesambazwa katika mikoa ya mtwara lindi singida ruvuma dodoma tanga morogoro na pwani
miche huuzwa kwa wa kulima kwa wastani wa bei ya shilingi kwa mche mmoja wa awaida na shilingi kwa mche mmoja uliobebeshwa
mheshimiw spika katika simu wa mahitaji ya viuatilifu vya zao la korosho nchini yalikadiriwa kufikia tani za salfa ya unga sulphur 
 dust na lita za viuatilifu vya ma ji water based pesticides
hadi machi bodi ya korosho ime sambaza tani za salfa ya unga na lita za viuatilifu vya maji kwa waku lima kupitia vituo vya ma uzo vilivyopo katika wilaya mbalimbali zinazozalisha korosho nchini kwa lengo la udhibiti visumbufu vya zao la korosho
 vilevile bodi imetoa elim ya matumizi sah ihi na salama ya viuatilifu vya zao la korosho kwa wakulima na maafisa ugani kutoka mikoa ya mtwara lindi na ruvuma
bodi pia imetoa pikipiki kwa maafisa ugani ka tika halmashauri ya wilaya ya manyoni kwa ajili ya kurahisisha ut oaji wa huduma za ugani kwa wakulima wa korosho
aidha bodi imetoa mafunzo ya kudhi biti ubora wa korosho gha fi kwa wataalam wa udhibiti ubora katika maghala ya mnada na watendaji wa amcos 
mheshimiwa spika uzalishaji wa korosho ghafi kwa msimu wa ni tani 
 ikilinganishwa na tani za msimu wa 
aidha bodi ya korosho imeendelea kusajili waku lima wa korosho kwenye mfumo wa kielektroniki wa taarifa za wakulima cashew farmers information system ambapo hadi machi wakulim wamesajiliwa sawa na asilimia 
 ya lengo la kusajili wakulima 
zao la pareto 
mheshimiwa spika katika msimu wa kituo cha utafiti wa kilimo tari uyole kimezalisha mbegu bora za pareto kilo sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya mbegu ya kilo kwa mwaka
katika msimu wa mwaka uzalishaji wa paret ulikuwa tani 
aidha hadi machi uzalishaji wa pareto umefikia ta ni sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha tani na uzalishaji una endelea
bodi pia ilipanga kuongeza ubora wa maua hadi asilimia 
 ambapo hadi machi ubor umefikia asilimia 
zao la miwa na uzalishaji wa sukari 
mheshimiwa spika hadi aprili uzalishaji wa sukari ulifikia tani 
 sawa na asilimi ya lengo la kuzalisha tani za sukari
hata hivyo uzali shaji wa sukari ulikumbwa na changamoto mbalimbal ik iwemo uchakavu wa mitambo ya viwanda kusimama kwa uza lishaji kwa mwezi mmoja katika kiwanda cha mtibwa kutokana na kuh aribika kwa mitam bo mlipuko wa ugonjwa wa vidung ata wa njano na mvua nyingi zinazo endelea kunyesha
ili kukabi liana na upungufu huo tani za sukari zimeingizwa nchini ili kufidia pen go la uzalishaji wa ndani katika msimu wa 
mheshimiwa spika pamoja na jitihada za serikali za kuingiza sukari ya kuziba pengo kumekuwep na changamoto ya kupanda wa bei ya sukari kusi koku wa kwa kawaida
kutokana na hali hiyo wizara kupitia bodi ya sukari baada ya kufanya uchambuzi wa kina na kwa kutumi sheria ya tasni ya sukari sehemu ya nne e kifungu cha a ilichukua hatua ya kutangaza bei elekezi ya ju mla na rejareja ya su kari katika mikoa yote ya tanzania bara kwa lengo la kukab iliana na wafanyabiashara wasio waaminifu
mheshimiwa spika bodi ya sukari imet oa mafunzo ya kilimo bora cha miwa kwa maafisa ugani kutoka mbig iri mkulazi na dabalo cha mwino ambao watatumi ma arifa na ujuzi waliyopata kuwafundisha wakulima wadogo katika maeneo yao
aidha bodi imekubaliana na temdo kutengeneza hot water treat ment plant itakayowezesha wakulima wadogo kupata mbegu bora
pia odi imeendelea kusajili waku lima wa miwa ambapo adi machi wakulima wamesajiliwa sawa na asi limia 
 ya lengo na vitambulisho vimetolewa kwa wakulim a
mheshimiwa spika bodi ya sukari inaendelea kuratibu uongezaji wa maeneo ya ki limo cha miwa katika maeneo ya uzalishaji wa miwa kw ajili ya kutengeneza sukari
maeneo hayo ni yanayomil ikiwa na bagamoyo sugar co
ltd hekta kagera sugar co
td hekta tpc hekta na mkulazi ii hekta ambapo jumla ya hekta zitapandwa
zao la kaha wa 
mheshimiwa spika katika msimu wa wizara kupitia taasisi ya ut afiti wa kahawa tacri katika vituo vya lyamungo mbinga mwayay a maruku ugano tarime kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya husika imezalis ha miche bora ya kahawa na kusambazwa kwa waku lima kulingana na mahitaji kiambatisho na
mheshimiwa spika hadi machi uzalishaji wa kahawa ulifikia tani 
kati ya kiasi hicho tani ni kahawa aina ya robusta tani ni arabika laini na tani ni arabika ngumu
pi a bodi ya kahawa iliratibu uuzwaji wa kahawa tani zenye thamani ya dola za marekani katika minada ya kanda na tani zenye thamani ya dola za marekani kupitia soko moja kwa moja
mheshimiwa spika bodi imeendelea kuhamasisha unywaji wa kahawa ambapo umeongezeka kutok asilimia 
 hadi asilimia 
aidha bodi imeitangaza kahaw inayozalishwa nc hini kupitia maonesho ya kimataifa ya scaj yaliyofanyika toky japani ambapo wanunuzi wawili walijitokeza kun unua kahawa ya tanzania
vilevile bodi ilivijengea uwe zo wa kufanya biashara vyama vya ushirika ambapo vyama vya us hirika vya kcu na kdcu viliuza asilimia ya kahawa iliyouzwa katika soko
mheshi miwa spika ili kuongeza ubora wa kahawa bodi imeha masisha matumizi ya mashine za kukoboa kahawa central pulpuly units cpu katika kuchakata kahawa aina ya arabika na boreshwaji wa maab ara za kahawa kwa kununua vifaa vya kisasa
pia mafunzo kwa wanaf unzi wa cheti cha ubora wa kahawa na biashara yam etolewa katika chuo kikuu cha ushirika moshi mocu
ai dha bodi imesajili wakulima wakiwemo wakulima wadogo na wakulima akubwa 
usajili huo ni sawa na asilimia 
 kwa wakulima wad ogo na asilimia kwa wakubwa
 uzalishaji wa mi che bora ya kahawa kutoka kituo cha utafiti wa kahawa t acri nao umeongezeka
lengo ni kuongeza tija na uzalishaji ili uifanya tanzania uwa kinara wa zao hilo katika ukanda wa afrika mashariki na kati zao la mkonge 
mheshimiwa spik a hadi machi uzalishaji wa mkonge ulifikia tani 
 na uzalishaj wa bidhaa za mkonge ulifikia tani 
aidha mauzo ya mkonge ndani ya nchi ni ani 
 yenye thamani ya shilingi bilioni na mauzo nje nchi ni tani 
 yenye thamani ya dola za arekani milioni 
pia bidhaa za mkonge zilizouzwa ndani ya nchi ni tani 
 zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na bidhaa zili zouzwa nje ya nchi ni tani zenye thamani ya dola za marekan milioni 
mheshimiwa sp ika bodi imeendelea kuon geza maeneo ya uzalishaji wa mkonge ambapo kufikia machi hekta 
 zimepandwa mkonge mpya
aidha bodi mesajili jumla ya akulima wadogo wa mkonge na wakulima wakubwa sawa na asilimia 
 kwa wakulima wadogo asilimia kwa wa kubw a
vilevile sekta ya mkonge imetoa ajira kupitia mashamba na viwanda vya mkonge
eneo la kilimo cha konge limeongezeka zao la pamba 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pamba imee ndelea kusimamia upatikanaji wa mb egu bora za pamba nch ini
hadi machi upatikanaji wa mbegu bora za amba ukm umefikia tani kwa mbegu zenye manyoya
aidha katika mwaka bodi ilipanga kusambaza tani za mbegu ya pamba kwa wa kulima ambapo hadi machi usa mbazaji wa mbegu hizo umefikia tani sawa na asilimia ya lengo
vilevile bodi ilisambaza viuadudu lita sawa na asilimi 
 ya lengo la kusambaza lita 
pia vinyunyizi vilisambazwa kwa wakulima sawa asilimia ya lengo la kusambaza vi nyun yizi 
mheshimiwa spika uzalishaji pamba ulifikia tani 
 katika msimu wa sawa asilimia ya le ngo la kuzalisha tani 
wizara kwa kushirikiana na bodi ya pamba na amcos imeendelea kuratib na kusimamia ununuz wa pamba ambapo hadi machi tani 
 ze nye thamani ya shilingi zimekusanywa
kati ya hiz o tani 
 zenye thamani ya shilingi zimenunuliwa kwa bei ya shilingi kwa kilo na kupele kwa viwandani
aidha hadi machi bodi imesajili wakulima sa wa na asilimia 
 ya lengo
 mhe
hussein bashe naibu wazir kilimo alipotemb elea maabara ya pamba katika majengo ya bodi ya pamba mkoani shinya nga tarehe novemba 
kusho to kwake ni mkurugenz wa bodi ya pamba bwana marco mtunga
mheshimiwa spika vilevile bodi imetoa leseni za ununuzi wa pamba kwa kamp uni kwa ajili kununua pamba katika msimu wa mwaka 
kati ya kampuni zil izopewa leseni kampuni ndizo zilizonunua pamba kati ka aeneo mbalimbali
kampuni hizo ni alliance ginne ries afrisian ginning birchand oil mill ltd biosustain t td fresho investm ent gaki investment lugeye investment kccl kahama oil mill ick cotton oil matongo farming metl mwatex ltd gs nvestment nida textile nsagali co
ltd olam t ltd s c ginning co
ltd biore sm holdings na vitrecs
aid ha usafi na ubora wa pamba umeimarika na daraja la ganny ya juu imeongezeka kutoka as ilimia hadi asilimia 
usafi na ubora wa pamba umeimarika
daraja la juu la pamba kutoka asilimia hadi asilimia 
mheshimiwa spika katika kuimarisha so ko la pamba wizar imekipatia chuo cha usimamizi wa fedha ifm kazi ya kuandaa taarifa kina ya uwekezaji katika viwanda vya pamba
taarifa iyo itatoa dira ya namna ya kuanzisha viwanda vikiwe mo vya kuchambua pamba na inatarajiwa kukamilika kabla ya ulai 
zao la tumbaku 
mheshimiwa spika hadi machi upatikanaji wa mbegu bora za tumbaku ulifikia kilo sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya kilo 
aidha upatikanaji wa mbolea ulifikia tani za mbolea aina ya npk na tani za mbolea aina ya can ambazo zilisambazwa kwa wakulima kupitia vyama vya msingi
vil evile upatikanaji wa viuadudu uli fikia chupa bamidas g na chupa za bamethrine kiam batisho na
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi mach i tani 
 za tumbaku zenye thamani ya shilingi zimezalishwa kununuliwa
wizara kupitia bodi ya tumbaku imewezesha kupatikana kwa wanunuzi wapya wanne ambao ni grand tobacco ltd magefa growers ltd petrobena east africa ltd na pachtech co
ltd
ili kuongeza upatikanaji wa mbegu bora pia aina mpya nne za mbegu ya tumbaku zinafanyiwa majar ibio na torita
pia maan dalizi ya ujenzi wa kiwanda kipya cha kuchakata tumbaku yanaendelea katika halmashauri ya wilaya ya urambo tabor a ambapo kitajengwa kwa ushirikiano wa wakulima na halmashauri ya wilaya ya urambo
vilevile wakulima wa tumbaku wamesajiliwa amba ni sawa na asilimia 
 ya lengo la kusajili wa kulima 
bodi pia imefanya ukaguzi na usajili wa vitu vya kucham bua na kufungia tumbaku na vituo vya kuuzia tumbaku
aidha ubora wa tumbaku umeongezeka kutoka asilim ia mwaka hadi asilimia mwaka 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa mkulima wa tumbaku anapata bei zuri wizara imefa nya mazungumzo na wanununuzi wa tumbaku waliopo nchini na pia kutafuta anunuzi wapya
kutokana na jitihad hizo wanunuzi wa tu mbak wameongezeka kutoka wanunuzi wanne mwaka na kufikia wanunuzi wanane machi 
makampuni hayo tanzania eaf company limited tltc alliance one tobacco tanzania limited aottl premium active tanzania limited patl japanees tob acco international leaf services jtils magefa gro wers ltd grand tobacco ltd petrobena na jespan
zao la hai 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakala wa wakulima wadogo wa chai tshtda kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya za njombe na rungwe kupitia vikundi vya wakulima wakulima binafsi na vyama vya ushirika imezalisha miche bora ya ch ai na kusambaza kwa wakulima
vilevile miche inaendelea kutunzw katika vitalu ambapo miche inatunzwa na wakal ka tika wilaya za tarime na mufindi na miche inatunzwa na sekta binafsi kampuni ya nosc watco na mog
miche hiyo itapandwa katika wilaya za mufindi tarime njombe na rungwe
mheshimiwa spika zao la chai huvunwa kwa kipindi cha mwaka mzima mbap hadi kufikia mwezi machi uzalishaji wa chai kavu umefikia tani kati ya hizo wakulima wad ogo wa chai wameza lisha tani 
vilevile uhamasishaji wa unywaji wa chai umeendelea mbapo hadi machi chai iliyocha nganywa na kufungwa weny vikasha ilikuwa tani sawa na unywaji gramu kwa mtu kwa mwaka
mheshimiwa spika katika ki pindi cha julai hadi machi tija ya chai kavu kwa wakulima wadogo ilikuwa kilo wa hekta ikilinganishwa na kilo kw kipindi hicho cha waka 
aidha tija ya chai kavu kwa wakulima wakubwa imefikia kilo kwa hekta katika kipindi cha ju lai ha di desemba ikilinganishwa na kilo kwa kipindi hicho cha mwaka 
upunguf huo wa tija umetokana na barafu iliy oanguka katika ukanda wa nyanda za juu kusini ambapo kuna uzalishaji mkubwa wa chai
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi chai tanzania im eendelea kuhamasisha wakulima kufufua mashamba ya chai ambapo shamba la hai la mlangani katika tarafa ya lupem be lenye ukubwa wa hekta limefufuliwa kwa asilimia 
vilevile ukarabati wa miundombinu ya mashamba ya chai yanayomilikiw na ijiji vya ta rafa ya lupembe njombe umekamilika kwa asilimia 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha soko la maj ani mabichi ya chai wa wakulima wadogo na kuongeza ajira
katika mwa ka bodi ya chai kwa kushirikiana na psssf imeka milish andiko la kufufua kiwanda cha chai cha mponde tanga
tayari kampuni itakayosimamia uendeshaji wa kiwanda hicho imeundwa
mheshimiwa spika wastani wa ubora wa majani mabichi ya chai umeong ezeka kutoka asilimia hadi 
mauzo ya chai kavu nje nchi katika kipindi cha julai hadi januari ni tani yenye thamani ya do la za marekani ikilinganish wa na tani yen ye thamani ya dola za marekani kwa ki pindi cha julai hadi januari 
mauzo hayo yames huka utokana na uyumba kwa soko la chai la dunia
aidha hadi machi bodi imesajil jumla ya wakulima sawa na asili mia ya lengo
wast ani wa ubora wa majani mabichi ya chai ume ongezeka kutoka asilimia hadi 
 zao la mpunga 
mhes himiwa spika katika msimu uzalishaji wa zao la mpunga umefikia tani 
katika mwaka upatikanaji wa begu bora za mpunga likuwa tani 
kati ya tani hizo tani 
 zimezalish wa nchini tani 
 ni bakaa ya msimu uliop ita na tani 
 imeagiz wa toka nje ya nchi
wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imekarabati kinu cha kukoboa mpunga che nye uwezo wa tani 
 kwa saa kilichopo katika kijiji cha madibira mbarali na imekamilisha mkakati wa kitaifa wa kuendeleza zao la mpunga awa mu ya pili nrds ii ambao ulizinduliwa desemba 
mkakati huo unalenga kuongeza tij kutoka wastani wa ani kwa hekta hadi tani kwa hekta na kupung uza upotevu baada ya mavuno kutoka asilimia hadi asilim ia ifikapo mwak 
zao la mahindi 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalishaji wa zao la mahindi ulifi kia tani sa wa na asilimia ya lengo la tani 
engo lililowekwa halikufikiwa kutokana na upungufu wa mvua za vu li na mvua msimu kwa baadhi ya mikoa inayopata mvua hizo
katika hatua nyingine izara imesimamia upatikanaji wa tani 
 za mbegu bora za ahindi kwa ajili ya msimu wa na imetoa mafunzo kuhusu udhibiti wa viwavijeshi vamizi kwa akulim wa mahindi kutoka mikoa ya singida shinyanga simiyu tabo ra na morogoro 
zao la ngano 
mheshimiwa spik a upatikanaji wa mbegu bora za ngano nchini ka tika msimu wa umefikia tani 
 ambazo zimezal ishwa na kusambazw kwa wakulima
katika mwaka uzalishaji wa ngano ulifikia tani ikilinganishwa na malengo ya ku zalisha tani 
hadi machi wizara imehama sisha kilimo cha zao hilo katika ukanda wa kaskazini na nyanda za juu kusi ni na imeongeza ma eneo mapya ya uzalishaji ambayo ni mbarali na shamba la kapunga
aidha wizara imehamasisha matumizi ya mbegu bo ra kutoa mafunzo ya kanun za kilimo bora kuimarisha upatikanaji masoko na utafiti wa zao hilo
zao la muhogo 
mheshimi wa spi ka katika waka wizara imeendele kuimarisha uzalishaji wa zao la muhogo mbapo hadi kufikia machi uzalishaj wa mbegu za muhogo umefikia pingili sawa na asilimia ya lengo la kuzalisha pingili milioni 
mbegu hizo zime sambaz wa katika halmashauri za kanda za kusini mashariki na ziwa
kiasi hicho cha vipan do kinatosheleza kupanda hekta 
aidha aina tisa mbegu bora za muhogo zimegunduliwa na kupende kezwa kutumika kwa wakulima katika kanda ya ziwa
mbegu hi zo zin sifa ya ku himili ugonjwa wa michirizi kahawia na batobato na zinatoa mavuno kati tani hadi kwa hekta
mheshimiw spika wizara ime endelea kuhamasisha ununuzi wa muh ogo ambapo kamp uni nne za dar canton jielong holdings taepz na epoch ag ricult ural develop ment company zimenunua jumla ya tani za muhogo mkavu kutoka kwa wakul ima
ili kuongeza ufanisi katika tasnia ndogo ya muhogo wizara mewezesha uanzishwa ji wa jukwaa la umoja wazalishaji na wasin dikaji wa muho go tanzania tanzania cassav producers and processors association tacappa
zao la mtama na uwele 
mheshimi wa spika katika mwaka upati kanaji wa mbegu bora za mt ama na uwele ulikuwa tani 
uzalishaj wa mazao hayo kwa msimu wa ulikuwa tani awa na asili mia 
 ya lengo la kuzalisha tani 
kutokana na umuhimu wa zao la mtama na uwele hususan katika maene yanayopata mvua chi ni ya wastani wizara kwa kushirikiana na sekta binafisi imeendelea kuhamasisha matumizi ya mbegu bora za mtama na uwele ze nye kutoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta ili kukidhi mahitaji ya chakula na malighafi za viwanda
aidha wizara kupitia tari imeendelea ushirikiana na kampu ni ya bia tanz ania kwa kufanya tath mini ya mbegu sita aina ya masia tegem eo sila ha kika pac na nac pamoja na viwango sahihi vya mbolea ambavyo vitatoa punje za mtama zenye ubora wa kutengen eza bia
 mazao ya afuta 
mheshimiwa spika katika kuimarisha upatikanaji wa mafuta ya kula nchini wizara imeendelea kuteke leza ikakati mbal imbali ya kuhamasisha uzalishaji na usindikaji wa mbegu za mafuta
katika msimu wa mwaka uzalishaji wa azao ya mafuta ya ali zeti karanga ufuta michikichi na soya uliong ezeka kufikia tani sawa na ongezeko la asilimia 
 ya uzalishaj wa tani kwa msimu wa mwaka 
ongezeko hilo lilitokana na kuongezeka kwa mahitaji ya mazao ya mbegu za mafuta husus an ufuta katika masoko ya nje na kusababisha kupanda kwa bei ya ufuta na kuanza kutumika mfumo wa mauzo kupitia soko la bidhaa tanzania
uzalishaji wa mazao hayo ni kama unavyoonekana katika kiam batisho na
mheshimiwa spika katika msimu wa wizara imewezesha patikanaji wa mbegu ya alizeti tani 
 ambapo kati ya hizo tani 
 zimeza lishwa ndani ya nc hi 
 zimeagizwa kutoka nje ya nchi na tani 
 ni bakaa ya msimu wa 
aidha wiz ara kupitia tar i imegundua na kupen dekeza kwa wakulima aina mbili za mbegu bor za alizeti zenye sifa ya kutoa mavuno engi na kiwango ikubwa cha mafuta ikilinganishwa na mbegu zilizopo
vilevile kampuni binafsi zimegundua aina saba za mbegu bora za alizeti
pia tari imeendelea usafisha mbegu ya alizeti aina ya record ili kuirudishia ubora wake
 mbegu bora ya alizeti aina ya tari ilo ambayo wakulima wanahamasishwa kuitumia ili kuongeza tija na uzal ishaji kwa kuwa inatoa mavuno mengi na ina kiwango kikubwa cha mafuta
mheshimiwa spika wizara imeendele kuhamasisha upatikanaji wa mbegu bora za chikichi ambapo katik mwaka wizara kupitia tari asa jeshi la kujenga taifa magereza sekret arieti za mikoa na sekta binafsi imezalisha mbegu bora 
asa mezalisha miche ya michikichi ambayo imesambazwa kwa wakulima
 aidha asa imejiwekea mpa ngo wa kukuza mich kutegemea na upatikanaji wa mbegu pre geminated seeds kwa mw ezi ili kufikia lengo la kupata miche kw mwaka
aidha wizar kupitia tari imehamasisha kilimo ha zao la michikichi katika mikoa ya mtwara lindi mbeya na mor ogoro
zao la nazi 
mheshimiwa spika wizara kupitia tari imeendelea kufanya utafiti minazi ili kupata aina bora ya minazi inayostahi mili magonjwa
tari imeainisha mbegu ya asili east africa tall kwamba inastahimili ugonjwa wa mnyauko wa minazi ambapo hadi machi miche imezalishwa na kusambaza kwa wakulima katika mikoa ya mwa nza na pwani
tari pia inaendelea na utafiti na uhamasishaji wa kanun za kilimo bora cha minazi
aidha uzalishaji wa zao la nazi kwa mwaka ulifikia tan 
 naibu waziri wa kilimo mhe omary mgumba mb akipanda mti wa mchikichi ikiwa ni ishara ya kuzindua upanuzi wa shamba la zao hilo katika kambi ya jeshi kujenga taifa ya bulombora wil ayani uvinza februari 
wakati wa ziara ya wazi ri mkuu mhe kassim majaliwa yenye lengo la kuhamasisha ufufuaji wa zao la michikichi
zao la zabibu 
mheshimiwa spika upatikanaji wa mi che bora ya zabibu ka tika ms imu wa umefikia miche 
miche hiyo ya zabibu imezalishwa na wizara kupi tia tar na imesam bazwa kwa wakulima
pia wizara imeendelea kuhamasisha uzalishaji wa zabib ambapo katika mwaka uzalishaji umefikia tani kat ika ene la hekta linalolimwa zabi bu mkoani dodoma ikilinganishwa na tani mwaka 
aidha iasi cha tani za zabibu kimesindikwa mkoani dodoma kupitia viwanda viku bwa viwili na vidogo tisa 
 kuimarisha masuala mtambuka 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuzinga tia masuala mtambuka katika utekelezaji wa majukumu yak ikiwa pamoja na kujenga uwezo wa rasilimali watu kuongeza ushiriki wa vijana katika kilimo lishe mazingira jinsia na kuendeleza mapambano dhidi ya vvu ukimw i
usimamizi wa rasilimali wat 
mheshimiwa spika wizara imeendela kuhakikisha inaku wa na watu mishi wa kutosha na wenye weledi ambao wataweza kutekeleza kwa ufanisi majukumu yake
katika mwaka wizara imeajiri watumis hi wapya na kupand isha vy eo watumishi 
aidha katika kipindi hicho jumla ya watumishi wamepatiwa mafunzo ya muda refu na watumishi walipatiwa mafunzo ya muda mfupi ikiwemo elimu kuhusu utawala bo ra na maadili ya utumishi wa umma
 jinsia 
mheshimiwa spika wizara imee ndelea kuzingatia masuala ya jins ia katika mipango ya kilimo
katika mwaka wizara kwa kushiri kiana na shirika la un women imepitia sera ya kilimo ili kubaini maeneo kisera yenye mlengo wa jinsia yanayohitajik kurekebishwa
aidha wizara imesambaza nakala za kita bu cha vikaragosi cha watoto wa shule za msingi daras la nne ha di la sita kinachohusu masuala ya jinsia katika kilimo ili kuhamasisha watoto kufaham masuala ya kilimo na jinsia
mazingira 
mheshimiwa spika wizara imesa mbaza mwongozo wa kilimo kinachoh imili mabadiliko ya tabianchi na kutoa mafunzo kwa ma afisa ugani mazin gira na mipango wa halmashauri za wilaya za karatu mbulu longido sim anjiro kiteto itilima bariadi meatu masw a kibaha tc kisaraw e rufiji mkuranga kibiti butiama bun da musoma dc tarime bukoba dc kyerwa muleba biharamuro uv inza asulu kibondo na kakonko
aidha nakala za mwongozo huo na kitabu cha mbinu na kiongozi cha mwalimu vimesambazwa
wizara kwa kushirikiana ofisi ya makamu wa rais kupitia mradi kilimo himilivu kwa kutumia mbinu za kiikolojia ime wawezesha akulima na wafugaji kuibua shughuli mbadala za kuongeza kipato ili kupunguza uharibif wa mazingira kutoka katika wilaya za mvomer o simanjiro mpwapwa na kish apu
vvu na ukimwi 
mheshimiwa spika katika kuendeleza mapambano dhidi ya ukimwi ahali pa ka zi wiz ara imeendelea kuwahamasisha watumishi kupima afya ili kutambua hali zao
kati ka mwaka watumishi waliojitambu lisha kwa mwajiri kuw wanais hi na vvu wameendelea kupatiwa sh ilingi kila mwezi kwa ajili ya kuwawezesha ku pata lishe bora
ilevile wizara imeendelea kutoa vifaa kinga kwa watumishi na kuwekwa katika aeneo yanayofikiwa na watumishi wengi
aidha wizara imeendelea ku hamasish watumishi kupima ili kujua hali za afya
kazi zilizopangwa kutekelezwa katika mpango na bajeti kwa mwaka masuala muhimu yaliyozingatiwa 
mheshimiwa spika mpango na baje ti ya mwaka ya wizara ya kilimo im eandaliwa kwa kuzinga tia maele kezo yaliyomo kwenye mwongozo wa mpango na bajeti ya mwaka 
mpango huo umezingatia dira ya taifa ya maendeleo mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano awamu ya malengo endelevu ya maendeleo sdgs na mpango uwekezaji katika kilimo na usa lama wa chakula tanzania tafsip
mheshimiwa spika masuala engin yaliyozingatiwa ni pamoja na ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka sera ya aifa ya kilimo ya mwaka na programu ya kuendeleza sekta ya kilimo aw amu ya pili asdp ii
pia imezi ngatia masuala mtambuka ya jinsia mazingira lishe mabadili ko ya ta bianchi ukimwi ajira kwa vijana na kutokomeza ajira kwa watoto katika sekta ya kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itatek eleza mae neo ya vipaumbele kupitia fung na katika idara vitengo tume na taasi si za wizara
mpan go wa bajeti ume weka msisitizo kwenye kilimo kitakachohakikisha usalama wa chaku la ili kukabiliana na tatizo la upungufu wa chakula na upatikanaj wa mali ghafi kwa ajili ya viwanda
mheshimiwa spika maeneo ya kipaumbele ni pamoja na kuendelea na tekelezaji wa progamu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii kubore sha mifumo ya kitaasisi bodi na sheria za kilimo kwa ajili ya kuim arisha us imamizi wa maendeleo ya mazao ya kilimo kuunganisha wakulima wadogo na mashamba mak ubwa ili kuen delez kilimo cha kibiashara kupata ujuzi na maarifa ya kilimo chenye tija kurahisi sha upatikanaji wa huduma za pembejeo na mas oko ujenzi na ukarab ati wa mi undombinu ya umwagiliaji maghala masoko na miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo na kuimar isha uzalishaji wa mbegu bora za mazao na upatikanaji wa pembejeo nyingine za kilimo na kuzisambaza kwa wakulima
mheshimiwa spika maeneo mengine yatakayopew kipaumbele ni pam oja na kuimar isha usimamizi wa maendeleo ya ushirika pamoja na kuweka mifumo itaka yoongeza ufanisi katika utoaji wa huduma kwa wanaushirika na wadau wengine wa sekta ya kilimo kuongeza matumizi ya teknoloj ia bora katika uzalis haji wa azao na tija kuimarisha vituo vya utafiti vyuo vya mafunzo na vituo vya mafunzo kwa wakulima wa kujenga miundombinu wezeshi na kuboresha maarifa na ujuzi kwa watafiti wakufunzi na wazalishaji kwa lengo kukuza kilimo kuima risha huduma za upima ji wa mat abaka na ubora wa udongo kuendan na mahit aji ya mazao ya kilimo kimaeneo na kuima risha masuala mtam buka katika kilimo
 kuendelea na utekelezaji wa progamu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuima risha ush irikiano na wizara za sekta kilimo pamoja na sek ta binafsi ku endel eza mazao ya kipaumbele kama yalivyoa inishwa kwenye asdp ii ambayo ni pamba kah awa miwa korosho chai mahindi mpunga mt ama uwele muhogo mazao ya ustani mazao ya mafuta viazi mazao ya mikunde na migomba
vilevile wizara ita endelea kuima risha vyuo na vituo vya mafunzo na utafiti vya kilimo udhibiti wa visumbufu vya mime a huduma za ugani usajili wa wakulima na bi ma ya mazao
 kuboresha mi fumo ya kitaasisi bodi na sheri kwa ajili ya kuimarisha usimamizi wa maendeleo ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea na mapitio ya sera taifa ya kilimo ya mwaka na mkakati wa utekelezaji wake ili kuwa na sera yenye kujibu changamoto zinazoikabili sekta ya kilimo
vilevile wizara itaend elea kutunga na ku fanya mapitio ya sheria mbalimbali zilizopo katika sekta ya kilimo ambazo zitaba inika kuwa na mapungufu kwa lengo la kuzifany ia maboresho ili kupu nguza ama kuondoa changamoto zinazoikabil sekta ya kilimo
sheria zitakazotungwa au kufanyi wa marekebish ni pamoja na sheria zilizoanzisha taasisi na bodi zilizo chini ya wizara sheria ya kilimo sheria ya afya ya mimea sheria ya asnia ya sukari na sh eria ya shirika
mheshimiwa spika sekta ya kilimo imekuwa na mifuko mbalimbali ya kusaidi mazao ili mkulim aweze kuongeza uzalishaji na tija
mifuko hiyo ililenga kuongeza uzalishaji ukuza tija katika kilimo ku kuza masoko miun dombinu pamoja na kut umia zana bora za kilimo na teknolojia za kisasa
pamoja na malengo ya mifuko hiyo kumekuwe po na changam oto zilizosababisha mkulima kushindwa kukua kiuchumi kutokana na kushindwa kutumia mi chango yao kama dhamana ya kupata mikopo kwa ajili ya kuendeleza shughuli ao za kilimo
changamoto hizo zi lisababisha serikali kusitisha mifuko hiyo
mheshi miwa spika kusitishwa kwa mifuko hiyo kumesababisha kukosekana kwa mfumo madhubuti wa kumwezesha mkulima kugharamia shughuli zake katika mnyor oro wa th amani wa maz ao ya kil imo
ili kukabiliana na changamo to hiyo katika mwaka wizara itaandaa an diko la kuanz isha mfuko wa maendeleo ya sekta ya kilimo utakaoshirikisha wabia wa maendeleo wa nda ni na nje ya nchi sekta ya fedha na wawekez aji ili kuukuza mfuko na kuwez esha miradi kwenye minyororo ya thamani ya mazao afya na maendeleo ya watu
mfuko huo utakuwa nasim amiwa kwa mujibu wa sheria na kanuni za fedha zinazohimiza uwazi na utunzaji wa mitaji tofauti na mifuko ya zamani ambayo ilikuwa ni vigumu kushir ikisha wa dau kuwekeza kwa vile haikuundwa kwa kanuni za uwekezaji
 kuunganisha wakulima wadogo na ma shamba makubwa ili kuendeleza kilimo cha kibiashara 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahakiki mashamba ya uwe kezaji ya mkulazi mv uha muho ro manda mahurunga mkongo mi segese luiche kiberege kihansi kisegese kasulu kisaki kil osa kw mpepo kumsenga kitengule bagamoyo tawi luipa ngalimila lukulilo rufij delta ngohelanga pangani na itete na kuan daa mpango kina wa ma tumizi bo ra ya ardhi ya kilimo
mheshim iwa spika wizara itawezesha kupatikana kwa hati za haki miliki za kimila kwa wakulima wanaozunguka mashamba sita kati ya yatakayokuwa yam ehakikiwa ili kuwezesha wakulima wadogo kuwa na uhakika wa umiliki wa masha mba yao na kutumia kama dhamana kwa ajili ya kupata mikopo kwenye taasisi za fedha
aidha wizar itat oa elimu ya kuzuia mmomonyoko wa udongo katika maeneo ya kilimo yaliyoathirika katika lindimaji catchment area nne za ruaha kilombero ruv na pang ani ili ardhi ya wakulima wa maeneo hayo iwe endelevu na kuwa na tija katika uzalish aji
 ujenzi ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji maghala masoko na miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo uendelezaji wa miun dombinu ya umwagiliaj 
mheshim iwa spika katika mwaka wizara imepanga kujenga na kukarabati miundombinu ya umwagili aji kat ika maeneo mbalimbali nchini pamoja na kuimarisha vyama vya umwagiliaji maji
kazi zitakazofanyika ni pamoja na kukamilis ha ujenzi na ukarabat wa skim za umwagiliaji zenye ukubwa wa hekta kupitia asdp ii
skimu hizo ni kirya mwanga hekta igenge misungwi hekta endagaw hanang hekta kibwaya morogoro dc hekta ikweha mufindi dc hekta isenyela mbarali hekta lwanyo mbarali hekta msia mbozi hekta karema tangany ika dc hekta idudumo nzega dc hekta eyasi mang ola karatu h ekta kitere mtwara dc h ekta mabunga kyela dc hekta makangag kilwa hekta narunyu lindi hekta katunguru sengerema hekta na euga ulanga hekta 
mheshimiwa spika wizara itakamilisha ujenzi na ukarabati wa skimu tano ambazo ni kigugu mvomero hekta msolwa ujamaa hekta njage hekta kilombero mvumi hekta na kilangali seed farm hekta kilosa kupitia mradi wa erpp itatoa mafunzo kwa wakulima na wakulima viongozi katika uandaaj wa mipango ya matunzo na uendeshaji wa skim pamoja na usimamizi wa rasilimali maji katika skimu 
aidh a wizara itakamilisha upembuzi yakinifu sanifu na kuandaa nya raka za zabuni katika skimu ya mkombozi iringa vijijini hekta pamoja na upem buzi yakinifu na usanifu wa mabwawa na skimu za luiche ujiji kig oma hekta na ibanda sengerema eita hekta 
vilevile wizara itafanya upemb uzi yakinif na sanifu na kuandaa nyaraka za zabuni katika skimu za ilemba sumbawanga hekta na makwale kyela hekta pamoja na mabwawa ya nyisanz chato hekta kisese kondoa hekta msia mbozi hekta idudumo nzega hekta masas chato hekta 
mheshimiwa spika serikali ipo katika hatua za mwisho za kuanzisha mfuko wa taifa wa umwagiliaji
fuko huo una anzishwa kwa kuzin gatia matakwa ya sheria ya taifa ya umwagiliaji na
ya mwaka kifungu cha kinachoe lekeza kuanzishwa kwa mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji ili kuwa na uhakika wa maendele endelevu ya sekta ya umwagiliaji na kifung cha kinachoa inisha vyanzo vya mapato vya mfuko mbavyo haviingiliani na vyanzo vya kodi au tozo zilizopo ka tika sheria nyingi ne za ukusanyaji wa mapato
aidha matumizi ya fedha za mfuko huu yatazingatia matakwa ya kifungu cha cha sheria ya umw agiliaji
 uendelez aji wa mi undombinu ya maghala na masoko 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepang kuongeza uwezo kuhifadhi wa nfra kwa ku kamilisha awamu ya kwanza ya ujenzi wa ghala sita na vihenge nane vya kisasa vyenye uwezo wa kuhifadhi jumla ya tani 
ujenzi wa ghala taendel ea kufanyika katika kanda za dodoma songea makambako mbozi umbawang a mpanda babati na shinyanga
vilevile wakala utakarabati ghala tano enye uwezo wa kuhifadhi jumla ya tani za nafaka katika kan da zake
aidha bodi ya nafaka na mazao mc hanganyiko tajenga vihenge tisa vyenye uwezo wa uhifadhi ani za nafaka na ghala mbili zenye uwezo wa kuhifadhi tani za nafak jijini mwanza na dodoma
mheshimiwa spika wizara kupitia mrad wa tanipac itaimarisha kituo cha taifa cha udhibiti wa magonjwa ya kibaiolojia wilayani kibaha kwa kujen ga karan tini na maabara ya uchunguzi ili kudhibiti magonjwa na uchafuzi wa ma zao unao sababishwa na sumukuvu itajenga maabara kuu ya kilimo jijini dodoma itaka yosaidia kuimarisha udhibiti wa bora na usalama wa mazao ya kilimo hususan mazao ya chakula itajenga ki tuo mahiri cha usimamizi wa mazao ya nafaka baada ya kuvuna kat ika eneo la mtanana kibaigwa itajenga ghala zenye uw ezo wa kuhifadhi tani ki la moja katika wilaya kasulu kibondo itilima nzega bukombe chemba babati gair o kiteto nanyumb u buchosa na namtumbo kwa lengo la kudhibiti sumukuvu na kufundisha vijana teknolojia ya kutengeneza vihenge vya ki sasa metal silos
masoko ya mazao 
mheshimiwa spika katika waka wizara itaendelea kufuatilia upatikan aji wa maso ko ya mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi kwa kushirikiana na taasisi ny ingine ikiwe mo tmx na tantrade itaimarisha matumizi ya mifumo ya masoko ikiw ni pamo ja na soko la bidhaa stakabadhi za ghala minada kupitia vyama vya ushirika na kilimo cha mkatab a kupitia nfra itaimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao kwa kununua tani nafaka zikiwemo tani za mahindi ani za mpunga na tani za mtama pamoja na kuhudumia mahitaji ya dharura ya chakula na kuk abiliana na mfu muko wa bei
aidha wizara upitia bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cpb itanunua na kuuza tani za nafaka na tani za muhogo mkavu
mhesh imiwa spika wizara itaendesha kampeni ya kitaifa ya utoaji eli mu ya udhibiti wa sumukuvu kwa adau wakiwe mo waku lima na watunga sera kwa kushirikiana na tbs veta na sido na kupitia sagcot na wabia wake itawaunganisha wakulima katika mifumo ya kompyuta ik iwemo ubia soko ili kurahisisha upatikanaji wa taarifa za masoko na pembejeo na kubor esha uratib wa ma boresho ya sera kwa mazao ya mboga mboga na matunda mpunga alizeti miwa chai na ufugaji wa kuku na samaki
mheshimiw spika wizara kwa ushirikia na na wizara ya viwanda na biashara it aanzisha kituo kimoja cha huduma one stop centre kitakachoshug hulikia usindikaji na usafirishaji wa mazao ya kilimo nje ya nchi kupitia bandari ya dar es salaam eneo la kurasini linalomi likiwa na mamlaka ya epza
 kuimarisha uzalishaji wa mbegu bora za mazao na upatikanaji wa pem bejeo nyingine za kilimo na kuzis ambaza kwa wakulim 
mheshimiwa spika wizara kupitia taasisi za asa tosci tari tpri tfra na sekta binafsi itaimarisha patikanaji utumiaji na udhibi ti wa pembejeo ili kuongeza tija kipato na usala ma wa chakula na lishe kwa ku tekeleza yafuatayo kufanya uta fiti wa kilimo na kuzalisha teknolojia kwa mazao ya kimkakati 
mheshimiwa spika wizara kupitia tari itafanya uta fiti ili kugundua mbe gu bora za mazao ya nafaka jamiii ya mikunde mazao ya mizizi na mbegu za mafuta taendelea kutunza aina za mbegu za asi li za mpunga katika kituo cha utafiti cha tari ifakara itafanya utafiti wa ku safisha mbegu aina ya super magugu katika wilaya ya babati kupitia tacri itaendelea kufanya utafiti wa kah awa aina fupi ya arabika chotara na robusta itazalis ha na kusam baza mi che bora ya kahawa itatoa mafunzo kuhusu kanuni bora za utunzaji kahawa kwa wakulima wakulima wahamasisha ji vikundi vya wakulima wa kahawa na maafisa ugani 
pia itaongeza eneo la bustani ya kuzalisha mich ya kahawa katika kanda sita na kuendeleza utafiti wa matumizi ya chokaa application of lime katika kurekebisha rutuba udongo
mheshimiwa spika wizara kupitia torita itakamilisha taratibu za ku sajili mbegu mpya za tumbaku zitakazopendekezwa na wa kulima itatathmini mbegu aina ya krk r isiyoshambuliwa na kirusi cha tumbaku tobacco mosaic vi rus tmv itaendelea kushir ikiana na taasisi ya utafiti tumbaku zimbabwe trb kutsaga zimbabwe ili kutat hmini mbegu mpya za krk na t 
vilevile itashirik iana na chu cha ayansi na teknolojia cha nelson mandela nm aist kuendelea kutafit teknoloji mbadala ya kukaush tumb aku ikiwemo nishati jua na vitofali vilivyotengenezwa kwa kutumia masalia ya ioganiki
uzalishaji wa mbegu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia asa itaongeza uzalishaji wa mbegu bora kutoka tani had tani kwa kupanua eneo la uzalishaji kut oka hekta hadi hekta itazalisha miche ya michik ichi miche ya matunda na pingili muhogo itaongeza upatikanaji wa mbegu za ufuta na alizeti kufikia tani itajenga na kuboresha miundombi nu ya uzalishaji wa mbegu ikiw ni pamoja na kujenga miundombinu ya umwagiliaji li kuongeza eneo la kuzalisha mbegu linalomwagiliwa utoka hekta ha di hekta kwenye maeneo yanayomiliki wa na asa
mheshimiwa spika asa pia itakarabati na kujenga ofis na ghala za kuhifad hia mbegu kununua matrekta na zana za kilimo magari ya kuf anya kazi mashambani na us ambazaji wa mbegu itazalisha mbegu na kusam baza kwa wakulima na makampuni binafsi ya mbegu kiasi cha tani 
kati ya izo tani 
 ni mazao nafaka tani 
 mazao ja mii ya mikunde na tani 
 ni mazao ya mafuta
aidha tari itazalisha miche pingili na vikonyo kwa mazao ya korosho miche muhogo pingili katani miche viazi vitamu vikonyo viazi mviringo vikonyo miwa miche migomba miche nazi miche 
 zabibu miche na ichikic hi miche 
udhibiti ubora wa mbegu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia to sci itaimarisha uthib iti na ud hibiti wa ubora wa mbegu kwa kufundisha wagunduzi wa mbegu za mazao itaandaa miongozo ya kufanya majaribio ya halisi na umahiri wa aina mpya za mbegu za mazao mawili ya miti itafanya kaguzi katika wilaya zote tanzan ia bara kutambua mbeg ambazo muda wake umeisha katika maghala na maduka na kuchu kua hatua za kisheria itafuatilia na kuchukua hatua za kisheria kwa atukio ya mbegu bandia itasajili wafanyabiashara wa mbegu na wakulima wado go wa mbegu za qds na itatoa mafunzo kwa akaguzi mbegu wa ilaya na wakaguzi wa afya ya mime phs waliopo mipakani
udhibiti wa ubora wa mbolea 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tfra itawezesha na kusimamia uzalishaj wa mbolea tani nchi ni uingizwaji wa mbolea tani na usafirishaji wa tan za mbolea nje ya nchi
pia itaendelea kudhibiti ubora wa mbole nchini usimami utoshelevu upatikanaji usambazaji na unafuu wa bei za mbolea kwa wakulima itatoa mafunzo ya ukaguzi mbolea kwa maafisa kilimo na kuwajengea uwezo wakaguzi wa mbolea wa hal mashauri za ilaya
vilevile itaka gua makampuni anayozalish mbole na kukagua wafanyabiashara wa mbolea kwenye mikoa yote itajenga na ku nunua vifaa vya maabara vya kupima ubora wa mbole kwa kus hirikiana na tbs sua tpri na gcla ili kudhibiti uingizaji wa mbolea bandia na zisizosajiliwa
mhesh imiwa spika tfra pia itaimarisha mfumo wa kukusanya takwimu kwa kutoa mafunzo kwa wakaguzi wa almashauri na uwapatia mafunzo wafanyabiasha ra wa mbo lea na vyama vya ushirika kuhusu ubora uhifadhi biashara na matumizi ya mbolea
vilevile itachapisha nakala mbili zinazoonesha matokeo ya matumizi sahihi ya mbolea itahamasisha ujen zi wa viwanda vya uchanganya ji wa mbolea blendin plants pamoja na viwanda vitatu vya kuzalisha mbole kwa kutumia malighafi zinazopatikana nchini itaimarisha mfumo wa unu nuzi wa pamoja na usambazaji wa mbolea kwa kutum ia vyama vya ushirika na itasajili wafanyabiashara kutoa leseni za biashar na vibali vya uingizaji mbolea nchini
udhibiti wa ubora wa viuatilifu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kup itia tpri itafungua vituo vinne vya ukaguzi wa viuatilifu na mime katika mikoa ya mtwara lindi dodoma na kigoma
vilevil e itaimarisha mifumo ya kanzidata na atmis kwa wafanyabiashara wa viuatilifu na waingizao mimea na itaboresha miundomb inu ya maabara mbili kwa ajili ya kupata ithibati itabuni teknolojia rahis za uhifadhi wa mazao kwa kutumia mbinu husishi ipm na itatathmini na kusajili viuatilifu vinavyohitaj ika na tasnia tofauti na kuhimiza matumizi sahihi na salama ya viuatil ifu kwa kutoa mafunzo katika kanda saba za kilimo
udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao 
mheshimiw spika katika mwaka wizara itanunua lita na kilo za viuatilifu kwa ajili ya kudhibiti visumbufu vya mime na mazao itafanya savei za kutathimini uwepo wa kwelea kwelea panya na nzige wekundu katika mik oa ya mbeya mara dodoma rusha kilimanjaro shinyanga mwanza tabora simiyu geita songwe ruvuma anga pwani rukwa kigoma katavi lindi na iringa itaimarisha kituo cha kudhibiti visumbufu kwa njia ya an ga kilimo anga kwa kukipatia vitendea kazi ikiwemo mafuta ya ndege ili kukabiliana na ilipuko visumbufu na itakarabati vituo vya mipakani na kuviwezesha kununua vifaa vya ukaguzi ili kuong eza ufanisi
 kuimarisha usimamizi wa maendeleo ya ushirika kwa kuweka mifumo itakayoongeza ufanisi 
mheshimiwa spika kwa muda mrefu ushirika umekuwa uk ikabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo kukose kana kwa viongozi wa ushirika wenye uwezo wa kusima mia kikamilif ute kelezaji wa majukumu ya vyama kwa ufanisi
hali hiyo imesababisha ukithiri kwa vitendo vya ubadhir ifu wa fedha na mali za wanaus hirika na hivyo kuwakatisha tamaa wakulima kujiunga kwenye vyama hivyo
mheshimiwa spika katika kuangalia namna bora kuo ngeza ufanisi katika usimamizi na udhibiti wa uendeshaji wa vyama vya ushirika ya mazao ya kilimo na masoko nchini katika mwaka wizara itafanya marekebisho ya sheria ya ushir ika na
ya mwaka ili kurekebisha mapungufu yaliyokuwepo wenye sheria iliyopo na kuimarisha eneo la usimamizi wa vyama vya ushirika nchini
mheshimiwa spika wizara kup itia tume ya maendele ya ushi rika ita endelea kuimarisha usimamizi kwenye vyama vya ushirika kwa kukagua hesabu za vyama vya ushirika na kufut vyama vilivyoshindwa kutimiza majukumu kwa mujibu wa masharti ya kuandikishwa
aidha tume itafuatilia mali za vyama vya ushiri ka zilizo chukuliwa kinyume na taratibu na kuhakikisha zina rudishwa na kusimamiwa kikamilifu
katika kuongeza kasi ya udhib iti na ukaguzi wa vyama tume itatoa mafunzo kwa viongozi watendaji na wanachama kuhusu haki na waji bu wao pamo ja na elimu ya ujasir iamali
mheshimiwa spika mambo mengine yatakayotekelezwa na tume ni pamoja na kuanzisha na kusajili saccos kwenye maen eo yenye amcos kusajili vyama vya ushirika kutoka sekta nyingine kuwaunga nisha wakulima na benki ili kurahisisha malipo ao kuzindua mifumo miwili ya kusimamia shughuli za vyama ya ushirika na kuhuisha daftari la yama vya ushi rika kielektro niki
 kuongeza matumizi ya teknolojia bora katika uzalishaji wa mazao ili kuonge za uzalishaji na tija zana za kilimo 
mheshim iwa spika wizara itaendelea kuimarisha upatikanaji wa hudu ma za matumizi ya zana bora za kilimo kwa wakulima kwa gharama nafuu
katika mwaka wizara itaviwezesha vituo vitatu vya kutoa huduma za zana za kilimo agri mechanization hub katik mikoa ya mwanza morogoro na njombe kwa kuvipatia zana za kilimo ikiwemo matrekta mashine za kupandia kunyunyizia na ku vunia mazao
hatua hii itasogeza huduma za zana za kilimo kwa wakulima ambao hawana wezo wa kununua zana za hiz pamoja huduma nying ine za kil imo ikiwemo pembejeo
vilevile kupitia vituo hiv yo wakulima na maafisa ugani watapatiwa mafunzo ku husu matumizi ya teknolojia mpya ya zana za kilimo
mheshimiwa spika wizara itaendelea kushiriki ana na sekta binafsi katika kuongeza upatikanaji na matumi zi ya zana za kilimo ili kupunguza matumizi ya je mbe la mkono na kuongeza uzalishaji
aidha itafanya mapitio ya mkak ati wa matumizi bora ya zana za kilimo tanzania agricultural mechanization strat egy tams wa mwaka li uendane na mahitaj ya sasa ya sayansi na teknolojia
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo kilimo agitf itatoa mikopo yenye thamani ya shilingi kwa ajili ya ununuzi wa mitambo ya mashambani pemb ejeo za kilimo ifugo na uvuvi matrekta ya mikono ukarabati wa zana za kilimo miundombinu ya kilimo mifugo na vuvi uendesha ji wa shughuli za shamba ununu zi wa ardhi kwa ajili ya kilimo mifugo na ufugaji wa samaki zana unganishi zana za kusindika mazao na kutoa mikopo kwa vikundi vya umwagiliaji kiambatisho na
vilevile itakusanya asilimia ya mareje sho ya mikopo itakayokuwa imeiva ambayo ni kiasi cha shilingi na itaweka mfumo wa tehama ili kuboresha usimamiz wa mikopo
 huduma za ugani 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itavipatia vitendea kazi vifaa vya tehama na pikip iki vituo vya rasilimali za kilimo vya kata warc s vilivy opo katika mikoa ya geita morogor o simiyu dodoma songwe lindi tabora mwanza kigoma mtwara itajenga vitalu nyumba katika warcs za mikoa ya geita morogoro simiyu dodoma so ngwe lindi abora mwanza kigoma na mtwara kwa ajili ya kutoa mafunzo ya kilimo kwa vijana itashirikiana na wadau wa kilim kuhuisha na kuisamb aza miongo zo sita ya kuendesha na kusimamia huduma za gani ili iendane na mahitaji ya sasa taendelea utumia mifumo ya ki elektronia katika kupeleka elimu ya kilimo kwa wakulima wapatao 
mheshimiwa spika wizara itasajili watoa huduma ugani kwa njia ya mtandao itaendelea kuratibu mao nesho ya sikukuu ya wakulima nanenane yatakayofanyi ka kitaifa kat ika kanda ya ziwa mashariki mkoani simiyu katika uwanja wa nyakabindi na katika kanda nyingine saba ambazo ni nzuguni dodoma ka nda ya kat i mwalimu j
nyerere morogoro kanda ya masha riki ngongo lindi kanda ya kusini john mwakang ale mbeya kanda ya nyanda za juu kusini themi arusha kanda ya kaskazini fatuma mwasa tabora kanda ya magharibi na nyam hongol mwanza kand ziwa magharibi
mheshimiwa spika wizara itaendelea kushirikiana na shirika la kilimo na chakula la umoja wa mataifa fa o utoa mafunzo kwa wakulima viongozi maafisa ugani sekta binafsi kutoka halmashauri za wilaya na kuimarisha matum izi ya teh ama m kilimo ili kuwafikishia taarifa mbalimbal za kilimo na masoko
pia wizara itashirikiana sagcot na wa bia wake kutoa mafunzo ya matumizi ya chokaa kilimo kwa wakulima na maafisa ugani kutoka mikoa ya iringa njombe songwe na beya ili kudhibiti tindikali soil acidity katika udongo
hii itaenda sambamba na upimaji udongo kwa masham ba ya wakulima hao
 uzalishaji wa azao ya asili ya biashara zao la kahawa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizar kupitia bodi ya kah awa itaongeza uzalishaji wa kahawa kutoka tani mwak hadi tani mwaka 
lengo hilo litafikiw kwa kuongeza upatikanaji wa miche bora ya kahawa kutoka miche mwaka hadi miche mwaka 
aid ha bodi itahamasisha matumizi ya mbolea kwa wakulima ikiwemo kuongeza upatikanaji wa mikopo ya mbo lea kwa kus hirikiana na adau itaanzisha mashamba darasa na kusambaza nakala za vipeperushi vya ka nuni za kilimo bora cha kaha wa katika halmashauri 
vilevile bodi itaendelea ku sajili na kutoa vitambuli sho kwa wakulima wa kahawa ili kurahisisha utoaji wa huduma
mhes himiwa spika mambo mengine yatakayotekelezwa ni pamoja na kuimarisha vyama vya ush irika kwa kutoa elimu ya masoko kutangaza ka hawa ya ta nzania katika masoko ya kimataifa kuongeza soko la ndani kwa kuhamasisha unywaji wa kahawa ya ndani na kuandaa mi kakati ya kutegeneza chapa ya bidhaa bora ya kahawa na kutangaza kahawa ya tanzania katika masoko ya kimataifa ili kuongeza soko
ai dha itaha masisha matumizi sahihi ya central pulpuly unit cpu ili kuongeza ubora wa kahawa kuongeza thamani ya kahawa kwa asilimia na kununua vifungashio bora vya kahawa
 zao la mkonge 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya mkonge imelenga kuong eza uzalishaji wa mkonge kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka na tija kutoka tani 
 hadi tani 
 kwa hekta
aidha itaanzisha vitalu vya konge katika wilaya za kisha pu bariadi meatu erengeti na same ili kuongeza upatikanaji wa mbegu na ku ongez idadi ya wakulima wadogo wa mkonge kutoka hadi kufikia 
mheshimiwa spika katika jitihada za kuimarisha soko la mkonge bodi itaongeza wigo wa masoko mapya af rika na mashariki ya kati ikiw ni pamoja na kuongeza bidhaa za mkonge kutoka tani hadi kufikia tani 
vilevile itahama sisha matumiz ya bidhaa za mkonge ndani ya nchi vikiwemo vifungashio vitokanavyo na zao hilo kama vile magunia kwa ajili ya ufungashaji wa mazao ya kahaw a korosho tumbaku pamba na nafaka
aidha bodi it ahamasisha ujenzi wa viwanda vya kutengeneza bidhaa mpya za konge katika wilaya za korogwe na handeni ili kumhahakishia mkulima kuwa na uhaki ka wa soko
zao la pamba 
mhes himiwa spika wizara ina mkaka ti wa miaka mitano unaolenga kuongeza uzalishaj wa pamba kutoka tani mwaka hadi tani waka 
ili kufikia lengo hilo wizara kwa kushirikiana na tadb imeandaa mpango wa kufufua vinu saba vya kuchambulia pamba ginne ries ili kuhakikisha amba yote inayolimwa nch ini naongezwa thamani kabla ya kuuzwa nje ya nchi
vin hivyo ni pa moja na chato cooperative union geita kahama cooperative union shinyanga nyanza cooperative union mwanza mara cooperative nion mara shinyanga regional cooprative union sola shinyanga luguru simiyu na masumbwe geita
ufufu aji wa inu ivyo utagharim takribani shilingi bilioni 
 na mtaji wa kuviendesha unakadiri wa kuwa shilingi bilioni 
aidha wizara itakamil isha tara tibu za kisheria za kubadili umiliki wa vinu hi vyo kuunda upya mfumo wa uendeshaji wake
mheshimiw spika katika mwaka wizara kupitia bodi itatekeleza mkakati huo kwa kuongeza uzal ishaji kutoka tani mwaka hadi tan mwaka ambapo itasambaza chupa viuadudu na vinyunyizi moja kw moja kwa wakulima kupit ia amcos kusambaza mbegu bora tani aina ya ukm kuhamasisha kanun za kilimo bora kutumia mfum wa ununuzi wa pamoj wa viua dudu ili kuongeza upatikanaji na kupunguza bei
zao la tumbaku 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara upitia bodi ya tumbaku imepanga ku ongeza uzalishaji kutoka tani mwaka hadi kufikia tani tija kutoka tani 
kwa hek ta hadi kufikia tani 
 kw hekta na ubora wa tumba ku kutoka asilimia hadi asilimia 
aidha mwongozo wa upan daji miti na kuchimba visima utaandaliwa ili kutoa elimu ya kupanda na kutunza mi ti kuhifadhi mazingira pamoja na kupata maji ya ku mwagilia hususan wakati wa kiangazi
vilevile wizara itaendelea kusajili wakulima wa tumbaku na kutoa vitambul isho
katika kuima risha soko la tumbaku wizara kwa kushirikiana na bodi itaanz isha makampuni madogomadogo ya ndani kwa ajil ya kununua tumbaku ili kupun guza utegemezi wa makampuni makubwa
zao la korosh 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya korosho itaongeza uzalishaji kutoka tani mwaka hadi tani mwaka na tija kutoka wastani wa kilo za orosho ghafi kwa mti kwa mwaka hadi kufikia kil za korosho ghafi kwa mti kwa mwaka
ili kufikia le ngo hilo bodi itaratibu na kusimamia usambazaji wa mbegu na miche bora ya mikorosho 
aidha bodi itanunua viuatil ifu kwa mfumo wa pamo ja na ku simamia usambazaji wa tani za salfa na li ta za viuatilifu na kutoa mafunzo ya kilimo bor cha korosho pamo ja na matumizi sahihi ya viuatilifu vya zao la korosho kwa wakulima na maafi sa ugani
mheshimiwa spika bodi pia itahamasish kilimo cha mashamba makubwa ya pamoja block farming katik maeneo mapya yanayolima korosho ikiwa ni pamoja na itigi iku ngi nguruka kibondo ushetu mlele mpanda vijijini mpwapwa na kongwa kwa leng la kuongeza uzalishaji
bodi pia itaendelea kusaj ili wakul ima wa korosho na kutoa vitambulisho
vilevile kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango itakami lisha uhakiki na alipo ya awamu ya pili kwa wazalishaji wa miche ya korosho kwa mikoa ya pwan i tanga kilimanjaro songwe iringa na njombe
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi inaendelea kutekele za mk akati ambao moja ya malengo ni kuongeza ubanguaji wa korosho ku toka asilimia na kufikia asilimia ya uzalishaji ifikapo 
katika waka bodi itahamasi sha uanzish waji wa viwanda vid ogovidogo kutoka viwanda hadi kupitia ikund vya ubanguaji wa korosho viwanda vya kati vitan vyenye uwezo wa kubangua tani hadi kwa mwaka na kuanzisha viwanda vipya viwili vyenye uwezo wa kubang ua korosho ghafi tani kw mwaka
mheshimiwa spika bodi itaendelea kuimari sha masoko ya korosho kupitia majukwaa mbalimbali na kusimamia mfumo wa mauzo ya korosho kwa njia ya mtandao
aidha itaongeza wigo wa masoko ma pya ya korosho katika nchi za marekani ulaya chin a uae na nyingine barani afrika
vilevile bodi itahama sisha matumizi ya korosho iliyobanguliwa katika masoko ya ndani
 zao la chai 
mheshimiwa spika katika waka wizara kupitia odi ya chai imelenga ku ongeza uzalishaji wa chai kavu kutoka ani mwaka hadi tani mwaka na kusimamia uongezwaji wa ubora wa majani mabichi ya chai kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
katika kuongeza uzalishaji bodi ita hamasisha fufuaji wa mashamba makub wa ya hai yaliyotelekezwa katika wilaya za njombe lu shoto bukoba muleba na kilolo
aidha miche ya chai kwa ajili ya wakulima wadogo itazalish wa sambamba na ku imarisha huduma za ugani kwa akulima wadogo wa chai kwa uongeza maafisa ug ani wa tshtda kutoka hadi 
mheshimiwa spika katika ku imari sha soko la zao la chai wizara kupitia bodi itaan zisha mnada chai dsm utakaoendeshwa kwa mfumo wa soko la bidhaa na kutambulika kimataifa
uanzishwa ji wa mnada huo utaitambulisha chai ina yozalishwa nchini kwa mataifa ya nje utaongeza bei ya cha kwa wakulima na kuliongez ea taifa mapato
pia bodi itahuisha kanz idata ya wakulima wa chai ili kufahamu wadau wanaoingia katika kilimo cha chai kw lengo la kuweka mipango en delevu
zao la miwa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya sukari imepanga kuongeza uzalishaji wa sukari atika viwan da vilivyopo kutoka tani 
 mwaka hadi tani na hivyo kupu nguza ingizwaji wa sukari nchini kutoka tani mwaka hadi tani 
aidha tija kwa wa kulim wadogo itaongezeka kutoka tani kwa hekta mwak hadi ani kwa hekta mwaka 
ongezeko hilo litatokana na uhamasishaji wa matumizi ya teknolojia za kilimo bora na uanzis hwaji wa vi wanda vikubwa vya kati na vidogo
aidha viwan da vy ndani vitahamasishwa ili vianze kuzalisha sukari ya viwandani takriban tani 
zao la pareto 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya pare to imepanga kuongeza uzalishaji wa pareto kutoka tani mwaka hadi tan mwaka kwa kuhamasisha kanuni za kilimo bora
aidha bodi kwa kushirikiana na tari uyole itaendelea kufanya utafiti wa aina za mbegu bora ili kupata ain bora za pareto zita kazotoa kiw ango kikubwa cha mavuno ya kati ya kilo na ubora pyrethrin content kuanzia asilimia 
 had 
ili ku ondoa udanganyifu katika ubora na kumlinda mkulima bodi itaweka mtaalam wa maaba ra katika kiwanda cha pareto mufindi ili kuthibit isha kiwang cha sumu kutoka kwenye maua ya pareto
 mazao ya chakula 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuima risha uzalish aji upatikanaji wa mazao ya chakula yakiwemo mahindi mpunga mtama uwele muhogo viazi ngano mikunde migomba na mazao ya bustani
katika mwaka wizara itasimamia upatikan aji pembejeo na matumizi ya kanuni za kilimo bora
idha katika kujih akikishia usalama wa chakula lishe na kuongeza wigo wa soko na ajira kwa watanzania wizara itatoa eli mu kuhusu matumizi ya teknolojia za kupunguza upotevu na kuongeza thamani ya maz ao kw wadau katika mnyororo wa thamani wa mazao ya cha kula katika almas hauri za kanda za ziwa kati na kaskazini
mheshimiwa spika wizara pi a itasambaza nakala za mkakati wa kitaifa wa ku punguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna na nakala za mpango wa utekelezaji katika kand za ziwa kati kaskazini kuendelea ku fanya tathmini ya uzalishaji na upatikanaji wa chakula na kutoa ta arifa ya hali ya chakula nch ini
maeneo mengine pamo ja na utekeleza ji mkakati wa kitaifa wa kuendeleza za la mpunga awamu ya pili nrds ii 
mhes himiw spika mahitaji ya ngano nchini kwa mwaka ni tani na uzalishaji wa ngano kwa mwaka ni tani 
hali hii inap elekea kutege mea uagizaji wa ngano kutoka nje na hivyo kupo teza fedha nyingi za kigeni
katika ku kabiliana na hal hiyo wizar ita endelea kuhamasisha kilimo cha ngano nchini kwa kuwa tafiti zi naonesha kwamb mashamba ya mpunga baada ya kuvunwa yanaweza kulimwa ngano na kuvun ndani ya kipindi cha miezi mitatu
mhes himiwa spika katika kuimarisha zao la shayiri nch ini wizara tawas ilisha mapendekezo kwa wizara ya fedha na mipango ya kupunguza kodi kwa kimea kinachozalishwa na kusind ikwa nchini ili kuong eza uz alishaj wa shayiri na viwanda vinavyosindika shayiri hapa nchini
vilevile wizara itahakikisha kuwa mwekez aji anayemili ki ki nu cha kusindika kimea kilichopo kilimanjaro anakifufua au anapewa mwekezaji mwingine ili kiweze kusind ika kimea kinachozali shwa chini hivyo kuwanufaisha wakulima na kupunguza uag izaji wa shayiri kutoka nje
mazao ya bustani 
mheshi miwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taha itaendelea kuhamasisha kil imo cha mazao ya bustani kutathmini na kuainish maab ara zit akazofanyiwa maboresho ili ziweze kupima ubora wa azao ya bustani kwa kukidhi viwango vya kimataifa internationa acc reditation
hatua hii itawezesha mazao ya bustani kushindana katika masoko ya kimataifa kumnufaisha kulima na kuongeza ma pato yatokana yo na mauzo nje ya nchi
mheshimiwa spika wi zara itasimika miundombinu ya kuhifadhi bidhaa za mazao ya bustani atika kiwanja cha ndege cha songwe ili kurahisisha usafirishaji wa mazao hayo kat ika mikoa ya nyanda za juu kusini
aidha wizara itaen delea kushirikiana na sekta binafsi kutangaza mazao bustani ikiwa ni pamoja na maonesho ya kimataifa na kampeni maalum za kutangaza bidhaa za tanzania
vilevile wizara itahamasisha uanzishwaji wa us hirika katika mazao ya bustani ili kurahisisha utoaji wa hudu ma ikiwemo ugani pembejeo mitaji teknolojia bora za kupunguza upotevu baada ya kuvuna na kuwaungan isha wakulima na asoko
 kuimarisha vituo vya utafiti vyuo vya mafunzo na vituo vya akulima kuimarisha vituo ya utafiti 
mheshimiw spika katika mwaka wizara itakarabati ofisi na kuvipatia vifaa muhimu vituo vitano vya utafiti vy ukiriguru ilong a kihinga selian na tumbi itaboresha miundombinu ya mashamba ya uzalish aji wa mbegu kwa ajili ya kuzalisha mbegu bora kw vituo vya longa uyole ukiriguru selian na kihinga itabores ha miundombinu ya umwagiliaji ya vituo vya utafiti vya ilonga nalie ndele ukiriguru na miundombinu ya uhifadhi wa mbegu katika vituo vya uyol e ilonga na seliani itajen ga kituo cha tari kih inga igoma wa ajili ya utafiti na kuendeleza zao la mich ikichi ikiwa ni pamoja na kujenga miundombinu ya utafiti na uzalishaji wa iche na vitendea kazi kwa kununua matreka saba na zana zake itajenga maka makuu ya tari katika kiwan ja chake cha chamwino dodom a itawajengea uwezo watafiti kwa kuwapa mafunzo ya muda mr efu ambapo watafiti watano wataanza masomo kat ika shahada ya kwanza shahada ya uzamili na watano shahada ya uzamivu
mheshimiwa spika tari itafanya utafiti na kugundua teknoloji tano za usindikaji wa mazao ya korosho muhogo viaz vitam na zabibu itanunua na kusimika mashine ya kufan yia utafiti usi ndikaji wa korosho yenye uwezo wa kusindika tani za korosho kwa mwak katika kituo cha tari nali endele na itaandaa izania ya maz ao ya mpunga mahindi na alizeti ili kutoa ma pendeke zo kwa wakulima juu ya gharama na faida inayopatik ana katika ku tumia teknolojia ukilinganisha na kilimo cha mazoea
vyuo na vituo vya mafunzo kwa wakulima 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itadahili wanafunzi ngazi ya astashaha da na tashahada katika vyuo vya mafunzo ya kilimo itaendelea na karab ati wa miundombinu chakavu ya vyuo vya mati ukiriguru ilonga mlingano aruku tumbi igurusi mtwar a horti tengeru na atc itanunua vifaa vya umwagiliaji irrigation pump electrical solar panel and main delivery line na kuweka mifu mo ya teknolo jia hizo kwa ajili ya shamba la mafunzo ya teknolojia za umwagiliaji mati iguru si itawezesha mafunzo kwa watumishi ngazi ya shahad ya uz amili na watumishi saba ngazi ya shahada ya kwan za katika vyuo vikuu vya hapa nchini
mheshimiwa spika wizar tawezesha mafunzo ya muda mfupi kwa wakufunzi kuhusu mbinu za kufundishia ili kuwajengea wakufunzi umahiri wa kufundisha wa ufa nisi za idi itahuisha mitaala miwili iliyopitwa na waka ti ili iweze kuendana na mabadiliko ya sayansi na teknolojia itawezesha upimaji wa ardhi ya vyuo vya mafunzo ya kilimo viwili na kuvip atia atimiliki
wizara kwa kushirikiana na sagco na abia wa zao la viazi mviringo itazalisha tani za begu bora za viazi mviringo na ku toa mafunzo ya mbin bora za uzalishaji wa zao hilo kwa wakulima 
aidha aina mpya zipatazo za mbegu ora zitathibitishwa
 kuimarisha huduma za upi maji matab aka na ubora wa udongo 
mheshimiwa spika katika mw aka wizara itahakiki na kuandaa ramani za udongo za kiiko lojia katika mashamba ya uwekezaji na wakulima wadogo katika mikoa nane ya morogoro singida katavi kigoma lindi ru kwa abora mtwara na kuimarisha kanzidata ya ardhi ya kilimo itafanya utafiti ili kugundua teknolojia tano za rutuba ya udon go na hifadhi ya ardhi na kuzisambaza kwa wakulima ikiwa ni pamoja na kuto mapendekezo ya matumizi ya aina mbili za mbolea ocp fertili zer hifadhi ya udongo na maji na teknolojia tatu za viwango vya matumizi ya mbolea itapima sa mpuli udo ngo kutoka katika maeneo mbalimbali ili kubaini na kupendekeza viwango vya matumizi ya mbolea katika aeneo husika na itaboresha ramani za udongo zilizopo zina zoonesha virutubishi vya carbon na ph kwa lengo la kuongeza taarifa za virutu bisho vingine na kusambaza katika wilaya zote za tanzania
ramani hizo zitasaidia kutoa mape ndekezo ya matumizi ya aina na viwango vya mbolea
 kuim arisha masuala mtambuka katika kilimo usimam izi wa rasilimali watu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizar ime panga kuajiri watumishi wapya kupandisha vyeo watumishi na kutoa mafunzo kwa watumishi 
ushiriki wa vijana katika ilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau itafuatilia utekelezaji wa maazimio ya ma kongamano saba ya vijana yaliyofanyika mwaka itaanza mapitio ya mkakati wa vijana kushiriki katika kilimo kwa kuz ingati masua la yaliyoibuliwa katika makongamano na itashirikian na sugeco kutafuta wafadhili wataka owezesha kuw apeleka vijana nchini marekani na israel kwa ajili ya kuongeza ujuzi zaidi
aidha vi jana watapata mafunzo ya kilimo biashara na jasiliamali atika kituo cha mkongo wilayani rufiji
lishe 
mhesh imiwa spika katika mwaka wizara itashirikiana na wa dau kuendelea kutekeleza mpango jumuishi wa lishe na kukamilisha mkakati wa kut ekeleza lishe katika sekta kilimo
mkakati huu utawe zesha ekta kupunguza tatizo la utapiamlo na kuchang ia kati ka kufikia malengo ya lishe nchini kikanda na ki mataifa ambayo ni pamoja na udumavu kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka na itaendelea kuhamasisha uzalishaji na kuhimiz matu mizi ya mazao yaliyoongezewa virutubisho yakiwemo ma harage lishe mahindi lishe na viazi lishe ili kuimarish hali ya lish katika mikoa ya ruvuma kagera mbeya songwe njombe dodoma morogoro mtwa ra rukwa na tanga ambayo imebainika kuwa na chan gamoto ya lis he
jinsi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa jinsia itaendelea kuhusi sha masuala ya jinsia katika shughuli za ilimo ambapo jitihada zitawekwa zaidi katika kuhakikisha bajeti ipango mikakati na miradi ya kuen deleza kilimo inazingatia na kuakisi usawa wa kijinsia
mazingira 
mheshimiwa spika wizara itaende lea kukabiliana na mabadiliko ya tabia nchi na kupunguza athari za mazingira zinazotokana na shughuli za kilimo
katika mwa ka wizara itahim iza matumizi ya zana za kilimo hifadhi kwa kuhamasis ha was ambazaji na wabunifu wa teknolojia hizo kubuni kutengeneza na kusambaza kwa wakulima ili kupunguza athari za mabadiliko ya tabia nchi
aidha wizara itaendelea kusambaza mwongozo wa kilimo kin achohi mili ma badiliko ya tabianchi kwa wataalamu kwa ngazi ya wi laya katika halmashauri za wilaya 
vilevile itawajengea wezo wakulima kuhusu mbinu bora za kilimo kinachohifadhi mazingira na kuwasaidia uandaa mipango ya usimamizi wa mazingira na jamii katik vijiji vinavyozunguka ziwa manyara
vvu na uki mwi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa afya itaendelea kutoa elimu kuhusu vvu na ukimwi kwa wafanyakazi wa wizara ili kupunguza na kuz uia maambukizi mapya kwa wa tumishi wa wizara
vilevile wizara itaendelea kuwah udumia watumishi walioathirika na kuhamasisha watumis hi kupima afya zao ili kujua hali zao
aidha wizara itaendelea kutoa elimu kwa watumishi kuhusu ugonjwa wa covid na namn bora ya kujikinga ugon jwa huo
shukrani 
mheshimiwa spika kabla sijama liza otuba yangu naomba nitoe shukrani za dhati kwa taasisi makundi na wadau mbalimbali tunaoshirikiana katika kuendeleza kilimo cha tanzania
kwa nza ninawashukuru kwa dhati wakurugenzi wa idar na wakuu wa vitengo taasisi na asasi zilizo chini ya wizara watumishi wote wa wizara na wadau wa sekta ya kilimo kwa juhud i ushirikiano na ushauri uliowezesha kutekelezwa kwa ajukumu ya wizara kwa mwa ka pamoja na kuand aa hotuba hii
ni mat arajio yangu kwamba nitaendelea kupata ushirikiano wao ka tika waka 
mheshimiwa spika naomba nitum ie fursa hii kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa ambayo yamesaidia wizara kati ka juhudi za kuendeleza kili mo
nachukua fursa hi kuta ja baad hi yao kama ifuatavyo serikali za japan mar ekani uingereza ireland malaysia china indonesia korea ya kusin i india misri israel ubelgiji ujerumani finland norway brazil uholanzi vietnam canada na poland
ninayashukuru pia ma shirik na ta asisi za kimataifa zifuatazo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika au ifad dfid undp fao jica eu enabel giz unicef wfp cimmyt icrisat asareca usaid koica icraf iita ir ri ilri na cabi
nyingine eac sadc avrdc gra kilimo rust cip ciat pabra unep warda shirika kudh ibiti nzige wa jangwani dlco ea na helvetas
wadau wengine shirika la kudhibiti nzige wekundu irlco csa bill and melinda gates foundat ion gatsby trust rockfelle foundation clinton found ation aga khan foundation unilever kampuni za taha fres limited africado na rugwe avocado company na asasi zisizo za kiserikali nyingi ambazo hatuwezi kuzitaja zote hapa
mheshimiwa spika natoa shukrani za wakulima wote chi nzima kwa kazi kubwa wanazofan ya kuendeleza kilimo nchini
ni wazi kuwa mafanikio haya makubwa ya kilimo yanatokana na jududi na ushirikiano mku bwa na serikali
kipeke nirudie kuwashukuru wananchi wa jimbo langu la vwawa kwa namna wanavyoniunga mkono kunipa ushirikiano
aidha napen da kuwahimiza kufanya kazi kwa bidii ili kupa ta maf anikio katika maisha yao
naomba wote watumbue kuwa kilimo ni aisha uchumi biashara viwanda na ajira
maombi ya fedha kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katik mwaka wizara inatarajia kukusanya shilingi kutokana na ada za ukaguzi wa mazao yanayouzwa nje ya nchi au kuingizwa nchini uuzaji wa nyaraka za zabuni ukodishaji wa mitambo ya tume ya umwagiliaji
kati ya fedha hizo shili ngi zitakusanywa katika fungu na shilingi zitakusanywa kwenye fungu na
 fedha kwa mafungu ote na 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo inaliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilin gi kupitia fungu fungu na fungu kam ifuatavyo 
 fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara inaomba ku idhinishiwa jumla ya shilingi kupitia fungu kwa ajili ya matumizi ya kawa ida na maende leo
kati ya fedha hizo shilingi ni wa ajili ya kutekeleza miradi ya mae ndeleo ambapo shil ingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumi zi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya misha hara na shilingi ni kwa ajili ya matumi zi mengin eyo
 fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hiz o shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo amba po shi lingi ni fedha za ndan na shilingi ni fedha za nje
aidha kati ya fedha zinazoombwa shilingi ni kw ajili ya matumizi ya kawaid ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume na sh ilingi ni kwa ajili ya atumizi mengineyo
 fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
mheshimiwa spika hotuba hi pia inapatikana katika tovuti ya wizara 
hitimisho 
mheshi miwa spika naomb kutoa hoja 
viambatisho kiambatisho na
 kiasi cha mahindi kinachoendelea kuu zwa katika halmashauri mbalimbali chanzo wizara ya kilimo kiambatisho na
 uzali shaji mazao ya bustani tani zao badiliko asilimia matund 
 mboga 
 maua 
 viungo 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo kiambat isho na
 viwanda vya kusin dika matunda na mbogamboga na mkoa kilipo wilaya jina la kiwanda ajira dar es salaam ilala bhakresa fo od product juice kagera karagwe matunda mema ltd kagera muleba mali ju ice kilimanjar rombo bellaview fresh fruits processing ind ltd morogoro morogoro brossis ltd njombe njombe mariet natural foods iringa iringa dabaga vegeta ble an fruit canning co
ltd tanga tanga mjini akills bonn pwani chalinze sayona fruit ltd pwani bagamoyo elev en agri co
ltd chanzo wizara ya viwanda na biashara kiambatisho na
 a upatikanaji wa mbegu bora simu wa ha di mach i aina ya zao uzalishaji tani bakaa tani uagizaji toka nje tani jumla mahin di 
 mpunga 
 mtama 
 alizeti 
 maharage 
 soya 
 ufuta 
 mbogamb oga 
 karanga 
 aina ya zao uzalishaji tani bakaa tani uagizaji toka nje tani jumla pamba 
 ngano 
 tumbaku 
 malisho 
 pingili za muhogo cuttings cuttings viazi mviringo 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo haikujumuishwa
kiambatisho na b uzalishaji wa mi che bo ra ya azao zao mwaka jumla chai kahawa korosho michikichi jumla chanzo wizara ya kilimo kiamb atisho na
 aina mpya za mbegu bora zilizoidhinishwa mwaka na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa kampuni ya syngenta mahindi sy inastawi ukanda wa ch ini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno ya wastan wa ani 
 kwa hekta inakomaa kwa siku hadi na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa na ina ukinz ani dhidi ya doajani grey leaf spot
kampuni ya east african seed mahin di eas inastawi kat ika ukanda wa chini na wa ati mita hadi kutoka usawa wa bahari inato mavu no kati ya tani ha di kwa hekta inakomaa kwa siku na ina ukinzani dhidi ya doajani grey leaf spot
mahindi eash inastawi uka nda wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno ya tani 
 kw hekta ina shina mara na ina ukinzani dhidi ya doajani grey leaf spot
kampuni ya east african seed mahindi eash inastawi ukanda wa kati mita utoka usawa wa bahar i inakomaa kwa siku inatoa mavuno ya tani 
 kwa na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa hekta ina shina imara na ina ukinzani dhidi ya doajani gls grey leaf spot
alizeti ancila inastawi ukanda wa chini na wa juu mita kutoka usawa wa baha ri inakomaa kwa siku inatoa mavuno kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta na inatoa kiwango cha mafuta 
monosaturated fatty alizeti solea do inastawi ukanda wa chini na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta na inatoa kiwango cha mafuta 
monosaturat ed fatty alizeti michel inastawi ukanda wa chini na wa juu mita kutoka usawa wa bahari na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa inakomaa kwa siku inatoa mavuno kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta na inatoa kiwang cha afuta 
monosaturated faty kampuni ya east african seed alizeti archeo inastawi ukanda wa chini na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno ya wasta ni wa tani 
 kwa hekta inatoa kiwang cha mafuta 
monosaturated fatty 
silverlands ndolela ltd alizeti supersun inast awi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku hadi inatoa mavuno kati ya tani hadi kwa hek ta inatoa kiw ango cha mafu ta 
 ina ukinzani dhidi ya ubwiriunga powdery mildew na head rot na na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa inahimili ukame
alizeti supersun inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku hadi inatoa mav uno kati ya ani hadi kwa hekta inatoa kiwango cha mafuta 
 ina ukinzani dhidi ya bwiriunga powdery mildew na head rot na inahimili ukame
advanta seed company alizeti aguara inastawi ukanda wa ch ini na wa kati mita kutoka usawa bahar i inakomaa kwa kati ya siku hadi inatoa mavu no ya tani 
 kwa hekta inatoa kiwango cha mafuta 
 na ina uk inzani dhidi ya ubwiriunga powdery mildew na head rot
kampuni ya zambia seed company mahindi zms inast awi uk anda wa chini na wa kati mita kutoka na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ltd usawa wa ahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno kati ya tani adi kwa hekta na ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa milia ya mahindi bakajani leaf blight na kuoza kwa gunzi cob rot
mahind zms inastawi ukanda wa kati mita utoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno kati ya tani hadi kwa hekta na ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa milia ya ma hindi bakajani leaf blight na kuoza kwa gun zi cob rot
mahindi zms inastawi ukanda wa kati na juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno kati ya tani hadi kwa hekta na ina ukinzani dhid na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ya ugonjwa wa milia ya ahindi bakaja ni leaf blight na kuoza kwa gunzi cob rot
kampuni ya zambia seed company ltd mahindi zms inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno kati ya tani had kwa hekta na ina ukin zani dhidi ya doajani gls ugonjwa wa milia ya mahin di maize streak bakajan leaf blight na kuoza kwa gunzi cob rot
taasisi ya utafiti wa kilimo tari mahindi uh inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kuto ka usawa wa ahari inakomaa kwa siku hadi inatoa mavun kati ya tani hadi kwa hekta na ina ukinzani dhidi aidi ia ya mahindi maize streak turcicum blight na ear rot
mahindi uh st inast awi ukanda na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa wa kati na wa uu mita kut oka usawa wa bahari inakomaa kwa siku hado inatoa mavuno kati ya ta ni hadi kwa hekta na ina ukinzani dhi di ya doajani gls milia ya mahindi maize streak na turcicum blight
taasisi ya utafiti wa kilimo tari mpung tari ric inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kuto ka usawa wa bahari inakomaa kwa siku hadi inatoa avuno kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta ina ukinzani dhidi ya bacterial leaf blight blb na blast ina harufu nzuri na ina pikika vizuri ina aidi nzuri good grain quality translucen t lon bold slender grain s na ina shina imara
 na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa taasisi ya utafiti wa kilimo tari mpunga tari ric inastawi ukanda wa chini mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku hadi inatoa mavuno kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta ina ukinzani dhidi ya bacterial leaf blight blb na blast inahimili ukame na ina shina imara
taasisi ya utafiti wa kilimo tari ulezi tari fm inastawi ukanda wa chini mit kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mav uno kati ya tani 
 kwa hekta na ina ukinzani dhidi ya blast
taasisi ya utafiti wa kilimo tari muhogo tari cass inastawi ukanda wa chi ni na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku hadi inatoa mavuno tani 
 kwa hekta na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ina uhimilivu dhidi ya ugonjwa wa michirizi kahawia na batobato ina kiasi cha unga mwingi na ina ukinzani dhidi ya michirizi kahawia kwenye mizizi
taasisi ya utafiti wa kilim tari muhogo tari cass inastawi ukanda wa chini wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku hadi inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina uhimilivu dhidi ya ugonjwa wa michirizi kahaw ia na batobato ina kiasi ha unga mwingi na ina ukinzani dhidi ya michirizi kahawia wenye mizizi
muhogo tari cass inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku hadi na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina uhimi livu dhidi ya ugonjwa wa michirizi kahawia na batobato ina kiasi cha unga mwing i na ina ukinzani dhidi ya michirizi kahaw ia kwenye mizizi
muhogo tari cass inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa bahari inakomaa kati ya siku hadi inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina uhimilivu dhidi ya ugonjwa wa michirizi kahawia na batobato ina kiasi cha unga mwingi na ina ukinzani dhidi ya michirizi kahawia kwenye mizizi
muhogo tari cass inastawi ukand wa hini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa inakomaa kati ya siku had inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina uhimilivu dhidi ya ugonjwa wa michirizi kahawia na batobato ina kiasi cha unga mwingi na ina ukinz ani dhidi ya ichiri zi kaha wia kwenye mizizi
muhogo kiroba inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inako maa kati ya siku hadi inatoa mavuno ya tani kwa hekta ina uhimilivu dhidi ya ugonjwa wa michi rizi kahawia batobato ina kiasi cha unga mwingi na ina ukinzani dhidi ya mic hirizi kahawia kwenye mizizi
muhogo kizimbani inastawi ukanda wa chini na wa na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku hadi inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina uhimilivu dhidi ya ugonjwa wa michirizi kahawi na batobato ina kiasi ha unga mwingi na ina ukinzani dhidi ya mi chirizi kahawia kwenye mizizi
muhogo mkumba inastawi ukanda wa chini na wa kati mita utoka usawa wa bahar i inakomaa kati ya siku hadi inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina uhimi livu dhidi ya ugonjwa wa michirizi kahawia na batobato ina kiasi cha unga mwingi na ina ukinzani dhidi ya michirizi kahaw ia kwenye na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa mizizi
muhog mkuranga inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa ba hari inakomaa kati ya siku hadi inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina uhimilivu dhidi ya ugonjwa wa michirizi kahawia na batobat o ina kiasi cha unga mwin gi na ina uki nzani dhidi ya michirizi kahawia kwenye mizizi
taasisi ya utafiti wa kilimo tari alizeti tari na ni mbegu ya opv ambayo ina stawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inako maa kwa siku inatoa avuno kati ya tani hadi 
 kwa hekta inatoa kiwango cha mafuta 
 ina uki nzani dhidi ya magonjwa ya majani foliar na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa diseases kutu ya majani leaf rust na rugose mosaic virus diseases na ina ukinzani dhidi ya ubwiri ung powdery mildew
tari il ni begu opv ambayo inastawi ukanda wa chini na wa kati mita utoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno kati ya tani hadi 
 kwa hekta inatoa kiwango cha mafuta 
 ina ukinzani hidi ya magonjwa ya majani foliar disea ses kutu ya majani leaf rust na rugose mosaic virus diseases na ina ukinzani dhidi ya ub wiri unga powdery mildew
taasisi ya utafiti wa kilimo tari viazi vitamu tari sp inastawi ukanda wa chini na wa juu mita kutoka usawa wa baha ri inakomaa kwa siku inatoa mavuno ya na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa tani 
 kwa hekta ina kiasi cha unga mwingi ina beta carotene vitamin a na ina uki nzani dhidi ya fukuzi weevils na sweet potato virus disease
taasisi ya utafiti wa kilimo tari viazi vitamu tari sp inastawi ukanda wa chini na wa juu mita kutoka usaw wa ahari inakomaa kw siku inatoa mavuno ya tani 
 kw hekta ina kiasi cha unga mwingi ina beta carotene vitamin na ina ukinzan dhidi ya fukuzi weevils na sweet pot ato virus dis ease
viazi vitamu tari sp inastawi ukanda wa chin na juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina kiasi cha na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa unga mwingi ina beta carotene vitamin a na ina ukinzan dhid ya fu kuzi weevil s na sweet potato virus disease
viazi vitam tari sp inastawi kanda wa chini na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina kiasi cha unga mwingi ina beta carotene vitamin na ina ukinzani dhidi ya fukuzi weevils na sweet potato virus disea se
taasisi ya utafiti wa kilimo tari viazi vitamu tari sp inastawi ukanda wa chini na wa juu mita kutok usawa wa bahari inakom aa kwa siku inatoa avuno ya tani 
 kwa hekta ina kiasi cha unga mwing i ina beta carotene vitam in a na na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ina ukinzani dhidi ya fukuzi weevils na sweet potato virus disease
viazi vitamu tari sp inastawi ukanda wa chini na wa juu mita kutoka usawa wa bah ari inakomaa kwa siku inatoa mavuno ya tani 
 kw hekta ina kiasi ch unga mwingi ina beta carotene vitamin a na ina ukinzani dhidi ya fukuzi weevils na sweet potato virus disease
kampuni ya quton seeds pvt
tanzania limited pamba mahyco inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa ahari inakomaa kwa siku hadi inatoa mavuno kati ya tani 
 kwa hekta inatoa mbegu nyingi inatoa matunda makubwa hutoa majani yenye nywele na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ambazo huzuia wadudu wanaonyonya matunda sucking insects na ina aidi silimi ya pamba nyuzi aada ya kuchambuliwa ginning out turn got
kampuni ya quton seeds pvt tanzania limited pamba mahyco inastaw ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku hadi inatoa avuno kati ya tani 
kwa hekta inatoa mbegu nyingi inatoa atunda makubwa hutoa majani yenye nywele ambazo huzuia wadudu wanaonyonya matun da sucking insects na ina aidi asili mia ya pam ba nyuzi baada ya kuchambuliwa ginning out turn got
pamba mahyco inastawi ukanda na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa siku hadi inatoa ma vuno ya wastani wa 
 kwa hekta inatoa mbegu nyingi inatoa matunda makubwa hutoa majani yenye nywele ambazo uzuia wadudu wanaonyo nya matunda sucking insects na ina asil imia ya pamba nyuzi baada ya kuchambuliwa ginning out turn got
chanz o wizara ya kilimo kiambatisho na
 a upati kanaji wa mbolea msimu wa hadi 
 chanzo tfra kiambatisho na
 b mahitaji ya mbolea katika msimu wa hadi machi aina ya mb olea bakaa ya msimu uzalish aji wa mbolea kiasi kilichoa gizwa upatika naji mbolea iliyosafir ishwa nje ya nchi mbolea iliyouz wa nchini kiasi cha mbolea kilichopo mahitaji ya mbolea urea other dap npk sa can mop minjingu mbolea nyingine lime dolom ite gypsu jumla chanzo wizara ya kilimo kiambatisho na
 idadi ya matrekta nchini katika kipindi cha wauza ji wa matrekta aina ya trekta jumla ya matrek ta yaliyoku wepo idadi ya matrekta kwa mwaka jumla jumla ya mtrekt yaliyopo suma jkt makubwa ndc makubwa sekta binafsi makubwa jumla ndogo sekta binafsi madogo chanzo wizara ya kilimo kiambatisho na
 mikopo iliyotolewa hadi ma chi na
aina ya mkop utekelezaji lengo halisi thamani 
mitambo ya mashambani matrekta makubwa zana za kuvunia pembejeo za kilimo mifugo na samaki
 ukarabat miundo mbinu ya kilimo mifugo na uvuvi fedha za kuendeshea shugh uli za shamba jumla chanzo wizara ya kilimo kiambatisho na
 malipo na madeni ya wakulima wa korosho ms imu mkoa kiasi cha korosho tani thamani tshs malipo t shs deni tshs mtwara 
 lindi 
 ruvuma 
 pwani dsm 
 tanga 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo kiambatisho na
 ugunduzi mbegu kwa kipindi cha miaka mitano na
zao aina ya mbegu muhog tari cass tari cass tari cass tari cass tari cass kiroba mkumba kizimbani mkuranga sunflower rari na tari ilo maize tari tari zh st rice tari ric tari ric pearl mil let tari fm sweet potatoes tari sp tari sp tari sp tari sp tari sp tari sp maize we we we we eas amh amh sy sy na
zao aina ya mbegu soya sc semek sc sign al sc saxon tobacco trd maize th sc dk beans selian selian selian selian selian selian uyole uyol rice arize gold grou ndnuts naliend ele tanzanut mtwaranut cowpeas nalbam nalbam cotton uk uk tobacco ult pvh pvh pvh cc maize sy sy sy agrise ed h agriseed h na
zao aina ya mbegu mamsh mamsh meru vah meru vah th th round potatoes jell rumba sagita korosho tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc beans uyole nyeupe uyole sweet potatoes ukirigur ukirig ur kabode maize selian h we we na
zao aina ya mbegu we wema we we t t nata h nata krishna hybrid krishna hybrid meru lishe meru lishe if if mpunga ch sato ch sato sunflower nsfh nsfh aguara hysun groundnuts nachi kuchele narinut tea trit trit trit trit chanzo wizara ya kilimo kiamba tisho na
 wanafunzi waliohitimu vyuo vya kilimo vya serikali na binafsi vyuo vya kilimo vya serikali vyuo vya kilimo binafsi mwaka astashahad stashahad juml astasha had stashah ad juml juml chanzo wizara ya ilimo kiambatisho na idadi ya magh ala vihen ge vil ivyojengwa mkoa wilaya vihenge uwezo ghala uwezo iringa iringa dc cpb iringa iringa dc cowabama mufindi cowabama juma ruvuma songea dc cow abama songea mc nfra juma mbeya mbeya dc cowabama juma songwe mbozi c cowabama momba dc cowabama mboz dc nfra juma njombe njombe cowabama makambako nfra juma mkoa wilaya vihenge uwezo ghala uwezo katavi kalambo cowabama juma rukwa sumbawang dc nfra mpanda dc nfra juma shinyanga shinyanga mc nfra juma dodoma dodoma mc nfra juma manyara babati tc juma morogoro kilosa dc erpp kilosa dc ripoma kilombero dc erpp mvomero dc erpp juma jumla kuu chanzo wizara kilimo kiambatisho na
 akib ya hakula hadi aprili wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula muhtasari wa akiba ya chakula kwa misimu ya ununuzi akiba ya chakula hadi kanda jumla arusha 
 dodoma 
 kipawa 
 makambako 
 shinyanga 
 songea 
 sumbaw ang 
 on transit jumla kuu 
 chanzo wizara ya kil imo kiambatisho na
 ukubwa wa eneo linalom wagil iwa mkoa idadi ya skimu eneo lote la skimu eneo lililo sanifiwa eneo lililo endele zwa eneo linalom wagiliw kwa asili eneo linalolimwa kagera mwanza mara geita morogo ro 
 pwani dar es salaam mtwara lindi ruvuma katavi kigoma rukwa njom be iringa songwe mbeya singida dodoma mkoa idadi ya skimu eneo lote la skimu eneo lililo sanifiwa eneo lililo endele zwa eneo linalom wagiliw kwa asili eneo linalolimwa many ara tabora simiyu shinyan ga tang arush kilimanj aro jumla kuu chan zo wizara ya kilimo kiambatisho na
 miradi ya umwagiliaji iliyotekelezwa inayosubiri kuzinduliwa na
mkoa wilaya jina la skimu programu mradi chanzo cha fedha gharama ya mkataba tz s eneo umwagil iaji potentia ha eneo lililoend elezwa linalom wagiliwa ha simiyu bariadi mwasubuy ssidp ii tabora igunga mwamapul ssidp tabora nzega budushi facf tabora nzega lusu batch ii ssidp tabora uyui shitage ssidp tabora sikonge ulyanyama tancaid tabora urambo ussoke mlimani batch ii ssidp dodoma chamwi no chibo li goodneighbor international dodoma kongwa tubugwej uu tanzania japan food counter part dodoma kondoa kidoka ssidp singida itigi itagata ssidp ii manyara simanjir dc ngage ssidp manyara simanjir dc lemkuna ssidp manyara mbulu mangisa ssidp manyara mbulu dong obesh nirc ruvuma madaba dc hanganga dinda ssidp iii ruvuma songea mc nakahuga ssidp iii ruvuma namtum bo dc amani ssidp iii ruvuma namtu bo dc msanjesi ssidp iii lindi ruangw nanganga ssidp ii iii na
mkoa wilaya jina la skimu programu mradi chanzo cha fedha gharama ya mkataba tz s eneo umwagil iaji potentia ha eneo lililoend elezwa linalom wagiliwa ha lindi liwale mtawango ssidp ii lindi ngongowel ssidp iii kagera muleb buhan gaza didf ssidp morogor mvomer dakawa feed the future morogor morogor rural tulokongw ssidp pwani bagamo yo bidp phrd tanga korogw tc mahenge ssidp batch kilimanj aro moshi mawalla ssidp batch kilimanj aro mwanga kivulini ssidp batch kilima nj aro hai kikafuchin ssidp batch kilimanj aro siha dc kishisha ssidp batch kilimanj aro mwanga kileo ssidp batch kilimanj aro moshi soko ssidp batch kilimanj aro mosh dc mchomba facf kilimanj aro same myamb facf arusha meru mapama ssidp batch arusha arumeru lekit atu phrd njombe njombe itipingi irrigation scheme ssidp songwe momba namin g on g o ssidp mbeya busokel katelantab ssidp batch mbeya busokel mbaka ssidp ba tch mbeya mbarali mwendamt itu irrigation scheme ssidp batch mbey mbarali uturo irrigat ion scheme ssidp batch mbeya mbeya mshewe ssidp batch iringa iringa dc igingilanyi ssidp iringa isaka ssidp facf iringa mkombilen ga irrigation scheme ssidp ii iringa mlambalas irrigation scheme ssidp ii na
mkoa wilaya jina la skimu programu mradi chanzo cha fedha gharama ya mkataba tz s eneo umwagil iaji potentia ha eneo lililoend elezwa linalom wagiliwa ha iringa improveme nt and expansion of mafuruto irrigation scheme fact katavi mpanda mc mwamkulu kakese ssidp kigoma kasulu dc rungwemp ya didf ssidp kigoma titye undp dadps nidf didf li c ssidp kigoma kakonko gwanump facf nil kigoma ruhwiti didf nidf ssidp kigoma uvinza kashagulu ssidp kigoma mgambazi facf lic kiambatisho na
 usajili wa wakulima hadi machi na
jina la bodi lengo kusajili wakulima waliosajiliwa asilimia korosho 
 kahawa 
 pareto 
 mkon ge 
 sukari 
 chai 
 tumbaku 
 pamba 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilmo 
 kiam batisho na
 usambazaji wa mbegu bora za korosho ha di machi na
mkoa mbegu zilizosambazwa kilo 
mtwara 
lindi 
pwani 
tanga 
dodoma 
singida 
iringa 
katavi 
kigoma 
mbeya 
morogoro 
songwe 
mwanza 
tabora 
ruvuma 
njombe 
arush 
geita 
kagera 
manyara 
zambia 
zanzibar jumla kuu chanzo wizara ya kilimo kiambatisho na
 uzalishaji wa miche ya kahawa hadi machi kituo malengo uzalishaji lyamungu ugano mbimba maruku mwayaya sirari jumla chanzo wizar ya kilimo kiam batisho na
 mahitaj na patika naji na usambazaji wa pembejeo kwa zao la tumbak kwa mwaka kiambatisho na
 mahitaji na upatikanaji na usambazaj wa pembejeo kwa zao la tumbaku kwa mwaka mkoa wa kitumbaku ha kisiwa maelezo mbolea tani madawa vifungashio npk can yamaotea lts ha bamidas g ha bamethrine mlundalunda ml bottle hessian cloth bales twine mifuko ha 
 mifuko ha new metres ha used metres ha cotton 
 kgs psc kg ha jute kgs ha urambo mahitaji mapokezi usambazaji kaliua mahitaji mapokezi usambazaji kahama mahitaji mapokezi usambazaji tabo ra mahitaji mapokezi usambazaji mpanda mahitaji mapokezi usambazaji sikonge mahitaji mapokezi usambazaji iringa mahitaji mapokezi usambazaji chuny mahitaji mapokezi usambazaji kigoma mahitaji 
 mapokezi usambazaji songea mahitaji mapokezi usambazaji jumla mahitaji mapokezi usambazaji chanzo wizara ya kilimo kiambatisho na
 uzalishaji wa mbegu za mafuta tani zao badiliko asilimia alizeti 
 karanga 
 ufuta 
 mawese 
 soya 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo kiambatisho na
 mikopo it akayoto lewa mwaka na aina ya mkopo malengo thaman tshs 
mitambo ya mashambani matrekta makubwa zana za kuvunia n
k 
pembejeo za kilimo mifugo na samaki
matrekta ya mikono 
ukarab ati 
miundo mbinu ya kilimo mif ugo na uvuvi 
fedha za kuendeshea shughul za shamba 
kununua ardhi kwa ajili ya kilimo mifugo na ufugaji wa samaki zana unganishi zana za kus indika na vifungas hio vya mazao ya kilimo mifugo na vuvi 
jumla chanzo wiza ra ya kilimo jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo sehemu ya masoko ya mazao ya kilimo taarifa ya wiki ya mwenendo wa bei za mazao oktoba jedwali wastani wa bei za jumla kitaifa tzs kg gunia wiki iliyopita oct wiki hii oct wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 wastani wa nchiujumbe mkuu kwa wiki hii ei za jumla kwa mazao ya chakula zimeongezeka kiasi ikilinganishwa na viwango vya bei wiki iliyopita
bei za viazi mviringo mahindi mchele maharage na ulezi zime ongezeka kwa wastani wa asilimia 
 na 
 mtawalia
bei za mtama na uwele hazijabadilika
pamba hadi kufikia tarehe septemba pamba iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo 
kahawa safi hadi kufikia tarehe oktoba kahawa safi iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya dola za marekani million 
kakao hadi kufikia tarehe oktoba kakao iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya shilingi bilioni korosho hadi kufikia tarehe oktoba korosho iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya shilingi bilioni 
taarifa ya hali ya hewa iliyotolewa na mamlaka ya hali ya hewa inaonesha kuwepo kwa upungufu wa mvua kwa msimu unaonanza nomvemba hadi aprili katika mikoa mingi ya tanzania kiambatisho 
hali hii inaweza kusababisha kupanda kwa ei za mazao chakula
jedwali wastani wa bei za jumla kwa mikoa tzs kg gunia morogoro wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 tanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mtwara wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 iringa wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 ruvuma wiki hii na na na wiki iliyopita na na na badiliko 
 mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo dodoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 arusha wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 dar es salaam wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 zingatia bei hizi ni za wastani kwa masoko ya jumla
alama zinaelezea mabadiliko ya bei bei imeongezeka bei imepungua hakuna mabadiliko au mabadiliko ni chini ya asilimia moja
bei haikupatikana chanzo cha takwimu wizara ya kilimo na wizara ya viwanda na biashara mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo tabora wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 rukwa wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 kigoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 shinyanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mwanza wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 kagera wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 manyara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 njombe wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 jedwali bei za mchele na mahindi kwa masoko ya uganda tzs kilo mchele mahindi bei ya chini bei ya juu bei ya chini bei ya juu bei za jumla bei za rejareja chanzo tarehe oktoba jedwali ununuzi na usafirishaji wa pamba kwa msimu wiki na
 kuishia tarehe septemba 
ununuzi usafirishaji jumla ya wiki ya nyuma kilo kwa wiki hii k ilo jumla k ilo jumla ya wiki ya nyuma k ilo kwa wiki hii kilo jumla k ilo chanzo bodi ya pamba jedwali mauzo ya kahawa kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe okto ba aina ya kahawa mnada soko la moja kwa moja viwanda vya ndani jumla kilo usd kilo usd kilo usd kilo usd arabika laini arabika ngumu robusta jumla chanzo bodi ya kahawa tanzania jedwali mauzo ya kakao kwa msimu wa hadi kufikia tarehe oktoba halmashauri kiasi kilichouzwa kilo wastani wa bei shilingi kilo jumla shilingi kyela kilo busokelo kilo rungwe kilo 
 chanzo tume ya maendeleo ya ushirika jedwali mauzo ya korosho kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe oktoba 
tarehe ya mnada chama kiasi kilichopelekwa sokoni kilo kiasi kilichouzwa kilo thamani sh
bei ya juu sh kilo bei ya chini sh kilo tanecu 
 mamcu 
 tanecu 
 lindi mwambao 
 runali 
 corecu 
 mamcu 
 tanecu 
 lindi mwambao 
 runali 
 jumla ya mauzo yote 
 chanzo bodi ya korosho tanzania jedwali miezi sahihi ya kupanda na kuvuna ili kupata bei nzuri zao wakati unaofaa kuvuna wakati usiofaa kuvuna wakati unaofa kupanda vitunguu feb julai julai nov sept des nyanya jan mei des juni sept des hoho kijani feb aprili juni jan okt nov karoti okt machi sep apr julai okt matango feb mei mei jan des jan viazi mviringo machi juni julai jan des feb tikiti maji machi aprili oktoba desemba mei sep des feb jan feb ago sept hoho za rangi jun nov mei des feb machi tangawizi aprili julai machi aug des feb kielelezo mwenendo wa wastani wa bei ya dap katika soko la dunia kielelezo mwenendo wa wastani wa bei ya urea katika soko la dunia jun jun jul jul jul aug aug sep sep oct oct nov nov dec dec dec jan jan feb feb mar mar apr apr may may jun jun jul jul jul aug aug sep sep oct oct bei dola za marekani tani kipindi jun jun jul jul jul aug aug sep sep oct oct nov nov dec dec dec jan jan feb feb mar mar apr apr may may jun jun jul jul jul aug aug sep sep oct oct bei dola za marekani tani kipindi habari muhimu wizara ya kilimo imeanzisha jukwaa la soko la mtandaoni m kilimo ili kuwezesha upatikanaji wa masoko kwa wakulima na wafanyabiashara
tembelea m kilimo marketplace kwa maelezo zaidi wasiliana na kaimu mkurugenzi msaidizi sehemu ya masoko ya mazao wizara ya kilimo s
p dodoma
barua pepe simu kiambatisho mwenendo wa mvua za msimu novemba aprili chanzo mamlaka ya hali ya hewa tanzania bodi ya mkonge tanzania mkurugenzi mkuu bodi ya mkonge tanzania s
p tanga taarifa binafsi za mwombaji jina anwani simu mahali anapoishi barua pepe kata wilaya mkoa saini ya mwombaji ninaomba shamba la ukubwa wa ekari kwaajili ya kulima mkonge katika shamba la linalomilikiwa na bodi ya mkonge tanzania kwa masharti husika kama yatakavyotolewa
masharti kwa muombaji 
kwamba muombaji atalipia ada ya maombi kiasi cha shilingi ambayo haitarejeshwa non refundable
fedha za maombi zi talipwa kupitia control namba itakayotolewa na bodi ya mkonge tanzania baada ya muombaji kurejesha fomu hii 
baada ya kulipia wakulima watakaofanikiwa kupata nafasi ya eneo la kilimo cha mkonge watataarifiwa kwa maandishi kuhusu siku ya ku oneshwa shamba
kwamba shamba atakalopewa ni kwa ajili ya kilimo cha mkonge tu kwa kanuni bora za kilimo cha mkonge na si vinginevyo
kwamba mwombaji atakapofanikiwa kupata shamba atalipia kodi ya pango la ardhi ya shilingi kwa ekari moja kwa mwaka
form no
a maombi ya shamba la mkonge picha ya mwombaji 
baada ya kuoneshwa eneo mkulima atatakiwa kusaini mkataba kati yake na bodi ya mkonge tanzania ndugu amekubali wa amekataliwa ombi la eneo la kulima mkonge katika shamba la hekta kwa maneno maoni maelezo
msimaizi wa shamba saini wadhifa tarehe kwa matumizi ya ofisi tu hotuba ya waziri wa kilimo chakula na ushirika mheshimiwa stephen masato wasira mb
kuhusu makadirio ya matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mwaka i
utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge la ko tukufu baada ya kuzingatia taarifa iliyow asilishwa hapa bungeni leo na mwenyekiti wa kamati ya bunge ya kudumu ya kilimo mifugo na maji inayohusu wizara ya kilimo chakula na ushirika sasa lijadili na kukubali kupitisha makadirio ya matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mwaka wa fedha wa 
mheshimiwa spika awali ya yote nitumie fursa hii kwanza kumpongeza rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
jakaya mrisho kikwete kwa kutoa umuhimu na msukumo wa pekee kwa sekta ya kilimo
kama wote mtakavyokumbuka tarehe na juni kilifanyika kikao mahususi cha baraza la biashara la taifa ambach o chini ya uenyekiti wa rais jakaya kikwete kilitafakari sababu zinazochelewesha mapinduzi ya kilimo hapa nchini
ni katika kikao hicho kauli mbiu ya kilimo kwanza ilipozaliwa
msingi wa maudhui ya dhana ya kilimo kwanza ni kukiri kwamba haiwezekani kukuza uchumi wa tanzania kwa kiwango cha kupunguza umaskini bila kuwekeza kwa kiwango cha kuridhisha katika sekta ya kilimo
aidha hotuba ya rais ya tarehe juni hapa dodoma na uamuzi alioutoa kufidia hasara waliyoipata wanunuzi wa mazao ya kilimo msimu wa yakiwemo makampuni binafsi vyama vya ushirika na fidia ya bei kwa wakulima ni hatua ya kihistoria inayoweza tu kuchukuliwa na uongozi unaojali maslahi ya watu unaowaongoza
dkt
norman borlaug baba wa mapinduzi ya kijani huko asia aliwahi kusema pembejeo muhimu na ya kwanza katika kuleta mapinduzi ya kijani green revolution ni utashi wa kisiasa
kwa msuk umo huu wa rais kwa sekta ya kilimo na kwa msimamo wa bunge hili wa kutaka bajeti zaidi kwa sekta ya kilimo sina sababu wala wasiwasi kwamba pamoja na matatizo tuliyonayo yakiwemo ya ukame mikakati iliyoainishwa katika kilimo kwanza inatekelezeka na mapinduzi ya kijani yanawezekana
mheshimiwa spika napenda kumpongeza makamu wa rais mhe
dkt
ali mohamed shein ambaye amekuwa akifanya ziara mikoani ambapo kila mara anatenga muda kuona shughuli za kilimo na kutoa maagizo mbalimbali kuhusu kilimo endelevu na kinachozingatia utunzaji wa mazingira
maagizo na maelekezo hayo yanazingatiwa katika utekelezaji wa asdp ili uz alishaji katika kilimo uwe endelevu na unaozingatia utunzaji wa mazingira
mheshimiwa spika nitumie fursa hii pia kumpongeza waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
mizengo kayanza peter pinda mb
kwa kusisitiza umuhimu wa kuendeleza kilimo chenye tija cha kisasa na cha kibiashara
aidha namshukuru waziri mkuu kwa kuongoza mkutano wa wadau wa sekta ya kilimo kutoka mikoa ya morogoro iringa ruvuma mbeya rukwa na kigoma uliofanyika mkoani morogoro kuanzi tarehe hadi oktoba 
katika mkutano huo wadau waliazimia kuimarisha utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo hususan mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya district agricultural development plans dadps
vilevile wadau waliweka maazimio na malengo ya kuongeza uzalishaji ambayo yamewezesha mikoa hiyo kuzalisha kwa wingi mazao ya chakula hasa maeneo yanayotumia skimu za umwagiliaji
maelekezo na maagizo anayoyatoa waziri mkuu yanasaidia utekelezaji wa asdp kwa lengo la kuleta mapinduzi ya kijani
aidha nakupongeza wewe mwenyewe mheshimiwa spika kwa kuteuliwa kuwa mwenyekiti wa bunge la jumuiya ya madola
mheshimiwa spika mwaka bunge lako tukufu lilipata misiba kwa kupotelewa na wabunge watatu kama ifuatavyo aliyekuwa mb unge wa mbeya vijijini marehemu richard nyaulawa aliyekuwa mbunge wa tarime marehemu chacha zakayo wangwe na aliyekuwa mbunge wa busanda a
aliyekuwa mbunge wa biharamulo magharibi marehemu phares kabuye alifariki kabla ya shauri lake la pingamiz la kutengua ubunge wake wa jimbo la biharamulo magharibi kukamilika
ninachukua fursa hii kuwapa pole ndugu jamaa na marafiki wa familia za marehemu hao
tunamw omba mwenyezi mungu azilaze roho za mare hemu hao mahali pema peponi amina
mheshimiwa spika kutokana na chaguzi za kujaza nafasi zilizoachwa wazi nachukua nafasi hii kuwapongeza wabunge wapya waliojiunga na bunge lako tukufu katika kipindi cha mwaka 
wabunge hao ni mheshimiwa mchungaji luckson ndaba mwanjali ccm mbeya vijijini mheshimiwa charles mwera nyanguru chadema jimbo la tarime mheshimiwa lolensia bukwimba ccm jimbo la busanda na mheshimiwa oscar rwegasira mukasa ccm kutoka jimbo la biharamulo magharibi
mheshimiwa spika napenda kuchukua fursa hii kuwapongeza na kuwashukuru wajumbe wa kamati ya bunge ya kudumu ya kilimo mifu go na maji chini ya mwenyekiti wake mhe
gideon asimulike cheyo mb
kwa ushauri maoni na ushirikiano mkubwa walioutoa wakati wa maandalizi ya bajeti ya wizara yangu kwa mwaka 
naishukuru kwa kuip okea na kuifanyia uchambuzi wa kina taar ifa ya utekelezaji ya wizara ya kilimo chakula na ushirika ya mwaka na maka dirio ya mapato na matumizi ya mwaka katika kikao chake kilichofanyika dodo ma tarehe na juni 
napenda kulihakikishia bunge lako tukufu kwamba maoni ushauri na mapendekezo yaliyotolewa yamezingatiwa katika bajeti hii
aidha wizara yangu itaendelea kuzingatia na kutekeleza maoni ushauri na mapendekezo yatakayoto lewa na bunge lako tukufu wakati wa kuja dili bajeti ya wizara yangu
mheshimiwa spika natoa shukrani na pongezi za pekee kwa wananchi wa jimbo la bunda kwa ushirikiano wanaonipa na kwa juhudi wanazofanya katika kujiletea maendeleo
naendelea kuwaahidi kuwa nitaendelea kuwatumikia kwa moyo wangu wote na kutoa mchango wangu katika kupambana na matatizo yanayotukabili
mheshimiwa spika katika hotuba ya waziri mkuu mhe
mizengo kayanza peter pinda mb
na waziri wa fedha na uchumi mhe
mustafa haidi mkullo m b
ufafanuzi umetolewa kuhusu masuala mbalimbali yanayohusu kilimo hususan dhana ya kilimo kwanza
nawapongeza sana kwa hotuba zao
aidha wakati wa kujadili hotuba hizo waheshimiwa wabunge wamepata fursa ya kutoa michango yao kuhusu uendelezaji wa kilimo na kushauri jinsi ambavyo usimamizi na utekelezaji wa shughuli za kilimo un atakiwa uwe
napenda kuwahakikishia waheshimiwa wabunge kuwa ushauri na maelekezo ya yatazingatiwa katika utekelezaji
aidha nawapongeza mawaziri wenzangu ambao hoja zao zimekwishajadiliwa na kuidhinishwa na bunge lako tukufu
ii
hali ya kilimo na ushirika nchini mchango na ukuaji wa sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika sekta ya kilimo inatoa mchango mkubwa katika kuwapatia ajira watanzania zaidi ya asili mia na inachangia zaidi ya asilima ya chakula kinachopatikana nchini
aidha katika mwaka sekta ya kilimo ilikua kwa asili mia 
 na ilichangia asilimia 
 ya pato la ta ifa na asilimia 
 ya fedha za kigeni
pamoja na mchango mkubwa wa sekta ya kilimo katika uchumi wa taifa bado sekta hiyo inakabiliwa na vikwazo vingi vikiwemo uwekezaji mdogo hususan katika miundombinu muhimu ya umwagiliaji na barabara za vijijini
kadhalika uhaba wa ardhi iliyopimwa na kuwekewa miundombinu muhimu kama vile maji umeme na barabara
vilevile uhaba wa viwanda vya usindikaji viwanda vya kuzalisha pembejeo na zana za kilimo na uwezo mdogo wa wakulima wadogo kumudu gharama kubwa za pembejeo
hali ya chakul kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka upatikanaji wa chakula haukuwa wa kuridhisha kutokana na kupungua kwa uzalishaji wa mazao ya chakula hususan mazao ya aina ya nafaka yaliyozalishwa katika msimu wa 
katika msimu huo uzalishaji wa mazao ya chakula ulifikia jumla ya tani milioni 
 ikilinganishwa na mahitaji ya jumla ya tani milioni 
 kati ka mwaka 
pamoja na kuwepo kwa ziada ndogo ya jumla ya tani ya mazao yasiyo nafaka kama vile muhogo viazi na miku nde upungufu wa chakula ulijitokeza kutokana na pengo la uzalishaji wa mazao ya aina ya nafaka la takriban tani 
wakati mahitaji ya mazao ya nafaka kwa mwaka yalikuwa tani milioni 
 uzalishaji wa mazao hayo msimu wa ulifikia jumla ya tani milioni 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao kutokana na kili mo cha vuli cha msimu wa haukuwa mzuri hivyo kusababisha upungufu wa takriban tani za chakula ambacho katika hali ya kawaida kama kingepatikana kingepunguza pengo la mahitaji ya nafaka lililotokana na uzalishaji mdogo wa msimu wa 
maeneo ambayo hayakupa mikoa ya arusha kilimanjaro tanga manyara pwani sehemu ya kaskazini ya mkoa wa morogoro na mikoa ya mara shinyanga na mwanza
upungufu huo ulichangiwa pia na mvua za masika kuchelewa kuanza kunyesha katika maeneo mengi ya mikoa hiyo na vipindi virefu vya ukame katika maeneo yanayopata mvua za msimu
aidha kutokana na hali hiyo bei za vyakula kati ka mwaka zilipanda ikilinganishwa na bei za mwaka na kiambatisho 
mheshimiwa spika pamoja na hali hiyo ya upungufu uzalis haji wa chakula nchini msimu wa ulitosheleza mahitaji ya nchi kwa kiwango cha asilimia 
hata hivyo kiwango hicho ni kidogo ikizingatiwa kuwa nchi yetu imezungukwa na nchi nyingi ambazo katika mwaka zilikuwa na upungufu a
kumekuwepo na usafiris haji wa chakula usio rasmi kwenda nchi jirani kwa mfano kenya malawi na zambia hali iliyosababisha bei kubwa za vyakula hususan katika maeneo ya mipakani
mheshimiwa spika wizara iliendelea kufuatilia kwa karibu mwenendo wa hali ya chakula na uzalishaji wa mazao ya chakula nchini kwa lengo la kuainisha maeneo idadi ya watu walioathirika na upungufu wa chakula mahitaji yao ya chakula na hatua za kuchukuliwa
kati ya mwezi julai na mei wizara kwa kush irikiana na wadau wa usalama wa chakula ilifanya tathmini za kina za hali ya chakula katika maeneo yaliyotambuliwa kuwa na upungufu wa chakula katika mikoa ya arusha kilimanjaro manyara lindi mara morogoro pwani mwanza mtwara iringa tanga na dodoma
matokeo ya tathmini hizo pamoja na taarifa ku toka mikoa mbalimbali yalionyesha kuwa jumla ya watu au asilimia ya watu katika wilaya kiambatisho walibainika kuwa na upungufu wa chakula katika kipindi cha miezi mitatu ya mei hadi julai 
watu hao walihitaji msaada wa chakula wa jumla ya tani 
mheshimiwa spika ili kukabiliana na tatizo la kuendelea kupanda kwa bei za vyakula na upungufu wa chakula uliojitokeza serikali ilichukua hatua zifuatazo i
kutenga kwa ajili ya kusambaza kwa walengwa jumla ya tani 
 za chakula kutoka wakala wa hifadhi ya taifa ya chakula national food reserve agency nfra
hadi tarehe julai jumla ya tani 
 za mahindi zilisambazwa kwa walengwa
ii
kutoa jumla ya shilingi bilioni 
 kutoka mfuko wa maafa kwa jili ya kununua jumla ya tani za mbegu za aina mbalimbali za mazao ya chakula kwa jili ya kuzipatia kaya za wakulima ambazo hazikuwa na uwezo au ambazo mazao yao yali kauka na kulazimika kurudia kupanda wakati wa mvua za msimu za 
wilaya zilizohusika ni arusha monduli rombo mwanga same lindi vijijini simanjiro bunda rorya musoma vijijini kwimba magu misungwi ukerewe nanyumbu bariadi kishapu shinyanga vijijini singida manyoni uyui tabora mjini bahi chamwino dodoma manispaa kondoa kongwa mpwapwa kilombero kilosa morogoro mjini morogoro vijijini mvomero tanga pangani muheza mkinga korogwe lushoto handeni na kilindi
iii
kusitisha kwa muda utoaji wa vibali vya kuuza mazao ya chakula nje ya nchi hadi hapo itakapodhihirika kuwa hali ya chakula nchini ni nzuri
mazao hayo ni mahindi mchele ngano mtama muhogo maharage kunde na viazi iv
kutoa mafunzo kwa wananchi kuwahimiza na kuwahamasisha kutumia vyakula mbalimbali hususan visivyo vya nafaka pamoja na uchanganyaji blending wa nafaka na mazao yasiyo ya nafaka
matarajio ya upatikanaji wa chakula 
mheshimiwa spika katika msimu wa hali ya uzalishaji wa mazao ya chakula hususan ya nafaka kwa ujumla haikuwa nzuri
uzalishaji wa mazao ya nafaka usiokidhi mahitaji ya mwaka ni mwendelezo wa misimu miwili iliyopita ambapo uzalishaji wa mazao ya nafaka haukuwa mzuri
hali hiyo inatokana na unyeshaji wa mvua usioridhisha katika maeneo yanayopata mvua za vuli na za masika na pia maeneo mengi yanayopata mvua za msimu
hali hiyo iliathiri upatikanaji wa mavuno ya vuli ambayo yalikuwa kidogo na baadhi ya maeneo hayakupata mavuno
aidha mvua za masika nazo zilichelewa kuanza kunyesha ambapo katika maeneo mengi zilianza kunyesha mwishoni mwa mwezi machi na mwanzoni mwa mwezi aprili
mvua hizo zilinyesha chini ya viwango vya wastani na kwa mtawanyiko mbaya ulioambatana na vipind virefu vya ukame na pia zilikatika mapema katika mikoa ya arusha kilimanjaro tanga morogoro pwani na manyara
hali hiyo pia iliathiri ukuaji wa mazao katika mikoa inayopata mvua za msimu ya dodoma lindi mtwara na baadhi ya maeneo ya mikoa ya shinyanga tabora na singida
mheshimiwa spika kati ya mwezi mei na juni wizara ilifanya tathmini ya awali ya hali ya uzalishaji wa mazao ya chakula na utabiri wa hali ya chakula kwa mwaka 
matokeo ya tathmini hiyo katika msimu wa kilimo wa yanaonyesha kwamba uzalishaji wa mazao ya chakula utafikia tani zikiwemo tani za mazao ya nafaka na tani za mazao yasiyo ya nafaka
mahitaji ya chakula kwa mwaka yanakisiwa kufikia tani 
hivyo taifa linategemewa kujitosheleza kwa chakula kwa takriban asilimia sawa na ziada ya takribani tani ambayo kimsingi ni mazao yasiyo ya nafaka
kutokana na hali hiyo uzalishaji wa nafaka wa tani ukilinganishwa na mahitaji ya nafaka ya ju mla ya tani utaacha pengo kubwa la mahitaji ya nafaka la jumla ya tani 
tathmini hiyo imeonyesha kuwa mikoa ya iringa kagera kigoma mbeya mtwara rukwa na ruvuma itazalisha ziada ya chakula kwa kati ya asilimia na asilimia 
kati ya mikoa hiyo mikoa ya rukwa kigoma na kagera tu haitazamiwi kuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula
mikoa ya iringa rukwa mbeya na ruvuma itakuwa na ziada ya zao la mahindi
aidha mikoa ya lindi tabora morogoro na tanga itajitosheleza lakini itakuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula kutokana na uzalisha ji mdogo wa mazao ya nafaka
mikoa ya arusha dodoma kilimanjaro manyara mara shinyanga pwani mwanza na singida itazalisha mazao ya chakula chini ya kiwango cha kujitosheleza na hivyo kuwa na upungufu wa chakula kiambatisho 
hatua za kukabiliana na upungufu wa chakula nchini 
mheshimiwa spika ili kukabiliana na hali ya upungufu wa chakula hususan nafaka unaoendelea kudhihirika katika mwaka serikali inachukua hatua zifuatazo i
wizara kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu inaendelea na usambazaji wa chakula kwa walengwa walioathirika na upungufu wa chakula katika maeneo mbalimbali nchini
aidha wizara kwa kushirikiana na mikoa na halmashauri za wilaya inaendelea kufuatilia kwa karibu hali ya chakula katika maeneo yenye upungufu wa chakula na kuainisha watu walioathirika na mahitaji yao ya chakula
natoa wito kwa mikoa na halmashauri zinazohusika kushirikiana na wizara yangu kuhakikisha zinawasilisha taarifa za hali ya chakula ii
hivi sasa wakala wa hifadhi ya chakula ya taifa nfra inaendelea na hatua za kuhamisha akiba ya nafaka iliyopo kwenye vituo vya nfra vilivyo katika mikoa ya nyanda za juu kusini kupeleka kwenye vi tuo vilivyo katika maeneo yenye upungufu wa chakula
hatua hiyo itawezesha maeneo yenye upungufu wa chakula kupatiwa chakula cha msaada kwa haraka zaidi pindi kitakapohitajika na pia itatoa nafasi ya kuhifadhi nafaka itakayonunuliwa mwaka iii
serikali itaimarisha akiba yake ya chakula iliyopo nfra kwa kununua jumla ya tani za nafaka zikiwemo tani za mahindi na tani za mtama kutoka kwa wakulima nchini iv
katika mwaka nfra itauza sehemu ya chakula katika soko kwa lengo la kupunguza makali ya bei katika maeneo ya nchi yatakayoonesha kuwa na bei kubwa za chakula v
wizara tayari imezungumza na shirika la mpango wa chakula duniani wfp na shirika hilo chini ya mpango wa purchase for progress p p limekubali kununua mazao ya chakula katika mikoa ya nyanda za juu kusini yenye ziada ya nafaka kwa ajili ya kupeleka katika maeneo mengine ya nchi ambayo wfp inaendesha miradi ya kusaidia wananchi wenye upungufu wa chakula vi
serikali itaendelea kusitisha biashara ya uuzaji wa mazao ya chakula nchi za nje mpaka hapo hali itakapokuwa nzuri vii
wizara inatoa wito kwa mikoa kuwahamasisha wafanyabiashara kununua chakula katika mikoa na maeneo yenye ziada ili kupeleka kuuza katika mikoa na maeneo mengine ya nchi yenye upungufu wa chakula viii
wizara inatoa wito kwa mikoa na wilaya ziwahamasishe wakulima waliopata mavuno kuhifadhi chakula cha kutosha mahitaji ya kaya zao na kuuza ziada tu katika soko
aidha halmashauri za wilaya zidhibiti ununuzi holela wa chakula kutoka mashambani au majumbani mwa wakulima
biashara ya mazao ifanyike tu katika maeneo rasmi yaliyotengwa badala ya mashambani au majumbani na ix
pamoja na hatua hizi katika mwaka wizara itatekeleza mikakati kuongeza uzalishaji wa chakula nchini kama ilivyofafanuliwa katika mpango wa 
hali ya chakula duniani na nchi jirani 
mheshimiwa spika taarifa iliyotolewa mwezi aprili na shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao inaonyesha kuwa kutakuwa na upungufu wa chakula katika nchi duniani kote
inakadiriwa kuwa watu milioni katika nchi za mashariki mwa afrika wanakabiliwa na upungufu mkubwa wa chakula
kati ya nchi hizo zimo nchi jirani za kenya jamhuri ya kidemokrasia ya kongo uganda na burundi
aidh a katika baadhi ya nchi za kusini mwa afrika watu milioni 
 wanakabiliwa na upungufu wa chakula
baadhi ya nchi hizo ni zi mbabwe lesotho na swaziland
mheshimiwa spika ni dhahiri kuwa mahitaji ya chakula katika nchi hizo ni makubwa na mojawapo ya mikakati ya kukabiliana na mahita ji hayo makubwa ya chakula ni kwa nchi hizo kununua chakula hicho kutoka nchi jirani
hali hiyo inaweza kuathiri upatikanaji wa chakula nchini kutokana na biashara ya kuuza mazao ya chakula nchi jirani
hivyo wizara kwa kushirikiana na mikoa inayopakana na nchi hizo inawahamasisha wananchi kuhifadhi mazao ya chakula kulinga na na mahitaji ya kaya na kuuza ziada tu
athari za mtikisiko wa uchumi duniani 
mheshimiwa spika mtikisiko wa uchumi duniani umeath iri sekta mbalimbali hapa nchini ikiwemo sekta ya kilimo ambapo bei ya mazao mengi imeshuka
mathalan bei ya wastani ya pamba imeshuka kutoka shilingi kwa kilo msimu wa hadi shilingi kwa kilo ms imu wa 
bei ya kahawa ya arabica imeshuka kutoka shilingi kwa kilo hadi shilingi msimu wa na bei ya ro busta imeshuka kutoka shilingi hadi shilingi kwa kilo
wanunuzi wa mazao yakiwemo makampuni binafsi na vyama vya ushirika walipata hasara kutokana na kuanguka kwa bei ya mazao hayo katika soko la dunia
kwa mfano bei ya pamba ilishuka kutoka senti za dola ya kimarekani kwa ratili hadi senti kwa ratili na bei ya kahawa ya arabica ilishuka kutoka dola za kimarekani kwa gunia la kilo hadi dola za kimarekani na robusta ilishuka kutoka dola za kimarekani kwa gunia la kilo hadi dola za kimarekani 
kutokana na mtikisiko huo serikali imeanza kuchukua hatua mbalimbali za kunusuru uchumi zikiwemo kufidia tofauti ya bei ya mazao kwa wakulima kufidia hasara walizopata wanunuzi kudhamini mikopo ya mabenki ku sogeza mbele muda wa kulipa mikopo na kutoa mitaji kwa wanunuzi watakaothibitika kuathirika na mtikisiko huo
mheshimiwa spika uzalishaji wa zao la pamba kwa mwaka unatarajiwa kupungua kutoka ta ni za mwaka hadi tani 
kupungua huko kwa sehemu kubwa kunachangiwa na msukosuko wa uchumi duniani
baada ya wakulima kupata taarifa za msukosuko wa uchumi duniani uliosababisha bei ya pamba katika soko la dunia ku shuka baadhi yao ama walipunguza kiwango cha uzalishaji au kuacha kabisa uzalishaji katika msimu huo
kwa kuwa zao la pamba ni la msimu tofauti na mazao mengine makuu ya asili ya biashara ambayo ni ya kudumu ni rahisi kwa mkulima kuamua kulima au kutokulima kuto kana na dalili za bei
kutokana na hali hiyo uzalishaji wa pamba umeathirika zaidi ikilinganishwa na mazao mengine
hivyo kwa kuwa uchumi wa dunia bado haujatengemaa hakuna dalili za kuongezeka kwa bei ya pamba katika soko la dunia
kama hatua ya muda mfupi serikali kupitia mpango wa kunusuru uchumi imeamua kufidia bei ya wakulima kwa shilingi kwa kilo ya pamba inayouzwa katika msimu wa ununuzi wa 
mheshimiwa spika baada ya maelezo hayo naomba kuchukua nafasi hii kuwasihi wakulima wa pamba wasikate tamaa na waendeleze juhudi za kuzalisha zao hilo wakati serikali inaandaa utaratibu endelevu utakaosaidia kukabiliana na tatizo hilo
uzalishaji wa mazao maku asilia ya biashara 
mheshimiwa spika kati ya mwaka na uzalishaji wa mazao makuu ya biashara isipokuwa kwa zao la korosho uliongezeka kwa viwango mbalimbali
zao la pamba liliongezeka kwa asilimia 
 tumbaku asilimia 
 sukari asilimia 
 pareto asilimia 
 mkonge asilimia 
 kahawa asilimia 
 na chai asilimia 
uzalishaji wa zao la korosho ulishuka kwa asilimia 
maelezo ya kina ya uzalishaji wa mazao hayo yako sehemu ya iii ya hotuba hii
hali ya ushirika nchini 
mheshimiwa spika hali ya ushirika nchini iliendelea kuimarishwa chini ya utekelezaji wa programu kabambe ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika nchini cooperative reform and modernization program crmp
vyama vya ushirika viliendelea kufufuliwa na vingine vipya kuanzishwa ili vitoe huduma mbalimbali zinazohitajika kwa wanachama wake pamoja na wananchi kwa ujumla
kutokana na utekelezaji huo idadi ya vyama vya ushirika nchini imeongezeka kutoka vyama mwezi mei hadi mwezi mei 
aidha idadi ya wanachama iliongezeka kutoka milioni 
 hadi milioni 
 katika kipindi hicho
mapato 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo chakula na ushirika ilikadiria kuku sanya mapato ya kiasi cha shilingi bilioni 
 kutokana na vyanzo mbalimbali
hadi mwezi juni kiasi cha shilingi milioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio kilikusanywa
lengo hilo halikufikiwa kutokana na kupu ngua kwa mazao yaliyosafirishwa nchi za nje
matumizi ya fedha kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wa wiza ra ya kilimo chakula na ushirika ilitengewa jumla ya shilingi bilioni 
kiasi hicho kinajumuisha shilingi bilioni zilizopokelewa kutoka mfuko wa madeni ya nje epa kwa ajili ya ruzuku ya pembejeo na shilingi bilioni 
 zilizoongezwa kwa ajili ya mishahara ya bodi taasisi na watumishi wa wizara
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 ilikuwa ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 ni fedha za maendeleo
kati ya fedha za maendeleo shilingi bilioni 
 zilikuwa ni fedha za ndani na shilingi bilioni 
 ni fedha za nje
matumizi ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi kufikia tarehe juni wi zara ya kilimo chakula na ushirika ilipokea kiasi cha shilingi bilioni 
 kutoka hazina sawa na asilimia 
 ya kiasi cha fedha kilichoidhinishwa
matumizi hadi kipindi hicho ni shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya kiasi cha fedha kilichotolewa
matumizi ya miradi ya maendeleo 
mheshimiwa spika kati ya shilingi bilioni 
 ilizoidhinishiwa wizara kwa ajili ya matumizi ya miradi ya maendeleo kwa mwaka jumla ya shilingi bilioni 
 zilitolewa
matumizi hadi tarehe juni ni jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya kiasi cha fedha kilichotolewa
iii
taarifa ya utekelezaji mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara il iendelea kutekeleza malengo ya milenia na mkukuta kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp na programu kabambe ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika crmp
aidha wizara imeweza kutekeleza maelekezo ya ilani ya uchaguzi ya cc ya mwaka kwa kuweka kipaumbele katika kutekeleza mikakati ya kuleta mapinduzi ya kijani green revolution
 programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp 
mheshimiwa spika mwaka ulikuwa ni mwaka wa tatu wa utekelezaji wa asdp
kuanzia mwaka hadi mwaka fedha zilizotolewa kwa ajili ya kutekeleza asdp ni jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ikilinganishwa na mahitaji halisi ya shilingi bilioni 
 katika kipindi hicho
kati ya fedha zilizotolewa shilingi bilioni 
 zilipelekw kwenye halmashauri kwa ajili ya kutekeleza mi pango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya district agricultural development plans d adps na shilingi bilioni 
 zilibaki katika ngazi ya taifa kwa ajili ya kuimarisha huduma za utafiti ugani ukarabati wa vyuo vya kilimo na mifugo mafunzo kwa wataalam umwagiliaji uendelezaji wa masoko na ushiriki wa sekta binafsi katika kutekeleza programu
aidha maeneo mengine ni pamoja na kufanya tathmini ya hali ya chakula hifadhi na kupunguza upotevu wa chakula kabla na baada ya mavuno uratibu ufua tiliaji na tathmini ya utekelezaji wa programu
mahitaji halisi kwa ajili ya utekelezaji wa asdp hayakufikiwa kutokana na washirika wa maendeleo kutotimiza ahadi za michango yao katika mfuko wa asdp basket fund unaogharamia programu hiyo
mheshimiwa spika katika mwaka asdp iliendelea kutekelezwa katika ngazi ya halmashauri kupitia dadps ambapo miradi mbalimbali iliibuliwa na wakulima na wafugaji
miradi hiyo ni pamoja na ujenzi wa skimu za umwagiliaji na ukarabati wa skimu ujenzi wa maso ko ya mazao na ya mifugo ukarabati wa masoko ya mifugo ujenzi wa maghala ya mazao vituo vya kukusanya maziwa na uj enzi wa kilometa za barabara za vijijini
aidha programu imewezesha ujenzi wa majosho na ukarabati wa majosho ujenzi wa mabwawa na ukarabati wa malambo 
vilevile jumla ya machinjio yalijengwa na yalikarabatiwa vituo vya afya ya mifugo vilijengwa na kufanyiwa ukarabati
zana bora za kilimo zilinunuliwa ambazo ni pamoja na majembe ya kukokotwa na wanyamakazi matrekta makubwa na madogo 
aidha maksai walinunuliwa
mheshimiwa spika kupitia dadps jumla ya magari pikipiki baiskeli kompyuta na mashine za kudurufu photocopy zilinunuliwa
aidha jumla ya ofisi za wagani zilifanyiwa ukarabati na nyumba za wataalam wa ugani zilijengwa maafisa ugani wapatao walipatiwa mafunzo ya muda mf upi mafunzo ya shahada stashahada na shahada ya uzamili
vilevile mafunzo yalitolewa kwa wakulima kupitia mashamba darasa vikundi vya wajasiriamali na vyama vya akiba na mikopo
jumla ya vikundi na vyama vya ushirika vilianzishwa na kupatiwa mafunzo yatakayovisaidia kujiendesha
aidha jumla ya ng ombe bora mbuzi majo goo ya kisasa bata na nguruwe walinunuliwa na kusambazwa kwenye vikundi vya wakulima na wafugaji
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuzijengea uwezo halmashauri na sekretariati za mikoa wa kuandaa na kutekeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya yenye ubora
jumla ya washauri wa mikoa wa sekta ya kilimo wawezeshaji wa wilaya na wawezeshaji wa kata walipata mafunzo kuhusu mbinu za kuibua kuandaa andiko la miradi ya kijamii ya uwekezaji kuandaa mipango ya dadps kwenye vijiji kwa awamu village phased out plan na kutekeleza mipango bora ya dadps
mheshimiwa spika takwimu zimeonyesha kuwa uwezo wa kuandaa na kutekeleza dadps umeanza kuongezeka
kati ya halmashauri zilizofanyiwa tathmini chini ya mfumo wa kuzipatia serikali za mitaa ruzuku za maendeleo local government capital development grant lgcdg ili kupata fedha za nyongeza top up district agricultural development grant kwa mwaka halmashauri zilifuz ikilinganishwa na halmashauri mwaka 
halmashauri hazikufuzu ikilinganishwa na halmashauri mwaka 
halmashauri ambazo hazikufuzu ni ukerewe dc kyela dc na rorya dc
aidha ha lmashauri za wilaya za kibaha dc kongwa dc mpwapwa dc na manispaa ya ilala zilifaulu kwa kiwango cha chini poor kulingana na vigezo vya tathmini vilivyowekwa kwa misingi kwamba zimeandaliwa vizuri kiutekelezaji
kadhalika dadps za mwaka zilichambuliwa na matokeo kuonyesha kuwa halmashauri zilizoandaa dadps zenye ubora zi meongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka asilimia zimeonyesha kuwa na ubora wa wastani ikilinganishwa na asilimia za mwaka na asilimia zimeonyesha kuwa na ubora hafifu ikilinganishwa na asilimia mwaka 
halmashauri zilizokuwa na dadps zenye ubora usioridhisha ni pamoja na kilolo dc simanjiro dc longido dc muleba dc serengeti dc meru dc shinyanga mc tandahimba dc shinyanga dc chamwino dc makete dc mwan ga dc mafia dc karatu dc kasulu dc morogoro dc na lindi tc
mheshimiwa spika kupitia mradi wa uwekezaji katika sekta ya kilimo wilayani district agricultural sector investment project dasip na mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji participatory agricultural development and empowerment project padep ambayo pia inatekeleza dadps jumla ya vikundi vya wakulima vimeanzishwa na kufundishwa kupitia mbinu shirikishi ya shamba darasa ya kilimo bora cha mazao ya mahindi pamba mtama na mpunga
aidha miradi mbalimbali ipatayo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ilit ekelezwa
miradi hiyo ni pamoja na majosho masoko barabara umwagiliaji malambo mashine za kusindika mazao na maghala
vilevile jumla ya vipindi vya televisheni na vya redio vilitayarishwa na kurushwa
dasip pia imewezesha kununuliwa kwa baiskeli kwa ajili ya matumizi ya maafisa ugani na wakulima wawezeshaji wa wilaya za mradi
me nejimenti ya mradi pia ilipitia na kutathmini utekelezaji wa mradi implementation review katika wilaya hizo
matokeo ya tathmini hiyo yameonyesha kuwa bado kuna tatizo la us imamizi wa matumizi ya fedha kutoshirikisha wa lengwa katika kuibua miundombinu
hatua za kurekebisha mapungufu hayo zimeanza kuchukuliwa kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa
upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo mbolea 
mheshimiwa spika katika mwaka makadirio ya mahitaji ya mbolea yalikuwa tani 
hadi mwezi mei jumla ya tani sawa na asilimia 
 ya mbolea ikijumuisha mbolea za ruzuku zilipatikana
katika kipindi hicho wizara ilitoa ruzuku ya mbolea tani ikilinganishwa na lengo lilowekwa la tani ambapo jumla ya vocha zilitumika
kiwango hicho cha usambazaji wa mbolea ya ruzuku kilivuka lengo kutokana na wizara kuongezewa fedha za epa shilingi bilioni 
jumla ya wakulima walinufaika na mbolea ya ruzuku
ili kuongeza ufanisi katika kufikisha pembejeo za kilimo karibu na wakulima jumla ya mawakala kutoka mikoa ya arusha kilimanjaro morogoro iringa mbeya ruvuma rukwa manyara kigoma tabora mara na tanga walipatiwa mafunzo kwa kushirikiana na asasi isiyo ya kiserikali ya citizen network for foreign affairs cnfa
hadi mwezi aprili mawakala walipata mikopo ya kununu lia pembejeo kutoka benki ya nmb yenye thamani ya shilingi bilioni 
mbegu bora 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ililenga kutoa ruzuku ya mbegu bora tani ik ilinganishwa na tani zilizosambazwa kw utaratibu wa ruzuku
upatikanaji wa mbegu bora katika mwaka ulifikia tani 
 kwa mbegu za mazao ya nafaka mikunde na mbegu za mafuta ambayo ni sawa na asilimia 
 ya mahitaji halisi ya tani 
kati ya kiasi hicho tani 
 zimetokana na taasisi za serikali ikilinganishwa na lengo lililowekwa la kuzalisha mbegu tani na tani 
 zimetokana na wakulima wadogo wanaozalisha mbegu za daraja la kuazimiwa quality declared seed qds
aidha makampuni binafsi ya mbegu nchini yamechan gia jumla ya tani 
 ambapo ta ni za mbegu ziliagizwa kutoka nje ya nchi
wizara kupitia wakala wa mbegu za kilimo agricultural seed agency asa inashirikiana na jkt na jeshi la magereza ili kuongeza uzalishaji na uenezaji wa mbegu bora nchini
hadi mwezi mei jumla ya hekta zimelimwa na kupandwa mazao mbalimbali kwa ajili ya mbegu za nafaka mikunde mbegu a
wamelima na kupanda hekta na magereza hekta ambapo juml ya tani za mbegu bora zinatarajiwa kuzalishwa na kusambazwa kwa wakulima
miche bora 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wakala wa wakulima wadogo wa chai tanzania smallholder tea development agency tshtda kupitia vikundi vyenye wakulima kutoka halmashauri za wilaya vilizalisha miche bo ra sawa na asilimia ya lengo la miche kwa utaratibu wa ruzuku
taasisi ya utafiti wa zao la chai tea research institute of tanzania trit imezalisha na kusambaza miche bora ya chai 
aidha miche bora ya kahawa ilizalishwa kupitia vikundi vya wakulima halmashauri za wilaya wakulima binafsi na taasisi ya utafiti wa kahawa tanzania coffee research institute tacri sawa na asilimia ya lengo la miche 
madawa ya pamba na korosho 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pamba iliendelea kutoa ruzuku ya madawa yanayohusika na zao la pamba ambapo jumla ya acrepacks zilinunuliwa
kati ya hizo acrepacks zilisambazwa kwa mawakala ambapo acrepacks sawa na asilimia 
 ya kiasi kilichosambazwa zilinunuliwa na wakulima
ununuzi huo mdogo umesababishwa na uwezo mdogo wa wakulima kununua madawa hayo ya pamba
acrepack moja inatosha kudhibiti visumbufu katika ekari moja ya zao la pamba
aidha jumla ya lita na tani za madawa ya korosho zilisambazwa kwa wakulima chini ya utaratibu wa ruzuku
matokeo ya utekelezaj wa pembejeo za ruzuku 
mheshimiwa spika katika msimu wa jumla ya vocha zikiwemo vocha za mbol ea na za mbegu bora zenye thamani ya shilingi bilioni zilisambazwa kwa wakulima katika mikoa ya morogoro ir inga ruvuma mbeya rukwa arusha kilimanjaro manyara na kigoma na wilaya za sikonge mkoa wa tabora na tarime mkoa wa mara
tathmini iliyofanyika mwishoni mwa mwezi mei hadi juni katika mikoa ya morogoro iringa ruvu ma mbeya rukwa na kigoma ilibaini kuwa wa kulima walionufaika na pembejeo hizo wanatara jia kuongeza mavuno kwa ekari kutoka wastan wa magunia hadi na kufikia magunia hadi kwa zao la mahindi na kutoka wast ani wa magunia hadi magunia kwa zao la mpunga
uzalishaji wa mazao ya chakula katika mikoa ya iringa mbeya ruvuma rukwa morogoro na kigoma uliongezeka kutoka tani katika mwaka hadi kufikia tani mwaka 
aidha umbali wa kupata mbolea kwa mkulima umepungua kutoka wastani wa kilometa kwa miaka iliyopita hadi kufikia wastani wa kilometa kutokana na ukweli kuwa sasa mawakala wa pembejeo wanalazimika kupeleka pembejeo vijijini kufuata fedha zilizotolewa katika vocha
hata hivyo malengo ya uzalishaji katika mikoa ya kilimanjaro arusha na manyara hayakufikiwa kutokana na athari za ukame
mheshimiwa spika pamoja na mafanikio niliyoyaeleza tathmini hiyo ilibaini mapungufu yafuatayo vocha kuchelewa kuwafikia wakulima kwa wakati bei ya mbolea kuendelea kuwa ya juu kiasi kwamba wakulima wanashindwa kumudu gharama za uchangiaji kutoeleweka vema kwa utaratibu wa vocha kwa wadau wengi na usimamizi kuwa duni katika ngazi mbalimbali za utekelezaji hususan ngazi ya wilaya na kijiji
kutokana na upungufu huo wizara itafanya yafuatayo kupeleka vocha mapema kulingana na msimu wa kilimo wa eneo husika kuendelea kutoa elimu zaidi ya utaratibu wa matumizi ya vocha za pembejeo za ruzuku za kilimo kwa wadau mbalimbali kupeleka vijana wa cheti na diploma kutoka vyuo mbalimbali vya kilimo watakaokuwa katika mafunzo kwa vitendo katika wilaya zitakazopewa ruzuku ya pembejeo kuanzia septemba hadi aprili 
hii itaboresha usimamizi na kutoa maelekezo ya kitaalamu kwa wakulima na kuanzia msimu ujao mkulima atatakiwa kuchangia malipo ya tofauti ya bei ya pembejeo kabla hajapewa vocha ili kuzuia wakulima kutumia vocha kinyume na makusudio
zana za kilimo 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuhimiza matumizi ya zana bora za kilimo nchini ambapo jumla ya matrekta makubwa matrekta madogo ya mkono na majembe ya kukokotwa na wanyamakazi yaliingizwa nchini na wa tu binafsi pamoja na makampuni
aidha zana mbalimbali za kilimo zilipatikana kupitia ushirikiano wa kimataifa na nchi za korea ya kusini na china
zana hizo kutoka serikali ya korea ya kusini zinajumuisha matrekta madogo ya mkono mashine za kuvuna mpunga mash ine za kusukuma maji mashine za kupandikiza mpunga mashine za kupura mpunga mashine za kukata mpunga na trekta kubwa moja
mashine hizo zimekopeshwa kwa wakulima wa mkoa wa morogoro kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo agricultural input trust fund agitf kwa ruzuku ya asilimia ya bei ikiwa ni mchango wa wizara katika kuendeleza mpango wa fanya mkoa wa morogoro kuwa ghala la taifa famogata
aidha wataalam wa zana za kilimo walishiriki katika kuziunganisha na walipatiwa mafunzo juu ya matumizi yake ili watoe ushauri wa kiufundi kwa walengwa
zana zilizopatikana kutoka serikali ya jamhuri ya watu wa china ni mtambo wa kukoboa mpunga ambao umefungwa katika kijiji cha lupiro wilaya ya ulanga mkoani morogoro
aidha wizara kwa kushirikiana na wizara ya fedha na uchumi iliwezesha kupatikana mkopo wenye masharti nafuu kutoka india line of credit wa dola za kimarekani milioni kwa ajili ya kununua matrekta makubwa na zana zake matrekta madogo ya mkono na pa mpu za kusukuma maji kwa ajili ya umwagiliaji
zana hizo zitakopeshwa kwa wakulima nchini kote
mheshimiwa spika wizara pia imefanya tathimini ya kuendeleza matumizi ya zana za kilimo na usin dikaji katika mikoa ya lindi na mtwara ambapo jumla ya vikundi vya vijana vimeainishwa kwa ajili ya kuendelelezwa
vikundi hivyo vitapatiwa mafunzo pamoja na matrekta madogo ya mkono na seti za mashine za usindikaji wa muhogo na korosho ili viweze kujiendesha kibiashara chini ya mpango wa mashirikiano wa umoja wa mataifa one un joint programme
wizara ilitoa mafunzo kwa maafisa ugani katika mikoa ya shinyanga mwanza mara tabora singida dodoma iringa mbeya rukwa manyara na arusha ili kueneza matumizi sahihi ya majembe ya palizi ya kukokotwa na wanyamakazi na zana za kilimo hifadhi
kilimo hifadhi ni mojawapo ya mbinu za kisasa zinazotumika kudhibiti mmomonyoko wa udongo kuongeza rutuba kwa kutumia masalia ya mazao au mazao funika na kuhifadhi maji ya mvua hususan wa kati wa upungufu wa mvua
mashamba darasa yenye jumla ya wakulima kutoka katika wilaya za karatu babati hanang mbulu arumeru same moshi vijijini na kilindi yalianzishwa kwa ajili ya kutoa mafunzo kuhusu matumizi ya zana za kilimo hifadhi
mheshimiwa spika maonesho kuhusu matumizi ya za na bora za kilimo na mashine za usindikaji yamefanywa kwa wakulima katika mikoa ya mbeya pwani arusha manyara kigo ma morogoro mwanza tabora na shinyanga ili kuwaongezea upeo wakulima juu ya matumizi ya zana bora mbalimbali zinazoongeza tija katika kilimo
kutokana na mafunz na maonesho hayo wakulima waliweza kuibua miradi mingi ya zana na mashine za usindikaji katika dadps
vipeperushi mbalimbali vinavyohusu matumizi ya zana bora za kilimo hifadhi matrekta madogo ya mkono matumizi ya wanyamakazi katika palizi na mashine za kusindika muhogo cassava chipper na grater vimeandaliwa na kusambazwa kwa wakulima nchini
mfuko wa taifa wa pembejeo 
mheshimiwa spika mfuko wa taifa wa pembejeo ulitengewa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutoa mi kopo ya kununulia na kusambaza pembejeo na zana za kilimo
aidha mfuko uliongezewa shilingi bilioni 
 zilizotokana na fedha za madeni ya nje epa
fedha hizo zikijumuishwa na marejesho ya madeni ya nyuma ya ki asi cha shilingi bilioni 
 zilifanya mfuko kuwa na jumla ya shilingi bilioni 
mikopo ilitolewa kwa wakulima binafsi wasambazaji wa pembejeo za kilimo na mifugo na zana za kili mo vikundi vya wakulima saccos kupitia taasisi ya dunduliza benki ya biashara na uchumi ya mkoa wa kilimanjaro benki ya wananchi mbin ga benki ya ushirika kagera pamoja na mifuko ya pembejeo ya halmashauri za wilaya ya newala na tandahimba kwa ajili ya kununulia na kusambaza madawa ya zao la korosho
mikopo iliyotolewa ilitumika kununua matrekta makubwa mapya ikilinganishwa na lengo la kununua matrekta makubwa matrekta madogo power tiller ikilinganishwa na lengo la kununua matrekta madogo pembejeo za kilimo na mifugo na kuanzisha vituo viwili vy kukodisha matrekta katika wilaya za magu na singida
huduma za ushauri wa kitaalam 
mheshimiwa spika wizara inatekeleza ilani ya ccm kuhusu kuwafikishia wakulima vijijini maarifa ya kanuni za kilimo bora
kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa wizara iliendelea kutekeleza mkakati wa kuimarisha huduma za ugani ulioanza mwaka 
katika mwaka wizara ilipeleka wataalam wa kilimo wakiwemo wenye shahada stashahada na astashahada katika mamlaka za serikali za mitaa nchini
aidha katika kutekeleza mkakati huo ilibainika kuwepo kwa upungufu mkubwa wa wataalam wa ngazi ya stashahada hivyo wizara kwa kushirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma ilirejesha ngazi ya astashahada katika muundo wa utumishi
kutokana na kurejeshwa kwa ngazi hiyo ya utumishi jumla ya wataalam waliohitimu ngazi hiyo wameajiriwa katika mwaka 
mheshimiwa spika kama sehemu ya utekelezaji wa mpan go wa kuimarisha upatikanaji wa huduma za ugani kwa ufanisi na kwa wakati muafaka wizara ikishirikiana na wizara za kisekta imeandaa rasimu ya miongozo ya kutekeleza na kusima mia huduma za ugani kuanzisha na kuendesha shamba darasa mashindano ya kilimo kuanzisha vituo vya rasilimali za kilimo na mifugo vya kata ward agricultural resource centres warcs kutekeleza sera ya kilimo katika utoaji wa binafsi katika kutoa huduma za ugani
mheshimiwa spika wizara pia iliendelea kuhimiza matumizi ya mbinu shirikishi jamii ya shamba darasa katika kueneza teknolojia sahihi za kilimo chenye tija nchini kwa kutoa ushauri wa utekelezaji wa mbinu hiyo katika mamlaka za serikali za mitaa
jumla ya mashamba darasa yenye wakulima wapatao yameanzishwa kwa lengo la kupata wakulim wawezeshaji
aidha jumla ya maafisa ugani walipatiwa mafunzo na wanaendelea kueneza mbinu hiyo
vilevile matumizi ya daftari la kilimo yameendelea kuhimizwa kwenye halm ashauri ambapo jumla ya halmashauri kati ya zinatumia daftari hilo katika utoa ji wa huduma za ugani
halmashauri tano ambazo zinaendelea na maandalizi ya daftari hilo ni kilwa dc kigoma mc misungwi dc ukerewe dc na kwimba dc
wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya iliendelea kuorodhesha watoa huduma binafsi wa ugani ambapo jumla ya watoa huduma binafsi wametambuliwa kati yao wameanza kutoa huduma hizo chini ya utaratibu wa mikataba katika halmashauri za wilaya nchini
pia wizara iliendelea kuratibu maandalizi ya maonyesh yanayohusu sekta ya kilimo nchini
maonyesho hayo ni pamoja na sikukuu ya wakulima nanenane yaliyofanyika kitaifa katika viwanja vya nzuguni dodoma na katika kanda mbalimbali nchini
kwenye maonyesho hayo wakulima walipata fursa ya kuonyeshwa na kujifunza teknolojia mbalimbali za kilimo
sambamba na maonyesho hayo utekelezaji wa mashindano ya kilimo uliendelea kwenye kanda ya kati baada kuanzia kanda ya kaskazini mwaka ambapo wakulima waliofanya vizuri walipew zawadi
maadhimisho mengine yalihusu siku ya chakula duniani iliyoadhimishwa kitaifa musoma katika mkoa wa mara
uzalishaji wa mazao maku asilia ya biashara chai 
uzalishaji uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ongezeko hilo linatokana na kuanza kuvunwa kwa chai iliyopandwa kutokana na mpango wa serikali wa kusambaza miche kwa wakulima sambamba na kuboresha huduma za ugani kupitia wakala wa wakulima wadogo wa chai na taasisi ya utafiti wa chai tea research institute of tanzania trit
aidha mikakati mingine ilikuwa ni kuimarisha huduma za ugani kwa wakulima wadogo wa chai ikiwa ni pamoja na utaratibu wa kuwatumia wakulima wazoefu farmer cadre collaborators kutoa huduma za ushauri ili kukabiliana na upungufu wa wataalam
sukari 
uzalishaji uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kutoka na na upanuzi wa mitambo katika kiwanda cha tpc upanuzi wa uwezo wa usindikaji katika kiwanda cha kagera sugar ltd
na upanuzi wa mashamba
hata hivyo lengo la uzalishaji wa sukari wa tani halikufikwa msimu wa kutokana na hali ya ukame tija ndogo na ajali za mioto katika mashamba ya miwa
tumbaku 
uzalishaji uliongezeka kutoka tani mwaka hadi mwaka kutokana na ut ekelezaji wa mikakati ifuatayo kupanua maeneo ya uzalishaji matumizi ya pembejeo kuzingatia kanuni za kilimo bora ujenzi wa mabani ya kukaushia kulinda bei ya mkulima na ushirikishwaji wa wakulima katika kuhakiki madaraja umeongeza uwazi katika soko
pamba 
uzalishaji uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kutokana na upatikanaji wa pembejeo kwa wakati kwa maeneo yote yanayolima zao hilo kuendeleza mashindano ya kilimo cha pamba kutoa mafunzo ya kilimo bora cha pamba kwa wakulima ikiwa ni pamoja na matumizi ya wanyamakazi
pareto 
uzalishaji uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kutokana na tija kubwa ya miche bora iliyopandwa misimu iliyopita kuzingatiwa kwa kanuni za kilimo bora na kupatikana kwa soko la uhakika
mikakati hiyo iliwezesha kuongezeka kwa kiwango cha sumu kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
korosho 
uzalishaji ulishuka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kutokana na hali mbaya ya hewa hususan kuwepo kwa ukungu uliofuatiwa na hali ya ukame katika wilaya za nachingwea ruangwa tandahimba na newala
aidha madawa ya udhibiti wa visumbufu yalichelewa kuwafikia wakulima kutokana na wafanyabiashara kuchelewesha usambazaji kwa kuhofia upatikanaji wa malipo yao yaliyopitia halmashauri za wilaya badala ya kupitia bodi ya korosho tofauti na utaratibu wa awali
mkonge 
uzalishaji uliongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kutokana na mkonge uliopandwa misimu ya nyuma kuanza uzalishaji na wakulima kuzingatia kanuni bora za kilimo hususan usafi wa mashamba
kahawa 
uzalishaji uliongezeka kutoka tani mwaka hadi mwaka kutokana na miche bora iliyopandwa msimu wa kuanza kuvunwa kuongezeka kwa eneo la uzalishaji toka hekta hadi na tija kwa mti kutoka wastani wa gramu hadi na wakulima kuzingatia kanuni bora za kilimo cha kahawa
 mazao mapya ya biashara mboga matunda na viungo uzalishaji wa mazao ya bustani 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kutunza nasaba za miti ya matunda na viungo na kuzalisha vipando bora katika bustani za serikali za mpiji bagamoyo bugaga kigoma songa muheza malindi na jaegetal lushoto na igurusi mbeya
aidha wizara ilikarabati na kukifungua tena chuo ch mafunzo ya kilimo horti tengeru kilichopo mkoani arusha ili kiendelee kuwaandaa wataalam wa ugani wa i
kushirikiana na shirika la maendeleo la serikali ya marekani usaid kupitia chama cha wakulima wa mazao ya bustani tanzania horticultural association taha mnamo mwezi desemba ilianzish usafirishaji wa mazao ya bustani kwenda nje ya nchi kupitia kiwanja cha ndege cha kimataifa cha kilimanjaro ambapo ndege mbili huru ka kwa wiki kutoka kia zikisafirisha mazao hayo
aidha mkakati mwingine ni kuendelea kutoa ushauri wa kitaalam na kuhamasisha wadau kuwekeza katika uzalishaji na usindikaji wa mazao ya matunda hususan katika maeneo yenye fursa ya kuzalisha mazao hayo
mheshimiwa spika kutokana na ushirikiano na wadau wa sekta ndogo ya mazao ya bustani katika mwaka uzalishaji wa mazao hayo uliongezeka na kufikia wastani wa tani za mazao ya matunda tani za mboga na tani za mazao ya viungo
mazao hayo ya lizalishwa na kuuzwa katika soko la ndani na nje na hivyo kuliingizia taifa wastani wa dola za kimarekani milioni 
uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta 
mheshimiwa spika tathmini ya uzalishaji na usindikaji wa mbegu za mafuta kwa ajili ya chakula cha binadamu na mifugo na kwa ajili ya nishati kwa zao la mmbono ilifanyika kwa lengo la kuainisha mahitaji ya viwanda na hali ya uzalishaji
matokeo ya tathmini hiyo yalionyesh kuwa takriban mikoa yote ina uwezo wa ku zalisha na kusindika uwezo wa kuzalisha mojawapo ya mazao hayo kwa viwango na aina tofauti kama ifuatavyo a alizeti singida dodoma iringa mbeya rukwa morogoro kilimanjaro arusha mara na ruvuma b karanga dodoma tabora rukwa shinyanga mbeya iringa singida ruvuma mtwara na lindi c ufuta mtwara lindi pwani dodoma mbeya singida tanga na ruvuma d michikichi kigoma mbeya pwani rukwa tanga na tabora e pamba kanda ya magharibi ni mwanza mara shinyanga tabora kigoma singida na kagera na kanda ya mashariki ni kilimanjaro manyara tanga morogoro pwani na iringa
mheshimiwa spika kiwango cha uzalishaji wa mbegu za mafuta kati ya mwaka hadi mwaka ni kama inavyoonyeshwa kwenye jedwali na
kiasi cha uzalishaji kinachoweza kufikiwa kama fursa zote zikitumika ni alizeti tani karanga tani pamba tani ufuta tani na soya tani 
uzalishaji wa mazao hayo umekuwa ukiongezeka kidogo ku tokana na sababu mbalimbali ikiwa ni pamo ja na kukosekana kwa uwekezaji mkubwa katika uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta
ili kuongeza uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta mikakati itakayotumika ni pamoja na kuendelea kuhamasisha uwekezaji katika uzalishaji kuhimiza kilimo cha mkataba na kuwaunganisha wazalishaji na wasindikaji
mkakati mwingine ni kuanzisha vikundi na vyama vya uzalishaji wa mazao hayo ili kurahisisha utoaji wa huduma za ugani na kuwawezesha wanakikundi kuwa na sauti moja katika kushughulikia maslahi yao
jedwali na
 uzalishaji wa mbegu za mafuta kati ya na tani
mwaka alizeti karanga pamba ufuta soya chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika uendelezaji wa zao la muhogo 
mheshimiwa spika wizara iliendelea na mkakati wa kuendeleza za la muhogo kuwa zao la biashara kwa kuzalisha vipando bora vya muhogo milioni kwa kushirikisha jeshi la magereza na jkt ili kuwezesha upatikanaji endelevu wa vipando bora vya muhogo kwa wakulima
utafiti wa kilimo na mafunzo kwa wataalam na wakulima utafiti wa kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka huduma za utafiti zililenga kubuni teknolojia bora za uz alishaji wa mazao ili kumwezesha mkulima kupata mavuno mengi na kuongeza tija na hivyo kumuongezea kipato na kumpunguzia umaskini
teknolojia hizo ni pamoja na uzalishaji wa mbegu bora zenye sifa za kutoa mavuno mengi kuvumilia visumbufu vya mimea magonjwa na hali ya ukame
huduma za utafiti zilitolewa na vituo vilivyopo katika kanda saba za utafiti na taasisi za utafiti za tea research institute of tanzania trit tanzania coffee research institute tacri tobacco research institute of tanzania torita na tropical pesticide research institute tpri
aidha kituo cha ta ifa cha nasaba za mimea national plant genetic resource centre npgrc kilichopo tpri arusha kiliendelea kutafiti na kukusanya mimea iliyopo nchini kwa lengo la kutunza nasaba hizo kwa ajili ya kuzihifadhi kwa matumizi ya watafiti katika kuzalisha aina bora za mazao
nasaba zilikusanywa katika kipindi hicho na mpaka sasa jumla ya nasaba zinatunzwa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia vituo vyake vya utafiti ilipendekeza aina za mbegu bora za mazao kwa matumizi ya mkulima
mbegu zilizotolewa ni pamoja na aina mbili za pamba ambazo ni uk m na uk kutoka kituo cha utafiti ukiriguru mahindi aina ya bora kutoka kituo cha utafiti ilonga maharage aina ya njano uyole kutoka kituo cha ut afiti uyole na nyanya aina ya tengeru kutoka horti tengeru
aidha mbegu hizo pamoja na mtama aina ya sila uliotolewa na kampuni binafsi ziliidhinishwa na kamati ya taifa ya mbegu national seed committee nsc
wizara ilizalisha jumla ya tani za mbegu mama breeder seeds za mazao ya chakula na biashara kwa matumizi ya mashamba ya wakala wa mbegu za kilimo agricultural seed agency asa kama ifuatavyo mazao ya nafaka ambayo ni mtama tani mahindi tani 
 ngano tani na mpunga tani 
mazao ya jamii ya mikunde ambayo ni maharage tani 
 mbaazi tani 
 na kunde tani 
mazao ya jamii ya mafuta ambayo ni soya tani 
 ufuta tani 
 na karanga tani 
mbegu za mazao ya biashara ya pamba tani 
 na korosho tani 
vilevile vipando bora vikiwemo vya muhogo pingili zabibu mich na migomba miche vilizalishwa kwa ajili ya matumizi ya mashamba ya kuzalisha mbegu
mheshimiwa spika tathmini ya mbinu shirikishi za udhibiti wa visumbufu na magonjwa ya mimea na mazao na tathmini ya madawa asilia na ya viwandani yanayofaa kutumiwa bila kuathiri mazingira zilifanyika katika vituo vya utafiti vya naliendele selian ukiriguru uyole maruku na ilonga
utafiti wa funza mwekundu redbollworm wa pamba katika mikoa ya kusini na nyanda za juu kusini umekamilika
matokeo ya uchambuzi wa kiuchumi cost benefit analysis yameonesha kuwa mkulima akizalisha pamba bila ya kutumia viuadudu atapata hasara ya moja kwa moja
hata kama atatumia viuadudu uzalishaji wa pamba utagharimu kiasi kikubwa cha fedha bila ya kuwepo uhakika wa kurudisha gharama
utafiti kuhusu magonjwa ya batobato cassava mossaic disease na michirizi kahawia cassava brown streak disease katika muhogo kanda ya ziwa umefanyika na matokeo ya awali yanaonyesha kuwa mbegu saba zina ukinzani kwa batobato
kati ya mbegu hizo aina mbili zina ukinzani dhidi ya michirizi kahawia ambao ni ugonjwa mpya katika kanda ya ziwa
 mbegu zote saba zinaendelea kufanyiwa uhakiki verification katika mashamba ya wakulima
utoaji wa hakimiliki 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kutoa hakimiliki kwa lengo la kulinda aina mpya za mbegu zilizogunduliwa na watafiti wa wizara pamoja na taasisi nyingine ambapo jumla ya hakimiliki zilitolewa
kati ya hizo hakimiliki zilitolewa kw wizara kwa ajili ya kulinda aina mbili za ufuta za lindi na ziada zilizotafitiwa na kugunduliwa na kituo cha utafiti naliendele
aidh a aina za mahindi zilizotafitiwa na kituo ch utafiti ilonga za tmv na staha na aina ya maharage ya uyole iliyogunduliwa na kituo cha utafiti uyole zilipatiwa hakimiliki
vilevile hakimiliki mbili zilitolewa kwa chuo kikuu cha kilimo cha sokoine kwa ajili ya kulinda aina za maharage za mshindi na pesa
utafiti wa udongo na rutuba ya ardhi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia kituo cha utafiti wa kilimo cha mlingano kwa kushirikiana na taasisi ya utafiti wa kahawa tacri iliandaa ramani zinazoonyesha sehemu zinazofaa kwa kilimo cha kahawa katika wilaya za kasulu na kibondo katika mkoa wa kigoma na wilaya za tarime na rorya katika mkoa wa mara
katika kipindi hicho kituo cha utafiti cha mlingano kilianza kazi ya kuboresha ramani za rasilimali kilimo kwa kutumia teknolojia ya gis kwa ajili ya kuainisha maeneo ya uwekezaji
kazi zilizofanyika ni kuweka ramani zilizokuwepo katika mfumo wa gis digitization katika mikoa ya dar es salaam pwani lindi mtwara na tanga
kazi nyingine iliyofanyika ni kuboresha ramani za udongo katika wilaya za mbara li njombe na morogoro vijijini
mheshimiwa spika kituo cha utafiti cha mlingano kilitoa rasimu ya mapendekezo ya matumizi ya mbolea kufuatana na ekolojia za kilimo kwa nchi nzima
rasimu hiyo iliwasilishwa kwa wadau kwa maboresho
uhakiki wa mbolea ya minjingu mazao umefanyika katika kanda ya mashariki ilonga kaskazini selian na nyanda za juu kusini uyole
aidha jumla ya sampuli za udongo zilichunguzwa na kutolewa ushauri kuhusu kiasi cha virutubisho vinavyopaswa kuongezwa kwenye udongo ili kuongeza uzalishaji
utafiti wa mifumo ya kilimo na uchumi sayansi jamii 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilitoa mafunzo kwa watafiti wakiwemo wanaume na wanawake kuhusu mbinu za kuwashirikisha wakulima katika kupanga na kufa nya tafiti shirikishi farming systems approach
jumla ya tafiti nane za sayansi jamii na uchumi zilifanywa kwenye kanda tano za utafiti
wizara pia ilitayarisha taarifa kuhusu gharama za uzalishaji farm budgets kwa baadhi ya mazao makuu katika kanda kwa lengo la kuelimisha wakulima faida na hasara ya kuzalisha mazao hayo kita alam
taarifa hizo ni muhimu katika kuwaongoza wakulima kuchagua mazao ya kuzalisha hususan chini ya utaratibu wa dadps
kati ka kanda ya kaskazini mazao yaliyohusika ni mahindi mbaazi ngano na maharage
kanda ya mashariki mahindi mpunga na pamba kanda ya ziwa mtama mpunga mahindi na pamba kanda ya kusini karanga ufuta na korosho
taarifa hiyo imeonyesha kuwa matumizi ya teknolojia bora katika mazao zinalipa zaidi
kwa mfano mchanganuo wa zao la ya ziwa ulionyesha kuwa mkulima anayetumia mbegu bora na kanuni bora za kilimo zilizopendekezwa na wataalam anapata nyongeza ya faida ya shilingi kwa hekta wakati kwa zao la mahindi anapata nyongeza ya faida ya shilingi kwa hekta
 kuboresha vituo na kuimarisha uwezo wa watafiti 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliimarisha mifuko ya utafiti na maendeleo ya kanda zonal agricultural research development fund zardefs pamoja na mfumo wa client oriented research and development management approach cordema
jumla ya tafiti zilipitishwa na kamati endeshaji za utafiti za kanda chini ya mfuko wa utafiti wa kanda zardef
tafiti hizo zinalenga kutoa na kusambaza teknolojia kulingana na vipaumbele vya kanda na mahitaji ya walengwa kwa kuwashirikisha wadau mbalimbali
katika kuimarisha mahusiano na usambazaji wa teknolojia kati ya watafiti wagani na wakulima vi tengo vya mawasiliano vya utafiti vya kanda zonal information and extension liaison units zielu vilianzishwa katika kanda saba za ut afiti
wataalam wa vitengo hivyo walipatiwa mafunzo ya namna ya kuwasilisha matokeo ya utafiti kulingana na mahitaji ya wadau
mheshimiwa spika wizara ilisambaza vitendea kazi kwa ajili ya vituo vya utafiti ikiwa ni pamoja na magari pikipiki kompyuta na madawa ya maabara ya tissue culture kwa kituo cha ukiriguru na uyole
magari yalipelekwa katika vituo vya ukiriguru maruku makutopora hombolo selian tengeru na liendele uyole kifyulilo ilonga cholima na makao makuu 
vituo vya utafiti vilikarabatiwa ambavyo ni tumbi kuweka umeme nyumba daraja la za watumishi pamoja na kukarabati sehemu ya mfumo wa ma ji ukiriguru mfumo wa maji horti tengeru screen house mlingano mfumo wa maji makutupora nyumba za watumishi hombolo nyumba naliendele nyumba na mfumo wa maji katrin mfumo wa maji uyole na mikocheni ununuzi wa jenereta ya umeme na selian ujenzi wa nyumba mpya daraja la a 
mheshimiwa spika jumla ya watafiti waliendelea kupata mafunzo ya muda mrefu katika ngazi ya uzamivu phd
 msc
na bsc
 pamoja na watumishi wengine waliopatiwa mafunzo ya muda mfupi katika fani zao
ili kukabiliana na upungufu wa watafiti wizara imewarejesha kazini kwa mkataba wa miaka miwili watafiti wastaafu wanane
mafunzo kwa wataal am na wakulima 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kufadhili mafu nzo ya muda mrefu kwa wakufunzi nane na vijana tarajali ngazi ya stashahada na astashahada ikilinganishwa na lengo la wanafunzi katika vyuo vya kilimo na kutoa mafunz rejea kwa wakufunzi 
vilevile wizara iliandaa mitaala na kuboresha iliyokuwepo ili kukidhi mahitaji ya wadau mbalimbali wa ilimo
wizara ilikarabati na kujenga miundombinu ambayo ni pamoja na mabwawa mawili ya umwagiliaji ilonga na ukiriguru maabara mabweni na madarasa na miundombinu ya vitengo vya mifugo na kununua samani kwa ajili ya vyuo vya ukiriguru ilonga igurus i mtwara katc moshi katrin ifakara na maruku
aidha mafunzo yalitolewa kwa wakulima katika skimu za umwagiliaji ili kuongeza uzalishaji na tija katika kilimo cha zao la mpunga kwa njia ya umwagiliaji
skimu hizo ni mussa mwinjanga hai kitivo lushoto kwemazandu korogwe mahende monduli kiroka morogoro vijijini ilonga msalabani kilo sa ruanda majenje mbarali sakalilo sumba wanga titye kasulu na mahiga kwimba
chini ya mpango huo wakulima wakufunzi kutoka kila skimu wamefuzu mafunz ya kilimo bora cha mpunga
kuwapanga wanafunzi kwa kazi za ugani 
mheshimiwa spika wizara imewapanga jumla ya vijana waliopewa mafunzo maalumu ya mwaka mmoja yanayowawezesha kuwashauri na kuwaelimisha wakulima kulima kwa kuzingatia kanuni za kilimo bora
vijana hao wamepangwa kwenye mikoa na wilaya kama ifuatavyo
iringa wilaya vijana mbeya wilaya vijana ruvuma wilaya vijana rukw wilaya vijana kilimanjaro wilaya vijana arusha wilaya vijana manyara wilaya vijana kigoma wilaya vijana tabora wilaya vijana mara wilaya vijana shinyanga wilaya vijana na mo rogoro wilaya vijana 
utaratibu huo utawezesha wakulima kutumia pembejeo kwa usah ihi na ufanisi zaidi
hifadhi ya udongo na matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika wizara imekamilisha utayarishaji wa rasimu ya awali ya mpango kabambe wa kita ifa wa matumizi bora ya ardhi ya kilimo national agricultural land use planning and management master plan
aidha wizara kwa kushirikiana na uongozi wa mikoa ya morogoro na pwani iliendelea kutambua maeneo yanayofaa kwa kilimo katika mikoa hiyo kwa lengo la kupata maeneo makubwa yanayofaa kwa kilimo cha mahindi na mpunga morogoro na mpunga na muhogo pwani kwa ajili ya wawekezaji
katika mkoa wa morogoro maeneo yaliyotambuliwa yapo kwenye vijiji vya tindiga malui changarawe msowero gongoni mbuyuni na lumuma katika wilaya ya kilosa
vilevile mamlaka ya uendelezaji wa bonde la rufiji rubada ina maeneo makubwa ya ardhi yanayofaa kwa uwekezaji wa kilimo katika bonde la kilombero wilayani kilombero na bonde la rufiji katika wilaya za rufiji na mkuranga
upimaji wa mashamba ya serikali ya mbegu yaliyopo arusha na kilangali ari na mati naliendele ulifanyika ili yaweze kupatiwa hatimiliki kwa lengo la kudhibiti uvamizi
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuzihamasisha halmashauri za wilaya na miji kuzingatia sheria ya usimamizi wa mazingira ya mwaka katika uandaaji na utekelezaji wa shughuli za kilimo
halmashauri hizo ni pamoja na arusha mjini na vijijini meru monduli na karatu katika mkoa wa arusha musoma mjini na vijijini bunda tarime na rorya katika mkoa wa mara na songea mjini na vijijini mbinga na namtumbo katika mkoa wa ruvuma
aidha wizara ilitoa mafunzo kwa timu za wawezeshaji wa wilaya wataalam wa kilimo wa wilaya na wakulima katika halmashauri za kilombero na kilosa mkoani morogoro kuhusu sheria ya usimamizi wa mazingira uingizaji wa shughuli za mazingira katika dadps pamoja na athari za uharibifu wa mazingira zitokanazo na shughuli za kilimo
 usalama wa chakula hifadhi ya mazao na usindikaji usalama wa chakula 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali iliboresha mfumo wa ukusanyaji ta kwimu na taarifa za hali ya chakula nchini
mafunzo yalitolewa kwa wataalam katika halmashauri za wilaya na miji ufuatiliaji wa hali ya maza mashambani na hali ya chakula
aidha wizara kwa kushirikiana na wadau ilifanya tathmini za kina katika maeneo yaliyobainika kuwa na up ungufu wa chakula ili kutambua kaya zenye upungufu mahitaji yao ya chakula na kuchukua hatua kukabiliana na upungufu huo
vilevile wizara kwa kushirikiana na mamlaka ya hali ya hewa nchini tanzania meterological authority tma ilifanya savei na mafunzo ya mifumo ya ukusanyaji wa taarifa za mvua katika vituo vya kupima mvua katika mikoa yote nchini kwa ajili ya kufufua na kuanzisha vituo vinavyokusudiwa kuunganishwa katika mfumo kisasa automation wa ukusanyaji na uwasilishaji wa takwimu na taarifa za mvua na mazao mashambani kwa ajili ya uchambuzi
 hifadhi ya mazao na usindikaji 
mheshimiwa spika wizara ilitoa mafunzo ya hifadhi bora na matumizi ya mazao ya nafaka na mikunde kwa wataalam wa kilimo kutoka halmashauri za wilaya za mbarali mbozi mbeya v il eje rujewa nkasi sumbawanga mpanda kilosa mvomero ulanga kilombero iringa v kilolo njombe na ludewa katika mikoa ya mbeya rukwa morogoro na iringa ili kupunguza upotevu na kuongeza uhakika wa chakula nchini
aidha wizara iliendelea kutoa mafunzo ya usindikaji wa mazao ya chakula kwa mazao ya muhogo mboga na matunda katika wilaya za mbinga na kisarawe ambapo jumla ya vikundi vyenye wakulima vilipatiwa mafunzo hayo
kwa upande wa maghala wizara ilitoa mafunzo ya ujenzi wa maghala bora ya kuhifadhia nafaka na mikunde katika halmashauri za wilaya za muheza kilindi handeni na mkinga katika mkoa wa tanga kwa mafundi ujenzi wa vijiji na wataalam wa kilimo ambapo wajenzi na watalaam walipatiwa mafunzo hayo
wizara ilitoa mafunzo kwa wawezeshaji kutoka halmashauri za wilaya za maswa kishapu shinyanga v same rombo mwanga makete na njombe ili kuwajengea uwezo wataalam wa wilaya kuwa na uwezo na mbinu za kuibua miradi inayolenga kutatua matatizo ya upungufu wa chakula katika ngazi ya kaya itakayoingizwa kwenye mipango ya maendeleo ya kilimo ya vijiji vadps na hatimaye kuingizwa kwenye dadps
wizara ilihamasisha uchanganyaji mazao ya nafaka na muhogo kwa wasindikaji ili kueneza teknolojia ya uchanganyaji wa mazao na kupanua wigo wa matumizi ya mazao hayo
akiba ya chakula 
mheshimiwa spika nfra ilipanga kununua jumla ya tani za nafaka zikiwemo tani za mahindi na tani za mtama
hadi kufikia mwezi juni nfra ilikuwa imenunua kutoka kwa wakulima hapa nchini jumla ya tani za nafaka sawa na asilimia 
 ya lengo
hata hivyo lengo la ununuzi halikufikiwa kutokana na bei ya kununulia kupanda na fedha za kununulia kutopatikana kwa wakati
kati ya tani za chakula zilizonunuliwa tani zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zilik uwa ni za mahindi na tani zenye thamani ya shilingi milioni 
 ni za mtama
kiasi hicho cha ununuzi wa nafaka kikijumuishwa na akiba iliyokuwepo ghalani mwanzoni mwa mwaka ya tani za mahindi na tani za mtama kingeifanya nfra kuwa na akiba ya chakula yenye jumla ya tani za mahindi na tani za mtama kabla ya mauzo
nfra iliuza tani za mahindi zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na tani za mtama zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na hivyo kubakiwa na tani za mahindi na tani za mtama
udhibiti wa magonjwa visumbufu vya mimea na mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na mamlak ya serikali za mitaa na wakulima ilipambana na milipuko ya visumbufu mbalimbali vya mimea na mazao
visumbufu hivyo ni pamoja na kwelea kwelea nzige viwavijeshi panya na magonjwa mbalimbali ya mimea ambayo husababisha upotevu wa mavuno wa kati ya asilimia na 
wizara ilishirikiana pia na shirika la kudhibiti nzige wekundu international red locust control organisation for central and southern africa kudhibiti nzige wekundu kwenye mazalio yao ya asili katika mbuga za wembere malagarasi iku katavi na ziwa rukwa ambapo jumla ya lita za viuatilifu zilitumika kudhibiti nzige hao kwenye eneo lenye ukubwa wa hekta 
aidha udhibiti kwa njia ya kibiolojia ulifanyika katika mbuga za iku katavi katika eneo la hekta kwa kutumia ukungu fungus uliotengenezwa kama kiuatilifu cha kudhibiti nzige kiitwacho green muscle
wizara ilishirikiana na shirika la kimataifa la kudhibiti nzige wa jangwani desert locust control organisation for east africa dlco ea kudhibiti ndege aina ya kwelea kwelea katika mikoa ya mbeya morogoro dodoma singida tabora shinyanga mwanza kagera mara manyara na kilimanjaro ambapo zaidi ya ndege milioni 
 walidhibitiwa kwa kutumia lita za viuatilifu
ndege hao wasingedhibitiwa wangeweza kusababisha uharibifu wa takriban ta ni za nafaka kwa siku
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya ekari 
 za mazao zilishambuliwa na fuko katika wilaya ya rombo ambapo vidonge vy sumu ya kufukiza vilitumika kudhibiti fuko hao
aidha panya walidhibitiwa katika ijiji vya wilaya ya mvomero kwa kutumia chambo chenye sumu kilo 
vilevile chambo chenye sumu kilo kilisambazwa katika wilaya ya rombo na kilo zilipelekwa kati ka wilaya ya bagamoyo kwa ajili ya tahadhari endapo milipuko ingetokea
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuhamasish wakulima kudhibiti visumbufu vya mimea kwa kutumia mbinu za udhibiti husishi integrated pest management ipm katika mikoa ya kigoma singida shinyanga arusha kilimanjaro tanga na mikoa ya kanda ya zi wa
aidha wizara iliendeleza shughuli za kituo cha kuzalisha wadudu wanaodhibiti visumbufu kilichoko kibaha ambapo jumla ya wadudu forpius arisanus wa kudhibiti nzi wa maembe na mbawakavu walizalishwa na kusambazwa kwa ajili ya kudhibiti magugu maji
wadudu walizalishwa kwa ajili ya kudhibiti kidung ata wa muhogo
vilevile mdudu aina ya nyigu aitwaye telenomus isis aliingizwa kutoka international centre for insect physiology and ecology icipe kenya kwa ajili ya kudhibiti nzi wa maembe
wakaguzi walipatiwa mafunzo juu ya kumdhibi ti nzi wa maembe kwa kutumia wadudu walawangi biological control agents ambapo wadudu walawangi walisambazwa kwa ajili ya kudhibiti nzi hao
mheshimiwa spika wizara iliendelea kukagua mazao yanayoingia nchini na yanayosafirishwa nchi za nje ili kudhibiti ueneaji wa visumbufu vya mimea
jumla ya tani 
 za mazao mbalimbali zilikaguliwa na kusafirishwa nchi za nje na tani 
 ziliingizwa nchini ambapo vyeti vya usafi wa mazao na vibali vya kuingiza mazao nchini vilitolewa
 utekelezaji wa programu kabambe ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika cooperative reform and modernization program crmp 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kutekeleza crmp ambayo lengo lake kuu ni kuwa na vyama vya ushirika endelevu vyenye nguvu kubwa kiuchumi vinavyoanzishwa kutokana na mahitaji ya wanachama na kusimamiwa na wanachama wenyewe
chini ya programu hiyo wizara imetekeleza kazi mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuimarisha uongozi wa vyama vya ushirika kuhamasisha kuongezeka kwa vyama vya ushirika na wanachama kutoa elimu na mafunzo kuimarisha mitaji ya vyama vya ushirika ili viweze kujimudu kiuchumi na kibiashara kulipa madeni ya vyama vya ushirika kuimarisha mfumo wa ushirika na taasisi zake kuimarisha ukaguzi wa vyama vya ushirika kuimarisha mfumo wa ununuzi wa mazao kwa kutumia mfumo wa stakabadhi ya mazao ghalani na kuratibu uanzishwaji wa tume ya maendeleo ya ushirika
 kuimarika kwa uongoz wa ushirika 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na tawala za mikoa na serikali za mitaa iliratibu na kusimamia chaguzi za viongozi wa vyama vya ushirika na kuwezesha wanachama kuchagua viongozi bora
katika chaguzi hizo theluthi moja ya wajumbe wa bodi wa vyama vya msingi pamoja na wa vyama vikuu vya ushirika ambao kipindi chao cha miaka mitatu kimeisha kwa mujibu wa sheria waliachia madaraka na katika nafasi zao wakachaguliwa viongozi wengine
chaguzi hizo zilifanyika katika mikoa ya kagera mwanza shinyanga na kilimanjaro
aidha mafunzo ya uongozi bora na uwajib ikaji yalitolewa kwa viongozi ili kuimarisha utendaji wao katika vyama husika
jumla ya viongozi kutoka vyama vikuu vya kacu kahama ncu mwanza shirecu shinyanga icu igunga na nzega wetcu tabora kfcb na kcu bukoba kdcu karagwe bcu biharamulo na ttca morogoro walipatiwa mafunzo ya uongozi na usimamizi wa vyama vya ushirika ikiwa ni pamoja na elim ya sheria na maadili ya uongozi
 kuimarisha ukaguzi wa vyama vya ushirika 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuimarisha ukaguzi wa vyama vya ushirika kwa kutoa ruzuku kwa shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika cooperative audit and supervision corporation coasco kufanya ukaguzi wa mwisho wa vyama
ukaguzi wa mara kwa mara hufanywa na idara ya ushirika wa kati ambapo ukaguzi wa mwisho hufanywa na co asco
jumla ya vyama vilikaguliwa na coasco katika mwaka na katika mwaka shirika lilikagua vyama 
ukaguzi wa vyama vya ushirika unakabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo upun gufu wa wakaguzi pamoja na baadhi ya vyama vya ushirika kushindwa kuandika vitabu vya hesabu kama inavyotakiwa
katika kusaidia kuboresha uwezo wa vyama kwa kushirikiana na wadau wengine coasco ilitoa mafunzo kwa watendaji na viongozi wa vyama vya ushirika mbalimbali
jumla ya watendaji na viongozi walipewa mafunzo katika mikoa ya mwanza iringa dar es salaam morogoro ruvuma na dodoma 
aidha shirikisho la vyama vya ushirika tanzania tanzania federation of cooperatives tfc kwa kushirikiana na coasco lilitoa mafunzo kwa wahasi bu wa vyama vya ushirika nchini kwa lengo la kuwawezesha kutayarisha taarifa za kifedha zinazokidhi viwango vya kimataifa international financial reporting standards ifrs
utoaji wa mafunzo ya ushirika 
mheshimiwa spika wizara ilitoa mafunzo kwa maafisa ushirika wa wilaya na mikoa ya kilimanjaro manyara tanga arusha singida tabora dodo ma kigoma morogoro pwani na dar es salaam kuhusu matumizi ya miongozo ya uendeshaji na usimamizi wa saccos
mafunzo hayo ni sehemu ya usambazaji wa miongozo ya saccos iliyoandaliwa ambayo ni mwongozo wa uhasibu accounting and financial management manual mwongozo wa ukag uzi wa mwisho audit guideline ukaguzi wa kawaida inspection guideline na mwongozo wa mfumo wa uongozi mis guideline
lengo la miongozo hiyo ni kuziwezesh saccos kuimarisha uendeshaji na kuzingatia sheria husika pamoja na viwango vinavyotambulika kimataifa katika uendeshaji na usimamizi wa asasi ndogo za kifedha microfinance institutions
aidha wizara ilitoa mafunzo kwa watumishi wa ngazi za taifa mkoa na wilaya ili kuwaongezea ufanisi katika utekelezaji wa majukumu yao
chuo kikuu kishiriki cha ushirika na biashara cha moshi moshi university college of cooperative and business studies muccobs kimeendelea kutoa mchango mkubwa katika maendeleo ya vyama vya ushirika nchini kupitia utoaji wa elimu na mafunzo kwa viongozi na watendaji wa vyama vya ushirika
chuo kinatoa elimu ya ushirika shirikishi kwa viongozi wa vyama katika matawi ya chuo yaliyoko mikoani
aidha chuo kinatoa mafunzo ya mbali distance learning kwa watendaji na viongozi ambayo yanalenga kuwajengea uwezo wa kutekeleza majukumu yao
pia chuo kinatoa kozi za shahada katika fani mbalimbali ik iwemo uhasibu na menejimenti ya ushirika
kwa kushirikiana na chuo wizara imetoa mafunzo ya ngazi ya cheti ya uendeshaji wa asasi ndogo kwa watendaji wa saccos wa mikoa ya mara morogoro iringa singida na mwanza 
lengo la mafunzo hayo ni kuboresh taaluma na stadi za watendaji wa saccos ili kukidhi mahitaji ya walengwa wa huduma za vyama hivyo
kuimarika kwa biashara za vyama vya ushirika 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kutoa mafunzo ya ujasiriamali na mbinu za biashara kwa vi ongozi na watendaji wa vyama vya ushirika
kutokana na mafunzo hayo vyama vya ushirika vya mazao ya kahawa vya acu arusha kcu na kdcu kagera kncu na g kilimanjaro na kanyovu kigoma vimeweza kufanya biashara ya tija na kujiendesha kwa ufanisi kutokana na usimamizi mzuri
aidha vyama hivyo viliuza mazao nje ya nchi kwenye masoko maalum kama vile fair trade ambayo hutoa be ya juu kuliko masoko ya kawaida
jumla ya tani za kahawa safi ya arabica na robusta ziliuzwa kwenye masoko maalum marekani nchi za ulaya na japan
kahawa ya arabica iliuzwa kwa bei ya shilingi hadi kwa kilo kwenye masoko maalum ikilinganishwa na shilingi hadi kwa kilo kwenye mnada wa moshi
kahawa ya robusta iliuzwa kwa bei ya shilingi hadi kwa kilo kwenye masoko maalum ikilinganishwa na shilingi hadi kwa kilo katika mnada wa moshi
vyama vya ushirika vinatumia fedha za zilizotokana na mauzo ya kahawa kwenye masoko maalum kuwekeza katika miradi inayowanufaisha wanachama moja kwa moja kama vile kununua mashine za kukoboa kahawa katika vyama vya msingi na vifaa vya upimaji ili kudhibiti ubora kusaidia ujenzi na ukarabati wa shule za msingi na sekondari zahanati na vituo vya afya
pia vyama vimeajiri maafisa ugani chama cha kncu na chama cha kcu kwa ajili ya ku wahudumia wanachama wake
vyama vikuu pamoja na vyama vya msingi vya mikoa ya mtwara lindi pwani na ruvuma inayozalisha koro sho vilipata mikopo ya benki ya jumla ya shilingi bilioni 
 na kununua korosho tani kutoka kwa wakulima
vilevile wizara kwa kushirikiana na wizara ya viwanda biashara na masoko iliviwezesha vyama vya ushirika vya mkoa wa mtwara vya mkoa wa shinyanga na vya mkoa wa lindi kutumia mfumo wa stakabadhi za mazao ghalani katika ununuzi wa mazao
aidha majaribio ya kueneza matumizi ya mfumo huo kwenye zao la pamba katika mikoa ya shinyanga mwanza na mara yalifanyika
akiba na amana za wanachama wa saccos ziliongezeka kutoka shili ngi bilioni hadi bilioni 
 sawa na on gezeko la asilimia 
mikopo iliyotolewa na vyama hivyo iliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwezi mei hadi shilingi bilioni 
 mwezi mei 
kuwezesha maboresho restructuring ya vyama vya ushirika nchini 
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa tfc kama chombo cha juu kinachowaunganisha wa naushirika nchini wizara imeliwezesha shirikisho hilo kutayarisha mpango mkakati wa biashara wa miaka mitano ambao unalenga kuleta maboresho ya muundo pamoja na utendaji wa chama hicho kulingana na mahitaji ya wanachama wake
utekelezaji wa mpango huo utakaoanza mwaka utasaidia kuboresha huduma zinazotolewa kwa wanachama wake
aidha wizara imekiwezesha chama kikuu cha vyama vya ushirika wa akiba na mikopo tanzania savings and credit cooperative union league of tanzania sccult kutayarisha mpango wa biashara ambao nao utasaidia katika uimarishaji na modenaizesheni ya saccos nchini
chama cha sccult pamoja na wadau wengine kina jukumu kubwa la kutoa mafunzo na kuwajengea uwezo watendaji na viongozi wa saccos nchini
katika kipindi hicho chama cha sccult kimetoa elimu na mafunzo kwa viongozi na watendaji wa saccos na kimetoa mikopo ya uwezeshaji ya jumla ya shilingi bilioni 
 kwa saccos ambapo wanachama wamenufaika na mikopo hiyo ikiwa ni pamoja na matrekta makubwa na matrekta madogo yalitolewa kwa wakulima nchini
kulipwa kwa madeni ya vyama vya ushirika 
mheshimiwa spika kama nilivyolifahamisha bunge la ko tukufu la bajeti la mwaka kuhusu madeni ya wakulima wanayovidai vyama vya ushirika napenda kuchukua fursa hii kulifahamisha bunge lako tukufu kuwa jumla ya shilingi zimetumi ka kulipa wakulima 
wakulima hao wako katika wilaya za mbinga rungwe kyela mbozi chunya igunga nzega kahama uyui sikonge same karagwe kilombero ulanga bunda musoma vijijini ileje iringa vijijini mbeya vijijini na serengeti
tume ya maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika wizara inaendelea na utekelezaji wa maelekezo ya mheshimiwa rais ambaye mapema mwaka aliagiza iundwe tume ya maendeleo ya ushirika ambayo itakuwa chombo maalum cha maendeleo na usimamizi wa vyama vya ushirika nchini
wizara ilitayarisha mapendekezo ya muswada wa sheria ya kuanzishwa kwa tume hiyo
aidha kufuatia kuidhinishwa kwa muundo wa tume wizara imetayarisha mahitaji halisi ya watumishi job list ambao watahitajika katika kutekeleza kazi za muundo huo pamoja job descriptions kwa kila nafasi ya kazi
tume inatarajia kuanza kufanya shughuli zake katika mwaka wa fedha wa baada ya kupitishwa kwa sheria husika na kuteuliwa kwa makamishina watakaoiongoza tume hiyo
kurekebisha na kuhuisha sera na sheria 
mheshimiwa spika wizara ilikamilisha uhuishaji wa sera ya kilimo na mifugo ya mwaka ili kuwa na sera ya taifa ya kilimo ya mwaka 
vilevile bunge lilipitisha muswada wa sheria ya mbolea the fertilizer bill kwa ajili ya kudhibiti ubora wa mbolea zitakazozalishw na kuagizwa kutoka nje ya nchi
kufuatia kupitishwa kwa muswada wa sheria hiyo mamlaka ya kudhibiti matumizi bora ya mbolea tanzania fertilizer regulatory authority tfra itaundwa
aidha miswada mingine iliyoandaliwa ilihusu marekebisho ya sheria nane za bodi za mazao sheria ya kuunda bodi ya nafaka na mazao mengine mchanganyiko na kuunda tume ya maendeleo ya ushirika
miswada hiyo iliwasilishwa kwa mwanasheria mkuu wa serikali
maendeleo ya rasilimali watu 
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuajiri watumishi wapya ambapo watumishi wa kada mbalimbali waliajiriwa watumishi walipandishwa vyeo watumishi walithibitishwa kazini na wataalam wakiwemo wenye shahada stashahada na astashahada walipelekwa katika halmashauri za wilaya aada ya kupata kibali cha kuajiri kutoka ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma
wizara iliendelea kuwawezesha watumishi wanaoishi na virusi vya ukimwi kupata vyakula vyenye virutubisho pamoja na kuhudhuria kliniki kwa ajili ya matibabu
pia mafunzo yalitolewa kwa wanafunzi tarajali katika vyuo vya kilimo vya ukiriguru na mtwara kuhusu mabadiliko ya tabia na mienendo kwa vijana ili kuepukana na maambukizi ya virusi vya ukimwi
vilevile tfc imetoa mafunzo kuhusu ukimwi kwa vyama vya ushirika nchini am bayo yalitolewa mkoani mtwara katika maadhimish ya wiki ya ushirika duniani ambapo jumla ya wanaushirika walipimwa afya zao
kazi nyingine zilizotekelezwa ni kutoa mafunzo ya mfumo wa wazi wa mapitio na tathmini ya utendaji kazi open performance review and appraisal system opras kwa watumishi 
mafunzo yalitolewa kwa wasaidizi kuhusu utunzaji bora wa kumbukumbu
 iv
mpango wa mwaka 
mheshimiwa spika mwaka ni mwaka wa tano wa utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya cc m
pamoja na kwamba kilimo chetu bado hakija wa cha kisasa kama ambavyo wote tungependa yamekuwepo maendeleo ya kuridhisha katika kipindi cha miaka minne iliyopita
hivi sasa kuna maeneo ambako wakulima wameanza kulima kwa kutumia kanuni za kilimo bora
maarifa yameanza kuwafikia wakulima kupitia dhana ya shamba darasa na mahitaji ya mbolea yameendelea kuongezeka mwaka hadi mwaka ikichangiwa na kuongeze ka kwa matumizi ya matrekta makubwa na madogo
pamoja na mafanikio yaliyopatikana bado tunayo safari ndefu kufikia azma ya kukifanya kilimo chetu kuwa cha kisasa na kuwa msingi wa uchumi wa kisasa
ili kuendeleza juhudi za kuboresha kilimo chetu serikali imeamua kukipa kipaumbele kilimo kwa katika kuharakisha mapinduzi ya kijani kama ilivyoainishwa katika kauli mbiu ya kilimo kwanza
masuala ya msingi yanayozingatiwa katika dhana ya kilimo kwanza pamoja na mambo mengine ni kuongeza uwekezaji siyo tu kupitia bajeti ya serikali bali pia kupitia uwekezaji wa sekta binafsi na mikopo ya mabenki kwa wakulima
suala hili la uwekezaji na mikopo ni la msingi kwa vile hakuna nchi ambayo imefanikiwa kuleta mapinduzi ya kilimo bila kuwekeza kwa njia ya mikopo ya muda mrefu na yenye riba nafuu kwa wakulima
dhana ya kilimo kwanza inatambua kuwa mapinduzi ya kijani yanawezekana tu kwa kutumia maarifa na teknolojia za kisasa hususan zana bora za kilimo
teknolojia hizo hazipatikani bila ghar ama
ni kutokana na ukweli huo dhana ya kilimo kwanza inasisitiza umuhimu wa kuanzisha benki ya kilimo hapa nchini
uanzishaji wa benki hiyo umepewa kipaumbele katika mwaka 
kauli mbiu ya kilimo kwanza inatambua umuhimu wa kuwepo viwanda vya pembejeo na zana pamoja na viwanda vya kuongeza thamani ya mazao ya kilimo na kuwapatia wakulima soko na bei nzuri kwa mazao yao
ili kuongeza uzalishaji sekta binafsi inatakiwa kushiriki kwa kuwekeza katika maeneo hayo yakiwemo ya uzalishaji
katika kufanikisha azma hiyo ni lazima ardhi ipatikane na kupimwa ili wawekezaji wanaohitaji kufungua mashamba makubwa na ya kati waweze kupatiwa ardhi ya kulima bila kuathiri mahitaji ya wakulima wadogo
aidha miundombinu kama vile barabara za vijijini barabara kuu viwanj vya ndege reli na bandari ni lazima ziimarishwe ili mazao ya wakulima yafike kwenye ma soko ya ndani na nje kwa urahisi
mheshimiwa spika kwa ujumla wake dhana ya kilimo kwanza inakusudia kutilia mkazo utekelez aji wa ilani ya ccm inayosema kilimo ndiyo msingi wa uchumi wetu na kina nafasi ya kimkakati katika modenaizesheni ya uchumi wa tanzania kilimo cha kisasa ni sharti muhimu katika kujenga uchumi wa kisasa
kwa maelezo hayo ni dhahiri kwamba utekelezaji wa dhana ya kilimo kwanza unahusisha sekta mbalimbali zikiwemo wizara za sekta ya kilimo kwa kushirikiana na wadau we ngine kama vile sekta binafsi mabenki wizara zinazosimamia miundombinu ya umeme maji usafirishaji na mawasiliano
programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp itaendelea kuwa ndiyo programu ya kitaifa ya kuleta mapinduzi ya kilimo na itasaidiwa na sekta zilizot ajwa hapo juu
aidha mipango chini ya kauli mbiu ya kilimo kwanza itatekelezwa kupitia wizara zenye mahusiano collaborators kiutendaji na sekta ya kilimo kama vile wizara ya fedha na uchumi wizara ya ardhi na maendeleo ya makazi wizara ya miundombinu wizara ya nishati na madini wizara ya viwanda biashara na masoko pamoja na wate ndaji na viongozi wa ngazi zote wakiwemo waheshimiwa wabunge
dhana ya kilimo kwanza haina tofauti na dhana ya kilimo ni uti wa mgongo wa uchumi wetu isipokuwa dhana ya kilimo kwanza inaweka utaratibu wa ma tumizi ya raslimali zilizopo nchini kwa kuhusisha wadau wote ili kila mmoja atekeleze sehemu yake katika kuendeleza kilimo
kauli mbiu hii inazingatia ukweli kwamba katika nc hi maskini kama yetu kilimo ndiyo sekta ya msingi katika maendeleo ya wananchi na uchu mi endelevu ukiwemo uchumi wa viwanda
utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp 
mheshimiwa spika programu ya kuendeleza sekta ya kilimo inatekeleza sera ya kupeleka madaraka kwa wananchi decentralization by devolution by d kwa kupeleka karibu asilimia ya rasilimali za sekta ya kilimo wilayani na vijijini
utekelezaji wa asdp katika ngazi ya wilaya utaendelea kutekelezwa kupitia dadps
ili kutekeleza sera hiyo halmashauri zilipatiwa maelekezo ya kiasi cha fedha ambazo zitatengwa kwa kila halmashauri ili zitumie katika matayarisho ya mipango na bajeti zao kwa mwaka na kujadiliwa na kamati ya fedha ya halmashauri husika na hatimaye kupitishwa na baraza la madiwani
hivyo bajeti za mikoa zimetengewa jumla ya shilingi bilioni 
 zitakazopelekwa kwenye halmashauri kutokana na mfuko wa pamo asdp basket fund
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 fedha za nje na shilingi bilioni 
 ni fedha za ndani
kati ya kiasi hicho cha fedha za nje mradi wa dasip utachangia shilingi bilioni 
aidha sekretariati za mikoa nazo zimetengewa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kusimamia kuratibu na kununua vitendea kazi yakiwemo magari
wizara za sekta ya kilimo zimetengewa jumla ya shilingi bilioni za hizo wizara ya kilimo chakula na ushirika imetengewa shilingi bilioni 
kazi zitakazotekelezwa kupitia mfuko huo wa pamoja wa asdp ni kama ifuatavyo i
kuimarisha na kuwezesha timu ya taifa ya uwezeshaji kufuatilia kwa karibu utekelezaji wa dadps ii
kuendelea kuzijengea uwezo sekretariati za mikoa na kutengew fedha kwa ajili ya kununua vitendea kazi vikiwemo vyombo vya usafiri ili waweze kufuatilia kwa karibu utekelezaji wa dadps iii
kuangalia uwezekano wa kuwa na waratibu wa programu katika kanda saba za utafiti iv
kuboresha mwongozo wa mipango na utekelezaji wa dadps v
kuimarisha mfumo wa ufuatiliaji na tathmini shirikishi vi
idara za wizara na bodi za mazao kuainisha miradi na kazi ambazo zimewekwa katika mipango ya dadps na kuiwekea utaratibu wa kuifuatilia pamoja na kutoa ushauri wa kitaalam technical backstopping ili kuhakikisha utekelezaji wa malengo hayo vii
kuziwezesha halmashauri kuandaa taarifa za utekelezaji za kila robo mwaka kwa kuzingatia maeneo ya utekelezaji sub components wa programu ngazi ya wilaya ambazo ni uwekezaji utoaji wa huduma za ugani na utafiti kujenga uwezo wa wakulima na watendaji viii
kuendelea kuzielekeza halmashauri kuandaa mpango wa kutekeleza dadps kwa awamu kwa kutoa mwongozo kwa halmashauri jinsi ya kuchagua vijiji vichache vitakavyotekeleza dadps awamu ya kwanza pili na kuendelea ix
kuwezesha vijiji vya awamu ya kwanza kuibua miradi michache itakayowezesha kijiji kuongeza tija na uzalishaji na usindikaji wa mazao ya kilimo na mifugo na miradi ya kuongeza kipato x
kuwezesha vijiji kuwa na andiko la mradi lililochambuliwa kwa vigezo vya faida kifedha kiuchumi na kijamii na kupatiwa mafunzo ya kilimo cha kibiashara
mradi wa uwekezaji katika sekta ya kilimo wilayani dasip 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa dasip imepanga kutekeleza majukumu yake kama ifuatavyo i
kuendelea kuzijengea uwezo halmashauri za wilaya wa kuibua kupanga na kutekeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya vijiji vadps na wilaya dadps yenye ubora unaokubalika ii
kutoa mafunzo mbalimbali kwa wakulima na wataalam wa kilimo na mifugo ili kuwapatia maarifa na utaalam wa kuendesha kilimo bora cha mazao na mifugo
ai dha mafunzo ya uimarishaji wa vyama vya ushirika wa akiba na mikopo pamoja na utafiti wa masoko kwa mazao ya kilimo na mifugo yatatolewa kwa wataalam na wakulima iii
kuziwezesha halmashauri za wilaya na jamii kuibua na kutekeleza miradi ya jamii village micro projects na miradi ya kati medium size infrastructure projects iv
kufanya mapitio ya utekelezaji wa mradi mid term review
kuwezesha utekelezaji wa miradi ya vikundi participatory farmer group mini project vi
kuimarisha saccos na mifumo ya masoko katika eneo la miradi
mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji padep 
mheshimiwa spika mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji padep umepanga kutekeleza majukumu muhimu yafuatayo i
kuwezesha halmashauri za wilaya kutoa utaalamu na mafunzo ya kilimo cha kibiashara kwa walengwa kwa lengo la kuhakikisha uendelevu wa miradi ya jamii na vikundi iliyoanzishwa ii
kuwezesha mafunzo rejea kuhusu utayarishaji na utekelezaji wa dadps katika ngazi ya jamii iii
kuwezesha timu ya wawezeshaji ya taifa kutoa ushauri backstopping na mafunzo juu ya utekelezaji wa dadps iv
kuendelea kuandaa vipindi vya televisheni na redio v
kuhuisha uzoefu wa utekelezaji wa mradi katika asdp kupitia timu ya taifa ya uwezeshaji ya asdp vi
kutayarisha na kuweka kumbukumbu na machapisho kuhusu uzoefu wa utekelezaji shughuli za maendeleo ya kilimo na mifugo kwa kutumia mbinu shirikishi vii
kufanya tathmini ya mwisho terminal evaluation na tathmini ya manufaa ya mradi impact assessment na viii
kuratibu shughuli za kukamilisha mradi ngazi ya wilaya na kutayarisha taarifa ya kukamilis ha utekelezaji wa mradi implementation completion report
huduma za ugani 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu tamisemi na wadau wengine katika kuimarisha utoaji wa huduma za ugani kwa wakulima
dhana ya shamba darasa itaendelea kuenezwa kwa kutumia wakulima wawezeshaji na wagani kazi ambayo imeonyesha kuwa na mafanikio makubwa katika maeneo ambayo inatekelezwa
ili kufanikisha lengo hilo wataalam wa ugani katika ngazi ya kata watapewa jukumu la kufungua mashamba darasa katika ngazi ya kitongoji
halmashauri za wilaya zimeelekezwa kuwapatia wataalam hao katika ya ngazi ya kata pikipiki na kuwapangia ratiba ya kazi ili waweze kuwafikia wakulima katika ngazi za vijiji na vitongoji kwa urahisi
katika mwaka jumla ya magari pikipiki baiskeli zitanunuliwa kupitia dadps kwa ajili ya ku imarisha utoaji wa huduma kwa wakulima na wafugaji
aidha vituo vya rasilimali vya kilimo na mifugo ward agricultural resource centres vitajengwa katika halmashauri mbalimbali nchini
wizara itaendelea kushirikiana na halmashauri za wilaya kuhakikisha wataalam wa ugani wanajengewa nyumba za kuishi kwa awamu
katika mwaka jumla ya nyumba zitajengwa kupitia dadps
pia wizara itaendelea kuto elimu kwa wakulima kupitia vijitabu machap isho vipeperushi na mabango kwa kuzingatia kanda za kilimo kupitia ofisi kiungo za mawasiliano za kanda
jumla ya wakulima watapatiwa mafunzo mbalimbali kupitia utaratibu huo
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali ikiwemo wizara ya viwanda biashara na masoko itawaunganisha wakulima na fursa za masoko zilizopo
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na mamlak za serikali za mitaa itasimamia viwango vya utoaji wa huduma hizo na kuajiri wahitimu kutoka kwenye vyuo vya mafunzo ya kilimo ili kuka biliana na upungufu wa wataalam wa ugani vijijini kuratibu mashindano ya kilimo na maadhimisho ya sikukuu ya wakulima nane nane na siku ya chakula duniani na kuzishirikisha na kuziwezesha sekta binafsi na asasi zisizokuwa za kiserikali kujenga uw ezo wa kutoa huduma za ugani
upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo mbolea 
mheshimiwa spika mahitaji ya mbolea nchini yanakadiriwa kuwa tani kwa mwaka
wizara inatoa wito kwa sekta binafsi kuingiza nchini mbolea kwa wingi ili wakulima waweze kuzipa ta wanapozihitaji
katika mwaka wizara kupitia mradi wa kuongeza usalama wa chakula chini ya mkopo wa benki ya duni itatumia jumla ya shilingi bilioni katika mpango wa ruzuku ya pembejeo za kilimo ambapo shilingi bilioni ni kupitia fedha za maendele chini ya mradi mpya wa kuongeza usalama wa chakula accelerated food security project afsp na shilingi bilioni kupitia fedha za matumizi ya kawaida
wakulima watakaonufai ka na mpango wa ruzuku kwa utaratibu wa vocha wataongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
mpango huo wa ruzuku unakadiriwa kuhusisha usambazaji wa tani za mbolea
aidha wakulima watanufaika na ruzuku ya mbegu za mtama na alizeti
serikali itaendelea kutoa ruzuku ya mbolea katika mikoa inayozalisha mazao ya mahindi na mpunga
mikoa hiyo ni iringa mbeya rukwa ruvuma morogoro kigoma arusha kilimanjaro manyara wilaya zote tabora wilaya za sikonge na urambo mara wilaya za tarime na serengeti shinyanga wilaya za kahama na bukombe singida singida vijijini na manyoni dodoma bahi na mpwapwa tanga korogwe lushoto na muheza pwani bagamoyo lindi lindi mtwara mtwara kagera karagwe na chato na mwanza geita na sengerema
aidha skimu zote za umwagiliaji zitapatiwa ruzuku ya pembejeo
ruzuku itatolewa kwa mbolea za dap minjingu na urea na wakulima watakuwa na fursa ya kuchagua aina ya mbolea ya kupandia kati ya minjingu na dap
aidha wizara itaendelea kutoa ushauri kuhusu matumizi ya aina hizo za mbolea kulingana na hali ya udongo
mheshimiwa spika wizara itaimarisha utoaji wa ruzuku ya pembejeo kwa kutumia mfumo wa vocha kutoa mafunzo na kuimarisha mtandao wa mawakala wa pembejeo za kilimo rural agro dealers ili kuongeza upatikanaji usambazaji na matumizi ya pembejeo za kilimo
vile vile wizara itakamilisha kanuni na mwongozo wa sheria ya mbolea na kuanzisha mamlaka ya kudhibiti matumizi bora ya mbolea tanzania tanzania fertilizer regulatory authority
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wizara ya viwanda biashara na masoko na kituo cha uwekezaji tanzania investment centre tic inaendelea kutafuta wawekezaji watakaowekez katika ujenzi wa viwanda vya mbolea
jumla ya makampuni yamejitokeza kutaka kujenga viwanda vya mbolea hapa nchini
wizara ya viwanda aendelea na uchambuzi wa kupata kampuni iliyo mahiri katika uzalishaji wa mbolea na itakayozalisha mbolea kwa gharama nafuu
aidha kiwanda cha minjingu pamoja na kuzalisha mbolea ya phosphate ya chengachenga granulated kitaanza kuzalisha mbolea ya minjingu mazao ambayo imeboreshwa na viinilishe vya naitrojeni salfa zinc shaba na boron
madawa mbegu na miche bora 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutoa ruzuku ya pembejeo za mazao ya pamba na korosho
zao la pamba litapata ruzuku ya mbegu bora tani na madawa acrepacks kwa ajili ya ekari za pamba
utoaji wa ruzuku kwa zao hilo utafanyika kwa utaratibu wa vocha
aidha zao la korosho litapata ruzuku ya madawa lita na tani za madawa ya unga zitasambazwa kwa wakulima
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutoa ruzuku ya mbegu bora za mahindi tani mtama tani mpunga tani na alizeti tani 
aidha serikali itaendelea kuhamasisha makampuni binafsi kuendelea kuzalisha mbeg bora
wizara kupitia wakala wa mbegu za kilimo agricultural seed agency asa itashirikiana na jeshi la kujenga taifa jkt na magerez serikali kuongeza uzalishaji na uenezaji wa mbegu bora nchini kufikia tani za nafaka mikunde mbegu za mafuta na mboga mboga
wizara itaendelea kujenga miundombinu ya umwagiliaji kwenye ma shamba ya mbegu ya serikali ili kuwa na uhakika wa kuzalisha mbegu hizo kwa ajili ya matumizi ya misimu yote
aidha wizara itaimarisha uwezo wa wakulima wadogo kuzalisha mbegu za daraja la kuazimiwa quality declared seed qds kujadili na kupitisha aina mpya za mbegu kwa ajili ya matumizi ya wakulima kuongeza matumizi ya miche bora ya kahawa kufikia miche kutoka miche ya mwaka na miche bora ya chai mwaka kutoka miche mwaka 
trit watazalisha miche kutoka miche mwaka 
zana za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka inakadiriwa kuwa mahitaji ya matrekta nchini ni kati ya na 
ili kuongeza upatikanaji wake serikali imetenga jumla ya shilingi bilioni 
 ili kuziwezesha halmashauri za wilaya kununua matrekta madogo ya mkono na matrekta makubwa kupitia dadps
matrekta hayo yatatolewa kwa wakulima kwa utaratibu wa uchangiaji wa asilimia ya gharama kama unavyoelekeza mwongozo wa dadps
aidha serikali imesaini mkataba na serikali ya india wa kupata mkopo wenye masharti nafuu line of credit wa dola za kimarekani milioni ili kuwezesha kuingiza kutoka india matrekta na zana zake pamoja na pampu za kusukuma maji kwa ajili ya umwagiliaji
kadhalika wakulima watawezeshwa kupata zana bora za kilimo kupitia mikopo nafuu itakayotolewa na benki ya rasilimali tanzania investment bank
aidha shilingi bilioni zitato lewa na serikali kwa ajili ya kutoa mikopo ya riba nafuu kwa zana za kilimo kupitia mpango wa karadha lease financing
wizara itahamasisha sekta binafsi kutumia fursa zilizopo za mikopo ili kuanzisha vituo vya kukodisha zana za kilimo kwa wakulima
mheshimiwa spika ili kuongeza ufanisi wa matumizi ya matrekta na zana zinazokokotwa na wanyamakazi maafisa ugani kutoka katika halmashauri za wilaya watapatiwa mafunzo ili waweze kutoa ushauri wa kiufundi kwa wakulima kuwawezesha kuendesha kilimo cha kibiashara
wizara pia itaendelea kufanya tathmini ya matumizi ya matrekta na zana zake ili kutoa ushauri wa kifundi katika kuchagua matrekta na zana zake kufuatana na mazingira na hali ya udongo
aidha katika kuongeza tija ya uzalishaji wa zao la mpunga wizara itatoa mafunzo ya uzalishaji mpunga kwa wakulima viongozi katika skimu za umwagiliaji na kuzipatia matrekta ya mkono ikiwa ni pa moja na kutoa mafunzo kuhusu uendeshaji kibiashara wa huduma za kukodisha zana
mfuko wa pembejeo 
mheshimiwa spika mfuko wa taifa wa pembejeo utaendelea kutoa miko po nafuu kwa ajili ya kununua matrekta makubwa na matrekta madogo ya mkono yenye thamani ya shilingi bili oni 
aidha mfuko utatoa mikopo kwa ajili ya kusambaza pembejeo za kilimo na mifugo
mfuko pia umepanga kukusanya marejesho ya mikopo iliyoiva yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ambazo zitatumika kutoa mikopo ya pembejeo za kilimo na mifugo pamoja na zana
programu ya kushirikisha vijana katika kuendeleza kilimo 
mheshimiwa spika vijana ni sehemu muhimu ya jamii na wanachangia zaidi ya asilimia ya nguvukazi ya taifa
vijana wanashiriki katika sekta nyingi kama vile kilimo ufugaji madini uvuvi ujenzi na biashara hivyo kuwa na mchango mkubwa katika maendeleo ya taifa
hata hivyo vijana wanakabiliwa na changamoto nyingi ikiwemo ukosefu wa ajira mitaji ya kujiendeleza elimu ndogo na matumizi ya zana duni
hii inasababisha vijana wengi kukimbilia mijini kutafuta ajira na kuendelea kupunguza nguvukazi katika kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya itaviwezesha vikundi vya kilimo vya vijana katika mikoa ya kigoma rukwa pwani tabora singida morogoro dodoma tanga mara mwanza na manyara katika nyanja zifuatazo i
mafunzo ya kuainisha na kuibua miradi ambayo itaweza kuingizwa katika dadps
 ii
mafunzo ya stadi na mbinu bora za kilimo ujasiriamali ushirika matumizi ya zana usindikaji hifadhi na matumizi bora ya ardhi utunzaji wa mazingira uendeshaji na uimarishaji vikundi pamoja na mbinu za masoko iii
kuwawezesha kupata ardhi kwa ajili ya uzalishaji wa mazao ya kilimo iv
kuvijengea uwezo wa kuunda ushirika imara ili kuweza kupata mitaji ya kuendesha shughuli za uzalishaji na kupata masoko ya uhakika wa mazao 
wizara kwa kushirikiana na mpango wa mashirika ya um oja wa mataifa one un joint programme pamoja na mikoa ya lindi na mtwara itaendeleza programu ya kushirikisha vijana katika kuendeleza kilimo cha kibiashara katika mazao ya muhogo na korosho
kwa hatua ya awali wizara itaviwezesha na kuviimarisha vikundi vya vijana katika mikoa hiyo kwa kuvipatia matrekta madogo ya mkono na seti za mash ine za kusindika muhogo chipper grater presser na milling machine
wizara inatoa wito kwa halmashauri kuviwezesha vikundi vya vijana vya kilimo kwa kuvipatia zana bora kama vile matrekta madogo ya mkono yatakayonunu liwa kwa mpango wa kuchangia asilimia ya gharama na kuwasaidia kuibua miradi mingine ya kujiendeleza kupitia dadps
utafiti wa kilimo na mafunzo utafiti wa mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kubuni teknolojia bora za uzalishaji wa mazao mbalimbali zinazolenga kumwezesha mkulima kupata mavuno mengi na kuongeza tija na hivyo kumuongezea kipato na kumpunguzia umaskini
trit itaendelea na utafiti wa chai tacri utafiti wa kahawa torita utafiti wa tumbaku na tpri itafanya tafiti mbalimbali zikiwemo tafiti za viuatilifu
aidha utafiti wa zao la mahindi utafanyika katika vituo vya utafiti vya uyole selian ilonga na ukiriguru mpunga katrin dakawa ukiriguru na uyole mtama na uwele ilonga na hombolo ngano uyole na selian
vilevile utafiti wa mazao jamii ya mikunde utafanyika katika vituo vya utafiti vya uyole selian na ilonga utafiti wa mazao jamii ya mizizi utafanyika katika vituo vya ukiriguru kibaha naliendele uyole na maruku
pia utafiti wa zao la ufuta na karanga utafanyika naliendele na alizeti utafanyika ilonga
mazao mengine yatakayofanyiwa utafiti ni pamoja na minazi mikocheni korosho naliendele zabibu makutupora mkonge mlingano pareto uyole sukari kibaha na pamba ukiriguru na ilonga
tafiti hizo zitalenga katika kuzalisha aina bora za mbegu zenye sifa za kuzaa kwa wingi ukinzani dhidi ya magonjwa na wadudu na kustahimili ukame zenye sifa zinazokubalika na wadau na kukidhi mahitaji ya soko
vilevile wizara inatarajia kutoa angalau aina za mbegu bora kwa mazao ya nafaka jamii ya mikunde mboga mboga na matunda na kuendelea na utafiti wa bioteknolojia
aidha kituo cha taifa cha nasaba za mimea national plant genetic resource centre npgrc kilichopo tpri arusha kitaendelea kutafiti na kukusanya mimea iliyopo nchini kwa lengo la kutunza nasaba hizo kwa ajili ya matumizi ya wata fiti katika kuzalisha aina bora za mazao
utafiti wa mazao ya mboga matunda na viungo utafanyika kwenye vituo vya utafiti vya tengeru katrin maruku na uyole kwa lengo la kupata vipando bora
teknolojia bora zinazotokana na utafit huo zitasambazwa kwa wadau kote nchini
mheshimiwa spika msisitizo utawekwa katika kutunza na kuzalisha mbegu mama breeder seed zipatazo tani kwa mazao ya jamii ya nafaka mafuta na mikunde
vipingili na miche ya mbegu bora vya mazao ya muhogo viazi vitamu viungo migomba zabibu vitazalishwa
aidha tathmini itafanyika ili kuendele kuboresha na kutoa teknolojia angalau moja ya usindikaji na kuongeza thamani za mazao
mheshimiwa spika katika mwaka wizara it aendelea kubuni na kutathmini teknolojia bora za matengamano ya udhibiti visumbufu na magonjwa ya mimea na mazao na kutathmini madawa ya asili ya viwandani yanayofaa kutumika bila kuathiri mazingira na kwa gharama nafuu
kwa mfano miti hiyo ni aina ya dudupala neorautanenia mitis girigirimo crotalaria spp na muarobaini azadirachta indica
utafiti wa udongo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia kituo cha utafiti cha mlingano itaendelea kuboresha ramani za rasilimali kilimo kwa ku tumia teknolojia ya geographical information system gis kwa ajili ya kuainisha maeneo yanayofaa kwa uwekezaji katika mikoa ya dar es salaam pwani lindi mtwara na tanga
wizara kupitia kituo cha mlingano itaendelea kuandaa rama ni za rasilimali kilimo katika wilaya za mvomer o kilosa na morogoro vijijini ili kuainisha ma eneo yanayofaa kwa kilimo cha mpunga na mahindi
kazi hiyo inafanyika kwa kuzingatia mkakati maalum wa kuufanya mkoa wa morogoro kuwa ghala la taifa fanya morogoro ghala la taifa famogata
vilevile wizara itasambaza jarida la mapendekezo ya mbolea kulingana na ekolojia za kilimo kwa nchi nzima
uhakiki wa matumizi ya mbolea ya minjingu mazao utaendelea katika kanda za mashariki kaskazini na nyanda za juu kusini
aidha jumla ya sampuli za udongo zitachunguzwa na kutolewa ushauri kuhusu virutubisho vinavyopaswa kuongezwa kwenye udongo ili kuongeza uzalishaji
mheshimiwa spika wizara katika mwaka inatarajia kutoa angalau teknolojia za hifadhi ya rutuba ya udongo na hifadhi ya ardhi teknoloj ia moja ya uvunaji wa maji na moja ya zana bora za kilimo
utafiti wa mifumo ya kilimo na uchumi sayansi jamii farming systems research and socio economics 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kufanya tafiti za sayansi jamii na uchumi kuhusu matatizo yanayoathiri uenezaji mzuri wa teknolojia za kilimo
tafiti hizo zita fanywa katika kanda za kaskazini mashariki nyanda za juu kusini na ziwa
aidha wizara itaendelea kutayarisha taarifa za uzalisha ji wa mazao makuu farm budgets kwenye kanda zote kwa kutumia bei mpya za mazao hayo na za pembejeo mbalimbali ili zitumike kufahamisha wakulima gharama za uzalishaji na faida inayopatikana kwa kila zao
mheshimiwa spika wizara itafanya tathmini ya matokeo ya tafiti impact studies kwa wakulima na pia kuchambua matatizo yao kwa kutumia mbinu shirikishi partcipatory rural appraisal pra kwenye kanda zote saba za utafiti
aidha wizara itatoa mafunzo ya wiki moja kwa watafiti wach umi kilimo kutoka kanda zote za utafiti ili kuboresha taaluma yao
wizara pia itaendelea na juhudi za kuunganisha mfumo wa utafiti wa taifa na mifumo ya miradi taasisi zingine za utafiti nchini na nje ya nchi
kuboresha vituo na ku imarisha uwezo wa watafiti 
mheshimiwa spika ili kutekeleza maagizo ya mhe
rais ya kuboresha mazingira ya kufanyia kazi watafiti katika mwaka wizara itaendelea kukarabati kwa awamu nyumba za kuishi wafanyakazi wa vituo vya maruku makutupora naliendele ukiriguru tumbi ilonga na selian itajengwa nyumba mpya 
aidha ukarabati wa mifumo ya maji katika vituo vya ukiriguru tumbi na mlingano utakamilishwa
vilevile barabara ya kilometa kutoka barabara kuu ya dar es salaam tunduma kwenda kituo cha utafiti uyole itafanyiwa matengenezo
wizara itanunua magari ambayo yatasambazwa katika vituo vya katrin ukiriguru mlingano naliendele na ilonga 
vilevile kompyuta zitanunuliwa
jumla ya watafiti wataendelea kupata mafunzo ya muda mrefu na wapya wa shahada ya uzamili msc
wataanza masomo
hivyo mwaka wizara itafadhili jumla ya watafiti am bao ni wa shahada ya uzamivu phd
 uzam ili msc
na shahada bsc
watafiti na watumishi wengine wapatao watapatiwa mafunzo mbalimbali ya muda mfupi katika fani zao
mheshimiwa spika chini ya mfumo wa usimamizi wa rasilimali na utafiti unaowalenga wadau yaani client oriented research development and management approach cordema wizara itaendelea kutoa mafunzo kwa watafiti kati ka vituo vya utafiti ili kuwajengea uwezo wa kuandaa na kutekeleza tafiti zenye kutatua ma hitaji yanayotokana na vipaumbele vya kanda na wadau wake pamoja na kusimamia rasilimali za utafiti ili kuleta ufanisi katika uzalishaji wa teknolojia
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuboresha mifuko ya kanda ya utafiti zonal agricultural research and development fund zardef kwa madhumuni ya kufanya tafiti za kilimo zinazolenga kutoa teknolojia sahihi za kutatua matatizo ya uzalishaji kulingana na vipaumbele vya kanda
jumla ya tafiti zitafanyika ka tika kanda zote saba ikiwa ni pamoja na kupitisha miradi mipya
katika mwaka vitengo unganishi vya utafiti na ugani zonal information education liaison units zielu vitaimarisha mbinu za kusambaza teknolojia kwa kutumia nyenzo rahisi za kufikisha ujumbe kwa wakulima ikiwa ni pamoja na kutoa vipeperushi vya aina za teknolojia katika kanda saba
mradi wa kuanzisha kituo cha utafiti wa ubora wa hali ya juu rice centre of excellence wa zao la mpunga utatekelezwa chini ya programu ya kilimo ya kuendeleza tija na uzalishaji katika afrika ya mashariki eastern africa agricultural productivity programme
mradi huo utatoa msukumo wa pekee wa kubuni na kuendeleza teknolojia za mpunga na kuhakikisha kuwa zinatumiwa na walengwa kwa wingi nchini na katika nchi za afrika mashariki na kati ambazo ni wanachama wa taasisi ya kuimarisha utafiti wa kilimo afrika mashariki na kati association for strengthening agricultural research in east and central africa asareca
kituo cha utafiti cha katrin ifakara ndicho kitakachoongoza na kuratibu shughuli za utafiti kikish irikiana na vituo vyote vya utafiti katika kanda sa ba za utafiti vyuo vya mafunzo ya kilimo na chuo kikuu cha kilimo cha sokoine
lengo ni ku kipandisha hadhi kituo cha utafiti wa mpunga cha katrin ili kiwe na hadhi ya kituo cha utafiti wa ukanda wa afrika mashariki na kati regional centre of excellence
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itatekeleza mradi wa kuongeza rutuba ya udongo integrated soil fertility management unaolenga kuleta tija endelevu katika kilimo kwenye skimu za umwagiliaji maji small scale irrigation schemes ikiwa ni mkakati wa kuongeza uzalishaji wa chakula kwa kushirikiana na mradi wa usalama wa chakula accelerated food security project asfp
kituo cha utafiti ch mlingano kitaratibu shughuli za mradi kwa kushirikiana na vituo vya utafiti katika kanda na halmashauri za wilaya
lengo la mradi ni kupata teknolojia zenye matengamano ya rutuba ya udongo integrated soil fertility management options kwa kila ekolojia za kilim zilizoko katika wilaya 
wilaya hizo zimeteuliwa kwa vile zinapata ruzuku ya mbolea kwa mfumo wa vocha na ziko kwenye mpango wa kuanzisha na kuimarisha skimu za umwagiliaji maji mashambani
 mafunzo ya kilimo kwa wataalam 
mheshimiwa spika wizara itafundisha wanafunzi na kufadhili wanafunzi katika mafunzo kwa vitendo field attachment kufadhili wakufunzi katika shahada ya kwanza uzamili na uzamivu ili kuinua viwango vyao vya elimu na kuandaa mafunzo ya muda mfupi refresher upgrading courses kwa wakufunzi na kuandaa mitaala mipya miwili ya programu za mafunzo
aidha vyuo vya mafunzo vya katc moshi igurusi ilonga na ukiriguru vitawezeshwa kupanua na kutoa mafunzo ya umwa giliaji kwa wakulima katika skimu za umwagiliaji katika kanda nne zenye skimu za umwagiliaji
pia vyuo vingine vitakarabatiwa na kuboresha samani vitendea kazi vifaa na nyenzo za kufanyia kazi mbalimbali
udhibiti wa visumbuf vya mimea na mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara it akamilisha mapendekezo ya kuhuisha sheria ya visumbufu vya mimea plant protection act ili kuifanya iendane na wakati
aidha wizara itaimarisha uwezo wake wa kusimamia utekelezaji wa sheria hiyo ikiwa ni pamoja na kutoa mafunzo kwa wakaguzi ili kutoa huduma bora kwa wakulima na wasafirishaji wa mazao kwa kuzingatia viwango vya usafi wa maza kwa ajili ya soko la ndani na nje
wizara pia itaendelea kushirikiana na serikali za mitaa na taasisi mbalimbali yakiwemo mashirika ya kimataifa ya udhibiti wa nzige katika kukagua maeneo ya mazalio ya visumbufu na kuwadhibiti mapema ili kuokoa mazao ya wakulima
wizara itaimarisha huduma ya utabiri wa viwavi jeshi kwa kukarabati mitego ya nondo na mfumo wa kompyuta unaotumika kutabiri
aidh a wizara itaendelea kuhamasisha wakulima kuanzisha na kuendeleza matumizi ya mbinu za udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea ambazo ni za gharama nafuu na salama kwa wakulima na mazingira
vilevile uchunguzi na udhibiti wa gugumaji ugonjwa wa migomba wa kunyauka banana bacterial wilt batobato kali ya muhogo na nzi wa matunda utaendelezwa
aidha utafiti wa kutafuta wadudu walawangi ambao ndiyo njia ya kudumu katika kumdhibiti nzi wa matunda utaendelezwa
uendelezaji wa mazao ya kilimo uzalishaji wa mazao makuu asilia ya biashara 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi za mazao ya kahawa pamba tumbaku pareto korosho sukari na mkonge itasimamia utekelezaji wa sheria kanuni na miongozo inayosimamia uzalishaji na biashara ya mazao hayo nchini
aidha ili kuhakikisha tija na uzalishaji wa mazao hayo inaongezeka kwa mujibu wa malengo ya kitaifa kimkoa na kiwilaya wizara itashirikiana na mikoa pamoja na halmashauri kusimamia utekelezaji wa miradi ya kuendeleza mazao hayo ikiwa ni pamoja na kuyaongezea thamani rural agro processing kupitia miradi ya usindikaji iliyoibuliwa chini ya dadps
hivyo uzalishaji wa mazao makuu ya biashara katika mwaka unatarajia kuongezeka kwa viwango tofauti kama ifuatavyo
sukari 
uzalishaji wa sukari unatarajiwa kuongezeka kutoka tani hadi tani 
ongezeko hilo litatokana na kuongeza uzalishaji wa sukari kupitia viwanda vidogo kuongezeka kwa tija na uzalishaji wa miwa ya sukari kutoka wakulima wadogo na kuimarisha utaratibu wa kilimo cha mkataba kwa wakulima walio karibu na kampuni za sukari za kagera mtibwa na kilombero chini ya utaratibu wa kuunganisha mashamba yao ili yalimwe kwa utaratibu wa mashamba makubwa block farming
utaratibu huo utarahisisha upatikanaji wa huduma za ugani pembejeo uvunaji na usafirishaji wa miwa
 tumbaku 
uzalishaji wa tumbaku unatarajiwa kuongezeka kutoka tani hadi tani 
ongezeko hilo lit atokana na kuwajengea uwezo wakulima kuzingatia kanuni bora za kilimo cha tumbaku kuwapatia wakulima mbegu bora za tumbaku ujenzi wa mabani mapya ya kukaushia tumbaku ili kuongeza ufanisi wa ukaushaji na kupunguza uharibifu wa majani baada ya mavuno
aidha wizara itaendelea kush irikiana na wadau wa tumbaku kuhakikisha wa kulima wanapata bei nzuri ya tumbaku kwa kuhakikisha unakuwepo ushindani katika ununuzi wa tumbaku nchini
chai 
uzalishaji wa chai unatarajiwa kuongezeka kutoka tani hadi tani 
ongezeko hilo litatokana na kuimarisha upatikanaji wa miche bora ya chai kupitia vikundi vya wakulima ku endelea kwa ufufuaji wa mashamba ya chai yaliyotelekezwa kutoa mafunzo juu ya kilimo bora cha chai hususan kwa wakulima wadogo kuimarisha ukaguzi katika mashamba ya chai na kuhakikisha kuzingatiwa kwa kanuni bora za uzalishaji wa chai
aidha utaratibu wa kuwatumia wataalam waliobobea wa huduma za ugani katika zao la chai utaimarishwa commodity specific extension services na kuhamasisha uanzishaji wa mashamba ya chai katika maeneo mapya
pareto 
uzalishaji wa pareto unatarajiwa kuongezeka kutoka tani hadi tani 
ongezeko hilo litatoka na na kuwafundisha wakulima mbinu za kili mo bora cha pareto kuzalisha na kusambaza tani za vikonyo vya mbegu bora za pareto na kuwajengea uwezo wakulima kupunguza upotevu wa maua ya pareto baada ya mavuno kwa kufundisha mbinu bora za ukaushaji wa pareto
mkonge 
uzalishaji wa mkonge unatarajiwa kuongezeka kutoka tani hadi tani 
ongezeko hilo litatokana na kuendelea kuongezeka kwa uzalishaji unaotokana na upanuzi wa mashamba katika misimu ya nyuma kuanza kwa uv unaji wa mkonge wa wakulima wadogo katika mikoa ya kanda ya ziwa na kuwawezesha wa kulima wadogo kupata mashine za kukobolea mkonge
aidha bodi ya mkonge itaendelea kusimamia usafi wa mashamba ili kuhakikisha tija na uzalishaji katika mashamba ya mkonge unaongezeka
 korosho 
uzalishaji wa korosho unatarajiwa kuongezeka kutoka tani hadi tani 
ongezeko hilo litatokana na kuhimiza udhibiti wa viatilifu vya mikorosho kwa wakati unaotakiwa kuhakisha upatikanaji wa viuatilifu vya visumbufu vya mikorosho katika wakati unaotakiwa kuendelea kutoa mafunzo ya kilimo bora cha mikorosho na kuhimiza ufufuaji wa mashamba ya korosho yaliyotelekezwa
bodi ya korosho itaratibu upandaji wa mikorosho mipya na kubebesha mikorosho ya zamani
wakulima watahimizwa kuibua miradi ya mikorosho kupitia dadps ikiwa ni pamoja na miradi ya uanzishwaji wa viwanda vidogo vya ubanguaji wa korosho katika halmashauri
aidha mfumo wa matumizi ya stakabadhi ya mazao ghalani utatumika katika mikoa yote inayolima korosho nchini
pamba 
uzalishaji wa pamba utarajiwa kupungua kutoka tani hadi tani 
upungufu huo utasababishwa na kupungua kwa eneo lilil opandwa pamba katika msimu wa kuto kana na baadhi ya wakulima ama kupunguza maeneo ya uzalishaji au kusitisha uzalishaji kulikosababishwa na kushuka kwa bei ya pamba katika msimu huu wa ununuzi wa 
hata hivyo serikali itaendelea kuwahimiza wakulima wa pamba kuendelea kuzalisha pamba kwa kupanua kilimo cha mkataba kutoa ruzuku ya viuatilifu na mbegu bora za pamba kuendelea kuwafundisha wakulima kanuni bora za pamba kwa kutumia mbinu shirikishi ya shamba darasa
kahawa 
uzalishaji wa kahawa unatarajiwa kushuka kutoka tani hadi tani 
kushuka kwa uzalishaji kutasababishwa na tabia ya mikahawa kupunguza uzalishaji katika msimu unaofuata msimu uliozalisha kahawa i
kushirikiana na halmas hauri na taasisi ya utafiti wa kahawa tacri kuzalisha na kusambaza miche bora ya kahawa milioni kuendelea kuhimiza matumizi ya mitambo midogo ya kumenya ka hawa mbichi vijijini kupitia dadps kupanua eneo lililopandwa mikahawa bora yenye ukinzani dhidi ya visumbufu vya kahawa na kuhimiza unywaji wa kahawa nchini
uendelezaji wa mazao ya chakula 
mheshimiwa spika ili kuzalisha chakula kwa wingi kwa ajil ya kukidhi mahitaji ya nchi na kuuza ziada nj e wizara ikishirikiana na mikoa na halmashauri za wilaya inatekeleza mkakati wa kuzalisha mazao ya chakula kulingana na ekolojia za kilimo na fursa za upatikanaji wa maso ko
mkakati huo unazingatia kuongeza matu mizi ya pembejeo za kilimo hususan mbegu bora mbolea na zana bora
mkakati huo unazingatia kuongeza uzalishaji wa mahindi katika maeneo yenye uhakika wa upatikanaji wa mvua kuongeza tija na uzalishaji katika skim za umwagiliaji katika maeneo yenye uwezekano mkubwa wa kuendeleza kilimo hicho
wizara itahimiza uzalishaji wa mazao yanayostahimili ukame hususan mtama muhogo viazi vitamu na mikunde katika maeneo yanayokabiliwa mara kwa mara na upungufu wa mvua
aidha wakulima wataelimishwa mbinu bora za hifadhi ya mazao kabla na baada ya mavuno kukadiria mahitaji ya chakula katika kaya na upatikanaji wa masoko ya mazao yao
kutokana na mikakati hiyo uzalishaji wa chakula unatazamiwa kufikia tani milioni 
 katika mwaka kutoka tani milioni 
 zilizozalishwa mwaka 
 uendelezaji mazao ya bustani mbegu za mafuta na viungo mazao ya bustani 
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa mazao ya bustani hususan katika kuongeza kipato kwa wakulima katika msimu wa wizara kwa kushirikiana na baraza la wadau wa mazao ya bustani tanzania horticultural development council of tanzania hodect itaandaa mkakati na programu ya kuendeleza kilimo ch mazao ya bustani tanzania
katika mkak ati na programu hiyo maeneo yote yaliyo na uwezekano mkubwa wa kuzalisha mazao hayo yataainishwa fursa maalum kama ukaribu na walaji masoko viwanda vya usindikaji au miundombinu ya usafirishaji zitaainishwa na mpango wa kuzalisha mazao kulinga na na fursa hizo utaandaliwa kwa lengo la kutumika kuwahimiza wakulima kutumia fursa hizo
kwa mfano wakulima katika mikoa ya pwani lindi na mtwara watashauriwa kuendeleza kilimo cha mazao ya matunda hususan maembe kwa ajili ya kukidhi mahitaji ya soko na viwanda vilivyopo dar es salaam
wakulima wa mikoa ya nyanda za juu kaskazini nyanda za juu kusini na kanda ya ziwa watahimizwa kuzalisha mazao ya mboga na matunda kama matofaa na maparachichi kwa ajili ya soko la ndani na nje
 aidha wakulima wa kanda ya kati watahimizwa kuzalisha zabibu kwa ajili ya mahitaji ya viwanda vya mvinyo au soko la zabibu tamu kwa ajili ya soko la ndani na la nchi jirani
fursa za kuwepo kwa viwanja vya ndege kwenye maeneo hayo zitatumika
mheshimiwa spika ili kuhakikisha wakulima wanapata vipand bora vya mazao ya matunda na bustani wizara kupitia wakala wa mbegu wa taifa agricultural seed agency asa itajenga maeneo maalum ya kisasa ya uzalishaji wa miche bora ya miti ya matunda kwa ajili ya kukidhi mahitaji ya wakulima
asa inawasiliana na wataalam kutoka nchini israel kwa ajili hiyo
lengo ni kuijengea uwezo asa wa kuzalisha miche ya matunda ipatayo milioni mbili na nusu kwa mwaka
kwa kuanzia uzalishaji utakuwa wa miche bora ya miembe michungwa mapesheni na mapapai
mbegu za mafuta 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya itahimiza undelezaji na usindikaji wa mazao ya mbegu za mafuta hususan alizeti ufuta michikichi karanga na soya kupitia dadps katika maeneo yenye uwezekano mkubwa wa kuendeleza mazao hayo
aidha wakulima watafundishwa kanuni za kilimo bora cha mazao hayo kupitia mashamba darasa na watahimizwa kujiunga katika vikundi au ushirika wa uzalishaji ili kupata masoko ya uhakika ya mazao yao
aidha wizara itashirikiana na halm ashauri za wilaya zilizopanga katika dadp za mwaka kuendeleza viwanda vidogo vya usindikaji wa mbegu za mafuta
uwekezaji katika kilimo 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuhuisha vivutio vya uwekezaji katika sekta ya kilimo kwa lengo la kuwa na vivutio vitakavyosaidia kuongeza uwekezaji katika sekta ya kilimo kuhamasisha uwekezaji kwa kushirikiana na ki tuo cha uwekezaji cha taifa tanzania investment centre tic na baraza la taifa la biashara tanzania national business council tnbc
aidha fursa za uwekezaji zilizopo katika sekta zitaendelea kutangazwa kwa wawekeza ji wa ndani na nje
vilevile wizara itashirikiana na wizara ya fedha na uchumi pamoja na benki kuu kuanzisha benki ya kilimo nchini kwa lengo la kusaidia wawekezaji pamoja na sekta binafsi kupata mikopo yenye riba na masharti nafuu
wizara kwa kushirikiana na wizara ya ardhi na maendeleo ya makazi na mikoa itaainisha kupima na kusajili ardhi iliyopo kwa ajili ya kilimo cha kibi ashara
maeneo hayo yataingizwa katika hazina ya ardhi land bank kwa ajili ya wawekezaji wa ndani na nje
aidha mpango wa kuzalisha mbegu za mazao mbalimbali kibiashara katika shamba la mbozi utaanza kutekelezwa
vile vile wizara itaendelea kufuatilia kwa karibu matumizi ya mashamba makubwa yaliyobinafsishwa kulingana na mikataba ya mauzo
usalama wa chakula na hifadhi ya mazao usalama wa chakula 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itazijengea uwezo halmashauri za wilaya zilizoibua miradi inayolenga kutatua mata tizo ya upungufu wa chakula kupitia dadps kwa kutoa mafunzo kwa timu za wawezeshaji wa halmashauri za wilaya na kuendelea kuhimiza uibuaji wa miradi ya aina hiyo
jumla ya wawezeshaji kutoka halmashauri za mikoa ya dodoma arusha na manyara watapatiwa mafunzo hayo
mafunzo mengine yatahusu masuala mchanganyiko ya usalama wa chakula hususan matumizi ya teknolojia za geographical information systems gis na global positioning system gps katika ukusanyaji na usambazaji wa takwimu na taarifa za mvua na hali ya mazao mashambani kwa wataalam wawezeshaji kutoka katika halmashauri za miko ya dodoma singida na manyara hifadhi bora na matumizi ya mazao ya nafaka na mikund yatakayotolewa kwa wataalam wa kilimo kutoka halmashauri za wilaya katika mikoa ya ruvuma tanga lindi na pwani ili kupunguza upotevu na kuongeza upatikanaji wa chakula teknolojia za hifadhi na matumizi ya mazao ya mizizi mboga na matunda kwa watalaam wa halmashauri za mikoa ya morogoro arusha na tanga na mafunzo ya ujenzi wa maghala bora ya kuhifadhia mazao ya chakula katika mikoa ya ruvuma na morogoro kwa mafundi ujenzi wa vijiji na wataalam wa kilimo
kupitia mafunzo hayo wizara itahamasisha na kuhimiza wananchi kuhifadhi chakula cha kutosheleza mahitaji ya kaya kwa mwaka mzima ili kuepukana na njaa
halmashauri zilizoibua maghala ya kuhifadhi mazao kupitia dadps zitapatiwa ushauri wa kiufundi wa namna ya kutumia maghala hayo kwa ufanisi
vilevile wizara itaendelea kuhamasisha na kuhimiza matumizi ya mazao yasio ya nafaka na matumizi ya teknolojia za usindi kaji wa mazao ya nafaka kwa kuchanganya muhogo na nafaka kama vile mahindi na mtama na itafanya tafiti maalum zitakazochangia kuongeza uwezo wa kubuni mikakati ya kuboresha usalama wa chakula nchini
 tathmini ya hali ya uz alishaji wa mazao ya chakula na upatik anaji wa chakula 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuimarisha uwezo wake katika kuratibu hali ya uzalisha ji wa mazao ya chakula nchini kwa kufanya savei mbalimbali za utabiri wa uzalishaji wa mazao ya chakula ili kubaini hali ya chakula nchini na kupendekeza hatua za kuchukuliwa
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau itafanya tathmini za kina katika maeneo yatakayobainika kuwa na upungufu wa chakula na kuishauri serikali kuchukua hatua zinazostahili kwa kuzingatia maslahi ya wazalishaji na walaji
ili kukabiliana na upungufu wa chakula wizara itaendelea kufuatilia kwa karibu hali ya chakula katika maeneo yenye upungufu na itafanya tathmini ya kina mwezi agosti na ikibidi wakati mwingine wowote ule ili kubaini kaya zitakazoathirika na upungufu na kuchukua hatua zinazostahili
aidha mwezi desemba wizara itafanya tathmini ya mavuno ya msimu wa final forecast
tathmini hiyo pia itazingatia mwenendo wa uzalishaji wa kilimo cha vuli cha mwaka ambacho kwa kawaida huchangia kati ya asilimia hadi ya a
mwaka itategemea sana mavuno yanayotokana na mvua hi zo
tathmini ya awali preliminary forecast ya uzalishaji wa mazao ya chakula katika msimu wa kilimo wa na upatikanaji wa chakula kwa mwaka itafanyika mwezi mei 
hifadhi ya chakula ka tika ngazi ya taifa 
mheshimiwa spika katika mwaka wakala wa hifadhi ya chakula ya taifa nfra imepanga kununua kutoka kwa wakulima hapa nchini nafaka mahindi tani na mtama tani zenye thamani ya shilingi bilioni 
aidha kazi zingine zitakazotekelezwa na nfra ununuzi wa vitendea kazi kama vile magunia maturubai dawa za kuhifadhia nafaka na ukarabati wa maghala
nfra pia itahamisha nafaka zake kutoka kanda za nfra zenye ziada na kuzipeleka kwenye kanda zenye upungufu wa chakula
usindikaji wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara itawajengea uwezo wataalam wa kilimo wa halmashauri za wilaya kwa kuwapatia mafunzo ya teknolojia za usindika ji wa mazao ya chakula hususan yale ya nafa ka mikunde muhogo mboga na matunda
aidha mafunzo ya utayarishaji na matumizi ya mazao ya mtama muhogo mboga na matunda yatatolewa kwa lengo la kupanua matumizi ya mazao hayo katika kuongeza uhak ika wa chakula
ili kuongeza soko na kupanua matumizi ya zao la muhogo wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itawahamasisha wasindikaji wa mazao ya nafaka kuchangany muhogo na nafaka kama vile mahindi na mtama
matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika maendeleo ya kilimo nchini yanategemea sana jinsi rasilimali za ardhi maji na bioanuai zinavyotumika
upanuzi wa shughuli za kilimo una nafasi kubwa ya kuharibu mazingira kama kanuni za matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo hazikuzingatiwa ipasavyo
hali hiyo tayari imejitokeza katika maeneo mengi yenye miinuko kama milima ya uluguru milima ya pare na maeneo ya mikoa yenye mifugo mingi kama arusha manyara dodoma na shinyanga
ili kukabiliana na hali hiyo wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaendelea kusimamia na kutoa ushauri wa matumizi bora ya ardhi ya kilimo
mheshimiwa spika wizara itaendelea na mchakato wa kukamilisha mpango kabambe wa kitaifa wa ma tumizi bora ya ardhi ya kilimo national agricultural land use planning and management master plan ambao unatoa dira ya matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo inayozingatia tija na hifadhi ya mazingira
wizara kwa kushirikiana na asa na rubada itakamilisha upimaji wa mashamba matano kati ya saba ya liyo chini ya wizara msimba dabaga tengeru mwele na dakawa ili kuondokana na migogoro ya ardhi inayotokana na uvamizi kwenye mashamba hayo
kwa kushirikiana na wilaya za mbinga iringa vijijini kilolo mpwapwa morogoro vijijini kiteto iramba sengerema bunda tarime na same wizara itatoa mafunzo kwa maafisa ugani kuhusu kanuni za matumizi bora ya ardhi na udhibiti wa mmomonyoko wa udongo
wizara itaendelea kupima na kuwekea mipaka maeneo yanayomilikiwa na wizara kwa lengo la kupatiwa hatimiliki ili kuyalinda dhidi ya uvamizi kuendeleza teknolojia endelevu za kilimo mseto za asili na za kisasa zinazofaa kwa maeneo ya ufugaji na maeneo ya miinuko ili ku ongeza tija kuhifadhi teknolojia za asili na kuhifadhi mazingira ikiwa ni pamoja na kuchangia juhudi za kupunguza mabadiliko ya tabia nchi na kuenea kwa jangwa
mheshimiwa spika kwa kushirikiana na wizara ya maendeleo ya mifugo na uvuvi na halmashauri za wilaya wizara itaandaa mipango ya usimamizi management plans kwa matumizi ya ardhi ya kilimo na ufugaji kwenye maeneo ya wafugaji pastoral ecosystems upland farming systems
lengo ni kuwa na mipango shirikishi itakayotumiwa na wakuli ma na wafugaji wa maeneo husika katika kuhakikisha kunakuwepo na matumizi endelevu ya ardhi kwenye maeneo hayo
wilaya zitakazohusika kwa kuanzia ni kasulu kibondo na kigoma vijijini kigoma handeni mkinga na muheza tanga ifakara kilosa na ulanga morogoro na kilwa na lindi vijijini lindi ambazo tayari zina mipango ya matumizi bora ya ardhi ya vijiji
aidha wizara itatoa ushauri wa kiufundi kuhusu uendelezaji wa matumizi bora ya ardhi kwa halmashauri za wilaya zilizoibua miradi ya aina hiyo kupitia dadps zao
mipango ya kuhifadh mazingira katika kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo chakula na ushirika itaendelea kuratibu kudhibiti na kuhamasisha shughuli za hifadhi ya mazingira katika kazi za maendeleo ya kilimo kwa kushirikisha halmashauri za wilaya ili kuongeza uzalishaji na kuwa na kilimo endelevu
ili kufanikisha hayo wizara itatathmini athari ya shughuli za maendeleo ya kilimo na mabadiliko ya tabianchi kwenye mazingira katika halmashauri za sumbawanga vijijini na mpanda rukwa urambo na sikonge tabora iramba na singida vijijini singida masasi na newala mtwara na same na siha kilimanjaro kwa kushirikiana na wadau mbalimbali katika halmashauri hizo
wizara pia itaelimisha jamii kuhusu sheria ya mazingira ya mwaka wa na suala zima la hifadhi ya mazingira katika halmashauri zilizotajwa na halmashauri za bunda musoma mjini serengeti songea na namtumbo kwa kusudi la kuwawezesha kuibua miradi inayohusisha hifadhi ya mazingira yenye kuleta tija katika kilimo na ku fanya kilimo cha nchi hii kuwa endelevu
shughuli hiyo itafanywa kwa kushirikiana na ofisi ya makamu wa rais idara ya mazingira vpo doe pamoja na baraza la taifa la mazingira nemc
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana ofisi ya ma kamu wa rais idara ya mazingira vpo doe pamoja na baraza la taifa la mazingira nemc itaandaa mwongozo wa kutathmini athari za mazingira katika sekta ya kilimo kwa lengo la kuhakikisha kuwa shughuli za kilimo nchini zina fanyika kwa kuzingatia hifadhi ya mazingira na zinakuwa endelevu
 hifadhi ya udongo na matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itashirikiana na halmashauri za wilaya zi kiwemo zile zinazopata mbolea ya ruzuku za mbinga iringa vijijini kilolo mpwapwa morogo ro vijijini kiteto iramba sengerema bunda tarime na same kuwapatia mafunzo maafisa ugani 
mafunzo hayo yatahusu kanuni za matumizi bora ya ardhi na udhibiti wa mmomonyoko wa udongo ambazo ni muhimu kuzingatiwa ili mbolea inayotumika mashambani iweze kuongeza tija kwa viwango vilivyokusudiwa
matumizi ya gps na upimaji wa mashamba ya wakulima utakaoambatana na ukusanyaji na utoaji takwimu za matumizi ya ardhi ya kilimo ili kuanza kujenga uwezo wa kuchangia katika maboresho ya takwimu za kilimo zinazotolewa na wizara
kurekebisha na kuhuisha sera na sheria 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara it aendelea kuandaa na kufanya mapitio ya sheria na kanuni za sekta ya kilimo ili kuhakikisha zina kidhi mahitaji ya sasa au malengo ya kutungwa kwa sera na sheria hizo
wizara itaandaa mwongozo wa utekelezaji wa sera ya taifa ya kilimo ili kubainisha majukumu ya wadau mbalimbali
aidha kazi zingine zitakazotekelezwa ni pamoja na kukamilisha mapendekezo ya marekebisho ya sheria ya mfuko wa pembejeo za kilimo ya mwaka sheria ya haki miliki za wagunduzi wa aina mpya za mbegu za mimea sheria ya tume ya maendeleo ya ushirika sheria ya hifadhi ya mimea plant protection act na sheria ya viuatilifu tropical pesticides research institute kuandaa mapendekezo ya muswada wa sheria ya nasaba za mimea kwa ajili ya kilimo na chakula
vilevile wizara itaandaa kanuni za sheria ya mbolea kanuni za sheria za bodi za mazao na kanuni za sheri ya bodi ya mazao ya nafaka na mazao mchanganyiko na kuandaa mapendekezo ya muswada wa sheria ya kusimamia rasilimali za kilimo na sheria ya kilimo cha mkataba
sensa ya kilimo na mifugo 
mheshimiwa spika wizara za sekta ya kilimo kwa tanzan ia bara na visiwani zikishirikiana na ofisi ya taifa ya takwimu na ofisi ya mtakwimu mkuu zanzibar zinaendelea na zoezi la sensa ya ilimo na mifugo ambalo linategemea kukamilika katika mwaka huu wa fedha
sensa ya mwaka inalenga kupima mafanikio ya mkukuta kwenye sekta ya kilimo
kutokana na sensa hiyo matokeo yatalinganishwa na sensa ya mwaka ili kupima maendeleo ya utekelezaji wa malengo ya mkukuta na milenia na kufanya marejeo ya viashiria vya malengo hayo
kwa mujibu wa mpango wa kutathmini mafanikio ya mkukuta sensa ya kilimo na mifugo imepangwa kuwa inafanyika kila baada ya miaka mitano
aidha kupitia utafiti wa kufuatilia kaya panel survey unaoendelea nchini kote kwa kushirikisha wizara za sekta za kilimo ofisi ya taifa ya takwimu na washirika wa maendeleo utekelezaji wa malengo ya milenia na mkukuta unatathminiwa ikiwa ni pamoja na kuangalia umuhimu wa viashiria vilivyopo
shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao kwa kushirikiana na wizara za sekta ya kilimo wizara ya maliasili na utalii na ofisi ya taifa ya takwimu zinaandaa mfumo wa benki ya takwimu za kilimo na maliasili unaoitwa countrystat utakaowezesha kuingizwa kwa takwimu za sekta ya kilimo na maliasili katika sehemu moja na kuunganishwa na mitandao ya wizara husika
kwa kutumia mfumo huo watumiaji wa takwimu za kilimo na maliasili wataweza kupata takwimu wanazohitaji kwa urahisi kupitia mtandao
 kutekeleza programu kabambe ya mageuzi na modenizesheni ya ushirika cooperative reform and modernization program crmp maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itawakutanisha wadau wakuu wa utekelezaji wa programu kabambe ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika yaani coasco muccobs tfc na sccult katika kutathimini utekelezaji wa programu na kuandaa mfumo wa utekelezaji na ugharamiaji
aidha wizara itaendelea kuboresha utekelezaji wa crmp kwa kufanya kazi zifuatazo kuimarisha uongozi wa vyama vya ushirika 
mheshimiwa spika kwa kushirikiana na tawala za mikoa na serikali za mitaa wizara itasimamia chaguzi za vyama vikuu pamoja na vyama vya msingi vya mikoa ya mbeya ruvuma iringa morogoro tabora kigoma na rukwa ambayo muda wake wa uchaguzi kwa mujibu wa sheria umefikiwa
aidha wizara kwa kushirikiana muccobs itatoa mafunzo kwa wajumbe wa bodi wapya watakaochaguliwa pamoja na watendaji wa vyama vya ushirika vya mazao na saccos
 kuhamasisha wananchi kuanzisha ama kujiunga kwenye vyama vya ushirika 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha wananchi wengi zaidi kujiunga katika vyama vya ushirika yakiwemo maeneo ya mb inga na mara ambako tayari hatua za kuimarisha vyama vikuu vya ushirika zilikwishaanza
msisitizo mkubwa utawekwa katika kuongeza idadi ya wanachama katika vyama vilivyopo ili kuimarisha mitaji yake viweze kuendeshwa kibiashara kwa manufaa ya wanachama wake
lengo ni kuongeza idadi ya vyam vya ushirika nchini kwa asilimia na idadi ya wanachama wa vyama vya ushirika kwa asilimia 
aidha wizara kwa kushirikiana na wadau imepanga kuhamasisha vijana katika mikoa mbalimbali wajiunge katika ushirika wa uzalishaji mali na kuanzisha vyama vya ushirika wa akiba na mikopo ili waweze kupata mitaji ya kuendesha miradi yao
katika maeneo hayo imepangwa kutilia mkazo uzalishaji wa mazao ya mboga matunda ya muda mfupi na mazao mengine ya kilimo kutegemeana na hali ya eneo husika
kueneza matumizi ya mfumo wa stakabadhi za mazao ghalani 
mheshimiwa spika wizara itashirikiana na wizara ya viwanda biashara na masoko pamoja na tawala za mikoa na halmashauri za wilaya kueneza matumizi ya mfumo wa stakabadhi za mazao ghalani katika maeneo yanayozalisha korosho na pamba hususan katika mikoa ya lindi dar es salaam tanga na ruvuma kwa zao la korosho shinyanga kahama kagera biharamulo tanga morogoro na pwani kwa zao la pamba
aidha wizara itawawezesha wanachama kuvifufua na kuviimarisha vyama ambavyo ni sinzia ili mfumo huo uweze kutumika katika maeneo hayo
kufufua na kuimarisha vyama vya tumbaku 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na bodi ya tumbaku itafanya uchambuzi wa made ni ya pembejeo yanayodaiwa na makampuni ya ununuzi wa tumbaku na kuanza kuyalipa
kufanyika kwa malipo hayo kutaviwezesh vyama husika kuwa na uhuru wa kuwasambazia wakulima pembejeo moja kwa moja kwa bei nafuu ikilinganishwa na bei au malipo makubwa ambayo hudaiwa na makampuni ya tumbaku kutokana na biashara hiyo
hatua hiyo itawawezesha wakulima kutokutegemea makampuni katika kupata pembejeo za tumbaku
 kuimarisha uendeshaji wa saccos na benki za ushirika 
mheshimiwa spika wizara itachapisha na kusambaza miongozo ya uendeshaji na usimamizi wa saccos kwa wadau mbalimbali kwa le ngo la kuviwezesha vyama hivyo kuendesha shughuli zake kwa kuzingatia viwango vya asasi za fedha pamoja na mahitaji ya wanachama wake
wizara itaendelea kufadhili mafunzo ya cheti kwa watendaji wa saccos yanayotolewa na muccobs ili kuwaongezea uwezo
aidha wizara itashirikiana na wadau wengine kutoa mafunzo kwa saccos zenye mitaji mikubwa kulinda mali za wanachama wake
kwa kushirikiana na benki kuu wizara itae ndelea kuhimiza na kufuatilia ujenzi wa mtaji wa benki za ushirika za kilimanjaro na kagera
kuimarisha ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika 
mheshimiwa spika kwa kushirikiana na coasco wizara itatoa mafunzo ya ukaguzi wa kawaida wa vyama vya ushirika kwa wakaguzi wa wilaya na mikoa
wizara itafanya ukaguzi maalum wa vyama vya ushirika pale inapobidi
aidha wizara itafuatilia kwa karibu shughuli za vyama ili kutoa ushauri unapohitajika kwa lengo la kuona vinaboresha huduma kwa wanachama
 kuimarisha idara na taasisi za ushirika 
mheshimiwa spika wizara itawapatia mafunzo ya muda mfupi na mrefu maafisa ushirika wa tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa ili kuwaongezea uwezo wa kutekeleza majukumu yao
kwa kushirikiana na mamlaka husika wizara itateua warajis wasaidizi wa mikoa pamoja na maafisa wa wilaya kujaza nafasi zilizo wazi
wizara itaendelea kutoa ruzuku kwa shirika la ukaguzi wa vyama vya ushirika ili liweze kujiimarisha kukagua na kuwasomea wanachama wa vyama vya ushirika hesabu za vyama vyao kwa wakati
aidha wizara itaendelea kutekeleza maelekezo ya mhe
rais kukamilisha uanzishwaji wa tume ya maendeleo ya ushirika
udhibiti wa ukimwi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itatathmini hali ya maambukizi ya ukimwi katika wizara
tathmini hiyo itaweza kutoa mwelekeo wa hali halisi ya ukimwi katika sehemu ya kazi na kuweza kuandaa mpango mkakati utakaoana na mkakati wa taifa wa ukimwi national hiv aids strategy 
uendelezaji wa shughuli za ukimwi utafanyika kupitia bajeti ya matumizi mengine tofauti na ilivyokuwa katika kipindi kilichopita ambapo shughuli hizo ziligharamiwa kupitia mradi wa tanzania multisectoral aids project tmap
wizara itaendelea kuwawezesha watumishi wanaoishi na virusi vya ukimwi kupata vyakula vyenye virutubisho pamoja na kuhudhuria kliniki kwa ajili ya matibabu
aidha mafunzo yatatolewa kwa wanafunzi tarajali katika vyuo vya mafunzo ya kilimo vya ilonga na uyole kuhusu mabadiliko ya tabia na mienendo kwa vijana ili kuepuka maambukizo ya virusi vya ukimwi
masuala ya jinsia 
mheshimiwa spika kwa kuzingatia umuhimu wa kuhaulisha masuala ya jinsia katika kuendeleza kilimo nchini wizara itashirikiana na wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto ku andaa mwongozo wa kuingiza masuala ya jinsia katika shughuli za kilimo
aidha elimu ya jinsia itatolewa kwa wajumbe wa kamati ya jinsia ya wizara ili kuwajengea uwezo wa kuzingatia masuala ya jinsia katika kupanga na kutekeleza mipango ya wizara
maendeleo ya rasilimali watu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaajiri watumishi ili kuongeza nguvu kazi katika utoaji huduma na kupandisha vyeo watumishi katika madaraja mbalimbali kwa kuzingatia sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma
wizara pia itaendelea kutoa mafunzo elekezi orientation kwa waajiriwa wapya ili waweze kufahamu sheria ta ratibu na kanuni zinazotumika katika utendaji wa shughuli za serikali pamoja na maadili ya utumishi wa umma kabla ya kupewa majukumu
aidha ukaguzi wa watumishi human resources audit utaendelea kufanyika ili kuwa na taarifa sahihi za watumishi wote wa wizara waliopo kwenye orodha ya malipo ya mishahara
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutekeleza programu ya kuboresha utumishi wa umma awamu ya pili public service reform programme ii psrp ii kwa kuendelea kuwajengea uwezo wasaidizi wa kumbukumbu kwa kuwa patia mafunzo na vitendea kazi ili kuboresha na kuimarisha utunzaji wa kumbukumbu za kiutumishi na kiutendaji
hatua hiyo itarahisisha upatikanaji haraka wa taarifa zita kazosaidia utoaji wa maamuzi kwa wakati na hivyo kupunguza malalamiko kutoka kwa wateja
aidha wizara itaendelea kutoa mafunzo kwa watumishi wapya wa wizara kuhusu mfumo wa wazi wa mapitio na tathmini ya utendaji kazi open performance review and appraisal system opras ili kuongeza ushiriki na umiliki wa watumishi katika kupanga malengo utekelezaji ufuatiliaji na kufanya mapitio ya utendaji wa majukumu yao
shukrani 
mheshimiwa spika nawashukuru sana waheshimiwa wabunge hususan kamati ya bunge ya kilimo mifugo na maji ikiongozwa na mheshimiwa gideon a
cheyo mbunge wa ileje iliyochambua makadi rio ya matumizi ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa kina na kutoa mapendekezo ambayo yamesaidia katika kuboresha mapendekezo ya mpango wa mwaka 
mchango wao utatiliwa maanani na utaendelea kuwa sehemu muhimu katika kuendeleza sekta ya kilimo nchini
mheshimiwa spika naomba nichukue nafasi hii kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa ambayo yamesaidia sana wizara katika juhudi za kuendeleza kilimo
kwanza napenda kuzishukuru nchi za japan ireland china india israel indonesia korea ya kusini marekani misri ubelgiji uholanzi na uswisi
nayashukuru pia mashirika na taasisi za kimataifa zifuatazo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika ifad dfid undp fao jica eu unicef wfp cimmyt icrisat asareca usaid koica icraf iita irri cfc avrdc agra warda rockfeller foundation na bill and melinda gates foundation
ushirikiano na misaada ya nchi na mashirika hayo bado tunauhitaji ili tuweze kuendeleza kilimo nchini
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za pekee kw wakulima wa nchi hii kwa kazi kubwa wanayofanya katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara pamoja na mazingira magumu waliyo nayo
napenda kumshukuru naibu waziri wa kilimo chakula na ushirika mhe
dkt
david mathayo david mbunge wa same magharibi katibu mkuu bw
mohamed s
muya naibu katibu mkuu bibi sophia elias kaduma wakurugenzi taasisi na asasi zilizo chini ya wi zara watumishi wote na wadau mbalimbali wa sekta ya kilimo kwa juhudi ushirikiano na ushauri uliowezesha kutekelezeka kwa majukumu ya wizara bila kukwama
mwisho natoa shukrani kwa mpiga chapa mkuu wa serikali kwa kufanikisha kuchapishwa kwa hotuba hii
vi
hitimisho 
mheshimiwa spika programu ya kuendeleza sekta ya kilimo na programu kabambe ya mageuzi na modenaizesheni ya ushirika zinatekeleza ilani ya ccm kwa ajili ya uchaguzi wa mwaka na sera ya serikali ya kupeleka madaraka kwa wananchi ili washiriki kikamilifu katika kuainisha matatizo yanayowakabili kupanga mipango ya kukabiliana nayo kushiriki katika utekelezaji wa mipango hiyo na kufanya tathmini ya utekelezaji wa mipango hiyo
aidha wizara kupitia mpango wa mwaka itatekeleza malengo ya mkukuta yafuatayo i
kuongeza uzalishaji wa mazao ya chakula kutoka tani milioni 
 mwaka hadi kufikia tani milioni mwaka ii
kudhibiti mmomonyoko wa udongo na upotevu wa bioanuwai ya kilimo iii
kuongeza uzalishaji na tija katika kilimo
kwa kuwa sekta ya kilimo ni mtambuka ni matumani yangu kuwa wadau wote wenye kuchangia maendeleo ya sekta ya kilimo tutashirikiana katika ku yapatia ufumbuzi chini ya kauli mbiu ya kilimo kwanza
vii
maombi ya fedha kwa mwaka 
mheshimiwa spika naomba sasa bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi kwa ajili ya matumizi ya wizara ya kilimo chakula na ushirika kwa mwaka 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
kati ya fedha hizo za maendeleo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
mheshimiwa spika pamoja na hotuba hii nimewasilisha mezani nakala ya randama ya 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kiambatisho na
 mikoa yenye upungufu wa chakula mwaka mkoa wilaya idadi ya watu wilayani idadi ya wenye upungufu wa chakula wenye upungufu kipindi cha upungufu mahitaji ya chakula cha msaada idadi ya wenye upungufu mkubwa wa chakula mahitaji ya chakula cha bure wenye upungufu wa wastani mahitaji ya chakula cha bei nafuu tani tani tani arusha longido 
 monduli 
 karatu 
 ngorongoro 
 meru 
 jumla 
 k manjaro mwanga 
 rombo 
 same 
 jumla 
 lindi lindi rural 
 kilwa 
 nachingwea 
 liwale 
 mkoa wilaya idadi ya watu wilayani idadi ya wenye upungufu wa wenye upungufu kipindi cha upungufu mahitaji ya chakula cha msaada idadi ya wenye upungufu mahitaji ya chakula cha bure wenye upungufu wa wastani mahitaji ya chakula cha bei nafuu chakula mkubwa wa chakula manyara simanjiro 
 kiteto 
 mbulu 
 hanang 
 babati 
 jumla 
 bunda 
 mara musoma 
 rorya 
 jumla 
 mwanza magu 
 ukerewe 
 jumla 
 mtwara nanyumbu 
 jumla 
 morogoro morogoro r 
 mvumero 
 mkoa wilaya idadi ya watu wilayani idadi ya wenye upungufu wa chakula wenye upungufu kipindi cha upungufu mahitaji ya chakula cha msaada idadi ya wenye upungufu mkubwa wa chakula mahitaji ya chakula cha bure wenye upungufu wa wastani mahitaji ya chakula cha bei nafuu korogwe 
 kilindi 
 pangani 
 handeni 
 jumla 
 dodoma mpwapwa 
 bahi 
 chamwino 
 kongwa 
 kondoa 
 jumla pwani bagamoyo 
 kibaha ru 
 jumla 
 iringa iringa 
 jumla 
 jumla kuu kiambatisho 
uzalishaji wa mazao makuu ya biashara kwa msimu wa 
zao badiliko sababu kahawa 
 i miche bora iliyopandwa imeanza kutoa matunda
ii tabia ya zao la kahawa kuzaa sana ms imu mmoja na kujijenga msimu unaofuata iii serikali kudhibiti biashara ya magendo katika mkoa wa kagera kwenda nchi jirani
tumbaku 
 mafanikio hayo yalitokana na utekelezaji wa mikakati na kazi ziliz opangwa msimu 
chai 
 i sababu za kutofikia lengo la tani ni pamoja na i kuongezeka kwa bei ya mbolea ambayo ilipanda maradufu ii upungufu wa katika maeneo yanayolima chai iii mgogoro kati ya umoja wa wakulima wa chai rungwe na chama cha ushirika cha ruteco iv mgogoro wa kiwanda cha chai cha lupembe uliosababisha hekta kutokuchumwa zao badiliko sababu pareto 
 i be nzuri msimu uliopita ilihamasisha wakulima kuongeza uzalishaji ii wakulima walihamasika na upatikanaji rahisi wa miche na mbegu bora mkonge 
 ongezeko dogo limetokana na matumizi duni ya teknolojia katika uzalishaji kodi kubwa ya ongezeko la thamani inayotozwa kwenye vipuri vya mashine na mitambo mbalimbali inayotumika kwenye uzalishaji na usindikaji wa mkonge
korosho 
 i matumizi madogo ya pembejeo za korosho kutokana na kipato kidogo ii gharama kubwa ya matumizi sahihi ya madawa ya ruzuku iii kutofuatwa kwa kalenda ya usambazaji na mafunzo kuhusu matumizi sahihi ya pembejeo kutokana na fedha kuchelewa pamba 
 lengo la tani halikufikiwa kutokana na i ukame katika baadhi ya maeneo ya pamba iii matumizi madogo ya viuatilifu vilivyopendekezwa na wataalam na kutozingatiwa kwa kanuni za kilimo bora cha pamba
sukari 
 lengo la kuzalisha tani halikufikiwa kutokana na hali ya ukame tija ndogo na ajali za mioto katika mashamba ya miwa hususan katika bonde la kilombero zilipongua tani 
chanzo bodi za mazao kiambatisho na
 uzalishaji wa mbegu za mafuta kati ya na tani
mwaka alizeti karanga pamba ufuta soy chanzo wizara ya kilimo chakula na ushirika kiambatisho 
malengo ya uzalishaji wa mazao makuu msimu tani na
zao chai sukari tumbaku pareto pamba kahawa mkonge korosho chanzo bodi za mazao jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo sehemu ya masoko ya mazao ya kilimo taarifa ya wiki ya mwenendo wa bei mazao ya chakula oktob jedwali wastani wa bei za jumla kitaifa tzs kilo jedwali 
wastani wa bei za jumla za mahindi kwa wiki tzs kilo mazao wiki ya nyuma okt wiki iliyopita okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii mahindi mchele maharage mtama viazi mviringo soko wiki ya nyuma okt wiki iliyopita okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini bukoba dar es salaam ilala dar es salaam kinondoni dodoma majengo dodoma kibaigwa mpanda musoma babati morogoro mtwara dc tabora tanga mgandini ujumbe mkuu wastani wa bei za mazao makuu chakula kitai fa zimeongezeka na ku pungua kwa viwango tofa uti ambapo bei za mtama zimeongezeka kwa asilimia na mchele kwa asilimia na bei za maharage mahindi na viazi mvirin go zimepungua kwa asilimia na mtawalia
mahind i bei zimeonekan kuwa za juu zaidi katika soko la musoma dodoma majengo na babati
bei za chini imeonekana katika soko la arusha mjini tabora na mpanda
mchele bei zimeonekana kuwa juu zai di katika soko la dar es salaam ilala dar es salaam kin ondoni na soko la babati ambap bei ya chini meonekana katika soko la mpa nda na soko la musoma
maharage bei zimeonekana kuwa za juu zaidi katika soko la mpand na soko la tabora ambapo bei za chini zimeonekana katika soko la morogoro na iringa mjini
korosho kwa msi mu wa wa mauzo mahitaji mpaka sasa yamezidi korosho iliyopo kwa tani 
jedwali was tani wa bei za jumla za mchele kwa wiki tzs kilo jedwali wasta ni wa bei za jumla za maharage kwa wiki tzs kilo soko wiki ya nyuma okt wiki iliyopita okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam ilala dar es salaam kinondoni dodoma majengo bukoba babati morogoro iringa mjini mpanda mtwara dc tabora tanga mgandini soko wiki ya nyuma okt wiki iliyopita okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam ilala dar es salaam kinondoni dodoma majengo bukoba babati morogoro mpanda mtwara dc musoma iringa mjini tabora tanga mgandini jedwali wastani wa bei za jumla za mtama kwa wiki tzs kilo jedwali wastani wa bei za jumla za viazi mviringo kwa wiki tzs kilo table wastani wa bei za mazao ya horticulture kwa tarehe october eneo la soko mji nyanya kg crate vitunguu kg sack tikiti maji kilo nanasi kilo green pepper kg sack cucumber kg sack nairobi mombasa zanzibar dar es alaam morogoro dodoma shinyanga mwanza mbeya arusha tanga lindi mtwara chanzo taha soko wiki ya nyuma okt wiki iliyopita okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita na wiki hii arusha mjini dar es salaam kinondoni dar es salaam ilala dodo ma majengo bukoba babati morogoro musoma mpanda mtwara dc tabora tanga mgandini soko wiki ya nyuma okt wiki iliyopita okt wiki hii okt badiliko wiki iliyopita na wiki hii arusha mjini dar es salaam kinondoni dar es salaam ilala dodoma majengo dodoma kibaigwa bukoba babati morogoro mtwara dc tabora tanga mgandini jedwali mauzo ya orosho kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe oktoba tarehe ya mnada jina la chama kikuu kiasi kilichokusanywa kilo mahitaji ya wanunuzi kilo idadi ya wanunuzi bei sh kilo kiasi kilichouzwa kilo ya chini ya juu tanecu mamcu mwambao runali tanecu mamcu mwambao runali tanecu mamcu mwambao runali tamcu tanecu mamcu jumla chanzo bodi ya koro sho tanzania kwa msimu wa wa mauzo hadi kufikia tarehe oktoba jumla ya tani zilikuwa zimeuzwa kwa njia ya minada kati ya tani zilizokuwa zimeku sanywa wakulima ambapo mahitaji ya wanunu zi yalikuwa ni jumla ya tani 
bei ya korosho ya daraja la chini undergra de ni shilingi na bei ya chini ya korosho ya daraja la juu standard grade ni shili ngi ambapo bei ya juu ya korosho daraja la juu ni shilingi 
jedwali bei elekezi shilingi ya mbolea iliyotangazwa tarehe ag osti kituo cha mauzo dap urea kilo kilo kilo kilo arusha dodoma dar es salaam geita iringa kagera katavi kigoma kilimanjaro lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza njombe pwani rukwa ruvum shinya nga simiyu singida songwe tabora tanga wastan chan zo wizara ya kilimo jedwali miezi sahihi ya kupanda na kuvuna ili kupata bei nzuri zao wakati mzuri wa ku vuna wakati mbaya wa kuvuna muda sahihi wa kupanda vitunguu feb julai julai novemba sept des nyanya jan mei juni desemba sept des hoho kijani feb aprili juni januari okt nov karoti okt machi april sept julai okt matango feb mei mei jan des jan viazi mviringo machi juni julai jan des feb tikiti maji machi aprili oktoba desemba mei sept des feb jan feb ago sept hoho za rangi jun nov des mei feb machi tangawizi aprili julai agosti machi des feb chanzo taha zingatia bei hizi ni za wastani kwa masoko ya jumla
alama zinaelezea mabadiliko ya bei bei imeongezeka bei imepungua hakuna mabadiliko au maba diliko ni chini ya asilim ia moja
bei elekezi za mbolea ni za reja reja na zinatofautiana kwenye mikoa kulingana na umbali
chanzo cha takwimu wizara ya ilimo na wizara ya viwanda na biashara
kwa maelezo zaidi wasiliana na mkurugenzi msaidizi sehemu ya masoko ya maza o wizara ya kilimo s
p dodoma
barua pepe simu au hotuba ya waziri wa kilimo na ushirika mheshimiwa paul p
kimiti mbunge wakati akiwasilisha bungeni makadirio ya matumizi ya fedha kwa mwaka i
utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa likae kama kamati ya matumizi ili liweze kujadili na hatimaye kuidhinisha makadirio yawizara ya kilimo na ushirika kwa mwaka 
mheshimiwa spika awali ya yote naomba kutumia nafasi hii kuwapongeza mheshimiwa profesa pius mbawala mbunge kwa kuteuliwa kwake kuwa naibuwaziri wa kilimo na ushirika
pia napenda kumpongeza katibu mkuu luteni kanalitirumanywa philibert magere kwa kuteuliwa kushika wadhifa huu katika wizarayangu
ningependa kutumia nafasi hii kuwapongeza waheshimiwa wabunge wotewapya waliochaguliwa katika kipindi hiki na kutoa rambirambi na pole zangu kwawale wote tuliowapoteza katika bunge letu kwa njia moja au nyingine
mheshimiwa spika sasa napenda kumshukuru na kumpongeza waziri mkuu mheshimiwa frederick t
sumaye mbunge kwa hotuba yake nzuri ambayoimefafanua masuala mengi ya sekta mbalimbali ikiwa ni pamoja na sekta ya kilimo mifugo na ushirika
aidha napenda kuchukua nafasi hii kuwashukuru nakuwapongeza mawaziri wenzangu wawili walionitangulia kwa hotuba zao ambazozimefafanua masuala mengi ya kiuchumi na kijamii
vilevile nawashukuruwaheshimiwa wabunge kwa michango yao ambayo imesaidia sana kuonyeshamaeneo yanayohitaji msisitizo katika wizara yangu
kwa kweli mengimliyoyazungumza katika wizara hizo yamenisaidia hasa katika kuimarishamaandalizi ya utekelezaji wa mipango ya wizara yangu
nawashukuru tena kwahilo
hali ya chakula duniani 
mheshimiwa spika kila mwaka wizara yangu huwa inatoa taarifa fupi juu ya hali ya chakula duniani
taarifa hii ni muhimu kwa sababu inatusaidia kujizatitizaidi katika matumizi ya chakula chetu
kufuatana na taarifa ya shirika la chakulana kilimo la umoja wa mataifa fao ya aprili uzalishaji wa nafaka dunianikatika kipindi cha unatarajiwa kukidhi mahitaji na pengine kuwa na ziadakidogo
makisio ya awali yanaonyesha uzalishaji wa tani milioni ikilinganishwana mahitaji ya tani milioni kwa mwaka 
mheshimiwa spika pamoja na kuwepo hali ya kujitosheleza kwa chakuladuniani zaidi ya nchi nyingi zikiwa katika bara la afrika ikiwemo tanzania zitakabiliwa na upungufu mkubwa wa chakula na hivyo kuhitaji chakula cha msaada
inakisiwa kwamba kiasi cha tani 
 milioni za chakula cha msaada zitahitajika ilikukidhi mahitaji ya chakula ya nchi hizo
wakati mahitaji ya chakula cha msaadayanaonyesha ongezeko upatikanaji wake umekuwa ukipungua mwaka hadi mwaka
taarifa ya shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa ya mwaka inaonyesha kuwa upatikanaji wa chakula cha msaada umekuwa wa chini mno kulikowakati mwingine wowote katika kipindi cha miaka ishirini iliyopita
aidha kutokanana ongezeko kubwa la bei ya nafaka kwenye soko la dunia nchi maskini zitashindwakuagiza chakula cha nyongeza kutoka nje
suala la upitikanaji wa chakula lilijadiliwakwa kirefu katika mkutano wa nchi wanachama wa fao uliofanyika rome italianovemba 
mkutano huo vile vile ulikubaliana na kuweka mihadi kwamba kilanchi ijitahidi kuwa na amani na utulivu itumie rasilimali zake kwa uangalifu juhudiziwekwe katika kuongeza uzalishaji katika sekta za kilimo husasan chakula misituna uvuvi
aidha masuala ya kuondoa umaskini na kujiweka tayari kukabili nakudhibiti maafa yazingatiwe
mheshimiwa spika katika bara la afrika uzalishaji wa nafaka katika msimuwa unatarajiwa kuwa wa kuridhisha katika nchi za sadc zikiwemo bot swana lesotho namibia swaziland afrika kusini na zambia
katika nchi hizouzalishaji wa mahindi unakisiwa kufikia tani 
 milioni karibu sawa na msimuuliopita
nchi za malawi msumbiji na zimbabwe zitapata mavuno pungufu kidogokwa sababu ya mafuriko wakati tanzania inakabiliwa na upungufu mkubwa wauzalishaji wa mahindi kutokana na ukame
katika nchi za afrika kaskazini magharibi hali ya uzalishaji wa chakula pia hairidhishi
nchi za cape verde chad maurita nia liberia na siera leone zimepata mavuno chini ya wastani
wakati huo huo nchiza rwanda burundi na jamhuri ya kidemokrasi ya congo zinakabiliwa na upungufumkubwa wa chakula na kushindwa kuzalisha kutokana na vita vya wenyewe kwawenyewe
katika nchi za afrika mashariki hali ya chakula ni mbaya kutokana nakukosa mvua za vuli
sehemu za kaskazini mashariki ya kenya mikoa ya kusiniya ethiopia nazo zinakabiliwa na tatizo hili
aidha sehemu za uganda na ethiopiana kaskazini ya tanzania wananchi wengi hawana chakula cha kutosha
hali ya mazao ya biashara 
mheshimiwa spika imethibitika kuwa bei ya mazao ya biashara yaliyoingizwa kwenye mfumo wa soko huria hutegemea sana bei ya soko la dunia
kwa mara yakwanza katika kipindi hiki tangu tuanze mfumo wa soko huru bei katika soko ladunia kwa mazao ya korosho kahawa pamba na tumbaku zilishuka kutoka viwangovya bei za soko hilo la nje za miaka ya na 
hali hiyo imeyafanyamazao haya kupata bei za wakulima pungufu
baadhi ya bei zilipanda kidogo sanaikilinganishwa na bei ambazo wakulima wa mazao haya walizipata katika misimuiliyopita
ii mapitio ya mwaka mazao ya chakula 
mheshimiwa spika kwetu sisi wakulima na wafugaji mwaka huu wa fedhaulianza vibaya kama sote tunavyoelewa kuwa hali ya hewa kwa msimu wa hapa nchini haikuwa ya kuridhisha kutokana na ukame uliosababishwa na uhaba wamvua na vipindi virefu vya jua
uzalishaji wa mazao makuu ya chakula yakiwemomahindi uwele mpunga ngano maharage mihogo unatarajiwa kushukaikilinganishwa na msimu uliopita
makisio ya awali yanaonyesha kuwa uzalishajiwa chakula kwa jumla katika kipindi cha mwaka utashuka kwa asilimia 
 hadi kufikia tani 
 milioni ikilinganishwa na msimu uliopita ambao tulipatatani 
 milioni
sababu kubwa zilizochangia katika kushuka kwa uzalishaji wamazao ya chakula ni pamoja na a kukosekana kwa mvua za vuli ambazo huchangia kwa wastani wa asilimia ya uzalishaji wa chakula katika maeneo yanayopata mvua hizi
b kuchelewa kwa mvua za masika
c kupungua kwa maeneo yaliyolimwa nafaka wakati hasa wa msimu wa vuli
d matukio ya mafuriko katika baadhi ya maeneo nchini
e matumizi madogo ya mbolea kutokana na bei kubwa
mheshimiwa spika mahitaji yetu ya chakula kwa mwaka yanakisiwa kuwa tani 
 milioni kwa mazao ya nafaka na tani 
 milioni kwa mazaoyasiyo nafaka
hii ni jumla ya tani 
 milioni za chakula
makisio ya mavuno yaawali kutokana na tathmini ya hali ya chakula nchini iliyofanywa na wizara yakilimo na ushirika kwa kushirikiana na idara kuu ya hali ya hewa shirika lachakula na kilimo la umoja wa mataifa fao shirika la chakula duniani wfp na shirika la kimataifa la maendeleo la amerika usaid mwezi machi imeonyesha pengo la tani za mahitaji ya kitaifa
pengo hili linapungua haditani baada ya kufidiwa na mazao yasiyo nafaka vyakula vyote vikichukuliwamaanani
pengo hilo halina budi kuzibwa kwa kuagiza chakula kutoka nje ya nchina ikibidi serikali haitasita kuomba chakula cha msaada
hata hivyo kutokana namvua ambazo licha ya kuchelewa kunyesha ziliendelea vizuri serikali ilitoa mbeguza muda mfupi kwa wakulima wa mikoa ya pwani morogoro tanga kilimanjarona arusha
kwa kuwa wakulima waliitikia vizuri pengo la upatikanaji wa chakulanchini halina budi kupungua
hali halisi itajulikana baada ya kufanyika makisio yamwisho ifikapo mwishoni mwa mwezi julai 
mazao ya biashara 
mheshimiwa spika kwa upande wa mazao ya biashara uzalishaji ulikuwa sio wa kuridhisha katika msimu wa ikilinganishwa na msimu wa kutokana na ukame
uzalishaji wa kahawa ulipungua kwa asilimia korosho kwaasilimia chai kwa asilimia pareto kwa asilimia na mkonge kwa asilimia 
kwa upande wa pamba kumekuwa na ongezeko kidogo la asilimia 
 kutokana na kutokuwepo kwa bei ya kuvutia kwa wakulima
kulikuwa na ongezeko kwa upandewa tumbaku kwa asilimia kutokana na huduma nzuri za kuwapatia wakulimapembejeo kwa wakati unaotakiwa kwa njia ya kuwakopesha
uzalishaji wa sukariuliongezeka kwa asilimia 
wizara yangu itaendelea kuwashauri na kuwahimizawanunuzi wa mazao mbalimbali ya biashara kupeleka pembejeo za kutosha iliwakulima wazipate kwa wakati muafaka
mazao yasiyo asilia 
mheshimiwa spika katika msimu wa mazao ya mbegu za mafuta kama ufuta mawese nyonyo na soya yamepata msukumo mkubwa wa uzalishaji nautafiti
shughuli hizi zimeendelea kuimarishwa katika kituo cha utafiti cha naliendele mtwara
vile vile mazao ya mboga matunda maua na viungo yameendeleakuhimizwa na yameonyesha kuwa na soko la ndani na nje ya nchi
kwa mfanokatika msimu wa kiasi cha tani za mboga maua mbegu za maua viungo na matunda ziliuzwa nchi za nje na kuliletea taifa kiasi cha shilingi 
 bilioni
kazi kubwa ambayo wizara yangu inabidi iliwekee mkazo zaidi ni upatikanajiwa soko la uhakika kwa wakulima wa mazao hayo
pia wizara itaweka msukumomaalum wa kuwahamasisha wawekezaji na kuandaa vivutio maalum kwa kuwatakawaongeze vinu vya kusindika mafuta ili pamoja na kuandaa masoko yenye uhakika mbinu bora za uzalishaji ziandaliwe ili wakulima wasione bughudha kwa kuyalimamazao hayo
mazao yatokanayo na mifugo 
mheshimiwa spika hali ya uzalishaji wa mazao yatokanayo na mifugo kwa kipindi cha mwaka kwa ujumla haikuwa nzuri hasa kutokana na maeneomengi ya nchi kutopata kabisa mvua za vuli
inakadiriwa kuwa karibu mifugo milioni ilikabiliwa na tatizo kubwa la ukame hasa katika mikoa ya arusha kilimanjaro mara mwanza na tabora
kutokana na hali hii wafugaji katika mikoa hiyowalilazimika kuhamia kwenye maeneo mengine ya mikoa ya shinyanga singida dodoma iringa mbeya hadi rukwa kufuata malisho na maji
uhamaji huoulisababisha migongano kati ya wakulima na wafugaji uharibifu wa mazingira napia kuenea kwa ugonjwa wa sotoka katika maeneo yaliyohamiwa
mheshimiwa spika shughuli za uendelezaji wa ng ombe wa maziwa ziliendelea vizuri na hasa kwa wafugaji wadogo wadogo nchini kwenye maeneo ambayohayakukumbwa na ukame
jumla ya mitamba ilisambazwa kwa wafugajiikilinganishwa na lengo la kusambaza mitamba 
sambamba na usambazaji wamitamba jumla ya mbuzi wa maziwa walisambazwa kupitia shirika lisilo lakiserikali la heifer project international
kutokana na sera kubadilika na wizarakuacha kujishughulisha na biashara mashamba ya serikali ya kuzalisha mitamba lmus ya sao hill nkundi ibaga hanga lugufu mabuki kibaha mivumoni na kahama yamepimwa ili kufahamu ukubwa na mipaka yake na pia kutambua malizilizopo ili mashamba hayo yaweze kupatiwa hati miliki kwa madhumuni yakubinafsishwa au kukabidhiwa taasisi zinazoweza kuendesha mashamba hayokibiashara
uongozi wa mikoa inayohusika utashirikishwa ili kuona kama wapowawekezaji ndani ya mikoa wanaoweza kuendeleza shughuli hizo ili serikali iendeleekutoa utaalamu wake
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka shabaha kubwa ilikuwa ni kuongeza uzalishaji na ubora wa nyama pamoja na kuendeleza masoko ya ndanina nje ili kuweza kulipatia taifa letu pato zaidi ikiwa ni pamoja na fedha za kigeni
hata hivyo hali ya uzalishaji nyama nchini iliendelea kukabiliwa na matatizo hasakutokana na ukosefu wa maji na malisho katika sekta ya ufugaji wa asili kufuatiahali ya ukame iliyoikumba sehemu kubwa ya nchi yetu
wizara imefanikiwa kupatafedha zilizotolewa na serikali ya japan jumla ya shilingi milioni zitakazotumikakukarabati au kuimarisha malambo yaliyoathirika na ukame
ugawaji na matumiziya fedha hizi utategemea mapendekezo ya wizara yangu yatakayopokelewa naviongozi wa mikoa itakayohusika
aidha wizara inashauri wanavijiji kuendelea najuhudi za kuchanga fedha kwa ajili ya uchimbaji wa malambo
mheshimiwa spika ukame ulisababisha kutofikiwa lengo la uzalishaji wa nyama la tani kwa msimu 
kutokana na hali hiyo mifugo mingi ilikufa nawafugaji wengi walipata hasara kubwa kutokana na kuuza mifugo yao kwa bei ndogoili kuepuka hasara
kwa mfano arusha bei ya ng ombe mmoja ilishuka kutoka wastaniwa shilingi laki moja hadi shilingi elfu tatu
kwa niaba ya serikali naomba nitumienafasi hii kupitia kwa waheshimiwa wabunge kuwapa pole wafugaji wetu waliopatwana baa hilo la kupotelewa na mifugo yao
kwa upande wa masoko ya mifugo ya ndani wizara iliendelea kukarabati vituo vya mifugo night camps katika mikoa ya dar es salaam tanga arusha taborana kilimanjaro
lengo ni kukarabati minada ya mifugo na kuiweka katika mazingiramazuri ili ubinafsishaji wake uwe wa mafanikio
katika mkoa wa tanga kazi zifuatazozimekamilishwa njia za mifugo stock routes vituo vya kulaza ng ombe nightcamps kituo kimoja cha kukagulia mifugo check point kimejengwa na mnada wang ombe unaendelea kujengwa kibirashi tanga
hivi sasa wafugaji wameanzakuvitumia vituo hivi
minada ya mifugo ya weruweru kilimanjaro themi namakuyuni arusha imepatiwa maji
hata hivyo suala la kuwa na machinjio mipakaniili kupunguza wimbi la mifugo yetu kuhama na kuchinjwa nchi jirani pamoja naviwanda vya kusindika nyama vitapewa kipaumbele katika mwaka huu wa fedha kwa kuwashirikisha wawekezaji
mheshimiwa spika uzalishaji wa vyakula vya mifugo nchini umekuwa wa wastani
mashirika na makampuni ya watu binafsi yana uwezo wa kuzalisha vyakulambalimbali vya mifugo na kufikia tani kwa mwaka
hata hivyo viwanda vingi ama vimefungwa au vimekuwa vikizalisha chini ya uwezo wake kutokana namatatizo mbalimbali ikiwa ni pamoja na uchakavu wa mitambo ukosefu wa malighafi mtaji mdogo na mahitaji madogo ya vyakula hivi kutoka kwa wafugaji
hii nikutokana na wafugaji wengi kujitoa katika shughuli za ufugaji kunakosababishwana biashara hizo kutolipa bei ya mazao yao kuwa chini kulinganisha na bei kubwaya vyakula hivyo madawa na wakati mwingine kodi mbalimbali wanazotozwawafugaji bila kuzingatia kipato chao
katika kipindi cha mwaka tani za vyakula mbalimbali zinakisiwa kuzalishwa
mheshimiwa spika nchi yetu inao uwezo wa kuzalisha ngozi milioni kwa mwaka
katika kipindi cha ngozi za ng ombe milioni 
 mbuzi vipandemilioni 
 na kondoo vipande vilikusanywa ikilinganishwa na lengo laukusanyaji ngozi za ng ombe milioni 
 mbuzi vipande milioni 
 na kondoovipande 
lengo la ukusanyaji halikuweza kufikiwa kutokana na kushukakwa bei za ngozi nchi za nje
kwa jumla uuzaji wa ngozi nchi za nje kwa mwaka ulikuwa ngozi za ng ombe vipande ngozi za mbuzi vipande na ngozi za kondoo vipande na kulipatia taifa shilingi milioni
huduma za ushauri kwa wakulima na wafugaji 
mheshimiwa spika mradi wa huduma za ushauri kwa wakulima na wafugaji nalerp ulianzishwa mwaka na awamu ya kwanza ilikamilika rasmi mwezijuni 
awamu ya pili naep ii iliandaliwa na kuanza mwezi oktoba kwa madhumuni ya kuendeleza shughuli za ushauri zilizokuwa zinafanyika katikaawamu ya kwanza pamoja na kujaribu kutatua matatizo ambayo hayakutatuliwa katikaawamu hiyo
maeneo muhimu yanayoshughulikiwa ni pamoja na kuwaelimishawataalam na kuendelea kuwapatia nyumba na vitendea kazi kuwapatia wakulimamafunzo ya kilimo na ufugaji bora hifadhi ya ardhi na mazingira
semina na mikutanombalimbali kwa viongozi wa wilaya katika mikoa yote inayohusika isipokuwamikoa ya iringa mbeya rukwa na ruvuma ilifanywa na imesaidia kuwafanyaviongozi waelewe vizuri nini maana ya miradi hii
maeneo mengine yanayohusikani udhibiti wa magonjwa ya mifugo na mimea malisho na afya ya mifugo
mradi wa southern highlands extension and rural financial services unaosaidiwa na ifadumeendelea kutekelezwa katika mikoa minne ya nyanda za juu kusini kwakuwakopesha wakulima pembejeo na zana za kilimo
miradi mingine inayotoahuduma za ushauri ni pamoja na mradi wa sasakawa global na mradi wakuendeleza ng ombe wa maziwa
upatikanaji wa pembejeo 
mheshimiwa spika ili kuendeleza upatikanaji na usambazaji wa pembejeowizara yangu kwa kupitia katika mfuko wa pembejeo za kilimo na mifugo katikakipindi cha iliwakopesha mawakala wa pembejeo stockists jumla ya shilingibilioni 
 zikiwa shilingi bilioni 
 kutoka hazina na shilingi milioni kutokana na marejesho ya mikopo ya mwaka 
aidha wizara imeendelea kuwahimiza na kuwashirikisha kikamilifu wanunuzi wa mazao ya tumbaku pambana kahawa katika kuagiza na kusambaza pembejeo
utaratibu huu pia umetumikakwa kuvihusisha vyama vya ushirika hususan pembejeo za zao la korosho katikamikoa ya lindi na mtwara
uchangiaji wa mifuko ya kuendeleza mazao umeendeleakwa nia ya kuboresha upatikanaji wa pembejeo kuimarisha utafiti na huduma kwawakulima ili kupunguza kero za wananchi
nawapongeza wote waliochangia katikamifuko hiyo
vile vile wakulima wameendelea kuhimizwa kujiunga na vyama vyaushirika vya kuweka na kukopa savings and credit cooperative societies iliwanachama waweze kununua pembejeo wakati wanapohitaji kwa kutumia fedhazao bila kukopa kutoka mashirika au taasisi za fedha
hata hivyo matatizo makubwayanayoukabili mfuko huu ni uhaba wa fedha ikilinganisha na mahitaji yake wakatitunahitaji angalau kiasi cha shilingi bilioni lakini upatikanaji wake ni shilingi 
 bilioni
mwaka jana kati ya shilingi 
 bilioni zilizoidhinishwa na bunge fedhazilizopatikana kutoka hazina na zile za marejesho zilikuwa jumla ya shilingi 
 bilioni tu
mheshimiwa spika kiasi cha tani za aina mbali mbali za mbegu bora zilizalishwa katika msimu wa mwaka 
lengo letu la tani lilifikiwakutokana na kuongezeka kwa wazalishaji ambao ni tanseed cargil pannar alpha seeds incofin tanzania ltd rotian east african seeds christian council of tanzania mashamba ya mbegu ya taifa na ya mikoa mashirika yasiyo ya kiserikali na miradi mbalimbali iliyoshirikisha wakulima
ainaza mbegu bora zilizozalishwa na kusambazwa ni pamoja na mahindi ya chotara naya mchanganyiko mtama serena tegemeo na pato mpunga ngano maharage ufuta alizeti soya mboga na mbegu za malisho
aidha wakulima walitumia mbeguzao walizohifadhi ambazo nyingi ni kutokana na vyanzo vya mbegu bora iliyozalishwamsimu wa 
kutokana na ukame uliojitokeza na kutokuwa na mvua za kutoshakatika mikoa inayopata mvua za vuli wakulima walilazimika kurudia kupandamashamba yao hivyo kusababisha upungufu wa mbegu zinazokomaa mapema zamahindi mtama na mikunde
hata hivyo serikali ilitoa kiasi cha tani za mbegukwa mikoa ya kagera mara mwanza arusha kilimanjaro tanga morogoro pwanina lindi
pia serikali imetoa fedha kwa ununuzi wa mbegu za mihogo na viazi kwamikoa iliyotajwa ili kukabiliana na baa la njaa
mheshimiwa spika makadirio ya mahitaji ya mbolea kwa msimu wa yalikuwa tani ya aina mbalimbali za mbolea ambayo ni asilimia ya mahitajiya msimu uliopita wa 
hadi kufikia mwezi mei tani sawa naasilimia 
 ya mahitaji zilikuwa zimewasili nchini na kusambazwa
pamoja nakiasi kikubwa cha mbolea kusambazwa mikoani hali halisi inaonyesha kuwa kunaupungufu wa matumizi ya mbolea hizo kutokana na bei kuwa kubwa
aidha mboleahazikutumika kwa wingi kutokana na uhaba wa mvua za vuli na kuchelewa mvua zamasika
mheshimiwa spika upatikanaji wa madawa ya kilimo ulikuwa sio wa kuridhisha kutokana na kutoagizwa kwa wingi katika msimu uliopita
kwa mazao ambayoyameingizwa katika soko huria kama kahawa pamba tumbaku korosho wanunuziwa mazao hayo wakiwemo makampuni makubwa na wafanyabiashara binafsi katikabaadhi ya mikoa kama mbeya kilimanjaro tabora mtwara lindi mwanza shinyanga na arusha wamejiwekea utaratibu wa kusambaza madawa wao wenyewe
kutokana na utaratibu huu mazao ya korosho na tumbaku hayakuwa na matatizo yaupatikanaji wa madawa na pembejeo nyingine kwa ujumla
mheshimiwa spika hali ya upatikanaji wa zana za kilimo ulikuwa wa kuridhisha kutokana na kuwepo kwa wafanya biashara wengi wanaojihusisha na uagizaji wazana hizi kwa wingi
aidha kuanza tena kwa kiwanda cha ufi kutengeneza zanakutaziba pengo
upungufu ulijitokeza katika upatikanaji wa majembe yanayokokotwana wanyama yaani maksai kutokana na uagizaji pamoja na uzalishaji kuwa mdogo
mheshimiwa spika kwa ujumla upatikanaji wa madawa ya mifugo umekuwa wa kuridhisha kutokana na sekta binafsi kushiriki katika ununuzi na usambazaji wamadawa hayo
hata hivyo bei za madawa hayo zimeendelea kupanda na hasa kwamadawa ya majosho
usambazaji wa madawa ya chanjo haukukidhi mahitaji kutokanana uhaba wa majokofu hasa kwenye maeneo ya wafugaji
bado jitihada itabidiziendelee kwa kuutaka uongozi wa halmashauri zetu za wilaya zitenge baadhi yafedha zinazotozwa kama ushuru wa mifugo zitumike katika kununulia dawa hasa yauogeshaji mifugo pamoja na chanjo kwa mifugo
mafunzo ya wataalam wakulima na wafugaji 
mheshimiwa spika idadi ya wakulima na wafugaji walipata mafunzokatika fani mbalimbali za kilimo na mifugo kupitia vyuo vya kilimo na mifugo
idadi hii ni ndogo ikilinganishwa na lengo la wakulima na wafugaji wapatao waliotarajiwa kupata mafunzo
sababu kubwa ya upungufu huu ni uhaba wa fedha
aidha wataalam walijiunga na mafunzo ya astashahada na stashahada na wotewanajigharamia na wakati huo huo wanafunzi walihitimu katika vyuo vyetu
vile vile jumla ya wafanyakazi wapatao walipata mafunzo ya muda mfupi ndaniya nchi
sambamba na mafunzo haya wizara yangu ilitimiza ahadi yake yakurekebisha mitaala curricula ya mafunzo ili kuwawezesha wanafunzi wakujitegemea kuchukua mafunzo ya fani wanazopenda kwa muda mfupi wa kati yamiezi mitatu na sita
muhtasari huu mpya utaanza kutumika katika mwaka mpya wamafunzo unaoanza mwezi septemba 
aidha kazi nyingine iliyotekelezwa nipamoja na kutilia mkazo somo la biashara na menejimenti ya miradi midogo
mitaalaya mafunzo kwa ajili ya wanafunzi na walimu imetayarishwa isipokuwa mafunzohayakuanza kutokana na ukosefu wa fedha
udhibiti wa magonjwa wadudu na ndege waharibifu wa mimea na mifugo 
mheshimiwa spika katika msimu wa wizara yangu iliendelea na jukumu la kudhibiti uharibifu wa mazao unaosababishwa na magonjwa wadudu dumuzi nzige wekundu na viwavi jeshi na wanyama waharibifu kama panya katikamashamba na maghala
wizara yangu kwa kushirikiana na shirika la kimataifa laudhibiti wa nzige wekundu irlco csa shirika la kilimo na chakula la umojawa mataifa fao serikali ya ubelgiji na shirika la misaada la ujerumani gtz iliangamiza jumla ya makundi ya nzige wekundu
aidha baadhi ya makundi yanzige yalitoroka na kuvamia mashamba katika mikoa ya kigoma rukwa tabora shinyanga na mwanza
udhibiti wa ndege waharibifu wa nafaka quelea quelea ulifanyika katika mikoa ya arusha dodoma mbeya singida shinyanga na taborakwa kutumia ndege ya shirika la kudhibiti nzige wa jangwani dlco ea na hivyokuokoa kiasi kikubwa cha mazao
mheshimiwa spika katika kipindi cha wizara yangu ilipata taarifa ya ugonjwa wa mahindi katika wilaya za mbinga na songea
baada ya kufanyauchunguzi wataalamu wa kilimo wamegundua kuwa ugonjwa huu ni grey leaf spot unaosababishwa na aina ya ukungu uitwao cercospora zea maydis
ugonjwa huu hushambulia zaidi majani ya mahindi na kuyafanya kuwa na mabakayenye rangi ya kahawia
mashambulizi yakizidi majani hupoteza rangi ya kijanikibichi na kuonekana yameungua au kukauka
inakisiwa kuwa ugonjwa huuumeingizwa na mbegu zilizoagizwa kutoka nje ya nchi kati ya msimu wa na 
kuna njia kuu mbili za kupunguza madhara ya ugonjwa huu
ya kwanza nikutumia mbegu zenye kustahimili ugonjwa na ya pili ni kutumia mbinu bora zakilimo
mbegu aina ya na zimeonyesha kustahimili ugonjwa huu ingawa haieleweki uwezo huo utadumu kwa miaka mingapi
aidha wizara yanguitafanya utafiti kutafuta mbegu bora zaidi
wakati utafiti unaendelea wakulimawanashauriwa kutuma mbegu aina na pamoja na mbinu bora za kilimo
wakati huo huo wizara itaandaa na kufanya utafiti wa kina kuhusu mdudu aitwaye pink bollworm anayesababisha kuwepo karantini ya kutozalisha zao la pamba katika mikoa ya kusini ili tiba ipatikane kwa kushirikiana na majirani wa nchi yamsumbiji
katika msimu wa mikoa ya kusini hasa lindi ilikumbwa na baa la panya
wizara yangu ikisaidiana na viongozi na wakulima wa mkoa wa lindi ilishirikikikamilifu kwa kutoa wataalam usafiri chambo na sumu ya panya
kampeni yakuangamiza panya hao ilifanyika katika vijiji kati ya vijiji na kupunguzaidadi ya panya kwa asilimia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha uzalishaji wa wadudu aina ya neochetina sp
uliendelezwa katika kituo cha kibaha ili kuweza kupata wadudu ambao watapelekwa katika vituo vya uzalishaji vitakavyoanzishwa kwenye ukandawa ziwa victoria na baadaye kusambazwa ziwani kudhibiti gugu maji
wataalamwalifanya uchunguzi katika maeneo ya mto pangani na mto sigi ili kuona ni kwakiasi gani neochetina sp
wameweza kudhibiti magugu maji na pia kujua wameweza kuenea kwa kiasi gani
matokeo katika sehemu walikosambazwa waduduhao ni kwamba magugu maji yamenyauka na kufa
hii inaonyesha jinsi wadudu haowanavyoweza kudhibiti magugu hayo
pia wadudu wameonekana kuenea katikamaeneo mengine ya mito hiyo na hivyo kuendelea kudhibiti magugu maji
ili tuwezekudhibiti gugu maji hili ni lazima tukomeshe chanzo chake
mheshimiwa spika moja kati ya majukumu makubwa ya wizara yangu ni kudhibiti magonjwa ya mifugo
kati ya magonjwa yanayoathiri sana mifugo hapanchini ni pamoja na sotoka homa ya mapafu cbpp nagana na kichaa cha mbwa
kutokana na taarifa iliyopatikana mwishoni mwa mwaka kuhusu kuwepo kwamlipuko wa sotoka katika nchi jirani ya kenya wizara yangu ilichukua hatuamadhubuti ya kuchanja mifugo ili kuipa kinga dhidi ya ugonjwa huo hasa katikawilaya za monduli arumeru hai karatu rombo na ngorongoro ambapo ng ombe walichanjwa kati ya lengo la kuchanja ng ombe 
pamoja na kaziya uchanjaji kufanyika katika mazingira magumu ya uhaba mkubwa wa vifaa nadawa za kinga kazi hiyo ilikuwa ya mafanikio kutokana na msaada kutoka jumuiyaya nchi za ulaya eu na shirika la chakula la umoja wa mataifa
chanjo za homaya mapafu kwa ng ombe zilifanyika katika mikoa ya iringa morogoro rukwa tabora mara mbeya arusha kigoma kagera shinyanga na singida
lengolilikuwa kuchanja jumla ya ng ombe milioni 
hadi kufikia mwisho wa mwezi mei jumla ya ng ombe milioni 
 walikuwa wamepata chanjo ya kwanza
mheshimiwa spika ugonjwa wa kichaa cha mbwa umekuwa ni tatizo kubwa kwa mikoa yote nchini
jumla ya matukio ya watu kuumwa na mbwa na baadhiyao kufariki yalitolewa taarifa
kwa kushirikiana na wizara ya afya juhudi mbalimbalizimefanywa ikiwa ni pamoja na kutoa elimu kwa wananchi juu ya athari ya ugonjwahuu na hatua za kuchukua mara mtu yeyote anapokuwa ameumwa na mbwa aumnyama pori
aidha wizara yangu ilitoa shilingi milioni kwa ajili ya kununuliarisasi na dawa ili kuua au kuchanja mbwa na paka katika maeneo ya matukio
kazihii inaendelea hadi hivi sasa
umwagiliaji 
mheshimiwa spika kwa upande wa umwagiliaji wizara yangu iliendeleakusimamia utekelezaji wa ujenzi na ukarabati wa miradi midogo midogo ya wakulimavijijini
baadhi ya miradi iliyotekelezwa na kufikia hatua mbalimbali kwakushirikiana na wafadhili ni kama mradi wa kuendeleza mkulima mdogo katika mabonde ya mto pangani na rufiji ruaha river basin management and smallholder irrigation improvementproject umepata mkopo kutoka benki ya dunia
chini ya mradi huu maeneoyanayofaa kuendelezwa yamekwisha tambuliwa vifaa vimeandaliwa nauhamasishaji katika ngazi za wilaya umefanyika
 miradi ya kitivo hekta na mwamapuli hekta ambayo inapata mkopokutoka benki ya maendeleo ya afrika adb na inakaribia kukamilika
utekelezaji wa miradi hii ulikuwa mdogo kutokana na kukosekana kwa fedhaza hapa
 mradi wa usangu unaopata msaada kutoka undp unategemea kuendeleza hekta katika vijiji vilivyoko katika bonde la usangu
mpaka sasa kiasi chahekta zimekwisha kamilika
hata hivyo utekelezaji uliarithiwa na uhabawa fedha za hapa
 mradi wa kukarabati kilimo cha umwagiliaji wa jadi katika mikoa ya kiliman jaro na arusha hekta 
mradi huu ambao unapata msaada kutoka undpumewezesha kukarabati sehemu muhimu za kutolea maji weir and intakestructures katika vijiji vinne
 mradi wa smallholder development project for marginal areas unaoendeleza mkulima mdogo katika mikoa mitano ya ukame tabora shinyanga dodoma mwanza na singida unaopata mkopo kutoka ifad ulikamilisha ujenzi wamiradi midogo mitano yenye hekta zipatazo 
mradi unategemewakukamilika na kukabidhiwa kwa wakulima mwaka 
 mradi wa hombolo dodoma unaopata msaada kutoka serikali ya italia uliendelea kukabiliwa na tatizo la ukosefu wa drainage system na udhaifuwa uongozi wa umoja wa wakulima
mradi huu unategemea kuendeleza kilimocha umwagiliaji kwenye eneo lenye jumla ya hekta 
 mradi wa madibira unapata mkopo kutoka adb na una lengo la kuendeleza hekta mkoani mbeya
maandalizi ya awali ya kambi nyumba ajira yawataalam na usanifu yamekamilika
aidha maandalizi ya shughuli za kilimoyanaendelea katika eneo hilo
utafiti wa mazao ya kilimo na mifugo 
mheshimiwa spika kwa upande wa utafiti wizara yangu iliendelea kutekelezaprogramu ya utafiti wa kilimo na mifugo national agricultural and livestockresearch program nalrp
katika kutekeleza shughuli za utafiti mkazo umetiliwazaidi katika kuyapa kipaumbele mazao ambayo yanaweza kufanyiwa utafiti kikanda zonal priorities kwa madhumuni ya kuwa na utafiti madhubuti wenye gharamandogo ambao matokeo yake yanaweza kumsaidia mkulima katika kuongeza uzalishaji
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka vituo vya utafiti vilifanikiwa kuzalisha mbegu bora mpya ya maharage iitwayo uyole katikakanda ya nyanda za juu kusini ambayo huzaa mapema huvumilia magonjwa pamojana ukame
wakulima wameshirikishwa katika uzalishaji na usambazaji wa aina hiiya mbegu ya maharage
aidha vituo mbalimbali vilishiriki katika kutathmini uborawa mbegu za mahindi zilizozalishwa na kampuni binafsi za mbegu
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka mikakati ya kushirikisha sekta binafsi katika kusaidia kufanya utafiti wa mazao ya biashara ulitekelezwa kwabaadhi ya mazao
taasisi ya utafiti wa chai tanzania tea research institute oftanzania trit imeshaanzishwa
vile vile uchangiaji wa utafiti katika mazao ya pamba kahawa miwa pamoja na korosho umeanza kwa kiwango kilichokubalikakati ya bodi zinazohusika na wizara
mazungumzo yanaendelea na wazalishaji watumbaku mkonge pareto na shayiri ili waweze kuchangia utafiti wa mazao haya
kwa mantiki hiyo serikali itakuwa na uwezo wa kushiriki zaidi kufanya utafiti wamazao ya chakula pamoja na mifugo ili kuhakikisha uzalishaji wa mazao ya chakulaunaoongezeka kitaifa
aidha uimarishaji wa uhusiano mzuri kati ya utafiti na ushauriwa kilimo bora kwa wakulima research extension farmer linkage uliendelezwakatika maeneo yote nchini pamoja na kuandaa mpango kamambe wa kushirikishauongozi wote wa wilaya mbali mbali nchini
hadi kufikia mwezi mei kiasikifuatacho kimechangwa kwa ajili ya utafiti wa kuendeleza mazao yafuatayo chaishilingi 
 milioni pamba shilingi 
 milioni korosho shilingi 
 milioni kahawa shilingi 
 milioni miwa shilingi 
 milioni na shayiri shilingi 
 milioni
mazao mengine nayo yameandaliwa mkakati wa kuyachangia kwamadhumuni ya kujitegemea sisi wenyewe
mheshimiwa spika kwa upande wa kilimo mseto wizara yangu bado inaendelea kutilia mkazo katika kutafiti aina mbali mbali ya miti ili kupata mitiyenye sifa ya kuhifadhi ardhi uzalishaji wa malisho bora na urutubishaji wa ardhi
wizara yangu ikisaidiana na mradi wa sadc icraf inaendeleza kutafiti miti mbalimbali iliyoletwa nchini kwa ajili ya kilimo mseto kuona kama inafaa kwa kilimohicho kwenye mazingira yetu
aina ya miti jamii ya acacia leptocarpa acacia crossicarpa na acacia julifera ambayo kwa kipindi cha miaka miwili iliyopita ilikuwa inajaribiwa katika mashamba ya wanavijiji wilayani tabora urambo na shinyangana inatoa matokeo mazuri
wakulima wengi wameelekea kuipenda na wameanzakuipanda miti hiyo katika mashamba yao kwa matumizi ya kuni kwa kukaushiatumbaku na kurutubisha ardhi
mheshimiwa spika kwa upande wa utafiti wa mifugo mafanikio yanaendelea kuwa mazuri
hadi sasa dawa za chanjo dhidi ya magonjwa ya kimeta anthrax nachambavu black quarter zimeendelea kutengenezwa na taasisi ya utafiti wa maradhiya mifugo temeke kwa kiasi cha kutosheleza mahitaji ya nchi nzima
aidha napendakuwafahamisha waheshimiwa wabunge kuwa katika jitihada za kumpunguzia mfugajigharama za chanjo hizo utafiti wa dawa ya temeke combined blackquarter andanthrax vaccine tecoblax umekamilika na umethibitishwa kitaifa
kazi yakutokomeza ndorobo kisiwani unguja iliendelea kwa kushirikiana na shirika lanuklia la kimataifa na imeonyesha mafanikio kwa kuwa hapakutokea maambukizomapya ya vijidudu protozoal transmission tangu septemba 
katika juhudiza kupunguza vifo vya kuku vijijini vitokanavyo na ugonjwa wa kideri new castledisease wizara ilifanya majaribio dhidi ya ugonjwa huo kwa kutumia chanjo ainaya v ya kideri isiyohitaji jokofu
katika vijiji vya nitekela na mtopwa wilayanimtwara dawa hiyo ilionekana kuleta kinga ya kutosha kwa asilimia kati ya 
maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika katika mazingira ya uchumi wa ushindani hali ya ushirikaimeendelea kuwa mbaya
vyama vingi vya ushirika bado havijajizatiti kukabilianana mazingira mapya ya ushindani
ushirika bado una mitaji midogo wanachamawachache na havina sifa ya kukopa kutoka benki za biashara
mara nyingi mitajihiyo midogo imekuwa ikisambazwa katika shughuli nyingi za hasara
aidha udhaifukatika uongozi na menejimenti umeongeza kudidimiza miliki ya soko la ushirikabaada ya soko huria kupamba moto
baadhi ya vyama vimeshindwa kufanya biasharana kuashiria mwelekeo wa kufutwa
mheshimiwa spika katika kipindi cha idadi ya vyama vya ushirika vya misingi vya kilimo na mifugo vijijini vimepungua na kufikia kutoka vya mwaka uliopita
hata hivyo idadi ya wanachama iliongezeka kidogokutoka hadi 
kwa hiyo idadi ya wakulima wafugaji wanachamawa vyama vya ushirika ni asilimia ya wakulima wote nchini
bado juhudi zinatakiwa kuwahamasisha wakulima na wafugaji waweze kujiunga na ushirikaili waweze kuongeza nguvu na kuweza kupambana na ushindani katika mfumowa soko huru
mheshimiwa spika vyama vingi vya ushirika vya mazao mbali mbali kama kahawa pamba tumbaku na korosho viliendelea kupoteza sehemu kubwa ya sokona kulazimika kuwa wakala wa wanunuzi binafsi hivyo kupoteza sehemu kubwa yaziada ambayo ingeweza kuwarudia wakulima
pamoja na matatizo yaliyovikabilivyama vingi vya ushirika vyama vya kcu na bcu viliweza kuhimili vema sokohuru kwa kutumia mifuko yao ya kununulia mazao
aidha kwa njia ya ubia vyamavya ushirika viliendelea kufanya biashara na vyama vya msingi
mheshimiwa spika vyama vya akiba na mikopo vimeonyesha kukidhi kanuni za ushirika na msingi wa kujitegemea
kuna vyama kati ya hivyo vyama nivya wafanyakazi mijini na ni vya wakulima na wafugaji vijijini
hadi desemba amana katika vyama vya akiba na mikopo zilifikia shilingi nawanachama wa mijini walipata mikopo ya kiasi cha shilingi na wa vijijinikiasi cha shilingi ambayo kiasi kikubwa kimetolewa kwa vyama vyamsingi vya mazao kwa ajili ya pembejeo na pia ununuzi wa mazao
aidha wanachamawalipata mikopo kwa ajili ya elimu ujenzi wa nyumba na maendeleo mengine
napenda pia kuwafahamishawaheshimiwa wabunge kuwa benki ya ushirika yamkoa wa kilimanjaro ilifunguliwa rasmi tarehe agosti na imeendelea vizurikwa kuongeza amana kutoka shilingi milioni hadi milioni mwishoni mwamwezi machi 
mheshimiwa spika ushirika wa mifugo unayo nafasi kubwa ya kuleta maendeleo kwa wakulima na wafugaji
kwa mfano chama kikuu cha wafugaji wang ombe wa maziwa tanga tanga dairy co operative union tdc kimekuwa namaendeleo ya kuridhisha katika kipindi cha mwaka 
ushirika wa aina nyingine kama wa viwanda na uvuvi umekuwa na maendeleo yasiyoridhisha kutokanana ukosefu wa mitaji
aidha vyama vya ushirika wa ujenzi wa nyumbavimesimamisha shughuli zake kutokana na ukosefu wa fedha na mapambano yasoko huru
kazi ya ukaguzi na usimamizi elimu na mafunzo kimsingi zimeathirikakutokana na upungufu wa watumishi na ukosefu wa nyenzo za kazi
hadi mwezimachi vyama vya misingi kati ya na vyama vikuu kati ya vilikuwa vimekaguliwa mahesabu ya mwaka 
takwimu hizi zinaonyeshadhahiri kuwa hali ya ushirika siyo nzuri
kumekuwepo na ubadhilifu katika vyamavya ushirika na serikali imelazimika kuunda tume za uchunguzi mwaka ili kuvichunguza vyama vikuu vya kcu bcu kdcu samcu tamcu mbicu mbocu kncu na wetcu
mheshimiwa spika chuo cha ushirika moshi kimeendelea kutoa mafunzo ya diploma kwa wanafunzi na kozi fupi kwa washiriki washiriki wa vikundivya wanawake watumishi wa halmashauri na makatibu wa vyama vyamsingi chini ya mfumo mpya wa kuchangia gharama za mafunzo
hata hivyovyama vingi vinashindwa kuwasomesha watumishi wao kwa kutotenga fedha zakutosha kwa ajili hii
vile vile chuo cha ushirika moshi kina matawi kumi namawili nchini
kazi kuu za matawi haya ni kutoa elimu na mafunzo ya ushirika kwavikundi vyama mbali mbali associations kama vya wakulima na wafugaji na vyamavya ushirika
elimu na mafunzo hayo huimarishwa pia kwa njia ya redio na masomokwa njia ya posta katika fani mbali mbali za ushirika hasa mazao akiba na mikopo ujenzi wa nyumba ufugaji na maduka
soko huru 
mheshimiwa spika mwaka ni mwaka wa tatu tangu utekelezaji wasera hii ya soko huru kwa mazao ya biashara uanze kutumika
kwa muda wote huo wizara yangu imeendelea na kazi yake ya kuratibu kushauri na kutoa miongozo namazingira yanayofaa ili kufikia azma ya sera hii ambayo ni kuongeza ushindani wakibiashara kati ya wafanyabiashara kwa manufaa ya wakulima wa mazaoyanayohusika
mheshimiwa spika sera hii imeleta mafanikio ya kutoa changamoto katika sekta ya kilimo ya mazao ya pamba korosho tumbaku na kahawa
baadhi yamafanikio kama nilivyoelezea katika hotuba yangu ya bajeti ya mwaka uliopita wa ilikuwa ni pamoja na a wanunuzi wameongezeka na kuimarisha ushindani b bei kwa wakulima zimeongezeka kufuatia ushindani c mara nyingi wakulima wamelipwa papo kwa papo au baada ya muda mfupi d uwezo wa viwanda vya kuchambulia pamba na kukoboa kahawa umeongezeka e bei ya mkulima mnunuzi wa mazao na uuzaji nje imeweza kubainika mapema baada ya wizara kuimarisha upatikanaji wa takwimu 
mheshimiwa spika pamoja na kuwepo mafanikio matatizo mbalimbali yamejitokeza yakiwemo ukiukaji kanuni na taratibu za ununuzi wa mazao kutozingatiaubora wa mazao na vipimo ukwepaji wa malipo ya ushuru wakulima kukopwamazao yao ama kuwalipa bei ndogo ambazo hazizingatii gharama za uzalishaji
wizara yangu inafanya mawasiliano ya karibu baina ya bodi za mazao pamoja nawafanyabiashara ili kufanikisha utekelezaji wa soko huru
ili kuondokana na tatizola soko la mazao ambalo bado linatawaliwa na bodi za mazao wizara yangu imeandaamkakati ambao utaruhusu mazao ya pareto chai na mkonge yauzwe katika mfumowa soko huru kuanzia msimu wa na kuendelea kadri maandaliziyatakavyokuwa yanakamilika
marekebisho ya muundo wa wizara na mashirika ya umma 
mheshimiwa spika chini ya mpango huu wizara yangu imeendelea kutekelezasera ya serikali ya kujiondoa katika shughuli za uzalishaji na za kibiashara kwalengo la kuimarisha uwezo wake katika kutoa huduma muhimu kwa wakulima nawafugaji
sambamba na utaratibu huu wizara imeanza kuwahamasisha washiriki stakeholders katika sekta kuunda vikundi mbalimbali associations councils steer ing committees kulingana na mazao au shughuli inayowahusu ili waweze kuwa naumoja forum na mahali pa kuzungumzia na kupanga mikakati ya pamoja yakuendeleza zao au shughuli nyingine za mifugo inayowahusu
hii ikiwa ni pamojana kuanzisha mifuko maalum ya kuendesha shughuli muhimu kama vile utafiti huduma za kitaalam na pembejeo
aidha wizara yangu inaendelea kuimarishashughuli za utafiti ushauri kwa wakulima kutoa taarifa za masoko kukuza ushirikana vyombo vingine vya kumwendeleza mkulima kusimamia sera na sheria za kilimo mifugo na ushirika
mheshimiwa spika katika kuimarisha utendaji wizara yangu inakamilisha muundo wa wizara kuwezesha shughuli zake zifanyike kwa ufanisi zaidi
kwa kipindikirefu kumekuwa na mawasiliano na vyombo mbali mbali jinsi ya kuimarisha idaraza wizara hii kwa nia ya kuimarisha utendaji wa kazi
ninafurahi kuliambia bungelako tukufu kuwa kuanzia mwaka huu wa fedha muundo huu utazingatia majukumumakuu core functions ya wizara katika sekta za kilimo mifugo utafiti namaendeleo ya ushirika
aidha sekta ya mifugo imepewa kipaumbele katika muundohuu ili kuweza kutekeleza kikamilifu masuala yote yanayohusu sekta hii pamoja namaombi yenu waheshimiwa wabunge ambayo mlikuwa mnayasisitiza kila bajetikuhusiana na umuhimu wa kuipa sekta ya mifugo nafasi yake
mheshimiwa spika katika kutekeleza muundo huu mpya wizara imechujaviwango vya wafanyakazi katika kila sehemu ili kukidhi mahitaji halisi
katikakufanya zoezi hili imebidi kuhamisha au kupunguza wafanyakazi kufuatana namahitaji halisi
nia yetu ni kubaki na wafanyakazi badala ya waliokuwepo kabla ya kufanya zoezi la kupunguza wafanyakazi katika kipindicha mwaka mmoja uliopita
kazi hii sote tunaelewa imekuwa ngumu na nzitokutekelezwa kwa muda wa mwaka mmoja
hata hivyo katika kipindi hiki tutaendelea kuimarisha utendaji ili pale penye kasoro tupasawazishe na kupunguza kero kwawatumishi
mheshimiwa spika wizara yangu katika kipindi cha imeendelea kushirikiana na tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma psrc katikakufanikisha urekebishaji na ubinafsishaji wa mashirika yaliyo chini ya wizara
taratibu za ubinafsishaji wa mashirika ambazo karibu zinakamilika ni za mamlakaya mkonge tsa bodi ya pareto tpb bodi ya tumbaku ttpmc na kampuniya viwanda vya maziwa tdl
mashirika mengine yako katika hatua mbali mbaliza uchunguzi na mazungumzo na wawekezaji ili hapo baadaye yaweze kubinafsishwa
mashirika hayo ni kama shirika la taifa la usagishaji nmc kampuni yauendelezaji wa ng ombe wa maziwa dafco shirika la taifa la chakula na kilimo nafco shirika la sukari sudeco mamlaka ya chai tta kampuni yakuzalisha mbegu tanseed na kampuni ya ranchi za taifa narco
kampuniya kusindika nyama tpl ambayo ilikuwa kwa mfilisi lart hivi sasaimehamishiwa tume ya kurekebisha mashirika ya umma ili iweze kufanyiwautaratibu wa kubinafsishwa
lengo la serikali ni kumtafuta mbia ambaye ataendelezashughuli za kusindika nyama na mifugo kwa ujumla
aidha uamuzi wa serikali nikuifilisi kampuni ya kotaco baada ya wakorea waliokuwa na ubia na serikalikujitoa
mheshimiwa spika zoezi la ubinafsishaji ambalo linaendelea hivi sasa linawagusa pia wakulima wadogo wadogo hasa katika mashirika na mashamba kamabodi ya pareto tpb bodi yatumbaku ttpmc sudeco na tanzania dairieslimited tdl
kwa mfano kuhusu shamba la mifugo la utegi wizara imekubalianana psrc kimsingi kuwa wapendekeze utaratibu wa kununua hisa katika shambahilo kwa wananchi ambao maskani yao yapo karibu na shamba hilo
aidha wakulimawadogo wadogo outgrowers wa mashamba ya miwa ya mtibwa na kilomberowameomba kupewa asilimia ya jumla ya hisa ya kampuni hizo
wakulimahao wameunda chama chao na tayari wamechanga kiasi cha shilingi milioni zakununulia hisa ili kufaidika na ubinafishaji wa viwanda
ombi hili litazingatiwawakati wa kubinafsisha viwanda vya sukari
pia wawekezaji katika bodi za pareto tumbaku na viwanda vya maziwa tanga dar es salaam na arusha wamekubalikutenga hisa asilimia mpaka bila malipo kutoka kwa wakulima na hivyo kuwezesha wakulima kupata kauli na faida bila kuchangia hisa moja kwa moja
wizara itazidi kusisitiza utaratibu huu pale ambapo itadhihirika kwamba wakulimahawawezi kuchangia hisa moja kwa moja lakini wafaidike pale wanapotoa mazaoyao katika viwanda vilivyo binafsishwa
maendeleo ya watumishi 
mheshimiwa spika kati ya wizara ambazo kwa muda mrefu zimekuwa namatatizo mengi ya watumishi ni pamoja na wizara yangu hii
sote tunaelewa matatizoambayo yamekuwa yakiwakabili watumishi wa wizara hii
wengi wao wamekuwa wakikaa kwenye cheo kimoja au ngazi moja ya mshahara kwa kipindi kirefu sana
wapo watumishi waliokaa zaidi ya miaka ambao kwa bahati mbayahawajathibitishwa kazini au kupandishwa vyeo
baya zaidi hata mishahara ya baadhiyao ilikuwa haijawahi kurekebishwa kwa kipindi chote hicho
kazi iliyofanyika katikakipindi chote cha mwaka uliopita ilikuwa ni kuanza kuweka kumbukumbu sahihi zakila mtumishi na kuanzisha utaratibu wa kuwa na orodha ya mpangilio kwa kilamtumishi kufuatana na muda wake kazini cheo alichonacho kama kinalingana nakanuni za utumishi na pia kuwapanga kufuatana na vigezo muhimu vya kanunizinazotawala ajira ya kila mmoja wao
hadi kufikia mwezi mei tulikuwa nawatumishi wa wizara nzima
kati ya hawa kuna wakaguzi wa vyama vyaushirika ambao watajiunga na wizara kuanzia kipindi cha 
tulikuwana watumishi ambao mishahara yao ilikuwa inalipwa nje ya kompyuta
kati yahao watumishi mishahara yao imeingizwa kwenye kompyta mwezi mei 
kwa watumishi waliosalia uhakiki wa ajira zao umekamilika na tunatarajiamishahara yao kuingizwa kwenye kompyuta kuanzia mwezi huu julai 
tumegundua pia kuwa kumekuwepo na udanganyifu wakati wa upunguzajiwatumishi
wengine wamehamishiwa wizara nyingine kwa kukiuka taratibuzilizowekwa
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka jumla ya watumishi walipandishwa vyeo
aidha katika kipindi hiki watumishi walithibitishwakazini na walipewa ajira za kudumu
vile vile watumishi wa uyole wapatao walipewa barua rasmi za kuwarejeshwa serikalini
mheshimiwa spika wizara inasimamia kada za taaluma mbali mbali zikiwa na ngazi za mishahara
zoezi la kupitia tange za kada na kurekebisha kasorozilizokuwepo limekamilika
baadhi ya wale waliopandishwa vyeo wamesererekakutokana na yaliyojitokeza baada ya marekebisho ya tange
matumizi ya fedha za mpango wa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wizara pamoja namashirika yake ilitengewa jumla ya shilingi milioni 
 kwa ajili ya matumiziya kawaida na shilingi milioni 
 kwa ajili ya matumizi ya shughuli zamaendeleo
fedha za hapa zilikuwa shilingi milioni 
 na fedha za nje shilingimilioni 
kwa ujumla utekelezaji wa miradi haukuwa wa kuridhisha kufuatanana uhaba wa fedha
hadi kufikia mwezi mei matumizi ya kawaida yalikuwashilingi milioni 
 sawa na asilimia 
 wakati matumizi ya fedha za mpangowa maendeleo yalikuwa shilingi milioni 
 sawa na asilimia 
iii mpangowa maendeleo wa mwaka 
mheshimiwa spika maelezo niliyotoa kwenye utekelezaji wa mpango wa mwaka jana yamedhihirisha upungufu mkubwa wa fedha za maendeleo uliyojitokeza
hivyo kulazimu shughuli nyingi kuingizwa kwenye mpango wa mwaka 
baada ya kuainisha majukumu makubwa na muundo mpya wa wizara mpango wamaendeleo wa mwaka umeandaliwa kwa kuzingatia sera za kijumla zakitaifa mwongozo uliotolewa na tume ya mipango pamoja na hazina kuhusuutayarishaji wa mpango wa tano unaoendelea na bajeti ya upeo wa sera za kilimo na mifugo pamoja na ushirika na muundo mpya wa wizara
mpango wa maendeleo wa mwaka unalenga katika kuimarisha na kuboreshamajukumu muhimu ya wizara ya kilimo na ushirika
huduma za ushauri kwa wakulima na wafugaji 
mheshimiwa spika huduma za ushauri kwa wakulima na wafugaji zitaendeleakuimarishwa kwa kutekeleza miradi ya national agricultural extension project naep ii southern highlands extension and rural financial services sherfs sasakawa global na miradi ya uendelezaji wa ng ombe wamaziwa inayotoa huduma hizo
aidha wizara itaendelea kushirikiana na mashirikayanayosaidia miradi hii yakiwemo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika jumuia ya ulaya eu ifad wfp serikali za uholanzi na uswisi
miradi hiiitaendelea kuimarisha huduma za ushauri kwa kuwapatia wataalam vitendea kazi kujenga nyumba za wataalam vijijini pamoja na kutoa mafunzo kwa wataalam nawakulima kuhusu kilimo na ufugaji bora hifadhi ya ardhi na mazingira
uzalishaji mbegu bora 
mheshimiwa spika kutokana na sera ya serikali ya kutojihusisha na shughuliza kibiashara kazi ya kuzalisha mbegu za kizazi kilichothibitishwa certified seeds itaendelea kufanywa na makampuni binafsi mashirika yasiyo ya ki serikali na taasisinyingine mbalimbali
wizara yangu itaendelea kutafiti kutunza vizazi vya mbegu parental material kukuza vizazi vya awali breeder seeds na vya msingi foun dation seeds ili kudhibiti haki miliki breeders rights ya mbegu zilizotolewa naserikali
mheshimiwa spika ili kuongeza uzalishaji na upatikanaji wa mbegu mikakati ifuatayo itatekelezwa katika kipindi cha a kwa kusaidiana na serikali ya denmark wizara itaanzisha uzalishaji wa mbegu kwa kutumia wakulima wadogo wadogo vikundi vya akina mama na ushirika
mpango huu utahusu mazao muhimu ya chakula na ambayo kampuni za mbeguhazijihusishi
utaratibu huu utawawezesha wakulima kupata mbegu bora kwabei nafuu zaidi
b taratibu za kurekebisha na kubinafsisha kampuni ya taifa ya mbegu tanseed zinakamilishwa ili kampuni iwe na uwezo mkubwa wa kuzalishana kusambaza mbegu nchini
aidha wizara yangu itaendelea kuhamasishasekta binafsi ili ishiriki kikamilifu kwenye uzalishaji wa mbegu
c wizara inakamilisha taratibu za kutunga sheria ya hati miliki plant breeders rights legislation kwa aina zote za mbegu zitakazotolewa kisheria na kamatiinayosimamia mbegu bora nchini
sheria hii italinda na kuhakikisha matumizihalali ya mbegu zote zinazotolewa na serikali na sekta binafsi
uzalishaji wa mboga matunda na viungo 
mheshimiwa spika kwa kipindi cha miaka mingi iliyopita mazao hayahayakupewa kipaumbele katika nyanja za utafiti na uzalishaji
hata yaleyanayozalishwa hayakidhi sifa za wanunuzi wa nje ya nchi au hukosa soko kutokanana uhaba wa viwanda vya kusindika au vyombo vya kuhifadhi
kwa kuzingatiaumuhimu wa mazao haya wizara itaendelea kuimarisha kituo cha utafiti wa uzalishajiwa mbegu za mboga na matunda kilichopo tengeru arusha
aidha kuna mipangoya kushirikiana na wizara ya viwanda na biashara kuwahamasisha wawekezaji wandani na nje ili kuanzisha viwanda vidogo vidogo vya kusindika matunda
kwaupande wa viungo vya chakula kama iliki pilipili manga na mdalasini wizara yanguitaendelea kutoa msukumo wa kuzalisha mazao haya ambayo yameonyesha kuwa nasoko la ndani na nje ya nchi
upatikanaji wa pembejeo za kilimo na mifugo 
mheshimiwa spika ili kuboresha huduma ya upatikanaji wa pembejeo za kilimona mifugo wizara itaendelea kuweka mazingira mazuri ili sekta binafsi iwezekushiriki kikamilifu katika uagizaji na usambazaji wa pembejeo
katika msimu wa wizara itashughulikia suala la pembejeo kama ifuatavyo a kuendeleza mfuko wa pembejeo za kilimo na mifugo
b kuhamasisha na kuhimiza wanunuzi wa mazao ya kilimo na mifugo washiriki pia katika kuagiza na kusambaza pembejeo c kuchangia mfuko wa kuendeleza mazao katika utafiti na huduma kwa wakulima
d kuwahimiza wakulima wajiunge na vyama vya kuweka na kukopa savings and credit societies ili kurahisisha upatikanaji wa fedha mikopo kwa ajiliya kununulia pembejeo
e kuendelea kuhimiza halmashauri zenye mifugo mingi zianzishe utaratibu wa kuweka mapato yatokanayo na ushuru wa mifugo ili yatumike katika kununuliamadawa na kuboresha huduma za majosho
umwagiliaji 
mheshimiwa spika kama tunavyoelewa kwa muda mrefu kilimo chetukimeendelea kutegemea mvua hali ambayo husababisha kutokuwa na uhakika wauzalishaji hasa nyakati za ukame
kama nilivyolieleza bunge lako tukufu mwakajana wizara yangu ilikwishatayarisha mpango wa muda mrefu wa kuendeleza kilimocha umwagiliaji unaosisitiza uendelezaji wa kilimo hicho kwa wakulima wadogowadogo kwa kuvuna maji katika maeneo yenye ukame na kuwawezesha wakulimakuanzisha umoja wao wa umwagiliaji
katika mpango huu uendelezaji wa mabondeumepewa kipaumbele pamoja na kuhifadhi mazingira katika vyanzo vya maji namaeneo yanayohusu umwagiliaji
kwa matinki hiyo wizara yangu ikishirikiana na wizara ya maji imeanza kwa kutekeleza mradi wa kuendeleza wakulima wadogokatika mabonde ya mito ya pangani na rufiji
maeneo yanayohusika katika bonde lamto pangani ni lekitatu arumeru na mombo korogwe
kwa upande wa bondela mto rufiji ni ipatagwa mbarali na luganga iringa vijijini
maeneo haya yoteyamekwisha kufanyiwa savei na usanifu
ujenzi wa mifereji utaanza mwaka huu
mheshimiwa spika pamoja na jitihada hizo kazi kubwa tutakayoifanya katika kipindi cha ni kushirikiana kwa karibu zaidi na wizara ya maji ili mpangowowote uwe na uwiano na wizara hiyo
aidha wizara itaendelea kufuata utaratibuwa kuendeleza kilimo cha umwagiliaji kwa kulenga mabonde ya mito badala yakufuata mipaka ya kiutawala
wizara yangu pia itashughulikia kilimo hiki kwa kutoakipaumbele kwa kuendeleza mashamba ambayo wakulima wadogo wanawezakumudu kuyaendesha kuliko kuanzisha miradi mikubwa ambayo imekuwa ni mzigokwa taifa na wakulima wadogo
hata hivyo katika kipindi hiki wizara itatekelezashughuli zifuatazo a kuhamasisha na kushauri sekta ya watu binafsi ya wakulima wadogo wadogo na wakubwa katika kuendeleza kilimo cha umwagiliaji b kuhamasisha uanzishaji na uimarishaji wa ushirika wa wakulima wamwagiliaji water users association water users cooperative societies c kuanza rasmi utekelezaji wa mradi wa kitaifa unaohusisha uendelezaji wa umwagiliaji kwa wakulima wadogo wadogo chini ya tanzania agriculturalsector programme support kwa msaada wa fedha kutoka danida
mradihuu utatekelezwa katika maeneo ya wilaya ya iringa vijijini wilayaza morogoro vijijini na iringa vijijini na wilaya za mbeya vijijini morogoro vijijini na pia iringa vijijini 
wilaya nyinginezitaendelea kufanyiwa utafiti na upembuzi yakinifu ili nazo ziingie kwenyempango kadri fedha zitakavyokuwa zinapatikana
hata hivyo tutaendeleakuwahamasisha wakulima wengine waendelee na kilimo hiki bila kusubirikuwekwa kwenye mpango maalum
utafiti wa mazao na mifugo 
mheshimiwa spika wizara yangu itashirikiana na benki ya dunia na wafadhiliwengine kutekeleza utafiti wa kilimo na mifugo chini ya mradi wa kitaifa wa tan zania agricultural research project tarp ii
katika kipindi cha utafitiutamlenga mkulima zaidi katika kutatua matatizo yake na siyo anayotaka mtafiti
utafiti wa mazao na mifugo kwa utaweka mkazo wa pekee katika shughuliza utafiti wa mazao ya chakula na biashara na usambazaji wa matokeo yake kamaifuatavyo a kutafiti aina bora za mbegu za mazao ya chakula na biashara zenye kutoa mavuno mengi kuhimili magonjwa na ukame
b kubuni na kupendekeza mbinu bora za kilimo cha mazao
mkazo utawekwa katika kushirikiana na mtandao wa utafiti wa mazao yaliyoko katika kandazinazohusika
c kutafiti mbinu bora na za gharama nafuu za kudhibiti wadudu waharibifu magonjwa na magugu sugu ya mazao ya chakula na biashara
d kuimarisha uwiano baina ya utafiti ushauri kwa wakulima na wakulima wenyewe research extension farmer linkage kwa lengo la kuboresha kilimona ufugaji
e mkazo utatiliwa zaidi katika utafiti kwenye mashamba ya wakulima on farm research kwa kuwahusisha wakulima wenyewe kutoka mwanzo wautayarishaji wa majaribio hadi mwisho wa majaribio hayo
g kutafiti na kutathmini vifaa vya hifadhi ya chakula zana za kukokotwa na ng ombe na usafirishaji mazao kwa kutumia wanyama kazi draught ani mals h kuendeleza jitihada za utambuzi wa ugonjwa wa homa ya mapafu hapa nchini kwa kushirikiana na shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao i kuendeleza kuchunguza viwango vya samorin kwenye damu ya ng ombe an tigen elisa kwa madhumuni ya kujua kiwango kinachotosha kutibu ugonjwawa ndorobo
udhibiti wa magonjwa wanyama na wadudu waharibifu wa mimea na mifugo 
mheshimiwa spika hali ya milipuko ya nzige inaelekea kuendelea pia mwakahuu kwa sababu ya makundi ya nzige yaliyoanza kuonekana katika mbuga za bahi iku malagarasi na wembere
wizara yangu imeanza kujiandaa kupata nyenzo nadawa za kutosha kukabiliana na milipuko hiyo
aidha maandalizi yanaendelea yaudhibiti wa quelea quelea mara watokeapo
wizara yangu kwa kushirikiana nataasisi zinazohusika itatekeleza mradi wa hifadhi mazingira ziwa victoriaunaoshughulikia udhibiti wa magugu maji na hifadhi ya ardhi kando kando yaziwa hilo
taasisi jumuia na wananchi walioko kando kando ya ziwa victoriawataendelea kuhamasishwa ili washiriki katika udhibiti wa magugu maji
mheshimiwa spika ili kudhibiti ugonjwa wa mihogo malengo ya mwaka ni pamoja na kuzalisha kwa wingi wadudu maadui wa kidung atawatakaosambazwa katika mikoa ya mwanza mtwara lindi na morogoro
aidhahuduma za karantini za kudhibiti uingizaji na usafirishaji wa mimea nchinizitaimarishwa katika vituo vilivyoteuliwa kulingana na sheria mpya ya hifadhi yamimea na kinga ya mazao
vituo hivyo ni viwanja vya ndege vya kimataifa vyadar es salaam na kilimanjaro bandari za tanga dar es salaam mtwara na bandarizilizopo katika maziwa ya victoria tanganyika na nyasa na pia vituo vilivyopokatika mipaka ya nchi yetu
kampeni ya kudhibiti panya itaendelezwa katika awamuya pili kwenye vijiji vilivyosalia kati ya vijiji katika mkoa wa lindi ilikupunguza uharibifu wa mazao
mheshimiwa spika kwa upande wa mifugo mradi mpya wa ujirani mwema wa kudhibiti ndorobo afrika mashariki unatarajiwa kuanzishwa katika maeneo yamipakani kwa kushirikiana na serikali ya uganda na kenya kwa msaada kutokajumuia ya nchi za ulaya eu
wizara yangu itaendelea na juhudi za kupambana na sotoka na homa ya mapafu
aidha uchanjaji wa ng ombe dhidi ya kupe na ndiganakali kwa ng ombe wa maziwa utaendelea
ili kukabiliana na ugonjwa wa kichaa chambwa wizara yangu itashirikiana na wizara za maliasili na utalii na wizara yaafya kuendesha kampeni ya kuchanja mbwa na paka na kuua wale wanaozururaovyo mitaani pamoja na kuelimisha wananchi kuhusu athari za kichaa cha mbwa
mafunzo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha wizara yangu itaendelea kutiliamkazo mafunzo ya wakulima na wataalam kwa lengo la kuwapatia mbinu nateknolojia mpya kulingana na maendeleo ya sayansi na teknolojia
pia mafunzoyatalenga katika kuwawezesha wahitimu kujiajiri wenyewe
kozi fupi za namnahiyo zinaweza kuandaliwa hata kwa baadhi ya waheshimiwa wabungewanaoshughulikia kilimo au ufugaji
aidha mpango wa kuchangia gharama zamafunzo utaendelea
kwa mwaka huu wa fedha wa wizara ina mpango wakuwapatia masomo watumishi wanafunzi tarajali ambao watachangia asilimia ya gharama za chakula kwa mwaka
vile vile wizara itawasomesha wakulima pamoja na wanafunzi wanaogharamiwa na wafadhili wa nje
sherehe za wakulima nanenane 
mheshimiwa spika mwaka huu ni mwaka wa tano tangu maonyesho ya sikukuuya wakulima yaanzishwe
sikukuu ya wakulima inasaidia kuwaelimisha wakulimakuhusu kilimo na ufugaji bora kwa kujifunza kwa vitendo kutoka kwa wakulima nawafugaji wengine
vile vile wakulima hupata fursa ya kuona bidhaa na teknolojiampya zilizopo katika soko
hivi sasa chama cha wakulima taso na wakulimawenyewe wako kwenye maandalizi ya sikukuu ya wakulima ambayo kwa mara yatatu mfululizo yatafanyika kitaifa mkoani arusha
kutokana na uhaba wa fedha zakujengea mabanda mikoa mingine imependekezwa maonyesho yafanyike arushaambako kuna uwanja wa kudumu wenye huduma muhimu
wizara imeagiza uongoziwa taso uwashirikishe wakulima wengi zaidi ili washiriki katika maonyesho hayakwa faida ya kueneza utaalamu wowote ule kwa wenzao ambao watakuwahawakupata nafasi ya kujionea maendeleo mapya katika maonyesho hayo
maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika kwa upande wa ushirika serikali inatambua umuhimu wavyama vya ushirika kwa maendeleo ya wananchi
hivyo katika kipindi cha mwaka itaendelea kuboresha mazingira ya utekelezaji wa sera na sheria ili vyamavya ushirika viweze kustawi na kuwakomboa wanachama wake kiuchumi na kijamiikadiri ya malengo ya sheria ya ushirika ya pamoja na marekebisho ya sheriahiyo ya 
aidha wizara yangu itaendelea kutoa elimu ukaguzi na mafunzo yaushirika kwa wanachama halmashauri na watendaji
mkazo zaidi utawekwa kwenyengazi ya vyama vya msingi ambavyo ni kitovu cha ushirika
mheshimiwa spika wizara yangu itasimamia marekebisho ya sheria ya ushirika ya mwaka na kuhakikisha mahesabu ya kila chama yanakwenda na wakati kwa kukaguliwa mara kwa mara na kuhakikisha mahesabu yanafungwa nakukaguliwa
utaratibu huu utawapa nafasi wanachama kuyajadili mahesabu hayona kuyatolea maamuzi
katika kipindi cha kila chama cha ushirika itabidikiwe na kamati ya elimu kwa madhumuni ya kuimarisha elimu kwa watumishi halmashauri na wanachama wa ushirika pamoja na kuendeleza elimu ya ushirikakwa umma
kuimarika kwa elimu kutafanya wananchi waufahamu zaidi ushirikana misingi yake pamoja na faida zake
mheshimiwa spika baada ya ajira ya wakaguzi wa ushirika kuhamishiwa serikali kuu vile vile kuanzishwa kwa mfuko wa ukaguzi na usimamizi wa vyamavya ushirika utakaochangiwa na serikali na vyama vyenyewe wizara imepata uwezozaidi wa kusimamia utekelezaji wa sheria ya ushirika
hivyo kuanzia mwaka wizara yangu ina mategemeo makubwa ya kubadilisha hali ya ushirika
marekebisho ya muundo wa wizara ya kilimo na mashirika ya umma 
mheshimiwa spika katika kipindi cha wizara itaendelea kuzifanyiamarekebisho sheria zinazohusu sekta ya kilimo na mifugo ili kuipatia sekta binafsimazingira mazuri ya kushiriki katika utekelezaji wa shughuli zilizoachwa na serikali
aidha kwa upande wa mashirika ya umma wizara itaendelea kufanya marekebishona ubinafsishaji mwelekeo ni kubaki na bodi za kusimamia na kudhibiti ubora wamazao mbalimbali kwa niaba ya serikali
vile vile kubinafsisha shughuli zotezilizokuwa chini ya bodi hizi ili ziendeshwe kibiashara
wizara itaendeleakuwahamasisha washiriki stakeholders katika sekta ya kilimo na mifugo kuundavikundi mbalimbali kulingana na mazao au shughuli inayowahusu
juhudi zakuanzisha mifuko maalum ya kuendesha shughuli muhimu kama vile utafiti hudumaza kitalaam na pembejeo zitaendelezwa
utekelezaji wa sera na mipango ya kilimo na ushirika 
mheshimiwa spika sera mpya ya kilimo na mifugo na sera ya ushirikazimekamilika na zimepitishwa na serikali
wizara hivi sasa inatayarisha mikakatiya muda mfupi muda wa kati na muda mrefu pamoja na programu ya kutekelezasera hizo
mara tu mikakati itakapokamilika nakala zitasambazawa kwa waheshimiwawabunge wakuu wa mikoa na wilaya na wahusika wote stakeholders katika sektaya kilimo mifugo na ushirika
katika kipindi cha wizara yangu itaendeleakutekeleza sera za serikali za kijumla za uchumi na za sekta kwa kuzingatia sera yakuihusisha sekta binafsi na kuweka mazingira yenye kuvutia ili iweze kuwekezakatika kilimo na mifugo wizara yangu itaendelea kuimarisha na kuboresha majukumumuhimu yafuatayo a kusimamia utekelezaji wa sera za sekta za kilimo mifugo pamoja na sera ya ushirika nchini
b kuandaa utayarishaji wa programu ya muda wa kati ya uwekezaji katika sekta ya kilimo agricultural sector investment programme jukumu ambalohalikutekelezwa katika kipindi kilichopita cha 
c kuendeleza na kuimarisha huduma za ushauri utafiti na mafunzo ya kitaalam kwa wakulima na wafugaji
d kuihusisha kikamilifu sekta binafsi katika utoaji wa huduma mbalimbali za kilimo na mifugo ili kuipunguzia serikali mzigo katika utoaji huduma hizo
e kuendelea kushirikiana na tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma psrc katika zoezi linaloendelea la kuangalia upya miundo ya mashirika naubinafsishaji wake
f kuimarisha masoko na kufungua minada ya mazao na mifugo vijijini na mipakani ili kuratibu na kutathmini shughuli za sekta binafsi katika ununuziwa mazao na pembejeo
g kuhamasisha uanzishaji wa vyama vya ushirika vya aina mbalimbali pamoja na kuhakikisha ukaguzi wa mahesabu ya vyama unafanyika mara kwa mara
h kuimarisha ukusanyaji na uchambuzi wa takwimu na taarifa muhimu za kilimo mifugo na ushirika
maendeleo ya watumishi 
mheshimiwa spika wizara inatilia maanani sana umuhimu wa watumishi kuwana mazingira mazuri ya utendaji kazi
hatuna budi kuzisimamia na kuzilinda haki zao ili waweze kufanya kazi kwa juhudi na uwezo wao mkubwa walionao
napendakuwashukuru watumishi wote wa wizara ambao wamejitahidi kufanya kazi katikamazingira magumu na bado wakawa wavumilivu
tunajitahidi kuyamaliza matatizoyote sugu katika kipindi hiki cha mwaka huu wa fedha
kama yatabaki basi yawe niyale tu ya utendaji wa hapa na pale
mheshimiwa spika kazi kubwa tutakayoifanya mwaka huu ni maandalizi ya mpango wa mafunzo ya muda mfupi na mrefu kwa ajili ya watumishi waliobakizwawizarani
lengo la mafunzo haya ni kuinua viwango vya ujuzi ili kuboresha utendajiwao wa kazi
aidha tunatazamia kupandisha vyeo watumishi wa kada mbalimbal
iv
shukrani 
mheshimiwa spika napenda kutumia nafasi hii kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa yanayoendelea kutusaidia katika juhudi zetu za kuendelezakilimo mifugo na ushirika nchini
shukrani zetu ziwaendee wahisani wafuatao wakwanza ni nchi za australia canada china denmark finland india indonesia ireland italia japan korea kaskazini marekani new zealand norway ubelgiji ufaransa uholanzi uingereza ujerumani uswisi sweden na thailand
na pili nimashirika na taasisi za kimataifa hasa benki ya dunia benki ya maendeleo yaafrika undp fao eu unicef sadc wfp ifad cftc cilca cimmyt eadb hpi icraf icrisat idrc iita ilca sasakawa global 
nidhahiri bado tunahitaji misaada yao ili tuweze kujenga msingi wa kujitegemea
mheshimiwa spika vilevile napenda kutumia nafasi hii kutoa shukrani kwa wakulima na wafugaji wote nchini kwa kukubali kupokea mbinu mpya za uzalishajiwa mazao na mifugo wanayopelekewa na wataalam
aidha napenda kuwashukuruwaheshimiwa wabunge kwa michango yao katika kipindi cha ambayoimewezesha wizara yangu kutekeleza mambo mengi kwa ufanisi mkubwa kwa niaya kuwaendeleza wakulima na wafugaji nchini
vile vile napenda kuwashukurunaibu mawaziri mheshimiwa njelu kasaka na mheshimiwa profesa pius mbawala katibu mkuu wa wizara ya kilimo na ushirika luteni kanali tirumanywa philibertmagere pamoja na wafanyakazi wote wa wizara na mashirika yote yaliyo chini yawizara yangu kwa kazi nzuri waliyofanya pamoja na hali ngumu waliyo kumbananayo katika utekelezaji wa majukumu ya wizara kutokana na ufinyu wa bajeti katikakipindi cha 
aidha napenda kumshukuru ndugu raphael mollel aliyekuwakatibu mkuu wa wizara yangu kwa kazi nzuri aliyofanya kwa kipindi cha miezi tuliyokaa naye wizarani
mwisho natoa shukrani kwa mpiga chapa mkuu wa serikalikwa kazi ya kuchapa hotuba hii
maombi ya fedha 
mheshimiwa spika baada ya maelezo haya sasa ninakaribisha ushauri maoni na maelekezo zaidi kutoka kwa waheshimiwa wabunge ili yanisaidie katikautekelezaji wa mpango wa mwaka 
pia ninaomba bunge lako tukufu sasaliidhinishe shilingi milioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi milioni 
 kwa ajili ya matumizi ya shughuli za maendeleo
kati ya fedha hizo za maendeleo shilingi milioni ni fedha za hapa na shilingi milioni 
 ni fedha za nje
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge nawashukuru kwa kunisikiliza na kwa kunivumilia
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo maombi ya mafunzo ya kilimo kwa vijana serikali kupitia wizara ya kilimo inatekel eza programu ya kuwezesha ushiriki wa vijana katika kilimo biashara building better tomorrow youth initiative for agribus iness bbt yia
programu hii inatarajiwa kuongeza ajira kwa vijana kufik ia milioni tatu na kuongeza ukuaji wa sekta ya kilimo hadi kufikia asilimia ifikapo mwaka ajenda 
kupitia bbt wizara inaratibu uanzishwaji wa mashamba makubwa ya pamoja block farm s kwa ajili ya vijana
mradi huu utatekelezwa nchi nzima na vijana wote wenye sifa watapata fursa ya kufanya kilimo biashara katika mnyororo wa thamani
kwa kuanzia wizara imetambua mashamba yenye jumla ya ekari katika wilaya ya chunya mbeya bahi na chamwino dodoma na misenyi na karagwe kagera na uvinza na kasulu kigoma
wizara inatangaza fursa za mafunzo ya kilimo biashara kwa awamu ya kwanza kwa vijana katika kituo cha mafunzo ya kilimo bihawana mkoani dodoma
mafunzo hayo yanatarajiwa kuanza tarehe februari ambapo vijana watapatiwa maf unzo kwa muda wa miezi mitatu
baada ya mafunzo hayo wahitimu watakabidhiwa mashamba kwa ajili ya kilimo kwa tarati bu na masharti yatakayoainishwa maombi yote yatumwe kupitia kiunganishi cha bbt
kilimo
go
tz kuanzia leo tarehe januari 
mwisho wa kutuma maombi ni tarehe januari sifa za vijana wanaotakiwa kuomba ni pamoja na i
awe mtanzania ii
awe na umri kati ya miaka iii
awe anapenda kufanya kilimo biashara na iv
awe anashiriki kwenye shughuli za kilimo
imetolewa na katibu mkuu wizara ya kilimo jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo sehemu ya masoko ya mazao ya kilimo taarifa ya wiki ya mwenendo wa bei mazao ya chakula januari jedwali wastani wa bei za jumla kitaifa tzs kilo jedwali wastani wa bei za jumla za ahindi kwa wiki tzs kilo mazao wiki ya nyuma des wiki iliyopita des januari wiki hii januari badiliko wiki iliyopita vs wiki hii mahindi mchele maharage mtama viazi mviringo soko wiki ya nyuma des wiki iliyopita des januari wiki hii januari badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini bukoba dar es salaam tandika dodoma majengo dodoma kibaigwa mpanda sumbawanga songea musoma babati morogoro mtwara dc tanga mgandini ujumbe mkuu wastani wa bei za ma hindi na mtama kitaifa hazijabadilika
bei za maharage na mchele zime pungua kwa asilimia na bei za viazi mviringo zimeongezeka kwa asilimia 
horticulture bei zimeongezeka kwa viwango tofauti nyanya nanasi tikiti maji pilipili hoho tango na vitunguu maji 
korosho hadi kufikia tarehe januari korosho iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni tani zenye th amani ya shilingi milioni 
kaha wa hadi kufikia tarehe desemba kahawa iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni tani zenye thamani ya dola za kimarekani milioni 
jedwali 
wastani wa bei za jumla za mchele kwa wiki tzs kilo jedwali wastani wa bei za jumla za maharage kwa wiki tzs kilo jedwali wastani wa bei za jumla za mtama kwa wiki tzs kilo jedwali wastani wa bei za jumla za viazi mviringo kwa wiki tzs kilo soko wiki ya nyuma des wiki iliyopita des januari wiki hii januari badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam tandika dodoma majengo bukoba babati morogoro mpanda mtwara dc sumbawanga songea musoma iringa mjini tanga mgandini soko wiki ya nyu ma des wiki iliyopita des januari wiki hii januari badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini njombe mjini dar tandika dodoma majengo bukoba babati moro goro mpanda mtwara dc sumbawanga kigoma tanga mgandini s soko wiki ya nyuma des wiki iliyopita des januari wiki hii januari badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam tandika dodoma majengo dodoma kibaigwa bukoba babati mwanza morogoro musoma kigoma tanga mgandini soko wiki ya nyuma des wiki iliyopita des januari wiki hii januari badiliko wiki iliyopita vs wiki hii arusha mjini dar es salaam tandika dodoma majen go iringa mjini bukoba babati njombe mjni morogoro mtwara dc songea mwanza sumbawanga tanga mgandini jedwali wastani wa bei za mazao ya horticulture kwa wiki ya tarehe des jan zao wiki ya nyuma des des wiki ili yopita des des wiki hii des jan badiliko wiki iliyopita na wiki hii nyanya kg kreti vitunguu kg gunia tikiti maji kilo nanasi kilo pilipili hoho kg gunia tango kg gunia chanzo taha jedwali bei za mazao ya horticulture katika masoko mbalimbali kwa wiki la tarehe des jan soko nyany kg reti vitunguu kg gunia tikiti maji kilo nanasi kilo pilipili hoho kg gunia tango kg gunia nairobi zanzibar dar es salaa morogoro dodoma mwanza arusha tanga lindi mbeya chanzo taha jedwali mauzo ya korosho kwa msimu wa mwak hadi kufikia tarehe januari tarehe ya mnada jina la chama kikuu kiasi kilichokusanywa kilo kiasi kilichouzwa kilo thamani ya kiasi kilichou zwa sh bei sh kilo ya chini ya juu tanecu mamcu mwambao runa li tanecu mamcu mwambao runali tanecu mamcu mwambao runali tamcu tanecu mamcu mwambao runali tamcu tanecu mamcu mwambao runali corecu tamc tanecu mamcu mwambao runali tamcu tanecu mamc lindi mwambao lunali corecu tamcu tanecu mamcu mwam bao runali tarehe ya mnada jina la chama kikuu kiasi kilichokusanywa kilo kiasi kilichouzwa kilo thamani ya kiasi kilichou zwa sh bei sh kilo ya chini ya juu corecu tamcu tanecu mamcu lindi mwambao runali 
 corecu 
 tamcu 
 tanecu 
 mamcu 
 lindi mwambao 
 runali 
 corecu 
 tamcu 
 tanecu 
 mamcu 
 runali 
 tanecu 
 tamcu 
 corecu 
 tamcu 
 tane cu 
 mamcu jumla 
 chanzo bodi ya korosho tanzania jedwali mauzo ya kahawa kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe desemba aina ya kahawa mnada soko la moja kwa moja viwand vya ndani jumla kilo usd kilo usd kilo usd kilo usd arabik laini 
 arabik ngumu 
 robusta 
 jumla 
 chanzo bodi ya kahawa jedwali bei elekezi shilingi ya mbolea iliyo tangazwa tarehe novem ba kituo cha mauzo dap urea kilo kilo kilo kilo arusha dodoma dar es salaa geita iringa 
 kagera katavi kigoma kilimanjaro lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza njombe pwani rukwa 
 ruvuma shinyanga simiyu singida songwe tabora tanga wastani chanzo wizara ya kil imo jedwali miezi sahihi ya kupanda na kuvuna ili kupata ei nzuri zao wakati mzuri wa kuvuna wakati mbaya wa ku vuna muda sahihi wa kupanda vitunguu feb julai julai nov sept des nyanya jan mei juni des sept des hoho kijani feb aprili juni jan okt nov karoti okt machi april sep julai okt matango feb mei mei jan des jan viazi mviringo machi juni julai jan des feb tikiti maj machi aprili oktoba desemba mei sep des feb jan feb ago sept hoho za rangi jun nov des mei feb machi tangawizi aprili julai agosti mach des feb chanzo taha zingatia bei hizi ni za wa stani kwa masoko ya jumla
alama zinaelezea mabadiliko ya bei bei imeongezeka bei imepung ua hakuna mabadiliko
bei elekezi za mbolea ni za rejareja na zinatofautiana kwenye mikoa kulingana na umbali
bei haikupatikana chanzo cha takwimu wizara ya kilimo wizara ya viwanda na biash ara taha
kwa maelezo zaidi wasiliana na mkurugenzi msaidizi sehemu ya masoko ya ma zao wizara ya kilimo s
p dodoma
barua pepe masoko simu au kanuni ya ya kanuni za umwagiliaji inaelekeza uundaji wa kamati ya usuluhishi wa migogoro yenye wajumbe wasiopungua na wasiozidi wali ochaguliwa miongoni mwa wanachama
wajumbe wa kamati ya usuluhishi watachaguliwa katika mku tano mkuu ambao hawatatokana na wajumbe au viongozi waliopo katika kamati kuu ya usimamizi
 katazo la uongozi kwa mujibu wa kanuni ya sheria ya inakataza viongozi wa kisiasa na kidini kuwa miongoni mwa viongozi katika vyama vya wamwagiliaji
 viingilio na michango ya lazima kwa wanachama viingilio wakati wa kujiunga na chama ada ya huduma ya umwagiliaji ambayo si chini ya asilimia tano ya wastani wa mavuno kwa ekari katika skimu kwa zao husika
ada hii ina yojumuisha michango ya kulipia ada za maji kati ka ofisi za bonde gharama za uendeshaji na matunzo na gharama za urejeshaji gaharama za ujenzi 
 ukaguzi wa mahesabu kanuni za sheria ya taifa ya umwagiliaji za mwaka zimeweka sharti kwa vyama vyote vya wamwagiliaji kuwa vinawasilisha taarifa ya ukaguzi wa fedha
taarifa hii iambatane na taa rifa za kazi zilizofanyika kwa mwaka husika na muhtasari wa mkutano mkuu wa mwaka kwa mkurugenzi mkuu wa tume ya taifa ya um wagiliaji
 ukaguzi wa ndani ukaguzi huu unaweza kufanywa na kamati ndogo ya mipango na fedha au chama cha wamwagiliaji kinaweza kumteua mwanachama yeyote mwenye uwezo jamhuri ya muungano wa tanzania tume ya taifa ya umwagiliaji vyama vya wamwagiliaji 
 ukaguzi wa nje ukaguzi wa nje hufanywa na wakaguzi huru ambao si sehemu ya chama cha wamwagiliaji
wakaguzi wanaoruhusiwa ni wale ambao wameidhinishwa na bodi ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nchini nbaa
 vyeti vya ukubalifu certificate of compliance sera ya taifa ya umwagiliaji ya mwaka na sheria ya taifa ya umwagiliaji na ya mwaka inatamka kuwa vyama vya wamwagiliaji vitasajiliwa katika tume ya taifa ya umwagiliaji ili kuvitambua vyama vilivyosajiliwa kwa sheria nyingine kanuni ya inaelekeza vyama vyote vya wamwagiliaji vilivyosajiliwa kwa sheria nyingine kabla ya sheria ya umwagiliaji kuomba na kupewa vyeti vya ukubalifu certificate of compli ance kwa kujaza fomu maalum nia
 matakwa ya kisheria baada ya usajili kwa mujibu wa kifungu cha cha kanuni za um wagiliaji vyama vinapaswa kuwasilisha taarifa zifu atazo kwa mkurugenzi mkuu wa tume kila mwaka taarifa ya hesabu za fedha iliyokaguliwa taarifa ya utekelezaji wa shughuli za chama na kumbukumbu za mkutano mkuu wa mwaka
kwa maelezo zaidi wasiliana na mkurugenzi mkuu tume ya taifa ya umwagiliaji s
 dodoma barua pepe umwagiliaji ni kilimo cha uhakika vyama vya wamwagiliaji 
 utangulizi vyama vya wamwagiliaji ni mkusanyiko wa wakulima wenye nia moja ya kuendeleza na kuendesha kilimo cha umwagiliaji katika skimu kwa lengo la kuongeza tija na uzalishaji wa mazao kwa kuzingatia usimamizi wa matumizi bora ya maji uendeshaji na matunzo katika ski mu zao
serikali kupitia sera ya taifa ya umwagiliaji ya mwaka pamoja na sheria ya taifa um wagiliaji na
ya mwaka inahimiza uan zishwaji na uimarishaji wa vyama vya wam wagiliaji ili wakulima waweze kusimamia kika milifu miundombinu ya umwagiliaji ikiwemo wakulima wote wenye mashamba katika skimu za umwagiliaji wanakuwa wanachama katika vyama hivyo
vyama vya wamwagiliaji vinaelekezwa kuende sha skimu za umwagiliaji kwa mfumo shirikishi ili kuwawezesha wamwagiliaji kushika hatamu katika maendeleo ya skimu zao
njia hii hutoa nafasi ya kwanza kwa wamwagiliaji kuendeleza kilimo cha umwagiliaji kutoka hatua ya uibuaji ujenzi uendeshaji na utunzaji wa miundombinu ya umwagiliaji
 lengo la kuunda vyama vya wamwagiliaji lengo la kuunda vyama hivi ni kuimarisha usimamizi wa skimu za umwagiliaji ikiwa ni pamoja na uendes haji na matunzo ya miundombinu ya umwagiliaji ili kuwezesha skimu ya umwagiliaji kuwa endelevu vilevile kuwezesha skimu za wakulima wadogo kujiendesha zenyewe bila kutegemea ruzuku kutoka serikalini
 umuhimu wa vyama vya wamwagiliaji husaidia kukusanya nguvukazi mitaji na mawazo katika kuendesha skimu za umwagiliaji kwa maendeleo yao huwezesha serikali na wahisani kuwatambua kisheriawamwagiliaji na kuwahudumia kwa urahisi mara baada ya kuanzishwa kwa chama na kusajiliwa nawawezesha wakulima kuchangia gharama za ujenzi uendeshaji na matunzo ya miundombinu ya umwagili aji kubadilishana ujuzi uzoefu na teknolojia kutafuta masoko ya mazao kwa pamoja kurahisisha upatikanaji wa hati miliki za maji na ardhi kujenga na kuimarisha mahusiano katika jamii na ku tatua migogoro kwenye skimu na kuongeza uwezo wa kuinua mitaji kwa haraka kama vile kuchangiwa kuchangisha na mikopo
utaratibu wa usajili wa vyama 
 usajili usajili unafanyika makao makuu ya tume ya taifa ya umwagiliaji dodoma ili kurahisisha suala la usajili na kuwapunguzia gharama wakulima kila wilaya inapaswa kuteua mtaalam mmoja irrigators organization facilitator ili kuwa kiungo kati ya tume mamlaka za serikali za mitaa na vyama husika katika kusaidia usajili wa vyama hivi
gharama za usajili gharama ya usajili kwa sasa ni tshs
 kama ifuatavyo maombi ya usajili tshs usajili tshs
ada ya mwaka tshs
 mahitaji ya usajili ili chama kiweze kusajiliwa kinatakiwa kuwasilisha kwa msajili nyaraka zifuatazo nakala nne za fomu maalum za maombi ya usajili nia
 nakala nne za barua ya kuomba usajili nakala nne za katiba nakala nne za muhtasari wa kikao kili chopitisha katiba nakala nne za wanachama waanzilishi nakala nne za wasifu cv wa viongozi na picha zao nakala nne za barua ya kuungwa mkono na mamlaka za serikali za mtaa
 uongozi wa vyama uongozi utajumuisha kamati ya usimamizi na ka mati ndogo
 kamati ya usimamizi uongozi wa juu wa ni kamati ya usimamizi yenye wajumbe wasiopungua na wasiozidi waliochaguliwa miongoni mwa wanachama
 kamati ndogo muhimu katika vyama vya wamwagiliaji chama kinaweza kuwa na kamati nyingi kulingana na mahitaji yao
kamati ndogo za msingi ambazo ni lazima ziwepo katika mfumo wa uongozi wa vikun di vya umwagiliaji ni kamati ndogo ya utawala mipango na fedha kamati ndogo ya kilimo na mazingira kamati ndogo ya maji uendeshaji na matunzo
kamati ya usuluhishi wa migogoro jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha nyepesimkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha nyepesi umeandaliwa na wizara ya kilimo wizara ya kilimo s
p dodoma hakimiliki ya kilimo agosti mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi iyaliyomo dibajiii 
 utangulizi 
 dira ya mkakati 
 dhima ya mkakati 
 malengo ya mkakati 
 changamoto za upotevu wa mazao 
 aina za upotevu wa mazao baada ya mavuno 
 maeneo mazao yanapopotea 
 athari za upotevu wa mazao baada ya kuvuna 
 matokeo yanayotarajiwa baada ya utekelezaji wa mkakati
 wadau wa utekelezaji wa mkakati 
 uwezeshaji 
 utaratibu wa utoaji taarifa 
 ufuatiliaji na tathmini 
 waandaji wa mkakati mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi iidibaji wizara ya kilimo kwa kushirikiana na wadau mbalimbali wakiwemo wataalam kutoka serikalini wasomi wa vyuo vikuu jukwaa la wadau wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna asasi zisizokuwa za kiserikali na mashirika ya kimataifa yanayojishughulisha na kilimo imeandaa mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna katika lugha rahisi
matumaini ya wizara ni kuwa uandaaji na utekelezaji wa mkakati huu utapunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna na kuchangia ipasavyo katika kuimarisha uhakika na usalama wa chakula na lishe nchini
pia mkakati huu utachangia kuongeza kipato cha mkulima na taifa kwa ujumla
wizara inapenda kukishukuru kikosi kazi kilichojumuisha wataalam kutoka ofsi ya waziri mkuu wizara ya kilimo wizara ya viwanda na biashara jukwaa lisilo la kiserikali la wadau wa kilimo ansaf na shirika la helvetas swiss intercooperation kwa kuandaa mkakati huu
aidha wizara inatoa shukrani za pekee kwa shirika la maendeleo na ushirikiano la uswisi sdc umoja wa mapinduzi ya kijani afrika agra shirika la chakula na kilimo la umoja wa matai a fao na taasisi ya utafti wa uchumi na maswala ya kijamii esrf kwa msaada wao mkubwa wa kifedha kitaalamu na kiufundi katika uandaaji wa mkakati huu
mhandisi mathew john mtigumwe katibu mkuu wizara ya kilimomkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 utangulizi tanzaniainauwezowakuzalishachakulakukidhimahitaji ya tai a kwa zaidi ya asilimia 
inakadiriwa kuwa asilimia hadi ya kiasi cha nafaka kinachozalishwa nchini kila mwaka hupotea bila kutumiwa na walaji
aidha upotevu huu ni mkubwa zaidi kwa mazao yanayoharibika haraka kama vile mazao ya mizizi mbogamboga na matunda
ili kudhibiti hali hii serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali katika sekta ya kilimo imeamua kuandaamkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna
hivyo basi kitabu hiki kinaeleza kwa lugha rahisi na kwa ufupi mambo muhimu yanayohusiana na mkakati huu
 dira ya mkakati kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna katika minyororo ya thamani ya bidhaa inayowanufaisha wadau na kuchangia uhakika wa chakula lishe na ukuaji wa uchumi
 dhima ya mkakati kuboresha usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa kuhakikisha uwepo wa mbinu na teknolojia za kupunguza upotevu na kuongeza thamani ya mazao baada ya kuvuna kutoa motisha kwa uwekezaji katika mifumo ya masoko pamoja na kuboresha uwezo na uratibu wa mkakati
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 malengo ya mkakati mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi kwa jumla mkakati huu una malengo yafuatayo i
kujenga uelewa kwa wadau kuhusu usimamizi wa mazao baada ya kuvuna
ii
kupunguza upotevu wa mazao ya chakula baada ya kuvuna
iii
kuimarisha uhakika na usalama wa chakula na lishe katika ngazi ya familia
iv
kuimarisha kipato cha mkulima kaya na taifa kwa ujumla
kuimarisha upatikanaji unafuu wa gharama na utumiaji wa teknolojia bora za kuhifadhia mazao
vi
kuimarisha mifumo ya masoko ya kilimo
vii
kuhamasisha tatif na uvumbuzi wa teknolojia na mbinu mpya za kudhibiti upotevu wa mazao baada ya kuvuna zinazoendana na mazingira ya tanzania
viii
kupitia na kutunga sheria mpya ili kuhakikisha kuwa viwango vya ubora wa mazao ya chakula vinazingatiwa
ix
kuimarisha uwezo wa taasisi za usimamizi wa mazao baada ya kuvuna
kutengeneza mifumo bora ya usimamizi na udhibiti wa upotevu wa mazao ya chakula
xi
kutenga fedha za kugharamia usimamizi na udhibiti wa upotevu wa mazao
xii
kukusanya takwimu na taarifa za upotevu wa mazao ya chakula baada ya kuvunwa
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 changamoto za upotevu wa mazao changamoto kubwa za upotevu wa mazao baada ya kuvuna ni kama zifuatavyo i
teknolojia duni za kuhifadhi mazao
ii
ufahamu mdogo wa wadau juu ya ukubwa wa tatizo na athari zake
iii
miundombinu duni ya usafrishaji wa mazao
iv
teknolojia duni za uvunaji na ukaushaji wa mazao
masoko yasiyo ya uhakika
vi
ukosefu wa vifungashio na huduma sahihi za vipimo
vii
uwekezaji mdogo katika viwanda vya usindikaji wa mazao vijijini
viii
ukosefu wa mitaji ya kuwawezesha wakulima kumiliki teknolojia bora za kuhifadhia mazao
ix
uwekezaji haf u katika tafti na ubuni u
kukithiri kwa zana haf u za kiasili katika kuhi adhi mazao
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 aina za upotevu wa mazao baada ya mavuno vkiasi cha upotevu wa mazao unatokana na kupungua kwa kiasi halisi cha mazao
vupotevu wa ubora unahusisha upotevu wa sifa za mazao kama vile umbo ukubwa rangi ladha na viru tubisho
vupotevu wa kiuchumi thamani au kibiashara kuporomoka thamani ya kifedha ya mazao katika soko unaotokana na zao husika kupoteza viwango vya ubora au kiasi
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 maeneo mazao yanapopotea uvunaji
 upukuchuaji
 upembuaji
 ukaushaji
 usafrishaji
 uhifadhi
 usindikaji
 ufungashaji
 uuzaji
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 athari za upotevu wa mazao baada ya kuvuna athari zinazotokana na kutopatikana kwa uhakika wa chakula zaidi ya asilimia ya watanzania hutegemea kilimo ili kujipatia chakula
hivyo upotevu huu husababisha njaa na mfumuko wa bei za vyakula
 athari katika lishe na afya ya jamii huchangia upotevu wa virutubisho na kuathiri ubora wa lishe ya jamii
m ano tafti zinaonesha kuwa mikoa ya kanda ya kati ya tanzania ina idadi kubwa ya wanawake wenye umri kati ya miaka wenye uzito mdogo
pia kuna idadi kubwa ya watoto wenye udumavu na utapiamlo unaotokana na uhaba wa chakula au lishe duni
 athari za kiuchumi athari hizi ni pamoja na kupungua kwa kipato cha mkulima na taifa kwa ujumla
aidha husababisha umaskini upotevu wa nguvukazi mitaji na malighaf mbalimbali za kilimo
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 matokeo yanayotarajiwa baada ya utekelezaji wa mkakati mkakati huu ni muhimu kwa kuwa utasaidia a
kupunguza upotevu wa mazao ya chakula baada ya kuvunwa
kuongeza uzalishaji na tija katika sekta ya kilimo
kuongeza kipato cha mkulima
kuongeza uelewa wa wadau kuhusu athari za upotevu wa mazao baada ya kuvunwa katika uchumi lishe ya jamii na uhakika wa chakula nchini
kuhimiza ushirikishwaji wa sekta binafsi katika kukabiliana na upotevu wa mazao
kuhamasisha na kuongeza uwekezaji katika utafti ugunduzi na upatikanaji wa teknolojia sahihi zinazoendana na mazingira ya tanzania
kuongeza uwekezaji katika viwanda vya usindikaji wa mazao na upatikanaji wa masoko ya uhakika
kuongeza upatikanaji unafuu wa gharama na utumiaji wa teknolojia bora za kuhifadhia mazao
kuboresha mifumo ya usimamizi na udhibiti wa upotevu wa mazao ya chakula
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 wadau wa utekelezaji wa mkakati utekelezaji wa mkakati huu utahusisha wadau wote muhimu wakiwemo wakulima serikali sekta binafsi na wafadhili kutoka nje ya nchi
baadhi ya wadau hao ni hawa wafuatao wakulima
 wizara ya kilimo
 wizara ya viwanda na biashara
 ofsi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi
 wabunifu na waendelezaji wa teknolojia kama tirdo temdo costech taasisi za elimu na utafti
 wakala wa vipimo tanzania wma
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi bodi ya usimamizi wa stakabadhi za ghala
 mamlaka za udhibiti wa ubora
 wakala wa umeme vijijini rea tanesco
 wabia wa maendeleo
 asasi za kiraia mashirika yasiyo ya serikali ngos
 sekta binafsi
 vyama vya ushirika
 watoa huduma za ki edha benki
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 uwezeshaji fedha kwa ajili ya kufanikisha utekelezaji wa mkakati huu zitapatikana kutoka kwenye vyanzo vifuatavyo fedha za ndani chanzo kikubwa cha fedha za taifa ni mapato yatokanayo na kodi
hujumuisha pia fedha zinazotokana na michango ya serikali sekta binafsi na asasi zisizo za kiserikali
fedha kutoka nje hizi ni fedha kwa ajili ya usimamizi wa mazao baada ya mavuno kutoka katika taasisi wahisani kama vile benki ya dunia benki ya maendeleo afrika na fedha za makubaliano kati ya nchi inayofadhili na nchi inayofadhiliwa
fedha za mikataba ya kimataifa zinazotumwa kutekeleza miongozo na makubaliano ya umoja wa mataifa ili kusaidia utekelezaji wa usimamizi wa mazao baada ya mavuno
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 utaratibu wa utoaji taarifa mfumo wa kutoa taarifa utafuata utaratibu wa serikali ambapo kwenye ngazi ya mamlaka ya serikali za mitaa taarifa za utekelezaji zitaandaliwa na kuwasilishwa katika sekretarieti ya mkoa
taarifa za kutoka wilayani na mkoani zitajumuishwa na kuwasilishwa kwenye ngazi ya taifa
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi 
 ufuatiliaji na tathmini wadau wote muhimu watahusika kuisaidia serikali katika utekelezaji wa mkakati huu
lengo kuu ni kufanya ufuatiliaji na tathmini ya kina kwa kazi zote zilizopangwa ili kuweza kuchukua hatua stahiki kwa changamoto zitakazojitokeza wakati wa utekelezaji na kuweka mikakati mipya pale itakapohitajika
ufuatiliaji na tathmini utahusisha mambo yafuatayo kutathmini iwapo utekelezaji wa mkakati unafkia matokeo yaliyotarajiwa
kutathmini utoshelevu wa rasilimali watu na fedha
kutathmini ufanisi wa matumizi ya rasilimali zilizopo
kutathmini sababu za kutotekelezwa kwa baadhi ya mambo yaliyokubaliwa
kutathmini ufanisi wa wizara ya kilimo katika kuongoza utekelezaji wa mkakati
 waandaji wa mkakati uandaaji wa mkakati huu umeshirikisha wadau na wataalamu kutoka maeneo mbalimbali kama ifuatavyo a wataalam kutoka kutoka ofsi za serikali
b wahadhiri kutoka vyuo vikuu
c jukwaa la wadau wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna tpmp linalojumuisha wakulima sekta binafsi mashirika yasiyo ya serikali na wadau wa maendeleo
mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi mkakati wa taifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna kwa lugha rahisi kwa maelezo ya kina kuhusu mkakati wa kitaifa wa kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna wasiliana na katibu mkuu wizara ya kilimo simu nukushi barua pepe au tembelea tovuti www
kilimo
go
tz tozo ada na kodi zilizofutwa na serikali ya awamu ya tano katika bodi na taasisi zilizo chini ya wizara ya kilimo mwaka desemba jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo 
 utangulizi serikali ya awamu ya tano imedhamiria kuweka mazingira wezeshi ya biashara na uwekezaji kwa lengo la kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo kwa kufanya maboresho ya sera na sheria mbalimbali
tozo na ada katika uzalishaji wa mazao zinaweza kuwa na athari hasi kwa wakulima kutokana na baadhi ya tozo hizo kutozwa moja kwa moja kwa wakulima na hivyo kupunguza mapato yao
aidha baadhi ya kodi na tozo zinazotozwa kwa wafanyabiashara zimekuwa zikiathiri ushindani wa biashara ya mazao ya kilimo kwa kuongeza gharama za biashara na hivyo wafanyabiashara kurudisha gharama hizo kwa wakulima kwa kupunguza bei ya mazao kwa wakulima
katika kipindi cha miaka mitano serikali imefanya maboresho ya kodi ada na tozo mbalimbali katika sekta mbalimbali za uchumi ikiwemo sekta ya kilimo mazao
maboresho hayo ni utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii hususan eneo kuu la nne linalohusu kuiwezesha sekta katika uratibu ufuatiliaji na tathmini na utekelezaji wa mpango wa kuboresha mfumo wa udhibiti wa biashara blueprint for regulatory reforms to improve the business environment
katika kipindi cha miaka mitano serikali imefanya maboresho ya ada na tozo kwa kufuta jumla ya tozo na ada zilizokuwa zinatozwa kupitia bodi na taasisi zilizo chini ya wizara ya kilimo kama inavyoonesha katika jedwali hapa chini na
zao taasisiidadi ya ada tozo zilizofutwa tumbaku kahawa korosho miwa sukari pamba chai mbegu mbolea ushirika mfuko wa pembejeo jumla ufafanuzi wa aina ya tozo kodi na ada zilizofutwa na serikali kwa mazao ya kimkakati katika bodi na taasisi ni kama ifuatavyo 
 zao la tumbaku i
tozo ya dhamana ya benki kuu ya tanzania kwa ajili ya mikopo loan guarantee ii
tozo ya shilingi kwa ajili ya fomu ya maombi ya leseni za kununua tumbaku license application form fee iii
tozo ya shilingi kwa ajili ya leseni ya kununua tumbaku kavu aina ya moshi dark fire cured tobacco dfc licence fee iv
tozo ya shilingi kwa ajili ya leseni ya kununua tumbaku mbichi kiwandani aina ya mvuke virginia flue cured tobacco vfc green leaf tobacco buying license fee at factory vfc v
tozo ya shilingi kwa ajili ya leseni ya kununua tumbaku mbichi kiwandani aina ya moshi dark fire cured tobacco dfc green leaf tobacco buying license fee at factory dfc vi
tozo ya kiasi cha usd kwa ajili ya leseni ya kununua tumbaku mbichi aina ya mvuke virginia flue cured tobacco vfc kwa kila wilaya
green leaf tobacco buying license fee per district vii
tozo ya kiasi cha usd kwa ajili ya leseni ya kununua tumbaku mbichi aina ya moshi dark fire cured tobacco dfc kwa kila wilaya green leaf tobacco buying license fee per district viii
tozo ya kiasi cha usd kwa ajili ya leseni ya kuuza tumbaku nje ya nchi tobacco export licence fee ix
tozo ya kiasi cha usd 
 kwa kilo kwa ajili ya mchango wa baraza la tumbaku tobacco council fee 
 per kg x
tozo ya asilimia 
 ya gharama za kuagiza green leaf tobacco import licence fee of 
 of import value kwa ajili ya leseni ya kuagiza tumbaku mbichi nje ya nchi
 zao la kahawa i
ada ya leseni ya kuuza nje ya nchi kahawa ya kijani green coffee export license kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh ii
ada ya leseni ya ghala la kahawa warehouse license kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh iii
ada ya leseni ya curing hulling license kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh iv
ada ya leseni ya premium coffee exports kwa kampuni tsh v
ada ya leseni ya premium coffee exports kwa vyama vya ushirika tsh vi
ada ya leseni ya kuuza nje ya nchi kahawa iliyosindikwa roast beans and instant coffee export kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh vii
ada ya leseni ya kununua kahawa parchment dry cherry coffee buying license kwa kampuni tu hakuna ada kwa vyama vya ushirika tsh viii
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya kuuza nje kahawa ya kijani green coffee export license kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh ix
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya ghala la kahawa warehouse license kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh x
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya curing hulling license kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh xi
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya premium coffee exports kwa kampuni tsh xii
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya premium coffee exports kwa vyama vya ushirika tsh xiii
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya kuuza nje ya nchi kahawa iliyosindikwa roast beans and instant coffee export kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh xiv
tozo ya fomu ya kuomba leseni kwa usindikaji wa ndani local roasting license kwa kampuni na vyama vya ushirika tsh xv
ada ya fomu ya leseni ya usindikaji kahawa cherry processing license usd xvi
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya kununua kahawa parchment dry cherry coffee buying license kwa kampuni tu hakuna ada kwa vyama vya ushirika tsh xvii
tozo ya uendeshaji wa minada ya bodi ya kahawa ambapo wanunuzi huchangia 
 ya mauzo ya kahawa wanayonunua mnadani xviii
ada ya ukaguzi wa viwango kwa zao la kahawa zinazochangwa kupitia viwanda vya kusindika kahawa xix
mchango kwa ajili ya mfuko wa kahawa tanzania coffee development trust fund unaochangiwa na wazalishaji na wanunuzi kwa kiwango cha 
 ya mauzo ya kahawa xx
ushuru wa kahawa inayouzwa nje ya nchi kupitia mnada kwa kiwango cha asilimia 
 ya bei ya mnadani export fee of auction price of coffee
 zao la korosho i
tozo ya gharama za magunia na kamba tsh
 kwa kilo ii
tozo ya leseni ya ununuzi wa korosho kwa kiwango cha tsh iii
ada ya ukaguzi wa viwango kwa zao korosho zinazochagwa kupitia viwanda vya korosho iv
tozo ya chama kikuu cha ushirika wa shilingi kwa kilo v
tozo ya kikosi kazi kwa ajili ya ufuatiliaji wa shughuli za masoko ya korosho shilingi vi
tozo ya unyaufu wa korosho iliyohifadhiwa kwenye maghala shilingi kwa kilo
 zao la sukari miwa i
ada ya leseni ya uingizaji wa sukari ya viwandani kiasi cha shilingi ii
ada ya leseni ya uingizaji wa sukari ya kuziba pengo gap sugar kiasi cha shilingi iii
ada ya leseni kamili ya uzalishaji sukari uwekezaji mkubwa mpya usd licensing sugar millers new establishment full license iv
ada ya leseni ya muda ya uzalishaji sukari uwekezaji mkubwa mpya usd licensing sugar millers new establishment provisional license v
ada ya leseni kamili ya uzalishaji sukari uwekezaji mdogo mpya usd licensing sugar min new establishment full license vi
ada ya leseni ya muda ya uzalishaji sukari uwekezaji mdogo mpya usd licensing sugar min new establishment provisional min license vii
leseni ya marudio kila baada ya miaka mitatu uwekezaji mkubwa tzs licensing sugar millers renewals for existing after three years large millers viii
tozo ya leseni kamili marudio kila baada ya miaka mitatu uwekezaji mdogo tzs licensing sugar millers renewals for existing after three years mini millers full license ix
leseni ya muda marudio kila baada ya miaka mitatu uwekezaji mdogo tzs licensing sugar millers renewals for existing after three years mini millers full license x
leseni ya kuchakata sukari guru tzs licensing jaggery millers xi
ada ya kusajili waagizaji wakubwa wa sukari ya viwandani above mt tzs xii
ada ya kusajili waagizaji wa kati wa sukari ya viwandani mt tzs xiii
ada ya kusajili waagizaji wadogo wa sukari ya viwandani above mt tzs xiv
ada ya kusajili wafanyabiashara wa sukari ya matumizi ya kawaida tzs xv
ada ya kupata kibali cha kuingiza sukari ya viwandani kila mwaka tzs xvi
ada ya kupata kibali cha kuingiza sukari ya kuziba pengo kila mwaka tzs 
xvii
ada ya leseni ya kuuza nje ya nchi molasses tzs 
 zao la pamba i
tozo ya kituo cha kununulia pamba katika ngazi ya halmashauri tsh
 nb mnunuzi mmoja anaweza kuwa na vituo hadi ii
tozo ya maendeleo ya elimu inayotozwa kwa kiwango cha shilingi kwa kilo katika halmashauri ya meatu iii
mchango kwa ajili ya maendeleo ya zao la pamba fedha ambazo huwekwa kwenye mfuko wa maendeleo ya zao la pamba kwa ajili ya kusaidia kutoa mbegu na dawa za pamba tsh
 kwa kilo iv
tozo ya mchango wa mwenge kwa kila kiwanda cha kuchambua pamba wa shilingi 
 zao la chai i
tozo ya gharama za uendeshaji wa vyama vya wakulima tsh kwa kilo ii
ada ya ukaguzi wa viwango kwa zao la chai huchajiwa kupitia viwanda vya kusindika chai iii
ushuru wa chai tea import cess ambayo hutozwa kiasi cha usd 
 kwa kilo kwa kampuni ambazo huingiza chai kutoka nje ya nchi kwa ajili ya kuchanganya na chai ya ndani iv
mchango kwa ajili ya utafiti wa zao la chai tsh
 kwa kilo ya chai kavu v
tozo kwa ajili ya mkutano wa wadau kiwango cha tsh
kwa kilo
 taasisi ya udhibiti wa ubora wa mbegu tanzania i
tozo ya fomu ya usajili wa muuza mbegu dealers kwa kiwango cha tsh
 ii
tozo ya fomu ya majaribio ya dus kwa kiwango cha tsh
 iii
tozo ya fomu ya majaribio ya npt kwa kiwango cha tsh
 iv
tozo ya fomu ya ukaguzi wa mbegu mashambani kwa kiwango cha tsh
 v
tozo ya fomu ya majaribio ya mbegu kwa kila lot kwa kiwango cha tsh
 vi
tozo ya kibali cha kusafirisha mbegu kwa kiwango cha tsh
 vii
tozo ya fomu ya tangazo notice ya kusafirisha au kuagiza mbegu tsh
 viii
ada kwa ajili ya cheti cha usajili na utambuzi certificate and tags kwa muuza mbegu kwa kiwango cha na usd ix
ada kwa ajili ya cheti cha usajili wa aina za mbegu variety registration certificate kwa kiwango cha na usd x
ada kwa ajili ya cheti cha majaribio ya mbegu certificate of seed testing kwa kiwango cha na usd xi
ada kwa ajili ya cheti cha majaribio ya dus dus test certificate kwa kiwango cha tsh
 au usd xii
ada ya kuthibitisha nakala ya cheti certified copy of certificate kwa kiwango cha tsh
 au usd 
 mamlaka ya udhibiti wa mbolea tanzania i
tozo kwa ajili wa usajili wa mfanyabiashara dealer wa mbolea kiwango cha tsh
 ii
ada ya leseni ya mfanyabiashara dealer wa mbolea kiwango cha tsh
 iii
ada ya usajili wa mbolea registration of products kiwango cha tsh
 iv
ada ya usajili wa mzalishaji wa mbolea sterilizing plants or manufacturer kiwango cha 
 tume ya maendeleo ya ushirika i
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika cha msingi kwa kiwango cha tsh
 ii
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika cha upili kwa kiwango cha tsh
 iii
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika cha kati kwa kiwango cha tsh
 iv
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika shirikisho kwa kiwango cha tsh
 v
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika katika uwekezaji wa pamoja kwa kiwango cha tsh
 vi
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya chama cha ushirika cha msingi kwa kiwango cha tsh
 vii
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya chama cha ushirika cha upili kwa kiwango cha tsh
 viii
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya chama cha ushirika cha kati kwa kiwango cha tsh
 ix
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya shirikisho la vyama vya ushirika kwa kiwango cha tsh
 x
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya chama cha ushirika kwa ajili ya uwekezaji wa pamoja kwa kiwango cha tsh
 xi
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za chama cha ushirika cha msingi kwa kiwango cha tsh
 xii
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za chama cha ushirika cha upili kwa kiwango cha tsh
 xiii
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za chama cha ushirika cha kati kwa kiwango cha tsh
 xiv
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za shirikisho la vyama vya ushirika kwa kiwango cha tsh
 xv
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za chama cha ushirika kwa ajili ya uwekezaji wa pamoja kwa kiwango cha tsh
 xvi
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizothibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa chama cha ushirika cha msingi kwa kiwango cha tsh
 xvii
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizothibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa chama cha ushirika cha upili kwa kiwango cha tsh
 xviii
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizothibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa chama cha ushirika cha kati kwa kiwango cha tsh
 xix
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizothibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa shirikisho la vyama vya ushirika kwa kiwango cha tsh
 xx
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizothibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa chama cha ushirika kwa ajili ya uwekezaji wa pamoja kwa kiwango cha tsh
 xxi
ada ya utoaji wa barua ya kutambua chama cha ushirika cha awali kwa kiwango cha tsh
 xxii
ada ya utoaji wa cheti cha usajili na masharti kwa chama cha ushirika cha msingi kwa kiwango cha tsh
 xxiii
ada ya utoaji wa cheti cha usajili na masharti kwa chama cha ushirika cha upili kwa kiwango cha tsh
 xxiv
ada ya utoaji wa cheti cha usajili na masharti kwa chama kingine cha ushirika cha kati kwa kiwango cha tsh xxv
ada ya utoaji wa cheti cha usajili na masharti kwa shirikisho kwa kiwango cha tsh
 xxvi
ada ya utoaji wa cheti cha usajili na masharti kwa uwekezaji wa pamoja kwa kiwango cha tsh
 mfuko wa taifa wa pembejeo i
ada ya nyaraka documentation fee ambayo ni asilimia ya thamani ya mkopo
 tozo na ada zilizopunguzwa viwango i
tozo ya leseni ya kununua tumbaku kavu vfc dry leaf tobacco buying license domestic sales vfc
tozo hiyo imepungua kiwango kwa asilimia kutoka shilingi hadi shilingi ii
leseni ya kusindika tumbaku tobacco processing license tozo hiyo imepungua kiwango kwa asilimia kutoka shilingi shilingi iii
tozo kwa ajili ya kugharamia shughuli za utafiti wa zao la kahawa
tozo hiyo imepunguzwa kiwango kwa asilimia kutoka asilimia 
 ya bei ya kahawa hadi asilimia 
 ya bei ya kahawa ya mnadani iv
tozo ya uhakiki wa ubora wa mbolea kabla ya kuanza kutumika nchini
tozo hiyo imepunguzwa kiwango kutoka dola za kimarekani hadi dola za kimarekani kwa msimu mmoja
 kwa mawasiliano katibu mkuu wizara ya kilimo mji wa serikali mtumba s
 dodoma
simu nukushi barua pepe tovuti jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo sehemu ya masoko ya mazao ya kilimo taarifa ya wiki ya mwenendo wa bei za mazao novemba jedwali wastani wa bei za jumla kitaifa tzs kg gunia wiki iliyopita oct wiki hii nov wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 wastani wa nchiujumbe mkuu kwa wiki hii wastani wa bei za mazao makuu ya chakula zimeongezeka kiasi ikilinganishwa na viwango vya bei wiki iliyopita
bei za viazi mviringo na ulezi zime ongezeka kwa wastani wa asilimia 
 na 
 mtawalia bei za mahindi na mchele zimeongezeka wa wastani sawa wa asilimia 
kwa upande mwingine bei za uwele mtama na maharage zimepungua kwa asilimia 
 na 
 mtawalia
kahawa safi hadi kufikia tarehe novemba kahawa safi iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya dola za marekani million 
kakao hadi kufikia tarehe novemba kakao iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya shilingi bilioni korosho hadi kufikia tarehe oktoba korosho iliyouzwa kwa msimu wa mauzo ni kilo zenye thamani ya shilingi bilioni 
taarifa ya hali ya hewa iliyotolewa na mamlaka ya hali ya hewa inaonesha kuwepo kwa upungufu wa mvua kwa msimu unaonanza novemba hadi aprili katika mikoa mingi ya tanzania kiambatisho 
hali hii inaweza kusababisha kupanda kwa ei za mazao ya chakula
jedwali wastani wa bei za jumla kwa mikoa tzs kg gunia mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo dodoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 arusha wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 dar es salaam wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 morogoro wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 tanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mtwara wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 iringa wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 ruvuma wiki hii na na na wiki iliyopita na na na badiliko 
 zingatia bei hizi ni za wastani kwa masoko ya jumla
alama zinaelezea mabadiliko ya bei bei imeongezeka bei imepungua hakuna mabadiliko au mabadiliko ni chini ya asilimia moja
bei haikupatikana chanzo cha takwimu wizara ya kilimo na wizara ya viwanda na biashara mkoa wiki mahindi mchele maharage mtama uwele ulezi viazi mviringo tabora wiki hii na wiki iliyopita na badiliko 
 rukwa wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 kigoma wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 shinyanga wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mwanza wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 kagera wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 mara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 manyara wiki hii wiki iliyopita badiliko 
 njombe wiki hii na na wiki iliyopita na na badiliko 
 jedwali bei za mchele na mahindi kwa masoko ya uganda tzs kilo mchele mahindi bei ya chini bei ya juu bei ya chini bei ya juu bei za jumla bei za rejareja chanzo tarehe novemba jedwali mauzo ya kahawa kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe novemba aina ya kahawa mnada soko la moja kwa moja viwanda vya ndani jumla kilo usd kilo usd kilo usd kilo usd arabika laini arabika ngumu robusta jumla chanzo bodi ya kahawa tanzania jedwali mauzo ya kakao kwa msimu wa hadi kufikia tarehe novemba halmashauri kiasi kilichouzwa kilo wastani wa bei shilingi kilo jumla shilingi kyela kilo busokelo kilo rungwe kilo 
 chanzo tume ya maendeleo ya ushirika jedwali mauzo ya korosho kwa msimu wa mwaka hadi kufikia tarehe oktoba 
tarehe ya mnada chama kiasi kilichopelekwa sokoni kilo kiasi kilichouzwa kilo thamani sh
bei ya juu sh kilo bei ya chini sh kilo tanecu 
 mamcu 
 tanecu 
 lindi mwambao 
 runali 
 corecu 
 mamcu 
 tanecu 
 lindi mwambao 
 runali 
 jumla ya mauzo yote 
 chanzo bodi ya korosho tanzania jedwali miezi sahihi ya kupanda na kuvuna ili kupata bei nzuri zao wakati unaofaa kuvuna wakati usiofaa kuvuna wakati unaofa kupanda vitunguu feb julai julai nov sept des nyanya jan mei des juni sept des hoho kijani feb aprili juni jan okt nov karoti okt machi sep apr julai okt matango feb mei mei jan des jan viazi mviringo machi juni julai jan des feb tikiti maji machi aprili oktoba desemba mei sep des feb jan feb ago sept hoho za rangi jun nov mei des feb machi tangawizi aprili julai machi aug des feb chanzo taha kielelezo mwenendo wa wastani wa bei ya dap katika soko la dunia hadi kufikia tarehe novemba 
 may may may may jun jun jun jun jul jul jul jul jul aug aug aug aug sep sep sep sep sep oct oct oct oct nov bei dola za marekani tani kipind i chanzo mamlaka ya mbolea tanzania kielelezo mwenendo wa wastani wa bei ya urea katika soko la dunia hadi kufikia tarehe novemba chanzo mamlaka ya mbolea tanzania habari muhimu wizara ya kilimo imeanzisha jukwaa la soko la mtandaoni m kilimo ili kuwezesha upatikanaji wa masoko kwa wakulima na wafanyabiashara
tembelea m kilimo marketplace kwa maelezo zaidi wasiliana na kaimu mkurugenzi msaidizi sehemu ya masoko ya mazao wizara ya kilimo s
p dodoma
barua pepe simu 
 may may may may jun jun jun jun jul jul jul jul jul aug aug aug aug sep sep sep sep sep oct oct oct oct nov bei dola za marekani tani kipind i kiambatisho mwenendo wa mvua za msimu novemba aprili chanzo mamlaka ya hali ya hewa tanzania yaliyomo 
 utangulizi 
 hali ya sekta za maji na umwagiliaji nchini 
 sekta ya maji 
 usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji 
 ubora wa maji 
 huduma ya maji vijijini 
 huduma ya maji mijini 
 kujenga uwezo wa taasisi 
 sekta ya umwagiliaji 
 mapitio ya utekelezaji wa bajeti ya mw aka na mpango wa mwaka 
 fedha zilizoidhinishwa na zilizopokelewa katika mwaka 
 utekelezaji wa miradi na programu mbalimbali katika mwaka na malengo ya mwaka 
 usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji 
 mwenendo wa rasilimali za maji 
 uhifadhi wa mazingira na vyanzo vya maji 
 kudhibiti uchafuzi wa vyanzo vya maji 
 utafutaji wa vyanzo vipya vya maji 
 ujenzi wa mabwawa ya kimkakati 
 udhibiti wa uchimbaji holela wa visima 
 matumizi bora ya rasilimali za maji na udhibiti wa migogoro ii 
 mipango shirikishi ya usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji 
 kuimarisha bodi za maji za mabonde 
 mradi wa kunusuru vyanzo vya maji kupitia mpango endelevu wa matumizi bora ya ardhi 
 mradi wa kuimarisha taasisi zinazosimamia rasilimali za maji 
 usimamizi wa rasilimali za majishirikishi 
 huduma za ubora na usafi wa maji 
 ubora wa maji kwa matumizi ya majumbani 
 ubora wa maji kwa matumizi ya viwanda ujenzi umwagiliaji na utafiti 
 ubora wa majitaka yanayorudishwa kwenye mazingira 
 ubora wa madawa ya kusafisha na kutibu maji 
 utekelezaji wa mipango ya usala ma wa maji na mwongozo wa kitaifa wa ufuatiliaji wa ubora wa maji ya kunywa 
 uondoaji wa madini ya fluoride katika maji ya kunywa na kupikia 
 maabara za maji kupata ith ibati accreditation 
 ujenzi na ukarabati wa maabara za maji 
 huduma ya maji vijijini 
 utekelezaji wa miradi ya maji 
 programu za kuimarisha uendelevu wa huduma ya maji vijijini 
 miradi mingine ya maji vijijini inayotarajiwa kutekelezwa 
 huduma ya maj mijini iii 
 miradi inayotumia chanzo cha maji kutoka maziwa kupeleka kwenye miji mbalimbali 
 miradi inayopata maji kutoka vyanzo vya mi to kupeleka miji mbalimbali 
 miradi inayopata maji kutoka kwenye visima kupeleka miji mbalimbali 
 miradi inayotumia chanzo cha maji kutoka kwenye chemchemi kupeleka mij mbalimbali 
 miradi ya majisafi na usafi wa mazingira katika jiji la dar es salaam na miji ya kibaha na bagamoyo 
 miradi ya majisafi na usafi wa mazingira katika mji wa dodoma 
 miradi ya maji ya kitaifa 
 huduma ya maji katika miji mikuu ya wilaya na miji midogo 
 miradi ya maji inayotarajiwa kutekelezwa katika maeneo mbalimbali mijini 
 kuzijengea uwezo mamlaka za maji mijini 
 mpango wa utekelezaji wa miradi ya maji mijini 
 huduma ya umwagiliaji 
 utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo 
 mradi wa kuendeleza zao la mpunga 
 mradi wa kuendeleza skimu za umwagiliaji za wakulima wadogo 
 programu ya kukabiliana na changamoto za uhaba wa chak ula duniani 
 mapitio ya mpango kabambe wa taifa wa umwagiliaji iv 
 mradi wa kujenga uwezo katika kuendeleza umwagiliaji nchini 
 taasisi zilizo chini ya wizara 
 mfuko wa taifa wa maendeleo ya maji 
 wakala wa uchimb aji visima na ujenzi wa mabwawa ddca 
 mamlaka ya udhibiti wa huduma za maji na nishati ewura 
 sheria 
 maendeleo ya rasil imali watu 
 mapambano dhidi ya rushwa 
 changamoto na hatua zinazochukuliwa 
 shukrani 
 maombi ya fedha kwa mwaka hotuba ya waziri wa maji na umwagiliaji mhe
eng
isack aloyce kam welwe mb akiwasilisha bungeni makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya maji na umwagiliaji kwa mwaka 
 utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu baada ya kupokea taarifa iliyowasilishwa hapa bungeni na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji mheshimiwa mahmo ud hassan mgimwa mbunge wa mufindi kaskazini ambayo imechambua bajeti ya wizara ya maji umwagiliaji sasa likubali kupokea kujadili na kupitisha mpango na makadirio ya mapato na matumizi ya kawaid na ya maendeleo ya wizara ya maji na umwagiliaji kwa mwaka 
mheshimiwa spika naomba kuchukua fursa hii kuwashukuru wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji kwa maoni ushauri na ushirikiano walioutoa wa kati wa uchambuzi wa taarifa ya utekelezaji wa bajeti ya mwaka na makadirio ya mapato na matumizi ya wizara yangu kwa mwaka 
napenda kuliarifu bunge lako tukufu kwamba maoni ushauri na mapendekezo yaliyotolewa na kamati yamezingatiwa atika bajeti hii
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee natoa shukrani zangu za dhati kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa daktari john pombe joseph magufuli kwa kuniamini na kuniteua kuwa waziri wa maji na umwagiliaji wizara inayomg usa kila mwananchi
napenda kumuahidi mheshimiwa rais pamoja na bunge lako tukufu kuwa nitafanya kazi kwa bidii maarifa na uadilifu mkubwa ili kufikia malengo tuliyojiwekea ya kutoa huduma ya maji kwa matumizi mbalimbali pamoja na kuboresha miundombinu ya umwagiliaji
vilevile nawapongeza waheshimiwa wabunge walioteuliwa kuwa mawaziri na manaibu waziri ili kuziongoza wizara mbalimbali
mheshimiwa spika naomba pia niwapongeze waheshimiwa wabunge wapya waliochaguliwa kuwa wabunge wa bunge la jam huri ya muungano wa tanzania
wabunge hao ni mhe
dkt
godwin aloyce mollel mb kupitia jimbo la siha mhe
maulid said mtulia mb kupitia jimbo la kinondoni mhe
dkt
stephen ki luswa mb kupitia jimbo la longido mhe
dkt
justin joseph monko mb kupitia jimbo la singida kaskazini na mhe
dkt
damas daniel ndumbaro mb kupitia jimbo la songea mjini
naahidi kushirikiana nao katika kusukuma mbele urudumu la maendeleo ya nchi yetu kupitia sekta za maji na umwagiliaji
mheshimiwa spika naomba nichukue fursa hii kumpongeza na kumshukuru waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb kwa hotuba yake aliyoiwasilisha hapa bungeni ambayo natoa dira na mwongozo wa utekelezaji wa kazi za serikali
nawapongeza pia mawaziri wenzangu walionitangulia kuwasilisha hoja zao
mheshimiwa spika wizara yangu ilipokea kwa masikitiko makubwa taarifa ya kifo cha mhe
leonidas tutubert gama aliyekuwa mbunge wa jimbo la songea mjini
napenda kutoa pole kwako wewe mheshimiwa spika bunge lako tukufu familia ya marehemu ndugu na wananchi wa jimbo la songea mjini kwa msiba huo mkubwa
mwenyezi mungu aiweke roho ya marehemu mahali pema peponi
amin a
mheshimiwa spika napenda sasa kuchukua fursa hii kuwasilisha hotuba ya bajeti ya wizara yangu ambayo inatoa taarifa ya hali ya sekta za maji na umwagiliaji nchini mapitio ya utekelezaji wa bajeti ya mwaka wa fedha na malengo ya sekta hizo kwa mwaka changamoto na hatua zilizochukuliwa pamoja na maombi ya fedha kwa mwaka 
maelezo yatakayotolewa katika hotuba hii yamezingatia sera na mikakati ya maendeleo ya kitaifa na kimataifa pamoja na sheria kanuni na miongozo inayo husiana na sekta za maji na umwagiliaji
 hali ya sekta za maji na umwagiliaji nchini 
mheshimiwa spika maji ni rasilimali muhimu kwa maisha ya binadamu na maendeleo ya jamii na sekta mbalimbali za kiuchumi zikiwemo viwanda kilimo uvuvi na utalii
katika kufikia azma ya serikali ya kuwapatia wananchi maji safi na salama pamoja kuiwezesha nchi yetu kuwa ya uchumi wa kati kufikia mwaka wizara inatekeleza mipango ya serikali kwa kuzingatia dira ya taifa ya maendeleo malengo ya maendeleo endelevu sdg awamu ya pili ya mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka na ahadi mbalimbali za serikali
aidha wizara inaendelea kutekeleza miradi mbalimbali ya maji kupitia programu ya maendeleo ya sekta ya maji kwa mujibu wa sera ya taifa ya maji ya mwaka na programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo kupitia sera ya taifa ya umwagiliaji ya mwaka 
hali halisi katika sekta hizo ni kama ifuatavyo 
 sekta ya maji 
mheshimiwa spika wizara naendelea kutekeleza awamu ya pili ya programu ya maendeleo sekta ya maji ambayo utekelezaji wake unahusisha programu ndogo tano ambazo ni usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji huduma ya maji vijijini huduma ya maji mijini kampeni ya ki taifa ya usafi wa mazingira na kuj enga uwezo wa taasisi zinazosimamia utekelezaji wa program hiyo
hali ya sekta ya maji ni kama ifuatavyo 
 usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji 
mheshimiwa spika nchi yetu ipo kusini mwa mstari wa ikweta kati ka latitudo na na longitudo na mashariki na inapata mvua katika vipindi viwili vya masika na vuli
baadhi ya maeneo yanapata mvua mara moja desemba aprili na mengine yanapata mvua mara mbili oktoba desemba na machi mei kwa mwaka
ki wango cha wastani wa mvua katika maeneo mengi nchini kwa mwaka ni milimita hadi milimita wastani wa mvua katika maeneo ya katikati ya nchi ni kati ya wastani wa milimita hadi milimita na maeneo ya nyanda za juu kusini na maeneo ya milima ya usambara ni wastani wa milimita hadi milimita kwa mwaka kulingana na hali ya hewa ya maeneo husika
kutokana na kiasi cha mvua kinachopatikana nchini rasilimali za maji juu ya ardhi zinazofaa kwa matumizi mbalimbali ni wastani wa kilomita za ujazo 
 na hifadhi ya rasilimali za maji chini ya ardhi inakadiriwa kuwa kilomita za ujazo 
hata hivyo mtawanyiko na upatikanaji wa rasilimali hizo nchini haulingani katika maeneo yote utokana na tofauti ya hali ya hewa jiografia na jiolojia
iwango cha maji kilichopo kwa kila mtu ni wastani wa mita za ujazo kwa mwaka na kuiweka nchi yetu katika nafasi ya kwanza afrika mashariki kwa kiwango cha maji kilichopo kwa mtu kwa mwaka na ya nne barani afrika ikitanguliwa na zambia msumbiji na sudan kusini
kiwango cha chini cha mahitaji ya maji kwa kila mtu kwa mwaka kinachokubalika kimataifa ni wastani wa mita za ujazo 
chini ya kiwango hicho nchi huingia katika hali inayoitwa uhaba wa maji water stress
mheshimiwa spika pamoja na kuwa na rasilimali za maji za kutosha kwa sasa rasilimali hi zo zimeendelea kupungua mwaka hadi mwaka
kwa mfano mwaka kiwango cha maji kwa mtu kilikuwa wastani wa mita za ujazo kwa mw aka wakati tanzania iki kadiriwa kuwa na watu milioni 
 kiwango hicho kimeshuka hadi kufikia wastani wa mita za ujazo mwaka ambapo idadi ya watu inakadiriwa kufikia milioni 
hali hiyo inasababishwa na ongezeko la idadi ya watu uharibif wa mazingira ambao husababisha vyanzo vya maji kukauka mabadiliko ya tabia nchi na uchafuzi wa vyanzo unaoharibu ubora wa maji
iwapo hali hiyo haitadhibitiwa kiwango hicho kitaendelea kushuka na kuhatarisha ukuaji wa sekta za kiuchumi na kijamii
 ubora wa maji 
mheshimiwa spika sera ya taifa ya maji ya mwaka inaelekeza kufanyika kwa tathmini za mara kwa mara za kuhakiki ubora wa maji ili kubaini hali halisi na kuchukua hatua stahiki pale ambapo ubora wa maji utabainika kupungua
zoezi la kuhak iki ubora wa maji linatekezwa na wizara yangu kupitia maabara za ubora wa maji zilizopo katika mikoa mbalimbali nchini
maabara hizo huhakiki ubora wa maji kwa kufanya uchunguzi wa kibaiolojia kifizikia pamoja na kikemia katika maji
matokeo ya uchungu zi hulinganishwa na viwango vya ubora wa maji water quality standards kwa matumizi mbalimbali ili kubaini kama maji yanakidhi viwango vya ubora kwa matumizi yaliyokusudiwa
mheshimiwa spika uchunguzi wa ubora wa maji katika nchi yetu unaonesha hali ya ubora wa maji kutofautiana kutoka eneo moja hadi jingine
kutofautiana huko kunatokana na hali ya miamba ya asili shughuli za binadamu jiografia ya eneo na mabadiliko ya tabianchi
kwa kutumia takwimu za ubora wa maji zilizopo wizara imeweza kua inisha viashiria vya ubora wa maji ambavyo ni changamoto katika baadhi ya maeneo nchini
changamoto kubwa kwa maji juu ya ardhi surface water ni uwepo wa kiwango kikubwa cha nitrogen phosphorous tope turbidity pamoja na vimelea vya vijidudu vinavyosaba bishwa na shughuli za kibinadamu kwenye vyanzo vya maji
kwa upande wa maji chini ya ardhi groundwater changamoto ni uwepo wa kiwango kikubwa cha chumvichumvi tindikali acidity nitrate madini ya flouride chuma manganese na chloride
katika kukabiliana na changamoto hi zo serikali imeendelea kuhakikisha kuwa miradi ya maji inayotekelezwa nchini inawekewa miundombinu ya kutibu na kusafisha maji ili kulind afya za wananchi
kiambatisho na
kinaonesha viashiria vya ubora wa maji katika maeneo mbalimbali nchini
 huduma ya maji vijijini 
mheshimiwa spika sera ya taifa ya maji ya mwaka inaelekeza kuwapatia wananchi waishio vijijini maji safi na sala ma katika umbali usiozidi mita kutoka kwenye makazi yao
ili kutimiza azma hiyo wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeendelea kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji kwa wananchi waishio vijijini kwa kujenga kupanua na kukarabati miradi ya maji
lengo ni kufikia asilim ia ya wananchi wanaopata huduma ya maji safi na salama katika maeneo ya vijijini ifikapo mwaka 
hadi sasa miundombinu ya maji iliyojengwa ina jumla ya vituo vya kuchotea maji ambavyo vina uwezo wa kuhudumia watu sawa na asilimia 
 ya wananchi waishio vijijini
hata hivyo kati ya hivyo vituo tu ndivyo vinavyofanya kazi na kutoa huduma kwa watu sawa na asilimia 
 ya wananchi waishio vijijni
hali hiyo ime changiwa na changamoto ya mfumo uliopo wa usimamizi na uendeshaji wa miradi ya maji
katika kuwapunguzia wananchi gharama za uende shaji na matengenezo serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeanza kubadilisha mitambo inayotumia nishati ya dizeli kusukuma maji na kufunga mitambo inayotumia nishati ya jua
vilevile serikali inaandaa mifumo itakayofaa kusimamia na kuendesha mi radi ya maji ikiwa pamoja na kuviimarisha vyombo vya watumiaji maji
 huduma ya maji mijini 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha wakazi waishio mijini wanapata huduma bora ya majisafi na usafi wa mazingira sera ya maji inaelekeza kujenga kukarabati na kupanua miundombinu ya majisafi na majitaka ili iweze kutoa huduma endelevu kwa wakazi waishio mijini na pembezoni mwa miji
ili kufikia malengo hayo atika mwaka wizara imeendelea kutekeleza miradi ya maji katika jiji la dar es salaam miji mikuu ya mikoa miji mikuu ya wilaya miji midogo pamoja na miji na vijiji vinavyohudumiwa na miradi ya maji ya kitaifa
hali ya upatikanaji wa huduma maji mijini ni kama ifuatavyo a uzalishaji na mahitaji ya maji mijini 
mheshimiwa spika kukamilika kwa baadhi ya miradi ya maji katika kipindi cha mwezi machi hadi mwezi machi kumeongeza uzalishaji wa maji katika miji mikuu ya mikoa kutoka lita milioni kwa siku hadi lita milioni ikilinganishwa na mahitaji ya lita milioni miji mikuu ya wilaya na miji midogo kutoka lita milioni 
 hadi lita milioni 
 ikilinganishwa na mahitaji ya lita milioni 
 na miradi ya maji ya kit aifa uzalishaji wa maji umeongezeka kutoka lita milioni 
 kwa siku hadi lita milioni 
 ikilinganishwa na mahitaji ya lita milioni 
kwa upande wa jiji la dar es salaam na miji ya kibaha na bagamoyo uzalishaji wa maji umeongezeka kutoka lita milioni kwa siku hadi lita milioni ikilinganishwa na mahitaji ya lita milioni 
b upatikanaji wa huduma ya maji 
mheshimiwa spika hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika miji mikuu ya mikoa ni wastani wa asilimia 
kiwango hicho kimeshuka ikilinganishwa na asilimia ya mwaka kutokana na kuongezeka kwa eneo la utoaji wa huduma baada ya upanuzi wa mipaka ya baadhi ya miji kuanzishwa kwa miji mipya pamoja na uchakavu wa miundombinu ya usambazaji maji
katika miji mikuu ya wilay a miji midogo na miradi ya kitaifa hali ya upatikanaji wa huduma ya maji ni wastani wa asilimia 
kwa upande wa jiji la dar es salaam hali ya upatikanaji wa huduma ya maji ni asilimia 
ilani ya uchaguzi ya ccm inaelekeza kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji mijini kufikia asilimia katika miji mikuu ya mikoa na dar es salaam na asilimia katika miji mikuu ya wilaya miji midogo na miradi ya kitaifa
azma ya serikali ni kuhakikisha malengo hayo yanafikiwa kwa kujenga kupanua na kukarabati miradi ya maji katika maeneo mbalimbali ya miji nchini
c wateja waliounganishwa kwenye huduma ya maji 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha wakazi wengi zaidi wa maeneo ya mijini wanaunganishwa kwenye mtandao wa maji safi serikali imeweka malengo yanayotekelezwa kila mwaka ya kuunganisha wateja wapya katika miji mikuu ya mikoa miji mikuu ya wilaya miji midogo na miradi ya kitaifa na wateja katika jiji la dar es salaam
hadi mwezi machi wateja wapya katika miji mikuu ya mikoa wateja katika miji mikuu ya wilaya miji midogo na miradi ya kitaifa na wateja katika jiji la dar es salaam wameunganishwa kwenye mtandao wa majisafi
serikali itaendelea kuhakikisha wakazi wengi zaidi wanaunganishwa ili kuweza kufikia malengo tuliyojiwekea
d upotevu wa maji 
mheshimiwa spika mamlaka za maji katika miji mikuu ya mikoa miji mikuu ya wilaya miji midogo miradi ya kitaifa pamoja na jiji la dar es salaam zime endelea kukabiliwa na changamoto ya upotevu mkubwa wa maji ikilinganishwa na kiwango kinachokubalika kimataifa cha asilimia 
hadi mwezi machi wastani wa upotevu wa maji katika miji mikuu ya mikoa ni asilimia miji mikuu ya wilaya miji midogo na miradi ya kitaifa ni asilimia na kwa jiji la dar es salaam ni asilimia 
serikali inaendelea kujenga na kukarabati miundombinu ya majisafi pam oja na kuweka mikakati ya kupunguza upotevu wa maji hadi kufikia kiwango kinachokubalika
e uondoaji wa majitaka 
mheshimiwa spika kwa upande wa huduma ya uondoaji majitaka mijini miundombinu imejengwa katika miji ya arusha dar es salaam dodoma iring a mbeya morogoro moshi mwanza songea tabora na tanga
kwa miji mingine huduma ya uondoaji wa majitaka inatolewa kwa kutumia magari ya majitaka na kutiririshwa kwenye mabwawa au maeneo yaliyotengwa na halmashauri husika
serikali inaendelea kuboresha huduma ya uondoaji majitaka kwa kujenga kukarabati na kupanua mifumo ya uondoaji majitaka na ununuzi wa magari ya uondoaji majitaka
lengo ni kuboresha upatikanaji wa huduma hiyo mijini hadi kufikia asilimia ifikapo mwaka 
 kujenga uwezo wa taasisi 
mheshimiwa spika katika kufikia malengo ya serikali ya kuwapatia wananchi huduma ya maji safi na salama pamoja na kuboresha miundombinu ya umwagiliaji wizara imeendelea kujenga uwezo wa taasisi zinazotekeleza programu ya maendeleo ya sekta ya maji na sekta ya kilimo kwa upande wa umwagiliaji
katika mwaka wizara imeajiri watumishi wa sekta ya maji ambao wamepangiwa kazi katika vituo mbalimbali ikiwa ni pamoja na halmashauri mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira ofisi za maji za mabonde na makao makuu ya wizara
kwa upande wa sekta ya umwagiliaji watumishi wameajiriwa na kupangiwa kazi kwenye ofisi za kanda za umwagiliaji na makao makuu
vilevile ujenzi na ukarabati wa majengo ya ofisi za wizara na maabara za maji umefanyika katika maeneo mbalimbali nchini
aidha wizara imeendelea kutoa mafunzo kwa watumishi na kuwapatia vitendea kazi ili kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa ajukumu yao
 sekta ya umwagiliaji 
mheshimiwa spika nchi yetu ina eneo la hekta milioni 
 zinazofaa kwa kilimo cha umwagiliaji ambapo hekta milioni 
 zina uwez ekano mkubwa wa kumwagiliwa hekta milioni 
 zina uwez ekano wa kati na hekta milion 
 zina uwezekano mdogo wa kumwagiliwa
lengo la serikali ni kujenga miundombinu yenye jumla ya hekta katika skimu za wakulima wadogo wa kati na wakubwa ifikapo mwaka 
hadi mwezi machi jumla ya hekta zinamwagiliwa saw na asilimia 
 ya lengo na asilimia 
 ya eneo lote linalofaa kwa umwagiliaji
aidha maeneo yenye skimu zilizoendelezwa yameongeza uzalishaji na tija kutoka wastani wa tani 
 kwa hekta hadi kufikia wastani wa tani 
 kwa hekta kwa zao la mpunga na hivyo kuchangia asilimia ya mahitaji yote ya chakula nchini
ili kuhakikisha lengo linafikiwa serikali inaendelea kukarabati miundombinu ya skimu zilizoharibika kukamilisha ujenzi wa skimu pamoja na kufanya upembuzi yakinifu usanifu kujenga skimu na mabwawa mapya
 mapitio ya utekelezaji wa bajeti ya mwaka na mpango wa mwaka 
 fedha zilizoidhinishwa na zilizopokelewa katika mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka fungu wizara ya maji na umwagiliaji iliidhinishiwa bajeti jumla ya shilingi na kati ya fedha hizo shilingi zilikuwa ni fedha za matumizi ya kawa ida na shilingi zilikuwa ni fedha za maendeleo
hadi mwezi machi jumla ya shilingi sawa na asilimia ya fedha za maendeleo zi mepokelewa na shilingi sawa na asilimia 
 ya fedha za matumizi ya kawaida zilipokelewa
mheshimiwa spika katika mwaka fungu tume ya taifa ya umwagiliaji iliidhinishiwa bajeti ya jumla ya shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi zilikuwa ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi zilikuwa ni fedha za maendeleo
hadi mwezi machi jumla ya shilingi sawa na asilimia 
 ya fedha za maendeleo zi mepokelewa na shilingi sawa na asilimia 
 ya fedha za matumizi ya kawaida zi mepokelewa
 utekelezaji wa miradi na programu mbalimbali katika mwaka na malengo ya mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka sekta za maji na umwagiliaji zilitekeleza mira di inayolenga kuboresha upatikanaji wa huduma ya majisafi na usafi wa mazingira vijijini na mijini usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji ufuatiliaji wa ubora wa maji uendelezaji wa miundombinu ya umwagiliaji na kutekeleza masuala mtambuka
utekelezaji wa bajeti ya mwaka na mpango wa mwaka umeelezwa kwa kina ama ifuatavyo 
 usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji 
mheshimwa spika majukumu ya wizara yangu ni kusimamia na kuendeleza rasilimali za maji kwa kuchunguza na kutathmini rasilimali za maji kuhakikisha rasilimali za maji zinatunzwa na kuendelezwa pamoja na kusimamia rasilimali za majishirikishi
utekelezaji wa majukumu hayo umeelezwa kwa kina kama ifuatavyo 
 mwenendo wa rasilimali za maji 
mheshimiwa spika upatikanaji wa takwimu na taarifa za mwenendo wa rasilimali za maji ni muhimu katika kutambua hali ya maji kwa nyakati tofauti kwenye maeneo mbalimbali nc hini
takwimu na taarifa hizo hutumika katika usanifu wa miundombinu ya kusambaza maji umwagiliaji mabwawa na usanifu wa madaraja
hadi mwezi machi takwimu za maji zimekusanywa kwenye vituo vya kupima mwenendo wa rasilimali za maji nchini na kuchakatwa
vituo hivyo vinajumuisha vituo vya kupima mtiririko wa maji mitoni vituo vya kupima kina cha maji katika mabwawa ya mindu mtera kihansi kidatu na nyumba ya mungu vituo sita vya kupima kina cha maji katika maziwa ya victoria tanganyika nyasa na rukwa vituo vya kupima mvua vituo vya kupima hali ya hewa na vituo vya kupima mwenendo wa maji chini ya ardhi
mheshimiwa spika kutokana na takwimu zilizokusanywa mwenendo wa rasilimali za maji umeone sha kupungua kwa mvua zilizonyesha katika mwaka wa kihaidrolojia unaoanzia mwezi novemba hadi mwezi oktoba ikilinganishwa na wastani wa mvua katika mwaka uliopita wa kihaidrolojia na kusababisha kupungua kwa viwango vya maji katika baadhi ya mito maziwa na mabwawa
kiambatisho na
kinaonesha kiwango cha maji katika mito maziwa na mabwawa mbalimbali nchini
mheshimiwa spika katika kuimarisha ukusanyaji wa takwimu za mwenendo wa rasilimali za maji nchini jumla ya vituo sita vya kupima mtiririko wa maji kwenye mito hydrometric stations na vituo sita vya hali ya hewa mini weather stations vimejengwa katika mabonde ya ziwa nyasa na bonde la ruvuma na pwani ya kusini
aidha ukarabati ulifanyika kat ika vituo vya kupima mwenendo wa rasilimali za maji nchini
katika mwaka wizara yangu itaendelea na ujenzi wa vituo kwenye mito na ukarabati wa vituo vya kufuatilia mwenendo wa rasilima li za maji pamoja na kukusanya takwimu kwenye mabonde yote nchini
 uhifadhi wa mazingira na vyanzo vya maji 
mheshimiwa spika ongezeko la shughuli za kibinadamu kwenye maeneo ya vyanzo vya maji limekuwa ni changamo to inayosababisha uharibifu wa vyanzo vya maji na mazingira
jumla ya vyanzo vya maji vilibainishwa kuwa katika hatari ya kuharibika na kuathirika
katika kukabiliana na changamoto hiyo wizara inaendelea ku tekeleza mpango wa miaka mitano wa utunzaji wa rasilimali za maji wa mwaka kwa lengo la kuhifadhi mazingira na vyanzo vya maji pamoja na kuzijengea uwezo taasisi zinazosimamia rasilimali za maji nchini
katika mwaka vyanzo sita vya maji vimewekewa ipaka na kuongeza idadi ya vyanzo vya maji vilivyowekewa mipaka ku fikia 
vilevile jumla ya vyanzo vimetangazwa kuwa maeneo tengefu ya vyanzo vya maji na taratibu za kutangaza maeneo zaidi zinaendelea
kiambatisho na
kinaonesha vyanzo vya maji vilivyotangazwa kuwa maeneo tengefu
katika mwaka serikali imepanga kutangaza vyanzo kuwa maeneo tengefu ya vyanzo vya maji
vilevile jumla ya jumuiya za watumia maji water user associations zimepewa mafunzo pamoja na vitende kazi ili ziweze kusimamia rasilimali za maji kwa ufanisi zaidi
katika mwaka wizara imepanga kuunda jumuiya za watumia maji na kuziimarisha zilizopo
 kudhibiti uchafuzi wa vyanzo vya maji 
mheshimiwa spika katika kudhib iti uchafuzi wa vyanzo vya maji wizara hufanya ukaguzi wa ubora wa majitaka yanayotiririshwa kwenye vyanzo vya maji
hadi mwezi machi jumla ya viwanda migodi saba na taasisi nne zilifanyiwa ukaguzi
matokeo ya ukaguzi yalibaini kuwepo kwa uchafuzi mkubwa wa vyanzo vya maji unaotokana na utiririshwaji wa majitaka ambapo ahusika walichukuliwa hatua stahiki ikiwa ni pamoja na kupewa onyo kutakiwa kusitisha utiririshaji wa majitaka kuagizwa kuboresha miundombinu ya majitaka katika shughu li zao na kufuata maelekezo yaliyopo kwenye mipango yao ya usimamizi wa mazingira environmental management plans
vilevile ukaguzi wa miundombinu ya majitaka hufanyika mara kwa mara ili kuhakikisha viwanda migodi na taasisi zinazotiririsha majitaka kwenye vyanzo vya maji zinafuata taratibu na kupata vibali
katika mwaka jumla ya vibali vilitolewa kati ya vilivyopangwa kwa ajili ya kutiririsha majitaka yanayokidhi viwango kwenye vyanzo vya maji katika bodi za maji za mabonde ya ziwa victoria wami ruvu mto rufiji na mto pangani kibali kimoja 
viwanda migodi na taasisi hizo ziliagizwa kuzingatia masharti ya vibali vya kutiririsha majitaka kwenye vyanzo vya maji
katika mwaka jumla ya vibali vya kutiririsha majitaka vimepangwa kutolewa
 utafutaji wa vyanzo vipya vya maji 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutafuta vyanzo vipya vya maji pamoja na kufanya tathmini na usanifu katika vyanzo vilivyobain ishwa ili viweze kuendelezwa kwa matumizi mbalimbali
hadi mwezi machi jumla ya maeneo yanayofaa kuchimbwa visima yalitambuliwa katika bonde la mto pangani maeneo ruvuma na pwani ya kusini ziwa victoria rufiji bonde la kati wami ruvu na ziwa rukwa maeneo manne 
aidha serikali inaendelea kutambua vyanzo vya maji vinavyofaa kufanyiwa usanifu na kufanya utafiti wa maji chini ya ardhi katika maeneo mengi zaidi ili kuongeza upatikanaji wa maji nchini
 ujenzi wa mabwawa ya kimkakati 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha uwepo wa maji ya kutosha kwa matumizi mbalimbali kwa kipindi chote cha mwaka serikali inaendelea kutekeleza ujenzi wa mabwawa ya kimkakati ya farkwa dodoma kidunda morogoro na dembera iringa
bwawa la farkwa litatumika kwa ajili ya usambazaji wa maji katika mji wa dodoma na wilaya za chemba na kondoa pamoja na kilimo cha umwagiliaji
bwawa la kidunda litatumika kwa ajili kuhakikisha mto ruvu unakuwa na maji katika kipindi chot cha mwaka kilimo cha umwagiliaji na uzalishaji wa umeme
bwawa la ndembera litatumika kwa ajili ya kuhakikisha mto ruaha unakuwa na maji katika kipindi chote cha mwaka kilimo cha umwagiliaji na kuzalisha umeme
hadi sasa usanifu wa mabwawa hayo umekami lika ikiwa ni pamoja na tathmini za kimazingira na kijamii pamoja na uthamini wa mali kwa ajili ya kulipa fidia wananchi watakaopisha ujenzi wa mabwawa hayo
hadi mwezi machi ulipaji wa fidia kwa wananchi watakaopisha ujenzi wa bwawa la kidunda umeka milika na unaendelea kwa mabwawa ya farkwa na ndembera
katika mwaka serikali itaendelea kutafuta fedha kwa ajili ya ujenzi wa mabwawa hayo
 udhibiti wa uchimbaji holela wa visima 
mheshimiwa spika mojawapo ya majukumu ya wizara yangu ni kudhib iti uchimbaji holela wa visima vya maji kwa kuzipatia leseni kampuni zinazohusika na shughuli za utafiti na uchimbaji wa visima
hatua hiyo husaidia kuzitambua na kufuatilia utendaji kazi wa kampuni hizo
hadi mwezi machi jumla ya kampuni ziliomba kupatiwa leseni ambapo leseni zilitolewa kwa kampuni za uchimbaji visima vya maji na leseni saba kwa kampuni za utafiti wa maji chini ya ardhi
kampuni mbili hazikupewa leseni kwa kuwa hazikukidhi vigezo vinavyokubalika
vilevile leseni zilitolewa kwa wataalam wa uchimbaji wa visima
aidha visima vya maji vilichimbwa katika maeneo mbalimbali nchini
kati ya hivyo visima vilichimbwa na wakala wa uchimbaji visima na ujenzi wa mabwawa ddca na visima vilichimbwa na kampuni binafs i
 katika mwaka serikali itaendelea kutoa leseni za uchimbaji visima kwa kampuni na wataalam wanaokidhi vigezo pamoja na kusimamia sheria ya usimamizi wa rasilimali za maji na
 ya mwaka na kanuni zake kwa lengo la kudhibiti uchi mbaji holela wa visima vya maji nchini
 matumizi bora ya rasilimali za maji na udhibiti wa migogoro 
mheshimiwa spika bodi za maji za mabonde zimeendelea kutoa elimu kwa wadau kuhusu umuhimu wa kuwa na vibali vya kutumia maji na kusimamia matumizi endel evu ya rasilimali za maji
hadi mwezi machi jumla ya vibali vipya vilitolewa katika bonde la mto pangani mto rufiji wami ruvu ruvuma na pwani ya kusini bonde la kati na ziwa victoria vibali 
vilevile juml ya maombi mapya ya kutumia maji yaliwasilishwa na taratibu za kutoa vibali hivyo zinaendelea
katika mwaka serikali imepanga kutoa vibali vya kutumia maji kwa lengo la kusimamia matumizi endelevu ya rasilimali za maji nchini
aidha kw upande wa udhibiti wa migogoro ambayo hutokea miongoni mwa watumiaji wa rasilimali za maji bodi za maji za mabonde kwa kushirikiana na jumuiya za watumia maji zimeendelea kutoa ushauri wa matumizi endelevu ya rasilimali za maji
hadi mwezi machi umla ya migogoro ya watumia maji ilijitokeza katika bonde la mto pangani mto rufiji wami ruvu ziwa rukwa ziwa nyasa na bonde la kati mgogoro mmoja 
kati ya hiyo migogoro imesuluhishwa na migogoro minne katika bonde la mto pangani na wami ruvu ipo katika hatua mbalimbali za usuluhishi
 mipango shirikishi ya usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji 
mheshimiwa spika wizara inaendelea kukamilisha mipango shirikishi ya usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji ili kuhakikisha rasilimali hizo zinasimamiwa kwa pamoja na wadau wote wanaohusika na matumizi ya maji
wizara imekamilisha uandaaji wa mipango hiyo kwa mabonde sita ya ziwa rukwa ziwa nyasa ziwa tanganyika ruvuma na pwani ya usini mto rufiji na bonde la kati
hadi mwezi machi tathmini ya kimkakati ya kimazingira na kijamii strategic environment and social assessment imekamilika kwa bonde la rufiji
serikali inaendelea kutafuta fedha kwa ajili ya kufanya tathmini ya ki mkakati ya kimazingira na kijamii kwa mabonde yaliyobaki
mipango shirikishi ya usimamizi na uendelezaji wa rasilimali za maji kwa mabonde ya pangani ziwa victoria na bonde la wami ruvu imeanza kuandaliwa na inatarajiwa kukamilika mwaka 
 kuimarisha bodi za maji za mabonde 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuziimarisha bodi za maji za mabonde tisa nchini kwa kujenga ofisi kuzipatia vitendea kazi na kutoa mafunzo kwa watumishi
bodi hizo zina jukumu la kutunza kusi mamia na kuendeleza asilimali za maji
hadi mwezi machi ujenzi wa ofisi za bodi za maji za bonde la ziwa tanganyika umekamilika ziwa rukwa umefikia asilimia bonde la kati asilimia ruvuma na pwani ya kusini asilimia na bonde la ziwa nyasa asilimia 
katika mwaka wizara itaendelea kuzijengea uwezo bodi za maji za mabonde ili ziweze kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi zaidi
 mradi wa kunusuru vyanzo vya maji kupitia mpango endelevu wa matumizi bora ya ardhi katika mabonde madogo ya mto zigi na to ruvu 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp pamoja na mfuko wa mazingira duniani global environment facility gef inatekeleza mradi wa kunusuru vyanzo vya maji kupitia mpango endelevu wa matumi zi bora ya ardhi katika mabonde madogo ya mto zigi bonde la pangani na mto ruvu bonde la wami ruvu
gharama za mradi ni dola za marekani milioni 
mradi huo una maeneo mawili ya utekelezaji ambayo ni kujenga uwezo wa taasisi na kukuza uratibu wa masuala ya rasilimali za maji miongoni mwa mamlaka za mabonde hayo na wadau wengine pamoja na kutekeleza shughuli za usimamizi endelevu wa ardhi zinazolenga kupunguza uharibifu wa vyanzo vya maji na kuboresha maisha ya jamii
mradi natekelezwa kwa kipindi cha miaka mitano kuanzia mwaka hadi ambapo jumla ya vijiji katika halmashauri za wilaya za morogoro mvomero muheza mkinga na korogwe vitanufaika
mheshimiwa spika hadi mwezi machi kazi zilizotekelezwa kupitia mradi huo ni ua inishaji wa maeneo yatakayosaidia kutoa taarifa za msingi kuhusu wingi na ubora wa maji katika mabonde hayo utunzaji wa misitu hekta 
 kwenye hifadhi ya mlima uluguru na hekta kwenye hifadhi ya msitu wa amani zilizokuwa zimeharibiwa kwa kiasi kikub wa na shughuli za kilimo na uchimbaji wa madini
uhifadhi wa misitu ulihusisha uimarishaji wa doria kwa kujenga kituo cha polisi katika msitu wa amani kuwaondoa wananchi waliovamia maeneo ya vyanzo kupanda miti ili kurudisha uoto wa asili na kuanzisha ikundi vya ujasiriamali ili kuwapatia wananchi shughuli mbadala za kujipatia kipato ikiwemo kuwapatia mizinga ya nyuki
vilevile vijiji vinne vipo katika hatua za mwisho za kukamilisha mipango ya matumizi bora ya ardhi na jumuiya nne za watumia aji ziliundwa katika maeneo ya mradi ambapo jumuiya tatu zipo katika bonde dogo la mto zigi na jumuiya moja katika bonde dogo la mto ruvu
aidha mradi huo kwa kushirikiana na mamlaka ya majisafi na usafi wa mazingira tanga umejenga miundombinu ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita 
 katika vijiji vya mashewa shembekeza na kimbo kwa gharam ya shilingi milioni na kunufaisha wananchi wapatao wa vijiji hivyo
mheshimiwa spika katika mwaka kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na kukamilisha mpango wa matumizi bora ya ardhi kwa vijiji vilivyopo katika maeneo ya mradi kuunda na kuziimarisha jumuiya za watumia maji kwa kuzijengea ofisi na kutoa mafunzo kuainisha watumiaji wa maji waliopo katika maeneo ya mabonde madogo ya mt zigi na mto ruvu kununua vifaa vya kupima mwenendo wa maji kuweka mipaka kwenye eneo la kilomita katika mto zigi na mto ruvu kuunda jumuiya tatu za watumiaji maji katika bonde dogo la mto ruvu kujenga vidakio vya maji katika vijiji vya mnyanza na tangeni kuk arabati mradi wa maji katika kijiji cha newyork kujenga vituo sita vya kunyweshea mifugo kuanzisha vitalu vya miti na kuanzisha vikundi vya ujasiriamali ili kuwapatia wananchi shughuli mbadala za kujipatia kipato
 mradi wa kuimarisha aasisi zinazosimamia rasilimali za maji 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na benki ya dunia imeanza kutekeleza mradi wa kuimarisha taasisi zinazosimamia rasilimali za maji kwa kuboresha ukusanyaji na utunzaji wa takwimu za rasilimali za maji pamoja na kutekeleza miradi itakayohakikisha uwepo wa maji ya kutosha na uhifadhi wa rasilimali za maji katika mabonde yote nchini
katika bonde la wami ruvu mradi huo melenga kukamilisha mpango shirikishi wa usimamizi na uende lezaji wa rasilimali za maji ka tika bonde la wami ruvu ujenzi wa ofisi na maabara uundaji wa jumuiya za watumia maji uanzishaji wa kamati za mabonde madogo na kuhifadhi vyanzo vya maji
mradi huo natekelezwa kwa kipindi cha miaka mitano kuanzia mwaka hadi kwa gharama ya dola za marekani mil ioni 
katika mwaka jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kuendelea na utekeleza ji wa mradi huo
 ukusanyaji wa maduhuli 
mheshimiwa spika maduhuli yanayokusanywa na bodi za maji za mabonde kupitia ibali na ada za matumizi ya maji vibali vya utiririshaji wa majitaka na faini hutumika kwa ajili ya kusimamia kutunza na kuendeleza rasilimali za maji katika mabonde husika
lengo ni kuziimarisha bodi hizo ili ziweze kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
hadi mwezi machi shilingi bilioni 
 zilikusanywa ambazo ni sawa na asilimia ya lengo la shilingi bilioni 
 zilizopangwa kukusanywa katika mwaka 
katika mwaka bodi za maji za mabonde zimepanga kukusanya shiling bilioni 
 kutoka kwenye vyanzo mbalimbali vya mapato
kiambatisho na
kinaonesha makadirio na ukusanyaji wa maduhuli katika bodi za maji za mabonde
 usima mizi wa rasilimali za majishirikishi 
mheshimiwa spika nchi yetu ina mabonde saba yanayovuka mipaka ya nchi na hivyo kulazimika kushirikiana na nchi nyingine katika kutunza rasilimali za maji zilizopo kwenye mabonde hayo
ushirikiano baina ya tanzania na nchi nyingine unatekelezwa kupitia mikataba na makubaliano ambayo yameanzisha kamisheni na taasisi mbalimbali
nchi hizo ni angola botswana namibia zambia zimbabwe malawi msumbiji burundi jamhuri ya kidemokrasia ya kongo misri ethiopia kenya rwanda sudan sudan kusini uganda na eritrea
wizara imeendelea kushirikiana na nchi hizo kupitia vyombo vya pamoja vilivyoundwa ili kusimamia matumizi endelevu ya rasilimali hizo kwa kutekeleza programu na miradi mbalimbali kama ifuatavyo a mradi wa hifadhi ya mazingira ya ziwa victoria 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali kwa kushirikiana na serikali za burundi kenya rwanda na uganda iliendelea kutekeleza awamu ya pili ya mradi wa usimamizi na hifadhi ya mazingira ya ziwa victoria lake victoria environmental management project lvemp ii ambayo muda wake ulimalizika mwezi desemba 
kazi zilizokamilika ni ukarabati na upanuzi wa maabara za maji za mwanza musoma na bukoba ukarabati wa machinjio ya mwanza ujenzi wa mfumo wa ma jitaka katika machinjio ya jiji la mwanza ambao uko kwenye hatua za majaribio utekelezaji wa miradi ya kijamii inayonufaisha wakazi na uondoaji wa hekta 
 za gugumaji katika ziwa victoria
vilevile huduma ya usafi wa mazingira katika jiji la mwanza imeboreshwa kwa kuongeza kilomita 
 za mtandao wa majitaka na kuunganisha wateja kwenye mtandao huo
aidha serikali inaandaa andiko kwa ajili ya awamu ya tatu ya mradi ambayo itahusisha kukamilisha miradi ya kijamii upanuzi wa miundombin ya majitaka pamoja na upanuzi wa miradi inayozingatia usafi wa mazingira katika eneo la simiyu na maeneo yanayozunguka ziwa vi ctoria pamoja na miji ya geita chato kayanga omurushaka buseresere katoro na bunazi
b programu ya kuendeleza bo nde la mto songwe 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na serikali ya malawi imeendelea kutekeleza awamu ya pili ya programu ya kuendeleza bonde la mto songwe
katika mwaka azimio la kuanzisha kamisheni ya pamoja ya bonde la mto songwe convention for establishment of songwe river basin commission liliridhiwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe 
vilevile serikali za malawi na tanzania zimepata fedha za kutekeleza mradi wa utunzaji wa mazingira ya mto songwe kut oka global environment facility gef ambapo mtaalam mshauri yuko katika hatua za kukamilisha andiko la mradi
mradi huo umekadiriwa kugharimu dola za marekani milioni 
 na utatekelezwa chini ya sekretarieti ya mpito inayosimamia kamisheni ya bonde la mt songwe
aidha taratibu zimefanyika za kumpata mtaalam mshauri transaction advisor kwa ajili ya mradi wa ujenzi wa bwawa la songwe chini kupitia ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
katika mwaka serikali za malawi na tanzania zit aanzisha kamisheni ya pamoja ya kusimamia bonde la mto songwe ambayo pamoja na mambo mengine itatekeleza miradi ya utunzaji wa mazingira na ya kusambaza maji kwa vijiji vilivyopo katika bonde hilo
c bonde la mto zambezi 
mheshimiwa pika wizara imeendelea kushirikiana na nchi wanachama wa bonde la mto zambezi ambazo ni angola botswana malawi msumbiji namibia zambia na zimbabwe katika kutekeleza mkataba wa bonde hilo zambezi water course commission zamcom
lengo la mkataba uo ni kusimamia na kuendeleza rasilimali za maji ya bonde la mto zambezi
katika mwaka kazi zilizotekelezwa ni kukamilisha nyaraka inayoelekeza utaratibu wa kupeana taarifa za utekelezaji wa miradi mbalimbali ambayo inaweza kuwa na athari kwa nc hi wanachama kuandaa mfumo wa kuhifadhi na kubadilishana takwimu data sharing baina ya nchi wanachama na maandalizi ya mpango mkakati wa zamcom
vilevile tanzania ilishiriki katika kutano wa tano wa mawaziri wa maji wa nchi za bonde la mto zambezi ambao ulifanyika mwezi februari nchini namibia
lengo la mkutano huo lilikuwa ni kujadili utekelezaji wa majukumu ya kamisheni suala la michango ya nchi wanachama pamoja na kupitisha makadirio ya bajeti kwa mwaka 
aidha mkutano huo uliazi mia kuwa mkutano wa sita wa mawaziri wa maji wa nchi za bonde la mto zambezi ufanyike nchini tanzania
 d kamisheni ya pamoja ya bonde la mto ruvuma 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza mkataba wa kamisheni ya pamoja ya bonde la mto ruvuma kati nchi yetu na msumbiji
katika mwaka mkutano wa tatu wa kamisheni hiyo ulifanyika jijini dar es salaam mwezi novemba kwa lengo la kujadili hali halisi ya utekelezaji wa maazimio ya mkutano wa pili wa kamisheni uliofanyika maputo msumbiji mwaka pamoja na kujadili na kutoa mapendekezo ya namna bora ya utekelezaji wa shughuli za kamisheni
mkutano huo uliazimia kutekeleza miradi iliyoainishwa katika mkakati wa usimamizi wa pamoja wa rasilimali za maji uparama na kujifunza kutoka kwenye kamisheni za mabonde mengine ili kupata uzoefu
e mkutano wa mawaziri wa maji na nishati wa sadc 
mheshimiwa spika mkutano wa mwaka wa mawaziri wa maji pamoja na nishati wa nchi wanachama wa jumuiya ya aendeleo ya nchi za kusini mwa afrika sadc ulifanyika tarehe julai katika jiji la ezulwini nchini swaziland
mkutano huo ulijadili utekelezaji wa programu ya maji ya sadc taarifa ya mkutano mkuu wa marais uliopita pamoja na kupitia mpan go kazi wa utafutaji fedha kwa ajili ya utekelezaji wa awamu ya nne ya programu hiyo
aidha mkutano huo ulifanyika sambamba na jukwaa la uwekezaji la nchi wanachama wa sadc ambapo wadau mbalimbali wa maendeleo walihudhuria wakiwemo giz na afdb
katika juk waa hilo miradi miwili kutoka nchini tanzania iliwasilishwa kwa ajili ya kutafutiwa fedha za utekelezaji
miradi hiyo ni programu ya maendeleo ya bonde la mto songwe na mradi wa usambazaji wa maji na usafi wa mazingira wa nakonde tunduma
 huduma ubora na usafi wa maji 
mheshimiwa spika maji safi na salama ni muhimu katika kulinda afya za wananchi dhidi ya magonjwa yatokanayo na maji
wizara yangu ina jukumu la kuhakiki na kufuatilia ubora na usalama wa maji kat ika vyanzo vya maji mitandao ya kusambaza maji pamoja na kutoa ushauri wa kitaalam kwa mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira vyombo vya watumiaji maji bodi za maji za mabonde taasisi mbalimbali pamoja na watu binafsi
uhakiki wa ubora wa maji husai dia katika kutoa maamuzi kuhusu matumizi mbalimbali ya maji na utekelezaji wa mikakati ya kudhibiti uchafuzi wa mazingira
mheshimiwa spika katika kuhakikisha maji yanayotumika kwenye shughuli mbalimbali za kiuchumi na kijamii yanakidhi viwango vinavyoh itajika serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeendelea kuhakiki ubora wa maji katika vyanzo vya maji na mitandao ya usambazaji maji
katika mwaka jumla ya sampuli za maji safi na sampuli za majitaka zilipangwa kuchunguzw a
hadi mwezi machi jumla ya sampuli za maji safi zilikusanywa na kuchunguzwa kati ya hizo sampuli ni kwa ajili ya matumizi ya maji majumbani viwandani kuratibu mwenendo wa ubora wa maji katika vyanzo shughuli za utafiti umwagiliaji na sampuli za maji kwa ajili ya ujenzi
kwa upande wa majitaka jumla ya sampuli zilikusanywa na kufanyiwa uchunguzi
matokeo ya uchunguzi wa sampuli hizo na hali ya ubora wa maji kwa matumizi mbalimbali ni kama ifuatavyo 
 ubora maji kwa matumizi ya majumbani 
mheshimiwa spika wizara ilihakiki hali ya ubora wa maji kwa matumizi ya majumbani kutoka katika vyanzo vya maji na mitandao ya kusambaza maji kwenye halmashauri mamlaka za maji taasisi mbalimbali pamoja na vyanzo vya ma ji vya watu binafsi
matokeo ya uchunguzi yalionesha kuwa sampuli sawa na asilimia zilikidhi viwango vinavyokubalika na sampuli sawa na asilimia hazikukidhi
sampuli ambazo hazikukidhi viwango zilitokana na uwepo wa viwango vikubwa vya madi ni ya chuma na manganese kwenye sampuli zilizochukuliwa katika halmashauri ya wilaya ya tunduru na uwepo wa kiwango kikubwa cha chumvichumvi na vijidudu kwenye sampuli kutoka halmashauri za pangani handeni na mbeya
kwa maeneo ambayo ubora wa maji haukuki dhi viwango ushauri wa kitaalam ulitolewa na kuzingatiwa hivyo kudhibiti athari ambazo zingeweza kutokea kutokana na matumizi ya maji yasiyo salama
 ubora wa maji kwa matumizi ya viwanda ujenzi umwagi liaji na utafiti 
mheshimiwa spika katika ku hakiki ubora wa maji yanayotumika kwa ajili ya shughuli za viwandani ujenzi umwagiliaji na utafiti sampuli za maji zilikusanywa na kuchunguzwa
kati ya hizo sampuli zilizochunguzwa kwa ajili ya matumizi ya viwandani ni ujenzi sampuli umw agiliaji sampuli na sampuli zilichunguzwa kwa ajili ya shughuli za utafiti
matokeo ya uchunguzi yalionesha kuwa sampuli zote zilikidhi viwango vya ubora kwa matumizi husika
katika mwaka serikali itaendelea kufuatilia ubora wa maji yana yotumika kwa ajili ya matumizi mbalimbali ya shughuli za kiuchumi
 ubora wa majitaka yanayorudishwa kwenye mazingira 
mheshimiwa spika vyanzo vya maji vinaweza kuathiriwa kutokana na majitaka yanayozalishwa viwandani na majumbani kutiririshwa katika vya nzo vya maji bila kuzingatia miongozo ya utiririshaji majitaka kwenye mazingira
katika kutathmini ubora wa majitaka yanayotiririshwa maabara za maji huchunguza ubora wa majitaka hayo na kutoa ushauri kwa mamlaka husika
hadi mwezi machi jumla ya ampuli za majitaka yanayorudishwa kwenye mazingira zilihakikiwa ubora wake
matokeo ya uhakiki yalibaini kuwa sampuli sawa na asilimia hazikukidhi viwango vya ubora unaokubalika
matokeo hayo yanaashiria kuwepo kwa kiwango kikubwa cha uchafuzi mazingira
kutokana na hali hiyo wizara imetoa ushauri wa kitaalam katika miji viwanda na taasisi mbalimbali kuhusu uboreshaji wa mabwawa na mifumo ya kusafisha majitaka
katika mwaka wizara itaendelea kufuatili ubora wa majitaka katika miji viwanda na taasisi mbalimbali kwa lengo la kudhibiti uchafuzi wa mazingira
 ubora wa madawa ya kusafisha na kutibu maji 
mheshimiwa spika viwango vya ubora wa madawa yanayotumika kusafisha na kutibu maji hutakiwa kuthibit ishwa kabla ya matumizi husika kwa lengo la kulinda afya za wananchi na usalama wa maji kwa ujumla
katika mwaka jumla ya sampuli za madawa ya kusafisha na kutibu maji kutoka taasisi zilichunguzwa
sampuli hizo ni za dawa aina ya calcium ypochlorite sampuli kwa ajili ya kutibu maji na aluminium sulphate shabu polymerblend na soda ash sampuli kwa ajili ya kusafisha maji
matokeo ya uchunguzi yalionesha madawa hayo ku kidhi viwango vinavyokubalika kwa ajili ya kusafisha na kuti bu maji
katika mwaka wizara itaendelea kusimamia miongozo inayohusu ubora wa madawa ya kusafisha na kutibu maji
 utekelezaji wa mipango ya usalama wa maji na mwongozo wa kitaifa wa ufuatiliaji wa ubora wa maji ya kunywa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuratib utekelezaji wa mipango ya usalama wa maji water safety plans kwa lengo la kuboresha utoaji wa huduma ya majisafi na salama kwa mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira pamoja na vyombo vya watumiaji maji cowsos
utekelezaji wa mipango hiyo umeanza kwa mamlaka ya maji kigoma na cowso ya mbande kongwa kama maeneo ya majaribio pilot sites
katika kufanikisha utekelezaji wa mpango wa cowso ya mbande idara ya maendeleo ya kimataifa ya serikali ya uingerez kupitia shirika la afya duniani limeidhinisha shilingi milioni kwa ajili ya kutafuta vyanzo zaidi vya maji ili kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika eneo hilo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wad au mbalimbali imeandaa mwongozo wa kitaifa wa uf uatiliaji wa ubora wa maji ya kunywa national guideline for monitoring drinking water quality
lengo la mwongozo huo ni kuhakikisha watoa huduma ya maji ya kunywa wanazingatia viwango vya ubora vinavyokubal ika ili kulinda afya za wananchi
hadi mwezi machi mikoa ya dar es salaam kigoma njombe mbeya na dodoma imejengewa uwezo kuhusu utekelezaji wa mwongozo huo
katika mwaka serikali itaendelea kutoa mafunzo ya mwongozo na kuratibu utekelez aji wake kwa mikoa yote nchini
 uondoaji wa madini ya fluoride katika maji ya kunywa na kupikia 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza mkakati wa uondoaji wa madini ya fluoride katika maji ya kunywa na kupikia katika maeneo yaliyoathirika madini hayo
hadi mwezi machi jumla ya mitambo midogo inayotumi ka katika ngazi ya kaya household deflouridation unit imesam bazwa katika mikoa ya arusha na mwanza kwenye maeneo yaliyoathirika kwa kiasi kikubwa na uwepo wa madini ya fluoride katika maji
matumizi ya teknolojia hiyo yamenufaisha wananchi wa maeneo hayo kwa kuwapatia maji safi na salama
aidha serikali imeendelea kutoa elimu kwa wananchi kuhusu umuhimu wa kutumia teknolojia hiyo ya kutibu maji ili yafikie kiwango cha madini ya fluoride kinachokubalika
vilevile madiwani kutoka katika halmashauri za meru arusha na ngorongoro wamepatiwa mafunzo na wanashiriki kuham asisha wananchi kuhusu matumizi ya teknol ojia ya uondoaji wa madini ya fluoride kwenye maji
mheshimiwa spik a katika mwaka wizara imepanga kutengeneza na kusambaza mitambo midogo ya kuondoa madini ya fluoride kwenye maji katika ngazi ya kaya
aidha ili kukidhi mahitaji ya bone char na activated carbon serikali itaboresha mfumo wa ukusanyaji alighafi ambayo ni mifupa ya ng ombe na kuong eza uzalishaji wa born char
 maabara za maji kupata ithibati accreditation 
mheshimiwa spika serikali imeendelea na jitihada za kuhakikisha maabara zote za ubora wa maji nchini zinapata ithibati ili ziweze kutambulika kitaifa na kimataifa
lengo ni kuongeza idadi ya maabara zenye ithibati accreditation kutoka moja iliyopo hadi maabara tano ifikapo mwaka 
jitihada zinazofanyika ili kufikia lengo hilo ni pamoja na ujenzi wa majengo ya maabara yanayokid hi vigezo vya maabara za uchunguzi testing laboratories ununuzi wa vifaa vya kufanya uchunguzi kutoa mafunzo na kushiriki katika mazoezi ya kujipima uwezo proficiency test kwa maabara zote za ubora wa maji
hadi mwezi machi mwongozo wa usima mizi wa ubora wa maji kwa ajili ya maabara za dar es salaam na iringa unatumika na mafunzo kuhusu mwongozo huo yanatolewa kwa watumishi wa maabara husika
aidha taarifa ya tathmini ya utendaji kazi za kiuchunguzi kwa kila maabara inaonesha kuwa maabara zimeendelea kufanya vizuri katika upimaji wa viashiria mbalimbali vya kemikali na vijidudu kwenye maji
taarifa hiyo inaonesha maabara za maji zinajengewa uwezo kwa kutoa takwimu sahihi zinazotumika katika kutoa maamuzi kuhusu uendelezaji wa miradi ya maji utoaji wa huduma za maji
kwa upande wa maabara ya ubora wa maji mwanza ambayo ina ithibati southern african development accredition service sadcas imeendelea kuifanyia ukaguzi laboratory technical audit na tathmini ya matokeo imeonesha maabara ya wanza itaendelea kuwa na ithibati hadi mwaka 
katika mwaka taratibu za kuwasilisha maombi katika bodi ya ithibati accreditation board kwa maabara ya dar es salaam na iringa zitafanyika
 ujenzi na ukarabati wa maabara za maji 
mheshimi wa spika wizara imeendelea kujenga na kukarabati maabara za ubora wa maji nchini ili kuhakikisha kuwa maabara hizo zinakidhi mahitaji ya mwongozo wa viwango vya kimataifa vya iso 
hadi mwezi machi wizara imekamilisha ujenzi wa maabara ya mwanza musoma na kigoma
vilevile upanuzi na ukarabati wa majengo ya maabara za maji kwa dar es salaam umefikia asilimia na songea asilimia 
aidha wizara inaendelea na ujenzi wa majengo mapya ya maabara ya singida ambapo ujenzi umefikia asilimia bukoba sumbawanga mbeya na mtwara asilimia 
katika mwaka wizara itaendelea kuboresha utoaji wa huduma za ubora wa maji kwa kuzijengea uwezo maabara za maji kote nchini ili kukidhi mahitaji ya mwongozo wa iso na kulinda afya za watumishi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa kusimamia ubora wa maji na kudhibiti uchafuzi wa vyanzo vya maji ambapo sampuli za maji kutoka vyanzo mbalimbali na sampuli za majitaka kutoka katika viwanda migodi na taasisi mbalimbali zitachunguzwa
 huduma ya maji vijijini 
mheshimiwa spika miradi ya maji vijijini inatekelezwa kupitia programu ya maendeleo ya sekta ya maji chini ya programu ndogo ya maji na usafi wa mazingira vijijini
utekelezaji wa miradi hiyo unahusisha ujenzi wa miradi mipya ukarabati na upanuzi wa miradi iliyopo
hadi mwezi machi jumla ya miradi imetekelezwa na inawanufaisha wananchi waishio vijijini
aidha miradi inaendelea kutekelezwa na imefikia hatua mbalimbali
serikali inaendelea na ujenzi wa miradi ya maji vijijini pamoja na kutekeleza programu mbalimbali za kuimarisha uendesha ji na matengenezo ya miradi ya maji vijijini
utekelezaji wa baadhi ya miradi ya maji pamoja na programu hizo ni kama ifuatavyo 
 utekelezaji wa miradi ya maji 
mheshimiwa spika katika mwaka utekelezaji wa miradi ya maji vijijini umefikia ha tua mbalimbali kama inavyoelez wa katika aya zifuatazo a mradi wa maji wa same mwanga korogwe 
mheshimiwa spika mradi wa maji wa same mwanga korogwe unatarajia kutoa maji bwawa la nyumba ya mungu na kuhudumia miji ya same na mwanga pamoja na viji ji vilivyomo kandokando ya bomba kuu katika wilaya za same mwanga na korogwe
mradi huo unatekelezwa na serikali kwa kushirikiana na badea ofid saudi fund na kuwait fund na umegawanyika katika awamu mbili
awamu ya kwanza inatekelezwa katika vipande vinne vinavyohusisha ujenzi wa kidakio cha maji mitambo ya kusafisha maji na miundombinu ya kupeleka na kusambaza maji katika miji ya mwanga na same pamoja na vijiji tisa vilivyopo kandokando ya bomba kuu
awamu ya pili ya mradi itahusu kupeleka maji kwenye vijiji vilivyobaki
mradi utakapokamilika utakuwa na uwezo wa kuhudumia wananchi wapatao wa wilaya ya same mwanga na korogwe wananchi 
mheshimiwa spika utekelezaji wa kipande cha kwanza unahusisha ujenzi wa kidakio ch maji mtambo wa kutibu na kusafisha maji katika kijiji cha njiapanda tanki la maji eneo la kisangara pamoja na ulazaji wa bomba kutoka kwenye chanzo hadi tanki la maji litakalojengwa kisangara
hadi mwezi machi utekelezaji wa kipande hicho umefiki asilimia 
vilevile utekelezaji wa kipande cha nne unahusisha ujenzi wa tanki lenye ujazo wa lita milioni matanki mawili ya ujazo wa lita kila moja pamoja na ulazaji wa mabomba
hadi mwezi machi ujenzi wa kipande hicho umefikia asilim ia 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kutafuta fedha kwa ajili ya kutekeleza kipande cha pili cha mradi kinachohusu ujenzi wa miundombinu katika vijiji tisa vinavyozunguka mradi
vilevile utekelezaji wa kipande cha tatu unahusu ujenzi wa mtamb wa kusukuma maji kutoka kwenye tanki la kisangara hadi kiverenge miundombinu ya matanki ya kuhifadhi maji na mabomba ya kusambaza maji katika mji wa mwanga
hadi mwezi machi kibali cha kuendelea na ujenzi kimepatikana kutoka serikali ya kuwait na taratibu za kumpata mkandarasi zinaendelea
katika mwaka jumla ya shilingi bilioni zimetengwa kwa ajili ya kuendelea na ujenzi wa mradi huo
b mradi wa maji wa masoko 
mheshimiwa spika mradi wa maji wa masoko unateke lezwa katika wilaya ya rungwe mkoani mbeya na unahusisha ujenzi wa vituo vya kuchotea maji vidakio vya maji matanki sita ya kuhifadhia maji na ulazaji wa mtandao wa mabomba wenye urefu wa kilomita 
utekelezaji wa mradi umegawanyika katika ipande lots vitano
kipande cha kwanza kinahusisha ujenzi wa kidakio cha maji katika mto mbaka tanki la ujazo wa lita vituo vitano vya kuchotea maji ulazaji wa mtandao wa mabomba yenye urefu wa kilomita 
 na ujenzi wa tanki lenye ujazo lita 
ujenzi wa kipande hicho unagharimu shilingi milioni 
 na hadi mwezi machi utekelezaji umefikia asilimia 
kipande cha pili kinahusisha ujenzi wa kidakio cha maji ujenzi wa chujio la maji ujenzi wa vituo vya kuchotea maji lazaji wa bomba lenye urefu wa kilomita 
 na ujenzi wa tanki lenye ujazo wa lita 
kipande hicho kinagharimu shilingi milioni 
 na ujenzi wake umefikia asilimia 
mheshimiwa spika kipande cha tatu kinahusisha ujenzi wa tanki lenye ujazo wa lita ujenzi wa vituo vya kuch otea maji na ulazaji wa bomba lenye urefu wa kilomita 
kipande hicho kinagharimu shilingi bilioni 
 na hadi mwezi machi utekelezaji umefikia asilimia 
kipande cha nne kinahusisha ujenzi wa tan ki lenye ujazo wa lita ujenzi wa vituo vya kuchotea maji na ulazaji wa mabomba yenye urefu wa kilomita 
kipande hicho kinagharimu shilingi bilioni 
 na ujenzi wake umefikia asilimia 
kipande cha tano kinahusisha uboreshaji wa kidakio cha maji ujenzi wa tanki lenye ujazo wa lita ujenzi wa vituo vya kuchotea maji na ulazaji wa mabomba yenye urefu wa kilomita 
kipande hicho kinagharimu shilingi milioni 
 na ujenzi wake umefikia asilimia 
mheshimiwa spika kukamil ika kwa mradi wa maji wa masoko kutaongeza huduma ya maji safi na salama kwa wananchi wapatao wanaoishi katika vijiji vya bulongwe ngaseke igembe ntandabala lupando bujesi lufumbi nsyasa ikama itagata busisya mbaka isabula lwifa na nsa nga
katika mwaka wizara imetenga shilingi milioni kwa ajili ya kuendelea na utekelezaji wa mradi huo
c mradi wa maji wa vijiji vilivyopo kando ya bomba kuu la kashwasa 
mheshimiwa spika wizara inae ndelea kutekeleza mradi wa maji wa vijiji vilivyopo kandokando ya bomba kuu la maji kutoka ziwa victoria hadi miji ya kahama na shinyanga
utekelezaji wa awamu ya kwanza ya mradi umepangwa katika vijiji ambapo vijiji vimefanyiwa usanifu
kati ya vijiji vilivyofanyiwa usanifu ujenzi wa miradi kwenye vijiji umekamilika na kunufaisha wananchi wapatao 
vijiji hivyo ni runele gatuli nyashimbi magobeko kakulu butegwa nyang homango ng homango jimondoli kadoto lyabusalu mwajiji icho ngo na bukamba
aidha utekelezaji wa mradi unaendelea katika vijiji vya mwasekagi na mwakatola
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kuendelea na ujenzi wa mradi kwenye vijiji vilivyobaki
d mradi wa maji wa ntomoko 
mheshimiwa spika mradi wa maji wa ntomoko ulilenga kutoa huduma katika vijiji vya wilaya za kondoa na chemba
kutokana na uwezo wa chanzo kuonekana kutokukidhi mahitaji mnamo mwezi novemba wizara kwa kushirikiana na ofisi ya rais tamisemi iliun da timu ya pamoja ya wataalam kwa ajili ya kufanya mapitio ya usanifu wa kina wa mradi pamoja na kutafuta chanzo kingine cha maji kwa ajili ya kuongeza wingi wa maji utakaokidhi mahitaji ya maji katika vijiji hivyo
timu hiyo ilibaini kuwa chanzo cha ntomo ko kina uwezo wa kuhudumia vijiji vitatu tu
kwa sasa wananchi wapatao wa vijiji vya makirinya na lusangi wanaendelea kupata huduma ya maji kutoka mradi wa maji ntomoko
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kuanza ujenzi wa bwawa lenye mita za ujazo milioni 
 litakalojengwa kwenye eneo la kisangaji ili kukidhi mahitaji ya vijiji vilivyobaki ambavyo kwa sasa havipati huduma ya maji
usanifu wa bwawa hilo pamoja na bomba kuu kutoka katika chanzo cha bwawa hadi maku tano ya kijiji cha lusangi umekamilika
vilevile ili kuharakisha utekelezaji wa mradi huo usimamizi na ujenzi wa mradi utafanywa na wizara ya maji na umwagiliaji kupitia mamlaka ya majisafi na usafi wa mazingira dodoma duwasa
e mradi wa maji chiwambo 
mheshimiwa spika serikali ipo katika hatua za mwisho za kukamilisha upanuzi na ukarabati wa mradi wa maji wa chiwambo uliopo katika halmashauri ya wilaya ya masasi utakaogharimu shilingi bilioni 
utekelezaji wa mradi huo unahusisha ukarabati wa matanki na miundombinu ya maji iliyochakaa ujenzi wa matanki ya kuhifadhia maji upanuzi wa miundombinu ya kusambaza maji na ujenzi wa vituo vya kuchotea maji
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi wa chiwambo umefikia asilimia na unatarajiwa kukami lika mwezi mei 
kukamilika kwa mradi huo kutaboresha huduma ya maji kwa wakazi wapatao wa kata za lulindi lupumbulu namalenga chiungutwa sindano mchauru na mbuyuni
f ukarabati na ujenzi wa mabwawa 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuje nga na kukarabati mabwawa katika maeneo mbalimbali nchini hususan kwenye maeneo kame kwa lengo la kuhakikisha wananchi wanaoishi kwenye maeneo hayo wanapata huduma ya maji safi na salama
hadi mwezi machi ujenzi wa bwawa la matwiga lililopo wilayan chunya umekamilika na li natarajiwa kuhudumia vijiji 
kwa upande wa bwawa la mwanjoro lililopo wilayani meatu utekelezaji wa ujenzi umefikia asilimia ambapo kazi inayoendelea ni kukamilisha ujenzi wa utoro wa maji spillway
bwawa hilo likikamilik litahudumia vijiji vitatu vya mwanjoro jinamo na mbushi vilivyopo wlayani meatu
mheshimiwa spika katika kuhakikisha uwepo wa vyanzo vya maji vya uhakika hususan kwenye maeneo kame serikali imeendelea kufanya utafiti wa maeneo mbalimbali yanayof aa kujengwa mabwawa nchini
hadi mwezi machi usanifu wa bwawa la nsekwa katika halmashauri ya mlele umekamilika na taratibu za kumpata mkandarasi zinaendelea
kwa upande wa bwawa la dongo litakalohudumia halmashauri za kiteto gairo na kongwa tarati bu za kumpata mtaalam mshauri atakayefanya usanifu wa kina kwa ajili ya ujenzi wa bwawa hilo zinaendelea
kwa bwawa la kidete lililopo wilayani kilosa timu ya pamoja ya wizara ya maji na umwagiliaji na fisi ya rais tamisemi imeanza ukusanyaji wa takwim kwa ajili ya usanifu wa bwawa ambalo pamoja na matumizi mengine litatumika kuzuia mafuriko yanayotokana na kiwango kikubwa cha maji kwenye mto kinyasungw e
utekelezaji wa mabwawa ya dongo na kidete utasimamiwa na wataalam wa wizara
aidha utafiti kwa aj ili ya maeneo yanayofaa kujenga mabwawa mapya unaendelea katika halmashauri za bahi mpwapwa na chemba
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ujenzi na ukarabati wa mabwawa
 programu za kuimarisha uendelevu wa huduma ya maji vijijini 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha miradi ya maji vijijini inakuwa endelevu serikali imetoa mwongozo kwa halmashauri kuhusu usajili wa vyombo vya watumiaji maji cowsos ambavyo vinapaswa kusimamia uendeshaji na matengenezo ya mir adi ya maji vijijini
hadi mwezi machi jumla ya cowsos katika vijiji zimeundwa na kusajiliwa katika halmashauri mbalimbali nchini pamoja na kupatiwa mafunzo ya uendeshaji na usimamizi wa miradi na fedha
aidha serikali kwa kushirikiana wadau mbalimbali itaendelea kuimarisha uendelevu wa huduma ya maji vijijini kupitia programu zifuatazo a mfumo wa malipo kwa matokeo payment by results pbr 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na serikali ya uingereza kupitia shirika lake la maendeleo ya kimataifa dfid inatekeleza mfumo wa malipo kwa matokeo ili kutoa motisha ya fedha katika utekelezaji wa miradi kwenye halmashauri kwa lengo la kuongeza kasi ya uendeshaji na mateng enezo ya miradi ya maji vijijini
kupitia mfumo huo malipo ya paundi hutolewa kwa kila kituo cha kuchotea maji kitakachokarabatiwa na kufanya kazi na paundi kwa kituo kipya kitakachojengwa
utekelezaji wa awamu ya kwanza ya mpango ulikamilika mwe zi juni na jumla ya halmashauri zilikidhi vigezo vya kupata malipo hayo ambapo shilingi bilioni 
 zilipelekwa katika halmashauri hizo kati ya shilingi bilioni zilizopangwa katika mwaka 
awamu ya pili inaendelea ambapo jumla ya halma shauri zimekidhi vigezo vya kupata malipo ya shilingi bilioni 
 kati ya shilingi bilioni 
 zilizopangwa katika mwaka 
katika mwaka shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya utekelezaji wa programu hiyo
b programu ya kuimari sha uendelevu wa huduma ya maji na usafi wa mazingira vijijini 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na benki ya dunia itaanza kutekeleza programu ya kuimarisha uendelevu wa huduma ya maji na usafi wa mazingira vijiijini kwa kutumia mfumo wa malipo kwa matokeo payment for results pforr kwa kipindi cha miaka sita kuanzia mwaka hadi mwaka kwa gharama ya dola za marekani milioni 
programu hiyo inatarajiwa kuanza rasmi mwezi julai na itatekelezwa katika mikoa ya tabora ka tavi rukwa lindi geita shinyanga singida kagera mwanza manyara mtwara simiyu iringa mara ruvuma kigoma na songwe
katika mwaka jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kutekeleza program hiyo
c matu mizi ya teknolojia ya nishati jadidifu renewable energy 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na chuo kikuu cha ohio ohio state university osu cha marekani inaendelea kutekeleza miradi miwili ya majaribio ya nishati jadidifu katika vijiji vya ghalunyangu na mughangha katika halmashauri ya singida iliyoanza kutekelezwa mwezi novemba 
aidha serikali inaendelea na mazungumzo na osu ili kupata fedha kwa ajili ya utekelezaji wa miradi kwenye vijiji katika mikoa ya kilimanjaro mwanza mara tabora singida na dodoma
lengo ni kutekeleza miradi ya matumizi ya nishati jadidifu katika vijiji katika maeneo mbalimbali nchini ifikapo mwaka 
d uvunaji wa maji ya mvua 
mheshimiwa spika uvunaji wa maji ya mvua kupitia mapaa ya nyumba ni muh imu kutokana na uhaba wa upatikanaji wa maji hususan katika maeneo kame
kutokana na umuhimu huo serikali imeendelea kuzihamasisha taasisi za kijamii asasi na watu binafsi kujenga miundombinu ya uvunaji wa maji ya mvua kwenye majengo yao
vilevile wizar imeendelea kutoa mafunzo kwa wananchi kuhusiana na uvunaji wa maji ya mvua kwa kutumia teknolojia rahisi kupitia mapaa ya majengo kwa kujenga matanki ya mfano kwenye maeneo ya shule zahanati na masoko katika halmashauri mbalimbali nchini
 miradi mingin ya maji vijijini inayotarajiwa kutekelezwa a mradi wa maji na usafi wa mazingira mkoani kigoma 
mheshimiwa spika mradi wa maji na usafi wa mazingira mkoani kigoma unatarajiwa kuhudumia wakazi wapatao katika vijiji vya mkoa huo
mradi huo utat ekelezwa na serikali kwa kushirikiana na serikali ya ubelgiji kwa gharama ya euro milioni 
hadi mwezi machi meneja wa mradi amepatikana na taratibu za kuajiri watumishi wengine wa kutekeleza mradi huo zinaendelea
vilevile taratibu za kumpata mtaalam mshauri kwa ajili ya usanifu na usimamizi wa mradi zinaendelea
ujenzi wa mradi huo unatarajia kuanza baada ya usanifu kukamilika
katika mwaka serikali imetenga kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuendelea na utekelezaji wa mradi huo
b miradi ya maji katika maeneo ya maziwa makuu 
mheshimiwa spika katika kutatua changamoto ya uhaba wa huduma ya maji kwenye baadhi ya maeneo ya pembezoni mwa maziwa makuu ya tanganyika nyasa na victoria serikali inaendelea na jitihada mbalimbali ili kuhakikisha huduma hiyo inapatikana katika maeneo hayo
hadi mwezi machi mtaalam mshauri wa kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa miradi ya maji kwenye maeneo hayo amepatikana
kazi hiyo itafanyika katika mwaka na jumla ya shilingi milioni zimetengwa kwa ajili ya kutekeleza kazi hiyo
c mradi wa maji wa lukululu 
mheshimiwa spika mradi wa maji lukululu utatekelezwa katika halmashauri ya wilaya ya mbozi na utahusisha vijiji vya lukululu mbewe mlangali shomola shaji na ndolezi katika kata ya mlangali na vijiji vya igunda mahenje mbulu myovizi ichesa na ivugula katika kata ya myovizi
mradi huo utatekelezwa na serikali kwa kushirikiana na serikali ya hispania kupitia debt swap program between tanzania and spain na utagharim shilingi bilioni 
hadi mwezi machi mkataba kati ya wizara na kampuni ya ongawa ambayo itafanya mapitio ya usanifu na kusimamia ujenzi wa mradi umeandaliwa na unatarajiwa kusainiwa mwezi juni 
serikali inaendelea na mazungumzo na serikali ya hispania kwa ajili ya kutekeleza mradi huo ambao utahudumia wananchi wa kata hizo
katika mwaka serikali imetenga kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza mradi huo
d mradi wa pamoja na mgodi wa bulyanhulu 
mheshimiwa spika mradi huo unatekelezwa na serikali kwa kushirikiana na kampuni inayomiliki mgodi wa dhahabu wa bulyanhulu acacia
mradi una lengo la kuboresha upatikanaji wa huduma ya maji katika vijiji vilivyopo katika halmashauri za wilaya za shinyanga nyang hwa le na msalala
utekelezaji wa mradi unahusu kutoa maji kutoka bomba kuu la kashwasa na kuyapeleka kwenye vijiji vya mwenge nyugwa kharumwa mwamakiliga izunya kafita lushimba rwabakanga kakola namba bushing we kakola bugarama igudija na ilogi
maandalizi ya ujenzi yameanza na mradi unatarajiwa kukamilika mwezi desemba 
kukamilika kwa mradi kutawanufaisha wananchi wapatao wa halmashauri hizo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuhakikisha wananchi waishio vijijini wanapata huduma endelevu ya maji safi na salama
jumla ya shilingi bilioni 
 zimepangwa kutekeleza miradi ya maji vijijini ambapo fedha za ndani ni shilingi bilioni na fedha za nje ni shilingi bilioni 
mchanganuo wa edha za maendeleo zilizotengwa katika mwaka kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maji vijijini umeoneshwa kwenye kiambatisho na
 huduma ya maji mijini 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali iliendelea kutek eleza programu ndogo ya majisafi na usafi wa mazingira mijini kwa kujenga kukarabati na kupanua mifumo ya majisafi na majitaka pamoja na kuzijengea uwezo mamlaka za maji
miradi hiyo hutekelezwa kwa kutoa maji kutoka vyanzo vya maziwa mito chemichemi visima na mabwawa
lengo likiwa ni kuwapatia wananchi wengi zaidi huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika maeneo ya mijini ikiwemo miji mikuu ya mikoa miji mikuu ya wilaya na miji midogo
utekelezaji wa baadhi ya miradi ni kama ifuatavyo 
 miradi inayotumia chanzo cha maji kutoka maziwa ziwa victoria na ziwa tanganyika kupeleka kwenye miji mbalimbali a miradi ya kutoa maji ziwa victoria i miji ya isaka na kagongwa 
mheshimiwa spika serikal inatekeleza mradi wa maji kutoka bomba kuu la kashwasa kwenda katika miji ya isaka na kagongwa
mradi huo umegawanyika katika vipande viwili ambapo kipande cha kwanza kinagharimu shilingi bilioni 
 na kipande cha pili shilingi bilioni 
utekelez aji wa kipande cha kwanza unahusisha ulazaji wa bomba kuu kutoka kinaga hadi kagongwa lenye urefu wa kilomita 
 na ujenzi wa chemba
hadi mwezi machi utekelezaji wa kipande hicho umefikia asilimia 
utekelezaji katika kipande cha pili unahusu ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita katika mji wa kagongwa na kilomita katika mji wa isaka pamoja na ujenzi wa matanki mawili ya chuma kwa kila mji na vituo vya kuchotea maji
hadi mwezi machi utekelezaji wa kip ande hicho umefikia asilimia 
mradi utakapokamilika utawanufaisha wakazi wapatao wa miji ya isaka na kagongwa ambapo hali ya upatikanaji wa huduma ya maji itaongezeka kutoka asilimia hadi asilimi kwa mji wa isaka na asilimia hadi asilimia kwa mji wa kagongwa
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuendelea na utekelezaji wa mradi huo
ii miji ya mwadui kishapu kolandoto na maganzo 
mheshimiwa spika wizara kupitia mamlaka ya majisafi na usafi wa mazingira kahama shinyanga kashwasa imekamilisha utekelezaji wa mradi wa ulazaji wa mabomba ya maji katika miji ya mwadui kishapu kolandoto na maganzo pamoja na ujenzi wa tanki la maji lenye ujazo wa lita milioni 
 katika mji wa kishapu
mradi huo umegharimu shilingi bilioni 
 na umewezesha wananchi kupata huduma ya maji safi na salama katika maeneo hayo
iii miji ya tabora igunga nzega na wilaya ya uyui 
mhes himiwa spika serikali inatekeleza mradi wa maji kutoka bomba kuu la kashwasa wenye malengo ya muda mrefu ya kuwapatia huduma ya maji ya uhakika wananchi wapatao milioni 
 wa miji ya tabora igunga nzega na wilaya ya uyui pamoja na vijiji vilivyopo ndani ya kilomita kutoka bomba kuu
mradi huo unatekelezwa kwa gharama ya dola za marekani milioni 
 fedha kutoka serikali ya india kama mkopo wa masharti nafuu
kazi zinazotekelezwa ni ulazaji wa bomba kuu mabomba ya kusambaza maji pamoja na uj enzi wa matanki ya kuhifadhi maji
mradi umegawanyika katika vipande vitatu ambapo kipande cha kwanza kinaanzia kijiji cha solwa kilichopo wilayani shinyanga vijijini hadi mji wa nzega kipande cha pili kinaanzia nzega mjini hadi manispaa ya tabora kupit ia wilaya ya uyui na kipande cha tatu kinaanzia nzega mjini hadi igunga mjini
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi umefikia asilimia na utakapokamilika upatikanaji wa huduma ya maji katika miji hiyo utakuwa asilimia 
iv jiji la mwanza na miji ya lamadi magu na misungwi 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na benki ya uwekezaji ya ulaya european investment bank eib na shirika la maendeleo la ufaransa french development agency afd inaendelea kutekeleza miradi ya uboreshaji wa huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika jiji la mwanza na miji ya magu misungwi na lamadi kwa gharama ya euro milioni 
kwa upande wa jiji la mwanza kazi zinazotekelezwa ni ulazaji wa bomba kuu na mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita 
 ujenzi wa matanki sita katika maeneo ya kitangiri lita nyasaka lita mjimwema nyakabungo lita nyegezi lita na bugarika matanki mawili yenye ujazo wa lita na lita kubadilisha mabomba yaliyochakaa kuongeza mtandao wa mabomba katika maene ya barabara ya kenyata makongoro na nyakato yenye urefu wa kilomita 
 na ujenzi wa mtambo wa kutibu maji
mheshimiwa spika hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi wa majisafi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika katika mwaka 
mradi huo utakapokamilika utawanufaisha wakazi wapatao wanaoishi maeneo ya milimani ambao hawapati huduma ya maji kwa sasa
maeneo hayo ni nyasaka bugarika nyegezi capripoint mjimwema nyakabungo na kitangiri
aidha uboreshaji wa hudum ya usafi wa mazingira katika jiji la mwanza hususan kwenye maeneo ya milimani pamoja na ujenzi wa mfumo rahisi wa uondoaji wa majitaka unaendelea na hadi mwezi machi utekelezaji umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi mei 
mheshimiwa spika kwa upande wa mradi wa kuboresha huduma ya majisafi katika miji ya magu misungwi na lamadi kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na kujenga mifumo mipya ya kusafisha na kutibu maji ulazaji wa bomba kuu na mabom ba ya kusambaza maji ujenzi wa matanki ujenzi wa vituo vya kuchotea maji na ununuzi wa vitendea kazi magari na pikipiki
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi mei 
kukamilika kwa mradi hu kutawanufaisha wakazi waishio misungwi mjini na kijiji cha nyahiti wakazi waishio magu mjini na vijiji vya ilungu na kipeja na wakazi wa lamadi mjini
v manispaa ya musoma 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na shirika la aendeleo la ufaransa afd inatekeleza mradi wa kuboresha huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika manispaa ya musoma kwa gharama ya shilingi bilioni 
kazi zinazotekelezwa ni ujenzi wa chanzo cha kutoa maji kutoka ziwa victoria ambacho kimeweza uongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni 
 hadi lita milioni kwa siku ambazo zitakidhi mahitaji ya maji kwa manispaa ya musoma hadi mwaka 
mradi umekamilika na upo kwenye kipindi cha uangalizi
kukamilika kwa mradi huo kumewanufaisha waka zi wapatao wa halmashauri ya manispaa ya musoma
b mradi wa kutoa maji ziwa tanganyika kwenda manispaa ya kigoma 
mheshimiwa spika ujenzi wa mradi wa maji unaohusu usambazaji wa huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika manispaa ya kigom una tekelezwa kwa gharama ya euro milioni 
 kwa ushirikiano wa serikali na serikali ya ujerumani na umoja wa ulaya
kazi zinazotekelezwa ni pamoja na ujenzi wa kidakio cha maji ujenzi wa matanki matano yenye ujazo wa lita milioni kila moja na tanki moja lenye ujazo wa lita ujenzi wa tanki balance tank lenye ujazo wa lita milioni ujenzi wa kituo cha kusukuma maji chenye pampu ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji urefu wa kilomita 
 ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilom ita ujenzi wa vituo vya kuchota maji ujenzi wa mabwawa mawili ya kutibu majitaka na ununuzi wa gari la kutoa huduma ya uondoaji majitaka
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi mei na utakapokamilika utaongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni 
 za sasa hadi lita milioni na kuboresha upatikanaji wa huduma ya majisafi na salama kutoka asilimia za sasa hadi asilimia na kuwanufaisha wakazi wapatao 
 miradi inayopata maji kutoka vyanzo vya mito kupeleka miji mbalimbali a mji wa orkesumet 
mheshimiwa spika mradi wa uboreshaji wa huduma ya majisafi katika mji wa orkesumet unatekelezwa na serikali kwa kushirikiana na benki ya maendeleo ya nchi za kiarabu badea na mfuko wa nchi zinazozalisha mafuta kwa maendeleo ya kimataifa ofid
mradi huo ambao unapata maji kutoka mto pangani umegawanyika katika vipande lots viwili ambapo kipande cha kwanza kitagharimu shilingi bilioni 
 na kipande cha pili shilingi bilioni 
utekelezaji wa kipande cha kwanza unaohusu ujenzi wa kidakio cha maji na mtambo wa kutibu na kusafisha maji utaanza mwezi mei 
vilevile utekelezaji wa kipande cha pili umeanza na unahu sisha ujenzi wa matanki ya kuhifadhi maji ulazaji wa bomba kuu na mabomba ya kusambaza maji ujenzi wa vituo vya kuchotea maji na miundombinu ya kunyweshea mifugo
hadi mwezi machi utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia na kazi zilizobaki zi natarajiwa kukamilika mwezi agosti 
mradi utakapokamilika utaongeza hali ya upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama kutoka asilimia hadi asilimia na kuwanufaisha wakazi wapatao wa mji wa orkesument pamoja na mifugo yao
b mji wa ongido 
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mradi wa uboreshaji wa huduma ya upatikanaji wa maji katika mji wa longido
mradi huo umegawanyika katika vipande vinne 
utekelezaji wa kipande cha kwanza unaogharimu shilingi bilioni 
 unahusu ujenzi wa chanzo katika mto simba ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita 
 kutoka mto simba hadi kwenye tanki la longido mjini na ujenzi wa chemba nne za kupunguza msukumo wa maji
hadi mwezi machi utekelezaji wa kipande hicho umefikia asilimia 
utekelezaji wa kipande cha pili utagharimu shilingi bilioni 
 na unahusisha ulazaji wa bomba la kusafirisha maji kutoka longido hadi kijiji cha engikaret pamoja na ujenzi wa kituo cha kusukuma maji
hadi mwezi machi utekelezaji wa kipa nde hicho umefikia asilimia 
mheshimiwa spika kipande cha tatu kinachogharimu shilingi milioni 
 kinahusisha ujenzi wa tanki la kuhifadhi maji litakalojengwa katika mji wa longido ukarabati wa matanki matatu ukarabati wa miundombinu ya kunywe shea mifugo na ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji katika kijiji cha engikaret
hadi mwezi machi utekelezaji wa kipande hicho umefikia asilimia 
kipande cha nne kinahusu ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji katika mji wa longido kwa gharama ya shilingi bilioni 
 ambapo utekelezaji wa kipande hicho umefikia asilimia 
kukamilika kwa mradi wa longido kutawezesha wananchi wapatao kupata huduma ya maji safi na salama
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kukamilisha mradi huo
c miji ya vwawa na mlowo 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza miradi ya kuboresha huduma ya majisafi katika miji ya vwawa na mlowo katika mkoa mpya wa songwe
mradi wa maji katika mji wa vwawa unatekelezwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
 ambapo kazi zinazotekelezwa ni ujenzi wa kidakio cha maji kwenye mto mantengu ufungaji wa mitambo ya kutibu maji ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita 
 ulaz aji wa mtandao wa kusambaza maji wenye urefu wa kilomita 
 na ununuzi wa dira za maji 
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi umefika asilimia 
mheshimiwa spika mradi wa kuboresha huduma ya maji katika mji wa mlowo unatekelezwa kwa gh arama ya shilingi milioni kwa kutumia chanzo cha mto mlowo
kazi zinazotekelezwa ni ujenzi wa matanki mawili yenye jumla ya ujazo wa lita ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita upanuzi wa mtandao wa kusambaza maji wenye urefu wa kilomita ufungaji wa mtambo wa kusuma maji na ununuzi wa dira za maji 
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi umefikia asilimia 
mheshimiwa spika miradi yote ikikamilika katika miji ya vwawa na mlowo itaongeza upatikanaji wa huduma ya aji kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
 na kunufaisha wakazi wa mji wa vwawa na wa mji wa mlowo
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kukamilisha miradi hiyo
 miradi inayopata maji kutoka kwenye visima kupeleka miji mbalimbali a jiji la arusha 
mheshimiwa spika ili kuondoa kero ya uhaba wa majisafi na uondoaji majitaka katika jiji la arusha serikali kwa kushirikiana na benki ya maendeleo ya afrika afdb inatekeleza mradi wa ujen zi wa miundombinu ya usambazaji majisafi na uboreshaji wa huduma ya uondoaji wa majitaka unaogharimu dola za marekani milioni 
kazi zina zotekelezwa ni pamoja na uchimbaji wa visima virefu ujenzi wa matanki ujenzi wa mtambo wa kutibu na ku safisha maji upanuzi na ukarabati wa mtandao wa mabomba ya majisafi upanuzi na ukarabati wa mtandao wa majitaka ujenzi wa mabwawa mapya ya majitaka ujenzi wa ofisi ya mamlaka ununuzi wa vitendea kazi na kutoa mafunzo mbalimbali kwa watumishi
had mwezi machi utekelezaji wa mradi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwaka 
kukamilika kwa mradi huo kutaongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni kwa siku za sasa hadi lita milioni kwa siku
vilevile muda wa upatikana ji wa huduma ya majisafi utaongezeka kutoka saa za sasa hadi saa kwa siku pamoja na kuongeza huduma ya uondoaji wa majitaka kutoka asilimia 
 za sasa hadi asilimia 
b manispaa ya lindi 
mheshimiwa spika serikali kwa kushiri kiana na serikali ya ujerumani na umoja wa ulaya inatekeleza mradi wa maji katika manispaa ya lindi kwa gharama ya euro milioni 
kazi zinazotekelezwa ni uchimbaji wa visima virefu ujenzi wa chujio la maji lenye uwezo wa kusafisha maji lita milioni 
 kwa siku ujenzi wa matanki mawili ya maji yenye ujazo wa lita milioni na lita milioni ulazaji wa bomba kuu la maji lenye urefu wa kilomita 
 ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita ujenzi wa vituo vya kuchotea maj i ujenzi wa mabwawa mawili ya kutibu majitaka na ununuzi wa gari la huduma ya uondoaji majitaka
kwa ujumla utekelezaji wa mradi umefikia asilimia 
kukamilika kwa mradi huo kutaongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni 
 za sasa hadi lita milioni na kuwanufaisha wakazi wapatao wa mji wa lindi
c mji wa geita 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na benki ya maendeleo ya afrika afdb inaendelea kutekeleza mradi wa majisafi na usafi wa mazingira wa ziwa vi ctoria lvwatsan ii katika mji wa geita kwa gharama ya shilingi bilioni 
mradi huo unasimamiwa na mamlaka ya majisafi na usafi wa mazingira mwanza
kazi zinazotekelezwa ni uchimbaji wa visima virefu vitatu ambapo visima viwili vimefungiwa pam pu ufungaji wa pampu kwenye visima vitano vya zamani ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita ununuzi wa dira za maji pamoja na ujenzi wa matanki manne yenye jumla ya ujazo wa lita katika maeneo ya kagera buhalahala shule ya waja na stendi ya mabasi
kwa ujumla utekelezaji wa mradi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi mei 
kukamilika kwa mradi huo kutaongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni 
 kwa siku hadi lita milioni 
 kwa siku na kuboresha hali ya upatikanaji wa maji kutoka asilimia hadi asilimia kwa wakazi wapatao wa mji wa geita
mheshimiwa spika vilevile mradi huo unahusisha uboreshaji wa huduma za usafi wa mazingira ambapo ujenzi wa vyoo viwili katika shule za msingi mbugani na nyankumbu umekamilika
kazi zinazoendelea ni ujenzi wa mabwawa ya kutibu majitaka na ujenzi wa dampo la kisasa la kutupa taka ngumu kwenye eneo la usindakwe
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi wa kuboresha huduma ya usafi wa mazingira umefikia asilimia 
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kuendelea kuboresha hali ya huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika mji wa geit a
 miradi inay otumia chanzo cha maji kutoka kwenye chemchemi kupeleka miji mbalimbali a mji wa mpanda 
mheshimiwa spika serikali imekamilisha utekelezaji wa mradi wa mserereko kutoka katika chem chemi ya kanoge hadi tanki la manga kwa gharama ya shilingi milioni 
kukamilika kwa mradi huo kumeongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni 
 hadi lita milioni 
 kwa siku pamoja na kuwanufaisha wakazi wapatao wa maeneo ya makanyagio madukani na majengo b
katika mwaka seri kali imetenga shilingi bilioni 
 ili kuendelea kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika mji wa mpanda
b mji wa njombe 
mheshimiwa spika katika kuboresha huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika mji wa njombe serikali inatekelez mradi unaopata maji kutoka chemchemi ya kibena kwa gharama ya shilingi bilioni 
hadi mwezi machi kazi zilizokamilika ni ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita 
 ujenzi wa kidakio cha maji ununuzi wa dira za maji na ufungaji wa pampu bili za kusukuma maji zenye uwezo wa kuzalisha mita za ujazo kwa saa
kwa ujumla utekelezaji wa mradi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi juni 
mradi huo utakapokamilika utaongeza uzalishaji wa maji kutoka lita hadi lita kwa siku na kuboresha upatikanaji wa huduma ya maji katika hospitali ya kibena chuo cha uuguzi na maeneo ya nyamyuya ofisi za mkoa na mgendela
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kukamilisha mradi uo
 miradi ya majisafi na usafi wa mazingira katika jiji la dar es salaam na miji ya kibaha na bagamoyo 
mheshimiwa spika wizara inatekeleza miradi ya majisafi na usafi wa mazingira kwa ajili ya kuboresha upatikanaji wa huduma ya majisafi na uondoaj majitaka katika jiji la dar es salaam pamoja na miji ya kibaha na bagamoyo
miradi inayoendelea kutekelezwa ni kama ifuatavyo a visima virefu vya kimbiji na mpera 
mheshimiwa spika mradi wa maji wa kimbiji na mpera unahusu uchimbaji wa visima virefu kwa gharama ya shilingi bilioni ambavyo vinatarajiwa kuzalisha maji lita milioni kwa siku
hadi mwezi machi visima vimechimbwa na kati ya hivyo visima vimekamilika uchimbaji wa visima vinne unaendelea
kazi ya uchimbaji wa visima vyote itakamilika mwezi mei 
aidha serikali inaendelea kutafuta fedha kiasi cha dola za marekani milioni kwa ajili ya kujenga miundombinu ya kusambaza maji kutoka kwenye visima vya mpera ili kupeleka maji katika maeneo ya gongo la mboto chanika luzando pugu mpera chamanzi kitunda ukonga kinyerezi na uwanja wa ndege
kwa upande wa visima vya kimbiji gharama ya miundombinu ya kusambaza maji ni dola za marekani milio ni na maeneo yatakayonufaika ni temeke kisarawe kibada kimbiji kigamboni tuangoma mkuranga kongowe mbagala kurasini mtoni tandika keko na chang ombe
 b ukarabati na upanuzi wa mfumo wa kusambaza majisafi 
mheshimiwa spika serikali inatekel eza mradi wa ukarabati na panuzi wa mfumo wa kusambaza majisafi katika maeneo ya tegeta hadi mpiji mpiji hadi bagamoyo na mbezi hadi kiluvya kwa gharama ya dola za marekani milioni 
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi umefikia asilimia 
kazi zilizotekelezwa ni ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita 
 kati ya kilomita 
 zilizopangwa ujenzi wa tanki la kuhifadhi maji lenye ujazo wa lita milioni katika eneo la salasala na ujenzi wa matanki manne yenye ujazo wa lita milioni kila moja katika maeneo ya changanyikeni wazo bunju na bagamoyo
kukamilika kwa mradi huo kutanufaisha wakazi wa mji wa bagamoyo na vitongoji vyake eneo la uwekezaji la ba gamoyo epz mpiji bunju mabwepande boko mbweni tegeta ununio wazo salasala kinzudi matosa mbezi juu goba changanyikeni makongo kiluvya kibamba mbezi msakuzi makabe malamba mawili na msigani
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuendelea na utekelezaji
c ujenzi wa bwawa la kidunda 
mheshimiwa spika usanifu wa ujenzi wa bwawa la kidunda pamoja na ulipaji wa fidia kwa wakazi watakaopisha ujenzi wa bwawa hilo umekamilika
kwa sasa serikali inaend elea kutafuta fedha kwa ajili ya kuanza ujenzi utakaogharimu dola za marekani milioni 
mradi huo utajumuisha ujenzi wa bwawa lenye mita za ujazo milioni kwa ajili ya kuhifadhi maji yatakayotumika katika mitambo ya ruvu juu na ruvu chini ujenzi wa kituo cha kufua megawati za umeme ujenzi wa njia ya msongo mkubwa wa umeme kutoka kidunda hadi chalinze na ujenzi wa barabara yenye urefu wa kilomita kutoka ngerengere hadi kidunda
lengo la mradi huo ni kuhakikisha kuwa maji katika mto ruvu ambao ni chanzo kikubwa cha maji kwa jiji la dar es salaam na miji ya kibaha na bagamoyo yanapatikana katika kipindi chote cha mwaka
serikali ipo katika hatua za mwisho za majadiliano na nssf kuhusu upatikanaji wa fedha kwa ajili ya ujenzi wa mradi huo
d kuboresha miundombinu ya uondoaji majitaka 
mheshimiwa spika serikali inaendelea na uboreshaji wa usafi wa mazingira katika jiji la dar es salaam kwa kupanua mtandao wa uondoaji majitaka na kujenga miundombinu ya kusafisha majitaka
lengo ni kuongeza wastani wa upatikanaji wa huduma ya uondoaji majitaka kutoka asilimia hadi asilimia ifikapo mwaka 
katika kutimiza lengo hilo serikali itatekeleza ujenzi wa miradi katika maeneo matatu ya jangwani kurasini na mbezi beach
i eneo la jangwani 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na serikali ya korea kusini itatekeleza mradi wa kuboresha huduma ya uondoaji majitaka kwa gharama ya dola za marekani milioni 
mradi huo utahusis ha ujenzi wa mfumo wa majitaka wenye mabomba yenye urefu wa kilomita kutoka maeneo ya ubungo kinondoni magomeni mwananyamala msasani katikati ya jiji na ilala hadi kwenye mtambo wa kusafisha majitaka utakaojengwa eneo la jangwani
vilevile ujenzi wa mradi utahusisha kubadili mwelekeo wa bomba linalomwaga majitaka baharini na kuyapeleka kwenye mtambo wa jangwani
mtambo huo utakuwa na uwezo wa kusafisha lita milioni za majitaka kwa siku
ujenzi wa mradi unatarajiwa kuanza katika mwaka 
ii eneo la kurasini 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na shirika la maendeleo la ufaransa afd itatekeleza mradi wa kuboresha huduma ya uondoaji majitaka katika eneo la kurasini
mradi huo unakadiriwa kugharimu dola za marekani milioni ambapo majadiliano ya mkataba wa kifedha yanaendelea
mradi utahusisha ujenzi wa mfumo wa mabomba ya majitaka yenye urefu wa kilomita katika maeneo ya keko chang ombe kurasini temeke na uwanja wa taifa
majitaka kutoka katika maeneo hayo yatasafishwa katika mtambo mpya utakaojengwa maeneo ya kurasini yalipo mabwawa ya kusafisha majitaka
mtambo wa kurasini utakuwa na uwezo wa kusafisha majitaka lita milioni kwa siku
kwa sasa eneo la kurasini halitoshi kwa ujenzi hivyo serikali inaendelea kulipa fidia kwa wakazi watakaopisha upanuzi wa eneo la mradi huo
gharama za ulipaji fidia ni shilingi bilioni na hadi mwezi machi shilingi bilioni zimelipwa
iii eneo la mbezi beach 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na benki ya dunia itatekeleza mradi wa kuboresha huduma ya uondoaji majitak katika maeneo ya mbezi beach kawe na kilongawima kwa gharama ya dola za marekani milioni 
mradi huo utahusisha ujenzi wa mtambo mpya utakaojengwa eneo la mbezi beach utakaokuwa na uwezo wa kusafisha lita milioni kwa siku pamoja na mfumo wa mabomba ya majitaka yenye urefu wa kilomita 
mradi unatarajiwa kuanza mara baada ya kukamilika kwa taratibu za umiliki wa eneo la mradi
 miradi ya majisafi na usafi wa mazingira katika mji wa dodoma 
mheshimiwa spika serikali imeweka mikakati ya muda mfupi na muda mrefu ya kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika mji wa dodoma ili kuendana na uhitaji mkubwa wa maji unaotokana na ukuaji wa kasi wa mji huo ambao ni makao makuu ya serikali
mikakati hiyo imeelezwa kwa kina kama ifuatavyo a mikakati ya muda mfupi i utafutaji wa maeneo ya kuchimba visima karibu na mji mpya wa serikali 
mheshimiwa spika serikali imeanza kufanya utafiti wa maji chini ya ardhi geophysical survey katika maeneo ya ihumwa na kikombo yaliyomo pembezoni mwa mji wa dodoma
lengo la utafiti huo ni kuwezesha upatikanaji wa maji kwa shughuli za ujenzi wa mji wa serikali unaotarajiwa kujengwa eneo la ihumwa pamoja na kuyapatia maji maeneo ya pembezoni mwa mji
hadi mwezi machi uchimbaji wa kisima kimoja kilichopo ihumwa umekamilika na maandalizi ya kuchimba visima vingine yanaendelea
 ii miradi ya kusambaza maji kwenye maeneo yasiyo na huduma 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto ya ufinyu wa mitandao ya kusambaza majisafi katika maeneo yasiyo na huduma katika mji wa dodoma serikali itatekeleza miradi ya kusambaza maji katika maeneo ya chidachi ndachi nzuguni njedengwa medeli kizota na mwangaza itakayogharimu shilingi bilioni 
ili kufanikisha ujenzi wa miradi hiyo mamlaka ya majisafi usafi wa mazingira dodoma duwasa inaendelea na taratibu za kupata fedha kupitia mfuko wa investment financing facilities iff oba unaofadhiliwa na kfw
b mikakati ya muda mrefu i mradi wa bwawa la farkwa 
mheshimiwa spika mkakati wa muda mrefu wa serikali ni kujenga bwawa la farkwa katika wilaya ya chemba ili kupata chanzo cha maji cha nyongeza kwa ajili ya kuhudumia wakazi wa mji wa dodoma
bwawa hilo litaongeza uzalishaji wa maji kwa zaidi ya ujazo wa lita milioni kwa siku kiasi ambacho kitatos heleza mahitaji ya maji ya watu zaidi ya milioni wa mji huo
hadi mwezi machi tathmini ya fidia kwa wananchi watakaopisha ujenzi wa mradi imekamilika
ii mradi wa uboreshaji huduma za majisafi na majitaka mjini dodoma na chamwino ikulu 
mheshimiwa spika serikali inaendelea na taratibu za kuajiri mtaalam mshauri ambaye atafanya upembuzi yakinifu tathmini ya athari ya kimazingira na kijamii na usanifu wa kina wa mradi wa uboreshaji huduma za majisafi na majitaka mjini dodoma na chamwino ikulu
lengo la mradi ni kupata mahitaji halisi ya majisafi na huduma ya uondoaji wa majitaka katika miji ya dodoma na chamwino ikulu
aidha mtaalam mshauri atafanya kazi ya kutafuta vyanzo vingine vya maji kwa maeneo ya pembezoni mwa mji wa dodoma
iii ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya uondoaji majitaka 
mheshimiwa spika serikali itatekeleza mradi wa ujenzi wa miundombinu ya uondoaji majitaka unaokadiriwa kugharimu dola za marekani milioni 
mradi huo unatarajiwa kutekelezwa uanzia mwaka 
hadi mwezi machi eneo la ujenzi wa mabwawa mapya ya kusafisha majitaka limepatikana katika eneo la nzuguni ambapo shilingi milioni zimetumika katika ulipaji wa fidia kwa ajili ya eneo hilo lenye ukubwa wa hekta 
aidha mitandao ya kuku sanya majitaka itajengwa kwenye maeneo ya area a chadulu chinangali kikuyu makole ipagala urban renewal east and west viwanda mlimani medeli ilazo kisasa ncc na nkuhungu
vilevile ukarabati wa mtandao wa majitaka kwenye maeneo ya area na area utafanyika
mheshimiwa spika serikali itaendelea kuhakikisha wananchi wa mji wa dodoma wanapata huduma ya majisafi na usafi wa mazingira ili kuhakikisha kuwa upatikanaji wa huduma hizo nakidhi mahitaji ya wakazi wa mji wa dodoma
aidha serikali in aziomba aasisi na wadau mbalimbali kutoa ushirikiano katika kuboresha huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika mji wa dodoma
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuendelea kuboresha hali ya upatikana ji wa huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika mji wa dodoma
 miradi ya maji ya kitaifa 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza miradi ya maji ili kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji kwa wananchi wana oishi kwenye maeneo yanayohudumiwa na miradi ya maji ya kitaifa
utekelezaji wa miradi hiyo ni kama ifuatavyo a mradi wa maji chalinze 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na serikali ya india inatekeleza awamu ya tatu ya mradi wa majisafi wa chalinze kwa gharama ya dola za marekani milioni 
kazi zinazoendelea kutekelezwa ni upanuzi wa kidakio cha maji kwenye mto wami kitakachoongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni kwa siku hadi lita milioni ujenzi wa ma tanki ya kuhifadhi maji katika vijiji ulazaji wa bomba kuu na upanuzi wa mtandao wa mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita 
 ujenzi wa tanki lenye ujazo wa lita milioni katika mlima mazizi na ujenzi wa vituo vya kuchotea maji ka tika maeneo ambayo hayakufikiwa na huduma ya maji wakati wa ujenzi wa awamu ya kwanza na ya pili ya mradi
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi umefik ia asilimia 
hata hivyo ujenzi wa mradi huo umesimama kwa sasa kufuatia kusitishwa kwa mkatab kutokana na mkandarasi kukiuka masharti ya mkataba
hatua za kimkataba zinaendelea katika kutatua changamoto zilizo jitokeza
inatarajiwa kazi zilizobaki zikamilike ndani ya miezi tisa tangu ujenzi utakapoanza tena
kukamilika kwa mradi huo kutawanufaisha wananchi wa chalinze wapatao 
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuendelea kutekeleza mradi huo
b mradi wa mugango kiabakari 
mheshimiwa spika serikali kw kushirikiana na benki ya kiarabu kwa maendeleo ya afrika badea na mfuko wa maendeleo wa saudia saudi fund for development sfd itatekeleza mradi wa maji utakaohudumia maeneo ya mugango kiabakari na butiama kwa gharama ya dola za marekani milioni 
kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na upanuzi wa kidakio cha maji katika ziwa victoria ujenzi wa mtambo wa kusafisha na kusukuma maji ukarabati wa mitambo ya kusukuma maji iliyopo kiabakari ujenzi wa matanki matatu katika maeneo ya mugango kiabakari na butiama ulazaji wa bomba kuu kutoka mugango kwenda kiabakari hadi butiama lenye urefu wa kilomita na ulazaji wa mabomba ya mtandao wa kusambaza maji kutoka butiama hadi bisarye
usanifu wa kina wa mradi unaendelea na jenzi unatarajiwa kuanza mwezi julai 
mradi utakapokamilika utawanufaisha wananchi wapatao waliopo katika eneo la mradi pamoja na vijiji vilivyopo ndani ya kilomita kutoka eneo la bomba kuu
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huo
c mradi wa makonde 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kutekeleza miradi ya muda mfupi ya uboreshaji wa huduma ya upatikanaji wa maji katika mradi wa maji wa kitaifa wa makonde
hadi mwezi machi pampu za kus ukuma maji kutoka kwenye visima zimenunuliwa na zitafungwa katika vituo vya mkunya bondeni pampu mkunya kati makote mahuta mitama nanda mitema mtongowele na mtongowele chihangu pampu moja 
ununuzi na ufungaji wa pampu unagh arimu shilingi milioni 
vilevile mradi wa ukarabati wa mabomba yaliyochakaa yenye urefu wa kilomita katika maeneo ya makote nanguruwe mahuta nanyuwila ghana juu lukokoda nanda kitangali chihangu mnyambe unaendelea na hadi mwezi machi ununuzi wa mabomba yenye gharama ya shilingi milioni 
 umefanyika
hatua inayofuata ni ulazaji wa mabomba hayo
miradi hiyo itakapokamilika itaongeza uzalishaji wa maji pamoja na kupunguz upotevu wa maji hivyo kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika maeneo yanayohudumiwa na mradi huo
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kukamilisha miradi hiyo
d mradi wa handeni trunk main htm 
mheshimiwa spika serikali imepanga kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika maeneo ya wilaya za handeni na korogwe yanayohudumiwa na mradi wa maji wa kitaifa wa htm kwa gharama ya shilingi bilioni 
kazi zitakazotekelezwa ni kununua na kufunga mitambo ya kusukuma maji kwenye kidakio cha mandera kilichopo mto pangani kubad ilisha mabomba chakavu kukarabati tanki la kuhifadhi maji katika eneo la bongi kupeleka umeme kwenye mitambo ya kusukuma maji na kukarabati machujio ya maji
hadi mwezi machi mkandarasi wa kutekeleza mradi huo amepati kana na yupo katika hatua za maandalizi ya kuanza utekelezaji wa mradi mobilization
kukamilika kwa mradi huo kutawanufaisha wananchi wapatao wa maeneo yanayohudumiwa na mradi
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 ili kuanza utekelezaji wa mradi huo
e mradi wa wanging ombe 
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mradi wa uboreshaji wa huduma ya maji katika maeneo yanayohudumiwa na mradi wa maji wa kitaifa wa wanging ombe kwa gharama ya shilingi bilioni 
kazi zinazotekelezwa ni ukarabati wa matanki ukarabati wa mbauti za kunyweshea mifugo pamoja na kukamilisha ujenzi wa jengo la ofisi
kwa ujumla utekelezaji wa mradi huo umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi septemba 
kukamilika kwa mradi huo kutapunguza kero ya uhaba wa maji katika maeneo yanayohudumiwa na mradi
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kuendelea kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika maeneo ya mradi huo
f mradi wa maji wa masasi nachingwea 
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mradi wa kuboresha huduma ya maji katika maeneo yanayohudumiwa na mamlaka ya maji ya mradi wa kitaifa wa masasi nachingwea manawasa
mradi huo unagharimu shili ngi milioni 
 na kazi zinazotekelewa ni ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji katika vijiji vilivyomo umbali wa kilomita kutoka kwenye bomba kuu ujenzi wa vituo vya muda vya kuchotea maji stand pipes na ujenzi wa vioski
hadi mwezi machi ujenzi wa mradi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi mei 
kukamilika kwa mradi huo kutawanufaisha wananchi wapatao wa vijiji vya mtepeche magereza mailisita mkotokuyana na naipanga vilivyopo wilayani nachingwea vijiji vya chiyapi nandanga ipingo lucheregwa mbecha na litama vilivyopo wilayani ruangwa na kijiji cha chikunja kilichopo katika halmashauri ya mji wa masasi
aidha serikali itajenga mtambo wa kutibu na kusafisha maji katika chemchemi ya mbwinji ambapo tar atibu za kumpata mtaalam mshauri wa kufanya usanifu zinaendelea
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kuboresha huduma ya maji kwa maeneo yanayohudumiwa na mradi wa maji wa kitaifa wa masasi nachingwea
g mradi wa maji wa maswa 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kutekeleza mradi wa ujenzi wa mtambo wa kusafisha na kutibu maji katika bwawa la new sola utakaohudumia mji wa maswa na vijiji vya zanzui malita bayubi dodoma hinduki mwasita mwabayanda ng wigwa na mwabujiku kwa gharama ya shilingi bilioni 
hadi mwezi machi utekelezaji wa mradi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi mei 
kukamilika kwa mradi huo kutaongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni 
 hadi lita milioni 
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya majisafi na salama katika maeneo yanayohudumiwa na mradi wa kitaifa wa maswa
 huduma ya ma ji katika miji mikuu ya wilaya na miji midogo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutekeleza miradi ya maji katika miji mikuu ya wilaya na miji midogo
hali ya utekelezaji wa miradi katika miji mikuu ya wilaya na miji mid ogo ni kama inavyoonekana katika kiambatisho na
aidha katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuendelea kutekeleza miradi katika miji mikuu ya wilaya na miji midogo ambayo upatikanaji wa huduma maji siyo wa kuridhisha
kiambatisho na
kinaonesha mgawanyo wa fedha zilizotengwa kwa ajili ya kutekeleza miradi hiyo
 miradi ya maji inayotarajiwa kutekelezwa katika maeneo mbalimbali mijini a mradi wa kutoa maji mto ruvuma kupelek manispaa ya mtwara mikindani 
mheshimiwa spika serikali itatekeleza mradi wa kutoa maji kutoka mto ruvuma kupeleka manispaa ya mtwara mikindani na vijiji pamoja na vitongoji vilivyopo ndani ya kilomita kutoka eneo la bomba kuu utakaogharimu dola za marekani milioni 
kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na ujenzi wa kidakio cha maji mtambo wa kusafisha na kutibu maji nyumba ya mtambo wa kusukuma maji matanki madogo na tanki kubwa la ujazo wa lita milioni ambalo litajengwa eneo la mang amba vituo vya kuchotea maji na ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita 
hadi mwezi machi mkandarasi wa ujenzi wa mradi huo amepatikana na serikali inaendelea na majadiliano na serikali ya china kwa ajili ya kupata fedha za ujenzi wa mradi huo
kukamilika kwa mradi huo kutaongeza uzalishaji wa maji kutoka lita milioni hadi lita milioni kwa siku na kutosheleza mahitaji ya maji katika manispaa ya mtwara
 b mradi wa kutoa maji mto malagarasi kwenda miji ya urambo kal iua na nguruka 
mheshimiwa spika wizara imepanga kutekeleza mradi wa kutoa maji mto malagarasi kupeleka miji ya urambo kaliua nguruka usoke pamoja na vijiji vilivyo po kando ya bomba kuu
kazi zilizopangwa kutekelezwa katika mradi huo ni pamoja na ujenzi wa kidakio cha maji ujenzi wa mitambo ya kusafisha na kutibu maji ujenzi wa matanki ya maji ulazaji wa bomba kuu kutoka mto malagarasi hadi miji ya urambo na kaliu na ulazaji wa mabomba ya usambazaji maji kwenye miji hiyo
mtaalam mshauri anaendelea na usanifu wa kina wa mradi huo
serikali inaendelea kutafuta fedha kwa ajili ya ujenzi wa mradi huo unaokadiriwa kugharimu dola za marekani milioni 
mradi unatarajiwa kunufaisha wakazi wapatao wa miji ya urambo kaliua nguruka na usoke pamoja na vijiji 
c mradi wa maji katika miji ya nyashimo bariadi lagangabilili maswa na mwanhuzi 
mheshimiwa spika serikali itatekeleza mradi wa kutoa maji kutoka ziwa victoria kupeleka katika miji ya nyashimo busega bariadi lagangabilili maswa na mwanhuzi kwa gharama ya euro milioni 
mtaalam mshauri anaendelea na kazi ya usanifu wa kina wa mradi na anatarajia kukamilisha kazi hiyo mwez mei 
mradi utatekelezwa katika awamu mbili na utakapokamilika utahudumia wakazi wa miji hiyo
awamu ya kwanza itagharimu euro milioni ambapo benki ya kfw ya ujerumani itatoa euro milioni na green climate fun gcf euro milioni 
 awamu hiyo itahusisha miji ya nyashimo busega bariadi lagangabilili pamoja na vijiji vipatavyo vilivyopo ndani ya kilomita kutoka bomba kuu
aidha serikali inaendelea na majadiliano na green climate fund kwa ajili ya kupata fedha kiasi cha euro milioni za kutekeleza awamu ya pili ya mradi itakayohusisha miji ya mwanhuzi na maswa pamoja na vijiji vipatavyo 
d mradi wa maji morogoro mjini 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na serikali ya ufaransa kupiti shirika lake la maendeleo la afd itatekeleza mradi wa kuboresha huduma ya majisafi katika manispaa ya morogoro
lengo la mradi huo ni kuongeza ujazo wa maji ya bwawa la mindu kutoka lita bilioni hadi kufikia lita bilioni 
kazi zitaka zotekelezwa ni kuongeza kina cha bwawa la mindu kwa kuongeza urefu wa tuta kwa mita 
 ujenzi wa mtambo wenye uwezo wa kusafisha na kutibu maji lita milioni kwa siku upanuzi wa mtandao wa kusambaza maji ukarabati wa mabwawa ya majitaka katika eneo mafisa ambayo yanapokea majitaka kutoka viwandani na majumbani ukarabati wa miundombinu ya majisafi ujenzi wa bomba kuu la maji kutoka tumbaku hadi kingolwira na ujenzi wa tanki lenye ujazo wa lita 
vilevile utafiti wa vyanzo vipya vya maji itakavyotosheleza mahitaji ya maji hadi kufikia mwaka utafanyika
gharama ya mradi ni euro milioni na taratibu za kumpata mtaalam mshauri wa kufanya usanifu wa kina na usimamizi wa mradi zinaendelea
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni ili kutekeleza mradi huo
 e mji wa bariadi 
mheshimiwa spika serikali itakamilisha mradi wa kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika mji wa bariadi
kazi zitakazotekelezwa ni ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita 
 katika maeneo ya malinoni kigangoni na kisesa na kupeleka umeme kwenye eneo la visima vipya vitano pamoja na kufunga pampu katika visima hivyo
taratibu za kumpata mkandarasi wa kutekeleza mradi huo zinaendelea
katika mwaka serikali imete nga shilingi bilioni 
 ili kutekeleza mradi huo
f miji ya mtwara na babati 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itakamilisha usanifu wa kina pamoja na kuanza ujenzi wa miradi ya kusambaza majisafi katika miji ya mtwara na babati kwa gharama ya euro milioni 
mradi huo utatekelezwa na serikali kwa kushirikiana na serikali ya ujerumani na umoja wa ulaya
utekelezaji wa mradi huo utaboresha upatikanaji wa huduma ya majisafi na usafi wa mazingira katika miji hiyo
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni ili kutekeleza miradi kwenye miji hiyo
g miji ya musoma na bukoba 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na shirika la maendeleo la ufaransa french development agency afd itatekeleza miradi ya uondoaji maj itaka katika miji ya musoma na bukoba itakay ogharimu shilingi bilioni 
hadi mwezi machi mkandarasi amepatikana kwa mji wa musoma na ujenzi unatarajiwa kuanza mwezi mei 
kwa upande wa mji wa bukoba taratibu za kumpata mtaalamu mshau ri wa kupitia usanifu pamoja na kusimamia ujenzi zinaendelea
h miradi ya maji katika miji 
mheshimiwa spika katika mpango wa muda mrefu wa kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji katika miji mbalimbali nchini serikali kwa kushirikiana na ser ikali ya india itatekeleza miradi ya maji katika miji ikiwemo zanzibar
gharama za utekelezaji wa miradi hiyo ni dola za marekani milioni 
kwa sasa serikali inaendelea na majadiliano na serikali ya india ili kukubaliana mkataba wa fedha
orodha ya miji hiyo na mchanganuo wa gharama umeainishwa katika kiambatisho na
 kuzijengea uwezo mamlaka za maji mijini 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imeanza ujenzi wa ofisi za mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira katika miji ya mpanda na geita
hadi mwezi machi ujenzi wa ofisi ya mamlaka ya maji geita umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi juni 
kwa upande wa mamlaka ya maji mpanda ujenzi umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi mei 
vilevile ofisi za mamlaka zitajengwa katika miradi ya uboreshaji wa huduma ya maji inayoendelea kutekelezwa katika jiji la arusha pamoja na miji ya tabora igunga na nzega
kukamilika kwa ofisi hizo kutaongeza ufa nisi katika utoaji wa huduma ya maji kwa wananchi
aidha wizara imeendelea kutoa mafunzo kwa watumishi wa mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira mijini ili kuwaongezea ujuzi katika utendaji wao wa kazi
 mpango wa utekelezaji wa miradi ya maji mijini 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya majisafi na usafi wa mazingira kwa wakazi waishio mijini kwa kujenga miradi mipya kupanua miradi kukarabati miundombinu ya maji iliyochakaa pamoja kuelimisha jamii kuhusu utunzaji wa miundombinu ya miradi ya maji
jumla ya shilingi bilioni 
 zimepangwa kutumika kutekeleza miradi ambapo fedha za ndani ni shilingi bilioni na fedha za nje ni shilingi bilioni 
mchanganuo wa fedha za maend eleo zilizotengwa katika mwaka kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maji mijini umeoneshwa kwenye kiambatisho na
 huduma ya umwagiliaji 
 utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo agricultural sector development program asdp kwa kujenga kukarabati na kufanya usanifu wa skimu na mabwawa ya umwagiliaji katika maeneo mbalim bali nchini
hadi mwezi machi wizara imekamilisha ujenzi wa utoro wa maji spillway katika mabwawa ya ussoke mlimani lililopo katika halmashauri ya urambo lenye uwezo wa kumwagilia hekta na dongobesh lililopo katika halmashauri ya mbulu ujenzi wa kivuko cha mifugo makinga maji matatu na usakafiaji wa mifereji yenye urefu wa mita kwenye skimu ya mforo halmashauri ya mwanga yenye hekta uchimbaji na usakafiaji wa mfereji mkuu wenye urefu wa mita kwenye skimu ya hangangadinda mji mdogo wa madaba yenye hekta uchimbaji na usakafiaji wa mfereji mkuu wenye urefu wa mita pamoja na ujenzi wa vigawa maji saba kwenye skimu ya igongwa iliyopo katika halmashauri ya misungwi yenye hekta 
mheshimiwa spika vilevile wizara inaendelea na upembuzi yakinifu na usanifu wa miundombinu ya umwagiliaji katika skimu za luiche ki goma ujiji ibanda sengerema geita gidahababieg hanang pamoja na kufanya uchunguzi wa kitaalam geotechnical investigation s katika bwawa la lwanyo mbarali
aidha taratibu za kupata wakandarasi kwa ajili ya ujenzi wa skimu za igenge misungwi enye hekta na skimu ya kirya mwanga yenye hekta pamoja na wataalam washauri kwa ajili ya kufanya upembuzi yakinifu na usanifu katika skimu za lupiro ulanga mwamkulu mpanda mji na muhongo ngara zinaendelea
katika mwaka wizara im etenga shilingi bilioni kwa ajili ya kukamilisha ujenzi wa mabwawa mawili ya itagata na kongogo skimu tano za kirya nyamiti ta rudewa endagaw na igenge kukamilisha upembuzi yakinifu na usanifu katika skimu za luiche ibanda gidahababie rg na bwawa la lwanyo pamoja na kuanza upembuzi yakinifu na usanifu katika skimu za mwamkulu lupiro na muhongo
 mradi wa kuendeleza zao la mpunga expanded rice productivity project erpp 
mheshimiwa spika katika kuendeleza kilimo cha zao la mpunga serikali kwa kushirikiana na benki ya dunia imekamilisha usanifu wa miundombinu ya umwagiliaji kwenye skimu ya msolwa ujamaa yenye hekta na skimu ya njage yenye hekta katika halmashauri ya kilombero skimu ya mvumi halmashauri ya kilosa yenye hekta na skimu za kigugu hekta na mbogo hekta zilizopo katika halmashauri ya wilaya ya mvomero
hadi mwezi machi taarifa za usanifu wa skimu hizo zimewasilishwa benki ya dunia kwa ajili ya kupata kibali no objecti on cha kutangaz zabuni za ujenzi
aidha wakulima viongozi wanaounda kamati za uendeshaji na utatuzi wa migogoro ya ndani na nje ya skimu walipatiwa mafunzo
wakulima viongozi hao walitoka katika skimu za mbogo kigugu na mvumi
katika mwaka wizara imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huo
 mradi wa kuendeleza skimu za umwagiliaji za wakulima wadogo small scale irrigation development project ssidp 
mheshimiwa spika mradi wa ssidp unatekelezwa na serikali kwa kushirikiana na serikali ya japan kupitia shirika la maendeleo la japan jica
lengo la mradi ni kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga kwenye skimu za wakul ima wadogo
utekelezaji wa mradi huo umegawanywa katika makundi ma tatu three batches ambapo kundi la kwanza linahusisha skimu kundi la pili skimu na kundi la tatu li tahusisha skimu 
hadi mwezi machi ukarabati na ujenzi wa skimu za kundi la kwanza umekamilika
vilevile ujenzi na ukarabati wa skimu za kundi la pili unaendelea na umefi kia asilimia 
utekelezaji wa mradi kwa kila skimu umeoneshwa katika kiambatisho na
aidha mradi wa ssidp unahusisha kuj enga uwezo tume ya taifa ya umwagiliaji kwa kununua vifaa mbalimbali kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ambapo mkataba wa ununuzi wa vifaa vya ujenzi umesainiwa na vifaa hivyo vinatarajiwa kukabidhiw mwezi juni 
vifaa hi vyo ni bulldozer track excavator wheel loader vibrator compact motor grader low bed loader mobile truck concrete mixer water bowser na tipper trucks
katika mwaka serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya utekeleza ji wa skimu za kundi la tatu la mradi
skimu hizo ni mwisa katika halmashauri ya wilaya ya karagwe nyida shinya nga katelantaba na mbata busokelo mgambalenga kilolo mwalunili igunga ngongowele liwale nanganga ruangwa ngage simanjiro kituani mwenzae na kwemgiriti katika halmashauri ya lushoto
 programu ya kukabiliana na changamoto za uhaba wa chakula duniani feed the future 
mheshimiwa spika kupitia program ya feed the future serikali kwa kushirikiana na erikali ya marekani inaendelea ku boresha miundombinu katika skimu ya dakawa mvomero enye hekta 
mradi huo uligawanywa katika vipande vinne na utekelezaji umefikia hatua mbalimbali
utekelezaji wa ipande cha kwanza umekamilika na uli husisha uje nzi wa barabara yenye urefu wa mita kutoka barabara kuu ya turiani kwenda kwenye pampu za kusukuma maji kujenga nyumba mpya ya pampu na kuweka uzio kwenye eneo lenye nyumba za pampu kipande cha pili kilihusu ununuzi na ufungaji wa pampu ambapo zote zimenunuliwa na pampu zimefungwa kipande cha tatu kilihusu ujenzi wa nyumba mbili za ofisi mfereji wa matupio wenye urefu wa kilomita 
 na kukarabati tuta la kuzuia mafuriko lenye urefu wa mita ambapo utekelezaji wake umekamilika na kipande cha nne kilihusu kukarabati barabara za mashambani zenye urefu wa kilomita kwa kiwango cha changarawe kujenga miundombinu ya mashambani zaidi ya kujenga mfereji mkuu kilomita 
 na kusakafia mifereji ya kati yenye jumla ya urefu wa kilomit 
 kwa ujumla utekelezaji wa kazi za kipande cha nne umefikia asilimia 
 mapitio ya mpango kabambe wa taifa wa umwagiliaji 
mheshimiwa spika serikali kwa kushirikiana na serikali ya japan kupitia shirika lake la maendeleo jica inafanya mapitio ya mpango kabambe wa taifa wa umwagiliaji wa mwaka ili kubaini maeneo halisi yanayofaa kwa kilimo cha umwagiliaji nchini
chimbuko la mapitio ya mpango huo ni ongezeko la mahitaji ya ardhi kwa matumizi mbalimbali ya kijamii na kiuchumi pamoja na mabadil iko ya tabianchi
mapitio hayo yanazingatia mipango shirikishi ya maendeleo ya rasilimali za maji ambayo imeainisha kiasi cha maji kinachoweza kutumika katika umwagiliaji nchini
vilevile mapitio yatabaini hali halisi ya sekta ya umwagiliaji maeneo na sk imu za umwagiliaji zitakazoendelezwa ili kufikia lengo la hekta milioni ifikapo mwaka 
aidha mapitio ya mpango huo yatahusisha uandaaji wa mpango mkakati wa utekelezaji na mahitaji halisi ya gharama za uendelezaji wa miundombinu ya umwagiliaji ikiwa ni pamoja na ujenzi wa mabwawa mtambuka katika kipindi cha mwaka hadi 
utekelezaji wa mpango huo utaongeza kasi ya sekta ya umwagiliaji katika kuchangia kufikia nchi ya uchumi wa kati na tanzania ya viwanda
 mradi wa kujenga uwezo katika kuendeleza umwagiliaji nchini tanzania capacity building for irrigation development tancaid 
mheshimiwa spika mradi wa tancaid unahusu kujenga uwezo kwa wataalam wa kanda za umwagiliaji halmashauri za wilaya na wakulima kwa kutumia mwongozo yakinifu wa umwagiliaji comprehensive guidelines
hadi mwezi machi mwongozo huo umetafsiriwa katika lugha rahisi ili uweze kueleweka na kutumika kwa wakulima
vilevile standard design manual for irrigation canal and rehabilitation manual site handbook supervision ma nual pamoja na vitini vya mafunzo ya uendeshaji wa mafunzo ya skimu vinavyoendana na mwongozo wa umwagiliaji vimeandaliwa
aidha mafunzo kuhusu matumizi ya mwongozo katika kuandaa kuendesha na kusimamia skimu za umwagiliaji yametolewa kwa wataalam kutoka kanda saba za umwagiliaji na wataalam kutoka halmashauri za wilaya za misungwi shinyanga manyoni simanjiro sikonge urambo na manispaa ya tabora
 taasisi zilizo chini ya izara 
 mfuko wa taifa wa maendeleo ya maji 
mheshimiwa spika mfuko wa taifa wa maendeleo ya maji ni taasisi iliyoanzishwa kwa lengo la kusaidia uwekezaji kwenye miradi ya utoaji wa huduma ya maji na usimamizi wa maeneo ya vyanzo na vidakio vya maji kipaumbele ikiwa ni kwenye maeneo yenye uhaba mkubwa wa huduma ya maji hususan maji vijijini
taasisi hiyo ina jukumu la kukusanya mapato kutoa fedha kwa ajili ya kutekeleza miradi ya aji na kufuatilia matumizi yake
mheshimiwa spika pamoja na sheria ya huduma za maji safi na usafi wa mazingira na
 ya mwaka kuainisha vyanzo mbalimbali vya mapato ya mfuko hadi sasa chanzo pekee kimeendele kuwa tozo ya shilingi kwa kila lita ya mafuta ya dizeli na shilingi kwa kila lita ya mafuta ya petroli
fedha zinazopatikana kutoka chanzo hicho zimesaidia uwekezaji kwenye miradi ya kusambaza maji na kuboresha hali ya upatikanaji wa maji kat ika maeneo mbalimbali nchini
mheshimiwa spika hadi mwezi aprili mfuko umepokea jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio ya mapato kwa mwaka 
fedha hizo zimetu mwa kwa watekelezaji mbalimbali wa miradi ya maji zikiwemo halmashauri mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira na miradi inayosimamiwa na wizara ikiwemo ujenzi na ukarabati wa mabwawa ya kimka kati
lengo ni kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji kwenye maeneo ya vijijini pamoja na maeneo ya miji midogo na miji mikuu ya wilaya
kiambatisho na
 kinaonesha fedha zilizotumwa katika halmashauri mamlaka za maji na miradi inayosimamiwa na wizara
mheshimiwa spika kiasi cha fedha kinachopatikana kutokana na tozo ya mafuta bado hakikidhi mahitaji ya uwekezaji kwenye mira di ya maji nchini
mahitaji ya maji yameendelea kuongezeka kutokana na ongezeko la watu pamoja na ongezeko la shughuli za kiuchumi katika sekta mbalimbali zikiwemo uzalishaji viwandani kilimo cha umwagiliaji uchimbaji madini na uvuvi
aidha pamoja na on gezeko hilo la mahitaji rasilimali za maji zimeendelea kupungua kutokana na sababu mbalimbali ikiwemo uharibifu wa mazingira unaochangia kukauka kwa vyanzo vya maji
kutokana na hali hiyo na kwa kuzingatia kuwa sekta ya maji ni muhimu katika kufikia azma ya serikali ya awamu ya tano ya tanzania ya viwanda upo umuhimu mkubwa wa kuongeza wigo wa mapato ya fedha za mfuko wa taifa wa maendeleo ya maji ili kuongeza zaidi uwekezaji kwenye miradi ya maji pamoja na miradi ya kulinda na utunza vyanzo vya maji
 wakala wa uchimbaji visima na ujenzi wa mabwawa ddca 
mheshimiwa spika wakala wa uchimbaji visima na ujenzi wa mabwawa ddca una jukumu la kuchimba visima kujenga mabwawa kufanya utafiti wa maji chini ya ardhi na kuchunguza ubora wa udongo kwa ajili ya shughuli za ujenzi nchini
hadi mwezi machi wakala umeendelea kutekelez mikataba ya kuchimba visima virefu umekarabati visima na kufunga pampu za mkono na umeme na kufanya chunguz wa maji chini ya ardhi kwenye maeneo kwa ajili ya uchimbaji wa visima
kiambatisho na
 kinaonesha orodha ya visima vilivyochimbwa katika mwaka 
mheshimiwa spika vilevile katika mwaka wakala umeendelea kutekeleza mikataba ya ujenzi wa mabwawa ya ujazo wa kati ya mwamapalala sawida na nhobola yaliyopo wilayani itilima dongobeshi mbulu na bwawa la mbangal lililopo wilayani songwe
aidha wakala umeendelea kutoa ushauri wa kitaalam katika usanifu wa mabwawa ya lukuledi chingulungulu na mihima yatakayojengwa katika wilaya ya masasi kufanya uchunguzi wa udongo kwa ajili ya shughuli za ujenzi katika maeneo kujenga mfumo wa kusambaza maji katika maeneo mawili na kupima ubora wa mabomba ya kusambaza maji katika miradi mitano kwa kushirikiana na shirika la viwango tanzania tbs
mheshimiwa spika katika mwaka wakala umepanga kufanya utafiti wa maji chini ya ardhi kwenye maeneo kuchimba visima kukarabati visima kufunga pampu za maji kujenga bwawa la ujazo wa kati kujenga bwawa dogo kukarabati mabwawa ya ujazo wa kati manne kujenga ifumo ya kusambaza maji kwenye maeneo manne na kufanya uchunguzi wa udongo kwa ajili ya shughuli za ujenzi katika maeneo 
 mamlaka ya udhibiti wa huduma za maji na nishati ewura 
mheshimiwa spika mamlaka ya udhibiti wa huduma za nishati na maji ewura ni mamlaka ya udhibiti wa sekta kuu mbili za maji na ishati na ina majukumu ya kutoa leseni kusimamia utekelezaji wa masharti ya leseni kudhibiti ubora na ufanisi wa utoaji huduma kutathmini na kupitisha bei za huduma na kutatua migogoro baina ya watoa huduma na wateja wao
ili kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa majukumu yake ewura imeimarisha ofisi katika kanda nne ambazo ni kanda ya kaskazini arusha kanda ya ziwa mwanza kanda ya kati dodoma na kanda ya nyanda za juu kusini mbeya
mheshimiwa spika katika mwaka wa kwa upande wa sekta ya maji ewura imeendelea na udhibiti wa huduma ya upatikanaji wa majisafi na usafi wa mazingira katika mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira nchini ambapo ilit oa leseni za kutoa huduma ya majisafi na majitaka kwa mamlaka za maji za miji ya chato mikumi na maganzo
vilevile ewura ilitathmini na kuidhinisha bei mpya za huduma ya maji kwa mamlaka saba kati ya maombi tisa yaliyopokelewa
mamlaka zilizoidh inishiwa bei ni nansio biharamulo maganzo kishapu nzega tabora na manyoni
maombi ya bei za mamlaka mbili za mtwara na lindi yanaendelea na taratibu za kupatiwa bei mpya
aidha ewura iliidhinisha ikataba ya huduma kwa mteja kwa mamlaka za maji za ruangwa manawasa bukoba kigoma karagwe ngara dawasco babati dodoma tabora iringa sumbawanga shinyanga muleba geita bariadi na loliondo na kupitisha mipango ya kibiashara kwa mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira
mheshimiwa spika ewura ilikagua miundombinu inayotoa huduma ya majisafi na majitaka katika mamlaka na kuzishauri kuhusu taratibu bora za uendeshaji matengenezo ukarabati na uboreshaji wa miundombinu kwa huduma endelevu
vilevile ewura ilifanya uhakiki wa ubora wa maji safi katika mamlaka na uhakiki wa ubora wa majitaka yanayotoka katika mabwawa ya kusafisha majitaka katika mamlaka ili kujiridhisha kama majitaka hayo yanakidhi viwango vya ubora unaokubalika kurudishwa kwenye mazingira
aidha ewura imetoa taarifa utendaji wa mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira kwa mwaka 
taarifa hizo husaidia wizara pamoja na wadau wa sekta ya maji katika kuandaa na kutekeleza mipango mbalimbali ya kuimarisha na kuboresha huduma za majisafi na usafi wa mazingira
mheshimiwa spika ewura imeandaa mwongozo na kanuni za kufanya mapitio ya bei na tozo za maji
aidha ewura kwa kushirikiana na giz imeratibu uandaaji wa mwongozo wa kushirikisha sekta binafsi katika kutoa huduma ya aji water sector ppp guidelines
mwongozo huo unaelekeza jinsi sekta ya umma na sekta binafsi zinavyoweza kushirikiana katika kuboresha utoaji wa huduma za majisafi na usafi wa mazingira ambapo sekta binafsi inaweza kuwekeza kwenye miundombinu ya majisafi na usafi wa mazingira ikiwa ni pamoja na uendeshaji
mheshimiwa spika kwa upande wa sekta ndogo ya umeme ewura iliendelea kupanua wigo wa utoa ji huduma hiyo kwa kuidhinisha leseni nne za muda mfupi kwa ajili ya miradi ya kuzalisha umeme
vilevile ewura ilitoa leseni za ufungaji mifumo ya umeme
katika kuhakikisha miundombinu ya umeme inajengwa na kuendeshwa katika ubora unaotakiwa ili uweza kupunguza uwezakano wa kuleta madhara kwa watu mali na mazingira ewura ilikagua miundombinu hiyo katika mikoa ambapo mapendekezo ya kuboresha miundombinu iliyokaguliwa yaliwasilishwa kwa watoa huduma
aidha kwa upande wa sekta ndogo ya gesi asilia ewura imeendelea kukagua miundombinu ya kuchakata kusafirisha na kusambaza gesi asilia ili kubaini miundombinu hiyo inakuwa salama kwa matumizi na mazingira
mheshimiwa spika katika sekta ndogo ya mafuta ewura imee ndelea kutoa leseni za biashara ya mafuta pamoja na kupanga bei kikomo za mafuta ya petroli dizeli na mafuta ya taa na kuendelea kupima ubora wa mafuta hayo ili watumiaji waweze kutumia mafuta yaliyo bora na kwa bei ambayo imepangwa na ewura
hadi machi ewura imetoa leseni kwa vituo vipya vya mafuta leseni za biashara ya kuagiza kwa jumla mafuta ya petroli leseni moja kwa kiwanda cha kusafisha mafuta ya petroli leseni za uagizaji na usambazaji wa jumla wa vilainishi lubricants leseni tisa kwa viwanda vyenye miundombinu ya mafuta kwa ajili ya matumizi binafsi na leseni tisa kwa ajili ya uagizaji na usambazaji wa gesi ya lpg
katika mwaka ewura itahakikisha mtumiaji anauziwa mafuta yaliyo bora na kwa bei ambayo siyo zaidi ya bei kikomo
mheshimiwa spika ewura itaendeleza ushirikiano wa karibu kwa kupokea na kutekeleza miongozo inayotolewa na wizara zinazosimamia sekta za maji na nishati kulingana na sheria kanuni na taratibu zilizopo
 chuo cha maji 
mheshimiwa spika chuo cha maji ni wakala wa serikali ulioanzishwa kwa lengo la kuendeleza na kutoa wataalam wanaohitajika katika sekta za maji na umwagiliaji
wakala huo ulianzishwa mw aka kutokana na mabadiliko yaliyotokea kwenye sekta ya umma ambayo yalilenga kuboresha utoaji wa huduma
majukumu mengine ya chuo ni kufanya utafiti na kutoa ushauri wa kitaalam kwa kuzingatia sera na miongozo ya sekta za maji na umwagiliaji pamoja na baraza la taifa la vyuo vya ufundi nacte
mheshimiwa spika chuo hutoa mafunzo katika fani tano kwa ngazi ya stashahada na fani moja katika ngazi ya shahada
fani zitolewazo katika ngazi ya stashahada ni uhandisi wa maji na usafi wa mazingira water supply and sanitation engineering haidrolojia na hali ya hewa hydrology and meteorology haidrojiolojia na uchimbaji wa visima hydrogeology and water well drilling uhandisi wa umwagiliaji irrigation engineering pamoja na teknolojia ya maabara na ubora wa maji water quality laboratory technology na katika ngazi ya shahada chuo kinatoa fani ya uhandisi wa rasilimali za maji na umwagiliaji bachelor of engineering in water resources and irrigation engineering
vilevile chuo hutoa mafunzo ya muda mfupi kulingana na matakwa ya wadau kwenye sekta za maji na umwagiliaji
mheshimiwa spika katika mwaka chuo kilidahili wanafunzi wa stashahada na wanafunzi wa shahada ya kwanza ya uhandisi wa rasilimali za maji na umwagiliaji na kufanya jumla ya wanafunzi wote chuoni kufikia 
kati ya hao wanafunzi wako katika mafunzo ya ngazi ya stashahada na wanafunzi ni wa ngazi ya shahada ya kwanza
aidha wanafunzi wa stashahada katika fani mbalimbali na wanafunzi wa shahada walihitimu mafunzo yao
vilevile mfuko wa mafundi sanifu water technicians fund ulifadhili jumla ya wanafunzi na kati yao wanafunzi wa kike ni 
hii imewezesha kuongeza udahili wa wanafunzi wa kike chuoni na kufikia sawa na asilimia ya wanafunzi wote kutoka wanafunzi mwaka 
aidha chuo kinaendelea kufanya utafiti kuhusu upotevu wa maji katika mamlaka za maji za miji mikuu ya mikoa na uendelevu wa miradi ya maji vijijini sustainability rural water supply schemes
mheshimiwa spika katika mwaka chuo kimeboresha miundombinu mbalimbali ya kutolea taaluma ikiwemo ukarabati wa majengo manne ya ofisi pamoja na ununuzi wa vitabu mbalimbali vya rejea na vifaa vya maabara ya udongo
aidha chuo kimeboresha maktaba kwa kutengeneza chumba maalum chenye kompyuta kwa ajili ya huduma za kimtandao kwa wanafunzi ili kupanua zaidi wigo wao kitaaluma
vilevile chuo kipo katika hatua za mwisho za kusaini mikataba kwa ajili ya ununuz wa vifaa vya maabara za haidrolojia haidrojiolojia na uchimbaji wa visima ili kuboresha mazingira ya kufundishia
mheshimiwa spika hadi mwezi machi chuo kina watumishi na kati ya hao watumishi ni wakufunzi na wanahusika na masuala ya ut awala
katika mwaka jumla ya watumishi waliendelea na mafunzo ya muda mrefu ambapo kati ya hao wako katika mafunzo ya shahada ya uzamivu phd saba ni wa shahada ya uzamili na watumishi watatu wapo katika mafunzo ya shahada ya kwanza
vilevile watumishi wanne wamehitimu masomo yao ambapo waliohitimu katika shahada za uzamivu ni mtumishi mmoja uzamili na shahada ya kwanza 
pia watumishi walipatiwa mafunzo ya muda mfupi katika fani mbalimbali
mheshimiwa spika katika mwaka chuo kina lengo la kudahili wanafunzi kukarabati majengo ikiwemo madarasa karakana za mafunzo na nyumba za wafanyakazi kununua vifaa vya kufundishia katika maabara na vitabu mbalimbali vya rejea
vilevile chuo kitaendelea kufanya tafiti mbalimbali kuwapatia watumishi mafunzo ya muda mrefu na ya muda mfupi ili kuongeza ufanisi katika kazi zao
 masuala mtambuka 
 sheria 
mheshimiw spika katika kukidhi mahitaji ya kisekta wizara imeendelea kufanya maboresho ya sheria zake pamoja na kutoa elimu ya sheria za maji na umwagiliaji na kanuni zake kwa wadau mbalimbali ambao ni halmashauri bodi za maji za mabonde mamlaka za maji na jamii kwa ujumla
elimu hiyo hutolewa kupitia vyombo vya habari warsha mikutano semina mafunzo na makongamano
hadi mwezi machi wizara imekamilisha uandaaji wa marek ebisho madogo miscellenous amendments kwenye kifungu cha cha sheria ya dawasa na
 ya mwaka kinachohusu majukumu ya dawasa na kupitishwa na bunge lako tukufu tarehe 
mheshimiwa spika katika kuimarisha mfumo na kuongeza ufanisi kwenye usimamizi wa rasilimali za maji na utoaji wa huduma za maj i wizara imekamilisha kuandaa order na notice ambazo ni water resources management mbwinji catchment order water resources management momba catchment order water resources management katuma catchment order water resources management luiche muze catchment order 
water resources management rungwa catchment order water resources management songwe catchment order water supply and sanitation mbeya urban water supply and sanitation authority extension of service area notice 
water supply and sanitation establishment of chato water supply and sanitation authority notice na water supply and sanitation establishment mbambabay madaba newala tandahimba mahuta na nanyamba water supply and sanitation authorities notice 
mheshimiwa spika vilevile rasimu za kanuni zimeandaliwa na kuwasilishwa ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kwa ajili ya mapitio na ushauri wa kisheria kabla ya kutangazwa kwenye gazeti la serikali na kuanza kutumika
kanuni hizo ni water resources management water resources classificati on system regulations water resources management control and management of storm water water resources management control and management of storm water regulations transfer of water use discharge and groundwater permits regulations water resources management water well quality monitoring regulations water supply and sanitation licensing board regulations water supply and sanitation water bowser services regulations dawasa water bowser servic es regulations water supply and sanitation provision and management of sewage and waste water services regulations na water supply and sanitation delegation of powers to local government authorities notice 
aidha maoni ushauri na mapendekezo ya wadau kuhusu maboresho ya kanuni zinazohusiana na mfuko wa taifa wa maendeleo ya maji za mwaka the national water investment fund regulations pamoja na water supply and sanitation declaration and establishment of water quality laboratories regulations yame kusanywa na yanaendelea kufanyiwa kazi kabla ya kuwasilishwa ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kwa ajili ya mapitio vetting ushauri wa kisheria na kutangazwa kwenye gazeti la serikali
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeandaa rasimu ya mapendekezo ya ku zifanyia marekebisho sheria ya usimamizi wa rasilimali za maji na
 ya mwaka sheria ya huduma za maji na usafi wa mazingira na
 ya mwaka na sheria ya dawasa na
 ya mwaka 
vilevile wizara imeendelea kupitia na kutoa maoni ya kitaalam kwenye mikataba na randama za makubaliano conventions and protocols zinazohusu majishirikishi
hadi mw ezi machi mikataba na randama za makubaliano zimepitiwa na kutolewa maoni
aidha wizara kwa kushirikiana na ofisi ya mwana sheria mkuu wa serikali imefuatilia na kusimamia mashauri yaliyopo mahakamani na kwenye baraza la usuluhishi na uamuzi ambapo mashauri matano kati ya hayo yam etolewa uamuzi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea na utayarishaji wa kanuni za sheria za maji na umwagiliaji na kuziboresha zilizopo ili kuongeza tija na ufanisi katika utekelezaji wa sheria hizo
vilevile itaendelea kutoa ushauri wa kisheria na miongozo kwa wadau wa sekta za maji na umwagiliaji pamoja na kukamilisha mchakato wa marekebisho ya sheria ya usimamizi wa rasilimali za maji na
 ya mwaka sheria ya huduma za maji na usafi wa mazingira na
 ya mwaka sheria ya dawasa na
 ya mwaka na sheria ya taifa ya umwagiliaji na
ya mwaka ili kuboresha huduma za maji na umwagiliaji nchini
 maendeleo ya rasilimali watu 
mheshimiwa spika katika kuwajengea uwezo watumishi kwa lengo la kuongeza ufanisi wa utekelezaji wa majukumu yao wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeendelea kuwapatia mafu nzo katika fani na nyanja mbalimbali
hadi mwezi machi jumla ya watumishi wamepata mafunzo ya ndani na nje ya nchi ambapo watumishi walipatiwa mafunzo ya muda mrefu na watumishi walipatiwa mafunzo ya muda mfupi
vilevile mafunzo kuhusu ut awala na uongozi yalitolewa kwa viongozi wa wizara
aidha wizara ilipata kibali cha kuajiri watumishi kati ya hao wahandisi ni mafundi sanifu daraja la ii mafundi sanifu wasaidizi na wa tumishi wa fani mtambuka 
hadi mwezi machi watumishi waliajiriwa kati ya hao wahandisi mafundi sanifu mchumi mmoja mtakwimu afisa maendeleo ya jamii na madereva wanane wameajiriwa na kupangiwa vituo vya kazi
wizara inaendelea kufuatilia mabadiliko ya kibali cha mafundi sanifu wasaidizi ili kuweza kuajiri mafundi sanifu daraja la ii ambao ndio wanaohitajika kwa wingi
kwa upande wa sekta ya umwagiliaji watu mishi wameajiriwa na kupangiwa kazi kwenye ofisi za kanda za umwagiliaji na makao makuu
mheshimiwa spika katika mwaka wizara lipokea ikama ya watumishi kati ya hizo ajira mpya zilizoidhinishwa ni nafasi nne za uteuzi nafasi za uhamisho nafasi za kubadili vyeo na nafasi za kupandisha watumishi vyeo
hadi mwezi machi watumishi kati ya wamepan dishwa vyeo na taratibu za kuwapandisha waliobaki zinaendelea
aidha watumishi wameondoka kazini kutokana na sababu mbali mbali ikiwemo ustaafu kufariki kuacha kazi na wengine kuondolewa kazini kutokana na utoro pamoja na vyeti vya kughushi
wizara imewasilisha maombi ya kuajiri kwenye ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umm na utawala bora ili kujaza nafasi zilizoachwa wazi
 mapambano dhidi ya rushwa mheshimiwa spika katika kutekeleza maelekezo kutoka ofisi ya rais ikulu na kwa mujibu wa mkakati wa taifa dhidi ya rushwa na mpango wa utekelezaji wa awamu ya tatu national anti corruption strategy and action plan nac sap iii kuhusu mapambano dhidi ya rushwa katika wizara na taasisi zake wizara imeunda kamati ya uongozi na usimamizi pamoja na kamati ya uadilifu
kamati hizo zimeandaa mipango kazi na kuiwasilisha ofisi ya rais ikulu kitengo cha uratibu cha utawala bora
vilevile wizara imefanya mapitio na kuboresha mkata ba wa huduma kwa mteja wa mwaka kwa kuzingatia mabadiliko ya kitaasisi yaliyojitokeza katika serikali
 ukimwi na magonjwa sugu yasiyoambukiza msy 
mheshimiwa spika elimu kuhusu afya hususan kujikinga dhidi ya maambukizi ya ukimwi na magonjwa yasiyoambukiza imetolewa kwa watumishi wa wizara na taasisi zake
hadi mwezi machi wizara imeendelea kuwahudumia watumishi sita waliotoa taarifa za kuathirika na mago njwa hayo kwa kutoa posho maalumu ya chakula ili kuhakikisha wanapata lishe bora
vilevile wizara imeendelea kufuatilia afya za watumishi hao kwa kuzingatia kazi wanazopangiwa kulingana na afya zao ili kutekeleza mwongozo wa ukimwi na magonjwa sugu yasiy oambukiza
 jinsia mheshimiwa spika suala la jinsia huzingatiwa katika uteuzi wa viongozi wa ngazi mbalimbali wa wizara na taasisi zake kulingana na mpango wa kurithishana madaraka
vilevile uteuzi wa kamati na vikosi kazi mbali mbali huzingatia jinsia ili kuhakikisha watumishi wote wa nashiriki kikamilifu katika kutekeleza majukumu yao bila kujali jinsia zao
aidha wizara inaandaa mkakati wa utekelezaji wa masuala ya jinsia gender implementation strategy kwa sekta ya maji ambao utatekelezwa na wizara ofisi za bonde mamlaka za maji ijini pamoja na taasisi zilizopo chini ya wizara
 changamoto na hatua zinazochukuliwa 
mheshimiwa spika katika kutekeleza bajeti ya mwaka wizar ilikabiliana na changamoto mbalimbali wakati wa utekelezaji
changamoto zilizojitokeza na hatua zinazochukuliwa kuzikabili ni kama ifuatavyo 
 uwekezaji mdogo kwenye miundombinu ya maji na umwagiliaji 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuboresha hu duma za maji na umwagiliaji kwa kuwekeza katika miundombinu ya huduma hizo
hata hivyo kasi ya uwekezaji huo ni ndogo ikilinganishwa na mahitaji ya huduma hizo katika sekta mbalimbali za kiuchumi na kijamii
sababu zilizochangia uwekezaji mdogo na hatua zinazochukuliwa ni kama ifuat avyo a upatikanaji mdogo wa fedha kulinganisha na bajeti 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya maji na umwagiliaji ilikasimiwa jumla ya shilingi kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo kweny sekta za maji na umwagiliaji
kati ya fedha hizo shilingi ziliidhinishwa kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo kwa upande wa sekta ya maji na shilingi kwa sekta ya umwagiliaji
hadi mwezi machi jumla ya shiling sawa na asilimia 
 ya bajeti ya maendeleo ya wizara zimetolewa na kati ya fedha hizo shilingi sawa na asilimia zilitolewa kwa sekta ya maji na shilingi sawa na asilimia 
 zilitolewa kwa sekta ya umwagiliaji
hali hiyo mechangia kupungua kwa uwekezaji kwenye sekta hizo
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto hiyo serikali inaendelea na jitihada mbalimbali za kutafuta fe dha kwa ajili ya kuboresha huduma ya maji zikiwemo kuwashawishi washirika wa maendeleo ambao wanaonesha nia ya kusaidia uwekezaji katika sekta za maji na umwagiliaji kuendelea kushawishi sekta binafsi kushiriki katika kutekeleza miradi ya maji na umwagi liaji kwa utaratibu wa ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi pamoja na kuendelea kubuni vyanzo vipya vya fedha
b ushiriki mdogo wa sekta binafsi katika uwekezaji kwenye sekta za maji na umwagiliaji 
mheshimiwa spika pamoja na kuwepo kwa mahitaji akubwa ya kuboresha huduma za maji na umwagiliaji mchango wa sekta binafsi kwenye uwekezaji katika kutoa huduma hizo bado si wa kuridhisha
serikali imeendelea kuchukua hatua mbalimbali za kuhamasisha ushiriki wa sekta binafsi ikiwa ni pamoja na kutunga era ya taifa ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi ya mwaka na sheria ya ubia ya mwaka na kanuni zake ili kuweka mazingira mazuri ya kuwavutia wa wekezaji
vilevile wizara imeendelea kuwapatia wataalam wake mafunzo yanayohusu uwekezaji ikiwa ni pamoja na ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi kwa lengo la kuwajengea uwezo wa namna ya kutekeleza miradi ya ubia
 kupungua kwa rasilimali za maji 
mheshimiwa spika rasilimali za maji zimeendelea kupungua siku hadi siku kutokana na mabadiliko ya tabianchi uvamizi katika vyanzo vya maji uchafuzi wa vyanzo vya maji na matumizi holela ya maji
kupungua kwa rasilimali hiyo kumeathiri shughuli za kijamii na kiuchumi na kusababisha migogoro kwenye vyanzo vya maji
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto hiyo wizara imeendelea kushirikiana na wadau mbalimbali katika kutekeleza na kusimamia sera sheria kanuni taratibu na miongozo mbalimbali ya utunzaji wa vyanzo vya maji na mazingira
kupitia nyenzo hizo ukaguzi wa mara kwa mara hufanyika katika vyanzo vya maji maeneo ya viwanda migodi na mabwawa ya kutibu majitaka ili kuhakikisha vyanzo vya maji vinalindwa na kuhifadhiwa na kuhakikisha utupaji wa majitaka unazingatia viwango vinavyotakiwa kisheria
vilevile wizara ina endelea kuvitambua vyanzo vya maji kuviwekea mipaka na kuvitangaza kuwa maeneo tengefu
aidha wizara kupitia bodi za maji za mabonde mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira halmashauri jumuiya za watumia ji maji na wadau wengine imeendelea kutoa elim na kuhamasisha wananchi kuhusu matumizi endelevu ya rasilimali za maji
mheshimiwa spika katika kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi serikali imeendelea kuchukua hatua mbalimbali kwa kutekeleza mipango shirikishi ya usimamizi na uendeleza ji wa rasilimali za maji kushirikiana na wadau mbalimbali katika kufanya utafiti kuhusu mabadiliko ya tabianchi na namna ya kukabiliana na athari zake kujenga mabwawa ya kuhifadhi maji na kuhamasisha matumizi ya utaalam asilia indigenous knowledge katika kukabiliana na mabadiliko ya tabia nchi
 upungufu wa wataalam katika sekta za maji na umwagiliaji 
mheshimiwa spika sekta za maji na umwagiliaji zinakabiliwa na upungufu wa wataalam kutokana na baadhi yao kufariki kustaafu kuacha kazi na wataalam wengine kuachishwa kazi kutokana na sababu mbalimbali
katika kukabiliana na changamoto hiyo wizara imeendelea kuwasiliana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ili kupata kibali cha kuajiri wataalam watakaokidhi mahit aji ya sekta za maji na umwagiliaji
aidha wizara imeendelea kuwasiliana na taasisi mbalimbali za elimu ya juu kwa ajili ya uanzishwaji wa fani zinazohusu maji na umwagiliaji ili kuongeza idadi ya wataalam katika fani hizo
 uharibifu wa miundombinu ya maji na umwagiliaji 
mheshimiwa spika kumekuwepo na hujuma za kuharibu miundombinu ya maji na umwagiliaji hali inayoathiri upatikanaji wa huduma ya maji safi na uondoaji wa majitaka na huduma za uhakika za umwagiliaji kwa wakulima
hujuma hiz hufanywa na wananchi wasio waaminifu kupitia biashara ya chuma chakavu pamoja na wanaoharibu kwa makusudi miundombinu ya miradi ambayo imechelewa kukamilika
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto hiyo mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira ofisi za kanda za umwagiliaji na wahandisi wa halmashauri wameendelea kushirikiana na uongozi wa mikoa wilaya jeshi la polisi pamoja na wananchi ili kubaini wananchi wanaojihusisha na hujuma hizo na kuchukua hatua stahiki pamoja na kutoa zawadi kwa watoa taar ifa
aidha wizara imeendelea kuzifanyia marekebisho sheria za maji ili ziweze kutoa adhabu kali kwa wahujumu wa miundombinu ya maji na umwagiliaji
vilevile wizara imeendelea kutoa elimu kwa jamii kuhusu umuhimu wa ulinzi shirikishi katika kulinda na kutunza miundombinu ya maji na umwagiliaji kupitia vipeperushi maonesho na maigizo kwenye shere he mbalimbali za kitaifa pamoja na vipindi kwenye runinga na radio
 kiwango kikubwa cha upotevu wa maji 
mheshimiwa spika sekta ya maji inakabiliwa na changamo to ya upotevu wa maji kutokana na uchakavu wa miundombinu iliyojengwa miaka mingi iliyopita wizi wa maji kwa wateja wasiokuwa waaminifu kujipatia huduma ya maji kinyume na taratibu by pass and illegal connection pamoja na udanganyifu wa wateja kwa kuch ezea dira za maji ili zisitoe taarifa sahihi za matumizi ya maji
hadi mwezi machi upotevu wa maji ni asilimia kwa dawasco na wastani wa asilimia kwa mamlaka za maji zilizopo katika miji mikuu ya mikoa wilaya miji midogo pamoja na miradi ya kitaifa
viwango hivyo vya upotevu wa maji ni vikubwa ukilinganisha na kiwango kinachokubalika kimataifa cha asilimia 
hali hiyo inaathiri shughuli za uendeshaji katika mamlaka hizo kutokana na upotevu wa mapato
upotevu huo wa maji umeisababi shia dawasco kupoteza wastani wa shilingi bilioni 
 kwa mwezi na mamlaka nyingine kwa pamoja zimepoteza jumla ya shilingi bilioni 
 kwa mwezi
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto ya upotevu wa maji wizara imeendelea kuchukua hatua mb alimbali zikiwemo kuwekeza kwenye miundombinu ya majisafi ukarabati wa miundombinu chakavu kuhakikisha wateja wote wanafungiwa dira za maji na kuzielekeza mamlaka kuwa na mikakati ya kupunguza upotevu wa maji hadi kufikia asilimia 
vilevile wizara im eendelea kutoa elimu kwa wananchi kuhusu umuhimu wa kulinda miundombinu ya maji na umwagiliaji pamoja na kurekebisha sheria za maji na umwagiliaji ili ziweze kutoa adhabu kali kwa wezi wa maji na wahujumu wa miundombinu ya maji na umwagiliaji
 madeni akubwa ya ankara za maji kwa taasisi za serikali 
mheshi miwa spika kwa muda mrefu sasa taasisi na idara za serikali zimekuwa zikipata huduma ya maji bila kulipia gharama ya huduma hiyo kwa wakati na hivyo kulimbikiza madeni makubwa ya ankara za matumiz ya maji
hali hiyo imesababisha mamlaka za maji nchini kushindwa kutekeleza majukumu yao ya msingi ya uendeshaji na matengenezo ya miundombinu ya maji
hadi mwezi machi madeni ya ankara za maji kwa taasisi za serikali yalifikia shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto hiyo wizara imewasilisha wizara ya fedha na mipango orodha ya madeni ya ankara za maji za taasisi na idara za serikali ili madeni hayo yalipwe moja kwa moja kutoka hazina kwenda kwa mamlaka za maji husika
vilevile wizara imeendelea kuziagiza mamlaka za maji kuanza kutumia dira za maji za mfumo wa malipo kabla ya matumizi prepaid meters kwa lengo la kupunguza tatizo la malimbikizo ya madeni ya matumizi ya maji
hadi mwezi machi mamlaka za majis afi na usafi wa mazingira za iringa songea dodoma tanga mbeya na tabora zimeanza kutumia dira hizo na kuonesha mafanikio makubwa
aidha mamlaka za moshi na mwanza zinaendelea na taratibu za kufunga dira hizo
 miradi ya maji na skimu za umwagiliaji kutokuwa endelevu 
mheshimiwa spika miradi ya maji na umwagiliaji imekuwa na changamoto ya kutokuwa ende levu kutokana na vyombo vya watumia maji na vyama vya wamwagiliaji kuwa na uwezo mdogo wa kusimamia miradi
changamoto kubwa ipo kat ika ukusanya ji na usimamizi wa maduhuli yatokanayo na mauzo ya maji pamoja na michango kwa ajili ya matumizi ya miundombinu ya umwagiliaji
vilevile uwepo wa migogoro katika matumizi ya maji kwenye vyanzo vya maji na miundombinu ya umwagiliaji baina ya wa tumiaji wa maji katika baadhi ya maeneo imeathiri upatikanaji wa huduma za maji na umwagiliaji
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto hizo wizara imeendelea kuunda na kuviimarisha vyombo vya watumiaji maji cowsos na vyama vya wamwagiliaji ili vyombo hivyo viwez kusimamia na kuendesha miradi ya maji na skimu za umwagiliaji mtawalia
vilevile wizara itaandaa mfumo wa usimamizi na uendeshaji wa miradi ili miradi hiyo iwe endelevu pamoja na kuajiri wataalam wa kutosha wa sekta za maji na umwagiliaji katika ngazi za halmashauri za wilaya
aidha wizara ipo katika taratibu za kuanzisha wakala wa maji vijijini rural water agency ruwa ili kuhakikisha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji vijijini inaboreshwa na kuwa endelevu
 shukrani 
mheshimiwa spika mafanikio yaliyofikiwa katika kuendeleza sekta za maji na umwagiliaji yanatokana na michango inayoendelea kutolewa na wadau mbalimbali hivyo napenda sasa kutumia fursa hii kuwashukur wale wote waliochangia na kutuwezesha kufanikisha majukumu ya sekta hizo
naamini kuwa mafanikio yaliyopatikana ni kutokana na jitihada za pamoja ushirikiano na misaada ya kifedha na kitaalam kutoka kwa washirika wa maendeleo ikiwa ni pamoja na nchi wahisani mashirika ya kimataifa taasisi zisizo za kiserikali mashirika ya kidini na taasisi za kifedha
napenda kuzishukuru nchi rafiki zikewemo korea kusini china uingereza marekani ujerumani japan uholanzi hispania ubelgiji ufaransa india na misri
mheshimiwa spika vilevile natoa shukrani kwa taasisi za fedha za kimataifa na mashirika ya kimaendeleo kwa misaada ya fedha na ushirikiano wa kitaalam katika kutekeleza majukumu na malengo ya wizara
taasisi hizo ni pamoja na benki ya dunia world bank wb benki ya maendeleo ya africa afdb benki ya maendeleo ya ujerumani kfw benki ya maendeleo ya ufaransa afd benki ya uwekezaji ya umoja wa ulaya eib benki ya kiarabu ya maendeleo ya afrika badea mfuko wa maendeleo wa kuwait kuwai fund mfuko wa maendeleo wa nchi zinazozalisha mafuta opec fund for international development ofid mfuko wa maendeleo wa saudia sfd shirika la ushirikiano wa kimataifa la japan jica idara ya maendeleo ya kimataifa ya uingereza dfid shirika maendeleo la ujerumani giz shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia watoto unicef shirika la maendeleo la ubelgiji btc programu ya maendeleo ya umoja wa mataifa undp shirika la misaada la marekani usaid global environment facility gef na green climate fund
mheshimiwa spika mashirika na taasisi za kidini yame endelea ku ongeza hamasa katika kuyafikia malengo tuliyojiwekea
hivyo napenda kuyashukuru mashirika na taasisi hizo ambazo ni catholic agency for overseas aid and development caritas adventist development relief agency adra norwegian church aid livingwater international world islamic league shirika la ahmadiya muslim jamaat tanzania islamic foundation baraza kuu la waislam tanzania bakwata kanisa la kiinjili la kil utheri tanzania kkkt kanisa katoliki tanzania na kanisa la kianglikana tanzania
vilevile nazishukuru taasisi zisizo za kiserikali katika kuendeleza sekta za maji na umwagiliaji
taasisi hizo ni pamoja na tanzania water and sanitation network tawasane t association of tanzania water suppliers atawas wahamasishaji wa maji maendeleo na afya wamma wateraid world vision world wide fund for nature wwf water resources integration development initiatives waridi netherlands volunteers services snv plan international concern worldwide water mission t shirika la kimataifa la kuhifadhi uasili na mali asili iucn african medical research foundation amref clinton hiv aids initiative na bill and melinda gates foundation
mheshimiwa spik a kwa namna ya pekee naomba nitumie fursa hii kutoa shukrani zangu za dhati kwa mhe
jumaa hamidu aweso mb naibu waziri wa maji na umwagiliaji prof
kitila alexander mkumbo katibu mkuu mhandisi emmanuel masasi kalobelo naibu katibu mkuu wakurugen zi wakuu wa vitengo wataalam na watumishi wote wa wizara pamoja na maafisa watendaji wakuu na watumishi wa mashirika wakala na taasisi zilizo chini ya wizara kwa ushirikiano mkubwa wanaonipatia pamoja na kujituma kwao katika kuhakikisha majukumu ya wiz ara ya maji na umwagiliaji yanatimizwa
vilevile naishukuru familia yangu kwa upendo ushirikiano na msaada wao katika kipindi chote na kuniwezesha kutekeleza majukumu yangu kwa ufanisi
aidha ninayo furaha kubwa kuendelea kuwashukuru wananchi wa jimbo katavi kwa ushirikiano wanaoendelea kunipatia katika kuleta maendeleo ya jimbo letu na taifa kwa ujumla
 maombi ya fedha kwa mwaka 
mheshimiwa spika baada ya maelezo hayo naomba sasa kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu liidhini she jumla ya shilingi kwa ajili ya matumizi ya wizara ya maji na umwagiliaji kwa mwaka ili wizara iweze kutekeleza majukumu na malengo yaliyoelezwa katika hotuba hii
mchanganuo wa fedha hizo ni kama ifuatavyo a fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya matumizi ya sekta ya maji
kati ya fedha hizo matumizi ya kawaida ni shilingi ambapo shilingi sawa na asilimia ni kwa ajili ya kugharamia matumizi mengineyo oc na shilingi sawa na asilimia ni kwa ajili ya kulipa mishahara pe ya watumishi wa wizara na chuo cha maji
jumla ya bajeti ya maendeleo ni shilingi ambapo kati ya fedha hizo shilingi sawa na asilimia ni fedha za ndani na shilingi sawa na asilimia ni fedha za nje
b fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya matumizi ya sekta ya umwagiliaji
kati ya fedha hizo matumizi ya kawaida ni shilingi ambapo shilingi sawa na asilimia 
 ni kwa ajili ya kugharamia matumizi mengineyo oc na shilingi sawa na asilimia 
 ni kwa ajili ya kulipa mishahara pe ya watumishi wa tume ya taifa ya umwagiliaji
jumla ya bajeti ya maendeleo ni shilingi ambapo kati ya fedha hizo shilingi sawa na asilimia 
 ni fedha za ndani na shiling sawa na asilimia 
 ni fedha za nje
mheshimiwa spika naomba tena nitoe shukrani zangu kwako na kwa waheshimiwa wabunge kwa kunisikiliza
hotuba hii pia inapatikana katika tovuti ya wizara 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 kiambatisho na
viashiria vya ubora wa maji katika maeneo mbalimbali nchini viashiria maeneo chumvichumvi dar es salaam temeke kinondoni ilala dodoma mpwapwa kongwa chamwino chemba singida singida manispaa manyoni morogoro gairo morogoro morogoro manispaa mvomero pwani kibaha bagamoyo iringa iringa kilolo mbeya mbarali mara rorya musoma butiama serengeti bunda lindi lindi mc ruangwa nachingwea mtwara mtwara manispaa tanga ko rogwe mkinga rukwa sumbawanga songea kagera na geita kiwango kikubwa cha tindikali low ph dar es salaam ilala kinondoni temeke pwan kisarawe kigoma buhigwe kasulu kigoma mc kakonko kibondo katavi mpanda rukwa sumbawanga ongea kagera na geita madini ya chloride lindi lindi mc kilwa mtwara mtwara manispaa dar es salaam temeke kinondoni ilala morogoro morogoro manispaa gairo pwana kisarawe bagamoyo tabora uyui kigoma kigoma geita nyan hwale tang korogwe mkinga jiji la tanga dodoma dodoma manispaa na maeneo ya pwani madini ya fluoride arusha arumeru meru monduli ngorongoro jiji la arusha manyara babati mjini babati vijijini hanang simanjiro kilimanjaro siha hai moshi katavi mlele mwanza magu busega sengerema misungwi mwanza city kwimba singida singida iramba mkalama shinyanga shinyanga vijijini na mjini mbeya busokelo na iringa kilolo viashiria maeneo viashiria nitrate mwanza magu sengerema geita nyang hw ale singida ikungi iramba manyoni sindida singida mjini tanga iringa dodoma bahi chamwino chemba kondoa na dar es salaam temeke kinondoni madini ya chuma iron mtwara mtwara mc tandahimba shinyanga mara serengeti kigoma buhig we lindi liwale kilwa coast kisarawe dar es salaam kinondoni ilala temeke tanga handeni muheza mkinga na singida manyoni madini ya manganese dar es salaam kinondoni lindi ruangwa nachingwea kilwa liwale mtwara nanyum bu makondeko masasi nanyamba simiyu maswa bariadi na manyara kiteto na kigoma kigoma mc kasulu buhigwe kibondo kakonko na tabora kiambatisho na
kiwango cha maji katika mito maziwa na mabwawa mbalimbal nchini bodi za maj za mabonde mvua milimita pangani 
 rufiji 
 ziwa victoria 
 ziwa tanganyika 
 ziwa rukwa 
 ziwa nyasa 
 bonde la kati 
 wami ruvu 
 ruvuma na pwani ya kusini 
 maziwa na mabwawa usawa wa maji kwenye maziwa na baadhi ya mabwawa mita kutoka usawa wa bahari ziwa victoria 
 ziwa tanganyika 
 ziwa rukwa 
 ziwa nyasa 
 bwawa la nyumba ya mungu pangani 
 mabayani pangani 
 bwawa la mtera rufiji 
 bwawa la kidatu rufiji 
 bwawa la kihansi rufiji 
 bwawa la mindu wami ruvu 
 mito wingi wa maji katika baadhi ya mito mita za ujazo kwa sekunde mto pangani 
 mto ruaha mkuu kituo cha msembe 
 mto kihansi kituo cha lutaki 
 mto mbarali kituo cha igawa 
 mto mara 
 mto kagera 
 mto simiyu 
 mto ruvu kituo cha morogoro rd darajani 
 mto wami kituo cha dakawa 
 kiamba tisho na
vyanzo vya maji vilivyotangazwa kuwa maeneo tengefu bonde na
jina la chanzo cha maji matum izi eneo maeneo yaliyozungushiwa mipaka aina ya mipaka eneo la chanzo lililowekwa mipaka gn na
rukwa bwawa la kawa katika mto katandala matumizi ya majumbani nkasi nguzo za zege mita za mraba gn
 ya tarehe bwawa la milal katika mto kausi matumizi ya maji majumbani kwa ajili mji wa mpanda mpanda nguzo za zege urefu wa mita 
 kuzunguka chanzo mita za mraba kisima cha chokaa matumizi ya maji majumbani kwa ajili ya wilaya ya chunya mji wa chunya fito s io za kudumu zenye urefu wa mita 
 mita za mraba kisima cha kidole mji wa chunya fito sio za kudumu zenye urefu wa mita 
 mita za mraba bonde na
jina la chanzo cha maji matum izi eneo maeneo yaliyozungushiwa mipaka aina ya mipaka eneo la chanzo lililowekwa mipaka gn na
kisima cha kiswaga mji wa chunya fito sio za kudumu zenye urefu wa mita 
 mita za mraba kisima cha matundasi kijiji cha matundasi fito sio za kudumu zenye urefu wa mita 
 mita za mraba kisima cha matundasi kijiji cha matundasi fito sio za kudumu zenye urefu wa mita 
 mita za mraba kisima cha mkola kijiji cha makongolosi fito sio za kudumu zenye urefu wa mita 
 kuzunguka kisima mita za mraba mto halewa swaya matumizi ya maji majumbani kwa ajili ya wilaya ya mwasanga mbeya mjini nguzo za zege na kupanda miti mita za mraba gn ya tarehe bonde na
jina la chanzo cha maji matum izi eneo maeneo yaliyozungushiwa mipaka aina ya mipaka eneo la chanzo lililowekwa mipaka gn na
 mto mfwizimo iziwa chunya iziwa mbeya peak mbeya mjini na kijiji cha mpomu mbeya vijijini nguzo za zege na kupanda miti mita za mraba gn ya tarehe mto nzovwe kata ya mwakibete mbey mjini nguzo za zege na kupanda miti mita za mraba gn ya tarehe mto ivumwe kata ya mwakibete mtaa wa ivumwe mbeya mjini nguzo za zege na kupanda miti mita za mraba gn ya tarehe mto imeta kata ya mwansekwa mbeya mjini nguzo za zege na kupanda miti mita za mraba gn ya tarehe mto hanzya kata ya nsoho mbeya mjini nguzo za zege na kupanda miti mita za mraba gn ya tarehe mto mfwizimo lunji iziwa beya mjini nguzo za zege na kupanda miti mita za mraba gn ya tarehe bonde na
jina la chanzo cha maji matum izi eneo maeneo yaliyozungushiwa mipaka aina ya mipaka eneo la chanzo lililowekwa mipaka gn na
 mto sisimba kijiji cha iganzo mbeya mjini nguzo za zege na kupanda miti mita za mraba gn ya tarehe wami ruvu bwawa la mindu matumiz ya maji majumbani kwa ajili ya manispaa ya morogoro manispaa ya morogoro nguzo za zege na miti imewekwa umbali wa mita kuzunguka bwawa na eneo la hifadhi ya maji gn ya tarehe eneo la visima makutopora matumizi ya maji kwa ajili ya manispaa ya dodoma mzakwe mamba mchemwa na gawaye kuweka nguzo za zege kuzunguka eneo la chanzo kilomita za mraba gn
 ya tarehe kiambatisho na
makadirio na ukusanyaji wa maduhuli katika bodi za mabonde ya maji na
bonde makadirio makusanyo hadi juni makadirio makusanyo hadi mach i makadirio 
pangani 
wam ruvu 
mto rufiji 
ruvuma 
ziwa nyasa 
bonde la kati na
bonde makadirio makusanyo hadi juni makadirio makusanyo hadi mach i makadirio 
ziwarukwa 
ziwa tanganyika 
ziwa victoria jumla kiambatisho na
mchanganuo wa fedha ilizotengwa kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maji vijijini katika waka a
miradi ya maji vijiji kwa kila halmashauri mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira arusha arusha cc arusha dc karatu dc longido dc meru dc monduli dc ngorongoro dc jumla ndogo mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira dar es salaam ilala mc kigamboni mc kinondoni mc temeke mc ubungo mc jumla ndogo dodoma bahi dc chamwino dc chemba dc dodoma mc kondoa dc kondoa tc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira kongwa dc mpwapwa dc jumla ndogo geita bukombe dc chato dc geita dc geita tc mbogwe dc nyang hwale dc jumla ndogo iringa iringa dc iringa mc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira kilolo dc mafinga tc mufindi dc jumla ndogo kagera biharamulo dc bukoba dc bukoba mc karagwe dc kyerwa dc misenyi dc muleba dc ngara dc jumla ndogo mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira katavi mlele dc mpanda dc mpanda mc mpimbwe dc nsimbo dc jumla ndogo kigoma buhigwe dc kakonko dc kasulu dc kasu lu tc kibondo dc kigoma dc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira kigoma ujiji mc uvinza dc jumla ndog kilimanjar hai dc moshi dc moshi mc mwanga dc rombo dc same dc siha dc jumla ndogo lindi kilwa dc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira lindi dc lindi mc liwale dc nachingwea dc ruangwa dc jumla ndogo manyara babati dc babati tc hanang dc kiteto dc mbulu dc mbulu tc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira simanjiro dc jumla ndogo mara bunda dc bunda tc butiama dc musoma dc musoma mc rorya dc serengeti dc tarime dc tarime tc jumla ndogo mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira mbeya busokelo dc chunya dc kyela dc mbarali dc mbeya cc mbeya dc rungwe dc jumla ndogo morogoro gairo dc ifakara tc kilombero dc kilosa dc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira malinyi dc morogoro mc morogoro dc mvomero dc ulanga dc jumla ndogo mtwara masasi dc masasi tc mtwara dc mtwara mikin dani mc nanyamba tc nanyumbu dc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira newala dc newala tc tandahimba dc jumla ndogo mwanza buchosa dc ilemela mc kwimba dc magu dc misungwi dc mwanza cc sengerema dc ukerewe dc jumla ndogo mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira njombe ludewa dc makambako tc makete dc njombe dc njombe tc wanging omb dc jumla ndogo pwani bagamoyo dc chalinze dc kibaha dc kibaha tc kibiti tc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira kisarawe dc mafia dc mkuranga dc rufiji dc jumla ndogo rukwa kalambo dc nkasi dc sumbawanga dc sumba wanga mc jumla ndogo ruvuma madaba dc mbinga dc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira mbinga tc namtumbo dc nyasa dc songea dc songea mc tunduru dc jumla ndogo shinyang kahama tc kishapu dc msalala dc shinyanga dc shinyanga mc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira ushetu dc jumla ndogo simiyu bariadi dc bariadi tc busega dc itilima dc maswa dc meatu dc jumla ndogo singida ikungi dc iramba dc itigi dc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira manyoni dc mkalama dc singida dc singida mc jumla ndogo songwe ileje dc mbozi dc momba dc songwe dc tunduma tc jumla ndogo tabora igunga dc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira kaliua dc nzega dc nzega tc sikonge dc tabora mc urambo dc uyui tabora dc jumla ndogo tanga bumbuli dc handeni dc handeni tc kilindi dc mkoa na
halmashauri aina fedha za ndani fedha za nje jumla fedha za nje f g h i jumla kuu ndani na nje e j ujenzi wa miundombinu ya maji payment by results pbr program for results p r kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira korogwe dc korogwe tc lushoto dc mkinga dc muheza dc pangani dc tanga cc jumla ndogo jumla kwa halmashauri b
usimamizi wa miradi ya aji na kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira katika ofisi za mikoa na
mkoa fedha za ndani fedha za nje jumla usimamizi wa miradi ya maji usim amizi wa miradi ya maji kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira arusha dar es salaam dodoma geita iringa kagera katavi kigoma kilimanjaro lindi manyara mara mbeya na
mkoa fedha za ndani fedha za nje jumla usimamizi wa miradi ya maji usim amizi wa miradi ya maji kampeni ya kitaifa ya usafi wa mazingira morogoro mtwara mwanza njombe pwani rukwa ruvuma shinyanga simiyu singida songwe tabora tanga jumla kwa sek retarieti za mikoa jumla kuu miradi ya vijijini c
miradi mingine ya maji vijijini na
jina la mradi fedha za ndani fedha za nje jumla miradi ya matokeo ya haraka quickwins mradi wa ujenzi na ukarabati wa mabwawa pamoja na upanuzi wa miundombinu ya maji kutoka kwenye mabwawa miradi ya imkakati strategic earmarked projects mradi wa upanuzi katika vijiji vilivyopo kando ya bomba kuu la kashwasa katika halmashauri za misungwi kishapu na shinyanga dc mradi wa upanuzi wa miundombinu ya maji vijijini kutoka mradi wa htm mradi wa upanuzi wa miundombinu ya maji vijijini kutoka mradi wa makonde mradi wa upanuzi wa miundombinu ya maji vijijini kutoka mradi wa wanging om be mradi wa upanuzi na ukarabati wa miundombinu ya maji kutoka mradi wa ntomoko mradi wa maji wa lukululu wilayani mbozi
 mradi wa maji kigoma mradi wa same mwanga korogwe kuhamasisha usajili kufundisha na kuvijengea uwezo vyombo vya watumiaji maji cowsos kuhamasisha mat umizi ya nishati ya jua katika miradi ya maji vijijini kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa miradi ya maji katika halmashauri ismani iringa dc miradi ya pembezoni mwa maziwa makuu victoria nyasa rukwa tanganyika
 kufuatilia na kukagua halmashauri ili ziweze kutimiza vigezo vya mpango wa malipo kwa matokeo payment by results pbr na kuajiri mtaalamu mshauri wa kiufundi kwa idara ya maji vijijini
 usimamizi ufuatiliaji tathmini na uendeshaji matengenezo ya miradi ya maji vijijini uandaaji wa taarifa za utekelezaji kutoa mafunzo kwa watumishi wa wizara halmashauri sekretarieti za mikoa kuhusu usanifu ujenzi usimamizi wa mikataba utekelezaji wa mipango ya kujenga uwezo
 kufuatilia na kukagua halmashauri ili ziweze kutimiza vigezo vya mpango wa malipo kwa matokeo strategic support program sup port activities pforr jumla ndogo kampeni za maji na usafi wa mazingira chini ya mafungu mengine tamisemi wizara ya afya wizara ya elimu na
jina la mradi fedha za ndani fedha za nje jumla ndogo jumla maji vijijini fungu wizara ingine na mikoa jumla kuu maji vijijini c 
miradi ya matokeo ya haraka quickwins na
mkoa halmashauri jina la mradi majina ya vijiji idadi ya watu teknolojia idadi ya vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa shilingi
i kukarabati na kup anua miradi inayotumia pampu kusukuma maji dodoma bahi dc ilindi ilindi pampu kisima dodoma chemba dc chemba chemba pampu kisima dodoma chemba dc kelema balai kelema balai pampu kisima dodoma dodoma mc mbalawala mbalawala pampu kisima dodoma dodoma mc nkulabi nkulabi pampu kisima dodoma mpwapwa ving hawe ving hawe pampu kisima dodoma mpwapwa pwaga pwaga mtiririko dodoma mpwapwa kibakwe kibakwe pampu kisima dodoma kongwa dc vihingo vihingo pampu kisima geita chato dc nyambogo nyambogo pampu kisima geita chato dc ilemela ilemela pampu kisima kagera biharamulo dc nyamigogo nyamigogo pampu kisima na
mkoa halmashauri jina la mradi majina ya vijiji idadi ya watu teknolojia idadi ya vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa shilingi
 kagera biharamulo dc kabindi kabindi pampu kisima kagera bukoba dc nyakabulala nyakabulala pampu kisima katavi mlele dc nsenkwa mtakuja nsenkwa mtak uja pampu kisima solar lindi kilwa dc singino singino pampu kisima lindi kilwa dc chumo chumo pampu kisima lindi lindi dc milola milola a milola b mkangaulani milola magharibi and kinyope chemchemi pampu lindi lindi dc mputwa mputwa chemchemi pampu lindi lindi dc chiuta chiuta pampu kisima manyara hanang dc lambo lambo backachan na homar pampu kisima manyara hanang dc endagaw gidangu endagaw moram and gidangu pampu kisima manyara babati dc maganjwa maganjwa and dabil pampu kisima na
mkoa halmashauri jina la mradi majina ya vijiji idadi ya watu teknolojia idadi ya vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa shilingi
 manyara babati dc mawemairo mawemairo pampu kisima manyara babati dc endaberg endaberg pampu kisima mara bunda dc iramba group isanju mugara mwiluluma sikiro namhula nyarugoma pampu ziwa victoria mara musoma dc wanyere wanyere songwe ileje dc mapogoro maporogo and mangwina pampu kisima morogoro kilosa dc vidunda vidunda pampu mto surf morogoro mvomero dc mlumbilo mlumbilo pampu kisima kirefu morogoro mvomero dc kunke hoza salawe kunke hoza salawe pampu kisima kirefu mwanza sengerema dc nyasigu lubungo nyasigu lubungo ngoma pampu ziwa surf pump mwanza sengerema dc chama banda kasomeko kasomeko pampu kisima mwanza sengerema dc kamanga chifunfu kamanga chifunfu pampu ziwa surf pump na
mkoa halmashauri jina la mradi majina ya vijiji idadi ya watu teknolojia idadi ya vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa shilingi
 mwanza magu dc bugando bugando pampu kisima mwanza magu dc ndagal ndagalu pampu kisima njombe makambako tc ibatu ibatu kitandilo mfumbi hamlet pampu kisima njombe makambako tc mahongole mlo wa mahongole mlowa pampu kisima rukwa kalambo dc mnazi mnazi pampu kisima ruvuma mbinga dc luhagara luhagara pampu mtiririko ruvuma mbinga dc litumbandyosi ikwishini litumbandyosi ikwishini pampu mtiririko ruvuma namtumbo dc mchomo ro mchomoro pampu shinyanga kishapu dc itongoitale itongoitale gravity kashwasa pipe shinyanga kishapu dc mihama mihama pampu kisima shinyanga kishapu dc lagana lagana pampu kisima shinyanga kishapu dc ndoleleji ndoleleji pampu kisima shinyanga msalala dc mwaligi water project supply mwaligi pampu kisima na
mkoa halmashauri jina la mradi majina ya vijiji idadi ya watu teknolojia idadi ya vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa shilingi
 shinyanga msalala dc mwazimba water project supply mwaz imba pampu kisima shinyanga msalala dc segese water project segese pampu kisima simiyu itilima dc kabale kabale pampu kisima tabora sikonge dc mgambo mgambo na mwenge pampu bwawa surf pump tabora sikonge dc kiyombo kiyombo zugimlole pampu chemichemi tanga korogwe dc kwafunto lusanga kwafunto lusanga ngomeni pampu kisima tanga pangani dc meka langoni meka langoni mseko pampu mto jumla ndogo ii kukarabati na kupanua miradi ya maji ya mtiririko iringa kilolo dc lundamatwe kitelewasi lundamatwe kitelewasi mtiririko kigoma buhigwe dc nyakimwe nyakimwe mtiririko na
mkoa halmashauri jina la mradi majina ya vijiji idadi ya watu teknolojia idadi ya vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa shilingi
kilimanjar moshi dc mweka sungu mweka wildlife sungu mtiririko mbeya rungwe dc mpandapanda mpan dapanda kiwira mtiririko morogoro morogoro dc mikese mikese mtiririko mto bamba morogoro ulanga dc mwaya mwaya mtiririko morogoro mvomero dc maskati kikeo maskati magunga kikeo tchen zema mtiririko njombe makambako tc mtulingala nyamande mtulingala nyamande mtiririko njombe makambako tc kiumba kiumba mtiririko njombe makete dc bulongwa mag oma bulongwa unyangogo niho kidope lumage nkunga mwakavuta madihani iyoka kitula kilanzi mahulu kipagalo utengule mtiririko na
mkoa halmashauri jina la mradi majina ya vijiji idadi ya watu teknolojia idadi ya vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa shilingi
 njombe makete dc tandala tandala mtiririko rukwa mpanda dc mishamo mishamo ruvuma mbinga dc kipapa na mhilo kipapa na mhilo mtiririko ruvuma namtumbo dc namabengo namabengo mtiririko ruvuma nyasa dc tingi tingi mtiririko songwe ileje dc ilulu izuba chabu ilulu izu ba chabu mtiririko tanga korogwe dc mnyuzi mombo makuyuni bombo majimoto mnyuzi mombo makuyuni kwemazandu kulasi magundi bungu magoma gemai bombo majimoto mtiririko ukarabati jumla ndogo jumla miradi ya matokeo ya haraka c 
miradi ya kukarabati na kujenga mabwawa na
mkoa halmashauri jina la bwawa vijiji vitakavyonufaika idadi ya watu kiasi cha fedha kilichotengwa aina ya ujenzi morogoro kilosa kidete kidete ujenzi njombe wanging om be wanging om be wanging ombe ujenzi katavi mlele nsekwa nsekwa ujenzi manyara kiteto dongo vijiji kutoka katika halmashauri za kiteto gairo na kongwa
 ujenzi dodoma kondoa kisangaji makirinya kirere cha ng ombe kinkima churuku hamai songol o jinjo jangalo lusangi madaha and mwisanga ujenzi arusha monduli nanja nanja ukarabati mtwara nanyumbu namasogo namasogo ukarabati singida singida dc mianji mianji ukarab ati jumla ndogo ukarabati na ujenzi na
mkoa halmashauri jina la bwawa vijiji vitakavyonufaika idadi ya watu kiasi cha fedha kilichotengwa aina ya ujenzi upembuzi yakinifu na usanifu wa mabwawa morogoro kilosa kidete kidete manyara kiteto dongo vijiji kiteto dc dongo chang ombe logoit nhati laiseri ndotoi na engusero sidani kongwa dc ngomai njoge hembahemba pandambili silwa na manyata gairo dc gairo mji mkalama ukwamani majawanga letugunya na meshugi upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa simiyu meatu isebanda mwabagalu na usiulize isebanda mwabagalu na usiulize upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa singida singida dc mianji mang onyi mwau tupendane matare na kinyamwandio upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa kilimanjar same yongoma ndungu misufini kalemawe na makokane upembuzi yakinifu na usanifu wa na
mkoa halmashauri jina la bwawa vijiji vitakavyonufaika idadi ya watu kiasi cha fedha kilichotengwa aina ya ujenzi bwawa mara rorya kanyisambo miningo ryagati nyamkonge na omoche design review manyara simanjiro sukuro narakauo sukuro narak auo upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa jumla ndogo upembuzi yakinifu na usanifu usimamizi wa ujenzi na ukarabati wa mabwawa ya gharama za ujenzi jumla ndogo ufuatiliaji na usimamizi jumla ujenzi usanifu na usimamizi wa mabwawa c 
miradi ya usanifu na ujenzi wa miundombinu ya aji kutoka kwenye mabwawa na
mkoa halmashauri jina la bwawa vijiji vitakavyohudumiwa idadi ya watu vituo vya kuchote maji gharama za ujenzi shinyanga kishapu seke ididi seke ididi bugolo simiyu itilima habiya habiya mwandu ikungulyambeshi na goswa kulipia fidia ya kuhamisha wananchi wanaoishi karibu mkondo unaolet maji bwawani mbeya chunya matwiga matwiga isangawana mazimbo igagwe kalangali lupa ifumwe lyeselo nkung ungu majengo magungu mamba lualaje mwiji mtanila na mtande
 simiyu meatu mwanjoro mwanjoro inamo na mbushi manyara simanjiro looderkes looderkes tabora sikonge igumila mgambo kapumpa mwenge mkola na mwitio pwani kisarawe chole kwala chole na kwala jumla ndogo jumla kuu miradi ya mabwawa c 
miradi ya kimkakati na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
geita chato dc ichwankima imalabupina nyamirembe kalebezo nyambiti busalala imalabupina ichwankima kachwamba idoselo ipandikilo mwangaza igalula pampu ziwa iringa mufindi dc sadani kihata kibada tambalang ombe utosi ihanzutwa chemchemi mtiririko iringa kilolo dc ruahambuyuni ruahambuyuni msosa mtiririko iringa iringa dc pawaga mlenge isele kinyika kisanga magombwe mtiririko na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
iringa iringa dc isimani mbigili mawala irole kitumbuka igominyi ilambilole matembo mikongwi ngano igingilanyi kising a mkungugu ndolela uhominyi ismani tarafani lwang a kihorogota nyang oro mangawe igula a b usolanga iguluba makadupa mkulula nyakavangala
 mtiririko na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
kagera kyerwa dc rushwa water supply vijiji vijiji rubuga nyakabwera kitoma ruko kitega migina rukulaijo mugorogoro nyabikurungo mukombozi nkwenda muhulile kaikoti runyinya nyarutuntu rwabwere umoja nyamweza chanya muleba nshunga omukiyonza milambi nyakatuntu kasoni kishanda b kyerere rukiri kamuli rwabigaga ruhita rulama surface pumping na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
kibale kitwe ibamba kikukuru karambi rwele rubilizi mukunyu omukitembe kimuli chakalisa rwanyango kakanja kashanda kaina nyakatete rushe kibimba makazi businde nyakashenye omunchwekano bugara mugaba rwakabun da kigoma kakonko dc nyakayenzi ka konko group water supply project kasu ga kinonko kakonko mbizi itumbiko mganza kanyonza ruyenzi kiziguzigu kiyobera kabingo nyakayenzi mtiririko na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
mbeya rungwe dc mwakaleli ndala suma scheme bujingijila lugombo ndala ijoka lukosi lusanje kasanga ib umba masebe kituli and bunyakikosi mtiririko gravity mbeya rungwe dc masoko ikama itagata nsanga lufumbi lupando bujesi lwifwa isabula mbaka busisya bulongwe ngaseke igembe ntandabala na nsyasya mtiririko gravity morogor malinyi dc sofi sofi mission pampu mtwara nanyamba tc mitema lyenje nanyamba project nyundo a nyundo b mnima mtulihinju njengwa pampu na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
 mtwara tandahimba dc mkwi ti group water supply scheme lots mkwiti chini mkwiti juu likolombe kidoo litehu mmeda libobe mabeti ngunja nannala mangombya namindondijuu namindondichini mkuti luagala mkolachini mkoalajuu kidede michinji na kigamboni pampu kisima njombe wanging omb dc igando kijombe igando luduga malangali mpanga hanjawanu iyayi mayale lyadebwe kijombe mtiririko njombe wanging omb dc wangama mtapa igwachanya mtapa igwachanya dulamu chalowe kanani mtiririko na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
idindilimunyo ihanja palangawanu njombe njombe tc igoma iwungilo igoma iwungilo uliwa mtiririko gravity rukwa sumbawanga dc muze group ws muze group ws mtiririk ruvuma madaba dc madaba lituta mtepa kipingo madaba mtiririko gravity shinyan ga msalala dc mradi wa pamoja kati ya halmashauri ya msalala na geita gold mine mwenge nyugwa kharumwa mwamakiliga izunya kafita lushimba rwabakanga kakola namba bushing we kakola bugarama ilogi pampu bomba la kashwasa na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
 singida iramba dc kyarosangi kyarosangi pampu songwe momba dc momba group water supply scheme villages ivuna lwatwe mkomba ntungwa kalungu dante tontela kaonga nsanzya chuo makao makuu halmashauri kasanu masanyinta senga mweniemba makamba naming ongo yala muuyu mkonko usoche mtiririko gravity tabora sikonge dc tutuo malole tutuo muungano pampu na
mkoa halmashauri jina la mra di majina ya vijiji idadi ya watu chanzo cha maji vituo vya kuchotea maji kiasi kilichotengwa mwaka tsh
 tanga pangani masaika masaika pampu tanga korogwe dc bungu kwemshai mlungui and ngulu mtiririko jumla kiambatisho na
utekelezaji wa miradi ya maji katika miji mikuu ya wilaya na miji midogo na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji mwanza uboreshaji wa huduma ya maji katika miji wa lam adi magu na misungwi kujenga chanzo na mfumo mpya wa kusafisha na kutibu maji kutoka ziwa victoria kujenga miundombinu ya kusafirisha na kusambaza maji kujenga matanki ya kuhifadhi maji kujenga vituo va kuchotea maji na ununuzi wa vitendea kazi
katika miji ya lamadi magu na misungwi 
 eib afd na got lindi uboreshajiwa huduma ya maji katika mji wa ruangwa ununuzi wa mabomba ya aina tofauti
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa ruangwa ununuzi wa viungio vya mabomba na dira za maji 
 got uboreshaji wa huduma ya maji ujenzi wa tanki la kuhifadhi maji lenye mita za ujazo 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji katika mji wa ruangwa uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa liwale ununuzi wa mabomba ya aina tofauti
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa liwale ununuzi wa viungio vya mabomba na dira za maji 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa liwale ununuzi ya pampu na viungio vyake 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa liwale ukarabati wa tanki la maji na kitekeo ujenzi wa nyumba ya kuhifadhi mitambo chemba za valves na ujenzi wa chumba kwa ajili ya control panel 
 got uboreshaji wa huduma ya majikatika mji wa kilwa masoko ujenzi wa tanki la kuhifadhi maji lenye wa mita za ujazo na ulazaji wa mabomba ya usambazaji maji yenye urefu wa kilomita 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kilwa masoko uchimbaji wa kisima ufungaji wa pampu na viungio vyake katika eneo la mpara kilwa masoko 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji arusha mradi wa maji wa longido package i ujenzi wa chanzo cha mto simba ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa ki lomita 
 kutoka mto simba hadi kwenye tanki la longido mjini na ujenzi wa chemba nne za kupunguza msukumo wa maji 
 got mradi wa maji wa longido package ii ujenzi wa bomba la kusafirisha maji kutoka longido hadi kijij cha engikaret na ujenzi wa kituo cha kusukuma maji 
 got mradi wa maji wa longido package iii ujenzi wa tenki la kuhifadhi maji longido mjini ukarabati wa matanki matatu ukarabati wa birika la kunyweshea mifugo na ujenzi wa mtandao wa usambazaji maji katika kijiji cha engikaret 
 got mradi wa maji wa longido package iv ujenzi wa mtandao wa usambazaji maji katika mji wa longido 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji shinyanga mradi wa maji kutoa ziwa victoria kwenda miji ya isaka kagongwa lot ulazaji wa bomba kuu kutoka kinaga hadi kagongwa lenye urefu wa kilomita 
 pamoja na ujenzi wa chemba na ufungaji wa mita
 got mradi wa maji kutoa ziwa victoria kwenda miji ya isaka kagongwa lot ulazaji wa mabomba ya usambazaji maji wenye urefu wa kilomita katika mji wa kagongwa na kilomita katika mji wa isaka ujenzi wa matanki mawili ya chuma yenye mita za ujazo katika mji wa kagongwa na matanki mawili ya chuma yenye mita za ujazo katika mji wa isaka na ujenzi wa vituo vya kuchotea maji katika miji ya kagongwa na isaka 
 got mbeya uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa rujewa uchimbaji wa visima viwili uunganishaj wa mfumo wa umeme wa tanesco kwenda kwenye nyumba ya pampu na ukarabati wa matanki mawili 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa tukuyu ujenzi wa chanzo cha maji maswisa ujenzi wa tanki la kuhifadhi maji lenye meta za ujazo wa katika kijiji cha lupoto na ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa chunya uchimbaji wa visima viwili uunganishaji wa mfumo wa umeme tanesco kwenda kwenye nyumba ya pampu na ujenzi wa tanki la kuhifadhi maji lenye mita za ujazo wa 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kasumulu uchimbaji wa kisima kimoja uunganishaji wa mfumo wa umeme tanesco kwenda kwenye ny umba ya pampu na ujenzi wa tanki la kuhifadhi maji lenye mita za ujazo wa 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kyela ukarabati wa mtandao wa usambazaji maji na ufungaji wa umeme wa jua kwenye visima viwili 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa mlowo ujenzi wa matanki mawili ya kuhifadhi maji yenye mita ujazo kila mmoja ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita na ukarabati wa chanzo 
 got uboreshaj wa huduma ya maji katika mji wa mbalizi ujenzi wa mtambo wa kuchuja maji na ukarabati na upanuzi mtandao wa usambazaji maji 
 got songwe uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa itumba isongole ujenzi wa chanzo ukarabati wa bomba uu lenye urefu wa kilomita 
 na ujenzi wa tanki lenye ujazo mita 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa tunduma uchimbaji wa visima viwili uunganishaji wa mfumo wa umeme tanesco kwenda kwenye nyumba ya pampu na uk arabati wa matanki mawili yenye mita za ujazo wa kila moja
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji iringa uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa ilula kujenga kidakio cha maji chenye uwezo wa kuzalisha mita za ujazo kwa siku ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita na kujenga tanki la kupunguza kasi ya maji kutoka chanzo cha mto mgombezi lenye mita za ujazo 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kilolo ujenzi wa tanki lenye uwezo wa kuhifadhi maji mita za ujazo wa ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita na mabomba ya kusambaza maji yenye urefu wa kilomita 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa mafinga ujenzi wa tanki lenye uwezo wa kuhifadhi maji mita za ujazo 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa ludewa makambako na kilolo ununuzi wa mabomba ya kusambaza maji kwa ajili ya kutekeleza miradi katika miji ya ludewa makambako kilolo ilula na wanging ombe 
 got ludewa makambako kilolo ilula na wanging ombe uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa ludewa makambako ilula na wanging ombe kununua viungio vya mabomba kwa ajili ya miradi katika miji ya ludewa makambako ilula na wanging ombe 
 got ludewa makambako ilula na wanging ombe njombe uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa makambako kujenga kidakio cha maji chenye uwezo wa mita za ujazo kwa siku ujenzi wa tanki la ardhini leny mita za ujazo ujenzi wa jengo la kuhifadhia pampu na nyumba ya mlinzi bwawani ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita kuweka miundombinu ya umeme kwenye pampu ya kusukumia maji na ujenzi wa tanki lenye kuhifadhi maji 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji mita za ujazo 
 uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa ludewa ujenzi wa kidakio cha maji chenye uwezo wa kuzalisha mita za ujazo kwa siku ujenzi wa tanki lenye uwezo wa kuhifadhi maji mita ujazo ukarabati wa tanki la mdonga lenye mita za ujazo wa upanuzi wa mtandao wa maji wenye urefu wa kilomita na ununuzi wa samani za ofisi
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa makete ujenzi wa chanzo cha maji intake na ulazaji wa mabomba yenye urefu wa kilomita 
 got manyara mradi wa maji safi wa mji wa okesumet lot ii ujenzi wa matanki ya kuhifadhi maji ulazaji wa bomba kuu na mabomba ya kusambaza maji ujenzi wa vituo vya kuchotea maji miundombinu ya kunyweshea mifugo na ujenz wa ofisi ya mamlaka 
 badea ofid saud fund na got mradi wa maji safi wa mji wa orkesumet lot ujenzi wa chanzo na mtambo wa kusafisha maji
mradi upo katika hatua za ununuzi na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa babati katesh na mbulu ununuzi wa mabomba ya maji kwa ajili ya miji ya babati katesh na mbulu 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa babati katesh na mbulu ununuzi wa dira kwa ajili ya miji ya babati katesh na mbu lu 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa babati ujenzi wa tenki la kupunguza kasi na chembechembe za tope na mchanga lenye mita za ujazo chujio la mchanga lenye mita za ujazo na tenki la kuhifadhia maji lenye mita za ujazo 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa mbulu ujenzi wa tenki la kuhifadhia maji lenye mita za ujazo na ulazaji wa mabomba yenye urefu wa kilomita 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa katesh ujenzi wa tenki la kupunguzia chembechembe za tope na mchanga lenye mita za ujazo tenki la kupunguza msukumo wa maji na tenki la kuhifadhia maji lenye mita za ujazo 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji morogoro uboreshaji wa huduma ya maji safi katika mji wa mahenge upanuzi wa miundombinu ya majisafi na ununuzi wa dira za kupima wingi wa maji 
 got uboreshaji wa huduma ya majisafi katika mji wa ifakara upanuzi wa miundombinu ya majisafi maeneo ya lupangalala na mae ndeleo 
 got uboreshaji wa huduma ya majisafi katika mji wa mvomero upanuzi wa mradi wa maji katika kijiji cha makuyu 
 got uboreshaji wa huduma ya majisafi katika mji wa kilosa upanuzi wa mradi wa maji ununuzi na ufungaji wa pampu katika maeneo ya njia panda manzese 
 got uboreshaji wa huduma ya majisafi katika mji wa dakawa upanuzi wa mradi wa maji wa dakawa katika maeneo ya mtakuja 
 got uboreshaji wa huduma ya majisa fi katika mji wa turiani upanuzi wa mradi wa maji katika mto wa divue na dikukula na upanuzi wa mtandao wa majisafi katika maeneo ya kichangani dunduma kisala na madizini mtibwa kidudwekutoka 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji chanzo ha masenge dodoma uboresha ji wa huduma ya maji katika mji wa bahi ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita 
 mabomba ya usambazaji maji yenye urefu wa kilomita 
 na ujenzi wa vituo vya kuchotea maji 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kondoa uchimbaji wa visima virefu 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa chamwino kukagua visima vitano kwa kutumia cctv camera kufanya flushing pump test na kuweka casting kwenye visima vyeye uwezo mkubwawa kuzal isha maji kwa visima hivyo vitano 
 got mradi bado haujaanza ruvuma uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa mbinga ujenzi wa kitekeo cha maji ujenzi wa tanki la kuhifadhi maji lenye mita za ujazo na ulazaji wa bomba kuu kutoka upembe intake hadi mji wa mbinga 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa namtumbo ujenzi wa tanki la maji lenye mita za ujazo ukarabati wa bomba kuu na ulazaji wa mabomba ya usambazaji 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji maji
 uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa tunduru uchimbaji wa visima virefu viwili na ununuzi na kufunga pampu mbili 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa tunduru ukarabati wa matanki matatu pamoja na ukarabat mtandao wa usambazaji maji 
 got mradi upo kwenye matazamio hadi juni pwani uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kisarawe uchimbaji wa visima viwili 
 got mradi upo kwenye hatua ya maandalizi uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa mkuranga uchimbaji wa visima viwili 
 got mradi upo kwenye hatua ya maandalizi tabora uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa sikonge ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita 
 upanuzi wa mtandao majisafi kilomita kununua na kufunga dira kwa wateja na ujenzi wa vituo vitatu vya kuchotea maji
 got mradi wa maji kutoa maji ziwa victoria kwenda katika miji ya tabora igunga na ulazaji wa omba kuu lenye urefu wa kilomita 
 ujenzi wa matanki matatu ulazaji wa mabomba ya 
 india na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji nzega kipande cha kwanza kusambaza maji kwa vijiji tisa ufungaji wa pampu tatu ujenzi wa ofisi za mamlaka za maji na nyumba za watumishi
kipande cha kwanza kinaanzia kijiji cha solwa kilichopo wilaya ya shinyanga vijijini hadi mji wa nzega mradi wa maji kutoa maji ziwa victoria kwenda katika miji ya tabora igunga na nzega kipande cha pili ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita 
 ujenzi wa matanki kwa ajili ya kuhudumia miji ya nzega na uyui manispaa ya tabora na vijiji vya wilaya za nzega uyui na tabora ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji ununuzi na ufungaji wa pampu moja na ujenzi wa ofisi ya mamlaka katika manispaa ya tabora
kipande cha pili kinaanzia nzega mjini hadi manispaa ya tabora kupitia halmashauri ya wilaya ya uyui 
 india na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji mradi wa maji kutoa maji ziwa victoria kwenda katika miji ya tabora igunga na nzega kipande cha tatu ulazaji wa bomba kuu lenye urefu wa kilomita ujenzi wa matanki kwa ajili ya kuhudumia miji ya nzega na igunga na vijiji vya wilaya za nzega na igunga ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji ununuzi na ufungaji wa pampu nne na ujenzi wa ofisi za mamlaka
kipande cha tatu kinaanzia nzega mjini hadi igunga mjini
 india kagera uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kayanga omulushaka kuchimba visima virefu viwili na kununua mitambo ya kusukuma maji na kuifunga ujenzi wa ny umba ya mitambo ujenzi wa vituo vya kuchotea maji kununua dira za maji kufunga mfumo wa utoaji wa ankra na kuboresha kitekeo cha maji katika chanzo cha chaluhanga 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kyerwa ununuzi na ufungaji wa pampu ukarabati wa nyumba ya mitambo pump house ujenzi wa nyumba ya mwangalizi wa mitambo ya kusukuma maji ujenzi wa tanki lenye mita za ujazo ulazaji wa mabomba yenye urefu wa kilomita 
 ujenzi wa vituo vya kuchotea maji na kuchimba kisima kirefu kimoja 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa muleba ulazaji wa mabomba yenye urefu wa kilomita 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kamachumu ununuzi na ufungaj wa pampu ulazaji wa mabomba yenye urefu wa kilomita 
 ukarabati wa kitekeo na ujenzi wa fence ukubwa wa mita za eneo 
 got tanga uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa muheza ulazaji wa mabomba urefu wa kilomita 
 kut oka pongwe jijini tanga hadi kitisa wilaya ya muheza 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa muheza usanifu na kupima njia ya kulaza mabomba kuandaa michoro kwa ajili ya zabuni 
 got uboreshaji wa hudum ya maji katika mji wa muheza kufanya utafiti wa udongo usanifu kwa ajili ya ujenzi wa tanki na kuandaa michoro kuandaa makadirio ya ujenzi kuandaa nyaraka za zabuni 
 got uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa muheza ununuzi wa mabomba na viungio vyake 
 got uboreshaji wa huduma ya maji mji katika wa songe kilindi uchimbaji wa visima virefu vitano ujenzi wa miundombinu ya usambazaji maji 
 got singida uboreshaji wa huduma ya aji kwa mji wa kiomboi kuweka miundombinu ya uzalishaji kwenye kisima kimoja chenye uwezo wa kuzalisha maji cha mita za ujazo 
 kwa saa ulazaji wa bomba kuu la maji lenye urefu wa kilomita 
 kutoka kwenye kisima hadi kwenye tanki na kufanya ukara bati wa mfumo wa umeme kwenye visima vitatu 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji vya zamani ili viweze kuongeza kiasi cha uzalishaji wa maji uboreshaji wa huduma ya maji kwa mji wa kiomboi upembuzi yakinifu usanifu na utayarishaji wa makabrasha ya zabuni kwa ajili ya vyanzo vya maji kwa mji wa kiomboi got uboreshaji wa huduma ya maji kwa mji wa manyoni kuchimba visima viwili vyenye uwezo wa kuzalisha mita za ujazo kwa saa pamoja na kufunga miundombinu ya uzalishaji kwenye kisima kimoja chenye uw ezo wa kuzalisha mita za ujazo 
 kwa saa 
 got uboreshaji wa huduma ya maji kwa mji wa manyoni kufanya marekebisho kwenye kituo cha kuendeshea pampu kaloleni na kuunganisha kisima kipya kwenye kituo cha kuendeshea mitambo kilicho po kujenga kituo kimoja cha kuendeshea visima viwili vya mito ulazaji wa mabomba yenye urefu 
 got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji wa kilomita 
 kutoka visima vitatu hadi kwenye vituo vya kusukumia maji
 mara uboreshaji wa huduma ya maji mjini mugumu ujenzi wa mtambo wa kutibu majisafi katika bwawa la manchira ujenzi wa sump ununuzi na ufungaji wa pampu mbili na ukarabati wa kituo cha pampu
 got uboreshaji wa huduma ya maji mjini bunda ulazaji wa bomba kuu kutoka nyabehu kupitia migunga ni mpaka matenki ya bomani mlimani ujenzi wa temporary intake sump cofferdam na ulazaji wa bomba kuingia ndani ya ziwa ukarabati wa kituo cha kusukuma maji cha migungani kufunga pampu pamoja na kuunganisha umeme
 got uboreshaji wa huduma ya maji mjini bunda ulazaji wa bomba kuu kutoka migungani booster station mpaka kwenye tanki la kuhifadhia maji mlima kaswaka got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji uboreshaji wa huduma ya maji katika miji ya tarime bunda na musoma ununuzi wa mabomba na viungio kwa miji yatarime bunda na musoma got uboreshaji wa huduma ya maji mjini tarime ujenzi wa tanki la kuhifadhia maji ujenzi wa vituo vya kuchotea maji pamoja na ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji got uboreshaji wa huduma ya maji mjini bunda ulazaji wa mabomba ya usambazaji maji yenye urefu wa kilomita got uboreshaji wa huduma ya maji mjini bunda ulazaji wa mabomba ya usambazaji yenye urefu wa kilomita ujenzi wa vioski na ununuzi wa dira za maji got uboreshaji wa huduma ya maji katika miji ya tarime na musoma ununuzi wa viungio vya mabomba kwa miji ya tarime na musoma katika vijiji got uboreshaji wa huduma ya maji mjini mugumu ununuzi na ufungaji wa pampu got na
mkoa jina la mradi kazi zinazotekelezwa gharama za mradi tshs mfadhili asilimia ya utekelezaji uboreshaji wa huduma ya maji mjini sirari ulazaji wa bomba kutoka isebani mpaka kwenye tanki la chuma la juu nyuma ya kituo cha polisi sirari kupitia sirari booster station ujenzi wa tanki la huma la juu lenye ujazo wa lita ujenzi wa nyumba ya mashine ofisi na choo ununuzi wa pampu mbili na kuweka fensi
 lv watsan kiambatisho na
mgawanyo wa fedha zilizotengwa kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maji katika miji mikuu ya wilaya na miji midogo katika mwaka na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa arusha monduli uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja arusha namanga uchimbaji wa visima na ununuzi wa pampu arusha karatu ujenzi wa miundombinu ya usambazaji maji kutoka kisima cha maji cha tom
arusha loliondo ukarabati na upanuz wa mtandao wa maji safi
dodoma bahi upanuzi na ujenzi wa vituo vya kuchotea maji
geita ushirombo uchimbaji wa visima ujenzi wa nyumba ya pampu na ujenzi vituo vya kuchotea maji
geita mbogwe uboresha ji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja geita katoro buseresere uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja iringa kilolo ujenzi wa tanki lenye mita za ujazo kuchimba na kulaza bomba kuu kilomita na ununuzi wa dira za maji kagera kyerwa uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja kagera kayanga uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja katavi inyonga ujenzi wa tanki lenye ujazo wa mita na ununuzi na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa na ufungaji wa mfumo wa jua kigoma kibondo uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja kigoma kakonko uchimbaji wa visima viwili ununuzi na ufungaji wa pampu na ulazaji wa bomba kuu kigoma uvinza uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja kigoma kasulu uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja kilimanjaro himo upanuzi wa mitandao ununuzi wa dira za maji na kuunganisha wateja lindi ruangwa ujenzi wa tanki lenye ujazo wa mita na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa na ununuzi wa viungio na dira za maji
 lindi liwale uboreshaji wa huduma ya maji ukarab ati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja lindi kilwa masoko uchimbaji wa kisima kirefu na ufungaji wa pampu katika eneo la mpara manyara kibaya uchimbaji wa visima vitatu ufungaji wa pampu na ulazaj wa bomba kuu manyara mererani ujenzi wa matanki mawili yenye jumla ya ujazo wa mita na ulazaji wa mabomba ya usambazaji maji
 mara tarime ukarabati wa chanzo cha maji katika mto nyandurumo mara mugumu kukamilisha ujenzi wa mtambo wa kutibu majisafi katika bwawa la manchira na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa mara shirati uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja mbeya kyela ukarabati wa mtandao wa usambazaji maji ufungaji wa umeme wa jua kwenye visima viwili vilivyopo mbeya chunya uchimbaji wa visima viwili na uunganishaji wa mfumo wa umeme tanesco kwenda kwenye nyumba ya pampu morogoro mikumi uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja morogoro gairo uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa morogoro turiani uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja morogoro dakawa uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja njombe ludewa uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja njombe makete uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja pwani mkura nga uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa pwani kilindoni uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja pwani kibiti uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja pwani utete ukarabati wa mradi wa usambazaji maji rukwa namanyere ufungaji wa mfumo wa umeme kwen ye bwawa la mfili na ununuzi wa dira za maji ruvuma tunduru uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja ruvuma namtumbo kukamilisha ujenzi wa mradi wa maji kutoka mto rwinga
 ruvuma mbinga uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa wa mitandao na kuunganisha wateja simiyu lagangabilili uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mita ndao na kuunganisha wateja simiyu mwanhuzi uchimbaji wa visima virefu nane ununuzi wa pampu na ufungaji wa pampu
 songwe itumba isongole uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi wa mitandao na kuunganisha wateja tabora sikonge kupeleka umeme katika bwawa la utyatya na upanuzi wa mtandao wa usambazaji maji tabora kaliua ujenzi wa mtandao wa majisafi katika maeneo ya kata za ushokola na kaliua tanga horohoro uboreshaji wa huduma ya maji ukarabati ununuzi wa pampu upanuzi na
mkoa mji kiasi kilichotengwa mwaka kazi zitakazotekelezwa wa mitandao na kuunganisha wateja tanga mkata ujenzi wa bomba kuu kwenda mji wa mkata kutoka mradi wa maji chalinze tanga kilindi uchimbaji wa visima virefu vitano ujenzi wa miundombinu ya usambazaji maji katika mji wa songe tanga handeni ununuzi wa pampu na ufungaji wa dira za maji 
jumla kiambatisho na
orodha ya miji itakayonufaika na fedha za mkopo kutoka serikali ya india na
miji na miradi ya kitaifa fedha dola za kimarekani milioni phase 
muheza 
wanging ombe 
makambako 
kayanga 
songea 
zanzibar jumla ndogo 
 phase ii 
htm 
njombe 
mugumu 
kilwa masoko 
geita 
chunya 
 jumla ndogo 
 phase iii 
makonde 
manyoni 
sikonge 
kasulu 
rujewa 
 jumla ndogo 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
mchanganuo wa fedha zilizotengwa kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maji mijini katika mwaka na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla mradi namba
 ujenzi ukarabati na upanuzi wa miradi ya maji katika miji mikuu ya mikoa arusha arusha jiji kukarabati na kupanua mtandao wa majisafi na majitaka jijini arusha got afd dodoma dodoma kukarabati na kupanua mtandao wa majisafi na majitaka katika mji wa dodoma got basket dodoma dodoma kupanua mtandao wa kupitisha majitaka katika manispaa ya dodoma got basket iringa iringa upanuzi wa mtambo wa kutibu majisafi katika manispaa ya iringa
 got kagera bukoba kupanua mtandao wa majisafi katika manispaa ya bukoba
 got kigoma rukwa lindi sumbawan ga lindi kigoma kujenga miundombinu ya majisafi na usafi wa mazingira katika miji ya got eu kfw na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla kigoma sumbawanga na lindi kilimanja ro moshi kupanua mtandao wa kupitisha majitaka kati ka manispaa ya moshi
 got morogoro morogoro kukarabati na kupanua mtandao wa majisafi na majitaka mji wa morogoro got afd lindi lindi kujenga miundombinu ya majisafi katika maen eo ya ng apa na mitwero katika mji wa lindi got mbeya mbeya kujenga mradi wa maji kutoka mto kiwira kwenda jiji la mbeya got manyara babati kujenga miundombinu ya majisafi katika mji wa babati got manyara mtwara babati mtwara ujenzi wa mtandao wa majisafi katika miji ya babati na mtwara got kfw na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla mtwara mtwara kujenga mradi wa maji kutoka mto ruvuma hadi manispaa ya mtwara mikindani vikiwemo vijiji vilivyopo pembezoni mwa bomba kuu got mwanza mwanza misungwi lamadi magu kupanua mtandao wa majitaka katika miji ya mwanza bukoba na musoma na kujenga mtandao wa majisafi katika miji ya lamadi misungwi na magu got eib afd mwanza nansio geita sengerema kujenga na kukarabati miundombinu ya majisafi na usafi wa mazingira kutoka ziwa victoria awamu ya pili kwa miji ya geita sengere ma na nansio eib afdb singida singida kukarabati na kupanua mtandao wa majisafi katika mji wa singida got shinyang kahama ujenzi wa mtandao wa majitaka katika mji wa kahama
 got na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla mamlaka zenye shida kubwa kutekeleza mikakati ya kupunguza upotevu wa maji katika mamlaka za maji got jumla ya mradi mradi namba
 ujenz i ukarabati na upanuzi wa miradi ya maji katika miji mikuu ya wilaya miji midogo na miradi ya kit aifa arusha longido ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa longido got dodoma kongwa ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa kongwa got dodoma chamwino ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa chamwino got geita chato ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa chato got bas ket iringa mafinga ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa mafinga got iringa ilula ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa ilula got na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla kagera omulushak ujenzi wa mfumo wa maji katika mji omulushaka kayanga got lindi kilwa masoko ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa kilwa masoko got manyara mbulu ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa mbulu got manyara orkesumen ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa orkesment got badea manyara katesh ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa katesh got mara bunda ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa bunda got mara mugango ujenzi wa mradi wa mugango kiabakari butiama pamoja na vijiji vilivyo pembezoni mwa bomba kuu got badea saudia mbeya chunya ujenzi mfumo wa maji katika mji wa chunya got mtwara mangaka ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa got na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla mangaka mtwara makonde kukarabati mfumo wa maji katika maeneo yanayopata huduma kutoka mradi wa ki taifa wa makonde austria mtwara nanyamba ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa nanyamba got njombe makambak ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa makambako got njombe wanging o mbe kukarabati mfumo wa maji katika maeneo yanayopata huduma kutoka mradi wa kitaifa wa wanging ombe basket india pwani kisarawe ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa kisarawe got basket pwani chalinze ujenzi wa mradi wa maji wa chalinze awamu ya tatu got basket shinyang kahama ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa kahama got na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla simiyu maswa kukarabati mfumo wa maji katika maeneo yanayopata huduma kutoka mradi wa kitaifa wa maswa got singida kiomboi ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa kiomboi got singida manyoni ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa wa manyoni got songwe tunduma ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa tunduma
 got tabora urambo kaliua kujenga mfumo wa maji kutoka mto malagarasi kwenda miji ya kaliua na urambo got tanga htm kukarabati mfumo wa maji katika maeneo yanayopata huduma kutoka mradi wa kitaifa wa htm got na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla tanga handeni mombo kasela songe lushoto na chala kufanya usanifu wa kina kwa ajili ya miradi ya handeni mombo kasela songe lushoto na chala got tanga muheza ujenzi wa mfumo wa maji katika mji wa muheza
 basket tanga pangani ujenzi wa mf umo wa maji katika mji wa pangani
 got all region miji ujenzi na upanuzi wa mfumo wa majisafi katika miji muheza wanging ombe kayanga makonde njombe makambako htm manyoni songea sikonge chunya kasulu kilwa masoko rujewa mugumu na geita got india na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla mikoa mingi miji mingi kuboresha huduma ya maji kupitia miradi ya matokeo ya haraka katika miji kiambatisho na
ya wilaya na miji midogo got kagera kilimanja ro tanga arusha mara miji mingi kufanya upembuzi yakinifu usanifu wa kina na kuandaa makabrasha ya zabuni kwa ajili ya miradi ya rusumo holili horohoro namanga mtukula and sirari got lindi mtwara manyara morogoro dodoma shinyang a geita miji mingi kufanya upembuzi yakinifu usanifu wa kina na kuandaa makabrasha ya zabuni kwa ajili ya miradi ya maji katika miji ya ruangwa liwale nanyumbu kibaya mbulu magugu galapo dareda basnet mahenge ifakara dakawa mvomero mikumi chamwino got basket na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla bahi gairo kondoa geita buseresere katoro mbogwe ushirombo nyang wale na rusungu
jumla ya mradi mradi na
 kuboresha huduma za maji katika makao makuu ya mikoa mipya simiyu bariadi kuboresha mfumo wa maji katika mji wa bariadi got geita geita kuboresha mfumo wa maji katika mji wa geita got katavi mpanda kuboresha mfumo wa maji katika mji wa mpanda got njombe njombe kuboresha mfumo wa maji katika mji wa njombe got songwe vwawa kubo resha mfumo wa maji katika mji wa vwawa mlowo
 got jumla ya mradi na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla mradi na
 mradi wa maji masasi nachingwea mtwara masasi ujenzi wa mtambo wa kutibu majisafi katika mradi wa masas nachingwea
 got jumla ya mradi mradi na
 mradi wa maji kahama nzega igunga tabora tabora tabora nzega igunga kuanza ujenzi wa mradi wa kutoa maji ziwa victoria kwenda miji ya tabora nzega na igunga na vijiji vitakavyopitiwa katika bomba kuu
 got india jumla ya mradi mradi na
 mradi wa kutoa maji toka ziwa victoria hadi miji ya kahama shinyanga shinyang kagongwa isaka kujenga mradi wa kutoa maji ziwa victoria hadi miji ya kagongwa na isaka
 got mwanza kwimba malampaka sumve kujenga mradi wa kutoa maji ziwa victoria hadi miji ya malampaka got basket na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla sumve na malya simiyu mwanhuzi bariadi kujenga mradi wa kutoa maji ziwa victoria hadi miji ya busega bariadi lagangabilili na mwanhuzi got kfw gcf shinyan mwadui kujenga mradi wa kutoa maji ziwa victoria hadi miji ya mwadui kishapu kolandoto na maganzo got jumla ya mradi mradi na
kuboresha huduma za maji na usafi wa mazingi ra jijini dar es salaam dar es salaam dar es salaam kukarabati miundombinu ya usambazaji maji ili kupunguza upotevu wa maji katika jiji la dar es salaam india dar es salaam dar es salaam kujenga na ukarabati mtandao wa usambazaji maji katika maeneo ya jiji la dar es salaam got india dar es salaam dar es salaam kujenga mitandao ya kusambaza maji katika maeneo ambayo hayana got basket na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla huduma hiyo katika jiji la dar es salaam dar es salaam dar es salaam ujenzi wa mfumo wa maji kutoka kibamba kwenda kisarawe
 got dar es salaam dar es salaam kulipa madeni ya mradi wa bomba kuu la kutoka ruvu chini hadi mata nki ya chuo cha ardhi
 got dar es salaam dar es salaam upanuzi wa mtambo na ujenzi wa bomba kuu la kusambaza maji na ujenzi wa matanki ya kimara pamoja na kulipa fidia kwa wananchi india dar es salaam dar es salaam kujenga miundombinu ya mfumo wa majitaka jijini dsm na kulipa fidia kurasini basket afd korea wb dar es salaam dar es salaam ujenzi wa dampo la taka ngumu jijini dar es salaam
 got jumla ya mradi na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla mradi na
ujenzi wa bwawa la kidunda dar es salaam dar es salaam kuanza ujenzi wa bwawa la kidunda dar es salaam dar es salaam kulipa fidi kwa wananchi basket dar es salaam dar es salaam kujenga barabara ya kidunda km basket jumla ya mradi mradi na
mradi wa maji wa kimbiji na mpera dar es salaam dar es salaam kuendelea na uchimbaji wa visima kimbiji na mpera na ujenzi wa miundombinu ya majisafi
 got basket jumla ya mradi mradi namba
 kujenga uwezo wa wizar na mamlaka za maji kutekeleza wsdp mowi kugharamia ufuatiliaji wa utekelezaji wa wsdp katika mamlaka za maji mowi kuwajengea uwezo watumishi wa idara ya maji miji
 na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla mowi ununuzi wa vitendea kazi na vifaa vya ofisi kwa idara ya maji mijini
 mowi kuzipatia mamlaka za miji ya wilaya na miji midogo magari na vitendea kazi vingine mowi kujengea uwezo wa mamlaka za maji katika maandalizi na usimamizi wa miradi mowi kukarabati ofisi vwawa njombe bariadi na maswa na kujenga ofisi geita mpanda na mlowo za mamlaka za maji katika miji mikuu ya mikoa mipya miji ya wilaya na miji midogo mowi kufanya ukaguzi wa utoaji huduma kwa mamlaka za maji mijini mowi kugharamia uendeshaji na matengenezo o m ya miradi kwa mamlaka na
mkoa mji jina la mradi kazi fedha zilizotengwa jina la mfadhili fedha za ndani fedha za nje jumla za maji mijini mowi kufuatilia mipango ya kuziwezesha mamlaka za maji mijini kupata mikopo kutoka kwenye taasisi za fedha jumla ya mradi jumla miradi ya maji mijini kiambatisho na
 hali ya utekelezaji wa skimu zilizopelekewa fedha za kundi la ii kupitia mradi wa ssidp na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
kilimanjaro hai nsanya kazi zilizokamilika ni kusakafia mfereji mkuu wa mita ujenzi wa vigawa maji vinne viangusha maji viwili vivusha maji vinane na culvert moja na matengenezo ya sehemu ya banio
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kut ekelezwa zimekamilika
kilimanjaro hai musa mwinjanga kazi zinazotekelezwa ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu wa mita ujenzi wa kigawa maji na kivusha maji kwenye mfereji mkuu vigawa maji viwili kwenye mfereji wa kati na ufungaji wa ageti sita ya kugawa maji
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
kilimanjaro hai kikafu chini kazi zilizokamilika ni kusakafia mifereji ya kati ya upareni na kikafu chini yenye jumla ya mita 
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi ujenzi wa vigawa maji vi wili na kivusha maji katika mfereji wa kati wa kikafu chini
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
kilimanjaro siha dc mowonjamu kazi zilizokamilika ni kuchimba na kusafia bwawa kusakafia mfereji mkuu wa mita na kujen ga chemba ya kutolea maji kwenye bwawa
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika 
kilimanjaro siha dc kishisha kazi zilizokamilika ni kusakafia mfereji mkuu wa mita na ufungaji wa geti la chuma
kwa ujumla kazi zote ziliz opangwa kutekelezwa zimekamilika 
tanga tc korogwe tc mahenge kazi zinazotekelezwa ni ujenzi wa mfereji mkuu wa mita na mfereji wa kati wa legeza mwendo wa mita ujenzi wa sehemu ya kunyweshea mifugo kigawa maji kimoja na madaraja saba
kwa na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi ujumla utekelezaji wa kazi zilizopangwa umefikia asilimia 
kilimanjaro moshi mawalla kazi zinazotekelezwa ni ujenzi wa settling basin kusakafia mfereji mkuu wa maporomoko wa mita kukarabati sehemu ya kugawa mifereji ya mapinduzi maporomoko mita 
 na kufunga geti moja
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
kilimanjaro mwanga kivulini kazi zinazotekelezwa ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu wa mita na kujenga culvert mbili
kwa ujumla uteke lezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
arusha arusha themi ya simba kazi zinazotekelezwa ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu wa nyamagana mita ujenzi wa kivuko cha miguu vigawa maji vinne na culvert mbili
kwa ujumla utekelezaji wa azi hizo umefikia asilimia 
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
arusha arusha atc kazi zinazotekelezwa ni upimaji wa shamba na kusawazisha ekari 
 ukarabati wa bwawa ujenzi wa culvert mbili vigawa maji saba na kusafisha mifereji ya kati
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hi zo umefikia asilimia 
arusha arusha kigongoni kazi zinazotekelezwa ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu wa mita na ujenzi wa maumbo ya shambani
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
kilimanjaro mwanga kileo kazi inayoendelea ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu wa mita 
utekelezaji wa kazi hiyo umefikia asilimia 
morogoro morogoro r kiroka kazi zilizokamilika ni kukarabati na kusakafia mfereji mkuu wa mita ujenzi wa vigawa maji na kivusha maji kimoja
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
morogoro kilosa lumuma kazi zilizokamilika ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu wa mita ujenzi wa gabions zenye mita za ujazo kivusha maji culve ts vigawa maji utoaji wa mchanga na kukarabati milango kwenye banio na kurudisha mto kwenye njia yake mita 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
morogoro mvomero dc wami luhindo kazi zilizotekelezwa ni kuchimba kusakafia mfereji wa upili kati mita kuchimba mfereji wa kutoa maji drain canal mita ukarabati wa nyumba ya pampu ujenzi wa vivuko vya miguu vigawa maji na culverts 
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
morogoro ulanga minepa kazi zinazotekelezwa ni kujenga banio na kuchimba mfereji mkuu mita 
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
pwani bagamoyo dc msoga kazi zilizokamilika ni kuongeza kina cha mita cha bwa wa na ujenzi wa utoro wa bwawa na barabara
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika 
pwani bagamoyo dc bagamoyo bidp taratibu za kumpata mkandarasi zimekamilika
utekelezaji haujaanza kutokana na kuwepo mgogogro wa ardhi baina ya mwekezaji na wanakijiji kwenye eneo linalotakiwa kujengwa miundombinu kuongeza eneo la umwagiliaji
pwani kibaha dc mongomole kwala kazi zinazotekelezwa ni kujaza na kushindilia tuta kwenye mifereji ya upili yenye jumla ya mita 
 na ujenzi wa vigawa maji vitatu
utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
pwani rufiji nyamweke kazi zinazotekelezwa ni ununuzi wa pampu ujenzi na ukarabati wa nyumba ya pampu na ujenzi wa tuta la mfereji wa upili mita 
kwa ujumla utekeleza ji wa kazi hizo na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi umefikia asilimia 
morogoro morogoro r tulo kongwa kazi zinazotekelezwa ni kukarabati mfereji mkuu wa mita na kusakafia mifereji mikuu yenye jumla ya mita ujenzi wa culverts na barabara kivuko cha miguu vivus ha maji vitano na vigawa maji vitatu
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
mbeya mbarali mwendamtitu kazi zilizokamilika ni kusakafia mfereji mkuu mita ujenzi wa kichuja mchanga na mfereji wa kurudisha maji na mchanga mtoni ujenzi wa gabions mita na vigawa maji vitano
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
rukwa nkasi lwafi kazi zinazotekelezwa ni kuchimba mfereji wa kati namba sc
 wa mita na mfereji namba sc
 wa mit ujenzi wa kivusha maji kwenye mfereji namba vigawa maji katika mfereji wa kati sc na sc kuchimba mfereji mkuu mita na kusakafia mita 
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
rukwa nkasi katongolo kazi zinazotekelezwa ni kujenga mfereji mkuu mc
 wa katongolo lwafi mita kivusha maji aqueduct structure na kigawa maji drop structure d type with turnout to a type kimoja na ukarabati wa kichuja mchanga side escape cum sand trap
kwa uj umla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
mbeya mbeya mshewe kazi zilizotekelezwa ni kuchimba na kusafisha mfereji mkuu mita mfereji wa kati secondary canal mita ujenzi wa vigawa maji nane vivuko vya miguu vinne na culverts moja 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
iringa iringa mkombilenga magozi kazi zilizotekelezwa ni kukarabati banio kuchimba na kusakafia mfereji mkuu na mifereji ya kati secondary canals mita 
kwa uju mla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
iringa iringa mlambalasi kazi zilizokamilika ni kuchimba mfereji kilomita na kusakafia mita kukarabati mfereji mkuu mita ujenzi wa cross drainage structures na ujenzi wa kivush maji mita 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
mbeya ileje mbebe sasenga kazi zilizokamilika ni kukarabati banio na kusafisha kuchonga na kusakafia mfereji mkuu wa mita 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutek elezwa zimekamilika
njombe njombe dc itipingi kazi zilizokamilika ni ujenzi wa banio kuchimba na kusafisha mfereji mkuu wa mita ambapo mita zimesakafiwa na ujenzi wa vigawa maji sita vivusha maji viwili
kwa ujumla kazi zote ziliz opangwa kutekelezwa zimekamilika
mbeya mbarali igomelo kazi iliyokamilika ni kuchonga na kusakafia mfereji mkuu mita 
kwa ujumla kazi iliyopangwa kutekelezwa imekamilika
mbeya momba naming ongo kazi zilizokamilika ni kusaf isha na kuchimba mfereji mkuu mita na kusakafia mita za mfereji huo kwa slabu za zege kuchimba mfereji wa kati kilomita ujenzi wa vigawa na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi maji vitatu na tuta la kukinga maji ya mfereji mita 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
mbeya mbarali uturo kazi zilizokamilika ni kusafisha kuchonga na kusakafia mfereji mkuu wa mita 
kazi hiyo imekamilika
mbeya mbarali gwiri kazi zilizokamilika ni ukarabati wa banio ujenzi wa vichuja mchanga viwili pamoja na kuchonga na kusakafia mfereji mkuu mita 
kwa ujumla kazi hizo zimekamilika
songwe mbozi mbulu mlowo kazi zilizokamilika ni kujenga gabions na kuimarisha kingo za mto mbele ya banio pamoja na ujenzi wa matuta ya kuzuia mafuriko mbe le ya banio lenye urefu wa mita 
kwa ujumla kazi zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
iringa kilolo mgambalenga kazi zilizokamilika ni kujenga gabions na kuimarisha kingo za mto mbele ya banio kusafisha na kuchimba mfereji mkuu mita na kujenga kichuja mchanga na mfereji wa kurudisha maji mtoni
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
njombe ludewa lifua kazi zinazotekelezwa ni kusakafia mfereji mkuu wa mita ukarabati wa banio na mageti yake ujenzi wa vigawa maji vitano cross drainage structures tatu na culvert na kusafisha na kuchimba mfereji mkuu wa mita 
kwa jumla utekelezaji wa kazi zilizopangwa umefikia asilimia 
kigoma kakonko ruhwiti kazi zinazotekelezwa ni kuchimba mifere ji minne ya kati yenye jumla ya mita kusakafia mifereji minne ya kati yenye jumla mita na ujenzi wa kigawa maji kimoja
utekelezaji wa kazi hizo umefikia na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi asilimia 
kigoma kasulu titye kazi zilizokamilika ni uchimbaji wa mifereji mitano ya mashambani yenye urefu wa jumla ya mita ujenzi wa mfereji wa kati mita na vigawa maji vitano
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
kigoma uvinza
kashagulu kazi zilizokamilika ni uchimbaji wa mfereji kuu urefu wa mita 
 na kusakafia urefu wa mita 
 uchimbaji wa mifereji miwili ya kati yenye jumla ya mita mifereji ya mashambani sita yenye jumla ya mita na ujenzi wa vivusha maji na vigawa maji 
kwa ujumla kazi zote zilizop angwa kutekelezwa zimekamilika
kigoma kasulu rungwe mpya kazi zilizotekelezwa ni ujenzi wa barabara yenye urefu wa mita uchimbaji wa mfereji wa kati mita na kusakafia mita uchimbaji wa mfereji wa matupio na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi mita na ujenzi wa vigawa maji viwili na culvert moja
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
tabora uyui shitage kazi zilizotekelezwa ni ujenzi wa tuta la kuzuia mafuriko lenye urefu wa mita uchimbaji wa mifereji ya mashambani yeny jumla ya mita ujenzi wa mfereji mkuu mita vigawa maji culverts vivusha maji vinne na usafishaji wa barabara ya mashambani yenye urefu wa kilomita 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
tabora nzega lusu kazi zilizokamilika ni kuchimba mfereji mkuu mita na kusakafia mita kusakafia mfereji mkuu upande wa kulia wenye urefu wa mita na mifereji ya kati yenye urefu wa mita 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
tabora nzega kahamanhalanga kazi zilizotekelezwa ni kuchimba mfereji mkuu mita na kusakafia mita kuchimba mifereji ya kati yenye jumla ya mita na kujenga vigawa maji na vivuko vya mashambani
kwa ujumla kazi zote zilizop angwa kutekelezwa zimekamilika
tabora urambo ussoke mlimani kazi zinazotekelezwa ni ukarabati wa tuta la bwawa lenye urefu wa mita uchimbaji wa mifereji miwili ya kati yenye jumla ya mita na kusakafia mita kujenga vigawa maj na kutengeneza barabara za mashabani zenye jumla ya mita 
utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
tabora igunga mwamapuli kazi zilizokamilika ni ujenzi wa mfereji mkuu na mifereji ya kati yenye jumla ya mita 
 kigawa maji kimoja culverts drainage collector kinga maji lenye urefu wa mita 
 na expansion joints na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi zenye urefu wa mita na ukarabati wa mageti 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
lindi liwale dc mtawango kazi zinazotekelezwa ni uchimbaji wa mfereji wa kati mita na kusakafia mita kurudisha mto river training ujenzi wa vigawa maji vitatu culvert moja kivusha maji kimoja na barabara ya mashambani yenye urefu wa mita na ujenzi wa gabions kwe nye kingo za mto
utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
ruvuma namtumbo dc msanjesi kazi zilizotekelezwa ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu mita kujenga vigawa maji vitano kivusha maji kimoja culverts na viangusha maji ukarabati wa banio
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
ruvuma namtumbo dc amani kazi zilizokamilika ni ujenzi wa culverts mbili kusafisha eneo la na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi barabara urefu wa mita na kutengeneza barabara urefu wa mita 
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umekamilika
ruvuma songea dc hangangadinda kazi zilizokamilika ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu wa mita kujenga vigawa maji vitatu kiangusha maji kimoja na culverts tatu
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
ruvuma songea dc nakahuga kazi zinazotekelezwa ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu mita na kujenga vigawa maji viwili
utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
lindi ruangwa dc nanganga usanifu wa mradi umekamilika
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
mtwara newala chikwedu chipamanda kazi zilizokamilika ni ujenzi wa mifereji ya kati miwili yenye jumla ya mita kidaka mchanga kivusha maji vigawa maji na madaraja matatu ya wapita kwa mguu na uchimbaji wa mfereji mkuu mita na mfereji wa kutolea maji wenye urefu wa mita 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
kagera karagwe dc mwisa kazi zilizotekelezwa ni ujenzi wa mifereji mikuu miwili yenye jumla ya urefu wa mita ukarabati wa vigawa maji vinane na ujenzi wa vivuko viwili
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
kagera muleba dc kyota kazi zilizokamilika ni ujenzi wa mfereji wa mita na uchimbaji wa eneo la kuchuk ua maji
kwa ujumla kazi hizo zimekamilika
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
kagera muleba dc buhangaza kazi zinazotekelezwa ni ujenzi wa mfereji mkuu wa mita vigawa maji vitano kivusha maji kimoja na vivuko crossing decks vinane
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
mara bunda dc nyatwali kazi zilizotekelezwa ni ujenzi wa mfereji mkuu mita vigawa maji na ukarabati wa mfereji wa kati mita 
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
simiyu bariadi dc mwasubuya kazi zinazotekelezwa ni ujenzi wa mfumo wa kutolea maji kutoka kwenye bwawa kwenda shambani uchimbaji wa mifereji ya kati yenye jumla ya mita na usakafiaji wa mita uchimbaji wa mifereji midogo ya mashambani yenye jumla ya mit na ujenzi wa vigawa maji na culverts 
kwa ujumla utekelezaji wa kazi zilizopangwa umefikia asilimia 
 na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi 
singida manyoni itigi itagata kazi zinazotekelezwa ni ujenzi wa mifumo ya kutolea maji kwenye bwawa uchimbaji na usakafiaji wa mfereji mkuu mita mfereji wa kati namba mbili mita na mfereji wa kati namba nne mita na ujenzi wa aqueduct tatu
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
manyara simanjiro kambi ya chokaa kazi zinazotekelezwa ni kuchimba na kusafisha mfereji mkuu mita kujenga retaining wall culverts gabions kwenye mfereji wa masawe na kukarabati banio
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
manyara simanjiro lemkuna kazi zinazotekelezwa kusafisha kuchimba na kusakafia mfereji mkuu mita kujenga vigawa maji na culverts
utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
dodoma chemba dc kidoka kazi zinazotekelezwa ni ufungaji wa pampu kwenye visima ujenzi wa na
mkoa wilaya skimu eneo la sasa ha ongezeko la eneo ha kazi zilizofanyika hadi mwezi machi bwawa la kuhifadh ia maji nyumba ya pampu kulaza mabomba yanayoleta maji kwenye bwawa ugawaji wa maeneo blocks shambani na uchimbaji mifereji kwa ajili ya bomba kuu kupeleka shambani
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
manyara simanjiro ngage kazi zinazotekelezwa ni kuchimba na kusakafia mfereji mkuu mita na mifereji ya kati yenye jumla ya mita na ujenzi wa vigawa maji kiangusha maji kimoja na culvert moja
kwa ujumla utekelezaji wa kazi hizo umefikia asilimia 
dodoma bahi mtazamo kazi zilizokamilika ni usakafia wa mfereji mkuu ukarabati wa sehemu ya banio kurudisha mto na ujenzi wa kivusha maji
kwa ujumla kazi zote zilizopangwa kutekelezwa zimekamilika
jumla kiambatisho na
 fedha za mfuko wa maji ilizotumwa katika halmashauri mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira pamoja na miradi nayosimamiwa na wizara a
halmashauri na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs mbeya rungwe dc ujenzi wa mra di wa maji wa masoko skimu ya lufumbi na masoko mradi wa maji wa masoko ujenzi wa mradi wa maji wa masoko skimu ya kiganbe na nsanga jumla ndogo mbeya dc mradi wa maji izumbwe iwindi na mwash iwawala ujenzi wa mradi wa maji wa idimi haporoto ujenzi wa mradi wa swaya na lupeta jumla ndogo mbarali dc mradi wa maji luduga mawindi lot na
 jumla ndogo jumla mkoa wa mbeya na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs tabora sikonge dc ujenzi wa bwawa la ugumila awamu ya pili jumla ndogo urambo dc mradi wa maji kijiji cha izimbili jumla ndogo tabora dc uyui ukarabati wa mr adi wa maji wa igalula jumla ndogo jumla mkoa wa tabora mwanza buchosa dc uwekaji wa umeme katika mradi wa maji wa luchili ujenzi wa mradi wa maji wa itumbili nyakaliro na uchimbaji wa visima vi refu jumla ndogo ukerewe dc ujenzi wa mradi wa maji vijiji vya busunda mahande muhula na namasabo mradi wa maji wa chabilungo na lutare jumla ndogo ilemela dc ujenzi wa maji wa nyamwilolelwa ujenzi wa mradi wa maji wa igombe igogwe kahama na nyamadoke jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs misungwi dc ujenzi wa mradi wa matale manawa mradi wa maji wa mbarika lutalutale ngaya na nyamamb bugisha jumla ndogo sengerema uchimbaji wa visima vinne vya nyamililo mulaga imalamawazo na nyamatongo mradi wa maji vijiji vya buyagu na kalangalala na bitoto mradi wa maji vijiji vya luchi li nyakasungwa igwanzozu ujenzi wa mradi wa chamabanda nyandakubwa mradi wa maji katika vijiji vya tunyenye na ishishangholo jumla ndogo magu dc uchimbaji wa visima na ujenzi wa miundo mbinu ya maji katika vijiji vya misambo kisesa b yichobela na lubugu uchimbaji na ukarabati wa visima na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs mradi wa maji katika vijiji vya matela muda mwabulenge kinango sekondary makamba shilingwa kongolo ilungu langi na utale jumla ndogo jumla mkoa wa mwanza morogoro mvomero dc uchimbaji wa kisima kirefu katika kijiji cha lutenge jumla ndogo gairo dc ujenzi wa miundombinu ya maji kijiji cha ilama ujenzi wa miundombinu kijiji cha ihenge jumla ndogo kilombero dc ujenzi wa mradi wa maji wa msolwa na nyange jumla ndogo ulanga dc mradi wa maji vijiji vya malinyi kiping na makerere jumla ndogo morogoro dc mtaalaam mshauri na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ujenzi wa mradi katika kijiji cha kifindike mradi wa maji mtiririko katika kijiji cha fulwe mradi wa maji kisaki kituoni jumla ndogo malinyi dc uchimbaji wa visima virefu jumla ndogo jumla mkoa wa morogoro shinyanga kishapu dc ujenzi wa chanzo cha maji kwa ajili ya mradi wa maji wa kijiji cha doleleji ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha ikonongo jumla ndogo kahama tc ujenzi wa mradi wa maji wa zongomera jumla ndogo jumla mkoa wa shinyanga geita geita dc mkata wa kununua mabomba kwa ajili ya kujengea mradi wa maji wa chikobe jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs chato dc miradi ya maji ya rubambangwe mbuye bwina kikumbaitare ichwankima imalabupia na mradi wa visima vya mnekezi
 miradi ya maji ya rubambangwe mbuye bwina kikumbaitare ichwankima imalabupia na mradi wa visima vya mnekezi
 mradi wa maji wa imalabupina na ichwankima ujenzi wa mradi wa imalabupina na ichwankima jumla ndogo nyangh wale dc mradi wa maji wa nyarubele mradi wa maji wa nyamtukuza usimamizi wa miradi ya maji vijijini ujenzi wa miundombinu ya kusambaza maji katika vijiji vya ikangala khar umwa na izunya ujenzi wa mradi wa maji vijiji vya kitongo ikangala kharumwa kayenze na bukwimba jumla ndogo jumla mkoa wa geita na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs manyara simanjiro dc ujenzi wa mradi wa maji katiak kijiji ch nyaisinyai ujenzi wa mradi wa maji katika kijij cha olbili jumla ndogo hanang dc uwekaji wa mfumo wa umeme jua katika vijiji vya ginirish masusu darojick na murumba uwekaji wa mfumo wa umem jua katika vijiji vya dawar dumbeta hilbadaw na wandela jumla ndogo babati tc ujenzi wa mradi wa maji wa haraa ujenzi wa mradi wa maji wa malangi jumla ndogo babati dc ujenzi wa mradi wa maji wa ufana diffir walahu ujenzi wa mradi wa maji wa darakuta minjingu ujenzi wa mradi wa tsamas ukarabati wa mradi wa gallapo jumla ndogo kiteto dc ujenzi wa radi wa maji wa katikati ujenzi wa mradi wa maji wa nchinila ujenzi wa mradi wa maji wa amei na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ukarabati wa mradi wa maji songambele ujenzi wa mradi wa kinua ujenzi wa mradi wa ka loleni uchimaji wa visima katika halmashauri ya kiteto mradi wa maji kijiji cha zambia jumla ndogo mbulu dc ujenzi wa mradi wa maji masieda ujenzi wa mradi wa moringa ujenzi wa mradi wa singu ujenzi wa mradi wa maji wa haydom ujenzi wa mradi wa arri harsha yaeda ampa hayseng ujenzi wa mradi wa dongobesh mradi wa maji hydom mradi wa maji mor inga mradi wa maji wa kijiji cha moringa ujenzi wa mradi wa mongahay tumati jumla ndogo jumla mkoa wa manyara na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs songwe ileje dc ujenzi wa maradi wa maji mabula na mbalula ujenzi wa maradi wa maji ilate na kapeta jumla ndogo momba dc uchimbaji wa visima katika kijiji ikana jumla ndogo tunduma dc uchimbaji wa visima katika halmashauri ya mji tunduma jumla ndogo mbozi dc mradi wa maji wa vijiji vya iyula jumla ndogo jumla mkoa wa songwe kagera misenyi dc ujenzi wa mradi wa igulugati usimamizi wa ujenzi wa mira di ya maji ujenzi wa mradi wa kakunyu ujenzi wa mradi wa igulugati ujenzi wa mradi wa rukurungo jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs kyerwa dc upanuzi na ukarabati wa mradi wa maji kaisho isingiro ruk ulaijo na kagenyi ukarabati na upanuzi wa mradi wa maji wa lukulaijo na kagenyi mradi wa kusambaza maji katika vijiji kutoka kata uwekaji wa mfumo wa umeme kwenye vyanzo vya maji katika mradi wa mbuba ukarabati wa miradi ya maji ya nyakagera kimuli bigenyi kakelele kalongo na chanyangabwa ukarabati wa mradi wa maji wa mbira jumla ndogo bukoba dc ujenzi wa mradi wa maji wa lukindo ujenzi wa mradi wa maji wa bituntu na makongo bushwa ujenzi wa mradi wa kibirizi usimamizi wa miradi ya maji ya programu ya maji jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs muleba dc ujenzi wa mradi wa kishoju mradi wa maji kangaza ujenzi wa mradi wa izigo itoju na kabale jumla ndogo ngara dc ujenzi wa mradi wa kanazi kabalenzi ujenzi wa mradi wa mrurvyagira ujenzi wa mradi wa winyana usimamizi wa mradi wa rwinyana munjebwe mukibogoye usimamizi wa mradi wa muruvyagira kanazi ka balenzi uwekaji wa mfumo wa umeme kwenye vyanzo vya mai katika mradi wa kanazi kabalenzi uwekaji wa mfumo wa umeme kwenye vyanzo vya mai katika mradi wa muhweza murugarama usimamizi wa mradi wa muhweza murugarama mbuba mukubu jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs karagwe dc mradi wa maji kayungu mradi wa maj chamchuzi mradi wa maji iteera ujenzi wa meadi wa maji wa kayungu mradi wa maji kijiji cha chamchuzi mradi wa maji chabuhora mradi wa maji kigorogoro jumla ndogo jumla mkoa wa kagera mtwara nanyamba dc ujenzi wa mradi wa maji wa ngoja chawi webco tanzania jumla ndogo tandahimba dc ujenzi wa mradi wa maji wa maji katika kijiji ch mkupete ukarabati wa mradi wa maji wa maheha jangwani mndamkulu chipyai na umoja na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ukarabati wa mradi wa maji wa mkonjowano litehu libobe na mkolachini upanuzi wa mradi wa maji wa mahuta jumla nd ogo mtwara dc ujenzi wa mradi wa nanyamba mbembaleo ujenzi wa mradi wa mji wa msangamkuu ujenzi wa mradi wa mpapura lyowa ujenzi wa mradi wa nanyamba maranje ujenzi wa mradi kilambo jumla ndogo newala dc mradi wa maji kijiji cha lukohe mradi wa maji kijiji cha makukwe jumla ndogo newala tc ukarabati wa miundimbinu ya maji katika vijiji jumla ndogo nanyumbu dc gharama za kuunganisha umeme kwenye mradi wa maji lukula ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha nandete jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs masasi dc ujenzi wa mradi wa makong onda rivang mradi wa maji makong onda rivango mradi wa maji wa mwena liloya mradi wa maji mpindimbi shauimoyo jumla ndogo jumla mkoa wa mtwara kigoma kasulu tc mradi wa maji wa heru juu jumla ndogo kasulu dc mradi wa maji wa muhunga mradi wa maji wa kimombwa jumla ndogo uvinza dc ujenzi wa mradi wa ilagala ujenzi wa mrad wa maji vijiji vya kalya jumla ndogo kigoma dc ujenzi wa mradi wa maji kalinzi na mlangala jumla ndogo jumla jumla mkoa wa kigoma na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs arusha ngorongoro dc ujenzi wa mradi wa donyosambu masusu ujenzi wa mradi wa malambo jumla ndogo arusha dc mradi wa likamba ujenzi wa mradi wa maji wa oloitushula na nengung ujenzi wa mradi wa maji wa bwawani jumla ndogo monduli dc mradi wa bwawa la mbuyuni mradi wa maji lendikinya jumla ndogo longido dc ujenzi wa mradi wa maji luondoluo jumla ndogo meru dc mradi wa maji king ori mradi wa maji kwaugoro mradi wa maji nshupu na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs mradi wa maji ndoombo nkoarisambu jumla ndogo jumla mkoa wa arusha simiyu bariadi tc mradi wa maji wa nyaumata jumla ndogo itilima dc mradi wa maji wa isengwa mradi wa maji wa lagangabilili mradi wa maji wa kabale mradi wa maji wa mwampalala ujenzi wa mra di wa maji ikungulipu miradi ya maji lagangabilili isengwa mwamapalala na kabale jumla ndogo meatu dc mradi wa mradi wa maji wa kijiji cha lubiga mradi wa maji wa kijiji cha itinje mradi wa maji wa vijiji nya mwandoya na igobe mradi wa maji wa kijiji cha mwamalole mradi wa maji wa kijiji cha bukundi na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs mradi wa maji wa upanuzi wa mjini mwanhuzi mtaalam mshauri wa miradi maji mradi wa maji wa vijiji vya mwamishali na mwambiti mradi wa maji kijiji cha nkoma ujenzi wa bwawa la mwanjoro jumla ndogo jumla mkoa wa simiyu kilima njaro rombo dc mradi wa maji ngaremi shimbi and leto usimamizi wa mradi wa leto ngareni na shimbi mashariki mradi wa maji kijiji cha ngareni jumla ndogo jumla mkoa wa kilimanjaro katavi nsimbo dc uchimbaji wa visima uchimbaji wa visima jumla ndogo mpimbwe dc ujenzi wa mradi wa mirumba ujenzi wa mradi wa kibaoni na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ukarabati wa mradi wa maji wa use vya na majimoto ujenzi wa mnara wa tanki la urefu wa mita na ujazo wa lita jumla ndogo mlele dc ujenzi wa mradi wa kijiji cha nsekwa ujenzi wa mradi wa kijiji cha inyonga ujenzi wa mradi wa kamsisi village ujenzi wa mradi wa maji wa kijiji cha ilunde miradi ya maji katika vijiji wilayani mlele ujenzi wa mradi wa wachawaseme village mradi wa utafiti na uchimbaji wa visima jumla ndogo jumla mkoa wa katavi mara bunda dc ujenzi wa mradi wa maji kibara ujenzi wa maradi wa maji wa mugeta jumla ndogo rorya dc kupeleka mabomba halmshauri kwa ajili ya ujenzi wa miradi ya wsdpii ujenzi wa mradi wa maji wa ingri juu jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs bunda dc ujenzi wa mradi wa maji wa nyamuswa ujenzi wa miundombinu ya maji katika mradi wa kinyambwiga ujenzi wa mradi wa maji wa mugeta nyang aranga jumla ndogo jumla mkoa wa mara lindi lindi mc usimamizi wa miradi ya maji ya wsdp mradi ya maji chikonji na kaskazini mradi wa maji wa mkanga jumla ndogo kilwa masoko dc mradi wa maji ya bomba na uvunaji wa maji ya mvua mingumbi miteje ujenzi wa mradi katika vijiji vya migumbi kililima naipuli tigi mtandago na miteja jumla ndogo lindi dc mradi wa maji hingawali ujenzi wa mradi wa jangwani na nanyanje ujenzi wa mradi wa maji wa vijiji vya litipu nahukahuka na nyangamala na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs jumla ndogo jumla mkoa wa lindi tanga bumbuli dc ukarabati wa miundombinu ya mradi wa soni mkuzu jumla ndogo kilindi dc ujenzi wa bwawa na miundombinu ya maji katika kijiji cha kwinji muungano ujenzi wa mradi wa maji bwawa la saunyi jumla ndogo tanga mc mradi wa maji kirare mapojoni na mwarongo jumla ndogo pangani dc ukarabati na upanuzi wa mradi wa maji meka mseko ujenzi wa mradi wa mtango jumla ndogo lushoto dc mradi wa maji shume manolo madala
 jumla ndogo mkinga dc ujenzi wa mradi wa maji wa mwakijembe ujenzi wa mr adi wa bwagamacho ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha doda na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs miradi ya maji kupitia programu ya maendeleo ya maji jumla ndogo muheza dc ujenzi wa mradi wa kivindo uwekaji wa mfumo wa umeme katika mradi wa mlingano ujenzi wa mradi wa kivindo jumla ndogo handeni dc ununuzi na ufungaji wa pampu na dira za maji kwa ajili ya mji wa handeni jumla ndogo jumla mkoa wa tanga pwani rufiji dc uchimbaji wa visima katika halmashauri ya wilaya ya rufiji jumla ndogo mkuranga dc uchimbaji wa visima nane katika halmashauri ya mkuranga jumla ndogo kibaha tc ujenzi wa mradi wa maji mikongeni mradi wa maji sofu jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs kisarawe dc ujenzi wa mradi wa chole kwala ujenzi wa mradi wa maji wa vukumburu jumla ndogo kibiti dc utafiti na uchimbaji wa visima katika vijiji kumi na mbili jumla ndogo jumla mkoa wa pwani singida ikungi dc ukarabati wa mradi wa iyumbu ukarabati wa mrad wa maji kijiji cha mkiwa ukarabati wa mradi wa maji vijiji vya mhintiri na nkhoiree jumla ndogo mkalama dc upanuzi wa mradi wa maji wa muntamba jumla ndogo itigi dc uchimbaji wa isima katiaka halmashauri ya wilaya ya itigi ujenzi wa mradi wa ipande ukarabati wa mradi wa sanjaranda jumla ndogo na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs iramba dc ujenzi wa mradi wa maji wa mlandala ujenzi wa mrad wa maji wa iguguno ujenzi wa mradi wa maji wa mgungia jumla ndogo jumla mkoa wa singida njombe ludewa dc ukarabati wa mradi wa maji wa mlangali itundu ukarabati wa mradi wa maji wa lifua manda ukarabati wa mradi wa maji wa kijiji cha ludewa k jumla ndogo makambako tc uchimbaji wa visima sita jumla ndogo wanging ombe dc ukarabati wa mradi wa ma ji wa kipengere mradi wa wangama mtapa igwachanya kwa awamu ya kwanza
 ujenzi wa mradi wa makoga mradi wa igando kijombe kwa awamu ya kwanza
 na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs usanifu wa mradi wa maji wa wangama mtapa ukarabati wa mradi wa maji wa kijiji cha isidangosi jumla ndogo makete dc ukarabati wa mradi wa maji wa magoma bulongwa mradi wa wangama mtama kwa awamu ya kwanza
 jumla ndogo njombe tc usimamizi wa miradi ya maji ya igongwi group scheme ujenzi wa mradi wa maji wa igongwi group jumla ndogo jumla mkoa wa njombe dodoma dodoma mc mradi wa maji wa gawa ye jumla ndogo kondoa dc mradi wa maji wa kiteo marumba jumla ndogo kondoa tc mradi wa maji wa kijiji cha kwapakacha na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs mradi wa maji wa kijiji cha kilimani mradi wa aji wa mtaa wa kichangani uchimbaji wa visima vya maji katika maeneo ya maji ya shamba bichwa kwapakacha kichangani and ktc hospital katika mji mdogo wa kondoa uchimbaji wa visima sita katika mji mdogo wa kondoa ujenzi wa mradi wa maji wa wisikwantisi jumla ndogo chemba dc ujenzi wa mradi wa maji wa maji katika kijiji cha pongai jumla ndogo kongwa dc ujenzi wa mradi wa chiwe ujenzi wa mradi wa maji wa kongwa chiwe matongoro na machenje ujenzi wa mradi wa maji wa kongwa maji ujenzi wa mradi wa maji wa machenje mradi wa maji kijiji cha matongoro jumla ndogo jumla mkoa wa dodoma na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs dar es salaam temeke mc ujenzi wa miundombinu ya mradi wa maji mambo leo sandali na mabatini tandika jumla ndogo kigamboni mc ujenzi wa mradi wa maji katika mtaa wa chambewa kata ya pembamnazi jumla ndogo jumla mkoa wa dar es salaam iringa kilolo dc mradi wa maji lundamatwe kitelewasi ujenzi wa mradi wa maji wa ilambo jumla ndogo iringa dc mradi wa maji wa mfyome usimamizi wa miradi ya maji katika vijiji mradi wa maji izazi mnadani mradi wa maji malinzanga mradi wa maji migoli mtera jumla ndogo jumla mkoa wa iringa na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ruvuma tunduru dc ujenzi wa mradi wa maji wa mbesa ujenzi wa mradi wa maji matemanga jumla ndogo namtumbo dc ujenzi wa mradi wa mradi wa litole usima zi wa mradi wa maji wa mkogogulioni nahimba na litola pamoja na kumbara ujenzi wa mradi wa maji wa mkongo gulioni na nahimba jumla ndogo mbinga dc uchimbaji wa visima viwili katika halmashauri ya mbinga ujenzi wa mradi wa litumbandyosi jumla ndogo songea dc ujenzi wa mradi wa maji wa lilondo ujenzi wa mradi wa maji wa maweso ujenzi wa mradi wa maji wa luyeleha awamu ya kwanza jumla ndogo madaba dc ukarabati wa mradi wa maji wa madaba matepa lituta na kipingo jumla ndogo jumla mkoa wa ruvuma na
mkoa halmashauri jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs rukwa sumbawanga mc ukarabati wa mradi wa maji katika vijiji ya matanga na kisuma ujenzi wa mradi wa maji katika vijiji vya kasense na chipu jumla ndogo nkasi dc ujenzi wa mradi wa maji kisula mradi wa maji isale mradi wa maji kijiji ha kabwe mradi wa maji kawa mradi wa maji kamwanda jumla ndogo jumla mkoa wa rukwa jumla kuu fedha zilizotumwa katika halmashauri b
mamlaka za maji sa fi na usafi wa mazingira na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs kagera bukoba uwssa upanuzi wa mtandao wa maji katika mji wa bukoba malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji ujenzi wa mradi wa maji katika mji wa kayanga omulushaka lot ujenzi wa mradi wa maji katika mji wa muleba lot ujenzi wa mradi wa maji katika mji wa kamachumu lot jumla kigoma kigoma uwssa malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji jumla mara mgango kyabakari malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji jumla musoma uwssa mradi wa maji mji mdogo wa bunda ulazaji wa bomba kuu kutoka migungani hadi kaswaka na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs mradi wa maji mji wa bunda uunganishaji wa wateja mradi wa maji wa mwalimu j
k nyerere wa butiama uboreshaji wa huduma ya maji kati ka mji wa bunda jumla iringa iringa uwssa ununuzi wa mabomba na viungio mradi wa uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa makambako mradi wa uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa lu dewa ukarabati wa mradi wa maji wanging ombe mradi wa uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa mafinga mradi wa uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa ilula ununuzi wa viungio mradi wa uboresha wa huduma ya maji katika mji wa kilolo na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs usimamizi wa miradi unaofanywa na mamlaka ya maji iringa jumla singida singida uwssa mradi wa uboreshaji huduma ya maji katika miji ya man yoni and kiomboi lot uchimbaji na ufungaji wa pampu kwenye kisima mradi wa uboreshaji huduma ya maji katika miji ya manyoni and kiomboi lot piping works and construction of associated structures mradi wa uboreshaji huduma ya maji katika mji wa kiomboi mradi wa ukarabati wa chanzo cha maji cha kisaki irao na upanuzi wa mtandao wa maji katika mji wa singida jumla mtwara mtwara uwssa upanuzi wa mtandao wa kusambaza maj katika manispaa ya mtwara na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs mradi wa kuboresha uzaji wa maji kutoka chanzo cha maji cha mchuchu upanuzi wa mtandao wa mabomba ukarabati wa mradi wa maji mbuo na ufungaji wa dira za maji jumla mwanza mwanza uwssa ujenzi wa mradi wa maji na usafi wa mazingira katika mji wa sengerema lvwatsan ii usimamizi wa miradi ya maji jumla dodoma dodoma uwssa ukarabati wa mradi wa maji katika mji wa chamwino ujenzi wa mradi wa maji katika mji wa kibaigwa mradi wa maji kijiji cha mlowa ulazaji wa bomba kuu kutoka tanki la luangu hadi national housing cooperation iyumbu jumla geita geita uwssa ununuzi wa mabomba na viungio vyake ujenzi wa mradi wa maji geita upanuzi wa mtandao wa maji na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs upanuzi wa mtandao wa maji jumla lindi lindi uwssa kulipia gharama za umeme ununuzi wa mabomba na dira za maji uchimbaji wa visima na ufungaji wa pampu katika mradi wa mpara kilwa masoko uboreshaji wa mradi wa maji kilwa masoko ununuzi wa mabomba kwa ajili ya mradi wa maji katika mji wa liwale ununzi wa dira za maji na viungio kwa ajili ya mradi wa maji katika mji wa liwale ukarabati wa tanki ununuzi wa dira za maji ununuzi wa viungio vya mabamba kuboresha chanzo cha maji cha mpara kilwa masoko na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ununuzi wa pampu kwa ajili ya mradi wa maji katika mji wa liwale jumla manyara babati uwssa kufanya utafiti wa maji chini ya ardhi na uchimbaji wa kisima ujenzi wa ofisi babati ujenzi wa mradi wa maji mbulu ujenzi wa mradi wa maji katesh ununuzi wa pampu kwa ajili ya mradi wa maji mbulu jumla morogoro morogoro uw ssa upanuzi wa mradi wa majitaka kutoka mafisa hadi kihonda ulazaji wa bomba kuu katika eneo la kiegea ulazaji wa bomba kuu katika eneo la mkundi na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji katika eneo la mkundi upanuzi wa mradi wa maji wa lipangalala na maendeleo katika mji wa ifakara upanuzi wa mtandao wa kusambaza maji na ununuzi wa dira za maji kwa ajili ya mji wa mahenge usimamizi wa miradi ya maji katika mi ji ya kilosa mvomero gairo na turiani ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji katika eneo la kihonda ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha makuyu mji wa mvomero ujenzi wa mradi wa maji njia panda manze se jumla dar es salaam dawasa ulipaji wa fidia kwa wananchi watakaopisha mradi ujenzi wa bwawa la kidunda mradi wa uchimbaji wa visima vya kimbiji na mpera jumla mtwara makonde uwssa malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ukarabati wa mradi wa maji makonde jumla mtwara uwssa upanuzi wa mtandao wa kusambaza maji katika manispaa ya mtwara ukarabati wa mradi wa maji wa mbuo na ufungaji wa dira za maji kwa wateja uchimbaji wa visima viwili na ukarabati wa kisima kimoja katika mji wa ruangwa jumla masasi nachingwea uwss malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji jumla kilimanjaro moshi uwssa upanuzi wa mtandao wa maji taka katika manispaa ya moshi ujenzi wa mradi wa maji wa kijiji cha mamba katika hal mashauri ya moshi jumla tanga tanga uwssa ulazaji wa mtandao wa majitaka kutoka duga mwembeni hadi makorora usimamizi wa mradi wa maji makorora na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ununuzi wa mabomba na viungio kwa ajili ya ujenzi wa mradi wa maji katika jiji la tanga ununuzi wa mabomba na viungio kwa ajili ya mradi wa maji pongwe katika halmashauri ya muheza ujenzi wa mradi wa maji kutoka pongwe hadi kitisa katika halmashauri ya muheza ujenzi wa mradi wa maji katika mji wa songe jumla handeni trunk main malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji jumla ruvuma songea uwssa ujenzi wa visima vya maji ulazaji wa mabomba na ujenzi wa matanki ya maji katika mji wa tunduru ununuzi wa dira za maji ujenzi wa tanki na ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji katika mji wa mbinga ununuzi wa mabomba na viungio kwa ajili ya miradi ya maji katika miji ya songea mbinga namtumbo na tunduru ujenzi wa tanki na ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji katika mji wa namtumbo na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji na ufungaji wa dir za maji ujenzi wa tanki na ulazaji wa mabomba ya kusambaza maji katika mji wa namtumbo usimamizi wa miradi ya maji jumla mbeya mbeya uwssa uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa tunduma uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa mlowo uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa itumba uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa kasumulu uboreshaji wa huduma ya maji katika mji vwawa jumla tabora sikonge uwssa ulazaji wa bomba kuu na mabomba ya kusambaza maji katika mji wa sikonge jumla tabora uwssa ununuzi wa madawa ya kusafisha maji jumla na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs shinyanga kashwasa ununuzi wa mabomba na viungio malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji upanuzi wa mtandao wa kusambaza maji kutoka bomba kuu la kashwasa kwenye miji ya isaka na kagongwa lot usimamizi wa miradi ya maji jumla shinyanga uwssa upanuzi wa mtandao wa kusambaza maji lot upanuzi wa mtandao wa kusambaza maji lot ii ununuzi wa mabomba na viung io ununuzi wa dira za maji upanuzi wa mtandao wa kusambaza maji lot iii jumla pwani chalinze uwssa malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji ununuzi wa mabomba na viungio jumla na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs simiyu maswa uwssa usimamizi wa mradi wa maji wa kitaifa maswa uboreshaji wa huduma ya maji katika mradi wa maji wa kitaifa wa maswa usimamizi wa mradi wa maji wa kitaifa wa maswa malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji ukarabati wa mradi wa maji wa kitaifa maswa kazi za dharura jumla simiyu uwssa usimamizi wa ujenzi wa mtam bo wa kutibu maji kwa ajili ya mradi wa maji wa kitaifa wa maswa jumla bariadi uwssa malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji jumla njombe njombe uwssa uboreshaji wa hudum ya maji kibena howard pumping water supply project lot gharama za kuhamisha wananchi wanaopisha mradi wa maji jumla na
mkoa mamlaka ya maji jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs makete uwssa ujenzi wa mradi wa maji kutoka kijiji cha unyagogo hadi kijiji cha iwaw jumla tabora nzega uwssa mradi wa uboreshaji wa huduma ya maji katika mji wa nzega jumla rukwa sumbawanga uwssa ununuzi wa mabomba na viungio pamoja na upanuzi wa mtandao wa maji malipo ya umeme tanesco kwa ajili ya mitambo ya kuzalisha maji jumla katavi mpanda uwssa ujenzi wa mradi wa maji katika mji wa mpanda ununuzi wa mabomba na ulazaji wa bomba kuu kutoka kanoge hadi wenye chanzo jumla arusha arusha uwssa usimamizi wa miradi ya maji jumla jumla kuu mamlaka za majisafi na usafi wa mazingira c
miradi inayosimamiwa na wizara na
wizara jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs wizara ya maji na umwagiliaji mradi wa maji wa lvemp ii jumla ndogo uchimbaji wa visima katika halmashauri za kondoa chato hanang biharamulo simanjiro dodoma mc namanga etc utafiti wa maji chini ya ardhi na uchimbaji wa visima katika halmashauri za nsimbo mpanda na iramba uchimbaji wa visima katika halmashauri za mpanda ruangwa na hanang jumla ndogo mradi wa kutoa ma ji ziwa victoria kupeleka katika miji ya isaka na kagongwa lot mradi wa kutoa maji ziwa victoria kupeleka katika miji ya isaka na kagongwa lot jumla ndogo ujenzi wa bwawa la mwanjoro jumla ndogo ujenzi wa mradi wa maji tabora igunga na nzega jumla ndogo na
wizara jina la mradi kiasi kilichotumwa tzs ujenzi wa mradi wa maji katika mji wa longido lot ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha engikareti wilayani longi do lot ujenzi wa mradi wa maji longindo lot jumla ndogo ujenzi wa mradi wa maji orkesumet lot jumla ndogo malipo ya ada ya uanachama wa amcow jumla ndog ujenzi wa mradi wa maji chalinze phase ii package jumla ndogo ujenzi wa mradi wa same mwanga korogwe ujenzi wa mradi wa same mwanga korogwe usimamizi wa mradi wa maji wa same mwanga jumla ndogo provision of consultancy services to assess the existing private sector based water supply facilities supply chain jumla ndogo jumla miradi inayosimamiwa na wizara jumla kuu fedha zilizotumwa kutekeleza miradi ya maji nchini kiambatisho na
 orodha ya vi sima vilivyochimbwa na wakala wa uchimbaji visima na ujenzi wa mabwawa ddca na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr coast kazimzumbwi m s
alex bunzu kisarawe 
 d salaam upan ga m s
moi ilala 
 katavi inyonga kamsisi m s
ded mlele xvi mlele katavi inyonga kankelele m s
ded mlele xvii mlele 
 katavi inyonga mtakuja m s
ded mlele xviii mlele 
 geita chato mpolngola a m s
ps mowi xiii chato dry geita chato kisesa m s
ps mowi xiv chato geita chato bulolwambeshi m s
ps mowi xv chato geita chato ibisabageni m s
ps mowi xvi chato geita chato bupandwashimba m s
ps mowi xvii chato geita chato plot a m s
ps mowi xviii chato geita chato nyantimba centre m s
ps mowi xix chato geita chato ihanga m s
ps mowi xx chato coast sungwi m s
james mashinga kisarawe katavi mpimbwe nyambwe school m s
ded mpimbwe mpimbwe 
 na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr katavi mpimbwe msadya m s
ded mpimbwe vi mpimbwe 
 katavi mpimbwe mkwajuni centre m s
ded mpimbwe vii mpimbwe 
 katavi mpimbwe maimba centre m s
ded mpimbwe viii mpimbwe 
 katavi mpimbwe centre amani m s
ded mpimbwe ix mpimbwe 
 katavi mpimbwe ukingwamizi school m s
ded mpimbwe mpimbwe 
 katavi mpimbwe luchima school m s
ded mpimbwe xi mpimbwe 
 katavi mpimbwe mawiti kabunde school m s
ded mpimbwe xii mpimbwe 
 katavi mpimbwe ikulwe madulu dispensary m s
ded mpimbwe xiii mpimb we 
 katavi mpimbwe minyoso centre m s
ded mpimbwe xiv mpimbwe 
 katavi mpimbwe lunguya m s
ded mpimbwe xv mpimbwe 
 d salaam chanika m s
hawa mwamanda ilala 
 katavi izenga primary school m s
ded mlele mlele 
 katavi kalila prison m s
ded mpanda ii tanganyika 
 katavi kamjela m s
ded mpanda iii tanganyika dry katavi kamjela m s
ded mpanda iv tanganyika 
 katavi ilangu m s
ded mpanda tanganyika 
 na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr katavi vikonge m s
ded mpanda vi tanganyika 
 katavi kasinde m s
ded mpanda vii tanganyika dry katavi ifukutwa m s
ded mpanda viii tanganyika 
 katavi nkungwi mpanda m s
ded mpanda ix tanganyika 
 katavi sibwesa m s
ded mpanda tanganyika 
 katavi kasekese m s
ded mpanda xi tanganyika 
 katavi kafisha mpanda m s
ded mpanda xii tangan yika 
 katavi kamsanga mpanda m s
ded mpanda xiii tanganyika 
 katavi mnyagala mpanda m s
ded mpanda xiv tanganyika 
 katavi kabage mwamapuli mpanda m s
ded mpanda xv tanganyika 
 katavi kasangamtongwe mpanda m s
ded mpanda xvi tanganyika 
 katavi bulamata mpanda m s
ded mpanda xvii tanganyika 
 katavi kapanga m s
ded mpanda xviii tanganyika 
 katavi katuma secondary chool m s
ded mpanda xix tanganyika 
 katavi mpembe m s
ded mpanda xx tanganyika 
 mwanza lububu m s
ytc co
ltd magu 
 mwanza iyushi b m s
ytc co
ltd ii magu 
 mwanza iramanta m s
ytc co
ltd iii magu 
 na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr kilimanjar uchira m s
jumuiya ya watumia maji moshi 
 katavi halimashauri m s
ded nsimbo nsimbo 
 katavi ikondamoyo shule ya msingi m s
ded nsimbo ii nsimbo 
 katav katumba kituo cha afya m s
ded nsimbo iii nsimbo 
 katavi ndulumo school m s
ded nsimbo iv nsimbo 
 katavi kabuga m s
ded nsimbo nsimbo 
 katavi kapanda m s
ded nsimbo vi nsimbo katavi kapanda wenyeji m s
ded nsimbo vii nsimbo 
 katavi muhangano kashelemi m s
ded nsimbo viii nsimbo 
 katavi itenke igiramate m s
ded nsimbo ix nsimbo 
 katavi kambuzi hoti m s
ded nsimbo nsimb katavi bulembo m s
ded nsimbo xi nsimbo 
 katavi ugala m s
ded nsimbo xii nsimbo 
 iringa ludewa m s
ded ludewa ludewa 
 lindi nangurukuru m s
mangula livestock trading ltd kilwa 
 iringa matamba kilovo m s
saint paul partners spp makete 
 iringa nhungu m s
saint paul partners spp makete 
 tanga mbuliza m s
ded pangani pangani 
 tanga masaika m s
ded pangani pangan 
 na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr tanga msaraza m s
ded pangani pangani 
 tanga mwera ushongo m s
ded pangani pangani 
 mwanza buhindi m s
buhindi forest plantation ii buchosa 
 coast mzenga m s
yona manase mtipa kisarawe 
 singida rungwa m s
rungwa game reserve manyoni dry coast garagaza m s
faf grains ltd ii kibaha 
 lindi ngongo m s
director general nic lindi low d salaam malambamawili m s
nestor mkumbo ubungo abandon ed dodoma zuzu m s
duwasa dodoma 
 dodoma uzunguni m s
president s office dodoma dry tanga mkingaleo m s
water mission mkinga 
 coast pangani m s
sunshare company lim ited kibaha 
 coast masjid miwaga m s
khalid islamic foundation kibiti 
 d salaam stakishari m s
nelson lujara ilala abandon ed d salaam mbezi makabe m s
sebastian nkoha ubungo 
 d salaam mwo ngozo m s
national housing corporation kigamboni 
 d salaam mwongozo m s
national housing corporation kigamboni coast bwilingu m s
mosses urassa chalinze 
 morogoro sokoine m s
sokoine university of agriculture sua 
 na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr manyara getarer m s
trust engineering co
ltd i hydom 
 manyara endagaw chini m s
trust engineering co
ltd ii hydom 
 manyara hayeda m s
trust engineering co
ltd iii hydom dry coast sunwi m s
george b
haule kisarawe tabora ulyankulu m s
veta urambo 
 coast pingo m s
twyford tanzania ceramics ltd ii chalinze coast mafizi m s
agnes luhwango kisarawe abandon ed njombe ludewa m s
kadesh a
mhagama ludewa 
 iringa mkwawa m s
muce iringa coast zogowale m s
falcon animal feed ltd kibaha coast pingo m s
twyford tanzania ceramics ltd iii chalinze 
 d salaam bandarini m s
ticts ilala 
 d salaam bandarini m s
ticts ii ilala 
 d salaam bandarini m s
ticts iii ilala 
 d salaam bandarini m s
ticts iv ilala 
 arusha mafao house m s
nssf arusha 
 kilimanjar mwanga mwaniko m s
ded mwanga mwanga kilimanjar mwanga mwaniko m s
ded mwanga ii mwanga na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr coast matipwili m s
elven agri company limited i bagamoyo 
 mtwara mchuchu ruwelu m s
md patty interplan limited mtwara 
 mtwara mchuchu ruwelu m s
md patty interplan limited ii mtwara 
 mtwara mchuchu mbuo m s
md patty interplan limited iii mtwara 
 d salaam masaki m s
dg pccb ilala 
 dodoma mzogole m s
godwin mwisomba bahi dry dodoma zejele m s
emmanuel nyaumba dodoma dry manyara katesh township mogitu m s
ded hanang hanang 
 manyara katesh township mogitu m s
ded hanang ii hanang 
 manyara ming enyi gehandu m s
ded hanang hanang dry manyara gisambalang m s
ded hanang hanang 
 manyara gidamway m s
ded hanang hanang dry manyara endamudega bassotru m s
ded hanang hanang coast matipwili m s
elven agri company limited ii bagamoyo 
 coast vikuge m s
isaria mwende kibaha 
 d salaam chanika s
celina m
solomon ilala manyara mewadan m s
trust engineering co
ltd iv hydom 
 coast vikuge m s
allan tuni kibaha na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr tanga handeni m s
tanzania electrical supply office handeni 
 d sal aam mbezi juu m s
zena issa kinondoni 
 lindi nangurukuru m s
mbwana lindi 
 katavi inyonga imalauduki m s
ded mlele xix mlele 
 katavi inyonga kanoge m s
ded mlele xx mlele 
 katavi inyonga wacha waseme m s
ded mlele xxi mlele 
 katavi inyonga ilunde school m s
ded mlele xxii mlele 
 katavi inyonga mlimani dispensary m s
ded mlele xxiii mlele katavi inyonga sang ali m s
ded mlele xxiv mlele 
 katavi inyonga m s
ded mlele xxv mlele d salaam mbezi msumi m s
emil paul nsangano ubungo 
 katavi mpimbwe majimoto mnadani m s
ded mpimbwe xvi mpimbwe 
 singida rungwa m s
rungwa game reserve ii manyoni dry d salaam mabwepande m s
anna devries makulukulu kinondoni 
 coast msata m s
karuru r
katunzi chalinze 
 dodoma msantu m s
ded kondoa i kond oa 
 dodoma chikaluri gongo m s
ded kondoa ii kondoa 
 arusha maji ya chai m s
yessaya bwaseko arumeru 
 d salaam mbezi msakuzi m s
roggers siang a ubungo 
 na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr dodoma ihumwa m s
duwasa dodoma dry coast fukayose m s
anna c
mwacha bagamoyo katavi imalauduki m s
ded inyonga mlele dry katavi kamalampaka m s
ded inyonga ii mlele dry katavi nsenkwa primary school m s
ded in yonga iii mlele dry katavi kalovya primary school m s
ded inyonga iv mlele 
 katavi utende primary school m s
ded inyonga mlele 
 katavi igombe mnadani m s
ded inyonga vi mlele 
 katavi catholic inyonga m s
ded inyonga vii mlele 
 katavi masigo primary school m s
ded inyonga viii mlele dry katavi mgombe primary school m s
ded inyonga ix mlele dry katavi kamsisi primary school m s
ded inyon ga mlele 
 katavi wachawaseme m s
ded inyonga xi mlele 
 katavi inyonga dc m s
ded inyonga xiii mlele 
 katavi shule ya msingi ya kiislamu m s
ded inyonga xiv mlele 
 katavi kaulolo pri mary school m s
ded inyonga xv mlele 
 katavi ilela secondary school m s
ded inyonga xvi mlele 
 katavi kanoge primary school m s
ded inyonga xvii mlele 
 katavi ilelanda inyonga m s
ded inyonga xv iii mlele katavi mtakuja inyonga m s
ded inyonga xix mlele na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr katavi ilela inyonga m s
ded inyonga xx mlele d salaam goba m s
godfrey mushi kinondoni 
 ruvuma tunduru m s
diocese of undunru masasi tunduru 
 dodoma ihumwa m s
duwasa ii dodoma 
 dodoma nala m s
venance salvatory mabeyo dodoma dry kilimanjar chekereni m s
kkkt diocese moshi 
 d salaam kurasini kigam boni m s
crje east africa ltd kigamboni 
 d salaam malambamawili m s
nestory mkumbo ii ubungo 
 dodoma mauno malipu m s
ded kondoa iii kondoa 
 dodoma kalamba juu m s
ded kondoa iv kondoa 
 dodoma haubi m s
ded kondoa v kondoa 
 mtwara ruangwa m s
md mtuwasa i ruangwa mtwara ruangwa m s
md mtuwasa ii ruangwa mtwara makome m s
ded mtwara mtwara mtwara kilombe lo m s
ded mtwara ii mtwara dry mtwara moma m s
ded mtwara iii mtwara mtwara mitambo m s
ded mtwara iv mtwara mtwara mngoji m s
ded mtwara mtwara mtwara mwindi m s
ded mtwara vi mtwara dry na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr mtwara kawawa m s
ded mtwara vii mtwara mtwara mangopachanne m s
ded mtwara viii mtwara mtwara mkutimango m s
ded mtwara ix mtwara d salaam mbezi msumi m s
dawasa ubungo 
 coast mwavi m s
mowi bagamoyo d salaam madale m s
denis galinoma kinondoni 
 coast visezi vigwaza m s
grace john figure kibaha 
 coast kibosha mapinga m s
athman s
kabatange bagam oyo 
 d salaam mbezi king azi m s
dawasa ubungo 
 ruvuma kalulu m s
ded tunduru tunduru manyara gidamway ii m s
ded hanang hanang dry katavi kasinde m s
ded mpanda xxi tanganyika 
 coast pingo m s
twyford tanzania ceramics ltd iii chalinze 
 katavi kabungu m s
ded mpanda xxii tanganyika 
 katavi msasani m s
muwasa tanganyika katavi mpanda girls sec school m s
muwasa ii tanganyika katavi milalashongo m s
muwasa tanganyika katavi makongolo primary school m s
muwasa vi tanganyika katavi jelemanga m s
muwasa vii tanganyika coast mikon geni m s
omary mapande kibaha na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr dodoma chololo m s
ded kondoa vi kondoa dry dodoma mtiriangu m s
ded kondoa vii kondoa 
 dodoma kikilo kati m s
ded kondoa viii kondoa dodoma thawi juu m s
ded kondoa ix kondoa 
 dodoma thawi madukani m s
ded kondoa x kondoa 
 dodoma gaara m s
ded kondoa xi kondoa 
 dodoma nwebeni darabi m s
ded kondoa xii kondoa 
 dodoma sogasoga m s
de kondoa xiii kondoa morogoro sua campus m s
sokoine university of agriculture morogoro 
 d salaam kisota saranga m s
eng
leo kissakwa kigamboni 
 d salaam bunju m s
prof
mary kitula kinondoni 
 lindi magereza ruangwa m s
ruvuma water basin ruangwa tanga makarawe langoni m s
ded pangani pangani morogoro dakawa m s
mkulazi holding company limited morogoro mtwara kitama m s
la tifu s
hashimu tandahimba abandon ed mtwara rwelu m s
patty interplan limited mtwara dodoma kalamba chini m s
ded kondoa xiv kondoa dodoma salaka m s
ded kondoa xv kondoa coast mafizi m s
agnes lu hwango ii kisarawe na
mkoa namba ya kisima mahali kisima kilipo wilaya kina uwezo wa kisima mita m hr mtwara cotc lindi m s
basin officer ruvuma and southern coast basin lindi mtwara kitama m s
latifu s
hashimu ii tandahimba kagera izubagulo m s
ded biharamulo biharamulo katavi nsenkwa primary school ii m s
ded inyonga iii mlele 
 katavi masigo primary school ii m s
ded inyonga viii mlele 
 hotuba ya waziri wa kilimo na chakula mheshimiwa charles n
keenja mb
kuhusu makadirio ya matumizi ya fedha kw mwaka wa 
utangulizi 
mheshimiwa spika kutokana na taarifa iliy owasilishwa ha pa bungeni leo na mwenyekiti wa kamati ya ki limo na ardhi inayohusu wizara ya kilimo na chakula na baada ya kuzinga tia taarifa hiyo naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sa sa likubali kupitisha ma kadirio ya matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya kilimo na chakula kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa tulipata misiba ya wabunge wenzetu wanne
wabunge hao ni mhe
hayati capt
theodos james kasapira aliyekuwa mbunge wa ulanga mashariki mhe
hayati frank michael mussati aliyekuwa mbunge wa kasulu mashariki mhe
hayati balozi ahmed hassan diria aliyekuwa mbunge wa rahaleo na mhe
hayati abu towegale kiwanga aliyekuwa mbun ge wa kilombero
tunawapa pole wafiwa wote na kwa kuwa wote walitok ana na chama cha mapinduzi nakipa chama cha mapinduzi pole kwa ku ondokewa na wawakilishi wake
namuomba mwenyezi mungu aziweke roho zao mahali pema peponi amina
mheshimiwa spika napenda kuchukua nafasi hii kukipongeza chama cha mapinduzi kwa kukamilisha mcha kato wa kidemokrasia wa kuteua wagombea wake wa urais katika uc haguzi mkuu wa mwaka wa 
utaratibu wa kuwapata wagombea urais wa chama cha mapinduzi umesifiwa sana na wananchi na wageni walioh udhuria mkutano mkuu wa chama cha mapinduzi uliofanyika chimwaga hapa dodoma tarehe mei 
aidha nachukua nafasi hii kumpongeza mhe
jakaya mrisho kikwete mb waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa na mbunge mwenzetu kwa kuteuliwa na ccm kuwa mgombea wa urais kwa tiketi ya chama hicho
mheshimiwa kikwete anakubalika sana kwa makundi yote na hata kwa wapinzani kutokana na sifa bora za uongozi alizonazo
nampongeza pia mheshimiwa dkt
ali moha med shein makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuteuliwa kuwa mgombea mwenza kwa tiketi ya ccm
nampongeza sana mheshimiwa amani abeid karume kwa kuteuliwa na chama cha mapinduzi kugombea nafasi ya urais wa zanzibar
mafanikio makubwa aliyopata katika kipindi chak cha kwanza cha miaka mitano ya urais wa zanzibar yanamuweka katika nafasi nzuri ya kuchaguliwa kwa kipindi cha pili kuiongoza serikali ya ma pinduzi ya zanzibar
nawatakia wote ushindi mkubwa katika uchaguzi mk uu wa mwaka wa na mafanikio makubwa ya kuliongoza taifa letu baada ya uchaguzi huo
aidha nawapongeza wote walioteuliwa na vy ama vya upinzani kuwania nafasi za urais katika taifa letu
mheshimiwa spika naishukuru kamati ya bunge ya kilimo na ardhi kwa ushirikiano wake na wizara ya kilimo na chakula katika kipindi cha miaka mitatu tangu ilipoteuliwa
katika kipindi hicho kamati hiyo imetembelea maeneo mengi ya nchi hususan maeneo ya uzalishaji utafiti na usindikaji wa mazao ya kilimo na kutoa ushauri na maelekezo ambayo yamechangia katika kuharakisha maende leo ya sekta ya kilimo
katika mwaka wa wajumbe wa kamati hiyo wa lifanya ziara ya mikoa ya lindi na mtwara ambayo iliwawezesha kutembel ea kituo cha utafiti cha naliendele chuo cha maendeleo ya wananchi nyan gao vituo vya kununulia korosho kikundi cha wabanguaji wadogo wa korosho cha tumaini na viwanda vya korosho vya newala na ii
aidha katika ziara hiyo wajumbe walikutana na watafiti wakulima na wabanguaji wa ko rosho na kutoa ushauri na maelekezo ya kuimarisha uzalishaji na us indikaji wa zao hilo nchini
naishukuru kamati ya kilimo na ardhi kwa kupokea na kuifanyia uchambuzi wa kina taarifa ya utekelezaj ya wizara ya kilimo na chakula ya mwaka wa na makadirio ya mapato na matumizi ya mwaka wa katika kikao chake kilichofan yika dar es salaam tarehe juni 
ushauri na maelekezo yaliyoto lewa na kamati yamezingatiwa katika makisio haya
mheshimiwa spika napenda kumshukuru naibu waziri wa kilimo na chakula mhe
profesa pius mbawala mbunge wa namtumbo katibu mkuu bw
wilfred ngirwa wakuu wa idara taasisi na asasi zilizoko chini ya wizara watumishi wote na wadau mbalim bali wa sekta ya kilimo kwa juhudi ushirikiano na ushauri ulioniwezesha kutekeleza majukumu ya wizara kwa mwaka wa na ka tika kipindi chote cha utekelezaji wa mpango wa kilimo wa mwaka na ilani ya chama cha mapinduzi ya uchaguzi mkuu wa mwaka wa 
watendaji wote wa wizara wamefanya kazi zao kwa uadilifu mkubwa ambao unathib itishwa na mafanikio yanayoanza kuonekana katika sekta ya kilimo
na washukuru kwa ushirikiano wao katika kuandaa hotuba hii
mheshimiwa spika ninawapongeza waziri mkuu mhe
frederick tluway sumaye mb
waziri wa fedha mhe
basil pesambili mramba mb
waziri wa nchi ofisi ya rais mipango na ubinafsishaji mhe
dkt
 abdallah omar kigoda mb
na waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa mhe
brig
jen
mstaafu hassan ngwilizi mb
kwa hotuba zao nzuri ambazo zimechambua na kufafanua masuala mengi ya kiuchumi na kijamii ikiwa ni pamoja na hali ya kilimo na chakula nchini na hatua zinazochukuliwa na serikali ku kifanya kilimo kiwe bora na kikue kwa kasi kubwa zaidi
wakati wa kujadi li hotuba hizo wa heshimiwa wabunge walitoa maoni na ushauri ambao tum euchukua na tutaufanyia kazi
nawashukuru sana waheshimiwa wabu nge kwa uelewa wao wa sekta ya kilimo na kwa ushirikiano wao katika kuhimiza shughuli mbalimbali ambazo zimewezesha ukuaji wa sekta hiyo
mheshimiwa spika katika mwaka wa viongozi wetu wa kitaifa walishiriki katika shughuli mbal imbali zinazohusu kilimo
tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
benjamin william mkapa alizindua rasmi kiwanda cha sukari cha kagera baada ya shamba na kiwanda hicho kufanyiwa ukarabati mkubwa na mwekezaji
aidha tarehe oktoba mwaka wa rais mstaafu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
ali ha ssan mwinyi alikuwa mgeni rasmi katika maadhimisho ya siku ya chakula duniani yaliy ofanyika kitaifa katika kijiji cha malinzanga iri nga vijijini
katika hotuba yake kwenye maadhimisho hayo rais mstaafu alisis itiza umuhimu wa kilimo endelevu cha mazao ya chakula kinachozingatia utunzaji wa mazingira
napenda kuwashukuru kwa dhati viongozi hao kwa mchango wao katika kuleta mapinduzi ya kilimo nchini
mheshimiwa spika sherehe za nane nane zinazofanywa kila mwaka zimekuwa na mafanikio na mvuto mkubwa sana kwa wananchi
sherehe hizo zimeendelea kupanuka na kutoa fursa kwa wakulima wengi nchini kujifunza mbinu za kilimo bora na cha kibiashara
katika mwaka wa sherehe hizo zilifanyika kitaifa kwa mara ya pili mfululizo na kwa mafanikio makubwa katika viwanja vya john mwakangale vilivyoko uyole katika manispaa ya mbeya
aidha sherehe hizo ziliendelea kufanyika katika viwanja vya themi arusha julius k
nyerere morogor o kaitaba bukoba ipuli tabora ngongo lindi pansians i mwanza mvumi misheni dodoma kakonko kibondo na sirari tarime
maeneo me ngine ambako sherehe hizo zilifanyika yalikuwa singida mjini na wilaya za newala na bariadi
napenda kuwashukuru makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dr
ali mohamed shein waziri kiongozi wa serikali ya mapinduzi zanzibar mhe
shamsi vuai nahodha spika wa bunge la muunga no mhe
pius msekwa spika wa baraza la wawakilishi la serikali ya mapinduzi zanzibar mhe
pandu ameir kificho waziri wa ushirika na masoko mhe
clement george kahama mb
na waziri wa maji na maendeleo ya mifugo mhe
edward lowasa mb
kwa kushiriki katika sherehe hizo na kutoa hotuba zilizohimiza maendeleo ya kilimo na hifadhi ya mazingira
aidha nawashukuru wote walioshiriki katika maonyesho ya sherehe hizo zilizofanyika katika ngazi mbalimbali hapa nchini
kutokana na manufaa ya maadhimisho ya sherehe za nane nane kwa wakulima wafugaji na wanaushirika na penda kutoa wito kwa mikoa wilaya na vijiji vyote hapa nchini kujiwekea utaratibu wa kufanya sherehe hizo kila mwaka kwa kutumia rasilimali walizonazo
kwa mfano siyo lazima kujenga mabanda ya gharama kubwa
serikali it aendelea kuratibu sherehe hizo katika ngazi zote
mwaka wa sherehe hi zo zitafanyika kitaifa mkoani mbeya kwa mara ya tatu
hali ya kilimo nchini uanzia mwaka hadi na taarifa ya tekelezaji kuanzia mwaka wa hadi ukuaji wa sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika kati ya mwaka wa na sekta ya kilimo ilikua kutoka asilimia 
 katika mwaka wa hadi asilimia 
 katika mwaka wa 
se kta ndogo ya mazao ilikua kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
 katika kipindi hi cho
kukua huko kwa sekta ya kilimo hususan sekta ndogo ya mazao kulitokana na hatua za ma kusudi zilizochukuliwa na serikali zilizokuwa na lengo la kuondoa vikw azo vilivyofanya kilimo kidumae
hatua hizo zimefafanuliwa katika maeneo mbalimbali ya hotuba hii
mheshimiwa spika katika kipindi cha wizara ya kilimo na chakula ilitekeleza ilani ya chama cha mapi nduzi ya uchaguzi mkuu wa mwaka wa 
ilani hiyo inaielekeza serika li kuongeza ija katika kilimo kwa kutumia mbinu bora za kili mo ikiwa ni pamoja na kuongeza matumizi ya pembejeo na zana bora za kilimo zikiwemo majembe na mikokoteni ya kukokotwa na wanyamakazi matrekta na mashine za kukoboa na kusaga
aidha ilani ilielekeza ser ikali kuendeleza kwa nguvu zaidi na kasi mpya kilimo cha umwagiliaji katika maeneo mwafaka kama mkakati maalum wa kujitosheleza kwa chakula na pia kutoa msukumo katika mazao mapya yakiwemo maua mboga matunda na viungo
uzalishaji wa mazao ya chakula 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya chakula uliongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka wa hadi tani milioni 
 mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
takwimu za uwiano wa kujitosheleza kwa chakula food self sufficiency ratio ssr kuanzia mwaka wa hadi mwaka wa zinaonyesha kwamba taifa lilijitosheleza kwa ch akula kwa wastani wa asilimia 
 kiambatisho na
hali ya chakula kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa uzalishaji wa mazao ya chakula ulifikia tani milioni tisa zi kiwemo tani milioni 
 za nafaka na tani milioni 
 za azao mengine
mahitaji ya chakula kwa mwaka wa yalikuwa tani milioni 
taifa lilijitoshel eza kwa chakula na kuwa na ziada ya tani mili oni 
 kabla ya kuongeza albaki ya msimu wa ambayo ilikuwa tani 
takwimu hi zi zinaonyesha kuwa hali ya chakula kwa ujumla ilikuwa nzuri is ipokuwa katika baad hi ya maeneo ya mikoa ya shinyanga dodom a kilimanjaro lindi mwanza mtwara arusha manyara singida mara iringa na pwani
serikali imeagiza ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa ik ae na wilaya zinazopata upungufu wa chakula wa mara kwa mara na kuba ini sababu za kuendelea kuwepo kwa tatizo hilo na kubuni mbinu ndelevu za kuondokana nalo
matarajio ya upatikanaji wa ch akula kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika tathmini ya awali ya uzalishaji wa mazao ya chakula kwa mwaka wa il iyofanywa mwezi wa mei inaonyesha kwamba uzalishaji wa chak ula utafikia tani milioni 
 wakati mahitaji ya chakula kwa mwaka wa yatakuwa tani milioni 
 hivyo inatarajiwa kuwa taifa litajitoshel eza kwa chakula kwa asilimia 
aidha tathmini hiyo inaonyesha kwamba mikoa ya mbeya rukwa ruvuma iringa morogoro mtwara kigoma kage ra pwani na tanga itakuwa na ziada ya chakula
mikoa ya shinyanga mwanza dodoma arusha manyara kilimanjaro singida mara tabora na lindi itakuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula kwa viwango na sababu tofauti
upungufu wa chakula kwa mikoa ya shinyanga dodoma singid a tabora na wilaya za hanang na babati za mkoa wa manyara unatokana na kuwepo kwa kipindi kirefu cha ukame kati ya miezi ya januari na februari 
ukame huo ulisababisha kunyauka kwa takriban asilimia ya zao la mahindi
hata hivyo sehemu kubwa ya mazao ya mtama na muhogo ka tika mikoa hiyo ha ikuathiriwa sana na ukame
upungufu wa chakula kwa mikoa ya mwanza na mara unatokana na kuchelewa kwa mvua za masika
kwa mikoa ya arusha na kilimanjaro upungufu wa chakula unatokana na uhaba na mtawanyiko mbaya wa mvua za masika
tathmini ya kina ya kubaini kaya zitakazoathirika zaidi na upungufu wa chakula itafanyika miezi ya julai na agosti 
tatiz la upungufu wa chakula katika maeneo mengi ya nchi li natokana na wananchi kutokuzingatia maelekezo wanayopewa ya kulima mazao yanayostahimili mazingira ya maeneo yao
hali ya chakula katika nchi za afrika mashariki na kati 
mheshimiwa spika taarifa ya shirika la ch akula na kilimo la umoja wa mataifa fao ya mwezi wa aprili kuhusu matarajio ya chakula katika mwaka wa inaonyesh kwamba nchi ya kenya itakuwa na mvua za kutosha hata hivyo kutakuwa pungufu wa chakula katika jimbo la mashariki na wilaya za mwambao
nchi ya uganda itakuwa na hali nzuri ya chakula isipokuwa maeneo ya kask azini mwa nchi hiyo ambako vita vimeathiri uzalishaji wa mazao ya chak ula
nchi ya eritrea itakuwa na upungufu wa chakula kwa watu takriban mili oni 
 na katika nchi ya ethiopia wa milioni 
nchi za somalia jam huri ya kongo na rwanda zitakuwa na upungufu wa chakula kutokana na kuchelewa kuanza au kutopatikana kwa mvua za kutosha
nchi za burundi na jamhuri ya kidem okrasia ya kongo zitakuwa na upungufu wa chakula ku tokana na vita vya wenyewe kwa wenyewe
hali ya chakula katika jumuiya ya nchi za kusini mwa afrika sadc 
mheshimiwa spika taarifa ya jumuiya ya nchi za kusini mwa afrika ya mwezi wa mei inaonyesha kwam ba nchi nane za kusini mwa afrika zitakuwa na upungufu wa chakula
na mibia itakuwa na upungufu wa tani botswana tani le sotho tani malawi tani msumbiji tani swaziland tani zambia tani na zimbabwe tani 
upu ngufu huo wa chakula unatokana na kuchelewa kuanza au kutopatikana kwa mvua za kutosha
afrika ya kusini itakuwa na ziada ya tani milioni 
 na angola itajitoshe leza kwa chakula isipokuwa kwa majimbo ya cunene na mibe na kwanza yaliyokumbwa na mafuriko
uzalishaji wa mazao ya biashara 
mheshimiwa spika kati ya mwaka wa na uzalishaji wa mazao makuu ya biashara ulion gezeka
zao la chai liliongezeka kwa asilimia 
 kahawa asilimia 
 katani asilimia 
 korosho asilimia 
 pamba asilimia 
 pareto 
 sukari asilimia 
 na tumbaku asilimia 
 kama inavyoonekana kwenye jedwali na
maelezo ya uzalishaji kwa azao hayo ni kama ifuatavyo chai 
mheshimiwa spika uzalishaji wa zao la ch ai uliongezeka kutoka tani zilizozalishwa mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ong ezeko la asilimia 
on gezeko hilo lil itokana na kupatikana kwa soko la uhakika la maja ni mabichi ya chai katika viwanda vya katumba lupembe maruku na mponde baada ya ubinafsishaji wa viwanda hivyo
aidha wakulima wamefufua mashamba yaliyokuwa yametelekezwa na kuongeza matumizi ya mbolea
uzalis haji wa chai wa wakulima wadogo uliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
chai iliyouzwa nje ya nchi iliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asi limia 
katika ki pindi hicho taifa lilijipatia jumla ya shiling kutokana na mauzo ya chai
kati ya hizo shilingi zilitokana na so ko la ndani na shilingi zilitokana na mauzo ya chai katika soko la nje
kahawa 
mheshimiwa spika uzalishaji wa kahawa uliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo la uzalishaji limetokana na upandaji wa miche bora yenye ukinzani dhi di ya magonjwa ya chulebuni coffee berry disease cbd na kutu ya majani kupanuliwa kwa maeneo yanayozalisha kahawa hususan katika mikoa ya ny anda za juu kusini na kufufuliwa kwa mashamba makubwa ya kahawa katika ikoa ya kaskazini
sababu nyingine ni upatikanaji wa soko la uhakika kw kahawa yenye ubora wa juu na bei nzuri ya wastani wa dola za kimare kani 
 kwa kilo ik ilinganishwa na wastani wa dola za kimarekani 
 kwa kilo
kutokana na hali hiyo vikundi vya wakulima vinavyouza kahawa yenye ubora wa juu vimeongezeka kutoka vikundi mwaka wa hadi mwaka wa 
mheshimiwa spika serikali ilitoa shilingi milioni kwa halmashauri za wilaya za kigoma vijijini bukoba vijijini tarime arumeru mwanga moshi vijijini hai rom bo lushoto mbeya vijijini rungwe ileje mbozi na mbinga kwa ajili ya kununua na ku karabati viwa nda vya kati vya kupukuchulia kahawa kama sehemu ya mchango wake katika kuwasaidia wakulima wa kahawa kuongeza ubora wa kahawa wanayozalisha
uuzaji wa kahawa nje ya nchi ulio ngezeka kutoka tani zi lizokuwa na thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka wa hadi tani zilizokuwa na thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka wa 
katani 
mheshimiwa spika uzalishaji wa katani uliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limet okana na kufufuliwa kwa mashamba ya mkonge baada ya ubinafsishaji na ushirikishwaji wa wakulima wadogo kilimo cha mkonge
katika mwaka wa jumla ya wakulima wadogo walizalisha tani za ka tani
katika mwaka wa mapato yaliyotokana na mauzo ya katani nje ya nchi yalikuwa shilingi bilioni 
 kutokana na mauzo ya tani 
 za katani
korosho 
mheshimiwa spika uzalishaji wa korosho uliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
katika mwak wa uzalishaji wa korosho ulifikia tani 
ong ezeko hilo lilitokana na wa kulima kupata bei nzuri ufufuaji wa mashamba ya mikorosho na upandaji wa mbegu bora iliyozalishwa na kituo cha utafiti cha na liendele mtwara
aidha jumla ya viwanda vilivyokuwa vinamilikiwa na serikali vimebinafsishwa na ukarabati wa viwanda hivyo unaendelea ili usindikaji wa korosho uanze katika mwaka wa 
katika mwaka wa tani ziliuzwa nje na kuliingizia taifa mapato ya shilingi bilioni 
pamba 
mheshimiwa spika uzalishaji wa zao la pa mba uliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwak wa sawa na ongezeko la asilimia 
ong ezeko hilo limevuka kiwango cha juu kilichowahi kuzalishwa mwaka wa cha tani 
mafanikio hayo yalitokana na bei nzuri za pamba katika msimu uliotangulia kupanuliwa kwa maeneo yaliyolimwa pamba kuongezek kwa matumizi ya viuatilifu mbegu bora mbolea na pia yalitokana na mvua zilizonyesha kwa mtawanyiko mzuri
katika msimu wa mapato yaliyotokana na mauzo ya pamba nyuzi nje ya nchi yalikuwa shilingi bilioni 
pareto 
mheshimiwa spika uzalishaji wa pareto uliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
katika mwak wa uzalishaji wa pareto ulipanda hadi tani na kushuka hadi kufikia tani mwaka wa 
kushuka kwa uzalishaji wa pareto kumechangiwa na kukosekana kwa soko la uhakika la zao hilo
sukari 
mheshimiwa spika uzalishaji wa sukari uliongezeka kutoka tani zilizozalishwa mw aka wa hadi ta ni mwaka wa sawa na ong ezeko la asilimia 
ongezeko hilo limechangiwa na kukarabatiwa na kufufuliwa kwa mashamba ya miwa na viwanda vya sukari vya kilombero na ii mtibwa tp na kagera baada ya ubinafsishaji
aidha ushirikishwaji wa wakulima wadogo cane outgrowers chini ya utaratibu wa kilimo cha mkataba kat ika viwanda vya kilombero na mtibwa umechangia kupanua eneo linalozalis ha miwa
wakulima wadogo wa miwa wameongezeka kutoka mwaka wa hadi mwaka wa 
katika kipindi hicho sukari iliyou zwa nje ya nchi iliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongeze ko la asilimia 
kati ka msimu wa mapato yaliyotokana na mauzo ya sukari nje ya nchi yalikuwa shilingi bilioni 
aidha sukari iliyozalishwa na kuuzwa hapa nchini mwaka wa ilikuwa tani yenye thamani ya shilingi bili oni 
 ikilinganishwa na tani zenye thamani ya shilingi bilioni 
 za mwaka wa 
tumbaku 
mheshimiwa spika uzalishaji wa tumbaku uliongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani mwaka wa sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo lili tokana na matumizi ya mbegu bora aina za k uit na rg mbolea ya npk kuimarishwa kwa huduma za ugani na upatikanaji wa soko la uhakika
mikopo yenye masharti nafuu kwa wakulim iliyotolewa na wanunuzi wa tumbaku ilichangia kuwaongezea wakulima uwezo wa kumu du gharama za pembejeo
kutokana na juhudi hizo tija katika uzalishaji wa tumbaku iliongezeka kutoka kilo kwa hekta mwaka wa hadi kilo kwa hekta mwaka wa sawa na ong ezeko la asilimia 
aidha ubora wa tumbaku uliongezeka kwa asilimia kwa madara ja ya juu na kupungua kwa asilimia kwa madaraja ya chini
uuzaji wa tumbaku nje ya nchi uliongezeka kutoka tani zilizokuwa na thamani ya shilingi bilioni 
 katika mwaka wa hadi tani zilizokuwa na thamani ya shilingi bilioni 
 katika mwaka wa 
jedwali na uzalishaji wa mazao ya biashara kuanzia mwaka wa hadi tani mwaka pamba kahawa korosho pareto sukari tumbaku chai mkonge 
 jumla 
 asilimia 
 asilimia ya ongezeko kutoka mwaka hadi 
chanzo bodi za mazao mazao ya mboga matunda na maua 
mheshimiwa spika kuyumba kwa bei za mazao makuu ya biashara katika soko la dunia hususan kuanz ia miaka miaka ya kumelilazimu taifa kutafuta mazao mengine ambayo yana bei nzuri na uhakika wa upatikanaji wa masoko
hali hiyo im esababisha kuongezeka kwa uzalishaji wa mazao ya mboga matunda viungo na maua
wizara imeendelea kufanya utafiti ili kupata aina bora za mbegu za mboga matunda na viungo kwa lengo la kuzisambaza kwa wakulim a
matokeo ya juhudi hizo yameanza kuonekana kutokana na kuongezeka kwa uzalishaji wa mazao hayo
kwa mfano mwaka wa uzalishaji wa mazao ya mboga ulikadiriwa kufikia tani ikilinganishwa na tani zilizozalishwa katika mwaka wa 
katika msimu wa wizara iliendelea kusambaza miche bora ya mazao ya mboga matunda migomba na viungo kwa wakulima katika meneo mbalimbali nchini
hadi mwezi wa mei jumla ya vipando vya migomba vilizalishwa na kusambazwa kwa wakulima katika mikoa ya pwani morogoro dar es salaam kilimanjaro arusha na manyara
jumla ya miche ya miti ya ma tunda minazi na viungo ilizalishwa katika bustani zinazosimamiwa na wizara na kusambazwa kwa wakulima katika mikoa ya pwani kigoma tanga mbeya morogoro na dar es salaam
aidha katika kipindi hicho jumla ya tani za maua zilizalishwa kati ya hizo tani 
 za maua ziliuzwa nj na kulipatia taifa jumla ya shilingi bilioni 
sababu zilizochangia kuon gezeka kwa uzalishaji wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika kuanzia mwaka wa hadi mwaka serikali ime kuwa ikichukua hatua za makusudi zinazolenga kuongeza uzalishaji katika sekta ya ki limo
mikakati hiyo ni pamoja na kuweka utaratibu na mipang ya kuhakikisha upatika naji wa pembejeo za kilimo kupanua maeneo ya mash amba kwa kuongeza matumizi ya wanyamakazi na matrekta kupanua maeneo yanayozalisha kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani na kuongeza kiasi cha bajeti ya serikali kinachotengwa kwa ajili ya sekta ya kilimo
upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo 
mheshimiwa spika mwaka wa wi zara ilifanya tathmini ya mifumo ya upatikanaji wa pembejeo na zana bora za kilim ili kubaini mfumo utakaohakikisha pembejeo zinapatika na kwa wingi na kwa ubora unaotakiwa katika mazingira ya so ko huru
aidha wizara imeimarisha uwezo wa taasisi zinazosimamia huduma za pembejeo wakala wa mbegu wa taifa taasisi ya kusimamia ubora wa mbegu vituo vya utafiti wa kilimo na ofisi ya msajili wa mbegu na mimea mipya
mfuko wa taifa wa pembejeo 
mheshimiwa spika rasilimali za mfuko wa taifa wa pembejeo zimekuwa zikiongezwa ili kuwahudumia wateja wengi zaidi
kati ya mwaka wa na mwaka wa jumla ya shilingi zilitolewa na serikali kwa ajili ya miko po ya pembejeo na za na
kati ya hizo shilingi zilitolewa mwaka wa shil ingi zilitolewa mwaka wa shilingi zilitolewa mwaka wa na shilingi zilitolewa mwaka wa 
katika kipindi hicho jumla ya shilingi zili tolewa kama mikopo kwa ajili ya ununuzi wa pembejeo matr ekta mapya na kugharamia ukarabati wa matrekta mabovu
aidha wizara imeendelea kuhimiza uanzishwaji wa mifuko ya maendeleo ya mazao makuu ya biashara
kwa mfano mfuko wa kuendeleza zao la pamba umekuwa na manufaa makubwa katika zao la pamba na hivi sasa unagharamia zaidi ya asilimia ya pembejeo zinazotumika katika uzalishaji wa pamba
ruzuku kwa pembejeo za kilimo 
mheshimiwa spika kuanzia mwaka wa serikali ilianzisha utaratibu wa kutoa ruzuku ya kugharamia usafirishaji na sehemu ya bei ya baadhi ya mbolea
katika mwaka wa shilingi bilioni 
 zilitumika kufidia gharama za usafirishaji wa jum la ya tani za mbolea kwenda mikoa ya nyanda za juu kusini
katika mwaka wa serikali ilitenga jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kugharamia utaratibu huo kwa mikoa yote ya tanzania bara
hadi mwezi wa juni jumla ya tani za mbolea zilisafirishwa na ku uzwa chini ya utaratibu huu
aidha kuanzia mwezi wa mei serika li imeanza kutoa ruzuku kwa ajili ya madawa ya mikorosho na matengenezo ya mabomba ya kunyunyuzia madawa hayo
chini ya utaratibu huo serikali italipia gharama za usafirishaji wa madawa ya ubwiri unga yenye madha ra madogo kwa mazingira kwa asilimia na itatoa ruzuku ya kulipia nusu ya bei za madawa hayo na pia kugharamia matengenezo na marekebisho ya mabomba ya kupulizia dawa ili yaweze kutumiwa kwa dawa za maji
mafanikio ya utekelezaji wa utaratibu wa ruzuku yameanza kuonekana katika kuongezeka kwa matumizi ya mbolea
mwaka wa tani 
 za mbolea zilitum ika
kiasi hicho kiliongezeka na kufikia tani 
 zilizotumika kati ka msimu wa sawa na ongezeko la asilimia 
aidha ong ezeko la matumizi ya mbolea limechangia katika kasi ya kukua kwa uzalishaji wa mazao ya kilimo
katika mwaka wa sekta ndogo ya mazao ya kilimo il ikua kwa asilimia 
mheshimiwa spika ili kupanua maeneo yanayolimwa na kuwapunguzia wakulima harubu zitokanazo na matumizi ya zana duni katika uzalishaji wizara imeendelea kuhimiza kilimo cha matrekta wanyamakazi na matumizi ya mikokoteni
kati ya mwak wa na jumla ya matrekta makubwa matrekta madogo zaidi ya na plau ziliingizwa nchini
ili kuwaongezea wakulima uwezo wa kutumia zana zinazokokotwa na wanyamakazi wizara likarabati vituo vya kufundishia wanyamakazi
hadi mwezi wa juni jumla ya wakulima na wataalam walikuwa wamepatiwa mafunzo ya matumizi ya zana zinazokokotwa na wanyamakazi
aidha wakulima na wataalam walipatiwa mafunzo ya matumizi na matu nzo ya matrekta madogo ya mikono katika vituo hivyo
kilimo cha umwagiliaji maji mashambani 
mheshimiwa spika kati ya mwaka wa na serikali ilifanya tathmini ya kina kubaini maeneo yanayofaa kuendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani na kuandaa mpango kabambe wa kuendeleza kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
mpango huo umeainisha jumla ya hekta milioni 
 zinazofaa kwa kilim cha umwagiliaji maji mashambani hekta milioni 
 zenye uwezekano mkubwa wa kuendelezwa hekta milioni 
 zenye uwezekano wa wastani wa kue ndelezwa na hekta milioni 
 zenye uwezekano mdogo wa kuendelezwa
katika kutekeleza mpango huo wizara ilitoa kipaumbele katika ukarabati wa skimu na mabwawa yaliyojengwa katika miaka iliyopita ujenzi wa miradi mipya hususan ile ya gharama nafuu na yenye uwezekano wa kuhudumia watu wengi na ujenzi wa mabwawa ili kuwezesha uvunaji wa maji ya mvua hususan kwenye maeneo yenye ukame
aidha wizara imejenga miradi ya mf ano ya umwagiliaji maji mashambani katika mwambao wa ziwa viktoria kwa lengo la kuwahamasisha wananchi ili waige miradi hiyo na kuanzisha ukanda wa kijani kuzunguka ziwa viktoria
kati ya mwaka wa na mw aka wa jumla ya skimu zenye eneo la hekta zilien delezwa
katika mwaka wa hekta ziliendelezwa hekta katika mwak wa hekta mwaka wa na hekta ziliendelezwa katika mwaka wa 
hivyo eneo lililoendel ezwa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani limefikia hekta 
ai dha tija na uzalishaji wa mazao hususan zao la mpunga katika maen eo ya umwagiliaji maji mashambani imeongezeka kutoka wastani wa tani 
 za mpunga kwa hekta hadi wastani wa tani 
 kwa hekta
jedwali na
maeneo yaliyoendele zwa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani tangu mwaka wa hadi mwaka eneo lililoendelezwa hekta mavuno ya mpunga tani chanzo wizara ya kilimo na chakula hifadhi ya chakula 
mheshimiwa spika serikali ina jukumu la kuhakikisha kuwa hifadhi ya chakula ya taifa ina akiba ya ch akula ya kuiwezesha kukabiliana na dharura za upungufu wa chakula
ka tika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali ilinunua jumla ya tani za chakula zilizotumiwa kukabiliana na upungufu wa chakula katika maen eo mbalimbali ya nchi
tani za mahindi zilinunuliwa mwaka wa tani mwaka wa tani mwaka wa tani mwaka wa na tani mwaka wa hiki ndicho kiasi kikubwa ch chakula kuwahi kununuliwa katika msimu mmoja
hadi tarehe juni hifadhi ya chakula ya taifa ilikuwa na jumla ya tani za mahindi
aidha katika mwaka wa taifa lilijitosheleza kwa chakula kwa wastani wa asilimia 
katika mwaka huo nchi za malawi zambia na zimbabwe zilikuwa zinakabiliwa na up ungufu mkubwa wa chakula
serikali ilitoa msaada wa tani kwa nchi ya malawi tani kwa zambia na tani kwa zimbabwe
misaada hiyo imetujengea heshima kubwa kwani kwa mara ya kwanza katika historia ya tanzania huru serikali ilitoa msaada wa chakula kwa nchi zilizokabi liwa na upungufu wa chakula
huduma za ushauri kwa wakulima 
mheshimiwa spika kuanzia mwaka wa jumla ya maafisa walihamishiwa kwenye halmashauri za wilaya chini ya mpango wa kurekebisha serikali za mitaa local government reform programme ambapo maafisa ugani walikuwa 
maafisa hao wanasimamiwa na serikali zao za mitaa chini ya ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa
aidha kati ya mwaka wa na serikali iliwapandisha vyeo jumla ya watumishi wa kilimo ili kuongeza ari katika utendaji wa kazi
katika kipin di hicho jumla ya maafisa ugani walipatiwa mafunzo ya kuimarisha taaluma zao
kati ya hao maofisa ugani watano walipata mafunzo ya ngazi ya sh ahada ya stashahada na mafunzo ya muda mfupi
aidha wizara iliendelea kuwapatia wataalam wa kilimo vifaa mbalimbali vya kutendea kazi yakiwemo magari pikipiki na baiskeli 
udhibiti wa wanyama ndege na wadudu waharibifu wa mazao 
mheshimiwa spika ili kukabiliana na ilipuko ya visumbufu vya mimea na mazao hususan milipuko ya nzige quelea quelea viwavijeshi panya na magonjwa mbalimbali ya mim ea wizara imeendelea kujenga uwezo wake na wa wakulima wa kupambana na visumbufu hivyo
kati ya mwaka wa na wizara imei marisha uwezo wake wa kutambua milipuko na kushirikiana na mashirika ya kimataifa hususan mashirika ya kupambana na nzige wekundu na wa ja ngwani kudhibiti vi sumbufu hivyo
aidha wizara iliendelea kutumia mbinu ya udhibiti wa kibaolojia kwa mafanikio makubwa
kwa mfano mi lipuko ya kidung ata wa mihogo imedhibitiwa kwa ufanisi mkubwa kw kuwatumia wadudu maadui
aidha udhibiti wa kibaolojia wa gugumaji katika ziwa viktoria kwa kutumia wadudu aina ya mbawakavu ulifanyika kwa mafanikio makubwa
kati ya mwaka wa na mw aka wa wizara ilitumia jumla ya shilingi kugharamia kazi za udhibiti wa visumbufu vya mimea na mzao
kati ya hizo shil ingi zi litumika mwaka wa shilingi mwak wa shilingi mwaka wa shilingi mwaka wa na shilingi mwaka wa 
kuongezeka kwa uwekezaji katika kilimo 
mheshimiwa spika kuanzia mwaka wa serikali imekuwa ikiongeza kiasi cha fedha ki nachotengwa kwa ajili ya sekta ya kilimo
kwa mfano katika mwaka wa wi zara ya kilimo na chakula ilipewa jumla ya shilingi shil ingi katika mwaka wa na shilingi katika mwaka wa na katika makisio ya kiasi cha sh ilingi kinaombwa ambacho ni sawa na asilimia 
 ikilin ganishwa na kiasi kilichotengwa katika mwaka wa 
nyongeza ya fedha zilizotolewa na serikali ilielekezwa kwenye mambo ambayo yal itarajiwa kuwa na mafanikio katika muda mfupi na ambayo yalikuwa na manufaa ya moja kwa moja kwa mkulima
taarifa ya utekelezaji wa kazi mafanikio na matumizi ya fedha zilizo idhinishwa na kutolewa katika mwaka wa 
mheshimiwa spika mwaka wa wizara ilitengewa jumla ya shilingi bilioni 
ka ti ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zilitengwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shil ingi bilioni 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo
kati ya fedha za miradi ya maendeleo shilingi bilioni 
 zilikuwa za ndani na shilingi bil ioni 
 zilikuwa za nje
 matumizi ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi tarehe juni wizara ilipokea kutoka hazina jumla ya shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya kiasi kilichoidhinishwa
hadi tarehe juni matumizi ya kawaida yalifikia shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya kiasi kilichotolewa
matumizi ya miradi ya maendeleo 
mheshimiwa spika hadi tarehe juni shilingi fedha za ndani zilikuwa zimetumika sa wa na asilimia ya fedha zilizoidhinishwa
aidha shilingi 
 fedha za nje sawa na asilimia 
 ya fedha zilizotolew shilingi zilikuwa zimetumika kugharamia shughuli za miradi
matumizi haya ni sawa na asilimia ya fedha za nje zilizoto lewa
matumizi haya madogo yanatokana na muda mrefu unaotumika kukamilisha taratibu za zabuni za vifaa na huduma
uwezo mdogo wa kuibua na kutekeleza miradi katika wilaya zinazotekeleza mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji padep umechangia kat ika matumizi madogo
baadhi ya wafadhili wameshindwa kutimiza ahadi zao
kwa mfano benki ya dunia iliahidi kutoa jumla ya shilingi milioni 
 kwa aj ili ya maandalizi na utekelezaji wa programu ya kuendeleza huduma za kilimo agricultural service support programme assp fedha hizo hazikutolewa kwa sababu hawakuwa wamezitenga
aidha jumuiya ya nchi za ulaya eu hawakutoa fedha za stabex shilingi bilioni 
 kwa aji li ya utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp kama walivyokuwa wameahidi
 utekelezaji wa prog ramu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp 
mheshimiwa spika mwaka wa uli kuwa mwaka wa tatu wa utekelezaji wa programu ya kuendeleza se kta ya kilimo
wizara za sekta ya kilimo ambazo zinajumuisha wizara za ushirika na masoko maji na maendeleo ya mifugo kilimo na chakula na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa zimeendelea kuratibu na kusimamia utekelezaji wa programu hiyo
utekelezaji wa mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya dadps 
mheshimiwa spika sehemu kubwa ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo inatekelezwa katika wilaya na vijiji kupitia mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya district agricultural development plans dadps
katika mwaka wa serikali il itenga jumla ya sh ilingi bilioni nne kwa ajili ya kutekeleza mipango ya aendeleo ya kilimo ya wilaya
fedha hizo zinatumika katika kutekeleza mi radi iliyoibuliwa na wakulima kwa njia shirikishi kama sehemu ya mipang ya maendeleo ya wilaya
miradi iliyoibuliwa ambayo utekelezaji wake uk katika hatua mbalimbali ni pamoja na uchimbaji wa malambo ujenzi wa majosho ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji maji mashambani uimarishaj wa vyama vya kuweka na kukopa kilimo cha wanyamakazi uboreshaji wa kuku na mbuzi wa kienyeji uendelezaji wa ng ombe wa maziwa uendelezaji wa mazao hifadhi ya udongo udhibiti wa vis umbufu vya mazao ujenzi wa minada ununuzi wa mashine za kupukuchua na kusafish kahawa usindikaji wa mazao na uzalishaji wa mbegu
il kuhakikisha kazi zilizopa ngwa chini ya mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya zi natekelezwa wilaya zinasimamia utekelezaji wa miradi iliyoi dhinishwa kutekelezwa inafuatilia na kuandaa taarifa za utekelezaji na kuwasilisha mikoani na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa na wizara za sekta ya kilimo
mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji padep 
mheshimiwa spika mwaka wa mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji umeendelea kutekelezwa katika wilaya za tanzania bara na wilaya tano za zanzibar
wilaya za tanzania bara ni arumeru hai iringa morogoro singida hanang monduli masasi nachingwea mbulu karatu iramba na kiteto
nyingine ni sikonge uyui urambo babati moshi rombo same mwanga ulanga kilombero handeni kilindi korogwe lushoto kilolo na mvomero
wilaya za zanzibar ni magharibi kaskazini na kati ziliz oko unguja na chake chake na wete zilizoko pemba
lengo kuu la pade ni kuchangia katika juhudi za kutokomeza umaskini kwa kuongeza tija kati ka sekta ya kilim o
ili kufikia lengo hilo mradi unatekeleza mikakati ifuatayo i kujenga uwezo wa wakulima na wafugaji kwa kutumia teknolojia mpya na sahihi na kwa kuwashir ikisha katika kufanya maamuzi kupanga kutekeleza na kusimamia mipango ya maendeleo yao 
katika mwaka wa vikundi vya wakulima na wafugaji kutoka kaya viliundw a
wakulima katika vikundi hivyo waliibua na kutekeleza miradi mbalimbali baada ya kupatiwa mafunzo
mafunzo mengine yalihusu uf uatiliaji na tath mini shirikishi utunzaji na usimamizi shirikishi wa fedha ununuzi wa bidhaa na huduma ushiriki wa sekta binafsi na utunzaji na hifadhi ya mazingira
aidha wilaya zinazotekeleza mradi zilipewa vitendea kazi ambavyo ni pamoja na magari na kompyuta 
jumla ya shilingi bilioni 
 zilitumika katika maandalizi na utekelezaji wa miradi hiyo
ii kuimarisha ushiriki wa sekta bi nafsi katika shughuli za uzalishaji utoaji huduma na masoko ili kuongeza tija na mapato ya wakulima na wafugaji 
mheshimiwa spika hadi mwishoni mwa mwaka wa vijiji vilikuwa vinatekeleza mi radi ipatayo iliyogharim jumla ya shilingi bilioni 
miradi hiyo ya wakulima na wafugaji iko katika hatua mbalimbali za utekelezaji ambapo miradi mikubwa tisa ya vijiji na ya vikundi vya wakulima na wafugaji imekamilika
mi radi iliyokamilika inahusu ujenzi wa mabanio na mifereji ya umwagiliaji maji mashambani katika vijiji vya mungushi na kware hai na kijiji cha dihombo mvomero
aidha vijiji vya itaja mangida muhitiri na mipilo singida pamoja na gehandu na dirma hanang tayari vimekamilisha miradi sita ya uchimbaji wa malambo na ujenzi wa mabirika ya kunyweshea mifugo
mi radi mingine iliyopo katika hatua za mwisho ni ujenzi wa maghala ya mazao katika vijiji vya mandawa reje ndomondo na mtimbo wilayani nachin gwea pamoja na vijiji vya chikundi maratani maugura namajani na msikisi wilayani masasi
miradi ipo katika hatua mbalimbali za utekelezaji
miradi hiyo ni uboreshaji mifugo asilimia 
 uendelezaji mazao na kutumia mbegu bora na pembejeo asilimia 
 matumizi ya zana bora za kilimo asilimia 
miradi mingine inahusu usindikaji wa mazao asilim ia uboreshaji wa miundombinu ya masoko asilimia 
 na hifadhi ya mazingira asilimia 
kiambatisho 
shughuli za kuimarisha ushiriki wa sekta binafsi katika uzalishaji utoaji huduma na masoko ziliteke lezwa kwa kuwashirikisha wakulima na wafugaji katika kupanga kutekeleza na kuchangia gharama za utekelezaji
hadi tarehe mei wakulima wamechangia ta kriban shilingi milioni 
 ambazo ni karibu asilimia ya fedha zote zili zotolewa na padep katika utekelezaji wa miradi hiyo
ushiriki huo unadh ihirisha kuwa wakulima wako tayari kumiliki na kuchangia maendeleo ya miradi yao wenyewe
iii kuimarisha uwezo wa halmasha uri za wilaya na taasisi husika za serikali kuu na sekta binafsi katika gazi za kijiji wilaya na taifa katika huduma kwa wakulima na wafugaji 
mheshimiwa spika wilaya za hai arumeru morogoro iringa masasi nachingwea singida na hanang zimeunda kamati za kuratibu ushiriki wa sekta binafsi katika kuim arisha kilimo
kamati hizo zina wajibu wa kubainisha vikwazo na fursa zilizo po na namna ya kuimarisha usambazaji na uuzaji wa pembejeo na mazao ya wakulima
mradi unaendelea kuhamasisha wilaya zilizobaki ili nazo zianzishe kamati hizo kilimo cha umwagiliaj maji mashambani mheshimiwa spika mwaka wa ulikuw ni mwaka wa tatu wa utekelezaji wa mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani national irrigation master plan ambapo jumla ya hekta ziliendelezwa
kiasi hiki kinafanya eneo lililoendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani nchini ku fikia jumla ya hekta 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia ya lengo la kuendeleza hekta 
eneo lililoongezeka linajumuisha ujenzi na ukarabati wa skimu za umwagiliaji maji mashambani ujenzi wa mabwawa na skimu za uvunaji wa maji ya mvua
aidha wizara imejenga skimu za mfano ya umwagiliaji maji mashambani katika mwambao wa ziwa viktoria kwa lengo la kuwahamasisha wananchi kuanzisha ukan da wa kijani wa mazao kuzunguka ziwa viktoria
jumla ya shilingi zilitumika katika kuendeleza skimu na mabwawa ya umwa giliaji maji mashambani
kati ya hizo shilingi ni za hapa nchini na shilingi ni za nje kiambatisho na
ukarabati wa skimu za umwagiliaji maji mashambani na ujenzi wa mabwawa 
mheshimiwa spika mwaka wa kimu zenye jumla ya hekta zilikarabatiwa na skimu zenye jumla ya hekta zilipimwa na kufanyiwa usanifu
skimu zilizoka rabatiwa ni nkenge bukoba hekta ruhwiti kibondo h ekta mahurunga mtwara hekta nkonkwa kigoma vijijini hekta kimwanga mao moshi vijijini hekta ngage simanjiro hekta misozw e muheza hekta madizini kilosa hekta sonjo kilombero hekta kitaya mtwara hekta kitanda namtumbo hekta namatuhi songea hekta muze sakalilo sumbawanga hekta mang onyi singida hekta magubike iringa vijijini he kta na mbebe ileje hekta 
jumla ya shilingi zilitumika
aidha kwa kushirikiana na serikali ya japan wakati wa kuandaa mpango kabambe wa umwagiliaji maji mashambani skimu za umwagiliaji zil ibainishwa gharama zake za ujenzi uendeshaji wa matengenezo
skimu hizo ni kinyope li ndi hekta magoma korogwe hekta pawaga iringa vijijini hekta mgongola morogoro vijijini hekta lowe moshi moshi vijijini hekta pamila kigoma vijijini hek ta nkenge bukoba hekta luchili sengerema hekta kisese mkuranga hekta na musa mwinjanga hai hekta 
 ujenzi wa skimu za umwagiliaji maji mashambani chini ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asps ii 
mheshimiwa spika mwaka wa ujenzi wa skimu tatu zenye jumla ya hekta ulikamilika
skim hizo ni nyanzwa hekta na irindi hekta kilolo na utengule usongwe mbeya vi jijini hekta 
aidha ujenzi wa skimu ya naming on go mbozi hekta umefikia asilimia na unatarajiwa kukamilika mwezi wa deseaba 
jumla ya shilingi zilitumika kati ya shilingi zilizotolewa
skimu zilizogharamiwa na mfuko wa pamoja wa tanzania na japan wa msaada wa chakula food aid counterpart fund 
katika mwaka wa wizar iliendeleza skimu kumi zenye jumla ya hekta kwa kutumia fedha za mfuko wa pamoja wa tanzania na japan wa msaada wa chakula food aid counterpart fund
skimu hizo ni kikafu chini hai hekta mvumi kilosa hekta mlali morogoro vijijini hekta chereh ani mkoga iringa vijijini hekta shamwengo mbeya vijijini hekta manolo nzega hekta mkula kilombero hekta ruaha mbuyuni kilolo hekta ipwasi ndorobo iringa vijijini hekta na ng anjoni moshi vijijini hekta 
jumla ya shilingi zilitumika kwa kazi hiyo
skimu za mfano za umwagiliaji maji mashambani katika mwambao wa ziwa viktoria 
mheshimiwa spika skimu kumi za mfano zenye jumla ya hekta ziliendelezwa kwa kutumia teknol ojia za kuvuta maji kwa pampu zinazoendeshwa kwa nguvu ya upepo maf uta ya dizeli na mionzi ya jua na pampu za miguu
aidha mashamba mengine yanaendelea kupimwa ili teknolojia hiyo itumke pia katika maeneo hayo
mashamba ya mfano yaliyoendelezwa ni nyangwi nyamagan hekta nyashimba a ilemela hekta sangabuye ilemela hekta nyang holongo ilemela hekta simiyu magu hekta mwamanyili ma gu hekta ilungu magu hekta lukungu magu hekta chabula magu hekta na balili bunda hekta 
madhumuni ya skimu hizo ni kuwahamasisha wakulima ili waige kuanzisha skimu kama hizo kwa lengo la kuanzisha ukanda wa kijani wa mazao katika mwambao wa ziwa viktoria
jumla ya shilingi zilitumika kwa kazi hiyo
mheshimiwa spika katika mwaka wa skimu nyingine ambazo serikali iligharamia ukaraba ti ni pamoja na ujenzi wa mabwawa matano ya ikowa dodoma vi jijini hekta ruvu nafco kibaha hekta mwangeza iramba hekta maneke musoma hekta na kiseriani monduli hekta 
aidha mabwawa saba ya mkomazi korogwe hekta tyeme masagi iramba h ekta kironda datali iramba hekta usoke urambo hekta na nyaishozi karagwe hekta mwele muheza hekta na chom cha nkola igunga hekta yamefanyiwa usanifu
jumla ya shil ingi zilitumika
programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani participatory irrigation evelopment programme pidp 
mheshimiwa spika katika mwaka wa programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani imekamilisha ujenzi wa skimu zenye jumla ya hekta kwa kujenga majaruba na miundombinu ya umwagiliaji maji mashambani
skimu hizo ni gichameda babati hekta qash babati hekta uhelela dodoma hekta mpwayungu dodoma hekta udimaa manyoni hekta diyomat mbulu hekta harsha mbulu hekta tumati mbulu hekta sigili nzega hekta chamipilu nzega hekta lakuyi nzega hekta na luhala kwimba hekta 
aidha skimu zenye jumla ya hekta ziko kwenye hatua mbalimbali za ujenz na zinatarajiwa kukamilika kabla ya msimu ujao wa kilimo
skimu hizo ni nyi da shinyanga hekta itilima shinyanga hekta masengwa shinyanga hekta nyambeho misungwi hekta msagali mpwapw hekta mw angeza iramba hekta kimiza kwimba hekta shilanona kwimba hekta mtitaa dodoma hekta bukigi maswa hekta igurubi igunga hekta na mangisa mbulu hekta 
jumla ya shilingi kati ya shilingi zilizotolewa zimetumika
skimu za umwagiliaji maji chini ya mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya district agricultural devel opment plans dadps
mheshimiwa spika katika mwaka wa skimu zenye jumla ya hekta ziliendelezwa katika wi laya mbalimbali nchini
uendelezaji wa skimu hizo ulifanyika chini ya mi pango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya
jumla ya shilingi zilitumika
hifadhi ya udongo na ma tumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika mwaka wa wizara iliendelea kuhimiza matumizi bora ya ardhi hususan kilim cha matuta ujenzi wa makingamaji na upimaji wa mashamba kwa lengo la ku yamilikisha kwa wakulima
jumla ya mashamba yenye eneo la hekta katika wilaya za hai mpwapwa bagamoyo na singida vijijini yali pimwa ili yamilikishwe kwa wakulima
aidha wizara ilitoa mafunzo kwa wa kulima kuhusu matumizi endelevu ya rasilimali ya ardhi na sheria zinazo simamia sekta ya ardhi kwa wakulima katika wilaya za tarime geita songea morogoro singida kilosa mpwapwa kasulu kigoma muheza lushoto korogwe iringa na shinyanga
aidha jumla ya wakulima katika skimu za umwagiliaji maji mashambani za lumuma wilayani kilosa na mpwapwa na kikafu chini wilayani hai walipatiwa mafunzo ju ya kuzuia mmomonyoko wa udongo hifadhi ya ardhi ya kilimo na udhibit wa uharibifu wa miundo mbinu ya umwagiliaji maji mashambani
upimaji wa mashamba ulifanyika katika skimu za kikafu chini hai mashamba lumuma kilosa mashamba lumuma mpwapwa mashamba ruvu bagamoyo mashamba na singida mashamba 
aidha wakulima wadogo ambao wamepimiwa mashamba hayo wamepati wa mafunzo juu ya hatimiliki ya kimila kama ilivyoainishwa kwenye sheria ya ardhi na sheria ya ardhi ya vijiji za mwaka wa 
mheshimiwa spika ili kuongeza uwajibikaji wa wananchi katika kutumia ardhi kwa njia endelevu rasimu ya miongozo ya matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo imekamilika na im esambazwa kwa wadau mbalimbali ili waitolee maoni
huduma za ushauri wa kitaalam 
mheshimiwa spika mwaka wa wizara iliendelea kushirikiana na wizara ya maji na ma endeleo ya mifugo na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa kutoa huduma za ugani kwa wakulima na wafugaji hususan wanaos hiriki katika kutekeleza mi radi iliyoko chini ya mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya
aidha wakulima walipatiwa mafunzo kuhusu kilimo bora cha zabibu alizeti karanga mtama viazi mviringo mpunga muhogo uwele mboga na mat unda
mafunzo mengine yalihusu hifadhi na usindikaji wa mazao na mbinu za kujikinga na ukimwi
mafunzo hayo yalifanyika katika vyuo vya wakulima vya mkindo morogoro inyala mbeya bihawana dodoma na ichenga njombe ambavyo navyo viliimarishwa ili viweze kutoa mafunzo kwa kutu mia mbinu shirikishi
aidha vipindi kuhusu kilim bora cha mazao mbalimbali vilitayarishwa na kutangazwa na redio tanzania
vipi ndi hivyo vili husu kilimo bora cha mazao ya mboga matunda vi ungo mbono muhogo mahindi na ngano
vipindi kuhusu kilim hai wanyamakazi hifadh ya mazao sherehe za nane nane umwagiliaji ma ji mashambani na athari za ukimwi katika kilimo vilitangazwa
vipeperushi ku husu kanuni za kilimo bora cha mahindi uvunaji wa maji ya mvua matumizi bora ya mb olea kilimo bora cha muhogo na viazi vitamu vilitayarishwa na kusambazwa kwa wakulima
mikanda ya video kuhusu siku ya chakula duniani kilimo cha va nilla paprika na bono ilitayarishwa na kuonyeshwa kwa wakulima nchini na mato leo matatu ya gazeti la ukulima wa kisasa yalichapishwa na kusambazwa
utafiti wa kilimo 
mheshimiwa spika mwaka wa wizara iliendelea kufanya utafiti ili kutoa teknolojia mbalimbali itakazowawezesha wakulima kuongeza tija na ufanisi katika uzalishaji
leng lilikuwa kuzalisha na kukuza mbegu bora za mazao mbalimbali kutoa teknolojia zenye lengo la kumuongezea mkulima mavuno tija na faida kuba ini na kutathmini matatizo ya wakulima kwa kutumia mbinu shirikishi jamii na ku imarisha uwezo wa watafiti kutumia mbinu shirikishi katika kutathmini matatizo ya wakulima
katika mwaka wa vituo vya utafiti vilitoa aina mpya sita za mbegu za mazao
kituo cha uyole kilitoa mbegu bora ya mahindi aina ya uh maharage aina ya uyole na bi lfa na ngano aina ya sifa
kituo cha kibaha kilitoa mbegu ya muhogo aina za kiroba na hombolo 
mbegu hizo zina sifa ya kutoa mavuno mengi zaidi na kuvumilia magonjwa
ili kuhakikisha mbegu bora zinawafikia wakulima kwa hara ka jumla ya vipando milioni 
 vya muhogo vilizalishwa kwenye vituo vya ukiriguru hombolo kibaha na naliendele
aidha miche ya migomba ilizalishwa kwenye kituo cha tengeru na jumla ya miche bora ya matunda aina za maparachichi papai na passion ilizalishwa na kusamb azwa kwa wakulima
katika mwaka wa wiza ra ilitumia shilingi bilioni 
 kuendesha shughuli za utafiti wa kilimo ka tika kanda zote saba za utafiti wa kilimo zenye jumla ya vi tuo ambavyo viko chini ya wizara
utafiti huo ulifanikiwa kuzalisha mbegu mp ya kama inavyoonyeshwa katika kiambatisho na
mheshimiwa spika vituo vya mlingano ilon ga na selian viliendelea kutafiti uwezo wa mazao ya jamii ya mi kunde katika kuhifadhi na kuongeza rutuba ya udongo
aina ya mi kunde inayofanyiwa utafiti ni mucuna centrosema lablab stylosethes clitoria ternatea na tropical kudzu
utafiti huo unaonyesha kuwa jamii hiyo ya mikunde ina uwezo wa kuongeza rutuba katika udongo na kudhibiti magugu katika sehe mu nyingi zilizojaribiw a
aidha kituo cha mlingano kiliendelea kutayaris ha ramani za mifumo ya kilimo ambapo ramani za kanda ya nyanda za juu kusini na kanda ya ziwa zinaandaliwa
ramani hizo zitawasaidia watafiti kupende keza teknolojia kulingana na kanda za ekolojia za kilimo
mheshimiwa spika wizara inaendelea kuimaris ha uwezo wa vituo vya utafiti na watafiti ambapo katika mwaka wa maka makuu ya kanda za utafiti yaliyopo uyole ukiriguru na liendele tumbi seliani ilonga na mlingano viliunganish wa na mtandao wa internet
vituo hivyo vimeunganishwa na maktaba inayohifadhi taarifa za matokeo ya utafiti duniani uitwao the essential electronic agri cultural library teeal
kupitia mtandao huo watafiti watapata taarifa za utafiti unaofanywa na wenzao duniani
aidha wizara imekamilisha ukarabati wa miundombinu ya ut afiti na majengo katika vituo vya uyole ilonga selian tumbi mlingano ukiriguru na maruku na ukarabati wa maabara za bioteknolojia katika vituo vya mikocheni uyole na tengeru
upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo 
mheshimiwa spika mwaka wa wizara iliendelea kuratibu na kusimamia upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo kwa lengo la kupanua soko matumizi na kuhakikisha kuwa zi na ubora unaotakiwa
katika kipindi hicho jumla ya tani za mbolea zilipatikana kati ya hizo tani ziliuzwa chini ya utaratibu wa ruzuku
aidha jumla ya tani 
 za madawa ya unga na lita milioni 
 za madawa ya maji zilipatikana
katika kipindi hicho jumla ya ta ni 
 za mbe gu bora za mazao zilipatikana na kutumiwa nchini kati ya hizo ta ni 
 zilizalishwa nchini
mwaka wa jumla ya matrek ta makubwa na madogo plau na majembe ya mkon milioni 
 yaliingizwa nchini
kati ya hayo matrekta yenye thamani ya shilingi ilioni 
 yalinunuliwa kupitia mikopo ya mfuko wa taifa wa pembejeo
matr ekta yalikaraba tiwa kwa kugharamiwa na mikopo iliyotolewa na mf uko huo
vituo vya wanyamakazi vilifanyiwa ukarabati na maofisa ugani wamepatiwa mafunzo kuhusu wanyamakazi kiambatisho na
aidha wizara imeiwezesha sekta binafsi kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo ku anzisha vituo viwili vya ku kodisha matrekta katika wilaya za masasi na kilombero
mbolea madawa na mbegu bora 
mheshimiwa spika mwaka wa ilikadiriwa kuwa mahitaji ya mbolea nchini yatakuwa tani 
hadi tarehe ap rili jumla ya tani za mbolea sa wa na asilimia 
 ya mah itaji zilikuwa zimepatikana
kiwango hicho ni sawa na ogezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na upatikanaji wa mbolea katika mwaka wa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa serikali ilitenga jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kugharamia utaratibu wa ruzuku kwenye mbolea
kiasi hicho cha fedha kilikadir iwa kugharamia jumla ya tani za mbolea aina za dap urea can tsp na np k
hadi tarehe juni jumla ya tani 
 za mbolea hizo sawa na asili mia 
 ya lengo zilikuwa zimesambazwa na kutumiwa na waku lima
aidha jumla ya shilingi zilitumika kughar amia utaratibu huo
madawa 
mheshimiwa spika mahitaji ya viuatilifu katik mwaka wa yalikuwa tani za ma dawa ya unga na lita milioni 
 za madawa ya maji
upatikanaji ulikuwa tani 
 za ma dawa ya unga na lita za madawa ya maji
viwango hivyo haviku fikia lengo hususan kwa madawa ya korosho ambapo mahitaji yali kuwa tani lakini zilipatikana tani kutokana na waagizaji kuhofia ukame
li kukabiliana na tatizo hilo serikali imeanza kutekeleza utaratibu wa kutoa ruzu ku ambapo lita za madawa ya maji na tani za madawa ya unga zitagha ramiwa sehemu ya bei na gharama za usafirishaji
aidha jumla ya shilingi ilioni moja zimetengwa kwa ajili ya ruzuku ya madawa ya korosho na shilingi mili oni kwa ajili ya uka rabati wa mabomba ya kupulizia madawa hayo
mbegu bora 
mheshimiwa spika katika mwaka wa upatikanaji wa mbegu bora za mazao ulikadiriwa kuwa tani ambapo jumla ya tani 
 za mbegu hizo zilipatikana
kias hicho ni sawa na asilimia 
 ya lengo
kati ya kiasi hicho mashamba ya mbegu ya seri kali na vituo vya utaf iti vilizalisha tani 
 na wakulima wadogo vijijini tani 
makampuni binafsi ya mbegu nchini yalizalisha jumla ya tani 
 ya mbegu za mazao ya chakula na tani 
 za mbegu za pamba
aidha tani 
 za mbegu za mazao mbalimbali ya chakula ziliagizwa kutoka nje ya nchi
ili kuhakikisha mbegu zinazozalishwa au kuingizwa nchini zina ubora unaotakiwa kwa mujibu wa sheria na kan uni ukaguzi wa mbegu ulifanyika katika mashamba yanayozalisha na maghala yanayohifadhi mbegu
aidha mbegu zinazoingizwa kutoka nje zilikaguliwa mipakani
jumla ya sampuli za mbegu zilipimwa ubora katika maabara za taasisi ya ukaguzi na udhibiti wa ubora wa mbegu tanzania official seed cer tification institute tosci
kati ya hizo sampuli hazikufikia kiwang cha ubora na hivyo kuzuiwa kuingia katika soko
aidha kampuni moja ya mbegu imefikishwa mahakamani kwa kuuza mbegu ambazo haimiliki kisheria hivyo kukiuka sheria na kanuni za biashara za mbegu
mheshimiwa spika mwaka wa kamati ya taifa ya kuruhusu matumizi ya aina mpya za mbegu iliruhusu jumla ya aina 
kati ya hizo aina sita za mbegu zilizalishwa katika vituo vya utafiti vilivyopo chini ya wizara na tano kutoka mashamba ya makampuni ya mbegu
ai na za mbegu zilizopitishwa ni mahindi aina za uh eta eta na longe h ngano aina ya uw maharage aina za uyole sps na bilfa muhogo aina za kiroba na hombolo na shai ri aina za karne na 
zana za kilimo 
mheshimiwa spika mwaka wa wizara iliendelea kuhimiza matumizi ya zana bora za kilimo nchini
katika kipindi hicho jumla ya matrekta makubwa matrekta madogo ma jembe ya kukokotwa na wanyamakazi na majembe ya mkon yaliingizwa nchini
wizara iliendelea kuimarisha uwezo wake wa kutoa mafunzo kwa wakulima kuhusu matumizi ya wanyamakazi
mwaka wa vituo vilivyopo katika halmashauri za ludewa njombe kilolo ileje kyela magu bunda singid vijijini manyoni iramba singida mjini tanga mjini lu shoto tabora mjini mtwara mjini mpwapwa mvomero mbi nga kigoma na biharamu lo vilitoa mafunzo hayo
wakulima walipatiwa ma funzo ya kilimo cha maksai na matumizi ya zana za wanyamakazi kupitia vit uo hivyo
aidha vituo hivyo vime patiwa zana za kufundishia wakulima kilim cha wanyamakazi kwa kutumia majembe aina ya ripa tindo majembe ya palizi na kupi gia matuta na mashine za kupandia
mheshimiwa spika mwaka wa wizara iliendelea kutoa mafunzo kuhusu matumizi na matenge nezo ya matrekta madogo ya mkono ambapo jumla ya maafisa zana kutoka wilaya za kigoma kasulu kibondo muleba biharamulo magu geita se ngerema misungwi kahama musoma tabora mjini uyui urambo nzega ig unga iramba singid vijijini manyoni sumbawanga mjini mbarali korogw e handeni na mo shi vijijini walipewa mafunzo
aidha wakulima na maof isa ugani kutoka mikoa ya mtwara pwani lindi ruvuma iringa na tang walipatiwa mafunzo ya matumizi ya mashine ndogo za kubangua korosho
 mfuko wa taifa wa pembejeo 
mheshimiwa spika mwaka wa mfu ko wa taifa wa pembejeo ulitoa mikopo yenye th amani ya shilingi 
mikopo hiyo ilitumika kugharamia kununua matrekta mapya na kukarabati matrekta mabovu na ununuzi wa pembejeo za kilimo na mifugo
pembejeo zilizonunu liwa ni pamoja na tani za mbolea tani na lita za madawa ya mimea lita za madawa ya mifugo tani za vyakula vya mifugo vifungashio vya mazao zana ndogo ndogo na ta ni za mbegu
aidha mfuko ulitoa mikopo ya kununulia matrekta mapya na kukarabati matrekta 
kuanzia mwaka wa hadi mwaka wa mi kopo yenye th amani ya shilingi 
 imetolewa kupitia benki mbalimbali na shirikisho la vyama vya kuweka na ku kopa sccult
mchanganuo wa mikopo iliyotolewa na marejesho umeainishwa kwenye kiambatisho na
mheshimiwa spika katika mwaka wa mfuko wa pembejeo wa taifa uliendelea kukusanya madeni yenye thamani ya shilingi bilioni 
 yaliyotolewa katika kipindi cha mwaka wa hadi 
hadi mwezi wa mei jumla ya shilingi bilioni 
 zilikuw zimerejeshwa
hatua za kisheria zinaendelea kuchukuliw kukusanya madeni yaliyobaki
mafunzo ya kilimo kwa wa taalam na wakulima 
mheshimiwa spika mwaka wa vyuo vya kilimo vinavyosimamiwa na wizara vilikuw na jumla ya wanafunzi kiambatisho na
kati ya hao wanafunzi wanagh aramiwa na serikali na wanafunzi wanajigharamia wenyewe
katika kipindi hicho wa taalam wa kilimo walipatiwa mafunzo ya muda mfupi na muda mrefu ndani na nje ya nchi
kati ya hao wanawake walikuwa na wana ume 
aidha watumishi watatu wanahudhuria mafunzo ya shahada ya uzamili katika chuo kikuu cha kilimo cha sokoine sua na waw ili wanahudhuria mafunzo ya shahada ya kwanza katika chuo kikuu huria
mafunzo kwa vitendo katika vyuo vya kilimo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka miwili ambapo wanafunzi huwa chuoni hutumia asilimia ya muda wao kujifunza nadharia na asilimia kujifunza kwa vitendo
ili kuwaimarisha wa nafunzi katika maf unzo ya vitendo katika mwaka wa wanafunzi walilima jumla ya hekta za mazao mbalimbali ya nafaka mikunde pamba na alizeti
aidha wanafunzi hao walifuga jumla ya ng ombe wa maziwa mb uzi kondoo nguruwe punda kuku na wanyamakazi kiambatisho na
mafunzo kwa wakulima 
mheshimiwa spika mwaka wa vyuo vya ilimo vya serikali vilitoa mafunzo ya kilimo bora kwa wakulima 
kati ya hao wanawake walikuwa na wanaume 
chuo cha kilimanjaro agricu ltural training centre katc kinachofundisha kilimo bora cha mpunga kwa njia ya umwagiliaji maji mashambani kilifundish wakulima 
kati ya hao wanafunzi walitoka nchi jirani za ke nya uganda malawi na zambia
chuo cha taifa cha sukari kidatu kilifundi sha wakulima kuhusu kilimo bora cha miwa
wakulima wengine walipatiw mafunzo katika vyuo vya igurusi wakulima uyole mlinga no ukiriguru mtwara na ilonga wakulima 
kiambatisho na
mafunzo hayo yaligharimu shilingi 
ukarabati wa vyuo vya mafunzo 
mheshimiwa spika katika juhudi za kuboresha mazingira ya kuendesha mafunzo ya wataalam na wakulima vyuon i wizara iliendelea kukarabati majengo ya vyuo
miundo mbinu ya maji na umeme imekarabatiw katika vyuo vya tumbi na ukiriguru
wizara ilinunua vi faa vya mafunzo kwa vitendo hususan vifaa vya maabara na karakana
aidh a matrekta matatu na zana zake yalinunuliwa kwa ajili ya vyuo vya igurusi mlingano na mtwara
hifadhi na usalam wa chakula hifadhi ya chakula ya taifa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka wa hifadhi ya chakula ya taifa ilipanga kununua tani za ma hindi na tani za mtama kupitia kanda zake sita zilizoko makambako songea sumbawanga shinyanga arusha na dodoma
ilik adiriwa kwamba shilingi bilioni 
 zingehitajika kugharamia ununuzi huo
hadi mwezi wa mei jumla ya tani za mahindi zilikuwa zimenunuliwa na kufanya akiba ya chakula katika hifadhi ya taifa kuwa tani 
ununuzi wa mtama haukufanyika kwa sababu haukupatikana
ukusanyaji wa takwimu za mvua na hali ya chakula 
mheshimiwa spika ili kuwa na uwezo wa ku kusanya taarifa sahihi na katika muda unaotakiwa katika mwak wa wizara iliendelea kuimarisha uwezo wa vituo vyake ambapo jumla ya vituo vilipatiwa vifaa vya kukusanya takwimu za upatikanaji wa mvua hali ya mazao mashambani na kiasi cha mavuno yanayotegemewa
aidha tathmini ya hali ya upatikanaji wa mazao ya chakula mashambani ilifanyika katika mikoa ili kutambua maeneo ambayo yanakabiliw na upungufu wa chakula kwa ajili ya kutafutiwa msaada
hifadhi ya mazao na usalama wa chakula 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ilianza kutekeleza kampeni ya kuhimiza hifadhi bora ya mazao baada ya mavuno na kueleimisha wakulima mbinu za kukadiria kiwango cha chakula kitakachokidhi mahitaji ya kaya kuanzia baada ya mavuno hadi mavuno mengine yatakapopatikana
lengo la kampen hiyo ni kuwajengea uwezo wananchi wanaoishi katika maeneo ya nayokabiliwa na hali ya uka me wa mara kwa mara ili wakabiliane na matatizo ya upungufu wa chakula
kuanzia mwezi wa novemba hadi mei kampeni hiyo ilifanywa katika halmashauri za wilaya za mikoa ya dodoma singida tabora mwanza mara shinyanga manyar a kilimanjaro na arusha
nakala za miongozo ya ukadiriaji na hifadhi ya chakula kwa wakulima zilitayarishwa na kutolewa kwa wakulima
aidha maafisa ugani kutoka mikoa ya dodoma singida tabora mwanza mara shinyanga manyara kilimanjaro na arusha walipatiwa mafunz ya mbinu bora ya hifadhi ya mazao baada ya mavuno
 udhibiti wa visumbufu ya mimea na mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ilidhibiti milipuko ya visumbufu vya mazao ya wa kulima mashambani kama ifuatavyo quelea quelea katika mikoa ya kilimanjaro do doma singida shinyanga na mwanza
makundi ya ndege wapatao milioni waliokuwa wanashambulia mazao ya wakulima yaliangamizwa kwa kutumia lita za dawa ya kudhibiti ndege hao
azao mengi ya wakulima ya liokolewa katika mikoa hiyo ikiwa ni pamoja na maeneo mengine ambayo yangeshambuliwa iwapo ndege hao wasi ngedhibitiwa viwavijeshi katika mikoa ya mbey a iringa morogoro dodoma na kilimanjaro ambapo lita za dawa za wadudu zilitumi ka kupulizia hekta za mazao ya nafaka
aidha itego ya kukusanya taarifa za kutabiri milipuko ya viwavijeshi ilifanyiwa uk arabati na lita za madawa ya visumbufu zilinunuliwa na kusambazwa katika vituo vya kanda vya udhibiti wa visumbufu kwa ajili ya kukabiliana na milipuko ya viwavijeshi mara itakapotokea eneo la hekta katika mbuga za iku katavi ziwa rukwa wembere mabonde ya mito malagarasi na bahi mkoani dodoma yalinyunyuziwa lita za sumu na kuwaangamiza nzige hao kabla hawajaruka na kushambulia mazao mashambani milipuko ya panya ilidhibitiwa katika mi koa ya lindi mtwara morogoro mbeya na kilimanjaro amba po kilo za sumu ya panya zilitumika
wakulima walipewa mafunzo ya udhibiti husis hi wa panya mashambani
uzalishaji na usambazaji wa mbawakav kwa ajili ya udhibiti wa gugumaji katika ziwa viktoria na mabonde ya mito mara na kagera uliendelea kutekelezwa
aidha wizara iliendelea kutekeleza mpango wa kudbibiti mashambulizi ya funza wa mabua ya na faka kwa kumtumia mdudu adui wa funza hao aitwae cortesia flavipes
katika mwaka wa taasisi ya udhibiti wa visumbufu ki biolojia iliyopo kibaha pwani ilizalisha wadudu maadui wa funza hao cortesia flavipes wapatao na kuwasambaza katika mikoa ya pwani ta nga dodoma mo rogoro kilimanjaro arusha na mara
utekelezaji wa sheria ya udhibi ti wa visumbufu vya mimea plant protection act 
mheshimiwa spika mwaka wa wi zara iliendelea kutekeleza sheria ya udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao ya mwaka wa 
kuanzia mwezi wa julai hadi ju ni tani 
 za bidhaa zitokanazo na mazao ya ilimo yaliyosafirishwa nje ya nchi yalikaguliwa
katika kipindi hicho tani 
 za mimea na maza yake yaliyoingizwa nchini yalikaguliwa usafi na afya kwa nia ya kuzuia visumbufu vilivyo katika karantini visiingizwe nchini
jumla ya vyeti vya usafi na vi bali vya kuingiza mazao nchini vilitolewa
aidha ili kuha kikisha viuatilifu vina vyoingizwa nchini vina ubora na ufanisi unaotakiwa kwa mu jibu wa sheria vibali vya uingizaji viuatilifu vilitolewa kwa makampuni mbalimbali
ubinafsishaji wa mashamba na mashirika ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara iliendelea kushirikiana na tume ya ra is ya kurekebisha mashirik ya umma kubinafsisha mali za shirika la kilimo na chakula nafco shirika la usagishaji la taifa nmc mamlaka ya mkonge tanzania t sa bodi ya korosho na bodi ya kahawa
ubinafsishaji huo upo katika hatua mbalimbali za utekelezaji
ubinafsishaji wa ma shamba ya nafco 
serikali iliruhusu shamba la mpun ga la ruvu libinafsishwe kwa wakakulima wadogo
wakulima wameunda chama cha ushirika chauru
shamba hilo limepimwa na kugawanywa katika masham ba ya ekari mbili mbili ambayo yamemilikishwa kwa wakulima wad ogo 
aidha shamba la mpunga la dakawa limekabidhiwa kwa halmas hauri ya wilaya ya mvomero ili ligawanywe kwa wakulima
shamba la mahindi la mbozi litamilikishwa kwa mwekezaji aliyeshinda zabuni mara atakapo lipia asilimia ya bei ya mauzo na kutia saini mkataba wa mauzo
hivi sasa mwekezaji huyo amekwishalipa asilimia kumi ya bei ya mauzo
katika mwaka wa serikali ilitangaza kuuzwa kwa shamba la mahindi la namtumbo
hata hivyo wawekezaji waliojitokeza hawakufikia viwango vilivyowe kwa
hali hiyo imelazimu sham ba hilo litangazwe tena
aidha upimaji wa mashamba ya ngano ya west ilimanjaro ya journey s end fosters matadi harlington na kanamond umekamilika na mashamba hayo yametangazwa kuuzwa
uamuzi wa kubi nafsisha mashamba ya mbarali na kapunga upo katika ha tua za mwisho kutolewa
ai dha kuhusu ubinafsishaji wa mashamba ya ngano ya gawal na warret iliamuliwa yaondolewe kwenye kundi la mashamba ya hanang yatakayobin afsishwa ili yagawiwe kwa wananchi wanaoishi jirani na mashamba hayo
ku tokana na madeni ya mashamba hayo kuwa makubwa imeamuliwa mashamba yaliyobakia yafilisiwe kupitia wakala wa ukusanyaji wa madeni ya ma shirika ya umma na serikali lart kwa masharti kwamba mashamba hayo yasigawanywe
ubinafsishaji wa viwa nda na mali za mashir ika ya umma mbalimbali 
mheshimiwa spika ubinafsishaji wa viwanda vya korosh upo katika hatua mbalimbali za utekelezaji
viwand vya newala i newala ii kibaha tanita i masasi lindi na likombe vi mepata wanunuzi na utaratibu wa kuvikabidhi kwa wanunuzi hao unaendelea
viwand vya tanita ii mtwara mtama na nachingwea ambavyo havikupata wawekezaji katika matangazo ya awali vilitangazwa tena kuu zwa mwezi wa februari na kupata wawekezaji
taratibu za ubinafsishaji wa viwanda hiv yo zinaendelea
kiwanda cha tunduru bado hakijapa mwekezaji na kitatangazwa tena
mheshimiwa spika ubinafsishaji wa kiwanda cha kahawa cha kagera tanica umekamilika
katika ubinafs ishaji huo serikali imeuza asilimia 
 ya hisa zake kwa vyama vya ushirika vya kagera na karagwe
asilimia ya hisa za serikali itaendelea kumilikiwa na serikali ili baadaye ziuzwe kwa wawekezaji
serikali ilibinafsisha vi nu vya mpunga vya isaka tabora na shinyanga na kinu cha mahindi cha mzizima plo no
 vilivyokuwa vinamilikiwa na shirika la usagishaji la taifa
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara iliendelea kufuatilia kwa karibu utekelezaji wa mika taba kati ya serikali na wawekezaji walionunua mashamba na viwanda vilivyokuwa vina milikiwa na mashirika mbalimbali ya umma yaliyoko chini ya wizara
katika kufanya hivyo iligundulika kuwa wawekezaji kwenye kiwa nda na shamba la chai cha dabaga iringa na mali za nmc zilizoko mwanza walishindwa kutekeleza mikataba ya mauzo
serikali ilisitisha utekelezaji wa mi kataba hiyo na kuzirejesha psrc mali zilizokuwa zimebinafsishwa ili zitangazw upya na kuuzwa kwa wawekezaji wenye uwezo na nia ya kuziendeleza
mheshimiwa spika utekelezaji wa mkataba kati ya serikali na kampuni ya s
katani ltd
kuhusu ubinafsishaji wa baad hi ya mashamba ya mkonge yaliyokuwa yanamilikiwa na mamlaka ya mkonge utaanza tena baada ya makubaliano mapya ya ubinafsishaji kati ya pande mbili kufikiwa
chini ya makubaliano hayo kampuni ya katani ltd
itarejesha serikalini mashamba yote manane ya mkonge waliyouziwa ili yabinafsishwe upya kwa wawekezaji mbalimbali wakiwemo wakulima wadogo ambao tayari wamekodishiwa sehemu za mashamba hayo
aidha kiwanda cha kamba cha tanzania cordage ltd
tancord majengo na karakana zake yatabinafsishwa kwa kampuni ya s
katani ltd
kurekebisha na kuhuis ha sera na sheria uhuishaji wa sera ya kilimo na mifugo ya mwaka wa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ilianza kuhuisha sera ya kilimo na mifugo ya mwaka wa ili kuiwezesha itoe maelekezo ya kisera ya kutekeleza mkakati wa kukuza uchumi na kuondoa umaskini mkukuta mkaka ti wa maendeleo vijijini rural development strategy rds mkakati wa kuendeleza sekta ya kilimo agricultural sector development strategy asds na programu ya kue ndeleza sekta ya kilimo agricultural sector deve lopment programme asdp
aidha wizara ilikamilisha rasimu ya sera ya chakula ambayo itach apishwa mara baada ya kupitishwa na serikali
wizara pia imeanza kufanya uchunguzi utakao wezesha kutungwa kwa sheria mpya za kilimo na kuhuisha zile zilizopo ili zitumike kutekeleza sera hizo mara zitakapopitishwa na serikali
urekebishaji na utekelez aji wa sheria za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara iliendelea kusimamia utekelezaji wa sheria mbalimbali zilizoko chini yake na kuwachukulia hatua za kisheria wakiukaji
wizara pia ilikamilisha maandalizi ya rasimu ya muswada wa sheria ya mbolea na ku ijadili na wadau wa sekta ya kilimo
muswada huo utawasilishw bungeni baada ya upitishwa katika ngazi mbalimbali za serikali
uchunguzi utak aowezesha kutungwa kwa sheria ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani na kuhuisha sher ia za kudhibiti visumbufu vya mimea na mazao the plant protection act sheria ya taasisi ya utafiti wa viuatilifu the tropical pesticides research institute act na sheria ya usalama wa chakula food security act no
 of ulikamilishwa
wizara ilikamilisha maanda lizi ya kanuni za sukari tumbaku korosho na pamba ambazo zitaanza kut ekelezwa katika mwak baada ya kutangazwa kwenye gazeti la serikali
aidha serikali ilikamilisha tathmini ya miundo na majukumu ya taasisi ilizo katika sekta ya kilimo ili kubaini utaratibu utakaoziwezesh kutoa huduma kwa wadau kwa ufanisi zaidi
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ilianzisha rasmi ofisi ya msajili wa wagunduzi wa mbegu mpya za mimea plant breeders rights registry
msajili wa haki miliki za wagunduzi na watafiti wa mbegu mpya za mimea aliteuliwa na kuanza kazi
aidha ofisi ya msajili ilikarabatiwa na vitendea kazi vilinunuliw ili kumwezesha asimamie ut ekelezaji wa sheria ya haki miliki za wagunduzi na watafiti wa mbegu mpya za mime na mazao ya mwaka wa the plant breeders rights act 
kupitia sheria hiyo wizara ilikamilisha taratibu za awali za kus ajili aina saba za mbegu ambazo ziligunduliwa na watafiti walioajiriwa na serikali katika vituo mbalimbali vya utafiti
sensa ya kilimo na mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara kwa kushirikiana na wizara ya maji na maen deleo ya mifugo na ofisi ya rais mipango na ubinafsishaji iliendelea kucha mbua takwimu za se nsa ya kilimo na mifugo iliyofanyika mwaka wa 
ripoti ya kitaifa ya sensa hiyo inatarajiwa kutolewa mwezi wa juali 
maendeleo ya watumishi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara iliendelea na zoezi la kupandisha vyeo na kurekebisha ajira za watu mishi wake
jumla ya watumishi walipandi shwa vyeo wanavy ostahili baada ya kufanyiwa upekuzi na kuonekana kuwa hawana dosari za kimaad ili
idadi hiyo inafanya jumla ya watumishi waliopandishwa kati ya mwaka wa na kufikia watumishi 
aidha wa tumishi walithibitishwa kazini watumishi walirekebishiwa ajira zao na watumishi waliajiriwa kwa mara ya kwanza katika utumishi wa umma
wi zara pia ilitoa mafunzo kwa watumishi kuhusu matumizi ya fomu za wazi za mapitio na upimaji utendaji kazi opras na kuhusu lishe bora kwa watu wa naoishi na virusi vya ukimwi
 kazi zitakazofanyika na matarajio ya mwaka wa 
mheshimiwa spika mwaka wa utakuwa mwaka wa nne wa utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp
wizara itaendelea kushirikiana na wizara za sekta ya kilimo kura tibu na kusimamia utekelezaji wa programu hiyo katika maen eo yaliyo chini yake
aidha programu hiyo itaendelea kuwa chombo cha kute keleza mkakati wa kukuza uchumi na kuondoa umaskini mkukuta katika sekta ya kilimo hususan kundi cluster la kukuza uchumi na kupunguza umaskini
asilimia 
 ya maombi ya fedha ya bajeti ya wizara itatekeleza mkukuta kupitia programu ya kuendeleza kilimo
programu ya kuendeleza sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa idara vitengo taasisi na asasi zilizoko chini ya wizara zitaji elekeza katika kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya ilimo
taasisi hizo hususan zile zinazosimamia uendelezaji wa mazao zimeandaa mipango ya maendeleo ya mazao ambayo ni sehemu ya utekelezaji wa programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo
aidha miradi yote iliyoko katika ngazi ya taif a italenga katika kuvipatia ufumbuzi vikwazo vinavyokwamisha utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo
mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya dadps 
mheshimiwa spika mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya dadps ni sehemu muhimu ya utekelez aji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo
hivyo ni muhimu wilaya zote kuha kikisha zinaanda mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya na kuihuisha kila mwaka ili kuhakikisha wakulima wanajiwekea malengo ya muda mrefu na mfupi ya kukuza uchumi katika maeneo yao na kujio ndolea umaskini
miradi yo te ya kilimo katika ngazi za wilaya itapaswa kujielekeza katika ku tekeleza mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya kama sehemu muhimu ya utekelezaji wa mkukuta katika ngazi ya wilaya
katika mwaka wa serikali itaendelea kutekeleza dadps
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya utekelezaji wa mipango hiyo
katika mwaka wa miongozo ya ku andaa mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya iliyoandaliwa katik mwaka wa itaanza kutumika katika kuand aa mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya zote
timu za uwezeshaji wilaya ambazo zitazisaidia wilaya katika kuandaa mipango hiyo zimeelimishwa umuhimu wa kuzingatia miongozo hiyo
aidha katika kuibua miradi itakayotekelezwa chini ya mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya wilaya zinashauriwa kuzingatia malengo ya utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo hususan yaliyoainishwa katika mpango wa utekelezaji wa programu hiyo wa mwaka ambao nauwasilisha leo
mpango wa wizara wa kutekeleza programu ya sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa mpango wa wizara wa kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo unalenga katika kuendeleza na kuimarisha juhudi ambazo zilianzis hwa katika miaka mitatu iliyopita ya utekelezaji wa programu kwa kuhimiza uzalishaji wa mazao ya kilimo utakaoliwezesha taifa kujitosheleza kwa chakula na kuwa na hi fadhi ya kutosha katika ngazi ya kaya na taifa kutekeleza mikakati itakayoongeza eneo la kilimo cha umwagiliaji maji mashambani kuhimiza uzalishaji tija na ubora wa mazao ya biashara ili kukiwezesha kilimo kutoa mchango mkubwa katik uchumi wa nchi na kuondoa umaskini kuandaa na kusimamia utekelezaji wa mifumo madhubuti ya upatikanaji wa pembejeo na zana bora na za kutosha na kupunguza upotevu wa mazao kabla na baada ya kuvunwa na kuimarisha usindikaji wa mazao na huduma za utafiti na ugani
mheshimiwa spika ili kuhakikisha programu ya kuendeleza sekta ya kilimo inatekelezwa kama ilivyopangwa wizara kupitia kitengo cha kuratibu utekelezaji wa programu ya kuendeleza sekta ya kilim o itaendelea kutekeleza kazi zifuatazo kuhamasisha wadau wote kuhusu prog ramu ya kuendeleza sekta ya kilimo ikiwa ni pamoja na kuwawe zesha wadau wayael ewe malengo ya programu na utaratibu wa utekelezaji wake kuainisha na kuweka utaratibu wa kutekeleza masuala yanayohitaji utekelezaji wa haraka ambayo utekelezaji wake utawezesha malengo ya muda mrefu na wa kati ya progamu yafikiwe kuratibu uibuaji na uandaa ji wa miradi na mipango katika sekta ya kilimo ili kuhakikisha kuwa miradi na mi pango hiyo inajielekeza katika kutekeleza programu kuongoza malengo na kazi za miradi ya kilimo inayoendelea kutekelezwa katika ngazi za taifa na wilaya ili ijielekeze katika kutekeleza dhumuni kuu mission na dira vision ya programu kuendelea kuratibu uandaaji ufadhili na utekelezaji wa mipango ya kilimo ya taasisi asasi na wila ya inayolenga katika kutekeleza programu ikiwemo mipango ya aendeleo ya kilimo ya wilaya district agricultural development plans dadps na kukamilisha na kufuatilia utekelezaji wa taratibu za uchangiaji kwenye kapu la kufadhili mipango ya sekta ya kilimo katika ngazi ya taifa na wilaya basket funding
kuhuisha sera ya kilimo na mifugo ya mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itakamilisha kazi ya kuhuisha sera ya kilimo na mifugo iliyoanza kuhuishwa mwaka wa 
kazi kubwa itakayofanyika ni kuwashirikisha wadau kujadili rasimu ya sera hiyo kabla ya kuiwasilisha serikalini
mradi shirikishi wa maendele ya kilimo na uwezeshaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya it aendelea kutekeleza mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwe zeshaji katika wilaya za tanzania bara na wilaya tano za zanzibar zilizoanza ku tekeleza mradi huo kuanzia mwaka wa 
kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na kuwezesha wilaya zinazotekeleza mr adi kutekeleza miradi midogo iliyoibuliwa na kuandaliwa mwaka wa hadi kuwezesha jamii katika wilaya zinazo husika kubuni na kutekeleza miradi mipya itakayoibuliwa katika mwaka wa katika vijiji hivyo kutoa mafunzo ya mbinu shirikishi kw wawezeshaji wa taifa wilaya na kata ili kuwajengea uwezo wa kushirik isha jamii katika kupanga mipango ya kuendeleza ilimo na ufugaji kuwezesha uhuishaji wa sera za itaifa sheria kanuni na taratibu mbalimbali zikiwemo ushirikishwaji wa sekta binafsi katika maendeleo ya kilimo
programu ya huduma za kilimo agricultural services support program assp 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaanza kutekeleza programu ya kuboresha huduma za kilimo yenye lengo la kufanikisha utoaji wa huduma za ugani kwa wakulima kup itia vikundi
kazi za awali katika utekelezaji wa programu hi yo ni uwezeshaji wa wakulima kupitia vikundi vyao kwa kuwapatia elimu na uwezo wa kubaini na kuomba kupatiwa huduma na teknolojia wanazohitaji
ut oaji huduma za ugani utaimarishwa kwa kuongeza ushiriki wa sekta binafsi
aidha mfumo wa kuendesha utafiti utarekebishwa ili uzingatie zaidi ma hitaji ya walengwa
kazi kubwa itakayofanyika mwaka wa ni kuimarisha uwezo wa walengwa ili kuhakikisha wanashiriki kikamilifu katik utekelezaji wa malengo ya mradi
 mradi wa uwekezaji katika sekta ya kilimo wilayani district agricultural sector investment project dasip 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara za sekta ya kilimo kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya itaanza kutekeleza mradi wa uwekezaji katika sekta ya kilimo wila yani katika wilaya zote za mikoa ya mara mwanza shinyanga kigoma na kagera
kazi zitakazofanyika ni pamoja na kuzindua mradi katika wilaya zita kazoanza kutekeleza mradi katika mwaka wa ikiwa ni pam oja na kuunda timu za wawezeshaji za wilaya na kata na kujenga uwezo wa kuandaa miradi kufuatalia utekelezaji usimamizi na uwajibikaji katika matumizi ya fedha kuandaa vikundi vya wakulima wafuga ji na kuendesha mafunzo ya mbinu shirikishi jamii katika kupanga mipango ya kuendeleza kilimo na ufugaji kuwezesha jamii katika wilaya kuibua kuandaa na kutekeleza miradi midogo ya kilimo na ufugaji
uendelezaji wa maza makuu ya biashara 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula itaendelea kuratibu na kusimam ia mipango ya ma endeleo ya mazao makuu ya biashara ambayo ni chai kahawa korosho katani pamba pareto sukari na tumbaku
aidha wizara kupitia bodi za maza o itahakikisha uzalishaji tija na ubora wa mazao unaongezeka ili kuk abiliana na ushind ani katika soko la ndani na nje ya nchi
aidha wizara it ahakikisha kuwa uuzaji wa mazao ya biashara unafanyika kwa kufuata ma daraja vipimo na katika vituo vilivyoidhinishwa kwa mujibu wa sheria na kanuni zilizopo
matarajio ya uzalishaji wa mazao makuu ya biashara katika msimu wa ni kama ifuatavyo chai 
mheshimiwa spika uzalishaji wa chai unatarajiwa kuongezeka kwa asilimia 
 kutoka tani zilizoza lishwa mwaka wa hadi tani katika msimu wa 
ongezeko hilo litatokana na kuongezeka kwa uzalishaji wa chai katika maeneo mapya ya wilaya za njombe mufindi muheza na lushoto yaliyopandwa chai msimu na ufufuaji wa mashamba ya chai ya wakulima wadogo yaliyokuwa yametelekezwa yenye ukubwa wa hekta katika wilaya ya nj ombe hekta buko ba na hekta muleba
kuanza kwa uza lishaji wa mashamba ya kyimbila na rungwe yaliyokuwa ya george williamson t limited baada ya kuuzwa kwa wakulima tea company nako kunatarajiwa kuongeza uzalis haji
aidha bei nzuri ya chai kwa msimu uliopita inatarajiwa kuonge za tija na uzalishaji hususan kwa wakulima wadogo
kahawa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa uzalishaji wa kahawa unatarajiwa kushuka kutoka tani zilizoza lishwa mwaka wa hadi tani sawa na upungufu wa asilimia 
upungufu huo utatokana na tabia ya mzunguko wa uzalishaji wa za la kahawa ambao hupanda na kushuka mwaka unaofuata
mwaka wa utakuwa mwaka wa kushuka kwa uzalishaji kahawa katika mz unguko huo
hata hivyo inatarajiwa kwamba bei za kahawa zitapanda na hi vyo kuwezesha mapato ya takayotakana na mauzo kutoshuka yakilinganishwa na mapato ya mwaka wa 
kutoshuka kwa mapato ya mauzo kutatokana na kuong ezeka kwa ubora wa kahawa inayouzwa nje moja kwa moja bila kupitia mnadan i
inatarajiwa pia kwamba viwanda vya kupukuchulia kahawa ilivyojengwa na kukaraba tiwa mwaka wa vitaongeza ubora wa madaraja na mionjo ya kahawa kul ingana na viwango na mahitaji ya soko la kimataifa
katani 
mheshimiwa spika katika mwaka wa uzalishaji wa katani unatarajiwa kufikia tani kutoka tani zilizozalishwa mwaka wa sawa na ongezeko la asili mia 
ongezeko ilo litatokana na kuongezeka kwa eneo lililopandwa mko nge kwa hekta zitakazoanza kukatwa mkonge uliolimwa kati ya miaka ya na mashamba yaliyokuwa yanamilikiwa na katani ltd
yataanza kuzalisha mkonge baada ya kubinafsishwa upya na uzalishaji wa mkonge kwa wakulima wadogo katika kanda ya ziwa utaonge zeka
aidha uzalishaji wa katani utaongezeka kutokana na kuongezeka kwa mahitaji ya ka tani katika masoko ya ulaya marekani japan na china na bei ya katani kutoka dola za kimarekani kwa tani mwaka wa hadi dola kwa tani mwaka wa 
inatarajiwa kuwa kuongezeka kwa mahitaji ya katani katika soko la kimataifa kutachochea kuongezeka kwa uza lishaji wa katani kwa zaidi ya asilimia kumi kila mwaka
korosho 
mheshimiwa spika uzalishaji wa korosho un atarajiwa kuongezeka kwa asilimia 
 kutoka tani ilizozalishwa mwaka wa hadi kufikia tani mwaka wa 
ongezeko hilo linatokana na bei nzuri ya korosho kutoka sh ilingi kwa kilo katika msimu wa hadi shilingi kwa kilo katika msimu wa na ruzuku iliyotolewa na serikali kwa madawa ya maji ya kudh ibiti ugonjwa wa ubwiri unga ambayo yanatibu ugonjwa huo badala ya sulphur ambayo huzuia tu
aidha wakulima wamekuwa na uhakika zaidi wa soko la korosho kutokana na viwanda vya korosho vilivyobinafsishwa mwaka wa kuanza kubangua korosho kwa wingi
pamba 
mheshimiwa spika katika mwaka wa eneo linalotarajiwa kulimwa pamba litaongezeka kutoka hekta za msimu wa hadi hekta 
aidha uzalishaji wa pamb unategemewa kuongezeka kutoka tani za msimu wa hadi tani mwaka wa 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia 
 ik ilinganishwa na uzalishaji wa mwaka wa 
ongezeko dogo hilo litatokana na ha li ya ukame uliyoyakabili maeneo mengi yanayozalisha pamba kwa wi ngi nchini kati ya mwezi februari na machi 
katika mw aka wa wizara kupitia bodi ya pamba itaendelea kuhimiza uongezaji wa uzalishaji wa pamba yenye ubora wa juu kwa kuhimiza matumizi ya mbolea na ma dawa ya kuulia wadudu katika maeneo yanayozalisha zao la pamba hususan maeneo ya kand ya magharibi western cotton growing area wcga
aidha wizara itaende lea kuhimiza upanuaji wa maeneo yanayolima pamba husus an katika kanda ya mashariki
pareto 
mheshimiwa spika katika mwaka wa uzalishaji wa pareto unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka wa hadi tani sawa na ongezeko la asilimia 
on gezeko hilo litatokana na kuongezeka kwa mahitaji ya zao la pareto katika soko la dunia kutokana na kuongezeka kwa mahitaji ya sumu zinazotokana na mazao ya mimea
hali hiyo imesababisha mwekezaji katika kiwanda cha korosho hapa nchini kuanza upya mazungumzo na wanunuzi wakubwa waliokuwa wameacha kununua pareto ya tanzania miaka minne iliyopita
aidha uzalishaji wa pare to utaongezeka kutokana na matumaini ya kufanikiwa kwa mazungumzo kati ya bodi ya pareto na wawekezaji ya kujenga hapa nchini kiwa nda cha kuchuja sumu
uzalishaji pia utaongezeka kutokana na serikali kutoa shilingi bilioni 
 ilizotumika kununua tani za pareto iliyokuwa mikonon mwa wakulima na hivyo kuwarudishia imani ya kuendelea kuzalisha pareto
sukari 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalishaji wa sukari unatarajiwa kuongezeka kutoka tani zilizoza lishwa mwaka wa hadi tani sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo litatokana na kuongezeka kw eneo la uzalishaji wa miwa katika kiwanda cha sukari cha kagera upanuzi wa kiwanda cha mtibwa uliofanyika mwaka wa na ukarabati wa bwela boiler la tpc lililokuwa limeharibika msimu wa 
 tumbaku 
mheshimiwa spika katika mwaka wa uzalishaji wa tumbaku unategemewa kuongezeka kutoka tani hadi tani sawa na ongezeko la asilimia nne
ongezeko ilo litatokana na mikaka ti iliyowekwa na wizara kupitia bodi ya tumbaku ya kutoa elimu ya kilimo bora cha tumbaku kuhusu uzalishaji ukaushaji na upangaji wa tumbak kwa kuzingatia madaraja ya ubora
aidha kuendelea kutumia mbegu na mb olea bora ambazo zinapatikana kwa wakati na kwa viwango vinavyohitajika kunakotekelezwa kwa utaratibu wa kilimo cha mikataba kutaendelea kuongeza tija na uzalishaji wa zao hilo
uendelezaji wa mazao ya nayostahimili ukame na mazao yasiyo ya asili mazao yanayostahimili ukame 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kushiriki ana na idara ya magereza katika kuanzisha mashamba ya kudumu ya kuzalisha vi pando bora milioni vya muhogo na kuhamasisha kilimo cha mu hogo katika maeneo yenye ukame na yaliyokumbwa na magonjwa ya muhogo ka ma vile ugonjwa wa batobato kali ya muhogo cmd ugv
mafunzo ya uzalishaji wa vi pando usindikaji na matumizi ya muhogo yataendelea kutolewa kwa wataalamu wa idara za magereza na halmashauri za wilaya
magereza ya wila ya yatakayohusika ni ya mikoa ya shinyanga mwanza kagera mara kigoma tabora dodoma singida kilimanjaro na arusha
wizara pia itaendelea kuzalisha mbegu za mahindi lishe quality protein maize qpm kwa kutumia mashamba ya seri kali na kilimo cha mikataba na sekta binafsi
aidha wizara itaendelea kushirikiana na idara ya magereza kustawisha jumla ya ekari na kuzalisha tani za mbegu za mahindi lishe zenye ubora wa kuazimiwa quality declared seeds qds katika magereza mawili ya wilaya za kigoma na kibondo na shamba la mbegu la bugaga ambazo zitasambazwa katika halmashauri za wila ya za mkoa wa kigoma na mikoa ya tabora shinyanga kagera na mwanza
 mazao ya thamani 
mheshimiwa spika wizara itahimiza kilimo cha zao la soya kwa njia ya mkataba katika mikoa ya kanda za nyanda za juu za kusini na mikoa mingine yenye sifa na uwezo wa kuzalisha zao hilo nchini
wakulima watahamasishwa kuzalisha tani za mbegu za soya zenye kiwango cha kuazimiwa quality declared seeds qds ili kuwa chanzo cha mb egu kwa wakulima wengine
aidha mafunzo ya kilimo na matumizi ya soya yatatolewa kwa wataalam na wakulima ili kukuza soko na matumizi ya soya nchini
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uanzis haji wa hekta za miche bora ya migomba kwa kutumia wakulima katika halmashauri nne za mikoa ya kanda ya ziwa kama sehemu mojawapo ya juhudi za serikali za kuendeleza ukanda wa kijani kuzunguka ziwa vikt oria
katika mpango huo machipukizi ya migomba yaliyozalishwa kwa chupa tissue culture yatasambazwa katika wilaya nne za mikoa ya mwanza na mara
mkazo utawekwa katika kuhamasish na kuwezesha wakulima kuanzisha hekta za uzalishaji wa vikonyo na miche bora ya miembe katika mikoa ya morogoro pwani na dodoma
mashamba hayo yata kuwa vyanzo vya vikonyo vya miembe bora katika mikoa hiyo
wizara pia itaendelea kueneza teknolojia ya kilimo cha vanilla katika ma eneo mengine nchini kw kuanzisha ekari za mashamba ya kudumu ya uzalishaji wa vipando vya vanilla katika halmashauri za wilaya za morogoro vijijni na muheza
mheshimiwa spika kazi ya kuendeleza na kui marisha bustani za vipando vya mazao ya matunda itaendelea kwa kuagiza aina nne bora za mazao ya matunda ya aina ya michungwa miparachichi matofaa apples na mananasi bora kutoka kenya na afri ka ya kusini kwa ajili ya ku izalisha na kuisambaza kwa wakulima
aidha jumla ya miche ya matunda na viungo inatarajiwa kuzalishwa katika bustani za jaegetal buga ga mpiji igurusi songa na malindi
wizara itaimarisha uwezo wake wa kutoa elimu ya mbinu za uzalishaji bora wa mazao mapya yenye thamani na soko la uhakika wakati wa maonyesho ya nane nane
huduma za ugani 
mheshimiwa spika utoaji wa huduma za ugani ni muhimu katika kuwafikishia wakulima teknolojia na mbinu mpya za kuendeleza kilimo kwa wakati na kusimamia utekelezaji wa sera na sheria katika ngazi za wilaya na vijiji
katika miaka ya hivi karibuni hususan baada ya serikali kuamua usimamizi na usambazaji wa huduma za ugani ufanyike katika ngazi ya halmashauri za wilaya huduma hizo zimeku wa hazitolewi ipasavyo kutokana na mapungufu katika usimamizi
katika mw aka wa wizara itaagalia upya makubaliano maalum kati yake na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa na halmshauri za wilaya ili kuiwezesha ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa kuweka utar atibu wa kusimamia utoaji wa huduma za ugani katika ngazi ya wilaya na vijiji
makubalia no hayo yataainisha utaratibu utakaohakikisha kwamba juhud za serikali hususan za kuendeleza kilimo chini ya programu ya maendele ya sekta ya kilimo hazikwamishwi kutokana na ukosefu wa us imamizi katika ngazi ya utekelezaji
aidha kwa utaratibu huo wizara za kisekta zitatambua matatizo na mahitaji ya wakulima ya teknolojia mpya za kilimo na mbinu za usimamizi na ku toa maelekezo na uwezeshaji wa kuyatatua
katika kufanik isha lengo hilo wizara itatekeleza kazi zifuatazo kufanya uchambuzi wa kina wa mfum uliopo wa utoaji huduma za ugani na mafunzo ya kilimo bora kwa wa kulima
uchunguzi huo utaainisha majukumu ya wahusika mbalimbali na kupendekeza mfumo na utaratibu unaofaa wa uwajibikaji utakaosima mia utekelezaji wa majukumu ya wahusika mbalimbali katika utoaji hud uma za ugani na mafunzo ya kilimo bora kwa wakulima kuendelea kuhimiza dhana ya mbinu sh irikishi jamii ka tika kilimo kutoa mafunzo ya dhana hiyo kwa vikundi vya wakulima ka tika wilaya za mikoa ya dodoma tabora morogoro na pwani
mashamba darasa yatakayowahusisha wakulima ya taanzishwa na kuhudumiwa katika wilaya hizo
aidha wakulima watapata mafunzo ya kilimo bora katika vyuo vya wakulima vya bihawana dodoma ichenga njombe inyala mbeya na mkindo morogoro
kuimarisha kitengo cha ukulima wa kisasa makao makuu na kwenye kanda kwa kununua vifaa vya kazi ka ma kompyuta kamera za video mashine za kurekodia sauti na runinga
vifaa hivi vitakiwezesha kitengo cha ukulima wa kisasa kutekeleza majukumu ya kuandaa na kutangaza vipindi vya kilimo redioni na kuchapisha na kusambaza kwa wakulima majarida vipeperushi mabango na vijitabu mbalimbali vya kilimo ikiwa ni pamoja na gazeti la ukulima wa kisasa
utafiti wa kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula itaendelea kufanya utafiti ili kuwahakikishia waku lima upatikanaji wa teknolojia bora za kilimo
juhudi za kuz alisha mbegu bora za mazao ya kilimo zitaendelea
mkazo utatiliwa ka tika uzalishaji wa mbegu mpya zitakazomwezesha mkulima kuongeza tija na uzalishaji
wizara kupitia vituo vya utafiti inatarajia kutoa mbegu mpya tatu za jamii ya mafuta mbegu moja ya jamii ya mikunde na moja ya mpunga
mb egu hizo zinategemewa kuwa na sifa za mavuno mengi kustahimili magonjwa na uvumilia hali ya ukame
aidha ili kupunguza tatizo la upatikanaji wa mbegu za msingi vituo vy utafiti vitazalisha tani za mahindi tani za maharage ta ni za mpunga tani mbili za ufuta tani moja ya karanga na tani 
 za kund e
wizara pia itazalisha mbegu mama za jamii ya nafaka mafuta na mikunde ambazo ni pamoja na tani 
 za mbegu ya mpunga tani 
 za mahindi tani 
 za mtama tani 
 za ufuta tani 
 za karanga na tani 
 za mbaazi
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wa wizara kupitia vituo vyake vya utafiti itaendelea na kazi za utafiti wa mazao na mimea ya kilimo zifuatazo kutathmini aina tano za mbegu ya na faka aina tano za mbegu ya jamii ya mikunde na aina tatu za mbegu za mafuta zenye sifa za kuzaa sana kustahamili ukame magonjwa na visumbufu vya mimea kuzalisha kwa wingi vipando bora vya aina tatu za mazao ya jamii ya mizizi na aina nne za mazao ya biasha ra katika kanda zote saba za utafiti
shughuli hizo zitafanyika katika vituo vya utafiti vya kibaha na ukiriguru kwa mazao ya muhogo viazi vitamu na pamba uyole kwa mazao ya viazi mviringo na pareto naliendele muhogo na korosho mlingano mkonge na ilonga pamba kufanya maonesho ya usindikaji na matu mizi ya mazao ya jamii ya mizizi mikunde na mbegu za mafuta katika vijiji vilivyopendekezwa
usindikaji huo utafanyika katika vituo vya utafiti vya naliende le kibaha na ukiriguru mazao ya muhogo ilonga mazao ya mbaazi uyole mazao ya soya na makutopora alizeti kuzalisha na kutunza mbegu mama za mazao ya jamii ya nafaka mikunde na mbegu za mafuta kuendeleza utafiti wa mazao matano ya viungo mazao matano ya mboga na mazao matano ya matunda katika ituo vya utafiti na katika mashamba ya wakulima kuendeleza na kuimarisha shughuli za kitengo cha hifadhi ya nasaba za mimea npgrc kubuni kutathmini na kusambaza mbinu tano bora na endelevu za kuzalisha mazao ya jamii za nafaka mikunde ndizi minazi na zabibu katika kanda saba za utafiti wa kilimo
ufafanuzi wa kina wa kazi za utafiti zitakazotekelezwa umeonyeshwa katika kiambatisho na
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wa wizara itaendelea kutafiti mbinu za kuongeza viru tubisho katika mashamba
wizara ikishirikiana na chuo kikuu cha kilimo ch sokoine itataf iti mbinu mbali mbali za uvunaji maji ya mvua rain water harvesting ili kuboresha uzalishaji wa mazao katika maeneo yenye uhaba wa mvua
aidha wi zara kupitia vituo vya tumbi selian uyole na ukiriguru ita endelea kufanya utafiti wa miti inayoweza kutumiwa katika kilimo mset o
wizara pia itaendeleza utafiti wa matumizi ya wanyamakazi na zana mbalimbali za kilimo katika kutayarisha mashamba kupanda kupalilia na kubeba mizigo
utafiti hu utawashirikisha wakulima katika mashamba yao
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kuwashirikisha wakulima katika shughuli za utafiti hususan ka tika kuwafundisha watafiti mbinu bora za utafiti shirikishi
mbinu hizo zitawezesha watafiti kuchambua matatizo ya wakulima kw kuhusisha wakulima wenyewe
watafiti watapata mafunzo hayo
aidha utafiti mbalimbali wa sayansi jamii na uchumi kuhusiana na usambazaji wa teknolo jia mpya miongoni mwa wakulima na matokeo yake zitaendelea kutekelezwa kwenye kanda mbalimbali za utafiti
wizara itaandaa na kuratibu mikutano ita kayohusisha wakulima watafiti na wadau mbalimbali wa utafiti katika kanda zote saba za utafiti
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaweka utaratibu wa kutangaza ma tokeo ya utafiti na kuzawadia watafiti waliohusika
aidha utaratibu wa kuwazawadia wata fiti watakaogundua aina mpya za mbegu na teknolojia mbalimbali ut aendelea ikiwa ni pamoja na kuwapatia sehemu ya mapato yatakayotokana na haki miliki baada ya ugundu zi huo kusajiliwa chini ya sheria ya haki miliki za wazalishaji wa mbegu na mimea mipya ya mwaka 
wizara pia itaandaa takwimu za mafaniki ya teknolojia zilizopelekwa kwa wakulima na itaimarisha mfumo wa habari kwa me nejimenti ya utafiti ili kufanikisha maandalizi ya mi pango bora ya utafiti inayol enga kutatua matatizo ya wakulima
kanda zote saba za utaf iti zitaandaa maonyesho ya teknolojia mbalimbali zilizofanyiwa utafiti yata kayofanyika katika vituo vya utafiti na viwanja vya maonyesho ya nane nane
wakulima na wadau wengine watahamasishwa kwenda kuangalia ma onyesho hayo
wizara pia itaendelea kuboresha huduma za utoa ji habari za utafiti kwa wa dau kupitia machapisho na mtandao wa internet
mheshimiwa spika katika mwaka wa watafiti na watumishi wengine wanaojishughulisha na kazi za utafiti wapatao watapata mafunzo ya muda mfupi na mrefu katika fani mbalimba li ili kuongeza ufanisi katika kazi zao
kilimo cha umwagiliaj maji mashambani 
mheshimiwa spika mwaka wa wiza ra ya kilimo na chakula itakuwa inatekeleza mwaka wa nne wa mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
mpango huo umeainisha hekta milioni 
 zinazofaa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
mpango huo unoanyesha kuwa ili mazao yatoka nayo na kilimo cha umwagiliaji maji mashambani yatosheleze taifa kwa chakul a hususan zao la mpunga ifikapo mwaka wa eneo la hekta litapaswa liendelezwe kwa kilimo hicho
ili lengo hilo lifikiw e tutapaswa kuendeleza sio chini ya hekta kila mwaka
ili kufikia lengo hilo serikali inapaswa kuwekeza zaidi ya shilingi bilioni kwa mwaka
mheshimiwa spika kutokana na kiasi kikubwa cha fedha kinachohitajika kutekeleza mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani ni dhahiri kwamba fedha za bajeti ya seri kali peke yake azitoshi
hivyo ipo haja ya serikali kutafuta vyanzo ving ine vya fedha kwa ajili ya kuendeleza kilimo cha umwagiliaji maji mashambani na kuweka mazingira ya kuvutia sekta binafsi kuwekeza kati ka kuendeleza kilimo hich o
kama sehemu ya utekelezaji wa lengo hilo wizara itaandaa utaratibu madhubuti unaosimamiwa na sheria utakaohakikisha uendeleza ji wa kilimo cha umwagiliaji mashambani unafuata taratibu na kanuni za ki taalam
aidha zitahakikisha ardhi iliyoendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani inatumiwa kwa njia endelevu
katika mwaka wa wizara itapeleka mapendekezo serikalini ya kutungwa kwa sheria ya umwagiliaji maji mashambani itakayopendekeza pamoja na mambo mengine kuanzishwa kwa mfuko wa kuendeleza kilimo cha umwagiliaji maji mashambani na kuweka utaratibu wa kisheria wa matumizi bora na ndelevu ya ardhi inayoendelezwa kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula itaweka mfumo bora wa matumizi ya takwimu zilizotayarishwa chini ya mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
kazi hiyo itahusisha pia ukusanyaji wa takwimu za miradi ya umwagiliaji maji mashambani inayogharamiwa na kuendeshwa na wadau mbalimbali na kuielekeza katika utekelezaji wa mpango kabambe wa kilimo cha umwagiliaji maji mashambani
aidha wizara itatayarisha mwongozo wa kitaalamu ambao utatumika katika kuta thmini gharama za utayarishaji wa miradi ya umwagiliaji maji mashambani itakayotekelezwa chini ya dadps
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara imelenga kuongeza eneo la uzalishaji kwa kutumia kilimo cha umwagiliaji maji mashambani kwa hekta 
kati ya hizo ujenzi wa hekta utakamilishwa mwaka wa na ujenzi wa hekta utakamilishwa mwaka 
ongezeko hilo litafanya jumla ya eneo la kilimo cha umwagiliaji maji mashambani nchini kufikia hekta kutoka hekta zilizokuwa zimeendelezw hadi mwaka wa 
 ukarabati wa skimu za umwagiliaji maji mashambani na ujenzi wa mabwawa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendeleza skimu zenye jumla ya hekta kama sehemu ya utekelezaji wa mpango kabambe wa umwagiliaji maji mashambani
mashamba ya serikali ya mbegu ya dabaga kilolo na arus ha arumeru yatajengewa miundombinu ya umwagiliaji maji mashambani
aidha mabwawa yenye uwezo wa kumwagilia hekta yatajengwa ka tika wilaya za iramba musoma serengeti nzega urambo uyui kilosa bagamoyo na muheza kiambatisho na 
programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani participatory irrigation devel opment programme pidp 
mheshimiwa spika katika mwaka wa programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani itaendelea na ujenzi wa miundombinu ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani katika maeneo ya ukame katika skimu zenye eneo la hekta ambazo ujenzi wake uko kwenye hatua mbali mbali
aidha programu hii itaanza ujenzi wa miundo mbinu ya umwagiliaji maji mashambani katika skimu nyingine zenye ukubwa wa hekta 
miradi ya umwagiliaji ma ji mashambani chini ya mipango ya wilaya ya kuendeleza kilimo district agricultural evelopment plans dadps 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya itaendeleza miradi yenye eneo la hekta ambayo it akuwa imeibuliwa na kuwekwa kwenye mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya
ujenzi wa skimu za umwagiliaji maji mashambani chini ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asps ii 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kujenga skimu ya umwagiliaji maji mashambani ya naming ongo wilayani mbozi yenye ukubwa wa hekta 
ujenzi wa skimu hiyo utakamilika mwezi wa disemba 
skimu zilizogharamiwa na mfuko wa pamoja wa tanzania na japan wa msaada wa chakula food aid counterpart fund
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itakarabati skimu saba zenye jumla ya hekta zitakazogharamiwa na mfuko wa pamoja wa tanzania na japan wa msaada wa chakula food aid counterpart fund
skimu hizo ziko katika wilaya za tarime hai bukoba namtumbo iringa vijijini karagwe kagenyi kibondo na mvomero
skimu za mfano za umwagiliaji maji mashambani katika mwambao wa ziwa viktoria na ziwa nyasa 
mheshimiwa spika mwaka wa wizara itaendelea kuendeleza skimu za mfano katika ukanda wa ziwa viktoria kwa lengo la kuwahamasisha wakulima kuiga kutumia maji ya ziwa kwa teknolojia ya kuvuta maji kwa kutumia pampu zinazo tumia nguvu ya upepo mafuta ya dizeli mionzi ya jua na pampu za kusukuma kwa miguu
hekta zitaendelezwa katika mwambao wa ziwa iktoria
aidha eneo lingine la hekta zitaendelezwa kwa maksudi na utar atibu huo huo kati ka mwambao wa ziwa nyasa
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chak ula kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya itaendelea kusimamia skimu zote za umwagiliaji maji mashambani ili kuhakikisha kwamba malengo ya tija na uzalishaji yaliyowekwa katika skimu hizo yanafikiwa
aidha wizara itaendelea kutoa mafunzo kwa wakulima yanayohusu matumi zi bora ya maji na uendeshaji na usimamizi wa skimu za umwagiliaji maji mashambani
 mafunzo ya kilimo kwa wa taalam na wakulima 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kutoa elimu kwa wataalam wa wizara maofisa wa ugani wa wilaya na wakulima ili kuhakikisha kuwa programu ya kuendeleza kilimo inatekelezwa kwa kuzingatia viwango vya ubora na taaluma za kisasa
kazi zitakazofanyika ni pamoja na mafunzo kwa wakulima kufundisha kilimo bora cha mazao na mbinu za kuongeza ubora wa mazao hayo kuandaa vitini vya modules za mazao mbalimbali ili kukidhi mahitaji ya wakulima kufundisha matumizi ya mboji ili kupunguza matumizi ya kemikali katika kilimo kufundisha matumizi bo ra ya wanyamakazi ka tika vyuo vinane vya kilimo kufundisha matumizi ya majiko sani fu yenye kutumia nishati ndogo ili kupunguza ukataji holela wa iti kwa ajili ya nishati
mafunzo kwa maafisa ugani kutoa mafunzo ya muda mrefu ngazi ya stashahada kwa maafisa ugani wa mwaka wa kwanza na maafisa mwaka wa pili kuandaa vitini vya kufundishia mazao mbalimbali hususan mazao ya biashara yanayolimwa nchini na pia yale yenye thamani kubwa kutoa mafunzo ya muda mfupi yanayohusu matumizi bora ya ardhi na maji ili kupunguza uharibifu wa ardhi na kuongeza uzalishaji wa mazao
mafunzo kwa wataalam kugharamia mafunzo katika ya ng azi ya shahada ya uzamili kwa wakufunzi sita na mafunzo katika ngazi ya shahada ya udaktari wa falsafa kwa mkufunzi mmoja kugharamia mafunzo ya muda mfupi ya mbinu za kufundishia kwa waalimu ili kuinua viwango na mbinu za kutoa elimu
usimamizi na huduma uchapishaji wa nakala za vitabu re jea vitakavyouzwa kwa bei nafuu kwa wagani na wanachuo kulipia ada vyuo saba ili viweze kupata usajili wa baraza la mitihani la taifa the national counc il for technical ducation nacte kusimamia bodi za mitihani na kuhakiki ut ungaji wa mitihan na kuhakiki matokeo kwa kuzingatia miongozo iliyowekwa kuandaa mkutano mkuu wa mwaka wa wadau wa kilimo na mifugo ili kutathmini utoaji wa taaluma vyuon na jinsi ya kuuimarisha
matumizi ya pembejeo na zana za kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kuweka vivutio vitakavyochochea kupanuka kwa soko la ndan na matumizi ya pembejeo za kilimo
mbolea na madawa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa inatarajiwa kuwa upatikanaji wa mbolea utaongezeka kutok tani zilizopatikana mwaka wa hadi tani 
onge zeko hilo litatokana na uwekezaji unaotarajiwa kutoka makampuni ya biashara ya mbolea ya ki mataifa
makampuni hayo ni yara kutoka norway na sse kutoka afrika ya kusini ambayo yanatarajiwa kufungua maghala makubwa ya kuhifadhia na kuuzia mbolea nchini
inatarajiwa kwamba uhakika wa upatikanaji wa mbolea utachangia kuongezeka kwa matumizi ya mbolea nchi ni
lengo ni kufikia wastani wa kilo kumi kwa hekta ifikapo mwaka wa 
wizara pia imepanga kuongeza matumizi ya madawa ya korosho kuto ka lita hadi lita ifikapo mwaka wa 
ruzuku ya mbolea 
mheshimiwa spika kutokana na mafanikio yaliyopatikana katika utekelezaji wa mpango wa ruzuku ya mb olea miaka miwili iliyopita mwaka wa serikali itaendelea kufidia usaf irishaji wa mbolea kwa nchi nzima na madawa ya korosho katika mikoa ya mt wara lindi ruvuma pwani tanga morogoro na dar es salaam
tani za bolea na lita za madawa ya korosho zinatarajiwa kuhusika katika utaratibu huo
sh illingi bilioni 
 zitahitajika kufidia sehemu ya gharama za madawa ya korosho na shilingi bilioni 
 zitatumika kufidia gharama za usafirishaji wa mbolea
mheshimiwa spika uzoefu wa miaka miwili iliyopita wa utekelezaji wa mpango wa ruzuku ya mbolea unaony esha kwamba kuna mapungufu ya usimamizi hususan katika ngazi za mikoa na wilaya
usimamizi wa mpango wa ruzuku wa kamati za mikoa na wilaya unahitajika sana kuhakikisha mbolea zenye ruzuku zinazosafirishwa hadi vituo vikuu vya usambazaji vya mikoa zinasafirishwa hadi wilayani na ba adaye kwenye maduka ambapo wakulima wataweza kuzinunua kwa bei zilizopangwa
ka mati hizo zina wa jibu na haki ya kuingilia kati mara inapogundu lika kwamba utaratibu wa ruzuku unakiukwa
ili kuondoa mapungufu katika utekele zaji wa mpango wa ruzuku ya mbolea yaliyojitokeza katika miaka iliyopita katika mwaka wa wizara itaendesha mikutano ya kuhamasisha makatibu tawala wa mikoa wakurugenzi watendaji wa wilaya na washauri wa ilimo wa mikoa juu ya utaratibu wa kutekeleza mpango wa ruzuku ya mbolea na madawa ya korosho
aidha mikutano hiyo itawezesh watekelezaji hao kuelewa wajibu na majukumu yao na kukubaliana juu ya utaratibu wa aina moja wa kuyatekeleza
aidha wizara itagharamia mafunzo ya ukus anyaji wa takwimu za pembejeo za kilimo kwa watakwimu ku toka wilaya na mikoa ya kigoma tabora shinyanga mwanza kagera mara lindi na mtwara
mbegu bora 
mheshimiwa spika makisio ya mahitaji ya mb egu zilizothibitishwa katika msimu wa ni ta ni 
upatik anaji wa mbegu unatarajiwa kuwa jumla ya tani ambazo zitatokana na uzalishaji katika makampuni binafsi ya hapa nchini tani mbegu zitakazozalishwa na wakulima wadogo tani mbegu kutoka nje ya nchi tani na uza lishaji katika mashamba ya serikali tani 
jumla ya hekta za mashamba ya mbegu ya serikali ya msimba hekta arusha hekta mwele hekta kilangali hekta dabaga hekta na horti tengeru hekta zitahusika katika kuzalisha mbegu hizo
mheshimiwa spika katika kuimarisha udhib iti wa ubora wa mbegu mafunzo ya ukaguzi wa mbegu yatatolewa kwa maafisa ugani kutoka wilaya za tanzania bara
aidha wizara it aendelea kuratibu mpango wa uzalishaji wa mbegu kwa wakulima wadogo vijijini kati ka wilaya za mikoa ya kigoma na pwani
wakulima hao wataf undishwa jinsi ya kuzalisha mbegu za daraja la kuazimiwa kwa mazao ya nafaka mikunde na mbegu za mafuta
zana za kilimo 
mheshimiwa spika mwaka wa wiza ra itaendelea kuhimiza matumizi ya zana bora
aidha wizara itaendelea kutoa mikopo yenye masharti nafuu kwa wakulima kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo itakayowawezesha kukarabati matrekta mabovu kununua matrek ta mapya na zana zinazokokotwa na wanyamakazi
jumla ya matrekta yatakarabatiwa na matrekta makubwa mapya yatanunuliwa ch ini ya mpango huu
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itakamilisha ukarabati wa vituo vya maksai 
vit uo hivyo ni lyangu wilayani njombe masonya tunduru mifipro mwanga ko nje handeni pimbi kyela ngimu singida vijijini kabungu mpanda ka tumba sumbawanga mjini fdc sikonge katesh hanang gairo kilosa korogwe rujewa mbarali chikola manyoni mwese mpanda kate nkas i msangano mbozi mapogoro ileje inonelwa misungwi kipalapala tabora lilambo songea malagarasi kigoma chamkoroma kongwa burunga serenge ti buhemba musoma kitowo iringa kishinda sengerema ki bakwe mpwapwa kisang wa bunda na bangayega manyoni
aidha vituo hivyo vitapatiw zana bora kwa ajili ya kutoa mafunzo kwa vitendo kwa wakulima
mheshimiwa spika ili kusambaza elimu ya matumizi ya zana bora za wanyamakazi maafisa ugani kutoka wilaya wata pata mafunzo
maafisa ugani hao watatoa mafunzo kwa vitendo kwa wakulima katika vikundi ili kusambaza teknolojia hiyo kwa waku lima wengi zaidi
vikundi vyenye wakulima kati ya na wa kilimo cha maksai vitaanzishwa na vitafundishwa matumizi ya zana kwa vite ndo chini ya usimamizi wa maafisa ugani
mheshimiwa spika katika mwaka wa msukumo utawekwa katika kuendeleza zana za kilimo hifadh ili kuendeleza kilimo chenye tija kwa kutumia zana zinazopunguza uharibifu wa ardhi na mazingira
vikundi vya wakulima vyenye wakulima vitaan zishwa na kupewa mafunzo ya zana za kilimo hifadhi katika wilaya za mo rogoro kilosa mbey vijijini ileje mbarali mufindi njombe iringa singida mjini na vijijini babati hanang na muheza
katika kutoa mafunzo hayo mashamba ya mfano yataanzishwa ili kuwawezesha wakulima kujifunza teknolojia hiyo kwa vitendo
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itatoa mafunzo juu ya matumizi utengenezaji na utunza ji wa matrekta makubwa na madogo ya mkono kwa maafisa zana na waende sha matrekta 
maafisa zana hao watatoa ushauri wa kiufundi kwa wakulima wenye matrekta hayo vijijini
aidha wizara itatoa mafunzo ya uendeshaji wa mashine ndogo za kubangua korosho kusindika muhogo na kukamua alizeti kw maafisa ugani ambao wataendelea kutoa mafunzo kwa vikundi vya wakulima
ili kuendeleza matumizi ya teknolojia rahisi hususan kwa wanawake wizara kwa kushirikiana na taasisi ya camartec itatoa mafunzo kwa vikundi vya kinamama kutoka halmashauri za wilaya kuhusu matumizi ya majiko sa nifu na nishati mbadala za ukaushaji wa mazao
mfuko wa pembejeo 
mheshimiwa spika mfuko wa taifa wa pembejeo utaendelea kutoa mikopo kwa ajili ya kununulia pembejeo na zana za kilimo kupitia mabenki na shirikisho la vyama vya kuweka na kukopa tanzania scult
mikopo hiyo itatolewa kwa masharti ya ukopeshaji ya kibenki
aidha mfuko utaendelea kuboresha utaratibu na mtandao wa us ambazaji wa pembejeo ili kuhakikisha wakulima wanapata pembejeo na zana kw wakati na kwa bei nafuu
mfuko pia utaendelea kukusanya madeni ya miaka ya nyuma ikiwa ni pamoja na uuzaji wa dhamana za wadaiwa
matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kuweka msukumo mkubwa katika kuhimiza matumizi endelevu ya ardhi ili kukukifanya kilimo kuwa endelevu na kisichoharibu mazingira
wizara itaelekeza nguvu zake kat ika kazi zifuatazo kuhifadhi vyanzo vya maji vya skimu za umwagiliaji maji mashambani za madibira mbarali lumuma kilosa na kikafuchini hai ili kudhibiti mmomonyoko wa udongo mashambani
kupima mashamba katika maeneo ya kilimo kwenye wilaya za singida songea na moro goro vijijini
kupanua maeneo ya mfano wa kudhibiti mmomony oko wa udongo mashambani katika wilaya za mikoa ya dodo dma singida shinyanga tabora kigoma mwanza mara manyara arusha kilimanjaro tanga morogoro iringa na ruvuma
kutoa mafunzo kwa maafisa ugani ku toka wilaya juu ya hifadhi ya udongo namatumizi bora ardhi ili waweze kuwaelimisha wakulima walioko kwenye maeneo yao ya kazi
udhibiti wa visumbufu ya mimea na mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula itaendelea kuhamasisha wakulima wa mikoa ya kigoma singida mtwara lindi morogoro sh inyanga arusha kilimanja ro tanga na mikoa ya kanda ya ziwa kuanzisha na kuendeleza matumizi ya mbinu ya udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea kama njia pe kee endelevu na salama ya kudhibiti visumbufu hivyo
aidha wizara itaendele kushirikiana na serikali za mitaa na taasisi mbalimbali ikiwa ni pamoja na mashirika ya kimataifa yanayodhibiti milipuko ya nzige na quelea quelea kukagua maeneo ya mazalio ya visumbufu hao na kuwadhibiti mapema ili kuokoa mazao ya wakulim a
utabiri wa milipuko kwa baadhi ya visumbufu kama viwavi jeshi na panya utaimarishwa
aidha uchunguzi na udhibiti wa gugumaji utaendelezwa
katika juhudi za kupambana na inzi wa matunda aliyebainika kue nea sehemu kubwa ya nchi mikakati mbalimbali ikiwa ni pamoja na utoaji wa mafunzo kwa wakulim kuhusu njia za kumdhibiti mdudu huyo itatekelezwa
hifadhi ya mazao na usalama wa chakula 
mheshimiwa spika katika mwaka wa hifadhi ya taifa ya chakula inatarajia kununua jumla ya tani za mahindi na hivyo kuwezesha kitengo kuwa na hifadhi ya tani 
gharama za nunuzi wa tani za mahindi zinakadiriwa kufikia shilingi ilioni 
kitengo kitahitaji pia vitendea kazi kama magunia maturubai mizani na madawa vinavyokadiriwa kugharimu jumla ya shilingi bilioni 
uhamishaji wa hifadhi ndani ya kanda unakadiriwa kugharimu shili ngi milioni 
aidha gharama za uendeshaji wa ofisi za kanda na makao ma kuu zinakadiriwa kufikia kiasi cha shilingi 
hifadhi ya chakula katika ngazi ya taifa 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo na chakula ina jukumu la kuhakikisha uhakika wa upatikanaji wa chakula kwa wakati wote
ili kufikia lengo hilo katika mwaka wizara itaendelea kutekeleza kazi zifuatazo kuboresha mfumo wa ukusanyaji takwim na taarifa za chakula nchini kukusanya taarifa za mvua na maza na kufanya tathmini ya kaya zilizoathirika na upungufu wa chakula kuendesha kampeni ya ukadiriaji na hi fadhi ya chakula cha kutosha katika ngazi ya kaya kwa mikoa ya iringa mbeya rukwa ruvuma morogoro pwani kagera kigom a mtwara lindi na tanga kutoa mafunzo ya kusambaza teknolojia za hifadhi usindikaji na elimu ya lishe kwa mazao ya mtama mizizi mboga na matunda katika mikoa ya dodoma singida tabora manyara mwanza mara shinyanga na kilimanjaro
ubinafsishaji wa mashamba na mashirika ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kushirikiana na tume ya rais ya ku rekebisha mashirika ya umma psrc kubinafsisha mali za mashirika na mash amba ambayo bado hayajabinafsishwa
mashirika na mashamba hayo ni pamoja na mashamba ya kahawa yaliyoko mbozi mashamba ya mahindi ya mbozi na namtumbo na mashamba ya mpunga ya mbarali na kapunga
aidha shamba la chai na kiwanda ch chai cha dabaga na mali za nmc zilizoko mwanza zitabi nafsishwa upya ba ada ya kurudishwa serikalini kutokana na wawekezaji kushi ndwa kutimiza masharti ya mikataba ya ubinafsishaji
mheshimiwa spika wizara itaendelea kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya mauzo ya mashirika yaliyobinafsis hwa ili kuhakikisha kuwa malengo ya ubinafsishaji wa mali hizo yanafikiwa
maeneo yataka yofuatiliwa ni pamoja na viwanda vya sukari vinu vya nmc ka mpuni ya kuchambua pamba ya manawa mashamba ya mkonge mashamba ya liyokuwa yanamilikiwa na nafco na mashamba na kiwanda cha pareto cha iringa
kurekebisha na kuhuisha sheria 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara itaendelea kusimamia sheria na kanuni za sekt ya kilimo ili kuhakikisha malengo yaliyosababisha kutungwa kwa sheria hi zo yanafikiwa
wizara inatarajia kuwasilisha bungeni muswad wa kutunga sheria ya kulinda na kuendeleza nasaba za mimea kwa ajili ya kilimo na chakula plant genetic resources for food and agriculture ili kutekeleza mkataba wa ki mataifa wa kulinda nasaba za mimea kwa ajili ya kilimo na chakul wa mwaka ulioridhiwa na serikali ya tanzania mwaka wa 
ai dha utaratibu wa kupata kibali cha serikali cha kuleta muswada wa sheria ya mbolea bungen i utakamilishwa
serikali pia itarekebisha sheria ya udhib iti wa viumbe waharibifu wa mimea na mazao ya mwaka wa the plant protection act ili itumike kutekeleza mikataba ya kimataifa ambayo serikali imeridhia ikiwa ni pamoja mkataba wa kimataifa wa kulinda mi mea na mazao wa mwaka wa the international plant protection convention 
sheria iliyoanzisha taasisi ya utafiti wa viuatilifu ya mwaka wa the tropical pesticide act na sheria ya usalama wa ch akula ya mwaka the food security act nazo pia zitafanyiwa marekebisho ili zikidhi mahitaji ya wakati uliopo
mheshimiwa spika mwaka wa wiza ra itakamilisha uchunguzi wenye lengo la kutunga sheria ya kusimamia kilimo cha umwagiliaji maji mashambani ili kuweka utaratibu wa matu mizi endelevu ya ardhi inayotumika kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji ma ji mashambani
wizara pia itafanya uchunguzi wenye lengo la ku tunga sheria ya kulinda ardhi inayotumika kwa ajili ya kilimo ili itumiwe kwa njia endele vu ichochee uzalis haji wenye tija na kuweka usimamizi wa kilimo cha kisasa na cha kibias hara
aidha uwezekano wa kuwa na sheria maalum ya kusimamia taasisi za utafiti wa kilimo utachunguzwa
maendeleo ya watumishi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo na chakula itawaendeleza watumishi wake ki elimu na kuwawekea mazingira mazuri ya kazi yatakayowawezesha kutekeleza kwa ufanisi mp ango wa maendeleo ya kilimo wa mwaka 
mkaz utawekwa katik mambo muhimu yafuatayo kutoa mafunzo kwa watumishi ili kuki dhi mahitaji ya miundo mipya ya utumishi scheme of service na kuimarisha uwezo wao wa utendaji
mafunzo yatatolewa pia kuhusu sheria mpya za kazi kanuni na taratibu za uendeshaji kazi serikalini uzingatiaji wa sheria ya utumishi wa umma namba ya mwaka wa na mpango wa uboreshaji kazi serikalini psrp kupandisha vyeo watumishi kulingana na sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma
kuajiri watumishi wapya ili kubo resha utendaji kazi katika idara na vitengo mbalimbali kuboresha mazingira ya kufanyia ka zi ya watumishi kwa kuwawekea watumishi hao vitendea kazi bora kwa kuzingatia bajeti na malengo yaliyowekwa kukusanya na kukagua taarifa za watumishi human resources audit wa wizara ili kukamilisha ka zi ya kuweka kwenye kompyuta kumbukumbu sahihi za watumishi kuendelea kutoa mafunzo kwa watumi shi kuhusu matumizi ya fomu ya wazi ya mapitio na upimaji ut endaji kazi wa wafanyakazi opras ikiwa ni pamoja na utekelezaji wa mkataba wa huduma kwa mteja client service charter kuhamasisha watumishi kuhusu utek elezaji wa mkakati wa kitaifa wa kudhibiti rushwa nascap
aidha wizara itahamasisha watumishi waliopo vituoni wawajibik ipasavyo kulingana na maadili ya utendaji katika maeneo yao ya kazi baada ya kupitia upya mp ango mkakati wa ukimwi strategic plan for hiv aids wizara itaendelea kutoa mafunzo kwa watumishi waliopo vituon kuhusu lishe bora kwa watu wanaoishi na virusi vya ukimwi na jinsi ya kujikin ga na maambukizo mapya ya virusi vya ukimwi
hitimisho 
mheshimiwa spika napenda kuhimitisha hotuba yangu kwa kuwashukuru sana waheshimia wabunge wote kwa us hauri na michango yenu mliyokuwa mkitoa kwa wizara ambayo tumekuwa ukiizingatia katika utekelezaji wa mipango ya kuendeleza sekta ya kilim o
ushauri na michango hiyo ililenga katika kukiendeleza kilimo kwa nia ya kukifa nya kiwe cha kisasa chenye tija na kitakachotoa mchango mkubwa zaidi katika kukuza uchumi na kuondoa umaskini
matokeo ya utekelezaji wa mi pango ya kuendeleza kilimo yameanza kuonekana
kwa mfano se kta ndogo ya mazao ilikua kwa asilimia 
 mwaka wa na kwa asilimia 
 mwaka wa 
uzoefu katika utekelezaji wa mipango ya kuendeleza kilimo unao nyesha kuwa inawezekana kabisa kukifanya kilimo kikue na kutoa mchango un aostahili katika kukuza uchu mi na kuondoa umaskini
lengo hilo linaweza kufikiwa ikiwa kilimo kitakua kwa zaidi ya asilimia kwa mwaka
kuna mambo muhimu amba yo yanapaswa yafanyi ke ili lengo hilo lifikiwe
mheshimiwa spika viwango vya matumizi ya mbolea nchini ni vya chini sana ikilinganishwa na vi wango vinavyoshauriwa na wataalam
kwa mfano wastani wa matumizi ya mbolea nchini ni kilo tu kwa hekta ikilinganishwa na kilo kwa hekta zinazopendekezwa
li kufikia lengo ipo haja ya kuweka mikakati itakayohakikisha viwango vya upatikanaji na matumizi ya mbolea vinaongezeka kutoka tani zilizopatikana mwaka wa hadi tani kwa mwaka
kama sehemu ya mk akati wa kufikia le ngo hilo mwaka wa serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi na makampuni makubwa ya kimataifa inatarajia kuongeza upatik anaji wa mbolea kufikia tani 
mheshimiwa spika unahitajika umakini wa hali ya juu katika kusimamia rasilimali za uzalishaji na mipango ya mae ndeleo ya kilimo kuanzia ngazi ya taifa wilaya hadi kijiji
hivyo ili kuhakikisha kwamba huduma za ugani zinawafikia wakulima kwa ufanisi zaidi halmashauri za wilaya zitapaswa kuweka utaratibu madhubuti wa kusimamia utendaji kazi wa maofisa ugani na kuhakikisha unatekelezwa
mheshimiwa spika juhudi za serikali za kukifanya kilimo kikue zitakuwa na ufanisi zaidi iwapo kutakuwepo na mkakati wa kuondokana na kilimo cha kujikimu na kuimarisha kilimo cha kibiashara
ili kufikia lengo hilo mafunzo yanayotolewa kwa wakulima mabwana shamba na wataalamu ita bidi yazingatie mahitaji ya msingi ya kilimo cha kibiashara ili yawapatie wakulim utalaamu wa kutathmini mahitaji ya msingi ya kuwawezesha kuendesha kilimo hicho
mahitaji hayo ni pamoja na ardhi mitaji ya kununulia pembejeo gharama za nguvu kazi na upatikanaji wa soko la uhakika
ili kufikia lengo hilo kilimo ch kibiashara cha wakulima wakubwa na wakati itabidi kiimarishwe kuwezesha wa kulima wadogo wajifunze kutoka kwao
mheshimiwa spika uendelezaji wa kilimo cha kibiashara utahitaji nidhamu hususan katika matumizi ya rasilimali muhimu za uzalishaji ambazo ni pamoja na ardhi na nguvu kazi
umiliki wa ardhi kwa ajili ya kilimo cha kibiashara unapaswa uzingatie kiwango cha chini cha ukubwa wa ardhi itakachomwezesha mkulima kuzalisha kibiashara
aidha ugawanyaji wa ardhi katika vishamba vidogo vidogo vya wakulima unapaswa usitishwe kwa sababu unaifanya ardh hiyo isifae kwa ki limo cha kibiashara
utaratibu wa kisheria utakaohakikisha kuwa ardhi bora kwa ajili ya kilimo inalindwa na inagawanywa kwa kuzingatia masharti ya kilimo cha kibiashara utapaswa kuwekwa
mheshimiwa spika kilimo chetu kitakuwa cha kibiashara iwapo kitaendelezwa kwa kuzingatia masoko ya nje na ya ndani
kwa takriban mi aka minne iliyopita serikali imekuwa ikidhamini mauzo ya mazao ya nje ya nchi kupitia utaratibu wa export credit guarantee scheme
pamoja na juhudi hizo utangazaji wa mazao ya tanzania kwenye masoko ya nje hususan mazao yenye thamani na uhakika wa upatikanaji wa soko yakiwemo mazao ya mboga matunda na viungo unapaswa utiliwe mkazo
aidha ili mazao yetu yapate soko la uhakika yatapaswa yazalishwe na kutunzwa kwa ubora wa hali ya juu utakaoyawezesha kustahimili ushindani katika soko la kimataifa
mheshimiwa spika mkakati mmojawapo wa kuyaongezea ubora mazao ya kilimo ni kuimarisha mfumo wa kuongeza thamani kwenye mazao ili kupunguza uharibifu baada ya kuvunwa na kuyafanya yauzwe kwa bei nzuri zaidi
kwa kushirikiana na wizara ya viwanda na biashara wawekezaji katika viwanda vya kusindika mazao ya kilimo watapaswa wa pewe vivutio ili wawekeze katika viwanda vya kusindika mazao ya kilimo
hatua hi pia itasaidia kuongeza fursa za ajira kwa wananchi hususan vijana na wanawake
shukrani 
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za dhati kwa nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa am bayo yanaendelea kuisaidia wizara ya kilimo na chakula ka tika juhudi za kuleta mapind uzi katika sekta ya kilimo
nchi hizo ni china canada denmark finland india irela nd israel italia japan korea ya kusini marekani mi sri ubeligiji ufaransa uholanzi uingereza ujerumani uswisi norway na sweden
napenda pia kuyashukuru mashirika na taasisi za kimataifa kama ifuatavyo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika badea undp fao jica dfid eu unicef wfp ifad cimmty acrisat asareca usaid gt z iita dlco ea irlco csa na sasakawa global 
bado tunahitaji misaada na ushirikiano wao ili kuendeleza kilimo nchini
maombi ya fedha kwa mwaka wa 
mheshimiwa spika naomba sasa bunge lako ukufu liidhinishe jumla ya shilingi kwa ajili ya matu mizi ya wizara ya kilimo na chakula kwa mwaka wa kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na mishahar na shilingi ni kwa ajili ya shughuli za maendeleo
kati ya fedh za maendeleo shilingi sawa na asilimia 
 ni fedha za ndani na shilingi sawa na asilimia 
 ni fedha za nje
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kiambatisho uzalishaji wa mazao ya chakula na kiwango cha utoshelevu kuanzia mwaka wa hadi tani mwaka uzalishaji kiwango cha utoshelevu jumla wastani 
 chanzo wizara ya kilimo na chakula kiambatisho miradi iliyoibuliwa na kutekelezwa chini ya mradi shirikishi wa maendeleo ya kilimo na uwezeshaji padep wilaya kilimo bora cha mazao ufugaji bora wa mifugo matumizi bora ya pembejeo usindikaji wa mazao uhifadhi na utunzaji wa mazingira matumizi ya zana bora za kilimo uboreshaji wa masoko ya mazao utunzaji wa nyuki utunzaji wa maji na uboreshaji wa udongo jumla wilaya za awamu ya kwanza 
arumeru 
hai 
hanang 
singida 
morogoro 
iringa 
nachingwea 
masasi jumla ndogo wilaya za awamu ya pili 
iramba 
urambo 
uyui 
sikonge 
mbulu 
karatu 
kiteto 
babati 
zanzibar jumla ndogo jumla kuu ya jumla 
 kiambatisho na
skimu za umwagiliaji ma ji mashambani na ma bwawa zilizoendelezwa katika mwaka wa skimu zilizokzrabatiwa zenye jumla ya hekta ambazo zimekarabatiwa skimu wilaya eneo hekta nkenge bukoba ruhwiti kibondo mahurunga mtwara nkonkwa kigoma vijijini kimwangamao moshi vijijini mabungu moshi vijijini ngage simanjiro misozwe muheza madizini kilosa sonjo kilombero kitaya mtwara kitanda namtumbo namatuhi songea muze sakolilo sumbawanga mangonyi singida magubike iringa vijijini mbebe ileje mabwawa matano ambayo ambayo yamekarabatiwa skimu wilaya eneo hekta ikowa dodoma vijijini ruvu nafco kibaha mwangeza iramba maneke musoma kiseriani monduli mabwawa saba ambayo yamesanifiwa mkomazi korogwe tieme masagi iramba kironda data iramba usoke urambo nyaishozi karagwe mwele muheza choma cha nkola igunga skimu zinazoendelezwa chini ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asps
za irindi hekta kilolo utengule usongwe mbeya vijijini hekta na naming ongo mbozi hekta mbozi
skimu wilaya eneo hekta nyanzwa kilolo irindi kilolo utengule usongwe mbeya vijijini ngaming ongo mbozi skimu za umwagiliaji maji mashambani zilizoainishwa na kubainishwa gharama zake za ujenzi uendeshaji wa matengenezo skimu wilaya eneo hekta kinyope lindi pawaga iringa vijijini mgongola morogoro vijijini lower moshi moshi vijijini pamila kigoma vijijini magoma korogwe luchili sengerema kisese mkuranga nkenge bukoba musa mwinjanga hai skimu za mfano za umwagiliaji maji mashambani katika mwambao wa ziwa victoria wenye lengo la kuanzisha ukanda wa kijani kwa kutumia teknolojia rahisi za kupampu maji kutoka ziwani skimu wilaya eneo hekta nyangwi nyamagana nyashimba ilemela sangabuye ilemela nyang olongo ilemela simuyu magu mwamanyili magu ilungu magu lukungu magu chabula magu balili bunda skimu kumi zilizoendelezwa kwa kutumi fedha kutoka mfuko wa pamoja wa tanzania na japan wa msaada wa chakula food aid counterpart fund
skimu wilaya eneo hekta kikafu chini hai mvumi kilosa mlali morogoro vijijini chechami mkoga iringa vijijini shamwengo mbeyavijijini malolo nzega mkula kilombero ruaha mbuyuni kililo lipwasi ndorobo iringa nganjoni moshi vijijini skimu zilizoendelezwa chini ya programu husishi ya kilimo cha umwagiliaji maji mashambani pidp skimu wilaya eneo hekta skimu wilaya eneo hekta quash babati uhelela dodoma mpwayungu dodoma udimaa manyoni diomati mbulu harsha mbulu tumati mbulu sigili nzega chamipilu nzega luhala kwimba nyambeho misungwi lakuyi misungwi skimu zilizoendelezwa chini ya mipango ya maendeleo ya kilimo wilaya dadps skimu wilaya eneo hekta loiborsoil simanjiro lemkuna simanjiro ruvu remit simanjiro ngaiti manyoni tlawi mbulu kisese kondoa kamanyanga manyoni gunge simanjiro msingi iramba mwashoma mbeya vijijini kwala kibaha kidogozero bagamoyo ilonga kilosa kiroka morogoro njagi kilombero msolwa kilosa makangaga kilwa kitere mtwara matekwe nachingwea mkoe likuya ruangwa nangaramo masasi likuyuseka songea nakahuga songea msanjesi songea kitanda songea fidia same marwa same kihurio same kigone vunta same nangiriri hai kituri mwanga mkombozi mbozi ipungu mbozi iyendwe mbozi mbebe ileje mapongoro ileje ikumbiro chitete ileje ifumbo chunya ngana kyela ilembo sumbawanga uruira mpanda igomaa mufindi itunundu iringa wanging ombe njombe lifua ludewa kaning ombe iringa igigwa sikonge nyendera kibondo titye kasulu isuna nzega yava yava mkuranga nholola shinyanga v kiambatisho mbegu mpya zilizotolewa na taasisi za utaf iti zilizo chini ya wizara ya kilimo mwaka wa kituo zao jina la mbegu sifa ya mbegu uyole mahindi maharage ngano uh uyole bilfa sifa inavumilia ugonjwa wa ukungu wa majani grey leaf spot ina uwezo wa kuzaa tani kwa hekta inavumilia ugonjwa wa kutu na anthracnose inazaa tani kwa hekta ina rangi nyekundu yenye madoa madoa meupe inavumilia magonjwa inatoa tani 
 kwa hekta inazaa tani kwa hekta ina sifa nzuri kwa ajili ya uokaji inavumilia magonjwa kama ukungu kibaha muhogo kiroba hombolo inavumilia ugonjwa wa mosaic na magonjwa mengine inazaa tani kwa hekta inaweza kukaa muda mferu bila kuvunwa na isiharibike ina uwezo wa kuzaa tani kwa kekta inakaa siku nne bila kuharibika baada ya kuvunwa kuchimbwa
 kiambatisho vituo vya wanyamakazi vili vyofanyiwa ukarabati mwaka wa fedha na
kituo wilaya kiasi cha fedha 
kate nkasi mwese mpanda 
inyala mbeya v 
rujewe mbarali 
mallya kwimba 
negezi shinyanga 
tarime tarime 
gairo kilosa 
ibologero igunga 
chikola manyoni 
bihawana dodoma 
chamkoroma kongwa 
babati babati 
mayale njombe 
ilambilole iringa 
nyololo mufindi 
korogwe korogwe 
lugoba bagamoyo 
chipuputa mtwara 
uru chini moshi v 
libambo songea jumla vituo vya wanyamakazi vili vyofanyiwa ukara bati mwaka wa fedha na
kituo wilaya kiasi cha fedha 
kisesa mufindi 
kitowo iringa v 
masimbwe ludewa 
mapogoro ileje 
rujewa mbarali 
kishinda sengerema 
msangano mbozi 
milama mvomero 
gairo kilosa 
inonelwa misungwi 
upuge uyui 
ibologera igunga 
urambo urambo 
mwamapalala bariadi 
mwankoko singida m 
mtawanya mtwara v 
ilongero singida v 
ikungi singida v 
bangayega manyoni 
mukulu iramba 
chigulwe geita 
kivingo lushoto 
kate nkasi 
mwanhala nzega 
burunga serengeti 
buhemba musoma 
mati mtwara mtwara 
mati igurusi mbeya v 
mati mlingano muheza 
mati ukiriguru misungwi 
mati uyole mbeya v 
mati mtwara mtwara 
katc moshi moshi v jumla vituo vya wanyamakazi vi livyofanyiwa ukarabati mwaka wa fedha na
kituo wilaya kiasi cha fedha 
lyasa kilolo 
kisilo njombe 
masimbwe ludewa 
luana ludewa 
mapogoro ileje 
ipinda kyela 
kisangwa bunda 
pongwe tanga 
milama mvomero 
tabora kipalapala 
upuge uyui 
mwankoko singida m 
mtawanya lilingu mtwara v 
ilongero singida v 
ikungi singida v 
bangayega manyoni 
mukulu iramba 
kabila magu 
kivingo lushoto 
kibakwe mpwapwa 
utiri mbinga 
rubambagwe bi haramulo 
malagarasi kigoma jumla kiambatisho kiasi cha fedha zilizotolewa na mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo kuanzia hadi tarehe aprili 
benki mikopo iliyotolewa tsh kiasi kilichorejeshwa tsh kilimanjaro coop
bank 
 exim bank mufindi community bank kagera coop
bank sccult ltd
 mbinga community bank mfuko wa pembejeo kukarabati trekta trekta mpya mikopo ya pembejeo 
 akiba commercial bank cf union bank 
 jumla chanzo mfuko wa pembejeo kiambatisho taarifa ya idadi ya wanafunzi waliopo vyuoni mwaka wa kwanza mwaka wa pili jumla chuo mke mme mke mme mke mme jumla kuu uyole ukiriguru ilonga mlingano igurusi tumbi mtwara nsi kidatu jumla kiambatisho idadi za aina za mifugo wanaotumiwa katika mafunzo ya vitendo katika vyuo vya mafunzo ya kilimo vya wizara ya kilimo na chakula katika mwaka aina ya mifugo sn chuo ng ombe kuku mbuzi kondoo punda nguruwe maksai 
uyole 
ilonga 
ukiriguru 
mlingano 
mtwara jumla kiambatisho idadi ya wakulima waliopata mafunzo katika fani mbalimbalii za kilimo katika vyuo vya mafunzo ya kilimo vya wizara ya kilimo na chakula mwaka wa sn chuo idadi ya wakulima waliofundishwa mke mme jumla gharama za mafunzo uyole ukiriguru ilonga mlingano igurusi out reach activities tumbi mtwara katc nsi kidatu out reach activities jumla kiambatisho maeneo ya kazi ya utafiti wa mazao katika vi tuo vya utafiti vya wizara ya kilimo na chakula kwa mwaka wa kanda tathmini ya mbegu za mazao uzalishaji wa vipando na mbegu maonyesho ya usindikaji uzalishaji mbegu mam za msingi utafiti wa mazao ya viungo na mboga mboga tathmini ya mbinu bora za kilimo magharibi tumbi maharage mahindi mpunga michikichi karanga alizeti michikichi mpunga muhogo mahindi mashariki ilonga mahindi mtama mikunde alizeti ifakara mpunga dakawa mpunga mlingano mkonge kibaha muhogo miwa mikocheni minazi kibaha muhogo viazi vitamu mlingano mkonge ilonga pamba ifakara na dakawa mpunga ilonga mbaazi kibaha muhogo ilonga mahindi mtama uwele kunde ifakara mpunga dakawa mpunga ifakara viungo mikocheni minazi mlingano mkonge ilonga mikunde kaskazini seliani mahindi ngano maharage tengeru mboga matunda viungo migomba seliani ngano mahindi tengeru migomba mboga mboga seliani ngano mahindi tengeru migomba mboga mboga tengeru viungo matunda mboga mboga seliani mahindi maharage kati hombolo mtama uwele muhogo makutupora zabibu hombolo muhogo makutupora alizeti makutupora alizeti kusini naliendele karanga ufuta muhogo mtama korosho mkumba muhogo kunde korosho naliendele korosho muhogo naliendele muhogo naliendele ufuta karanga korosho nyanda za juu kusini uyole mahindi soya ngano maharage viazi mviringo pareto uyole pareto viazi mviringo pareto mahindi maharage soya uyole soya uyole mahindi maharage ngano viazi mviringo pareto uyole viungo matunda uyole mahindi viazi mviringo ziwa ukiriguru mahindi mtama muhogo viazi vitamu pamba maruku migomba viungo ukiriguru muhogo viazi vitamu pamba maruku migomba ukiriguru muhogo viazi vitamu pamba maruku migomba maruku viungo maruku migomba kiambatisho skimu za umwagiliaji ma shambani na mamabwawa yatakayoendelezwa mwaka wa na
skimu wilaya eneo ha 
pawaga iringa v 
mbebe ileje 
ifumbo chunya 
naming ongo mbozi 
mang onyi manyoni 
ikowa dodoma v 
mibono chabutwa sikonge 
nkonkwa kigoma v 
mkuti kigoma v 
katunguru sengerema 
katengera kibondo 
kinyope lindi v 
litumbandyosi mbinga 
lundo mbinga 
liyuni namtumbo 
selela monduli 
makorora korogwe 
musa mwinjanga hai 
mbuguni shango arumeru 
mvumi kilosa 
madizini kilosa 
kisere mkuranga 
sonjo kilombero 
irienyi tarime 
chirorwe musoma 
nansimo bunda 
chereche tarime 
ochuna tarime 
bigombo valley ngara 
nambecha namtumbo jumla ujenzi wa skimu hii utaongeza eneo linal omwagiliwa maji mashambani wakati skimu zilizobaki zitachangia ongezeko la zalishaji zaidi ya msimu moja increased cropping intensity skimu zitakazotekelezwa chini ya mpango husishi wa kuendeleza umwagiliaji katika maeneo yenye ukame pidp mwaka wa na
skimu wilaya eneo ha 
iyuwa mpwapwa 
masimba iramba 
mlandala iramba 
dongobesh mbulu 
guwang mbulu 
ijinga maswa 
ilujamate misungwi 
nyashidala misungwi 
buyubi maswa 
miswaki buhekela igunga jumla mabwawa yatakayojengwa mwaka wa na
skimu wilaya eneo ha 
mwangeza iramba 
masinono musoma 
mesaga serengeti 
nkiniziwa nzega 
usoke urambo 
isikizya uyui 
misozwe muheza 
mwele muheza 
msimba kilosa 
nyang olo bagamoyo jumla mashamba ya mbegu yatakayoe ndelezwa miundombinu ya umwagiliaji maji mashambani mwaka wa na
skimu wilaya eneo ha 
dabaga seed farm iringa 
arusha seed farm arusha jumla maeneo yatakayoendelezwa katika skimu za mfano ili kuanzisha ukanda wa kijani katika mwambao wa ziwa viktoria na ziwa nyasa mwaka wa na
skimu mkoa eneo ha 
ziwa viktoria mwanza 
ziwa nyasa ruvuma jumla skimu zitakazotekelezwa kwa kutumia fedha za mfuko wa pamoja wa tanzania na japan wa msaada wa chakula food aid counterpart fund mwaka wa na
skimu wilaya eneo ha 
bugorora bukoba 
rwang eenyi tarime 
lawate kisangara hai 
mshindo lumecha namtumbo 
kiwere iringa v 
buguga kibondo 
wami luhindo mvomero jumla kiambatisho mgawanyo wa fedha kw mwaka wa umezing atia utekelezaji wa maeneo makuu ya kipaumbele kama ilivyoainishwa kwenye mkukuta kama ifuatavyo 
umwagiliaji maji mashambani shilingi bilioni 
ununuzi wa nafaka sgr shilingi bilioni 
ruzuku ya mbolea na madawa ya korosho shilingi bilioni 
ruzuku kwa mashirika na asasi zilizo chini ya wizara shilingi bilioni 
huduma za utafiti wa mazao shilingi bilioni 
mfuko wa pembejeo shilingi bilioni 
udhibiti wa visumbufu vya mimea shilingi bilioni 
ruzuku kwa mashirika ya nje shilingi bilioni 
huduma za ugani hilingi bilioni 
 mgawanyo wa fedha kwa kila idara ni kama ifuatavyo i kifungu utawala na utumishi mishahara shilingi bilioni 
 utawala shilingi bilioni 
 sheria legal unit shilingi bilioni 
 habari shilingi bilioni 
 jumla utawala na utumishi shilingi bilioni 
 ii kifungu uhasibu na fedha mishahara shilingi bilioni 
 uhasibu shilingi bilioni 
 ukaguzi wa ndani shilingi bilioni 
 jumla ya kifungu shilingi bilioni 
 iii kifungu sera na mipango mishahara shilingi bilioni 
 mipango na bajeti shilingi bilioni 
 takwimu shilingi bilioni 
 uchambuzi wa sera shilingi bilioni 
 usimamizi wa idara shilingi bilioni 
 uratibu wa asdp shilingi bilioni 
 jumla ya kifungu shilingi bilioni 
 iv kifungu idara ya maendeleo ya mazao mishara shilingi bilioni 
 ruzuku ya mbolea na madawa shilingi bilioni 
 udhibiti wa visumbufu vya mimea shilingi bilioni 
 huduma za ugani shilingi bilioni 
 kuzalisha mbegu bora za mazao shilingi bilioni 
 uendelezaji wa mazao mapya shilingi bilioni 
 ruzuku kwa mashirika ya nje shilingi bilioni 
 fao ifad dlco ea irlco csa ista international society for horticultural services ruzuku kwa mashirika ya ndani shilingi bilioni 
 usimamizi wa idara shilingi bilioni 
 mfuko wa pembejeo mikopo ya pembejeo shilingi bilioni 
 mikopo ya matrekta shilingi bilioni 
 mikopo ya zana shilingi bilioni 
 usimamizi wa mfuko shilingi bilioni 
 jumla ya kifungu shilingi bilioni 
 v kifungu idara ya ufundi na umwagiliaji mishahara shilingi bilioni 
 umwagiliaji maji mashambani shilingi bilioni 
 zana za kilimo shilingi bilioni 
 hifadhi ya ardhi shilingi bilioni 
 usimamizi wa idara shilingi bilioni 
 jumla ya kifungu shilingi bilioni 
 vi kifungu utafiti na mafunzo mishahara shilingi bilioni 
 huduma za utafiti wa mazao shilingi bilioni 
 huduma za mafunzo shilingi bilioni 
 usimamizi wa idara shilingi bilioni 
 ruzuku kwa mashirika ya ndani shilingi bilion 
 ruzuku kwa mashirika ya nje shilingi bilioni 
 cabi sadc saccar sadc genetic resource jumla ya kifungu shilingi bilioni 
 vii kifungu idara ya usalama wa chakula mishahara shilingibilioni 
 hifadhi ya chakula ngazi ya kaya shilingi bilioni 
 tahadhari ya awali early warning shilingi bilioni 
 usimamizi wa idara shilingi bilioni 
 jumla ya kifungu shilingi bilioni 
 viii kifungu hifadhi ya chakula cha taifa mishahara shilingi bilioni 
 ununuzi wa nafaka shilingi bilioni 
 usimamizi wa idara shilingi bilioni 
 jumla ya kifungu shilingi bilioni 
 bajeti ya maendeleo mradi fedha za ndani shs
bilioni fedha za nje shs
bilioni jumla shs
bilioni kifungu utawala na utumishi tanzania multi sectoral aids project tmap 
 jumla ya kifungu 
 kifungu sera na mipango agriculture sector programme support asps ii 
 agriculture sector development programme asdp 
 district agricultural investment project dasip 
 jumla ya kifungu 
 kifungu vyuo vya mafunzo ya kilimo agriculture training institutes 
 jumla ya kifungu 
 kifungu maendeleo ya mazao lake victoria environmental mgt
project lvemp 
 participatory agriculture dev
and empowerment programme padep 
 special programme for food security spfs 
 jumla ya kifungu 
 kifungu huduma za umwagiliaji na ufundi participatory irrigation dev
programme pidp 
 river basin mgt
and smallholder irrigation improvement project rbm siip 
 soil and water conservation 
 jumla ya kifungu 
 kifungu utafiti na mafunzo agriculture service support programme assp 
 tanzania agric
research project tarp ii 
 stabex coffee 
 east zone client oriented research extension 
 jumla ya kifungu 
 jumla 
 jumla ya fungu shilingi bilioni 
 utangulizi kilimo shadidi cha mpunga system of rice intensification sri ni teknolojia bora yenye kutumia maji na mbegu kidogo kwa kutoa mavuno mengi
hutumika kwa ku badilishana kati ya kulowanisha kwa siku na kukausha ardhi kwa siku kwa kina cha sentimita za maji yaliyotuama
mu da wa ukavu huweza kuwa kati ya siku 
mipasuko ya udongo kwenye jaruba ni kiashiria cha kumwagilia maji kwenye jaruba
kama udongo ni wa mfinyanzi ta hadhari kubwa yatakiwa kutoruhusu mipasuko ya kupitiliza kabla ya kum wagilia ili kuepuka maji mengi kupotea isivyotarajiwa
kanuni bora za kilimo shadidi cha mpunga tengeneza mfereji wa kuingiza na ku tolea maji kwenye majaruba ingiza maji ya kutosha kwenye jaruba sawazisha vizuri jaruba mwagilia maji kwenye kitalu na kuchukua miche ikiwa na udongo pandikiza miche michanga ya umri wa siku hadi baada ya mbegu kuota
pandikiza mche mmoja kwa kila shimo kwa kina cha sentimita ardhini na muda kutoka kwenye kitalu hadi kupandikiza mche usizidi dakika 
upandaji mche hadi mche sentimita msitari hadi msitari sentimita 
udongo wa shamba usiwe na magadi tumia mbolea za asili yaani samadi mboji
pale ambapo samadi haipatikani tumia mbolea za viwandani
mavuno mengi kwa eneo kwa maji kid ogo faida za kilimo shadidi cha mpunga kinapunguza matumizi ya maji
hupunguza matumizi ya mbegu kwa asilimia yaani kilogramu hekta moja au kilogramu ekari ukilin ganisha na kilogramu hekta kwa kili mo cha kawaida
hupunguza kero ya ugomvi wa maji mara kwa mara kwenye skimu za umwagiliaji
mizizi ya mpunga hupata hewa ya kutosha na kuruhusu ukuaji bora wa haraka
upachaji wa machipukizi mengi 
unaotoa mavuno mengi tani kwa hekta
mafanikio ya kilimo shadidi ya nategemea upatikanaji wa maji ya uhakika mito maziwa bwawa miundombinu bora ya umwagiliaji asasi nzuri ya uongozi mafunzo nguvukazi ushirikiano katika shughuli za shamba upatikanaji wa pembejeo kwa wakati matumizi ya mche mchanga umri mdogo una uwezo wa kutoa machipuki zi mengi kirahisi
picha na
 mizizi yake hukua haraka na kuweza kufyon za virutubisho vingi na hivyo mmea kutoa mavuno mengi picha na mche wa mpunga wenye umri mdogo siku upandaji wa mbalimbali umbali wa sentimita x na kwa mraba shamba lichavangwe na kusawazishwa vema tengeneza mistari ya mraba kwa kamba mbao iliyopigwa misumari au fremu ya chu ma picha na
 pandikiza mche mmoja kwa shina kwa uanga lifu badala ya miche kwani hupunguza uwezo wa kugombania maji virutubisho na mwan picha na kupiga mistari kwa kutumia fremu iliyopigiwa misumari
ga udhibiti wa magugu palilia kwa kutumia vifaa mashine ya kupalilia picha madawa viuagugu viatilifu
matumizi ya mashine yanafaa zaidi kwa kilimo hiki jamhuri ya muungano wa tanzania tume ya taifa ya umwagiliaji kilimo shadidi cha mpunga kwa maelezo zaidi wasiliana na mkurugenzi mkuu tume ya taifa ya umwagiliaji s
 dodoma e mail picha na
 mashine ya kupalilia isiyo shadidi shadidi hotuba ya waziri wa kilimo mifugo na uvuvi mheshimiwa eng
dkt
charles john tizeba mb
kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kwa mwaka ii yaliyomo vifupisho vya maneno 
 utangulizi 
 hali ya kilimo 
 uzalishaji wa mazao ya biashara 
 uzalishaji wa mazao ya chakula na upatikanaji wa chakula 
 hali ya mifugo 
 hali ya uvuvi 
 hali ya ushirika 
 mapato na matumizi ya fedha katika kipindi cha mwaka 
 utekelezaji wa maeneo ya vipaumbele kwa mwaka na mpango wa mwaka 
 kuboresha mfumo wa utafiti na utoaji wa matokeo ya utafiti kwa wadau 
 kuimarisha usimamizi kabla na baada ya mavuno na kuongeza upatikanaji wa masoko 
 kuimarisha upatikanaji na utumiaji wa pembejeo zana za kilimo na huduma za udhibiti 
 kuimarisha mafunzo ya kilimo na huduma za ugani 
 kuongeza ushiriki wa vijana katika kilimo iii 
 kuratibu na kuboresha matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo kwa kutenga kupima na kumilikisha maeneo hayo kwa wakulima 
 kuunda na kupitia sera mikakati na mifumo ya kisheria katika sekta ndogo ya mazao 
 kuwezesha uwekezaji wa sekta binafsi katika kilimo 
 kuimarisha uratibu ufuatiliaji na tathmini katika sekta ya kilimo 
 sera mikakati na programu 
 sheria na kanuni za sekta ya mifugo 
 uzalishaji na biashara ya mifugo na mazao yake 
 matumizi ya rasilimali za ardhi maji na malisho kwa mifugo 
 usindikaji wa vyakula vya mifugo 
 udhibiti wa magonjwa ya mifugo 
 uchunguzi na utambuzi wa magonjwa ya mifugo 
 usalama wa chakula kitokanacho na mifugo 
 utafiti mafunzo na ugani wa mifugo 
 usimamizi wa ubora wa mazao taaluma na huduma za veterinari 
 sera mikakati na programu 
 sheria na kanuni za sekta ya uvuvi 
 uzalishaji na biashara ya mazao ya uvuvi 
 ukuzaji wa viumbe kwenye maji iv 
 uwezeshaji wa wavuvi wadogo na wakuzaji viumbe kwenye maji 
 usimamizi wa rasilimali za uvuvi 
 usimamizi wa uvuvi katika bahari kuu 
 hifadhi za bahari na maeneo tengefu 
 kuimarisha ulinzi wa rasilimali za uvuvi 
 kusimamia ubora na usalama wa mazao ya uvuvi 
 utafiti mafunzo na ugani wa uvuvi 
 uwekezaji kwenye sekta ya uvuvi 
 tozo za leseni katika sekta kuu ya uvuvi 
 masuala ya mtambuka ya mifugo na uvuvi 
 kuimarisha ushirika na asasi za wananchi katika kilimo na sekta nyingine za kiuchumi 
 shukrani 
 maombi ya fedha mwaka vifupisho vya maneno acgg african chick en genetic gains acsaa african climate smart agriculture alliance adgg african dairy genetic gain afdb african development bank afsta african seed trade association agitf agricultural inputs trust fund agoa african growth and opportunity act amagro association of mango growers amcos agricultural marketing cooperative societies appi agricultural policy practice index ards agriculture routine data system asa agriculture seed agency ascg agricultural sector consultative group asdp agricultural sector development programme asf african swine fever homa ya nguruwe aslms agricultural sector lead ministries asr agricultural sector review atonu the agriculture to nutrition project au ibar the african union inter african bureau for animal resources avrdc asian vegetable research development center vi bidp bagamoyo irrigation development project bmus beach management units brn big results now btc belgium technical cooperation caadp comprehensive africa agriculture development programme cbpp contegous bovine pl europneumonia ccpp contegous caprine pleuropneumonia ccro certificate of customary right of occupancy cfast catalyzing the future agri food systems of tanzania ciat international center for tropical agriculture cimmyt international maize and wheat improvement center coasco cooperative audit and supervision cooperation costech comission for science and technology cowabama collective warehouse based marketing cpb cereals and other produce board cri cooperativ resource international crmp cooperative reform and modernization program csa climate smart agriculture ctf catalytic trust fund cvcs commodity value chains dadps district agriculture development vii plans dasip district agricultural sector investment project ddca drilling and dam construction agency dfid department for international development uk dlco desert locust control organization dus distinctiveness uniformity and stability eac east african community eadd east africa dairy develop ment ecf east coast fever eez exclusive economic zone ema isp environmental management act implementation support programme epa economic partnership agreement erb engineers registration board erpp expanded rice production project esaag east and outhern african association of accountants general esmp environmental and social management plans eu european union fads fish aggregating devices fao food and agriculture organization of united nation fbo farmer based organization fepu farmers ducation and publication viii unit feta fisheries education and training agency ffs farmer field school fmd foot and mouth disease fsdt financial sector deepening trust gap good agricultural practices gis geographical information system gn government notice habs harmful algal blooms ict information communication technology icud international credit union day ifad international fund for agricultural development ilo international labour organization ilri taasisi ya kimataifa ya utafiti wa mifugo ipm integrated pest management ippm integrated pest and plant management ipsas international public sector accounting standards isfm integrated soil fertility management jica japan international cooperation agency katc kilimanjaro agriculture raining college katrin kilombero agriculture training and research institute ix kncu kilimanjaro native cooperative union kpl kilombero plantation limited lita livestock training agency lsd lumpy skin disease lvemp regrow lake victoria environmental management project resilient natural resource management for growth matt multi agency task team mbocu mbozi cooperative union mdu ministerial delivery unit meda mennonite economic development association mlnd maize lethal necrosis disease mou memorandum of understanding mtef medium term expenditure framework naic national artificial insemination center namis national agriculture management information system narco national ranching company nbs national bureau of statistics ncd new castle di sease ndc national development cooperation nemc national environmental management council nfra national food reserve agency nmc national milling cooperation nppac national plant protection advisory committee nsc national seed committee nssf national social security fund oc other charges ofmp octopus fishery management plan oecd organization for economic cooperation and development opras open performance review and appraisal system pac public accounts committee paid private partnershi for artificial insemination delivery project pbro plant breeder right office pfmp pelagic fishery management plan per public expenditure review phrd japan policy and human resources development phs plant health services pmo prime minister s offic ppa plant protection act ppp public private partnership ppr peste des petits ruminants qds quality declared seed rlco red locust control organization rubada rufiji basin development authority rusaccos rural savings and credit cooperative societies rvf rift valley fever saccos savings and credit cooperative societies xi sadc southern africa development cooperation sadcas southern africa development community accredation services sagcot southern agricultural growth corridor of tanzania shimiwi shirikisho la michezo ya idara na wizara shirecu shinyanga region cooperative union sifacu singida farmers cooperative union sita supporting indian trade investment in africa sonamcu songea and namtumbo agricultural marketing cooperative union sri system of rice intensification sua sokoine university of agriculture sugeco sokoine university graduate entrepreneurs cooperative swiofish south west indian ocean fisheries governance and shared growth tacri tanzania coffee research institute tadb tanzania agriculture development bank taha tanzania horticulture association taliri taasisi ya utafiti wa mifugo tanzania tan aim tanzania agricultural investment mapping tapifa tanzania association of pig farmers tari tanzania agriculture rese arch xii institute tbc tanzania broadcasting cooperation tbl tanzania breweries limited tbs tanzania bureau of standards tcsaa tanzania climate smart agriculture alliance tehama teknolojia ya habari na mawasiliano tfc tanzania fertilizer company tfda tanzania food and drugs authority tfra tanzania fertilizer regulatory authority tib tib development bank tic tanzania investment centre tlmp tanzania livestock master plan torita tobacco research institute of tanzania tosci tanzania official seed certification institute tot training of trainers tpri tropical pesticides research institute trit tea research institute of tanzania tsae tanzania society of agricultural engineers tshitda tanzania smallholder tea development agency tvla tanzania veterinary laboratory agency ukimwi upungufu wa kinga mwilini undp united nation development programme xiii upov international union for the protection of new varieties of plants usaid united states agency for international development uwazamam ushirika wa mazao na masoko mpunguzi vms vessel monitoring sytem vvu virusi vya ukimwi warc ward agricultural resource centers wef world economic forum wetcu western zone tobacco growers cooperative union wfd world food day wfp world food programme wto world trade organization wwf world wide fund zardef zonal agriculture research development fund zecc zero energy cooling chambers 
 utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu baada ya kuzingatia taarifa iliyowasilishwa hapa bungeni leo na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji inayohusu wizara ya kilimo mifugo na uvuvi sasa lijadili na kukubali kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kwa mwaka 
mheshimiwa spika namshukuru mwenyezi mungu kwa kutufikisha siku ya leo tukiwa na afya njema ili tuweze kujadili bajeti hii kwa ajili ya maendeleo ya watanzania
napenda pia kumshukuru mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuniamini na kuniteua kuwa waziri wa kilimo mifugo na uvuvi
napenda kutumia fursa hii kumuahidi mhe
rais viongozi wangu wengine waheshimiwa wabunge wakulima wafugaji wavuvi na watanzania kwa ujumla kwamba nitatumia uwezo wangu wote kwa uaminifu na uadilifu kuhakikisha kuwa sekta ya kilimo inachangia kikamilifu katika kuinua pato la mkulima mfugaji na mvuvi na kuipeleka tanzania kwenye uchumi wa kipato cha kati
mheshimiwa spika napenda kumpongeza makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan kwa kuendelea kuhimiza utunzaji wa mazingira ambayo ni muhimu katika maendeleo ya sekta ya kilimo mifugo na uvuvi
nasi tunamuahidi kuwa katika shughuli zetu za kilimo mifugo na uvuvi tutahakikisha utunzaji wa mazingira unakuwa ndio kipaumbele ili kuwa na kilimo endelevu
mheshimiwa spika napenda pia kutumia fursa hii kumpongeza mhe
kassim majaliwa majaliwa mbunge wa ruangwa kwa kuwa mstari wa mbele katika kuhamasisha viongozi kuwajibika katika kuwatumikia wananchi kwa kuhakikisha wanatatua migogoro ya ardhi kati ya wakulima na wafugaji
aidha mhe
waziri mkuu amekuwa mstari wa mbele kutembelea bodi za mazao kampuni ya ranchi za taifa na kutoa maelekezo kwa ajili ya kuleta ufanisi na kuimarisha utendaji katika sekta za kilimo mifugo na uvuvi
mheshimiwa spika napenda pia kukupongeza wewe binafsi naibu spika na wenyeviti wa bunge kwa kuliongoza vizuri bunge letu tukufu la 
ni imani yangu kuwa mtaendelea kuliongoza bunge kwa hekima weledi mkubwa na kwa kuzingatia sheria kanuni taratibu na miongozo stahiki ili bunge letu liweze kuisimamia na kuishauri serikali
mheshimiwa spika napenda pia kuwashukuru wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji chini ya mwenyekiti wake mhe
dkt
mary michael nagu mbunge wa hanang kwa kuipokea na kuifanyia uchambuzi wa kina taarifa ya utekelezaji ya wizara ya kilimo mifugo na uvuvi ya mwaka na makadirio ya mapato na matumizi ya mwaka katika kikao chake kilichofanyika mjini dodoma tarehe na mwezi machi 
bajeti hii imezingatia maoni ushauri na mapendekezo yaliyotolewa na kamati hiyo
aidha napenda kuwapongeza waheshimiwa wabunge wote wa kuchaguliwa na kuteuliwa kuwa wabunge wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
naahidi kushirikiana nao katika kuiletea nchi yetu maendeleo
mheshimiwa spika nawapongeza na kuwashukuru wananchi wa jimbo langu la buchosa kwa kunichagua na kwa ushirikiano wanaoendelea kunipa katika kuwawakilisha hapa bungeni
aidha nawapongeza kwa juhudi wanazofanya katika kujiletea maendeleo yao
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kwa mara nyingine tena kumpongeza waziri mkuu mhe
kassim majaliwa majaliwa mb kwa hotuba yake ambayo imeelezea kwa muhtasari hali ya kilimo mifugo na uvuvi ilivyo hivi sasa na mwelekeo kwa mwaka ujao
aidha nampongeza waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa mhe
george boniface simbachawene na waziri wa fedha na mipango mhe
dkt
philip isdory mpango kwa hotuba zao zilizofafanua hali ya uchumi kwa mwaka na mpango wa maendeleo wa taifa kwa mwaka 
 hali ya kilimo 
mheshimiwa spika tanzania imeendelea kutegemea sekta ya kilimo katika ukuaji wa uchumi na maendeleo ya wananchi wake kwa kuwa inatoa ajira kwa asilimia 
 ya watanzania na inachangia zaidi ya asilimia ya chakula kinachopatikana nchini kwenye miaka yenye mvua za kutosha
katika mwaka sekta ya kilimo ilichangia asilimia 
 ya pato la taifa ikilinganishwa na asilimia 
 mwaka 
mchango mkubwa katika pato la taifa ulitokana na sekta ya kilimo ikifuatiwa na sekta nyingine za kiuchumi
kwa kuwa asilimia kubwa ya watanzania wanashiriki katika shughuli za kilimo hivyo kilimo kinachangia kwa kiasi kikubwa kuongeza kipato na kupunguza umaskini
mheshimiwa spika ukuaji wa sekta ya kilimo kwa mwaka umepungua ukilinganishwa na mwaka 
ukuaji kwa shughuli za kiuchumi za kilimo zinazojumuisha mazao ufugaji misitu na uvuvi ni asilimia 
 ukilinganisha na asilimia 
 ya mwaka 
katika mwaka mchango wa mazao ni asilimia 
 mifugo asilimia 
 misitu asilimia 
 na uvuvi asilimia 
 ikilinganishwa na mazao asilimia 
 mifugo asilimia 
 misitu asilimia 
 na uvuvi asilimia 
 ya mwaka 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya chakula katika mwaka ni tani milioni 
 ikiwa ni ongezeko la tani milioni 
 ikilinganishwa na tani milioni 
 mwaka 
uzalishaji wa mazao ya nafaka umeongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka ikiwa ni ongezeko la tani milioni 
aidha uzalishaji wa mahindi umeongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka sawa na ongezeko la tani milioni 
uzalishaji wa mchele uliongezeka kutoka tani milioni 
 mwaka hadi tani milioni 
 mwaka sawa na ongezeko la tani milioni 
vilevile uzalishaji wa mazao ya chakula yasiyo nafaka umeongezeka kufikia tani milioni 
 ikilinganishwa na tani milioni 
 kwa mwaka ikiwa ni sawa na ongezeko la tani milioni 
kwa ujumla uzalishaji wa mazao ya chakula ukilinganishwa na mahitaji ya tani milioni 
 ya chakula na matumizi mengineyo katika mwaka unaonesha kuwepo kwa ziada ya tani milioni 
 za chakula
kutokana na hali hiyo taifa limejitosheleza kwa chakula kwa asilimia ambayo ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na asilimia mwaka 
 uzalishaji wa mazao ya biashara 
mheshimiwa spika katika msimu wa mwaka uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara ambayo ni korosho miwa ya sukari pamba mkonge kahawa chai tumbaku na pareto umepungua na kuongezeka kwa viwango tofauti ingawa uzalishaji wa jumla kwa mazao hayo umeongezeka kufikia tani ikilinganishwa na tani mwaka 
uzalishaji unaoendelea kwa mwaka na matarajio kwa mwaka ni kuzalisha jumla ya tani ya mazao hayo kama ilivyooneshwa katika jedwali na
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya bustani ambayo ni matunda mboga maua na viungo umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ongezeko hilo limetokana na kuongezeka kwa uzalishaji wa matunda na mboga yakiwemo parachichi nyanya na matikiti
wizara imeendelea kushirikiana na taasisi ya mbalimbali kuhamasisha uzalishaji wa matunda mboga maua na viungo pamoja na ulaji wake
mheshimiwa spika uzalishaji wa mbegu za mafuta za alizeti karanga ufuta mawese na soya umeongezeka kutoka tani za mwaka hadi tani mwaka 
kuongezeka kwa uzalishaji kumechangiwa na kuongezeka kwa hamasa kwa wakulima kutokana na uwepo wa soko la uhakika ongezeko la matumzi ya mafuta hayi hapa nchini ushirikiano kati ya sekta ya umma na sekta binafsi pamoja na uwekezaji katika viwanda vidogo na vya kati katika mikoa ya manyara singida dodoma mbeya katavi lindi mtwara iringa njombe rukwa na kigoma
 uzalishaji wa mazao ya chakula na upatikanaji wa chakula 
mheshimiwa spika tathmini ya awali ya hali ya uzalishaji wa mazao ya chakula nchini kwa msimu wa na upatikanaji wa chakula iliyofanyika mwezi julai ilibainisha kuwa uzalishaji wa mazao ya chakula utafikia tani za chakula na mahitaji ya chakula kwa mwaka ni tani na hivyo nchi kuwa na ziada ya chakula tani 
kati ya ziada hiyo tani ni za mazao ya nafaka na tani ni za mazao yasiyo nafaka
nchi ilikuwa na kiwango cha utoshelevu wa kiwango cha asilimia ikilinganishwa na kiwango cha utoshelevu cha asilimia kwa mwaka 
aidha tathmini ya kina ya hali ya chakula na lishe iliyofanyika mwezi februari ilibainisha pia kuwa hali ya upatikanaji wa chakula bado ilikuwa ni ya kuridhisha pamoja na kuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula hapa nchini uliochangiwa na kuchelewa kunyesha kwa mvua za vuli na msimu pamoja na ukame uliojitokeza
wizara kwa kushirikiana na mikoa imehamasisha wafanyabiashara kusambaza chakula katika halmashauri zilizobainishwa kuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula ili kuwezesha upatikanaji wa chakula katika maeneo hayo 
mheshimiwa spika aidha tathmini ya kina ya hali ya chakula na lishe iliyofanyika mwezi februari ilibainisha pia kuwa hali ya upatikanaji wa chakula bado ilikuwa ni ya kuridhisha pamoja na kuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula hapa nchini
tathmini ilibainisha kuwa jumla ya tani za chakula zilihitajika ili kukabiliana na hali ya upungufu wa chakula na lishe kati ya mwezi februari hadi aprili kwa watu walioainishwa kuwa wana upungufu wa chakula katika halmashauri uliochangiwa na kuchelewa kunyesha kwa mvua za vuli na ukame uliojitokeza
wizara kwa kushirikiana na mikoa imehamasisha wafanyabiashara kusambaza chakula katika halmashauri zilizobainishwa kuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula ili kuwezesha upatikanaji wa chakula katika maeneo hayoawali
mheshimiwa spika katika kukabiliana na hali ya ukame uliojitokeza katika baadhi ya maeneo yakiwamo ya halmashauri zilizobainishwa kuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula jumla ya tani za mbegu bora za mahindi na mtama zinazokomaa kwa muda mfupi na kustahimili ukame zilihitajika
hadi kufikia mwezi machi wizara kupitia wakala wa mbegu za kilimo asa makampuni binafsi na mawakala wa pembejeo walisambaza tani 
 za mbegu za mahindi tani za mtama na tani za mpunga katika maeneo hayo
vilevile wizara kupitia vituo vya utafiti vya kanda imesambaza jumla ya vipando zikiwemo pingili za muhogo na za viazi vitamu
mheshimiwa spika taarifa ya mamlaka ya hali ya hewa tma ilionyesha kuwa katika kipindi cha mwezi machi hadi mei mvua zilitarajiwa kuwa za wastani katika maeneo mengi ya nchi
kutokana na mwelekeo huu wa mvua mazao yaliyoko mashambani katika mikoa inayopata mvua za msimu yanatarajiwa kutoa mavuno ya kuridhisha
aidha kwa upande wa mikoa iliyokosa mvua za vuli wakulima walipanda mazao na yako katika hatua mbali mbali za ukuaji
kwa ujumla mwenendo wa unyeshaji wa mvua katika maeneo mengi ya nchi ni wa kuridhisha na inatarajiwa kuwa na mavuno mazuri
wizara kwa kushirikiana na mikoa inaendelea na juhudi za kuhamasisha wananchi kupanda mazao yanayokomaa mapema na kustahimili ukame na kutumia vizuri mvua zinazoendelea kunyesha
mheshimiwa spika wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra kwa mwaka wa fedha umepanga kununua jumla ya tani za chakula
hadi kufikia tarehe machi wakala umenunua jumla ya tani 
 za mahindi sawa na asilimia ya lengo ililojiwekea
aidha akiba ya chakula hadi kufikia tarehe machi ni tani 
mheshimiwa spika usalama wa chakula nchini unahusisha kuiwezesha nchi kuwa na utoshelevu wa chakula kupitia uzalishaji wa mazao ya chakula
aidha kutokana na hali ya mwenendo wa mvua kwa msimu wa kilimo na upatikanaji wa chakula nchini iliyojitokeza ikiwa ni pamoja na upandaji wa bei ya mazao hususan mahindi na kupelekea baadhi ya vyombo vya habari pamoja na viongozi wa kisiasa kutoa taarifa za uwepo wa njaa na kuishinikiza serikali kutangaza baa la njaa
mheshimiwa spika kutokana na hali hiyo serikali imeona ni vyema kutoa ufafanuzi wa hatua za kupitia ili nchi iweze kutangaza baa la njaa
kabla ya kutangaza baa la njaa tathmini ya kina ya hali ya chakula na lishe hufanyika ili kubaini hali ya usalama wa chakula
katika kufanya tathmini hii hatua tano zinapaswa kuzingatiwa ili kuweza kutangaza baa la njaa
hatua hizi ni pamoja na i hali ya kujitosheleza kwa chakula minimal generally food secure ambapo nchi ina uhakika wa upatikanaji wa chakula cha kutosha ii upungufu wa chakula wa wastani stress moderately food insecure ambapo upatikanaji wa chakula upo katika kiwango cha wastani iii upungufu mkubwa wa chakula crisis unaosababisha kiwango cha juu cha utapiamlo iv dharura za kibinadamu humanitarian emergency hatua inayohusisha upungufu mkubwa wa chakula na kiwango cha juu cha utapiamlo na vifo kutoka na njaa v baa la njaa famine humanitarian catastrophe unaotokana na ukosefu kabisa wa chakula na mahitaji mengine na watu wengi kukabiliwa na njaa vifo na watu wengine kuhamia maeneo mengine
mheshimiwa spika kutokana na ufafanuzi huu na kwa kuzingatia tathmini ya hali ya chakula na lishe iliyofanyika mwezi februari ilibainisha kuwa hali ya chakula na lishe katika maeneo yaliyokuwa na upungufu wa chakula yalikuwa katika hatua ya pili yaani upungufu wa chakula wa wastani stress ambapo upatikanaji wa chakula upo katika kiwango cha wastani
hivyo serikali haikuona umuhimu wa kutangaza baa la njaa nchini
lakini ikumbukwe kwamba kutokana na ibara ya e ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania inampa mamlaka mheshimiwa rais ya kutangaza hali ya hatari kutokana na baa la njaa na kutambua kwamba ili kukabiliana na baa la njaa taifa litachukua hatua za dharura ikiwa ni pamoja na kuelekeza rasilimali fedha kukabiliana na baa hilo
 hali ya mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka idadi ya mifugo nchini inafikia ng ombe milioni 
 mbuzi milioni 
 na kondoo milioni 
 kiambatisho na
pia wapo kuku wa asili milioni 
 kuku wa kisasa milioni 
 nguruwe milioni 
 na punda wapatao tanzania livestock master plan tlmp
mheshimiwa spika viwango vya ulaji wa mazao ya mifugo nchini bado viko chini
kwa mfano ulaji wa nyama ni wastani wa kilo lita za maziwa na mayai kwa mtu kwa mwaka ukilinganisha na viwango vya shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao ambavyo ni kilo za nyama lita za maziwa na mayai kwa mtu kwa mwaka
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa maziwa umepungua kwa asilimia 
 kutoka lita bilioni 
 mwaka hadi bilioni 
kupungua kwa kiwango cha uzalishaji kumetokana na upungufu wa malisho katika maeneo mengi ya nchi kulikosababishwa na ukame wa muda mrefu
hali hii imeendelea kuathiri viwanda vya kusindika maziwa hivyo kuendelea kuzalisha chini ya uwezo wake
sambamba na hali hiyo kiwango cha usindikaji kimepungua kutoka lita milioni 
 kwenye viwanda mwaka kufikia lita milioni 
 kwenye viwanda vinavyofanya kazi kwa mwaka 
mheshimiwa spika jumla ya mitamba ilizalishwa kutoka mashamba ya serikali na kampuni ya ranchi za taifa narco ikilinganishwa na mitamba iliyozalishwa mwaka 
aidha jumla ya mitamba ilizalishwa na sekta binafsi na kusambazwa kwa wafugaji wadogo nchini ikilinganishwa na mitamba iliyozalishwa mwaka 
vituo vya kanda vimeendelea kuimarishwa kwa kupatiwa vitendeakazi na ukarabati wa miundombinu na mitambo ili kuhakikisha upatikanaji wa huduma ya uhimilishaji wakati wote
jumla ya dozi za mbegu bora za mifugo zilizalishwa ikilinganishwa na dozi mwaka 
pia ng ombe waliohimilishwa wameongezeka kutoka mwaka hadi ng ombe mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa nyama umepungua kutoka tani ng ombe mbuzi na kondoo tani nguruwe tani na kuku tani mwaka hadi tani ng ombe tani mbuzi tani kondoo tani nguruwe tani na kuku tani 
aidha mfumo wa unenepeshaji mifugo umeendelea kuhamasishwa ambapo ng ombe walionenepeshwa kwenye mashamba na wafugaji waliosajiliwa wameongezeka kwa asilimia 
 kutoka ng ombe mwaka hadi ng ombe mwaka 
mheshimiwa spika idadi ya mifugo iliyouzwa minadani imeongezeka kutoka ng ombe mbuzi na kondoo wenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia ng ombe wenye thamani ya shilingi trilioni 
 mbuzi na kondoo wenye jumla ya thamani ya shilingi trilioni 
 mwaka 
aidha hadi kufikia machi jumla ya tani 
 za nyama ziliuzwa nje ya nchi katika nchi za dubai iraq na vietnam ikijumuisha tani 
 za nyama ya mbuzi tani 
 za nyama ya ng ombe tani 
 za nyama ya kondoo na tani 
 za nyama ya punda
mheshimiwa spika mwaka vipande vya ngozi zilizosindikwa vimepungua kutoka vipande vya ngozi za ng ombe vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka hadi vipande vyenye thamani ya shilingi bilioni 
pia katika mwaka vipande vya ngozi za mbuzi kondoo vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 vilivyosindikwa vimepungua ikilinganishwa na vipande vyenye thamani ya shilingi bilioni 
aidha ngozi ghafi za ng ombe vipande vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 viliuzwa nje ya nchi ikilinganishwa na vipande vya ngozi za ng ombe vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya marobota ya hei yenye thamani ya shilingi bilioni 
 yamezalishwa kutoka mashamba ya serikali ya kuzalisha malisho na marobota yamezalishwa kutoka mashamba ya sekta binafsi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 na kuuzwa kwa wadau
aidha mbegu za malisho bora za nyasi kilo 
 zenye thamani ya shilingi milioni 
 na jamii ya mikunde kilo 
 zenye thamani ya shilingi milioni 
 zimezalishwa kutoka mashamba ya serikali na kuuzwa kwa wadau mbalimbali ikilinganishwa na tani 
 za mbegu bora za malisho zenye thamani ya shilingi milioni 
 na marobota ya hei yenye thamani ya shilingi bilioni 
 yaliyozalishwa kutoka mashamba ya serikali mwaka 
 hali ya uvuvi 
mheshimiwa spika nchi yetu imejaliwa kuwa na maeneo mengi ya maji ambayo ni muhimu katika shughuli za uvuvi ambazo huwapatia wananchi lishe kipato na ajira
maeneo hayo hujumuisha eneo la maji baridi na maji bahari
eneo la maji baridi hujumuisha maziwa makuu matatu ambayo ni ziwa victoria km ziwa tanganyika km na ziwa nyasa km maziwa ya kati na madogo mito mabwawa ya asili na ya kuchimbwa pamoja na maeneo oevu
aidha kwa upande wa maji bahari nchi yetu ina ukanda wa pwani wa bahari ya hindi wenye urefu wa kilometa ambao umegawanyika katika eneo la maji ya kitaifa territorial sea lenye ukubwa wa kilometa za mraba na eneo la ukanda wa uchumi wa bahari exclusive economic zone eez lenye ukubwa wa kilometa za mraba 
katika maeneo haya kuna rasilimali nyingi za uvuvi ambamo shughuli za uvuvi hufanyika
aidha maji hayo yanaweza kutumika katika ufugaji wa samaki na viumbe wengine
pia taarifa za utafiti zilizofanyika kwa vipindi tofauti zinaonesha kwamba kiasi cha samaki kilichopo katika maziwa makubwa ni takriban tani ziwa victoria tani ziwa tanganyika tani na ziwa nyasa tani 
mheshimiwa spika shughuli za uvuvi hufanywa na wavuvi wadogo kwenye maji baridi na ya kitaifa katika ukanda wa bahari ya hindi na huchangia takriban asilimia ya samaki wote wanaozalishwa nchini
uvuvi wa kibiashara katika bahari kuu hufanywa na meli kubwa kutoka nchi za kigeni
katika mwaka jumla ya wavuvi wadogo wanaotumia vyombo vya uvuvi walijihusisha moja kwa moja na shughuli za uvuvi na kuwezesha kuvunwa kwa tani zenye thamani ya shilingi trilioni 
 za samaki kiambatisho na
 a na b
 vilevile zaidi ya watu milioni nne wameendelea kunufaika na sekta ya uvuvi zikiwemo uchakataji wa samaki utengenezaji wa zana na vyombo vya uvuvi biashara ndogondogo na mama lishe
aidha idadi ya wavuvi imeendelea kuongezeka wakati kiasi cha samaki kinachovunwa kimeendelea kushuka mwaka hadi mwaka kutokana na uvuvi haramu matumizi ya zana duni na matumizi kidogo ya teknolojia zenye tija
hali hiyo imejidhihirisha kuanzia mwaka ambapo kumekuwa na ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na idadi ya wavuvi mwaka wakati uvunaji wa samaki umeonekana kupungua kwa asilimia 
 katika kipindi husika
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia sheria kutoa mafunzo na kudhibiti uvuvi haramu kwa ajili ya uvuvi endelevu kuhamasisha ukuzaji viumbe kwenye maji na kuwezesha na kuratibu upatikanaji wa vifaranga bora vya samaki kuimarisha vituo vitano na kuanzisha kituo cha ugani cha ufugaji samaki mkoani simiyu
aidha sekta binafsi imeanzisha vituo vitano vya ukuzaji viumbe kwenye maji na kufikia vituo 
vilevile mabwawa ya samaki yameongezeka na kufikia mwaka ikilinganishwa na mabwawa mwaka ambayo imewezesha kuongezeka kwa uzalishaji wa samaki kwenye mabwawa kutoka wastani wa tani 
 mwaka hadi tani mwaka 
vilevile wizara imeendelea kusimamia uvuvi katika bahari kuu na ukuzaji viumbe kwenye maji ikiwa ni mkakati wa kuongeza uzalishaji wa samaki
katika mwaka jumla ya leseni za uvuvi zilitolewa kwa meli za kigeni kutoka mataifa ya china hispania taiwan ufaransa shelisheli na mauritania zinazovua katika bahari kuu zikiwa na thamani ya shilingi 
katika mwaka jumla ya tani 
 za samaki na mazao ya uvuvi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 yaliuzwa nje ya nchi na kuliingizia taifa jumla ya shilingi bilioni 
 ikiwa ni ushuru kiambatisho na
 a na b
pia tani 
 za samaki kutoka nje ya nchi zilihakikiwa na kuruhusiwa kuingizwa nchini kwa ajili ya soko la ndani na kuliingizia taifa jumla ya shilingi bilioni 
 ikiwa ni ushuru
 hali ya ushirika 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha ushirika katika sekta mbalimbali zikiwemo kilimo ufugaji uvuvi madini viwanda nyumba na fedha saccos na benki
maeneo yaliyofanyiwa kazi ni pamoja kuijengea uwezo tume ya maendeleo ya ushirika kutekeleza majukumu yake kuimarisha usimamizi na udhibiti wa vyama vya ushirika kusimamia misingi ya utawala bora na uwajibikaji katika vyama vya ushirika kuhamasisha maendeleo ya ushirika katika sekta mbalimbali kuvijengea uwezo wa kiushindani vyama vya ushirika katika utafutaji wa masoko ya mazao yao kuimarisha teknolojia ya habari na mawasiliano kufanya tafiti mafunzo na kuboresha mifumo ya upatikanaji na utoaji wa taarifa
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya maendeleo ya ushirika imeendelea kufanya uhakiki ili kubaini uhai wa vyama vya ushirika na kuhamasisha wananchi kuanzisha na kujiunga na vyama vya ushirika ambapo hadi kufikia machi idadi ya vyama imefikia na wanachama wameongezeka kutoka hadi kufikia sawa na ongezeko la asilimia 
 kiambatisho na
 aidha jumla ya vyama vipya vya ushirika vimeanzishwa vikiwemo vya ushirika wa akiba na mikopo saccos kilimo na masoko amcos madini viwanda huduma mbalimbali umwagiliaji na ufugaji 
ushirika wa akiba na mikopo umeendelea kutoa huduma za kifedha ambapo thamani ya hisa akiba na amana zimeongezeka kutoka sh
bilioni mwaka na kufikia sh
bilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
aidha thamani ya mikopo iliyotolewa kwa wanachama iliongezeka kufikia shilingi bilioni 
 mwaka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhimiza matumizi ya mfumo wa stakabadhi ghalani
mfumo huu umesaidia kupanda kwa bei ya korosho na mapato kwa wakulima kupitia vyama vikuu vya ushirika vya tanecu mamcu runali lindi mwambao tamcu na corecu
katika msimu wa vyama hivyo viliuza korosho na kuwalipa wakulima jumla ya shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na malipo ya shilingi bilioni 
 msimu wa 
aidha kwa zao la kahawa vyama vimekusanya na kuuza kahawa yenye thamani ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya mauzo yote ya kahawa
mheshimiwa spika wanachama wa vyama vya ushirika wameendelea kuhamasishwa kujiunga na mifuko ya hifadhi ya jamii ukiwemo nssf ambapo kupitia wakulima scheme idadi ya wanachama wa vyama vya ushirika waliojiunga na mfuko imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
 mapato na matumizi ya fedha katika kipindi cha mwaka fungu kilimo makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kwa mwaka ilikadiria kukusanya mapato ya shilingi kupitia fungu kutokana na vyanzo mbalimbali
hadi kufikia tarehe aprili wizara ilikusanya jumla ya shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio na wizara inaendelea kukusanya maduhuli hayo
fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kupitia fungu ilitengewa jumla ya shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi ni fedha za maendeleo
 matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika katika mwaka fungu lilitengewa jumla ya shilingi 
aidha wizara ilipokea kiasi cha shilingi 
 kwa ajili ya kulipia madeni ya watumishi wazabuni na wakandarasi wa maghala na skimu za umwagiliaji na kufanya fedha zilizoidhinishwa kuongezeka hadi kufikia shilingi 
hivyo kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa wizara na bodi taasisi na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
kati ya fedha za matumizi mengineyo jumla ya shilingi ni kwa ajili ya ununuzi wa nafaka shilingi kwa ajili ya ruzuku ya mbolea shilingi ruzuku kwa mashirika ya ndani shilingi kwa ajili ya chakula cha wanafunzi shilingi ruzuku ya madawa ya viuatilifu na shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya idara vitengo na vituo vya wizara
mheshimiwa spika hadi kufikia tarehe mei jumla ya shilingi za matumizi ya kawaida zimetolewa sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa
aidha fedha zilizotumika ni shilingi sawa na asilimia 
 ya fedha zilizotolewa
kati ya fedha hizo shilingi ni mishahara ya fungu na bodi taasisi na shilingi ni matumizi mengineyo
matumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara ya kilimo mifugo na uvuvi ilitengewa jumla ya shilingi kupitia fungu kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
aidha wizara ilipokea fedha kwa ajili ya kulipia madeni ya wakandarasi wa skimu za umwagiliaji na kufanya fedha zilizoidhinishwa kuongezeka hadi kufikia shilingi 
hivyo kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
hadi kufikia tarehe mei shilingi zimetolewa sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa
matumizi ni shilingi sawa na asilimia 
 ya fedha zilizotolewa
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
 fungu mifugo makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa upande wa idara kuu za mifugo na uvuvi ilitarajia kukusanya kiasi cha shilingi 
hadi kufikia mwezi aprili kiasi cha shilingi kimekusanywa na wizara ikiwa ni sawa na asilimia ya lengo la makusanyo
kati ya hizo shilingi ni za sekta ya mifugo na shilingi za sekta ya uvuvi
fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia idara kuu za mifugo na uvuvi imetengewa kutumia jumla ya shilingi 
kati ya kiasi hiki shilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia fungu mifugo na uvuvi ilitengewa kiasi cha shilingi 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida
kati ya hizo shilingi ni za mishahara na shilingi 
 ni za matumizi mengineyo
hadi kufikia mwezi aprili jumla ya shilingi 
 zimetolewa sawa na asilimia kwa ajili ya matumizi ya kawaida kati ya shilingi 
 zilizotengwa
kati ya hizo shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa wizara pe na shilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi mengine oc
matumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa wizara kupitia fungu mifugo na uvuvi ilitengewa kiasi cha shilingi kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
kati ya hizo shilingi 
 ni fedha za ndani na shilingi 
 ni fedha za nje
programu zilizotekelezwa ni programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp ii na mradi wa south west indian ocean fisheries governance and shared growth swiofish
hadi kufikia mwezi machi kiasi cha shilingi 
 ya bajeti iliyoidhinshwa ya shilingi kimetolewa
kati ya hizo fedha za ndani ni shilingi na fedha za nje ni shilingi 
fungu ushirika fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wa wizara kupitia fungu ilitengewa jumla ya shilingi 
ukomo wa bajeti ya fungu umeongezeka kwa kiasi cha shilingi 
 zilizotolewa na hazina kwa ajili ya malipo ya madeni ya watumishi wa tume na hivyo kufikia ukomo wa shilingi 
mheshimiwa spika katika fedha hizo shilingi ni fedha za matumizi mengineyo ambapo shilingi ni za tume ya maendeleo ya ushirika na shilingi ruzuku ya ndani kwa coasco
jumla ya shilingi zilitengwa kwa ajili ya mishahara ambapo shilingi ni mishahara ya watumishi wa tume na shilingi ni kwa ajili ya coasco
aidha katika mwaka tume ya maendeleo ya ushirika haikutengewa fedha za bajeti ya matumizi ya maendeleo
 matumizi ya bajeti ya kawaida mheshimiwa spika hadi tarehe aprili fedha za matumizi ya kawaida zilizopokelewa kutoka hazina ni shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya kiasi kilichoidhinishwa
matumizi yaliyofanyika ni shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya kiasi cha fedha kilichotolewa
 utekelezaji wa maeneo ya vipaumbele kwa mwaka na mpango wa mwaka fungu 
mheshimiwa spika utekelezaji wa bajeti ya mwaka umezingatia malengo ya mpango wa pili wa maendeleo wa miaka mitano malengo endelevu ya maendeleo sustainable development goals sdgs tanzania agriculture and food security investment plan tafsip na ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka 
malengo hayo yalitekelezwa kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo agricultural sector development program asdp na mpango wa kukuza kilimo katika ukanda wa kusini mwa tanzania southern agricultural growth corridor of tanzania sagcot
maeneo mengine yaliyozingatiwa ni pamoja na masuala mtambuka yakiwemo jinsia mazingira mabadiliko ya tabianchi ukimwi na ajira ya watoto katika sekta ya kilimo
mheshimiwa spika katika kufanikisha majukumu yake wizara imetekeleza maeneo ya kipaumbele tisa kupitia fungu katika idara vitengo asasi na taasisi za wizara
maeneo ya kipaumbele yaliyotekelezwa ni kama ifuatavyo i kuboresha mfumo wa utafiti na utoaji wa matokeo ya utafiti kwa wadau ii kuimarisha usimamizi kabla na baada ya mavuno na kuongeza upatikanaji wa masoko iii kuimarisha upatikanaji na utumiaji wa pembejeo zana za kilimo na huduma za udhibiti iv kuimarisha mafunzo ya kilimo na huduma za ugani v kuongeza ushiriki wa vijana katika kilimo vi kuratibu na kuboresha matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo kwa kutenga kupima na kumilikisha maeneo hayo kwa wakulima vii kuunda na kupitia sera mikakati na mifumo ya kisheria katika sekta ndogo ya mazao viii kuwezesha uwekezaji wa sekta binafsi katika kilimo ix kuimarisha uratibu ufuatiliaji na tathmini katika sekta ya kilimo 
 kuboresha mfumo wa utafiti na utoaji wa matokeo ya utafiti kwa wadau 
mheshimiwa spika wizara kupitia vituo vya utafiti na kwa kushirikiana na taasisi binafsi za kilimo imegundua na kuidhinisha mbegu bora mpya wizara na taasisi binafsi za mazao ya maharage viazi vitamu mahindi korosho na viazi mviringo kiambatisho na
aidha wizara imezalisha mbegu mama na za awali breeder and pre basic seeds za mazao mbalimbali za msimu 
mbegu mama zilizozalishwa ni pamba kilo na viazi mviringo miche 
mbegu za awali zilizozalishwa ni pamba kilo muhogo pingili viazi vitamu vipando viazi mviringo kilo mpunga kilo mahindi kilo ngano kilo soya kilo maharage kilo migomba miche na parachichi miche 
pia vizazi germplasm vya mbegu za mpunga na vya ulezi vilikusanywa na kutunzwa vituoni
ororodha ya aina ya mbegu na za awali zilizozalishwa ni kama zinavyoonekana kwenye kiambatisho na
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na halmashauri imeendelea kutoa elimu kwa wakulima wa kanda ya kaskazini kuhusu ugonjwa mpya wa mahindi maize necrosis lethal disease mnld na dalili zake
takribani wakulima wa kanda ya kaskazini wana ufahamu kuhusu ugonjwa wa mnld na dalili zake kupitia semina zilizofanyika kila wilaya na matangazo ya redio na runinga
pia wizara imeendelea kushirikiana na tume ya sayansi na teknolojia na cimmyt kufanya utafiti na wanatarajia kutoa aina za mbegu zinazoonyesha kustahimili ugonjwa huo zikishapitishwa zitapelekwa kwa wadau wa kilimo
mheshimiwa spika wizara imeendelea na utafiti wa zao la mpunga ambapo matokeo yameonesha kuwa mkulima akitumia mbegu bora za mpunga kwenye kilimo shadidi huongeza mavuno mara tatu zaidi ya mkulima aliyetumia mbegu za asili
pia utafiti umethibitisha kuwa mkulima aliyetumia mbegu bora za mpunga katika kilimo shadidi alipata faida ya shilingi kwa hekta ambayo ni mara saba zaidi ya mkulima aliyetumia mbegu za asili
hata hivyo uzoefu wa utekelezaji wa kilimo shadidi katika maeneo mbalimbali ya nchi yameonesha kuwa kilimo hicho kimeongeza mavuno mara mbili kutoka magunia kati ya kwa ekari hadi kwa ekari
mheshimiwa spika vilevile wizara imeendelea na utafiti wa kuboresha rutuba ya udongo kwa kutumia udhibiti husishi intergrated soil fertility management isfm
utafiti huo umethibitisha kuongezeka kwa mavuno ya pamba kutoka wastani wa kilo hadi kilo kwa misimu kwa hekta katika maeneo ya ukiriguru mkanza ipililo maswa na mwamishali meatu
wastani wa nyongeza kwa mashamba ya majaribio kituoni ilikuwa asilimia na kwa mashamba ya wakulima ni asilimia 
mheshimiwa spika muswada wa kuunda sheria ya kuanzishwa taasisi ya utafiti wa kilimo tari uliwasilishwa na kupitishwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
muswada huo ulisainiwa na mheshimiwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania septemba 
vilevile waziri mwenye dhamana alisaini notice ya kuridhia kuanzishwa kwa tari januari 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha muundo wa taasisi na wa utumishi pamoja na kanuni zitakazofafanua utekelezaji wa sheria iliyoanzisha taasisi ya utafiti tari
pia kupitia programu ya asdp ii wizara itakarabati na kuvipatia vifaa muhimu vya kufanyia utafiti vituo vya utafiti nchini ili viweze kuendesha utafiti kwa mazao ya kipaumbele katika mnyororo wa thamani cvcs na kukarabati kituo cha taifa cha utunzaji nasaba za mimea national plant genetic resource centre ili kiweze kutoa huduma bora
wizara pia kupitia mradi wa erpp itazalisha tani za mbegu mama za mpunga na kusafisha aina za mbegu ya mpunga kwa lengo la kutumiwa na wakulima
vilevile wizara itaendelea kuzalisha mbegu mama za mazao ya kilimo kufanya utafiti wa mazao yenye thamani kubwa yanayostahimili magonjwa na wadudu na kukarabati miundo mbinu ya vituo vya utafiti wa kilimo
 kuimarisha usimamizi kabla na baada ya mavuno na kuongeza upatikanaji wa masoko 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuongeza upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo ili kuwanufaisha wakulima wadogo
wizara kupitia bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko imenunua tani 
 za mahindi kutoka kwa wakulima wa mikoa ya iringa njombe na ruvuma na kuongeza thamani ya zao kwa kusagisha tani 
 za mahindi ambapo tani 
 ni za unga na tani 
 ni za pumba zilipatikana
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa erpp inakamilisha utaratibu wa kujenga maghala matano katika skimu za umwagiliaji za njage mbogo komtonga msolwa ujamaa mvumi na kigugu katika mkoa wa morogoro kwa lengo la kuhifadhi mazao kuimarisha usalama wa chakula na kuongeza kipato cha mkulima
vilevile wizara kupitia programu ya asdp imeweka vifaa vya kutunza ubora wa nafaka katika maghala yanayohifadhi mahindi katika mikoa ya rukwa halmashauri ya kalambo ruvuma songea vijijini songwe mbozi vijijini mbeya mbeya vijijini iringa mufindi njombe njombe vijijini 
mheshimiwa spika katika kuongeza thamani ya mazao wizara kupitia mradi wa sera na maendeleo ya rasilimali watu policy and human resource development phrd imenunua mashine za kusindika mpunga katika skimu za mombo korogwe kivulini mwanga mawemairo babati ipatagwa ituro na mbuyuni mbarali lekitatu meru mkula kilombero musa mwinjanga hai nakahuga songea magozi iringa vijijini kilangali kilosa mkindo mvomero na bidp bagamoyo
mashine hizo zina uwezo wa kusindika kati ya tani hadi kwa siku
mzabuni kwa kushirikiana na wizara anaendelea kutoa mafunzo ya uendeshaji na utunzaji kwa waendesha mitambo plant operators na maafisa zana kutoka kwenye skimu na halmashauri husika
mheshimiwa spika wizara imefanya tathmini katika halmashauri za mikoa ya mwanza sengerema buchosa kwimba na misungwi simiyu meatu maswa na itilima geita geita vijijini bukombe na masumbwe tabora igunga kaliua na nzega kigoma kakonko kasulu na uvinza shinyanga msalala shinyanga vijijini kishapu na kahama mjini dodoma bahi chemba na mpwapwa singida iramba ikungi na mkalama tanga lushoto handeni na kilindi morogoro kilombero kilosa na mvomero arusha karatu meru arusha manispaa na longido na manyara mbulu kiteto na babati kwa lengo la kufahamu mahitaji ya ukarabati ujenzi wa maghala mapya kwa ajili ya hifadhi ya mazao ya mpunga au mahindi na kubaini matumizi ya maghala yaliyojengwa na wizara kupitia miradi mbalimbali
tathmini imebaini mahitaji ya maghala mpya na ukarabati wa maghala ambayo hayatumiki ipasavyo
mheshimiwa spika katika tathmini zilizofanyika tathmini ya awali na ya kina zilibaini uwepo wa upugufu wa chakula uliosababishwa na changamoto mbalimbali ikiwemo na ukame
wizara katika kukabiliana na changamoto hizo katika baadhi ya maeneo yakiwamo ya halmashauri zilizobainishwa kuwa na maeneo yenye upungufu wa chakula jumla ya tani za mbegu bora za mahindi na mtama zinazokomaa kwa muda mfupi na kustahimili ukame zilihitajika
hadi kufikia mwezi machi wizara kupitia wakala wa mbegu za kilimo asa makampuni binafsi na mawakala wa pembejeo walisambaza tani 
 za mbegu za mahindi tani za mtama na tani za mpunga katika maeneo hayo
vilevile wizara kupitia vituo vya utafiti vya kanda imesambaza jumla ya vipando zikiwemo pingili za muhogo na za viazi vitamu
aidha serikali na wadau mbali mbali ilifanya juhudi mahsusi kwa ajili ya kukabiliana na athari za tetemeko na ukame uliojitokeza katika mkoa wa kagera
juhudi hizo ni pamoja na kutoa chakula madawa na mahitaji mengine
wizara kwa kushirikiana na fao imeanza kutekeleza mradi wa kurejesha hali ya utengemano wa jamii restorations of livelihood of community affected by earthquake and prolonged drought katika halmashauri za mkoa wa kagera
mradi huu utagharimu kiasi cha dola za kimarekani sawa na shilingi na utanufaisha watu na utatekelezwa kwa kipindi cha miaka miwili
mheshimiwa spika wizara pamoja na kutumia mfumo uliopo wa ukusanyaji wa takwimu za uzalishaji wa mazao ya chakula hapa nchini bado inakumbana na changamoto ya usahihi wa takwimu na upatikanaji kwa wakati
katika kukabiliana na changamoto hizo wizara kwa kushirikiana na shirika la kilimo na chakula la umoja wa mataifa fao na ofisi ya taifa ya takwimu iliandaa na inatekeleza mradi wa majaribio wa mfumo ulioboreshwa wa ukusanyaji wa takwimu za utabiri na makadirio ya hali ya chakula nchini support for improving the reliability of food crop production forecast data in tanzania kwa kutumia teknolojia ya gis and remote sensing
majaribio ya mradi huu yameanza kutekelezwa katika halmashauri za mkoa wa morogoro
aidha mradi huu utapanuliwa na kuzishirikisha halmashauri za mikoa ya ruvuma singida na kagera na baadaye nchi nzima
mheshimiwa spika taarifa ya mamlaka ya hali ya hewa tanzania tma ilionyesha kuwa katika kipindi cha mwezi machi hadi mei mvua zilitarajiwa kuwa za wastani katika maeneo mengi ya nchi
kutokana na mwelekeo huu wa mvua mazao yaliyoko mashambani katika mikoa inayopata mvua za msimu yanatarajiwa kutoa mavuno ya kuridhisha
aidha kwa upande wa mikoa iliyokosa mvua za vuli wakulima walipanda mazao na yako katika hatua mbali mbali za ukuaji
kwa ujumla mwenendo wa unyeshaji wa mvua katika maeneo mengi ya nchi ni wa kuridhisha na inatarajiwa kuwa na mavuno mazuri
wizara kwa kushirikiana na mikoa inaendelea na juhudi za kuhamasisha wananchi kupanda mazao yanayokomaa mapema na kustahimili ukame na kutumia vizuri mvua zinazoendelea kunyesha
mheshimiwa spika wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra kwa mwaka wa fedha ulipanga kununua jumla ya tani za chakula
hadi kufikia tarehe machi wakala umenunua jumla ya tani 
 za mahindi sawa na asilimia ya lengo ililojiwekea
aidha akiba ya chakula hadi kufikia tarehe machi ni tani 
mheshimiwa spika usalama wa chakula hapa nchini unakabiliwa na changamoto nyingi zikiwamo za upotevu wa mazao kabla na baada ya mavuno na sumu kuvu afflatoxin
ili kukabiliana na changamoto hizo wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imekamilisha kuandaa mkakati wa kitaifa wa hifadhi ya mazao national post harvest management strategy kwa lengo la kuwa na dira ya kupunguza upotevu unaojitokeza katika mazao ya chakula na upo katika hatua ya kujadiliwa na wadau mbalimbali katika ngazi ya kanda
mheshimiwa spika itakumbukwa kuwa mwaka wilaya za chemba na kondoa mkoani dodoma na kiteto mkoani manyara zilikabiliwa na tatizo kubwa la sumu kuvu na kupelekea vifo vya watu 
kufuatia tatizo hili serikali ilichukua hatua mbalimbali za kukabiliana na tatizo hilo
mojawapo ya hatua zilizochukuliwa na wizara ni kuandaa andiko lililowasilishwa fao na kupata ufadhili wa kudhibiti sumukuvu katika mikoa hiyo
jumla ya dola za kimarekani sawa na shilingi milioni zimetolewa na utekelezaji umeanza
aidha wizara iliandaa andiko shindani la mradi call for proposal lililotangazwa na umoja wa afrika au kupitia global agriculture and food security programme gasfp
mradi huu tanzania initiative for preventing aflatoxin contamination tanipac utahusisha udhibiti wa sumukuvu kwa mazao ya mahindi na karanga
ninapenda kulifahamisha bunge lako tukufu kwamba wizara imepata tuzo ya ushindi award kwa andiko ililoliwasilisha na imepata fedha za msaada grant wa kiasi cha dola za kimarekani milioni ambazo ni sawa na shilingi bilioni 
wizara imeanza kuandaa andiko la kina detailed proposal na mradi huu utatekelezwa kwa kipindi cha miaka mitano
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na shirika la kilimo na chakula la umoja wa mataifa fao na ofisi ya taifa ya takwimu itaendelea kutekeleza mradi wa majaribio wa mfumo ulioboreshwa wa ukusanyaji wa takwimu za utabiri na makadirio ya hali ya chakula nchini support for improving the reliability of food crop production forecast data in tanzania
majaribio ya mradi huu yameanza kutekelezwa katika halmashauri za mkoa wa morogoro
aidha mradi huu utapanuliwa na kuzishirikisha halmashauri za mikoa ya ruvuma singida na kagera na baadaye nchi nzima
vilevile wizara kupitia programu ya asdp ii itaboresha mfumo wa kielektroniki wa kukusanya taarifa za mvua katika vituo vya mvua katika mikoa ya tanzania bara kwa lengo la kuboresha upatikanaji wa takwimu za mvua ili kutoa ushauri sahihi kwa wakulima na kuboresha uchambuzi wa takwimu za hali ya uzalishaji wa mazao ya chakula nchini
wizara kwa kushirikiana na mamlaka ya hali ya hewa tanzania ofisi ya rais tamisemi pamoja na wadau wengine itaendelea kutoa elimu na ushauri kwa wakulima juu ya matumizi sahihi ya taarifa zinazotolewa kuhusu hali ya hewa nchini
mheshimiwa spika katika kuimarisha ubora na usalama wa mazao ya chakula nchini wizara kupitia programu ya asdp ii itajenga makaushio drying platforms ya kisasa na kusambaza vifaa vya kukaushia drying sheets kwa wakulima wa nafaka katika halmashauri za sikonge chemba kondoa chamwino kiteto na manispaa ya dodoma kwa lengo la kudhibiti sumukuvu na madhara yake
sambamba na hilo wizara kwa kushirikiana na wadau wengine itaainisha maeneo muhimu katika mnyororo wa thamani ambapo athari ya sumukuvu ni kubwa na kuweka mikakati ya udhibiti ikiwemo kuandaa miongozo ya kufundishia wakulima kuhusu madhara na udhibiti wa sumukuvu katika mazao ya chakula
aidha wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaendelea kutekeleza miradi wa kuthibiti sumukuvu tanzania initiative for preventing aflatoxin contamination tanipac katika wilaya za tanzania bara na wilaya za tanzania zanzibar katika mikoa ya dodoma manyara tabora kigoma morogoro ruvuma na mtwara kwa tanzania bara na wilaya kutoka tanzania zanzibar
mheshimiwa spika katika kuhakikisha mazao ya wakulima yanaongezewa thamani na kuwa na soko zuri wizara kupitia programu ya asdp ii itajenga maghala manne yenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mikoa ya singida mahindi mwanza mpunga kigoma mahindi and manyara mahindi
vilevile wizara itakamilisha ujenzi wa masoko na maghala ya kimkakati katika mipaka ya mulongo sirari kabanga kahama na kyerwa nkwenda ili kuleta ufanisi katika biashara za mipakani na kudhibiti wafanyabiashara kutoka nje ya nchi kuingia moja kwa moja mashambani na kununua mazao ya wakulima kwa bei ndogo
mheshimiwa spika kupitia mradi wa erpp wizara itajenga maghala matano yenye uwezo wa kuhifadhi tani katika skimu za umwagiliaji za njage msolwa ujamaa mvumi kigugu na mbogo komtonga 
vilevile wizara kupitia programu ya asdp ii itakamilisha ujenzi ukarabati wa maghala katika wilaya za iringa njombe nsimbo mlele na songea kwa ajili ya hifadhi ya mahindi
kupitia maghala haya wakulima watahifadhi na kuuza mazao yao kwa pamoja watajengewa uwezo kuhusu umuhimu na uendeshaji wa ushirika masoko na ujasiriamali wa kilimo matumizi ya teknolojia bora za hifadhi ya nafaka ili kupunguza upotevu kulinda ubora na usalama wa mazao na kupanga madaraja ya mazao yao ili kupata soko zuri
wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaendelea kutekeleza mkakati wa kitaifa wa hifadhi ya mazao national post harvest management strategy kwa lengo la kupunguza upotevu wa mazao ya chakula nchini
mheshimiwa spika ili kuongeza upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo wizara kupitia bodi za mazao itaendelea kuimarisha soko la mazao ya asili ya biashara ili kuwanufaisha wakulima wadogo
kwa upande wa mazao ya jamii ya mikunde na zao la muhogo wizara itahamasisha wakulima kuzalisha muhogo kibiashara ili kukidhi soko la china na mazao ya jamii ya mikunde kwa soko la india
mheshimiwa spika wizara kupitia programu ya asdp ii itashirikiana na sekta binafsi kuanzisha viwanda vidogo vya usindikaji mazao vijijini ili kuongeza thamani ya mazao
wizara itasimamia na kufanya tathmini ya ufanisi wa mashine za kuvuna kupura kukata na kukoboa mpunga kwa matumizi endelevu katika skimu za umwagiliaji
vilevile wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itatoa mafunzo kwa wakulima na vikundi juu ya matumizi bora ya utumiaji mashine ili kupunguza hasara itokanayo na upotevu wa mazao shambani reduce post harvest losses
 kuimarisha upatikanaji na utumiaji wa pembejeo zana za kilimo na huduma za udhibiti upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mheshimiwa spika tanzania ni nchi mojawapo barani afrika kusini mwa jangwa la sahara yenye matumizi ya chini sana ya mbolea katika ngazi ya wakulima wadogo smallholder farmers
azimio la maputo the maputo declaration liliazimia masuala mbalimbali katika kilimo pamoja na mambo mengine kuongeza matumizi ya mbolea katika eneo la ukanda wa sadc kufikia angalau kilo za virutubisho kwa hekta
kwa sasa tanzania imefikia kiwango cha kilo za virutubisho kwa hekta ambayo ni sawa na asilimia ya lengo
aidha matumizi haya yamekuwa changamoto kubwa kwa serikali
kwa miaka hamsini iliyopita wizara ya kilimo imekuwa ikiweka mikakati na mifumo mbalimbali yenye lengo la kuongeza matumizi na upatikanaji wa mbolea kwa wakulima wadogo ili kuongeza uzalishaji wenye tija
katika mwaka upatikanaji wa mbolea umefikia tani sawa na asilimia ya mahitaji ya tani ya mbolea
mheshimiwa spika serikali iliwezesha utoaji wa ruzuku ya mbolea kwa wakulima wa mazao ya mahindi na mpunga katika mikoa ya tanzania bara kwa kaya kupitia kampuni ya mbolea tanzania tfc
hadi mwezi machi jumla ya tani kati ya tani za mbolea sawa na asilimia ya lengo zilipatikana
kati ya hizo tani ni za mbolea ya kupandia sawa na asilimia ya lengo la tani na tani ni za mbolea ya kukuzia sawa na asilimia ya lengo
tani sawa na asilimia zimesambazwa katika vituo vya mauzo vya kampuni ya tfc katika mikoa ya tanzania bara na jumla ya tani sawa na asilimia ya lengo zimeshawafikia wakulima na kazi ya usambazaji inaendelea ambapo kanda ya mashariki na kanda ya kaskazini zoezi la usambazaji limeanza mwezi machi 
katika mwaka serikali itaendelea kutoa ruzuku ya mbolea kwa ajili ya uzalishaji wa mazao ya mahindi na mpunga
mheshimiwa spika wizara ilifanya uhakiki wa awali wa madai ya mawakala na makampuni waliosambaza pembejeo za ruzuku msimu wa 
uhakiki huo ulifanyika katika mikoa minane ya morogoro iringa njombe ruvuma songwe rukwa arusha na kilimanjaro ambapo makampuni na mawakala kati ya waliofanya kazi ya kusambaza pembejeo za ruzuku wamehakikiwa na mawakala hawakuhakikiwa kwa sababu mbalimbali
aidha mhe
waziri mkuu ameiagiza wizara ya fedha na mipango kufanya uhakiki wa kina kwa mikoa yote ya tanzania bara isipokuwa dar es salaam katika kipindi cha mwezi mmoja ili madai halali ya mawakala waliosambaza pembejeo kwa wakulima katika msimu wa yaweze kulipwa
mheshimiwa spika wizara kupitia mamlaka ya udhibiti wa ubora wa mbolea tanzania tfra imesajili mawakala wa mbolea na imetoa vibali vya kuingiza mbolea nchini
aidha tani za mbolea ziliingizwa nchini na tani zilitolewa nje ya nchi hadi machi 
kati ya kiasi kilichotolewa nje ya nchi tani ni za mbolea ya minjingu iliyopelekwa katika nchi za kenya uganda na afrika kusini
mheshimiwa spika tfra imefanya ukaguzi wa maghala na maduka na kutoa elimu kwa wafanyabiashara wa mbolea katika mikoa ya mbeya njombe ruvuma morogoro iringa arusha na dar es salaam
pia ukaguzi maalum wa mbolea za kilimo cha tumbaku zinazosimamiwa na vyama vya ushirika wa tumbaku umefanyika katika mikoa ya iringa mbeya katavi kigoma tabora shinyanga na singida
vilevile mamlaka ilifanya mapitio ya kanuni za mbolea za mwaka ili kuondoa changamoto zilizojitokeza katka utekelezaji wake ili kuboresha mazingira ya biashara ya mbolea
wizara kupitia tfra imeandaa kanuni ya manunuzi ya mbolea kwa pamoja za mwaka fertilizer bulk procurement regulations na mwongozo wa utekelezaji kwa madhumuni ya kuongeza upatikanaji na kupunguza bei za mbolea kwa mkulima
mheshimiwa spika msimu mfumo wa uagizaji wa mbolea kwa pamoja utaanza kwa kuagiza aina mbili tu za mbolea ambazo ni mbolea ya kupandia dap na mbolea ya kukuzia urea kwa kuwa zinatumika kwa wingi
mbolea zingine hususan npk can sa mop tsp blends mbalimbali biofertilizers na zile za maji foliar zitaendelea kuletwa kwa utaratibu unaotumika sasa
mheshimiwa spika mfumo unaopendekezwa utakuwa na faida kuu moja ambayo ni ongezeko la matumizi ya mbolea nchini kutokana na sababu zifuatazo mfumo huu utasaidia kuimarisha utaratibu wa usambazaji wa mbolea ambapo wadau wote watapata uhakika wa upatikanaji wa mbolea kwa bei ya ushindani
kuwezesha wafanyabaishara wadogo kukua locals na kushiriki katika biashara ya mbolea hata wenye mitaji midogo watapata fursa ya kuagiza na hivyo kuimarisha mtandao wa usambazaji hadi ngazi ya mkulima
utaratibu huu utawezesha waagizaji kununua mbolea wakati bei ni ndogo na tfra kufuatilia bei hiyo na kuioanisha na mazingira ya nchi ili kuepuka mwanya kwa waagizaji kuongeza bei zaidi ya ile iliyonunuliwa kwa bei ndogo
suala hili litatekelezwa kwa kushirikiana na mashirika ya kimataifa yanayofuatilia mwenendo wa bei za mbolea katika soko la dunia ili mbolea inunuliwe kutoka kwenye viwanda vinavyouza kwa bei ya chini bila kuathiri ubora wake
mheshimiwa spika makadirio ya mahitaji ya mbegu bora zikiwemo mbegu za nafaka mikunde na mbegu za mafuta ni tani kwa mwaka
katika mwaka upatikanaji wa mbegu bora umefikia tani 
 sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya mwaka
kati ya kiasi cha mbegu bora kilichopatikana tani 
 zimezalishwa hapa nchini na tani 
 zimeingizwa kutoka nje ya nchi
mheshimiwa spika wizara kupitia wakala wa mbegu za kilimo asa imeongeza uzalishaji wa mbegu bora za nafaka na mikunde kutoka tani msimu wa hadi tani msimu zikiwemo tani za mikunde na tani za nafaka ambayo ni sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha tani 
vilevile asa imezalisha miche bora ya matunda sawa na asilimia 
 ya lengo na vipando bora vya muhogo pingili kwa kushirikiana na jeshi la magereza pamoja na taasisi zisizo za kiserikali
uzalishaji huo ni sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha vipando vya muhogo pingili 
asa pia kwa kushirikiana na sekta binafsi imezalisha tani za mbegu ya mahindi katika shamba la mbozi
mheshimiwa spika vilevile asa imeratibu jumla ya mashamba darasa katika wilaya za malinyi ulanga mvomero morogoro vijijini kilombero gairo na kilosa yanayolenga kusaidia wakulima kuchagua mbegu bora za mpunga tano aina za nerica nerica nerica wabu na nerica zinazolimwa kwenye maeneo yenye mwinuko upland rice na aina saba za txd mwangaza kalalu tai txd komboa na supa zinazolimwa kwenye mabonde ya umwagiliaji na mabonde yanayotegemea mvua
mheshimiwa spika katika mwaka serikali iliwezesha utoaji wa ruzuku ya mbegu kwa wakulima wa mazao ya mahindi na mpunga kwa kaya kwa utaratibu wa wizara kuingia makubaliano na makampuni yanayozalisha na kuagiza mbegu bora kusambaza na kuuza tani 
 za mbegu bora zenye ruzuku
mbegu hizo ni tani za mahindi na tani 
 za mpunga ambazo zilisambazwa katika mikoa ya tanzania bara isipokuwa mkoa wa dar es salaam
mheshimiwa spika aidha katika mwaka serikali imetoa ruzuku ambapo jumla ya miche bora ya kahawa imezalishwa katika vituo mbalimbali ikiwemo lyamungo miche mbimba ugano mwayaya maruku na sirari 
miche hiyo iliyozalishwa imesambazwa katika mikoa ya kilimanjaro arusha tanga manyara na morogoro mbeya katavi ruvuma njombe iringa kigoma kagera na mara
aidha miche bora ya chai imezalishwa na wizara kupitia wakala wa kuendeleza wakulima wadogo wa chai tshtda kwa kushirikiana na njombe outgrowers services company nosc katika eneo la igominyi mkoa wa njombe
aidha serikali imetoa ruzuku kwa ajili viuatilifu vya zao la korosho na ekapaki za viuatilifu vya zao la pamba
mheshimiwa spika wizara kupitia taasisi ya udhibiti wa ubora mbegu tosci imehakiki aina mpya za mbegu ili kulinganisha na aina zingine zilizo kwenye soko dus test ambapo aina zimekidhi viwango
aidha aina mpya za mbegu zinaendelea kuhakikiwa kubaini ubora na sifa zake ikiwemo kutoa mavuno mengi uvumilivu wa magonjwa na ukame katika kanda za nyanda za juu kusini mashariki kusini kaskazini na kanda ya ziwa
vilevile taasisi ya kuthibiti ubora wa mbegu tosci wamekagua jumla ya hekta za mashamba ya mbegu ambapo hekta 
 zilikidhi viwango vya ubora wa mbegu na hekta 
 hazikuweza kukidhi viwango
mheshimiwa spika aidha sampuli za mbegu za mazao mbalimbali zimefanyiwa vipimo vya maabara kwa ajili ya kuangalia usafi na uotaji
asilimia ya sampuli zote zilikidhi viwango na asilimia ya sampuili zote hazikukidhi viwango hivyo wazalishaji husika walizuiliwa kuuza mbegu hizo
vilevile maduka ya mbegu za kilimo yalikaguliwa ili kuhakiki ubora wa mbegu ambapo asilimia ya sampuli zilikidhi viwango vya uotaji na asilimia ya mbegu hazikukidhi viwango na kuzuiwa kuuzwa
mheshimiwa spika katika kuendeleza biashara ya mbegu kimataifa wizara imekamilisha taratibu za kujiunga na mashirika ya kimataifa yanayosimamia ubora wa mbegu na biashara ya kimataifa
mashirika ambayo tayari tumejiunga nayo ni pamoja na oecd na upov
aidha serikali inaendelea kukamilisha taratibu za kupata ithibati ya ista kwa ajili ya maabara ya mbegu ya morogoro
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kutoa ruzuku ya mbegu ya mahindi na mpunga kwa kuingia mkataba na makampuni ya mbegu
aidha serikali itatoa ruzuku kwa aili yakuzalisha miche bora ya chai milioni na miche bora ya kahawa milioni na usambazaji wa viatilifu tani na lita kwa wakulima wa zao la korosho na ekapaki za viuatilifu vya zao la pamba
aidha wizara itafuatilia na kutoa ushauri wa kitaalamu kuhusu pembejeo za kilimo ikiwemo ruzuku ya pembejeo za kilimo katika mikoa na halmashauri nchini ifikapo juni 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakala wa mbegu za kilimo asa imepanga kuzalisha mbegu bora za nafaka na mikunde tani 
pia kwa kushirikiana na sekta binafsi itazalisha tani katika shamba la mbozi
aidha itazalisha vipando bora vya muhogo pingili na miche bora ya matunda 
aidha wizara kupitia mradi wa erpp itaendelea kujenga na kuboresha miundombinu ya umwagiliaji katika shamba la kilangali kufanya tathimini ya aina ya mbegu za mpunga kupitia mashamba darasa 
mheshimiwa spika wizara kupitia tosci itahakiki upya uhalisia na sifa kwa aina za mbegu mpya na kukagua hekta za wakulima wa mbegu
tangu desemba tanzania ni mwanachama halali wa organization for economic cooperation and development oecd
aidha kupitia programu ya asdp ii tosci itaboresha vitendea kazi na kuimarisha ukaguzi wa mbegu bora za mpunga kabla na baada ya mavuno kupitia mradi wa erpp
udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kudhibiti visumbufu vya milipuko katika maeneo yaliyovamiwa na nzige panya kweleakwelea na visumbufu vipya ili kupunguza upotevu wa mimea na mazao
jumla ya ndege aina ya kweleakwelea milioni 
 ambao wangekula tani 
 za mazao wamedhibitiwa nchini katika wilaya za same katika mashamba ya skimu ya umwagiliaji ya ndungu kwenye kata za kalemawe maore ndungu na kihurio
katika wilaya ya moshi vijijini ndege hao walidhibitiwa katika mashamba ya lower moshi na kahe
milipuko zaidi ya kweleakwelea iliendelea kutokea na kudhibitiwa katika maeneo mbalimbali nchini
milipuko hiyo ilidhibitiwa katika mkoa ya dodoma wilaya za bahi na chamwino na maandalizi ya udhibiti yanaendelea katika mikoa ya shinyanga mbeya mbarali na morogoro
wilaya zingine walipothibitiwa ni singida vijijini ikungi iramba shinyanga vijijini sengerema kishapu na hanang
aidha kulitokea milipuko ya viwavijeshi aina ya african armyworms katika mikoa ya lindi pwani na morogoro
wizara ya kilimo mifugo na uvuvi iligawa viuatilifu na kuratibu udhibiti wa janga hilo ambao ulifanikiwa vizuri
aidha inaendelea kukagua mazao yanayoingia nchini na yanayotoka nje ya nchi kuboresha vituo vya mipakani kusajili viuatilifu na kukagua wafanyabiashara wa viuatilifu na kutoa elimu kwa wakaguzi
mheshimiwa wizara imefanikiwa pia kudhibiti milipuko ya panya katika eneo la ekari 
 katika wilaya ya shinyanga katika kata za salawe mwenge solwa mwakitolyo lyabusalu na pandikichiza kwa kutumia kilo za sumu aina ya bromodialone kilo 
 za zinki na kilo za chambo
wizara imeendelea kufuatilia hali ya nzige wekundu katika mikoa ya rukwa katavi kigoma na tabora ili kuchukua za kudhibiti visumbufu hivyo
mheshimiwa spika wizara ilitathmini na kuruhusu uingizwaji wa aina za viumbe marafiki kwa ajili ya udhibiti wa visumbufu kibiolojia kwenye mazao ya mahindi karanga mboga matunda na maua
vilevile uzalishaji na utunzaji kizazi cha wadudu marafiki mbawakavu na manyigu umeendelea kwenye maabara zilizopo kwenye kituo cha udhibiti wa visumbufu kibiolojia kilichopo kibaha pwani
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikana na ofisi ya makamu wa rais mazingira shirika la kilimo na chakula la umoja wa mataifa fao na halmashauri za wilaya imetoa mafunzo kwa maafisa ugani katika wilaya za kondoa chemba mufindi kilolo kilombero mbalizi na mpwapwa kuhusu athari na mbinu za kudhibiti sumu kuvu
wizara pia imetoa elimu kwa wadau kuhusu mbinu za udhibiti wa sumu kuvu kupitia maonesho ya wakulima nanenane
wadau hao ni wakulima maafisa ugani watafiti wakufunzi wanafunzi na wafanyabiashara wa mikoa ya dodoma singida simiyu manyara kilimanjaro arusha kagera mbeya iringa dar es salaam shinyanga morogoro lindi na mtwara
aidha wizara imeendelea kufanya majaribio kwenye mashamba ya wakulima kwenye halmashauri nane za masasi nanyumbu babati kilosa kilombero mpwapwa kongwa na chamwino kwa ajili ya kutathmini viwango vya aflasafe kwenye udhibiti wa sumu kuvu
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na ofisi ya makamu wa rais mazingira shirika la kilimo na chakula duniani fao na halmashauri za mwanza misungwi singida mufindi kilolo na kilosa imeendelea kutoa mafunzo rejea kwa wawezeshaji tot na wakulima juu ya udhibiti husishi wa visumbufu vya mimea na mazao
kwa mwaka jumla ya wataalam wa zao la pamba vikundi vya shamba darasa kutoka kanda ya ziwa wakulima wa kanda ya ziwa na wataalam wa bonde la mto kihansi walipatiwa mafunzo rejea ya udhibiti husishi wa visumbufu vya mazao
mheshimiwa spika wizara imeendelea kudhibiti nzi waharibifu wa matunda kwa kutoa mafunzo na usambazaji wa kivutia wadudu aina ya methyl eugenol me
kiasi cha lita ziligawiwa katika mikoa ya arusha dar es salaam mtwara pwani morogoro kwenye vituo vya utafiti vya kilimo vya naliendele kibaha na mikocheni na kwa umoja wa wakulima wa maembe association of mango growers amagro
vilevile wizara imethibitisha uwepo wa aina mpya ya viwavijeshi nchini wajulikanao kwa jina la fall armyworm spodoptera frugiperda wanaosababisha uharibifu wa mazao mbalimbali mashambani
mheshimiwa spika mlipuko wa aina hiyo ya viwavijeshi umetokea kwa mara ya kwanza katika mkoa wa rukwa wakiaminika kutokea nchini zambia
kwa kuwa mashambulizi ya viwavijeshi hawa yalikuwa makubwa wizara iliagiza ndege toka dlco ea na kuua wadudu hao kwenye mashamba makubwa mkoani rukwa ya msipazi empien abasia na mashamba ya wakulima wadogo ambapo jumla ya ekari ziliokolewa kwa asilimia zaidi ya 
kwa kuwa wadudu hawa wanaweza kujitokeza tena msimu ujao maandalizi yameanza mapema ili wadudu wadhibitiwe mapema na madhara ya mashambulizi yasiwe makubwa
mheshimiwa spika wizara imeendelea na ukaguzi wa usafi wa mimea na mazao katika vituo vya ukaguzi vya sehemu ya afya ya mimea vilivyoko katika viwanja vya ndege bandari na mipakani
hadi mwezi machi tani 
 za mimea na mazao zilikaguliwa na kusafirishwa nje ya nchi
jumla ya tani 
 za mimea mazao zilikaguliwa na kuingizwa nchini vyeti vya usafi wa mimea phytosanitary certificate kwa ajili ya kusafirisha mazao nje ya nchi na vibali vya kuingiza mazao na mimea nchini plant import permits vilitolewa
jukumu hili limewezesha biashara ya mazao yetu ya kilimo kukidhi mashariti ya soko la kikanda na kimataifa
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na ofisi ya makamu wa rais mazingira na shirika la kilimo chakula duniani fao imetoa mafunzo kuhusu matumizi sahihi na salama ya viuatilifu kwa maafisa ugani na wakulima katika halmashauri za kilombero kilolo na mufindi
aidha mafunzo juu ya matumizi sahihi ya viuatilifu yalitolewa kwa wadau wa bonde la mto kihansi katika halmashauri za mufindi kilolo na kilombero
ufuatiliaji ukusanyaji na uratibu wa takwimu taarifa za athari za viuatilifu vyenye sumu kali kwa afya ya binadamu na mazingira ulifanyika kwa wakulima wa wilaya ya kilolo iringa
pia zoezi la ukaguzi wa maduka ya pembejeo za kilimo ulifanyika ambapo lita za viuatilifu visivyo na ubora vilikamatwa na kuhifadhiwa ili kusubiri taratibu za uteketezaji
aidha hatua zilizochukuliwa ni pamoja na kufunga baadhi ya maduka ya wafanyabiashara waliohusika na kuuza viuatilifu vilivyo chini ya ubora na ambavyo havijasajiliwa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kudhibiti visumbufu vya mazao na mimea kwa kufanya tathmini ili kudhibiti milipuko ya nzige kweleakwelea panya viwavijeshi na magonjwa ya mimea
 aidha wizara itaendelea kutoa elimu kwa wakulima ili kubaini milipuko na jinsi ya kudhibiti na itaendelea kuimarisha vituo vya ukaguzi vya mipakani ili kudhibiti mazao yanayosafirishwa na yanayoingia nchini
vilevile kituo cha kudhibiti milipuko cha kilimo anga kitaendelea kuimarishwa ili kutoa huduma bora ya udhibiti wa milipuko ya visumbufu vya magonjwa ya mazao na mimea
wizara itaendelea kutoa elimu kwa wakulima ili kubaini milipuko na jinsi ya kudhibiti na itaendelea kuimarisha vituo vya ukaguzi vya mipakani ili kudhibiti mazao yanayosafirishwa na yanayoingia nchini
kusimamia bodi za mazao na asasi nyingine za kilimo 
mheshimiwa spika katika kuboresha utendaji wa bodi za mazao zinazoratibu na kusimamia uendelezaji wa mazao makuu ya biashara wizara imeanza kuchukua hatua kwa kuboresha miundo ya bodi hizo
aidha katika lengo la kuboresha uendeshaji na usimamizi wa tasnia za mazao wizara imefanya maboresho ya bodi ya wakurungezi ya korosho kwa lengo la kuleta ufanisi
vilevile wizara imesimamisha baadhi ya majukumu ya mfuko wa maendeleo ya zao la korosho na hivyo majukumu hayo yamehamishiwa kwenye bodi ya korosho tanzania
pia wizara imevunja bodi ya wakurugenzi ya bodi ya tumbaku na pia ipo katika maandalizi ya mwisho ya kuunda bodi mpya ya tumbaku ili kuboresha utendaji
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuratibu utekelezaji wa mikakati mbalimbali ya maendeleo ya mazao nchini ikiwemo kuwawezesha wajasiriamali wadogo na wa kati smes kuweka mazingira mazuri ya wawekezaji wakubwa kuwekeza na kufuatilia utekelezaji wa mkakati wa mazao ya bustani katika kanda agroecological zones kuhamasisha uzalishaji wa kibiashara wa zao la muhogo katika kanda za ziwa mashariki na kusini na kutekeleza programu ya supporting indian trade investment in africa sita kwa kuzalisha kibiashara kwa mfumo wa kilimo cha mkataba mazao ya mikunde na mafuta kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya
uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao makuu ya asili ya biashara ambayo ni korosho miwa ya sukari pamba mkonge chai kahawa pareto na tumbaku katika msimu wa mwaka umeongezeka kwa viwango tofauti
uzalishaji wa jumla kwa mazao makuu ya biashara umeongezeka kufikia tani ikilinganishwa na tani mwaka 
aidha uzalishaji wa mazao unaendelea kwa mwaka na matarajio ya uzalishaji kwa mwaka yameoneshwa katika jedwali na
uzalishaji wa mazao ya korosho sukari na pareto umeongezeka kutokana na sababu mbalimbali ikiwemo bei nzuri katika zao la korosho kutokana na mfumo wa stakabadhi ghalani na bei nzuri ya pareto kwa wakulima wadogo iliyochangiwa na ongezeko la bei ya pareto katika soko la dunia
uzalishaji wa sukari umeongezeka kutokana na uzingatiaji wa kanuni za kilimo bora cha miwa na matumizi ya teknolojia na zana za kisasa katika kilimo cha miwa
mheshimiwa spika uzalishaji wa pamba chai mkonge na kahawa umeshuka kwa viwango tofauti ikilinganishwa na mwaka 
kushuka kwa uzalishaji wa mazao ya pamba chai mkonge na kahawa kumesababishwa na sababu mbalimbali zikiwemo uhaba wa mvua katika maeneo ya uzalishaji na matumizi hafifu ya pembejeo hususan mbegu bora na mbolea mgogoro kati ya wakulima wadogo wa chai na mwekezaji katika kiwanda cha chai mponde na kusababisha wakulima wengi kutelekeza mashamba yao na uharibifu wa miundombinu ya barabara za mashambani kwenda viwandani hususan kwa viwanda vya chai
aidha uzalishaji wa tumbaku umelingana na msimu uliopita kwa kuwa huzaliswa kwa mkataba kati ya wakulima na wanunuzi
katika msimu wa matarajio ni kuzalisha jumla ya tani za mazao hayo kama ilivyochanganuliwa katika jedwali na
jedwali na
uzalishaji wa mazao ya asili ya biashara tani kati ya na na matarajio kwa mwaka zao pamba chai pareto korosho mkonge sukari kahawa tumbaku jumla chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi msimu wa uzalishaji bado unaendelea makadirio kwa msimu ujao uzalishaji wa mazao ya bustani 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya bustani ambayo ni matunda mboga maua na viungo umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
hii inatokana na kuongezeka uzalishaji wa zao la parachichi katika mikoa ya nyanda za juu kusini ambako wakulima wamehamasika baada ya kuwa na soko la uhakika pia uzalishaji wa zao la nyanya na matikiti umeongezeka katika sehemu nyingi nchini
wizara imeendelea kushirikiana na taasisi mbalimbali ili kuhamasisha kilimo cha matunda mboga maua na viungo pamoja na ulaji wake
matarajio ya uzalishaji mazao hayo msimu na mchanganuo wa uzalishaji wa kila zao ni kama ilivyokatika jedwali na
jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya bustani tani na
zao matarajio matunda mboga maua viungo jumla chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi uzalishaji unaendelea uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mbegu za mafuta za alizeti karanga ufuta mawese na soya umeongezeka kutoka tani za mwaka hadi tani mwaka 
kuongezeka kwa uzalishaji kumechangiwa na kuongezeka kwa hamasa kwa wakulima kutokana na uwepo wa soko la uhakika ushirikiano kati ya sekta ya umma na sekta binafsi pamoja na uwekezaji katika viwanda vidogo na vya kati katika mikoa ya manyara singida dodoma mbeya katavi lindi mtwara iringa njombe rukwa na kigoma
katika msimu wa matarajio ni kuzalisha tani kama ilivyochanganuliwa katika jedwali na
jedwali na
 uzalishaji wa mbegu za mafuta tani na
zao matarajio alizeti karanga ufuta mawese soya jumla chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi zana za kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha sekta binafsi kuingiza nchini zana bora za kilimo kwa lengo la kuongeza upatikanaji wake kwa wakulima
kwa kipindi cha mwezi januari hadi machi jumla ya matrekta makubwa na matrekta ya mkono yaliingizwa nchini
mheshimiwa spika katika kuendeleza matumizi ya zana bora za kilimo na kusogeza karibu huduma kwa wakulima serikali kupitia shirika la taifa la maendeleo ndc imekamilisha zoezi la kubainisha maeneo katika kanda nane yatakayotumika kuanzisha vituo nane vitakavyotumika kutoa huduma za matrekta kama vile uuzaji wa matrekta mapya uuzaji wa vipuri utoaji wa mafunzo na huduma za kiufundi kwa wakulima
vituo hivyo vitaanzishwa katika mikoa ya morogoro dodoma manyara katavi geita simiyu njombe na lindi
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa sera na maendeleo ya rasilimali watu policy and human resource development phrd imenunua na kusambaza mashine za kusindika mpunga katika skimu za mombo korogwe kivulini mwanga mawemairo babati ipatagwa uturo na mbuyuni mbarali lekitatu meru mkula kilombero musa mwinjanga hai nakahuga songea magozi iringa vijijini kilangali kilosa mkindo mvomero na bidp bagamoyo
mashine hizi zina uwezo wa kusindika kati ya tani hadi kwa siku
mzabuni kwa kushiriakana na wizara anaendelea kutoa mafunzo ya uendeshaji na utunzaji kwa maopereta na maafisa zana kutoka kwenye skimu na halmashauri husika
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kushirikiana na taasisi nyingine na sekta binafsi kuhakikisha matumizi bora na upatikanaji wa zana za kilimo unaongezeka
serikali kupitia ndc imeanza ujenzi wa kiwanda cha kuunganisha matrekta kibaha mkoani pwani ambacho kitatumika kuunganisha matrekta aina ya ursus kutoka nchini poland katika kipindi cha miaka mitatu
ndc itashirikiana na wizara halmashauri za wilaya taasisi na sekta binafsi katika kuunganisha kuuza na kutoa huduma za kiufundi mafunzo na matengenezo ya matrekta hayo
wizara kupitia programu ya asdp ii itafanya upembuzi wa mahitaji ya mashine na zana za kilimo katika kanda saba za kilimo kwa ajili ya kuanzisha au kukarabati vituo vya zana za kilimo nchini ambapo wizara itatoa mafunzo kwa sekta binafsi kuhusu ujasiriamali na uwekezaji wa zana za kilimo katika usimamizi matengenezo na utoaji wa huduma
mikopo ya pembejeo kutoka mfuko wa taifa wa pembejeo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo agitf ilipanga kutumia shilingi ili kutoa mikopo ya matrekta mapya matrekta madogo ya mikono mikopo kwa ajili ya pembejeo za kilimo mifugo na vifungashio mikopo kwa ajili ya zana za umwagiliaji mikopo kwa ajili ya mashine za usindikaji mikopo kwa ajili ya mashine za kuvuna na mikopo kwa ajili ya ukarabati wa zana za kilimo
hadi mwezi februari agitf imepata na kutumia shilingi na kutoa mikopo kama inavyooneshwa katika jedwali na
 jedwali na
 mikopo iliyotolewa katika kipindi cha julai hadi februari na aina ya mkopo utekelezaji thamani ya mikopo shilingi lengo halisia matrekta mapya makubwa matrekta ya mkono power tillers pembejeo za kilimo na mifugo zana za umwagiliaji maji mashine za uvunaji combine harvester mashine za usindikaji ukarabati wa zana za kilimo jumla chanzo mfuko wa taifa wa pembejeo 
mheshimiwa spika agitf imeendelea kufuatilia marejesho ya mikopo kwa mafanikio kama ifuatavyo mwaka lengo lilikuwa kurejesha shilingi na iliyorejeshwa ilikuwa ni shilingi sawa na asilimia mwaka lengo lilikuwa kurejesha shilingi na iliyorejeshwa ilikuwa ni shilingi sawa na asilimia mwaka lengo lilikuwa kurejesha shilingi na iliyorejeshwa ilikuwa ni shilingi sawa na asilimia 
katika mwaka marejesho ya mikopo yameathiriwa sana na hali ya hewa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo agitf imepanga kutumia shilingi ili kutoa mikopo ya matrekta mapya mikopo kwa ajili ya pembejeo za kilimo na mifugo mikopo minne kwa ajili ya ukarabati wa zana za kilimo mikopo sita kwa ajili ya miundombinu ya kilimo mifugo na uvuvi mikopo mitatu kwa ajili ya fedha za kuendeshea shughuli za shamba mikopo mitatu kwa ajili ya kununua ardhi kwa ajili ya kilimo mifugo na ufugaji samaki mikopo mitatu kwa ajili ya zana unganishi na mikopo mitato kwa ajili ya zana za kusindika na vifungashio vya mazao ya kilimo mifugo na uvuvi mpango huo ni kama inavyooneshwa katika jedwali na
jedwali na
 mikopo iliyopangwa kutolewa katika kipindi cha julai hadi juni na aina ya mkopo malengo thamani ya mikopo sh
matrekta mapya makubwa pembejeo za kilimo na mifugo matrekta ya mkono power tillers ukarabati wa zana za kilimo miundombinu ya kilimo mifugo na uvuvi fedha za kuendeshea shughuli za shamba kununua ardhi kwa ajili ya kilimo mifugo na ufugaji wa samaki zana unganishi zana za kusindika na vifungashio vya mazao ya kilimo mifugo na uvuvi jumla chanzo mfuko wa taifa wa pembejeo 
 kuimarisha mafunzo ya kilimo na huduma za ugani 
mheshimiwa spika wizara imefadhili na kufundisha wanafunzi kwenye mafunzo ya kilimo ngazi ya astashahada na stashahada katika vyuo vya ilonga mlingano mtwara tumbi ukiriguru uyole horti tengeru mubondo maruku katc moshi igurusi katrin chuo cha sukari kidatu na inyala
vilevile wizara imedahili wanafunzi wanaojilipia wenyewe ngazi ya astashahada na stashahada
wanafunzi wa mwaka wa pili ngazi ya stashahada ni na ngazi ya astashahada ni ambao wanategemea kuhitimu masomo yao mwezi juni 
kozi wanazosomea ni astashahada na stashahada ya kilimo stashahada ya umwagiliaji matumizi bora ya ardhi uzalishaji chakula na lishe matumizi ya zana za kilimo uzalishaji wa mazao mboga maua na matunda
pia wizara kupitia mradi wa phrd imejenga miundombinu kwa ajili ya kuandaa shamba la mfano kwa mafunzo ya teknolojia mbalimbali za umwagiliaji irrigation demonstration pilot pamoja na ujenzi wa mfumo wa kusambaza maji kwenye chuo cha kilimo igurusi
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa kuongeza uzalishaji na tija katika zao la mpunga erpp imefanya uhamasishaji wa upatikanaji wa pembejeo kwa viongozi wa halmashuri pamoja na wakulima viongozi wa skimu za umwagiliaji za njage msolwa ujamaa mvumi kigugu na mbogo komtonga katika halmashauri za mvomero kilosa na kilombero mkoani morogoro ambapo wakulima watachangia asilimia wakati wa kukabidhiwa pembejeo na wakala na asilimia watalipa baada ya mavuno ambapo asilimia watalipiwa na wizara
aidha wizara imetoa mafunzo ya kilimo bora cha mpunga kupitia mfumo wa shadidi mkoani morogoro kwa wataalam kuanzai ngazi ya mkoa na hamashauri
mafunzo yalihusisha afisa ushauri kilimo mkoa mhandisi umwagiliaji mkoa maafisa kilmo wilaya maafisa mazao wilaya wahandisi umwagiliaji wilaya
vilevile mafunzo yalihusisha maafisa ugani pamoja na mafundi sanifu umwagiliaji kutoka skimu za umwagiliaji za njage msolwa ujamaa signali na mkula kilombero lupilo minepa euga ulanga tindiga mwasa mwega lumuma chanzuru ilonga madizini mvumi kilosa kiroka mbarangwe morogoro na kigugu mbogo komtonga mkindo a mkindo b dihombo mvomero
aidha wizara imetoa elimu ya kilimo bora cha mpunga kupitia mfumuo wa shadidi kwa wakulima wawezeshaji kutoka skimu za njage mbogo komtonga mvumi kigugu na msolwa ujamaa
wakulima hawa walikwenda kufundisha wakulima wenzao kupitia mashamba darasa na kufikia idadi ya wakulima 
wizara kwa kupitia mradi wa erpp itatoa mafunzo kwa wakulima kuhusu kilimo bora cha mpunga kupitia mfumo wa shadidi kutoka katika skimu za umwagiliaji mkoani morogoro na kuanzisha mashamba darasa ffs 
baada ya mafunzo wakulima watapatiwa pembejeo za kilimo kwa njia ya uchangiaji
wizara itatoa mafunzo ya kilimo shadidi sri kwa wataalam pamoja na kuwezesha ziara ya mafunzo kwa wakulima viongozi na wataalam kutoka wizarani mkoani na halmashauri zinazotekeleza mradi
mheshimiwa spika vilevile wizara imeratibu maonesho ya kilimo ya nanenane kitaifa mkoani lindi katika viwanja vya ngongo ambapo wakulima walifundishwa teknolojia mbalimbali za kilimo
aidha maonesho hayo yalifanyika kikanda katika viwanja vya john mwakangale kanda ya nyanda za juu kusini mbeya nzuguni kanda ya kati dodoma mwalimu julius nyerere kanda ya mashariki morogoro na themi kanda ya kaskazini arusha
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itafadhili na kufundisha wanafunzi kwenye mafunzo ya kilimo ngazi ya astashahada na stashahada katika vyuo vya ilonga mlingano mtwara tumbi ukiriguru uyole horti tengeru mubondo maruku katc moshi igurusi katrin chuo cha sukari kidatu na inyala
pia wizara itakarabati miundombinu ya vyuo vya maruku na mubondo ili kuboresha mazingira ya kufundishia na kujifunzia
mheshimiwa spika wizara itafuatilia utekelezaji wa mradi wa tanrice project for supporting rice industry unaofundisha wakulima kwenye skimu teule za mpunga kupitia vyuo vya mafunzo ya kilimo vya katc moshi ukiriguru mwanza tumbi tabora ilonga morogoro mtwara igurusi mbeya
vilevile wizara itawezesha kufanyika kwa kikao cha kamati ya pamoja ya uratibu wa mradi joint coordinating committee kati ya shirika la maendeleo la japan jica na wizara
mheshimiwa spika wizara itaendelea kusimamia huduma za ugani na kuboresha usambazaji wa teknolojia za kilimo bora kwa wakulima kwa kutumia njia mbalimbali hususan shamba darasa na utoaji wa ushauri wa kitaalam ufuatiliaji na tathmini ya utekelezaji wa kazi za ugani katika halmashauri 
pia wizara itawezesha vituo vya inyala mbeya ichenga njombe bihawana dodoma mkindo morogoro na viwanja vya maonesho ya kilimo nanenane ili kutoa mafunzo kwa wakulima wengi zaidi
pia kwa kupitia programu ya asdp ii itafanya tathmini ya mahitaji ya vituo vya rasilimali za kilimo vya kata warcs na kufundisha teknolojia ya kilimo cha zabibu ili kuongeza uzalishaji na tija kwa wakulima viongozi na maafisa ugani 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutoa ushauri wa kitaalam na kuandaa miongozo na mafunzo ya huduma za ugani na kuboresha usambazaji wa teknolojia za kilimo bora kwa wakulima kwa kutumia njia mbalimbali ikiwemo utoaji wa ushauri wa kitaalam ufuatiliaji na tathmini ya utekelezaji wa kazi za ugani katika halmashauri 
kuwezesha vituo vya inyala mbeya ichenga njombe bihawana dodoma mkindo morogoro na viwanja vya maonesho ya kilimo nanenane ili kutoa mafunzo kwa wakulima wengi zaidi
 vvu na ukimwi 
mheshimiwa spika katika kuendeleza mapambano dhidi ya ukimwi mahali pa kazi wizara imeendelea kuwahamasisha watumishi kupima afya ili kutambua hali zao
katika mwaka watumishi wanaoishi na vvu wameendelea kupata huduma za lishe na dawa
aidha mwezi januari watumishi wawili walistaafu na kuwa na idadi ya watumishi ambao wizara inaendelea kuwahudumia watumishi hao kulingana na miongozo ya serikali
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuwahamasisha watumishi kupima afya zao na itaendelea kuwawezesha watumishi waishio na virusi vya ukimwi kupata huduma za afya na lishe bora
jinsia 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na chuo kikuu cha sokoine cha kilimo sua kupitia mradi wa sweet potato fast truck ilitoa mafunzo kwa wadau wa kilimo wa kanda ya ziwa na mashariki ya uhusishi wa jinsia katika miradi ya kilimo ikiwemo viazi vitamu ambapo mwongozo wa jinsia wa wa wizara umetumika kufundishia
lengo la mafunzo ni kuhakikisha mahitaji ya mkulima wa kike kiume na vijana yanazingatiwa katika sekta ya kilimo
 kuongeza ushiriki wa vijana katika kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutekeleza mkakati wa kuongeza ushiriki wa vijana katika kilimo ili kutatua tatizo la ajira nchini
wizara kupitia rubada kwa kushirikiana na sokoine university graduate entrepreneurs cooperatives sugeco shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao na halmashauri ya wilaya ya rufiji imefundisha vijana wapatao katika kambi ya vijana ya mkongo elimu na stadi za kazi katika uzalishaji wa mazao ya bustani na ufugaji wa mbuzi kuku wa kienyeji nyuki na sungura pamoja na kilimo cha bustani kwa kutumia nyumba ya kioo ya kuzalisha mimea greenhouse farming
katika kuhakikisha eneo la kambi linakuwa na miundombinu muhimu eneo hilo limewekwa miundombinu ya umwagiliaji wa matone umeme wa nguvu za jua kisima cha maji jengo la jiko la shamba na bustani ya maonesho demonstration plot kwa ajili ya kilimo cha zao la muhogo na uzalishaji wa mbegu za muhogo
mbegu za muhogo zinazopatikana zinasambazwa kwa vikundi vya vijana katika vijiji vya jirani
 zaidi ya vijiji vya vijana vimeanzishwa katika wilaya mbalimbali baada ya kupata mafunzo kwenye kambi hii baadhi ya vikundi hivyo ni kama rusuya mkuranga ruyofo faraja group kiemi group na amani group rufiji maisha youth agriculture group bagamoyo viwawaki kisarawe na new vision group kibaha ambapo vikundi vinne vimeunganishwa na baraza la taifa la uwezeshaji wananchi kiuchumi
mheshimiwa spika kwa kuona umuhimu wa kutoa elimu ya kilimo kwa jamii kupitia kambi hii wizara kupitia rubada kwa kushirikiana na sugeco imeanza ushirikiano na majirani wanaozunguka kambi ikiwemo shule ya sekondari mkongo aidha mpaka sasa imeshaanzishwa club ya kilimo ya wanafunzi ambao kambi itashirikiana nao kwa kuwapa elimu ya kilimo na kuanzisha mashamba ya mfano pale shuleni
mashamba hayo yatasaidia kubadili mitizamo na fikra za vijana juu ya kilimo na kujenga kizazi kinachothamini kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wizara za kisekta pamoja na wadau wengine wakiwemo wabia wa maendeleo na sekta binafsi itaendelea kutekeleza mkakati kabambe wa miaka mitano wa vijana kushiriki katika kilimo lengo kubwa likiwa ni kutatua tatizo la ajira
aidha wizara itatekeleza maazimio yaliyofikiwa katika mkutano wa kilele cha kuhamasisha vijana kushiriki katika kuleta mapinduzi ya kilimo kilichoitwa young africa summit uliofanyika mjini kigali rwanda mwezi oktoba 
maazimio hayo yanayohusu kuhamasisha matumizi ya teknolojia katika kilimo kuzingatia masuala ya jinsia pamoja na kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi climate smart agriculture
mkutano huo uliandaliwa na shirika binafsi la canada linalojulikana kama mastercard foundation ambapo tanzania ilikuwa nchi pekee iliyotolewa mfano wa kuigwa katika afrika mashariki na kusini mwa jangwa la sahara kubuni mkakati wa aina hiyo
 kuratibu na kuboresha matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo kwa kutenga kupima na kumilikisha maeneo hayo kwa wakulima 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa lake victoria environmental management project ii lvemp ii imetoa mafunzo yanayohusu teknolojia za hifadhi ya udongo na maji mashambani kwa vikundi vyenye wakulima katika wilaya ya meatu mkoani simiyu
aidha kutokana na mafunzo hayo wakulima wameweza kuzuia mmomonyoko wa udongo mashambani kwa kutengeneza makinga maji
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi inaendelea kupima mashamba ya wakulima wanaozunguka shamba la uwekezaji la mkulazi lililopo halmashauri ya wilaya morogoro ili kupata hati ya hakimiliki za kimila
wizara pia imeshiriki katika timu ya kitaifa inayoshughulikia utatuzi wa migogoro ya ardhi ili kuandaa taarifa itakayotumika kupanga mikakati ya kudumu ya namna ya kumaliza tatizo la migogoro ya ardhi
aidha wizara kwa kushirikiana na wizara ya maji na umwagiliaji katika kutekeleza mradi wa securing watershed services through sustainable land management in the ruvu and zigi catchments imeainisha matatizo ya ardhi ya kilimo yanayoathiri uzalishaji katika kijiji cha kibangile morogoro na manza mvomero ambavyo viko katika lindimaji la mto ruvu mkoani morogoro na kuandaliwa mpango wa utatuzi
mpango huo utatekelezwa na wanavijiji wenyewe baada ya kujengewa uwezo
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wizara ya maliasili na utalii kupitia mradi wa resilient natural resources management for growth regrow imeandaa mtaala wa kufundisha namna bora ya kuendesha mafunzo ya shamba darasa yenye lengo la kupunguza matumizi ya maji mashambani kwenye vijiji vinavyozunguka skimu za umwagiliaji katika uwanda wa usangu ili kukabiliana na changamoto za mabadiliko ya tabianchi
mheshimiwa spika wizara imeshiriki kuandaa mpango kazi wa usimamizi na uratibu wa pamoja wa mipango ya matumizi ya ardhi nchini utakaotekelezwa na sekta za umma na sekta binafsi kuanzia mwaka wa fedha wa chini ya uratibu wa tume ya taifa ya mipango ya matumizi bora ya ardhi
utekelezaji wa mpango kazi huo utaongeza ufanisi katika kupanga na kusimamia matumizi ya ardhi nchini kuboresha taarifa za mipango na kanzidata ya mipango iliyopo na kuchangia katika juhudi za serikali za kupunguza migogoro ya ardhi kati ya makundi mbalimbali ya watumiaji wa ardhi nchini
mheshimiwa spika wizara iko katika hatua za mwisho za kuanza kazi za kuainisha shughuli mbalimbali zinazofanywa ili kutunza vyanzo vya maji na pia kuchagua njia au mbinu bora zaidi kwa ajili ya kuzisambaza maeneo mengine ya vyanzo vya maji tanzania yakiwemo maeneo ya sagcot
pia wizara imehamasisha mfumo wa hifadhi ya mazingira na jamii environmental and social management framework mfumo wa sera ya makazi mapya resettlement policy framework pamoja na mpango shirikishi wa kudhibiti visumbufu vya mimea integrated pest management plan kwa watekelezaji wa mradi wa erpp walioko katika ngazi ya taifa wilaya skimu pamoja na wakulima
mheshimiwa spika katika kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi wizara imeandaa mwongozo wa kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi climate smart agriculture guideline ambao utaongoza utekelezaji wa programu ya taifa ya kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi 
mwongozo huo upo kwa mhariri ambao ukikamilika utasainiwa na hatimaye kuchapishwa na kusambazwa kwenye halmashauri za wilaya
mheshimiwa spika wizara pia kwa kushirikiana na african climate smart agriculture alliance acsaa ilifanikiwa kuendesha warsha ya wadau wa kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi na kusababisha kuanzishwa kwa chombo cha uratibu wa shughuli za ukabili na uhimili wa mabadiliko ya tabianchi nchini tanzania climate smart agriculture alliance tcsaa
vilevile wizara kwa kushirikiana na ciat dfid na benki ya dunia wamekamilisha rasimu ya kwanza ya climate smart agriculture profile ya tanzania ambayo itatumika kuvutia uwekezaji katika kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ina jukumu la kupanga na kusimamia matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo kwa lengo la kuongeza tija ya ardhi na uzalishaji wa mazao
ili kuendeleza jukumu hilo wizara itaendelea kuandaa mipango ya kina ya matumizi bora ya ardhi ya kilimo kwa kupima mashamba na ubora wa udongo kuzuia mmomonyoko wa udongo na kutoa elimu kwa wataalamu wa halmashauri zenye vijiji vinavyozunguka mashamba makubwa ya kibiashara ya pangani pangani bagamoyo bagamoyo mkulazi morogoro vijijini lukulilo rufiji na kitengule karagwe
mafunzo yatakayotolewa yatahusu teknolojia mbalimbali za matumizi endelevu ya ardhi ya kilimo na uanzishaji wa kanzidata ya ardhi ya kilimo
mheshimiwa spika wizara pia itajenga uwezo wa wakulima kuhusu mbinu na teknolojia za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi katika mikoa ya tanga kilimanjaro tabora lindi mtwara iringa na mbeya
aidha wizara itasambaza mwongozo wa kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi csa guideline katika baadhi ya mikoa
wizara kupitia mradi wa erpp itaandaa na kusambaza mwongozo wa hifadhi ya mazingira na mpango shirikishi wa kudhibiti visumbufu vya mimea na matumizi sahihi ya viuatilifu kwenye skimu tano za umwagiliaji za mbogo komtonga kigugu mvumi njage na msola ujamaa
 kuunda na kupitia sera mikakati na mifumo ya kisheria katika sekta ndogo ya mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea na hatua za kuboresha mazingira ya kisera sheria kanuni na mikakati mbalimbali katika kilimo ili kuimarisha utendaji kazi na huduma inazozitoa kwa wakulima wasindikaji wafanyabiashara wa mazao na jamii kwa ujumla
katika jitihada za kuwezesha upatikanaji na matumizi ya mbolea na mbegu bora wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi na wadau wa maendeleo ilipitisha marebisho ya kanuni za mbolea the fertilizers amendments regulations ili kupunguza muda na gharama za kusajili mbolea
kufuatia marekebisho hayo mbolea mpya kutoka nje ya nchi itafanyiwa majaribio kwa msimu mmoja tofauti na ilivyokuwa awali ambapo majaribio yalikuwa kwa misimu mitatu
aidha gharama za majaribio ya mbolea mpya zimepungua kutoka dola za kimarekani mpaka dola 
ili kuwezesha upatikanaji wa mbolea kwa bei nafuu na kwa wakati wizara kwa kushirikiana na wadau imepitisha kanuni za ununuzi wa mbolea wa pamoja the fertilizers bulk procurements regulations 
mheshimiwa spika wizara pia imefanya mapitio ya kanuni za mbegu kwa marekebisho ya kanuni za mbegu seed amendments regulations 
kanuni hizo zimerekebishwa ili kuipa taasisi ya udhibiti wa mbegu tosci mamlaka zaidi ya udhibiti wa mbegu na kupunguza viwango vya gharama zinazohusu shughuli za udhibiti wa mbegu
ili kuwezesha mbegu kupatikana kwa wingi kwa wakulima wizara imepitisha waraka wa kuwezesha sekta binafsi kutumia mbegu zenye hakimiliki zinazozalishwa na vituo vya utafiti vya umma
wizara imeendelea kutoa mafunzo kwa wataalamu wanaohusika na utekelezaji wa sheria mbalimbali za sekta ya kilimo ili kuwezesha sheria hizo kutekelezwa kikamilifu
aidha wizara imefanya utafiti wa kina wa kisera na kisheria ili kubaini mapungufu yaliyopo katika mfumo wa utekelezaji wa sera na sheria zilizopo kwa lengo la kupendekeza marekebisho
vilevile katika kuimarisha utafiti wa mazao ya kilimo serikali imepitisha sheria ya kuanzisha taasisi ya utafiti wa mazao ya kilimo tanzania tari yenye hadhi ya kujitegemea kiasi semi autonomous
taasisi hii itawezesha kuboresha rasilimali watu miundombinu na rasilimali fedha katika kutekeleza shughuli za utafiti kwa ufanisi zaidi na kwa wakati
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuboresha mazingira ya kisera na sheria katika sekta ya kilimo ili kuimarisha utendaji kazi na huduma inazozitoa kwa wakulima wasindikaji wafanyabiashara na jamii kwa ujumla
katika mpango huo wizara itaandaa mapendekezo ya kufanya marekebisho ya sheria ya mbegu sheria ya taasisi ya utafiti wa viutatilifu vya kitropiki ya mwaka sheria ya hifadhi ya mimea ya mwaka sheria ya mfuko wa pembejeo wa taifa ya mwaka na sheria ya usalama wa chakula ya mwaka 
aidha wizara inatarajia pia kuwasilisha bungeni miswada ya sheria mpya za kulinda na kusimamia nasaba za mimea kwa ajili ya kilimo na chakula sheria usimamizi wa ardhi ya kilimo sheria ya usimamizi wa kilimo cha mkataba sheria ya zana za kilimo na sheria ya kusimamia huduma za ugani
aidha serikali inakusudia pia kuweka mfumo wa kisheria wa kuratibu maonesho ya kilimo nanenane ili kuyafanya maonesho hayo yawe endelevu na yenye tija kwa wakulima na wadau kwa ujumla
ili kuwajengea uwezo wasimamizi wa sheria na kusaidia upatikanaji wa huduma bora zakilimo wizara itatoa mafunzo kwa wakaguzi wa mbolea mbegu na viutilifu vya kilimo
vilevile katika jitihada za kuimarisha uwezo wa wataalam kuandaa mapendekezo mbalimbali yanayohitaji maamuzi ya serikali na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania katika mwaka wizara itaandaa mafunzo maalum ya namna ya kuandaa mapendekezo yanayohitaji maamuzi ya ngazi hizo kulingana na miongozo iliyopo ili kuendelea kukabiliana na changamoto mbalimbali katika kilimo
 kuwezesha uwekezaji wa sekta binafsi katika kilimo 
mheshimiwa spika serikali katika kuendeleza utekelezaji wa sera ya mashirikiano kati ya sekta ya umma na binafsi hasa kwenye ukanda wa sagcot imeweza kuendeleza kongani sita six clusters zenye tija katika uzalishaji uongezaji wa thamani wa mazao upatikanaji wa wasambazaji wa pembejeo masoko na watoa huduma mbalimbali key private service providers
kongani hizo ni ihemi iringa ludewa njombe mbarali mbeya rufiji pwani kilombero morogoro na sumbawanga rukwa
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa kongani hizo kituo cha sagcot kimeweza kuwaunganisha wakulima na wadau wa kilimo ili kuleta tija kuongeza kipato kwa wakulima na kuongeza chakula na lishe kwenye kaya za wakulima wa viazi vitamu soya nyanya chai na wafugaji wa ng ombe wa maziwa high potential commodities in clusters
katika mwaka wa fedha kituo cha sagcot kimefanikiwa kufanya yafuatayo i hekta za mazao zimelimwa kwa kutumia teknolojia bora za kilimo kama vile utumiaji wa mbegu bora na matumizi ya njia bora na za kisasa za umwagiliaji
ii wakulima wadogo wamefikiwa na kampuni binafsi zinazoshirikiana na sagcot na wameshirikishwa kwa kutumia njia mbalimbali za ushirikishwaji
iii jumla ya fursa mpya za ajira za kudumu zimetolewa kupitia shughuli za uongezwaji thamani wa mazao kupitia kampuni binafsi zinazoshirikiana na kituo cha sagcot
iv mapato yatokanayo na mazao yamefikia takribani shilingi bilioni sawa na dola za kimarekani bilioni 
 kwa mwaka
v wakulima wamepatiwa mafunzo juu ya kilimo bora mfano kikundi cha mtanga iringa vijijini kinacholima viazi mviringo na kikundi cha kina mama kinacholima soya ludewa mkoani njombe
vi hadi kufikia desemba mashirikiano mapya yamesainiwa na kufikisha jumla ya washiriki sagcot partners 
vii mikataba yenye thamani ya shilingi bilioni sawa na dola za kimarekani milioni imesainiwa kati ya serikali na benki ya dunia
 tozo na ada katika sekta ndogo ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imefuta baadhi ya kodi na tozo ambazo zimekuwa ni kero katika sekta ndogo ya mazao ambazo ni pamoja na ada ya leseni ya kusindika kahawa ya dola za kimarekani 
kwa upande wa zao la pamba mchango wa mwenge kwa kila kiwanda cha kuchambua pamba wa shilingi umefutwa
katika zao la chai kodi ya moto na uokoaji imefutwa
aidha kwa zao la korosho ushuru ufuatao umefutwa chama kikuu cha ushirika wa shilingi kwa kilo kusafirisha korosho shilingi kwa kilo gharama za mtunza ghala shilingi kwa kilo kikosi kazi kwa ajili ya ufuatiliaji shilingi kwa kilo na makato ya unyaufu
aidha serikali imeondoa ushuru wa forodha wakati wa kuagiza soya inayotumika katika utengenezaji wa vyakula vya mifugo na unga wa lishe
mheshimiwa spika katika mwaka mpango wa serikali ni kuhakikisha kodi tozo na ada ambazo ni kero kwa wakulima wafugaji na wavuvi zinafutwa na kubaki na zile zenye mahusiano ya moja kwa moja na uendelezaji wa tasnia husika
kwenye sekta ndogo ya mazao katika mwaka serikali itafuta jumla ya tozo kati ya tozo ambazo zimeonekana kuwa kero kwa wakulima na pia itapunguza viwango vya tozo nne zilizopo
katika maamuzi hayo kwenye tasnia ya tumbaku jumla ya tozo zitafutwa na tozo mbili zitapunguzwa viwango katika tasnia ya kahawa jumla ya tozo zitafutwa na tozo moja itapunguzwa kiwango na katika tasnia ya sukari jumla tozo zitafutwa
aidha katika tasnia ya pamba tozo zitakazofutwa ni mbili na katika tasnia ya korosho tozo zitakazofutwa ni mbili na tozo moja iliyokuwa kero itafutwa katika tasnia ya chai
mheshimiwa spika katika jitihada za serikali kuongeza upatikanaji wa pembejeo serikali itafuta tozo tatu kwenye mbolea na moja itapunguzwa kiwango
aidha tozo saba zilizokuwa kwenye mbegu zitafutwa
vilevile tozo pekee iliyokuwepo katika mfuko wa pembejeo ya ada ya nyaraka nayo itaondolewa
katika kuimarisha maendeleo ya ushirika nchini serikali itafuta tozo zilizokuwepo katika ushirika katika ngazi mbalimbali
orodha kamili ya tozo zilizofutwa katika kila eneo ni kama ilivyo katika kiambatisho na a b na c
mheshimiwa spika naomba nilihakikishie bunge lako tukufu kuwa serikali itaendelea kuchambua kwa kina tozo ushuru na ada mbalimbali zilizobaki zinazotozwa katika kilimo mifugo na uvuvi kwa lengo la kuangalia uhalali wa kuwepo kwake na viwango vya tozo ushuru na ada hizo kwa lengo la kuziondoa au kuzipunguza ili kuwapunguzia wakulima wafugaji na wavuvi mzigo wa tozo ushuru na ada zisizokuwa na tija
 kuimarisha uratibu ufuatiliaji na tathmini katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kwa kushiriana na au caadp sadc na eac imeendelea kuratibu masuala mbalimbali ya kilimo kikanda na kimataifa ambapo mifumo ya tathmini utekelezaji ushirikishwaji wa sekta binafsi na wadau mbalimbali wa kilimo imeboreshwa
aidha wizara imeendelea kuratibu utekelezaji wa mradi wa erpp ambao hutekelezwa tanzania bara na zanzibar
programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili 
mheshimiwa spika maandalizi ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii itakayotekelezwa katika kipindi cha miaka kumi yamekamilika mwezi desemba 
programu hiyo inatarajiwa kuanza utekelezaji rasmi katika mwaka wa 
aidha wizara kwa kushirikiana na benki ya dunia imeanzisha mradi wa catalyzing the future agri food systems of tanzania cfast unaolenga kuendeleza skimu za umwagiliaji katika ukanda wa sagcot kwenye mikoa ya iringa mbeya rukwa na katavi kuanzia mwaka 
mradi wa cfast unalenga kuchangia lengo kuu la awamu ya pili ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo asdp ii la kubadili sekta ya kilimo ili kuwa na tija zaidi kukuza viwanda kuongeza mapato ya wakulima wadogo na kuboresha hali ya maisha kuwa na uhakika wa chakula na kuboresha lishe
aidha cfast italenga kuendeleza mnyororo wa thamani wa zao la mpunga pamoja na mseto diversification utakaofanyika katika skimu za umwagiliaji kama vile kilimo cha mboga matunda ufugaji wa samaki na uyoga ili kupanua wigo wa uzalishaji kuongeza mapato na kuboresha lishe kwa wananchi
mheshimiwa spika wizara imeanzisha mfumo wa ukusanyaji wa takwimu za kilimo mifugo na uvuvi unaotumika kwenye halmashauri za wilaya nchini ards na mafunzo yametolewa mwezi februari kwa maafisa takwimu ufuatiliaji na tathmini wa halmashauri zote pamoja na maafisa kilimo na mifugo wa mikoa yote ya tanzania bara
mafunzo hayo yametolewa kwa kushirikiana na shirika la maendeleo la japan jica ambao ndio wafadhili wakuu wa mfumo huo
wizara pia imekamilisha mfumo wa namis utakaojumuisha takwimu na taarifa za uzalishaji wa mazao masoko na matumizi bora ya ardhi ya kilimo kutoka kwenye mifumo mbalimbali ya tehama ili kuongeza tija katika utendaji kazi
aidha wizara inaendelea kuweka na kusimamia miundombinu ya tehama katika ofisi za dodoma kuratibu mfumo wa barua pepe kwa watumishi wa wizara kanzidata ya ards na tovuti ya wizara
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia program ya asdp ii itaendelea kutekeleza mpango wa uwekekezaji katika sekta ya kilimo nchini tanzania agriculture and food security investment plan tafsip ambapo mpango huo ndio hutekeleza nguzo nne za caadp na azimio la malabo zinazolenga kuendeleza sekta ya kilimo kwa bara la afrika
vilevile wizara itaendelea kutekeleza maamuzi mbalimbali yatokanayo na wakuu wa nchi likiwemo baraza la mawaziri ili kuendelea kuboresha sekta ya kilimo nchini
aidha wizara itaendelea na uratibu wa mradi wa erpp ili kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa mradi huo bara na visiwani
mheshimiwa spika wizara kupitia asdp ii itaendelea kuratibu utekelezaji wa miradi ya kilimo katika ngazi ya taifa na halmashauri kupitia mipango ya maendeleo ya kilimo ya wilaya dadps
sambamba na kazi hiyo wizara itaboresha taarifa ya viashiria vya matokeo asdp ii results framework kwa ajili ya kupima ufanisi wa utekelezaji wa programu hiyo
aidha kwa kushirikiana na wabia wa maendeleo na wadau wengine wa sekta ya kilimo wizara itaandaaa miradi katika maeneo ya kipaumbele ya asdp ii
vilevile wizara itaendelea kuratibu mapitio ya sekta ya kilimo agriculture joint sector review ajsr na public expenditure review per na kufuatilia matumizi ya fedha katika miradi mbalimbali expenditure tracking
pia wizara itafanya tathmini kubaini mafanikio na changamoto za utekelezaji wa mfumo wa pamoja wa hifadhi na uuzaji cowabama kutathmini matumizi ya vituo vya kata vya rasilimali ya kilimo warcs katika kuimarisha utoaji wa huduma za ugani na kufanya uchambuzi wa mazao katika mnyororo wa thamani crop value chain analysis
mheshimiwa spika wizara itatekeleza na kusimamia mfumo wa uendeshaji na uratibu wa asdp ii katika ngazi zote za utekelezaji kuanzia kijijini hadi taifa
mfumo huu utawezesha kuwepo kwa uratibu wa shughuli zinazofanywa na serikali kwa ushirikiano na wadau wengine kama vile wabia wa maendeleo sekta binafsi na asasi zisizo za kiserikali kwa kuoanisha mifumo ya kikanda na kimataifa
aidha mfumo huu unahusisha kamati ya uendeshaji wa programu asdp ii steering committee kamati ya wataalam ya wakurugenzi technical committee of directors vikosi kazi thematic working groups timu ya uratibu wa programu coordination and management team ambayo itahusika na kuratibu matukio na tathmini mapitio ya pamoja ya sekta ya kilimo joint sector review mkutano wa mashauriano wa wadau wa sekta ya kilimo agricultural sector consultative group na hatimaye mkutano wa kitaifa wa wadau wa kilimo national agricultural sector stakeholders meeting
mfumo huu utawezesha wizara kusimamia miradi mingi ndani ya sekta ya kilimo ambayo inatekelezwa na serikali mashirika ya umma sekta binafsi na taasisi zisizo za kiserikali
 aidha kitengo cha uratibu wa wafadhili katika sekta ya kilimo dac kwa kuhusisha maeneo mbalimbali ya ushirikiano wa nchi na wafadhili wa maendeleo na sehemu ya ufuatiliaji tathmini na takwimu monitoring evaluation and statistics mes ya wizara vitaimarishwa kwa kuongezewa rasilimali ili kufanikisha majukumu yake
mheshimiwa spika wizara katika kuhakikisha uzoefu na matokeo chanya yaliyojitokeza katika utekelezaji wa sagcot katika ukanda wa kusini itatumia uzoefu huo katika utekelezaji wa asdp awamu ya pili kuandaa ukanda katika maeneo mengine ya nchi
 fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa sekta ilitekeleza maeneo ya kipaumbele yaliyohusu sera mikakati sheria na kanuni zake programu za maendeleo uzalishaji wa mifugo na usindikaji wa mazao yake udhibiti wa magonjwa mbalimbali ya mifugo utafiti na mafunzo
maeneo ya kipaumbele yaliyotekelezwa ni pamoja na i kuongeza upatikanaji na matumizi ya pembejeo na zana za mifugo ii kuboresha huduma za ugani utafiti na mafunzo iii kuendeleza na kuboresha miundombinu ya mifugo malisho na nyanda za malisho iv kuboresha upatikanaji wa masoko na kuongeza thamani ya mazao ya mifugo v kuimarisha na kujenga ushirika na hasa ule wa vyama vya wafugaji vi kuimarisha uwezo wa taasisi na mifumo ya taarifa kwa ajili ya maendeleo na usimamizi wa sekta za mifugo na vii kujenga mazingira mazuri kwa ajili ya kukuza uwekezaji wa sekta binafsi katika sekta ya mifugo
 sera mikakati na programu 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuratibu kupitia na kusimamia utekelezaji wa sera sheria mikakati na programu mbalimbali za kuendeleza sekta ya mifugo
katika mwaka wizara imeendelea kutoa elimu kwa wadau kuhusu sera ya taifa ya mifugo ya mwaka na mkakati wa taifa wa kuendeleza sekta ya mifugo wa mwaka 
aidha imesambaza kwa wadau nakala za sera ya taifa ya mifugo nakala za mkakati wa kuendeleza sekta ya mifugo na nakala za fursa za uwekezaji katika sekta ya mifugo
pia wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imekamilisha kuandaa programu ya kuendeleza sekta ya kilimo nchini awamu ya pili asdp ii mwezi desemba ya miaka kumi na itatekelezwa kwa awamu mbili ya miaka mitano kila moja
programu hii itatekelezwa na serikali pamoja na wadau wengine wakiwemo washirika wa maendeleo sekta binafsi na taasisi zisizo za serikali ngos na inatarajiwa kuanza kutumika rasmi mwezi julai 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau ilianza kutekeleza mpango bunifu wa modenaizesheni ya sekta ya mifugo tanzania tanzania livestock modernisation initiatives tlmi wa mwaka 
lengo kuu la mpango huu ni kuongeza usalama wa chakula na lishe kuongeza ajira kuchangia zaidi katika uchumi wa nchi kuboresha maisha ya jamii na hifadhi ya mazingira
aidha wizara imekamilisha kuandaa mpango kabambe wa sekta ya mifugo tanzania tanzania livestock master plan tlmp wa miaka ukiwa na lengo la kuwaongoza wadau wa sekta ya mifugo kuhusu maeneo ya uwekezaji
mpango huu utatekelezwa kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo nchini awamu ya pili asdp ii utakaoanza kutekelezwa mwaka 
 sheria na kanuni za sekta ya mifugo 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau imeendelea kupitia sheria za sekta ya mifugo ili ziendane na sera ya ugatuaji wa madaraka d by d na kuboresha mazingira ya kibiashara
katika mwaka wizara imeandaa mapendekezo ya kutunga sheria ya mbari bora za wanyama tanzania animal breeding act
aidha kanuni notisi na amri zifuatazo zimeandaliwa na kupelekwa kwa mwanasheria mkuu wa serikali na kutangazwa katika gazeti la serikali i veterinary procedure for registration examination for veterinarian and veterinary specialists amendment regulations 
tangazo la serikali na
 la mwaka ii the veterinary retained registered veterinarians inspectors notice 
tangazo la serikali na
 la mwaka iii notisi ya wakaguzi chini ya sheria ya vetenari tangazo la serikali na
 la mwaka na iv amri chini ya sheria ya utambuzi na usajili na ufuatiliaji mifugo livestock identification and registration compusory livestock identification and registration areas order 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha mapendekezo ya kutunga sheria ya mbari za mifugo za wanyama animal breeding act na kupitia sheria na kanuni za mifugo kwa lengo la kuboresha huduma na biashara za mifugo na mazao yake
 uzalishaji na biashara ya mifugo na mazao yake zao la maziwa 
mheshimiwa spika uzalishaji wa maziwa umepungua kwa asilimia 
 kutoka lita bilioni 
 mwaka hadi bilioni 
 mwaka 
kupungua kwa uzalishaji maziwa kumetokana na upungufu wa malisho katika maeneo mengi ya nchi kulikosababishwa na ukame wa muda mrefu
aidha hali hii imeendelea kuathiri viwanda vya kusindika maziwa hivyo kuendelea kuzalisha chini ya uwezo wake
kutokana na hali hiyo kiwango cha usindikaji maziwa kimepungua kutoka lita milioni 
 kutokana na viwanda mwaka kufikia lita milioni 
 kutoka katika viwanda vinavyofanya kazi katika mwaka kiambatisho na
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya maziwa tanzania iliendelea kuratibu mpango wa unywaji maziwa shuleni katika mikoa ya kilimanjaro arusha njombe tanga na dar es salaam
aidha kwa kushirikiana na mradi wa kuendeleza tasnia ya maziwa afrika ya mashariki east africa dairy development eadd ina mpango wa kuongeza mikoa ya mbeya na iringa
mheshimiwa spika bodi ya maziwa imeendelea kuhamasisha unywaji wa maziwa nchini kwa lengo la kuboresha afya na lishe ya jamii hususan watoto na ili kukuza soko la maziwa nchini
bodi ya maziwa imehamasisha wadau mbalimbali kugharamia programu ya unywaji wa maziwa shuleni ambapo jumla ya shule zenye wanafunzi walikunywa jumla ya lita za maziwa katika mikoa ya arusha arusha mjini shule wanafuzi walipatiwa kiasi cha lita za maziwa kilimanjaro wilaya ya hai shule wanafunzi walipatiwa kiasi cha lita za maziwa dar es salaam manispaa ya kinondoni shule wanafunzi walipatiwa kiasi cha lita za maziwa na tanga tanga mjini shule zenye wanafuzi walipatiwa lita za maziwa
aidha bodi na wadau wa tasnia ya maziwa wameandaa wiki ya uhamasishaji wa unywaji wa maziwa itakayofanyika mkoani kagera kuanzia tarehe mei hadi tarehe juni ikiwa na kaulimbiu ya kunywa maziwa jenga afya furahia maisha
pia bodi ya maziwa imeendelea kusimamia uingizaji wa maziwa kutoka nje ya nchi kwa kutoa vibali vyenye thamani ya shilingi katika kipindi cha mwezi julai hadi machi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuboresha mashamba ya uzalishaji mifugo ya serikali kwa kuyapatia vitendea kazi kwa lengo la kuongeza uzalishaji
katika mwaka wizara imetekeleza yafuatayo i kununua madume manne ya boran na mbuzi wa kienyeji seag katika shamba la kuzalisha mitamba ngerengere ii kuendeleza malisho ekari na kilimo cha mahindi ya mifugo ekari katika shamba la sao hill iii kujenga na kukarabati mabanda ya mifugo maboma uzio wa mazizi kilomita nyumba za watumishi na maeneo ya kupumzikia mifugo hekta katika mashamba ya kuzalisha mitamba ya kitulo mabuki ngerengere na sao hill iv kukarabati vibanio vinne mashine ya maji moja mfumo na usambazaji wa maji mita na uimarishaji wa shughuli za uhimilishaji katika shamba la kitulo na ngerengere v kutengeneza barabara za kuzuia moto km na ujenzi wa kibanio kimoja katika shamba la nangaramo na vi kukarabati mtambo wa kuzalisha kimiminika cha hewa baridi ya naitrojeni wa kituo cha lindi na naic arusha
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itaendelea kuhamasisha sekta binafsi kuzalisha mitamba ya maziwa ili kuongeza uzalishaji wa maziwa nchini
katika mwaka jumla ya mitamba ilizalishwa na kusambazwa kwa wafugaji wadogo nchini ikilinganishwa na jumla ya mitamba iliyozalishwa mwaka 
mashamba ya serikali na narco yamezalisha mitamba katika mwaka ikilinganishwa na mitamba katika mwaka jedwali na
kupugua kwa uzalishaji katika mashamba ya serikali na narco kunatokana na ubinafsishaji wa ranchi za narco ambapo mitamba mingi ya maziwa hivi sasa inazalishwa na ranchi vitalu za narco zilizobinafsishwa na wafugaji wadodo wa ngombe wa maziwa
 jedwali na
 uzalishaji na usambazaji wa mitamba kutoka mashamba ya serikali chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuimarisha mashamba ya kuzalisha mitamba kwa kununua ng ombe wazazi na kuboresha miundombinu ya maji na malisho
kupitia mradi wa sagcot catalytic trust fund jumla ya mitamba itasambazwa kwa wafugaji katika mikoa ya nyanda za juu kusini
pia sekta binafsi itahamasishwa kuongeza uzalishaji wa mitamba na kusambaza kwa wafugaji
mheshimiwa spika katika mwaka kituo cha taifa cha uhimilishaji naic usa river arusha kimeimarishwa kwa jina wilaya lilipo sao hill mafinga mabuki misungwi kitulo makete ngereng ere morogoro vijijini nangara mo nanyumbu jumla narco jumla kuu kupatiwa vitendea kazi mbalimbali ikiwa ni pamoja na chiller kwa ajili ya mtambo wa kuzalisha kimiminika cha hewa baridi ya naitrojeni
aidha vituo vya kanda vimeendelea kuimarishwa kwa kupatiwa vitendea kazi na ukarabati wa miundombinu na mitambo ili kuhakikisha upatikanaji wa huduma ya uhimilishaji wakati wote
jumla ya dozi zilizalishwa ikilinganishwa na dozi mwaka 
pia ng ombe waliohimilishwa wameongezeka kutoka mwaka hadi ng ombe mwaka jedwali na
 jedwali na
 huduma ya uhimilishaji nchini mwaka idadi ya mifugo iliyohimilishwa dozi za mbegu zilizozalishwa idadi ya wahimilishaji waliopata mafunzo jumla kuu chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na taasisi ya bill melinda gates foundation inaendelea kutekeleza kazi ya kuimarisha huduma ya uhimilishaji nchini kwa kupitia taasisi ya land o lakes international development kwenye mradi wa public private partnership for artificial insemination delivery paid
jumla ya wataalam wa uhimilishaji kutoka mikoa ya arusha kilimanjaro dar es salaam pwani tanga na morogoro mikoa yote ya kanda za nyanda za juu kusini na ziwa walipata mafunzo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taasisi ya bill melinda gates foundation kupitia mradi wa paid itaimarisha kituo cha taifa cha uhimilishaji cha naic usa river kwa kuimarisha maabara ya kuzalisha mbegu kutokana na madume bora kununua matenki ya kusafirishia na kuhifadhia kimiminika cha naitrojeni kununua madume bora ya ng ombe manane kutoa mafunzo kwa watumishi wa naic na kununua trekta na vifaa vyake
pia watatoa mafunzo kwa wahimilishaji ili kufikia lengo la wahimilishaji 
vilevile wataalam wawili wa wizara watapatiwa mafunzo ya namna ya kufanya matengenezo kwenye mitambo ya kuzalisha kimiminika baridi cha naitrojeni
zao la nyama 
mheshimiwa spika katika mwaka kulingana na takwimu za mifugo zilizopo uzalishaji wa nyama umepungua kutoka tani ng ombe mbuzi na kondoo tani nguruwe tani na kuku tani mwaka hadi tani ng ombe tani mbuzi tani kondoo tani nguruwe tani na kuku tani kiambatisho na
kupungua kwa uzalishaji wa nyama kumetokana na upungufu wa malisho katika maeneo mengi ya nchi kulikosababishwa na ukame wa muda mrefu
aidha mfumo wa unenepeshaji mifugo umeendelea kuhamasishwa ambapo ng ombe walionenepeshwa wameongezeka kwa asilimia 
 kutoka ng ombe mwaka hadi ng ombe mwaka 
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa nyama itaendelea kuhamasisha wafugaji na wafanyabiashara ya mifugo kuwekeza kwenye ufugaji wa kisasa ukiwemo wa ranchi na unenepeshaji ili kuongeza idadi ya ng ombe wanaonenepeshwa kufikia kwa mwaka
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wizara ya viwanda biashara na masoko imeendelea kuratibu biashara ya mifugo na mazao yake ndani na nje
idadi ya mifugo iliyouzwa minadani imeongezeka kutoka ng ombe mbuzi na kondoo wenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia ng ombe wenye thamani ya shilingi trilioni 
 mbuzi na kondoo wenye jumla ya thamani ya shilingi trilioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya nyama imeendelea kufuatilia biashara ya nyama ndani na nje ya nchi ambapo hadi kufikia machi jumla ya tani 
 za nyama ziliuzwa nje ya nchi katika nchi za dubai iraq na vietnam ikiwa tani 
 nyama ya mbuzi tani 
 nyama ya ng ombe tani 
 za nyama ya kondoo na tani 
 za nyama ya punda
pia jumla ya tani 
 za nyama na ziliingizwa nchini kutoka kenya afrika kusini na uingereza
ikiwa tani 
 za nyama ya nguruwe tani 
 za nyama ya ng ombe na tani 
 za nyama ya kondoo
pia jumla ng ombe na mbuzi wameuzwa nje ya nchi kati ya hao ng ombe na mbuzi waliuzwa kenya na ng ombe na mbuzi waliuzwa comoro
vilevile vifaranga na mayai viliuzwa katika nchi za comoro kenya na ethiopia
mheshimiwa spika serikali itasitisha uchinjaji wa punda ambao wanakadiriwa kuwa kuanzia tarehe julai ili kukabiliana na changamoto ya upungufu au kumalizika kwa wanyama hawa kutokana na kasi ya uchinjaji inaoendelea
lengo ni kuendelea kuhakikisha kuwa nguvu kazi itokanayo na punda inawanufaisha wananchi vijijini hususan akina mama
mheshimiwa spika ili kuwezesha biashara yenye tija katika mwaka wizara imeboresha baadhi ya miundombinu ya masoko ya mifugo kwa lengo la kukuza biashara ya mifugo katika minada ya upili na ya mipakani ikiwemo minada ya pugu ilala mhunze kishapu kizota manispaa ya dodoma na nyamatala mwanza
aidha ujenzi wa mazizi ya kuhifadhi mbuzi katika minada wa nyamatala na kituo cha polisi umefanyika
pia ukarabati wa mfumo wa maji na usimikaji wa matenki ya kuhifadhia maji katika mnada wa pugu pamoja na mafunzo kuhusu matumizi ya mizani wakati wa kuuza mifugo yametolewa kwa wafanyabiashara 
vilevile kazi ya kuwatoa wavamizi katika maeneo ya minada ya kizota na kasesya imeendelea kufanyika
katika mwaka wa fedha ili kuwawezesha wafanyabiashara kufanya biashara kwa ufanisi usalama ikiwemo kuboresha ukusanyaji wa maduhuli ya serikali wizara itashirikiana na taasisi za kibenki nchini kusimika mifumo ya ki eletroniki katika minada ya upili ya kizota manispaa ya dodoma igunga nyamatala misungwi mhunze kishapu meserani monduli na minada ya mipakani ya kirumi butiama na kasesya kalambo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakarabati minada mitatu ya mpakani ya longido kirumi na kasesya na mnada wa upili wa nyamatala
aidha itatoa elimu kwa wafugaji na wafanyabiashara ya mifugo kuwekeza katika ufugaji bora
pia wizara itahamasisha wadau kuwekeza katika ujenzi wa viwanda na biashara ya mifugo na mazao yake ili kupanua soko la mazao ya mifugo ndani na nje ya nchi
vilevile wizara itaanza kutekeleza mpango kabambe wa sekta ya mifugo tanzania tanzania livestock master plan tlmp
 uzalishaji wa nyama katika kampuni ya ranchi za taifa narco 
mheshimiwa spika katika mwaka narco imetekeleza majukumu yake ikiwa ni pamoja na kuchinja ng ombe wakiwa wamenenepeshwa wenye thamani ya shilingi bilioni 
aidha narco imezalisha na kukuza ndama kutokana na ng ombe wazazi sawa na asilimia 
 ya malengo ya uzalishaji
kwa upande wa biashara narco imeuza ng ombe wenye thamani ya shilingi bilioni 
pia narco imenunua ng ombe kutokana na vyanzo vya ndani vya mapato ya kampuni wenye thamani ya shilingi milioni kutoka kwa wafugaji wa asili kwa ajili ya programu ya unenepeshaji
vilevile narco imesimamia na kutoa ushauri wa ufugaji bora katika ranchi ndogo zilizomilikishwa kwa wawekezaji wadogowadogo ambapo ranchi hizo zimewekeza ng ombe mbuzi na kondoo 
mheshimiwa spika katika mwaka narco inatarajia kuzalisha jumla ya ndama kutokana na ng ombe wazazi 
aidha narco inatarajia kununua ng ombe kutokana na vyanzo vya ndani vya mapato na itauza ng ombe walionenepeshwa wanaotarajiwa kufikia thamani ya takribani shilingi bilioni 
aidha narco itawezeshwa kununua ng ombe wazazi 
pia wizara kwa kushirikiana na narco itaendelea na ujenzi wa machinjio ya ruvu kuongeza idadi ya mifugo na kujenga viwanda kwenye eneo la ranchi ya ruvu kwa kutengeneza bidhaa za ngozi kwa ajili ya kuongeza ajira ya wanawake na vijana kutokana na mkopo wa riba nafuu wa dola za kimarekani milioni kutoka mfuko wa maendeleo wa ushirikiano wa kiuchumi kwa serikali ya korea edcf
zao la ngozi 
mheshimiwa spika mwaka vipande vya ngozi zilizosindikwa vimepungua kutoka vipande vya ngozi za ng ombe vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka hadi vipande vyenye thamani ya shilingi bilioni 
pia vipande vya ngozi za mbuzi kondoo vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 vilivyosindikwa vimepungua ikilinganishwa na vipande vyenye thamani ya shilingi bilioni 
aidha ngozi ghafi za ng ombe vipande vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 viliuzwa nje ya nchi ikilinganishwa na vipande vya ngozi za ng ombe vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
hii imetokana na kushuka kwa bei ya ngozi katika soko la dunia kwa mwaka hadi sasa hali ambayo imesababisha kuendelea kurundikana kwa ngozi zilizosindikwa kwenye viwanda pia ngozi ghafi katika machinjio na maghala ya waboreshaji wa ngozi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa kuendeleza sekta ya ngozi leather sector development strategy ambao unalenga kuongeza thamani katika mnyororo wa zao la ngozi kwa lengo la kupata malighafi kwa ajili ya viwanda vya kusindika na vya kutengeneza bidhaa za ngozi
wizara kwa kushirikiana na wizara za ofisi ya rais tamisemi viwanda biashara na uwekezaji na elimu sayansi na mafunzo ya ufundi dit mwanza itatekeleza majukumu yafuatayo kutoa mafunzo kwa wataalam wa mifugo katika mamlaka za serikali za mitaa kuhusu uendelezaji wa zao la ngozi kuboresha upatikanaji wa ngozi viwandani kupitia matumizi ya mfumo wa ufuatiliaji wa uzalishaji na biashara ya ngozi kutoka machinjioni hadi viwandani hides and skins tracking system ili kuzuia utoroshwaji wa ngozi nje ya nchi
aidha wizara itaendelea kutoa mafunzo katika taaluma ya ngozi ili kuziba pengo lililopo la wataalam wa ngozi
katika mwaka wizara itasomesha wataalam katika ngazi ya stashahada na katika ngazi ya shahada ya teknolojia ya ngozi ili kuwa na wataalam mahiri katika tasnia ya ngozi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa kuendeleza sekta ya ngozi leather sector development strategy ambao unalenga kuongeza thamani katika mnyororo wa zao la ngozi kwa lengo la kupata malighafi kwa ajili ya viwanda vya kusindika na vya kutengeneza bidhaa za ngozi
wizara kwa kushirikiana na wizara za ofisi ya rais tamisemi viwanda biashara na uwekezaji na elimu sayansi na mafunzo ya ufundi dit mwanza itatekeleza majukumu yafuatayo kutoa mafunzo kwa wataalam wa mifugo katika mamlaka za serikali za mitaa kuhusu uendelezaji wa zao la ngozi kuboresha upatikanaji wa ngozi viwandani kupitia matumizi ya mfumo wa ufuatiliaji wa uzalishaji na biashara ya ngozi kutoka machinjioni hadi viwandani hides and skins tracking system ili kuzuia utoroshwaji wa ngozi nje ya nchi
 uzalishaji wa kuku 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeendelea kuhamasisha ufugaji wa kuku kibiashara
uzalishaji wa vifaranga vya kuku wa nyama na mayai umepungua kutoka vifaranga milioni 
 mwaka hadi vifaranga milioni 
 mwaka 
aidha jumla ya mayai ya kutotolesha vifaranga yaliingizwa nchini kutoka nchi za zambia kenya uholanzi na mauritius ikilinganishwa na mayai yaliyoingizwa mwaka 
aidha uzalishaji wa mayai katika mwaka umepungua kutoka mayai bilioni 
 mwaka hadi mayai bilioni 
kupungua kwa uzalishaji wa mayai na vifaranga kumetokana na kupanda kwa gharama za vyakula vya kuku na kulazimisha baadhi ya wadau kusitisha uzalishaji ikiwa ni pamoja na kupunguza idadi ya kuku
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha sekta binafsi kuongeza uzalishaji wa vifaranga ili kukidhi mahitaji na kuimarisha vyama vya wafugaji wa ndege hususan kuku
aidha mradi wa kusambaza vijijini vifaranga wa aina ya kuroiler katika mikoa nchini utaboreshwa
pia utekelezaji wa mradi wa miaka minne wenye lengo la kuongeza tija katika uzalishaji wa kuku wa asili african chicken genetic gains acgg chini ya taliri kwa ufadhili wa bill and melinda gates foundation unaendelea
uzalishaji wa nguruwe 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa imeendelea kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika ufugaji usindikaji na biashara ya nguruwe hai
uzalishaji na biashara ya nyama ya nguruwe umepungua kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka 
hii imetokana na kuongezeka kwa bei ya vyakula na mlipuko wa ugonjwa wa homa ya nguruwe katika mikoa ya rukwa morogoro mbeya songwe na iringa
aidha sekta binafsi imehamasishwa na kuanzisha chama cha wazalishaji nguruwe nchini kijulikanacho kama tanzania association of pig farmers tapifa
kupitia chama hiki sekta binafsi imenunua na kuingiza nguruwe kutoka zambia aina ya cambarough
pia nguruwe saba aina ya duroc kutoka afrika ya kusini na duroc landrace na large white kutoka denmark wamenunuliwa kwa lengo la kuboresha kosaafu za nguruwe nchini
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuhamasisha uzalishaji wa nguruwe na kudhibiti ugonjwa wa homa ya nguruwe katika maeneo yaliyoathiriwa na ugonjwa huu kuendelea kuhimiza uingizaji wa nguruwe wazazi kutoka nje ya nchi kwa lengo la kupunguza tatizo la kuzaliana kiukoo kwa nguruwe waliopo hapa nchini na kuhimiza uzalishaji wa vyakula vya mifugo kwa kuweka mazingira wezeshi katika uzalishaji wa vyakula hivyo
 tozo za leseni katika sekta ya mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imefanya mapitio ya tozo kodi na ada mbalimbali katika sekta ya mifugo zinazotozwa na wizara na taasisi chini ya wizara na kubaini baadhi ya kodi tozo na ada hizo ni kero kwa wafugaji na maendeleo ya sekta ya mifugo kwa ujumla
hivyo katika mwaka serikali itafuta kodi tozo na ada saba ambazo zimekuwa kero kwa wafugaji wafanyabiashara na wawekezaji na kubakiza zile tu zenye uhusiano wa moja kwa moja katika uendelezaji wa sekta ya mifugo kwa mchanganuo ufuatao tasnia ya maziwa tozo mbili tasnia ya nyama jumla ya tozo nne na eneo la afya ya mifugo tozo moja kiambatisho na
mheshimiwa spika naomba nilihakikishie bunge lako tukufu kuwa serikali itaendelea kuchambua kwa kina tozo ushuru na ada mbalimbali zilizobaki zinazotozwa katika mifugo na mazao yake kwa lengo la kuangalia uhalali wa kuwepo kwake na viwango vya tozo ushuru na ada hizo kwa lengo la kuziondoa au kuzipunguza ili kuwapunguzia wafugaji mzigo wa tozo ushuru na ada zisizokuwa na tija
 matumizi ya rasilimali za ardhi maji na malisho kwa mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilendelea kuhamasisha uzalishaji na uhifadhi wa malisho kwa njia za kitaalam ambapo jumla ya marobota ya hei yenye thamani ya shilingi yamezalishwa na kuuzwa kutoka mashamba ya kuzalisha mbegu bora za malisho ya serikali na marobota ya hei yalizalishwa na sekta binafsi yenye thamani ya shilingi 
aidha mbegu za malisho bora za nyasi kilo 
 zenye thamani ya shilingi na jamii ya mikunde kilo 
 zenye thamani ya shilingi zimezalishwa na kuuzwa kwa wadau mbalimbali toka mashamba ya serikali kiambatisho na
 a na b
mheshimiwa spika kutokana na kuendelea kuwepo kwa migogoro ya matumizi ya ardhi inayohusisha wafugaji wakulima na watumiaji wengine wa ardhi serikali iliunda timu ya wataalam kutoka sekta zote zinazohusika na ardhi
timu ilipewa jukumu la kupitia taarifa za kamati teule vikosi kazi na timu mbali mbali zilizowahi kuundwa kuhusu migogoro ya ardhi kupitia katiba sera sheria kanuni na miongozo kutoka katika sekta zote na kubaini vyanzo na sababu za migogoro na hatimaye kupendekeza kwa serikali kuhusu njia muafaka za kumaliza migogoro ya matumizi ya ardhi hapa nchini
rasimu ta taarifa imeandaliwa kwa ajili ya kuwasilishwa kwenye baraza la mawaziri
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itawezesha uandaaji wa mipango ya matumizi ya ardhi katika wilaya za kiteto kilindi muheza korogwe mvomero morogoro na bagamoyo kupitia miradi wa sustainable rangeland management project na securing watershed services through sustainable land management for ruvu and zigi catchments
miradi hiyo inafadhiliwa na ifad kupitia asasi ya kimataifa ya utafiti wa mifugo na global environmental facility
aidha kupitia miradi hiyo wizara itaandaa mipango ya kina management plans katika maeneo ya malisho katika vijiji ambayo yatatengwa kutokana na utekelezaji wa miradi hiyo
mipango hiyo itaambatana na utoaji wa hati miliki za kimila kw wilaya za kiteto kilindi mvomero morogoro na bagamoyo wafugaji katika maeneo hayo ili kupunguza migogoro ya matumizi ya ardhi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itawezesha ujenzi wa vyanzo vya maji kwa matumizi ya mifugo katika halmashauri za wilaya za hanang kilosa ngorongoro same na songwe kwa lengo la kuongeza upatikanaji wa maji kwa mifugo katika maeneo ya ufugaji
aidha wizara itajenga na kukarabati malambo na mabwawa kwa lengo la kusaidia juhudi zinazofanywa na mamlaka za serikali za mitaa pale ambapo kuna mifugo mingi au katika maeneo ambayo mifugo huwa inahamia wakati wa kiangazi
pia wizara itaendelea kuwashirikisha wadau hususan wafugaji katika ujenzi na ukarabati wa vyanzo vya maji kwa mifugo ili kupunguza tatizo la uhaba wa maji
athari za ukame kwa mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka ukame uliathiri hali ya mifugo hasa katika maeneo ya mikoa ya pwani dodoma mororgoro singida manyara shinyanga mara kagera na arusha ambayo haikupata mvua za vuli za kutosha na kusababisha ukame uliopelekea vifo vingi vya mifugo kutokana na upungufu mkubwa wa maji na malisho
jumla ya mifugo ilikufa kati ya hao ng ombe punda mbuzi na kondoo 
aidha kati ya mikoa iliotoa takwimu ya idadi ya vifo vya mifugo mkoa wa manyara ulionekana kuadhirika sana ambapo vifo vilikua ng ombe mbuzi kondoo na punda 
kiambatisho na
katika mwaka wizara itaendelea kushirikiana na mamlaka ya hali ya hewa kutoa tahadhari ya mabadiliko ya hali ya hewa ambayo yanaweza kuwa na madhara kwa wafugaji
aidha wizara itaendelea kushirikiana na ofisi ya makamu wa rais mazingira na wadau wengine katika kutoa elimu kwa wafugaji kuhusu madhara yanayoletwa na mabadiliko ya tabianchi na tahadhari za kuchukua ili kuunguza madhara hayo
 usindikaji wa vyakula vya mifugo 
mheshimiwa spika uzalishaji wa vyakula vya mifugo unaofanywa na sekta binafsi umepungua kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kutokana na wafugaji wengi kujitoa katika uzalishaji kwa sababu ya kupanda kwa bei ya vyakula kulikosababishwa na kuanzishwa kwa tozo ya vat kwenye vyakula vya mifugo madawa na kushuka kwa bei ya kuku
pia usajili wa wazalishaji na wasambazaji wa vyakula vya mifugo umeendelea kufanyika ambapo jumla ya wazalishaji na wasambazaji wa vyakula vya mifugo walisajiliwa na kufanya idadi ya waliosajiliwa kufikia 
mheshimiwa spika wizara imefanya ukaguzi wa ubora wa vyakula vya mifugo katika jumla ya viwanda vinavyosindika vyakula vya mifugo ili kuona kama vinakidhi viwango
kupitia kaguzi hizo wamiliki ambao hawakuwa wamekidhi masharti yanayosimamia uzalishaji wa vyakula vya mifugo walielekezwa kufanya marekebisho na kufanya usajili wa viwanda pamoja na maeneo ya kuhifadhi na kuzalisha rasilimali za vyakula vya mifugo
kaguzi hizo zilifanyika katika mikoa ya dar es salaam pwani iringa ruvuma arusha na dodoma
vilevile sampuli zilizochukuliwa katika viwanda vingi zilionyesha vyakula kuwepo kwa upungufu wa protini na wanga na ushauri umetolewa ili kuondoa kasoro hizo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuratibu uzalishaji wa vyakula vya mifugo na usajili wa wazalishaji na wasambazaji wa vyakula vya mifugo
aidha wizara itaendelea kusimamia na kudhiti ubora katika uzalishaji na usindikaji wa vyakula vya mifugo nchini ambapo itatoa mafunzo kwa wakaguzi wa vyakula vya mifugo na watengenezaji wa vyakula vya mifugo na kuendelea kukagua maeneo na viwanda vya kusindika vyakula vya mifugo
 udhibiti wa magonjwa ya mifugo maeneo huru ya magonjwa ya mifugo 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la biashara duniani world trade organization wto imeendelea kufanya tathmini ya kuanzisha eneo huru na magonjwa ya mifugo disease free zone katika wilaya za nkasi na kalambo mkoa wa rukwa
tathmini hiyo inatarajiwa kukamilika mwezi juni 
katika mwaka wizara itatumia matokeo ya tathmini hiyo katika utekelezaji wa uwekezaji katika eneo hilo na maeneo mengine yatakayoainishwa nchini
magonjwa ya mlipuko 
mheshimiwa spika magonjwa ya mlipuko ambayo ni homa ya mapafu ya ng ombe cbpp homa ya mapafu ya mbuzi ccpp ugonjwa wa miguu na midomo fmd mapele ya ngozi lsd homa ya nguruwe asf mdondo ncd na sotoka ya mbuzi na kondoo ppr ni tishio kwa mifugo na biashara hapa nchini
katika mwaka matukio ya homa ya mapafu ya ng ombe yalihusisha mikoa na halmashahuri homa ya mapafu ya mbuzi mikoa na halmashauri ugonjwa wa miguu na midomo mikoa na halmashauri mapele ya ngozi mikoa na halmashauri homa ya nguruwe mikoa mitano na halmashauri sita 
ili kupambana na milipuko hiyo ya magonjwa ya mifugo wizara ilihamasisha na kuratibu wadau wa mifugo katika kununua chanjo mbalimbali za magonjwa ya mifugo ambapo chanjo zifuatazo zilinunuliwa na kutumika sehemu mbalimbali nchini mdondo ppr cbpp ccpp na kichaa cha mbwa kwa lengo la kuongeza upatikanaji wa chanjo kwa wafugaji
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kudhibiti magonjwa haya kwa kushirikiana na halmashauri na sekta binafsi katika kununua na kutoa chanjo kwa mifugo
aidha elimu itaendelea kutolewa kwa wadau kuhusu umuhimu wa magonjwa haya katika biashara ya mifugo na mazao yake kitaifa na kimataifa ili kuchukua hatua za tahadhari
mheshimiwa spika kufuatia kuzuka kwa ugonjwa wa mafua makali ya ndege nchini uganda yaliyojitokeza kwenye ndege wanaohama hama kutoka bara moja hadi jingine mikoa inayozunguka ziwa victoria na maeneo mengine wanapopita ndege hao yalikuwa katika hatari ya kupata mlipuko wa ugonjwa huo
hata hivyo wizara ilifuatilia kwa karibu kwa kutembelea maeneo yaliyopata maambukizi nchini uganda ambapo tulikuta ugonjwa huo umedhibitiwa
hata hivyo wizara pamoja na mamlaka za serikali za mitaa za mikoa yote ziliendelea kuchukua tahadhari ikiwa ni pamoja na kuchukua sampuli ambazo matokeo yake pia yalionesha kuwa hakuna maambukizi
halmashauri zilizokuwa katika hatari ya kuambukizwa ugonjwa huo zipo katika mikoa ya kagera geita mwanza simiyu mara tabora kigoma na rukwa
aidha katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto itaendelea kuratibu na kufuatilia mwenendo wa ugonjwa huo na kutoa elimu kwa wadau
 magonjwa yaenezwayo na kupe na mbung o 
mheshimiwa spika kupe na magonjwa wayaenezayo hususan ugonjwa wa ndigana kali ecf ambapo usipodhibitiwa husababisha asilimia zaidi ya ya vifo vya ndama pamoja na kupunguza uzalishaji wa ng ombe na mazao yake nchini
jumla ya majosho yaliyopo nchini ni kati ya hayo majosho yanafanya kazi majosho ni mazima lakini hayafanyi kazi na majosho ni mabovu
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi ilitoa mafunzo kwa maafisa ugani kuhusu namna ya kutoa chanjo dhidi ya ndigana kali
aidha makampuni yanayoagiza chanjo hiyo yameongezeka kutoka mawili mwaka na kufikia manne mwaka 
jumla ya ng ombe wamechanjwa dhidi ya ugonjwa huo
katika mwaka wizara itaendelea kuhimiza mamlaka ya serikali za mitaa kuhakikisha kuwa majosho ambayo ni mazima na hayafanyi kazi yanatumika na kukarabati majosho mabovu
aidha kwa kushirikiana na sekta binafsi itahamasisha wafugaji kuchanja na kuogesha mifugo ili kuikinga ndigana kali
 magonjwa ya wanyama yanayoambukiza binadamu kichaa cha mbwa 
mheshimiwa spika ugonjwa wa kichaa cha mbwa uliendelea kudhibitiwa ambapo wizara kwa kushirikiana na wakfu wa bill melinda gates imetekeleza mradi wa majaribio wa kutokomeza ugonjwa wa kichaa cha mbwa rabies elimination demonstration project kwenye wilaya za mikoa ya mtwara lindi pwani morogoro dar es salaam na wilaya za pemba
jumla ya mbwa kati ya mbwa sawa na asilimia 
 walichanjwa
aidha mpango mkakati wa kutokomeza kichaa cha mbwa nchi nzima ifikapo mwaka umeandaliwa
katika mwaka wizara itatekeleza mpango mkakati wa kutokomeza ugonjwa wa kichaa cha mbwa chini ya uratibu wa kitengo cha dhana ya afya moja chini ya ofisi ya waziri mkuu kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa na wadau wengine
ugonjwa wa ebola 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao kwa ufadhili wa shirika la misaada la watu wa marekani usaid imeendelea kufuatilia uwepo wa virusi vya ebola kwenye wanyama
jumla ya sampuli zilichukuliwa kutoka kwenye mbuzi mbwa ng ombe kondoo na nguruwe katika halmashauri za kibondo na uvinza na uchunguzi wa maabara katika sampuli zilizochukuliwa ulionesha kutokuwepo kwa ugonjwa huo
katika mwaka wizara itaendelea na uchunguzi wa virusi hivyo na kupitia upya mpango huo wa ufuatiliaji kwa kuingiza magonjwa mengine yanayoambukiza binadamu yakiwemo magonjwa ya kichaa cha mbwa rabies homa ya bonde la ufa rvf na ugonjwa wa kutupa mimba brucellosis
ugonjwa wa kimeta 
mheshimiwa spika katika mwaka ugonjwa wa kimeta uliendelea kuwa tishio kwa mikoa ya arusha na kilimanjaro
aidha mlipuko mkubwa uliohusisha wanyama pori na wafugwao pamoja na binadamu katika maeneo ya selela kata ya mto mbu wilayani monduli
wizara kwa kushirikiana na wizara za afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto mali asili na utalii ofisi ya rais tawala za mikoa na serkali za mitaa na taasisi za tanapa na ncca chini ya dhana ya afya moja chini ya uratibu wa ofisi ya waziri mkuu ugonjwa huu ulidhibitiwa
aidha elimu juu ya madhara ya ugonjwa kwa maana ya kutokula mizoga na mifugo kuchanjwa iliendelea kutolewa
pia jumla ya ng ombe walichanjwa
katika mwaka wizara inatarajia ng ombe watachanjwa na itaendelea kushirikiana na wizara zingine husika pamoja na wadau wengine katika kutoa elimu kuhusu ugonjwa huu ili kuudhibiti kila unapojitokeza
 uchunguzi na utambuzi wa magonjwa ya mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakala wa maabara ya veterinari tanzania tanzania veterinary laboratory agency tvla imefanya uchunguzi na utambuzi wa magonjwa ya mifugo nchini katika sampuli zilizopokelewa
magonjwa yaliyotambuliwa ni pamoja na ndigana kali ndigana baridi kimeta kichaa cha mbwa mdondo gumboro sotoka ya mbuzi homa ya nguruwe minyoo ugonjwa wa kutupa mimba na blue tongue
aidha jumla ya sampuli za vyakula vya mifugo zilifanyiwa uhakiki wa ubora na usalama wake ambapo asilimia ya sampuli hizo zilibainika kuwa na upungufu wa protini na nishati
kutokana na matokeo hayo wafugaji walipewa elimu ya namna ya kudhibiti magonjwa na watengenezaji wa vyakula vya mifugo walipewa ushauri wa namna ya kuboresha vyakula vya mifugo
mheshimiwa spika katika tvla kupitia taasisi yake ya utafiti na uzalishaji wa chanjo iliyopo kibaha imezalisha na kusambaza chanjo dozi za ugonjwa wa mdondo dozi za ugonjwa wa kimeta dozi za ugonjwa wa chambavu na dozi za chanjo ya ugonjwa wa kutupa mimba
chanjo ya kimeta iliweza kutumika kukinga mifugo kufuatia mlipuko wa ugonjwa katika kanda ya kaskazini na hivyo kudhibiti ugonjwa usisambae kwenye maeneo mengine
uzalishaji wa chanjo ya ugonjwa wa kutupa mimba kwa ng ombe na chanjo inayokinga kwa pamoja magonjwa ya kimeta na chambavu unasubiri majibu kutoka maabara kuu ya chanjo afrika ya panvac iliyoko nchini ethiopia kulikopelekwa sampuli za chanjo hizo kwa ajili ya kupima ubora wake
aidha tvla ipo katika mpango wa kuzalisha chanjo za homa ya mapafu ya ng ombe cbpp na chanjo ya sotoka ya mbuzi na kondoo ppr ili kutimiza lengo mafunzo yametolewa kwa mtalaam mmoja huko panvac nchini ethiopia na pia imeshapokea mbegu master seeds ya chanjo hizo kama mchakato wa awali wa uzalishaji wa chanjo hizo
mheshimiwa spika tvla kupitia vituo vyake vya utafiti wa teknolojia za kuangamiza mbun go waenezao ugonjwa wa nagana na malale vya tanga na kigoma imeendelea kufanya utafiti wa njia nzuri za kupunguza au kumaliza mbung o katika maeneo mbalimbali nchini
utafiti huo pia umejikita katika kuangalia mwenedo wa mbung o na ndorobo kati ya wanyama pori na wafugwao na uwezo wao wa kuambukiza wanyama na binadamu
hata hivyo ndorobo wote waliopatikana ni wale wasioambukiza binadamu
ili kuendeleza tafiti za kudhibiti mbung o maabara imeendelea kuzalisha na kuhifadhi mbung o wazima na mabuu 
mheshimiwa spika tafiti za kudhibiti magonjwa mengine ya mifugo na kujenga uwezo wa kuyatambua zimeendelea kufanyika ikiwa ni pamoja na kufuatilia mwenendo wa ugonjwa wa sotoka ya mbuzi katika wilaya za handeni mbarali masasi ruangwa kiteto simanjiro na ngorongoro ambapo uwepo wa ugonjwa wa blue tongue uligunduliwa
aidha maabara kuu ya mifugo cvl imekuwa maabara ya kwanza afrika kuwa na uwezo wa kutambua ugonjwa wa trichnella kwa nguruwe
mheshimiwa spika katika mwaka tvla itaendelea kufanya uchunguzi na utambuzi wa magonjwa ya wanyama kufanya uhakiki wa ubora wa vyakula vya mifugo vinavyozalishwa
aidha wakala utazalisha na kusambaza chanjo dozi milioni za mdondo za kimeta za chambavu na za ugonjwa wa kutupa mimba
pia inategemea kuanza uzalishaji wa chanjo inayokinga kwa pamoja magonjwa ya kimeta na chambavu na kuendeleza majaribio ya kutengeneza chanjo dhidi ya magonjwa ya homa ya mapafu ya ng ombe na sotoka ya mbuzi na kondoo
vile vile tvla itaendelea kufanya tafiti zinazolenga kuthibiti mbung o wanaoeneza ugonjwa wa nagana kwa mifugo na homa ya malale kwa binadamu na namna ya kudhibiti au kutokomeza magonjwa mengine ya mifugo
 usalama wa chakula kitokanacho na mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kufuatilia usafi na usalama wa vyakula vitokanavyo na mifugo na mazao yake
aidha wizara kwa kushirikiana na baraza la taifa la usimamizi wa mazingira nemc mamlaka ya chakula na dawa tfda pamoja na mamlaka za serikali za mitaa ilifanya ukaguzi wa mifugo na mazao yake katika machinjio mbalimbali kwa lengo la kulinda afya ya walaji
katika mwaka jumla ya ng ombe mbuzi kondoo kuku na nguruwe walikaguliwa na kuchinjwa kwa ajili ya soko la ndani na nje ya nchi
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaendelea na kazi za usimamizi na ukaguzi ili kudhibiti usalama wa vyakula vitokanavyo na mifugo ili kulinda afya ya mlaji
mheshimiwa spika wizara imeendelea na ukaguzi na uandikishwaji wa vituo vya kutotolesha vifaranga na mashamba ya kuku wazazi kwa madhumuni ya kuboresha viwango vya mazao yanayozalishwa kwenye tasnia ya kuku
aidha vituo vya kutotolesha vifaranga tisa kati ya na mashamba ya kuku wazazi saba kati ya ya kuku wazazi yamekidhi viwango na kuandikishwa kwa mujibu wa sheria ya magonjwa ya mifugo
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itafuatilia viwango vya ubora wa mazao yanayozalishwa kwenye tasnia ya kuku
 utafiti mafunzo na ugani wa mifugo utafiti 
mheshimiwa spika katika mwaka taasisi ya utafiti wa mifugo tanzania taliri iliendelea kutekeleza miradi mbalimbali ya utafiti katika kanda za ki ikolojia nchini kupitia vituo vyake saba vilivyopo mpwapwa dodoma mabuki mwanza kongwa dodoma tanga naliendele mtwara uyole mbeya na west kilimanjaro
aidha taliri iliendeleza mahusiano na mashirikiano na taasisi za kimataifa hususani taasisi ya kimataifa ya utafiti wa mifugo ilri bill and melinda gates foundation kituo cha kuratibu utafiti wa kilimo kusini mwa afrika ccardesa the african union inter african bureau for animal resources au ibar na tume ya taifa ya sayansi na teknolojia costech ili kutekeleza miradi ya kipaumbele inayohusu utafiti na maendeleo ya uzalishaji wa ng ombe wa maziwa uboreshaji na uzalishaji wa malisho mbuzi kondoo na kuku
 tafiti za uzalishaji wa mbari za mifugo na uhifadhi wa mifugo bora 
mheshimiwa spika katika mwaka taliri iliibua na kuendelea na teknolojia sahihi za kuongeza tija katika uzalishaji wa ng ombe wa maziwa na nyama ambapo jumla ya ng ombe walifanyiwa tafiti katika taasisi sita kati ya saba zilizopo chini ya taliri
aidha jumla ya ng ombe bora wa maziwa walisambazwa kwa wafugaji katika wilaya za morogoro v bagamoyo mufindi mbeya v misungwi dodoma m mpwapwa kongwa ilala kibaha na lushoto 
pia taasisi ilisambaza ng ombe wa nyama kwa ajili ya ufugaji katika wilaya ya mpwapwa
ng ombe aina ya mpwapwa na uzao wake wameendelea kufanyiwa tathmini na kuhifadhiwa katika vituo vya mpwapwa kongwa tanga na uyole
aidha taliri imeendeleza kutekeleza programu yake ya miaka ya uzalishaji wa ng ombe yenye lengo la kuongeza uzalishaji wa maziwa kutoka lita hadi lita katika siku 
taasisi imeendelea kutunza na kuhifadhi mbari za ng ombe mbuzi kondoo na kuku kwa lengo la kutathmini uzalishaji na ukuaji
mheshimiwa spika taliri kwa kushirikiana na taasisi ya kimataifa ya utafiti wa mifugo ilri na wadau wengine hususani wafugaji imeendelea kutekeleza mradi wa miaka mitatu wa kuboresha uzalishaji wa mbari bora za maziwa african dairy genetic gain adgg kwa wafugaji katika halmashauri za jiji la arusha jiji la mbeya manispaa ya iringa halmashauri za miji ya njombe na korogwe na halmashauri za arusha meru tanga muheza korogwe lushoto bumbuli rombo moshi siha hai iringa mufindi mafinga makambako njombe rungwe na mbozi
chini ya ushirikiano huo taliri imepokea pikipiki ambazo zimesambazwa katika kanda zinazotekeleza mradi kwa ajili ya kuwawezesha waratibu kufanya ufuatiliaji ukusanyaji na utunzaji wa kumbukumbu kwenye vijiji vinavyoshiriki kwenye mradi huo
pia au ibar inafadhili mradi wa kuelimisha na kushirikisha wafugaji jinsi ya kuboresha na kuhifadhi mbari za mbuzi aina ya pare white katika wilaya za same na mwanga
mheshimiwa spika katika mwaka taliri ilizalisha na kuhifadhi kosaafu za mbuzi aina ya malya wa asili na chotara katika vituo vya mpwapwa tanga mabuki west kilimanjaro naliendele na kongwa
jumla ya mbuzi jamii ya malya na gogo white wamesambazwa katika wilaya za dodoma m chamwino misungwi morogoro v kibaha na ilala kwa ajili ya kufanyiwa utafiti
pia jumla ya kondoo aina ya red maasai na aina ya black head persian wametunzwa na kuhifadhiwa katika kituo cha taliri west kilimanjaro
mheshimiwa spika katika mwaka vituo vya taliri vya mpwapwa naliendele na uyole vilifanya tathmini ya ubora wa kuku aina za kuchi sasamala kawaida mtewa kishingo bukini kisunzu kuza sukuma msumbiji katewa njachama yangeyange na mandendenga
aidha utekelezaji wa mradi wa miaka minne wenye lengo la kuongeza tija katika uzalishaji wa kuku wa asili african chicken genetic gains acgg chini ya taliri na ufadhili wa bill and melinda gates foundation uliendelea na unahusisha nchi za tanzania ethiopia na nigeria
jumla ya wafugaji wanashiriki katika majaribio yanayohusisha aina tano za kuku kutoka nchini uganda afrika ya kusini ufaransa na brazil
jumla ya kuku aina ya kroiler na sasso wamesambazwa kwa wafugaji
pia wafugaji walipata mafunzo katika kanda ya kusini na wilaya za kilombero mvomero muheza na korogwe
taasisi kwa kushirikiana na wadau wa acgg wamezindua mradi uitwao the agriculture to nutrition project atonu kwa lengo la kutathmini shughuli zinazotekelezwa na acgg
jumla ya kuku walipatiwa chanjo ya kuwakinga na ugonjwa wa mdondo katika vijiji vinne vya wilaya ya nanyumbu ambapo jumla ya sampuli za damu zilikusanywa kwa lengo la kufanya ufuatiliaji na tathmini ya afya za kuku hao kabla na baada ya kupatiwa chanjo
pia utafiti wa nguruwe unaendelea katika vituo vya mpwapwa na uyole ambapo nguruwe wanafanyiwa utafiti wa ukuaji na uhimili wa magonjwa kwa wafugaji katika wilaya za mpwapwa bahi na chamwino
mheshimiwa spika taliri imeibua na kusambaza teknolojia za matumizi sahihi ya malisho ya mifugo nyasi mikunde na miti malisho katika kanda zote za ki ikolojia ikiwa ni pamoja na kuvuna na kuhifadhi chakula cha mifugo wakati wa kiangazi
utafiti wa kuhifadhi malisho ukihusisha wafugaji katika nyanda kame umefanyika katika wilaya za kilwa na maswa ambapo kumekuwepo ongezeko la uzalishaji wa nyasi malisho kutoka tani 
 hadi 
 kwa hekta na tani 
 hadi 
 kwa hekta ya mchanganyiko wa malisho ya mikunde nyasi grass legume mixture
mheshimiwa spika katika mwaka taliri itaendelea kuibua kutathmini na kuendeleza kosaafu bora za mifugo ili kuongeza tija katika uzalishaji wa maziwa nyama mayai na wanyama hai pamoja na kuendeleza uzalishaji wa malisho na mbegu bora za malisho kwa ajili ya nyanda za malisho
aidha taasisi itafanya yafuatayo i kuzalisha mifugo bora kwa kutumia teknolojia ya uhimilishaji uhawilishaji kiinitete moet na matumizi ya madume bora yaliyochambuliwa kijenetiki ii kufanya tafiti zinazolenga kuibua kutathmini kuendeleza na kuhifadhi kosaafu na kuainisha sifa za kosaafu mbalimbali za mifugo na kuibua kujaribu na kusambaza teknolojia za malisho ya mifugo katika kanda za ikolojia iii kutekeleza miradi ya kikanda regional na ushirikiano wa taasisi za kimataifa ilri au ibar bill and melinda miradi ya acgg adgg na cardesa na kuanza kwa mradi mpya wa emrapa brazil tanzania wa kutumia teknolojia zenye kuhusisha kilimo mifugo kuondoa umaskini iv kufanya tafiti shirikishi kwa wafugaji zinazolenga kuwapatia teknolojia bora za mifugo na kuongeza wingi na ubora wa mazao yatokanayo na ng ombe mbuzi kuku nguruwe na malisho pamoja na usindikaji wa mazao ya mifugo na v kusambaza teknolojia sahihi zinazozalishwa vituoni kwa wafugaji ili kuwaongezea kipato na lishe sanjari na kupata masoko ya uhakika ya mazao yao na kutoa elimu inayolenga kuongeza thamani ya mazao ya mifugo kupitia vipindi vya redio luninga vipeperushi na vijarida 
mafunzo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakala wa vyuo vya mafunzo ya mifugo livestock training agency lita imefanya udahili wa wanachuo kati ya hao ni wa stashahada na ni wa astashahada
wanachuo stashahada na astashahada watahitimu mafunzo yao mwezi juni 
vilevile watumishi wanaendelea na mafunzo shahada ya uzamivu wawili shahada ya kwanza na stashahada mmoja 
 aidha wizara kupitia lita imekarabati miundombinu ya vyuo vya mafunzo na kununua vitendea kazi ambapo ukarabati wa maabara tatu za parasitolojia katika kampasi za mpwapwa morogoro na madaba ulifanyika na kuziwekea vifaa vipya
aidha jengo lenye ofisi za wakufunzi lilikarabatiwa katika kampasi ya morogoro
pia kisima cha maji kwa ajili ya wanachuo kilikarabatiwa na kuwekewa pampu mpya katika kampasi ya tengeru
vilevile mabanda mawili kwa ajili ya ufugaji wa nguruwe yalikarabatiwa katika kampasi za buhuri na tengeru
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia lita itadahili wanachuo wa stashahada na astashahada na kutoa mafunzo kwa wafugaji juu ya ufugaji bora wenye tija
aidha itajenga madarasa mawili katika kampasi ya madaba na mpwapwa na kukarabati vitengo vya uzalishaji katika kampasi za tengeru madaba mpwapwa mabuki buhuri kikulula na morogoro
vilevile wakala itawezesha wakufunzi wapya kuhudhuria mafunzo ya mbinu bora za ufundishaji
 huduma za ugani wa mifugo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na halmashauri na sekta binafsi ilitoa elimu kwa wadau kupitia mafunzo mikutano ya uhamasishaji na semina zilizokuwa zikiendeshwa wakati wa maonyesho ya nane nane
aidha wizara imechapisha jumla ya nakala ya vitabu vya ufugaji vya kuku ng ombe nguruwe na mbuzi 
aidha vipeperushi na mabango yamechapishwa na yanaendelea kusambazwa kwa wadau
pia wizara ilirusha hewani vipindi vya redio na sita vya luninga kuhusu tekinolojia za hifadhi na uzalishaji wa malisho uzalishaji wa nyama bora na udhibiti wa magonjwa ya mifugo
vilevile wizara imekamilisha ukarabati wa kituo cha maarifa ya mifugo cha lugoba bagamoyo na inaendelea na ujenzi wa bweni utakaowezesha kituo kutoa elimu kwa wafugaji kwa mwaka
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuratibu na kusimamia utoaji wa huduma za ugani nchini kwa kuandaa na kurusha hewani vipindi vya radio na vya luninga juu ya ufugaji bora wa mifugo na kutoa teknolojia sahihi za uzalishaji wa mifugo
aidha wizara itaendelea kuandaa maonyesho ya nanenane na siku ya chakula duniani
pia wizara itaimarisha na kuboresha mashirikiano miongoni mwa watoa huduma za ugani kwa kuendesha mafunzo mrejesho kwa maafisa ugani wa mifugo katika mamlaka za serikali za mitaa 
vilevile wizara itaandaa miongozo ya mafunzo kuhusu teknolojia zilizoboreshwa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa na mradi wa kuendeleza mbari za uzalishaji wa maziwa katika bara la afrika african dairy genetic gain adgg na mradi wa ushirikishwaji wa sekta binafsi katika kuboresha uhimilishaji public private partinership for artifial insermination delivery paid imetoa mafunzo kwa wataalam juu ya namna nzuri ya kutekeleza utambuzi usajili na ufuatiliaji wa mifugo katika mikoa ya arusha kilimanjaro mbeya morogoro tanga simiyu na shinyanga
pia mafunzo ya utambuzi usajili na ufuatiliaji wa mifugo yametolewa kwa wataalam wa mifugo wa wilaya zote tanzania bara katika mkutano wa wadau wa bodi ya nyama uliofanyika dodoma mwezi januari 
vilevile vifaa vya utambuzi na regista vimesambazwa katika mikoa ya kanda ya kati magharibi kusini kaskazini na nyanda za juu kusini
aidha uhamasishaji wa utekelezaji wa zoezi la utambuzi wa mifugo nchi nzima unaendelea ikiwa ni utekelezaji wa agizo la mhe
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania la kuhakikisha sheria ya utambuzi usajili na ufuatiliaji wa mifugo inatekelezwa na hadi sasa jumla ya mifugo imetambuliwa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuratibu utekelezaji wa mfumo wa utambuzi usajili na ufuatiliaji mifugo kwa njia ya kupiga chapa ya moto na kuvisha hereni ng ombe katika halmashauri zote
aidha wizara itaandaa machapisho ya uhamasishaji na kuendesha kampeni za kuelimisha umma kuhusu mfumo wa utambuzi usajili na ufuatiliaji wa mifugo tanlits katika mikoa yote ya tanzania bara
 usimamizi wa ubora wa mazao taaluma na huduma za veterinari tasnia ya nyama 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuimarisha uwezo wa kiutendaji wa bodi ya nyama tanzania kwa kuweka mfumo wa fedha epicor na kutoa mafunzo ya uendeshaji wa mfumo huo kwa watumishi nane wa bodi pamoja na kuipatia vitendea kazi muhimu
vilevile bodi imetambua na kusajili wadau na minada katika mikoa ya singida dar es salaam dodoma na arusha
aidha bodi imeendelea kutoa mafunzo kuhusu taratibu na viwango vya usafi na uendeshaji wa machinjio bucha na viwanda vya kusindika nyama sheria ya tasnia ya nyama usajili na ukaguzi wa wadau wa tasnia ya nyama kwa watumishi katika mamlaka za serikali za mitaa za mikoa ya pwani dar es salaam morogoro na dodoma pamoja na mafunzo ya ufuatiliaji wa biashara ya mifugo na nyama kwa watumishi nane katika mipaka ya tunduma na kasumulo iliyopo mikoa ya songwe na mbeya
mheshimiwa spika katika mwaka wadau wameelimishwa kuhusu sheria ya nyama na taratibu na viwango vya usafi na uendeshaji wa machinjio bucha na viwanda vya kusindika nyama
pia jumla ya bucha machinjio mbili na mashamba manne ya nguruwe na kuku brick company boko misugusugu na mitoboto katika mikoa ya pwani morogoro singida na dar es salaam yamekaguliwa ambapo bucha machinjio moja na mashamba manne yamekidhi matakwa ya sheria ya tasnia ya nyama
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya nyama imeendelea na kusimamia na kuhamasisha wadau ili kushiriki katika biashara ya nyama ndani na nje ya nchi ambapo hadi kufikia machi jumla ya tani 
 za nyama ziliuzwa nje ya nchi katika nchi za dubai iraq na vietanam ikijumuisha tani 
 za nyama ya mbuzi tani 
 za nyama ya ng ombe tani 
 za nyama ya kondoo na tani 
 za nyama ya punda
pia jumla ya tani 
 za nyama ziliingizwa nchini kutoka nchi za kenya afrika kusini na uingereza zikijumuisha tani 
 za nyama ya nguruwe tani 
 za nyama ya ng ombe na tani 
 za nyama ya kondoo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya nyama itaendelea kuhimiza ulaji wa nyama nchini kwa kutoa elimu kwa wananchi kuhusu umuhimu wa kuzalisha nyama bora safi na salama kusindika na kutengeneza bidhaa mbalimbali za nyama zinazoweza kudumu kwa muda mrefu ili ziweze kuwafikia wananchi katika maeneo mengi zaidi zikiwa katika viwango stahiki ili kujenga afya na lishe na hivyo kuongeza ulaji wa nyama nchini
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuijengea uwezo wa kiutendaji bodi ya nyama kwa kuajiri watumishi 
aidha bodi itasajili wadau wa tasnia ya nyama na vyama vyao kusimamia utekelezaji wa sheria ya tasnia ya nyama sura kutoa mafunzo ya taratibu na viwango vya usafi na uendeshaji wa machinjio bucha na viwanda vya kusindika nyama kwa watumishi kutoka katika mamlaka za serikali za mitaa za mikoa ya kigoma kagera mara mwanza shinyanga iringa mbeya na arusha
pia bodi itaendelea kuhamasisha ulaji nyama bora na salama kwa kutumia vyombo vya habari na matamasha ya nyama kuhamasisha na kutoa mafunzo kwa wafugaji kuhusu ufugaji wa kibiashara na kutambua wafugaji wakubwa na kuwaunganisha na wasindikaji ili kuboresha upatikanaji wa mifugo kusimamia biashara ya mifugo na nyama katika masoko ya ndani na kufuatilia uingizaji na uuzaji nje ya nchi mifugo nyama na bidhaa zake na kuendelea kuimarisha vyama sita vya wadau kitaifa talimeta ccwt tanzeba tapifa pat na tamepa kwa kutoa ushauri na kuratibu maendeleo ya vyama hivyo
 tasnia ya maziwa 
mheshimiwa spika bodi ya maziwa imefanya ukaguzi wa viwanda vya maziwa katika mikoa ya dar es salaam tanga na arusha 
ukaguzi huo pia ulifanyika kwa wafugaji katika mikoa ya dar es salaam tanga na pwani na vituo sita vya kukusanyia maziwa mkoani tanga
aidha bodi imesajili wadau ambao ni wazalishaji wa maziwa wasambazaji wa maziwa vituo vya kukusanyia maziwa waingizaji wa maziwa kutoka nje wauza pembejeo na vyombo vya kusafirishia maziwa 
pia bodi ya maziwa imeendelea kusimamia uingizaji wa maziwa kutoka nje ya nchi kwa kutoa vibali vyenye thamani ya shilingi katika kipindi cha mwezi julai hadi machi 
mheshimiwa spika katika mwaka itasimamia sheria ya maziwa na kanuni kwa kutoa elimu kupitia programu thelathini za redio program nne za television na matangazo thelatini ya redio na televisheni itawezesha uanzishwaji wa vyama vya wadau majukwaa ddf na kuimarisha vyama viwili vya kitaifa tampa na tamproda itatoa mafunzo na vifaa kwa wakaguzi wa maziwa pamoja na kuanzisha mfumo wa ukaguzi katika kanda za kaskazini mashariki na kanda ya ziwa
aidha itatoa mafunzo ya teknolojia za usindikaji na udhibiti wa ubora kwa wasindikaji wadogo kutoka kanda za kaskazini mashariki na ziwa na itawezesha huduma za uendelezaji wa biashara kwa kuwaunganisha wadau na huduma za kibenki
pia bodi itafanya ukaguzi katika miji mitano arusha dar es salaam kilimanjaro mwanza na zanzibar ili kubaini uingizwaji wa maziwa usiofuata utaratibu
taaluma na huduma za veterinari 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia baraza la veterinari tanzania imesajili madaktari wa mifugo wapya na kufikisha idadi ya madaktari walioko nchini
aidha imesajili vituo vya kutolea huduma za mifugo na kuoodhesha au kuandikisha wataalam wasaidizi na kufanya idadi yao kufikia 
vilevile wakaguzi wamepewa leseni za kuwawezesha kutoa huduma za mifugo
aidha barara la veterinari lilifanya ukaguzi wa mitaala katika vyuo saba vya mafunzo ya mifugo vya kaole bagamoyo canre dar es salaam visele mpwapwa lita mpwapwa morogoro tengeru na chuo kikuu cha kilimo sokoine sua
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia baraza la veterinari tanzania itakagua na kutambua vituo vya mafunzo ya mifugo na mitaala inayotumika kufundishia na itasajili madaktari wa mifugo kuandikisha na kuorodhesha wataalamu wasaidizi na kutoa leseni kwa wakaguzi wa nyama kwa wataalam wa maabara na kwa wahimilishaji na kusajili vituo vya kutolea huduma za mifugo
aidha itafanya ukaguzi katika vituo vya kutolea huduma za mifugo na uzingatiaji wa maadili ya taaluma husika katika kanda zote nane za ikolojia ya kilimo agro ecological zones
 fungu uvuvi 
 sera mikakati na programu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kusimamia utekelezaji wa sera ya taifa ya uvuvi ya mwaka kwa lengo la kuimarisha usimamizi na matumizi endelevu ya rasilimali za uvuvi
pia wizara imesambaza kwa wadau nakala za sera ya taifa ya uvuvi ya mwaka nakala za fursa za uwekezaji katika sekta ya uvuvi na nakala za mpango wa kusimamia samaki wanaopatikana katika tabaka la juu la maji
katika mwaka wizara itakamilisha mandalizi ya mkakati wa kutekeleza sera ya uvuvi ya mwaka 
vilevile mamlaka ya usimamizi wa uvuvi bahari kuu itakamilisha sera ya kusimamia uvuvi wa bahari kuu
 sheria na kanuni za sekta ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka muswada wa sheria ya taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania ulipitishwa na bunge na kusainiwa na mhe
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kuwa sheria ya taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania na
 ya mwaka 
notisi ya tarehe ya kuanza kutumika sheria ya tafiri tanzania fisheries research institute commencement date notice imetolewa kwenye tangazo la serikali na
 la mwaka 
aidha wizara kwa kushirikiana na wadau imefanya marekebisho ya sheria za hifadhi za bahari na maeneo tengefu na
 ya mwaka na mapendekezo ya marekebisho yamewasilishwa serikalini kwa hatua husika
pia wizara imeainisha maeneo yanayohitaji marekebisho katika sheria ya mamlaka ya uvuvi wa bahari kuu the deep sea fishing authority act sura kwa ajili ya kujadiliwa na wadau
vilevile marekebisho ya kanuni za mamlaka ya uvuvi wa bahari kuu the deep sea fishing authority regulations yamefanyika na kutangazwa katika gazeti la serikali na
 la mwaka na pia wizara imeendelea kuhamasisha wadau wa sekta ya uvuvi kuhusu sera sheria na kanuni za uvuvi athari za uvuvi haramu na faida za uvuvi endelevu kupitia mikutano vikao na maonesho ya nanenane na siku ya mvuvi duniani ambapo jumla ya wadau walipata elimu hiyo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha mapitio ya sheria ya uvuvi na
 ya mwaka sheria ya hifadhi za bahari na maeneo tengefu na
 ya mwaka na sheria ya mamlaka ya kusimamia uvuvi katika bahari kuu na
ya mwaka na marekebisho yake ya mwaka 
aidha itaandaa kanuni mpya za kutekeleza sheria ya uvuvi na ya mwaka 
pia itaendeleza taratibu za kuanzisha shirika la uvuvi tanzania kwa lengo la kuwa na meli za kitaifa national fleet zitakazokuwa zinavua bahari kuu kwa utaratibu wa ubia na sekta binafsi
kuwepo kwa meli za kitaifa kutasaidia kuongeza upatikanaji wa samaki hususan kutoka ukanda wa uchumi wa bahari na hivyo kuongeza ajira malighafi kwa ajili ya viwanda pato la taifa na kuboresha lishe
 uzalishaji na biashara ya mazao ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya tani za samaki wenye thamani ya shilingi trilioni 
 zilivunwa na wavuvi ikilinganishwa na tani 
 za samaki wenye thamani ya shilingi trilioni 
 waliovunwa mwaka kiambatisho na
 a na b
pia jumla ya tani 
 za samaki na mazao ya uvuvi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 yaliuzwa nje ya nchi na kuliingizia taifa jumla ya shilingi bilioni 
 ikiwa ni ushuru kiambatisho na
 a na b
aidha kanzidata ya takwimu za uzalishaji na uuzaji wa mazao ya uvuvi imeendelea kuboreshwa kwa lengo la kuimarisha uhifadhi na upatikanaji wa takwimu za uvuvi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutoa elimu kwa wavuvi na wadau wengine wa uvuvi kuhusu njia endelevu za uvunaji kwa lengo la kuwezesha sekta hii kutoa mchango wake ipasavyo katika pato la taifa kuongeza ajira kipato na uhakika wa chakula na lishe
jumla ya wavuvi walipatiwa mafunzo kuhusu usimamizi wa uvuvi unaozingatia ikolojia na mazingira ecosystem approach to fisheries management katika halmashauri za wilaya za mkinga mtwara kilwa kinondoni kigambaoni na temeke 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutekeleza mpango wa kusimamia uvuvi wa samaki wanaopatikana katika tabaka la juu la maji pelagic fishery management plan mpango wa kusimamia uvuvi wa pweza octopus fishery management plan na mpango wa kusimamia uvuvi wa kambamiti prawn fishery management plan kwa lengo la kuhakikisha kuwa aina ya samaki walioainishwa kwenye mipango hiyo wanavuliwa kwa kufuata sheria kanuni na taratibu zinazoongoza uvuvi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuratibu na kusimamia uvunaji na matumizi endelevu ya raslimali za uvuvi nchini
aidha kwa kushirikiana na mamlaka za serikali za mitaa itafanya sensa saba za uvuvi na kufuatilia ukusanyaji na uchakataji wa takwimu za uvuvi katika maeneo ya maji makubwa na madogo
 ukuzaji wa viumbe kwenye maji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taasisi za serikali vikundi mbalimbali pamoja na watu binafsi imeendelea kuhimiza na kusimamia shughuli za ukuzaji viumbe kwenye maji zikiwemo ufugaji samaki kambamiti kilimo cha mwani na ukuzaji wa chaza wa lulu kwa lengo la kuongeza upatikanaji wa samaki kwa ajili ya lishe ajira kipato kwa wananchi na kuchangia pato la taifa
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha na kuongeza miundombinu ya uzalishaji wa vifaranga bora vya samaki kwa kujenga mabwawa na kuweka matenki katika vituo vya serikali vilivyopo bagamoyo pwani kingolwira morogoro machui tanga mwamapuli tabora nyamirembe geita nyengedi lindi na ruhila ruvuma
aidha vitotoleshi incubators vya samaki aina ya perege vyenye uwezo wa kuzalisha vifaranga kwa mwaka katika kituo cha kingolwira vimewekwa
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya vifaranga vya samaki na kambamiti vimezalishwa na vituo vya serikali na sekta binafsi ikilinganishwa na jumla ya vifaranga vilivyozalishwa mwaka 
kushuka kwa uzalishaji wa vifaranga kilisababishwa na kufungwa kwa kituo cha kingolwira morogoro ili kupisha maboresho ya miundombinu ya maji na umeme kutokupatikana kwa chakula cha samaki cha ruzuku kwa sekta binafsi na baadhi ya mabwawa kubomoka kutokana na mafuriko
aidha kati ya vifaranga vilivyozalishwa na vituo vya serikali kituo cha ruhila songea mwamapuli igunga machui tanga na tafiri mwanza 
vifaranga hivi vilisambazwa kwa wafugaji wa samaki katika mikoa ya mbeya iringa tanga tabora njombe singida ruvuma na mwanza
mheshimiwa spika sekta binafsi vilevile imezalisha vifaranga kutoka makampuni ya eden dar es salaam roela mwanza sisso kigoma mjini kasulu na dola kigoma pwani kisarawe soffa ruvuma chifive consultant mara safina big fish dar es salaam kitungwa morogoro na lamadi simiyu 
aidha kampuni ya alphakrust ltd ilizalisha vifaranga post larvae vya kambamiti na kupandikizwa katika mabwawa ya kampuni na vingine kusambazwa kwa wafugaji binafsi waliopo mkoa wa pwani
mheshimiwa spika uzalishaji na usafirishaji wa mazao ghafi ya mwani nje ya nchi umeongezeka kutoka tani 
 zenye thamani ya shilingi milioni mwaka hadi tani 
 zenye thamani ya shilingi milioni mwaka 
aidha kiwango cha uzalishaji wa samaki kimefikia tani zenye thamani ya shilingi bilioni ukilinganisha na tani 
 zenye thamani ya shilingi bilioni 
 mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha jumla ya mabwawa ya samaki yamechimbwa katika mikoa ya geita ruvuma mara pwani tanga dodoma morogoro tabora dar es salaam mabwawa na kigoma na kufikisha jumla ya mabwawa yakilinganishwa na mabwawa ya mwaka kiambatisho na
mheshimiwa spika katika jitihada za serikali za kupanua wigo wa ufugaji samaki hapa nchini teknolojia ya ufugaji samaki kwenye vizimba cage fish culture technology kwa ajili ya kufuga samaki aina ya sato imeanza kutekelezwa kwa kuhusisha sekta binafsi na suma jkt katika ukanda wa ziwa victoria tanganyika na nyasa
teknolojia hii inawezesha uzalisha wa samaki wengi kwenye eneo dogo la maji low volume high density
ili kuwa na ufanisi katika utekelezaji wa teknolojia hii wizara inashirikiana na sekta mtambuka ambazo ni taasisi za serikali kama baraza la mazingira la taifa nemc taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania tafiri na wizara ya maji
hadi sasa jumla ya vizimba vimewekwa katika maziwa ya victoria tanganyika na nyasa 
mheshimiwa spika katika ziwa victoria jumla ya makampuni binafsi sita yameweka vizimba ya mpanju fish farm ilemela kirio makori wambura sengerema aquasol co
ltd bunda vend commodities ltd katwe simon mseti wangwe ilemela rehema kassimu sengerema na suma jkt bunda ambapo suma jkt inamiliki vizimba na inasimamia vizimba vinavyomilikiwa na kijiji cha karukekere wilaya ya bunda na vizimba vinavyomilikiwa na kikundi cha kijiji cha kemondo bukoba vijijini
katika ziwa nyasa kampuni ya rofacol tanzania co
ltd imeweka vizimba na katika ziwa tanganyika kampuni ya qp group co
ltd imeweka vizimba 
mheshimiwa spika ili kuimarisha na kudhibiti usalama wa soko la ndani na nje kwa mazao yatokanayo na ukuzaji viumbe kwenye maji wizara imefanya yafuatayo i kupitia mpango wa ufuatiliaji ubora wa mazao ya kambamiti kutoka kwenye mabwawa ya kambamiti ya kampuni ya alphakrust yaliyopo katika wilaya ya mafia kwa kuchunguza mabaki ya madini tembo na kemikali ili kuhakikisha kuwepo kwa soko la jumuiya ya nchi za ulaya na mazao yaliyokuwa salama kwa walaji ii kutoa mafunzo ya kudhibiti magonjwa na usalama wa mazingira ya ufugaji samaki kwa mameneja wa vituo vya kuzalisha vifaranga jijini dar es salaam iii kupitia na kuboresha kanuni za ufugaji samaki katika vizimba vya jumuia ya afrika mashariki cage fish farming guidelines for east african community iv kupitia na kuboresha mwongozo wa ukuzaji viumbe kwenye maji bahari chini ya mradi wa swiofish na v wizara imeingia makubaliano na halmashauri ya wilaya ya chato ili kuendeleza kituo cha ufugaji samaki cha nyamirembe kwa lengo la halmashauri kusimamia na kuendesha kituo hicho
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya wananchi wamepata elimu ya ukuzaji viumbe kwenye maji kupitia mafunzo ya moja kwa moja vituo vya serikali makao makuu maonesho ya nane nane na siku ya mvuvi duniani
aidha katika kuendeleza ukuzaji viumbe kwenye maji bahari vikundi vinavyozalisha zao la mwani vilipata mafunzo ya kuongeza thamani kwa kutengeneza sabuni na shampoo kutoka katika wilaya ya kilwa lindi
vilevile jumla ya vikundi vyenye wanachama vimeundwa katika mikoa ya ruvuma morogoro mbeya tanga dar es salaam mara lindi njombe na geita kwa ajili ya kuendeleza kuendeleza ufugaji wa samaki kwenye maji baridi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itatekeleza kazi zifuatazo i kuimarisha na kuendeleza vituo saba vya ufugaji samaki vya ruhila songea mwamapuli tabora kingolwira morogoro nyengedi lindi machui tanga mbegani bagamoyo i na nyamirembe chato kwa kuvipatia vitendea kazi na kuimarisha miundombinu ili viweze kuzalisha vifaranga milioni ii kuanisha kuyatambua kwa kufanya upembuzi yakinifu na tathmini ya mazingira kuingiza kwenye ramani na kuyatangaza kwenye gazeti la serikali maeneo yanayofaa kwa ufugaji samaki kwenye vizimba katika ziwa victoria iii kuwezesha vituo vinne vya ufugaji samaki wa maji baridi vya bukoba kilimanjaro mwanza na mara kwa kuwapatia usafiri na vitendea kazi iv kutoa ruzuku ya tani za chakula cha samaki kwa wafugaji v kuzalisha na kupandikiza vifaranga vya samaki katika malambo na mabwawa ya asili kumi katika mikoa ya shinyanga tanga lindi mtwara songwe manyara arusha pwani simiyu na mwanza na kwenye skimu tano za umwagilianji miwa na mpunga namtumbo kilombero lower moshi korogwe na mvomero ili kuongeza upatikanaji wa samaki na vi kuhamasisha ufugaji mseto wa samaki na kilimo cha mpunga katika wilaya za igunga na mbarali
 uwezeshaji wa wavuvi wadogo na wakuzaji viumbe kwenye maji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuhamasisha wavuvi kuwekeza katika ununuzi wa zana bora za uvuvi ili waweze kuvua kwenye maji ya kina kirefu katika maziwa na bahari ambapo idadi ya boti zenye injini imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka ambayo ni sawa na ongezeko la asilimia 
pia wizara kupitia mamlaka ya kusimamia uvuvi wa bahari kuu imeweka jumla ya vifaa vya kuvutia samaki fish aggregating devices fads ili kuvutia samaki wakusanyike mahali pamoja na hivyo kuwarahishia wavuvi kuwafikia kwa urahisi
vifaa hivyo vimewekwa katika eneo la mfano la bagamoyo na wavuvi wameendelea kuhamasishwa kuhusu matumizi ya teknolojia hiyo
aidha wizara inaendelea na mpango wa kutoa ruzuku kwa vikundi vya wavuvi ambapo jumla ya injini zimelipiwa na kuchukuliwa na vikundi kutoka halmashauri za wilaya za mafia nkasi muheza bagamoyo na manispaa za dar es salaam kati ya injini zilizonunuliwa na serikali katika mwaka 
wizara inaendelea kuwasiliana na halmashauri husika ili kukamilisha mipango na vikundi vyao ili kulipia asilimia na kuzichukua injini zilizobaki
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa ushauri wa kisera sheria kanuni na miongozo ya utunzaji na uhifadhi wa mazao ya uvuvi katika masoko ya kimataifa ya magogoni dar es salaam na kirumba mwanza masoko madogo ya mazao ya uvuvi na kwenye mialo ya kupokelea samaki katika ukanda wa ziwa victoria ukanda wa pwani na ziwa tanganyika 
aidha wizara imeanza ukarabati wa soko la samaki la kasenda katika wilaya ya chato mkoa wa geita
soko hili litakuwa na uwezo wa kupokea samaki kutoka mialo ya kome mchangani chakazimbwe zilagula kasarazi yozu na visiwa vingine katika ziwa victoria
mheshimiwa spika jumla ya wavuvi wamepatiwa mafunzo kuhusu teknolojia sahihi ya ukaushaji wa dagaa katika mikoa ya mara mwanza kagera na kigoma 
aidha vichanja vimejengwa kwa ajili ya kukaushia dagaa katika wilaya za musoma bukoba na mwanza 
kutokana na mafunzo hayo tanuru moja la kukaushia dagaa limejengwa katika eneo la kimoyomoyo wilaya ya muleba banda la kuhifadhia dagaa limejengwa katika eneo la kubumbilo wilaya ya muleba
pia wachakataji kutoka mikoa ya geita mwanza kagera na mara wamepewa mafunzo kuhusu matumizi ya vifungashio ili kuongeza thamani na ubora wa mazao ya uvuvi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuhamasisha wavuvi na wadau wengine wa uvuvi kuwekeza katika sekta ya uvuvi
aidha wizara itatoa mafunzo kuhusu upatikanaji na matumizi ya teknolojia na miundombinu inayofaa kwa ajili ya uandaaji uchakataji usambazaji na upatikanaji wa masoko ya samaki na mazao yake wa uvuvi
vilevile wizara itatoa mafunzo kwa wadau juu usalama na ubora wa mazao ya uvuvi
pia wizara itaendelea kuwezesha wavuvi wadogo kupata zana za uvuvi kupitia mpango wa ruzuku
 usimamizi wa rasilimali za uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka ili kuwa na uvuvi endelevu wa samaki aina ya kambamiti wizara ilikubaliana na wadau kufungua uvuvi wa kambamiti ambao ulifungwa mwaka kwa wavuvi wakubwa na kati kufuatia kupungua kwa rasilimali hiyo
hatua hiyo ilifikiwa kufuatia taarifa ya utafiti kuonesha kuongezeka kwa rasilimali hiyo
masharti yaliyowekwa ni i kuanza na meli za wavuvi wa kati na wakubwa ii uvuvi huo kufanyika kwa kipindi cha miezi mitano kuanzia aprili hadi agosti iii kufunga uvuvi huo kwa miezi saba kuanzia mwezi septemba hadi machi kila mwaka kwa wavuvi wote
tangazo kwa umma kuhusu kufunguliwa kwa uvuvi huo lilitolewa mwezi machi ambapo jumla ya maombi kumi yalipokelewa na kufanyiwa uhakiki kabla ya kuruhusiwa kufanya uvuvi wa kambamiti
mheshimiwa spika wizara imeandaa rasimu ya mwongozo wa ufundishaji wa masuala ya usimamizi wa uvuvi unaozingatia ikolojia na mazingira kwa lengo la kuwezesha kutoa mafunzo sahihi kuhusu dhana ya usimamizi wa uvuvi unaozingatia ikolojia na mazingira kwa wadau wote nchini
aidha wizara imetoa elimu kuhusu dhana ya usimamizi wa uvuvi unaozingatia ikolojia na mazingira kwa wavuvi kutoka halmashauri za wilaya za mkinga mtwara kilwa kinondoni kigamboni na temeke 
pia uhamasishaji kuhusu dhana hiyo ulifanyika kwa madiwani na viongozi wa ngazi za juu katika halmashauri ya mkinga
mheshimiwa spika wizara imeandaa rasimu ya mwongozo wa kitaifa wa usimamizi shirikishi wa rasilimali za uvuvi kwa lengo la kuimarisha usimamizi shirikishi wa rasilimali za uvuvi kupitia vikundi shirikishi vya rasilimali za uvuvi beach management units bmus
wizara kupitia mradi wa south west indian ocean fisheries governance and shared growth swiofish ilifanya tathmini ya utendaji kazi wa vikundi vya usimamizi shirikishi wa rasilimali za uvuvi bmus na kubainika kuwa uongozi uliokuwa madarakani kwa bmus nyingi umemaliza muda wake
kutokana na hali hiyo bmus kutoka halmashauri zinazotekeleza mradi wa swiofish za mkinga tanga jiji pangani bagamoyo na lindi vijijini ziliwezeshwa kufanya chaguzi za viongozi na hivyo kuzifanya kutekeleza majukumu ya kusimamia uvuvi endelevu kwa mujibu wa sheria na kanuni za uvuvi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuratibu na kusimamia upatikanaji wa takwimu na taarifa sahihi za sekta ya uvuvi kwa kutoa mafunzo kwa wakusanyaji kutoka halmashauri za ukanda wa pwani ya bahari ya hindi
aidha wizara kupitia mradi wa kuhifadhi mazingira ya ziwa victoria lake victoria environmental management project na swiofish imefanya sensa za uvuvi katika ukanda wa ziwa victoria na pwani ya bahari ya hindi
matokeo ya sensa yameonesha kuongezeka kwa nguvu ya uvuvi nyavu wavuvi 
 na vyombo vya uvuvi katika ukanda wa bahari ya hindi ukilinganisha na sensa ya uvuvi ya mwaka 
katika ukanda wa ziwa victoria kwa upande wa tanzania matokeo yameonesha kuongezeka pia kwa nguvu ya uvuvi ikilinganishwa na sensa ya mwaka 
ongezeko hili kwa upande wa pwani ya bahari ya hindi linaashiria kwamba watu wengi zaidi wanavutiwa kujihusisha na shughuli za uvuvi
ongezeko hili kwa upande wa ziwa victoria linatishia uendelevu wa raslimali za uvuvi kwani kuna ongezeko kubwa la matumizi ya nyavu haramu zisizoruhusiwa kisheria kama vile makokoro nyavu za timba utali nyavu zenye macho madogo pamoja na kuunganisha nyavu vertical integration
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuratibu na kusimamia uvunaji na matumizi endelevu ya rasilimali za uvuvi ikiwemo uvuvi wa samaki aina ya kambamiti kuendelea kuhamasisha jamii za wavuvi kusimamia kuendeleza na kutunza rasilimali za uvuvi kwa kuzingatia mfumo wa ikolojia na mazingira nchini kupitia upya mfumo wa ufanyaji kazi wa vikundi vya usimamizi wa rasilimali za uvuvi kulingana na mwongozo mpya wa bmu kufanya sensa za uvuvi na kufuatilia ukusanyaji na uchakataji wa takwimu za uvuvi katika maeneo ya maji makubwa na madogo na kuboresha mfumo wa wizara wa ukusanyaji na uhifadhi wa takwimu za uvuvi
 usimamizi wa uvuvi katika bahari kuu 
mheshimiwa spika mamlaka ya usimamizi wa uvuvi katika bahari kuu kwa kushirikiana na taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania tafiri inafanya tafiti za uwezekano wa kutambua maeneo mapya ya uvuvi na samaki wanaoweza kupatikana katika maeneo hayo
tafiti hizo zinahusisha uwekaji wa vifaa vya kuvutia samaki na kutambua maeneo yenye kutembelewa na samaki hasa aina ya jodari
hatua hizi zinasaidia kuwarahisishia wavuvi kupunguza gharama na muda wa kutafuta samaki
aidha kupitia tafiri fads zipatazo zimetengenezwa kati ya hizo fads zimewekwa maeneo ya bagamoyo katika mkoa wa pwani na zitawekwa nungwi zanzibar
mheshimiwa spika mamlaka kwa kushirikiana na wwf imefanya tathimini ya mnyororo wa thamani ya samaki aina ya jodari na jamii zake kwa kuwajengea uwezo watafiti na watalaam wa uvuvi kuhusu utafiti na uhifadhi wa raslimali za uvuvi kwenye bahari kuu kutoa elimu ya biashara kwa wadau kufanya bandari ya dar es salaam ivutie meli za uvuvi kutoka bahari kuu kwa kuweka miundombinu ya kupokea na kuhifadhi samaki na kuboresha uratibu udhibiti na doria katika bahari kuu
mheshimiwa spika mamlaka ya kusimamia uvuvi wa bahari kuu imeimarisha ulinzi wa rasilimali za uvuvi wa bahari kuu kwa kufanya doria za angani na baharini
katika kipindi cha mwaka jumla ya masaa ya doria za angani na baharini zilifanyika kwa kushirikiana na kamisheni ya bahari ya hindi indian ocean commission ioc
nchi zilizoshiriki katika doria hizo ni comoro madagaska ushelisheli kenya msumbiji na tanzania
kuimarika kwa doria kumepelekea kuongezeka kwa meli zinazokata leseni hivyo kuongeza mapato ya serikali
aidha mamlaka imo katika hatua za kufunga mtambo mkubwa na wa kisasa themi web centre kwa ajili ya kuimarisha ulinzi katika bahari kuu utakaohusisha wizara zetu mbili za uvuvi za serikali ya muungano wa tanzania smt na serikali ya mapinduzi ya zanzibar smz marine polisi jeshi la wanamaji navy mrcc sumatra na kikosi maalum cha kuzuia magendo kmkm ili kufuatilia zaidi mienendo ya meli za uvuvi na kudhibiti uvuvi haramu
mheshimiwa spika wizara kupitia mamlaka ya kusimamia uvuvi wa bahari kuu imechukua hatua za kuzifanyia marekebisho baadhi ya kanuni za mamlaka yanayolenga kuongeza mapato kwa nchi yetu na kutoa ajira kwa wananchi wetu
miongoni mwa marekebisho hayo ni kuzitaka meli zinazokata leseni za uvuvi wa bahari kuu kushusha samaki wasiolengwa katika bandari za tanzania kutoza mrahaba kwa samaki watakaovuliwa katika bahari kuu kuruhusu uvuvi wa kukokota kwa nyavu za juu mid and surface trawling na kuajiri vijana wa kitanzania ili kufanyakazi melini
wizara kwa kushirikiana na wizara ya ujenzi mawasiliano na uchukuzi wamekubaliana kuboresha gati na
sita katika bandari ya dar es salam na gati namba tatu ya zanzibar ili ziweze kuhudumia meli za uvuvi wa bahari kuu
matumizi ya bandari zetu yatawezesha meli za uvuvi wa bahari kuu zinazokuja kushusha samaki wanaolengwa na wasiolengwa kununua mafuta chakula na maji na hivyo kuongeza mapato kwa nchi yetu
mheshimiwa spika katika mwaka mamlaka itashiriki katika kufanya mapitio ya sheria na kanuni za uvuvi wa bahari kuu na kuboresha mfumo wa kufuatilia meli zinazovua katika bahari kuu vessel monitoring sytem vms
vilevile kwa kushirikiana na wakala wa elimu na mafunzo ya uvuvi kampasi ya mbegani itatoa mafunzo ya uvuvi wa bahari kuu kwa wavuvi kuendesha doria za anga na itahamasisha wadau kuwekeza kwenye uvuvi wa bahari kuu
aidha mamlaka itaendelea kushirikiana na nchi wanachama wa kamisheni ya usimamizi wa uvuvi wa samaki aina ya jodari katika bahari ya hindi ya indian ocean tuna commission mashirika ya kikanda na kimataifa katika usimamizi na matumizi endelevu ya rasilimali za uvuvi wa bahari kuu na usimamizi wa mazingira
pia itaboresha na kusimamia ukusanyaji takwimu na maduhuli katika uvuvi wa bahari kuu
 hifadhi za bahari na maeneo tengefu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia kitengo cha hifadhi za bahari na maeneo tengefu mpru iliendelea kusimamia rasilimali za bahari na mwambao zilizomo katika maeneo yaliyohifadhiwa ambayo ni hifadhi za bahari tatu na maeneo tengefu pamoja na maeneo yaliyoko jirani na mipaka ya maeneo hayo
jumla ya doria za baharini na nchi kavu zenye siku kazi zilifanyika
matokeo ya doria hizo ni pamoja na kukamatwa kwa watuhumiwa waliokuwa wakijishughulisha na uvuvi haramu na kufikishwa kwenye vyombo vya sheria
vilevile doria hizo zilihusisha ukamataji wa nyavu ndogo na makokoro vyombo vya uvuvi samaki waliovuliwa kwa vilipuzi kilo samaki waliovuliwa kwa juya kilo detonator za kutengenezea vilipuzi vipande fito za mikoko na mbao za mikoko
mheshimiwa spika wizara inaendelea na taratibu za kutangaza maeneo tengefu matatu ya visiwa vya nyuni ukuza na simaya
pia kitengo kiliendelea kutangaza vivutio na fursa za utalii zilizomo katika maeneo yaliyohifadhiwa na kuhamasisha wawekezaji kuwekeza katika ujenzi wa hoteli ndani ya hifadhi eco lodge ili kuongeza kasi ya uendelezaji wa maeneo tengefu yenye vivutio
katika kipindi hicho eco lodge yenye hadhi ya nyota tano ilifunguliwa katika eneo tengefu la shungumbili lililoko wilayani mafia
mheshimiwa spika mpru iliendelea kuwezesha jamii kwa njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na mgao wa mapato ya maduhuli kiasi cha shilingi 
 zilizotokana na shughuli za utalii
aidha utekelezaji wa miradi inayoibuliwa na vijiji vilivyopo ndani ya hifadhi ya bahari ya kisiwa cha mafia hibama umeanza kufanyika kwa kukamilisha miradi ya ujenzi wa madarasa matatu katika shule ya msingi kibaoni na ghala la kutunzia mwani kwenye kijiji cha jibondo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mpru itaendelea kusimamia kulinda na kuhifadhi rasilimali zilizomo katika maeneo tengefu kwa kufanya doria zenye siku kazi kutangaza vivutio vya utalii vilivyomo katika maeneo ya hifadhi kushirikisha jamii na wadau katika usimamizi wa raslimali za bahari kukamilisha taratibu za kutangaza maeneo ya visiwa vya ukuza nyuni na simaya kuwa maeneo tengefu kuperemba na kufuatilia raslimali za bahari na kupanua shughuli za usimamizi wa rasilimali za uvuvi na uhifadhi hadi kwenye maeneo ya maji baridi kama maziwa mito na maeneo oevu
 kuimarisha ulinzi wa rasilimali za uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuimarisha vituo vya usimamizi wa railimali za uvuvi kwa kuvipatia vitendea kazi na kufanya ukarabati wa miundombinu katika vituo vya kasanga rukwa buhingu kigoma mbambabay ruvuma kipili rukwa ili kuviwezesha kuendesha oparesheni za kudhibiti vitendo vya uvuvi haramu na utoroshaji wa mazao ya uvuvi katika maeneo ya mipakani
vilevile wizara imeanzisha vituo viwili vya geita na mbeya kwa kupeleka watumishi na kuvipatia vitendea kazi
aidha vituo hivyo kwa kushirikiana na wadau wengine wa sekta ya uvuvi wakiwemo ofisi ya rais tamisemi na wizara ya mambo ya ndani imeendesha doria za kawaida zenye siku kazi katika maeneo ya maji makubwa ya ziwa victoria ziwa tanganyika ziwa nyasa na ukanda wa bahari ya hindi
operesheni hizo zimewezesha kukamatwa kwa zana haramu zikiwemo kokoro kamba za kokoro mita nyavu ndogo za makila nyavu ndogo za dagaa chini ya mm nyavu za utali vyandarua mitungi ya gesi baruti detonators compressors kilo za urea regulators jozi za viatu vya kuogelea na boti 
pia kilo za sangara wachanga kilo za dagaa kilo za kaa kilo za majongoo bahari na makombe 
kutokana na uhalifu huo jumla ya watuhumiwa walikamatwa kesi zimefunguliwa mahakamani nyavu haramu ziliteketezwa kwa moto kwa amri ya mahakama na samaki waligawiwa kwa wananchi na taasisi za serikali ikiwemo magereza shule na vituo vya watoto yatima
mheshimiwa spika katika udhibiti wa uingizaji na matumizi ya nyavu haramu za uvuvi nchini wizara imeweka utaratibu kwa wafanyabishara wa nyavu kupata vibali vya kuagiza nyavu kabla ya kuagiza akieleza aina ya nyavu ukubwa wa macho na idadi
aidha mzigo husika hufanyiwa ukaguzi wa kuhakiki usahihi wa taarifa na uhalali wa zana hizo
aidha kaguzi za kuhakiki uingizaji wa vyavu za uvuvi hufanyika kwenye bandari maghala na maduka na viwanda vinavyotengeneza nyavu za uvuvi
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa udhibiti wa uvuvi na maendeleo shirikishi kusini magharibi mwa bahari ya hindi south west indian ocean fisheries governance and shared growth swiofish iliwezesha kikosi kazi cha kushughulikia uhalifu wa kimazingira ikiwemo uvuvi wa mabomu multi agency task team matt kinachoundwa na wajumbe kutoka ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora wizara za kilimo mifugo na uvuvi mambo ya ndani ulinzi na jeshi la kujenda taifa katiba na sheria maliasili na utalii nishati na madini pamoja na ofisi ya mkurugenzi wa mashtaka na mwanasheria mkuu wa serikali kufanya doria katika mikoa ya dar es salaam na mtwara iliyowezesha kukamatwa kwa vifaa vinavyotumika katika utengenezaji wa milipuko ya kienyeji ya tambi detonators milipuko v mitungi ya gesi regulator fuses kilo za mbolea scoop nets injini boti na miwani ya kuzamia 
idadi ya watuhumiwa waliokamatwa ni na kesi zinaendelea mahakamani
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na kikosi kazi cha kushughulikia uharibifu wa mazingira multi agency task team matt iliendelea kutekeleza mkakati wa kutokomeza uvuvi wa baruti katika maeneo ya ukanda wa pwani ya bahari ya hindi kwa kufuatilia vyanzo vya vilipuzi hususan katika maeneo ya machimbo na sehemu za hifadhi za milipuko
katika kutekeleza mkakati huo wachimbaji wa madini na wahifadhi wa milipuko katika machimbo ya mererani arusha walihamasishwa namna ya kushughulikia na kuisimamia milipuko
aidha wizara ilishiriki kikao cha mawaziri kilichoandaliwa na ofisi ya makamu wa rais mazingira kuhusu hatua za kupambana na uvuvi haramu wa kutumia milipuko bahari ya hindi na kukubaliana kubuni mbinu na kuweka mikakati na mipango ya muda mfupi na muda mrefu ikiwemo kuliomba jeshi la wananchi wa tanzania kufanya operesheni maalum ya kuwasaka na kuwakamata wavuvi haramu kwa lengo la kukabiliana na changamoto zinazosababishwa na uvuvi huo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaimarisha vituo vya ulinzi wa rasilimali za uvuvi na kufanya doria zenye siku kazi ili kudhibiti uvuvi na biashara haramu katika maeneo ya maji baridi maji ya kitaifa na maeneo ya mipakani
aidha kuwezesha kikundi kazi cha kudhibiti uvuvi haramu na uharibifu wa mazingira kutekeleza kazi zake kwa kufanya operesheni kwa mwaka
 kusimamia ubora na usalama wa mazao ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuratibu na kusimamia ubora usalama na viwango vya samaki na mazao yake ili kulinda soko la ndani na nje ya nchi pamoja na afya ya mlaji kwa kufanya kaguzi
aidha kaguzi za kuhakiki ubora usalama na viwango vya samaki na mazao ya uvuvi katika viwanda vya uchakataji mialo ya kupokelea samaki maboti na magari ya kusafirisha samaki na mazao ya uvuvi masoko ya kuuzia samaki na maghala ya kuhifadhi samaki
ukaguzi huo umewezesha kutoa hati ya afya ya kusafirisha nje ya nchi tani 
 za samaki na mazao ya uvuvi
pia kaguzi za kina zilifanyika kwenye viwanda na maghala ambapo jumla ya tani 
 za samaki zilihakikiwa na kuruhusiwa kuingizwa katika soko la ndani
vilevile wizara ilifanya uchunguzi wa kimaabara kwa sampuli za samaki mazao ya uvuvi udongo na maji ili kubaini uwepo wa mabaki ya viuatilifu madini tembo na uwepo wa vimelea katika maabara ya uvuvi nyegezi mwanza shirika la viwango la afrika kusini na intertek india
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imekarabati vituo vitatu vya uthibiti wa ubora wa mazao ya uvuvi vya kasanga na kipili rukwa na geita
vituo hivyo vimekarabatiwa ili kuwezesha kutoa huduma za ukaguzi wa ubora na usalama wa mazao ya uvuvi
pia wizara imeendelea kuimarisha maabara ya uvuvi nyegezi ambapo sehemu ya uchunguzi wa kemikali imekidhi vigezo na kukubaliwa kupata ithibati kupitia bodi ya taasisi ya ithibati ya sadc ya southern africa development community accredation services sadcas
aidha wizara imeendelea kujenga uwezo kwa watumishi ili kuboresha utendaji hususan katika kusimamia na kufanya chunguzi za kimaabara ambapo watumishi wamenufaika na mafunzo hayo
pia miundombinu ya maabara ya uvuvi nyegezi na maabara ya kutambua sumu kwenye mwani harmful algal blooms habs ya dar es salaam zimeimarishwa kwa kufanyiwa matengenezo ya vifaa na kupatiwa vitendea kazi vipya
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itafanya yafuatayo i kuimarisha vituo vya ubora na uthibiti wa mazao ya uvuvi na kufanya kaguzi za ubora wa samaki na mazao yake wakati wa kusafirisha nje ya nchi na kaguzi za kina kwenye viwanda vinavyochakata samaki na maghala ya kuhifadhi mazao ya uvuvi ii kuimarisha maabara za uvuvi nyegezi na habs ya dar es salaam kwa kuzipatia vitendea kazi na mafunzo kwa watalaam ili kuwezesha kufanya chunguzi za kimaabara kwa sampuli za minofu ya samaki maji udongo masalia ya madawa ya mimea asidi alikali na madini tembo na iii kufanya tathmini katika maeneo ya vijijini vya mahehe na katembe kagera kibuyi busekela na kisonya mara kayenze na bukima mwanza chifunfu kijiweni na nyamikoma sengerema ili kutambua changamoto za masoko ya mazao ya uvuvi usalama na miundombinu iliyopo
 utafiti mafunzo na ugani wa uvuvi utafiti wa uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuimarisha taasisi ya utafiti wa uvuvi tafiri kwa lengo la kuendeleza sekta ya uvuvi
taasisi imeendelea kufanya utafiti na kuishauri serikali na wadau wa uvuvi kuhusu hali ya rasilimali za uvuvi na jinsi ya kuzihifadhi na kuzivuna kwa uendelevu
ushauri huo umetolewa kupitia tafiti mbalimbali ikiwemo tathmini ya uwingi wa samaki hydro acoustic survey katika ziwa victoria ambapo matokeo yanaonyesha samaki aina ya sangara waliongezeka kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka na kupungua hadi tani mwaka 
tathmini nyingine ya uwingi wa samaki katika ziwa hili imefanyika mwishoni mwa mwaka kwa kushirikiana na nchi za uganda na kenya ambapo takwimu zimeshafanyiwa uchambuzi na ripoti inaendelea kuandaliwa kwa kila nchi husika
aidha sensa ya uvuvi frame survey ilifanyika mwezi septemba katika ziwa victoria ikihusisha nchi zote tatu tanzania uganda na kenya ambapo ripoti ya awali ilijadiliwa na wadau wa nchi husika
watafiti wa nchi zote tatu wanatarajia kukutana kabla ya mwezi juni ili kutoa ripoti ya pamoja itakayoonyesha matokeo ya sensa hiyo ya uvuvi
mheshimiwa spika katika mwaka tafiri ilifanya utafiti wa uhifadhi wa mazingira kwa lengo la kupunguza upotevu wa misitu na kuongeza thamani ya mazao ya uvuvi katika vijiji vilivyo katika mwambao wa ziwa tanganyika
kazi iliyofanyika ni kusambaza teknolojia ya ubanikaji mzuri wa samaki na kusambaza majiko sanifu ya kubanikia samaki kwa vikundi vya bmu wachakataji wa samaki na jamii zinazohusika na uvuvi
majiko hayo yanatumia mjumuiko wa nishati jua na kuni katika kubanika samaki
jumla ya wadau kutoka wilaya za pembezoni mwa ziwa wameshapata mafunzo ya juu ya ubanikaji huo wa samaki na jinsi ya kutumia majiko hayo
hadi sasa majiko yamesambazwa katika vijiji mialo ya kiziba mwamgongo kibirizi katonga katika wilaya ya kigoma vijijini muyobozi karago sigunga herembe katika wilaya ya uvinza kigoma ikola katika wilaya ya tanganyika katavi na karungu namansi mkiringa ninde msamba wampembe na mpasa katika wilaya ya nkasi katavi
majiko mengine yanaandaliwa ili kukamilisha usambazaji katika maeneo yaliyosalia
teknolojia hii itasaidia kupunguza uharibifu wa mazingira utokanao na ukataji wa kuni ongezeko la hewa ukaa kutoka katika kuni zilizochomwa na itasaidia kupunguza uharibifu wa samaki baada ya mavuno post harvest loss ambalo ni tatizo kubwa linalopunguza mazao ya uvuvi kabla hayajamfikia mlaji ama kufika sokoni na hivyo kuathiri kipato cha wavuvi na wachuuzi
mheshimiwa spika tafiri imeendelea na utafiti kupitia mradi wa teknolojia ya ukaushaji wa dagaa wa ziwa nyasa kwa kutumia chombo kinachotumia mionzi ya jua solar dryer
tafiti ilifanyika ya kupunguza upotevu wa mazao ya uvuvi post harvest loss katika samaki wa ziwa nyasa ambao hupotea kwa kiasi kinachofikia wakati wa jua na kinazidi na kufikia kati ya wakati wa mvua ambapo majiko ya sola solar dryier yalifanyiwa tathimini na kuonesha yanakausha samaki vizuri wakati wa jua na hata kipindi cha mvua na kupunguza upotevu kuwa asilimia wakati wa jua na chini ya asilimia wakati wa mvua
majiko nane yamesambazwa kwa vikundi vya wavuvi katika mwalo wa matema kuendelea kuyatumia wakati utafiti zaidi ukifanyika ili yaweze kusambazwa kwa jamii za wavuvi katika ziwa hilo
mialo mingine mbamba bay liuli manda mkili lupingu kafyofyo na njambe itapatiwa jumla ya majiko kwa kila mwalo kwa ajili ya utafiti huo
aidha utafiti katika ziwa nyasa kuangalia jinsi minyoo ya dagaa ligula intesinalis inavyoathiri uvuvi wa dagaa inaendelea kwa kuangalia fiziolojia physiology ya dagaa inavyoathiriwa na minyoo hao
tafiti hii inafuatia ile iliyoonyesha ya kuwa minyoo wana athari kubwa kwa dagaa wa jinsia zote kwa kuathiri viungo vya uzazi
mheshimiwa spika tafiri kwa kushirikiana na wadau wengine imeendelea na tafiti katika maziwa madogo na mito katika mabonde ya tanzania kwa lengo la kutambua samaki waliopo na wanaofaa kufugwa katika bwawa la mtera mto ruaha bonde la ziwa victoria na bonde la malagarasi
matokeo ya tafiti hizi zitasaidia kujua aina ya samaki waliopo na wanaofaa kufugwa katika bonde husika na kuondoa changamoto ya kuingiza samaki kutoka bonde moja kwenda lingine
tafiti hizi zitakapohitimishwa zitasaidia kuainisha samaki mbalimbali walioko katika mabonde pangani wami ruvu rufiji ruvuma ziwa nyasa ziwa rukwa ziwa victoria ziwa tanganyika malagarasi na ukanda wa pwani ndani ya tanzania na kutambua wale ambao wafaao kwa ufugaji
matokeo ya awali ya tafiti hizo yamewezesha kutambuliwa samaki wapya wapatikanao katika mabonde hayo tu walio katika jamii ya perege tilapines na furu haplochromines
vilevile tafiti zinaendelea katika maziwa tisa ya volkano yaliyo katika wilaya ya rungwe ambayo yana furu wa aina yake ambao hawapatikani popote ulimwenguni na ambapo utaratibu wa kuwapatia majina bado unaendelea
pia maeneo ya maziwa haya yameainishwa kuwa yanafaa kwa utalii wa mazingira eco tourism utunzaji wa mazingira tafiti na elimu
mheshimiwa spika tafiri iliendelea na utafiti mkoani tanga kuangalia mabadiliko ya tabianchi baharini yanavyoathiri uzalishaji wa kibaolojia biological productivity na uvuvi
takwimu za samaki wadogo elezi small pelagic fish na mazingira zimeanza kuchukuliwa kutoka mwezi augosti na zitaendelea kuchukuliwa kwa muda wa miaka miwili
utafiti huu utasaidia kujua madhara yanayojitokeza kutokana na mabadiliko ya tabianchi na hivyo kuwa na mikakati endelevu ya kukabiliana na madhara hayo
mheshimiwa spika tafiri imeendelea kufanya tafiti kwa kushirikiana na wafugaji wa samaki wa mikoa ya morogoro mwanza mara kagera simiyu arusha iringa ruvuma mbeya pwani na dar es salaam ili kuboresha ufugaji wao uwe wa tija
tafiti hizo zililenga utengenezaji wa vyakula bora vya samaki kwa kutumia malighafi zipatikanazo karibu na wafugaji uzalishaji mbegu vifaranga bora za samaki na ufugaji wa mfumo wa mseto unaojumuisha samaki kilimo cha mbogamboga na kuku
vilevile tafiri imeendelea na uzalishaji wa mbegu bora za samaki kwa kushirikiana na wafugaji wa samaki
wafugaji wa samaki wa kikundi cha nyasoro rorya wamepewa mafunzo ya uzalishaji vifaranga vya kambale baada ya kujengewa kitotolishi hatchery cha samaki na tafiri chini ya ufadhili wa costech
aidha mafunzo haya yamewasaidia wana kikundi kuzalisha mbegu bora za kambale na pia kuzalisha kambale watakaotumika kama chambo kwa wavuvi wa sangara
mheshimiwa spika tafiri inaendelea na utafiti wa ufugaji katika vizimba cage culture katika maziwa makuu ya nyasa tanganyika na katika bahari ya hindi
ufugaji katika vizimba katika maziwa makuu ya nyasa na tanganyika unahusisha samaki asili wapatikanao katika maziwa hayo ambao ni oreochromis shiranus nyasa na oreochromis tanganicae tanganyika
 utafiti huu utasaidia kuainisha maeneo na aina ya ufugaji stahiki wa vizimba katika ziwa nyasa na ziwa tanganyika
pia utafiti wa ufugaji mseto wa mwani na samaki kwa kutumia vizimba katika bahari ya hindi eneo la mbweni jkt dar es salaam unaendelea ambapo utafiti huu utakapokamilika wakulima wa mwani watapatiwa teknolojia ya ukulima na ufugaji wa kisasa kwa kutumia vizimba
mheshimiwa spika tafiri imeendelea kutekeleza mradi wa vivutia samaki fish aggregating devices fads kwenye maji mafupi mita ya bahari ya hindi
aidha mradi wa kuangalia maeneo yenye samaki wengi potential fishing zones baharini kwa kutumia picha za kwenye setilaiti unaendelea ambapo matokeo ya awali yanaonesha kuwa maeneo yenye viashiria vya samaki yamekubaliana na takwimu za wavuvi waliovua katika maeneo hayo
mradi huu utakapokamilika utawawezesha wavuvi katika bahari ya hindi kupata taarifa ya maeneo wanayoweza kwenda kuvua kutokana na uwepo wa samaki wengi
mheshimiwa spika katika mwaka tafiri iliwezesha watumishi kuendelea na mafunzo katika ngazi ya shahada ya uzamivu uzamili na ya kwanza kwa ufadhili wa costech na wafadhili wa nje
aidha watumishi walihudhuria mafunzo ya muda mfupi katika fani mbalimbali ndani na nje ya nchi
mheshimiwa spika katika mwaka tafiri kwa kushirikiana na wadau wengine itaendelea na tafiti za samaki na mazingira katika maziwa makuu victoria tanganyika na nyasa maziwa ya kati rukwa kitangiri na eyasi maziwa madogo mabwawa mito na bahari ya hindi kufanya tathmini ya uwingi wa kamba miti samaki elezi na jodari na pweza chini ya ufadhili wa mradi wa swiofish
aidha itafanya tafiti za ufugaji samaki na upatikanaji wa mbegu na vyakula bora vya samaki na teknolojia bora ya ufugaji katika maeneo tofauti
pia itaendelea kufanya tafiti za kupunguza upotevu wa mazao ya samaki baada ya uvunaji kuimarisha miundombinu ya taasisi kwa kujenga ofisi na maabara ya kituo cha dar es salaam na sota kukarabati na kununua vitendea kazi vya kitafiti pamoja na vifaa vya maabara kwa vituo vyake vinne vya dar es salaam mwanza kigoma na kyela
vilevile itaimarisha kituo kidogo cha sota rorya na makao makuu na kueendelea kusambaza taarifa za kitafiti kwa wadau mbalimbali wa uvuvi
mafunzo ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuimarisha wakala wa elimu na mafunzo ya uvuvi feta katika vituo vya mbegani bagamoyo nyegezi mwanza mwanza south mwanza kibirizi kigoma mikindani mtwara na gabimori rorya
wakala umedahili wanachuo kwa kozi za stashahada na astashahada
aidha udahili umepungua ikilinganishwa na mwaka ambapo jumla ya wanachuo walidahiliwa
upungufu huu umetokana na kuwepo kwa mfumo mmoja wa udahili wa pamoja central admission system cas unaoratibiwa na nacte ambapo wadahiliwa wengi hawajawa na uelewa wa mfumo huo hivyo baadhi kushindwa kujisajili
aidha feta imetoa mafunzo ya muda mfupi kwa wavuvi na wafugaji samaki 
vilevile wakala imendelea kushirikiana na taasisi za kitaifa sumatra na nacte na kimataifa kama vile world wide fund wwf food and agriculture organization of united nation fao belgium technical cooperation btc na japanese international cooperational agency jica
katika mwaka mashirikiano hayo yaliwezesha wakala kutoa mafunzo kwa maafisa uvuvi kutoka somalia na angola
mheshimiwa spika wakala imefanya kazi ya kuweka vivutio vya samaki fish aggregating devices fads katika kingo za mwishoni mwa bahari ya ndani teritorial waters
kazi hii inalenga kuwa na sehemu rejea reference points ambazo zitavutia samaki wanaopita mbali katika ukanda wa bahari kuu ili waweze kusogea maeneo ya karibu ambayo wavuvi wetu wadogo wanaweza kuyafikia
vilevile wakala imeandaa mafunzo mahsusi ya uvuvi yanayolenga uvunaji wa rasilimali zilizoko katika bahari kuu
aidha wakala imeanzisha mafunzo maalumu ya usalama kwa waendesha boti ndogo chini ya mita zenye ithibati ya sumatra ili kupunguza ajali zinazotokea baharini kwenye maziwa na mito
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kuendelea kuimarisha vituo vya wakala vilivyoko mbegani bagamoyo nyegezi mwanza mwanza south mwanza kibirizi kigoma mikindani mtwara na gabimori rorya kwa kuviongezea vifaa vya kufundishia na kujifunzia pamoja na kuongeza idadi ya wakufunzi
aidha katika kujenga uwezo wake wa kitaasisi na raslimali watu wakala itaendelea kushirikiana na taasisi za kitaifa sumatra na nacte na kimataifa wwf fao btc na jica
wakala imepanga kuendeleza mahusiano hayo ya kimkakati ili kujiongezea ujuzi na uwezo wa kutoa elimu na mafunzo ya uvuvi kwa ubora na tija
aidha wakala itaendelea kushirikiana na nacte ili kuwezesha kueleweka kwa mfumo wa usajili wa kimtandao cas kwa wanaoomba kujiunga na vyuo vya feta
huduma za ugani wa uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeshiriki katika maonesho ya nanenane mkoa wa dodoma na lindi ambapo jumla ya wadau wa uvuvi walishiriki na walipatiwa elimu ya uendelezaji wa rasilimali za uvuvi na ufugaji bora wa samaki
aidha maonesho ya siku ya mvuvi duniani mvuvi day yalifanyika mkoa wa dar es salaam katika soko la kimataifa la samaki la magogoni feri ambapo jumla ya washiriki wakijumuisha wavuvi wachakataji samaki wafugaji samaki viwanda vya samaki watengenezaji bidhaa mbalimbali za samaki na mashirika yasiyo ya kiserikali walishiriki
jumla ya wadau walitembelea mabanda na kupewa elimu mbali mbali inayohusiana na sekta ya uvuvi
mheshimiwa spika katika mwaka mahitaji ya wagani kwa sekta ya uvuvi ni wagani ikilinganishwa na wagani waliopo ambapo ni pumgufu ya wagani kati ya wanaohitajika
katika kusambaza teknolojia mbalimbali za uvuvi wizara iliandaa vipindi kumi na mbili vinane kati ya hivyo vilirushwa na tbc taifa na vinne vilirushwa na wapo radio
aidha vipindi vinne na makala moja za luninga viliandaliwa na kurushwa na tbc 
vipindi vya radio na luninga vilihusu ulinzi wa rasilimali za uvuvi ufugaji bora wa samaki upandikizaji na ulishaji wa samaki kilimo cha mwani na uzalishaji wa chaza wa lulu
mheshimiwa spika katika mwaka machapisho mbalimbali ya kutoa elimu ya ugani yalichapishwa na kugawanywa kwa wadau wa sekta ya uvuvi yakiwemo nakala za mwongozo wa ugani katika sekta ya uvuvi vijitabu vipeperushi na mabango 
machapisho haya yaligawanywa wakati wa maonesho ya nanenane maadhimisho ya siku ya mvuvi duniani na wale waliotembelea ofisi za ugani kwa ushauri
aidha ushauri ulitolewa kwa wafugaji wa samaki wenye mabwawa kati ya mabwawa yaliyopo walipata elimu juu ya ulishaji samaki utunzaji bora wa mabwawa na usalama wa mazingira ya ufugaji samaki na udhibiti wa magonjwa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaandaa na kurusha hewani vipindi vya radio na vya kaiwaida na makala vya luninga juu ya ufugaji bora wa samaki matumizi ya teknolojia sahihi za uzalishaji wa samaki utunzaji wa rasilimali za uvuvi na uendelezaji wa sekta ya uvuvi
pia wizara itahamasisha na kujenga uelewa kwa wadau wa uvuvi kujikita katika uanzishwaji wa shughuli mbadala ili kupunguza nguvu ya uvuvi fishing pressure katika maji ya asili
aidha wizara itaendelea kushauriana na mamlaka za serikali za mitaa ili zitenga nafasi na kuomba kibali cha kuajiri maafisa ugani ili kupunguza pengo la mahitaji ya wagani katika sekta ya uvuvi
 uwekezaji kwenye sekta ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuhamasisha sekta binafsi iwekeze katika viwanda ambapo cold storage facilities katika maeneo ya kigamboni kinondoni na temeke zimejengwa kwa ajili ya kuhifadh samaki na mazao ya uvuvi
aidha mtaalamu mwelekezi kwa ajili ya kufanya upembuzi yakinifu wa ujenzi wa bandari ya uvuvi ambapo kampuni ya royal haskoning dhv netherlands ilishinda zabuni
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika sekta ya uvuvi hususani ujenzi wa viwanda vya kuchakata samaki aina ya jodari kwenye ukanda wa pwani wa bahari ya hindi ununuzi wa meli za kufanya uvuvi katika bahari kuu ya tanzania na ujenzi wa maeneo ya kuhifadhia samaki na mazao yake
vilevile wizara itaanza utekelezaji wa pogramu ya kuendeleleza sekta ya kilimo awamu ya pili agricultural sector development programme asdp 
 tozo za leseni katika sekta kuu ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imefanya mapitio ya tozo kodi na ada mbalimbali katika sekta ya uvuvi zinazotozwa na wizara na taasisi chini ya wizara na kubaini baadhi ya kodi tozo na ada hizo ni kero kwa wavuvi na maendeleo ya sekta ya uvuvi kwa ujumla
hivyo katika mwaka serikali itafuta kodi tozo na ada tano ambazo ni kero kwa wavuvi wafugaji viumbe kwenye maji na wawekezaji na kubakiza zile tu zenye uhusiano wa moja kwa moja katika uendelezaji wa sekta ya uvuvi
kiambatisho na
 masuala ya mtambuka ya mifugo na uvuvi utawala bora jinsia na ukimwi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara iliendelea kuwahamasisha watumishi kupima afya zao kwa hiari na watumishi wanne wanaoishi na vvu wanaendelea kupatiwa huduma ya chakula na lishe
aidha wizara iliwaelimisha watumishi kuhusu maadili haki na wajibu katika utumishi wa umma na watumishi wamewezeshwa kuhudhuria mafunzo ya kitaaluma ambapo kati ya hao ni mafunzo ya muda mrefu na muda mfupi
vilevile katika kutekeleza agizo la serikali lililotolewa mwezi julai la kuhamishia makao makuu dodoma wizara iliwawezesha watumishi kuhamia dodoma
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilifanya uhakiki wa watumishi pamoja na taarifa zao za kiutumishi na ajira mpya za watumishi zilishughulikiwa
vilevile wizara ilifanya zoezi la uchambuzi wa kazi ili kubaini mahitaji halisi ya watumishi ambayo ni ikilinganishwa na idadi ya watumishi waliopo
kwa hiyo pungufu ni watumishi 
taarifa za vyeti vya elimu ya kidato cha nne na sita za watumishi ziliwasilishwa baraza la mitihani la tanzania kwa ajili ya uhakiki na zoezi hili linaendelea
aidha muundo wa wizara na taasisi zake ulifanyiwa mapitio na kuwasilishwa kwa mamlaka husika
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa kuzuia na kuziba mianya ya rushwa na kuhimiza watumishi kuzingatia sheria kanuni taratibu na miongozo ya kazi katika utumishi wa umma
aidha wizara itasimamia utekelezaji wa mkataba wa huduma kwa mteja kuimarisha dawati la jinsia kutoa mafunzo ya mfumo wa wazi wa upimaji wa utendaji kazi opras pamoja na kusimamia mfumo shirikishi wa taarifa za utumishi na mishahara hcmis
pia wizara itawahamisha watumishi kwenda makao makuu ya serikali itaendelea kuhakiki watumishi kuwezesha kufanyanyika vikao vya baraza la wafanyakazi na tughe
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau wengine itaendelea kuwaelimisha watumishi wake kuhusu kupima afya zao kwa hiari na kuwapatia huduma ya chakula na lishe watumishi wanne wanaoishi na vvu na kugua ukimwi
habari na mawasiliano serikalini 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilitangaza matukio na taarifa mbalimbali kuhusu sekta za mifugo na uvuvi kupitia vyombo vya habari ambapo jumla ya vipindi vitano vya redio na kumi vya luninga viliandaliwa na kurushwa
aidha mikutano nane na waandishi wa habari mikutano ya sekta ya uvuvi mikutano ya sekta ya mifugo na mikutano sita ya wadau mbalimbali ilifanyika na kutangazwa
mikutano ya kitaaluma ya siku ya vetenari siku ya wanyama siku ya kichaa cha mbwa siku ya chakula duniani siku ya mvuvi duniani wiki ya maziwa na maonesho ya nane nane mkoani lindi na dodoma yalitangazwa
vilevile ziara za viongozi wa wizara kuhusu uendelezaji wa sekta za mifugo na uvuvi katika maeneo mbalimbali na mikutano iliyohusu utatuzi wa migogoro kati ya wakulima na wafugaji na watumiaji wengine wa ardh ilitangazwa
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa mawasiliano kwa kuandaa na kurusha vipindi vya redio na vya luninga kuhusu maendeleo ya sekta za mifugo na uvuvi kuandaa mikutano na waandishi wa habari
aidha wizara kupitia kitengo cha habari itatayarisha na kuzirusha makala sita za luninga kuhusu mafanikio mbalimbali katika sekta za mifugo na uvuvi na kutangaza ziara mbalimbali za viongozi wa kiwizara
matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imejenga kuimarisha na kusimamia mifumo ya tehama iliyopo wizarani ya kukusanya mapato maduhuli ya serikali katika minada ya mifugo livestock revenue correction system lrcs na sekta ya uvuvi fisheries revenue correction system frcs mfumo wa kufuatilia taarifa za magojwa ya milipuko yanayovuka mipaka transiboundary animal diseases information tadinfo mfumo wa utambuzi usajili na ufuatiliaji wa mifugo tanzania national livestock and identification and traceability system tanlits mfumo wa kukusanya na kutunza takwimu za samaki uitwao catch assessment system cas mfumo wa taarifa za kimaabara silab labaratory infomartion management system silab lims mfumo wa usajili wa wataalam na vituo vya kutoa huduma za mifugo livestock facilities and proffesional registration system lfprs chini ya vct na mfumo wa kutuza taarifa za mishahara na kumbukumbu za watumishi lawson na tovuti
aidha wataalam watatu wa kitengo wameshiriki katika mikutano sita ya kitaaluma ya tehama
pia wizara imeboresha mawasiliano ya mdahalisi internet na kutumia simu za mdahalisi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itajenga kanzidata ya taarifa za bodi ya maziwa mfumo wa kielektroniki wa kukusanya maduhuli ya wakala wa mafunzo ya mifugo lita na kuboresha mfumo wa kielektroniki wa kukusanya maduhuli ya uvuvi vilevile wizara itasimika mifumo ya kielektroniki ya kukusanya maduhuli ya mifugo katika minada ya upili ya kizota mhunze weruweru na meserani
aidha wizara itaendelea kujenga mfumo wa mawasiliano katika ofisi mpya za wizara za dodoma ili kurahisisha mawasiliano miongoni mwa ofisi za wizara taasisi na wadau pamoja na kuboresha tovuti ya wizara ili kuwawezesha wadau kupata taarifa mbalimbali za sekta ya mifugo na uvuvi
 fungu 
 kuimarisha ushirika na asasi za wananchi katika kilimo na sekta nyingine za kiuchumi kuhimiza misingi ya utawala bora na uwajibikaji katika vyama vya ushirika 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume imesimamia chaguzi na kutoa mafunzo ya uendeshaji wa vyama kwa viongozi wapya wa bodi za vyama vya ushirika na kutatua migogoro 
katika mwaka tume itasimamia chaguzi na kutoa mafunzo ya kuimarisha utendaji na usimamizi kwa wajumbe wa bodi na watendaji kwa vyama vya ushirika nchini
mheshimiwa spika wizara kupitia tume imekagua na kuchunguza vyama vya ushirika visivyo vya kifedha na vya akiba na mikopo
pia shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika coasco lilifanya ukaguzi wa nje kwa vyama vya ushirika 
kaguzi hizo zilibaini uwepo wa ubadhirifu kwenye baadhi ya vyama uliosababishwa na usimamizi na utendaji mbovu wa viongozi na watendaji
kufuatia matokeo ya kaguzi hizo jumla ya bodi za vyama vya ushirika ziliondolewa madarakani zikiwemo amcos za mikoa ya mtwara lindi tabora katavi na manyara saccos vyama vikuu vya wetcu sonamcu sifacu na shirikisho la vyama vya ushirika tfc
aidha taratibu za kisheria dhidi ya watuhumiwa wa ubadhirifu zinaendelea kuchukuliwa ikiwemo kulipa fidia ya hasara waliyoisabisha ambapo tayari waliokuwa viongozi wa vyama vya ushirika vya mazombe mpanda kati ukonongo mbinga kurugenzi na mbinga teachers wameandikiwa notisi za madai notice of surcharge
aidha watuhumiwa kutoka saccos za wazalendo rorya teachers jkt wamefikishwa mahakamani baada ya kusajiliwa kwa hati za madai certificate of surcharge na kesi zao zinaendelea
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume itaandaa na kusambaza miongozo miwili ya ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika nchini
aidha itakagua na kusimamia utendaji kazi wa vyama vikuu vya ushirika vyama vya ushirika vya akiba na mikopo na vyama vya ushirika visivyo vya kifedha
 kujenga na kuimarisha uwezo wa kiuchumi katika vyama vya ushirika 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuhamasisha wananchi kujiunga na kuanzisha vyama vya ushirika katika sekta mbalimbali ambapo vyama vya ushirika vimeanzishwa vikiwemo ushirika wa akiba na mikopo saccos kilimo na masoko amcos madini viwanda ushirika wa wastaafu huduma mbalimbali mafundi biashara uvuvi usindikaji umwagiliaji na ufugaji 
hatua za usajili kwa vyama vikuu vya uvuvi zao la alizeti na saccos ya kanda ya ziwa zinaendelea
aidha mwongozo wa uendeshaji wa majukwaa ya wadau wa ushirika na kamati za elimu ya ushirika za mikoa na wilaya umeandaliwa
mheshimiwa spika tume kwa kushirikiana na bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cpb imetekeleza dhana ya kilimo cha mkataba kwa kununua mahindi kupitia vyama vya ushirika kwenye mikoa ya iringa na ruvuma kwa bei shindani ya shilingi kwa kilo
vilevile tume imehakiki mali za vyama vikuu vya ushirika miradi ya ushirika ya pamoja na benki za ushirika
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume imefanya tathmini ya kubaini mahitaji ya mafunzo kwa vyama vya ushirika katika mikoa ya arusha kilimanjaro tabora tanga ruvuma na mbeya
tathmini hiyo imebaini kuwepo kwa uhitaji wa elimu ya usimamizi wa rasilimali za vyama mbinu za kujenga mtaji wa ndani uingiaji mikataba na dhana ya uwekezaji
matokeo ya tathmini yamewezesha kufanyika kwa mafunzo kwa viongozi na watendaji wa vyama vya ushirika vya msingi miradi ya ushirika ya pamoja benki za ushirika na shirikisho la vyama vya ushirika nchini
aidha mafunzo ya usimamizi na uendeshaji wa saccos za vijijini yametolewa kwa wakufunzi wawezeshaji tot na wakaguzi ambao ni maafisa ushirika wa mikoa na wilaya
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wizara za kisekta mamlaka za serikali za mitaa na wadau itaendelea kuhamasisha ushirika kwa kuwezesha uundwaji wa majukwaa ya utoaji elimu ya ushirika katika mikoa kufanya mikutano ya uhamasishaji katika vyuo vya elimu ya juu nchini na kushiriki maonesho ya kilimo nane nane siku ya chakula duniani siku ya ushirika duniani na maadhimisho ya siku ya ushirika wa akiba na mikopo duniani
aidha wizara itaendelea kuhamasisha vikundi vya wanawake na vijana kujiunga au kuanzisha ushirika
vilevile wizara itasimamia na kutathmini mfumo wa stakabadhi ghalani na kilimo cha mkataba kwenye vyama vya ushirika wa mazao ya korosho kahawa pamba alizeti na ufuta
aidha itahamasisha uongezaji wa thamani kwa katika vyama vya ushirika nchini
mheshimiwa spika katika mwaka tume itafanya tafiti za mwenendo wa biashara ya vyama vya ushirika vya mazao ya pamba kahawa na zabibu pamoja na kuandaa makongamano matatu ya kuwasilisha na kujadiliana na wadau wa ushirika kuhusu matokeo ya tafiti hizo
aidha itaanzisha maktaba ndogo ya taarifa za ushirika sambamba na kuratibu na kufuatilia mafunzo yatolewayo na watoa huduma kwenye vyama vya ushirika nchini
 shukrani 
mheshimiwa spika naomba nitumie nafasi hii kuzishukuru nchi na mashirika mbalimbali ya kimataifa ambayo yamesaidia sana wizara katika juhudi za kuendeleza kilimo
 kwanza napenda kuzishukuru nchi za japan marekani uingereza ireland malaysia china indonesia korea ya kusini india misri israel ubelgiji ujerumani finland norway brazil uholanzi vietnam na poland
nayashukuru pia mashirika na taasisi za kimataifa zifuatazo benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika au ifad dfid undp fao jica eu unicef wfp cimmyt icrisat asareca usaid koica icraf iita irri ilri cabi cfc avrdc agra cip unep warda resakss shirika la kudhibiti nzige wa jangwani dlco ea shirika la kudhibiti nzige wekundu irlco csa bill and melinda gates foundation gatsby trust rockfeller foundation aga khan foundation na unilever
ushirikiano na misaada ya nchi na mashirika hayo bado tunauhitaji ili tuweze kuendeleza kilimo nchini
mheshimiwa spika napenda kutoa shukrani za pekee kwa wakulima wa nchi hii kwa kazi kubwa wanayofanya katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara
ninapenda kumshukuru naibu waziri wa kilimo mifugo na uvuvi mheshimiwa wiliam tate ole nasha mbunge wa ngorongoro kwa ushirikiano alionipa katika utekelezaji wa kazi za ofisi
aidha ninapenda kuwashukuru eng
mathew john mtigumwe katibu mkuu kilimo dkt
mary s
mashingo katibu mkuu mifugo na dkt
yohana l
budeba katibu mkuu uvuvi wakurugenzi wa idara taasisi na asasi zilizo chini ya wizara watumishi wote wa wizara na wadau mbalimbali wa sekta za kilimo mifugo na uvuvi kwa juhudi ushirikiano na ushauri wao uliowezesha kutekelezwa kwa majukumu ya wizara kwa mwaka kama nilivyofafanua katika hotuba hii
ni matarajio yangu kwamba wizara itaendelea kupata ushirikiano wao katika mwaka 
mwisho natoa shukrani kwa mpigachapa mkuu wa serikali kwa kuchapisha kitabu cha hotuba ya bajeti ya mwaka 
 maombi ya fedha mwaka mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kupitia fungu fungu fungu na fungu inaomba jumla ya shilingi kama ifuatavyo fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi ni fedha za kutekeleza miradi ya maendeleo
fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi ni fedha za kutekeleza miradi ya maendeleo
fungu 
mheshimiwa spika kiasi cha shilingi kinaombwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 kiambatisho na
idadi ya mifugo nchini aina ya mifugo ng ombe asili maziwa mbuzi kondoo kuku asili kisasa nguruwe punda chanzo wizara kilimo mifugo na uvuvi mwaka kiambatisho na
 a kiambatisho na hali ya rasilimali ya nguvu ya uvuvi mwaka maji idadi makisio ya uvuvi na thamani wavuvi vyombo samaki tani thamani tshs ziwa victoria 
 ziwa tanganyika 
 ziwa nyasa 
 ziwa rukwa 
 bwawa la mtera 
 nyumba ya mungu 
 maji mengine 
 uvuvi mdogo baharini 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
 b mwenendo wa hali ya uvuvi mwaka mwak maji baridi maji chumvi jumla maji chumvi na baridi wavuvi vyombo uzito tani wavuvi vyombo uzito tani wavuvi vyombo uzito tani chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kiambatisho na
 a mwenendo wa mauzo ya samaki na mazao ya uvuvi nje ya nchi mwaka mwaka uzito wa samaki tani samaki wa mapambo thamani ushuru tshs dola za kimarekani tsh 
 chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kiambatisho na
 b uuzaji wa mauzo ya uvuvi nje ya nchi mwaka zao uzito tani samaki hai thamani usd thamani tshs
ushuru tshs aquarium fish l
tang 
 dried dagaa l
nyasa 
 dried dagaa l
tang
 dried dagaa l
vict
 dried dagaa marine 
 dried fish frames 
 dried fish maws 
 dried furu l
tang
 dried furu lvict
 dried fish mtera dam
 dried fish off cuts 
 dried salted tilapia l
rukwa 
 dried sharks 
 dry fish meal 
 fish frames 
 fresh fish fillets 
 fresh fish tilapia 
 fresh h g fish 
 frozen wild prawns 
 frozen farmed prawns 
 frozen fish chest 
 frozen fish 
 fillets frozen fish frames 
 frozen fish heads 
 frozen fish maws 
 frozen fish offcuts 
 frozen h g fish 
 frozen lobster 
 frozen octopus 
 frozen squids 
 live crabs 
 live lobster 
 seashells cowri es 
 sea weed 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
 idadi ya vyama vya ushirika hadi desemba mwaka na
mkoa kilimo na masoko shirikisho nyuki benki walaji uvuvi nyumba viwanda umwagiliaji miradi ya pamoja ufugaji madini mchanganyiko aina nyingine akiba na mikopo huduma usafirishaji vikuu jumla arusha dar es salaam dodoma geita iringa kagera katavi kigoma kilimanjaro lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza njombe pwani rukwa ruvuma shinyanga simiyu singida songwe tabora tanga jumla kiambatisho na
aina mpya za mbegu bora za mazao zilizoidhinishwa mwaka na
kampuni zao aina ya mbegu sifa 
taasisi ya utafiti ukiruguru viazi vitamu kabode hustawi kati ya mita kutoka usawa wa bahar 
inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina vitameni kwa wingi inavumilia magonjwa na wadudu ukirigur hustawi kati ya mita kutoka usawa wa bahar inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina vitameni kwa wingi inakomaa kwa muda wa miezi minne ukirigur hustawi kati ya mita kutoka usawa wa bahar inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta inavumilia ukame 
taasisi ya utafiti uyole maharag uyole nyeupe hustawi kati ya mita kutoka usawa wa bahari hutoa mavuno kati ya tani 
 kwa hekta iina ukinzani dhidi ya magonjwa ya anthracnose angular leaf spot rust na bean common mosaic virus bcmv uyole husitawi kati ya mita kutoka usawa wa bahar hutoa mavuno kati ya tani 
 kwa hekta ina ukinzani dhidi ya magonjwa ya anthracnose angular leaf spot rust na bean common mosaic virus bcmv 
taasisi ya utafiti ya naliendele korosho tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc tdc mbegu hizi ni aina fupi kwa hiyo zinarahisisha utunzaji wake kuwa mwepesi
pia zina punguza gharama kwa kuwa utunzaji wake ni mwepes zina uwezo wa kutoa mavuno mengi mbegu hizi hustawi katika mwinuko wa mita kutoka usawa wa bahar kampuni ya syngenta tanzania ltd mahindi sy ina yenye punje kubwa inastawi katika ukanda wa kati mpaka wa juu wa mita hadi kutoka usawa wa bahari ina ukinzani wa magonjwa ya milia ya mahindi maize streak virus ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot na ear rot inakomaa mapema kati ya siku hadi ina mizizi imara ambayo huzuia mmea kuanguka inatoa mavuno tani 
 kwa hekta sy ni semi dent grain punje zake zina ukubwa wa wastani inastawi katika ukanda wa kati mpaka wa juu wa mita hadi kutoka usawa wa bahari ina ukinzani wa magonjwa ya milia ya mahindi maize streak virus ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot inakomaa kati ya wastani ya siku hadi 
ina mizizi imara ambayo huzuia mmea kuanguka inatoa mavuno mengi ya tani 
 kwa hekta sy ni semi flint grain inastawi katika ukanda wa kati mpaka wa juu wa mita hadi kutoka usawa wa bahari ina ukinzani wa magonjwa ya ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot na ear rot inakomaa kati ya siku hadi ina mashina imara na yenye afya inatoa mavuno mengi tani 
 kwa hekta 
kampuni ya agriseed technology ltd mahindi agriseed h inastawi katika ukanda wa chini hadi wa kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno ya tani 
 kwa hekta ina punje ngumu na imara ina ukinzani wa magonjwa ya baka jani leaf blight ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot na milia ya mahindi maize streak virus inabeba mahindi mawili kwa shina na nguzi lake limefunikwa vizuri inakomaa kati ya siku hadi agriseed h inastawi katika ukanda wa chini hadi wa kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya wastani wa siku hadi ina magunzi makubwa ambayo hubeba punje kwa mstari na mistari kwa gunzi na mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina ukinzani wa magonjwa ya baka jani leaf blight ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot milia ya mahindi maize streak virus na kutu ya majani rust inabeba mahindi mawili kwa shina na nguzi lake limefunikwa vizuri 
kampuni ya multi agrotrading main supplier ltd mams mahindi mamsh inastawi katika ukanda wa kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku punje zake ni ngumu na hukoboreka kwa urahisi ina ukinzani wa magonjwa ya baka jani leaf blight ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot milia ya mahindi maize streak virus inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani hadi kwa hekta mamsh inastawi katika ukanda wa kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku punje zake ni ngumu na hukoboreka kwa urahisi ina ukinzani wa magonjwa ya baka jani leaf blight ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot milia ya mahindi maize streak virus inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani hadi kwa hekta 
meru agro tours and consultants company limited mahindi meru vah aina hii ni mahindi chotara yenye rangi ya njano inastawi katika ukanda wa kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku ina kiwango kikubwa cha vitamini 
 ina ukinzani wa magonjwa ya ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot nna kutu ya majani ya mahindi rust inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta meru vah aina hii ni mahindi chotara yenye rangi ya njano inastawi katika ukanda wa kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa mapema kwa wastani wa siku hadi ina kiwango kikubwa cha vitamini 
 ina ukinzani wa magonjwa ya ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot nna kutu ya majani ya mahindi rust inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta 
kampuni ya tropical seed ea ltd mahindi th inastawi katika ukanda wa kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari ina ukinzani wa magonjwa ya baka jani leaf blight ukungu kijivu wa mahindi grey leaf spot na milia ya mahindi maize streak virus inakomaa mapema kwa wastani wa siku hadi inkoboreka kwa urahisi inatoa mavuno mengi ya wastani wa kati ya tani hadi kwa hekta inapendwa sana na wakulima th inastawi katika ukanda wa kati wa mita hadi kutoka usawa wa bahari ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa milia ya mahindi maize streak virus inakomaa mapema kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta inapendwa sana na wakulima 
kampuni ya mtanga foods ltd viazi mviringo jelly inastawi katika ukanda wa kati wa mita na ukanda wa juu kati ya mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku haadi inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina soko nzuri na inahifadhika kwa muda mrefu inavumila ukame na magonjwa ya baka jani late blight leaf blight na potato blight rumba inastawi katika ukanda wa kati wa mita na ukanda wa juu kati ya mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina soko nzuri na inahifadhika kwa muda mrefu inavumila ukame ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa baka jani late blight leaf blight na potato blight sagita inastawi katika ukanda wa kati wa mita na ukanda wa juu kati ya mita hadi kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku hadi inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina soko nzuri na inahifadhika kwa muda mrefu haiharibiki kwa urahisi inavumila ukame ina ukinzani wa magonjwa ya potato virus y tuber blight common scab kiambatisho na
mbegu mama na za awali zilizozalishwa zao mbegu mama aina ya mbegu mbegu za awali aina ya mbegu pamba kg uk mo kg uk mo muhogo pingili mkombozi kiroba mkumba na pwani viazi vitamu vipando polista mazao kabode kakamega ukg ukg na naspot viazi mviringo miche sherekea tengeru asante na meru kg sherekea tengeru asante na meru mpunga kg saro txd txd tai na nericas mahindi kg uh uh uhs na uhs ngano kg sifa juhudi shangwe merina na ngoli soya kg soya soya soya na soya maharage kg uyole uyole uyole rosenda calima uyole na njano uyole migomba miche nyoya nanshakara parachichi miche hass na fuerte kiambatisho na a orodha ya tozo na ada za mazao zitakazofutwa au kupunguzwa katika mwaka na zao ada na tozo zilizofutwa ada na tozo zilizopunguzwa viwango 
tumbaku 
mchango wa ushirika wa mkoa wa usd 
 kwa kilo
kodi ya leseni kununua tumbaku kavu vfc usd imepunguzwa kwa asilimia na kuwa usd 
mchango kw chama cha msingi cha ushirika kwa kiwango cha usd 
 kwa kilo
leseni ya kusindika tumbaku usd imepunguzwa kwa asilimia kuwa usd 
mchango kwa ajili ya gharama za masoko ya ushirika kiwango cha usd 
 kwa kilo
dhamana ya ben ki kuu ya tanzania kwa mikopo kwa kiwango cha asilimia moja loan guarantee
fomu ya maombi ya leseni za tumbaku licence application form kwa kiwango cha usd 
kodi ya leseni kununua tumbaku kavu dfc kwa kiwango usd 
leseni ya kununua tumbaku mbichi kiwandani vfc kwa kiwango usd 
leseni ya kununua tumbaku mbichi kwa kila wilaya kiwango cha usd 
leseni ya kuuza tumbaku nje ya nchi usd 
tozo ya baraza tumbaku usd 
 kwa kilo tobacco council fee of usd 
 per kg
kahawa 
ada ya leseni ya kuuza nje ya nchi kahawa ya kijani kwa makampuni na vyama vya ushirika kiwango cha usd 
makato ya asilimia 
 ya bei ya kahawa mnadani kwa ajili ya kugharamia shughuli za utafiti wa kahawa
tozo imepunguzwa kwa asilimia na kuwa asilimia 
ada ya leseni ya ghala la kahawa kwa kampuni na vyama vya ushirika kiwango cha usd 
ada ya leseni ya premium coffee kwa kampuni kiwango cha usd 
ada ya leseni ya kukoboa kahawa kwa kampuni na vyama vya ushirika kiwango cha usd 
ada ya leseni ya premium coffee kwa vyama vya ushirika kiwango cha usd 
ada ya leseni ya kuuza nje ya nchi kahawa iliyosindikwa kwa kampuni na vyama vya ushirika kiwango cha usd 
ada ya leseni ya kununua kahawa kwa kampuni kiwango cha usd patchment dry cherry coffee buying licence
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya kuuza nje kahawa ya kijani kwa kampuni na vyama vya ushirika kiwango cha usd 
tozo na fomu ya kuomba le seni ya ghala la kahawa kwa kampuni na vyama vya ushirika kiwango cha usd 
tozo na fomu ya leseni ya kukoboa kahawa kwa kampuni na vyama vya ushirika kiwango cha usd 
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya kuuza nje premium coffee kwa kwa kampuni kwa kiwango cha usd 
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya kuuza nje premium coffee vyama vya ushirika kwa kiwango cha usd 
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya kuuza nje kahawa iliyosindikwa kwa kampuni na vyama vya ushirika kiwango cha usd 
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya usindikaji wa ndani kampuni na vyama vya ushirika kwa kiwango cha usd 
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya usindikaji wa kahawa kwa kiwango cha usd 
tozo ya fomu ya kuomba leseni ya kununua kahawa kwa kampuni kwa kiwango cha usd patchment dry cherry coffee buying licence
ada ya uendeshaji wa minada ya bodi ya kahawa kiwango cha 
 ya mauzo ya kahawa inayonunuliwa mnadani na kuchangiwa na wanunuzi wa kahawa
sukari 
ada ya leseni uingizaji wa sukari ya viwandani kwa kiwango cha shilingi 
ada ya leseni uingizaji wa sukari ya kuziba pengo gap sugar kiwango cha shilingi 
ada ya leseni kamili ya uzalishaji sukari uwekezaji mkubwa mpya licencing sugar millers for new establishment full licence kiwango cha usd 
ada ya leseni ya muda ya uzalishaji sukari uwekezaji mkubwa mpya licencing sugar millers for new establishment provisional licence kiwango cha usd 
ada ya leseni kamili ya uzalishaji sukari uwekezaji mdogo mpya kiwango cha usd licencing sugar min new establishment full licence
ada ya leseni ya muda uzalishaji sukari uwekezaji mdogo mpya kiwango cha usd licencing sugar min new establishment provisional min licence
leseni ya marudio kila baada ya miaka mitatu uwekezaji mkubwa kiwango cha shilingi 
licencing sugar millers renewals for existing after three years large millers
leseni kamili ya marudio kila baada ya miaka mitatu uwekezaji mdogo kwa kiwango cha shilingi 
licencing sugar millers renewals for existing after three years min millers full kicence
leseni muda ya marudio kila baada ya miaka mitatu uwekezaji mdogo kiwango cha shilingi 
licencing sugar millers renewals for existing after three years min millers full licence
ada ya leseni ya kuchakata miwa kwa kiwango cha tzs licencing sugar min new establishment provisional min licence
ada ya kusajili waagizaji wakubwa wa sukari ya viwandani above mt kiwango cha tzs 
ada ya kusajili waagizaji wa kati wa sukari ya viwandani mt tzs 
ada ya kusajili waagizaji wa kati wa sukari ya viwandani mt tzs 
ada ya kusajili waagizaji wa dogo wa sukari ya viwandani above mt tzs 
ada ya kusajili wafanyabiashara wa sukari ya matumizi ya kawaida tzs 
ada ya kupata kibali cha kuingiza sukari ya viwandani kila mwaka tzs 
ada ya kupata kibali cha ku ingiza sukari ya kuziba pengo kila mwaka tzs 
pamba 
tozo ya kituo cha kununulia pamba katika ngazi ya halmashauri tsh
 nb wizara itawasiliana na ofisi ya rais tamisemi kwa ajili ya utekelezaji wa suala hilo
tozo ya maendele ya elimu inayotozwa kwa kiwango cha shilingi kwa kilo katika halmashauri ya meatu n
b wizara itawasiliana na ofisi ya rais tamisemi kwa ajili ya utekelezaji
chai 
gharama za uendeshaji wa vyama vya wakulima tsh kwa kilo
korosho 
gharama za magunia na kamba tsh
 kwa kilo
ada ya leseni ya kununua korosho kiwango cha dola 
 kiambatisho na b orodha ya tozo na ada za pembejeo zitakazofutwa au kupunguzwa katika mwaka na
taasisi ada na tozo zilizofutw ada na tozo zilizopunguzwa viwango mamlaka ya udhibiti wa mbolea 
tozo kwa ajili wa usajili wa mfanyabiashara dealer wa mbolea usd uhakiki wa ubora wa mbolea fedha hizi huchukuliwa na vituo vya utafiti ni usd kwa mujibu wa sheria badala ya usd za awali
ada ya leseni ya mfanyabiashara dealer wa mbolea
usd 
ada ya usajili wa mzalishaji sterilizing plants or manufacturer usd 
ada ya usajili wa mbolea kwa kiwango cha shilingi taasisi ya udhibiti wa mbegu 
tozo ya fomu ya usajili wa muuza mbegu dealers kiwango cha tsh
 au usd 
tozo ya fomu ya majaribio ya dus kiwango cha tsh
 au usd 
tozo ya fomu ya majaribio ya npt kiwango cha tsh
 au usd 
tozo ya fomu ya ukaguzi wa mbegu mashambani kiwango cha tsh
 au usd 
tozo ya fomu ya majaribio ya mbegu kwa kila lot kiwango cha tsh
 au usd 
tozo ya kibali cha kusafirisha mbegu kwa kiwango cha tsh
 au usd 
tozo ya fomu ya tan gazo notice ya kusafirisha au kuagiza mbegu tsh
 au usd 
mfuko wa taifa wa pembejeo 
ada ya nyaraka documentation fee ambayo ni asilimia ya thamani ya mkopo unaotolewa na mfuko wa pembejeo kiambatisho na c orodha ya tozo na ada za maendeleo ya ushirika zitakazofutwa au kupunguzwa katika mwaka na
taasisi ada na tozo zilizofutwa ada na tozo zilizopunguzwa viwango 
tume ya maendeleo ya ushirika 
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika cha msingi kiwango cha tsh
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika cha upili kiwango cha tsh
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika cha kati kiwango cha tsh
ada ya usajili wa marekeb isho ya masharti ya chama cha ushirika shirikisho kiwango cha tsh
ada ya usajili wa marekebisho ya masharti ya chama cha ushirika katika uwekezaji wa pamoja kiwango cha tsh
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya chama cha ushirika cha msingi kiwango cha tsh
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya chama cha ushirika cha upili kwa kiwango cha tsh
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya chama cha ushirika cha kati kiwango cha tsh
ada ya uchunguzi kwenye ejista ya shirikisho la vyama vya ushirika kwa kiwango cha tsh
ada ya uchunguzi kwenye rejista ya chama cha ushirika kwa ajili ya uwekezaji wa pamoja kiwango cha tsh
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za chama cha ushirika cha msingi kiwango cha tsh
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za chama cha ushirika cha upili kiwango cha tsh
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za chama cha ushirika cha kati kiwango cha tsh
ada ya ukaguz wa kumbukumbu au taarifa za shirikisho la vyama vya ushirika kiwango cha tsh
ada ya ukaguzi wa kumbukumbu au taarifa za chama cha ushirika kwa ajili ya uwekezaji wa pamoja kiwango cha tsh
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizotibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa chama cha ushirika cha msingi kiwango cha tsh
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizotibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa chama cha ushirika cha upili kwa kiwango cha tsh
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizotibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa chama cha ushirika cha kati kiwango cha tsh
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizotibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa shirikisho la vyama vya ushirika kwa kiwango cha tsh
ada ya utoaji wa nakala za nyaraka zilizotibitishwa au ambazo hazijathibitishwa kwa chama cha ushirika kwa ajili ya uwekezaji wa pamoja kwa kiwango cha tsh
 kiambatisho na
 uzalishaji wa mazao yatokanayo na mifugo mpaka aina ya zao uzalishaji wa nyama tani n gombe mbuzi kondoo nguruwe kuku 
 jumla uzalishaji maziwa lita n gombe wa asili n gombe wa kisasa jumla uzalishaji mayai mayai aina ya zao uzalishaji wa nyama tan i n gombe mbuzi kondoo nguruwe kuku 
 kiambatisho na orodha ya tozo na ada zinazotozwa na wizara na taasisi chini ya wizara zitakazofutwa kwenye sekta ya mifugo katika mwaka na tasnia huduma ada na tozo zilizofutwa 
maziwa 
ada ya usajili wa wadau wazalishaji wakubwa zaidi ya lita kwa siku shilingi wakati lita hadi kwa siku shilingi wadogo kuanzia lita hadi kwa siku shilingi wakusanyaji maziwa wakubwa lita kwa siku shilingi wakati lita hadi kwa siku shilingi wadogo chini ya lita kwa siku wasambazaji shilingi jumla uzalishaji maziwa lita n gomb wa asili n gomb wa kisasa jumla uzalishaji mayai mayai na tasnia huduma ada na tozo zilizofutwa 
ada ya maombi ya uuzaji maziwa kwenda nje ya nchi export permit tsh kwa shehena tasnia ya nyama 
ada ya usajili wa wafugaji wakubwa sh
 wakati sh
 wadogo sh
ada ya usajili wa minada minada ya awali sh
 minada ya upili na mpakani sh
ada ya usajili wa wafanyabiashara wa mifugo na nyama shilingi 
ushuru wa kuuza mifugo hai nje ya nchi export clearance certificate
ng ombe shilingi mbuzi na kondoo shilingi huduma za afya ya mifugo 
tozo za vibali vya usafirishaji wanyama na mazao yake i
tozo ya kibali cha kuingiza ngozi za ng ombe kwa kipande shilingi na kutoa ngozi za ng ombe kwa kipande tshs ii
tozo ya kibali cha kuingiza ngozi za mbuzi kondoo kwa kipande tshs na kutoa nje ya nchi tshs iii
tozo ya kibali cha afya cha kusafirisha ng ombe ndani ya wilaya tshs 
iv
tozo ya kibali cha afya cha kusafirisha kondoo na mbuzi ndani ya wilaya tshs v
tozo ya kibali cha afya cha kusafirisha farasi punda ndani ya wilaya shilingi vi
tozo ya kibali cha kusafirisha ngamia ndani ya wilaya shilingi vii
tozo ya kibali cha kusafirisha nguruwe ndani ya wilaya shilingi viii
tozo ya kibali cha kusafirisha vifaranga vya kuku doc shilingi kwa vifaranga 
ix
tozo ya kibali cha kusafirisha kuku kanga shilingi kwa kila kuku kanga x
tozo ya kibali cha kusafirisha mayai ya kutotolesha kwa kila moja shilingi 
xi
tozo ya kibali cha kusafirisha mayai ya kula table eggs kwa tray ya mayai shilingi na tasnia huduma ada na tozo zilizofutwa xii
tozo ya kibali cha kusafirisha wanyama pori kila mmoja shilingi xiii
tozo ya kibali cha kusafirisha ndege pori kwa kila moja shilingi xiv
tozo ya kibali cha kusafirisha nyama kwa kilo shilingi xv
tozo ya kibali cha kusafirisha maziwa kwa lita shilingi xvi
tozo ya kibali cha kusafirisha mbwa na paka kwa mnyama shilinigi xvii
tozo ya kibali cha kusafirisha mbolea kwa tani shilingi kiambatisho na
 a uzalishaji wa hei kwenye mashamba ya serikali na
shamba eneo lililolimwa ha hei iliyozalishwa na kuuzwa marobota 
langwira 
lmu mabuki 
lmu sao hill 
lmu mivumoni 
lmu ngerengere 
lrc tanga 
prc kongwa 
vikuge 
kizota 
mpwapwa 
uyole 
west kilimanjaro 
magereza farm bagamoyo 
ngorongoro 
mkata ranchi 
mzeri ranchi jumla chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kiambatisho na
 b uzalishaji wa hei katika mashamba binafsi mwaka na
shamba wilaya eneo lililolimwa ha hei iliyozalishwa marobota 
idrisa farm tanga 
filsin cope tanga 
katrin farm kibaha 
kibaha farm kibaha 
kibwe farm bagamoyo 
laila agro ltd tanga 
life service farm kibaha 
manyara farm monduli 
manyara ranchi manyara 
mbelekero tanga 
adam farm tanga 
loid farm mkuranga 
swar farm arusha 
msoga farm bagamoyo 
nalukwa tanga 
pingo farm bagamoyo 
shempemba kinondoni 
tanga dairy farm tanga 
tesha farm kisarawe 
tewa farm kibaha 
tujikomboe group farm kibaha 
umoja group farm kibaha 
upendo group farm kibaha 
vikawe farm bagamoyo 
mafinga farm bagamoyo 
farm base dar es salaam 
ded mbinga ruvuma 
ded maswa shinyanga 
hasan mazirai pwani 
shoo farm tanga 
mtengeti farm morogoro 
ana mkapa farm pwani 
msambichaka farm pwani 
kagoma ranchi kagera 
mabale ranchi kagera 
sotera sec farm kibaha 
peter farm tengeru jumla kuu chanzo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi kiambatisho na
 vifo vya mifugo vilivyotokana na ukame na mkoa ngombe mbuzi kondoo punda dodoma pwani morogoro singida manyara shinyanga mara arusha kagera jumla kiambatisho na 
orodha ya tozo na ada za mazao zitakazofutwa kupunguzwa kuongezwa kwenye sekta ya uvuvi katika mwaka na eneo hudu ma ada na tozo zilizofutwa ada na tozo zilizoongezwa viwango 
ukuzaji viumbe kwenye maji 
ushuru wa kuuza kaa hai nje ya nchi waliozalishwa export royalty watatozwa kwa kila kilo moja na daraja usd 
 kwa kilo
tozo ya viwanda vinavyothibitishwa ili kuchakata samaki approval of establishments imeongezwa kutoka shillingi kuwa shillingi 
maendeleo ya uvuvi 
tozo ya movement permit kg kg kg kg above 
ada ya ukaguzi wa kina wa kiwanda ghala kila robo mwaka auditing fees 
tozo ya cheti cha afya sanitary certificate kukagua mazao ya uvuvi shilingi 
ada ya usajili wa chombo cha uvuvi chini ya mita kwa wavuvi wadogo shilingi 
uongezajithamani katika mazaoyanafaka august mnyororo wa thamani wa mazao ya nafaka mazao ya nafaka mahindi mpunga mitama mtama ulezi uwele ungezaji wa thanani huanzia shambani wakati wa uvunaji ukusanyaji ukaushaji upangaji wa madaraja ufungashaji uhifadhi usafirishaji usindikaji chakula cha binadamu na mifugo mahitaji ya soko la ndani nje soko la kanda na kimataifa sagcot
co
tz jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo tume ya taifa ya umwagiliaji mmwwoonnggoozzoo wwaa uukkuussaannyyaajjii nnaa uulliippaajjii wwaa aaddaa yyaa hhuudduummaa zzaa uummwwaaggiilliiaajjii nnaa ttoozzoo yyaa uurreejjeesshhaajjii wwaa gghhaarraammaa zzaa uuwweekkeezzaajjii kkaattiikkaa mmiiuunnddoommbbiinnuu yyaa uummwwaaggiilliiaajjii juni yaliyomo yaliyomo dibaji ii fasili ii 
 utangulizi 
 viwango vya ada ukadiriaji na idadi ya wamwagiliaji 
 viwang vya ada 
 ukadiriaji viwango vya ada 
 takwimu za idadi ya wakulima wamwagiliaji 
 ukusanyaji usimamizi uidhinishaji na matumizi ya fedha za ada 
 ukusanyaji wa ada 
 akaunti maalumu ya ad 
 uidhinishaji wa matumizi ya fedha 
 matumizi ya fedha za ada 
 wajibu wa kulipa ulipaji ada kwenye mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji mgawanyo wa ada skimu kushindwa kulipa na adhabu 
 nani anawajibika kulipa ada 
 ulipaji wa ada kwenye mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji 
 mgawanyo wa fedha 
 skimu kushindwa kukus anya ada kwa kutokuwa na takwimu sahihi za uzalishaji 
 adhabu kwa kuchelewesha malipo ya ada 
 ukaguzi wa hesabu za fedha 
 wakaguzi wa hesabu za fedha 
 marekebisho ya mwongozo ii dibaji mwongozo wa ukusanyaji na ulipaji wa ada ya huduma za umwagiliaji unaweka utaratibu wa namna ambavyo ada itatozwa na vyama vya wamwagiliaji kama ilivyoainishwa kwenye kanuni za sheria ya taifa ya umwagiliaji za mwaka iliyochapishwa katika gazeti la serikali gn na
 la tarehe 
mwongozo huu umeainisha ada ya asilimia tano kama ada ya huduma za umwagiliaji ya wastani wa uzalishaji kwa ekari kwa kila msimu
asilimia sabini na tano ya ada hii itakuwa kwa ajili ya huduma ya uendeshaji na matun zo ya skimu na asilimia ishirini na tano itaingizwa kwenye mfuko wa maendeleo umwagiliaji irrigation development fund idf
vilevile mwongozo huu unaweka utaratibu wa namna ambavyo tozo ya urejeshaji wa kiasi cha gharama za ujenzi wa miu ndombinu ya umwagiliaji iliyog haramiwa na serikali itakavyo tozwa kifungu b cha sheria ya taifa ya umwagiliaji na
ya mwaka 
aidha mwongozo huu uta tumika kwa skimu zote za umwagiliaji zilizoboreshwa na kuendelezwa
fasili katika mwongozo huu fasili ya maneno yaliyotu mika ni kama ifuatavyo maneno fasili ada ya huduma za umwagiliaji ni ada inayolipwa au kukusanywa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya taifa ya umwagiliaji na
ya mwaka kwa lengo la kukidhi gharama za uendelezaji uendeshaji na utunzaji wa miundombinu ya umwagiliaji
huduma za umwagiliaji ni shughuli au kazi zote zinazolenga kuboresha uendelevu wa skimu za umwagiliaji zikijumuisha upembuzi yakinifu utafiti usanifu ujenzi uendeshaji na utunzaji wa skimu za umwagiliaji na kujenga uwezo wa wamwagiliaji skimu ya umwagiliaji ni eneo ambalo linastawisha mazao kwa aina yeyote ya umwagiliaji uwe wa matone au kunyunyizia au wa wazi ikiwa ni pamoja na mifumo iii inayotumia maji yanayotiririka kwa nguvu ya mvutano wa ardhi au kusukumwa kwa pampu kuingia kwenye mifereji au mabomba kutoka kwenye chanzo wazi au chini ya ardhi au maji ya mvua yaliyovunwa skimu ya umwagiliaji iliyoboreshwa ni skimu ya umwagiliaji ambayo imejengwa au kuwekewa miundombinu ya umwagiliaji kitaalamu vyama vya wamwagiliaj ni muungano wa wakulima wenye nia moja ya kuendeleza au kuendesha kilimo cha umwagiliaji katika skimu kwa lengo la uendelezaji na usimamizi madhubuti wa skimu za umwagiliaji
tozo ya kureje sha gharama za ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ni tozo inayolipwa au kukusanywa kwa mujibu wa kifungu e cha sheria ya taifa ya umwagiliaji na
mwaka kwa lengo la kurejesha kiasi cha gharama za ujenzi wa iundom binu ya miradi ya mwagiliaji ambayo serikali imewekeza
 utangulizi kilimo cha umw agiliaji hapa nchini kwa muda mrefu kimekuwa kikikabiliwa na changamoto mbalimbali
changamoto hizo ni pamoja na hali duni ya uendeshaji na utunzaji wa miundombinu ya umwagiliaji ambapo wakulima wanashindwa kutambua na kutekeleza wajibu wao kikamilifu kati ka kuchangia ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ambayo imejengwa na serikali au wadau wa maendeleo ya kilimo ch umwagiliaji kwa fedha nyingi hali hii imesababisha miundombinu ya umwagiliaji kukosa uendelevu
serikali vilevile inawajibika kuendelea kupanua eneo la umwagiliaji katika maeneo mengine ambayo yanafaa kwa kilimo cha umwagiliaji hivyo wakulima wamwagiliaji wanawajibika kurejesha gharama za uwekezaji ili serikali iendelee kuwekeza katika maeneo engine ambayo yanafaa kwa kilimo cha umwagilia ji nchini
aidha vyama vingi vya wamwagiliaji havina mifumo madhubuti ya ukusanyaji na ulipaji wa ada ya huduma za umwagiliaji
hata vyama ambavyo vina mifumo ya ukusanyaji na ulipaji wa ada bado havina usimamizi thabiti
ukosefu wa usimamizi madhubuti wa fedha kwenye vyama vya wamwagiliaji husababisha migogoro ya mara kwa mara miongoni mwa wamwagiliaji
hitaji la mwongozo huu limetokana na kuwepo kwa hali duni ya uendeshaji utunzaji wa miundombinu na ukosefu wa usimamizi madhubuti wa fedha zinazokusan ywa
hivyo ili wamwagiliaji waweze kutumia kusimamia na kuendesha miundombinu ya umwagiliaji kikamilifu wanahitaji kuiendesha na kuitunza kwa mujibu wa mwongozo huu
mwongozo umeainisha viwango vya ada na tozo ukadiriaji wa wastani wa uzalishaji ukus anyaji wa ada na tozo sharti la kufungua akaunti maalumu matumizi ya ada na tozo sehemu ya ada itakayowekwa kwenye mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji ukaguzi wa hesabu za fedha ulipaji wa ada na tozo kwenye mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji na adhabu wa ada iliyochele weshwa kulipwa
mwongozo huu umeandaliwa mahsusi kwa ajili ya wamwagiliaji viongozi wa vyama vya wamwagiliaji wataalamu katika mamlaka za serikali za mitaa wawezeshaji wa vyama vya wamwagiliaji wataalamu pamoja na wadau katika sekta ya umwagiliaji
matokeo yanayotarajiwa kutokana na utekelezaji wa wongozo huu ni kuwa na i
miundombinu ya umwagiliaji inayotumika kutunzwa vizuri kwa uendelevu ii
kuweka kuimarisha mfumo madhubuti wa ukusanyaji na ulipaji wa ada iii
mfumo wa wazi katika usim amizi mzuri wa fedha na iv
uwekezaji wenye tija katika sekta ya umwagiliaji
 viwango vya ada na tozo ukadiriaji na idadi ya wamwagiliaji 
 viwango vya ada katika kila skimu ya umwagiliaji kila mkulima wa umwagiliaji anawajibika kutoa ada ya huduma za umwa giliaj ambayo ni asilimia tano ya wastani wa uzalishaji kwa ek ari kwa kila msimu na ya asilimia kumi ya wastani wa uzalishaji kwa ekari kwa kila msimu ikiwa ni tozo ya kureje sha kiasi cha gharama za ujenzi wa miundombinu ya miradi ya umwagili aji ambayo serikali imewekeza
 ukadiriaji viwango vya ada na tozo baada ya mavuno kamati au bodi za usimamizi za vyama vya wamwagiliaji kwa kusaidiana na wataalamu wa kilimo watakokotoa wastani wa uzalishaji uliofikiwa kwa ekari kwa kila zao linalol imwa katika skimu na kupata kiwango cha ada na tozo
kiwango cha uzalishaji kilichopendekezwa na kamati ya usimamizi kitawasilishwa kwenye mkutano mkuu wa mwaka wa chama cha wamwagiliaji
kiwango cha ada kilichokokotolewa na kupitishwa na mkutano mkuu wa hama cha wamwagiliaji ndicho kitalipwa katika msimu husika
 takwimu za idadi ya wakulima wamwagiliaji kamati za usimamizi za vyama vya wamwagiliaji zitaandaa orodha ya idadi ya wakulima ambao wamelima katika msimu huo pamoja na eneo lililolimwa
aidh a kamati za usimamizi za vyama zitatakiwa kuwa na orodha ya umiliki wa mashamba ambayo itaonesha kila mkulima na ukubwa wa maeneo anayomiliki
kupitia takwimu hizi itawezesha makusanyo stahiki kufanyika
takwimu hizo zitajazwa katika fomu na
kama inavy oonekana hapa chini
fomu na
jina la skimu wilayamkoa msimu na mwaka na
jina la mkulima jinsi umri kitongoji mfereji kitalu mazao yaliyolimwa ekari jumla ya eneo lililol imwa jumla ya eneo linalomilikiwa mpunga vitunguu mazao mengine fomu na
itakapokamilika itatunzwa kwenye ofisi ya chama cha wamwagiliaji na naka la zitawasilishwa kwenye ofisi ya mkoa na fisi mamlaka za serikali za mitaa
 ukusanyaji usimamizi uidhinishaji na matumizi ya fedha za ada na tozo 
 ukusanyaji wa ada na tozo ada ya huduma za umwagiliaji na tozo ya urejeshaji wa gharama za ujenzi wa miundombinu itakusanywa na chama cha wamwagilia ji katika skimu husika
kila chama kitakuwa na vitabu maalumu ili kuwezesha utunzaji mzuri wa kumbukumbu za fedha
ada na tozo zitalipwa wakati mavuno kulingana na makubaliano yatakayofanywa katika vikao vyao halali kama wataamua kulipa baada ya msim ulipaji wa ada na tozo ufanyike ndani ya miezi miwili baada ya mavuno
mkulima aliyelipa ada na tozo ikiwa ni mazao au fedha atapewa stakabadhi ili kuthibitisha malipo yaliyofanyika
nnnnnnnnnnnn mmmmmmmmm 
 akaunti maalumu ya ada kwa mujibu wa aya ya ya kanuni za umwagiliaji fedha za ada ya huduma za umwagiliaji zitatunzwa katika akaunti maalumu ambayo itakuwa ni ada hiyo tu
akaunti hiyo ndiyo itakayokuwa inasimamia mfuko wa uendeshaji na utunzaji wa skimu kwa ujumla
tozo ya urejeshaj wa gharama za ujenzi wa mi undombinu italipwa kwenye akaunti ya mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji
 uidhinishaji wa matumizi ya fedha ili kuwa na uwazi na kuima risha uthibiti wa matumizi sahihi ya fedha ya ada ya umwagiliaji kutakuwa na makundi mawi li ya watia saini kundi la kwanza ni i mhandisi wa umwagiliaji wa wilaya die na afisa kilimo umwagiliaji na ushirika daico wa halmashauri husika na kundi la pili ni ii mwenyekiti na mtunza edha wa chama cha wamwagiliaji
utaratibu huu utawezesh kuwa na uwazi utakaopelekea kuwa na matumizi mazuri ya fedha kulingana na makusudi ya huduma ya uendeshaji na matunzo ya skimu
 matumizi ya fedha za ada ada ya huduma za umwagiliaji katika skimu za umwagiliaji zinaweza kutumika kugharamia masuala afuatayo i
kulipa ada ya matumizi ya maji kwenye ofisi ya bonde la maji husika ii
uendeshaji na matunzo ya miundombinu ya umwagiliaji iii
ukarabati wa miundombinu iliyochakaa iv
uendeshaji wa magari na mitambo ya chama cha wamwagiliaji v
ununuzi wa zana na vifaa vya kufanya usafi mf
mashine za kukata nyasi yaani mowers n
na matengenezo ya miundombinu na vi
shughuli mbalimbali za utawala pamoja na matumizi mengineyo kadri yatakavyoidhinishwa na mkutano mkuu wa chama cha wamwagiliaji
 wajibu wa ulipaji ada kwenye mfuko wa maen deleo umwagiliaji mgawanyo na adhabu kwa vyama vitakavyoshindwa kulipa 
 nani anawajibika kulipa ada sheria ya taifa ya umwagiliaji ifungu cha b na zinaeleza kuwa itakuwa ni wajibu wa tume ya taifa ya um wagiliaji serikali za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kwa kushirikiana na vyama vya wamwagiliaji kuhakikisha kuwa wakulima wote wanao miliki ardhi ndani ya skimu ya umwagiliaji wanakuwa wanachama wa chama cha umwagiliaji na watawajibika kutekeleza heria ndogo za vyama
kwa mujibu wa aya ya ya kanuni za umwagiliaji inaeleza kuwa kila mkulima ana yenufaika na huduma za umwagiliaji anatakiwa kulipia ada ya huduma kwa chama cha wamwagiliaji
kwa kuzingatia vifungu hivi viwili na kanu ni hiyo wakulima wote wenye kumiliki maeneo katika skimu za umwagiliaji wanawajibika kulipa ada ya huduma za umwagiliaji kwa mujibu wa sheria ya taifa ya umwagiliaji ya mwaka na kanuni zake za mwaka 
 ulipaji wa ada kwenye mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji katika kipindi cha miezi mitatu baada ya kufanyika ukaguzi wa hesabu za fedha chama kitawasilisha asilimia ishirini na tano ya fedha za ada ya huduma za umwagiliaji zilizokusanywa na zitawekwa kwenye akaunti ya mfuko wa taifa wa maen deleo ya umwagiliaji
kila mwisho wa mwaka chama kitawasilisha taarifa ya ukaguzi kwa mkurugenzi mkuu wa tume ya taifa ya umwagiliaji
 mgawanyo wa fedha za mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji na huduma ya uendeshaji na atunzo kifungu cha cha sheria ya taifa ya umwagiliaji kinaanzisha mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji ambapo fedha zake zitapatikana kutokana na vyanzo mabalimbali ikiwa ni pamoja na ada na tozo mbalimbali
kwa mujibu wa kifungu cha b kinaeleza kuhusu urejeshaji wa gharama za ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji na vilevile kifungu cha e kinaelezea kuhusu ada ya huduma za umwagiliaji
aidha kwa mujibu wa aya ya ya kanuni za umwagiliaji inaelekeza kwamba fedha za da ya huduma za umwagiliaji zitagawan ywa kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
jedwali na
 mgawanyo wa fedha za ada ya huduma za umwagiliaji na mgawanyo wa fedha za ada ya huduma za umwagiliaji asilimia mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji huduma ya matunzo na matengenezo ya skimu baada ya kufunga hesabu zake za msimu husika kila chama cha wamwagiliaji kitalipa asilimia ishirini na tano ya fedha hizo katika fuko wa maendeleo ya umwagiliaji
 skimu kushindwa kukusanya ada na tozo kwa kutokuwa na takwimu sahihi za uzalishaji mazingira kama haya iwapo yatajitokeza katika skimu mojawapo wataalam wa kilimo wakutane na wakulima kukubaliana wastani wa mavuno katika skimu husika kabla ya kuanza kwa utarat ibu wa ada na tozo hizi ili kupanga ki asi kitakachotumika kwa eneo linalomilikiwa na skimu
aidha tume ya taifa ya umwagiliaji inaweza kuweka wakala wa kukusanya ada na tozo husika kwa makubaliano maalumu kutoka katika skimu ambayo itashindwa kufanya hivyo
 adhabu kwa kuchelewesha malipo ya ada kwa mujibu wa aya ya ya kanuni za umwagiliaji inaeleza kuwa waziri anaweza kutoa adhabu kwa kila mkulima wa umwagiliaji aliyechelew kulipa ada kamili ya huduma za umwagiliaji kwa wakati
adhabu ya ucheleweshwaji wa mawasilisho ya malipo ya ada itakuwa kama ifuatavyo i
mwezi asilimia mbili ya kiasi cha ada husika ii
miezi asilimia tano ya kiasi cha ada husika na iii
miezi asilimia kumi ya kiasi cha ada husika
kwa mwanachama ambaye atakuwa halipi ada atafungiwa hud uma na uongozi wa chama husika au anyang anywe shamba likodis hwe kwa mwingine hadi atakapolipa deni lak e mwanachama atarejeshewa huduma iwapo atalipa deni analodaiwa
 ukaguzi wa hesabu za fedha katika kuhakikisha kwamba fedha inazokusanywa kwenye yama vya wamwagiliaji zinatumika ipasavyo wa mujibu wa aya ya ya kanuni za umwagiliaji inaeleza kuwa hesabu za vyama vya wa mwagiliaji zitakaguliwa kila mwisho wa mwaka wa fedha
kazi hiyo itafanywa na wakaguzi walio sajiliwa na bodi ya tai fa ya wahasibu na wakaguzi nbaa na kupitishwa na mkutano mkuu na kuridhiwa na mkurugenzi mkuu
aidha kwa mujibu wa aya ya ya kanuni za umwagiliaji inaelekeza kwamba kila chama cha wamwagiliaji kitatakiwa kuwasilisha kwa mkurugenzi mkuu tume ya taifa ya umwagiliaji taarifa ya hesabu za fedha zilizokaguliwa kila mwisho wa mwaka wa fedha
ukaguzi wa hesabu za fedha utawezesha vyama vya wamwagiliaji kuchunguza mwenendo mzima wa vitabu vya hesabu pamoja na kumbukumbu zote ili kuona kama edha zimetumika kama iliyokusudiwa
ukaguzi utawezesha i
kufanya ufuatiliaji wa shughuli ambazo zinafanywa na chama cha wamwagiliaji ili kuthibitisha hali ya fedha katika chama ii
kuweka uwazi katika mapato na matumizi ya fedha na kuhakikisha kuwa zimetumik ipasavyo iii
kudhibiti mianya ya wizi au udanganyifu katika masuala ya fedha isitokee au kama imetokea basi isaidie kurekebisha makosa yasijirudie tena na iv
kuwezesha chama cha wamwagiliaji kujifunza kutokana na mapendekezo na ushauri wa wakaguzi juu ya usi mamizi mzuri wa fedha
 wakaguzi wa hesabu za fedha kwa mujibu wa aya ya kanuni za umwagiliaji inaelekeza kila chama cha wamwagiliaji kinaweza kuajiri kukodisha huduma ya kufanya ukaguzi wa hesabu kila mwaka
kwa mujibu wa sheria ya us ajili wa wahasibu na wakaguzi wa hesabu the accoutants and auditors registration act cap r
 wakaguzi watakaoruhusiwa ni wale ambao wameidhinishwa na bodi ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nbaa
kila mwaka tume ya taifa ya umwagi liaji itasambaza orodha ya asasi ambazo zimeidhinishwa na nbaa ili kila chama kiwe kinafanya makubaliano na asasi hizo na kuwezesha kufanyika kwa ukaguzi
 marekebisho ya mwongozo mwongozo huu unaweza kufanyiwa marekebisho wakati wowote na katika ki pengele chocho te inapotokea ulazima kufanya hivyo
k kutumia njia ya usambazaji wa maji ya umwagili aji kwenye mimea katika ardhi yake ambayo haijapata kibali cha tume
mambo yanayotarajiwa katika usimamizi wa sheria kutokana na hali iliyokuwepo na changamoto ambazo zimeikabili sekta ya umwagiliaji kwa muda mrefu baadhi ya mambo yafuatayo yanatarajiwa kwa uwepo wa sheria hii a kuongezeka kwa mchango wa umwagiliaji katika uzalishaji wa chakula na lishe b kuongezeka kwa pato la wakulima wamwagiliaji na taifa kwa ujumla kwa kuwa skimu zitakuwa na usimamizi mzuri c kuongezeka kwa fursa za ajira na kipato kwa vija na kutokana na vivutio katika kilimo cha umwagiliaji na hivyo kupunguza wimbi la vijana kukimbilia mijini
d kuongezeka kwa miundombinu ya umwagiliaji yenye ubora itakayotumia teknolojia mbalimbali kuto kana na ushiriki mzuri wa sekta ya umma na binafsi e kupata teknolojia mpya za kilimo cha umwagiliaji kutokana na shughuli za utafiti wa umwagiliaji kupata msukumo kisheria
f kuwepo kwa skimu nyingi za umwagiliaji zenye kutumia rasilimali maji na ardhi kwa ufanisi na kuzingatia hifadhi ya mazingira
g uwepo wa vyama imara vya wamwagiliaji vyenye stadi stahiki katika usimamizi wa skimu za umwagiliaji na hivyo kuwa na miundombinu ya umwagiliaji inayo tumiwa vizuri
umwagiliaji ni kilimo cha uhakika jamhuri ya muungano wa tanzania tume ya taifa ya umwagiliaji ijue sheria ya taifa ya umwagiliaji na
ya mwaka banio skimu ya umwagiliaji chomachankola tabora kigawa maji skimu ya umwagiliaji buigiri dodoma ongezeko la mavuno ya mpunga hadi tani kwa hekta banio la kisasa skimu ya umwagiliaji ndungu kilimanjaro kwa maelezo zaidi wasiliana na mkurugenzi mkuu tume ya taifa ya umwagiliaji s
 dodoma e mail 
utangulizi sheria ya taifa ya umwagiliaji na
ya mwaka imetungwa na kupitishwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mwaka ikatiwa saini na mhe
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe oktoba 
sheria hii imeanzisha tume ya taifa ya umwagiliaji kwa anilid ya kusimamia kilimo cha umwagiliaji nchini
sheria ya taifa ya umwagiliaji ilitungwa ili kuondoa changamoto zilizokuwa zinaikabili sekta ya umwagiliaji kama ifuatavyo ushiriki mdogo wa wakulima na sekta binafsi katika ujenzi usimamizi na uendeshaji wa skimu za umwagiliaji ambazo hujengwa na serikali kwa fedha nyingi hali hii ilisababishwa na kutokuwepo wajibu wa kisheria wa wakulima kuchangia mipango ya kuendeleza sekta ndogo ya umwagiliaji hata kupelekea dhana kwa wakulima kuona kuwa miundombinu hiyo siyo mali yao
udhaifu wa mfumo wa kitaasisi ambao ulikuwa haukidhi kasi ya kuendelea kupanuka kwa mahitaji ya kilimo cha umwagiliaji kutokana na kuongezeka kwa idadi ya watu na kupungua kwa mvua hivyo kufanya watu wengi kuingia kwenye kilimo cha umwagiliaji
uvamizi wa maeneo ya ardhi yanayofaa kwa kilimo cha umwagiliaji kwa matumizi mengine yakiwemo makazi
hali hii ilisababishwa na kutokuwepo na mfumo wa kisheria wenye kulinda na kuendeleza ardhi inayofaa kwa kilimo cha umwagiliaji ili isivamiwe kwa matumizi mengine hasa ukizingatia kuwa taifa linahitaji kujitosheleza kwa chakula hasa katika kipindi hiki cha mabadiliko ya tabia nchi
mambo muhimu yanayozingatiwa katika sheria a uanzishwaji wa tume ya taifa ya umwagiliaji ki fungu cha na na kifungu cha na 
cha sheria ya umwagiliaji kinabainisha mamlaka na ma jukumu yake
b kifungu cha c cha sheria ya umwagiliaji kimeonesha mfumo wa kisheria kuhimiza na kuvutia ushiriki wa wadau mbalimbali katika sekta ya umwagil iaji
c kifungu cha 
cha sheria ya umwagiliaji kinaipa mamlaka serikali za mitaa katika uendelezaji na usimamizi wa skimu za umwagiliaji
d majukumu ya vyama vya wamwagiliaji yamebainish wa katika kifungu cha cha sheria ya umwagiliaji kama ifuatavyo i kusimamia uendeshaji na matunzo ya miundo mbinu ya umwagiliaji ii kusimamia upatikanaji maji ya kutosha kwenye vitalu na maandalizi mazuri ya kalenda ya msimu wa kilimo iii kusimamia matumizi bora ya maji
iv kutunza daftari la wanachama wa umwagiliaji katika skimu
v kusimamia na kuweka rekodi za mtiririko wa maji kwa ajili ya umwagiliaji
vi kutatua matatizo katika skimu kwa wanachama vii kuhakikisha ukaguzi wa hesabu za mwaka unafan yika na taarifa nyingine za kihesabu
viii kuandaa na kutunza mali na madeni katika skimu za umwagiliaji
e kifungu cha cha sheria ya umwagiliaji kimebain isha vyanzo vya fedha katika vyama vya umwagiliaji am bavyo i ada ya uanachama ii fedha za misaada kutoka serikalini au sekta binafsi
f kifungu cha cha sheria ya umwagiliaji ki metoa utaratibu wa kuomba kuidhinisha na kutekeleza ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji
g kifungu cha na 
cha sheria ya umwagiliaji kimeeleza uanzishwaji utaratibu na usimamizi wa mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji
h kifungu cha na cha sheria ya umwagiliaji kimeweka utaratibu wa tume kupata fedha kwa njia ya mikopo na misaada kutoka katika taasisi za fedha kwa ajili ya kuendeleza umwagiliaji
i kifungu cha cha sheria ya umwagiliaji iimeelekeza vyama vya umwagiliaji kuwa na wakaguzi wa kwa ajili ya kukagua mapato na matumizi
j kifungu cha cha sheria ya umwagiliaji kina toa fursa kwa jukwaa la wadau kujadili masuala ya um wagiliaji k makosa na adhabu yamebainishwa katika vifungu vya na na vya sheria ya umwagiliaji
l kifungu cha cha sheria ya umwagiliaji kineeleza jinsi ya kusimamia na kuendeleza tafiti katika umwagiliaji
l utaratibu wa kukusanya ada ya umwagiliaji umebainishwa katika kifungu cha na 
am bapo tume au mamlaka ya serikali za mitaa au vyama vya umwagiliaji zitasimamia ukusanyaji wa ada na tozo
vitendo vilivyokatazwa katika sheria kifungu cha kimebainisha kuwa itakuwa ni marufuku kwa mtu yeyote kufanya yafuatayo a kutumia au kuingia katika ardhi ya umwagiliaji kwa madhumuni mengine zaidi ya kilimo cha um wagiliaji b kuruhusu sumu ya viwandani au uchafu wa nyumbani katika skimu yoyote ya umwagiliaji bila kutibu maji kikamilifu c kuzuia ufanisi wa maumbo mbalimbali ya mfumo wa matupio na kuhatarisha usalama wa mifereji ya kusafirisha maji ya umwagiliaji na matupio d kufungua au kufunga mlango au chombo cha kudhibiti mwenendo wa mafuriko kwenye bwawa mfereji au mfumo wowote wa kusafirisha maji kwenye miundombinu ya umwagiliaji unaomilikiwa na kuhudumiwa na serikali au vyama vya wamwagiliaji isipokuwa mkaguzi wa umwagiliaji au mtu yeyote aliyepewa mamlaka hayo e kuvua katika mabwawa yanayomilikiwa kutunzwa au kusimamiwa na serikali au vyama vya wamwagili aji bila kibali cha maandishi kutoka kwa mkaguzi wa umwagiliaji isipokuwa kwa masharti na vigezo na kwa kulipa ada kama itakavyopangwa f kutumia milipuko au kitu chochote cha sumu kwa madhumuni ya kuvua katika bwawa g bila kibali cha maandishi cha tume kuchimba madini au kufanya shughuli kwa kutumia mlipuko au shughuli yoyote inayoweza kusababisha mtikisiko nda ni ya umbali wa kilometa moja kutoka kwenye skimu h kuruhusu maji kutoka katika miundombinu ya um wagiliaji inayomilikiwa kusimamiwa au kutunzwa na serikali au vyama vya wamwagiliaji kwa kukata tuta au kutoboa kujenga mlango au kwa njia nyingine zi nazofanana na hizo i kuunganisha mifereji au bomba kwenye mifumo ya umwagiliaji au matupio j kuweka au kusababisha kuweka umbo au kuweka kifaa katika mfereji au bomba iliyounganishwa kwenye mifumo ya umwagiliaji na matupio na jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya kilimo anuani ya simu kilimo dodoma idara ya utawala nambari kilimo iv dodoma fax s
 email dodoma
tangazo la kufunguliwa vyuo vya mafunzo ya kilimo matis katibu mkuu wizara ya kilimo ndugu gerald m
kusaya anawatangazia wanachuo na wakufunzi kuwa vyuo vya mafunzo ya kilimo mati vimefunguliwa rasmi tarehe juni kufuatia agizo la mhe
rais dkt
john pombe magufuli alililitoa tarehe mei 
wanafunzi wote wa vyuo vya mafunzo ya kilimo nchini wanatakiwa kuendelea kuripoti vyuoni kwa ajili ya kuendelea na masomo yao
aidha wakuu wa vyuo vyote vya kilimo wanatakiwa wafanye maboresho ya kalenda ya masomo kwa kuzingatia maagizo ya baraza la taifa la elimu ya ufundi nacte yaliyotolewa tarehe mei 
wizara ya kilimo inasisitiza kuwa watumishi na wanafunzi wote vyuoni waendelee kuzingatia kanuni zote za kujikinga na ugonjwa wa homa kali ya mapafu covid kama zilivyotolewa katika mwongozo wa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto na pia kuhakikisha kuwa vifaa vyote muhimu vya kujikinga na maambukizi ya ugonjwa covid vinakuwepo vyuoni
katika hatua nyingine katibu mkuu ameelekeza wazabuni wote wanaotoa huduma ya chakula vyuoni waendelee kutoa huduma hiyo ili kuhakikisha chakula kinapatikana muda ambao wanafunzi watakuwa wakiendelea na masomo yao
imetolewa na kitengo cha mawasiliano serikalini wizara ya kilimo dodoma juni hotuba ya mgeni rasmi waziri wa kilimo mh
josephat hassunga kuhusu uzinduzi wa mkakati wa kuendeleza zao la mpunga awamu ya pili nchini tarehe desemba katika ukumbi wa st
gaspar uliopo jijini dodoma
ndugu katibu mkuu wizara ya kilimo wakurugenzi wa wizara na taasisi mliopo wawakilishi wa wizara za sekta ya kilimo mwakilishi wa wizara ya fedha na mipango mwakilishi wa wabia wa maendeleo wa sekta ya kilimo mwakilishi wa sekta binafsi tpsf mwakilishi wa shirika la maendeleo la japani jica wawakilishi kutoka taasisi za helvetas briten rikolto na irri watumishi wa umma na sekta binafsi mliopo wawakilishi wa wakulima wawakilishi wa wasindikaji wa zao la mpunga ndugu waandishi wa habari mabibi na mabwana
tumsifu yesu kristu asaalam aleikhum bwana yesu asifiwe awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu kwa kunijalia afya njema na kuweza kupata nafasi hii ya kushiriki nanyi katika uzinduzi wa mkakati wa taifa wa kuendeleza zao la mpunga awamu ya pili nrds ii
ndugu washiriki napenda kuwashukuru waandaaji wa tukio hili hususan shirika la maendeleo la japan jica ambao wamekuwa nguzo kubwa kwetu katika kufanikisha shughuli mbalimbali za maendeleo hapa nchini ikiwemo maandalizi ya mkakati huu nitakaouzindua rasmi leo
aidha napenda kutoa shukrani zangu za dhati kabisa kwa wenzetu wa helvetas irri briten rikolto na agricom ambao wamechangia kwa kiasi kikubwa kuweza kufanikisha uandaaji wa mkakati huu na kufanikisha shughuli ya leo
niwaombe muendelee kudumisha ushirikiano uliopo kati yenu na wizara ya kilimo katika kufanikisha maendeleo ya kilimo nchini na kuinua uchumi wa wananchi na taifa kwa ujumla hususan katika wakati huu tunapojizatiti kufikia uchumi wa kati ifikapo 
ndugu washiriki ikumbukwe kwamba zao la mpunga ni mojawapo ya zao muhimu la chakula linalozalishwa takribani mikoa yote hapa nchini
mwaka wizara ya kilimo iliandaa mkakati wa kuendeleza zao la mpunga nchini awamu ya kwanza nrds i
mkakati huo ulikuwa ni wa miaka na ulitekelezwa na kukamilika mwaka 
aidha mkakati huo ulitoa matokeo chanya ikiwemo kuongezeka kwa uzalishaji wa zao la mpunga kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ndugu washiriki kama mnavyofahamu nchi yetu ina eneo linalofaa kwa kilimo takribani hekta milioni 
kati ya eneo hilo hekta milioni 
 ni eneo linalofaa kwa umwagiliaji
hata hivyo pamoja na kuwa na eneo kubwa linalofaa kwa umwagiliaji eneo linalotumika kwa sasa kwa umwagiliaji ni hekta tu
hivyo basi mkakati huu umekuja wakati muafaka ambao serikali imeweka kipaumbele katika kuimarisha kilimo cha umwagiliaji
nawasisitiza kuwa mkakati huu muutumia kama chombo cha kuhakikisha mnafanya mapinduzi katika zao la mpunga kwa kuongeza eneo la umwagiliaji na kupunguza uzalishaji unaotegemea mvua
ndugu washiriki pamoja na kukamilika kwa utekelezaji wa awamu ya kwanza ya mkakati wa kuendeleza zao la mpunga nrds i na kuonesha mafanikio makubwa ni dhahiri kuwa bado tunahitaji kuongeza tija na uzalishaji zaidi
hii ndo sababu iliyopelekea wizara ya kilimo kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo kuandaa mkakati wa kuendeleza zao la mpunga awamu ya pili national rice development strategy phase ii nrds ii utakaotekelezwa kwa kipindi cha miaka kumi kuanzia mwaka hadi mwaka 
lengo kuu la mkakati huu ni kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga kuimarisha usalama wa chakula na lishe pato la wakulima na taifa kwa ujumla ifikapo mwaka 
ndugu washiriki uandaaji wa mkakati huu ni matokeo ya mkutano mkuu wa coaliation for african rice development card uliofanyika jijini tokyo japani mwezi oktoba ambao ulikuwa na malengo makuu mawili ambayo ni kufanya tathmini ya utekelezaji wa card awamu ya kwanza kipindi cha mwaka hadi na kuona namna gani awamu ya pili ya mkakati huo itakavyotekelezwa kwa kipindi cha mwaka hadi 
ndugu washiriki mkakati huu wa awamu ya pili unalenga kuimarisha utoshelevu wa chakula nchini kuchangia utoshelevu wa chakula katika ukanda wa afrika mashariki na jumuiya ya maendeleo ya nchi zilizo kusini mwa afrika sadc na kuwa kinara wa soko la mchele katika jumuiya za kikanda
ili kufikia azma hiyo serikali imeweka kipaumbele katika malengo yafuatayo kuimarisha upatikanaji wa mbegu bora za mpunga ambazo zinastahimili ukame na kuhamasisha matumizi ya teknolojia bora za uzalishaji zitakazo himili mabadiliko ya tabia nchi kupunguza gharama za uzalishaji na kuweka mifumo bora ya udhibiti ili mchele wetu uweze kushindana kwa bei na ubora na michele inayotoka nje ya nchi
kuimarisha mifumo ya uzalishaji na masoko hususan kwa wakulima wadogo ili kukifanya kilimo cha zao la mpunga kuwa endelevu na kuhudumia soko la ndani na nje ya nchi na kuongeza eneo la kulima zao la mpunga katika maeneo ya umwagiliaji na yanayotegemea mvua
pia kuimarisha na kuboresha miundombinu ya umwagiliaji na kuwajengea uwezo wakulima kuhusu usimamizi wa miundo mbinu hiyo
ndugu washiriki ili kufikia malengo niliyoanisha hapo juu wizara kwa kushirikiana na wadau wa zao la mpunga nchini tutatekeleza yafuatayo kuongeza eneo la uzalishaji wa mpunga kutoka hekta milioni 
 za mwaka hadi hekta milioni 
 ifikapo mwaka kuongeza tija ya uzalishaji wa mpunga kutoka wastani wa tani 
 kwa hekta hadi kufikia wastani wa tani 
 kwa hekta ifikapo mwaka kuongeza thamani ya zao la mpunga kutoka asilimia hadi kufikia asilimia ifikapo mwaka ikiwa ni pamoja na kupunguza upotevu kabla na baada ya mavuno kuimarisha mifumo ya masoko na kilimo biashara kuongeza upatikanaji wa mbegu bora za mpunga pamoja na kuimarisha mifumo ya mbegu kuongeza upatikanaji wa mbolea kwa kuanzisha viwanda vya kuzalisha na kuchanganya mbolea nchini ikiwa ni pamoja na mifumo ya masoko na usambazaji kuimarisha kilimo cha umwagiliaji na kuhamasisha teknolojia za umwagiliaji zinazotumia maji kwa ufanisi na kupunguza upotevu wa mazao baada ya mavuno kuongeza thamani na kuboresha mifumo ya masoko na upatikanaji wa mitaji
ndugu washiriki nimefarijika kwa kazi nzuri iliyofanywa hasa ambavyo mmeweza kushirikiana na wenzetu wa ofisi ya rais tamisemi ambao ndio wadau wakubwa katika kutekeleza mkakati huu
niwatake wadau wote wa zao la mpunga nchini mtambue kuwa wizara ya kilimo itashirikiana nanyi ili kuweza kutekeleza mkakati huu na kufikia malengo tuliojiwekea
ndugu washiriki nimearifiwa kuwa mkakati huu kwa sasa umeandaliwa kwa lugha ya kiiengereza
nichukue fursa hii kuwaomba wadau mbalimbali muweze kushirikiana na serikali ili kuweza kutafsiri mkakati huu kwa lugha ya kiswahili
kwa kufanya hivyo kutapelekea kuwafikia walengwa wengi zaidi ambao wengi wao wanazungumza kwa ufasaha lugha yetu ya taifa kiswahili
ndugu washiriki naomba niendelee kuwasisitiza ndugu zetu wa jica helvetas irri rikolto briten agricom na wadau wengine kuendelea kushirikiana na serikali katika kutekeleza mkakati huu ambao umeanisha viashiria chanya vya kuendeleza zao la mpunga na hatimaye kuifanya nchi yetu kuwa mzalishaji na soko kuu la mchele katika ukanda wa afrika mashariki na jumuiya ya maendeleo ya nchi zilizo kusini mwa afrika
baada ya kusema hayo napenda kutamka kuwa mkakati wa taifa wa kuendeleza zao la mpunga awamu ya pili nrds ii umezinduliwa rasmi
asanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya waziri wa kilimo mheshimiwa hussein mohamed bashe mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo kwa mwaka yaliyomo dira dhima majukumu ya wizara 
 mchango wa serikali katika sekta ya kilimo kwa awamu zote sita za uongozi 
 mafanikio ya serikali ya awamu ya sita katika sekta ya kilimo 
makusanyo ya maduhuli 
fedha zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na 
makusanyo ya maduhuli 
fedha zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na fungu 
matumizi ya bajeti ya kawaida 
matumizi ya bajeti ya maendeleo fungu 
matumizi ya bajeti ya kawaida 
matumizi ya bajeti ya maendeleo fungu 
matumizi ya bajeti ya kawaida 
utekelezaji wa maeneo ya kipaumbele kwa mwaka 
utafiti wa kilimo 
utafiti wa mbegu bora na teknolojia za kilimo 
vituo vya utafiti 
upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mbegu bora 
mbolea 
viuatilifu 
zana za kilimo 
huduma na mafunzo ya ugani 
huduma za ugani 
mafunzo ya ugani 
ukarabati wa vyuo vya kilimo na vituo vya mafunzo kwa wakulima ii 
udahili wa wanafunzi katika vyuo vya mafunzo ya kilimo 
umwagiliaji 
ujenzi wa miradi ya umwagiliaji 
ukarabati wa miradi ya umwagiliaji 
miradi ya umwagiliaji inayofanyiwa upembuzi yakinifu na usanifu 
masoko na mifumo ya masoko 
taasisi za fedha na upatikanaji wa mitaji 
uzalishaji wa mazao 
mazao asilia ya biashara i
zao la mkonge ii
zao la tumbaku iii
zao la pareto iv
zao la chai v
zao la korosho vi
zao la kahawa vii
zao la pamba 
mazao ya chakula 
mazao yenye mahitaji makubwa yanayoagizwa nje ya nchi i
uzalishaji wa miwa na sukari ii
zao la ngano iii
mazao ya mbegu za mafuta 
mazao ya bustani 
uanzishaji wa mashamba makubwa ya kilimo
kuimarisha miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo 
uongezaji thamani wa mazao ya kilimo 
maendeleo ya ushirika 
ushiriki wa vijana katika kilimo 
uhifadhi wa mazingira 
lishe 
jinsia 
vvu na ukimwi 
kuimarisha utafiti 
kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo
umwagiliaji iii 
kuimarisha huduma za ugani 
uzalishaji wa mazao 
upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
taasisi za fedha na upatikanaji wa mitaji 
mfuko wa maendeleo ya kilimo 
ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya hifadhi ya mazao ya kilimo 
kuhamasisha kilimo cha mashamba makubwa 
kuimarisha kilimo anga 
maendeleo ya ushirika 
ushiriki wa vijana katika sekta ya kilimo 
lishe 
matumizi ya teknolojia na mbinu za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi 
jinsia 
vvu na ukimwi 
makusanyo ya maduhuli 
fedha kwa mafungu yote na 
fedha kwa fungu 
fedha kwa fungu 
fedha kwa fungu viambatisho iv vifupisho vya maneno agitf agricultural inputs trust fund amcos agricultural marketing cooperatives societies amdt agricultural market development trust agra alliance for green revolution in africa asa agriculture seed agency asdp ii agricultural sector development programme ii atmis agriculture trading management information system au african union ccu chato cooperative union coasco cooperative audit and supervision cooperation covid corona virus disease cpb cereals and other produce board dasip district agricultural sector investment project dfid department for international development eac east african community ebarr ecosystem based adaptation for rural resilience erpp expanded rice production project vi fao food and agriculture organization ifad internationl fund for agricultural development imf international monetary fund jica japan international cooperation agency jircas japan international research center for agricultural sciences jkt jeshi la kujenga taifa jircas japan international research center for agricultural sciences katc kilimanjaro agricultural training centre katrin kilombero agriculture training and research institute kcu kagera cooperative union kdcu karagwe district cooperative union kacu kahama agricultural cooperative union mmcu masasi mtwara coopetative union metl mohamed enteprise tanzania limited mocu moshi cooperative university mog mufindi outgrower project nafco national agriculture and food cooperation vii nbs national bureau of statistics nfra national food reserve agency nhif national healthy insuarance fund nidf national irrigation development fund nmnap national multisectoral nutrition action plan nmb national microfinance bank nosc njombe outgrower servince campany nppac national plant protection advisory committee nsaap nutrition senstive agriculture action plan nsyia national strategy for youth involvements in agriculture pci project concern international regrow resilient natural resource management for tourism and growth project rita registration insolvency and trusteeship agency saccos saving and credit cooperative society sadc southern africa development comunity viii sagcot southern agricultural growth corridor of tanzania sat sustainable agriculture tanzania sido small industries development organization ssidp small scale irrigation development project sugeco sokoine university graduate entrepreneurs cooperative oc other charges osbp one stop border post tadb tanzania agriculture development bank tpb tanzania postal bank taha tanzania horticulture association tanipac tanzania intiative for preventing aflatoxin contamination tanecu tandahimba newala cooperative union tanshep tanzania smallholder holticulture empowerment project tari tanzania agriculture research institute tbl tanzania breweries limited tcdc tanzania co operative develepment commission ix tic tanzania investment center tehama teknolojia ya habari na mawasiliano temdo tanzania engineering and manufacturing designing organization tfra tanzania fertilizer regulatory authority tgnp tanzania gender network programme tot training of trainers tosci tanzania official seed certification institute tphpa tanzania plant health and pesticides authority tra tanzania revenue authority tshtda tanzania smallholder tea development agency uae united arab emirates undp united nation development programme ukimwi uviko upungufu wa kinga mwilini ugonjwa wa virusi vya korona vvu virusi vya ukimwi warcs ward agricultural resource centers wfp world food progamme dira kuwa kitovu cha kutoa mwongozo wa sera na huduma kuelekea kilimo cha kisasa chenye mtazamo wa kibiashara chenye tija ushindani na kinachozingatia mifumo bora ya kilimo na matumizi ya kilimo cha umwagiliaji ifikapo mwaka dhima kutoa huduma bora za kilimo kuandaa mazingira bora kwa wadau wa kilimo kuimarisha mfumo wa majadiliano ya kisera kuzijengea uwezo mamlaka za serikali za mitaa na kuiwezesha sekta binafsi kuchangia kikamilifu katika kilimo endelevu chenye tija masoko ya uhakika na ongezeko la thamani ya mazao majukumu ya wizara majukumu ya wizara yameainishwa katika hati ya idhini ya mgawanyo wa majukumu ya mawaziri ministerial instrument ya tarehe mei ambayo ni pamoja na i
kuandaa na kutekeleza sera za kilimo usalama wa chakula umwagiliaji na ushirika ii
kusimamia matumizi bora ya ardhi ya kilimo iii
kufanya utafiti mafunzo na huduma za ugani katika kilimo iv
kusimamia usalama wa chakula v
kusimamia uhifadhi wa kimkakati wa chakula vi
kusimamia maendeleo ya ushirika na vyama vya ushirika vii
kuratibu maendeleo ya vyama vya ushirika wa akiba na mikopo viii
kuendeleza miundombinu ya kilimo ix
kuratibu masoko na kuongeza thamani ya mazao ya kilimo x
kusimamia maendeleo ya zana za kilimo na pembejeo xi
kuendeleza kilimo cha umwagiliaji xii
kusimamia maendeleo ya rasilimali watu wizarani xiii
kusimamia leseni za stakabadhi za mazao ghalani na xiv
kusimamia idara zinazojitegemea taasisi za serikali wakala programu na miradi ya maendeleo iliyo chini ya wizara
utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji ninaomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu lipokee taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mapato na matumizi ya wizara ya kilimo kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika awali ya yote nimshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kutujalia afya njema na kutuwezesha kukutana hapa leo kwa ajili ya kujadili taarifa ya utekelezaji ya mwaka na mpango wa bajeti kwa mwaka ya wizara ya kilimo ambayo inagusa maisha ya watanzania
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee naomba nimpongeze mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kutimiza mwaka mmoja tangu ashike nafasi ya kuongoza nchi yetu
katika kipindi hicho sekta ya kilimo imeongezewa bajeti katika maeneo ya utafiti wa kilimo huduma za ugani umwagiliaji na uzalishaji wa mbegu na kuimarisha masoko ya mazao ya kilimo
aidha niungane na waheshimiwa wabunge na watanzania wenzangu kuendelea kumuombea kwa mwenyezi mungu aendelee kumpa afya njema ili awatumikie watanzania
mheshimiwa spika nitumie fursa hii pia kumpongeza mheshimiwa dkt
philip isdor mpango makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuendelea kumsaidia mheshimiwa rais katika kutekeleza majukumu yake ikiwemo kuhimiza kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi na yeye mwenyewe kuwa mkulima
mheshimiwa spika pia ninampongeza mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa jitihada zake za kusimamia na kuendeleza mazao ya kimkakati na maendeleo ya ushirika nchini na yeye kuwa mkulima
mheshimiwa spika kipekee nikupongeze wewe binafsi kwa kuchaguliwa kuwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
aidha niwapongeze mheshimiwa mussa azan zungu mb
naibu spika pamoja na wenyeviti wa bunge mheshimiwa najma murtaza giga mb
na mheshimiwa david mwakiposa kihenzile mb
kwa kuendelea kukusaidia kikamilifu katika kutekeleza majukumu ya kuliongoza bunge letu tukufu
nawapongeza pia wenyeviti na makamu wenyeviti wa kamati za kudumu za bunge kwa kuendelea kutekeleza majukumu yao kikamilifu
mheshimiwa spika ninamshukuru sana mheshimiwa rais kwa kuniteua kuwa waziri wa kilimo
ninaahidi kwa mheshimiwa rais chama cha mapinduzi wananchi wa nzega mjini na watanzania wote kwa ujumla kwamba nitatumikia nafasi ya ubunge na uwaziri kwa bidii maarifa weledi na uadilifu ili kuweza kufikia malengo yaliyoainishwa katika ilani ya chama cha mapinduzi na matarajio ya watanzania
mheshimiwa spika kwa furaha ninampongeza mheshimiwa anthony peter mavunde mbunge wa jimbo la dodoma mjini kwa kuteuliwa kuwa naibu waziri wa wizara ya kilimo
nitashirikiana naye kikamilifu katika kuleta mageuzi kwenye sekta ya kilimo nchini na hivyo kuwaletea wananchi maendeleo na kuondoa umasikini na kuifanya sekta ya kilimo kuwa msingi mkuu wa ajira nchini
pia ninamkaribisha bw
gerald mweli naibu katibu mkuu aliyehamishiwa wizara ya kilimo kutoka ofisi ya rais tamisemi
mheshimiwa spika ninapenda pia kutoa shukrani zangu za dhati kwa wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji chini ya uenyekiti wa mheshimiwa dkt
christine gabriel ishengoma mbunge wa viti maalum na makamu mwenyekiti wake mheshimiwa almas athumani maige mbunge wa tabora kaskazini kwa ushirikiano mzuri na ushauri makini ambao wameendelea kuutoa kwetu wakati wa kupitia taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya mwaka na mpango na bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka 
ushauri wao umezingatiwa na tunaahidi kuendelea kushirikiana kwa ukaribu na kamati katika kuendeleza kilimo hapa nchini
mheshimiwa spika pia ninapenda kuishukuru kamati ya bajeti kwa maoni na ushauri walioutoa wakati wa majadiliano ya utekelezaji na mpango wa bajeti ya wizara ya kilimo
ninapenda kutumia fursa hii kuihakikishia kamati kuwa maoni na ushauri wao umezingatiwa kwenye mpango na pia utazingatiwa katika utekelezaji wa bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika ninamshukuru waziri wa fedha na mipango mheshimiwa dkt
mwigulu lameck nchemba mb
pamoja na timu yake ya wataalam kwa kutupa nafasi ya kutusikiliza kujadiliana na kushauriana kuhusu namna bora ya kutekeleza vipaumbele vya sekta ya kilimo na kuipa sekta kipaumbele katika mpango wa bajeti ya serikali
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwapongeza mhe
emmanuel peter cherehani kwa kuchaguliwa kuwa mbunge wa jimbo la ushetu shinyanga mhe
emmanuel lekishon shangai kwa kuchaguliwa kuwa mbunge wa jimbo la ngorongoro na mhe
shamsi vuai nahodha kwa kuteuliwa kuwa mbunge wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
mheshimiwa spika bunge lako tukufu limepata pigo la kuondokewa na aliyekuwa mbunge wa jimbo la ushetu na waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa mhe
elias kwandikwa aliyekuwa mbunge wa jimbo la ngorongoro na naibu waziri ofisi ya waziri mkuu uwekezaji mhe
william tate ole nasha na aliyekuwa mbunge wa viti maalum mkoa wa rukwa mhe
irene alex ndyamkama
ninatoa pole kwa wabunge familia ndugu jamaa na marafiki kwa kuondokewa na wapendwa wetu
mungu azilaze roho za marehemu mahala pema peponi
amina 
mheshimiwa spika kwa namna ya kipekee ninawashukuru viongozi na watumishi wote wa wizara ya kilimo kwa ushirikiano wao na bidii yao katika kazi
ninamshukuru sana naibu waziri wa kilimo mheshimiwa anthony peter mavunde mb kwa ushirikiano mkubwa anaonipatia katika kutekeleza majukumu ya wizara
ninamshukuru bw
andrew wilson massawe katibu mkuu wa wizara ya kilimo na profesa siza donald tumbo naibu katibu mkuu pamoja na wakurugenzi wakuu wa taasisi bodi na wakala zilizo chini ya wizara na watumishi wote wa wizara kwa kazi nzuri na ushirikiano mkubwa wanaoendelea kuutoa
 mchango wa serikali katika sekta ya kilimo kwa awamu zote sita za uongozi 
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya kwanza ilitambua tanzania kama nchi ya wakulima na wafanyakazi na kuwekeza katika kilimo hususan katika maeneo yafuatayo vyuo vya utafiti na mafunzo chuo kikuu cha sokoine cha kilimo mashirika ya umma yanayosimamia kilimo bodi za mazao na vyama vya ushirika
pia ilihamasisha kilimo na lishe kupitia programu na kampeni mbalimbali ikiwemo ukulima wa kisasa kilimo cha kufa na kupona chakula ni uhai mtu ni afya elimu ya kujitegemea na siasa ni kilimo
aidha katika kipindi hicho msisitizo uliwekwa katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara na kufikia kiwango cha kuongoza kimataifa kwa baadhi ya mazao
mfano tanzania iliongoza katika uzalishaji wa zao la korosho katika awamu hiyo ikilinganishwa na nchi ya ivory cost kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 ulinganisho wa uzalishaji wa korosho uzalishaji tani mwakaivory coasttanzania 
pia katika kipindi hicho tanzania iliongoza katika uzalishaji wa zao la mkonge ikilinganishwa na nchi ya kenya kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 ulinganisho wa uzalishaji wa mkonge 
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya pili ilifanya mageuzi ya uchumi yaliyokuwa kichocheo katika maendeleo ya kilimo ikiwa ni pamoja na utekelezaji wa sera ya kilimo ya mwaka 
aidha serikali ilipunguza vikwazo katika biashara ili kurahisisha upatikanaji wa bidhaa kwa ajili ya ustawi wa wananchi
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya tatu iliimarisha taasisi na kusimamia utawala bora ilibinafsisha mashirika ya umma na uzalishaji tani mwakakenyata nzania mashamba ya umma iliboresha bodi za mazao kwa kuzifanya bodi hizo kuachana na biashara na badala yake kuwa bodi za udhibiti na uendelezaji mazao
pia kwa kipekee iliunda wizara ya masoko na ushirika na kuimarisha ugatuaji wa madaraka kwa kuimarisha serikali za mitaa ambapo huduma za ugani za kilimo na mifugo zilihamishiwa tamisemi
mheshimiwa spika katika kuboresha maendeleo ya sekta ya kilimo serikali ya awamu ya nne ilianzisha na kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya kwanza asdp i programu ya modenizesheni ya ushirika kilimo kwanza na sagcot
pia ilianzisha benki ya kilimo mpango wa ruzuku ya pembejeo za kilimo na taasisi mbalimbali ikiwemo wakala wa mbegu za kilimo asa tume ya taifa ya umwagiliaji na tume ya maendeleo ya ushirika
taasisi hizo zilianzishwa ili kuendeleza ufanisi wa kutoa huduma kwa wakulima katika upatikanaji wa pembejeo miundombinu ya kilimo na ushirika
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya tano ilianzisha na kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii
pia iliboresha na kuwekeza kwenye miundombinu ya barabara reli bandari nishati viwanja vya ndege na ununuzi wa ndege kwa lengo la kuchochea uwekezaji katika sekta za uzalishaji
pia serikali ilihamasisha ukuaji wa uchumi unaotegemea maendeleo ya viwanda vya kusindika na kuchakata mazao ya kilimo agro processing ikiwemo viwanda vya sukari mafuta ya kula pamba na nafaka
aidha ilianzisha mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara blueprint na kutumia sera za kikodi kulinda viwanda vya mazao ya kimkakati yakiwemo sukari na mafuta ya kula
mheshimiwa spika ukizingatia utekelezaji wa awamu zote tano serikali za awamu ya kwanza na awamu ya nne ziliwekeza katika msingi mkuu wa uzalishaji
serikali za awamu ya pili na ya tatu zilifanya kazi kubwa ya kufungua biashara na kuweka mifumo ya kitaasisi
serikali ya awamu ya tano ilifanya kazi kubwa ya kujenga miundombinu mbalimbali ambayo ni muhimu katika kuchochea uzalishaji uongezaji wa thamani na usafirishaji
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya sita inayoongozwa na mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania imedhihirisha kwa vitendo utashi wa kisiasa kwa kutambua kuwa maendeleo ya uchumi yatatokana na sekta za uzalishaji hususan sekta ya kilimo
azma hiyo itafikiwa kwa kuwekeza katika maeneo ya kimkakati ya utafiti uzalishaji wa mbegu bora uimarishaji wa huduma za ugani ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji na uhifadhi wa mazao na uimarishaji wa upatikanaji masoko ya mazao ya kilimo
aidha wizara inaendelea kutekeleza programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii na kuweka mazingira wezeshi kwa sekta binafsi kuwekeza na kufanya biashara katika sekta ya kilimo
 mafanikio ya serikali ya awamu ya sita katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka mmoja cha serikali ya awamu ya sita inayoongozwa na mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania serikali imeongeza bajeti ya utafiti wa kilimo kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 huduma za ugani kutoka shilingi milioni hadi shilingi bilioni 
 umwagiliaji kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 na uzalishaji wa mbegu kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
aidha serikali ya awamu ya sita imeongeza fedha za ununuzi wa nafaka kupitia wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula national food reserve agency nfra na bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cerial and other produce board cpb kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
hadi aprili fedha hizo zimewezesha ununuzi wa tani 
 za mahindi mpunga na mtama
hatua hiyo itaiwezesha nchi kuwa na uhakika wa chakula na kuuza katika masoko ya ndani na nje ya nchi
mheshimiwa spika katika kipindi hicho serikali imewezesha ununuzi wa pikipiki kwa ajili ya maafisa ugani ili kurahisisha usafiri vishikwambi tablets kwa maafisa ugani visanduku vya ufundi extension kits kwa maafisa ugani na vifaa vya kupima afya ya udongo soil scanner kwa ajili ya kupima udongo kwa halmashauri 
jumla ya shilingi zimetumika kununua vifaa hivyo
mhe
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania akimkabidhi mfano wa funguo ya pikipiki waziri wa kilimo mhe
hussein bashe katika hafla ya ugawaji wa vitendea kazi kwa maafisa ugani zaidi ya katika ukumbi wa jakaya kikwete jijini dodoma tarehe aprili 
mheshimiwa spika eneo linalomwagiliwa limeongezeka kutoka hekta mwaka hadi hekta 
 mwaka ambapo ni sawa na asilimia 
 ya lengo la hekta ifikapo kama inavyoelekezwa katika ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka 
aidha katika kipindi hicho vyama vya umwagiliaji vilivyosajiliwa chini sheria ya taifa ya umwagiliaji na
ya mwaka na kanuni zake za mwaka vimeongezeka kutoka vyama vya umwagiliaji mwaka hadi vyama mwaka 
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya sita imesimamia dhana ya kilimo ni biashara kwa kuimarisha mahusiano ya kimataifa ambayo yamefungua fursa ya masoko ya mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi
jitihada hizo zimewezesha kupatikana kwa fursa za masoko mapya ya mazao nje ya nchi ikiwemo soko la parachichi katika nchi za india na afrika kusini ndizi nchini kenya na mchele nchini ubelgiji baada ya kukidhi viwango vya ubora
mheshimiwa spika upatikanaji wa masoko umeongeza mauzo ya mazao ya kilimo nje ya nchi ambapo mauzo ya mchele yameongezeka kutoka tani zenye thamani ya shilingi mwaka hadi tani mwaka zenye thamani ya shilingi mwaka mahindi kutoka tani zenye thamani ya shilingi mwaka hadi tani zenye thamani ya shilingi mwaka na parachichi kutoka tani zenye thamani ya shilingi mwaka hadi tani zenye thamani ya shilingi bilioni mwaka 
kielelezo na
kielelezo na
 mauzo ya parachichi chanzo wizara ya kilimo janfebmachiapr ya badiliko ya badiliko 
mheshimiwa spika katika kipindi hicho serikali imeongeza mtaji wa benki ya kilimo tadb kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limewezesha tadb kutoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwenye miradi ya maendeleo na kufanya jumla ya mikopo iliyotolewa tangu benki hiyo ianzishwe kufikia shilingi bilioni 
aidha benki hiyo imewezesha wakulima kupata dhamana ya mikopo ya kiasi cha shilingi bilioni 
mheshimiwa spika serikali imewezesha benki za biashara kupunguza riba kwenye mikopo ya kilimo kutoka kati ya asilimia na hadi kufikia asilimia tisa 
hatua hiyo imewezesha wakulima kupata pembejeo kwa wakati kufufua na kuanzisha viwanda vidogo vya kuongeza thamani
vilevile imefanikisha uuzaji wa soya nje ya nchi kufikia tani 
 mwaka ikilinganishwa na tani mwaka 
aidha kampuni za kitanzania zimesajiliwa kuuza soya nchini china
pia serikali kupitia cpb imefungua vituo vya mauzo katika miji ya juba sudan kusini na lubumbashi dr congo na kukodi ghala zenye uwezo wa kuhifadhi tani na mtawalia
mheshimiwa spika pia serikali imetoa ruzuku za pembejeo za kilimo kwa mazao ya korosho tumbaku na pamba zenye thamani ya shilingi 
kadhalika katika kipindi hicho serikali imewezesha uundaji wa mfumo wa kielektroniki wa usimamizi wa vyama vya ushirika na ununuzi wa magari pikipiki na kompyuta kwa ajili ya kuimarisha ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika nchini
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetumika kuunda mfumo na kununua vitendea kazi hivyo
mheshimiwa spika mafanikio mengine na matokeo ya ziara ya mhe
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika nchi mbalimbali ni kama ifuatavyo i
nchini ufaransa benki ya maendeleo ya kilimo tanzania imesaini mkataba wa mkopo wa masharti nafuu wenye thamani ya euro milioni sawa na shilingi bilioni wenye lengo la kuimarisha benki hiyo ili kutoa mikopo ya muda mfupi na mrefu kwa sekta ya kilimo nchini
 ii
uwekezaji mkubwa katika sekta ya mbolea kwa sasa kiwanda cha itracom fertilizer limited kutoka burundi kinajenga kiwanda kikubwa cha mbolea katika jiji la dodoma chenye thamani ya dola za marekani milioni na kinatarajiwa kutoa ajira za kudumu kwa wafanyakazi takriban na kitakuwa na uwezo wa kuzalisha mbolea tani kwa mwaka
mbali na jitihada hizo pia jitihada kubwa za kufungua masoko kwa ajili ya mazao ya kilimo ambapo hapo awali ilikuwa ni moja ya changamoto kubwa inayotukumba hivyo tunapenda kumshukuru mheshimiwa rais kutokana na juhudi zake za kuimarisha mahusiano na mataifa wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki eac na mataifa mengine jambo ambalo limechochea i
mauzo ya maharage kutoka tanzania kwenda jumuiya ya afrika mashariki yameongezeka na kufikia dola za marekani milioni 
ii
uondoaji wa vikwazo vya biashara kati ya vilivyokuwepo kati ya nchi ya tanzania na kenya hii ikiwa ni mafanikio ya utekelezaji wa makubaliano kati ya viongozi wa nchi hizo mbili
jitihada hizo zimepelekea ukuaji wa biashara kati ya tanzania na kenya kufikia dola za marekani milioni 
iii
upatikanaji wa soko la china kwa ajili ya mazao maharage ya soya na muhogo jambo ambalo limetoa fursa ya soko la uhakika kwa wakulima wa mazao hayo nchini
hali ya upatikanaji wa chakula umwagiliaji na ushirika 
hali ya upatikanaji wa chakula 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano uzalishaji wa mazao ya chakula nchini umeendelea kuwa wa kuridhisha na kuifanya nchi kujitosheleza kwa chakula kwa wastani wa asilimia 
 jedwali na
uzalishaji mzuri wa mazao ulichangiwa na mtawanyiko mzuri wa mvua pamoja na kuongezeka kwa hamasa ya matumizi pembejeo bora kwa wakulima
mfano upatikanaji wa mbolea umeongezeka kutoka tani hadi tani uzalishaji wa mbegu bora umeongezeka kutoka tani 
 hadi tani 
vilevile matumizi bora ya zana za kilimo yameimarika ambapo matumizi ya teknolojia za kisasa yamefika asilimia ya shughuli zote za kilimo
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji na upatikanaji wa chakula nchini mwaka msimu wa uzalishaji uzalishaji wa chakula tani mwaka wa chakula mahitaji ya chakula tani ziada tani utoshelevu asilimia chanzo wizara ya kilimo tathmini ya awali ya uzalishaji itakamilika juni 
mheshimiwa spika mahitaji ya chakula kwa mwaka yamefikia tani ambapo tani ni za mazao ya nafaka na tani ni mazao yasiyo ya nafaka jedwali na
mahitaji hayo yakilinganishwa na uzalishaji yanaonesha kuwa nchi imezalisha ziada ya tani za chakula ambapo tani ni za mazao ya nafaka na tani ni mazao yasiyo ya nafaka
kutokana na hali hiyo taifa limejitosheleza kwa chakula kwa asilimia 
jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya chakula kwa msimu wa zao kwa zao kwa tani nafaka mahindi mtama malezi mchele ngano nafaka uzalishaji 
 mahitaji 
 uhaba ziada sinafaka mikunde ndizi muhogo viazi yasiyo nafaka uzalishaji mahitaji uhaba ziada chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha usalama wa chakula nchini kwa kununua na kuhifadhi nafaka
katika msimu wa nfra imenunua jumla ya tani 
 za nafaka
kiasi hicho cha nafaka kikijumuishwa na akiba ya tani 
 iliyokuwepo wakati wa kuanza msimu wa ununuzi julai kinafanya nfra kuwa na hifadhi ya tani 
aidha nfra imeuza tani 
 na hivyo hadi aprili akiba iliyopo kwenye ghala za nfra ni tani 
umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imeendelea kutekeleza sera ya taifa ya umwagiliaji ya mwaka na mikakati yake pamoja na mpango wa umwagiliaji wa mwaka 
hadi aprili eneo linalomwagiliwa ni hekta 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kufikia hekta ifikapo na asilimia 
 ya eneo lote linalofaa kwa kilimo cha umwagiliaji
aidha eneo linalomwagiliwa lipo katika skimu 
kati ya skimu hizo skimu zenye ukubwa wa hekta zinamwagiliwa kwa njia ya asili na skimu zenye ukubwa wa hekta 
 zinamwagiliwa kwa kutumia miundombinu ya umwagiliaji iliyoboreshwa
mheshimiwa spika maeneo yenye skimu zilizoendelezwa yameongeza uzalishaji na tija kwenye mazao
kwa mfano tija kwenye zao la mpunga imeongezeka kutoka wastani wa tani kwa hekta hadi kufikia wastani wa kati ya tani na kwa hekta zao la mahindi tija imeongezeka kutoka tani 
 hadi kufikia tani kwa hekta zao la vitunguu tija imeongezeka kutoka tani hadi kufikia tani kwa hekta na zao la nyanya tija imeongezeka kutoka tani hadi kufikia kwa hekta
aidha jumla ya wakulima wananufaika na skimu za umwagiliaji zilizopo nchini
shamba la vitunguu linalomwagiliwa kwa miundombinu ya umwagiliaji ya asili katika kijiji cha oloigeruno kitongoji cha iltulele mkoani arusha 
ushirika 
mheshimiwa spika tume ya maendeleo ya ushirika tanzania co operative development commission tcdc imeendelea kutekeleza jukumu lake la msingi la kudhibiti na kuhamasisha maendeleo ya ushirika ambapo hadi aprili idadi ya vyama vya ushirika vyenye usajili vimefikia ikilinganishwa na vyama katika kipindi kama hicho mwaka 
kati ya hivyo ni vyama vya ushirika wa kilimo na masoko amcos ni vyama vya ushirika wa akiba na mikopo saccos na ni vyama vinavyojishughulisha na kazi mbalimbali zikiwemo ufugaji nyuki ufugaji na uvuvi
pia idadi ya wanachama wa vyama vya ushirika imeongezeka kutoka wanachama mwaka hadi mwaka 
ongezeko hilo limetokana na uhamasishaji kuhusu umuhimu wa kujiunga na ushirika
mheshimiwa spika tume imeendelea kutoa leseni za uendeshaji wa vyama vya ushirika vya akiba na mikopo ambapo saccos zimepatiwa leseni na hivyo kufanya idadi ya saccos zenye leseni kufikia 
kati ya hizo saccos daraja ni na saccos daraja ni 
mheshimiwa spika vyama vya ushirika vimekuwa chachu ya wananchi kupata huduma za kijamii ambapo kwa sasa vimeanza kutoa huduma ya bima ya afya kwa wanachama wake kwa kushirikiana na mfuko wa taifa wa bima ya afya national health insurance fund nhif na mabenki
mkakati umewekwa kati ya tume ya maendeleo ya ushirika na nhif kuhakikisha wanachama wa vyama vya ushirika wanapata huduma ya afya ya uhakika na kwa wakati
hadi aprili wanachama zaidi ya wamejiunga kwenye mpango huo
mheshimiwa spika katika mwaka shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika coasco limekagua vyama kati ya lengo la kukagua vyama 
kati ya vyama vilivyokaguliwa vyama vimepata hati inayoridhisha vyama vimepata hati yenye shaka vyama vimepata hati isiyoridhisha na vyama vimepata hati mbaya
ukaguzi huo umebaini kuwepo kwa ubadhilifu wa mali na udhaifu katika mifumo ya udhibiti wa ndani pamoja na vyama vingi kushindwa kuandika vitabu vya hesabu hivyo miamala ya vyama vya ushirika kutokuwa na uthibitisho wa usahihi wake
hatua zilizochukuliwa baada ya ukaguzi huo ni pamoja na kuwaondoa kuwatengua viongozi wa bodi za vyama na watendaji waliobainika kuhusika na ubadhilifu wa mali za vyama vya ushirika
aidha viongozi tisa na watendaji watatu wamefikishwa kwenye vyombo vya dola kwa hatua zaidi
utekelezaji wa malengo ya mpango na bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika utekelezaji wa mpango na bajeti kwa mwaka umezingatia mwongozo wa mpango na bajeti ya mwaka dira ya maendeleo ya taifa mpango wa maendeleo wa taifa awamu ya tatu na ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka hadi 
mheshimiwa spika pia utekelezaji umezingatia malengo endelevu ya maendeleo sdgs sera ya taifa ya kilimo ya mwaka programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii na hotuba ya mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania aliyoitoa tarehe aprili alipolihutubia bunge lako tukufu
pia imezingatia masuala mtambuka ya jinsia mazingira lishe ukimwi na vijana
mapato na matumizi kwa mwaka 
makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikadiria kukusanya mapato ya shilingi kupitia fungu na fungu kutokana na vyanzo vyake vya makusanyo
kati ya fedha hizo shilingi zinakusanywa kupitia fungu na shilingi zinakusanywa kupitia fungu 
hadi aprili wizara imekusanya shilingi sawa na asilimia 
 ya makadirio
kati ya fedha hizo shilingi 
 zimekusanywa na fungu na shilingi zimekusanywa na fungu 
fedha zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na 
makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikadiria kukusanya mapato ya shilingi kupitia fungu na fungu kutokana na vyanzo vyake vya makusanyo
kati ya fedha hizo shilingi zinakusanywa kupitia fungu na shilingi zinakusanywa kupitia fungu 
hadi aprili wizara imekusanya shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio
kati ya fedha hizo shilingi 
 zimekusanywa na fungu na shilingi zimekusanywa na fungu 
jedwali na
 mchanganuo wa makusanyo ya maduhuli tsh fungu makadirio makusanyo asilimia fungu 
 fungu 
 jumla 
fedha zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo ilitengewa jumla ya shilingi jedwali na
 kupitia fungu fungu na fungu kama ifuatavyo fungu 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo kupitia fungu ilitengewa shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya bajeti ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida
kati ya fedha hizo shilingi ni mishahara ya watumishi wa wizara na shilingi ni mishahara ya watumishi wa bodi na taasisi
aidha shilingi ni matumizi mengineyo other chargers oc kwa wizara na shilingi ni matumizi mengineyo oc kwa ajili ya bodi na taasisi
matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa za matumizi ya kawaida zimetolewa
kati ya fedha hizo shilingi ni za matumizi mengineyo ya wizara taasisi na bodi na shilingi ni mishahara ya wizara taasisi na bodi
matumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi 
 ya fedha zilizoidhinishwa zimetolewa na kutumika sawa na asilimia 
kati ya fedha hizo shilingi 
 ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zilitengwa kupitia fungu 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa za matumizi ya kawaida zimetolewa
kati ya fedha hizo shilingi 
 ni za matumizi mengineyo zikijumuisha shilingi za madeni ya watumishi na shilingi ni mishahara ya watumishi
matumizi ya bajeti ya maendeleo 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya fedha za ndani zilizoidhinishwa zimetolewa na kutumika
kati ya fedha hizo shilingi 
 zimetumika kugharamia ujenzi wa skimu ya kirya hekta iliyopo wilaya ya mwanga na endagaw hekta iliyopo wilaya ya hanang
aidha shilingi 
 zimetumika kwa ajili ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu za luiche ibanda ilemba makwale tlawi na mkombozi
vilevile tume imepokea jumla ya shilingi 
 ambazo zimetumika kulipa madeni ya wakandarasi
fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zilitengwa kupitia fungu 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ya tume ya maendeleo ya ushirika na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume
 aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ya coasco na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa coasco
matumizi ya bajeti ya kawaida 
mheshimiwa spika hadi aprili shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya fedha zilizoidhinishwa za matumizi ya kawaida zimetolewa
kati ya fedha hizo shilingi 
 ni za matumizi mengineyo na shilingi 
 ni mishahara
jedwali na
 mchanganuo wa matumizi ya fedha zilizotolewa kwa mwaka na bajeti iliyoidhinishwa fedha zilizoidhinishwa fedha zilizotolewa asilimia fungu 
fedha za matumizi ya kawaida 
 fedha za maendeleo 
 jumla ndogo fungu 
 fungu fedha za matumizi ya kawaida 
 fedha za maendeleo 
 jumla ndogo fungu 
 fungu 
fedha za matumizi ya kawaida 
 jumla ndogo fungu 
 jumla kuu 
 chanzo wizara ya kilimo 
utekelezaji wa maeneo ya kipaumbele kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imetekeleza vipaumbele vifuatavyo i utafiti wa kilimo ii upatikanaji wa pembejeo iii kuimarisha kilimo cha umwagiliaji iv huduma na mafunzo ya ugani v upatikanaji wa masoko vi kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji na vii kuimarisha kilimo anga
utafiti wa kilimo 
utafiti wa mbegu bora na teknolojia za kilimo 
mheshimiwa spika mwaka kamati ya taifa ya mbegu imeidhinisha aina za mbegu kwa ajili ya matumizi zitakazochangia katika upatikanaji wa mbegu bora msimu wa kiambatisho na
kati ya mbegu hizo aina tano zimegunduliwa na tari na aina zimegunduliwa na kampuni binafsi za mbegu
mbegu hizo ni za mahindi choroko ngano tumbaku mpunga na viazi mviringo 
mbegu zilizogunduliwa zitatumika kuzalisha madaraja ya mbegu za awali na msingi ili kuwapa asa na kampuni binafsi kuzalisha mbegu zilizothibitishwa ambazo zitatumiwa na wakulima
mheshimiwa spika katika kuongeza matumizi ya mbegu bora tari imeendelea kutumia vituo vya usambazaji wa teknolojia agritech hubs ikiwemo viwanja nane vya maonesho ya kilimo na mashamba ya mfano
hadi aprili mashamba ya mfano yameandaliwa kwa ajili ya kufundisha wakulima
aidha wakulima na wadau wamepata mafunzo ambapo tani 
 za mbegu za mazao ya mahindi mpunga na mtama na miche imesambazwa kwa wakulima kupitia vituo hivyo
vilevile tari imezalisha mbegu mama tani 
 mbegu za awali tani 
 na mbegu za msingi tani 
 ambazo zinaweza kuzalisha wastani wa tani za mbegu zilizothibitishwa za alizeti maharage mahindi ngano mtama korosho mpunga ufuta karanga pamba na shayiri
mheshimiwa spika tari imesaini mkataba na taasisi ya kuendeleza mifumo ya masoko agricultural market development trust amdt wa kuongeza uzalishaji wa mbegu bora za alizeti
mkataba huo unahusisha kampuni ya mbegu ya biosustain iliyopo singida aminata quality consultancy ya tanga na highland seed growers ya mbeya
kupitia mkataba huo tani za mbegu za alizeti zitazalishwa
mheshimiwa spika tari imetafiti na kugundua nafasi mpya ya kupanda pamba ambayo ni sentimita kutoka mstari hadi mstari na sentimita kutoka mche hadi mche badala ya nafasi ya awali ambayo ilikuwa ni sentimita kwa sentimita 
nafasi mpya imeongeza idadi ya mimea kwa hekta kutoka miche hadi na hivyo kuongeza mavuno kutoka wastani wa kilo hadi kilo kwa hekta moja sawa na kutoka kilo hadi kwa ekari moja
mheshimiwa spika tari imegundua zana fabricate rahisi za kupandia pamba zenye uwezo wa kupanda mistari miwili kwa mara moja
tafiti zinaonesha kuwa muda unaotumika kupanda mbegu za pamba kwa kutumia zana hizo ni saa moja hadi masaa mawili kwa kukokotwa na wanyama kazi na masaa mawili hadi matatu kwa kuvutwa na nguvukazi watu kutegemea hali ya shamba na udongo wake
wakati huo upandaji kwa kutumia nguvukazi watu kudondosha mbegu kwa mkono hutumia zaidi ya masaa 
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwapongeza dauson malela robert cheleo alphonce na dkt
paul saidia ambao ni watafiti wa tari ukiriguru kwa ubunifu wao wa kugundua na kutengeneza mashine hiyo rahisi ya kupandia
vituo vya utafiti 
mheshimiwa spika katika kuimarisha vituo vya utafiti wizara kupitia tari imeendelea kujenga ofisi ya kituo cha uzalishaji wa miche ya michikichi tari kihinga mkoani kigoma ambapo hadi sasa ujenzi umefikia asilimia 
aidha wizara imejenga na kusimika miundombinu ya umwagiliaji katika vituo vya utafiti vya tari uyole bwanga na makutopora ambayo itaongeza uzalishaji wa mbegu za ngano pamba alizeti mahindi na miche ya zabibu
vilevile wizara imeendelea kuimarisha maabara za tari mlingano na tari mikocheni kwa kununua vifaa madawa na vitendanishi vya maabara
kadhalika tari imefadhili watafiti wa masomo ya muda mrefu katika vyuo mbalimbali vya ndani na nje ya nchi
kati ya hao ni shahada ya uzamivu shahada ya uzamili na watano shahada
upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mbegu bora 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia uzalishaji na upatikanaji wa mbegu bora ambapo hadi aprili tani 
 za mbegu bora zimepatikana sawa na asilimia 
 za mahitaji ya tani kwa mwaka
kati ya mbegu hizo tani 
 zimezalishwa ndani ya nchi tani 
 zimeingizwa kutoka nje ya nchi na sekta binafsi na tani 
 ni bakaa ya msimu uliopita kama inavyoonekana kwenye jedwali na
kati ya mbegu bora zilizozalishwa ndani ya nchi tani 
 zimezalishwa na asa tani ni mbegu za pamba zilizozalishwa na asa kwa kushirikiana na bodi ya pamba tani 
 zimezalishwa na tari na tani 
 sekta binafsi
mheshimiwa spika tari kupitia vituo vyake vya selian uyole na kifyulilo imezalisha tani 
 za mbegu za ngano
kati ya hizo tani 
 ni mbegu mama tani 
 mbegu za awali na tani 
 ni mbegu zilizothibitishwa
kati ya mbegu zilizothibitishwa tani 
 zimesambazwa kwa wakulima ambapo tani 
 za mbegu zilizosambazwa zimepelekwa katika skimu ya umwagiliaji bahi ili kuongeza uzalishaji wa ngano nchini
pia tari imezalisha tani za mbegu za ufuta na kusambaza tani kwa wakulima na tani za mbegu za karanga na kusambaza tani 
 kwa wakulima
mheshimiwa spika kituo cha tari mlingano kimeendelea kuzalisha miche bora ya viungo pilipili manga karafuu mdalasini na kokoa ambapo hadi aprili miche imezalishwa na miche imesambazwa kwa wakulima wa tanga morogoro arusha na mtwara
aidha kituo kimezalisha miche ya matunda machungwa machenza ndimu malimau topetope komamanga na embe na kusambaza miche kwa wakulima katika mikoa ya tanga morogoro dar es salaam lindi na mtwara
vilevile bodi ya pamba imesambaza tani za mbegu za pamba kwa wakulima zinazotosha kupandwa kwenye shamba lenye ukubwa wa hekta 
jedwali na
 upatikanaji wa mbegu bora hadi aprili 
chanzo wizara ya kilimo hazikujumuishwa kwenye jumla 
asa imesafisha na kusambaza kwa wakulima tani za mbegu za alizeti standard seed zenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa utaratibu wa ruzuku
mbegu hizo zimesambazwa katika mikoa ya dodoma singida simiyu na manyara kwa ajili ya kuongeza uzalishaji wa mafuta ya kula na zinatarajiwa kuzalisha tani za alizeti zitakazozalisha mafuta ya kula wastani wa tani 
aina ya zao uzalishaji wa ndani tani bakaa tani uagizaji toka nje tani jumla tani mahindi 
 mpunga 
 mtama 
 alizeti 
 maharage 
 soya 
 ufuta 
 kunde 
 choroko 
 mbogamboga 
 karanga 
 pamba ngano 
 tumbaku 
 nyasi 
 pingili za muhogo viazi mviringo jumla 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa kukabiliana na athari za uviko imenunua tani 
 za mbegu za alizeti aina ya hysun na supersun ambazo zimesambazwa kwa wakulima kupitia vyama vya ushirika katika mikoa ya dodoma kongwa tani 
 na kondoa tani 
 singida singida dc tani 
 na iramba tani 
 na simiyu itilima tani 
aidha hadi aprili 
asa imezalisha mbegu miche ya michikichi pre geminated seeds kupitia mashamba ya mwele tanga mbozi na bugaga 
miche bora ya michikichi katika kituo cha tari kihinga mkoani kigoma 
mheshimiwa spika katika mwaka asa imeongeza eneo la kuzalisha mbegu kwa kufungua mashamba mapya yenye ukubwa wa hekta 
mashamba hayo ni msimba kilosa hekta mwele mkinga hekta bugaga kasulu hekta 
 kilimi nzega hekta namtumbo hekta 
 na msungura chalinze hekta 
kati ya eneo hilo hekta 
 zitatumika kwa uzalishaji wa mbegu za alizeti
vilevile asa imeingia mkataba na shamba la msipazi na kituo cha kilimo laela kuzalisha mbegu bora za alizeti
jumla ya ekari zimelimwa ambapo ekari ni kwa kituo cha laela na matarajio ni kuzalisha tani za mbegu za alizeti na ekari za shamba la msipazi zinatarajia kuzalisha tani za mbegu za alizeti
mheshimiwa spika katika kuongeza upatikanaji wa miche bora ya chai wakala wa wakulima wadogo wa chai tanzania tanzania smallholders tea development agency tshtda imezalisha miche sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha miche na uzalishaji unaendelea
kati ya miche hiyo wilaya ya rungwe imezalisha miche njombe na mufindi 
vilevile miche imepandwa kwenye vitalu kupitia mradi wa njombe outgrower servince campany nosc
aidha miche bora iliyokuwa inatunzwa kwenye vitalu vilivyopo katika wilaya ya njombe kupitia nosc na mufindi outgrower project mog imetumika kwa ajili ya kujaza mapengo katika eneo la hekta pamoja na kupandwa upya kwenye eneo la hekta katika tarafa ya igominyi njombe
mheshimiwa spika wizara kupitia tari asa bodi za mkonge korosho pareto kahawa na vikundi vya wakulima imezalisha jumla ya miche bora na mbegu tani 
aidha miche na mbegu tani 
zimesambazwa kwa wakulima kama inavyooneka kwenye jedwali na
miche ya mkonge imesambazwa kwa wakulima katika mikoa ya singida tanga manyara na simiyu na miche ya kahawa imesambazwa kwa wakulima katika mikoa ya kagera ruvuma kilimanjaro songwe mbeya kigoma njombe tanga na mara
 naibu waziri wa kilimo mhe
anthony mavunde akigawa miche bora ya kahawa zaidi ya milioni mbili aina ya robusta kwa wakulima wa kyerwa wa mkoa wa kagera 
pia mbegu za korosho zimesambaza na bodi ya korosho katika halmashauri ambazo zitazalisha miche 
aidha pingili za muhogo zimezalishwa kupitia asa tari na vikundi vya wakulima
 jedwali na
 uzalishaji wa mbegu na miche kupitia bodi za mazao mwaka na
aina ya zao mbegu zilizozalishwa mbegu zilizosambazwa miche iliyozalishwa miche iliyosambazwa mkonge kahawa chai korosho pareto mboga minazi michikichi viazi vitamu zabibu parachichi jumla chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kupitia taasisi ya uthibiti wa ubora wa mbegu tanzania tanzania official seed certification institute tosci imeendelea kuthibiti ubora wa mbegu nchini kwa kukagua mashamba ya mbegu na kupima ubora wake kwenye maabara
hadi aprili tosci imekagua hekta 
 za mashamba ya mbegu na kubaini yote yamekidhi vigezo vya ubora imekusanya sampuli na kupima ubora wake ambapo sampuli zimekidhi vigezo vya ubora sampuli hazikukidhi vigezo vya ubora na sampuli zinaendelea kufanyiwa vipimo
mheshimiwa spika tosci imekagua maduka ya mbegu na kufanya majaribio ya utambuzi wa aina za mazao ya kilimo
aidha tosci imetoa mafunzo kuhusu sheria ya mbegu na
 ya mwaka na kanuni zake kwa wafanyabiashara na mafunzo ya uzalishaji wa mbegu bora kwa wakulima katika mikoa ya morogoro mwanza tabora geita mbeya iringa ruvuma songwe rukwa katavi arusha na mtwara
mtaalam kutoka taasisi ya uthibiti wa ubora wa mbegu tanzania tosci akiendesha majaribio ya kupima ubora wa mbegu kwenye maabara ya taasisi hiyo mkoani morogoro 
mbolea 
mheshimiwa spika hadi aprili tani za mbolea zimepatikana sawa na asilimia ya mahitaji ya tani ya msimu wa 
kati ya hizo tani zimeingizwa kutoka nje ya nchi tani zimezalishwa nchini na tani ni bakaa ya msimu wa kama inavyoonekana kwenye jedwali
na
jedwali na
 upatikanaji wa mbolea hadi aprili aina ya mbolea bakaa ya msimu kiasi kilichoingizwa uzalishaji wa ndani jumla ya upatikanaji mahitaji ya urea dap npks other n
 sa can npszn mop nps minjingu mbolea nyingine lime dolomite gypsum jumla chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika mauzo ya mbolea ndani ya nchi yalikuwa tani na nje ya nchi yalikuwa tani na tani zinaendelea kuuzwa
aidha aina za mbolea mpya na visaidizi vyake vimesajiliwa ikilinganishwa na aina za mbolea mpya zilizosajiliwa mwaka 
mheshimiwa spika bodi ya tumbaku kwa kushirikiana na vyama vya ushirika imesambaza mbolea tani 
 za npk na tani 
 za can kwa wakulima ili kuongeza uzalishaji na tija
pia bodi ya chai na tshtda wameendelea kuhamasisha matumizi ya mbolea katika uzalishaji wa zao la chai kupitia vyama vya ushirika ambapo wakulima wa vyama vya ushirika vya igominyi njombe iringa na rubtcoje rungwe wamehamasika na kununua tani za mbolea aina ya npk tsp na urea
mheshimiwa spika katika kudhibiti ubora wa mbolea nchini wizara kupitia mamlaka ya udhibiti wa mbolea tanzania tanzania fertilizer regulatory authority tfra imesajili wafanyabiashara wa mbolea na kukagua wafanyabiashara wa mbolea
ukaguzi huo ulibaini uwepo wa aina tisa za mbolea zisizosajiliwa uuzaji wa mbolea zilizofunguliwa uwepo wa mbolea zenye uzani mdogo ukilinganisha na kipimo na baadhi ya wafanyabiashara wa mbolea kufanya biashara bila vibali
vilevile wafanyabiashara wa mbolea na wakaguzi wamepatiwa mafunzo ya uhifadhi bora wa mbolea na mafunzo ya ukaguzi mtawalia
pia ujenzi wa maabara ya kupima ubora wa mbolea umefikia asilimia 
viuatilifu 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha upatikanaji wa viuatilifu vya kudhibiti visumbufu vya mazao na mimea ambapo hadi aprili upatikanaji umefikia lita vyenye thamani ya shilingi 
kati ya hizo lita ni kwa ajili ya kudhibiti viwavijeshi lita kwelea kwelea na lita kwa ajili ya nzi wa matunda
mheshimiwa spika wizara imeendelea kudhibiti visumbufu vya mazao na mimea ikiwemo nzige panya kwelea kwelea viwavijeshi na nzi wa matunda kwa kufanya savei kununua na kusambaza viuatilifu kwenye maeneo yenye milipuko pamoja na kutoa elimu kwa wakulima na maafisa ugani
mheshimiwa spika hadi aprili lita za methyl eugeno zimesambazwa katika wilaya za handeni muheza morogoro mjini morogoro vijijini bagamoyo pangani na ubungo kwa ajili ya kudhibiti nzi wa matunda
vilevile lita za profenofos zimesambazwa katika halmashauri za mikoa ya lindi pwani morogoro tanga geita manyara kilimanjaro dodoma singida dar es salaam katavi na arusha kwa ajili ya kudhibiti viwavijeshi
aidha lita za duduba zimesambazwa katika halmashauri ya wilaya ya kilosa
mheshimiwa spika bodi ya pamba iliagiza chupa acrepacks zenye thamani shilingi bilioni 
 na kusambaza kwa wakulima kwa mfumo wa ruzuku ambapo chupa zimetumika katika msimu wa na chupa zitatumika msimu wa 
aidha bodi ya tumbaku imeratibu upatikanaji wa mbolea na viuatilifu vyenye thamani ya dola za marekani milioni 
 na kusambaza kwa wakulima
vilevile bodi ya korosho imeratibu ununuzi wa viuatilifu vyenye thamani ya shilingi bilioni 
ununuzi huo umefanyika kwa kutumia utaratibu wa mazao husika kujigharamia yenyewe kupitia mifuko ya wadau
mheshimiwa spika wizara imedhibiti milipuko ya panya katika mikoa ya rukwa nkasi lindi kilwa nachingwea mtama liwale ruangwa na lindi mc na mtwara nanyumbu tandahimba masasi na newala ambapo jumla ya kilo za zinc phosphide zimetumika na kuokoa eneo la hekta 
 zilizolimwa mazao ya mahindi ufuta alizeti karanga mtama muhogo na viazi vitamu
mheshimiwa spika katika kudhibiti visumbufu kuingia na kutoka nchini wizara imekagua tani 
 za mazao ya nafaka bustani mizizi mbegu za mafuta chai tumbaku kahawa pamba mikunde mbao mashudu na pumba katika vituo vya mipakani bandari na viwanja vya ndege ambapo jumla ya vyeti vya usafi wa mimea kwa ajili ya kuruhusu mazao kusafirishwa nje ya nchi na vyeti vya kuruhusu mazao kuingia nchini vimetolewa
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo ya udhibiti wa viwavijeshi kwa wakulima na maafisa ugani katika kata za halmashauri ya wilaya ya kilombero
kadhalika imetoa mafunzo ya mbinu za kudhibiti nzi wa matunda kwa wakulima na maafisa ugani saba katika wilaya ya handeni
mheshimiwa spika katika kuhakikisha matumizi ya taratibu na kanuni za ukaguzi wa mazao zinazofaa kuzuia visumbufu vya mimea kuingia nchini au kupeleka nje ya nchi zinazingatiwa wataalam wa afya ya mimea kutoka vituo vya rusumo kabanga mutukula na namanga wamepatiwa mafunzo ya taratibu na kanuni za ukaguzi wa mazao ya mahindi mchele na maharage yanayopitia katika mipaka hiyo
aidha wizara imekamilisha maandalizi ya ramani ya ujenzi wa kituo cha utoaji wa huduma kwa pamoja mipakani one stop border post osbp yenye ukubwa wa mita za mraba manyovu kigoma
mheshimiwa spika wizara kupitia mamlaka ya afya ya mimea na viuatilifu tanzania tanzania plant health and pesticides authority tphpa imeendelea kudhibiti ubora wa viuatilifu nchini ambapo hadi aprili maduka na shehena za viuatilifu zimekaguliwa na vibali vimetolewa kwa wafanyabiashara wa viuatilifu
vilevile wizara kupitia tphpa imetoa mafunzo ya matumizi bora ya viuatilifu na utambuzi wa visumbufu kwa maafisa ugani wakulima na wauzaji wa viuatilifu katika mikoa ya iringa mbeya morogoro dar es salaam geita mwanza shinyanga simiyu na kilimanjaro
aidha imechambua sampuli za mabaki ya viuatilifu kwenye mazao ya chakula katika mikoa ya dar es salaam iringa arusha mbeya lindi na mtwara
kati ya sampuli hizo sampuli ziligundulika kuwa na mabaki ya viuatilifu
 mtaalamu wa mamlaka ya afya ya mimea na viuatilifu tanzania tphpa akiwa maabara kuchambua sampuli za mazao ili kuangalia mabaki ya viuatilifu upatikanaji wa ithibati ya maabara 
mheshimiwa spika wizara imekarabati maabara ya tphpa na kununua mashine ya kuchambua sampuli za mazao mbolea maji na udongo
hatua hiyo imefanikisha maabara kupata ithibati ambapo itasaidia mazao ya kilimo yatakayopimwa katika maabara hiyo kukidhi viwango vya masoko ya kimataifa
aidha wizara kupitia mradi wa kudhibiti sumukuvu tanzania initiatives for preventing aflatoxin contamination tanipac imeendelea na ujenzi wa kituo cha udhibiti wa visumbufu kibaolojia ambao kwa sasa umefikia asilimia na umegharimu jumla ya shilingi 
zana za kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuwezesha upatikanaji utoaji wa huduma za kitaalam na kuhimiza matumizi ya zana bora za kilimo ili kuongeza tija na kupunguza harubu katika uzalishaji na usindikaji wa mazao ya kilimo
hadi aprili matumizi ya trekta yameongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
vilevile idadi ya matrekta makubwa yameongezeka kutoka mwaka hadi na matrekta madogo yameongezeka kutoka mwaka hadi 
aidha bodi ya pamba imenunua mashine za kupalilia na kusambaza kwa wakulima katika halmashauri zinazozalisha pamba kulingana na mahitaji
 wizara imeendelea kuhimiza matumizi ya zana bora za kilimo ili kuongeza tija na uzalishaji wa mazao ya kilimo kama matrekta makubwa katika shamba la chuo cha mafunzo uyole mkoani mbeya 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha sekta binafsi kuwekeza katika zana na mashine za kilimo kwenye mnyororo wa uzalishaji wa mazao
hadi aprili sekta binafsi imeingiza nchini mashine na zana za kilimo kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 jedwali na
 mashine na zana za kilimo zilizoingizwa nchini na
mashine na zana idadi 
matrekta makubwa 
matrekta madogo 
mashine kubwa za kuvuna 
mashine ndogo za kuvuna 
plau za matrekta 
haro za matrekta 
mashine za kupura 
zana za kupandia 
majembe ya kukokotwa na wanyamakazi 
mashine za kusindika mazao chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imewatambua wabunifu wa zana za kilimo katika mikoa ya shinyanga dodoma mwanza arusha njombe manyara na tanga 
lengo la utambuzi huo ni kuwawezesha kupata mikopo yenye riba nafuu pamoja na kuwaunganisha na taasisi za utafiti wa zana
mheshimiwa spika katika kuimarisha matumizi ya zana bora za kilimo wizara imeingia mkataba na kampuni ya aftrade kuwekeza kwenye uanzishwaji wa vituo jumuishi vya utoaji wa huduma za zana za kilimo nchini mechanization hubs
wizara kwa kushirikiana na kampuni ya aftrade imefanya tathmini ya maeneo yanayofaa kuanzisha vituo hivyo
hadi aprili tathmini imebaini kuwa vituo vimekidhi mahitaji ya uwekezaji huo na taratibu za kuwezesha kuanza kazi zinaendelea
huduma na mafunzo ya ugani 
huduma za ugani 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imenunua pikipiki vishikwambi na extension kits kwa ajili ya maafisa ugani kilimo
pia wizara imenunua vifaa vya kupima afya ya udongo soil scanner kwa ajili ya halmashauri 
hafla ya uzinduzi wa ugawaji wa vifaa hivyo ilifanywa na mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe aprili katika ukumbi wa jakaya kikwete convention centre jijini dodoma
jumla ya shilingi zimetumika kununua vifaa hivyo
 mhe
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania akihutubia wakati zoezi la ugawaji wa vitendea kazi kwa maafisa ugani zaidi ya katika ukumbi wa jakaya kikwete jijini dodoma tarehe aprili 
mafunzo ya ugani 
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo rejea kwa maafisa ugani kuhusu kilimo biashara matumizi bora ya zana za kilimo na kanuni bora za kilimo cha alizeti zabibu pamba karanga ufuta soya migomba na chikichi
mafunzo hayo yaligharamiwa na wizara kwa kushirikiana na agricultural market development trust amdt care international na shirika la maendeleo la kilimo la umoja wa mataifa international fund for agricultural development ifad
mafunzo hayo yametolewa katika mikoa ya morogoro kilosa na gairo njombe wanging ombe na ludewa ruvuma songea vijijini na namtumbo vijijini kilimanjaro rombo hai na siha manyara babati vijijini na kiteto singida manyoni itigi na ikungi dodoma kondoa tc chemba na chamwino tabora nzega mjini nzega vijijini urambo vijijini na kaliua vijijini simiyu maswa meatu bariadi tc bariadi vijijini busega na itilima mara bunda na serengeti iringa iringa vijijini na kilolo mbeya chunya na mbarali songwe mbozi rukwa kalambo nkasi na sumbawanga tc kigoma kasulu vijijini na kibondo mtwara masasi na newala na lindi mtama vijijini na ruangwa
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo ya uanzishwaji wa mashamba darasa kwa maafisa ugani na wakulima viongozi wa mkoa wa dodoma ili kuwezesha utoaji wa mafunzo ya mbinu bora za kilimo kwa vitendo kwa wakulima
aidha wizara imewezesha uanzishwaji wa mashamba darasa kati ya hayo alizeti ni na pamba ni 
vilevile imeanzisha mashamba ya mfano yakiwemo ya alizeti na pamba katika mikoa ya dodoma singida na simiyu
aidha maafisa ugani wa maeneo hayo wamepatiwa tani 
 za mbolea viuatilifu ekapack na viuagugu ekapack kwa ajili ya kuanzisha mashamba hayo ambayo yatatumika kutoa mafunzo ya kilimo bora cha alizeti na pamba kwa wakulima kwa vitendo
mheshimiwa spika wizara kupitia tari imetoa mafunzo ya kilimo mseto na kuhamasisha matumizi ya miche ya chikichi iliyozalishwa kwa njia ya chupa tissue culture kwa wakulima maafisa ugani na wanafunzi wa shule za msingi 
pia tari imeanzisha mashamba ya mfano ya chikichi katika mkoa wa kigoma
vilevile tari kwa kushirikiana na bodi ya mkonge imetoa mafunzo ya kilimo bora cha mkonge kwa maafisa ugani na wakulima katika wilaya ya handeni mkoa wa tanga
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa huduma za ugani kwa njia ya mfumo wa kielektroniki m kilimo ambao unamwezesha mkulima kupata huduma ya ushauri wa kitaalam kupitia simu ya kiganjani
mfumo huo umelenga kutatua changamoto ya uhaba wa maafisa ugani waliopo pamoja na upatikanaji wa taarifa za masoko
hadi aprili maafisa ugani na wakulima wamesajiliwa katika mfumo wa m kilimo
aidha maswali yameulizwa na kupatiwa majibu kupitia mfumo huo na wizara inaendelea na uhamasishaji wa matumizi ya mfumo kwa wakulima
mheshimiwa spika bodi ya mkonge imetoa mafunzo ya kilimo cha mkonge kwa wakulima katika wilaya za mkinga handeni korogwe kishapu meatu bariadi na itilima 
kutokana na mafunzo hayo jumla ya hekta 
 zimepandwa mkonge katika wilaya za mkinga hekta 
 handeni 
 chalinze hekta korogwe 
 kishapu 
 meatu 
 bariadi 
 na itilima 
aidha bodi ya pareto imetoa mafunzo ya kilimo bora cha pareto kwa wakulima kutoka mbeya ileje makete mufindi na manyara 
pia bodi kwa kushirikiana na kampuni za usindikaji wa pareto imetoa mafunzo ya uzalishaji wa pareto kwa vikundi vya pashungu na shigamba katika halmashauri ya mbeya vijijini
mheshimiwa spika bodi ya korosho imetoa mafunzo ya kilimo bora kwa maafisa ugani na wakulima katika mikoa inayolima zao la korosho na mafunzo ya ubora wa korosho kwa maafisa ugani katika mikoa ya pwani na tanga
aidha bodi ya kahawa imetoa mafunzo ya kilimo bora cha kahawa kwa wakulima katika mikoa inayozalisha kahawa
kutokana na mafunzo hayo mashamba ya wakulima yamekarabatiwa pamoja na kuanzisha mashamba darasa katika mikoa hiyo
kadhalika bodi ya sukari imetoa mafunzo ya kilimo bora cha miwa kwa wakulima katika wilaya ya muheza kata za muheza na amani mtibwa morogoro
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo rejea kuhusu teknolojia za kisasa za kilimo bora cha alizeti michikichi soya na pamba kwa maafisa ugani wa mikoa ya singida dodoma manyara kilimanjaro morogoro ruvuma njombe tabora simiyu mara iringa songwe mbeya rukwa lindi mtwara na kigoma
aidha wizara imewezesha maafisa ugani katika mikoa ya singida dodoma na simiyu kuanzisha mashamba darasa ya alizeti na pamba
pia tari imetoa mafunzo ya kanuni bora za kilimo cha zabibu kwa wakulima kutoka kata za mvumi makulu mvumi mission handali chinangali matumbulu mpunguzi mbabala hombolo mkonze na chihanga na maafisa ugani kutoka halmashauri ya kondoa mpwapwa na dodoma jiji 
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa agri connect na tanshep imetoa mafunzo kwa wakulima kuhusu kanuni bora za kilimo uhifadhi wa mazao kabla na baada ya kuvuna dhana ya anzia sokoni malizia shambani na viwango vya ubora wa mazao katika mikoa ya arusha ngorongoro na arusha vijijini kilimanjaro mwanga na siha na tanga korogwe na muheza
ukarabati wa vyuo vya kilimo na vituo vya mafunzo kwa wakulima 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha mazingira ya kujifunzia na kufundishia kwa kukarabati miundombinu ya vyuo vya mafunzo ya kilimo nchini ikiwemo ukarabati wa ofisi mabweni mabwalo madarasa nyumba za watumishi vyoo na maabara
ukarabati wa miundombinu hiyo upo katika hatua mbalimbali mfano ukarabati wa mabweni ya ukiriguru jengo la maktaba ya chuo cha kilimo mtwara majengo ya ofisi za vyuo vya kilimo tengeru tumbi uyole na ilonga umefikia wastani wa asilimia 
aidha ukarabati wa miundombinu ya vyuo vya kilimo mubondo katrin katc ilonga uyole na inyala unaendelea na umefikia wastani wa asilimia 
udahili wa wanafunzi katika vyuo vya mafunzo ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imedahili na kufadhili wanafunzi wa ngazi ya astashahada na stashahada katika vyuo vya mafunzo ya kilimo
kati ya hao wanafunzi ni wa mwaka wa kwanza na wanafunzi ni wa mwaka wa pili
vilevile wizara imedahili wanafunzi wanaojigharamia wenyewe
kati ya hao wanafunzi ni wa mwaka wa kwanza na ni wa mwaka wa pili
pia wizara inaendelea kutengeneza mfumo wa kielektroniki wa udahili wa wanafunzi kwa ajili ya vyuo vya mafunzo ya kilimo ambao upo katika hatua za majaribio
umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imeendelea kuimarisha miundombinu ya umwagiliaji kwa kujenga na kukarabati skimu za umwagiliaji
ujenzi wa miradi ya umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume inaendelea na ujenzi wa skimu ya kirya hekta iliyopo wilaya ya mwanga na endagaw hekta iliyopo wilayani hanang ambapo hadi aprili utekelezaji wa miradi hiyo umefikia asilimia na mtawalia
aidha utekelezaji wa miradi hiyo utagharimu shilingi 
 kirya na shilingi 
 endagaw hadi itakapokamilika
vilevile mikataba kwa ajili ya ujenzi wa skimu ya msanginya usense hekta iliyopo wilaya ya nsimbo na msufini hekta iliyopo wilaya ya mvomero imesainiwa na wakandarasi wamekabidhiwa kazi kwa ajili ya utekelezaji na itagharimu shilingi 
aidha ujenzi wa bwawa katika skimu ya orumwi siha lenye mita za ujazo litakalomwagilia hekta umefikia asilimia 
ujenzi wa bwawa hilo utagharimu shilingi hadi kukamilika
mheshimiwa spika tume kupitia mfuko wa taifa wa maendeleo ya umwagiliaji nidf inaendelea na ujenzi wa skimu ya idudumo hekta umefikia asilimia 
ujenzi wa skimu hiyo utagharimu shilingi hadi kukamilika
vilevile taratibu za manunuzi kwa ajili ya ujenzi wa skimu ya mgambalenga kilolo mbaka busekelo na muhukuru songea zimekamilika na hatua za kusaini mikataba zinaendelea
ujenzi wa miradi hiyo utagharimu jumla ya shilingi na ujenzi utaanza juni 
aidha tume kupitia nidf imenunua vifaa vya karakana na kutengeneza mitambo saba ambayo ni low bed motor grader mbili excavator tatu na buldozer moja 
mheshimiwa spika tume kwa kushirikiana na jeshi la kujenga taifa jkt inaendelea na ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji katika skimu ya umwagiliaji ya chita jkt kikosi cha kj hekta ambapo ujenzi umefikia asilimia 
ukarabati wa miradi ya umwagiliaji 
mheshimiwa spika katika mwaka tume imeendelea na ukarabati wa skimu za umwagiliaji za kituani mwenzae lushoto luganga iringa mseta bondeni kongwa chinangali chamwino na fufu chamwino
ukarabati huo umefikia asilimia na mtawalia
aidha ukarabati wa skimu za karema katavi kilida katavi na lwafi katongoro nkasi utafanyika baada ya msimu wa mvua kuisha
ukarabati wa skimu hizo utagharimu jumla ya shilingi hadi kukamilika
mheshimiwa spika taratibu za manunuzi ili kuwapata wakandarasi wa kukarabati miundombinu ya umwagiliaji katika skimu za lusu mvumi na mwasubuya zinaendelea ambapo tathmini ya zabuni ya skimu ya lusu imekamilika zabuni ya skimu ya mvumi imefunguliwa na zabuni ya skimu ya mwasubuya inarudiwa kutangazwa kutokana na kutopatikana kwa wazabuni
mheshimiwa spika tume kwa kushirikiana na wizara ya maliasili na utalii imeendelea kutekeleza mradi wa kusimamia maliasili na kuendeleza utalii kusini mwa tanzania resilient natural resource management for tourism and growth project regrow
mradi huo unajenga na kukarabati skimu ya madibira hekta uliopo wilaya ya mbarali ambapo hadi aprili ukarabati umefikia asilimia 
ujenzi na ukarabati wa mradi huo utagharimu jumla ya shilingi 
mheshimiwa spika maelezo ya kina ya ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ni kama inavyoonekana katika kiambatisho na
miradi ya umwagiliaji inayofanyiwa upembuzi yakinifu na usanifu 
mheshimiwa spika tume kupitia asdp ii imekamilisha upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu za mkombozi iringa idudumo nzega luiche kigoma ujiji na ilemba sumbawanga kwa asilimia 
vilevile upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa la ibanda sengerema geita tlawi mbulu na skimu ya makwale kyela umefikia asilimia na mtawalia kupitia asdp ii
aidha kupitia mradi wa regrow upembuzi yakinifu na usanifu wa kina katika skimu nane za mbuyuni kimani uturo isenyela makangarawe hermani chosi gonakuvagogolo na matebete umefika asilimia 
kiambatisho na
skimu hizo zitajengwa katika mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika tume kupitia nidf inaendelea na upembuzi yakinifu katika skimu zenye jumla ya hekta jedwali na
ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji katika skimu hizo utatekelezwa mwaka 
jedwali na
 skimu zinazoendelea kufanyiwa upembuzi yakinifu na
jina la skimu bwawa eneo hekta wilaya 
kizi mpwapwa 
mlembule mpwapwa 
masimba iramba 
makondeko newala 
ilemba sumbawanga 
mbwasa manyoni 
dirim mbulu 
igenge bwawa misungwi 
mwamapuli bwawa igunga 
masasi chato 
bonde la bahi bahi 
eyasi mbulu jumla chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika tume kwa kushirikiana na shirika lisilo la kiserikali la rikolto tanzania imetoa mafunzo ya usimamizi na uendeshaji wa skimu za umwagiliaji pamoja na kilimo bora cha mpunga na mboga katika mikoa ya manyara arusha na kilimanjaro ambapo wakulima wamepatiwa mafunzo hayo
pia tume kwa kushirikiana na shirika la snv chini ya mradi wa craft imetoa mafunzo ya matumizi ya teknolojia bora za kilimo cha umwagiliaji kwa kuzingatia mabadiliko ya tabianchi kwa wakulima katika mikoa ya njombe manyara iringa na mbeya
vilevile tume kwa kushirikiana na shirika la care international pamoja na southern agricultural growth corridor of tanzania sagcot imetoa mafunzo ya kilimo biashara na kuunda vikundi vitano vya vijana vitakavyokuwa vinazalisha mazao kwa tija na kibiashara katika skimu ya itipingi mkoani njombe
mheshimiwa spika tume pia kwa kushirikiana na shirika la utafiti la japan japan international research center for agricultural sciences jircas inaendelea na utafiti wa matumizi bora ya maji katika skimu za ndungu same lower moshi moshi vijijini na skimu ya mto wa mbu monduli
lengo la utafiti huo ni kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga kwa kuzingatia matumizi ya maji kwa ufanisi
aidha tume kwa kushirikiana na benki ya dunia inaendelea na tathmini ya ukusanyaji wa ada za huduma za umwagiliaji matumizi ya teknolojia zinazotumia maji kwa ufanisi na uwekezaji wa sekta binafsi kwa kushirikiana na serikali katika kuendeleza kilimo cha umwagiliaji nchini
matokeo ya tathmini hiyo yatasaidia kuboresha mfumo wa ukusanyaji wa ada na tozo za huduma za umwagiliaji pamoja na mapendekezo ya uwekezaji wenye tija katika sekta ya umwagiliaji
masoko na mifumo ya masoko 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo ni moja ya wizara zilizoshiriki kwenye maonesho ya dubai expo chini ya uratibu wa wizara ya uwekezaji viwanda na biashara kupitia mamlaka ya maendeleo ya biashara tanzania tantrade
maonesho hayo yalianza tarehe oktoba na kumalizika tarehe machi nchini dubai umoja wa falme za kiarabu uae
mheshimiwa spika mafanikio yaliyopatikana katika maonesho hayo ni kusainiwa kwa hati saba za makubaliano kwa ajili ya kushirikiana katika kuendeleza sekta ya kilimo
mashirikiano hayo yamejikita katika maeneo mbalimbali ikiwemo ujenzi wa vituo vya kuchanganya mbolea na viuatilifu fertilizer and pesticide blending facility ies upatikanaji na matumizi bora ya zana za kilimo miundombinu ya umwagiliaji uhifadhi na usafirishaji wa mazao
 waziri wa kilimo mhe
hussein bashe akisaini mkataba na mwakilishi wa kampuni ya agritech global inayoongozwa na mhe
sheikh ahmed dalmook al maktoum
mkataba huo unahusu ushirikiano katika uanzishwaji wa vituo vya zana za kilimo na uchanganyaji wa mbolea
tarehe februari nchini dubai
mafanikio mengine ni ushirikiano katika kupoka na kuhodhi masoko ya mazao ya kilimo ambapo tarehe mei shehena la kontena lenye tani 
 za parachichi aina ya hass lilipokelewa mumbai india ikiwa ni matokeo ya mkataba uliosaniwa kati ya tanzania horticulture association taha na india kwa ajili ya kufungua masoko ya mazao ya mboga matunda na viungo wakati wa maonesho ya dubai expo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia cpb imenunua mahindi tani kutoka kwa wakulima na imeiuzia kampuni ya grain industries limited ya kenya tani za mahindi zenye thamani ya shilingi 
katika jitihada za kutafuta masoko wizara imefanikiwa kupata masoko katika nchi za drc kenya zimbabwe rwanda burundi na comoro
kutokana na jitihada hizo ghala za kukodi zenye uwezo wa kuhifadhi tani na tani zimepatikana katika miji ya juba sudan kusini na lubumbashi dr congo mtawalia
aidha wizara imepata masoko mapya ya zao la parachichi katika nchi za india na afrika kusini na zao la ndizi nchini kenya baada ya mazao hayo kukidhi viwango vya ubora
 maparachichi aina ya hass yaliyokidhi vigezo yakiwa tayari kusafirishwa kuelekea afrika kusini kupitia kampuni ya kuza afrika wilayani rungwe mkoani mbeya 
mheshimiwa spika katika mwaka tani za parachichi zenye thamani ya shilingi bilioni 
 ziliuzwa katika nchi mbalimbali kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 jedwali na
 mauzo zao la parachichi katika nchi zilizonunua kwa mwaka nchi kiasi kilichouzwa tani thamani tzs bilioni uholanzi 
 uingereza 
 ufaransa 
 umoja wa falme za kiarabu 
 afrika kusini 
 kenya 
 nchi nyingine 
 jumla 
 chanzo mamlaka ya mapato tanzania 
mheshimiwa spika soko la mahindi limeendelea kukua katika nchi ya kenya ambapo katika kipindi cha miaka mitatu tanzania imepeleka wastani wa tani kwa mwaka sawa na asilimia ya mahindi yote yanayouzwa nje ya nchi
aidha mauzo ya mahindi nje ya nchi ni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 uuzaji wa mahindi nje ya nchi tani
nchi wastani kenya sudan kusini zimbabwe drc burundi rwanda uganda sudan umoja wa nchi za falme za kiarabu nyingine jumla chanzo mamlaka ya mapato tanzania tra 
kadhalika soko la mchele limeendelea kukua hususan katika nchi ya uganda ambapo katika kipindi cha miaka mitatu wastani wa tani 
 kwa mwaka zimeuzwa uganda sawa na takribani asilimia 
 ya mchele wote unaouzwa nje ya nchi
mauzo ya mchele nje ya nchi ni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 uuzaji wa mchele nje ya nchi tani
nchi wastani uganda 
 kenya 
 rwanda 
 drc 
 burundi 
 zambia 
 india 
 umoja wa nchi za falme za kiarabu 
 malawi 
 nyingine 
 jumla 
 chanzo mamlaka ya mapato tanzania tra 
mheshimiwa spika katika msimu wizara imefanikisha kuuza tani 
 za soya katika nchi za india china rwanda na kenya ikilinganishwa na tani zilizouzwa msimu wa 
jitihada hizo zimewezesha bei ya soya kuongezeka kutoka shilingi msimu wa hadi shilingi msimu wa 
vilevile hadi aprili tani za korosho ghafi tani za pamba tani za kahawa na tani za kakao zimeuzwa
pia wizara imewezesha wakulima wa mikoa ya arusha na manyara kuingia mkataba na tanzania breweries ltd tbl wa kununua tani za shayiri kwa bei ya shilingi kwa kilo
kadhalika cpb imeuza tani 
 za maharage tani 
 za mchele na tani 
 za mbegu za mafuta ya alizeti
mheshimiwa spika itifaki ya jumuiya ya afrika mashariki ya viwango vya afya ya mimea wanyama na usalama wa chakula east african community protocol on sanitary and phytosanitary sps measures imeridhiwa ambayo itasaidia ukuaji wa masoko ya mazao ya kilimo nje ya nchi
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeandaa mkakati na mpango kazi wa masoko ya mazao ya kilimo market to farm agricultural marketing strategy and action plan 
mkakati huo umelenga kuwawezesha wakulima kufanya utafiti wa soko na kuzalisha kulingana na mahitaji ya soko
pia wizara imeandaa mwongozo wa mifumo ya uuzaji wa mazao ya kilimo ili kuongeza ufanisi katika taratibu za usimamizi wa mauzo ya mazao ya kilimo pamoja na kuwezesha wadau kujua taratibu zitakazotumika kusimamia mauzo ya mazao ya kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka tani za singa zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na bidhaa mbalimbali za mkonge tani zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimeuzwa kwenye soko la ndani
aidha tani 
 za singa zenye thamani ya dola za marekani na tani za bidhaa mbalimbali za mkonge zenye thamani ya dola za marekani milioni 
 zimeuzwa kwenye soko la nje
aidha bodi ya mkonge imewaunganisha wakulima wadogo wakiwemo wa amcos na binafsi kwenye soko kwa mfumo wa zabuni ambapo wameweza kuuza mkonge daraja la ug kwa shilingi kwa tani ikilinganishwa na shilingi nje ya mfumo
pia katika msimu wa ununuzi wa mwaka tani za tumbaku zenye thamani ya dola za marekani 
 zimeuzwa
viwanda vya kati na vikubwa vimechangia kuongeza thamani zao la mkonge na kuzalisha bidhaa mbalimbali za mkonge ambazo zimeuzwa ndani na nje ya nchi 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pareto imeendelea kusimamia uzalishaji na ununuzi wa pareto ambapo hadi aprili tani za maua ya pareto zimezalishwa na kuuzwa kwa kampuni za pareto tanzania mafinga na tanextract ltd mbeya kwa ajili ya usindikaji nchini
mheshimiwa spika tani za kahawa aina ya arabika zenye thamani ya dola za marekani na tani za aina ya robusta zenye thamani ya dola za marekani 
 zimeuzwa
mheshimiwa spika hadi aprili ujenzi wa kituo cha udhibiti wa visumbufu kibaolojia kupitia tanipac umefikia asilimia 
aidha ujenzi wa kituo mahiri cha usimamizi wa mazao baada ya kuvuna umefikia asilimia tano 
kituo hicho kitatumika kusambaza teknolojia za usimamizi wa mazao baada ya kuvuna
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na taha balozi zetu katika nchi za ulaya marekani na mashariki ya kati imeongeza wigo wa masoko kwa mazao ya bustani hasa matunda na viungo katika nchi hizo
aidha wanunuzi kutoka nchi mbalimbali wameonesha utayari wa kununua mazao ikiwemo matunda hasa maembe na ndimu zisizo na mbegu zinazozalishwa nchini
mfano uhitaji wa maembe kutoka tanzania ni jumla ya tani kwa mwaka na ndimu ni tani kwa mwaka
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taha serikali ya sweden na undp itaanza utekelezaji wa mradi wa kuongeza uwezo wa nchi katika kuzalisha mazao hayo kwa kuwezesha upatikanaji wa miche kuwajengea uwezo wakulima kuhusu mbinu bora za kisasa na teknolojia na kuwapa elimu ya biashara
hatua hizo zitawezesha kuongeza uzalishaji wa maembe kufikia tani na ndimu kufikia tani ifikapo mwaka 
ushiriki wa sekta binafsi katika kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuthamini mchango wa sekta binafsi kama kichocheo cha ukuaji wa sekta ya kilimo kuhakikisha usalama wa chakula uongezaji wa thamani ya mazao ya kilimo kuimarisha upatikanaji wa pembejeo kuongeza ajira na masoko ya mazao ya kilimo
taarifa ya utekelezaji wa asdp ii kupitia sekta binafsi inaonesha kuwa hadi juni kampuni za sekta binafsi asasi za kiraia na mashirika yasiyo ya kiserikali yamewekeza katika sekta ya kilimo
aidha wizara imeratibu majukwaa ya majidiliano na sekta binafsi kwa mazao asilia ya biashara nafaka mikunde bustani na mbegu za mafuta ya kula kwa ajili ya kutatua changamoto za kikodi na kisera
wabia wa maendeleo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha mahusiano ya kimataifa kupitia wabia wa maendeleo ndani na nje ya nchi kwa ajili ya kukuza uchumi kutokana na uwekezaji katika sekta ya kilimo
maeneo yaliyozingatiwa katika uwekezaji wa wabia wa maendeleo ni pamoja na usimamizi wa mazao baada ya kuvuna vijana masoko ujenzi wa miundimbinu ya hifadhi wa mazao kuimarisha miundombinu ya umwagiliaji uongezaji wa thamani upatikanaji wa mbegu bora afya ya mimea lishe huduma za ugani mazingira na jinsia
hadi juni jumla ya shilingi zimetumiwa na wadau kutekeleza miradi ya sekta ya kilimo
taasisi za fedha na upatikanaji wa mitaji 
mheshimiwa spika taasisi za fedha zimeendelea kuwa muhimu katika upatikanaji wa mitaji katika sekta ya kilimo
taarifa ya utekelezaji ya asdp ii hadi juni inaonesha kuwa taasisi fedha ikiwemo benki ya crdb nmb tadb na tib zilitoa mikopo ya shilingi katika kundeleza sekta ya kilimo
mheshimiwa spika katika kuimarisha upatikanaji wa mitaji wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi iliunda kamati ya viongozi ya kushughulikia mifumo ya ugharimiaji wa sekta ya kilimo ikiwa ni pamoja na kupunguza riba ya mikopo
matokeo ya shughuli ya kamati hiyo ni benki za biashara za crdb na nmb kushusha viwango vya riba ya mikopo ya kilimo kutoka asilimia na mtawalia hadi kufikia asilimia 
pia hatua hiyo imepelekea benki ya nmb kutenga shilingi bilioni kwa ajili ya kukopesha wajasiriamali katika sekta ya kilimo kupitia matawi yake nchini
mheshimiwa spika kupitia kamati hiyo wizara imefanya majadiliano na benki za biashara na kuwezesha wakulima kupata mikopo
hadi aprili tadb imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya pembejeo za kilimo kwenye mazao ya kahawa na kufufua vinu vya kuchambua pamba vya kahama chato mbogwe bukombe lugeye sola manawa na kiwanda cha mafuta ya chikichi cha trolle meesle tanzania ltd kilichopo mkoa wa kigoma
mheshimiwa spika aidha tadb imetoa mikopo ya moja kwa moja direct lending yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuwekeza katika mnyororo wa thamani wa kilimo
pia tadb kupitia mfuko wake wa dhamana kwa wakulima wadogo smallholder credit guarantee scheme imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni kwa wakulima pamoja na wadau wengine wa kilio hususan amcos na wajasiriamali wa dogo na wakati katika sekta ya kilimo
kadhalika tabd imeingia mikataba na benki washirika katika mfuko huo ikiwemo benki ya maendeleo crdb nmb tcb azania nbc stanbic absa kcbl pbz uchumi microfinance finca mucoba na tacoba ikiwa ni moja kati ya jitihada za benki kuchangia utoaji wa mikopo kwa wakulima wadogo na sekta ya kilimo kutoka taasisi za fedha nchini
jumla ya mikopo hiyo imewanufaisha wakulima wadogo wakati na wakubwa zaidi ya wanaojishughulisha katika mnyororo wa thamani wa kilimo
vilevile tadb imeanzisha mfuko wa dhamana kwa wakulima wadogo smallholder farmer credit guarantee scheme kwa ajili ya kurahisisha upatikanaji wa mitaji kupitia mikopo ambapo hadi aprili mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imedhaminiwa na kutolewa kwa wanufaika tangu kuanzishwa kwa mfuko kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 wanufaika wa mikopo ya mfuko wa dhamana kwa wakulima wadogo hadi aprili 
na
mchanganuo wa wanufaika idadi ya wanufaika thamani ya mikopo tshs
wanufaika binafsi 
vyama vya ushirika amcos 
wafanyabiashara wadogo na wa kati 
 jumla 
 chanzo benki ya maendeleo ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo agriculture inputs trust fund agitf imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mikopo iliyotolewa na agitf hadi aprili 
na aina ya mikopo idadi ya wakopaji thamani ya mikopo 
matrekta mapya 
pembejeo umwagiliaji ufugaji livestock 
mashine za kusindika 
matrekta ya mikono powertiller 
shughuli za shamba jumla chanzo wizara ya kilimo 
uzalishaji wa mazao 
mheshimiwa spika sekta ndogo ya mazao inahusika na uzalishaji wa mazao zaidi ya katika kanda saba za kilimo
mazao hayo yanajumuisha mazao ya asilia ya biashara mazao ya mafuta mazao ya chakula na mazao ya bustani
mazao asilia ya biashara 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao asilia ya biashara umekuwa ukipanda na kushuka kutokana na kuyumba kwa bei katika soko la dunia zilizosababishwa na athari za uviko 
mfano uzalishaji wa mazao asilia ya biashara umepungua kutoka tani mwaka hadi tani 
 mwaka 
aidha uzalishaji katika msimu wa mwaka umefikia tani 
 kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji wa mazao asilia ya biashara zao pamba 
 kahawa chai pareto tumbaku korosho 
 mkonge 
 sukari jumla 
 chanzo wizara ya kilimo uzalishaji unaendelea msimu wa mauzo i
zao la mkonge 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya mkonge tanzania imeendelea kuhamasisha uzalishaji wa mkonge na kuongeza upatikanaji wa bidhaa zake
hadi aprili uzalishaji wa mkonge umefikia tani na uzalishaji unaendelea
pia bodi imepima na kugawa mashamba yenye hekta 
 kwa wakulima wapya kwa ajili ya kilimo cha mkonge
ii
zao la tumbaku 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya tumbaku tanzania imehamasisha kuongeza uzalishaji wa zao la tumbaku kutoka tani msimu wa hadi tani msimu wa 
vilevile katika msimu wa uzalishaji wa mwaka wakulima wa tumbaku wameingia mkataba na kampuni za premium active tz ltd alliance one tz ltd japan tobacco international leaf services magefa growers ltd pachtec co
ltd env services ltd jespan co
ltd naile leaf tz co na biexen co
ltd kwa ajili ya kuzalisha tani za tumbaku
 iii
zao la pareto 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pareto tanzania imeendelea kusimamia uzalishaji na ununuzi wa pareto ambapo hadi aprili tani za maua makavu ya pareto zimezalishwa na kuuzwa kwa kampuni za pareto tanzania mafinga na tanextract ltd mbeya kwa ajili ya usindikaji
vilevile bodi imetengeneza vikaushio vinne vya maua ya pareto katika wilaya ya mufindi na ileje 
iv
zao la chai 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya chai tanzania imeendelea kusimamamia uzalishaji tija na ubora wa chai nchini
hadi aprili uzalishaji wa chai kavu umefikia tani sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha tani na uzalishaji unaendelea
kadhalika mapato yanayotokana na mauzo ya chai nje ya nchi yameongezeka kutoka dola za marekani kwa mwaka hadi dola za marekani mwaka 
aidha wastani wa tija kwa wakulima wadogo hadi aprili ulikuwa ni kilo 
 za chai kavu sawa na asilimia 
 ya lengo na wakulima wakubwa ni kilo 
 sawa na asilima 
 ya lengo
mheshimiwa spika bodi kwa kushirikiana na tshtda imekagua mashamba makubwa na kuhamasisha ufufuaji wa mashamba ya wakulima wadogo yenye ukubwa wa hekta katika mikoa ya mbeya iringa njombe na tanga
hadi aprili mashamba ya wakulima wadogo yenye hekta yamefufuliwa katika mikoa ya njombe na mbeya
bodi ya chai imeendelea kusimamamia uzalishaji tija na ubora wa chai nchini kupitia mashamba madogo na makubwa 
vilevile mashamba mapya ya chai yenye hekta yameanzishwa katika mkoa wa njombe
aidha bodi imekagua viwanda vya kusindika chai vilivyopo mbeya iringa njombe na tanga na kutoa elimu kuhusu kilimo bora cha chai gap usindikaji bora gmp pamoja na sheria na kanuni za chai kwa wafanyakazi na wakulima
pia bodi imeendelea kufuatilia ukarabati wa kiwanda cha chai mponde ambapo hadi aprili ukarabati umefikia asilimia 
vilevile bodi imesajili kampuni mpya tano za kuchanganya na kufunga chai kwenye vikasha na kufanya idadi ya kampuni kufikia 
zao la korosho 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalishaji wa korosho umefikia tani 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha tani na makusanyo ya uzalishaji kwa vikundi vya ubanguaji bado yanaendelea
kati ya kiasi hicho tani 
 zimezalishwa mtwara tani 
 lindi tani 
 ruvuma tani 
 pwani tani 
 tanga tani 
 mbeya tani 
 njombe tani 
 dar es salaam tani 
 morogoro tani 
 singida tani 
 rukwa tani 
 katavi 
 tabora tani 
 dodoma tani 
 kigoma na tani 
 katika mkoa wa iringa
bodi ya korosho tanzania imeandaa hekta katika wilaya ya ruangwa kwa ajili ya kuanzisha kilimo cha pamoja
aidha bodi na amcos zimenunua vipima unyevu vitatu na mtawalia kwa ajili ya udhibiti wa ubora wa korosho
korosho kutoka shamba la kilimo cha pamoja la masigati manyoni mkoani singida lenye ukubwa wa ekari vi
zao la kahawa 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa kahawa umefikia tani sawa na asilimia ya lengo la kuzalisha tani 
aidha bodi ya kahawa tanzania imevijengea uwezo vyama vya ushirika katika mikoa ya kagera ruvuma kilimanjaro songwe mbeya mara kigoma njombe na tanga kuhusu biashar ya kahawa na namna ya kuuza kahawa katika soko la moja kwa moja
mti wa kahawa aina ya arabika katika shamba la west kilimanjaro wilaya ya hai mkoani kilimanjaro vii
zao la pamba 
mheshimiwa spika katika msimu wa wizara kupitia bodi ya pamba tanzania imeendelea kuhamasisha na kusimamia uzalishaji wa zao la pamba kwa kusambaza mbegu bora na viuatilifu pamoja na kutoa mafunzo kwa wakulima
uzalishaji wa pamba umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka ambalo ni ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo limechangiwa na matumizi sahihi ya mbinu bora za kilimo kupitia kampeni zilizoendeshwa na bodi kuimarika kwa huduma za ugani na matumizi ya mbegu bora na viuatilifu
shamba la pamba la mkulima hodari wilaya ya itilima mkoani simiyu 
mazao ya chakula 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mazao ya chakula umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani sawa na ongezeko la asilimia 
kati ya kiasi hicho tani zilikuwa ni mazao ya nafaka na tani mazao yasiyo ya nafaka jedwali na
ongezeko hilo lilichangiwa na huduma bora za ugani upatikanaji wa pembejeo za kilimo unyeshaji na mtawanyiko mzuri wa mvua na kuimarika kwa masoko ya ndani na nje ya nchi
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji wa mazao ya chakula tani mwaka 
zao mahindi mchele ngano mtama uwele na ulezi muhogo mkavu maharage na mikunde ndizi kavu viazi vitamu na mviringo kavu jumla chanzo wizara ya kilimo 
mazao yenye mahitaji makubwa yanayoagizwa nje ya nchi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza mikakati mbalimbali ya kuongeza uzalishaji wa mazao yenye mahitaji makubwa import substitution crops ili kupunguza uagizaji wa bidhaa mazao hayo kutoka nje ya nchi
miongoni mwa bidhaa mazao hayo ni pamoja na ngano sukari na mafuta ya kula
katika mwaka utekelezaji wa mikakati hiyo ni kama ifuatavyo i
uzalishaji wa miwa na sukari 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya sukari tanzania imeendelea kuongeza uzalishaji wa sukari ili kufikia lengo la kuzalisha tani ifikapo 
hadi aprili uzalishaji wa sukari umefikia tani sawa na asilimia ya lengo la kuzalisha tani 
katika kuongeza upatikanaji wa mbegu bora za miwa bodi kwa kushirikiana na tari imebaini maeneo ya gichameda mawenairon na kiru six katika mkoa wa manyara yanafaa kuanzisha vitalu vya kuzalisha mbegu bora za miwa
aidha wakulima katika maeneo hayo wapo tayari kutoa mashamba yao kwa ajili ya kuanzisha kitalu chenye ukubwa wa ekari sita 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kushirikana na wazalishaji wa sukari kutekeleza mpango wa kuongeza uzalishaji katika viwanda vya kilombero kagera mtibwa na tpc kwa kupanua mashamba kusimika mitambo mipya ya kuchakata miwa na kuongeza tija na kujenga miundombinu ya umwagiliaji
hatua hizo zinalenga kuongeza uzalishaji wa sukari kufikia jumla ya tani mwaka 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya sukari imeendelea kusimamia utekelezaji wa miradi mipya ya uzalishaji wa sukari ya bagamoyo na mkulazi ii
ujenzi na usimikaji wa kiwanda cha sukari cha bagamoyo chenye uwezo wa kuzalisha tani kwa mwaka umefikia asilimia na uzalishaji unatarajiwa kuanza juni 
kwa kuanzia kiwanda hicho kinatarajiwa kuzalisha tani za sukari ifikapo mwaka 
aidha ujenzi wa msingi wa kiwanda cha mkulazi ii umefikia asilimia na kitakapokamilika kitazalisha tani kwa mwaka
mheshimiwa spika miradi mingine mipya ya uzalishaji wa sukari ya kampuni za rai group rufiji lindi na lake agro ltd kasulu kigoma ipo katika hatua za awali za kumilikishwa ardhi ya uwekezaji
miradi hiyo itakapokamilika itakuwa na uwezo wa kuzalisha tani na mtawalia
mheshimiwa spika bodi imeingia makubaliano na taasisi ya uhandisi na usanifu mitambo tanzania temdo kwa ajili ya ujenzi wa mtambo wa kuchemsha mbegu pamoja na ubunifu wa kiwanda kidogo cha sukari chenye uwezo wa kusindika tani za miwa kwa saa
ii
zao la ngano 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa ngano umefikia tani ikilinganishwa na mahitaji halisi ya zaidi ya tani za ngano kwa mwaka
uzalishaji mdogo wa ngano unatokana na tija ndogo uhaba wa mbegu bora zenye uwezo wa kukidhi mahitaji ya soko na mabadiliko ya tabianchi na kubadilisha matumizi katika mashamba makubwa
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto hizo wizara ilitenga shilingi kwa ajili ya utafiti na uzalishaji wa zao la ngano
aidha wizara kupitia tari imeendelea kuimarisha utafiti na uzalishaji wa mbegu za ngano ambapo imekusanya sampuli za ngano zinazozalishwa nchini kwa ajili ya kupima kiwango cha gluten ili kushauri aina ya mbegu zinazofaa kutumiwa na wakulima katika uzalishaji kulingana na mahitaji ya viwanda nchini
kati ya sampuli hizo sampuli sita lumbesa mbayuwayu chiriku sifa kariege na riziki c zimeonesha kuwa na kiwango cha gluten zaidi ya asilimia kinachohitajika kwa ajili ya uokaji
mbegu hizo zitatumiwa na wakulima kuzalisha ngano kwa kuingia mikataba na wanunuzi ambao kwa muda mrefu wamekuwa wakiagiza ngano kutoka nje ya nchi
vilevile tari imetoa mafunzo ya mbinu bora za uzalishaji wa ngano kwa kutumia mbegu hizo kwa maafisa ugani na wakulima kutoka wilaya za karatu monduli siha na hanang
aidha tari imechimba visima viwili katika kituo cha utafiti uyole kwa ajili ya kuongeza uzalishaji wa mbegu za ngano
mheshimiwa spika wizara kupitia cpb imeingia mkataba na wakulima wa wilaya za siha karatu monduli na hanang kwa ajili ya kununua ngano itakayozalishwa na wakulima hao kwa bei ya shilingi kwa kilo
aidha cpb imewapatia wakulima hao tani za mbegu bora za ngano na kuwaunganisha na taasisi za fedha kwa lengo la kupata mikopo ya kununua mbolea na viuatilifu
iii
mazao ya mbegu za mafuta 
mheshimiwa spika mafuta ya kula nchini huchangiwa na mazao ya alizeti karanga pamba soya nazi chikichi na ufuta ambapo alizeti huchangia asilimia 
uzalishaji wa mafuta ya kula nchini ni wastani wa tani ikilinganishwa na mahitaji ya tani kwa mwaka
kutokana na upungufu huo nchi huagiza tani zipatazo za mafuta ya kula na hugharimu zaidi ya shilingi bilioni kwa mwaka
mheshimiwa spika upungufu wa uzalishaji wa mafuta unatokana na tija ndogo ya uzalishaji ambayo inachangiwa na upatikanaji mdogo wa mbegu bora mbolea viuatilifu matumizi ya mbinu duni za uzalishaji na mabadiliko ya tabianchi
mheshimiwa spika katika kuongeza uzalishaji wa mbegu za mafuta ya kula wizara imesambaza tani za mbegu bora za alizeti zenye thamani ya shilingi kwa utaratibu wa ruzuku kwa wakulima wa mikoa ya singida dodoma simiyu na manyara
mbegu hizo zitazalisha tani za alizeti ya kukamua mafuta ambazo zitakazozalisha mafuta ya kula tani 
aidha wizara imeendelea kutekeleza mpango wa muda mrefu wa kuzalisha miche bora ya chikichi na kuigawa bure kwa wakulima ambapo jumla ya miche imesambazwa kwa wakulima katika mikoa ya kigoma mbeya mtwara kagera katavi na tanga 
vilevile wizara imehamasisha kampuni za usindikaji kuingia mikataba na wakulima ya kununua mbegu za mafuta ya kula
hadi aprili wakulima wa zao la alizeti wameingia mikataba na kampuni za pyxus agriculture tanzania ltd wakulima qstec wakulima na mwenge sunflower oil wakulima kutoka katika mikoa ya dodoma singida na manyara ili kuzalisha tani ambazo watawauzia kwa bei ya shilingi kwa kilo
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mbegu za mafuta umefikia tani ikilinganishwa na tani mwaka 
mwenendo wa uzalishaji wa mazao ya mbegu za mafuta ni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji wa mbegu za mafuta tani mwaka 
zao alizeti karanga ufuta mawese soya jumla chanzo wizara ya kilimo 
mazao ya bustani 
mheshimiwa spika katika mwaka uzalishaji wa mazao ya bustani umefikia tani 
 ikilinganishwa na tani 
 mwaka sawa na upungufu wa asilima 
 jedwali na
 upungufu huo umesababishwa na athari za uviko ambapo usafirishaji wa mazao hayo nje ya nchi uliathirika
aidha uzalishaji wa viungo umepungua kutokana na mashambulizi ya magonjwa ya mimea katika maeneo ya uzalishaji hususan wilaya ya muheza
jedwali na
 mwenendo wa uzalishaji wa mazao ya bustani zao matunda 
 mboga maua 
 viungo 
 jumla 
 uzalishaji unaendelea chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na kituo cha utafiti wa mboga matunda viungo na vikolezo spices and herbs duniani world vegetable centre imefanya tathmini ya kutambua mashamba ya miti mizazi kwa ajili ya uzalishaji wa miche bora ya matunda na upatikanaji wa vikonyo katika mkoa wa tanga
mheshimiwa spika tathmini hiyo ilitambua mashamba katika halmashauri za wilaya za lushoto muheza bumbuli na korogwe
mashamba hayo ni jagetal malindi mnadani songa kizugu zigi rangwi mission muller farm maunchle s farm sakharani farm omary shebughe farm na mbwambo farm
vilevile mashamba manne ambayo ni horti tengeru world vegeteble centre usa river na shamba la kwa bwana mdogo yalitambuliwa katika mkoa wa arusha
mashamba hayo yanatoa vikonyo vya parachichi makadamia miembe mdalasini tofaa michungwa milimao ndimu michenza mulberry na persmon madagascar nut
pia tari imesafisha na kuzalisha kilo za mbegu bora ya nyanya aina za tengeru na tanya ambazo zilipoteza sifa zake
mheshimiwa spika wizara kupitia tosci imeandaa rasimu ya viwango vya ubora wa kuzalisha miche ya mazao ya parachichi maembe matofaa zabibu migomba chai kakao kahawa chikichi korosho papai machungwa na pingili za miwa
aidha wizara imeanzisha majukwaa mawili ya wadau wa zao la parachichi katika mikoa ya mbeya na njombe na itaendelea kuanzisha majukuwa hayo katika mikoa mingine
lengo la kuanzisha majukwaa hayo ni kuwasaidia wakulima kupata taarifa za masoko bei za mazao upatikanaji wa huduma za pembejeo na huduma za ugani
vilevile serikali imefuta tozo zilizokuwa kero katika mazao ikiwemo zao la parachichi kwa lengo la kupunguza gharama za uzalishaji na kuvutia uwekezaji na biashara katika sekta ya mazao
uanzishaji wa mashamba makubwa ya kilimo 
mheshimiwa spika kufuatia ziara ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan katika mataifa mbalimbali duniani wizara imepokea wawekezaji wenye nia ya kuwekeza kwenye mashamba makubwa yatakayohusisha wakulima wadogo wa mazao ya alizeti ngano mpunga mahindi ya njano soya chikichi zabibu na miwa
ili kufanikisha uwekezaji huo wizara imetambua jumla ya hekta kwa ajili ya uanzishaji wa mashamba makubwa katika mikoa tisa 
vilevile wizara inaendelea kushirikiana na uongozi wa mikoa ya mbeya songwe rukwa pwani kigoma tabora dodoma na katavi ili kutambua maeneo yanayofaa kwa uwekezaji wa mashamba makubwa kwa ajili ya uwekezaji wa mazao hayo
kuimarisha miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kukarabati na kujenga ghala katika maeneo mbalimbali nchini
wizara kupitia cpb imekamilisha ukarabati wa ghala la kiteto mkoani manyara tani mbugani mkoani dodoma tani na vihenge mkoani arusha tani 
jumla ya shilingi zimetumika kukamilisha ukarabati wa ghala na vihenge hivyo
aidha hadi aprili ukarabati wa ghala tisa katika halmashauri za wilaya za songea na madaba umefikia hatua mbalimbali kama ifutavyo songea dc mkongotema 
 muungano zomba 
 litisha 
 magagura 
 lipaya 
 madaba dc hagangadinda 
 matetereka 
 lilondo 
 na gumbiro 
ukarabati huo unahusisha sakafu kuta paa vyoo na kuweka mfumo wa maji na unategemewa kukamilika mwezi juni
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la mpango wa chakula duniani world food programme wfp imekarabati ghala tisa zenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mikoa ya dodoma na kigoma na kujenga ghala moja lenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mkoa wa kigoma
mheshimiwa spika wizara kupitia nfra imeendelea kutekeleza mradi wa kuongeza uwezo wa kuhifadhi
hadi aprili utekelezaji wa mradi huo umefikia asilimia 
 ambapo ujenzi wa vihenge umefikia asilimia 
 na ujenzi wa ghala na miundombinu mingine umefikia asilimia 
kukamilika kwa ujenzi wa miundombinu hiyo kutaongeza uwezo wa wakala wa kuhifadhi nafaka kutoka tani hadi 
mradi huo unagharimu dola za marekani 
vilevile ujenzi wa ghala kupitia mradi wa tanipac umefikia wastani wa asilimia jedwali na
ghala hizo zitakapokamilika zitakuwa na uwezo wa kuhifadhi tani za mazao ujenzi wa ghala hazo unagharimu shilingi 
 jedwali na
 ujenzi wa maghala ya kupitia tanipac na
ghala hatua za ujenzi uwezo tani nyakitonto kasulu kagezi kibondo msangila bukombe nyakasungwa buchosa ikindiro itilima busondo nzega mrijo chini chemba endanoga babati mangaka nanyumbu lumecha namtumbo kizimbani unguja ole dodeani pemba chakwale gairo engusero kiteto wastani wa utekelezaji chanzo wizara ya kilimo 
uongezaji thamani wa mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha uongezaji wa thamani wa mazao ya kilimo ili kupunguza upotevu wa mazao na kuimarisha upatikanaji wa bidhaa za mazao ya kilimo pamoja na upatikanaji wa masoko
katika mwaka wizara kupitia cpb imeongeza thamani ya mazao ya nafaka tani 
kati ya hizo mahindi ni tani 
 ambazo zimezalisha unga tani 
 na pumba tani 
 na alizeti ni tani 
 ambazo zimezalisha mafuta lita 
mheshimiwa spika cpb imekamilisha usimikaji wa mitambo ya kiwanda cha kusindika mpunga kilichopo mkoa wa mwanza chenye uwezo wa kusindika tani kwa mwaka
vilevile cpb imezalisha tani 
 za bidhaa zitokanazo na korosho roasted cashew kernels white cashew kernels na cashew apple wine ambazo zimekidhi viwango vya kimataifa na usindikaji unaendelea
kadhalika wizara imetathmini uendeshaji na usimamizi wa viwanda vikubwa vya kati na vidogo vinavyoongeza thamani ya zao la alizeti katika mikoa ya singida dodoma na manyara
tathmini hiyo imebaini kuwa viwanda vinafanyakazi chini ya uwezo wake wa kusindika kutokana na upungufu wa malighafi ya zao la alizeti
mfano viwanda vilivyopo dodoma vinajitosheleza kwa wastani wa asilimia singida asilimia na manyara asilimia 
ili kukabiliana na changamoto hiyo wizara imeendelea kuhamasisha uzalishaji wa alizeti nchini
 kiwanda cha kusindika unga na mafuta ya kula cha bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cpb cha jijini dodoma 
maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika tume ya maendeleo ya ushirika imetoa mafunzo ya biashara na masoko kwa watendaji na viongozi wakuu wa vyama vikuu vya ushirika 
vilevile vyama vya ushirika wa kilimo na masoko amcos vimeendelea kukusanya na kuuza mazao na kusambaza pembejeo kwa wakulima ambapo hadi april tani 
 za mazao yenye thamani ya shilingi ziliuzwa kupitia vyama vya ushirika na baadhi kwa kutumia mfumo wa stakabadhi za ghala jedwali na
jedwali na
 mazao yaliyouzwa kupitia vyama vya ushirika na
zao kiasi tani thamani tshs pamba korosho 
 mkonge 
 kakao 
 ufuta 
 mbaazi 
 soya 
 kahawa 
 tumbaku 
chai 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika tume imeendelea kuratibu usambazaji wa pembejeo za mazao ya pamba tumbaku na korosho ambapo katika mwaka pembejeo zenye thamani ya shilingi 
 zimenunuliwa na kusambazwa kwa wakulima kupitia amcos jedwali na
 jedwali na
 pembejeo zilizosambazwa na vyama vya ushirika na
aina ya pembejeo kipimo kiasi thamani tsh mbolea tani 
 mbegu tani 
 viuatilifu tani 
 lita tani 
 ekapacks 
vinyunyizi pc 
vifungashio pc jumla 
 chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kuimarisha usimamizi na ukaguzi wa vyama vya ushirika nchini wizara kupitia tume imenunua magari pikipiki na kompyuta ambapo jumla ya shilingi zimetumika kununua vifaa hivyo
aidha tume imetoa mafunzo ya ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika kwa maafisa ushirika kutoka mikoa ya mwanza tabora shinyanga geita mara kigoma kagera simiyu iringa njombe mtwara ruvuma na lindi
mheshimiwa spika tume imeunda mfumo wa kielektroniki wa usimamizi wa vyama vya ushirika ambao unafanyiwa majaribio katika mikoa ya mbeya na iringa
lengo la mfumo huo ni kuwa na kanzidata ya vyama vya ushirika na wanaushirika nchini kusimamia utendaji wa vyama vya ushirika kufuatilia ukusanyaji uuzaji wa mazao na malipo kwa mkulima
pia mfumo huo utamrahisishia mkulima na mwanaushirika kupata taarifa sahihi za uwekezaji na kwa wakati wa vyama vya ushirika mikopo ya pembejeo na marejesho ya mkopo kwa mkulima bei na malipo ya mazao ya mkulima kupitia simu ya mkononi
baada ya majaribio kukamilika mfumo huo utasambazwa nchi nzima na kuanza kutumika
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya ushirika na kwa kushirikiana na wakala wa usajili ufilisi na udhamni registration insolvency and trusteeship agency rita chuo kikuu cha ushirika moshi moshi cooperative university mocu coasco kituo cha uwekezaji tanzania tanzania investiment centre tic na bodi ya chai tanzania imeandaa miongozo itakayotumika katika kusimamia vyama vya ushirika nchini
miongozo hiyo inahusu maeneo ya ufilisi uwekezaji na usajili wa rehani utatuzi wa migogoro ukaguzi wa vyama vya ushirika visivyo vya kifedha ukaguzi wa vyama vya ushirika vya kifedha udhibiti wa majanga uwekezaji ununuzi kwenye vyama vya ushirika uanzishaji na uendeshaji wa mifuko ya pembejeo na usimamizi wa amcos za miwa nchini
mheshimiwa spika wizara kupitia tume imeendelea kuhamasisha uanzishwaji wa vyama vya ushirika nchini katika sekta za kiuchumi zikiwemo uvuvi mifugo huduma na kilimo kwa lengo la kuimarisha mitaji ya wanachama masoko ya mazao na kupata pembejeo kwa bei nafuu na kwa wakati
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume imeratibu uanzishwaji wa benki ya taifa ya ushirika ambayo itamilikiwa na vyama vya ushirika kwa asilimia na taasisi na watu binafsi watamiliki asilimia 
lengo la kuanzishwa benki hiyo ni kurahisisha upatikanaji wa mitaji kwa wanachama
benki hiyo inatarajiwa kuzinduliwa itakapokidhi kigezo cha kuwa na mtaji wa shilingi bilioni 
tume inaendelea kuhamasisha vyama vya ushirika na wadau wengine kununua hisa katika benki hiyo
mheshimiwa spika kutokana na serikali kuweka kipaumbele cha kuimarisha huduma za ugani tume imehamasisha vyama vya ushirika kuajiri maafisa ugani kwa ajili ya kutoa ushauri wa kitaalam kwa wakulima ili kuongeza tija katika kilimo
hadi aprili maafisa ugani waliajiriwa na vyama vikuu vya ushirika vya kcu ltd kdcu ltd kacu ltd mamcu ltd tanecu ltd na kncu ltd
aidha ajira katika vyama vya ushirika zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kati ya ajira zilizopatikana za kudumu ni za mkataba ni na za msimu ni 
vilevile tume imehamasisha vyama vya ushirika kuanzisha na kufufua viwanda vinavyomilikiwa na vyama hivyo ili kuongeza thamani ya mazao
aidha tume imeendelea kuhamasisha vyama vikuu vya ushirika kuanzisha kampuni ambapo hadi aprili vyama vikuu vya karagwe district cooperative union kdcu kahama cooperative union kacu chato cooperative union ccu na umoja liwale vimeanzisha kampuni kwa ajili ya biashara za mazao
ushiriki wa vijana katika kilimo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuratibu utekelezaji wa mkakati wa taifa wa kushirikisha vijana kwenye kilimo awamu ya kwanza national strategy for youth involvments in agriculture 
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na ushirika wa wahitimu wajasiriamali wa chuo kikuu cha kilimo cha sokoine sokoine university graduate entrepreneurs cooperatives sugeco cuso international na undp inatekeleza mfumo wa kilimo biashara wa kizimba business model kwenye eneo la ekari katika kijiji cha wami luhindo wilaya ya mvomero ambalo limeandaliwa kwa ajili ya uzalishaji wa mazao ya bustani
katika eneo hilo barabara zenye urefu wa kilomita zimefunguliwa na usafishaji wa shamba umefanyika katika ekari 
mheshimiwa spika wizara kupitia shirika la kimataifa la heifer imetoa mafunzo kuhusu ujasiriamali usimamizi wa biashara na fedha usalama wa chakula na kilimo biashara katika mnyororo wa thamani wa mazao ya kilimo kwa vijana 
vilevile wizara imetoa mafunzo kuhusu uongozi bora utunzaji wa fedha utunzaji wa kumbukumbu na ushirikiano na wadau na utafutaji wa masoko kwa viongozi wa kamati ndogo ya vyama vya ushirika wa vijana kutoka amcos tano ili kuongeza ufanisi
aidha wizara kwa kushirikiana na shirika la kuhudumia viwanda vidogo small industries development organisation sido na sugeco imefanikiwa kuboresha biashara za vijana katika mnyororo wa thamani wa mazao kupitia mpango wa uatamizi wa biashara za vijana youth business incubation program unaoratibiwa na amcos za vijana
mheshimiwa spika mfuko maalum wa mikopo unaosimamiwa na heifer international na benki ya mucoba umetoa mikopo ya riba nafuu yenye thamani ya shilingi kwa vijana katika mikoa ya mbeya njombe na iringa
vilevile vikundi vya vijana kutoka katika mikoa hiyo vimewezeshwa kupata mikopo yenye thamani ya shilingi kutoka katika mifuko ya youth development fund ydf sido equity bank na vision fund tanzania
mikopo hiyo imetolewa kwa ajili ya kuwawezesha vijana kuwekeza katika mnyororo wa thamani wa mazao ya kilimo
aidha mafunzo na mikopo iliyotolewa na shirika la heifer imewezesha vijana kujiajiri katika kilimo
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la rikolto imewajengea uwezo vijana wa mikoa ya mbeya songwe njombe iringa na katavi kuhusu uzalishaji wa mboga na matunda
pia wizara kwa kushirikiana na shirika la kilimo endelevu sat imetoa mafunzo kwa vijana kuhusu kilimo ikolojia ujasiriamali uongezaji thamani wa mazao ya kilimo matumizi ya tehama pamoja na kuweka akiba kwa ajili ya kupata mitaji midogo ya kuwekeza kwenye kilimo katika wilaya ya mvomero
uhifadhi wa mazingira 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha utunzaji wa mazingira kwa kuzingatia matumizi ya teknolojia na mbinu za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi ikiwemo kilimo hifadhi kilimo hai kilimo mseto na kilimo misitu
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo na sekta binafsi inaandaa mkakati wa kitaifa wa kilimo ikolojia hai ambao utatekelezwa kwa miaka kumi kuanzia mwaka hadi mwaka 
mkakati huo utatoa dira na mwongozo wa shughuli za kilimo ikolojia nchini
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo ya kuhifadhi mazingira kwa wakulima na kutengeneza mipango ya uhifadhi wa mazingira na jamii katika vijiji vya wilaya ya karatu
pia wizara imesambaza mwongozo wa kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi kwa maafisa ugani wa halmashauri za wilaya za kondoa chamwino chemba mpwapwa na bahi
mwongozo huo umesaidia kuelimisha jamii katika kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi katika maeneo yao
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa fao na asasi zisizo za kiserikali zinazojihusisha na kuendeleza kilimo hifadhi imetoa mafunzo kuhusu kilimo hifadhi kwa wakulima viongozi training of trainers tot katika halmashauri za wilaya za mbeya bahi manyoni chamwino kakonko sengerema buchosa kwimba chato geita maswa itilima busega serengeti bunda tarime butiama arumeru monduli same moshi kilolo wanging ombe na mbeya jiji
mafunzo hayo yamewezesha wakulima katika maeneo hayo kuanza kulima kilimo hifadhi
vilevile wizara kupitia mradi wa kuhimili athari za mabadiliko ya tabianchi kwa kutumia mfumo wa ikolojia vijijini ecosystem based adaptation for rural resilience ebarr imewezesha uanzishwaji wa shamba darasa moja katika halmashauri ya wilaya ya simanjiro kwa ajili ya kufundishia mbinu na teknolojia za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi kwa zao la maharage
mheshimiwa spika mradi huo umewezesha uanzishwaji wa kitalu cha mkonge chenye ukubwa wa ekari katika wilaya ya kishapu na uchimbaji wa mfereji mkuu wenye mita katika skimu ya umwagiliaji ya lukenge wilaya ya mvomero ambao ujenzi wake umefikia asilimia 
pia mradi umewezesha uchimbaji wa visima sita vilivyopo katika wilaya za mpwapwa mvomero na simanjiro 
lishe 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto za lishe duni hapa nchini wizara imeendelea kutekeleza mpango jumuishi wa taifa wa utekelezaji wa masuala ya lishe national multisectorial nutrition action plan nmnap kupitia nutrition sensitive agriculture action plan nsaap
katika mwaka wizara kupitia tari kwa kushirikiana na project concern international pci imezindua mpango wa lishe mashuleni kwa kutoa ushauri wa kitaalamu kuhusu kilimo bora cha maharage na umuhimu wa maharage lishe
katika kufanikisha hilo tari imetoa mbegu za maharage lishe katika shule za mikoa ya arusha manyara kilimanjaro singida mara kagera iringa njombe songwe mbeya na geita
vilevile tari imeendelea kutoa mafunzo ya usindikaji kwa wasindikaji wa bidhaa za maharage lishe wa mkoa wa arusha na kuwaunganisha na tbs ili waweze kupata alama ya ubora
mheshimiwa spika katika kukabiliana na matatizo ya lishe nchini hususan upungufu wa damu na udumavu kwa watoto wajawazito na wanaonyonyesha tari imepima viwango vya virutubisho katika bidhaa ya unga yenye mchanganyiko wa mahindi na maharagwe lishe
matokeo ya vipimo hivyo yameonesha kuwa bidhaa hiyo inakidhi viwango vya ubora kwa kiasi cha protini asilimia nyuzinyuzi asilimia nishati lishe asilimia madini chuma mg kg na madini ya zinki mg kg
kutokana na ubora wa bidhaa hiyo tari imeendelea kuzalisha na kusambaza bidhaa hiyo kwa walaji ambapo hadi aprili kilo za unga lishe zimezalishwa na kusambazwa
mheshimiwa spika tari imegundua aina tatu za mbegu ya mchicha tari amar tari amar na tari amar zenye viini lishe vya protini na madini chuma kwa wingi
aidha tari imeendelea kuhamasisha matumizi ya mchicha lishe aina ya akeri wenye protini kwa wingi kwa kutoa mafunzo kwa wakulima na wasindikaji na kuanzisha mashamba darasa saba katika mikoa ya dodoma iringa kilimanjaro arusha mwanza dar es salaam na pwani
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa elimu ya matumizi ya teknolojia za uzalishaji wa chakula uhifadhi bora na usindikaji wa mazao ya kilimo kupitia maadhimisho ya siku ya chakula duniani kwa wananchi wa manispaa ya moshi mkoani kilimanjaro
vilevile uhamasishaji wa ulaji unaofaa kwa jamii ya kitanzania ili kukabiliana na changamoto za lishe hapa nchini ulifanyika kupitia maonesho hayo
aidha wataalam walitoa mafunzo kwa vitendo kwa wananchi kuhusu mapishi ya vyakula vya asili kwa ajili ya makundi mbalimbali katika jamii kwa kuzingatia mlo kamili na elimu kwa akina mama kuhusu makuzi malezi na ufuatiliaji wa ukuaji na maendeleo ya mtoto
mheshimiwa spika katika kukabiliana na matatizo ya lishe nchini hususan upungufu wa damu na udumavu kwa watoto wajawazito na wanaonyonyesha tari imepima viwango vya virutubisho katika bidhaa ya unga yenye mchanganyiko wa mahindi na maharagwe lishe
matokeo ya vipimo hivyo yameonesha kuwa bidhaa hiyo inakidhi viwango vya ubora kwa kiasi cha protini asilimia nyuzinyuzi asilimia nishati lishe asilimia madini chuma mg kg na madini ya zinki mg kg
kutokana na ubora wa bidhaa hiyo tari imeendelea kuzalisha na kusambaza bidhaa hiyo kwa walaji ambapo hadi aprili kilo za unga lishe zimezalishwa na kusambazwa kwa walaji
mchicha aina ya tari amar uliogunduliwa na taasisi ya utafiti wa mazao ya kilimo tari tengeru ya mkoani arusha 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa elimu ya matumizi ya teknolojia za uzalishaji wa chakula uhifadhi bora na usindikaji wa mazao ya kilimo kupitia maadhimisho ya siku ya chakula duniani kwa wananchi
vilevile uhamasishaji wa ulaji unaofaa kwa jamii ya kitanzania ili kukabiliana na changamoto za lishe hapa nchini ulifanyika kupitia maonesho hayo
aidha wataalam walitoa mafunzo kwa vitendo kwa wananchi kuhusu mapishi ya vyakula vya asili kwa ajili ya makundi mbalimbali katika jamii kwa kuzingatia mlo kamili na elimu kwa akina mama kuhusu makuzi malezi na ufuatiliaji wa ukuaji na maendeleo ya mtoto
jinsia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kuzingatia masuala ya jinsia katika utekelezaji wa sera programu na miradi mbalimbali ambapo rasimu ya mwongozo jumuishi wa masuala ya jinsia katika kilimo guideline for gender mainstreaming in agriculture imeandaliwa
lengo la mwongozo huo ni kuweka mazingira wezeshi kwa jinsia zote kushiriki kikamilifu katika mnyororo wa thamani wa kilimo nchini
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na mtandao wa jinsia tanzania tanzania gender networking program tgnp imetoa mafunzo kwa watumishi kumi wa wizara kuhusu ujumuishwaji wa masuala ya jinsia katika sera bajeti na mipango ya serikali kwenye mikakati programu na miradi
vvu na ukimwi 
mheshimiwa spika wizara imetoa elimu mahala pa kazi kuhusu maambukizi ya vvu na ukimwi pamoja na magonjwa yasiyoambukiza kwa watumishi ambapo kati ya hao watumishi walipima kwa hiari
aidha wizara inaendelea kuhudumia watumishi nane wanaoishi na virusi vya ukimwi kwa kuwapatia dawa pamoja na chakula lishe kila mwezi
pia wizara inaendelea kutoa vifaa kinga ambapo hadi aprili kondomu na kondomu dispensa zimenunuliwa na kusambazwa katika ofisi za wizara na taasisi zake
mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo inawasilisha bajeti mbele yako wakati dunia inaendelea kupitia changamoto kubwa ya vita kati ya ukraine na urusi pamoja na athari za uviko 
changamoto hizo zimeleta mabadiliko ya mifumo ya kiuchumi na kwa kipekee mifumo ya uzalishaji na usambazaji wa mbolea duniani na biashara ya mazao ya kilimo
kufuatia hali hiyo bei ya mbolea imepanda kwa wastani wa zaidi ya asilimia 
mfano dap imepanda kwa dola za marekani kwa tani mwaka hadi dola za marekani kwa tani mwaka urea kutoka dola za marekani kwa tani hadi dola za marekani kwa tani can imepanda kutoka dola za marekani kwa tani hadi dola za marekani kwa tani na sa kutoka dola za marekani kwa tani hadi dola za marekani kwa tani
vilevile bei ya mafuta ya kula duniani imepanda kutoka dola za marekani machi hadi dola za marekani katika kipindi kama hicho mwaka 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia 
vilevile bei ya ngano imepanda kutoka dola za marekani 
 kwa tani mwaka hadi dola za marekeni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
hali hiyo imesababisha nchi kukabiliwa na mfumuko wa bei unaoingia nchini kutokana na bidhaa zinazoagizwa kutoka nje ya nchi hali inayoathiri ustawi wa wananchi
aidha athari za uviko na mgogoro unaoendelea kati ya ukraine na urusi kutokana na tafiti mbalimbali za kimataifa utaathiri mifumo ya uzalishaji na usambazaji wa bidhaa mbalimbali
mheshimiwa spika mpango na bajeti ya wizara kwa mwaka inalenga kujenga msingi imara wa ukuaji wa sekta ya kilimo kwa kiwango cha asilimia ifikapo pamoja na kukabilina na athari za majanga ya kiuchumi na kijamii ikiwemo uviko na vita ya ukraine na urusi kulinda sekta na kupunguza matumizi ya fedha za kigeni katika uagizaji wa bidhaa kutoka nje ya nchi
wizara inachukua hatua hizo kwa kuzingatia kuwa sekta ya kilimo mazao ni mwajiri mkuu wa nguvukazi ya taifa na mchangiaji mkuu katika pato la taifa
mheshimiwa spika kiwango cha ukuaji wa sekta ya kilimo kwa asilimia kitachangia kupunguza umasikini kwa asilimia 
azma hiyo utaongozwa na dira ya maendeleo ya taifa mpango wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano awamu ya tatu sera ya taifa ya kilimo ya mwaka mwongozo na mpango wa bajeti wa mwaka ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya na hotuba ya rais mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alipolihutubia bunge lako tukufu tarehe aprili 
mheshimiwa spika aidha mpango umezingatia malengo endelevu ya maendeleo sdgs masuala mtambuka ya jinsia mazingira lishe mabadiliko ya tabianchi vijana kutokomeza ajira kwa watoto katika sekta ya kilimo vvu na ukimwi
mheshimiwa spika ili kufikia lengo la ukuaji wa sekta ya kilimo kwa asilimia ifikapo bajeti ya mwaka ni msingi muhimu kufikia lengo kuu hilo
aidha ili kufikia lengo hilo wizara imejiwekea malengo yafuatayo i
kujitosheleza kwa mahitaji ya chakula ndani ya nchi na kuuza nje ya nchi
pia kufanya mwelekeo wa uzalishaji wa mazao ya chakula kuwa wa kibiashara ii
thamani ya mauzo ya mazao nje ya nchi kuongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 hadi dola za marekani bilioni ifikapo mwaka iii
kuongeza idadi ya mashamba makubwa block farms commercial farms kutoka mwaka hadi mwaka iv
kuongeza eneo la umwagiliaji kufikia hekta sawa na asilimia ya eneo lote linalolimwa nchini ifikapo ili kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo kupitia kilimo cha umwagiliaji kutoka asilimia hadi asilimia v
kutengeneza ajira za vijana na wanawake katika sekta ya kilimo zitakazofikia milioni ifikapo mwaka vi
kuhakikisha upatikanaji wa malighafi kwenye viwanda vya kuongeza thamani ya mazao na bidhaa za kilimo kufikia asilimia ifikapo vii
kuongeza upatikanaji wa mitaji na mikopo kutoka kwenye sekta ya fedha kutoka asilimia tisa mwaka hadi asilimia ifikapo mwaka viii
kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna kutoka asilimia hadi asilimia tano ifikapo mwaka ix
kuondoa upungufu wa mafuta ya kula na kulifanya zao la alizeti kuwa moja ya mazao yatakayozalishwa kutosheleza mahitaji ya ndani na mauzo nje ya nchi
vilevile kuwekeza katika mashamba makubwa ya chikichi na kuondoa mfumo wa kilimo cha chikichi kwa mashamba madogo chini ya ekari moja x
kuongeza mauzo ya mazao ya bustani horticulture kutoka dola za marekani milioni kwa mwaka kufikia dola za marekani bilioni mwaka xi
kujitosheleza kwa uzalishaji wa mbolea ndani ya nchi na kuvipa vipaumbele viwanda vya ndani vya mbolea na matumizi ya chokaa ili kupunguza gharama za uzalishaji na xii
kujitosheleza kwa mahitaji ya mbegu bora na kuuza mbegu nje ya nchi kupitia ushirikishaji wa sekta binafsi
mheshimiwa spika matokeo yanayotarajiwa kutokana na utekelezaji wa malengo hayo siyo ya muda mfupi bali yanajenga misingi ya kuwa na matokeo yatakayohakikisha mwendelezo wa ukuaji wa sekta ya kilimo kwa muda mrefu ukuaji wa pato la taifa ajira mapato ya fedha za kigeni malighafi za viwanda na kujihakikishia usalama wa chakula nchini na kuuza ziada nje ya nchi
mheshimiwa spika takwimu zinaonesha kuwa ifikapo mwaka idadi ya watu duniani itafikia bilioni 
 na bilioni 
 ifikapo mwaka 
afrika itafikia bilioni 
 mwaka na bilioni 
 mwaka 
vilevile ifikapo mwaka tanzania itakuwa na idadi ya watu milioni na milioni mwaka ambapo mahitaji ya chakula nchini yatafikia tani milioni 
wakati huo huo mahitaji ya chakula duniani yataongezeka kwa wastani wa asilimia 
fao 
athari za mazingira zitashusha uzalishaji wa mashambani kwa asilimia nne 
hii ni fursa kwa atakayejiandaa na ni majanga kwa ambaye hatajiandaa hivyo matumizi ya teknolojia na uwekezaji kwenye tekenolojia ndiyo mwarobaini pekee utakaotatua hatari hii
aidha biashara ya chakula katika soko la afrika itafikia dola za marekani trilioni ifikapo mwaka hii itafungua fursa za ajira kwenye mnyororo wa thamani
kutokana na ongezeko hilo la idadi ya watu duniani kama taifa lazima tujiandae sasa ili kufaidika na fursa hiyo ya kibiashara na kujihakikishia usalama wa chakula na ukuaji endelevu wa uchumi wetu na kulifanya taifa kuwa huru
mheshimiwa spika ifikapo mwaka mahitaji ya chakula yanatarajiwa kufikia tani yakiwemo mahindi tani mchele tani na muhogo tani 
kutokana na ongezeko hilo la idadi ya watu duniani kama taifa lazima tujiandae ili kufaidika na fursa hiyo ya kibiashara na kujihakikishia usalama wa chakula na ukuaji endelevu wa uchumi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kutekeleza maeneo ya kipaumbele yafuatayo ili kufikia malengo tajwa i
kuimarisha utafiti ii
kutoa ruzuku ya mbegu za alizeti ngano na miche ya chikichi iii
kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo iv
kuimarisha na kutoa huduma ya upimaji wa afya ya udongo ili kuwezesha wakulima kutambua aina na kiwango cha mbolea kinachohitajika katika mashamba yao v
kuendeleza kilimo cha umwagiliaji kwa kujenga miundombinu ya umwagiliaji ikiwemo ujenzi wa mabwawa ya kuvunia maji ya mvua vi
kuimarisha huduma za ugani na kuhamasisha kilimo cha ukanda kutokana na ikolojia za kilimo tanzania agricultural growth corridor vii
kuimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo viii
kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji ikiwa ni pamoja na kuanzisha mfuko wa maendeleo ya kilimo utakaowezesha upatikanaji wa pembejeo kwa mfumo wa ruzuku pindi inapotokea athari za kiuchumi ix
kuimarisha miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo ikiwa ni pamoja na ujenzi wa ghala katika ngazi ya kijiji kata na tarafa ili kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna kutoka asilimia hadi ifikapo mwaka x
kuhamasisha kilimo cha mashamba makubwa ikiwa ni pamoja na kuanzisha maeneo maalum ya mashamba makubwa kwa kuyatengenezea miundombinu na kuwapatia wananchi kwa makubaliano maalum hususan kwa zao la chikichi xi
kuanza kutoa ruzuku ya mbolea mwaka xii
kuimarisha kilimo anga na xiii
kuimarisha maendeleo ya ushirika
kuimarisha utafiti 
mheshimiwa spika mahitaji yetu kama nchi ya mbegu bora ni tani na sasa tunazalisha tani 
ili kuondoa tatizo hilo wizara imeongeza bajeti ya utafiti na uzalishaji wa mbegu za msingi kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuimarisha upatikanaji wa mbegu bora kwa kuongeza uzalishaji wa mbegu za awali za mazao ya nafaka mikunde na mbegu za mafuta kutoka tani 
 hadi tani ambazo zitakidhi mahitaji ya asa na kampuni binafsi kuzalisha mbegu zilizothibitishwa tani 
pia itaongeza uzalishaji wa mbegu za awali za pamba kufikia tani 
ili kufikia lengo hilo wizara itajenga miundombinu ya umwagiliaji katika eneo la hekta kwenye vituo vya utafiti wa kilimo
 miundombinu itakayojengwa ni pamoja na mifereji mabwawa ilonga na tumbi kuchimba visima kununua irrigation centre lateral pivot kuchimba mitaro na kutandaza mabomba
mheshimiwa spika tari itajenga maabara nne za kuzalisha miche kwa njia ya chupa tissue culture katika vituo vya tari mlingano tari maruku tari dakawa na tari ukiriguru
aidha itakarabati maabara tatu na kununua vifaa na vitendanishi reagents katika vituo vya tari tengeru tari uyole na tari mlingano
ujenzi na ukarabati wa maabara hizo utaongeza uzalishaji wa miche kutoka hadi miche kwa njia ya chupa
vilevile wizara itaboresha maabara ya udongo katika kituo cha tari mlingano ili iweze kupata ithibati na itaimarisha maabara ya baoteknolojia iliyopo katika kituo cha tari mikocheni
mheshimiwa spika katika kuongeza upatikanaji wa mbegu kwa wakulima tari itakusanya na kusafisha mbegu za asili kwa ajili ya matumizi ya wakulima
vilevile mbegu hizo zitatumiwa na tari kuzalisha mbegu za awali na kuwapatia asa na sekta binafsi kuzalisha mbegu ili kutosheleza mahitaji ya mbegu
aidha itahifadhi mbegu hizo za asili kwa kutumia majina halisia germaplasm maintenance katika vituo vya tari kwa ajili ya kufanya utafiti na kuboresha
utafiti wa mbegu unalenga zaidi katika kukidhi mahitaji ya soko na kilimo cha biashara kwa kushirikiana na viwanda na wafanyabiashara
mheshimiwa spika tari itazalisha teknolojia mpya zenye sifa zaidi ya zile zinazotumiwa na soko hususan zinazostahimili ukame magonjwa na wadudu zinazotoa mavuno mengi na zenye viinilishe vingi ikiwa ni pamoja na ugunduzi wa mbegu bora kanuni bora za kilimo ukinzani wa magonjwa rutuba ya udongo uchumi jamii na zana bora
vilevile tari itanunua magari manne matrekta saba na zana zake na mashine tatu za kuchakata mbegu kwa vituo vya tari seliani tari ilonga na tari uyole
matreka yatawezesha kuongeza eneo la mashamba ya kuzalisha mbegu kutoka hekta hadi hekta 
pia tari itajenga ghala nne zenye uwezo wa kuhifadhi tani kila moja katika vituo vya tari uyole tari seliani tari ilonga na tari kifyulilo
ujenzi huo ukikamilika tari itakuwa na uwezo wa kuhifadhi mbegu kutoka tani hadi tani kwa vituo hivyo
mheshimiwa spika tari itajenga vyumba vya ubaridi cold rooms katika vituo vya tari selian na tari ilonga ambavyo vitatumika kuhifadhi mbegu na nasaba germplasm mbalimbali za mazao
hatua hiyo itapunguza gharama za kupanda mashambani nasaba kila mwaka kama ilivyo kwa sasa kwa lengo la kutunza vizazi vya mimea kwa matumizi ya utafiti wa mbegu
mheshimiwa spika ili kulinda mashamba ya uzalishaji na utafiti wa mbegu dhidi ya uvamizi wa wananchi unaotokana na kutokuwepo kwa mipaka na uzio wizara kupitia tari itajenga uzio kwa mashamba matatu ya suluti namtumbo hekta milundikwa nkasi hekta na ifakara kilombero hekta 
aidha wizara kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi itahakiki mipaka na kupima mashamba ya vituo vya utafiti wa mbegu vya tari seliani na tari ukiriguru mwanahala na bwanga ili kupata hati miliki
kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
mbegu bora 
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa mbegu bora katika uzalishaji wa mazao ya kilimo wizara imedhamiria kuhakikisha inaongeza uzalishaji wa mbegu kutosheleza mahitaji ya ndani na ziada kuuzwa nje ya nchi
mazao ya kipaumbele yatakayozingatiwa katika mpango huo ni mahindi alizeti soya ufuta ngano maharage kunde mpunga mtama choroko dengu shayiri na karanga ambayo mahitaji yake ni tani ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia asa na sekta binafsi itazalisha jumla ya tani za mbegu bora za mazao mbalimbali kama inavyoonekana katika jedwali na
aidha wizara kupitia taasisi zake halmashauri na sekta binafsi itazalisha jumla ya miche pingili vikonyo ya mazao ya kahawa korosho chikichi parachichi muhogo migomba minazi mkonge chai viazi vitamu na zabibu jedwali na
mbegu na miche itakayozalishwa itasambazwa kwa wakulima kwa utaratibu maalum utakaowekwa na wizara
jedwali na
 makadirio ya mahitaji ya mbegu bora za mazao mbalimbali kwa mwaka na
aina ya zao uzalishaji wa mazao msimu wa tani makisio ya uzalishaji wa mazao msimu wa tani mkadirio ya mahitaji ya certified seeds tani makisio ya uzalishaji wa tani mahitaji ya breeder seeds tani mahitaji ya pre basic seeds tani mahitaji ya basic seeds tani mahitaji ya certified seeds tani mahindi 
 alizeti 
 soya 
 ufuta 
 ngano 
 maharage 
 kunde 
 mpunga 
 mtama 
 choroko 
 dengu 
 shayiri 
 karanga jumla chanzo wizara ya kilimo jedwali na
 malengo ya uzalishaji wa miche pingili vikonyo katika mwaka na zao idadi parachichi zabibu minazi mkonge michikichi migomba muhogo viazi vitamu 
korosho 
kahawa 
chai jumla chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika ili kufikia malengo hayo wizara kupitia asa itaongeza eneo jipya la hekta kwa ajili ya kuzalisha mbegu bora katika mashamba ya msimba hekta kilimi hekta mwele hekta na mbozi hekta itajenga miundombinu ya umwagiliaji kwenye eneo lenye ukubwa wa hekta 
 katika mashamba ya mbegu ya tengeru hekta 
 mwele hekta arusha hekta na kilimi hekta itajenga bwawa lenye mita za ujazo kwa ajili ya kuhifadhi maji katika shamba la mbegu la arusha itachimba visima virefu nane katika shamba la mbegu la arusha itanunua matreka sita na zana zake kwa ajili ya mashamba ya msungura namtumbo msimba dabaga mbozi na kilimi
mheshimiwa spika asa itanunua mashine za kupandia sita kwa ajili ya shamba la kuzalisha mbegu za mpunga la kilangali
aidha asa itanunua ndege zisizo na rubani drones tatu kwa ajili ya kunyunyuzia dawa za kudhibiti magonjwa na wadudu pamoja na kujenga uzio wa mashamba ya arusha kilimi na kilangali
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya kuimarisha upatikanaji wa mbegu bora
uthibiti wa ubora wa mbegu 
mheshimiwa spika katika mwaka tosci itaendelea kuthibiti ubora wa mbegu nchini kwa kukagua hekta za mashamba ya mbegu kukusanya sampuli za mbegu na kupima ubora wake na kukagua wafanyabiashara wa mbegu na ghala 
mheshimiwa spika tosci itafanya majaribio ya utambuzi wa aina za mbegu za mazao ya kilimo
aidha tosci itapitia mwongozo wa uzalishaji wa mbegu na kuandaa viwango vya kuthibitisha ubora wa mbegu za matunda na miti
pia tosci itatoa mafunzo kuhusu sheria ya mbegu na
 ya mwaka na kanuni zake kwa wafanyabiashara wataalam wa afya ya mimea mawakala wa mbegu wakaguzi wa mbegu na watafiti 
upatikanaji wa mbolea 
mheshimiwa spika kama nilivyoeleza hapo awali athari za uviko na vita kati ya urusi na ukraine imesababisha ongezeko la bei ya mbolea duniani
kwa mfano bei ya mbolea aina ya dap imeongezeka kutoka dola za marekani kwa tani mwaka hadi dola za marekani kwa tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
aidha bei ya mbolea aina ya urea imeongezeka kutoka dola za marekani kwa tani mwaka hadi dola za marekani kwa tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
kielelezo na
 kielelezo na
 mwenendo wa bei za mbolea dola za marekani kwa tani chanzo wizara ya kilimo 
mheshimiwa spika ili kukabiliana na athari za kupanda kwa bei ya mbolea duniani wizara itaimarisha mfumo wa utoaji ruzuku ya pembejeo za kilimo hususan mbolea kwa mazao yote kwa kuangalia upya utaratibu wa usajili wa kampuni na mawakala wa pembejeo nchini
wizara inatarajia kutumia shilingi bilioni kutoa ruzuku ya mbolea kwa mazao yote kwa utaratibu utakaoelezwa wakati wa kuwasilisha bajeti kuu ya serikali
ruzuku hiyo haitakuwa ya bei dola za kimarekani kwa tani mwakadapureacansa kudumu bali itatolewa kwa kipindi maalum hususan wakati yatapotokea majanga au mdororo wa kiuchumi
mheshimiwa spika kupitia bunge lako tukufu ninaagiza kampuni na viwanda vya mbolea nchini kusajili mawakala wao tfra ifikapo tarehe mei ili kurahisisha utoaji na usimamizi wa ruzuku
aidha wizara itasajili wasambazaji wa mbolea na vituo vyote vya mauzo hapa nchini
katika kuboresha usimamizi wa utoaji wa ruzuku mifuko ya mbolea itawekwa misimbomilia bar codes na lebo ya ruzuku ili kutofautisha na mbolea zitakazoendelea kuuzwa sokoni bila ruzuku
aidha wizara itaendelea kuwalinda na kuwawezesha wawekezaji wa viwanda vya ndani vya kuzalisha mbolea
mheshimiwa spika kampuni yoyote ambayo haitatekeleza agizo hili na kukubali kutumia mfumo utakaowekwa na tfra wa kusimamia na kusajili kampuni mawakala na kuweka mfumo wa point of sale pos kwenye maduka na ghala zao za mikoani na wilayani serikali haitosita kumfutia leseni yake ya biashara
mpango huu wa ruzuku ya mbolea utawapa kipaumbele wazalishaji wa mbolea ndani ya nchi ili kulinda viwanda vyetu ajira na usalama wa nchi
mheshimiwa spika mfumo huo pamoja na kuimarisha usimamizi wa mbolea za ruzuku pia utasaidia kuboresha usimamizi wa tasnia ya mbolea ikiwemo udhibiti wa upandishwaji holela wa bei na ubora wa mbolea
aidha utaratibu wa kutoa ruzuku kwa wakulima kupitia mfumo wa mazao kujigharamia yenyewe own crop financing utaendelea kutekelezwa 
mheshimiwa spika tanzania ni lango kuu la kupitisha mbolea kwa nchi za afrika mashariki east african community eac na za kusini mwa bara la afrika southern african development community sadc ikiwemo malawi dr congo zambia burundi rwanda na uganda
kutokana na fursa hiyo uwepo wa viwanda vya uzalishaji wa mbolea nchini ni fursa adhimu ya biashara ya mbolea katika ukanda huu
mheshimiwa spika katika kuhakikisha nchi inatumia fursa za masoko ya kikanda wizara itaendeleza jitihada za muda mrefu za kuzalisha mbolea hapa nchini
kwa mwaka wizara itaendelea kuhamasisha uwekezaji katika viwanda vya ndani vya kuzalisha mbolea ikiwemo kampuni ya itracom kukamilisha ujenzi wa kiwanda chenye uwezo wa kuzalisha tani za mbolea kwa mwaka
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na taasisi nyingine za serikali itawezesha upatikanaji wa vivutio vya uwekezaji wa kiwanda cha mbolea cha minjingu ili kiweze kuongeza uzalishaji kutoka tani hadi tani kwa mwaka
aidha wizara itaendelea na mazungumzo na wizara ya nishati kuhusu kufufua mradi wa kuzalisha mbolea ya urea kwa kutumia gesi asilia uliopo katika halmashauri ya wilaya ya kilwa mkoa wa lindi
mheshimiwa spika wizara kupitia tfra itaratibu uingizwaji na usambazaji wa tani za mbolea
aidha tfra itaendelea kudhibiti ubora wa mbolea kwa kukagua wafanyabiashara wa mbolea kutoa mafunzo ya ukaguzi wa mbolea kwa maafisa kilimo wa halmashauri za wilaya kununua vifaa vya maabara ya uchunguzi wa ubora wa mbolea kuanzisha ofisi za kanda ya kati na magharibi na kuimarisha ofisi za kanda ya ziwa mwanza nyanda za juu kusini mbeya na kanda ya kaskazini arusha
vilevile tfra itasajili aina mpya za mbolea na visaidizi vyake itasajili maeneo ya biashara mapya na kutoa leseni na itaimarisha mfumo wa ukusanyaji uchambuzi na matumizi ya taarifa za mbolea
mheshimiwa spika wizara inapitia upya muundo wa kampuni ya mbolea tanzania tanzania fertilizer company tfc kwa lengo la kuiwezesha kampuni hiyo kujiendesha kibiashara na kutumika kama chombo cha serikali cha kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo hususan mbolea na viuatilifu
katika mwaka wizara itaiwezesha tfc shilingi bilioni kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu yake
mheshimiwa spika wizara inaendelea kuwahakikishia wazalishaji wadogo wa mbolea za kilimo hai organic na chokaa kuwa itaendelea kuwalea kuwalinda na kuwahakikishia masoko ili kupunguza gharama za kuagiza mbolea za aina hiyo kutoka nje ya nchi
mheshimiwa spika kupitia bunge lako tukufu tunawahamasisha vijana wabunifu ambao wanaweza kuzalisha mbolea za kilimo hai organic waje wizara ya kilimo ili waweze kusaidiwa
viuatilifu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tphpa itanunua viuatilifu lita vya kudhibiti visumbufu vya milipuko ikiwemo lita za kudhibiti viwavijeshi lita kwelea kwelea lita nzige lita nzi wa matunda na lita panya itanunua mabomba ya kupulizia viuatilifu na kusambaza katika halmashauri itasavei na kuainisha maeneo ya mazalia ya visumbufu na kuwadhibiti itaimarisha usimamizi wa matumizi bora na sahihi ya viuatilifu na kuimarisha uchambuzi wa kina wa visumbufu vya kikarantini
mheshimiwa spika wizara itahamasisha matumizi ya teknolojia sahihi za kuhifadhi mazao ya nafaka katika kanda nne zenye uwezo wa kuzalisha nafaka
pia itahamasisha uhifadhi wa asili wa mazao ya nafaka kwa kutumia mimea dawa na kupima masalia ya sumu katika sampuli kwenye mazao ya kimkakati ili kuendana na sheria za masalia ya sumu za kimataifa na kuwezesha upatikanaji wa masoko ya nje ya nchi
mheshimiwa spika tphpa itakagua usafi wa afya ya mimea itatambua na kudhibiti visumbufu katika mazao ya bustani itakagua aina za viuatilifu na itasajili viuatilifu vipya 
pia itakagua shehena za mimea zinazotarajiwa kuingizwa nchini na kuchambua aina za viuatililifu ili kubaini ubora na athari zake kupitia masalia kwenye mazao
zana za kilimo 
mheshimiwa spika wizara katika mwaka itaendelea kushirikiana na sekta binafsi kutoa mafunzo ya matumizi ya zana bora za kilimo kwa wamiliki na waendeshaji wa mashine na zana za kilimo katika kanda za kilimo za kati na kaskazini
mheshimiwa spika katika kuhakikisha tunaongeza tija katika uzalishaji wa mazao wizara kwa kushirikiana na kampuni ya aftrade ya belarus itaendelea na tathmini ya maeneo yatakayofaa kwa ajili ya uanzishwaji wa vituo jumuishi vya utoaji wa huduma za zana za kilimo nchini mechanization hubs ambavyo vitawezesha upatikanaji wa mashine na zana za kilimo kwa urahisi
aidha kwa kutegemea makubaliano yatakayofikiwa baada ya tathmini inayoendelea kampuni hiyo imepanga kuanzisha kituo kikubwa cha umahiri wa utoaji wa huduma za zana za kilimo nchini katika mkoa wa dodoma ambacho kitakuwa kitovu cha utoaji huduma ufuatialiji na uratibu wa vituo vingine vitakavyoanzishwa hapa nchini
vilevile wizara kwa kushirikiana na shirika la maendeleo la japan jica na sekta binafsi imepanga kutoa mafunzo ya uhamasishaji wa matumizi bora ya zana za kilimo katika zao la mpunga katika chuo cha mafunzo ya kilimo cha katc ambapo mafunzo hayo pia yatawahusisha maafisa ugani na wanafunzi wa vyuo kwa kupata mafunzo kwa vitendo
umwagiliaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imepanga kujenga miundombinu ya umwagiliaji katika skimu mpya zenye jumla ya hekta kiambatisho na
katika mpango huo mabwawa ya kuvuna maji ya mvua yenye uwezo wa mita za ujazo ambayo yatamwagilia hekta katika skimu yatajengwa kiambatisho na
aidha skimu zenye hekta zitamwagiliwa kupitia vyanzo vingine vya maji ikiwemo mito
vilevile tume itaboresha itakarabati na kukamilisha skimu zenye jumla ya hekta kiambatisho na
aidha jumla ya shilingi zitatumika kutekeleza mpango huo
mheshimiwa spika katika utekelezaji wa mpango huo jumla ya hekta zitaongezeka na kuongeza eneo la umwagiliaji kutoka hekta 
 mwaka hadi hekta 
 mwaka ambayo ni sawa na asilimia 
 ya kufikia lengo la hekta ifikapo 
aidha kukamilika kwa ujenzi na ukarabati wa miundombinu hiyo utachangia katika kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo
kwa mfano uzalishaji wa zao la mpunga unatarajiwa kuongezeka kwa tani zenye thamani ya takriban shilingi bilioni 
 na vitunguu tani zenye thamani ya takriban shilingi bilioni 
 na hivyo kuongeza pato la taifa
vilevile uwekezaji huo unakadiriwa kutoa ajira za moja kwa moja zipatazo 
mheshimiwa spika tume pia imepanga kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina katika mabonde na skimu za kimkakati zenye jumla ya hekta 
mabonde na skimu hizo zimewekwa kwenye mpango wa ujenzi katika kipindi cha mwaka na 
vilevile upembuzi yakinifu na usanifu wa kina utafanyika katika skimu zenye jumla ya hekta ambazo zitajengwa katika mwaka kiambatisho na
jumla ya shilingi zitatumika kutekeleza mpango huo
aidha tume itahakiki skimu na eneo linalomwagiliwa na eneo linalofaa kwa kilimo cha umwagiliaji nchini
tume pia itanunua magari kwa ajili ya kuimarisha usimamizi wa miradi kupitia ofisi za umwagiliaji za mikoa itanunua mitambo kwa ajili ya ujenzi wa skimu itanunua vifaa vya upimaji land survey equipment kujenga ofisi za uwagiliaji za mkoa
jumla ya shilingi zitatumika kutekeleza mpango huo
mheshimiwa spika katika kujenga uwezo wa vyama vya umwagiliaji wizara itatoa mafunzo kwa wakulima viongozi na vyama vya umwagiliaji kuhusu mipango ya usimamizi na uendeshaji wa skimu za umwagiliaji
pia
itawezesha uanzishwaji wa vyama vya umwagiliaji na kuandaa kanuni ndogo kulingana na sheria na
ya taifa ya umwagiliaji na kanuni za umwagiliaji 
aidha tume itasambaza miongozo ya ukusanyaji wa ada za huduma ya umwagiliaji katika skimu ili kuimarisha mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji
ofisi za wilaya za umwagiliaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itafungua ofisi za umwagiliaji za wilaya
ofisi hizo zitakuwa na wahandisi wa umwagiliaji mafundi sanifu ujenzi na maafisa kilimo
watumishi hao kwa kushirikiana na watumishi waliopo ofisi ya rais tamisemi watasimamia miradi ya umwagiliaji katika wilaya zao na kusimamia ukusanyaji wa ada za huduma za umwagiliaji
aidha watumishi hao watakuwa chini ya ofisi za tume ya umwagiliaji na kuwajibika moja kwa moja wizara ya kilimo
mfumo huo wa usimamizi wa miradi ya umwagiliaji utaokoa upotevu wa mapato ya takribani shilingi kwa mwaka
kuimarisha huduma za ugani 
huduma na mafunzo ya ugani 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuimarisha huduma za ugani ili kuongeza tija katika uzalishaji wa mazao nchini
katika mwaka wizara itawezesha upatikanaji wa huduma ya upimaji wa afya ya udongo bure kwa wakulima kama huduma ya msingi na ya lazima
huduma hiyo itaenda sambamba na kusajili wakulima na kuwaweka kwenye kanzi data maalum
aidha kila mkulima atapewa cheti kitakachoonesha afya ya udongo katika shamba lake ili kumwezesha mkulima kuzalisha mazao kulingana na afya ya udongo wa shamba lake
mheshimiwa spika katika kufikia azma hiyo wizara itanunua na kusambaza vifaa vya kupimia afya ya udongo kwa maafisa ugani wa halmashauri vishikwambi visanduku vya ugani extension kits katika halmashauri na itanunua na kufunga gps kwenye pikipiki za maafisa ugani na kuweka mfumo wa usimamizi wa huduma za ugani na kuwezesha kila afisa ugani anapata sare ambazo atavaa akiwa kazini
aidha wizara itawezesha uanzishwaji wa mashamba ya mfano na mashamba darasa kwa mazao ya kipaumbele katika mikoa ya singida simiyu morogoro njombe ruvuma kilimanjaro manyara tabora mara iringa mbeya songwe rukwa na dodoma
mheshimiwa spika wizara itaanzisha mfumo utakaowawezesha maafisa ugani kuwatambua wakulima bora watakaotumika kutoa huduma za ugani kwa wakulima wengine
katika kuondokana na tatizo la upungufu wa maafisa ugani wanafunzi wanaosoma katika vyuo vya kilimo katika ngazi zote kwa kushirikiana na wizara ya elimu sayansi na teknolojia wizara itaanza mfumo wa kuwapeleka katika mafunzo ya vitendo kwa mwaka mmoja kabla ya kuhitimu masomo yao na eneo hili serikali itashirikiana na wadau wa maendeleo
kadhalika wizara kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi itawezesha upimaji wa ardhi ya kilimo na kuitangaza kwenye gazeti la serikali
hatua hizo zinalenga kulinda ardhi ya kilimo kupitia hati miliki za mashamba kutumia rasilimali ya ardhi kama moja wapo ya dhamana zinazoweza kutumiwa na wakulima kupata mitaji ya kuendeleza kilimo
mheshimiwa spika pamoja na vitendea kazi walivyopewa maafisa ugani wizara itahakikisha wataalam hao wanapatiwa mafunzo sahihi kwa kuratibu utekelezaji wa program za mafunzo kwa maafisa ugani wote nchini ili waweze kutoa huduma sahihi kulingana na mazao wanayosimamia katika maeneo yao
aidha wizara itaendelea kutumia tehama katika kutoa huduma za ugani na taarifa za masoko kwa wadau wa kilimo
katika mwaka wizara itatoa mafunzo ya matumizi ya mfumo wa m kilimo kwa maafisa ugani na kusajili wakulima wapya na wafanyabiashara wa mazao ya kilimo 
aidha wizara itatoa ushauri wa kitaalam kwa wakulima kuhusu kilimo bora na taarifa za masoko ya mazao kupitia mfumo huo
mheshimiwa spika wizara itaanzisha kituo cha huduma za mawasiliano ya kilimo call centre kwa ajili ya kurahisisha utoaji wa ushauri wa kitaalam na taarifa za masoko kwa wadau wa kilimo
aidha wizara itaandaa mwongozo wa usimamizi wa huduma za ugani na kuusambaza kwa sekretarieti za mikoa na halmashauri 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na ofisi ya rais tamisemi na sekta binafsi itaanza kukarabati vituo vya rasilimali za kilimo vya kata warcs ambavyo vitatumika kwa ajili ya shughuli za kilimo
jumla ya shilingi bilioni zimetengwa kwa ajili kuimarisha huduma za ugani
mheshimiwa spika ninapenda nitumie nafasi hii kupitia bunge lako tukufu kuzielekeza mamlaka za serikali za mitaa kutobadilisha matumizi ya vituo vya rasilimali za kilimo bila idhini ya wizara ya kilimo
vyuo na vituo vya mafunzo ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara itadahili wanafunzi katika ngazi ya astashahada na stashahada
vilevile wizara kwa kushirikiana na wizara ya elimu sayansi na teknolojia itapitia upya mitaala na mfumo mzima wa vyuo vya kilimo kwa lengo la kutoa wahitimu wenye stadi zitakazo wawezesha kutoa huduma na ushauri kwa wakulima kwa vitendo
ushirikiano huo pia utahusisha vijana na wakufunzi wa kilimo kupata mafunzo katika vyuo mahiri duniani
mheshimiwa spika wizara itaendelea na ukarabati wa miundombinu ya vyuo vya mafunzo ya kilimo uyole katrin inyala ukiriguru igurusi mtwara mlingano horti tengeru na vituo vya mafunzo kwa wakulima vya bihawana ichenga na mkindo
vilevile wizara itanunua magari matatu matreka mawili na vifaa vya kufundishia kwa ajili ya vyuo vya kilimo vya mlingano horti tengeru inyala maruku katc mubondo mtwara na vituo vya mafunzo kwa wakulima vya bihawana ichenga na mkindo
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya ukarabati huo
mheshimiwa spika wizara itaboresha mfumo wa uendeshaji wa maonesho ya wakulima nanenane ili kuhakikisha viwanja vya maonesho ya nanenane vinakuwa vituo vya kutoa elimu na taarifa za uzalishaji na masoko mwaka mzima
vilevile maboresho hayo yataenda sambamba na uanzishwaji wa uwanja wa kimataifa wa maonesho ya kilimo tanzania international agricultural trade fair
uzalishaji wa mazao 
mazao asilia ya biashara 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao asilia ya biashara unatarajiwa kuongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka ambapo mauzo ya mazao hayo nje ya nchi yanakadiriwa kufikia tani zenye thamani ya shilingi jedwali na
jedwali na
 makadirio ya uzalishaji na mauzo ya mazao nje ya nchi kwa mwaka zao mauzo ya nje tani thamani ya mauzo ya nje tzs pamba kahawa chai pareto tumbaku korosho mkonge sukari jumla chanzo wizara ya kilimo zao la mkonge 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya mkonge tanzania itasimamia mkakati wa kuongeza uzalishaji wa zao la mkonge kutoka tani 
 mwaka hadi tani mwaka 
lengo hilo litafikiwa kwa kutoa elimu kuhusu kilimo bora cha mkonge na ubora wa singa kwa wakulima wadogo na wakulima wakubwa na kusimamia uzalishaji na usindikaji wa zao la mkonge
aidha bodi itaendelea kusambaza miche bora kwa wakulima katika halmashauri za wilaya kupima hekta za mashamba na kuyagawa kwa wakulima pia bodi itahamasisha kilimo cha mkonge katika wilaya za mikoa ya tanga singida na tabora na kuwaunganisha wakulima wadogo na soko kwa mfumo wa zabuni
mheshimiwa spika bodi ya mkonge itahamasisha uanzishwaji wa viwanda vidogo vinne vya kuchakata mkonge katika mikoa ya morogoro kilosa shinyanga kishapu singida singida vijijini na tanga handeni
pia itakarabati mashine ya kuchakata mkonge katika shamba la kibaranga na itawezesha utengenezaji wa mashine moja prototype ya kuzalisha shira syrup na spirit
vilevile itahamasisha matumizi ya kamba na magunia ya mkonge pamoja na uwekezaji katika kuongeza thamani ya zao la mkonge
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la korosho 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya korosho tanzania imepanga kuongeza uzalishaji kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
ili kufikia malengo hayo wizara itaendelea kuimarisha usimamizi wa upatikanaji na usambazaji wa viuatilifu tani za salfa ya unga lita za viuatilifu vya maji na vinyunyizi motorized sprayers vya viuatilifu magunia na kutoa mafunzo ya kilimo bora cha korosho na kuhamasisha uongezaji wa thamani
katika kuendeleza maeneo mapya ya uzalishaji wa zao la korosho wizara kupitia bodi itaimarisha upatikanaji wa pembejeo uanzishaji na uendelezaji wa mashamba ya pamoja block farms na kuanzisha viwanda vidogo vya kubangua korosho katika halmashauri za wilaya za kongwa na tanga
vilevile bodi itajenga ghala mbili zenye uwezo wa kuhifadhi tani kila moja katika halmashauri za wilaya za manyoni na kongwa
vilevile bodi itawezesha uanzishwaji wa mashamba matatu ya pamoja yenye ukubwa wa hekta katika maeneo mapya ya uzalishaji wa korosho zikiwemo wilaya za kisarawe nanyumbu na tunduru
vilevile bodi itakamilisha ujenzi wa kituo cha mafunzo ya kusindika korosho kwa wakulima katika viwanja vya maonesho ya nanenane vilivyopo ngongo lindi
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la kahawa 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya kahawa tanzania imepanga kuongeza uzalishaji wa kahawa kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
lengo hilo litafikiwa kwa kukarabati mashamba yaliyopo kutoa mafunzo ya kilimo bora cha zao la kahawa na kuimarisha mifumo ya masoko ya kahawa ikiwemo kuanzisha minada ya kahawa katika mkoa wa kagera kuratibu na kusimamia mikataba ya ununuzi wa kahawa
vilevile wizara kupitia tume ya maendeleo ya ushirika na bodi ya kahawa tanzania itagawa mizani kwenye vyama vya ushirika na kukarabati kujenga ghala katika mkoa wa kagera kwa ajili ya kuimarisha masoko ya kahawa
aidha utekelezaji wa mpango huo utahusisha tadb na nmb ambapo jumla ya shilingi bilioni zitatumika kufikia malengo hayo
vilevile wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itawezesha uzalishaji na usambazaji wa miche bora na kununua mashine mbili zenye uwezo wa kukaanga tani za kahawa kwa saa
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la pamba 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya pamba imepanga kuongeza uzalishaji kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo bodi itasambaza tani za mbegu bora chupa ekapack kwa wakulima wa pamba itanunua na kusambaza mashine rahisi za kupalilia na kusambaza kwa wakulima itahamasisha matumizi ya mbinu bora za kilimo cha pamba ikiwemo matumizi ya nafasi mpya za upandaji wa pamba sm sm kwa kutumia njia mbali mbali ikiwemo balozi wa pamba
mheshimiwa spika bodi itasajili wakulima wa pamba kupitia mfumo wa kieletroniki katika mikoa 
ili kuhamasisha wakulima kung oa masalia ya pamba katika mashamba yao bodi itanunua mashine mbili biomass briquette machines zenye uwezo wa kuzalisha tani 
 ya nishati mbadala ya kupikia inayotokana na masalia hayo
mashine hizo zitasimikwa katika wilaya za maswa na meatu na kusimamiwa na amcos
zao la chai 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya chai tanzania imepanga kuongeza uzalishaji wa chai kavu kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
katika kufikia lengo hilo bodi kwa kushirikiana na wamiliki wa mradi wa chai kilolo sekta binafsi na wadau wa maendeleo pamoja na wasindikaji wa chai wa wilaya ya mufindi itafufua shamba lenye ukubwa wa hekta katika mradi wa chai kilolo utakaogharimu takriban shilingi milioni utakaochangia kuongeza uzalishaji wa tani za chai kavu
aidha bodi kwa kushirikiana na tshtda na shirika la solidaridad watatoa mafunzo kuhusu ubora wa chai kwa wakulima katika wilaya ya kilolo ili waweze kupatiwa vyeti vya ubora vinavyotolewa na kampuni ya rainforest alliance kwa ajili ya kupata soko la nje
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi tshtda sekta binafsi na wadau wa maendeleo itazalisha miche ya chai 
kati ya hiyo miche itatumika kwenye upanuzi wa mashamba ya chai katika wilaya za mufindi njombe na kilolo na miche itatumika katika kujazia mapengo ya mashamba ya wakulima wadogo katika wilaya za lushoto korogwe na bukoba
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na mfuko wa hifadhi ya jamii wa watumishi wa umma psssf na mfuko wa fidia kwa wafanyakazi wcf itakamilisha ukarabati wa kiwanda cha chai mponde wilayani lushoto ambao umefikia asilimia 
kiwanda hicho kinatarajiwa kuongeza upatikanaji wa ajira kwa watu zaidi ya na kununua majani mabichi ya chai kutoka kwa wakulima wapatao 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na soko la bidhaa tanzania tmx itakamilisha uanzishwaji wa mnada wa chai katika eneo la kurasini dar es salaam
mnada huo utapunguza gharama za biashara zilizokuwa zinatokana na kuuza chai katika mnada wa chai mombasa utaimarisha matumizi ya bandari nchini pamoja na kuongeza ajira
uanzishwaji wa mnada utaenda sambamba na kuimarisha mahusiano na nchi za rwanda burundi na pakistan ili kupata wanunuzi watakaoshiriki katika mnada huo
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la tumbaku 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya tumbaku tanzania imepanga kuongeza uzalishaji wa tumbaku kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
malengo hayo yatafikiwa kwa kutoa mafunzo ya kilimo bora cha tumbaku kwa maafisa ugani na wakulima kupitia mashamba mawili ya mfano katika mikoa ya mbeya chunya na tabora urambo
aidha kiwanda kilichokuwa kimefungwa cha tltc kimepata mwekezaji mpya ambaye ni kampuni ya amy holding ltd ambapo katika mwaka kampuni hiyo itanunua tani za tumbaku na kuingia mikataba ya kununua tumbaku na wakulima tani 
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
zao la pareto 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pareto tanzania itahamasisha wakulima kuongeza uzalishaji wa pareto kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo bodi itasambaza tani nne za mbegu bora za pareto zitakazotosheleza eneo lenye ukubwa wa hekta katika mikoa ya iringa mbeya njombe songwe arusha na manyara kuendelea kutoa elimu ya kilimo bora cha pareto kwa wakulima katika mikoa hiyo na kutoa elimu ya ushirika ili kuongeza amcos kutoka sita hadi 
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
mazao ya chakula 
mheshimiwa spika idadi ya watu duniani inatarajiwa kufikia bilioni 
 ifikapo mwaka ambapo kwa tanzania inakadiriwa kufikia idadi ya watu milioni 
ongezeko hilo litaongeza mahitaji ya chakula nchini kufikia tani 
kati ya kiasi hicho mahindi yanakadiriwa kuwa tani na mchele tani na muhogo tani 
katika kipindi hicho mahitaji ya nafaka yataongezeka kufikia tani bilioni zikijumuisha chakula cha binadamu na mifugo
hiyo ni fursa ya soko kwa mazao ya chakula yanayozalishwa hapa nchini
ili kutumia fursa hiyo na kujitosheleza kwa chakula katika mwaka wizara imepanga kuyaendeleza mazao makuu ya chakula kama ifuatavyo zao la mahindi 
mheshimiwa spika wizara itahamasisha wakulima kuongeza uzalishaji wa zao la mahindi kutoka tani mwaka hadi kufikia tani ifikapo mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itaongeza uzalishaji wa mbegu bora za mahindi itaimarisha huduma za ugani na matumizi ya tehama katika kutoa huduma za ugani
vilevile itaimarisha upatikanaji wa masoko itajenga ghala za kisasa za kuhifadhi mazao na kukarabati ghala zilizopo na itaimarisha udhibiti wa sumukuvu ili kukidhi mahitaji ya soko la ndani na nje ya nchi
zao la mpunga 
mheshimiwa spika wizara itahamasisha wakulima kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga kutoka tani 
 hadi kufikia tani mwaka 
ongezeko hilo litatokana na kuimarisha miundombinu ya umwagiliaji kuongeza tija ya uzalishaji kutoka tani kwa hekta hadi tani kwa hekta kuimarisha upatikanaji wa masoko na uanzishaji wa ubia wa kilimo biashara kuimarisha upatikanaji wa pembejeo za kilimo kutoa mafunzo kuhusu uendelezaji wa zao la mpunga kwa wakulima na maafisa ugani na kuendeleza teknolojia za uzalishaji uvunaji uchakataji na usindikaji
 zao la muhogo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la muhogo kibiashara kutoka tani mwaka hadi tani mwaka katika mikoa ya tanga pwani kigoma lindi na mtwara
ili kufikia lengo hilo tari itazalisha na kusambaza kwa wakulima pingili za muhogo 
mazao yenye mahitaji makubwa uzalishaji wa miwa na sukari 
mheshimiwa spika mahitaji ya sukari nchini ni wastani wa tani kwa mwaka ambapo tani ni sukari ya matumizi ya kawaida na tani ni kwa ajili ya matumizi ya viwandani
upungufu wa sukari ya matumizi ya kawaida ni wastani wa tani 
aidha wastani wa uzalishaji wa sukari nchini kwa ajili ya matumizi ya kawaida ni tani 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na upungufu huo wizara kupitia bodi ya sukari itaongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
lengo hilo litafikiwa kwa kutekeleza mipango ya muda mfupi ya kuimarisha udhibiti wa visumbufu kuimarisha upatikanaji wa maji mashambani kupunguza upotevu wa miwa kwa kuhakikisha viwanda vinafanya kazi kwa ufanisi
mipango hiyo itaenda sambamba na kuhamasisha uzalishaji wa sukari ya viwandani
aidha mipango ya muda wa kati ni pamoja na kusimamia upanuzi wa viwanda vya sukari vya kilombero kagera na mtibwa ili kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani hadi tani mwaka kiambatisho na
ongezeko hilo litatokana na kuongeza uzalishaji wa miwa kutoka tani hadi tani kwa wakulima wadogo wa mashamba ya kilombero upanuzi wa mashamba ya miwa ya kagera na mtibwa yenye ukubwa wa hekta na mtawalia na kuimarisha miundombinu ya umwagiliaji ikiwemo ujenzi wa bwawa la kuhifadhi maji ya umwagiliaji lenye mita za ujazo katika mashamba ya mtibwa
upanuzi wa uzalishaji katika viwanda vilivyopo ni kama inavyoonekana katika jedwali na
 jedwali na
 uwekezaji katika zao la sukari katika mwaka na kiwanda hekta zinazoongezwa matarajio ya uzalishaji uwekezaji katika kipindi cha kilombero sugar usd milioni 
 tpc na na usd milioni 
 kagera sugar usd milioni 
 mtibwa sugar usd milioni 
 chanzo wizara ya kilimo 
vilevile kutokana na changamoto ya ardhi kiwanda cha tpc kitaongeza tija katika mashamba yaliyopo ambapo uboreshaji wa hali ya udongo katika shamba la kahe lenye ukubwa wa hekta utafanyika
aidha uanzishwaji wa miradi mipya ya sukari ya bagamoyo na mkulazi ii unaendelea kiambatisho na
jumla ya dola za marekani 
 zitatumika kwenye upanuzi wa viwanda
mheshimiwa spika miradi mipya iliyo katika hatua za awali za kumilikishwa ardhi ya uwekezaji wa viwanda vya sukari ni ya kampuni ya rai group iliyopo kasulu kigoma unaotarajiwa kuzalisha tani na mradi wa rufiji pwani wa kampuni ya lake agro ltd unaotarajiwa kuzalisha tani 
aidha bodi itatoa mafunzo ya kilimo bora cha miwa kwa wakulima katika maeneo yenye viwanda vya sukari na maeneo mapya na itaanzisha mashamba darasa matatu katika maeneo ya mtibwa kagera na manyara
pia bodi itachimba visima vya umwagiliaji katika mashamba ya miwa
vilevile bodi itawezesha upatikanaji wa maeneo yanayofaa kwa ajili ya kilimo cha miwa na uwekezaji katika viwanda vya sukari kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya husika na kituo cha uwekezaji tanzania tic
aidha bodi itaainisha maeneo yanayofaa kwa kilimo cha miwa na uwekezaji wa viwanda vya sukari katika mikoa ya ruvuma katavi kigoma tabora rukwa lindi na mtwara na kujenga miundombinu ya umwagiliaji kwenye mashamba ya wakulima kilombero
jumla ya shilingi zimetengwa kufanikisha lengo hilo
 mazao ya mafuta 
mheshimiwa spika mahitaji ya mafuta ya kula nchini ni tani kwa mwaka ikilinganishwa na uzalishaji wa ndani ambao ni tani na takriban tani huagizwa nje ya nchi
kati ya kiasi kinachozalishwa nchini tani sawa na asilimia kinatokana na zao la alizeti na kiasi kinachobaki kinachangiwa na mazao mengine ikiwemo chikichi karanga nazi pamba na ufuta
mheshimiwa spika ili kujitosheleza kwa mahitaji ya mafuta ya kula nchini wizara itatekeleza mikakati ya muda mfupi na muda mrefu
mikakati ya muda mfupi ni pamoja na kuhamasisha wakulima kuongeza uzalishaji wa zao la alizeti kwa ziada ya tani ili kuziba nakisi ya tani za mafuta ya kula
kwa maana hiyo mahitaji yetu ya alizeti ili kukidhi mahitaji ya ndani ni tani milioni 
mheshimiwa spika wizara imejiwekea lengo la kuzalisha tani milioni za alizeti ifikapo mwaka ili kama nchi tuwe na mafuta ya alizeti tani milioni tunahitaji kulima eneo lenye ukubwa wa hekta milioni 
aidha eneo hilo la kilimo linahitaji tani za mbegu kwa ajili ya uzalishaji wa tani za alizeti
mheshimiwa spika ili kufikia lengo hilo wizara katika mwaka itachukua hatua mbili za kimkakati pamoja na majukumu ya kawaida ya uhamasishaji na itazalisha na kugawa tani za mbegu bora za alizeti kwa ruzuku
jumla ya shilingi bilioni zitatumika kuzalisha mbegu hizo
katika mwaka wizara itagawa tani na mwaka itazalisha na kugawa tani za mbegu bora za alizeti
shughuli hiyo ya uzalishaji wa mbegu itafanywa na asa na kuingia mikataba na kampuni binafsi kwa ajili ya kuzalisha mbegu ambazo zitagawiwa kwa wakulima kwa ruzuku
hatua ya pili wizara inajadiliana na wizara ya fedha na mipango ili kuweka motisha ya kikodi kwa viwanda vinavyozalisha mafuta ya alizeti nchini kwa kuwaondolea kodi ya ongezeko la thamani vat
utafiti uliofanywa na wizara unaonesha kuwa serikali itapoteza kodi kati ya shilingi bilioni 
 na bilioni 
 kila mwaka kwa kipindi cha miaka mitatu
upotevu huo utapungua kila mwaka katika kipindi cha miaka mitatu kwa kuwa viwanda vitaongeza uzalishaji kwa kuwa kwa sasa vinafanya kazi chini ya asilimia ya uwezo wake
jumla ya upotevu huo utafikia shilingi bilioni 
 katika kipindi cha miaka mitatu
baada ya kipindi cha miaka mitatu uzalishaji katika viwanda hivyo utafikia asilimia na serikali itakusanya mapato kupitia paye kodi ya mapato na ushuru wa mazao
makusanyo hayo yataongeza mapato ya serikali hivyo upotevu ulioelezwa ni wa muda mfupi na gharama za uzalishaji zitapungua
hali hiyo itafanya viwanda vyetu vinavyochuja mafuta mara mbili double refinery kuwa shindani na kupunguza ugumu wa maisha kwa watanzania na kuwafanya watanzania kuwa na kipato cha ziada kwa kutumia fedha zao kwenye matumizi mengine ya kijamii
mheshimiwa spika hatua ya tatu wizara imeanza kuvitaka viwanda vinavyochuja mafuta mara mbili double refinery kununua mafuta ghafi yanayozalishwa na wazalishaji wadogowadogo backyard processors ambao wengi wao ni wanawake na vijana ambao wanalima alizeti na kuikamua kwa mashine ndogondogo za sido na kuyapanga mafuta barabarani
mheshimiwa spika mkulima anayelima ekari moja na kukamua mafuta yake na kuuza kwa bei ya leo iliyopo sokoni anapata faida ya shilingi 
mkulima anayelima ekari moja na kuuza alizeti aliyovuna anapata faida ya shilingi tu
wizara inaendelea kuhamasisha kutengeneza madaraja mawili ya wasindikaji ambao ni wasindikaji wa awali na wasindikaji wa upili primary na secondary processors
ili kumlinda mkulima mzalishaji muuzaji na mlaji ni lazima kama nchi tuchukue hatua ya kuondoa vat kwenye mafuta ya kula yanayozalishwa na viwanda vya double refinery ndani ya nchi ili kuijenga sekta ya mafuta ya kula yanayozalishwa ndani ya nchi 
mheshimiwa spika zao la alizeti ni kwa ajili ya mkakati wa muda mfupi na kwa ajili ya kujenga msingi wa kuwa nchi inayouza mafuta ya alizeti nje ya nchi
aidha katika miaka mitatu ya kwanza wizara itahamasisha uwekezaji wa kilimo katika maeneo mapya extensive agriculture ili kufikia lengo la hekta milioni 
 ifikapo 
kadhalika baada ya mwaka wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la alizeti kwa kuongeza tija ya zao intensive agriculture
kwenye eneo hili ugawaji wa mbegu utatumia shilingi bilioni 
mheshimiwa spika kwa muda mrefu tanzania tumekuwa tukijitangaza na kujisifia kuwa sisi ni waanzilishi wa zao la chikichi na baadhi ya mataifa yenye uzalishaji mkubwa wa zao hilo yalichukua mbegu kwetu
ni vyema kufahamu mambo mawili ambayo ni ukweli usiokwepeka moja hatukuwahi kufanya uwekezaji wa kutosha kama nchi kwenye eneo la chikichi lakini pia mfumo tuliokuwa tunautumia kuendeleza zao hili wa kuamini kuwa mkulima mdogo ataweza kugharamia zao hili na kulifanya zao hili litutosheleze kwa mafuta ya kula haikuwa sahihi ni lazima tubadili namna ambavyo tunawekeza katika zao hili
mheshimiwa spika jambo la pili ni kuwa ili kuwe na faida kwa mkulima na mchakataji wa mafuta ya chikichi mashamba lazima yawe katika utaratibu wa mashamba makubwa ya pamoja block farms
ili kuongeza uzalishaji na tija wizara katika mwaka itaanza kutumia utaratibu wa mashamba makubwa ya pamoja kwa kuchukua maeneo makubwa kuanzia hekta hadi hekta kuyasafisha na kuyawekea miundombinu inayostahili kupanda miche na eneo kama litahitaji kulipiwa fidia serikali itatwaa na kulipia fidia
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imejiwekea lengo la kuanza safari ya kuzalisha mafuta ya chikichi tani ifikapo mwaka 
ili kufikia lengo hilo tunahitaji eneo la kilimo lenye ukubwa wa hekta ambapo tutahitaji miche 
uzalishaji wa miche hiyo utafanywa na tari asa na sekta binafsi
kwa kuanzia mikoa ambayo ni ya kipaumbele kwa ajili ya mkakati huu ni kigoma katavi tabora na pwani
wakati serikali inaendelea na mpango huu wizara inakamilisha mazungumzo na kampuni kubwa mbili za bakhresa na wilmar ambao wameonesha nia ya kuwekeza katika mkoa wa kigoma na pwani
mheshimiwa spika kwa kuwa suala la mafuta ya kula ni hitaji la kidunia kupitia bunge lako tukufu tunawakaribisha wawekezaji kuwekeza katika mpango huo
vilevile wizara itafanya mazungumzo na wizara ya fedha na mipango ili kutafuta fedha shilingi bilioni zitakazotekeleza mpango huo
mheshimiwa spika jambo hili la kuondoa tatizo la mafuta ya kula ni la muda mrefu
kwa hiyo ni lazima tukubali kuwekeza kimkakati kwa kuishirikisha sekta binafsi
uwekezaji huo siyo hasara kwa nchi kwani soko la ndani na nje lipo wakulima wapo na ardhi ya kilimo ipo na serikali ya awamu ya sita ipo tayari kuwekeza
zao la soya 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itahamasisha uzalishaji na uuzaji wa soya nje ya nchi kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itatoa mafunzo ya kilimo bora cha soya kwa maafisa ugani na wakulima viongozi katika maeneo ya uzalishaji
vilevile wizara itaiwezesha tari kufanya utafiti wa mbegu bora za soya ambazo zitakidhi mahitaji ya soko
aidha wizara itaiwezesha asa kuzalisha mbegu bora za soya tani katika mashamba ya mbozi tani dabaga tani na namtumbo tani 
zao la shayiri 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tari itazalisha tani 
 za mbegu ya shayiri katika eneo la hekta 
aidha tari itatunza vinasaba germplasm vya zao la shayiri ambapo jumla ya vizazi vya shayiri vitafanyiwa tathmini kwenye mashamba ya majaribio yaliyopo monduli karatu na siha
vilevile tari itaanzisha mashamba ya mfano katika wilaya za monduli karatu na siha kwa lengo la kuwafundisha wakulima kuhusu kilimo bora cha shayiri
pia tari itatoa mafunzo ya kilimo bora cha shayiri kwa wakulima na maafisa ugani katika wilaya za monduli karatu arumeru na siha
 zao la ngano 
mheshimiwa spika mahitaji ya ngano nchini ni tani kwa mwaka wakati uzalishaji katika mwaka ulifikia tani ambapo tunaingiza kati ya tani hadi kwa mwaka na kutumia shilingi 
ili kukabiliana na changamoto hiyo wizara imejiwekea lengo la kuzalisha tani milioni ifikapo mwaka wizara imepanga kugawa mbegu za ngano tani zitakazopandwa katika eneo la hekta ambazo zitazalisha tani za ngano kwa kushirikiana na sekta binafsi
vilevile itasimamia ufufuaji wa mashamba ya ngano yaliyopo katika mikoa ya manyara kilimanjaro arusha iringa njombe rukwa mbeya na katavi yenye jumla ya hekta 
ufufuaji wa mashamba katika mikoa hiyo utaenda sambamba na uanzishwaji wa mashamba mapya katika mikoa ya songwe na dodoma bahi
mheshimiwa spika pia tari itatafiti mbegu bora za ngano zenye sifa ya kustahimili maeneo ya joto na baridi zinazokomaa mapema na kiwango cha protini aina ya gluteni kinachohitajika kwa uokaji
vilevile wizara itawezesha asa kuzalisha mbegu za ngano tani katika mashamba ya arusha tani na dabaga tani 
vilevile tari itazalisha tani za mbegu ya ngano katika eneo la hekta kupitia vituo vya tari vya selian uyole na kifyulilo
jumla ya shilingi milioni zimetengwa kwa ajili ya utafiti na uzalishaji wa mbegu
mazao ya bustani 
mheshimiwa spika mazao ya bustani ni pamoja na mboga matunda maua na viungo
sekta ya mazao ya bustani ni moja ya sekta zinazokua kwa haraka kati ya asilimia hadi ikilinganishwa na sekta ya mazao ambayo ukuaji wake ni kati ya asilimia hadi kwa mwaka
vilevile kilimo cha mazao ya bustani hutoa ajira za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja kwa watu takriban milioni 
 na ni muhimu kwa ukuaji wa uchumi jumuishi kutokana na kuvutia wanawake na vijana katika tasnia hiyo
aidha mazao ya bustani yana mchango mkubwa katika kukabiliana na changamoto za utapiamlo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imelenga kuimarisha uzalishaji wa mazao hayo kutoka tani 
 mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itasimamia uzalishaji na matumizi ya miche na vipando bora kudhibiti visumbufu vya mazao kutoa mafunzo kwa wakulima kujenga miundombinu ya kuhifadhi mazao ya bustani vituo vya huduma za pamoja common use facilities na vyumba vya ubaridi cold rooms katika maeneo ya uzalishaji
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itajenga common use facilities tatu katika mikoa ya iringa mufindi dar es salaam kurasini epza na kilimanjaro hai
aidha wizara inakamilisha taratibu za kupata ardhi kwa ajili ya uwekezaji huo
vituo hivyo vitafanya kazi za kuchambua kupanga kufungasha na kusafirisha mazao yakiwa na alama ya produce of tanzania
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kuanza ujenzi wa vituo hivyo
mheshimiwa spika hatua hii ya serikali ni kulinda zao la parachichi ambalo limekuwa likinunuliwa hapa nchini na shughuli za kufungasha zinafanyika nchi nyingine na zao letu linaondoka bila alama ya tanzania
miundombinu hii itajengwa na kukabidhiwa sekta binafsi kuiendesha na serikali itaingia mikataba na waendeshaji ili kurudisha gharama za uwekezaji
mheshimiwa spika wizara kupitia tosci itasimamia usajili wa wazalishaji wa miche ya parachichi na kuwapa cheti cha kuwa wazalishaji kwa lengo la kudhibiti ubora na kuongeza uzalishaji wa mazao ya bustani hususan matunda na hivyo kuondoa tatizo la uzalishaji wa miche holela ili kama taifa tusirudie tatizo lililojitokeza katika mazao kama machungwa nanasi na embe ambayo tumekuwa tukilaumiwa kuwa hayakidhi mahitaji ya viwanda wala masoko ya kimataifa
miche hiyo itasambazwa kwa wakulima kwa bei ya ruzuku
vilevile wizara itatoa mwongozo wa usimamizi na biashara ya zao la parachichi ili kumlinda mkulima mnunuzi na mchakataji
mwongozo huo utazinduliwa julai na kutoa dira na mwelekeo wa namna bora ambayo biashara ya parachichi itaendeshwa ili kuondoa tatizo la uvunaji wa parachichi ambazo hazijakomaa na kuzipeleka sokoni kwani jambo hilo linahatarisha ustawi wa biashara ya parachichi
na baada ya mwongozo kutolewa yeyote atakayevuna parachichi ambazo hazijakomaa atachukuliwa hatua za kisheria
matarajio ya uzalishaji wa mazao ya kipaumbele ya bustani ni kama ifuatavyo zao la parachichi 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi itaendelea kuhamasisha wadau kuongeza uzalishaji wa zao la parachichi kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka 
lengo hilo litafikiwa kwa kuimarisha upatikanaji wa pembejeo kwenye mashamba ya uzalishaji wa zao la parachichi udhibiti wa visumbufu na kuimarisha huduma za ugani kwenye mashamba ya parachichi ya takriban hekta 
aidha wizara itawatambua na kuwasajili wazalishaji wa miche ya parachichi
vilevile wizara itaendelea kushirikiana na taha na wadau wengine wa zao la parachichi katika utafiti upatikanaji wa takwimu na kutafuta masoko ya mazao ya bustani
pia wizara itaiwezesha tari kupitia vituo vya tari uyole na tari tengeru kuzalisha wa miche zitakazotosheleza eneo la hekta 
miche hiyo itasambazwa kwa wakulima kwa bei ya ruzuku isiyozidi shilingi kwa mche
zao la vitunguu 
mheshimiwa spika wizara imepanga kuongeza uzalishaji wa zao la vitunguu kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itawezesha ujenzi wa mabwawa ya kimkakati katika miradi ya umwagiliaji ya mboli hekta idodoma hekta kisese hekta msingi hekta mughamo skimu za bonde la eyasi hekta tumati hekta mongahay hekta na tlawi hekta 
pia itajenga ghala zenye uwezo wa kuhifadhi tani na kusimikwa mashine za kuratibu kiwango cha unyevu katika maeneo ya uzalishaji
zao la pilipili kichaa 
mheshimiwa spika wizara itaendeleza zao la pilipili kichaa ambapo bei yake katika soko la dunia imefikia dola za marekani kwa tani mwaka 
kutokana na fursa hiyo wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la pilipili kichaa kutoka tani mwaka hadi tani mwaka kwa kuongeza eneo la uzalishaji kutoka hekta 
 hadi hekta 
pia itahamasisha kilimo cha mashamba ya pamoja block farming kwa zao la pilipili kichaa kwa kuainisha mashamba na kujenga miundombinu ya kukausha na kuhifadhi katika mashamba hayo
zao la zabibu 
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la zabibu kutoka tani 
 mwaka hadi tani mwaka kwa kuongeza eneo la uzalishaji kutoka hekta hadi hekta 
vilevile itaendelea kuhamasisha ufufuaji wa mashamba ya mradi wa umwagiliaji wa zabibu chinangali ii gawaye hombolo na dabalo pamoja na kuimarisha upatikanaji wa masoko ya zabibu
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uwekezaji wa viwanda vidogo vya kusindika zabibu na kuongeza uzalishaji na tija kutoka tani 
 kwa hekta hadi kufikia tani kwa hekta kwa kuimarisha huduma za ugani na kuimarisha uwezo wa tari makutupora kuongeza uzalishaji wa miche kutoka hadi kwa msimu
aidha katika kuongeza thamani kipato kwa mkulima na kupunguza upotevu wa zao la zabibu wizara itanunua mashine tatu za kusindika zabibu ghafi ambapo mashine hizo zitasimikwa katika mkoa wa dodoma
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tari itakamilisha tathmini ya kubaini utofauti usawa na uthabiti kwa aina tano za mbegu bora za mizabibu ambapo tari kwa kushirikiana na taasisi ya kudhibiti ubora wa mbegu tosci watahitimisha utambuzi wa muda wa kuchipua sprouting time na muda wa kutoa maua time of flowering kwa aina hizo tano za mbegu
pia wizara kupitia tari itaendesha mafunzo ya kanuni bora za kilimo cha zabibu kwa wakulima na maafisa ugani katika wilaya zote za mkoa wa dodoma
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya maendeleo ya ushirika itaimarisha maendeleo ya ushirika katika tasnia ya zabibu kwa kuongeza idadi na thamani ya hisa za wanachama angalau kwa asilimia 
pia wizara itahamasisha uanzishwaji wa mashamba ya pamoja block farming ya zabibu ili kurahisisha utoaji wa huduma za ugani
vilevile wizara itaweka mazingira bora ya uwekezaji katika tasnia ya zabibu na kuhimiza kilimo cha mkataba ili kumhakikishia mkulima soko la uhakika
zao la ndizi 
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uzalishaji wa zao la ndizi kibiashara kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
ili kufikia lengo hilo wizara itaimarisha udhibiti wa visumbufu vya zao la migomba hususan magonjwa yanayoshambulia zao hilo
vilevile usambazaji wa miche bora ya migomba utafanyika katika maeneo ya uzalishaji
aidha wizara itatoa mafunzo kuhusu uendelezaji wa zao la ndizi kwa wakulima na maafisa ugani pamoja na kuboresha mifumo ya masoko
upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi kwa kufanya savei na kuimarisha mifumo ya utoaji wa taarifa za masoko
vilevile wizara itahamasisha uwekaji wa chapa branding kwa bidhaa zinazozalishwa na kuuzwa nje ya nchi ili kuzitambulisha na kuzitofautisha na bidhaa kutoka nchi zingine
aidha wizara itatoa mafunzo kuhusu kilimo biashara na mifumo ya masoko kwa maafisa ugani na wakulima katika mikoa 
vilevile itakamilisha ujenzi wa masoko ya kimkakati matano yaliyokuwa chini ya mradi wa dasip
masoko ya dasip yapo katika wilaya za kahama ngara kyerwa tarime na karagwe
aidha wizara itaanzisha mnada wa chai katika eneo la kurasini mkoani dar es salaam pamoja na kuanzisha kituo cha huduma za biashara ya mazao ya kilimo kitakachojengewa miundombinu ya kuhifadhi ili kurahisisha biashara ya mazao ndani na nje ya nchi
vilevile mauzo ya mazao kupitia vyama vya ushirika yataimarishwa kwa kujenga ghala chini ya mpango utakaohusisha tume ya maendeleo ya ushirika na benki ya nmb
mheshimiwa spika wizara itaanzisha mnada wa chai eneo la kurasini dar es salaam pamoja na kuanzisha kituo cha huduma za biashara ya mazao ya kilimo kitakachojengewa miundombinu ya uhifadhi
lengo ni kurahisisha biashara ya mazao ndani na nje ya nchi na kuunganisha na bandari ya dar es salaam kwa kuwa na green belt kwani sasa kusafirisha mazao ya kilimo kupitia bandari ya dar es saalam imekuwa tatizo kubwa linalopelekea sekta binafsi kutumia bandari ya mombasa
mheshimiwa spika wizara itaimarisha mauzo ya mazao ya kilimo kupitia vya vyama vya ushirika kwa kuchukua hatua mbalimbali ikiwemo kuanza kutekeleza makubaliano kati ya benki ya nmb na tume ya maendeleo ya ushirika ya kujenga ghala zenye thamani ya shilingi bilioni katika mikoa ya simiyu shinyanga mtwara na kagera ili kukabiliana na changamoto ya ghala kwenye mazao ya korosho pamba na kahawa
mheshimiwa spika wizara kupitia nfra itanunua na kuhifadhi tani za nafaka na itaendelea kutoa taarifa za uzalishaji wa mazao ya chakula na upatikanaji wake sambamba na kubaini maeneo yenye upungufu wa chakula kwa lengo la kuchukua hatua stahiki
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutekeleza mkakati wa kitaifa wa usimamizi wa mazao baada ya kuvuna ambapo maafisa viungo wa majukwaa ya wilaya ya usimamizi wa mazao baada ya kuvuna watapewa mafunzo kuhusu usimamizi na uendeshaji wa majukwaa hayo
pia itakamilisha tathmini ya hali ya upotevu wa mazao ya chakula nchini kwa lengo la kuweka mikakati thabiti ya kupunguza upotevu na kuimarisha usalama wa chakula nchini
vilevile katika kuimarisha upatikanaji wa masoko ya ndani na nje ya nchi wizara itaimarisha huduma ya internet katika vituo vyake vya afya ya mimea vilivyopo mipakani itatoa elimu kwa watumiaji wa mfumo wa agriculture trade management information system atmis
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa tanipac itakamilisha ujenzi wa kituo cha udhibiti wa visumbufu kibaolojia kibaha kwa ajili kuimarisha utafiti na uzalishaji wa wadudu rafiki ili kudhibiti visumbufu vya mazao
vilevile itaendelea na ujenzi wa kituo mahiri mtanana kongwa ambacho kitatumika kusambaza teknolojia za hifadhi na usindikaji wa mazao ya chakula pamoja na kuboresha biashara ya mazao
pia itaaanza ujenzi wa maabara kuu ya kilimo kwa ajili ya kupima kiwango cha sumukuvu katika mazao ya mahindi na karanga
jumla ya shilingi bilioni 
 zitatumika kukamilisha ujenzi huo
mheshimiwa spika tanipac itaendelea kutoa mafunzo kuhusu uzalishaji na hifadhi bora wa mazao ya mahindi na karanga kwa viongozi waandishi wa habari wakulima na wasafirishaji wa mazao kwa lengo la kuwajengea uwezo wa kudhibiti maambukizi ya sumukuvu
mheshimiwa spika ili kuwahakikishia wakulima wetu soko la mazao ya kilimo nfra kwa mwaka imeuza tani 
 ili kupambana na mfumuko wa bei hatua iliyochangia bei ya mahindi kushuka
katika mwaka nfra itanunua tani za nafaka na utaratibu huu wa kununua na kuuza tutaendelea kuutumia pale ambapo bei ya mazao inashuka ili kumlinda mkulima kuhifadhi na kuuza pale ambapo bei ya chakula inapopanda kumlinda mlaji
taasisi za fedha na upatikanaji wa mitaji 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kushirikiana na taasisi za fedha katika kuimarisha utoaji wa mikopo yenye riba nafuu katika sekta ya kilimo
aidha benki za tadb crdb na nmb zimepanga kutoa mikopo yenye riba nafuu katika sekta ndogo ya mazao
aidha wizara imepanga kujadiliana na benki kuu na wizara ya fedha ili kuangalia mfumo bora ambao utaiwezesha sekta ya kilimo kupata mitaji
mheshimiwa spika wizara imepanga kujadiliana na wizara ya fedha na mipango na benki kuu ya tanzania ili kuangalia mfumo bora ambao utaiwezesha sekta ya kilimo na wakulima wadogo kupata mitaji kwani mfumo wa sasa wa ukopeshaji wa taasisi za fedha unaendeshwa zaidi na mfumo wa kibiashara unaozingatia dhamana isiyohamishika mtiririko wa fedha cashflow na dhamana iliyosajiliwa registered assets
utaratibu huo unakinzana na shughuli za kiuchumi za wakulima ambazo zinaendeshwa zaidi na mfumo ambao taasisi za fedha na sheria za ukopeshaji katika nchi yetu haziutambui
aidha siyo rahisi kwa mkulima kukopeshwa kwa hati yake ya kimila na dhamana ya mazao yake
jambo hili litakuwa ni moja ya vipaumbele vya wizara kutaka mabadiliko katika mfumo wa ukopeshaji nchini
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na tira itaendelea kukamilisha skimu kwa ajili ya bima ya mazao ambayo itamlinda mkulima kuanzia shambani uhifadhi na sokoni ili kuzifanya taasisi za fedha iwe rahisi kumpatia mikopo pale anapohitaji
vilevile wizara kupitia agitf imepanga kutoa mikopo yenye thamani ya shilingi inayojumuisha ununuzi wa matrekta makubwa matrekta ya mikono viuatilifu mashine za kuongeza thamani ya mazao viwanda vidogo vya usindikaji ukarabati wa zana za kilimo gharama za uendeshaji wa shamba na miundombinu ya shamba
mfuko wa maendeleo ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha utaratibu wa kuanzisha mfuko wa maendeleo ya kilimo
mfuko huo utatumika kutoa ruzuku ya pembejeo kuwezesha uhimilivu wa bei za mazao kutokana na athari za majanga mdororo wa uchumi na kugharamia uwekezaji katika miundombinu ya uzalishaji uongezaji wa thamani na uhifadhi wa mazao ya kilimo
mheshimiwa spika wizara inakadiria kutumia shilingi bilioni ambapo zitatumika njia mbalimbali za kupata fedha hizo ikiwemo ugharamiaji kupitia mapato yatokanayo na mauzo ya mazao
katika kutekeleza hilo serikali haitohitaji kutoa fedha taslim bali mazao yenyewe yatajigharamia kupitia mfumo wa mazao kujihudumia yenyewe own crop financing
ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya hifadhi ya mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika idadi ya ghala zilizopo kwa ajili ya kuhifadhi mazao nchini ni zenye uwezo wa kuhifadhi tani za mazao
kati ya ghala hizo ghala zinatumika na ghala hazitumiki kutokana na uchakavu
aidha idadi ya ghala zinazotumika hazitoshelezi mahitaji ya hifadhi ya chakula nchini na hivyo kusababisha upotevu wa mazao baada ya kuvuna kati ya asilimia hadi 
mheshimiwa spika wizara imepanga kujenga ghala zenye uwezo wa kuhifadhi kati ya tani hadi tani katika maeneo ya uzalishaji
katika mwaka kwa kuanzia wizara imepanga kuongeza uwezo wa kuhifadhi na kupunguza upotevu wa mazao kwa kujenga ghala zenye uwezo wa kuhifadhi tani kila moja
ghala hizo zitajengwa katika mikoa ya ruvuma tabora singida na dodoma 
jumla ya shilingi zitatumika katika mpango huo
vilevile wizara itakamilisha ujenzi wa ghala tisa na vihenge vya kisasa kupitia mradi wa kuongeza uwezo wa kuhifadhi wa nfra itakamilisha ujenzi wa ghala kupitia mradi wa tanipac na itakamilisha ujenzi wa ghala la mtimbila amcos lililopo malinyi na ghala la kijiji cha mkula lililopo ifakara
aidha itakamilisha ukarabati wa ghala zilizopo katika halmashauri za songea na madaba 
kuhamasisha kilimo cha mashamba makubwa 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itasimamia ufufuaji na uendelezaji wa mashamba makubwa ya mazao ya kilimo kwa lengo la kuendeleza uwekezaji katika mazao ya mbegu za mafuta nafaka na mazao ya bustani
hatua hiyo itachochea jitihada za serikali za kuimarisha uzalishaji na tija kwenye kilimo upatikanaji wa pembejeo na kuhamasisha matumizi ya teknolojia za kisasa
mashamba hayo ya pamoja yataanzishwa kwa mifumo mbalimbali ikiwa ni pamoja na mfumo wa ushirika au uwekezaji binafsi
mheshimiwa spika wizara itahamasisha uwekezaji katika mashamba yaliyokuwa chini ya national agriculture and food corporation nafco yaliyopo west kilimanjiro ambayo hayajabinafsishwa yakiwemo foster s lenye hekta 
 harlington lenye hekta 
 journeys end lenye hekta na kanamodo lenye hekta 
 pamoja na shamba la basotu lenye hekta 
mashamba mengine ni ya nafco yaliyopo hanang ambayo yamebinafsishwa yakiwemo murjanda hekta setcheti hekta gidagamwl hekta na mulbadaw hekta 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo kwa kushirikia na wizara ya fedha na mipango wizara itahamasisha ufufuaji wa mashamba saba ya maua yaliyofungwa kutokana na kushindwa kuendelezwa na makampuni yaliyokuwa yanazalisha maua
mashamba hayo ni malalua arusha hekta 
 longido usa river hekta 
 nduruma hekta 
 nduruma mangushi farm hekta 
 usa river dolly farm hekta maji ya chai hekta 
 na chama tengeru hekta 
mheshimiwa spika uendelezaji wa mashamba hayo utawezesha upatikanji wa huduma za ugani na pembejeo kwa gharama nafuu na kuchochea uanzishwaji wa vyama vya ushirika na hivyo kuongeza uzalishaji tija na faida katika shughuli za kilimo
utekelezaji wa mpango huo utafanikisha azma ya wizara ya kuwavutia vijana kuwekeza katika kilimo kupitia programu ya jenga kesho bora building better tomorrow kwa kuwahakikishia upatikanaji wa ardhi kwa ajili ya shughuli za kilimo
vilevile wizara itatekeleza mpango wa kuainisha kupima kutenga na kulinda ardhi ya kilimo kwa lengo la kuwa na benki ya ardhi kwa ajili ya uwekezaji wa mashamba makubwa yatakayojengewa miundombinu muhimu
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya kuanza kutekeleza mpango huo
kuimarisha kilimo anga 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itakamilisha utaratibu wa ununuzi wa ndege moja mpya na kukamilisha ukarabati wa ndege moja ya kufanya savei ya visumbufu vya mimea na mazao ili kuondoa tatizo la kutegemea ndege za nje kwa ajili ya udhibiti wa visumbufu vya mazao
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya mpango huo
vilevile pikipiki tano zitanunuliwa ili kukijengea uwezo wa kudhibiti milipuko ya visumbufu kituo cha kilimo anga
pia itanunua gari moja kwa ajili ya kituo cha kudhibiti milipuko ya panya na kununua viuatilifu vya kudhibiti milipuko ya visumbufu vya mazao
aidha itafanya ukarabati wa ofisi saba za kanda maabara tatu na vituo vinne vya ukaguzi wa afya ya mimea vilivyopo
maendeleo ya ushirika 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume itaendelea kuratibu uanzishwaji wa benki ya taifa ya ushirika ili kuchochea maendeleo ya ushirika nchini itafanya uthamini wa mali zinazomilikiwa na vyama vya ushirika kwa lengo la kutambua thamani halisi ya soko ya mali hizo na hivyo kuviwezesha vyama kufanya uwekezaji wenye tija
vilevile tume itaanzisha mfuko wa bima ya akiba na amana za saccos utakaotumika kama kinga ya akiba na amana za wanachama wa saccos ambao saccos zao zitashindwa kufanya kazi kwa mujibu wa sheria
aidha itaimarisha udhibiti na usimamizi wa vyama vya ushirika kwa kutoa mafunzo kwa maafisa ushirika na kununua magari manne na pikipiki 
pia tume itatoa mafunzo kwa watendaji wa vyama vya ushirika juu ya matumizi ya mfumo wa kielekroniki katika kusimamia vyama vya ushirika ili uanze kutumiwa na vyama
mheshimiwa spika tume itahamasisha vyama vya ushirika kuanzisha makampuni ili viweze kujiendesha kibiashara
vilevile itaratibu chama kikuu cha tanecu kujenga kiwanda cha kubangua korosho katika wilaya ya newala chenye uwezo wa kubangua tani za korosho kwa mwaka ambacho kitatoa ajira kwa wananchi
aidha tume itahamasisha vyama vya ushirika kufufua vinu vya kuchakata pamba vya sola mugango buyagu sengerema na manawa vilivyopo katika mikoa ya simiyu mara na mwanza mtawalia
vinu hivyo vitakuwa na uwezo wa kuchakata tani manawa sola na tani mugango za pamba na vitatoa ajira kwa wananchi aidha itaimarisha usimamizi wa vyama vya ushirika kwa kununua magari manne na pikipiki 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na wizi na ubadhirifu wa fedha na mali katika vyama vya ushirika shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika coasco litawezeshwa kufanya ukaguzi bila utegemezi wa michango ya vyama vya ushirika kwa kuliongezea bajeti ya matumizi ya kawaida kutoka shilingi mwaka hadi shilingi mwaka 
aidha jumla ya shilingi zitatumika kukarabati ofisi tano za coasco katika mikoa ya dodoma shinyanga iringa mwanza na mtwara ili kuboresha mazingira ya kufanyia kazi na kuongeza ufanisi kwenye ukaguzi wa vyama vya ushirika
ushiriki wa vijana katika sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika kwa nyakati tofauti kumekuwa na dhana kuwa vijana hawapendi kilimo
ukweli ni kwamba vijana na wanawake ni nguvukazi inayotumika katika uzalishaji kwenye sekta ya kilimo kwa kuzalisha na kuuza mazao ya kilimo uuzaji wa pembejeo na uchakataji wa mazao katika ngazi ya awali
changamoto zinazowakabili vijana ni pamoja na ukosefu wa mitaji upatikanaji wa ardhi ya kilimo uhaba wa miundombinu ya umwagiliaji ujuzi na kukosekana kwa mazingira bora yanayovutia vijana na wanawake kushiriki katika kilimo
mheshimiwa spika kwa kutambua changamoto zinazowakabili vijana wizara imepanga kuongeza ajira za vijana kwenye sekta ya kilimo ifikapo kwa kuanzisha programu ya vijana inayojulikana kama build today for better tomorrow
kupitia programu hiyo wizara itashirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na or tamisemi kutenga maeneo ya kilimo kwa ajili ya kuanzisha maeneo maalumu ya uwekezaji wa kilimo agriculture parks na mashamba ya pamoja block farms
mheshimiwa spika maeneo hayo yatajengewa miundombinu ya umwagiliaji na ghala za kuhifadhia mazao
aidha vijana watapatiwa teknolojia za kisasa za uzalishaji mitaji pembejeo za kilimo na kuunganishwa na masoko
maeneo yaliyoanza kutengwa ni pamoja na hekta katika halmashauri za wilaya za chamwino hekta 
 na bahi hekta 
 mkoani dodoma
mazao ya kipaumbele yatakayozingatiwa katika utekelezaji wa mpango huo ni pamoja na alizeti soya ngano sukari na mazao ya bustani
jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya kuanza kutekeleza mpango huo ambapo kati ya fedha hizo shilingi zitatumika kama dhamana ya mikopo kwa vijana
jukumu la serikali kwenye eneo hili litakuwa ni kutafuta ardhi kuisafisha kuiwekea miundombinu inayohitajika na kuwagawia vijana kuanzia ekari hadi kutegemea na zao
lengo ni kuwapatia vijana ajira na kipato cha uhakika
programu hiyo kwa majaribio itaanza mkoa wa dodoma ili kubadili fikra na dhana kuwa kilimo hakilipi
mheshimiwa spika pamoja na hatua hii wizara kupitia tume ya umwagiliaji itafanya kazi ya kutambua vijana waliojiajiri kwenye sekta ya kilimo wanaokabiliwa na changamoto za uwekezaji kwenye mifumo ya umwagiliaji na kuwawezesha
kupitia bunge lako tukufu ninaviomba viwanda vya plastiki vianze uzalishaji wa vifaa vya kilimo vya umwagiliaji ikiwemo mabomba mabomba ya kumwagilia kwa njia ya matone na dam liners na sisi kama wizara tutawapa kipaumbele wazalishaji wote wa vifaa hivyo ndani ya nchi
mheshimiwa spika wizara itakamilisha mkakati wa taifa wa kushirikisha vijana kwenye kilimo awamu ya pili national strategy for youth involvement in agriculture nsyia ii baada ya mkakati wa awamu ya kwanza kumaliza muda wake mwaka 
katika kutekeleza programu ya building today for better tomorrow programu itazingatia utekelezaji wa masuala ya nsyia ii
mheshimiwa spika wizara kupitia mradi wa tanipac kwa kushirikiana na sido itawajengea uwezo vijana nchini kuhusu utengenezaji wa vihenge vya chuma kwa lengo la kurahisisha upatikanaji wa teknolojia hiyo katika maeneo ya uzalishaji kuimarisha usalama wa chakula katika ngazi ya kaya na kuongeza ajira na kipato kwa vijana
aidha wizara kwa kushirikiana na sugeco itazalisha ajira kupitia kilimo katika ekari sawa na uwekezaji wa shilingi bilioni 
 ambazo ni mkopo kutoka benki ya nmb
pia sugeco itatambua wakulima ili kuweza kusambaza tani za mbegu bora za mahindi ya njano na meupe na kusambaza tani za mbegu bora ya ngano
lishe 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kutekeleza mpango jumuishi wa kitaifa wa masuala ya lishe kwa kutekeleza afua mbalimbali za kukabiliana na changamoto za lishe ikiwemo udumavu ukondefu na upungufu wa wekundu wa damu
katika mwaka wizara kupitia mradi wa agri connect itatekeleza kampeni ya kitaifa ya lishe yenye lengo la kuongeza uelewa wa masuala ya lishe ili kupunguza changamoto za lishe duni na kuongeza uhimilivu katika mifumo ya chakula nchini
njia zitakazotumika kuelimisha jamii ni pamoja na luninga redio mitandao ya kijamii na kuwekwa kwenye mabasi ya safari ndefu na fupi hususan daladala kuhusu maandalizi mapishi sahihi ya vyakula ili kupunguza upotevu wa virutubishi na ulaji unaofaa
jumla ya watu milioni wanatarajiwa kufikiwa ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika ili kuendelea kuboresha lishe matatizo ya udumavu kwa watoto na uoni hafifu kwa watoto na watu wazima tari itaendelea kuzalisha miche bora ya viazi lishe aina ya ejumla mataya kabode jewel na naspot zenye vitamin kwa wingi
miche hiyo itasambazwa kwenye wilaya za mbozi njombe na songea shule za msingi na sekondari magereza na wakulima binafsi
aidha kwa kushirikiana na sekta binafsi itazalisha na kusambaza mbegu za mahindi lishe pro vitamin maize katika mikoa inayoongoza kwa udumavu ya njombe iringa songwe arusha kilimanjaro manyara na rukwa ili kuhamasisha ulaji wa mahindi lishe katika mikoa hiyo
vilevile aina nane za mahindi lishe zenye vitamin a madini chuma na zinki kwa wingi zitawasilishwa tosci kwa ajili ya kuthibitishwa na kupasishwa ubora kwa matumizi ya wakulima na wadau wa mahindi
aidha kwa kushirikiana na mradi wa harvest plus itazalisha maharage lishe biofortified bean tari jesca selian na selian na kusambaza katika mikoa ya kigoma kilimanjaro iringa na arusha
aidha vituo vitano vya kukusanyia mazao collection centres na miundombinu sita ya kutunza baridi cold rooms itajengwa katika maeneo ya mradi nyanda za juu kusini ili kupunguza upotevu na kuongeza kipato cha wakulima wadogo
aidha mamalishe kutoka mkoa wa mbeya watasajiliwa na kupatiwa mafunzo ya namna bora ya kuandaa chakula salama na chenye virutubishi pamoja na kuwapatia vibanda maalum vya mfano na seti za vifaa vya jikoni kwa ajili ya kuandaa na kuuzia vyakula
matumizi ya teknolojia na mbinu za kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itasambaza mwongozo wa kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi katika halmashauri za wilaya na kusambaza teknolojia bora za kilimo kinachohimili athari za mabadiliko ya tabianchi katika halmashauri za wilaya 
vilevile wizara itakamilisha mkakati wa kitaifa wa kilimo ikolojia hai utakaosaidia kutoa dira na mwongozo wa kilimo ikolojia nchini
aidha wizara itatoa mafunzo ya mbinu bora za kilimo kinachohifadhi mazingira na kusaidia vijiji vinavyozunguka ziwa manyara kwa kutengeneza mipango ya usimamizi wa mazingira
jinsia 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kujumuisha masuala ya jinsia katika miradi mikakati na programu za kilimo kwa kuandaa mwongozo wa ujumuishwaji wa masuala ya kijinsia katika sekta ya kilimo guideline for gender mainstreaming in agriculture sector
aidha itafuatilia utekelezaji wa miradi ya tanipac na agri connect ili kuhakikisha utekelezaji wake unazingatia masuala ya kijinsia kama ilivyopangwa
vvu na ukimwi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na wadau wa afya itaendelea kutoa elimu kuhusu vvu na ukimwi na kuhamasisha upimaji wa afya kwa wafanyakazi wa wizara zaidi ya ili kujua afya zao na kuzuia maambukizi mapya
vilevile wizara itaendelea kuwahudumia watumishi walioathirika
shukrani 
mheshimiwa spika natoa shukrani za pekee kwa wakulima kwa kazi kubwa wanazofanya na kuendeleza kilimo na kuhakikisha usalama wa nchi kwani taifa lolote haliwezi kuwa salama kama watu wake wana njaa
ni wazi kuwa mafanikio ya kilimo yanatokana na juhudi za wakulima na ushirikiano wanaopata kwenye serikali yao
vilevile niwape pole kwa maumivu waliyoyapata kwa msimu huu ulioisha kwa gharama za pembejeo kupanda ninafahamu wamebeba mzigo mkubwa sana niwahakikishie serikali ya awamu ya sita ya mama samia suluhu hassan kuanzia tarehe julai itawapatia ruzuku ya mbolea ili kupunguza maumivu yaliyotokana na athari za uviko na vita inayoendelea ya ukraine na urusi na kamwe mama hatawaacha wanae wasononeke na washindwe kufanya shughuli zao takatifu za kilimo na utumishi wao kwa taifa lao
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kuwashukuru wadau wa maendeleo washirika wa kibiashara sekta binafsi taasisi za fedha na benki za tanzania na kwa msisitizo tadb nmb crdb kwa kukubali benki hizi tatu kushusha riba kwa wakulima mpaka asilimia ninawaahidi kama waziri wa kilimo nitaendelea kushirikiana na ninyi na yeyote ambaye atakubali kutoa riba kwa wakulima kwa asilimia ya tarakimu moja na kupunguza masharti ya ukopeshaji ambayo siyo rafiki kwa mkulima
mheshimiwa spika niendelee kuyashukuru mashirika ya kimataifa mashirika yasiyo ya kiserikali ambao wameshirikiana na wizara katika kuleta maendeleo kwenye nchi yetu
naomba kutaja baadhi ya nchi na mashirika ya kimataifa kama ifuatavyo washirika wa kibiashara na maendeleo wakiwemo serikali za vietnam israel japan marekani uingereza ireland malaysia china indonesia korea ya kusini india misri kuwait ubelgiji ujerumani finland norway brazil uholanzi canada poland na umoja wa falme za kiarabu
mheshimiwa spika ninayashukuru pia mashirika na taasisi za kimataifa zifuatazo wfp fao usaid undp ifad agra giz benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika imf au dfid jica eu enabel unicef cimmyt icrisat asareca koica icraf iita irri ilri na cabi
nyingine ni eac sadc sagcot act tpsf avrdc kilimo trust cip ciat pabra unep warda shirika la kudhibiti nzige wa jangwani dlco ea shirika la kudhibiti nzige wekundu irlco csa na helvetas
wadau wengine ni bill and melinda gates foundation taha gatsby trust rockfeller foundation clinton foundation aga khan foundation na asasi zisizo za kiserikali nyingi ambazo hatuwezi kuzitaja zote hapa 
mheshimiwa spika ninaomba nirejee kumshukuru mhe
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa maelekezo yake kwangu ya kusimamia sekta ya kilimo na msukumo wake wa kuipa sekta ya kilimo kipaumbele hususan katika utafiti na uzalishaji wa mbegu umwagiliaji na huduma za ugani
ninaahidi kuwa nitaendelea kuwa muaminifu mtiifu na kutekeleza majukumu yangu ya waziri wa kilimo kwa bidii weledi na uadilifu kwa maslahi ya nchi yetu
mheshimiwa spika nirejee pia kumshukuru mhe
anthony peter mavunde mb naibu waziri wa kilimo na mbunge wa jimbo la dodoma mjini kwa ushirikiano wa dhati anaonipatia katika kutimiza majukumu yangu ya uwaziri
aidha kipekee nirudie kuwashukuru wananchi wa jimbo la nzega mjini kwa namna wanavyoniunga mkono na kunipa ushirikiano wa dhati katika kuleta maendeleo ya jimbo letu
mheshimiwa spika kilimo ni msingi mkuu wa historia ya ustaarabu wa binadamu msingi mkuu wa uhuru kamili wa binadamu msingi mkuu wa mabadiliko ya kiuchumi msingi mkuu wa maendeleo ya sayansi na teknolojia kwa taifa lolote familia yoyote ambayo haiwezi kulisha watu wake ni sawa na mtumwa aliyefungwa minyororo
ili tuweze kuleta mapinduzi ya kiuchumi mapinduzi ya viwanda elimu bora kwa jamii yetu ni lazima tuwe na uhakika wa chakula kujilisha kuhifadhi na kulisha wengine ili kama taifa tuwe na uwezo wa kujiamulia na kuwaamulia wengine kwa maslahi ya taifa letu
mheshimiwa spika sisi kama taifa hatuuzi vifaru vya kivita hatuuzi ndege hatuuzi artificial intelligence technology kitu pekee tunaweza kutoa kwa wingi duniani ni chakula
rais wa awamu ya sita mhe
samia suluhu hassan ameonesha utashi wa kisiasa na utayari wa kuwekeza kwenye kilimo
nitumie fursa hii kuwaomba watanzania wenzangu kuitumia fursa ya awamu ya sita kuwekeza katika sekta ya kilimo na kutumia fursa ya ukuaji wa idadi ya watu duniani kama eneo la sisi kuondoa umasikini wa watu wetu na kuifanya tanzania kuwa ghala la chakula kwa kuwa tutakuwa na uwezo wa kulisha wengine
hivyo ninaomba watanzania wote watambue kuwa kilimo ni biashara kilimo ni maisha
mheshimiwa spika kwa kutambua ukweli kuwa kilimo ni msingi wa ustawi wa maisha ya mwanadamu na kwa utashi wa kisiasa wa serikali ya awamu ya sita katika kuendeleza kilimo bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka inalengo la kukuza uchumi wa nchi kwa kuwekeza fedha katika maeneo ya kipaumbele ambayo bajeti yake imeongezeka kama ifuatavyo i
uzalishaji wa mbegu kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 ii
utafiti wa kilimo kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 iii
umwagiliaji kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 iv
ujenzi wa ghala kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 v
kuimarisha huduma za ugani kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
mheshimiwa spika vilevile bajeti ya mwaka imejielekeza katika i
kutoa ruzuku ya mbolea kwa mazao yote ii
kuendeleza mashamba makubwa na kuongeza ushiriki wa vijana kwenye kilimo iii
kuimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji kwa ajili ya kugharamia sekta ya kilimo iv
kuanzisha ofisi za umwagiliaji za wilaya katika halmashauri v
kuongeza uzalishaji wa mazao ya chakula kutoka tani milioni 
 hadi tani milioni 
 vi
kuongeza uzalishaji wa mazao yenye mahitaji makubwa hususan mazao ya alizeti ngano na chikichi vii
kuongeza uzalishaji wa mazao ya bustani kutoka tani milioni 
 kufikia tani milioni 
 viii
kuimarisha upatikanaji wa masoko ya ndani na nje ya nchi ix
kuongeza uzalishaji wa mazao ya kimkakati yakiwemo pamba kutoka tani hadi tani korosho kutoka tani hadi tani tumbaku kutoka tani hadi kahawa kutoka tani hadi tani zabibu kutoka tani hadi tani mkonge kutoka tani 
 hadi tani chai kutoka tani hadi tani uzalishaji wa mbegu za mazao ya chakula na mafuta
 makisio ya mahitaji ya mbegu bora na
aina ya zao makisio ya uzalishaji wa mazao msimu wa tani mkadirio ya mahitaji ya certified seeds tani mahindi alizeti soya ngano mpunga jumla 
maombi ya fedha kwa mwaka 
makusanyo ya maduhuli 
mheshimiwa spika wizara inatarajia kukusanya shilingi kutokana na vyanzo mbalimbali
kati ya fedha hizo shilingi zitakusanywa kupitia fungu na shilingi zitakusanywa kupitia fungu na
mheshimiwa spika katika mwaka bajeti ya wizara ya kilimo imeongezeka kwa mafungu yote matatu kutoka shilingi hadi shilingi sawa na ongezeko la asilimia 
mheshimiwa spika sehemu kubwa ya fedha hizo zimetengwa kwa ajili ya kuendeleza kilimo cha umwagiliaji miundombinu ya uhifadhi wa mazao kuimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao kuimarisha utafiti wa kilimo uzalishaji wa mbegu na utoaji wa ruzuku
fedha kwa mafungu yote na 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya kilimo inaliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi kupitia fungu fungu na fungu kama ifuatavyo 
fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara inaomba kuidhinishiwa jumla ya shilingi kupitia fungu kwa ajili ya matumizi ya kawaida na maendeleo
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo ambapo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha kati ya fedha zinazoombwa shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume ya taifa ya umwagiliaji na shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika jumla ya shilingi zinaombwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili kutekeleza miradi ya maendeleo ambapo shilingi ni kwa ajili ya tume na shilingi ni kwa ajili ya coasco
aidha kati ya fedha zinazoombwa shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni fedha za matumizi mengineyo ya tume na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa tume
aidha shilingi ni kwa ajili ya matumizi mengineyo ya coasco na shilingi ni kwa ajili ya mishahara ya coasco
mheshimiwa spika hotuba hii pia inapatikana katika tovuti ya wizara 
hitimisho 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja viambatisho kiambatisho na
 aina mpya za mbegu zilizoidhinishwa na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa kampuni ya corteva agriscience tanzania limited mahindi pan m inastawi katika ukanda wa chini na kati mita hadi kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta inakomaa kati ya siku inastahimili magonjwa ya doajani grey leaf spot na tarcicum blight na haijazalishwa kwa teknolojia ya uhandisi jeni non gm
kampuni ya corteva agriscience tanzania limited mahindi pan m inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta inakomaa kwa wastani wa siku inastahimili magonjwa ya doajani grey leaf spot kutu rust na kuoza kwa sikio ear rot flint grain na haijazalishwa kwa teknolojia ya uhandisi jeni non gm kampuni ya meru agro tours consultants co ltd mahindi meru hb inastawi katika ukanda wa kati mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa doajani grey leaf spot inakomaa kwa wastani wa siku haijazalishwa kwa teknolojia ya uhandisi jeni non gm taasisi ya utafiti wa kilimo tari choroko tari g gram inastawi ukanda wa chini wa mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta na inastahimili magonjwa ya yellow mosaic virus cercospora leaf spot na anthracnose na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa choroko tari g gram inastawi ukanda wa chini wa mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa wastani wa siku inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta na inastahimili magonjwa ya yellow mosaic virus cercospora leaf spot na anthracnose
taasisi ya utafiti wa kilimo tari ngano tari wheat inastawi ukanda wa kati hadi wa juu mita kutoka usawa wa bahari ina ukinzani dhidi ya kutu stem rust ina ukinzani dhidi ya na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa kuanguka lodging ina kiwango kikubwa cha gluten 
 ina kiwango kikubwa cha protini 
 inakomaa kati ya siku na inatoa mavuno mengi kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta
tari wheat inastawi ukanda wa kati na juu mita kutoka usawa wa bahari ina ukinzani dhidi ya kutu stem rust ina ukinzani dhidi ya kuanguka lodging ina kiwango kikubwa cha gluten 
 ina kiwango kikubwa cha na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa protini 
 inakomaa kati ya siku na inatoa mavuno mengi kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta
taasisi ya utafiti wa tumbaku tanzania torita tumbaku krk inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa tobacco mosaic virus tmv na ina ukinzani dhidi ya root knot nematodes meloidogyne incognita na javanica
 na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa tumbaku yunnan inastawi ukanda wa chini na wa kati mita kutoka usawa wa bahari ina majani mapana inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta ina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa tobacco mosaic virus tmv na ina ukinzani dhidi ya root knot nematodes meloidogyne incognita na javanica 
western seed company mahindi wh inastawi ukanda wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kwa na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa muda wa siku kati ya white semi flint and heavy grain inastahimili magonjwa ya doajani grey leaf spot inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa hekta
wh inastawi ukanda wa kati mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku white semi flint and heavy grain inastahimili magonjwa ya doajani grey leaf spot inatoa mavuno ya wastani wa tani 
 kwa na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa hekta
taasisi ya utafiti wa kilimo tari mpunga tari ric inastawi ukanda wa chini na kati mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani 
 kwa hekta inakomaa kati ya siku ina harufu nzuri inakoboreka vizuri
silverlands ndolel limited viazi mviringo rodeo inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani kwa hekta ina kiwango kikbwa cha na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa wanga inakomaa kati ya siku inafaa kwa kupika na kusindika challenger inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani kwa hekta ina kiwango kikubwa cha wanga 
 inakomaa kati ya siku inafaa kwa matumizi mbalimbali ikiwemo kupikwa au kusindikwa inaathirika na blight kwenye na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa majani na ina ukinzani dhidi ya blight kwenye mizizi
voyager inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inatoa mavuno mengi ya wastani wa tani kwa hekta ina kiwango kikubwa cha wanga 
 inakomaa kati ya siku inafaa kwa kupika na kusindika
markies inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa ya siku inatoa mavuno mengi kati ya tani kwa hekta ina ukinzani dhidi ya late blight na pcn viazi vinalingana ukubwa
arizona inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku inatoa mavuno mengi kati ya tani kwa hekta ina ukinzani dhidi ya pcn ro na viazi vinalingana ukubwa
 na
kampuni taasisi zao jina la mbegu sifa manitou inastawi ukanda wa kati na wa juu mita kutoka usawa wa bahari inakomaa kati ya siku inatoa mavuno mengi kati ya tani kwa hekta inastahimili magonjwa ya common scald na pcn ro 
 kiambatisho na
 skimu za umwagiliaji zinazojengwa na kukarabatiwa katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kumwagiliwa ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili 
kigoma ujiji luiche ujenzi wa skimu ya umwagiliaji maandalizi ya hadidu za rejea yamekamilika baada ya kupata kibali kutoka kuwait fund
ujenzi utaanza mwaka wa fedha 
iringa iringa mgambalenga ukamilishaji wa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi utaanza baada ya kukamilika taratibu za manunuzi 
kilimanjaro hai mtambo ujenzi wa mfereji mkuu vigawa maji na tuta la kuzuia mafuriko katika mwaka wa fedha upembuzi yakinifu na usanifu wa kina utafanyika kwa hekta zinazofaa kwa umwagiliaji katika skimu ya mtambo
aidha ukarabati mdogo wa skimu za umwagiliaji katika wilaya ya hai utaendelea kufanyika kupitia mfuko wa maendeleo ya umwagiliaji
 na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kumwagiliwa ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili 
morogoro morogoro msufini ukamilishaji wa miundombinu ya umwagiliaji mkataba kwa ajili ya ukamilishaji wa miundombinu ya umwagiliaji umesainiwa
tabora nzega nata ujenzi wa banio urefu wa mita kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina itafanyika katika mwaka wa fedha 
ujenzi wa skimu utaanza baada upembuzi yakinifu kukamilika
kilimanjaro mwanga kirya ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi na ukarabati umefikia asilimia 
mbeya kyela mbaka ukamilishaji wa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi utaanza baada ya kukamilika taratibu za manunuzi 
tanga korogwe mahenge ujenzi wa mfereji mkuu vigawa maji na tuta la kuzuia mafuriko kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina itafanyika kwa kujumuisha skimu za bonde la mkomazi katika mwaka wa fedha 
tanga korogwe kwamkumbo ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina itafanyika kwa kujumuisha skimu za bonde na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kumwagiliwa ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili la mkomazi katika mwaka wa fedha 
tanga lushoto kitivo kituani mwenzae kurudisha mto umba katika njia yake ya asili kazi ya kurudisha mto umba katika njia yake ya asili imefikia asilimia 
tabora nzega idudumo ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji kazi ya ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji inaendelea na imefikia asilimia 
ruvuma songea muhukuru ukamilishaji wa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi utaanza baada ya kukamilika kwa taratibu za manunuzi 
manyara hanang endagaw ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi na ukarabati umefikia asilimia 
tanga mkinga mwele kufanya ukarabati wa bwawa na ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ukarabati wa sehemu iliyoharibiwa na mafuriko umekamilika 
katavi nsimbo msanginya usense ukamilishaji wa miundombinu ya umwagiliaji mkandarasi amekabidhiwa eneo la kazi kwa ajili ya utekelezaji
jumla kiambatisho na skimu za umwagiliaji zilizofanyiwa upembuzi yakinifu katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la skimu eneo lililofanyiwa upembuzi yakinifu ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili 
iringa iringa mkombozi upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina imefanyika katika hekta 
ujenzi utafanyika katika mwaka wa fedha 
mwanza geita sengerema geita ibanda upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa na skimu kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina imefikia asilimia 
mbeya mbarali mbuyuni kimani upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
dodoma kongwa ngomai upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa na skimu kazi hii itafanyika katika mwaka wa fedha 
mbeya mbarali uturo upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya mbarali chosi upembuzi yakinifu wa skimu ya upembuzi yakinifu na usanifu wa na
mkoa wilaya jina la skimu eneo lililofanyiwa upembuzi yakinifu ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili umwagiliaji kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya mbarali matebete upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya mbarali makangarawe upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya mbarali isenyela upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
rukwa sumbawanga ilemba upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
manyara mbulu tlawi upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa na skimu upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika na
mkoa wilaya jina la skimu eneo lililofanyiwa upembuzi yakinifu ha kazi zilizopangwa kufanyika hatua ya utekelezaji hadi aprili mwaka 
tabora nzega idudumo upembuzi yakinifu na usanifu wa bwawa na skimu kazi ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina imekamilika na ujenzi unaendelea
mbeya mbarali herman upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
geita chato nyisanzi upembuzi yakinifu wa bwawa kazi hii itafanyika katika mwaka wa fedha 
mbeya mbarali gonaku vagogolo upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
mbeya kyela makwale upembuzi yakinifu wa skimu ya umwagiliaji upembuzi yakinifu na usanifu wa kina umefikia asilimia 
ujenzi utafanyika katika mwaka 
jumla kiambatisho na
 skimu mpya za umwagiliaji zitakazojengwa katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika 
iringa iringa mkombozi kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
arusha karatu skimu za bonde la eyasi kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali msesule kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
kigoma ujiji luiche kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro kilosa rudewa kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya kyela makwale kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
tabora uyui igwisi kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
rukwa sumbawanga ilemba kujenga bwawa na miundombinu ya skimu ya umwagiliaji 
mwanza sengerema isole kujenga bwawa na miundombinu ya umwagiliaji 
rudewa kilosa morogoro kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
tabora sikonge kalupale kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
katavi mpanda iloba kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
tabora nzega nyida lyamalagwa kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
singida mkalama msingi kujenga bwawa na miundombinu ya umwagiliaji 
dodoma chamwino membe kujenga miundombinu ya na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika umwagiliaji 
tabora sikonge ulyanyama kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
kilimanjaro moshi kimanga mao kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
tabora uyui mwamabondo kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mwanza kwimba mahiga kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
simiyu bariadi kisoli kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mwanza sengerema katunguru kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mwanza bushosa maguru kenda kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
manyara mbulu tlawi kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
dodoma bahi kongogo kujenga miundombinu ya umwagiliaji 
mara rorya rabour kujenga miundombinu ya umwagiliaji jumla kiambatisho na
 mabwawa ya umwagiliaji yaliyopangwa kujengwa katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la bwawa ujazo wa bwawa mita za ujazo kazi zitakazofanyika 
shinyanga shinyanga nyida ujenzi wa bwawa 
kigoma ujiji luiche ujenzi wa bwawa 
singida mkalama msingi ujenzi wa bwawa 
rukwa sumbawanga ilemba ujenzi wa bwawa 
simiyu bariadi kasoli ujenzi wa bwawa 
geita geita ibanda ujenzi wa bwawa 
dodoma chamwino membe ujenzi wa bwawa 
mwanza sengerema katunguru ujenzi wa bwawa 
manyara mbulu tlawi ujenzi wa bwawa 
tabora sikonge ulyanyama ujenzi wa bwawa 
tabora sikonge kalupale ujenzi wa bwawa 
tabora uyui igwisi ujenzi wa bwawa 
dodoma mpwapwa msagali ujenzi wa bwawa 
tabora uyui mwamabondo ujenzi wa bwawa jumla kiambatisho na
 skimu za umwagiliaji zilizopangwa kuboreshwa kujengwa na kukarabatiwa katika mwaka wa fedha na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika 
morogoro mlimba chita jkt ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji kwa hekta za mwanzo kati ya hekta 
mbeya mbarali madibira ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji 
iringa kilolo mgambalenga ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro morogoro vijijini tulo kongwa ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi tanganyika karema ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali mbuyuni kimani ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro kilombero itete kufanya ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali uturo ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali chosi ujenzi na na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi mpanda kabagwe ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi mpanda mwamkulu ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro morogoro vijijini msufini ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali matebete ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali makangarawe ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro kilombero idete ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro morogoro mbalangwe ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali isenyela ujenzi na kufanya na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
kilimanjaro mwanga kirya ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro mvomero mgongola ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mwanza kwimba kimiza ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi mpanda kabage ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali herman ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
katavi nsimbo usense ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
ruvuma songea muhukuru ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya busekelo mbaka ujenzi na kufanya ukarabati wa na
mkoa wilaya jina la skimu eneo linalofaa kwa umwagiliaji ha kazi zitakazofanyika miundombinu ya umwagiliaji 
tabora nzega idudumo ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
manyara hanang endagaw ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
mbeya mbarali gonakuvagogolo ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
morogoro morogoro kiroka ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji 
iringa mafinga mtula ujenzi na kufanya ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji jumla kiambatisho na
 skimu na mabwawa ya umwagiliaji yaliyopangwa kufanyiwa upembuzi yakinifu na usanifu na
mkoa wilaya jina la skimu eneo litakalofanyiwa usanifu ha kazi zitakazofanyika 
katavi mpimbwe mwamapuli kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina skimu 
iringa kilolo nyanzwa kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
mbeya mbarali ukwavila kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
rukwa kalambo legeza mwendo kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
songwe momba naming ongo kufanya usanifu wa kina wa skimu 
dodoma bahi skimu za bonde la bahi kufanya usanifu wa kina wa skimu sita za bonde la bahi 
kagera kyerwa karagwe skimu ya gereza la kitengule kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina skimu 
mwanza sengerema butonga nyamazuko kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina skimu 
mwanza sengerema igaka bundala kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa na
mkoa wilaya jina la skimu eneo litakalofanyiwa usanifu ha kazi zitakazofanyika bwawa na skimu 
iringa kilolo mgambalenga kufanya usanifu wa kina wa mindombinu ya umwagiliaji shambani 
dodoma mpwapwa mlembule kufanya usanifu wa kina skimu 
dodoma kondoa kisese kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
pwani rufiji ngorongo mashariki na magharibi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
kigoma kasulu asante nyerere kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
tabora igunga bwawa la mwamapuli kufanya usanifu wa kina wa bwawa 
geita nyang wale nyamgogwa kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina skimu 
singida iramba tyeme masagi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
mwanza geita sengerema geita ibanda kukamilisha usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
kigoma kasulu kilimo kwanza kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu na
mkoa wilaya jina la skimu eneo litakalofanyiwa usanifu ha kazi zitakazofanyika 
kagera biharamulo mwiruzi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu 
arusha arumeru skimu za mto themi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
morogoro kilosa rudewa kufanya usanifu wa kina wa mindombinu ya umwagiliaji shambani 
tabora nzega nata kufanya upembuzi yakinifu na usanifu 
iringa iringa mangalali kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
iringa iringa lipuli kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
dodoma mpwapwa kizi kufanya usanifu wa kina wa skimu 
kigoma kakonko muhwazi kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
geita chato masasi kufanya usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
kigoma kakonko ruhuru kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
manyara mbulu dirim kufanya usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
kigoma kakonko ruhwiti kufanya usanifu na
mkoa wilaya jina la skimu eneo litakalofanyiwa usanifu ha kazi zitakazofanyika wa mindombinu ya umwagiliaji 
kigoma kakonko katengera kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
kigoma kakonko mgunzu kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
kigoma kakonko kanyonza kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
morogoro mpwapwa chitemo kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa bwawa na skimu 
kigoma kakonko lukoyoyo kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
kigoma kakonko chulanzo kufanya usanifu wa mindombinu ya umwagiliaji 
njombe njombe itipingi kufanya usanifu wa kina skimu 
mtwara nanyamba arusha chini kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
songwe momba kasinde kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu 
geita bukombe nampangwe kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa skimu jumla kiambatisho na
mikakati ya kuongeza uzalishaji wa sukari katika viwanda vilivyopo nchini na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa 
kilombero sugar co
ltd i upanuzi wa kiwanda unatarajiwa kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani za sasa hadi tani ifikapo 
ii ongezeko hili ni la tani sawa na asilimia 
 ya kiasi kinachozalishwa sasa na kiwanda hiki
iii uzalishaji wa miwa ya wakulima wadogo utaongezeka kutoka tani hadi tani i mchakato wa kupata wakandarasi wa kujenga kiwanda umekamilika
ii uhamasishaji kwa wakulima watakaopeleka miwa katika kiwanda kipya umefanyika
iii ajira za maafisa ugani watakaohudumia meneo mapya ya wakulima watakaolima kwa ajili ya kiwanda kipya umekamilika iv ujenzi wa msingi wa kiwanda foundation umeanza v kitalu cha mbegu kwa ajili ya wakulima wapya kimetayarishwa na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa iv uzalishaji wa umeme utaongezeka kutoka megawati 
 za sasa hadi kufikia megawatt kagera sugar ltd i upanuzi wa shamba unaotarajiwa kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka tani za sasa hadi tani za sukari ifikapo 
ii ongezeko hili ni la tani sawa na asilimia 
 ya kiasi kinachozalishwa sasa na kiwanda hiki
iii eneo lenye ukubwa wa hekta linatarajiwa kulimwa na kupandwa miwa i jumla ya hekta zimelimwa kati ya lengo la kulima hekta katika shamba jipya la kitengule na hekta zimepandwa ii katika eneo lililolimwa jumla ya hekta zimepandwa miwa
iii ujenzi wa mill zero umekamilika iv ujenzi wa mtambo wa kufua umeme umekamilika kwa zaidi ya asilimia 
v daraja la kuunganisha shamba la kitengule na kangundu kilipo kiwanda kwa sasa limekamiika na kuzinduliwa na waziri wa uchukuzi na mawasiliano mh
prof
makame mbarawa na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa iv ujenzi wa mill zero v kujenga boiler itakalokuwa na uwezeo wa kuzalisha steam kwa uzalishaji wa umeme wa megawati 
mtibwa sugar estates ltd i uzalishaji wa sukari kuongeza kutoka tani za sasa hadi kufikia wastani wa tani ifikapo mwaka 
ii ujengaji wa mabwawa ya kuhifadhi maji ya umwagiliaji ya ukubwa wa lita millioni iii ulimaji wa shamba la hekta katika eneo la dakawa iv kuboresha ufanisi wa kiwanda i ujenzi wa bwawa la ukubwa wa lita millioni umekamilika ii ulimaji na upandaji wa hekta kati ya hekta katika shamba la dakawa umekamilika iii ufanisi wa kiwanda umefikia uwezo wa kusaga tani za miwa kwa saa
 na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa kusaga tani za miwa kwa saa ifikapo mwaka v kuongeza uzalishaji umeme kutoka megawati kufikia megawati ifikapo mwaka 
tpc ltd i kutokana na changamoto ya ardhi kiwanda cha tpc kitaongeza uzalishaji kwa kiwango kidogo kupitia eneo la shamba la kahe na mikakati ya kuongeza tija katika mashamba yaliyopo
ii ogezeko la uzalishaji i hatua za kuboresha hali ya udongo katika eneo la hekta za shamba la kahe ili kuweza kupanda miwa zinaendelea
 na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa kutoka tani za sasa hadi tani mwaka 
ongezeko hili lin manyara sugar co
ltd i kufikia uchakataji wa miwa wa tani kwa siku ifikapo baada ya kufanya mabadiliko ya mfumo wa uchakataji kutoka mfumo wa open pan kwenda steam boiling
ii mfumo wa steam boiling utaongeza ufanisi na kupunguza kupotea kwa sukari kwenye maganda ya mifumo yote miwili ya open pan na steam boiling inatumika na jumla ya tani hadi huchakatwa kwa siku
 na
jina la kiwanda mipango ya upanuzi hatua iliyofikiwa miwa baggase na molasses na hivyo kuongeza uzalishaji wa sukari kutoka wastani wa tani za sasa hadi tani za sukari ifikapo mwaka kiambatisho na
 mipango na hatua iliyofikiwa katika miradi ya bagamoyo na mkulazi na
mradi mpango wa mradi hatua iliyofikiwa 
kiwanda cha sukari bagamoyo kiwanda cha sukari bagamoyo kinatarajia kuzalisha tani za sukari ifikapo mwaka na baadae kuendelea hadi tani maximum capacity baada ya kujumuisha miwa kutoka kwa wakulima wadogo watakapoanza kulima
a ujenzi na usimikaji wa kiwanda umekamilika kwa zaidi ya asilimia 
inatarajiwa kuanza majaribio ya mtambo mwezi aprili na uzalishaji kamili wa sukari juni 
b ufikishaji wa umeme katika eneo la mradi umekamilika
c hekta zimelimwa na kupandwa na hekta zingine zimekwishaandaliwa kwa ajili ya kupandwa miwa d usimikaji wa mifumo wa umwagiliaji umekamilika
e ujenzi wa mabwawa ya maji ya umwagiliaji yenye ujazo wa lita million 
 na
mradi mpango wa mradi hatua iliyofikiwa umekamilika
mkulazi ii mbigili i mradi wa mkulazi ii uliopo katika shamba la mbigili chini ya kampuni ya mkulazi holding company unatarajia kuzalisha tani za sukari ifikapo mwaka 
ii eneo la mradi lina jumla ya hekta ambazo kati ya hizo hekta ndio zitakazotumika kwa ajili ya kilimo cha miwa
a ujenzi wa msingi kwa ajili ya kusimika kiwanda umefikia asilimia 
b jumla ya hekta za mashamba ya kampuni zimelimwa na zimepandwa miwa
c eneo la wakulima wadogo lenye ukubwa wa hekta limelimwa ambapo hekta zimepandwa miwa
d ujenzi wa bwawa lenye mita za ujazo milioni 
 umekamilika na uchimbaji wa mabwawa matatu kila moja mita za ujazo umekamilika
muhtasari wa hotuba ya waziri wa kilimo hussein moha mmed bashe mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo kwa mwaka 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa leo na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya viwanda biashara kilimo na mifugo ninaomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa likubali kupokea kujadili na kupitisha taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka wa fedha pamoja na makadirio ya mapato na matumizi ya wizara na taasisi zake kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee kabisa ninamshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kutuwezesha kufikia siku ya leo tukiwa wazima wa afya na kwa kuendelea kuijalia nchi yetu am ani na mshikamano na kujadili bajeti hii inayolenga kusukuma mbele kasi ya maendeleo ya sekta ya kilimo na wakulima kwa ujumla wao
mheshimiwa spika ninapenda kutumia fursa hii kwa heshima na unyenyekevu mkubwa kumshukuru kwa dhati mheshimiwa dkt
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa ku endelea kuniamini kusimamia shughuli za kilimo nchini
ninamuahidi mheshimiwa rais na watanzania kuwa nita tekeleza majukumu yangu kwa weledi uaminifu na ubunifu mkubwa ili kuhakikisha nchi yetu nakuwa na uhakika wa chakula kulisha we ngine kibiashara lakini pia wakulima wanapata kipato cha kutosha ili kupunguza umaskini
mheshimiwa spika ninamshukuru sana mheshimiwa rais kwa kuanza utekelezaji wa mageuzi kwenye sekta ya kilimo kwa kuwekeza kat ika miradi ya muda mrefu na maeneo ya msingi ya kutatua changamoto za kilimo kuanzia shambani hadi sokoni na kuitekeleza dhana na falsafa ya msingi kabisa kwenye kilimo kuwa kilimo ni uwekezaji wa muda mref u
ni dhahiri kuwa chini ya uongozi wa serikali ya awamu ya sita kumekuwepo msukumo wa kipekee katika kuendeleza sekta ya kilimo
watanza nia wa nashuhudia sasa kasi kubwa ya uwekezaji mkubwa wa serikali kwenye rasilimali fedha na watu pamoja na uhamasishaji wa sekta binafsi kuwekeza na kukifanya kilimo kuanza kutoa ajira zenye staha kwa vijana na wanawake ikiwa ni pam oja na hatua ya kuongeza kwa kiasi kikubwa bajeti ya wizara ya kilimo kuanzi mwaka wa fedha na kujenga msingi imara wa utekelezaji wa mipango ya kilimo yenye kutazama tanzania ifikapo mwaka 
ninamuahidi tena mheshimiwa rais bunge lako tukufu na watanzania kwa ujumla kuwa wizara itaendelea kubuni na kutekeleza mikakati mbalimbali ili kuhakikisha sekta ya kilimo inafikia ukuaji wa asilimia ifikapo mwaka na kujeng msingi imara wa kulinda uchumi wetu kuelek ea waka 
mheshimiwa spika kwa kipekee ninapenda kumshukuru na kumpongeza mheshimiwa rais kwa ushiriki wake na kuwa mstari wa mbele katika duru za majadiliano ya masuala ya kilimo kimataifa na kuifanya nchi yetu ku shinda kuwa mwenyeji wa jukwaa la mifumo ya chakula barani afrika africa food system forum litakalofanyika tarehe hadi septemba jijini dar es salaam na kuzifanya taasisi za kimataifa na wadau wa maendeleo kama vile benki ya dunia fdb usaid ifad fao agra na wadau wengine kuanza uwekezaji na tanzania kurudishwa kwenye mp ango wa feed the future
ninamshukuru sana mheshimiwa rais
mheshimiwa spika tanzania kuwa mwenyeji wa jukwaa hili ni fursa ubwa kwa nchi yetu kuvuti uwekezaji katika nyanja mbalimbali ikiwemo sekta ya kilimo na biashara
nitoe wito kwa wadau wote wa sekta ya kilimo hususan sekta binafsi kushiriki kikamilifu katika jukwaa hilo amba lo litaleta pamoja zaidi ya washiriki kutoka nchi mbalimbali duni ani
mhesh imiwa spika pia ninapenda kum shukuru mheshimiwa dkt
philip is dor mpango makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ambaye amek uwa akisisitiza na kutoa maelekezo kuhusu umuhimu wa kilimo endelevu na kinachozingatia hifadhi ya mazingira na kinacho himili mabadiliko ya tabianchi na kuwa muu mini mkubwa wa masuala ya utafiti na yeye mweny ewe kuwa mkulima
maelekezo hayo yamezing atiwa katika mipango na utekelezaji wa majukumu ya wizara
mheshimiwa spika ninapenda pia kutumia fursa hii kump ongeza wazi ri mkuu mhe
kassim majaliwa majaliwa mb
kwa hotuba yake nzuri aliyoitoa hapa bungeni
hotuba hiyo imegusa maeneo mengi ya sekta ya kil imo
mhe
waziri mkuu amekuwa mstari wa mbele kuhamasisha kilimo cha umwagiliaji maendeleo ya vyama vya ushiri ka pamo ja na upatikanaji wa masoko ya mazao ya ilimo hususan mazao ya kimkakati ya mkonge chikichi alizeti zabibu ngano miwa korosho kahawa chai pamba na tumbaku
pia ninamshukuru na yeye mwenyewe kuwa mkulima na mbanguaji wa korosho
mheshimiw spika ninapenda kukupongeza wewe binafsi na naibu spika mheshimiwa muss azan zungu mb
pamoja na wenyeviti bunge kwa jinsi mnavyoliongoza bunge letu tukufu kwa umahiri mkubwa
uongozi wenu mahiri umewezesha utekelezaji wa mipango mbali mbali ya ma endeleo ikiwemo sekta ya kilimo
aidha nitumie nafasi hii kuwapongeza wabunge wote wa umahiri wao mkubwa ka tika kuchangia mijadala inayoendelea katika bunge hili la la bajeti
mheshimiw spika kipekee na kwa dhati ninapenda nikushu kuru wewe binafsi kwa kuunda kamati moja inayosimamia viwanda bi asha ra kilimo na mifugo
hatua hii inajenga msingi imara wa sekta za uzalisha ji na biashara katika kusimami kwa pamoja kupanga kutekeleza na kuratibu na hivyo kuongeza tija na thamani ya mazao ya wakulim wa nchi hii
mheshimiwa spika kipekee ninamshuk uru mheshimiwa anthony peter mavunde naibu waziri wa kilimo na mbunge wa jimbo la dodoma mjini kwa ushirikiano anaonipatia katika kutekeleza majuku mu ya wizara ya kilimo
pia ninam ponge za bw
gerald geofrey mweli kwa kuteuliwa kuwa katibu mkuu wa wiz ara ya kilimo
vilevile ninampongeza dkt
hussein moha med omar kwa kuteuliwa kuwa naibu katibu mkuu wa wizara ya kilimo
ninawashukuru kwa ushirikia no wanaonipatia ninawashukuru kwa ao kut ambua majukumu wajibu matarajio ya mhe
rais bung lako tukufu watanzania kwa ujumla
aidha ninapenda ku mshukuru bw
andrew wilson massawe katibu mkuu mstaafu kwa ushirikian wake alionipatia wakati akiwa katika utumishi wa umma
mheshimiwa spika nitumie nafasi hii kumpongeza mhe
david mwakiposa kihenzile bung wa mufindi kusini kwa kuchag uliwa kuwa mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya viwanda biashara kil imo na mifugo na mhe
mariam ditopile mzuzuri mbunge wa viti maalum mkoa wa dodoma kwa kuch aguliw kuwa makamu mwe nyekiti wa kamati hiyo
vilevile ninawap onge za wajumbe wote wa kamati ya kudumu ya viwanda biashara kilimo na mifugo na kamati ya kudumu ya bajeti kwa ushauri wao mzuri ambao umeboresha utekelezaji wa mipango na mikakati ya wizara
mheshimiwa spika ninamshukuru waziri wa fe dha na mipango mh eshimiwa dkt
mwigulu lameck nchemba mb
pamoja na timu ya wataalam wa izara ya edha na mipango ikiongozwa na katibu mkuu dk t
natu el maamry mwamba na manaibu katibu wakuu wizara ya fedha na mipango bi
jenifa c
omolo bi
amina k
shaaban na bw
lawrence n
mafuru na kamish na wa bajeti bw
meshack j
anyingisye kwa kutup nafasi kujadiliana na kushauriana kuhusu namna bora ya kutekeleza vipaumbele vya sekta ya kilimo na kuipa kipaumbele katika mpango na ba jeti ya serikali
ninawashukuru sana wani hii ni hatua sahihi kwa maslahi ya nchi yetu na kulinda uchumi wetu
mheshimiwa pika nitumie fursa hii ku mpongeza mhe
abdul yussuf maalim kwa kuchagu liwa kuwa mbunge wa jimbo la amani zanzibar
aidha ninato pole kwa bunge lako tukufu kwa kuondoke wa aliyekuwa mbunge wa jimbo la amani zanzibar mhe
mussa hassan mussa
mwenye zi mungu ailaze roho ya marehemu mahala pema peponi amina
mheshimiwa spika nitumie fursa hii umpongeza mhe
mizengo ayanza pe ter pin da waz iri mkuu mstaafu kwa kuteuliwa uwa mwenyekiti wa baraza la kumshauri rais uhusu masuala ya chakula na kilimo presidential food and agriculture delivery council na mak amu mwenyekiti wa baraza mhe
hailemarian des salegn waziri mkuu mstaafu ethiopia
ninaahidi kuwapa ushirikian katika utekelezaj wa shughuli za sekta ya kilimo
mheshimiwa spika kwa namna ya kipekee ninawashukuru wakul ima wa nchi hii na sekta bina fsi ya kilimo kwa mchango wao mkubwa katika kuhakikisha nchi inaku wa na usalama wa hakul na kuongeza uuza ji wa mazao nje ya nchi kutoka dola za marekani milioni 
 mwaka hadi dola za marekani bilioni 
 kufikia aprili mwaka 
aidha ninawashukuru viongozi na watumi shi wote wa wizara ya kilimo kwa shirikiano wao bidii yao katika kazi
vilevile ninawashukuru wakurugenzi wakuu wa taasisi bodi wakala zilizo chini ya wizara na watumishi wake kwa kazi nzuri na ushirikiano mkubwa wanaoendelea kuutoa
pia ninawas hukuru kwa dhati taasisi za fedha sekt binafsi wabia wa maendel eo na asasi zisizo za kiserikali kwa mchango wao katika kukuza sekta ya kilimo nchini
mheshimiwa spika ninatoa shukrani na pongezi za pekee kwa wananchi wa jimbo langu la nzega mjini kw ushirikiano wanaoendelea kunipa katika kipindi hote cha kuwawak ilisha hapa bungeni
aidha inawapongez kwa juhudi wanazofany katik kujiletea maendeleo yao wen yewe na jimbo letu
ninawashukuru sana watumishi wa halmashauri ya mji wa nzega inayoongozw na mwenyekiti wa halmashauri bi
belbara kasin di makono na mkurugenzi bw
shomary salim mndolwa viongozi na madiwa ni wa hama cha map induzi wilaya ya nzega kwa shirikiano wanaoendelea kunipatia hata pale ninapokuwa sipatikani jimboni nikitekeleza majuk umu yangu ya kuwah udumia wakulima na watanzania kwa ujumla
viongozi hawa ameendelea kuwahudumia wananchi sh ughuli za maendeleo hazijasimama
ninawaahidi kuendelea uwatumiki kwa uaminifu kwa maendeleo ya jimbo etu la nzega mjini
 hali ya upatika naji wa chakula 
mheshimiwa spik a taifa letu limet oka kufanya sens ya watu na mak azi na ta kwimu zinaonesha ku wa idadi ya watanzani ni milioni 
kati ya hao asilimia 
 sawa na zaidi ya watanzania milioni maisha yao ya kil siku yanategemea sekt ya kilimo moja kwa moja na wa tanzania wote milioni 
 wanahit aji chakula
mheshimiwa spika kutokana na matokeo ya sensa ya kilimo ya mwaka takwimu zinaonesha kuwa tanzania bara ina jumla ya kaya 
kati ya hizo kaya zinatege mea kilimo moja kwa moja sawa na asilimia 
 ya kaya zote
aidha ifikapo mwaka taifa letu linakadi riwa uwa na watanzania milioni na mwaka watanzania tunakadiriwa kufikia milioni 
vilevile wakati wastan wa umri wa mtanzania ni miaka afrika ni miaka ulaya miaka na asia miaka maana yake tanzania ni taifa la vijana
hii inamaa nisha kuwa taifa letu lina haz ina kubwa ya nguvu kazi kwa ajili ya kuzalisha chakula chetu na zi ada kuuza nje ya nchi
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao ya chakula katika mwaka ni ani milioni 
 ambapo mahitaji ya chakula kwa mwaka ni tani milioni 
kutokana na uzalishaji huo taifa limejitosheleza kwa chakula wa asilimia 
aidha makadirio ya mahitaji ya chakula fikapo mwaka yatakuwa tani milioni na waka yataku wa tani milioni 
hali hii inaleta chang amoto kwa nchi yetu kuwa na mi kakati ya uwekezaji ya muda mrefu kwenye sekta ya kilimo ili kuhakikisha utoshelevu wa chakula kwa miaka hiyo na ziada kwa ajili ya kuuza nje ya nchi
mchango wa kili mo katika uchumi 
mheshimiwa spika sekta ya kilimo kwa mwaka ilikua kwa asil imia 
 ikilinganishwa na ukuaji wa asilimia 
 mwaka 
vilevile sekta ya kilimo imechangia asi limia 
 katika pato la taifa imetoa ajira kwa wananch kwa wastani wa asilimia 
 na kuchangia as ilimia ya mali ghafi za viwa nda na asilimia ya chakula nchini
mheshimiwa spika ninapenda kulitaarifu bunge lako tukufu kwa mba kwa mwenendo wa ukuaji wa idadi ya watu ndani ya nchi na uniani ifikap mwaka nchi yetu itakuwa na idadi ya watu milioni na dunia itakuwa na wa tu bilioni 
katika ipindi hicho uzalishaji wa chakula duniani unakadiriwa kupungua kwa asilimia wakati ma hitaji halisi ya cha kula yanakadiriwa kuongez eka kwa zaidi ya silimia 
mheshimiwa spika kihatarishi namba moja kwa taifa letu itaku wa ni mabadiliko ya tab ianchi ambayo ya nasababisha kupungua kwa uzalishaji wa chakula na hivyo kuha tarisha uimara wa uchum wetu na usalama wa taifa letu
ili kuwa salam kwenye eneo hili ni lazi ma kuendelea kuw ekeza katika mifumo imara na himilivu ya kil imo in ayotumia teknolojia za mwagiliaji za kisasa uwezo wa kuhifadhi mbegu zetu za asili ili kuwa msingi imara wa kufan ya utafiti kupat teknolojia bora za uzalishaji wa mbegu ili kujihakikishia usalama wa chak ula na uli nzi wa uchumi wetu
mheshimiwa spika taifa lolote ambalo liko huru lenye kulinda heshima na utu wa watu wake ni lile ambalo linajitosheleza kwa chakula na uchumi imara
ili uwe na uhakika wa chakula ni lazima kuimarisha uza lishaji tija na ku wa na umiliki wa mbegu zetu kwani atakaye tawala du nia ii ni ule ambaye ana umiliki wa mbegu bora na utoshelevu wa chakula
mheshimiwa spika tathmini ya kina ya hali ya chakula na lishe imeb aini kuwa na upungufu wa uzalishaji katika baad hi ya maeneo atika msimu wa uliotokana na athari za mabadiliko ya tabianchi na hivyo ku sababisha kupanda bei kwa baadhi ya mazao chakula
ili kukabiliana na hali hiyo wizara kupitia nfra ilichukua hatua za kusambaz chakula wastani wa tani 
 za mahin di na kuuzwa wa be ya chini ya soko kati ya shilingi hadi wa kilo ikilinganishwa bei ya soko ya shilingi hadi lengo likiwa ni kumlinda mlaji na kudhibiti mfumuko wa bei
mheshimiwa spika ili kukabiliana na upung ufu wa chakula serikali inaende lea kuongeza uwezo wake wa kuhifadhi chakula kut oka tani za sasa hadi tani 
aidha kwa sasa seri kali imeanza shughuli ya upembuzi yakinifu kwa ajili ya kujenga miund ombinu ya uhifadhi itakayoongeza uwezo wa kuhifa dhi kufikia tani ifikapo mwaka 
lengo ni kuhakikisha kuwa taifa letu li nauwezo wa kuhifadhi chakula cha kutumia miezi sita pindi inapotokea jan ga ili kulinda uchumi wetu hes hima yetu utu wetu na uhuru wetu
maelezo ya kina yanapatik ana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
utekelezaji wa mal engo ya mpango na bajeti kwa mwaka maeneo ya kipa umbele katika bajeti ya mwaka 
mheshimiwa spika utakumbuka wewe na bunge lako tukufu tarehe mei mw aka nilisim ama hapa kuomba idhini ya kupitishiwa bajeti ya shilingi bilioni na bunge lako likaidhinisha ili kute keleza mpango wa mwaka 
katika mpango huo tulikuwa na maeneo ya vipau mbel vya kimkakati strategic priorities
mheshimiwa spika mpango wa mwaka na unaokuja wa mwaka msingi wake kuu ni dira ya maendeleo ya taifa mwaka mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano awamu ya tatu ilani ya chama cha map induzi kwa ajili ya uchaguzi mkuu mwaka hotuba ya mhe
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzan ia aliyoitoa bungeni tarehe prili programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii mwa ka na mpango wa kuimarisha sekta ya kilim agenda 
mheshimiwa spika leo nipo mbel yako kutoa taar ifa juu ya utekelezaji wa kile ambacho tuliahidi mbele ya bunge lako tukufu
maeneo hayo ni i kuimarisha utafi ti ii kutoa ruzuku ya mbegu za alizeti ngano na miche ya chikichi iii kuimarisha upatikanaji wa pe mbejeo za kilimo iv kuimarisha na kutoa huduma ya upima ji wa afya ya udongo v kuendel eza kilimo ch umwagiliaji kwa kujenga miundombin ya umwagiliaji vi kuimaris ha uduma za ugani na kuha masisha kilimo cha ukanda kutokana na ikol ojia za ki limo vii kuimarisha upatik anaji wa masoko ya mazao ya kilimo viii kuima risha mifum ya upatikanaji wa mitaji ikiwa ni amoja na kuanzi sha mfuko wa maendel eo ya kilimo ix kuimarisha mi undombinu ya uhifadhi wa mazao ya kilimo x kuhamasish na kuanzisha ilimo cha mashamba makubwa ya pamoja xi kuanza kutoa ruzuku ya mbolea mwaka xii kuimarisha kili mo anga na xiii kuimaris ha maendeleo ya ushirika
mheshimiwa spika ninapenda kulitaarifu bun ge lako tukufu kuwa tumetekeleza mi kakati na miradi yote tuliyoahidi ndani ya bunge lako kama nitakav yotoa maelezo huko mbele
 makusa nyo ya ma duhuli fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilikadiria kukusan ya apato ya shilingi 
 kupitia fungu kutokana na vyanzo mbalimbali
hadi kufikia aprili wiza ra ime kusanya shil ingi 
 sawa na asilimia ya maka dirio
inatar ajiwa ku wa alengo yaliyowekwa yatafikiwa ifikapo mwish wa waka wa fedha 
 fungu 
mheshi miwa spika katika mwak wizara ilikadiria kuk usanya apato ya shilingi 
 kupitia fungu kutokan na vyanzo mbalimbali
hadi kufikia aprili wizara ime kusanya shil ingi 
 sawa na asilimia 
 ya maka dirio
ukusanyaji huo mdogo umechangiwa na kutokuwepo kwa ofisi za umwagiliaji za wilaya kutokus ajili skimu za umwagiliaji na akulima uelewa dogo wa wakulima kuhusu umuhi mu wa ada ya huduma za umwagiliaji ukosefu wa mfumo wa kiele ktroniki wa maku sanyo na ukose fu wa wahandisi wa umwagiliaji wa wilaya ambao dio wenye jukumu la msing la ukusanya ji wa maduhuli hayo
mheshi miwa spika katika kukab iliana changamoto hiyo wizara imefungua of isi za wilaya za umwagiliaji na kuajiri wataalam ambao hivi sasa wamepangwa atika wilaya kwa ajili ya kutek eleza majuku mu yao
vilevile tarehe machi mhe
dkt
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alizindua na kugawa magari kwa ajili ya usimamizi na ufuatiliaji wa shughu li za umwagiliaji ikiwemo ukusanyaji wa maduhu li
 fedh zilizoidhinishwa kwa mafungu yote na 
mheshimiwa spika katika mwaka wiz ara ya kilimo ilitengewa jumla ya shilingi kupitia fungu fungu na fungu 
kati ya bajeti hiyo shilingi ni kwa aj ili ya utekelez aji wa miradi ya maendeleo na shilin gi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida
 fedha zilizotolewa 
mheshimiwa spika hadi kufikia aprili sh ilingi 
 sawa na asili mia 
 ya fedha zilizoid hinishwa zi metole wa
kati ya fe dha hizo shilingi 
 ni kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo na shilingi 
 ni kwa ya matumizi ya kawaida
fedha za maendeleo zilizotolewa zimetumika kutekeleza miradi mbalimbali ikiwemo ujenzi wa miundombinu ya umw agiliaji na uhifadhi kuimarisha utaf iti na uzalishaji wa mbegu bora kuanzisha ma shamba makubwa ya pamoja na kugharamia ruzuku ya mbolea
mheshimiwa spika bajeti ya maendeleo kwa ajili ya kuimarisha kilimo cha umwagiliaji ilikuwa ni shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuendeleza miradi ya umwagiliaji kwenye eneo lenye ukubwa wa ekta ili kuongeza mtandao wetu wa umwagiliaji kutoka hekta 
 hadi kufik ia hekta 
mheshimiwa spika ninapenda kulitaarifu bunge lako tukufu kuwa hadi kufikia aprili miradi kati ya sawa na asilimia ya miradi ya ujenzi na ukarabati wa skimu za umwagiliaji kwenye eneo lenye ukubwa hekta yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imeanza kutekelezwa ambap jumla ya wakandarasi wanaend elea na ute kelezaji katika mikoa kwenye wilaya halm ashauri na majimbo 
vilevile shilingi bilioni 
 zimeshalipwa na fedha zingine zinaendelea kulipwa kulingana na wakandarasi watakavyoendelea kuwas ilisha hati za madai interi certificat es
miradi yote inatarajiwa kukamilika kat ika kipindi cha miezi hadi 
kadhalika utekelezaji wa miradi hiyo umezalisha ajira za moja kwa moja za kudumu na za muda mfupi
 utekelezaji maeneo ya kipaum bele kw mwaka 
 kuimarisha utafiti 
mheshimiwa spika katika mwaka bunge lako tukufu liliid hinisha shilingi bilioni 
 ili kutekeleza maeneo ya msingi katika utafiti kama ifuatavyo i
kuongez uzalishaji wa mb egu za awali za maz ao ya kimkakati kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
ii
kujenga miundombinu ya umwagilia ji katika eneo la ekari kwenye vituo vya ut afiti wa kili mo
iii
kujenga kukar abati kununua vifaa na vitendanis hi vya maabara tatu za utafiti
iv
kujenga ghal tano katika vituo vitano vya utafiti zenye uwezo wa kuhifadhi jumla ya tani za mbegu
kujeng uzio katika kituo cha tari uyole kwa ajili ya kuzuia uvamizi wa maeneo ya utafiti
vi
kuanza kukusanya na kusafisha mbegu za asili
mhesh imiw spik a ninapenda kulitaarifu unge lako tukufu kuwa hadi kufikia aprili wizara mezalis ha mbegu za awali tani 
 sawa na asilimia ya lengo na uzalishaji unaendelea
mbegu hizo zina uwezo wa kuzalisha tani za begu zilizothibit ishwa ifikapo mwak kwa jili ya kusambazwa kwa waku lima
vilevile mkandarasi kwa ajili ya kuchimba visim kwenye vituo mabw awa manne kwenye vituo vinne kujenga matenki kwenye vituo na kununua na kusimika vifaa vya mwag iliaji yupo kwenye eneo la mradi site na ameanza kazi
kazi hiyo itakamilika mwaka na inakadi riwa kuzalisha ajira na itaongez uzalishaji wa mbegu za awali kutoka tani 
 mwaka hadi tani zenye uwezo wa kuzalisha mbe gu zilizothibit ishwa tani ifikap mwaka 
mheshim iwa spika hadi kufikia aprili ukarabati wa maabara ya tari tengeru umekamilika ukarabati wa maabara za tari mlingano na tari mikocheni unaendelea ujenzi wa maabara ya tari mlingano kwa ajili ya uzalishaji wa miche kwa njia chupa tissue cultur e umefikia asilimia na vifaa na vitendanishi vya maabara za tari mlingano ukiriguru na mikoc heni vimenunuliw a
vilevile ujenzi wa ghala tano zenye vyum ba vya ubarid katika vituo vya tari hombo lo tumbi naliendele selian na dakawa umefikia asilimia 
pia ujenzi wa uzio katika eneo la kituo cha tari uyole leny ekari unaendelea
mheshi miwa spik a hadi kufikia aprili tari imekusanya aina za mbegu za as ili za mpunga na mboga mboga
kati ya izo ain zimeanza kusa fishwa na kuzalishwa kwa jili ya kuwafi kia wakulima na kuhifad hi
maelezo ya kin yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
 kuimarisha kilimo cha umw agiliaji 
mheshimiwa spika katika mw aka bunge lako tukufu liliidhini sha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza aeneo ya kipaumbele ya umwagil iaji kama ifuatavyo i
kujenga skimu mpya zenye juml ya hekta ii
kujenga mabwawa ya kuvunia maji ya mvua kwa ajili ya umwagiliaji yenye jumla ya mita ujazo iii
kukarabati na ku kamilisha skimu zenye jumla ya hek ta iv
kufanya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina katika mabonde kimkakati yenye jumla ya hekta na skimu zenye jumla ya hekta v
kununua agari kwa aj ili ya kusimamia kazi za ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji katika ofisi za umwagilia ji za mikoa na wilaya vi
kununua mitambo kwa ajili ya ujenz na karabati wa miundombinu ya umwagilia ji na vii
kufungua ofisi za umwagil iaji za wilaya na kuajir wahan disi na wa taalam mbalimbali wa kilimo 
mheshimiwa spika ninaomba ku litaarifu bu nge lak tukufu kuwa hadi kufikia aprili mikataba yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa mwaka imesainiwa kwa aji li ya ujenzi wa miu ndom binu ya mwa giliaji katika mi radi sawa na asilimia ya lengo la kujenga na kukarabati miradi 
kati ya miradi hiyo miradi ni ya ujenzi wa skimu mpya sawa na asilimia ya lengo la ujenzi wa skimu mpya miradi ni ya ukarabati wa skimu sawa na asilimia 
 ya lengo la uk arabati wa skimu na iradi ni ya ujenzi wa mabwawa sawa na asilimia 
 ya le ngo la ujenzi wa mabwawa
utekelezaji wa miradi hiyo utafan yika kwa kipindi cha miezi hadi kwa mujibu wa mikataba
mheshimiwa spika kukamilika kwa ujenzi miund ombin ya umwagil iaji iliyopangw kutaongeza eneo la umwagiliaji kw hekta na ivyo kufanya eneo la umwagiliaji kuwa hekta 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kufikia hekta za umwagiliaji ifikapo mwak kama iliv yoelekez wa na ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka 
aidha utekelezaji hu utatengeneza ajira za kudumu na za muda mfupi
mheshimiwa spika hadi kufikia aprili mikataba yenye thamani ya shilingi bilioni imesa iniwa kwa ajili ya kufan ya upembuzi yakinifu na usanifu wa kina katika mabon de ya kimkakati sawa na asilimia lengo na kazi inaendelea
aidha tume imesaini mikataba yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kufanya upembuzi ya kinifu na usanifu wa kina kati ka miradi sawa na asilimia 
 ya lengo la kufanya upemb uzi yakinifu katika na utekel ezaji wa kazi zilizopangwa katika skimu hiz umeanza
ujenzi wa miund ombinu ya umwagiliaji katika mabonde na skimu hizo utafanyika katika kipindi cha mwaka na 
mheshimiwa spika tume im efungua ofisi za umwagilia ji za wilaya sawa asilimia 
 ya lengo na ku ajiri watumi shi wapya ambao wamepelekwa katika ofisi za umw agiliaji za wilaya kusimamia miradi ya umwagi liaji imenunua magari sawa na asi limia 
 ya lengo kwa ajeti ileile ya thamani ya shilingi bilioni 
 kwa jili ya kuimarisha ofisi za umwagiliaji za wilaya na imenunua mitambo sawa na asilimia ya lengo na magari makubwa heavy trucks kwa bajeti ileile ya thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajil ya ujenzi na ukarabati wa miundom binu ya umwagiliaji
mheshimiwa spika tume imesaini hati ya makubaliano mou na kampuni mbi li kutoka nchi za italia na uhispania kwa ajili ya kuendeleza mradi wa bonde la mto mara na mr adi wa kisegese katika bonde la ki lombero
utaratibu utakaotumik katika kutekeleza miradi hiyo ni engineering procurement construction nd financing epcf
maelezo ya kina yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
 kuimarish upatikanaji pembejeo za kilim mbegu bora 
mhes himiwa spika katika mwaka bunge lako tukufu liliidhinisha shilingi bilioni 
 kutekeleza aeneo ya msingi ya kwa ajili ya kuimarisha upatikanaji wa mbegu bora kama ifuatavyo i
kujen ga miundom binu ya umwagil iaji kwenye en eo le nye ukubwa wa he kta 
 ka tika mashamba ya mb egu ya tengeru mwele arusha na kili mi ii
kuongeza eneo ipya hekta katika mashamba ya msimba kilimi mwele na mbozi kwa ajili ya kuzalisha mbegu bor a iii
kujenga uzio katika mas hamba ya mbegu kwa jili ya kuzuia uvamizi iv
kujenga bwawa lenye mita za jazo katika shamba la arusha na kuchimba visima virefu nane na v
kuwezesha upatikanaji wa mbegu bora za mazao mbalimbali tani kupitia wakala wa mbegu za kilimo asa na sekta binafsi
mheshimiwa spika ninaomba kulit aarifu bu nge lako tukufu kuwa hadi kufikia aprili ujenzi wa miundomb inu ya umwagiliaji katika masham ba matano ya mbe gu yenye ukubw wa ekari umefikia silimi uchimbaji wa visima virefu sita sawa na as ilimia ya lengo la kuchimba visima vinane katika shamba la mbegu la msimba umekamilika mashamba pori yenye ukubwa wa ekari ya kilimi nzega msimba kilosa wele tanga na namtumb o ruvuma yameendelezw a na ujenzi wa uzio wenye urefu wa kilomita kweny shamba la msimba na kilomita katika shamba la kilimi nzega kwa ajili ya kuzuia uvamiz umefika asilimia na mta walia
mhes himiwa spika upatikanaji wa mbeg bora umefikia tani 
 sawa na asilim ia 
 ya lengo la tani 
kati ya kiasi hicho tani 
 zimezalishwa nchin i tani 
 zime ingizwa ku toka nje ya nchi na ta ni 
 ni bakaa ya msimu wa na uz alishaji unaen delea
vilevile wiza ra imeanza kuw apatia ardhi sekta binafsi ya itanzania ndani ya ma shamba ya asa kwa ajili ya uzalishaji wa mbegu bora
jumla kampuni tisa zimepatiwa ardhi yenye ukubwa wa ekari 
 katika mashamba ya mbegu ya mbozi na dabaga
hatu hii imewe zesha uzalishaji mbegu bora tani na kuzalisha ajira 
miche bora 
mheshimi wa spika wizara kupitia taas isi zake halmashauri na sekta binafsi ilipanga kuzalisha jumla ya miche ya mazao mb alimbali na kusambaza kwa wakulima
hadi kufikia aprili miche sawa na as ilimia 
 ya engo imezalish wa na kusam baza kwa wakulima na usam baza ji unaendelea
mbolea 
mheshimiw spika wizara kupitia tfra lipanga kuratibu ingizaji uzalishaji na usambazaji wa tani za mbolea kwa msimu wa kilimo naoishia mwezi juni 
hadi kufikia apr ili upatikanaji wa mbolea umefikia tani ikiwa ni asilimia ya lengo
kiasi hicho kime tokana na ani zilizozalishwa nchi ni tani zilizoagizwa nje ya nchi na tani bakaa ya msim wa mwaka 
hili ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na msimu wa ambapo upatikanaji wa mb olea ulikuwa tani 
viuatilif 
mhesh imiwa pika katika mw aka wizara ilipanga kununua lita kwa ajili ya kudhib iti milipuko visumbufu vya mazao na mimea
hadi kufikia aprili izara kupitia mamlaka ya afya ya mimea na viu atilifu anzania tphpa imenunua lita sawa na asilimia 
 ya lengo
aidha lita na kilo za viuat ilifu zimesambazw katika halmashauri za mi koa na kudhibiti milipuko ya viwavijeshi nzi wa matunda na panya na kuweza kuokoa upotevu wa mazao ya mpunga mahindi mtama na uwele katika eneo hekta za mashamba ya akulima
vilevile wizara imedhibiti milipuko ya ndege waharibifu wa mazao kwelea kwelea katika halmashauri za mikoa mitano ambapo lita za viutailifu zimetumika
mheshimiwa spika wizara imewez esha upatikanaj na usambaz aji wa ekap aki kwa wakulima wa zao la pamba sawa na asilimia 
 ya lengo la ekapaki na ambapo jumla ya wakulima wamenufaika
aidha imewezesh upatik anaji na usambazaji wa vi uatilifu vya koro sho tani 
 sawa na asilimia ya lengo la kusambaza tani za salfa ya unga na lita 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la lita za viu atilifu vya maji ambapo wakulima wamenufaika
pia wi zara ime wezes ha upatikanaji wa viuatilif vya tumba ku lita 
 y amaotea na deltameth rine paki ti za im idacloprid wg ambapo jumla ya wakulima wamenufaika
mheshimiwa spika tphpa imeka gua maduka katika ikoa kwa lengo la ku dhibiti bora wa iuatilifu na kutoa mafunzo kuhus matumizi salama na sahihi ya viuat ilifu kwa wadau 
maelezo ya kin yanapati kana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
zana za kilimo 
mhes himiw spika sekta binafsi kwa kushi rikian na taasisi za fe dha na guarantee sche mes imeteng eneza fumo wa wakul ima kukopeshwa zana za kilimo kwa kutumia dhama na ya zana zeny ewe hii imeongeza idadi ya matrekta kufikia matreka 
hivyo hadi kufikia aprili idadi ya atreka makubwa imeongez eka kutok mwa ka had na matrekta madogo kutoka mwak hadi 
maelezo ya kin yanapati kana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
 ruzuku ya mbegu na miche 
mheshimiwa spika wizara ilipanga kut oa mbegu za alizet tani kupitia mpango wa ruzuku
hadi kufikia aprili wizara kupitia sa imesambaza mbe gu bora za alize ti tani kwa wakulima katika halmashauri ili kuongeza zalishaji wa zao la alizeti
vilevile tani za mbeg bora za ngano zimesamb azwa katika wilaya ya makete kwa mpango wa ruzuku
vilevile wiza ra ilipanga kuza lisha na kusamba za mi che ya maza mbalimbali kwa mp ango wa ruzuku
hadi kufikia aprili asa kwa kushirikiana na jkt magereza tari na halm asha uri za miko saba imezal isha na ku sambaza miche ya chikichi inayotosheleza kupandwa katika en eo la hekta 
miche hiyo inatarajiwa kuzalisha tani 
 za mafuta ifikapo mwaka na kuzalisha ajira takribani 
pia tari imezalisha miche ya zabibu na ku samb aza miche kwa akulima katik wilaya nne za mkoa wa dodoma na usambazaj unaendelea
miche hiyo inatosheleza kupandwa ka tika eneo lenye ukubwa wa ekari 
mheshimiwa spika wizara lipanga kusambaza mbegu mi che bora kwa pango ruzuku maz ao kujighar amia ye nyewe kupitia bodi za mazao
hadi kufikia ap rili bodi ya amba tanzani imesambaza mbeg za pamba tani katika wila ya kwenye mikoa inayolima zao la pamba bodi ya kor osho tan zania im esambaza miche bora korosho katika mikoa bodi ya mkong tanz ania imesambaza miche ya mkonge katika halmasha uri na bodi ya kahawa tanzania kwa kushirikiana na sekta binafsi imezalisha na kusambaza miche ora ya kahawa sawa na asilima 
 ya lengo la kuza lisha miche na uzalishaji wa miche unaendelea ili kufikia lengo hilo
 ruzuku ya mbolea 
mhesh imiwa sp ika wizara ilipanga kutoa ruzuku ya mbolea kwa wakulima wote kwa mazao yote nchini kusaji li wakul ima
had kufikia apr ili tani za mbolea ya ruzuku zime sambazwa
takwimu zinaonesha kuwa matumi zi ya mbolea yame ongezeka kutoka tani mwaka hadi ani mwa ka na matar ajio ni kufi kia tani ifikapo juni 
kadhalika timu yetu ya ta thmini inafuatilia usambazaji wa mbol ea ya ruzuku na matumizi yake
mhesh imiwa spika hadi kufikia aprili jumla ya wakulima wamesajiliwa ambapo wakulima wamenufaika na mpango wa ruzuk ya mbolea kwenye mikoa 
aidha kwa mara ya kwanza katika histor ia ya nchi yetu tumewatambu wakulima wanao nufai ka na mbolea ya ruz uku kwa majina ao kamili mahali wa lipo aina ya mazao ukubwa wa mashamba yao na maeneo anayofa nyia shugh uli za kilimo
lengo ni kusajili wakulima wasiopungua na zoezi hili la kusajili na kutoa adi litakamilika mw aka na ku unganisha kanzi data hii na satellite taarifa za afya ya udongo kwa kila mkulima na huduma za ugani ili taifa etu kuwa na hakika wa takwimu taarifa za waku lima
mheshi miwa spika pia waingizaji wakubwa wa mbole mawakala wadog na wazalishaji watatu ndan ya nchi wamesajiliwa atika mfumo wa ruzuku ya mbole ili kuhakikisha usamba zaji wa mbolea nafanikiwa
maelezo ya kina anapat ikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
 kuimarisha huduma za ugani mafunzo na vyuo na vituo vya mafunz ya kilimo 
mheshimiwa spika katika mwaka bunge lako tukufu liliidhi nisha shilingi bilioni kwa ajili ya kuimarisha huduma za ugani mafunzo vyuo na vituo vya afunzo kama ifuatavyo i
kufunga gps kwenye pikipiki za maafisa ugani na kuweka mfum wa usimamizi wa huduma za ugani ii
kusambaza vitendea kazi vya kupimia afya ya udongo kwa maafisa ugan wa halm ashauri vis hikwambi visanduk vya ugani extensio kits katika halmasha uri iii
kuanzis ha ki tuo cha huduma za mawasiliano ya ki limo call centre kwa ajili ya kurahisisha utoaji wa us hauri wa kitaalam na taarifa za maso ko kwa wada wa kilimo iv
kudahili wanafunzi katika ngazi ya astashahada na stashahada na v
kukarabati wa miundombinu ya vyuo vya mafunzo ya kilimo uyole katrin inyala ukiriguru igurusi mtwara mlingano horti tengeru na vi tuo vya mafunzo kwa wak ulima vy bihawana ichenga na mkindo
mheshimiw spika ninaomba kulitaarifu bunge lako tukufu kuwa hadi kufikia aprili pikipiki sawa na asilimia 
 ya lengo la kusambaza pikipiki zimesambazwa katika mikoa ili kuwa wezesha maafisa ugani kutoa huduma kwa wakulima kwa ufanisi kituo cha ufuatiliaji control center wa matumizi ya pikipiki za maafisa ugani kimenz ishwa na gps zime fungwa kwen ye pikipiki za maafisa ugani katika miko ya dodoma mwan za morogoro na iringa na oezi lin aendelea
aidha kituo cha huduma kwa wateja kilimo call cent re kimeanzishwa
mheshimiwa spika wizara atika mwaka imedahili wanafunzi sawa na asilimia ya lengo la kudahili anafunzi katika vyuo vya mafunz ya kil imo vya umma ngazi ya astashahada na stashahad katika fani za kilimo
vilevile vyuo binafsi ambavyo vinatumia mitaala ya wizara katika kutoa ma funzo ya kili mo vimedahi li jumla ya wanafunzi 
kadhali ka ukarabati mi undombinu ya majengo katika yuo vya nsi kida tu ilonga tumbi yole ukiriguru mubondo na katr in unaendelea
aidha ukarabat wa kituo cha mafunzo ya kilimo kwa wakulima ihawana umekami lika na kuzalisha ajira za vijana
vilevil e wizara imenunua kusambaza samani katika vituo vitano vya rasilimal za kilimo vya ata warcs katika mikoa ya dod oma singida na simiyu
vilevile wizara imesambaza ma trekta madogo po wertiller katika warc za mikoa tisa 
vilevile wizar imenunua vishikwam bi kompyuta na printer 
maelezo ya kina yanapatik ana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
 kuima risha upatika naji wa masoko ya maza ya kilimo 
mhes himiwa spika katika mwaka wizara ilipanga kuimarisha upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi kuhamasisha uweka ji chapa branding kwenye bidhaa za kilimo na kuimarisha ma uzo ya mazao na kuendelea na ujenzi wa miundombinu ya kituo ma hiri cha usimamizi wa mazao baada ya kuvun a kuka milisha ujenzi wa maab ara ya kudhibi ti visum bufu vya mazao ibiolojia kuanza ujenzi wa maabara kuu ya kilimo kwa ajili ya kudhibiti ubora wa mazao
mheshimiwa spika ninaomba nilitaarifu bunge lako tukufu kuwa hadi kufikia aprili wizar kwa kushirikiana na wizara za kisekta na sekta inafsi imewezesha kupatikana kwa fursa za masoko mapy ya mazao nje ya chi ikiwemo soko la korosho atika nchi ya marekani ambapo tani 
 za korosho iliyobangul iwa zenye thamani ya dola za marekani milioni 
 zimeuzwa na soko la tumbaku nchini japan
aidha kiwanda cha tumbaku cha tltc kilichokuwa kimefungwa kimepa ta mwe keza ji mpya am baye ni kampuni ya mkwawa leafy tobacco proce ssor li mited mlt l
kam puni hiyo imenunu na kusindika tani za tum baku na imeingia mkataba wa kunu nua tani za tumb aku kutoka kwa wakulima katika simu wa kilimo 
vilevile kampuni hiyo imeanza ujenzi wa kiwanda cha sigara katika mkoa wa morog oro na kitazinduliwa kuwekwa jiwe la msingi na mheshimiwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania julai 
mheshimiwa spik a wizara kwa kush irikiana na sekta binafsi imewezesha wekaji wa chapa kwenye mazao ikiwemo korosho inazobanguliw na parachichi na kuuzwa nje ya nchi ili kuyatambulisha na ku yatofautisha na mazao ya nayozalis hwa nchi nyingi ne
aidha wizara in aende lea na jitihada za uweka ji chapa kwenye mazao mengine yanayosafirishwa nje ya nchi
mheshi miwa spika katika kuimarisha soko la ndani wizara kupitia nfra na cpb imenunua nafak tani 
 za mazao mbalimbali kutoka kwa wakulima
vilevile soko nje limee ndelea kuimarika ambapo hadi kufi kia prili tani mahindi na mchel zenye thamani ya dola za mare kani milioni 
 zimeuzwa nje ya nchi
pia tani za mazao ya mbaazi ufuta na dengu zenye hamani ya dola marekani milioni 
 na parachichi tani zenye tham ani do la za marekani milioni 
 zimeuzwa nje nchi
kadhalika tani za mazao asi lia ya biashara zenye thama ni ya dola za marekani milioni zimeuzwa nje ya nchi
mheshimiwa spika ujenzi wa kituo cha udhibiti wa visumbufu kibaolojia kiba ha umefikia asilimia ujenz wa kituo mahir cha usimamizi wa mazao aada ya kuvuna mtan ana kongwa umefikia wasta ni wa asilimia ujenzi wa maabara kuu ya kilimo iliyopo mtumba dodoma umefikia asilimi sita na ujenzi wa masoko ya kuuzia mb ogambo ga matunda viungo kati ka halmashauri za rungwe bus okelo na ileje kuipitia mradi wa agri connect umekamili ka
mael ezo ya kina yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba ya ngu
 kuimari sha mifumo ya upatikanaji wa mitaji 
mheshim iwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau wa kil imo imeanzi sha mfuko wa maendeleo ya kilimo ambapo amri sehemu kan uni za sheria ya fedha ya mwaka ya kuanzishwa mf uko hu imeidhin ishwa na waziri wa fedha na mipango kwa ajili ya kuchapwa kwenye gazeti la serikali
mfuko huo utachochea ukuaji wa maendeleo ya sekta ya mazao ya kilimo kuf idia bei za azao inapo shuka kutoa ruzuku ya pembejeo za kilimo mbolea mbegu bo ra viuatilifu kuchoche uwekezaji atika shughuli za utafiti wa kilimo na kuwajengea uwezo wakulima wasindikaji maafisa ugani na watafit wa kilimo
mheshimiwa spika katika kuwezesha upatik anaji wa mitaji kwa wakulima benki ya maendeleo ya kilimo imetoa mikopo ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kufanikisha uzalishaji kat ika sekta ya kilimo
aidha mikopo ya shilingi bilioni 
 imetolewa wa vyama vya ushirik vitano na kampuni mbili kwa ajili ya ununuzi wa kahawa katika mikoa ya kagera mara na mbeya kwa msimu wa mwa ka 
pia mikopo ya shilingi bilioni 
 imetolewa kwa vyama vya ushirika vitatu na kampuni moja kwa ajili ya ununuzi wa pamba katika msimu mwa ka 
kadhalika tadb imetoa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ununuz wa mazao mbalimbali
mheshimiwa spika katika mwaka wa fed ha wa benki ya crdb imetoa mikopo ya kilimo yenye thamani ya shilingi bilioni 
kati ya mikopo hi yo shilingi bilioni wamepa tiwa amcos kwa ajili ya shughuli mbalimbali za kil imo mifugo misitu na uvuvi
vilevile benki ya nmb ime toa mikopo katika sekt ya kilimo yenye thamani ya shilingi trilioni 
mfuko wa pembejeo za kilimo 
mheshimiwa spika wiza ra katika mwaka kupitia mfuko pembejeo za kilimo imetoa mikopo nafuu yenye thamani ya shi lingi milioni 
vilevile wi zara kupi tia agit imeanzisha huduma ya soft loan kwa ajili ya vijana na wanawa ke kupata mitaji na kuwaw ezesha kush iriki katika shughuli za kilimo kupitia program ya bbt
kwa kuanzia huduma hi yo imewez esha patikan aji wa mikopo ya sh ilingi milioni 
maelezo ya kina yanap atikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotu ba yangu
 kuimarisha miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo 
mheshi miwa spika katika mwaka bunge lako tu kufu liliidhinisha shili ngi bilioni kwa ajili ya ujenzi wa ghala za kuhif adhi mazao katika ngazi ya kata na kijiji
hadi kufikia aprili ujenz wa ghala katika halmashauri za wilaya za song ea madaba na namtumbo um eanza
mheshimiwa spika vilevile wizara ilipanga kukamilisha ujen zi wa ghala kupitia mradi wa tan ipac kukamilisha ujenzi wa ghala tisa na vihenge kupitia mr adi wa kuongeza uwezo wa kuhifadhi unaotekelezwa na nfra na kukamilisha karabati wa ghala katika ha lmashauri za songea na madaba
mheshimiwa spika hadi kufikia aprili wizara kupitia mradi wa tanipac imeka milisha ujenzi wa ghala kati ya gha la sawa na asilimia 
 ya lengo
aidha ujenzi wa ghala nne zilizobaki za ngusero kiteto endanoga babati ole dodeani pemba na lumecha namtumbo mefikia wastani wa asilimia 
kadhalika utekeleza ji wa mradi wa kuongeza uwezo wa kuhif adhi nafaka umefikia was tani wa asilimia 
maelezo ya kina yanap atikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotu ba yangu
 kuimar isha maendeleo ya ushirik 
mheshimiwa spik a katika mwaka wizara kupitia tume ya mae ndele ya ushirika ilipanga kuendelea kuratibu uanzishwaji wa benki ya maend eleo ya shirika kukagua vyama vya ushirika kuiwezesha coasco kufanya ukaguzi wa vy ama kuratibu na kusim amia uendeshwaj wa minada maso ko na mauzo ya azao ya waku lima ku pitia vyama vya us hirika na kuanzisha mfu mo wa tehama wa usimamizi wa vyama vya ushi rika muvu
mheshimiwa spika hadi kufikia aprili tume ya maendeleo ya ushiri ka imeendelea kuhama sisha uanzishw aji wa benki ya taifa ya ushirika
uhamasishaj huo umewezesha mtaji wa benki hiyo kuongezeka kutok shilingi bilioni 
mwaka hadi shilin gi bilioni 
 aprili 
vilevile tume imekagua vya ma vya upil na vyama vya ushirika vya msingi kati ya vyama 
kadhalik a shirika la ukaguzi na usimamizi wa vy ama vya ushirika coasco imekagua vyama sawa na asilimia ya lengo
mheshimiw spika hadi kufikia aprili tume imeratibu uuzwaji wa tani milion 
 za mazao mbalimb ali zenye thamani shilingi trilioni 
 ikiling anish wa tani 
 zenye thamani ya shilin gi trilioni 
 katika msimu wa 
thaman ya mauzo ya mazao hayo imeon gezeka kwa asilimia 
mheshimiwa spika vyama vya ushirika vimesajiliwa katika mfumo wa usim amizi wa vyama vya ush irika muvu
aidha maafisa teham warajis asaidi zi wa mikoa watendaji wa bodi ya mazao maafisa ushirika mameneja wa vya ma na wahasibu wa vyama wamepatiwa mafun zo kuhusu utum iaji wa fumo huo
vilevile tume imeunganisha mfumo wa uvu kwenye mfumo uunganish wa ser ikali gesb na fumo wa mizani ya kidigit ali ili kudhibiti wizi wa mazao ya wakulima
maelezo ya kina yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
 kuhama sisha kilimo cha mashamba makubwa ya pamoja 
mheshimiwa spika katika mwaka bunge lako tukufu liliidhinisha shilin gi bilioni kwa ajili kuainisha kutenga kupima na kulinda ardhi ya kilimo kwa lengo la kuwa na benki ya ardhi kwa aj ili ya uw ekezaji wa mashamba akubwa ya pamoja yatak ayoje ngew miundombi nu muhimu
mheshimiwa spika ninao mba kulitaarifu bunge lako tukufu kuwa hadi ku fikia aprili jumla ya ekari 
 za mashamba makubwa ya pamoja katika mikoa ya kigom a mbeya njombe dodoma na kagera zimepimwa kwa ajili ya kuyap atia hati miliki
mashamba hayo yatatum ika kwa ajil ya utekelezaji wa programu ya jeng kesho il iyo bora bbt
mpango wa mashamba makubwa pamoja block fa rms ulizinduliwa na mhesh imiwa dkt
samia sulu hu hassan rais wa jamhur ya muungano wa anzania tarehe machi katika shamba la chinangali lilipo mkoa wa dodoma
 ushir iki wa vijana kat ika sekta ya kili mo 
mheshimiwa spika wizar katika mwaka ilipanga kuongeza ajira za vijana na wana wake kwenye sekta ya kilimo ifika po mwaka kwa kuanzisha programu mbalimbali ikiwemo programu ya vij ana ya jenga kesho iliyo bora bbt
mhesh imiwa spika ninapenda kulita arifu bunge lako tukufu kuwa wizara inatekeleza pr ogramu ya miaka minane ya je nga kesho iliyo bora yenye lengo la kuongeza ushiriki wa vijana na wanawake katika kilimo kwa kuwapatia mafunzo ya kilimo biashara kuwaha kikishia upatikanaji wa ar dhi mitaji na masoko
aid ha programu hiyo inatekelezwa kw kushirikiana na was hirika wa aendeleo na sekt binafsi
mheshimiwa spika katika kuhakikisha ushiriki wa vijana na wanawake kwenye ilimo wizara kup itia tovuti ilitangaza vijana na wanawake wajito keze kuomba kujiun ga na mafunzo ya kilimo biashara yata kayotolewa katika vituo ata mizi
kupitia tangazo hilo vijana waliom ba kati ya hao wanawake ni na wanaume ni 
aidha baada ya uchambuzi vijana kati ya ao wanawake ni na wanaume wamekidhi vigezo vya kupata mafun zo ya kil imo biashar kat ika awa mu ya kwan za
vijana hao wame pelekwa katika vituo atamizi na mafunzo yanaendelea
mafunzo hayo yanatolewa kwa kipindi cha miezi minne na yatakami lika agosti 
uchambuzi wa kundi la ili na tatu unaendelea
baada ya kuhiti mu mafunzo hayo vijana na wanawa ke hao atapa tiwa mashamba yenye ukubwa usiozidi ekari kulingan na aina ya mazao
mashamba hayo watakayopewa watapew um iliki sub leasing kwa miaka 
mheshimiwa spika progra mu hii nahusisha upatikanaji wa vi jana kuwapatia ardhi maf unzo kwan haina tija kijana kumpa mafunz na kum rudisha mtaani
ni ukweli kwamba um iliki wa ardhi ni ny enzo muhimu ya kuwak omboa vijana na wanawake kiuchumi na kama tusipofanya maamuzi ya kuwa milikisha vijana na wanawake ardhi sasa ipo siku taifa le tu litakuwa na raia ambao wengi wao ni vibarua katika ardh yao na hawamiliki nyenzo za uzalishaji
mheshimiwa spika programu hii itawakaribisha wawekezaji wakubwa katika mashamba hayo watakao nunua na kuongeza thamani ya mazao
waweke zaji hao wa tapewa ardhi watapimi wa afya ya udongo watapewa sub le asing tittle ya miak na kuingia ikataba ya utendaji na wizara ya ilimo
vilevile programu hi imeweka msukumo katika abadiliko ya fi kra mazingira ya kibiashara miongoni mwa vi jana na wan awake kwa lengo la ku badili mtazamo wa kuendesha shughuli za kilimo kama shughu li ya iuchumi na kibiashara na siyo shughuli ya kujikimu ama shughu li ya wat wali oshindwa maisha
pamoja na mpango wa kuwezesha vijana wizara inatekeleza mpango wa jenzi wa mi undombi nu ya kuon geza thamani na ghala za kuhifadhi mazao
ujenzi wa miundombinu hiyo unae ndelea ikiwemo kiwanda cha kusindika zabibu katika eneo la chinangali ghala na kiwanda cha kubangua korosho katika wilaya ya manyoni na ugawaji wa mashine ndogo za kubangua korosho atika maeneo ya uzalishaji
mheshimiwa spika kama anakuja mwe kezaji leo katika aifa letu tu nampok ea na kumpatia ar dhi vivutio vyo te vya kodi anavy ovitaka na sisi viong ozi wote tun apiga naye picha
tutakuwa vi ongozi wa ajabu kama hatut awawezesha kwa makusud raia wet umiliki wa ny enzo za uzalisha ji hasa ardhi fursa za mitaji na tek nolojia za kisasa
ni lazima uchumi wa taifa letu um ilikiwe na watanz ania na ardhi ni silaha namba moj a
mheshimi wa spika nitumie bunge lako tu kufu kumsh ukuru mhesh imiwa dkt
amia su luhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa juhud zake kuhamas isha vijana na wanawake kushiriki wenye kilimo kup itia progamu ya jenga kesho iliyo bora almaarufu ama building better tomorrow bbt
pia nina mshukuru kwa kuamua kw makusudi kuan za safar ya kuwamilikisha watanzania ardhi na kujenga wawekezaji wa ndani ambao watamiliki nyenzo za uzalishaji ili kukabiliana na changamoto za koloni mamboleo
 kuimarisha kilim anga 
mheshimiwa spika matengenez ya ndege ya kunyunyuz ia viua tilifu iliyokuwa nairobi nchini kenya yamekamilika na imerejeshwa nchini
vilevile manu nuzi ya ndege mpya kwa ajili ya shughuli za udhibiti wa visumbufu kwa njia ya anga yame fikia hat ua ya upekuzi wa kampuni tatu zilizoainishw kwa aji li ya ut engenezaji wa ndege maa lum za udhibiti wa visumbufu
mhes himiwa spika imefika wakati kama nchi kujitegemea katika udhibiti wa nzige kwele akwelea na visumbufu vingine vya milipuko kwa kutumia ndege zetu za unyunyuziaji badala ya kuendelea kutegemea ndege za mashirika ya nje
maelezo ya kina anapa tikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha ho tuba yangu
 uzalishaji wa maza mazao as ilia ya biasha ra 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalisha ji wa mazao asili ya biasha ra umefikia tani 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kuz alisha ani na mavuno yan aendelea
mazao ya chak ula 
mheshimiwa spika katika msimu wa uzalish aji wa mazao ya ch akula ni tan ikilinganishwa na tani mwaka 
kupungua kwa uzalishaji kumetoka na na athari za mabadiliko ya tabianchi yaliyopelekea mtawanyiko wa unyeshaji wa mvua usio ridhisha
 mazao enye mahitaji makubwa yanay oagizwa nje ya nchi zao la miwa na zalishaji su kari 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya sukari ilipanga kuzalisha tan za miwa kwa ajili ya kuzalisha sukari tani 
hadi kufik ia aprili takribani tani 
 za miw zimezalish wa ambapo zimezalisha suka ri tani 
 sawa na asilimia 
 ya lengo
mhesh imiwa spika kutokana uh amasishaji wa uanzishwaji viwanda vya sukari nchini hadi kufikia aprili kiwanda cha sukari bagamoyo kimeanza uz alishaji ambapo tani 
za suk ari zimezalishwa
kadhalika kampuni ya mkulazi holding limite ina endele na usimika ji wa mitam bo enye uwezo wa ku zalisha tan za sukari kwa mwaka ambapo usimikaji ume fikia asilimi 
zao la ngano 
mheshim iwa spika hadi kufiki aprili tani za ng ano zime zalishwa katika msimu wa mwaka 
aidh a uzalishaji wa ngano katika msimu wa mwak unaende lea taratibu za kufufua na kuendeleza mashamba yaliyokuwa chini ya lil ilokuwa shi rika la nafco hekta zinaendelea na mbegu za wali za ngano tani 
 zimezalishwa na ta ri ambazo itazalisha mbegu zilizot hibitishwa tani na tani 
 za mbegu bora za ngano zimezalishwa na asa na uzalishaji unaende lea
vilevile tari imetathmini aina lines za ngano ili kupata ina enye mavu no mengi ustahimi livu wa joto ba ridi ukame na zinazokid hi mahitaji ya soko
mazao ya mafuta 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilipanga kuza lisha na kusam baza tani za mb egu ya alizeti kwa mpa ngo wa ruzuku kujadiliana na wizara ya fedha na mipango ili kuweka motisha ya kikodi kwa viwanda vinavyozali sha mafuta ya alizeti nchini kwa kuwao ndolea kodi ya ongezeko la thamani na kuzalisha mi che ya chikichi ifikapo mwaka sawa na wastani wa miche kwa mwaka
mheshim iwa spika ninapenda ulitaarifu bunge lako tuku fu ku wa wizara kupi tia asa imesambaza mbegu za alizeti kwa mpango wa ruzuku ambazo zinat osheleza kupandwa atika eneo la ekari na kuzalisha mbe gu za ukamua tani ambazo zi tazalis ha mafuta ani 
mheshim iwa spika ninapend kulitangazia bung lako tuku fu kuwa wizara imeiwezesh mamlaka ya udhibiti wa nafaka na mazao mchanganyi ko copra kuan za kazi na itaanza kukutana na wa dau wa tasnia ya aliz eti ili kup anga bei elekezi ya kununua zao hilo kwa wakulima
mheshim iwa spika serikali imeweka otisha mahs usi ya kikodi wa viwanda vya ndani vinavyozalisha mafut ya alizet nchini kwa kuwaondol ea kodi ya ongezeko thamani vat kwa alighafi na vif ungashio vin avyotumiwa kutengenez mafu ta ya kula yanayosafishwa mara mbili double refin e kw kut umia mbegu za afuta zinaz ozalishwa hapa nchini
mpango wa serikali ni kuimarisha uzalishaji wa ndani ili kupun guza uagizaji wa mafuta ya kula kutoka nje nchi
safari hiyo imeanza ambapo taarifa za benki kuu ya tanzania zinaonesha kuwa hadi februari gharama zilizotumika kuingiza mafuta ya kula import bill zimepungua kutoka dola za marekani milion 
 hadi kufikia dola za marekani milioni 
februari 
vilevile asa kwa kushirikiana na jkt ma gereza tari na halm ashauri za ikoa saba imez alisha na ku sambaza miche ya chik ichi kwa mpango wa ruzuku inayotos heleza kupandwa kati ka eneo la hek ta 
miche hiyo inatarajiw kuz alisha tani 
 za mafuta ifikapo mwaka na kuzalish ajira takribani 
mazao ya bustani 
mheshi miwa spika wizara katik mwaka ilipanga kuo ngeza uzalishaji wa mazao ya bus tani kutoka tani milioni 
 hadi tani milioni 
 kusimami uzalishaj wa matumizi ya miche na vi pando bora na kujenga miundombinu ya kuhifadhi mazao ya bustani kujenga vituo vya huduma ya pamoja common use facilities na vyumba vya ubaridi
mheshi miwa spika ninaomb kulitaari fu bun ge lako tukufu kuwa uzalishaji wa ma zao ya bustani umefikia tani milioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalish tani milioni 
 na uzalishaji unaendelea
ili kulinda ubora na kupunguza upotevu wa mazao ya bustani wizara imekamilish usanifu wa ujenzi wa vituo umuishi viwili common use facilitie s ambavyo vitajengwa katika mikoa ya iringa mufindi na kilimanjar hai
vituo hivy o vitawezesha uk usanyaji chambuaji upang aji wa madaraja na ufung ashaj wa maza ya ustani
aidha vituo hivyo vitaende shwa na sek ta bin afsi kwa utaratibu utakaowekwa na serikali
mheshimiwa spika katika mwak wizara ilipanga kuhamasisha uzalis haji wa zao la parachichi kufikia tani kuwatambua na kuwasajili wazalishaji wa mic he ya parachichi na kuviwezesha vituo ya tari kuza lisha na kusambaza miche kwa mpa ngo wa ruzuku
mheshimiwa spika uzalishaji wa zao la parachichi umefikia tani 
vilevile tari wa ushirikiana na sekta binafsi imezalisha miche ya parachichi milioni 
 ambapo miche milioni 
 inayotosh eleza kupandwa katika eneo la hekta imesambazwa kwa wakulima na usam bazaji unaendelea
aidha ifikapo mwaka tuna tarajia mavuno ya arachichi yataongeze ka kutokana na usambazaji wa miche hiyo
mheshimiwa spika katika mwaka wiz ara ilipang kuhama sisha kuo ngeza uzalis haji wa zabibu hadi tani kuongeza eneo la uzalisha ji kutoka hekta hadi hekta kuhamasisha ufufuaji wa mashamb ya chinangali ii ga waye hombolo na dabalo kuimarisha upatikanaji wa masoko ya zabi bu kuhamas isha uwekezaji wa viwanda vidogo vya kus indika zabibu kuo ngeza uzalishaji wa miche kutoka hadi wa simu na kununu ma shine tatu za kusindika zabibu gha fi
mheshimiwa spika uzalishaji wa zao la zabibu umefikia tani mwaka hadi kufikia aprili ekari kati ya ekari za shamba la hinan gali ii kwa ajil ya uanzis hwaji wa mas hamba makubwa ya pamo ja zimee ndelezwa miche ya zabibu imezalishwa ambapo miche imesambazwa kwa wakulima katika wilay nne za mkoa wa dodoma na usambazaj unaendelea
miche hiyo inatosheleza kupand wa ka tika eneo lenye ukubw wa ekari 
vilev ile wizara imeanza ujenzi wa kiwanda cha kusind ika zabibu katika wilaya ya chamwino ili kuimar isha masoko na kupunguza upotevu wa zao la zabibu na kiwan da hiki kitakabidhiwa kwa se kta binafsi kukiendesha kwa makubaliano maalum na serikali
maelezo ya kina yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
mheshimiwa spika ninapomalizia kutoa taarifa ya utekelezaji katika hotuba angu kwa muhtasari ninashuku ru sa na kwa utashi wa kisi asa na aamuzi ya serikali inayoongozwa na mheshimiwa dkt
samia suluhu hass an rais wa jamhuri ya muungano wa tanz ania na bunge lako tukufu kwa kuongeza bajeti wiza ra kuanzia waka huu wa fedha ambapo matokeo ya awali yameanza kuonekana kama ifuatavyo i
thamani ya mauz ya mazao nje ya nchi imeongezek kutoka dola za marekani milioni 
 mwak hadi dola za marekani bilioni 
 mwaka ii
ujenzi na karabati wa miundom binu ya umwagiliaji yenye ukubwa wa hekta unaendelea ku tekel ezwa iii
ujenzi wa mabwawa yenye jumla ya mita za ujazo unaendelea iv
tani 
 za mbegu bora zimezalishwa ikilingani shwa na tani 
 zilizozalishwa mw aka v
kukamili ka kwa ujenzi wa miundombinu ya uhi fadhi yenye uwezo wa kuhifadhi tani vi
ajira za moja kwa moj takribani zimezalishwa kutokana na miradi ya maendeleo ya kilimo inayotekelezwa vii
kusambaza pikipiki kwa maafisa ug ani katika ikoa na viii
kuongezeka kwa shirik wa sekta binafsi katika utekelezaji wa mi radi biashara ya mazao ya kilimo na uzalishaji wa mbegu bora
changamoto 
mheshimiwa spika katika mwaka utekeleza ji wa bajeti mekabiliwa changamoto mbalimbal ikiwemo mabadili ko ya tabia nchi amba yo yameathiri uzalis haji wa mbegu bora na uzalishaji wa chakula
hali hii ndiyo inatupa sababu ms ingi kutenga fedha nyingi kwa ajili ya kujenga miundom binu ya umwagili aji kutafiti na kuzalis ha mbegu bora na himilivu kujenga uwezo wa utabiri na kukabiliana na milipuko ya visumbufu vya azao na mimea na uhifadhi wa mazao baada ya kuvuna
mheshimiwa spika vipaumbel na mipan go ya uwekezaji katika wizara ya kilimo itaendelea kubakia hivyo kwa miaka minane bali mikakat itaendelea kubadilika kulingana na mahitaji ya wakati
 mpango na bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika wizara ya ki limo inawasilisha bajeti hii mbele ya bun ge lako tukufu wa kati dunia ik iendelea kushuhudia ongeze ko kubwa la mahitaji ya chakula dun iani hususan kutokana kuongeze ka kw idadi ya watu athari za mabadiliko ya tabi anchi ilipuko ya magonjwa ya kuambukiza pamoja na migogor ya kisiasa ya kikanda inayoendelea seh emu mbalimbal duniani
mheshimiwa sp ika taarifa za shir ika la chakula na kilim la umoja wa ataifa un food nd agricult ure organizat ion za mwaka zinao nesha kuwa kutakuwa na ongezeko idadi ya watu am bapo ifikapo mwaka idadi ya watu uniani inakad iriwa kufikia bilioni 
 na bilioni 
 ifikapo mwaka 
aidha dadi ya watu ba rani afrik ina kadiriwa kufiki bilioni 
 mwaka na bilioni 
mwaka 
vilevile ifikapo waka tanzani inakadiriwa kuwa na dadi ya watu milioni na mil ioni ifikapo mwaka 
mheshimiwa spik a takwimu zina onesha kuwa idadi ya wa tu afrika inaon gezek kwa asil imia 
 na ukuaji wa sekta ya kilimo katika bara la afrika ni asilimi 
aidha idadi ya watu tanzania inaongeze ka kwa asilim ia na ukuaji wa sekta ya kilimo ni asilimia 
 mwaka 
kwa mujibu wa taarifa ya dakar summit bara la afrika lina eneo la asi limia linalofaa kwa kilimo lisilotu mika am balo linatosha kuzalisha chakul na kulisha watu bilioni ifikapo mwaka duniani
vilevile taarifa hiyo inaonesha kuwa afrika ina eneo la savana peke yake lenye ukubwa wa hekta milioni zinazofaa kwa kilimo ambapo hekta milioni sawa na asilimia tu ya eneo lo te linalofaa wa kilimo ndilo linalotumi ka
hata hivyo tija ya uzalishaji wa maza katika eneo lin alotumika ni ndog na kusaba bisha bara la frika kuagiza chakula kuto ka nje ya afrika zaidi ya tani milioni zenye haman ya dola za arekani bilioni kila mwaka
mheshimiwa spika nchi yetu na eneo lenye ukubwa wa hekta milioni zinazofaa kwa kil imo ambapo hekt milioni 
 sawa na asi limia 
 ndizo zinazo limwa mazao balimbali
kati ya hizo ekta milioni 
 zinafaa kwa mwagiliaji wak ati zinazot umika kwa umwagiliaji ni hekta 
 sawa na asilimi 
hata hivyo baad hi ya skimu hizo kiuhalisia zinafa nyakazi katika msimu mmoja kwakuwa zinateg emea vyanzo vya maji visivyo vya uhakika vinavyoa thiriwa na mabadiliko ya tabia nchi
hali hii ina sababisha nchi yetu kuagiza ngano kwa thamani ya dola za marekani milioni na mafuta ya ku la kwa thamani ya shilin gi bilioni wakati ardhi na nguvukazi tunay o
mheshimiwa spika taarifa ya dakar summit inaonesha zaidi kuwa idadi ya watu duniani wanaokabil iwa na njaa ni milioni na bara la afrika ni milioni 
idadi ya watu duniani wanaoishi chini ya mstari wa umasikini ni takribani milioni afrika ni watu milio ni na ta nzania ni watu milioni 
aidha fikapo mwaka mahitaji ya chakula duniani yataongeze ka kwa wast ani wa as ilimia am bapo kwa upande wa tanzania mahit aji yanakadi riwa ku fikia tani milioni 
mhes himiwa spika hali ii inaleta sukumo wa kipekee kwa nchi yet kutu mia fursa ya bi ashara ya mazao ya chakula katik soko la frika ambayo inakadiriwa kufikia dola za marekani trilioni ifikapo mwaka 
hatua hiyo itafungua fursa zaidi za masoko na aj ira katika mnyororo wa thamani mazao ya hakula na kuondoa watu aliopo kwenye umasikini
mheshim iwa spika suala la mifum ya cha kula ni ajenda mu himu kwa nchi yetu kwa sas a
umuhimu wa ajenda hiyo unathibitishwa na ushindi tulio upata kuwa wenyeji jukwaa la ifumo chakula barani afrika a frica s food systems forum litakalofanyika tarehe ha di septemba jijini dar es salaam
tanzani kuwa mwenyeji wa jukwaa hili ni hatua nyingine ya kuitangazia dun ia kw amba nchi ye tu ina uwezo wa kuzal isha na kulisha afrika na dun ia
matok eo yanay otarajiwa kutokana jukwa hili ni pamoja na uongeze ka kwa uwek ezaji katika ekta ya ki limo nch ini ku kuza ut alii na kuimarika kwa biashara ya mazao ya ilimo na teknoloji a
mheshimiwa pika sekta ya kilimo ni mwa jiri mkuu wa nguvukazi ya taifa na mchan giaji mkuu wa kipato cha wananchi na aifa kwa ujumla
taari fa ya sensa ya kilim ya mwaka national sample census of ag riculture inaonesha ku wa katika msimu wa kilimo jumla ya kay za kilimo milioni 
 kati ya kaya milioni 
 zilitoa taarifa kuwa mauzo ya mazao ya chakula ni chanzo kikuu cha mapato ya biash ara nch ini ambapo astani wa kipato kw kila ka ya kilichotok ana na mauzo ayo kilifikia shil ingi 
kipato hiki bad ni ki dogo na sababu ku bwa ni tija ndogo
hata hivyo hali hii inadhihiris ha um uhimu mkubwa wa kilimo katik jamii yetu
mhesh imiw spika mpango na bajeti ya izara wa mwaka umelenga kujeng sekta ya kilimo end elevu itakayowap fursa vijana na wana wake ushiriki kweny kilimo biashara
lengo kutoa fursa za ajira zeny staha na kipato cha uhakik ili kufikia lengo ukuaji wa sekta ya kilimo kwa asilimia ifikapo mwa ka na kuondoa watu kwen ye umasikini na kubaki endele vu kwa miaka kwa kuwekeza kwen ye miradi ya muda mref kwani uweke zaji kwenye kilimo siyo wa muda mfu pi bali matokeo yak ni ya muda mrefu
maeneo maku bwa ya uwekez aji ni ujenz wa miundombi nu um wagiliaji miun dombinu ya uhifadh i uanzish waji wa mashamba makubwa ya pamoja upatikanaji wa pembejeo utafiti na huduma za ugani
utekele zaji wa mir adi hii utaimarisha usalama wa chakula wakati wote na kukuz uchumi shirikishi amba utaboresha aisha ya mkulima na kul eta utajiri kwa ta ifa letu
mhesh imiw spika uwekezaj huu tachangia upatikanaji wa ajira kwa vija na na wanawake kama ilivyoelekez wa kweny ilani ya chama cha mapinduzi ya mwaka ambayo ime elekeza kutengeneza jira milioni ane kwenye sekta zote za uchu mi ifikapo mwaka wakati leng la wizara ya kilimo ni kutengeneza ajira milioni tatu ifikapo mwaka 
mheshimi wa spi ka uwekeza ji kwen ye iradi ya kilimo siyo wa muda fupi na matokeo yak ni ya muda mrefu
nimetoa maelezo kutokana na maswali ya mara kwa mara ninayoulizwa na baadh ya wananch na viong ozi kuwa ruzuku ya mbolea imep unguza je bei ya chakula na atoke ya umwagiliaji ni yapi
mheshimiwa spika mpango huu pi unajikita kat ika kuhakikish tunaji lisha si si na kuwalisha wengine kibiashara
dhami ra hii itaongo zwa na dira ya maen deleo ya taifa maelekezo ya mhe
dkt
samia suluhu ha ssan rais wa jamh uri ya muungano wa tanzania wakati wa kulihutu bia bunge la la jamhuri muungano wa tanzania tarehe prili mpango wa maendeleo wa aifa wa miaka mitano awamu ya tatu ilani ya chama ch mapin duzi kwa ajili ya ucha guzi mkuu wa mwaka sera ya taifa ya kilimo ya mwaka sera ya taifa umwagiliaji ya mwaka programu ya kuendelez sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii
aidha mpango umezin gatia male ngo endelevu ya maendeleo sdgs mwongozo na mp ango wa bajeti wa mwaka na masuala mtambu ka ya jinsia mazingira li she mabadilik ya tab ianchi vijana kutokomeza ajir kwa watoto katika sekta ya kilimo vvu na ukimwi
mheshimiwa pika nchi yetu imewe ka azma ya kujihakikishia usalama wa chak ula hususan kujilisha kunufa ika kwa kulisha wen gine kibiasha ra na kuimaris ha ukuaji wa sekta ya kilimo wa silimia ifikapo mwaka 
ili ku ongoza mageuzi ya kilimo ubores haji wa maisha ya wakuli ma yanayokusudiwa chini mpango wa agenda wizara inaendelea na azma hiyo kwa kutekeleza vi paumbele vita no amba vyo vitatekelezwa kupitia mikakat kama ifuatavyo i
kuongeza tija na uzalishaji increase produc tivity and produ ction 
mheshimi wa spika kipaumb ele namba moja ni kuongeza ti ja na uzalishaji amba cho kitateke lezwa kwa kuwekeza kwenye aeneo ya kimkakati ya fuatayo a
utafiti wa mbegu ora b
uzalishaji wa mbeg na miche bora pamoja na usamb azaji wa mbegu na miche ya ruzuku c
uwekezaji kweny huduma za ugani d
kuanza kujenga nyumba za ma afisa ugani katik kata e
uwekezaji kwenye kupima afya ya udongo na utoaji wa ruzuk ya mbolea na iuatilifu f
uwekezaji kw enye kujenga na kuka rabati miund ombinu ya mwa giliaji g
uanzishwaji wa vituo ju muishi vya kutoa huduma za zana za kilimo mec haniz ation centre s na h
kuanzisha kanda saba za kilimo za uzalishaji tanzania agriculture gr owth corridor
ii
kuongez ajira zenye staha na ushiriki wa vijana na wanawake kwenye kilimo increase dec ent jobs and enha ncing youth and women participation in gricu lture sector 
mheshimiwa sp ika kipaumbele namba mbili ni kuongeza ajira zenye staha na ushiriki wa vijana na wanawake kwenye kilimo amba cho kitatekelez wa kwa ku wekeza kwen ye maeneo ya kimkakati yafuatayo a
kuwezesha patikanaji ardhi ya kilimo na uanz ishaji wa mashamba makubwa ya pamoja block farms and agricultural pa rks b
kuimarisha ush iriki wa vijan na wana wake katika kilimo kupitia progr amu ya jenga kesho iliyo bor a c
kuen deleza vituo mahiri vya kusambaza teknolojia na d
kuhamasisha uanz ishaji wa ampuni za ugani za vijana
iii
kuimarisha usalama wa chakula na lishe to mprove resilience for food and nutrition security 
mheshimiwa spika kipaumbele cha tatu ni ku imarisha uhimil ivu wa usalama wa chakula na lishe amba cho kitatekele zwa kwa kuwekez kwenye maeneo ya kimkakati yafuatayo a
uwekezaji kwenye miundombinu ya uhifadhi kuweza kufikia uwezo wa kuh ifadhi tani ifikapo mwaka b
kuiongezea nfra uwezo wa ununua maza ya wakulima ili kuon geza hifadhi hadi kufikia tani c
kuimarisha na kuanza matumizi ya mfumo wa kidi gitali wa agricu ltural stock dynamic sy stems utakao sajili ghala za sekta ya umma sekta bina fsi na vyama vya ushirika na kuyap namba maa lum ya utam bulisho d
kuratibu mkut ano wa mifumo ya chakula afrika africa s food systems forum na e
kuhamasisha matumizi ya mazao yal iyoongezewa virutubishi ili kukabiliana na matati zo ya lishe nchini
iv
kuimarisha upatikanaji wa masoko mitaji na mauzo ya mazao nje ya nchi strength en access market agric ulture financing and crop exports 
mhes himiwa spik a kipaumbele namb nne ni kuimarisha upatikanaji wa masoko mitaji na mauzo ya mazao nje ya nchi ambacho kitatekelezwa kwa kuwekeza kwenye maen eo ya kimka kati yafuat ayo a
kujenga mi undombinu ya masoko ya mazao kilimo kwa aj ili ya wakulima katika halma shauri mbalimbali b
kuimari sha uongeza ji thamani na uhifadh pamoja na kuiwezesha sekta binafsi kwa kuijengea iundombinu ya masoko c
kuongeza mauzo ya mazao ya kilimo nje ya nchi d
kuima risha upatikanaj wa mitaji agricultu ral finance na e
kuziwezesha maab ara za serikali na sekta bi nafsi ziweze kufikia viwango vya ubora vinavyo takiwa kimat aifa
kuimari sha maendele ya ushirika stre ngthening cooperativ de velopment 
mheshimiwa spika kipaumbele namba tano ni kuimarisha maendel eo ya ushiri ka amba cho kitatekelezwa kwa kuwekeza kweny maeneo ya kimkakati yafuatayo a
kuimarisha usi mami zi na udhibiti wa vyama vya ushirika b
kuwezesha vya ma vya ushi rika kujiend esha kibiashara na kuvi saidia kupata mitaji c
kuimarisha na kupitia pya mi fumo ya upat ikanaji wa viongozi wa vyama vya ushirika na d
kupitia upya sheria ya vyama vya ushirika na
ya mwaka 
kuonge za tija na uzalishaji increase productiv ity and produc tion a
utafiti mbegu bora 
mheshimiwa spika katika mwaka wiza ra kupitia tari imepanga kuf anya utafiti wa mbegu aina za mazao ya kimkakati nafaka jamiii ya mikund na mafuta
pia itatafiti kupendekeza teknolo jia mpya za kanuni bo ra za kilimo atika ny anja za afya ya udongo magonjw a wadudu viuatilifu vya udhib iti visumbu fu vya mimea
vilevile tar itatafiti na kupendekeza teknolojia tano za kuongeza thamani ya mazao ya maha rage miwa soya via zi lishe na korosho
mheshim iwa spika ili ku imarisha upatika naji wa mbegu na mi che bora tari itazalisha mbegu za awali tan za mazao ya kipau mbel ya mahindi alizeti soya ufuta ngano maha rage kunde mpunga mtama choroko dengu shayiri na karanga
mb egu hizo zina uwezo wa kuza lisha mbeg zilizothibitishwa tani ifikapo mwak 
mheshim iwa spika ili kul inda kutunza kutafiti na kuzalisha mbegu za asili kwa ajili ya soko maalum tari itaendelea kusaf isha na kuzalis ha mbegu za asili tani za mazao ya nafaka jamii ya miku nde mbogamb oga na itahifadhi vizazi vya mbe gu hizo katika vitu vya tari vya dak awa hombolo ifaka ra na selian
mheshi miwa spika wizara katika mwaka itaendele kui marisha vituo vyote ya tari kuanza ku jenga ghala sita zenye vyumba ya ub aridi kat ika vitu sita vya tari zenye uw ezo wa kuhifadhi tani za mb egu za awali na kukamilisha ujenzi wa ghala tano zenye uwezo wa kuhifad hi jumla ya tani katika vituo vitano vya tar i
ujenzi hu utakapokamilika tari itakuwa na uw ezo kuhifadhi mbegu za awali tani zenye wezo wa kuza lisha mb egu za singi tani zenye uwezo wa kuzalisha wastani wa tani ya mbeg zilizothibitishwa
mhesh imiwa spika katika kuongeza uzalishaji wa miche bora na kudhibiti vis umbuf vya azao wiza ra kupitia tari itaanza ujenga aabara mpya ya tissue cultur katika kituo ha tari maruku kwa aji li ya uzalisha miche ora ya migomba na ujenga maabara ya tambuzi na udhibiti wa visumbufu vya zao la korosho katika kituo cha tari nalie ndele
 pia tari itakamilisha ukarabati wa maabara ya bioteknolojia ya tari mi koch eni na ujenz wa maabara ya kuzali sha mic he ya mkonge kwa njia ya chupa tissue culture katika kituo cha tari mlingano
mhesh imiwa spika ili kuzuia vamizi wa mashamb ya utafiti wizara upitia tari itaendelea ku jenga uz io katika kituo cha tari uyo le hekta na itaanza ujenzi wa uzio wa mashamba katika vituo vingine vya tari
vilevile tari itaanza ujenzi wa uzio wa mashamba katika vituo vidogo 
uzalish aji wa mbegu na miche bora pamoja na usambaza ji wa mbegu na miche ya ruzuku
mheshimiwa spika wizara itaendele kuimarisha uzalis haji na upa tikanaji wa mbegu bor nchini mbapo katika mwaka itaiwez esha asa kuen delea na ujenzi wa miundomb inu ya umwagiliaji kufikia hekta 
 mwaka na uzio katika ashamba yote mb egu ya asa
mhes himiw spika asa taendelea kujenga miundom binu ya kuhifadhia mbegu gha la katika masha mba ya mbozi amtumbo msungura na kilan gali
aidha itanunua na kufunga mitambo miw ili ya kuc hakata mbegu ka tika mashamba ya mbegu ya mbozi na namtumbo
mheshimi wa spika asa itaendelea kufungu maeneo mapya katika mashamba ya mwele luhafwe msimba kilimi namtumbo na mbozi itazal isha ani za mb egu za ngano na tani za mbegu za soy a na miche ya par achichi na kusambaz kwa pango wa ruzuku
mheshimiwa spika wizara itaende lea kusamba za tani za mbegu bora za alizeti na kuf ikia lengo la ta ni mwaka na begu za ngano kwa waku lima wa mpango wa ruzuku
aidha wizara kupitia tari kwa kushir ikiana wadau mbalimbal itazalisha miche vikonyo pingili milioni 
 na kusambaza wa wakulima kwa mpango wa ruzuk u
maelezo ya kina anapa tikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha ho tuba yangu c
uwekezaji wenye hu duma za ugani 
mheshimiwa spika wizara ka tika mwaka itaende lea kui marisha huduma za ugani kwa ununua magar kwa ajili ya aafisa kilimo na makati bu awala wasaidizi mkoa wanaosh ughulika na kilimo visanduku vya ugani sare soil scanner na vishikwambi na kusambaza kwa maafisa ugan i
aidha wizara itafufua na kukarabati vituo vya rasilimali za kilimo warc s na kununua magari ma tatu ya maabara inayotembea kwa ajili kutoa huduma za upimaji wa afya ya udongo kukami lisha mfumo wa kuhifadhi taa rifa za afya ya udongo wa nchi ye tu badala ya kue ndelea na utaratibu wa kupimi wa afya ya udongo na kampuni binafsi na taarifa hizo kubak kwenye kampuni hizo
wizara itaendel ea kuim arisha mfumo wa kilimo na matumizi kituo cha huduma wa watej ili kuwawez esha wada kupat huduma kupitia ujumbe mfup i mitandao ya kijamii na bar ua pepe simu za mkononi kuwe zesha na kusim amia matumizi sahihi ya vitendea kazi ziki wemo pikipi ki pamoja na magari
mheshimi wa spika wiza ra kwa ushirikiana sek ta binafsi itaimarisha mfumo wa kilimo na ku andaa mobil appli cation ambayo itawezes ha mawasiliano kat maafisa ugani na wadau wa kilimo
kupitia application hiyo maafis ugani na wakulima watakubaliana mal ipo uling ana na hu duma itakayotolewa na wataalam
aidha hu duma hiyo itasaidia kuongeza ajira na upatikanaji huduma za ugani kwa wakuli ma kwa urahi si
 maonesho ya kilimo ya kimataifa ya nanenane 
mhesh imiwa spika katika kilele cha aonesho ya kilimo nanen ane mwaka mhe
dkt
samia su luhu hassa rais wa jamhuri ya muungano wa tanza nia aliele keza kuanzisha maonesho ya imataifa ya kilimo tanz ania int ernat ional agricul ture trade show badala ya kutumia utaratib uliozoeleka
aidha mhe
rais alielekeza mabadiliko ha yo yaanz ie na ujenzi wa miundom binu katika kiwanja cha maonesh cha ohn mwakan gale mb eya kilichopo katika ukand wa nyanda za ju kusini ambap kuna uzalishaji mkubw wa mazao
mheshim iwa spika katika kutek eleza maelekezo ya mhe
ra is am bayo ni furs ya kutan gaza kilimo na bidh aa zake kimata ifa wiza ra katika mwaka imepanga kuimarisha viwanja viwili vya maonesh ya kilimo vya john mw akangale mbeya na nzuguni dodoma kuwa na hadh ya maonesho ya kilimo ya kimataifa
mpango huo utahusi sha usanif ili kukarabati na kujen ga miund ombinu ya viwanja hivyo na kujenga tanzania agricultural museum
mafunz ya kilimo 
mheshimiwa spika wizara katika mwaka imepanga kudahili wanafun zi ka tika ngazi ya astashahada ya aw ali astash ahada na tasha hada za kilimo
kati ya hao wanafunzi watagharamiw mafunzo kwa vite ndo kati ka halmashauri na wilaya ili kuwajengea uzoefu wa kufanya kaz shambani kuwawezesha kuajiriwa na kujiajiri
aidha wizara kwa kushirikiana na wizara ya elimu sayansi na teknolojia inaendelea kua ngali uwezekano wa anafunzi hao kufanya mafunzo kwa vitendo kwa kipindi kis ichopungua mwaka mm oja
lengo ni kuimarisha ujuzi kwa itendo na utoaji wa huduma za ugani kwa wak ulima
mheshimiwa spika wizar kupitia vyuo na vit uo vya mafunzo ya kilimo itat oa mafunzo ya kilimo bias hara kwa vijana kupitia programu ya bbt
lengo ni kuwaw ezesha ijana kupata ma arifa na ujuzi wa namna bora ya kuanzisha kuendesha kilimo biashara apa nchini kupitia masham ba makubwa ya pamoja au masha mba binafsi
mafunzo hayo yatat olewa kwa kuzin gatia ik olojia ya kilimo
pia wizara itaendelea ku boresha azingira ya vyuo vya ma funzo ya kilimo na vitu vya mafunzo kwa wakulima kwa kukarabati na kujenga miundombinu ya vyuo ita ambavy ni mati uyole katrin inyala igu rusi mtwara mlingano pamoja na vituo vinne vya mafunzo kwa wakulima vy biha wana mkindo th emi ich enga
mheshimiwa spik a wizara itaende lea kushirikian na shirik la ki limo endelevu tanzania sustainable agricultu re tanzania sat kupit ia mr adi kuwezesha utekelezaji wa mitaala kat ika vyuo vya mafunzo ya kilimo awamu ya pil kutoa mafu nzo kwa vitendo kwa ajili ya kufun dishia modu li za kilimo hai insia katika kilimo na utunzaji wa mazingira
kuanza kujenga nyumba za maafisa ugani katika kata 
mheshimiwa spika wizara atika mwa ka itaanza kujenga nyumb za maafis ugani katika kata ili kusogeza hudum za ug ani karibu na wakulima na ku rahis isha utoaji wa ushauri wa kilimo wa kitala am
aidha wizara kwa kushirikia na na izara za kisekta itaanz kuangalia uwezekano wa maafisa ugani ngazi ya kata kukusanya na kuingiza takwimu za kilimo kwen ye mfumo wa takwimu za kilimo agricul ture routine data system ards
maelezo ya kina ya napatikana ukurasa namb hadi wa kitabu cha hotuba yan gu e
uwekezaji wenye kupima afya ya udongo na utoa ji wa ruzuk ya mbole na viuatilifu afya ya udongo 
mhes himiwa spika katika kutathmini afya ya dongo nchi nzima tari itakamilisha kukusanya na kupima sampuli za udongo kutoka katika mikoa nane ili kuandaa ramani inayoonesha afya udongo kwa kila mko a
aidha imepanga kupima afya ya udongo katika ski mu ta no kwa ajili ya ilimo cha mpun ga pamoja na hamba la magereza ililopo mkoa wa simiyu kwa ajili ya kilimo cha ali zeti
pia tari itaandaa raman zinazoonesha maeneo yanayolim wa alizeti na ngan katika ngazi za wilaya na ka ta na kuyatambua rasmi maene yote yanayofaa kwa kilimo ha zao la ngano na kushauri matumizi sah ihi ya mbolea na teknol ojia za umwagiliaji
mhes himiwa spika wizara itaendelea kupima afya ya udongo katika masha mba mapya enye ukubwa wa hekta za kilimo katika mikoa mitano 
ruzuku ya mbolea na viu atilifu 
mheshimiwa spika wizara katika mwa ka kupiti tfra itaendelea kuratibu upati kanaji wa bolea nchini kwa kutoa ruzuku ya bolea kwa waku lima hadi mwaka ili kuongeza matumi zi mbolea per capit consumption kutoka kilo kwa hekta hadi angalau kilo kwa hekta kupunguza gharama za uzal ishaji na kuongeza upatikan aji
wizara kupitia tfr itaendelea na usajili wa wakulima katika mfumo wa idigita li ili kulifanya taifa letu kuwa na uhakika wa takwimu taarifa za waku lima
vilevile wizara kupitia tfra itaendelea kuratibu uingiz waji wa tani za mbolea nchini
mheshimiwa spika wizar itaiwezesha kampuni ya mbolea tanzania tfc shilingi bilioni kama mtaji na kuufanya mtaji wake kuwa shilingi bilioni wa ajili kununua mbolea na kununua ardhi ya kujenga kiwan da cha kuchanganya mbo lea blendi ng facilities kwa kushiriki ana na sekta binafsi
hatua hii inalenga kupu nguza utegemezi wa mbolea kutoka nje ya nchi na kuimarisha upatikanaji wa mbolea kulingana na afya udongo ya eneo husika
mheshimiwa spika katika mw aka wizara kupitia tphpa itanu nua viuatilifu lita kwa ajili ya kudhibiti visumbufu vya maza na mim ea mbalimbali ikiwemo parachichi na mach ungwa
aidha wizar itav ijengea uwe zo vituo vya kudhibiti vis umbufu ya mazao na imea ikiwemo ilimo anga kituo cha kudhibiti panya
maelezo ya kina yanapatikana ukurasa namb hadi wa kitabu cha hotuba yan gu
 f
uwekezaji kwenye kujenga na kukarabat miundombinu ya umwagiliaji 
mheshimiwa pika katika mwaka wizara kupitia tum ya ta ifa ya umwagiliaji imepanga uongeza eneo la umwagiliaj lenye jumla ya hekta 
 kwa kukamilisha ujenzi ski mu kukarabati skimu zilizochakaa kujenga skimu mpya na mabwawa kwa aj ili ya umwagilia ji
mhesh imiwa sp ika katika mwaka tume imepanga kukam ilisha uje nzi wa miradi na ukarab ati wa skimu zenye jumla ya hekta pamoja na ma bwawa yenye mita za ujazo na kukamilisha upem buzi yakinifu na usan ifu wa ina wa skimu na mabonde ya kimkaka ti amba yo utekel ezaji wake ulianza mwaka 
aidha tume imepan ga kufanya upemb uzi yakinif na usanifu wa kina wa mabw awa mapya na kuanza ujenzi wa mabw awa hayo yenye takriban mita za ujazo kuanza ujenzi na kukarabati skimu zenye jumla ya hekta 
mheshimiwa spika tume imepanga kuanza uje nzi wa miundom binu umwagiliaji katika mabonde ya umwa giliaji yenye kubwa wa hekta 
baadhi ya mabonde hayo eneo la ziwa vic toria tanganyika rufiji manonga wembe re bugwe ma lukuledi songwe na ruvuma
vilevil e tume imepanga kufanya up embuzi yakinifu na usanifu wa ina katika mashamba makubwa ya pamoja na kujenga miundombinu ya umwagiliaji katika mashamb hayo yenye juml ya ekari 
 kupitia programu ya bbt kat ika mikoa ya kigoma mbeya kagera singida njombe na dodoma
mheshim iwa pika tume itafanya upembuzi akinifu na usanifu wa kina wa skimu mp ya zenye ukubwa wa hekta na mapitio ya upembuzi ya kinifu na sanifu wa skimu za kukarabati zenye uk ubwa wa ekta 
ujenzi na ukarabati wa skimu hizo utafanyika katika waka 
mheshimiw sp ika katika kuimari sha vyama vya umwag iliaji tume ya taifa ya umwagil iaji kwa kushirikiana na tume ya maend eleo ushirika itatoa afunzo kwa vyama ya umwagilia ji vilivyosaji liwa ili kusima mia uendesh aji na utunzaji wa skimu za umwagil iaji itaanzish na kus ajili yama vya umwagiliaji 
tume itawezes ha matumizi ya mfumo wa kielekroni ki wa ukusanya ji wa ada huduma za umwagil iaji katika skimu na kusimamia ukusanyaji wa ada ya huduma za umwag iliaji katika ski mu 
vilevile tume itanunua agari na kuya kabidhi katika ofisi um wagiliaji za wilaya pamoja na ku fungua ofisi za wilaya zilizobaki ili ku imarisha usima mizi shughuli za umwagil iaji
pia tume itaimarisha ufu atiliaji na athmini ya mirad ya umwagi liaji kwa kuweka mfumo wa ielektroniki
mheshimiwa sp ika kuanzia mwaka wa fed ha na kuendele tume ya taifa ya umwagiliaji it aacha kutumia ifereji ya wazi open channels na kutum ia mfum wa mabomba ambao utaongeza fanisi kwa kupun guza upo tevu wa maji na kulinda uha ribifu wa miundombinu
vilevile tume itaweka utara tibu wa mita ili kutambua ma tumizi halisi ya maji kwenye skimu ili kuongeza ukus anya ji wa ada za umwa gilaiji na usim amizi
wakulima ambao hawa takuwa taya ri kulipia huduma hiyo tume kwa kushirikiana na mamlaka zinazosimamia rasilimali maji itasitisha huduma za umwagili aji kwa ufung maji
haiwezekani serikali inawe keza kwenye ujenzi wa miundombinu ya umwagilaji kwa gharama kubwa na kukabi dhi miundombin hiyo kwa wakul ima na pale ambapo anio linakatika serikali inaombw kuja kurek ebisha wakati fedha za kurek ebisha skimu zilikusan ywa na watu wachache 
mheshimiwa sp ika wizara imedhamiria ku anza kujenga uzio kati ka kimu zote za umwagi liaji nchini kuwek ulinzi na kuim arisha usimamizi wa skimu hizo kupitia mameneja wa skimu ili kuo ngeza tija ya uzalis haji
ni lazima fedha zinazowe kezwa katika ujenzi wa skimu za umwag iliaji zirudi ili ziweze kuendelea kuwekezwa katika ujenzi wa miundomb inu mingine na kuha kikisha endelev wa miundombinu ya umwagiliaji
mheshimiwa sp ika kwa kutambua kuwa wakulima wengi wanauwezo mdogo na gharama za uwekezaji kwenye miundombinu ya umwagiliaji ni kubwa wizara kupit ia tume itachimba vi sima kwa ajili ya wakulim kwa kila halmashauri ambao ni sawa na jumla ya wakulima katika halmashauri 
wakulima hao atapa tiwa vifaa vya umwa giliaji irrigat ion kits kwa ajili ya kuhudumia ekari 
 tenki la maji lita na kuwawekea mfumo wa sola ambapo jum la ya ekari zitaendelezwa kwa uzalishaji wa mazao ya nafaka mbogamboga na matunda
katika kufanikisha ut ekelezaji wa program hii wizara itawek vigezo vya kupima utekelezaji usima mizi utoaji wa taarifa sahihi na usajili wa wakulima kwa kila ha lmas hauri
maelezo ya kina yanapatik ana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotu ba yangu
 g
uanzishwaji wa vi tuo jumuishi vya kutoa huduma za zana za kilimo mech aniza tion centres 
mhesh imiwa spika katika mwak wi zara itaanzisha vituo vita tu vya kut oa huduma ya zana za ilimo kwenye mashamba makubwa ya pamoja yatakayoan zishwa kupitia programu ya bt
vilevile itajenga majengo matatu kwa ajili ya kuh ifadhi na kuhudumia zana za kilimo kwenye mashamba ayo
mhesh imiwa spika wizara tawa tambua wa sindikaji wadogo na kati wa zao la alizeti na zabibu katika mikoa ya dodoma singi da na manyara na ku wapatia mafunz kuhusu usimamizi na utunzaji mita mbo ya usindikaji
kadhali ka wizara itaen delea kuha masish mat umizi bora ya zana za kilimo katika mnyororo wa uzalisha ji kwa kutoa mafunzo kwa watoa huduma ya zana za ilimo kwenye mas hamba makubwa ya pamoja yatakazoa nzishwa kupitia progr amu ya bbt katika mikoa ya dodoma agera kigoma njombe shinyanga singi da pwani na mbeya
 h
kuanzisha kanda saba za kilimo na uzalishaji tanzania agriculture growth corridor s 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo kwa kushirikia na na sou thern agriculture growth corrido of tanzania sagcot imeendelea utekeleza miradi mbalimbali ya kilimo katika kanda wa nyanda za juu kusini kw kuzingatia ikolojia ya kilimo ya mazao husika
utekeleza ji wa miradi atika kipindi chot kwenye ukanda huo ulijikita kuimarisha tija katika mnyororo wa th amani
hatua izi zim esaid ia kuimarisha upatikan aji wa pembejeo kwa wakulima matum izi ya teknoloji na upatikanaji wa mitaji
vilev ile sagcot imewezesha matum izi ya teknolo jia bora za kilimo kwenye eneo la hekta wakulima wam eajiriwa katika mn yororo wa thamani wa mazao mbalimbali na kuongeza kipato kwa wakulima cha dola za marekani milioni 
mheshimiw spika kutokana uzoefu uliopatikana katika utekel ezaji wa mpango wa kukuza kil imo kanda wa kusini sagco t wizara imepanga kuanz isha kand nyingine saba za uzalishaji tanzania agriculture growth corr idors nchini
lengo ni kuongeza uzalishaji na ti ja kuimarisha maso ko ya mazao ndani na nje ya nc hi kuongeza thamani mazao na kuimarish upat ikana ji wa pembejeo mitaji na kuondoa utamaduni kut awanya mazao kila kona ya nchi bila kuzingatia msingi imara wa kibiashar a
maelezo ya kin yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
uzalishaji wa mazao 
mheshimiw spika ninaomba nilitaarifu unge lako tukufu uwa wiz ara ya kilim ka tika mwaka itaendelea ku chukua hatua madhubuti za kuongeza zalish aji na tija hususani mazao asilia ya biashara chakula mazao yenye uhitaj mkubwa yanayoagi zwa kutoka nje nchi na mazao ya bustani
mazao asilia ya iashara 
mheshi miwa spika uzalishaji wa mazao asilia ya biashara ya korosho pamba tumbaku kahawa chai sukari mkonge na pareto unataraj iwa kuongezeka kuto ka tani 
 mwaka hadi tani mwa ka 
aidha bodi ya kor osho kwa kushirik iana na wadau itachimba visima vya maji katika maeneo yen ye changamoto ya maji ili uwawezes ha wakulima katika shughuli za upuliziaji wa viuatilifu na umwagiliaji
pia bodi ya tumbaku itawez esha uchimbaji wa visima vitano kwa ajili ya akulima wa zao la tumbaku
kadhalika wizara kupitia bodi ya pamba tanzania katika mwaka kwa kushirikiana na chama cha wazalishaji wa pamba tanzania tanzania cotton association tca itanunua trekta kwa ajili ya kua nzisha vitu vya kutoa huduma kwa wakuli ma
vilevile wizara kupitia bodi ya pamba tanzania itatumia shilingi bilioni kwa ajili ya umwagiliaji na kuwezesha wakulima wa zao la pam ba
mazao ya haku la 
mheshim iwa pika katika msimu wa uzalishaji wa mazao ya chakula ulikuwa tani na katika msi mu wa mataraj io ni kuzalisha tani 
kati ya hizo mahindi ni tani na chele tani na mazao yasiyo nafaka ni tani 
wiza ra itaendelea kuhama sisha uzalishaji wa mazao ya chakula ikiwemo mahin di mp unga mu hogo mtama mawele na mazao ja mii ya mikunde il kuimarisha upa tikanaji wa chakula na biashara mazao hayo
uzalishaji wa mazao ya mahin di mpunga muhogo unatarajiwa ufikia tani na mtaw alia
 uzalishaji wa ma zao yeny mahitaji makubwa 
mheshimiwa sp ika wizara katik mwaka itaendelea kuh amasisha uza lishaji wa mazao ya miw a ngano na mazao mbegu za afuta ili kuimarisha upatikanaji wake chini na ku pung uza uag izaji wa bid haa hizo kutoka nje ya nchi
zao la mi wa na uzalish aji wa sukari 
mhes himiwa spika katika mwaka uzalishaji wa miwa ulikuwa tani ambazo zilizalisha sukari tani mwaka uzalishaji wa miwa ulikuwa tani 
 ambazo zi lizalisha sukari tani 
 na uzalishaji wa miwa katika mwaka unatar ajiwa kufi kia takriban tani ambazo zitazalisha tani za sukari
hii itasaidia upunguza nakisi ya sukari kutoka nje kw kiwango kilichopo sasa cha tani ili kufik ia mwaka kusiwepo uagizaji wa sukari kutoka nje ambapo uzalishaji wa miwa unatarajiwa kufikia tani ambazo zitazalish tani za suka ri
ili kufiki lengo hilo wizara imeanza kuchukua hatua tahiki kuanzia mwaka kama ifu atavy o kukamilisha upemb uzi yakinifu wa mabwawa ya mandel na wembele na kuonge za upati kanaji wa mbegu bora ambapo bodi ya sukari tanzania kwa kushirikian na tar itaanzisha kitalu cha hekta kati ka bo nde la kilombero
aidha tumemuomba mhe
rais kwa aji li ya kuweka jiwe la msingi
vilevile bodi ita imarisha usimami zi wa matum izi ya kanuni bora za kili mo cha iwa uvunaj na uc hakataji wa miwa
aidha wizara imepang kuanza kilimo cha umwagiliaji katika zao la mi wa kwa waku lima wadogo wa kilombero
ili kupun guza gharama za ingizaji sukari import bill wizara itafanya majadi liano na viwanda vyote vya sukari kujadili namna ya kuzalisha suka ri ya viwa ndani na kutum ia mfumo wa suka ri ya matumizi ya kawai da ili kulinda viwan da vya ndani
zao la aliz eti 
mheshimiwa sp ika katika kuhakikisha serikali inawalinda wa kulim wa mazao ya mafuta ya kula nchini wizara ya kilimo kupitia mamlaka ya nafaka na mazao mchanganyiko copra imewasilisha mapen dekezo wizara ya fedha na mipango kurudisha kodi kwenye mafuta yaliyosafishwa kutoka nje refined oil kuwa asilimia 
hii ni kufuatia ukweli kwamba punguz la kikodi kutoka asilimia hadi asilimia lililotolewa na serikali katika mwaka liliathiri soko la mazao ya mafuta ya kula nchini
hivyo katika kuwalinda wakulima wa mazao ya mafuta nchini wizara ya kilimo inapendekeza serikali irudishe kodi ya asilim ia kwa mafuta ya kula yaliyosafishwa kutoka nje ya nchi
aidha mtu au kampuni yoyote isiyojihusisha na uchakat aji wa mazao ya mafuta yanayozalishwa hapa nchini haitaruhusiwa kuingiza mafuta ya kula kutoka nje na copra itasimamia kazi hii
mheshimiwa spika wizara katika mwaka kupitia tari kwa ushirikian na wa dau ikiwemo ifad na agra itazalisha mbegu za aw ali za alizet tani zenye uwezo wa kuzalisha mbegu zilizothi bitishwa tani na kujenga miundombin ya um wagiliaji katika ma sham ba ya tari ilonga yenye kubwa wa hekta 
aidha tari kwa kushirikiana na agra na amdt itawezesha kampun za kitan zania za uz alishaji wa mbegu za alizeti ili kuongeza uzalishaji
mheshimiwa spika wizara itaendelea kusambaza mbegu za alizeti tani kwa mpango wa ruz uku katika waka na tani katika mwaka 
usambazaji wa mbegu tani utawezesha zalishaji wa alizeti ufikia takriba ni tani ambazo zitazalisha takriba ni tani za maf uta ya kula
 zao la ng ano 
mheshimiwa spika katika kujit osheleza na zao la ngano serikali inaendelea kuwekeza fedha ili kuondoa tatizo la uagizaji wa ngano kutoka nje ya nchi ambapo wizara imejielekeza kutekeleza mikakati ifuatayo i
tari itazalisha mbegu za awali tan ambazo zitazalisha mbegu zili zothibitishwa ta ni kwa kushirikiana na sek ta binafsi ifikapo mwaka ii
kuongeza uzalisha ji wa ngano kutoka tani hadi kufikia tani mwaka tani mwaka na tani ifikapo mwa ka iii
kuendelea utambua na kupima maeneo yote yanayofaa kwa kilimo cha ngano nchini na iv
kuingia mikataba ya nunuzi wa nga no memorandum of unde rstanding mou na kampuni kubwa zinazo agiza ngan nje ya nchi ili kununua ngano yote inayozalishwa na wakulima ndani ya nchi kwa uwiano wa mark et share
hivyo kupitia mikataba hiyo waagiz aji wa ngano nje nchi wataagiza ngano ya ku tosheleza mahitaji yao baada ya kukidhi sharti la kununua ngano yote nchini kwa ajili ya kuhamasisha uwekezaji wa dani ili ifikapo mwaka nchi yetu ijitosheleze kwa mahitaj ya ngano na kuzuia uingizaji wa ngano kutoka nje ya nchi
serikali tusipofanya maamuzi magumu katika zao hili tutaendelea kuwa wategemezi wa ngano kutoka nchi zingine
mheshimiwa spi ka pamoja na jitihada za serikali kutaka kuingia makubaliano na waagizaji wa ngano kumejitokeza baadhi ya wa agizaj hao kugome hatua hiyo
kwakua kama nchi tunawekeza fedha za umma katika kuhakikisha tunazalisha ngan kukidhi mahitaji ya dani ninaomba nitumie bunge lako tukufu ku utangaz ia um ma kwamba watanzania hawatakufa njaa kwa kukosa ngan na hatuwezi kuendelea kuwa sok la nchi nyingine na niwahakikishie kuwa hawataingiza hata kilo moja ya ngan ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika nitumie nafasi hii ku waambia wamiliki wa kampuni zinazochakata ngano chini kuwa wasipo saini mkataba wa makubaliano na wak ulima wa ngano mou mwenye mamlaka ya kutoa vibali vya uingiza ngano ni waziri wa kilimo hivyo iwanda vyao vitakosa malighafi ya ngano na vitabaki chuma chakavu ni lazima tumli nde mkuli ma
ninaomba niliambie bung lako ukufu kuwa mazao me ngi ya kilimo yamekufa kwa kuwa wakulima awakulindwa na kufungulia milango ya kuagiza mazao kutoka nje bila sababu mazao ya bustani horticulture zao la parachi chi 
mhesh imiwa spika baada ya mhe
rais kufu ngua masok ya maza ya kilimo nje ya nchi serikali ilipanga kukami lisha mambo mawili kwanza kuanzisha mamla ka ya afya ya mim ea na viuatilifu ambayo tayari imeanza kutekeleza majukumu yake na pili kuweka utaratibu wa kusi mam ia tasnia ya parachichi ambapo tayari mkakati wa kuendeleza tasnia ya mazao ya bustani horticultu re mwaka pamoja na mwongozo wa kuendeleza zao la parachichi umeandaliwa
hatua hizo zimewezesha kuongeza mauzo ya nje ya zao la par achichi kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
msheshimiwa spika wiza ra katika mwa ka itaendelea ku hamasi sha uzalisha ji wa aina za parachichi zinazouzwa je ya nch exportab le varie ties kutoka wastani wa tani zenye thamani ya dola za marekani milio ni mwaka hadi ta ni zenye tham ani ya takriba ni dola za marekani milioni ifikapo mwaka 
vilevile wizara kupi tia tar kwa kus hirikiana na halmashauri za wilaya pamoja na sekta bin afsi itazalis ha iche ya parac hichi kwa kuendeleza vitalu kuimari sha miu ndombinu ya uzalishaji
zao la zabibu 
mheshimiwa spika zao zabibu linalimw katika mkoa wa dodoma amba po katika mwaka uzalishaji wa zabibu ni tani na mahitaji ya mchuzi ni lita milioni na uzalishaji kwa sasa ni lita milioni 
changamoto ya soko la zabibu inatokana na ukosefu wa miundombinu kuhifadhi mchuz wa zabibu
katika kuhakiki sha uzali shaji zabibu unaongeze ka wiz ara im epan ga ku tekeleza yafuatayo hatua ya kwanza ni kuwanunu lia wazalishaji matenki kuhifadhi mchuzi wa zabibu hatua ya pili serik ali itabores ha mfumo wa zamani wa mashamba kwa kuwe ka miundombinu ya umwagiliaj kwenye mashamb ya zabib u hatua ya ta tu ni kuim arish usimamizi ikiwemo ujenzi wa uzio katika shamba la zabibu hombolo na kuweka utarat ibu wa kuchangi ghara ma za umwa giliaji
mikakati mingine ni pamoja na kuhamasisha sekt binafsi ku zalisha juisi kwa ku tumia zabibu ya ndani ambapo kampuni ya jambo imeanza uzalishaji wa juisi
vilevile wizara itaendeleza shamba na kiwanda ha zabib chinangali na kukabidhi kwa sekta binafsi kukiendesha
pia wizara kupitia tari itazalisha na kusamba za miche ya zabibu kwa wakulima ambayo itatosha kupand wa katika hekta 
maelezo ya kina yanapa tikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba angu
kuongeza ajira zenye staha na ush iriki wa vijana na wanaw ake kwenye kilimo increase ecent jobs and enha ncing youth nd women participation in griculture secto r a
kuwezesha patikanaj wa ardhi ya ilimo na uanzi shaji wa mashamba makubwa ya pamoja block farms and agricultural park s 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara itaendelea kuwawe zesha vijana na wana wake kwa kuwajeng ea uwezo na kuwapatia mitaj na maeneo ya uzali shaji yenye miundombinu ya umwagiliaji
aidha wizara itahamasisha uanz ishwaji wa masham ba makub wa ya pamoja kw ajili ya kuwawezes ha vijana kushir iki kat ika ilimo na kuleta sekta binafsi ambao watashirik pamoja na vij ana hao katika ashamba ha yo ili kununua mazao ku ongeza thamani na ajira
mheshimiwa spika wizara imewe ka lengo ku fikia mwaka kuwa na juml ya hekta ambazo ni sawa na ekar kwa ajili ya kuwapatia vij ana na wanawake
aidha gharama za usafishaj i upimaji wa shamba na afya ya udongo usaw azish aji wa mashamba na ujenzi wa miundombinu ya umwagil iaji kwa hek ta moja ni wastani wa shiling 
katika utekeleza lengo hilo wizara kwa kushi rikiana na se kta binafsi na taasisi za fedha itawekeza shilingi tr ilioni 
 ifikapo mwaka 
eneo hili likikamilika la hekta litatengeneza ajira 
mheshimiwa spika eneo hili la he kta litakuwa na miundombinu ya uzalishaj kwa teknolojia za kisasa ambalo litatumika kwa uzalishaji wa mazao ya nafaka na bustani
eneo hili litaongez uza lishaj wa mazao ya naf aka kwa tani na kuwawezesha wakulima kupata kipato cha was tani wa shilingi trilioni 
 ambayo ni sawa na hilingi kwa kila mkulima kwa uzalishaji mmoja
pia wizar itatambua na kuaini sha masha mba mapya yenye ukub wa wa hekta za kilimo atika mikoa yote nchini kwa kushirikiana na halmashauri husika
 b
kuimarisha ushirik wa vijana na wana wake katika kilimo kupitia progr amu jenga kesho iliyo bor 
mheshimiwa spika bbt ni programu ya miaka kuanzia mwaka na itat ekelezwa nchi nzima kwa ushir ikiano kati ya erikali washirika wa maendeleo na sekta binafsi
bbt ni miongoni mwa pr ogramu muhimu katika sekta ya kilim ili kufi kia malengo ya kuaji wa sekta ya kilimo kwa asilimia ifikapo mwak aj enda 
mheshimiwa spi ka wizara kwa ushirikiana na wadau itaendelea kuhamasisha ushiriki wa sekta binafsi kweny utoaji wa huduma mbalimba li kwenye mashamb ma kubwa ya pamoja kwa aji li ya vijana na mashamba ya mbeg u
hudum hizo ni pamoja na ukodis haji wa zana za kilimo utoaji wa huduma za ugani pembejeo za kilim o mikopo upangaji wa madaraja usafirishaji usin dikaji ufungashaji na maso ko
huduma hizo zitatolewa kwenye aeneo maa lum ambapo zitajengwa pack house kwa kus hirikiana na sekta binafsi
kuendeleza vituo mahiri vya kusambaza teknolojia 
mheshimiwa spika ili kuh akikisha vijana na wanawake wana pata elimu ya teknolojia ubunifu na binu za kilimo bora kwa mwaka mzima wizara upitia tari itajenga miundo mbinu ya umw agiliaji katika vituo nane mahiri vya usambazaji tekno lojia kat ika viwan ja vya maonesha ya wakuli ma nanen ane vya nyakab indi john mwakangale nzugun i ngongo fatm mwasa themi mw l
nyerere na nyam hongolo
kuhamasisha uanz ishwaji wa kamp uni za ugani za vijana 
mheshimiwa spika wizara katika mwaka wizara itapi tia upya iongozo ugani iliyopo na kuandaa mfumo wa kisheria utakaoruhu su uanz ishwaji wa kampuni za ugani za vijana
hatua hiyo natarajiwa ku ongeza upatikan aji wa ajira kwa wahiti mu wa kozi mbal imbali za kilimo nchini na kuongeza ufa nisi wa utoaji wa uduma za gani katika sekta ya kilimo
maelezo ya kina yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
vi
kuimari sha salama wa chakula na ishe to imp rove resilience for food and nutrition security a
uweke zaji kwenye miun dombinu ya uhifadhi kuwe za kufikia uwezo wa kuhifadhi tani ifikapo mwaka 
mheshimiwa sp ika wizara katika mw aka itaendelea ku imarisha uwezo wa nc hi wa kuhifadhi mazao ya chakula wa kukam ilisha ujenzi wa ghala ze nye uwezo wa kuhifadhi umla ya tani katika mikoa ya ruvuma tabora geita na shinyanga 
vilev ile wizara kupitia mradi wa kuongeza uwezo wa uhifadhi unaotekelez wa nfra itakamilisha ujenzi wa ghala na vihen ge vyenye uwezo wa kuhifadhi jumla ya tani katika kand za songe a mbozi makamb ako dodoma na shiny anga
wizara itaand aa mwongozo wa usimamizi na uend eshaji wa ghala ili kuhakikis ha hala zilizojengwa zinatumika kuendesh wa kwa tija
kadhalika hala zinazojengwa na wizara kupitia mradi wa tanipac zitasi mamiwa na nfra
mheshimiwa spika katika mwak wizara itafanya tat hmini ya kuanga lia uwezekano wa kuiong ezea nfra uwez wa kuhi fadhi hakula
tathmini hiyo itahusish kutambua ghala zote zilizojengwa na erikali na namna bora ya kushirikisha sekta binafs katika uhifadhi wa chakula ili kui marisha usalama wa ch akula nchin i
lengo la tathmini hiyo ni kub aini uwe zo wa sekta ya umma na sekta binaf si wa kuhif adhi hakula ili kukidhi mahi taji ya chakula ndani ya nchi na ku lisha wengine kibiashar a
kuiong ezea nfra uwezo wa kunun ua mazao wakulima ili kuongeza ifadhi hadi kufikia tani 
mheshimi wa spika ili kuimari sha usalama chakula wizara kupitia nfra itanunua na ku hifadhi tani za nafa ka
kati ya hizo mahindi ni tani mpung tani 
pia wizara itachimba visima virefu borehol es vitano vya maji katik ghala za mbog okomt onga kigugu mvumi msolwa ujamaa na njage katika mk oa wa morogoro kwa ajili ya kuwezesha uendesha ji
kuimarish na kuanza matumizi ya mfumo wa agricultural stock dynamics systems 
mheshimi wa pika wizar katika mwaka itaimarisha na kuan za mat umizi ya mfu mo wa kidigitali agricultural tock dynamics systems wa ajili ya kufuatilia kiasi cha maza ya ki limo kilichohifadhiwa ka tika ghal hapa nchini
mfumo huo utasajili ghal za sekta ya umma ekta bina fsi vyama vya ushirika na maso ko kw kuya pa namba maa lumu ya utambulisho
mfumo huu utawezesha shughuli za bi ashara ya kilimo na kuhakiki sha upati kanaji wa takwimu sahihi za chakula kwa ajili ya usalama wa chakula nchini
kuratibu mkutano wa mi fumo ya hakula afrika 
mheshimiwa spi ka wizara ka tika mwaka kwa ushirikiana na wadau wa ekta ya ilimo nchini itaendel ea na maandaliz na ku shiriki kilele cha mkuta no wa mif umo ya chakula afrika africa s fo od sy stems forum utakaofanyik tarehe hadi septemba atika ukumbi wa ki tuo cha kima taifa cha mikutano cha julius nyere re dar es salaa m
mkutano huo umele nga kulet matokeo muhimu katik kuendel eza mifum ya chaku la na kilimo chini na barani afrika
matok eo yana yotarajiw ni pamoja na kuon gezeka kwa uwekez aji katika se kta kilimo nch ini kukuz utalii kuimarika kwa biashara maza ya kilimo na eknolo jia
kuhamasisha matumizi ya mazao aliyoonge zewa virutubishi ili ukabili ana na matati zo ya lishe nchini 
mheshimiw spi ka wizara itaendelea kutekeleza mpango kazi wa lishe katika kilimo n utrition sensitive agricultur act ion plan nsaap ili kuchangia kupunguza matatizo ya lishe nchini kiwemo udumav u ukondefu na upungufu wa wekundu wa damu
katika mwaka wizara itahamasisha wakulima kuzalisha na kutumia mazao yaliyoongezwa vir utubishi kibaolojia ili kukab iliana na hangamoto ya lishe duni nchini
maele zo ya kina yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yangu
vii
kuimarisha upatika naji wa mas oko mitaji na mauzo ya mazao nje ya nc hi strengthen access to mark et agricul ture fin ancing and crop exports a
kuima risha upatikanaji wa masoko ma zao kilimo ndani na nje ya chi ujenzi wa masoko ya kimk akati 
mheshimiwa spika katika mwak wizar itaend elea na ujenzi wa ma soko matano ya kimkakati yaliyokuwa chini ya mr adi wa dasip yaliyopo katika halmashauri za kahama mc busoka ngara kabanga kyerwa nkwenda na murongo na tarime sirari
 ujenzi wa vituo vya masoko market heds 
mheshimiwa spika wizara katika mwak imepanga kuainisha maeneo na kujen ga vituo vitatu vya masoko ya kilimo marke shed s katika ma eneo ya mipak ani
vituo hivyo vitawezesha wakulima ku kusanya na kuu za mazao yao sehem rasmi in ayotambulik na maml aka husika
kuimarisha uongez aji thamani na uhifadh pamoj na kuiwez esha sekta binafsi kwa kuijengea miundombinu ya wezeshi 
mheshimiwa spika wizara kupitia radi wa tanipac itakamilisha jenzi wa kituo mahiri cha usimamizi mazao baada ya kuvuna mtanana kongwa na maabara kuu kilimo jiji ni dodoma
pia wizara itaendelea na ujenzi kituo jumuishi cha kukusanya kuchambua kupan ga madaraja kufungasha na kusafirisha azao ya bustan katika mikoa ya iringa kilimanjaro na dar salaam
idha wizara itawezesha ujenzi wa kiwan da na kusimik mitambo ya kusindika zabi bu ghafi katika halmas hauri ya jiji dodoma
mheshimiwa sp ika ili kujenga sekta inafsi imara na masoko ya uhakika ni wajibu wa serikali kuisaidia na kuiwezesha sekta yake ya nd ani
katika kulitekelez hil o wiza ra katika mwaka wa fedha itaendelea na kukamilisha iwanda cha kuchakata zabi bu kilichopo chinan gali na kun unua maten ki ya ku hifadhi mchuzi wa zabibu
kiwanda hiki kitae ndeshwa na sekta binafsi
katika hatua ya awali wizara kupitia bodi ya korosho tanzania ili kufikia len go la kuto kuuza korosho ghafi ifikapo mwaka imeanza ku tenga kiasi ha hilingi bilioni kwa jili ya kuan za ujenzi wa wa eneo la ubanguaji wa korosho kiwanda cha ubangua korosho
pia bodi ita wezesha ukusanyaji wa korosho sehemu moja ili kur ahisisha upatikanaji wa maligh afi hizo kwa ajili ya wabanguaji wa ndani
mhes himiwa spik a katika mw aka bo di itajen ga ghala enye uwezo wa kuhifadhi tani za koros ho katika wilaya ya manyoni kuweka mashine za ubanguaji na kukamilisha ujen zi wa ofisi za bodi na ofisi za wasimamizi wawil katika mashamba ya pamoja ya koro sho yaliyopo katika wilay hiyo
vilevile wizara itaendelea na ujenzi wa common us facilities katika mikoa ya iringa kilimanjaro na dar es salaam ambazo zitaendeshwa na ekta binafsi
katika hatua nyingin ili kukabiliana na changamoto ya kuuza kahawa ghafi wizara ime jiwekea progra ya miaka mi tatu kuanzia mwaka ya kufanya upembuzi yaki nifu kuhakikisha inaipatia mta ji na kubadili teknolojia ya kampuni ya kahawa ya tanica ambapo mpango uliop ni kub adilisha business model kwa kuunda fumo amb ao ni wa kimkakati na ushindani
wizara itaa nzisha dar es salaa ultiple commodities centre dmcc ili kuwezes ha uuzaji wa mazao ya kilimo ambapo upembuzi yakinifu utaanza mwaka kwa kushirikiana na washirika wa maendeleo
baada ya kukamilisha ujenzi sekta binafs itakabidhiwa wa ajili ya uendeshaji
mheshimiwa spi ka wizara itaendelea uchukua hatua mba limbali kuboresha mfumo wa utendaji kazi wa bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko
katika mwaka bodi itaachana na taratibu kufungua maduk mitaani na badala yake ijiendesh kibiashara na itaanza kutumia mfumo wa mawakala
kuongeza mauzo ya mazao ya kilimo nje nchi 
mheshimiwa spi ka katika mwa ka wizara kupitia aasisi bodi na sekt binafsi itaong eza mauzo ya ma zao mbalimbali kwa asilimia tano kufikia dola za mare kani milioni 
mpango huu utawezesha uongezeka mauzo baadhi ya mazao asilia ya biash ara kama fuatavyo pamba kutoka dola za marekani milioni 
 hadi dola za marekani mili oni 
 na tumbaku kutoka dola za marekani mili oni hadi dola za marekani milioni 
upatikana ji wa mitaj agricultural finance 
mheshimiw spika wizar katika mwak itaendelea kushirikiana na taasisi za fedha katika kuimarisha utoaji wa ikopo enye riba nafuu kwenye sekta ya kil imo
wizara kupitia mfu ko wa pem bejeo za ki limo agitf itatoa mikopo yenye thamani shiling milioni kwa aj ili ya kuweze sha vijana kupa ta mitaji kupitia pro gramu ya bbt kwa riba isiyozidi asilimia 
vilevile serikali baada ya kukamilisha uanz ishwaji wa mfuko wa maendeleo ya kilimo itaendelea na ukusanyaji wa mapato ya mfuko kw ajili ya kuendele za kilimo ikiwemo kinga ya bei stabil ization fund pembejeo za kilimo input support miundombinu ya uhifadhi utafiti na uongezaji wa thamani
aidha wizara itai ngia makubaliano na mamlaka ya udhibiti wa bima tanz ania insurance regu latory authority tira ili ku andaa skimu ahususi kwa aji li ya utekelezaji wa bima ya mazao
mheshimiw sp ika benki ya maendel eo ya ilimo tanzania tadb itaongeza dadi ya taasisi za edha zinazotumia mfuko wa dhamana kutoka taasisi hadi ili kurahisisha uto aji wa mikopo itawezesha miradi mipya ya uchakataji sita ya ghala iwili ya vyumba ya ubari di minne ya miun dombinu ya umwagi liaji mitat mashamba makubwa ya pamoja ununuzi matrekta pamoja na combine harve ster 
mheshimiw spika tadb itatoa mik opo ya pembejeo kwenye miradi kilimo itawaj engea uwezo wakulima wadogo kwenye kanda sita kuhusu elim ya fedha na itaanz isha kampeni ya kuwashawishi vijana ku shiriki katika kilimo
vilevile tadb taendelea na utoaji mikopo kat ika mnyor oro wa thamani wa kilimo ikiwa ni pamoja na kushiriki katika utekelezaji wa prog ramu building bett er tomorrow bbt inayolenga kuvutia vijana ushiriki katika uzalishaji na biashara ya mazao ya kilimo
kuziwezesha maaba ra za serikali na sekta inafsi ziweze ufikia viwango vya ubora vinavyokid hi soko la kimataifa 
mhesh imiwa spik a wizar katika mwaka kupitia tphpa itaanza ku boresh miundombinu ya maabara za afya ya mimea za kurasini kibaha tengeru na tphpa ma kao makuu ili ziweze kupa ta ithibati na kuwezesha kutoa vyeti vya ubora vin avyok ubalika kimataifa
hatua hiyo tabores ha upatikanaji wa huduma hapa nch ini na kup unguza gharam kwa wafanyabia shara wa maza ya kilimo
vi levile itawezesha kufungua masoko ya mazao ya kilimo katika nc hi mbalimbali ikiwemo soko la tangawizi nchini mar ekani na china na soko la pilipili na parach ichi nchini hina pamoj na soko la ndizi plantain nchini frika kusi ni
aidha wi zara kupitia tp hpa itaendel ea kuweka mazingira wezeshi kwa sekta binafsi ikiwemo kuka milisha maabara hizo kut oa vyeti vya ubora
maelezo ya kina yanapatikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba angu
viii
kuima risha maendel eo ya shirika strengt hening cooperat ive developm ent a
kuimarisha usimamizi na udhibiti wa vyama ya ushirika 
mheshi miwa sp ika tume ya maendeleo ya us hirika itaende lea kuratibu uanzish waji wa be nki ya taifa ya ushirik kwa kuham asisha nunuaj wa hisa za benki ya cbl
lengo ni kupata mtaji shilingi ilioni ili benki hiyo sajiliw rasmi kuwa benki ya taifa ya us hirika ifikapo juni 
aidha tume itaendelea kuratibu uanzishwaji wa mfuko wa bima ya akiba na amana za wanac hama wa sacco utakaotumik kama kinga ya akiba na amana za wana chama iwapo saccos zao zitashindwa kutek eleza majukum yake kwa mujibu wa sheria ya hudum ndogo za fedha ya mwaka na kan uni zake za mwa ka 
mheshimiw spika tume kwa ushirikiana na bodi ya usimamizi wa le seni ghala warehouse receipt regul atory board wrrb soko la bidhaa tanzania me rcantile exchan ge tmx sekre tarieti za mikoa halmashau ri za ilaya miji na majiji imepanga uweka fumo rasm na jumuishi wa biashara na masoko kw mazao mbalimbali kutokana na mahitaj ya oko miondomb inu stahiki na kibali maalumu kutoka wi zarani
mhes himiwa spika tume itaendelea kusimamia na kudhibiti vyama ya ushirika kw kukagua vyama na kutekelez mpango wa kuwajen gea uwezo maafisa ushirika viongozi wate ndaji wa vyama vya ushirika
aidha tume itaende lea kusambaza na kusima mia matumizi ya fumo wa kielektroniki usimamizi na uendeshaji wa vyama vya ushirika kwa kuongeza ufani si uwazi na kub oresha utendaji
mheshim iwa spika katika mwaka wizara itaende lea kuiwezesha coasco kutekel eza majukumu yake ili kupunguza utegemezi wa ozo za ukaguzi kutoka kwenye vyama vya ushirika
mpango huu unal enga kuongeza uwazi na uwajibikaji katika shughuli za ukaguzi wa vy ama vya ushirika ambapo mpango uliopo ni kuhakikis ha serikali itagharamia kwa asilimia gharama za ukaguzi
mheshi miwa spika tume itaendelea kutumia mfumo wa udhibiti wa vyama vy ush irika muvu kuwezesh wakulima na wanau shirika ku pata aarifa za uwekez aji uzalishaji na masoko malipo upatikanaji wa pembejeo mikopo na marejesho
kadhalika coa sco itakagua vyama vya ushirika na kukar abati ofisi zake katika ikoa ya dodom a iringa shinyanga dar es salaam na kujeng ofisi ya onge a
kuw ezesha vy ama vya ush irika kujiendesha kibiashara 
mheshimiwa spika tume itaend elea kuhamasish vyama vya ushirika kuongeza thamani ya mazao kwa kuratibu uanzishwaji wa viwanda ikiwemo kiwa nda ha kubangua korosho cha tanecu ltd na iwanda cha vifun gashio kinachojengwa na sonamcu ltd
aidha tume itaend elea kuratibu ufufu aji wa vinu vya kuchakata pamba vya ola simiyu mugan go na buyagu mara na manawa mwanza
mheshim iwa spika tume kw kush irikiana na wadau mbalimbali itavijengea uwezo vyama vipy vya ushirika vya mazao ya bustani katika mikoa ya mbey a many ara iringa kilimanjaro songwe njombe arusha katavi kwa ku toa mafunzo ya biashara na kuwaunganisha na masoko ili wajien deshe kibiashara
kuima risha na kupitia upya mifumo ya upatika naji wa viongozi wa vyama vya ushirika
mheshimi wa spika tume itaendelea kuim arisha usimamizi wa rasili mali watu kat ika vyama vya ushirika ikiwa ni pamoja na kupitia upya sif za watendaj kat ika vyama vya ushirika kuratibu ajira zote katika vya ma
aidha tume itaanzisha mfumo wa kielectroniki wa aj ira katika vyama vy ushirika ili kuongeza uwazi katika upatikanaji wa ajira za vyama vya ushirika nchini
kuendelea kupitia upya sheria vyama vya ushirika na
 ya mwaka 
mheshimiwa spika tume itaendelea kupitia na kubores ha sheria ya vyama ya ushirika na
ya mwaka ili iweze kuendana na wak ati
lengo ni kuong eza uwajibikaji wa vyama vya ushirika nchini
maelezo ya kina ya napatikana ukurasa namb hadi wa kitabu cha hotuba yan gu maeneo mengine muhi mu yakayote kelezwa na wizar a
kupit ia sheria za kilimo 
mheshimiwa spika wizara katika mwaka itakamilisha tathmini ya mfumo wa kisheria uliopo kwenye sekta ya kilimo kwa ajili ya kutung wa kwa sheria ya kili mo
baadhi ya maeneo mu himu yat akayozin gatiwa katika sheria hiyo ni pamoja na ku linda ardhi ya kilimo matumizi ya zana za kilimo kilimo cha mkataba na ur atibu wa ushiriki wa kampuni na asasi zisizo za serikali katika sekta ya kilimo
mheshimi wa spika katika hatua nyi ngine wizara itakamilisha mapitio ya heria ya taifa umwagiliaji na
ya mwaka na sheria nyingine pamo ja na miongozo ya uto aji wa huduma za ugani iliy opo kwa ajili ya kutung wa kwa sheria mpya ya umw agiliaji na huduma za ug ani
baadhi ya aeneo yatakay ozingatiwa katika sheria hiyo ni pamoj na uratibu uendelezaji na usim amizi wa ilimo cha umwagiliaji uwezeshaji na usimam izi wa sekta binafsi katika masuala ya umwagil iaji usima mizi wa maafisa ugani ili kufikia malengo mapana yaliyowekwa na heshimiwa rais wa jamhuri ya muun gano wa tanzania
 mheshimi wa spika hatua ya kuwa na sheria itakayosimamia maafisa ugani inatokana na ukweli kuwa hakuna jenerali ambaye naweza kuendesha vita bila kuwa simamia askari wake waliopo mstari wa mb ele na hawa ni maafisa ugani wa shugh uli za kilimo
urasimishaji wa shughuli kilimo 
mheshimiwa spika mbele ya bunge la ko tukufu ninaomba niseme wazi kuwa hakuna serikali isiyowe ka jitihada za kuras imisha sekta ya kilim o
sekta ya kilimo hapa nchini inaonekana kama sekta is iyo ra smi kutokana na kukosekana kwa mifumo ya kisheria hususan katika simamizi wa iashara za mazao ya kilimo na kutofautiana kwa mifumo ya ukusanyaji wa takwim za kilimo iliyopo serikalini
hali hiyo inasababisha kuwepo kwa misimu ya ki limo yenye sura tofauti ki la mwaka matukio ya watu kulalamika kutapeliwa na ka mpuni mbalimbali zilizoingia makubaliano ya kilimo na mauzo ya mazao pasipo kushir ikisha wizara ya kilimo
aidha nchi yetu inauza mazao mengi ya kilimo nje ya nchi lakini imedhihirik ku wa kuna baadhi ya wafan yabiashara wanauza mazao hayo pa sipo kuwa na ushahidi wa kiasi cha fedha kilichopatikana na kuonekana kwa miamala ya malipo katika akaunti benki za kampuni au wafanyabiashara husika
 hivyo ni lazim tuimarishe urasimish aji wa sekta ya kilimo kwa kuweka utarat ibu wa kisheria utakao simamia shughuli zote za sekta ya kilimo
mheshimiwa spika wizara itafa nya tathmi ni ya mahitaji ya taasisi wiza ra ya ilimo ili kuzi unganisha itakapohitajika
katika mcha kato uo wizara pia itaainis ha taasisi zinazojishu ghulisha kibiashara na taasisi wezeshi atika masuala ya biashara kilimo utafiti uendele zaji na usimami zi wa tasnia husika na kuwasilis ha mapendekezo yatakay oainisha taasisi zitakazoe ndelea kuwa chini ya ofisi ya msajili wa hazina na zitakazo kuwa chini ya usimamizi wa wizara ya kilimo
miongoni mwa taasisi wezeshi katika masuala ya utafiti uwezeshaj wa biashara ya mazao ya kilimo na uendelezaji wa mazao ni mamlaka ya afya ya mimea na viuatilifu tphpa taasisi ya thibiti wa ubora wa mbegu tanza nia tosci mamlaka ya ud hibiti wa ubo ra wa mbolea tan zania tfra bodi za mazao na taasisi utafiti wa kilimo tanzania tari
taasisi hizo ni wezeshi katika masuala hayo ili kukidhi matakwa ya viwango vya kimataifa kama vile mkataba wa kimataifa masuala ya afya ya mimea international plant protection convection na skimu uthibitishaji wa ubora wa mbegu za oecd organi zation for ec onomic cooperation development seed sche mes
aidha taasisi inazofanya biashara ni kamp uni ya mbolea tanzania tfc wakala wa mbegu za kilimo asa na bod ya nafaka na mazao mchanganyiko cpb ambazo zinaweza kuendelea ku wa chini ya usimamizi wa ofisi ya ms ajili wa hazina
mheshimiwa sp ika wizara katika mwaka itaimarisha sajili wa wadau wa kil imo ikiwa ni pamoja wafan yabiashara wa mazao ya kilimo na watoa huduma nyingi ne katika shughuli za kil imo ik iwa ni pamoja na huduma za ugani bima ya mazao na pembejeo za kilimo
wizara inawaelekeza wadau wote kuendelea kuji sajili katika mifumo iliyopo ikiwa pamoja na mf umo wa usajili wa waku lima utakaoonesha uku bwa wa mashamba yao mazao wanayolima pembe jeo wa nazotumia na taarifa nyingine muhim u
ninaomba nitoe rai kuwa mdau wa kilimo ataka yekiuka mifumo ya isheria itakayowekwa na ambaye atakayekuwa haja jisajili kwa ajili ya kutoa huduma yoyote ile kwenye se kta ya kilimo hatafan ya shughuli hiyo ha di hapo atakapotamb uliwa kwenye mfumo rasmi a
kuimarisha uratibu na ufuati liaji wa tekelezaji wa miradi mip ango na programu za wizara 
mheshimiwa spika serika li ya jamhuri ya muu ngan wa tanzania katika kutano wa kujadil mpango wa ilimo na chakula co untry ompa ct ulio fanyik tarehe anuari jijini dakar nchini senegal imeridhia zimio la kuundw kwa baraza la kum shau ri mh e
rais wa jamh uri ya uunga no wa tanzania kuhu su ue ndelezaji wa sekt ya kilim presidential food and agriculture delivery council
mheshimiw spik a kupitia bunge lako tukufu ninapenda kutumia nafasi hii kumpongeza mheshimiwa rais kwa kuwa nchi etu ni ya kwa nza kutekeleza azimio hilo kwa kuunda baraza
baraza hilo linaongozw na mh
mizengo kayanza peter pinda waziri mkuu mstaafu wa amhuri ya muu ngano tanzania ambaye ni mt oto wa mkulima na makamu mwenyekiti wa baraza hilo mhe
hailemarian des salegn waziri mkuu mstaafu wa ethiopia
mheshimiwa spika kutokana na az imio ilo wizara ya kil imo katik mwaka it aund timu ya ufuati liaji wa matoke ya utekelezaji wa sh ughuli za wi zara a griculture delivery unit adu
lengo ni kuongeza fanisi na uwaj ibikaji miongo ni mwa watendaji ka tika kutekelez mikak ati mipango na programu za wizara ili ufikia malengo yaliyoain ishwa atika agenda 
mael ezo ya kina yana patikana ukurasa namba hadi wa kitabu cha hotuba yang u
mheshimiwa spika utekel ezaji wa mpang wa bajeti wa mwak umejikita katika maeneo matano ya kipaumbele na mi kakati ya utekeleza ji ambapo matoke yafuatayo anatarajiwa i
kuongeza eneo la umwagiliaji kutoka hekta 
 mwaka hadi hekta 
 mwaka kwa miradi nayoendelea kutek elezwa ii
kuongeza uzalishaj wa mb egu bora kutoka tani mwaka hadi tani mwaka iii
kuongeza thamani ya auzo mazao nje ya nchi utoka dola za mareka ni bilioni 
 mwaka hadi hadi dola za marekani bilioni 
 mwa ka iv
kuongeza uzalishaji wa mazao ya chakula kutoka tani milioni 
 mwa ka hadi tani milioni 
 mwaka v
kuendelea kutoa ruzuku ya mbolea vi
kuwezesha vyam vya ushirika kujiendesha kibiashara na vii
kutengeneza ajira takribani ifikapo mwaka 
mheshimi wa spik a ni muhimu kutambua wazi kuwa mkulima mdo go hataweza ku pima afya ya udongo kuzalisha mbegu ora na kujenga miundombinu ya umwagiliaji
hivyo tusipowekeza kwen ye kilimo kama tuna vyoweke za katika ujenzi wa miundomb inu ya barabara sgr bwawa la mwl
nyerere na unun uzi wa ndege tusitarajie miujiz a
mheshimiw spika hatuna bud kuwekeza kwenye ujenzi wa miundom binu ya umwagiliaji ghala uzalishaji wa mbegu bora na kuongeza thamani
aidha wizar kwa kushirikiana na wadau imelenga kuwekeza jumla ya shilingi trilioni 
 kwenye ekta ya kilimo katika kipindi cha miaka nane ijayo ili kuhakikisha mkulima wa nchi hii anapata huduma stahiki za kilimo
hitimisho na shuk rani 
mheshimiwa spika shughuli za kilimo hap nchini ni muhi mu kwa maisha na ustawi wa watu na uc humi wetu
kimsingi kilimo ni nyenzo muhimu katika mapamb ano dhidi ya umaskini wa ki pato na um askini wa chakula
kilim kinapanua fursa za ajira kwa kushirikisha wa nanchi wengi ka tika mnyo roro wa thaman wa mazao ya ki limo na hususan biash ara ya mazao ya kilimo ndan ya nchi na kima taifa
kwa msingi huo mageuzi tarajiwa kuele kea uchumi viwanda kipat cha kati na kujitajirisha ya tateg emea jitihada zet tulizoziwe ka kwenye kilim o
mhes himiwa spika hata hivyo mcha ngo wa sekta hii katika ukuaji wa uch umi na usta wi wa jam ii hausadi fu fursa kubwa tuliyonayo ka ma nchi
kwa ki asi kikubwa hali hii inachan giwa na mamb amba yo yapo ndan ya uwezo wetu husus an ku wa na fikra kwamba mkulima wa nchi hii atajiendes ha mwenye we bila msaada wa serikali
mheshimiw spika tumedhamiria kuondokan na fikra hizi zinazotawala kwenye ak ili zetu kwa ufany mageuzi maku bwa katika endesh aji wa sh ughuli za kilimo
kwan za tumeamua kuweka msukumo kat ika mabad iliko ya fikra na mazi ngira ya kibiashara kw sekta ya kili mo kwa len go la kub adili mtazamo wa ue ndeshaji kilimo ka ma shughuli ya kujik imu badala yake iendeshwe kibi ashara kwa aida nchi na wakulima wetu
mheshim iwa spika dhamira hii ya serikali ni endel evu na ya kweli
inamshukuru sana mheshimi wa rais kwa kuanza utekelezaji wa hatua hii ya mageuzi kwa ri na mifano ya dh ati ambapo am eongoza ujumbe wa ta nzania katika ikutano lu kuki ya kilimo kikanda na ki mataif na ku fanya uz induzi wa hughuli kadhaa za kilimo ikiwemo mp ango wa mashamba makubwa unaotek elezwa chini ya programu ya bbt
mhes himiwa rais amek uwa akitoa maeleke zo ya kuondoa kero na vikwazo visivyosta hili wal ivyowekewa wakulima kwa mi aka mingi kwani kuna dhana kuwa mazao ya mkulima ni mal ya umm naomba niseme hapa mazao ya mkulima ni mali yao na watauza wanapotaka
mheshi miwa spika kwa maelek ezo hayo mimi si oni sabab za kusita kuchukua hatua na kutekel eza mael ekezo yot ya mhe
rais
tutaweka mfum mpya wa usima mizi wa kilimo kwa len go la ku weka mazingira ezeshi kwa endeshaji kibiashara na kuwezesha wak ulima kuwa na sa uti katika uendeshaji na biashar ya azao yao
mheshimiwa spika katika taifa lolote dunia ni usalama wa kwanza wa nchi ni kujito sheleza kwa cha kula hakuna maendeleo ya kwel kama hakuna ch akula lakini hakuna chak ula kama hakuna wakulima
mimi na wizara ninayoiongoza nitaend elea kulinda mas lahi ya akulima na wadau wa sekta ya kilimo
hivyo ninawaomba kwa eshima na taadhi ma waheshimiwa wabung muiunge mkono serikal katika mageuzi haya ya muda mrefu
 maombi ya fed ha waka fungu na a
makusan yo ya maduh uli 
mheshimiwa sp ika katika waka izara inatarajia kuku sanya sh ilingi kupitia fu ngu na kutok ana na ukag uzi wa azao ada ya hudum za umwa giliaji na uuzaji wa nyaraka za zabuni
fedha kw mafu ngu ote na 
mheshimiw spika katika mwaka wizara ya kilimo inaliomba bunge la ko tukuf liidhinishe jumla ya shilin gi kupitia fungu fung na fungu ikiwa ni ongezeko la asilimi 
 kilingan ishwa na bajeti ya mwaka 
fedha kwa fungu 
mheshimiw spika katika mwa ka shilingi zinaombwa
kat ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kuendeleza miradi ya mae ndeleo ambapo sh ilingi ni fedha ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha shil ingi ni kwa aj ili ya matum izi ya ka waida amba po shilingi ni wa ajili ya mish ahara na hilingi ni kwa jili ya ma tumizi engineyo ya izara bodi taas isi
fedha kwa fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka tume ya taifa ya umwa giliaji inao mba kuidh inishiwa umla ya shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za maendel eo na shilingi ni kwa ajili ya matu mizi ya kawaida
mheshim iwa spika kati ya fedha za maendele zinazoo mbwa hilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
aidha kati ya shilingi ya fedha za matumizi ya kawaida zinazo ombwa shilingi ni kwa aji li ya matum izi mengi neyo oc na shilingi ni kw ajili mishah ara pe ya watumishi wa tume
fedha kw fungu 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tume ya maend eleo ya shirika inaomba kuidhi nishiwa jumla ya shilingi 
kati ya fedha hizo sh ilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambapo shilingi ni mishahara pe ya watumis hi na shilingi ni matumizi mengineyo oc
aidha shilingi zinazoombwa kut ekeleza mi radi ya maendeleo
kati ya fedha za maendele zinazoo mbwa hilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
mheshimiwa spika hotuba hii pia inapat ikana katika tovuti ya wizara o
go
tz hitimisho 
mheshimiwa spika ninaomba kutoa hoja jamhuri ya muungano wa tanzania hotuba ya waziri wa kilimo mheshimiwa japhet ngailonga hasunga mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya kilimo kwa mwaka mei dodoma kimepigw achapa na mpigachapa mkuu serikali dodoma tanzania waziri wa kilimo mhe
japhet hasunga akimsikiliza mhandisi wa wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra imani nzobonaliba wakati alipotembelea na kukagua maendeleo ya ujenzi wa vihenge vya kisasa silos pamoja na maghala eneo la maisaka wilayani babati mkoa wa manyara wengine pamoja naye ni mhandisi radoslaw osowieski kutoka kampuni ya araj realizacje kutoka nchini poland
aliyesimama nyuma ya waziri ni mwakilishi wa wakala wa majengo tba babati bwana albert timira
ujenzi wa vihenge vya kisasa vya maisaka umekamilika kwa asilimia 
vihenge vya kisasa vyenye uwezo wa kuhifadhi tani za mazao vilivyojengwa mkoa wa manyara yaliyomo yaliyomo vifupisho vya maneno viii 
utangulizi 
mchango wa sekta ya kilimo katika uchumi 
utekelezaji wa malengo na bajeti kwa mwaka 
 mapato na matumizi kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
 fedha zilizoidhi nishwa 
mafanikio ya wizara ya kilimo kati ka kipindi cha erikali ya awamu ya tano 
 usalama wa chakula na lishe 
 uzalishaji wa mazao makuu ya biashara 
 mazao ya bustani 
 upatikanaji wa pembejeo za kilimo 
 zana za kilimo 
 mikopo ya pembejeo ii 
 mazingira ya uwekezaji na uanzishaji wa viwanda vya kuchakata mazao ya kilimo 
 upatikanaji wa masoko ya mazao ya kilimo 
 utafiti huduma za ugani na mafunzo ya kilimo 
 uwezo wa kuhifa dhi mazao 
 bodi ya nafaka na maza mchanganyiko 
 kuimarisha ushirika 
 urejeshaji wa mali za ushirika 
 kilimo cha umwagiliaji 
 ushiriki wa vijana ka tika kilimo 
 matumizi bora ya ardhi 
 mkakati wa kudhibiti upotevu wa mazao 
 kuhuisha mifumo na sera 
 kutoa huduma za ushauri kuhusu utafiti mafunzo na usambazaji taarifa za kilimo na sayansi shirikishi 
 mapitio ya sera za sekta ndogo ya mazao na sheria zake ili kuweka mazingira mazuri ya uwekezaji katika kilimo 
 kuimarisha urat ibu na ufuatiliaji na ta thmini ya sekta ya azao iii 
 kuimarisha huduma za upimaj wa matabaka na ubora wa ardhi kuendana na mahitaji ya mazao ya kilimo ki ikolojia 
 kuratibu utekelezaji wa mikakati ya maendeleo ya mazao 
 kuimarisha masuala mtambuka 
kazi zilizopang wa kutekelezwa katik mpango na bajeti kwa mwaka 
 kuendelea na utekelezaji wa progamu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii 
 kuboresha mifumo ya kitaasisi bodi na sheria kwa ajili ya kuimarisha usimamizi wa maendeleo ya mazao ya kilimo 
 kuunganisha wak ulima wadogo na mashamba maku bwa ili kuendeleza ilimo cha kibiashara 
 ujenz na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji maghala masoko na miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo 
 kuimarisha uzalishaji wa mbegu bora za mazao na upatikanaji wa pembejeo nyingin za ilimo na kuzisambaza kwa wakulima 
 kuima risha usimamizi wa maendeleo ya ushirika kwa kuwe ka mifumo itakayoongeza ufanisi iv 
 kuongeza matumizi ya teknolojia bora katika uzalishaji wa mazao ili kuongeza uzalishaji na tija 
 kuimarisha vituo vya utafiti vyuo vya mafunzo na vituo vya wakulima 
 kuimarisha huduma za upimaji wa matabaka na ubora wa udo ngo 
 kuimarisha masuala mtambuka katika kilimo 
shukrani 
maombi ya fedha kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
 fedha kwa mafungu yote na 
 fedha kwa fungu 
 fedha kwa fungu 
 fedha kwa fungu 
hitimisho 
viambatisho kiambatisho na
 kiasi cha mahindi kinachoendelea kuuzwa katika halmas hauri mbalimbali kiambatisho na
 u zalishaji wa mazao ya bustani tani kiambati sho na
 viwanda vya kusindika matunda na mbogamboga kiambatisho na
 a upa tikanaji wa mbegu bora msimu wa hadi machi kiambatisho na b uzalishaji miche bora ya maza kiambatish na
 aina mpya za mbegu bora zilizoidhinishwa mwaka kiambatisho na
 a upatika naji wa mbolea msimu wa hadi kiambatisho na
 b mahitaji ya mbolea katika msimu wa hadi machi kiambatisho na
 idadi ya matrekta nchini katika kipindi cha kiambatisho na
 mikopo iliyo tolewa hadi machi kiambatisho na
 malipo na madeni ya wakulima wa korosho msimu vi kiambatisho na
 ugundu zi wa mbegu kwa kipindi cha miaka mitano kiambatisho na
 wa nafunzi waliohi timu vyuo vya kilimo vya serikali na binafsi kiambatisho na idadi ya maghala vihenge vilivyojengwa kiambatisho na
 akiba ya chakula hadi aprili kiambatisho na
 ukubwa wa en eo linalomwagiliwa kiambatish na
 miradi ya umwagiliaji iliyotekelezwa inayosubiri kuzinduliwa kiambat isho na
 usajili wa wakulima hadi machi kiambatisho na
 usambazaji wa mbegu bora za korosho hadi machi kiambatisho na
 uza lishaji wa miche ya kahawa hadi machi kiambatisho na
 mahitaji na upatikanaji na usambazaji wa pem bejeo kwa zao la tumbaku kwa mwaka vii kiambatisho na
 uzalishaji wa begu za mafuta t ani kiambatisho na
 mi kopo itakayotolewa mwaka viii vifupisho vya maneno agitf agricultural inputs trust fund ards agricultu re routine data sy stem asa agriculture seed agency asdp ii agricultural sector development programme ii bps bulk procurement system caadp comprehensive africa agriculture development program me coasco cooperative audit supervision cooperation daico district agricul ture irrigation and cooperatives officer erpp expanded rice production project fao food and agriculture organization ssr self sufficiency ratio fydp five year developm ent plan ii jica japan international cooperation agency jkt jeshi la kujeng taifa mati ministry of agriculture training institute mou memorandum of understanding nbs national bureau of statistics nfra national food reserve agen cy nsca national sa mple census of agriculture ix psssf public social service security fund qds quality declared seed sadc southern africa development cooperation saccos saving and credit cooperative society sagcot southern agricultural growth corrid or of tanzania suge co sokoine university graduate entrepreneurs cooperation tacr tanzania co ffee research institute tadb tanzania agriculture development bank tanipac tanzania intiati ve for preventing aflatoxin contamination or tamisemi ofisi ya ais tawala za mikoa na serikali za mitaa tari tanzania agriculture research institute tbs tanz ania bureau of standards tehama teknolojia ya habari na mawasiliano tfc tanzania fertilize company zfda zanzibar food and drugs authority tfra tanzania fertilizer regulator authority torita tobacco research institute of tanzania tosci tanzania official seed certification institute tpri tropical pesticides research institute trit tea research institute of tanzania tshitda tanzania smallholder tea development agency ukimwi upungufu wa kinga mwilini vvu virusi vya ukimwi war ward agricul tural resource centers wb world bank wfd world food day wfp world food programme xi dira kuwa kiini cha kutoa mwongozo wa sera na huduma kwa kil imo cha kisasa henye tija faida na ushindani kibiashara ili kuimarisha ustawi wa wananchi usal ama wa chakula na lishe ifikapo mwaka dhima kutoa huduma bora za kilimo kuandaa mazi ngira bora kwa wadau wa kilimo kuimarisha mfumo wa majadiliano ya kisera kuzijen gea uwezo mamlaka za serikali za mitaa na kuiwezesha sekta binafsi kuchangia ikamilifu katika kilimo endelevu chenye tija masoko ya uhakika na ongezeko la thamani ya azao xii majukumu ya wizara i
kuandaa na kutekeleza sera za kilimo usalama wa chakula na us hirika ii
kusimamia matumizi bora ya ardhi ya kilimo iii
kutoa huduma za utafi ti na ugani kwenye kilimo iv
kusimamia usalama wa chakula v
kusajili huduma za maghala ya maza o vi
kusimamia kimkakati akiba ya taifa ya chakula vii
kusimami soko la bidhaa za kilimo viii
kuend eleleza vyama vya ushirika na ushirika nchini ix
kusimamia yama vya akiba mikopo x
kuendeleza miundombinu ya kilimo xi
kusimamia upatikanaji wa masoko na uongeza ji thamani ya mazao ya kilimo xii
kuimarisha ufanisi na maende leo ya rasilimali watu na xiii
kusimamia mashirika taasisi wakala miradi na pr ogramu zilizopo chini ya wizara
utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa leo ndani ya bunge lako tukufu na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo na maji iliyochambua ajeti ya wizara ya kilimo fungu tume ya taifa ya mwagiliaji fungu na tume ya maendeleo ya ushirika fungu mnamo tarehe na machi jijini dodoma naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa lipokee na kujadili taarifa ya utekel ezaji wa mpango na bajeti ya wizara ya kilimo kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mapato na matumizi ya wizara kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa sp ika kwanza ninamshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kuwa na afya njema na kuendelea kui jalia nchi yetu amani utulivu na mshikamano na kutuweze sha kushiriki kati ka mkutano huu wa bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania ambao ni mkutano wa mwisho katika uhai wa bunge la 
mheshimiwa spika napenda kumshukur kwa dhati mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungan wa tanzania kwa kuendelea kuniamini kusimamia kilimo ambacho ndio tegemeo la atanzania walio wengi
vilevile iwashukuru mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais mheshimiwa kassim majali wa majaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kazi kubwa wanayofanya kusukuma maendeleo ya nchi hii ikiwemo sekta ya kilimo
aidha binafsi ninawashukuru viongozi wangu wote kwa maelekezo ushauri na miong ozo wana yonipatia ambayo imenisaidia kutekeleza majukumu yangu kwa ufanisi mkubwa
mheshimiwa spi ka kwa mara nyingine naomba kumpongeza waziri mkuu mhe
kassim majaliwa majaliwa mb
kw hotuba yake nzuri aliyoitoa hapa bungeni tarehe aprili 
hotuba hiyo iligusa maen eo mengi ikiwemo sekta ya kilimo ambapo alisisitiza uim arishaji wa huduma za ugani kilimo cha umwagiliaji ushirika upatikanaji wa pembejeo sahihi na miundombinu ya masoko
aidha napenda kumpongeza mhe
hussein mohammed bashe mb
kwa kuteuliwa kwake kuwa naibu waziri na dugu gerald m
kusaya kuwa katibu mkuu katika wizara ya kilimo na kuungana na viongozi wengine wa wizara kusukuma kilimo hapa nchini
mheshimiw spika naomba nitumie fursa hii kukupongeza wewe binafsi na na ibu spika mhe
dkt
tulia ackson mwansasu mb
pamoja na wenyeviti wa bunge kwa namna mnavyolisimam ia na kuliendesha bunge letu tukufu kwa weledi na umahiri mkubwa
aidha niwapongeze wahesh imiwa wabunge wote kwa ujumla kwa kazi nzuri waliyoifanya katika miaka hii mitano ya kuwawa kilisha wananchi katika bunge hili
nimpongeze pia mhesh imiwa miraji juman ne mtaturu mbunge wa singida mashariki kwa kuchaguliwa kujiunga na bunge lako tukufu
mhes himiwa spika naomba kuwapongeza mawaziri walioteuliwa katika kip indi cha mwaka wa fedha mheshimiwa george boniface simbachawene mbunge wa jimbo la kibakw kwa kuteuliwa kuwa waziri wa mambo ya ndani ya nchi mheshimiwa mussa azzan zungu mbunge wa jimbo la ilala kwa kuteuliwa kuwa waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais anayeshughulik ia muungano na mazingira na mheshimiwa dkt
mwigulu lame ck nchemba mbunge wa iramba magharibi kuwa waziri wa katiba na sheria
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka wa fedha bunge lako tukufu limewapoteza wawakilis hi wenzetu wa nne ambao ni mheshimiwa rashid ajali akbar aliyekuwa mbunge wa newala vijijini aliyefar iki tarehe januari mheshimiwa mchungaji dkt
getrude pangalile rwakatare mbunge wa viti maalum aliyefariki tarehe aprili mheshimiwa richa rd mganga ndassa mbunge wa sumve aliyefariki tarehe aprili na mheshimiwa balozi dkt augusti ne philip mahiga mb aliyekuwa waziri wa katiba na sheria aliyefariki tarehe mei 
nitumie fursa hii kutoa pole kwako bunge lako tukufu chama cha mapinduzi familia za mare hemu ndugu jamaa na wananchi wa majimbo ya newala viji jini na sumve
mheshimiwa spika napenda kuwashukuru wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya kilimo mifugo maji chini ya uenyekiti wa mhe shimiwa mahmoud hassan mgimwa mb unge wa jimbo la mufindi askazini na makamu mwenyekiti mheshimiwa dkt
christine gabriel ishengoma mbunge wa viti maalum kwa ushirikiano na ushauri mzuri walioutoa katika kipindi chote cha mwaka pamoja na kuipitia taarifa ya utekelezaji mwaka na mpango wa baje ti ya wizara ya kilimo kwa mwaka 
naomba kulih akikishia bunge la ko tukufu kwamba ushauri wao umezingatiwa na tutaendelea kushirikiana na kamati ili kuleta mageuzi ya kilimo na kufikia matarajio ya wananchi katika kufiki uchumi wa kati
mheshi miwa spika natoa shukrani zangu za pekee kwa wananchi jimbo la vwawa wa ushirikiano wanaoendelea kunipa katika kipindi chote cha kuwawakilisha hapa bungeni
nap enda kuwahimiza kuendelea kuniamini na kuiamini serikali ya awamu ya tano na kwamba maendel eo ya jimbo letu yanategemea sana kufanya kazi kwa pamoj a
aidha kwa namna ya peke ninawap ongeza sana naibu mawaziri mh
omary tebeta mgumba mb na hussein mohamed bashe mb kwa jinsi wanavyonisaidia katika kusimamia na kutekele za majukumu ya wizara ya ilimo
vile nawapongeza katibu mkuu nd ugu gelard kusaya naibu katibu mkuu
prof
siza tumbo wakuu wa taasisi bodi na wakala zilizo chini ya wizara na watumishi wote wa wizara kwa ushirikiano na kazi nzuri wanazoendeleza kuzit ekeleza ili kufanikisha ma lengo ya kilimo nchini
homa kali ya mapafu covid 
mheshimiwa spika mlipuko wa ugonjwa wa homa kali ya mapafu covid umeathiri sekta mbalimbali za kiuchumi nchini ikiwemo sekta ndogo ya mazao
wizara ya kilimo imefanya ta thmini na kubaini kuwa zalishaji wa mazao ya chakula kwa mwaka haujaath irika kwa kuwa pem bejeo zimeshawasili nchini
aidha katika kukabiliana na uhaba wa mbolea unaoweza kutokea utokana na kuendelea kuwepo kwa tatizo la covid wizara itaruhu su mbolea kuingizwa nchi ni bila kufuata utaratibu wa uagizaji wa mbolea kwa pamoja bps kwa mujibu wa kifungu cha cha kanuni za ununuzi wa mbolea kwa pamoja fertilizer bulk procuremen regulations 
mheshimiwa spika mazao ya asili ya biasha ra ambayo ni pamba korosho na kahawa misimu yake ya mauzo imeishia machi na hivyo kutoathirik na ugonjwa huo
aidha kwa zao la tumbaku wakulima wameshafunga mikataba na wanunuzi kwa ajili ya msimu 
mazao ambayo yameonesha dalili za kuathir ika ni chai na mazao ya bustani ambayo masoko na usafirishaji wake nje ya nchi ume athirika
vilevile ugonjwa wa covid iwapo utaendelea kwa muda mrefu unaweza ukaathiri soko la pamba ambal msimu wake wa mauzo unaanza mwezi mei na upatikanaji wa pembeje za kilimo kwa msimu wa hususan mbolea na viuatilifu ambavyo vinaagizwa kutoka nje ya nch i
mheshimiwa spika ili kukabiliana na athari zinazoweza kujitokeza kutokana na ugonjwa covid wizara kupitia wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra itanunua tani kutokana na fedha zilizotengwa kwenye bajeti shilingi bilioni na fedha za mapato ya ndani shilingi bilioni ili kufanya hifadhi ya chakula kuongezek na kufikia tani 
 ambayo inajumuisha akiba ya tani 
mahitaji ya na faka kwa mwezi kwa watanzania wote ni wastani wa tani 
tukichukulia asilimia ya watanzania ndiyo pekee watakaohitaji kununua chakula kwa asilimia ambao mahitaji yao ya nafaka kwa mwezi yatakuwa tani 
kiasi hi cho cha chakula ni kidog endapo dharura ya mahitaji ya chakula yatatokea
hivyo katika kukabilian na upungufu huo wizara kupitia nfra itanunua tani zenye thamani ya shilingi bili oni 
 ambazo zitatosheleza kwa miezi mitatu 
katika kufan ikisha mpango huo wizar itafanya mazungumzo na wizara ya fedha na mipango ili ku wezesha nfra kupat fedha hizo
vilevile kuanzia julai nfra itanunua tani kupitia bajeti iliyo tengwa katika mwaka pamoja na mapato ya wakala
hivyo ufanya jumla ya chakula kitaka cho nunuliwa kuwa tani 
mheshimiwa spika izara kwa kushirik iana na sekretari eti za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa zilizoko pembezoni mwa nchi itaendelea kuimarisha udhibiti wa utoroshwaji wa chakula nje ya nch kupitia njia zisizo ra smi itaimarisha usafirishaji wa chakula kutoka kwenye mikoa yenye ziada wenda kwenye mikoa yenye upungufu itaendelea kutoa elimu na kuhamasisha matumizi ya soko la bidhaa kwa mazao ambayo hutegemea zaidi wanunuzi kutoka nje ya nc hi kama vile zao la koro sho ili kuwezesha biashara kufanyika bila kikwazo chocho te
vilevile wiza ra inasisitiza wananchi kusindika na kufungasha mazao hususan ya mbogamboga na matunda ili ku linda ubora na kuongeza muda wa matumizi shelf life
mchang wa sekta ya kilimo kat ika uchumi 
mheshimiwa spika kilimo kimeendelea kuwa ni himili muhimu kati ka maendeleo ya uchumi wa taifa letu
katika kipindi cha miaka mitano pato la taifa linalot okana na kilimo kwa kutumia bei za mwaka limeo ngezeka kwa asilimia kutoka hilingi trilioni 
 mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka 
vilevil e sekta imeendelea kutoa ajira kwa watanzania kwa asilimia mwaka imechangia asilim ia 
 ya pato la taifa ambapo sekta ndogo ya mazao imechangia asilimia 
hii imetok ana na kuongezeka kwa uzalishaji wa bidhaa mbalimbali zik iwemo vyakula vinavyotokana na mazao ya kilimo
aidha kati ya mwaka hadi sekta ya kilimo imeendelea kukua kwa wastani wa asilimia 
 ambapo sekta ndogo ya mazao im eendelea kukua kwa wasta ni wa asilimia 
utekelezaji wa malengo na bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutekeleza maeneo ya kipaumbele ya kuongeza uzalishaji na tija kwenye kilimo kwa kuimarisha upati kanaji wa pembejeo za kilimo udhibiti wa visumbufu matumizi ya zana bora za kilimo na huduma za gani ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya umwagiliaji ujenzi wa miundombinu ya kuhifadhi mazao ya kilimo na masoko kufanya utafiti wa kilimo na kuzalisha teknolojia kwa mazao ya mahindi muhogo ngano michikichi ufuta alizeti pamba mpunga
mhesh imiwa spika maeneo mengine ya kipaumbele ni kuboresha maarifa na ujuzi kwa watafiti kupitia mafunzo ili kuwezesha utafiti kufanyika kwa weledi na tija kuim arisha huduma za upimaji wa matabaka na ubora wa udongo kuendana na mahitaji maza ya kilimo ki ikolojia kuimarisha vituo vya utafiti kwa kujenga miundombinu muhimu na kuongeza vitendea azi vya utafiti kutoa huduma za ushauri kuhusu utafiti mafunzo na usambazaji taarifa za kilimo na sayansi shirikishi kusajili na kuandaa kan zidata ya wakulima na kuimarisha ushirika
 mapato na matumizi kwa mwaka 
 makusanyo ya maduhuli 
mheshi miwa spika katika mwaka wizara iliidhinishiwa kukusany shilingi kupitia fungu na 
kati ya fedha hizo shilingi ni za ungu na shilingi ni za fungu 
hadi kufikia machi makusanyo ya mapato yalikuwa shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya leng o
kati ya fedha hizo hilingi 
 ni za fungu na shilingi 
 ni za fu ngu 
 fedha zilizoidhinishwa 
mheshimiwa spika wizara ya kilimo kupitia fungu fungu na fungu iliidhinishiwa na bunge lako tukufu jumla ya shiling bilioni 
 ili kutekeleza majukumu yake
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 ni kwa mat umizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika wizara ya kilimo fungu imeidhinishiwa shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ni fedha za matumizi ya kawaida na shili ngi bilioni 
 ni fedha za maendeleo
tume ya taifa ya umwagiliaji fungu iliidhinishiwa jumla ya shiling bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ni kwa ajili ya matu mizi ya kawaida na shil ingi bilioni 
 ni kwa ajili ya matumizi ya maendele o
tum ya maendeleo ya ushirika fungu ilitengewa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya ka waida
mafanikio ya wizara ya kilimo katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano 
mheshimiwa spika awali ya yote nampongeza rais wa jamhuri ya muun gano wa tanzan ia kwa kutoa msukumo wa kuendeleza sekta ya kilimo
aidha katika hotuba yake aliyoitoa tareh novemba akifungua rasmi bunge la la jamhuri ya muun gano wa tanzania dodo ma alisisitiza kutekeleza ahadi alizozitoa kwa wakulim kupit ia ilani ya uc haguzi ya chama cha mapinduzi ya 
wizara imetekeleza ahadi hizo kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii na kuwezesha kilimo kuchangia katika uchumi na maendeleo ya taifa letu hususan katika maeneo ya usalama wa cha kula na lishe ajira upatikanaji wa malighafi za viwanda na kuchangia katika kupunguza umask ini na kuongeza kipato cha wakulima
mheshimiwa spika baadhi ahadi alizotoa ni pamoja na kuimarisha huduma za ugani upatikanaji na usam bazaji wa pembejeo ana za kisasa za kilimo masoko ya uhakika ya mazao kuimarisha upatikanaji wa mikopo kwa aji li ya kilimo na kuondoa ushuru kodi na tozo ambazo ni kero kwa jili ya maendeleo ya kilimo
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minn wizar imepata mafa nikio makubwa katika maeneo ya usalama wa chakula na lishe uzalishaji wa mazao makuu ya bias hara upatikanaji wa pembejeo za kilimo viwanda vya kuchakata ma zao ya kilimo na masoko utafiti huduma za ugani na mafunzo hifadhi ya maza o uzal ishaji wa maza ya bustani kuimarika kwa bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko kuimarika kwa ushirika kui marika kwa kilimo cha umwagiliaji ongezeko la ushiriki wa vijana katika kilimo matumiz bora ya ardhi kuhuisha mifumo na sera za kilimo na kuanzis hwa kwa kanzid ata ya wakulima
 usalama wa chakula na lishe 
mheshimiwa spika katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano uzalishaji wa chakula umeendelea kuimarika na hiv yo kuwezesha nchi yetu kujitosheleza kwa cha kula kwa wastani wa asilimia na kuwa na wastan wa ziada ya tani 
mahitaji ya chakula kwa mwaka ni tani zikiw emo tani za mazao ya nafaka na tani za mazao yasiyo nafaka
pamoja kushuka kwa uzalishaji wa chakula katika msimu kumekuwa na ziada ya tani za chakula zikiwemo tani za mazao ya nafaka na tani za mazao yasiyo nafaka
kwa kuzingatia kigezo cha upimaji wa ki wango cha utoshelevu self sufficiency ratio ssr mwaka nchi imekuwa na iwango cha utoshelevu cha asilimia 
jedwali na
 jedwali na
 upatikanaji wa chakula mwaka upatikanaji wa chakula tani mahitaji tani ziada tani utoshelevu jumla wastani chanzo wizara ya kilimo upatikanaji wa chakula kwa mwaka husika ni sawa na uzalishaji mwaka uliopita 
mheshimiwa spika pamoja na uwepo wa ziada ya ch akula kitaifa halmashauri za wilaya katika mikoa tisa nchini ziliba inika kuwa na up unguf wa chakula na bei kubwa ya vyakula katika masoko hususan zao la mahindi
kutokana na hali hiyo wizara kupitia wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra na bodi nafaka na mazao mchangan yiko cpb iliuza jumla ya tani za hakula kwa bei nafuu zikiwemo tani za unga wa mahindi na tani za mahindi katika maeneo yenye uhitaji kiambatis ho na
mheshimiwa spika kulingana na taarifa ya mapitio ya ati mid term review ya ali ya lishe nchini katika utekelezaji wa mpango jumuishi wa kitaifa wa lishe nmnap yaliyofanyika mwaka inaonyesha kuwa udumavu kwa watoto chini ya miaka mitano umepungu kutoka asilimia mwaka hadi kufiki asilimia mwaka 
aidha kiwango cha ukondefu kwa watoto chini ya miaka mita no kitaifa kimeendelea kushuka kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
 na pia upungufu wa damu kwa kina mama umepungua kutoka asilimi 
 hadi kufikia asilimia 
 kwa kipi ndi hicho
mheshimiwa spi ka hali hii imechangiwa na juhudi za wadau mbalimbali zikiwemo taasisi za serikali na binafsi bodi za mazao wakala za serikali na sekta binafsi ambaz zimekuwa na jukumu la kuhakikisha kuwa mazao mbalimbali ya chakula na hasa enye viinilishe kwa wingi yanazalishwa yanahifadh iwa vizuri ili kulinda afya ya walaji yanasindikwa kuzuia upotevu na hatimaye yanaandaliwa na kutumiwa ipasavyo ili kumpatia mlaji afya bor a
aidha wizara kupitia taasisi ya utafiti wa kilimo tanzania tari imezalisha aina za mbegu za viazi vitamu vilivyoongez ewa vitamin maaruf kama viazi lishe na aina za maharag yaliyoongezewa madini chuma na zinki
mheshimiwa spika uzalishaji na utumiaji wa mazao haya umechangia kupunguza tatizo la upunguf wa damu unaosababishwa ukosefu wa madini chuma na tat izo la upungufu wa itamin hususan kwa akina mama walio katika umri wa kuzaa na watoto chini ya miaka mitano
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau wa lishe imeandaa mwongozo wa uongezaji wa virutubisho kibaiolojia katika mazao mwongozo wa kilimo inachozingatia lishe mwongozo wa kukabiliana na upotevu wa mazao baada ya kuvuna mwongozo wa kukabiliana na sumukuvu katika mazao na mwongozo wa uzalishaji wa mazao ya mbogamboga na matunda
mhes himiwa spika katika mwaka wizara kwa kushiriki ana na taasisi ya ch akula na lishe nchini na shirika la kimataifa la lishe imeandaa mwongozo wa uzalishaji wa mazao yaliyoongezewa virutubishi kibailojia biofortification guideline kwa lengo la ku toa mwongozo kwa wadau wot katika mnyororo wa thamani wa mazao hayo
uzalisha ji na matumizi ya mazao hayo utasaidia katika kupunguza matatizo ya ukosefu wa vitamini kama vile vitamini na adini kama vile zinki na chuma
aidha kwa kushirikiana na shirik la mpango wa chakula duniani wfp wizara imeandaa kiti ni cha mafunzo ya mk ulima chenye madhumuni ya kuboresha lishe ya wanakaya kupitia kilimo
kitini hiki kinalenga kumuelimisha mkulima namna lishe ya wanakaya uhakika wa chakula na kipato cha wanakay kinavyoweza kuboreshwa upitia kilimo chenye tija
 uzalishaji wa mazao maku ya biashara 
mheshimiwa spika uzalishaji wa mazao makuu ya biashara yakiwemo pamba kahawa chai pareto tum baku korosho mkonge na miwa umeongezeka kutoka jumla ya tani mwaka hadi jumla ya tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
 jedwali na
jedwali na
 uzalishaji wa mazao ya biashara tani zao jumla pamba kahawa chai pareto tumbaku korosho mkonge sukari 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo msimu wa mwa ka unaendelea matarajio 
mheshimiwa spika vilevile ka tika kipindi hicho cha serik ali ya awamu ya tano kiasi cha tani za mazao ya kahawa pamba katani chai tumbaku na korosho kiliuzwa nje ya nchi na kuliingizia taifa jumla ya dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi jedwali na
aidha kia si cha tani za mazao hayo ya biashara chenye thamani ya shilingi kiliuzwa ndani ya nchi jedwali na
 b
pia wizara kupitia bodi ya tumbaku kwa mara ya kwanza imeuza jumla ya tani za daraja la chini reject ambayo mapato yak yamesaidia kupungu za gharama za uzalishaji kwa mkulima na kumuongezea kipato
jedwali na
a mauzo ya mazao ya biashara nje ya nchi zao mauzo tani thamani milioni usd jumla jumla kahawa 
 pamba 
 katani 
 chai 
 tumbaku 
 korosho 
 jumla 
 chanzo benki kuu ya tanzania jedwali na
 b mauzo ya maz ao ya biashara ndan ya nchi zao mauzo tani thamani bilioni sh
 jumla jumla kahawa 
 pamba 
 mkonge 
 chai 
 tumbaku 
 korosho 
 jumla 
 chanzo wizara ya kilimo 
 mazao ya bustani 
mheshimiwa spika katika kipind cha serikali ya awamu ya tano uzalishaji wa mazao ya bustani umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
thamani ya mauzo ya mazao ya bustani yakiwe mo mbog na maua nje ya nchi ameongezeka toka do la za marekani milioni mwaka hadi dola za marekani milioni mwaka na kuifanya tasnia ya mazao ya bustani kuchangia asilimia ya fedha za kigeni zinazot okana na sekta ya kilimo
ongezeko hilo lilitokana na kuongez eka kwa uzalishaji wa mazao hayo kwenye vitalu nyumba green house katika maeneo mbalimbali
mwenendo wa uzalishaji wa mazao ya bustani ni kama inavyoonekana katika kiambatisho na
mheshi miwa spika uzalishaji wa azao ya bustani hususan mboga matu nda na viungo hucha ngiwa na asilimia ya sekta isiyo rasmi ambayo ni ya waku lima wadogo ambao ndio wanaozalisha na kuuza mazao hayo katika masoko ya ndani
katika kipindi cha miaka minne izara kwa kushirikiana na sekta binafsi iliendele kutoa mafunz ya uzalishaji na uongezaji thamani mazao hayo kama sehemu ya kutekeleza mkakati wa kuendeleza mazao ya bustani national hortic ultural development strategy 
aidha ili kuwezesha wak ulima hao kuwa katika mfumo rasmi wizara kwa kushirikiana na sekta binafsi imeend elea kutoa mafunzo ya kilimo biashara kwa mfano kupitia mradi wa tanshep
mheshimiwa spika katika kipindi icho uwekezaji katika mazao ya bustani kupitia sekta binafsi chini ya mwamvuli wa taha umef ikia dola za marekani milioni 
ngezeko hilo limeto kana na maboresho ya mifumo ya biashara ikiwemo ya usajili uzalishaji na uagizaji wa pembejeo za uzalishaji mazao hayo pamoja na maboresho ya kisera kodi na tozo ambayo amepunguza gharama za uzali shaji ufanyaji biashara na kuimari sha ushindani wa ma zao hayo katika masoko ya kikanda na kimataifa
uwekezaji katika tasnia hii umewezesha uanzishaji wa viwanda balimbali vya kusindika matunda na mboga kiambatisho na
 pamoja na kuongezeka kwa mauzo nje ya nchi
mheshimiwa spika zao la parachichi miongoni mwa mazao ya bustani yanayochipukia na limeonesha mafanikio makubwa katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano ambapo uzalishaji umeongezeka kutoka tani mwaka hadi kufikia ta ni mwaka 
kutokana na kuong ezeka kwa uzalish aji wa zao hili mauzo ya parachichi nje ya nchi yameongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
mauzo hayo yenye thamani ya dola za marekani milioni 
 yamefanyika katika soko la ulaya katika nchi za ufaransa uhola nzi na uingereza
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taha imetoa mafunzo kuhusu matumizi ya teknokojia na mbinu za kilimo bora cha mazao ya bustani kwa akulima 
kutokana mafunzo hayo tija ya mazao ya kabich imeongezeka kuto ka tani kwa ekari hadi tani kwa ekari nyanya kutoka tani 
 kwa ekari hadi tani kwa ekari vitun guu kutoka tani 
 kwa ekari hadi tani kwa ekari na nanasi utoka tani kwa ekari hadi tani kwa ekari
mheshimiwa spika katika kipindi hi cho wizara kwa kushirikiana na tanzania horticultural association taha imewezesha upatikanaji wa usafiri wa moja kwa moja wa mazao ya bustani kutoka tanzania kwa kutumia ndege ya shirika la ndege la ethiopia kupitia uwanja wa ndege wa kimataifa wa kilima njaro badala ya kupitia uwanja wa ndege wa kimataifa wa jomo kenyata nchini kenya
ndege hiyo itakuwa inach ukua mizigo wastani wa tani kwa wiki
hatua hiyo imesaidia kuw na usafiri wa uhakika upunguza gharama za usafirishaji kupun guza upotevu wa maz ao kwa kupunguza muda wa usafirishaji na kuongeza fedha za kigeni
 waziri wa kilimo mhe japhet hasunga mb mkuu wa mkoa wa kilimajaro mhe
anna mghwira na afisa mtenda ji mkuu wa taha dkt
jacqu eline mkindi pamoja na watendaji akiwem rubani wa ndege mizigo aina ya dreamliner mali ya shirika la ndege la ethiopia wakiwa katika picha ya pamoja ndani ya ndege hiyo katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa kilimajaro ki a tarehe aprili aada ya kupakia shehena kubwa ya matund aina ya parachich uliokuwa ukitoka arusha kwenda bara la ulaya
 waziri wa kilimo mhe
japhet hasunga mb akipakia mizi go ya matunda aina ya parachichi kwenye ndege mara baada ya kuong oza mapokezi ya ndege ya mizigo aina ya dreamliner mali ya sh irika la ndege la thiopia katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa kilimajaro kia tarehe aprili 
kushoto kwake ni mk uu wa mkoa wa kilimanjaro mhe
dkt
anna mghwira akishuhudia zoez hilo
 upatikanaji wa embejeo za kilimo 
 mbegu 
mheshim iwa spika katika ipindi serikali awamu ya tano upatikanaji wa mbegu bora umeongezeka kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimi 
aidha uzalishaji wa ndani wa mbegu bora umeongezeka kutok tani 
 mw aka hadi tani 
 mwaka 
uzalishaji huo umepunguza uagizaji wa mbegu kutoka nje nchi kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
 mwaka sawa na pu nguzo la asilimia kiambatisho na
 a
vilevile uzali shaji wa miche umeongezeka kutoka miche mwaka hadi kufikia miche mwaka 
pamoja na mambo mengine mafanikio hayo yametok ana na kuongezeka kwa ene la uzalishaji wa mbegu na miche kutoka hekta hadi hekta 
kiambatisho na
b uzalishaji wa ndani wa mbe gu bora umeongezeka
hii ni mbegu bora mpunga aina ya tari ric iliyogu nduliwa na taasisi ya utafit wa mazao ya kilimo tari katrin ifakara 
mheshimiwa spika ongez eko hilo limechang iwa na kupunguzwa ama kufutwa kwa baadhi ya kodi na tozo katika uzalishaji wa mbegu bora pamoja na kuimaris ha mashirikiano baina ya sekta za umma na binafsi
mathalani wak ala wa mbegu za kilim asa umefanikiwa kuhamasisha kampuni binaf si za mbegu kuzali sha mbegu bora kupitia mashamba matano ya wakala
vilevile wizara inaendelea kutoa mafunzo ya kuzalish mbegu daraja la kuazimiwa ubora qds kwa wakulima wadogo
mheshimiwa spika katika kuima risha upatikanaji wa mbegu bora wizara imeimarisha maabar ya tosci na hivyo kupata thibati ya shirika la kimataifa la uthibiti wa ubora wa mbegu international se eds testing association ista pamoja na kujiunga na skimu za mb egu za shirika la kimataifa oecd seed schemes ambayo itaiwezesha nchi kufanya bias hara ya mbegu kimataifa
mheshimiwa spika wizara kupitia kamati ya taifa ya mbegu imepitisha matumizi ya aina mpya za mbegu bora za mazao ya mahindi mpunga ulezi pamba muhogo alizeti na viazi vitamu 
mbegu hizo zinat oa mavu no kwa wingi zina ukinzani dhidi ya magonjwa na wadudu zinahimili ukame na zinazaa kwa muda mfupi kiambatisho na
kati ya mbegu zilizoidhinishwa tari imegund ua aina 
mheshimi wa spika katika jitihada za kuongeza uzalish aji wa mbegu za ma futa nchini hadi mwezi machi tari kwa kushirikiana na felisa ndugu development foundation na yangu macho imezalisha jumla ya mbegu za michikichi na kuzisa mbaza kwa asa magere za ya kwitanga na ilagala jkt bulombola na almashauri sita za mkoa wa kigoma kwa ajili ya kuzalisha miche na kusambaza kwa wakulima
 mbolea 
mheshimiwa spik a katika kipindi hicho wizara imeimarisha upatikanaji wa mbolea nchini kwa kuanzisha mfumo wa ununuzi wa pamoja bulk procurement system bps amba umewe zesha kuongeza upatikanaji wa mbolea kutoka tani mwaka hadi mwaka kiambatisho na
mfumo huo umewezesha wakulima kupata bolea kwa wakati na ei nafuu
aidha idadi ya viwanda vinavyoteng eneza mbolea na visaidizi vya mbolea fertilizer suppliment vimeonge zeka kutoka viwanda vinne mwaka hadi viwanda mwaka 
kati ya viwanda hivyo viwanda viwili ni vya vi saidizi na ni vya mbolea
 kuongezeka kwa matumizi ya mbolea kumeenda sambamba na utoaji wa elimu sahihi kuhusu mahitaji ya virutubisho kwenye udongo katika maeneo tofauti ya wakulima 
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi machi kiasi cha mbolea kilichopo nchini ni ani sawa na asilimia ya mahitaji ya mbolea ya tani kwa mwaka kiambatisho na
 b
aidha kiasi cha tani za mbolea zilitokana na mfu mo wa bps ambapo tani urea tani na dap tani ziliagizwa katika mwaka na tani ni bakaa ya mwaka 
ku tokana na matumizi ya mfumo wa bps bei ya mbolea imepungua kati ya asilimia na 
 viuatilifu 
mheshimiwa spika upatikanaji wa viuatilifu kwa ajili ya kudhibiti visumbufu vya milipuko kama vile panya nzige kweleakwelea na viwa vijeshi vamizi umeongezeka kutoka tani 
 mwaka hadi tani 
 mwaka 
hadi machi tani 
 za viuatilifu zimeingizwa nchini
kati ya hizo tani 
 ni vi uadudu insecticides tani 
 ni vizuiakuvu fungicides tani 
 ni iuagugu herbicides na tani 
 ni viuatilifu vya kudhibiti panya na minyoo
vilevile tani za izuiakuvu cha salfa ya unga kwa ajili ya zao la korosho na ekapak za viuadudu kwa ajili ya zao la pamba zimeingizwa nchini
aidha wizara ku pitia bodi ya pamba imewezesha upatikanaji wa vinyunyizi mabomba vyenye thamani ya shilingi bilion 
 na ekapaki milioni 
 zenye thamani ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika ili kudhibiti ubora wa viuatilifu wizara kupit ia tpri imekagua wafanyabiashara wakiwemo wauzaji watengenezaji wafukizaji na waagizaji kutoka mikoa ya ruvuma beya dar es salaam geita mwanza na shinyanga na tanga 
aidha tp ri imetoa mafunzo ya matumizi sahihi na salam ya viuatilifu wa akulima maafisa ugani na wauzaji kutoka katika mikoa ya kagera kigoma arusha ru vuma na iringa 
vilevile mafunzo kuhusu mbinu bora za unyunyiziaji wa viuati lifu yametolewa kwa wakulima na maafisa ugani kutoka mikoa ya simiyu kigoma na tabora 
ili kuongeza upatikanaji wa viuatilifu na kupunguza upotevu wa mazao wakati wa kuvuna na baada ya kuvuna wizara kupitia tpri imesajili viuatilifu ipya 
udhibiti wa visumbufu vya mimea na mazao 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imesambaza lita za kiuatilifu aina ya duduba katika mikoa na lita 
 za methyl eugnol katika mikoa nane kwa ajili ya kudhibiti viwavijeshi vamizi na nzi wa matunda
vilevile wizara imesambaza tani 
 za viuadudu insecticides tani 
 za vizuia kuvu fungicides tani 
 za viuagugu herbicides na tani 
 za viuatilifu vingine kwa ajili ya kudhibiti pan ya na minyoo
kati ya tani 
 kilo 
 zilitumika katika eneo la ekari kudhibiti panya katika wilaya za musoma na shinyanga
aidha wizara imefanya savei ya nzige wekundu katika mbuga za mazalio za ziwa rukwa rukwa ikuu katavi katavi malagarasi kigoma tabora wembere tabora bahi dodoma amba po imebaini uwepo wa mazingira rafiki ya kuzaliana kwa nzige wekundu katika hekta 
lengo la hatua hiyo ilikuwa ni kudhibiti nzige ili wasiendelee kuzaliana
mheshimiwa spika wizara ilifa nya ukaguzi wa mazao anayoingizwa na kusafirishwa nje ya nch ambapo tani 
 za mazao zilisafirishwa nje ya nchi tani 
 ziliingizwa nchini na vyeti vya usafi vilito lewa
wizara pia imetoa mafunzo kwa wataalamu wakiwemo wataal am wa afya ya mimea atafiti na wadhibiti viwango vya usalam wa chakula kuhusu thari na mbinu za udhibiti wa sumukuvu kibaolojia
 zana za kilimo 
mheshimiwa spika matumizi ya zana bora kilimo yameongezeka katika kipindi cha serikali ya awamu ya tan ambapo matrekta maku bwa na matrekta ya mkono yanayomilikiwa na wakulima yameonge zeka kutoka na mwaka hadi na mwaka mtawalia kiambatisho na
ongezek hilo limechangia mabad iliko makubwa katika ukatuaji ambapo asil imia ya maeneo yana limwa kwa trekta asilimia wanyama azi na asilimia kw jembe la mkono ikilinganishwa na mwaka ambapo asilimia yalilimwa kwa trekta asilimia wanyama ka zi na asilimia jembe la mkono
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na taasisi ya sekta binafs tanzania tpsf ime toa mafunzo ya matumizi ya zana za kilimo kwa vijana kutoka mikoa ya morogoro mbeya mwanza kilimanjaro tabora songea dodoma na singida
vilevile wizara imetoa mafu nzo ya kilimo hifadhi kwa wakulima na maafisa ugani 
 mikopo ya pembeje 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia mfuko wa taifa wa pembejeo za kilimo agitf imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi ikiwemo tisa ya mitambo ya mashamba ni ya pembejeo mmoja wa ukarabati miwili ya miun dombinu ya kilimo na mmoja wa fedha za kuendeshea shughuli za shamba kiambatisho na
aidha hadi machi shillingi kati ya shilingi za mikopo zimerejesh wa sawa na asilimia 
 mazingira ya uwekezaji na uanzi shaji wa viwanda vya kuchakata mazao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka hadi serikali imefuta ushuru tozo na ada na kupunguza tozo nne kati ya zilizoku wa zinatozwa katika mazao ya kilimo pembejeo za kilimo na ushirika ambazo zimesaidia kumuondolea mkulima kero kupunguza gharama za uzalishaji na kuchochea uzalishaji na uwekezaji katika kilimo
hatua hiyo imevutia sekta binafsi kuwekeza takribani shiling trilioni 
 kwenye mnyororo wa hamani wa kuendeleza mazao ya chai kahawa mkonge ngano shayiri na mpunga
aidha ajira katika mnyororo wa thamani ya mazao ya kil imo zimeongezeka kutoka wastani wa ajira mwaka hadi kufikia wastani wa ajira mwaka 
mheshimiwa spika wizara imehamasisha ujenzi wa viwanda ili kuongeza thamani ya mazao ya kilimo na kutengeneza ajira kwa watanzania
atika kipindi cha miaka minne jumla ya viwanda vipya vya kuc hakata mazao vimeanzish wa
aidha viwanda vikubwa na vya kati vya kubangua ko rosho vimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka 
viwanda tisa vilivyoongezeka vin uwezo wa kubangua korosho tani kwa mwaka na vimeanzishwa katika mikoa ya mtwara dar es salaam na pwani 
aidha vikundi vya kubangua korosho vimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
viwanda vikubwa na vya kati vya ku ongeza thamani mazao ya kilimo kama zao la korosho vimeongezeka 
mheshimiwa spika vilevile katika kipindi hicho viwanda vitatu vya chai vimeanzishwa kikiwemo kiwanda cha chai cha kabambe tea factory unilever chenye uwezo wa kusindika majani mabich ya chai tani kwa siku
kiwanda hicho cha unilever kimewekeza mtaji wa shilingi bili oni 
 na kinaajiri watu had kwa siku
viwan da vingine viwili ni pamoja na tropical treasres lim ited kilichopo kilimanjaro chenye uwezo wa kusindika kilo za majani mabichi kwa siku na chai collection tanzania limited kinachochanganya na ku funga chai kwenye vikasha kwa ajili ya hotel kubwa na kinaajiri watu hadi kwa siku kutegemeana na uzalishaji
mheshimiwa spika kwa upande wa zao la mkonge viw anda vikubwa vyenye uwezo wa kuchakata mkonge tani kwa waka na viwanda vidogo vyenye uwezo wa kuchakata konge tani 
 kw mwaka vi meanzishwa na kuzalisha jumla ya ajira 
pia shilingi bilioni 
 zimewekezwa katika uzalishaji na uendelezaji wa viwanda vya kahawa
vilevile kiwanda cha murzah wilmar rice millers chenye uwezo wa kukoboa tani za mpunga kwa siku ki meanzishwa katika eneo la viwanda kiho nda morogoro
 ongezeko la uanzishwaji wa viwanda vya mkonge umechangia kuon geza thamani ya mazao ya mkonge na kuchangia upatikanaji wa bidha zinazotokana na zao ilo hapa hapa tanzania 
 upatika naji wa masoko ya maz ao ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne wizara imeendelea kuweka mazingira wezeshi kwa aji li ya upatikanaji wa masoko ya uhakika kwa mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi
katika kufikia azma hiyo wizara imea nzisha kitengo cha ma soko agricu ltural marketing unit katika idara ya maendeleo ya mazao inay osimamia utafutaji wa masoko kufanya tafi ti za masoko na bei za mazao pamoja na kufuatilia mifumo ya uuzaj wa mazao
mafanikio ya kuanzishwa kitengo hicho cha masoko wizara kwa ushirikiana na wizara ya viwanda na biashara imeanza kutoa mwenendo wa bei za mazao ya kilimo kwa wiki mwezi na kila robo
baadhi ya mazao hayo ni pamoja na mazao ya nafaka mikunde mboga na mazao ya biashara
mheshimiwa spika wizara pia imeendelea kush irikiana na wadau balimbali ikiwemo serikali ya japan kupitia mradi wa jica kuwezesha na kuhamasisha wakulima wadogo wa mazao ya bustani na matunda kutafiti ma soko ya mazao hayo kwa kutumia kauli mbiu isemayo anzia sokoni alizi shambani kwa kip ato zaid i
elimu na hamasa hii imetolewa katika mikoa ya tan ga arusha na kilimanjaro na jumla ya kaya zimenufaika
vilevile wizara imeendelea kuwaunganisha wak ulima na wanunuzi wasindikaji wafanyabiashara wa pembejeo na adau wengine katika mny ororo wa thamani kuwasiliana ili kukidhi haja ya soko husika
pia wizara imeendelea kuzitumia ofisi za balozi zilizopo nchini na balozi za tanzania zilizopo nchi za nje kutafuta masoko ya mazao ya kilimo
hatua hii imeonesha kuwa na mafa nikio makubwa husu san kuon gezeka kwa kampuni za ununuzi wa mazao mbalimbali
mheshimiwa spika wizara imeendelea kunufaika na masoko ya nje yenye masharti nafuu ambayo hayana ukomo wa bidhaa wala ushuru wa forodha duty free quota free dfqf
maso ko ha yo yapo katika nch za ch ina india japan uswisi norway uturuki new zeala nd iceland brazil morocco jamhuri ya korea soko la marekani kupitia mpango wa agoa african growth opp ortunity act umoja wa ulaya eac na sadc
mheshimiwa spika wizar kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango wizara ya viwanda na biashara pamoja na sekta binafsi imeimarisha matumizi ya mifumo ya masoko ikiwemo soko la bidhaa tmx stakabadhi za ghala minada na kilimo cha mkataba
matokeo ya mifumo hiyo ni pamo ja na kuviunganish vyama vya ushirika vinavyozalisha ufuta na kakao kuuza azao yao kwa mfumo wa soko la bidhaa
vilevile wizara imewezesha na kusimamia vyama vya ushirika vya wa banguaji wadogo wa korosho kutumia mfumo wa stakabadhi za ghala kuuza tani 
 katika nchi za india china na vietnam
mheshimiwa spika matumizi ya mifumo hiyo imesaidia kuimarika kwa bei ya mazao ya kilimo kwa mfano bei ya zao la ufuta imeon gezeka kutoka shilingi kwa kilo mwaka hadi kufiki shilingi kwa ki lo mwaka bei ya kakao kutoka shilingi mwaka kwa kilo hadi shilingi kwa kilo mwaka bei ya zao la korosh imeimarika kutoka wa stani wa shilingi mwaka kwa kilo hadi kufikia was tani wa shilingi kwa kilo mwaka na bei ya singa za mkonge imeongeze ka kutoka shilingi kwa kilo mwaka hadi hilingi kwa kilo mwaka kwa mauzo ya ndani ya nchi
aidha bei ya kahawa iliyokobolewa aina ya arabik kat ika soko la ndani imeimarika zaidi kwa kuuzwa kwa dola za marekani ikilinga nishwa na bei ya dola za marekani 
 katika soko la dunia kwa gunia la kilo na bei ya kahawa aina ya robusta iliimarika kwa kuuzwa kwa dola za marekani 
 katika soko la ndani ikilingan ishwa na dola za marekani 
 katika soko la dunia kwa guni la kilo 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kwa kushirikiana na tmx imehamasisha mfumo huo kwa viongozi wa vyama vya msingi vya ushirika na wakulima ka tika halmashauri wilaya za bukoba vijijini manispaa ya bukoba misenyi kar agwe kyerwa ngara biharamulo na muleba
aidha tmx imeanza maandalizi ya kuuza korosho kupitia mfumo wa ots online trading system katika msimu wa mwaka ambapo imeto mafunzo kwa wada wa zao la korosho katika mikoa ya lindi mtwara pwani ruv uma na tanga
mheshimiwa spika hadi machi cpb imeuza jumla ya tani 
 za korosho ghafi za msimu wa ambapo tani 
 ziliuzwa kwa utaratibu wa alipwani fob na tani 
 ziliuzwa kwa utaratibu wa malighalani ex warehouse
thamani ya korosho zilizouzwa kwa utaratibu wa malipwani ni dola za marekani 
 na zil izouzwa kwa utaratibu wa malighalani ni shilingi 
mhesh imiwa spika serik ali imeendelea kuwalipa wakulima wa korosho ambapo hadi febru ari jumla ya shilingi imelipwa
aidha kiasi cha shilingi bado hazijal ipwa kama inavyooneshwa katika kiambatisho na
serikali inae ndele kuhakiki madai wakulima ambao hawajalipwa na zoezi hilo la uhakiki na mali po linatarajiwa kukamilika mwezi mei 
mheshimiwa spika vilevile serikali imeend elea kufanya tafiti za masoko kwa mazao ya biashara chakula na mazao ya bustani kwa kushi rikiana na sekta bina fsi kama taha
aidha tafiti hizi zimebaini kwamba kilimo cha mkataba ndicho chenye uhakika wa soko la mazao ya mkulima ambapo kwa sasa wizara kwa kushirikia na na taha imejikita kutoa elimu kwa wakulima uhusu kilimo cha mkataba
vile vile wizara kwa kus hirikiana na sekta binafsi imeendelea kufanya tafiti za masoko ya mazao mbalimbali ndani na nje ya nchi kwa kutumia ofisi za balozi zetu kupata uhakika wa masoko ya mazao ya kilimo
 utafiti huduma za ug ani na mafunzo ya kilimo 
mheshi miwa spika katika ku imarisha shughuli za utafiti na ugunduzi wa kilimo serikali ilianzisha taasisi ya utafiti wa kilimo tanzania tari kupitia sheria ya bunge na
 ya mwaka tari s act no
 of 
katika kipind cha mia ka minne kwa kush irikiana na sekta bin afsi imegundua aina za mbegu bora kiambatisho na
aidha kati ya hizo kampuni binafsi zimegundua aina mbegu bora za mazao ya kilimo
vilevile wizara kupitia tari imefanya utafiti wa kupima afy ya udongo na ku andaa rama ni zinazoonesha mtawa nyiko na viwango vya mboji organic carbon pamoja na uchac hu ph wa udongo katika mikoa yote nchini
viwango vya mboji na uchachu wa udongo ni viashiria vya uwepo au kutokuwepo katika udongo virutubisho vya aina ya naitrojeni fosfor i potasimu salfa alsiam na magnesiam
virutubisho hivi ni muhimu katika uzal ishaji wa mazao ya kilimo
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tar imegundua aina za mbegu bora za mazao
kati ya hizo aina tisa ni za muhogo mbili za alizeti mbili za mahindi mbili za mpunga moja ya ulezi na sita za viazi vitamu
mbegu za alizeti zina kiwango kikubw cha mafuta ikilingani shwa na mbegu zilizopo mbegu za viazi vitamu zina viini lish vya vitamin a
aidha mbe gu za mpunga zinatoa mavun kati ya tani 
 hadi 
 kwa hekta mchele wake una nukia vi zuri na kupikika kiurahisi wakati mbegu za mahindi zinat oa mavuno kati ya tani saba hadi kwa hekta na zina ukinzani dhidi ya ugonjwa wa maiz streak na turcium blight virus
mheshi miwa spika tari imetathmini upokeaji wa teknolojia ya zao la viaz ilishe vinavyoongeza upatikanaji wa viinilishe vya vitamin mwilini na kubaini kuwa upo keaji huo umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwak 
aidha tari metoa mafunzo kuhusu matumizi ya paper tool fertilizer optimizer na fertilizer optimizer app kwa ajili ya kugundua kiwango cha matu mizi ya mbolea kwenye neo husika kwa maafisa ugani katika mkoa wa mbeya
vilevil e tari imeendelea ushirikiana na taasis za ndani na nje ya nchi vyuo vikuu na mashirika mbalimbali amba po imesaini makubaliano ya ushirikiano mous yenye jumla ya hilingi kwa ajili ya masuala ya utafiti wa kilimo nchini
mheshimiwa spika tari imeende lea kuhamasisha matum izi ya teknolojia na ubunifu ambapo ilishirikiana na vyombo vya ha bari kuandaa na kuonesha matokeo ya utafiti kupitia vipindi vy runinga na vya rad io
jumla ya makala zimeandaliwa katika lugha ya kiingerez na kiswahili na ku chapishwa kwenye maga zeti
aidha torita imekamilisha utafiti wa awali wa mbegu nne za tumbaku yunan yunan nc na nc 
utafiti huo meonyesha kuwa mbegu za tumbaku ya mvuke za yunan na yunan zinafanya vizuri kwenye udongo wa kicha nga na kikungu wa kan da tatu za tumbaku kahama tabora na chunya
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia tacri imezalisha na kusamb aza kwa wakulima jumla ya miche na imegundua aina tatu za mbegu bora kahawa ya arabika zinazostahimili ukame amba zo ni n n na tacri f
pia tacri imezindua vitabu vya kanuni za kilimo bora cha kahawa ya arabika na robusta na mtaala wa mafunzo kwa maaf isa ugani wa zao la kahawa
mheshimiwa spika katika kuimari sha huduma za ugani wizara kupitia vyuo vyake imetoa wataalam wa kilimo kwa ngazi ya astashahada na stashahada za kilimo katika kipindi cha kuanzia mwaka had mwaka 
vilevile katika kipindi hicho wizara ilihamasisha sekta binafsi kuwek eza katika mafunzo kilimo ambapo wataa lam wame hitimu katika vyuo binafsi ngazi ya astashahada stashahada za kilimo kiambatisho na
aidha kupitia mrad wa erpp na tanrice pamoja na mashirika ya fao helvetas na usaid jumla ya maafi sa ugani na waku lima wamepatiw mafunzo kuhusu kanuni za kilimo bora teknolojia mbalimbali za zalishaji jinsia na masoko
mheshimiwa spika wizara imeandaa kakati wa miaka mitano wa kuimarisha vyuo vya mafunzo ya kilimo matis na vituo vya mafunzo kwa wakulima ftc unaolenga kutatua changamoto zinazokabili vyuo na vituo hivyo zikiwemo ucha kavu wa miundombinu uhaba wa vifaa vya kufundishia na kujifunzia uhaba wa vifaa vya us afiri uhaba wa watumishi mitaala kutokuhuishwa kwa muda mre fu na watumishi kuto jengewa uwezo kwa mud mrefu
mkakati huo unatarajiwa kutumia jumla ya shilingi kwa ajili ya kutekeleza malengo hayo kwa kipindi cha 
mheshimiwa sp ika katika kutekeleza mkatikati huo wizara imewezesha mafun zo ya muda mrefu kwa watumishi ngazi shahada ya uzamili na wanne ngazi ya shahada ya kwanza katika vyuo vikuu vya hapa nchini
pia wakufunzi wawili wamejiu nga na mafunzo ya shahada ya uzamili nje ya nchi na wakufunzi wamehudhuria mafunz ya muda mfupi nje ya nchi kwa ufadhili wa jica na usaid feed the future india triangular training program me
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sagcot pamoja mradi wa stawisha ime jenga kituo mahiri cha kuendeleza zao la viazi mviringo katik kituo cha utafiti cha uyole mbeya
kupi tia kituo hicho wakulima wapatao kutoka nyanda za juu kusin wamefundishwa kilimo bora cha viazi mviringo
aidha aina sita za mbegu bora za vi azi mviringo zimethibitishwa na tani za mbegu za viazi zimezalishwa
 uwezo wa kuhi fadhi mazao 
mheshimiwa spika mwaka nchi ilikuwa na jumla ya maghala yenye uwezo wa kuhifadhi tani za mazao ya chakula
wizara imeendelea kuimaris ha uwezo wa kuhifadhi mazao kwa kujenga na kukarabati miundom binu ya hifadhi ikiwa ni pamoja na viheng na ghala yenye uwezo wa kuhifadhi jumla ya tani mtawalia na hivyo kuongeza uwezo wa kuhifadhi kutoka ta ni mwaka hadi tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia kiamba tisho na
upatikanaji na uhakika wa chakula unaenda sambamba na ujenzi wa mag hala madogo na makubwa 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuima risha hifadhi ya taifa ya chakula kwa lengo la kuimarisha usalama wa chakula nchini
katika mwaka wakala wa taifa hifadhi ya chakula ulihifadhi jumla ya tani 
 zikiwemo tani 
 bakaa ya mwaka na tani 
 za mahi ndi zilizonunuliwa mwa ka 
hadi kufikia mwishoni mwa mwezi aprili aki ba ya chakula katika maghala ya wakala ni tani 
 kiambatisho na
mheshimiwa spika katika waka wizara kupitia nfra imeuza jumla ya tani 
 za mahindi ambapo ani zenye thamani ya dola za marekani zimeuz wa nchini zimbabwe tani 
 zime uzwa ndani ya nchi
kati ya tani 
 za mahindi yaliyouzwa ndani ya nchi tani 
 zimeuzwa wilaya ya longido tani wi laya ya dodoma na tani kwa mamlaka ya hifadhi ngorongoro
 bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko 
mheshimiwa spika katika kipindi cha serikali ya awamu ya tano wizara imefanya mabores ho katika taasisi ya bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko cpb ambapo mafanikio mbalim bali yamepatikana
mafanikio hayo ni pamoja na kurejeshwa kwa mali za serikali zil izokuwa zinamilikiwa na shirika la taifa la usagishaji national milling corporation nmc ambazo zilikuwa chini ya watu binafsi
mali zilizorejeshwa kinu cha usagishaji cha arusha kilichokuwa kikiendeshwa na kampuni binafsi ya mona ban trading and farm ing pamoja na ghala kiteto lenye uwezo wa kuhifadhi tani 
pia bodi hiyo imefu fua kinu cha iringa chenye uwezo wa kusaga tani za mahindi kwa siku kujenga kinu kipya cha kusaga chenye uwezo wa kusaga tani za nafaka kwa si ku katika eneo la ki zota mkoani dodoma pamoja na kusimika kiwanda cha kusindika tani kwa siku za mbegu alizeti
hatua hiyo imewezesha bodi kuongeza uwezo wa kusagisha nafaka kutoka tani hadi kwa siku katika viwanda vyake vilivyopo iringa dod oma na arusha
mheshimiwa spika taasi si ya cpb imefanikisha zoezi la kununua korosho kwa wakulima tani 
 na kuuza tani 
 za korosho ghafi kwa msimu pamoja na kuuza tani za korosho zilizobanguliwa katika masoko ya nda ni na nje ya nchi
aidha bodi imenunua kuuza tani za mahindi mtama maharage na mchele katika masoko ya ndani ya nchi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko imenunua tani 
 za ma hindi kutoka kwa wak ulima sawa na asilimi 
 ya lengo
vilevile bodi imesindika tani 
 za mahind na kuzalisha tani 
 za unga na tani 
 za pumba ka tika vinu vya arusha dodoma na iringa
aidha cpb imenunua tani 
 za alizeti ku toka kwa wakulima
li kuongeza uwezo wa kusindika bodi imefunga mashine mbili zenye uwezo wa kusindika tani za mahindi kwa siku na tani za alizeti kwa siku katika neo la kizota dodoma
pia bodi imeongeza wigo wa ununuzi wa mazao ambapo hadi februari imenunua tani 
 za mahar age
 ujenzi wa ghala na miundombinu ya kuhifadhi mazao 
mheshimiw spika wizara imeendelea kuimarisha uwezo wa kuhifadhi mazao kw lengo la kuongeza up atikanaji wa chakula na masoko
kupitia mradi wa erpp wizara inakamilisha ujenzi wa ghala tano za kuhifadhi mpunga zenye uwezo wa kuhifadhi tani katika mkoa morogoro
hadi machi ujenzi wa ghala hizo umefikia hatua zifuatazo msolwa ujam aa mt asilimia njage mt asilimia mvumi mt asilimia kigugu mt asilimia na mbogo komtonga mt asilimia 
mheshimiw spika wizara kupitia wakala wa taifa wa kuhifadhi chakula nfr a inakamilisha ujenzi wa ghala na vihenge vya kisasa kupitia mradi wa kuongeza uwez wa kuhifadhi mazao
hadi aprili jenzi umefikia asilimia 
 ya utekelezaji ambapo katika maeneo ya songea makambako mbozi dodoma na shinyanga umefikia asilimi na ujenzi katika maeneo ya mpanda sumbawanga na babati umefikia asilimia 
wamu ya kwanza ya mradi huu inatarajiwa ukami lika agosti ambapo wakala utaongeza uwezo wa kuhifadhi nafaka kutoka tani za sasa hadi kufikia tani 
 ujenzi wa vihenge vya kisasa silos kwa ajili ya kuongeza uwezo wa wakala wa taifa hifadhi ya chakula nfra kuhifadhi chakula cha kutoka katika kanda zote saba umekamilika kwa zaidi ya silimia 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza mradi wa kudhibiti sumukuvu nchini tanipac wenye lengo la kuimarisha ubora wa mazao ya chakula hususan mahin di na karanga ili kul inda afya ya jamii na kuchochea mauzo ya nje
hadi machi izara kupitia mradi wa tanipac imeendelea kusanifu ghala za ku hifadhi mahindi na kar anga ambapo ghala zitajengwa tanzania bara na mbili zi tajengwa zanzibar
ai dha wizara imeingia mkataba na mshauri elekezi kwa ajili ya usanifu wa karantini na aabara ya udhibiti wa magonjwa ya mimea kibaiolojia national bio logical control labora tory itakayojengwa kibaha mkoa wa pwani
mheshimiwa spika kutokana na athari za sumukuvu ambayo taari fa za kitafiti zinaonesha kuwa inachangia katika magonjwa yasiyoa mbukiza hususan saratani ya ini pamoja na udumavu
wizara kupitai mradi wa tanipac inas hirikiana na taasisi za tbs veta sido tari kwa upande wa ta nzania bara pamoja wizara ya kilimo za nzibar zfda na zari kutoa elimu kwa umma kuhusu athari na udhibi ti wa sumukuvu kupitia runinga redio magazeti machapisho mbali mbali na maonesho mbal imbali ya kitaifa
hadi machi wananchi wamepata elimu hiyo kupitia mafu nzo na maonesho
 kuim arisha ushirika 
mheshimiwa spika ushirika umeendelea kuimarika ambapo vyama vya ushirika vimeongezeka kutoka mwaka adi mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
vilevile idadi ya wanachama wa vyama vya ushirika imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
hata hivyo wizara imechukua hatua ya kuvifuta jum la ya vyama vimeshindwa kukidhi masharti ya usaj ili wake na hivyo kubaki na jumla ya vyama vya ushi rika kwenye daf tari rejista ya vyama vya ushirika nchini
mheshimiwa spika katika kipindi hicho thamani ya mikopo inayotolewa na vyama vya ushirika wa ak iba na mikopo sacco s imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi tri lioni 
mwezi machi 
vilevile thamani ya hisa akiba na amana imeongezeka kutoka shilingi bilioni desemba na kufikia shilingi bilioni machi sawa na ongeze ko la asilimia 
aidha idadi ya viwanda vinavyomilikiwa na vy ama vya shirika imeongezeka utoka viwanda mwaka hadi viwanda mwaka 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa vyama vya ushirika vinaimarika kiuchumi kiutendaji wizara imeendelea kuimarisha usimamizi na udhibiti kwa kufanya kaguzi za mara kw mara kwa vyama vya ushirika
katika kipindi cha miezi sita kuanzia julai hadi esemba shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika nchini coasco limefanya uka guzi wa nj kwa vyama vya ushirika kati ya hivyo vyama vimepata ati inayoridhisha vyama vimepata hati yenye shaka vyama vimepata hati isiyoridhisha vyama vimepata hati mbaya
 urejeshaji wa mali za ushirika 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne serikali ya awamu ya tano imefani kiwa kurej esha mali zilizokuwa za vy ama vikuu vya ushirika ikiwemo ncu ltd cha mwanza shirecu ltd cha shinyanga kncu cha mkoani kilimanjaro na shirika lake tanzu la tccco zilizouzwa kinyume na utaratibu
jumla ya mali nane za ncu limited mali mbili za shirec limited ambazo ni nyumba za makazi maghala viwanda na viwanj viliuzwa kinyume cha sheria na taratibu za manunuzi bila kuzing atia thamani halis ya mali husika
mheshimiwa spika mali za ncu zilizorejeshwa katika kip indi hiki cha miaka inne ni kama ifuatavyo jengo la usafirishaji kauma kiwanja na
 kit alu t barabara ya stesheni mwanza kiwanda cha ashok viwanj na
 a na a eneo la viwanda igogo pamoja na viwanja vyake mwanza kiwanda cha mkong viwanja na
 na eneo la viwanda igogo jijini mwanza kiwanda cha new era oil mill viwanja na
 na eneo la viwanda igogo mwanza ghala la igogo lililopo katika kiwanja na
 kitalu a mwanza nyumba iliyopo kiwanja na
 italu is amilo mwanza nyumba iliyopo katika kiwanja na
 kitalu d isamilo mwanza nyumba iliyopo ka tika kiwanja na
 kitalu d isamilo mwanza
mheshimiwa spika vilevile serikali imerudisha mali mbili za shirecu ambazo ni ghala lililopo kw enye kiwan ja na
 kitalu kurasini jijini dar es salaam na nyumba iliyopo kwenye viwanja na
 na kitalu bb mchikichini ilala dar es salaam
pia mali za kiwand cha kukoboa kaha wa cha kilimanjaro tccco zikiwemo nyumba tatu na lori moja ina ya fia nazo zimerejeshwa
aidha jumla ya shilingi
 mali ya kncu fedha iliyolipwa na kuz idishwa kwa makusudi kwa mwekezaji ambaye alipaswa kulipwa fidia baada ya shamba hi lo kuuzwa fedha hizo zimerejeshwa kncu ltd na kutumika kul ipa madeni ya chama hicho
 kilimo cha umwagiliaji 
mheshimiwa spika wizara kupitia tume ya taifa ya umwag iliaji imeongeza eneo la kilimo cha umwagiliaji kutoka hekta mwaka hadi hekta mwaka sawa na ongezek la asilim ia 
 kiambatisho na
 aidha tija ya uzalishaji katika skimu za umwagiliaji zilizoendele zwa imeongezeka kutoka wastani wa tani 
 kwa hekta mwaka hadi kuf ikia wastani wa tani 
 kwa hekta kwa zao la mpun ga tani 
kwa hekta mwaka hadi tani 
 kwa hekta mwaka kwa zao la mahindi tan kwa hekta mwaka hadi kwa hekta mwaka kwa hekta kwa zao la vitunguu na tani kwa hekta mwaka hadi tani kwa ekta mwaka kwa zao la nyanya
mheshimiwa spika mafanikio hayo yamechangiwa na kukamilika kwa iradi iliyogharimu shilingi 
kati ya miradi hiyo miradi inasubiri kuzinduliwa kiambatisho na
miradi iliyokamilika ni pamoja na mradi wa uboreshaji iundo mbinu ya skimu ya umwagiliaji ya dakawa yenye ukubwa wa hekta iliyogharimu shilingi skimu kati ya skimu zeny ukubwa wa hekta za mradi wa kuendeleza skimu za umwagiliaji za wakulima wado go ssidp ukarabati wa miradi ya skimu za umwagiliaji zenye jumla ya ukub wa wa hekta iliyogharimu shilingi 
 tija na uzalishaji kwenye kilimo cha mpunga imeongezeka kutokana na kuongezeka kwa eneo la kilimo cha umwagiliaji 
mheshi miwa spika katika mwaka wizara kupitia tume ya taifa ya umwagiliaji imeendelea na ukarabati na uboreshaji wa miundombinu katika skimu za umwagiliaji
kati ya skimu hizo skimu ni kupitia mradi wa kuendeleza skimu za wakulima wadogo ssidp na skimu tano ni kupitia radi wa kuongeza uzalishaji wa zao la mpunga erpp
kati ya skimu za ss idp skimu tisa zimekamilika ambazo ni soko hekta moshi dc kituani mwe nzae hekta na kwemugiriti hekta lushoto dc katela taba hekta busokelo dc ngon gowele hekta na nanganga hekta ruangwa dc mwalunili hekta igunga dc na ngage hekta simajiro dc
aidha kimu saba za umwag iliaji zimefikia wastani wa asilimia 
pia ukarabati wa skimu za mra di wa erpp umefikia silimia 
miundombinu ya umwagiliaji imeendelea kukarabatiwa
 ushiri ki wa vijana katika kilimo 
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mkakati wa taifa vijana kushiriki katika kilimo wa miaka mitano national st rategy for youth involvement in agriculture nsyia uliozinduliwa tarehe oktoba jijini dar es sal aam kwa lengo la kuwavutia vijana kushiriki katika shughuli za kiuchumi kupitia sekt ya kilimo nchini
wizara kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mk uu imetekel eza mkakati huo kupit ia mr adi wa teknolojia ya kitalu nyumba green house katika halmashauri katika mikoa kwa kujenga vitalu nyumba na kufikia vijana ambapo shiling zimetumika
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imeendelea kutekel eza kakati wa taifa wa kuhamasisha ushiriki wa vijana katika kilimo ambapo imeratibu makongamano ya vijana katika kanda sita ambazo ni njombe njombe ruv uma na iringa songwe songwe mbeya rukwa na katavi tabora tabora kig oma dodoma na singid a arusha arusha tanga manyara na kilimanjaro mara mara simiyu na wanza na geita geita kagera na shinyanga
vijana walish iriki na kujadili namna bora ya kutumia fursa zilizopo katika mnyororo wa thamani wa mazao na ubadilishana uzoefu shughuli za kilimo
aidha wizara kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mku u ajira kazi or tamisemi imeandaa mpango kazi wa utekelezaji wa maazimio yaliyofik iwa katika makongamano hayo
mheshimiwa spika wizara kwa kushir ikiana na hirika la sugeco chin ya chuo kikuu cha kilimo cha sokoine sua imetoa mafunzo kwa vijana kuhusu kilimo biashara uzalishaji na ujasiriamali katika vitu atamizi vya mikoa ya morogoro na pwani
kati ya vijana hao vijana wamekwenda israel na wamekwenda marekani kwa ajili ya kuongeza ujuzi zaidi
baadhi ya vijana hao wameanzisha masham ba ya mazao ya bustani ikiwa ni pamoja na parachichi vitunguu yanya na wengine wameanzisha maduka ya pembejeo
 matumizi bora ya ardhi 
mheshimiwa pika wizar kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na halmashauri za wilaya ime pima mashamba ya wakulima wadogo wanaozunguka mashamba makubwa na hati za hakimili ki za kimila zimetolewa kwa wakulima wanaozunguka mashamba ya ngalimila lukulilo skimu ya mwagiliaji ya msolwa ujamaa mvumi na mkulazi
wizara pia katika kipindi icho imewezesha upatikanaji wa hatimiliki katika mashamba makubwa ya uwekezaji ya lukulilo rufiji bagamoyo sugar na mkulazi ambapo mashamba hayo ta yari yamesh apata wawekezaji
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa mafunzo kuhusu matumizi ya teknolo jia za hifadhi ya udongo na maji mashambani ili kuzuia mmomonyoko wa udongo na kui fanya ardhi ya kilimo kuwa endelevu
wizara kupitia mradi wa hifad hi ya mazin gira ya ziwa victoria imetoa mafunzo ya utunzaji wa udongo na maji mashambani kwa takribani ambao katika kipindi hicho wanatumia teknolojia za kuhifadhi ud ongo na maji mash ambani katika eneo la hekari 
aidha mavuno ya pamba yameongez eka kutoka kilo kwa ekari mo ja hadi kufikia kilo kwa ekari moja katika maeneo hayo
vilevile wiz ara imehifadhi takriban hekari 
 za lindimaji kati ya hizo hekari 
 ziko ando ya ziwa na hekari 
 ziko duma
pia wizara imetoa mafunzo ya teknoloj ia za hifadhi ya udon go na maji mashambani kwa wakulima kutoka katika vijiji vya choma tang eni kolelo na lubasazi vilivyoko katika milima ya ulugulu mkoani morogoro na waku lima kutoka katika vijiji vya kata ya amani mkoani tanga
mhesh imiwa spika katika jitihada za kuong eza uzalishaji wa mbegu za mafuta ili kupunguza uagizaji wa mafuta ya kula kutoka nje wizara katika kipindi cha miaka mine imeshir ikiana na ofisi waziri mkuu kuhakiki jumla ya mashamba yaliyobatilishwa umilik na serika li katika mikoa ya mo rogoro tanga na arusha na kubaini kuwa mashamba kati ya yanafaa kwa kilimo cha zao la alizeti na hatua za umilikishaj zinaendelea
mheshimiwa spika vilevile wizara kwa kushirikiana na wizara ya ard hi nyumba na maendeleo ya makaz na halmashauri za wilaya imepima mashamba ya wakulima wadogo wanaozunguka mashamba makubwa na kuwapatia wamiliki hati za hakimiliki za kimi la 
hati hi zo zimetolewa kwa wakulima wanaozunguka mashamba ya ngalimila luku lilo skim ya umwagiliaji ya msolwa ujamaa mvumi na mkulazi
 mkakati wa kudhib iti upotevu wa mazao 
mhes himiwa spika wizara imeandaa mkakati wa taifa wa kupunguza upote vu wa mazao ya chakula nchini wenye lengo la kupunguza upotevu wa mazao hayo kwa asi limia fikapo 
uanzishwaji wa mkakati huu ni utekelezaji wa makubaliano na maazimio ya kikand na kimataifa yanayolenga kuimarisha usalama wa chakula na lishe nchini
mkak ati huo wa miaka ulianza rasmi mwaka na ulizinduliwa asmi tarehe agosti na mhesh imiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri wa muungano wa tanzania
nakala za mkakati huo zimesambazwa kwa wadau na maafi sa ugani katika mikoa kumi ya mwanza dar es salaam simiyu geita shinyanga mara singida dodoma morogoro na manyara
 kuhuisha mifumo na sera 
 mfumo wa vibali kwa njia ya kielektroniki atmis 
mheshimiwa spika wizara imeanzisha fumo wa vibali kwa njia ya kielektroniki atmis unaolenga kutoa huduma za utoaji vyeti vy usafi wa maz ao ya mimea na vibali vya kuingiza na kuuza mazao nje ya nchi
mfumo huo umepunguza muda wa upata kibali kutoka siku saba za awali hadi siku moja kwa wafanyabiashara
vilevile umechangia kudhibiti mianya ya udanganyifu wa nyaraka na kuongeza ukus anyaji wa maduhuli ya serikali kutoka shilingi 
 julai hadi shilingi 
 machi sawa na ongezeko la asilimia 
 uanzishwaji wa kanzidata ya wakulima 
mheshimiwa spika wizara imeanzisha mfumo wa usajili wa akulima farmers regi stration system frs na kutengeneza kanzidata ya wakulima ambayo itasaid ia kuwatambua na kuwapatia vitambulisho kuainisha mahitaji yao kiwemo pembejeo kilimo huduma za kifedha na masoko na hatimae kuweka mipango ya kuwahudumia
adi aprili juml ya wakulima katika mazao nane makuu ya kibia shara ambayo ni korosho pamba kahawa chai mkonge pareto tum baku na sukari wamesajiliwa kupitia mfumo huo sawa na asilimia 
 ya wakulima wote wa mazao hayo nchini kiambatisho na 
 bima ya mazao 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau wa huduma za bima ikiwemo mamlaka ya kudhibiti shughuli za bima nchini tira shirika la bima la taifa nic kampuni binafsi tano za bima zimeanzis ha bima ya mazao kwa lengo la kumsadia mkulima kujikinga na athari za majanga ya asili na mabadiliko ya tabianchi pamoja na kupata dhamana ya mkopo
hadi sasa wakulima wa mazao ya biashara wamesajiliwa na kutengeneza kanzidata kwa lengo la kuwat ambua na kusaidia kat ika toaji wa huduma za kilimo ikiwemo huduma ya bima ya mazao
mheshi miwa spika hadi sasa jumla ya kampuni sita za bima zinashiri ki zoezi za utoaj huduma za bima ya mazao
ampuni hizo ni pamoja na jubilee insura nce inayohudum ia vikundi vya wakuli ma wa zao la mahindi katika mikoa ya nyanda za juu kusini aup inayoh udumia wakulima wa mazao ya mahindi maharage mazao ya bustani na alizeti katika mikoa ya dar es salaam dodoma morogoro shinyanga mwanza arusha zanzi bar mbeya na mtwara mge insurance inayohudumia wakulima wa mpunga mahindi na alize ti katika mikoa ya dodoma singida njombe morogoro na iringa
ampuni nyingine pamoja na nic reliance na acre africa
hadi desemba thamani ya kinga ya ima ya mazao yaliyoai nishwa ni shilingi 
waziri wa kilimo mhe
japhet hasung katikati mkuu wa mkoa wa simiyu anthony mtaka kuli a pamoja na mten daji mkuu wa shirika la taifa la bima dkt
elirehema doriye wakiwa na viongozi wengine wa erikali na chama cha mapinduzi mkoa wa simi yu tarehe agosti mara baada ya wa ziri hasunga kuzindua rasmi bima ya mazao kwa wakulima wa pamba
 usajili wa wadau 
mheshimiwa spika pia wizara imeendelea na juhudi za kutambu mchango wa sekta binaf si katika sekta ya ki limo ambapo imekamilisha mfumo wa kuwasajili wadau wote wa sek ta ya kilimo ikiwemo sekta binafsi stakeholders mapping
hadi ufikia tarehe aprili jumla ya wadau wa sekta binafsi wamesajiliwa amba po wazalishaji na wasamb azaji wa pembejeo ni wazalishaji wa bidhaa za kilimo na wasindikaji 
idha jumla ya miradi inayofadhiliwa na washirika wa maendele yenye thamani shilingi trilion 
 imesajiliwa kwenye mfumo
mfumo huo utaiweze sha serikali kutambua ju hudi na uwekezaji wa wadau wote na kuimarisha ushirikiano kati yao na serikali katika kuendeleza sekta ya kilimo kupitia program ya asdp ii
 mfumo wa kilim 
mheshimiwa spika wizara inakamilisha mfumo wa kilimo ambao ut asaidia kuwaelemisha wakulima kuhusu kilimo ora ha mazao na kuwaunganisha wakulima na wanunuzi wa mazao
vilevile mfumo huo utawawezesha wakulima na wataalam wa kilimo uwasiliana kwa ku tuma ujumbe kwa njia ya simu za viganjani
majaribio ya mfumo huo atafanyika katika wilaya za bahi kongwa na chamwi no mwezi mei 
 mfumo wa taarifa za kilimo d ashboard 
mheshimiwa spika wizara inakamilisha mfumo wa taarifa za kilimo dashbo ard
lengo la mfumo huo ni kuwezesha kupatikana kwa taarifa fupi zilizochambuliwa kwa njia ya kielektroniki zin azopima mafanikio ya viashiria vya malengo mbalimbali yaliyowe kwa na wizara
mfumo huo utaiwezesha wizara kuchukua hatua za har aka na madhubuti kwa ajili ya kupata ufumbuzi pale inapobainika malengo yaliyotaraji wa hayajafikiwa
 kutoa huduma za ushauri kuh usu utafiti mafunzo na usambazaji taarifa za kilimo na sayan si shirikishi 
 ushauri kuhusu utafiti 
mheshimiwa spika wizara kupitia tari imeendelea kutoa ushauri kuhusu matokeo ya utafiti na matumizi ya teknolojia mbalimbali za uzalishaji na usindik aji wa mazao ya kilimo
kupitia siku ya chakula duniani tari ilitoa ushauri na kuwahimiza wadau wa kilimo kuhusu matumizi ya teknolojia zilizof anyiwa utafiti na zenye matokeo makubwa kama vile usindikaji na uc hanganyaji wa mazao lishe ili kupata bidhaa ze nye ubora wa lishe kama unga lishe
mheshimiwa spika vilevi le tari kwa kushirikiana na baraza la nafaka la ukanda wa afrika mashariki eastern africa grain council eagc iliratibu maonesho ya kilimo biashar kupitia tari ilonga na uyole ambapo jumla ya wadau na mtawalia walishiriki
pia tari kibaha iliadhimisha siku ya wadau wa zao la miwa kwa lengo la kuonesha eknolojia za uzali shaji na usindikaji wa bidhaa za miwa
wadau kutoka kilombero na kutoka kibaha wali shiriki maonesho hayo
vilevile tari makutupora iliadhimisha siku za wakulima tat kwa wakulima na wadau katika mnyororo wa thamani wa maz ao ya zabibu ulez i muhogo korosho mtama uwele kunde mbaazi alizeti viazi vi tamu na ufuta
 usambazaji taarifa za kilimo na sayansi shirikishi 
mheshimiwa spika wizara imeende lea kuweka msukumo katika kusambaza teknolojia mbalimbali kwa wak ulima kupitia maone sho ya kilimo mashamba darasa na vyombo vya habari
katika mwaka wizara imesam baza teknolojia za ki limo kupitia maonesho ya kilimo nanenane yaliyofanyika kitaif mkoani simiyu katika uwanja wa nyakabindi pamoja na kanda saba za maonesho
mheshimiwa spika katika maonesho hayo elimu kuhusu upatikanaji wa mtaji kwa ajili ya kuwek eza kwenye kilimo ka nuni bora za uzalishaji wa mazao matumizi sahihi ya pembejeo zana bora za kilimo kuongeza thamani mazao ya kilimo na upatik anaji wa masoko ili tolewa kwa wadau wa kilimo 
washiriki wa maonesho hayo wali toka sekta ya umma sekta binafsi taasisi za serikali taasisi zisizokuwa za kiserikali wabia wa maendele o taasisi za fedha na vikundi vya wakulima
aidha kupitia maone sho hayo wakulima walipatiwa elimu ya matumizi bora ya ardhi ikiwemo hifadhi ya udongo na maji mashamb ani kupitia vipeperus hi modeli na mafunzo darasani
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na sekretarieti ya mkoa wa singida pamoja na fao imeadhimisha siku ya chakula duniani iliyofanyika kitaifa mkoani singida
katika maadh imisho hayo teknolojia za uzalishaji wa mazao ya chakula kwenye maeneo yenye ukame na hifadhi bora ya mazao baada ya kuvuna zilioneshwa
vilevile jumla ya washiriki m na ke wa lifanyiwa tathmini ya hali ya lishe kwa kutumia uwiano wa uzito urefu bmi ambapo watu 
 kati yao walibainika kuwa na uzito uliopitiliza na hivyo kupatiwa ush auri wa lishe bora
mheshimiwa spika matumizi ya mazao ya vyakula vya asili yalih amasishwa ambapo milo kamili iliyotokana na vyakula vyenye asili ya makabila ya mikoa ya ingida mbeya na mwan za viliandaliwa na kuonjwa
lengo la onesho hilo ni kuhamasis ha matumizi ya vyakula vya asili ili kuongeza wigo wa matumizi ya chakula na kupungu za changamoto za upungufu wa chakula katika kaya
 mapitio ya se ra za sekta ndo go ya maza na sheria zake ili kuweka mazingira mazuri ya uwekezaji katika kilimo 
mheshimiw spika wizara imeendelea kupitia sera na sheria mbalimbali kwa lengo la kuboresha mazingira ya uwekezaji katika kilimo ambapo katika mwaka wizara imeandaa mapen dekezo ya kurekebisha na kutunga sheria mbalimbali kwa ajili ya kuimarisha usimami zi wa mifumo ya kitaasisi na bodi za mazao
sheria hizo ni pamoja na marekebisho ya sheria ya ushirika ya mwaka ambayo mapendekezo yake yapo kat ika ngazi ya kupata ridha ya serikali na mape ndek ezo ya kutunga sheria ya afya ya mimea the plant health act ambayo imependekeza kuanzisha mamlaka ya hifadhi ya mimea tanzania plant health authority tapha
 muswada wa sheria ya afya ya mimea ume somwa kwa mara ya kwanza katika mkutano wa wa unge la jamhuri ya muungano wa tanzania
aidha wizara kwa kushirikiana na wadau inapitia sera ya taifa ya kilimo ya mwaka na kuandaa mk akati wake wa utekelezaji kwa ajili ya kuongeza ufanisi katika se kta ya kilimo
 kuimarish uratibu na ufuatili aji na tathmini ya sekta ya mazao 
mheshimiwa spika wizara meendelea kuimarisha mifumo ya uratibu upatikanaji wa takwimu za kilimo ufuatiliaj na tathmini ya sekta ya mazao kwa kushirikiana na wizara ya mif ugo na uvuvi wizara ya iwanda na biashara amis emi ofisi ya taifa ya takwimu na ofisi ya mtakwimu mkuu wa zanzibar
wizara pia imeendelea kushiriki katika maandalizi ya sensa ya kilimo national sample census of agriculture nsca iliyotaraj iwa kufanyika mwezi april i chini ya usim amizi wa ofisi ya taifa ya takwimu nbs
hatua ya uorodhesha ji wa kaya za sekta ya kilimo imekamilika na hatua inayofuata ni kuendesha mafunzo wa wakufunzi watakaowafundisha wakusanyaji wa takwimu kabla ya ku anza kukusanya takwimu hi zo
hata hivyo mafun zo hayo hayakukamilika kutokana na mlipuko wa ugonjwa wa covi 
mheshimiwa spika wizara imekusanya takwimu za uzalishaji wa mazao ya kilimo kutoka bodi za mazao na halmashauri za wilaya kwa kutumia mfumo ukusanyaji wa takwimu kilimo agriculture routine data system ards
ili kurahisisha ukusanyaji wa tak wimu hizo kutoka ngazi za kijiji wizara imeendesha mafunzo kuhus matumizi ya mfumo wa ards kwa maafisa kilimo maafisa umwagiliaji maafisa ushirik wa wilaya daicos na wasimamizi wa mfumo wa takwimu za kilimo katika halmashauri 
aidha wizara inak amilisha maandalizi ya kitabu cha takwimu za msingi za kilimo basic data booklet for agriculture
 kuimarisha huduma za upimaji wa mataba ka na ubora wa ardhi kuen dana na mahitaji ya mazao ya kilimo ki ikolojia 
mheshimiwa spika katika kuimarish huduma za upimaji wa matabaka na ubora wa ardhi katika mwaka wizara im eandaa rasimu ya mpango kabambe wa taifa wa matumizi bora ya ardh ya kilimo wa miaka ili kusimamia matumizi bora ya ardh ya kilimo kupunguza igogoro ya ardhi na kuongeza uzalishaji na tija katika mazao ya ilimo
vilevile wi zara imehakiki mashamba ya uwekezaji yenye ukubwa wa hekta 
 katika mkoa wa ta nga na kubaini kuwa ekta hazijaendelezwa kwa ajili ya kilimo kama ilivyoku sudiwa
taratibu za kuwapata wawekezaji wengine wenye nia na uwez wa kuendeleza mae neo hayo unafanyika
mheshimiwa spika wizara kupitia tari kwa kushirikiana na kampuni ya yara na benki ya maendeleo ya kilimo tanzania tadb imeendelea kudhibiti tindik ali kwenye udongo ulioathirika kwa kutumia teknolojia ya chokaa
teknolojia hiyo imetumika katika vijiji vya wilaya ya mbozi songwe kwenye masham ba ya mahindi
matumizi teknolojia hiyo yam epun guza kiwango cha tindikali kutoka 
 kufikia kiwango cha 
 hadi 
 na hivyo kuongeza tija katika zao la mahindi kutoka wastani wa magunia nane hadi magunia kwa ekari
mheshimiwa spika wizara upitia tari na kwa kushir ikiana na kampuni ya mbol ea ya ocp imepima udongo na kutoa mapendekezo ya viwango vya matumizi bora ya mbolea ili kuongeza uzalishaji wa viazi mvir ingo katika wilaya za makete rungwe mbeya mbozi wanging ombe halmashauri ya mji njombe halmashauri ya ilaya ya njombe mufi ndi kilolo na busokelo
vilevile uhakiki wa eneo la tari uyole lenye mgogoro na wananchi wa sae na ituha umefanyika na taari fa yenye mapendekez ya ufumbuzi wa mgogoro huo imewasilishwa serikalini
wizara pia imepima maeneo ya vituo vidogo vya mbimba na milundikwa na kutoa ekari mbimba na ekari mlindu kwa kwa ajili ya kupewa wananchi kwa matumizi ya kijamii
 kurat ibu utekelezaji wa mikakati ya maendeleo ya mazao 
mheshimiwa spika wizara imeendel ea kuratibu na kutekeleza mkakati wa maendeleo ya mazao kwa kuimarisha utafiti upatikanaji na matumizi ya pembejeo udhibiti wa visumbufu vya mazao huduma za ugani uonge zaji wa thamani na upatikanaji wa masoko
 zao la korosho 
mheshimiwa spika zao la korosho ni moja ya mazao ya kimkakati yanayoli ingizia taifa fedha nyingi za kigeni na kipato kwa wakulima
aidha maeneo ya uzalishaji korosho hapa nchini yameongezeka na ivyo kuongezeka kwa mahitaji ya mbegu bora
wizara kupitia tari naliendele kwa kushi rikiana na halmashauri za wilaya zinazolima za la korosho pamoja na wazalishaji binafsi imezalisha tani 
 na imesambaza tani 
 za mbegu bora za korosho
katika mbe gu zilizosambazwa ani zilipelekwa nchini zambia
hadi machi mbegu hizo zimesambazwa katika mikoa kiambatisho na
aidha tari naliendele imezalisha miche bora ya korosho na kusambaza miche ya kutosheleza ekari kwa waku lima
miche hiyo imesambazwa katika mikoa ya mtwara lindi singida ruvuma dodoma tanga morogoro na pwani
miche huuzwa kwa wa kulima kwa wastani wa bei ya shilingi kwa mche mmoja wa awaida na shilingi kwa mche mmoja uliobebeshwa
mheshimiw spika katika simu wa mahitaji ya viuatilifu vya zao la korosho nchini yalikadiriwa kufikia tani za salfa ya unga sulphur 
 dust na lita za viuatilifu vya ma ji water based pesticides
hadi machi bodi ya korosho ime sambaza tani za salfa ya unga na lita za viuatilifu vya maji kwa waku lima kupitia vituo vya ma uzo vilivyopo katika wilaya mbalimbali zinazozalisha korosho nchini kwa lengo la udhibiti visumbufu vya zao la korosho
 vilevile bodi imetoa elim ya matumizi sah ihi na salama ya viuatilifu vya zao la korosho kwa wakulima na maafisa ugani kutoka mikoa ya mtwara lindi na ruvuma
bodi pia imetoa pikipiki kwa maafisa ugani ka tika halmashauri ya wilaya ya manyoni kwa ajili ya kurahisisha ut oaji wa huduma za ugani kwa wakulima wa korosho
aidha bodi imetoa mafunzo ya kudhi biti ubora wa korosho gha fi kwa wataalam wa udhibiti ubora katika maghala ya mnada na watendaji wa amcos 
mheshimiwa spika uzalishaji wa korosho ghafi kwa msimu wa ni tani 
 ikilinganishwa na tani za msimu wa 
aidha bodi ya korosho imeendelea kusajili waku lima wa korosho kwenye mfumo wa kielektroniki wa taarifa za wakulima cashew farmers information system ambapo hadi machi wakulim wamesajiliwa sawa na asilimia 
 ya lengo la kusajili wakulima 
zao la pareto 
mheshimiwa spika katika msimu wa kituo cha utafiti wa kilimo tari uyole kimezalisha mbegu bora za pareto kilo sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya mbegu ya kilo kwa mwaka
katika msimu wa mwaka uzalishaji wa paret ulikuwa tani 
aidha hadi machi uzalishaji wa pareto umefikia ta ni sawa na asilimia 
 ya lengo la kuzalisha tani na uzalishaji una endelea
bodi pia ilipanga kuongeza ubora wa maua hadi asilimia 
 ambapo hadi machi ubor umefikia asilimia 
zao la miwa na uzalishaji wa sukari 
mheshimiwa spika hadi aprili uzalishaji wa sukari ulifikia tani 
 sawa na asilimi ya lengo la kuzalisha tani za sukari
hata hivyo uzali shaji wa sukari ulikumbwa na changamoto mbalimbal ik iwemo uchakavu wa mitambo ya viwanda kusimama kwa uza lishaji kwa mwezi mmoja katika kiwanda cha mtibwa kutokana na kuh aribika kwa mitam bo mlipuko wa ugonjwa wa vidung ata wa njano na mvua nyingi zinazo endelea kunyesha
ili kukabi liana na upungufu huo tani za sukari zimeingizwa nchini ili kufidia pen go la uzalishaji wa ndani katika msimu wa 
mheshimiwa spika pamoja na jitihada za serikali za kuingiza sukari ya kuziba pengo kumekuwep na changamoto ya kupanda wa bei ya sukari kusi koku wa kwa kawaida
kutokana na hali hiyo wizara kupitia bodi ya sukari baada ya kufanya uchambuzi wa kina na kwa kutumi sheria ya tasni ya sukari sehemu ya nne e kifungu cha a ilichukua hatua ya kutangaza bei elekezi ya ju mla na rejareja ya su kari katika mikoa yote ya tanzania bara kwa lengo la kukab iliana na wafanyabiashara wasio waaminifu
mheshimiwa spika bodi ya sukari imet oa mafunzo ya kilimo bora cha miwa kwa maafisa ugani kutoka mbig iri mkulazi na dabalo cha mwino ambao watatumi ma arifa na ujuzi waliyopata kuwafundisha wakulima wadogo katika maeneo yao
aidha bodi imekubaliana na temdo kutengeneza hot water treat ment plant itakayowezesha wakulima wadogo kupata mbegu bora
pia odi imeendelea kusajili waku lima wa miwa ambapo adi machi wakulima wamesajiliwa sawa na asi limia 
 ya lengo na vitambulisho vimetolewa kwa wakulim a
mheshimiwa spika bodi ya sukari inaendelea kuratibu uongezaji wa maeneo ya ki limo cha miwa katika maeneo ya uzalishaji wa miwa kw ajili ya kutengeneza sukari
maeneo hayo ni yanayomil ikiwa na bagamoyo sugar co
ltd hekta kagera sugar co
td hekta tpc hekta na mkulazi ii hekta ambapo jumla ya hekta zitapandwa
zao la kaha wa 
mheshimiwa spika katika msimu wa wizara kupitia taasisi ya ut afiti wa kahawa tacri katika vituo vya lyamungo mbinga mwayay a maruku ugano tarime kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya husika imezalis ha miche bora ya kahawa na kusambazwa kwa waku lima kulingana na mahitaji kiambatisho na
mheshimiwa spika hadi machi uzalishaji wa kahawa ulifikia tani 
kati ya kiasi hicho tani ni kahawa aina ya robusta tani ni arabika laini na tani ni arabika ngumu
pi a bodi ya kahawa iliratibu uuzwaji wa kahawa tani zenye thamani ya dola za marekani katika minada ya kanda na tani zenye thamani ya dola za marekani kupitia soko moja kwa moja
mheshimiwa spika bodi imeendelea kuhamasisha unywaji wa kahawa ambapo umeongezeka kutok asilimia 
 hadi asilimia 
aidha bodi imeitangaza kahaw inayozalishwa nc hini kupitia maonesho ya kimataifa ya scaj yaliyofanyika toky japani ambapo wanunuzi wawili walijitokeza kun unua kahawa ya tanzania
vilevile bodi ilivijengea uwe zo wa kufanya biashara vyama vya ushirika ambapo vyama vya us hirika vya kcu na kdcu viliuza asilimia ya kahawa iliyouzwa katika soko
mheshi miwa spika ili kuongeza ubora wa kahawa bodi imeha masisha matumizi ya mashine za kukoboa kahawa central pulpuly units cpu katika kuchakata kahawa aina ya arabika na boreshwaji wa maab ara za kahawa kwa kununua vifaa vya kisasa
pia mafunzo kwa wanaf unzi wa cheti cha ubora wa kahawa na biashara yam etolewa katika chuo kikuu cha ushirika moshi mocu
ai dha bodi imesajili wakulima wakiwemo wakulima wadogo na wakulima akubwa 
usajili huo ni sawa na asilimia 
 kwa wakulima wad ogo na asilimia kwa wakubwa
 uzalishaji wa mi che bora ya kahawa kutoka kituo cha utafiti wa kahawa t acri nao umeongezeka
lengo ni kuongeza tija na uzalishaji ili uifanya tanzania uwa kinara wa zao hilo katika ukanda wa afrika mashariki na kati zao la mkonge 
mheshimiwa spik a hadi machi uzalishaji wa mkonge ulifikia tani 
 na uzalishaj wa bidhaa za mkonge ulifikia tani 
aidha mauzo ya mkonge ndani ya nchi ni ani 
 yenye thamani ya shilingi bilioni na mauzo nje nchi ni tani 
 yenye thamani ya dola za arekani milioni 
pia bidhaa za mkonge zilizouzwa ndani ya nchi ni tani 
 zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na bidhaa zili zouzwa nje ya nchi ni tani zenye thamani ya dola za marekan milioni 
mheshimiwa sp ika bodi imeendelea kuon geza maeneo ya uzalishaji wa mkonge ambapo kufikia machi hekta 
 zimepandwa mkonge mpya
aidha bodi mesajili jumla ya akulima wadogo wa mkonge na wakulima wakubwa sawa na asilimia 
 kwa wakulima wadogo asilimia kwa wa kubw a
vilevile sekta ya mkonge imetoa ajira kupitia mashamba na viwanda vya mkonge
eneo la kilimo cha konge limeongezeka zao la pamba 
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi ya pamba imee ndelea kusimamia upatikanaji wa mb egu bora za pamba nch ini
hadi machi upatikanaji wa mbegu bora za amba ukm umefikia tani kwa mbegu zenye manyoya
aidha katika mwaka bodi ilipanga kusambaza tani za mbegu ya pamba kwa wa kulima ambapo hadi machi usa mbazaji wa mbegu hizo umefikia tani sawa na asilimia ya lengo
vilevile bodi ilisambaza viuadudu lita sawa na asilimi 
 ya lengo la kusambaza lita 
pia vinyunyizi vilisambazwa kwa wakulima sawa asilimia ya lengo la kusambaza vi nyun yizi 
mheshimiwa spika uzalishaji pamba ulifikia tani 
 katika msimu wa sawa asilimia ya le ngo la kuzalisha tani 
wizara kwa kushirikiana na bodi ya pamba na amcos imeendelea kuratib na kusimamia ununuz wa pamba ambapo hadi machi tani 
 ze nye thamani ya shilingi zimekusanywa
kati ya hiz o tani 
 zenye thamani ya shilingi zimenunuliwa kwa bei ya shilingi kwa kilo na kupele kwa viwandani
aidha hadi machi bodi imesajili wakulima sa wa na asilimia 
 ya lengo
 mhe
hussein bashe naibu wazir kilimo alipotemb elea maabara ya pamba katika majengo ya bodi ya pamba mkoani shinya nga tarehe novemba 
kusho to kwake ni mkurugenz wa bodi ya pamba bwana marco mtunga
mheshimiwa spika vilevile bodi imetoa leseni za ununuzi wa pamba kwa kamp uni kwa ajili kununua pamba katika msimu wa mwaka 
kati ya kampuni zil izopewa leseni kampuni ndizo zilizonunua pamba kati ka aeneo mbalimbali
kampuni hizo ni alliance ginne ries afrisian ginning birchand oil mill ltd biosustain t td fresho investm ent gaki investment lugeye investment kccl kahama oil mill ick cotton oil matongo farming metl mwatex ltd gs nvestment nida textile nsagali co
ltd olam t ltd s c ginning co
ltd biore sm holdings na vitrecs
aid ha usafi na ubora wa pamba umeimarika na daraja la ganny ya juu imeongezeka kutoka as ilimia hadi asilimia 
usafi na ubora wa pamba umeimarika
daraja la juu la pamba kutoka asilimia hadi asilimia 
mheshimiwa spika katika kuimarisha so ko la pamba wizar imekipatia chuo cha usimamizi wa fedha ifm kazi ya kuandaa taarifa kina ya uwekezaji katika viwanda vya pamba
taarifa iyo itatoa dira ya namna ya kuanzisha viwanda vikiwe mo vya kuchambua pamba na inatarajiwa kukamilika kabla ya ulai 
zao la tumbaku 
mheshimiwa spika hadi machi upatikanaji wa mbegu bora za tumbaku ulifikia kilo sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya kilo 
aidha upatikanaji wa mbolea ulifikia tani za mbolea aina ya npk na tani za mbolea aina ya can ambazo zilisambazwa kwa wakulima kupitia vyama vya msingi
vil evile upatikanaji wa viuadudu uli fikia chupa bamidas g na chupa za bamethrine kiam batisho na
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi mach i tani 
 za tumbaku zenye thamani ya shilingi zimezalishwa kununuliwa
wizara kupitia bodi ya tumbaku imewezesha kupatikana kwa wanunuzi wapya wanne ambao ni grand tobacco ltd magefa growers ltd petrobena east africa ltd na pachtech co
ltd
ili kuongeza upatikanaji wa mbegu bora pia aina mpya nne za mbegu ya tumbaku zinafanyiwa majar ibio na torita
pia maan dalizi ya ujenzi wa kiwanda kipya cha kuchakata tumbaku yanaendelea katika halmashauri ya wilaya ya urambo tabor a ambapo kitajengwa kwa ushirikiano wa wakulima na halmashauri ya wilaya ya urambo
vilevile wakulima wa tumbaku wamesajiliwa amba ni sawa na asilimia 
 ya lengo la kusajili wa kulima 
bodi pia imefanya ukaguzi na usajili wa vitu vya kucham bua na kufungia tumbaku na vituo vya kuuzia tumbaku
aidha ubora wa tumbaku umeongezeka kutoka asilim ia mwaka hadi asilimia mwaka 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa mkulima wa tumbaku anapata bei zuri wizara imefa nya mazungumzo na wanununuzi wa tumbaku waliopo nchini na pia kutafuta anunuzi wapya
kutokana na jitihad hizo wanunuzi wa tu mbak wameongezeka kutoka wanunuzi wanne mwaka na kufikia wanunuzi wanane machi 
makampuni hayo tanzania eaf company limited tltc alliance one tobacco tanzania limited aottl premium active tanzania limited patl japanees tob acco international leaf services jtils magefa gro wers ltd grand tobacco ltd petrobena na jespan
zao la hai 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara kupitia wakala wa wakulima wadogo wa chai tshtda kwa kushirikiana na halmashauri za wilaya za njombe na rungwe kupitia vikundi vya wakulima wakulima binafsi na vyama vya ushirika imezalisha miche bora ya ch ai na kusambaza kwa wakulima
vilevile miche inaendelea kutunzw katika vitalu ambapo miche inatunzwa na wakal ka tika wilaya za tarime na mufindi na miche inatunzwa na sekta binafsi kampuni ya nosc watco na mog
miche hiyo itapandwa katika wilaya za mufindi tarime njombe na rungwe
mheshimiwa spika zao la chai huvunwa kwa kipindi cha mwaka mzima mbap hadi kufikia mwezi machi uzalishaji wa chai kavu umefikia tani kati ya hizo wakulima wad ogo wa chai wameza lisha tani 
vilevile uhamasishaji wa unywaji wa chai umeendelea mbapo hadi machi chai iliyocha nganywa na kufungwa weny vikasha ilikuwa tani sawa na unywaji gramu kwa mtu kwa mwaka
mheshimiwa spika katika ki pindi cha julai hadi machi tija ya chai kavu kwa wakulima wadogo ilikuwa kilo wa hekta ikilinganishwa na kilo kw kipindi hicho cha waka 
aidha tija ya chai kavu kwa wakulima wakubwa imefikia kilo kwa hekta katika kipindi cha ju lai ha di desemba ikilinganishwa na kilo kwa kipindi hicho cha mwaka