hata hivyo menejimenti haikuitaarifu bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu juu ya ajira hizo
chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka nawashauri maafisa masuuli waajiri kuitaarifu bodi ya mikopo ya elimu ya juu kuhusu kuwaajiri wanufaika wa mikopo ya elimu ya juu na kutuma marejesho ya mikopo kutoka kwenye mishahara au marupurupu ya wanufaika wa mikopo ya bodi ndani ya siku kumi na tano baada ya mwisho wa mwezi
pia wanufaika wa mikopo waajiriwa kupanga na waajiri kuhusu makato ya kila mwezi kutoka kwenye mishahara yao na kuhakikisha malipo ya makato ya kila mwezi yanatumwa na mwajiri kwenda bodi
sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 malipo kwa wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma shilingi wakati wa ukaguzi nilibaini kuwa kiasi cha shilingi kililipwa kama mishahara kwa watumishi walioacha kazi waliofukuzwa waliofariki na waliostaafu kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 hii inaonyesha kutozingatiwa kwa matakwa ya kanuni ya ya kanuni za fedha za umma za mwaka iliyorekebishwa inayosema mapitio ya mara kwa mara ya watumishi yafanyike ili kuondoa kwenye orodha wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma
malipo kwa wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma husababisha hasara kwa taifa hivyo natoa wito kwa viongozi wa taasisi za umma kushughulikia suala hii
jedwali mishahara iliyolipwa kwa wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma fungu taasisi kiasi sh
 sekretarieti ya mkoa mara sekretarieti ya mkoa arusha sekretarieti ya mkoa dodoma sekretarieti ya mkoa simiyu sekretarieti ya mkoa tanga sekretarieti ya mkoa mwanza sekretarieti ya mkoa rukwa sekretarieti ya mkoa ruvuma sekretarieti ya mkoa tabora wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi wizara ya mambo ya ndani wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto wizara ya kilimo chakula na ushirika sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu taasisi kiasi sh
 jeshi la polisi sekretarieti ya mkoa morogoro sekretarieti ya mkoa shinyanga jumla chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka katika mwaka wa fedha kumekuwa na taasisi kumi na sita hili ni ongezeko la taasisi tisa kutoka taasisi saba zilizoripotiwa mwaka wa fedha 
hili ni tatizo la kimfumo serikalini
zaidi ya hayo ilibainika kuwa sekretariati ya mkoa rukwa ina mfanyakazi mmoja mwenye namba ya mshahara ambaye hayupo kazini kwa zaidi ya miaka miwili kutoka tarehe julai na hakuna hatua yoyote iliyochukuliwa ili kusitisha ajira yake
kwa upande mwingine sekretarieti iliendelea kumlipa mishahara yake kupitia akaunti yake ya benki
nawashauri maafisa masuuli kuhakikisha kuwa fedha zilizolipwa zinarejeshwa wizara ya fedha
pia nawashauri maafisa masuuli kuimarisha udhibiti katika urekebishaji wa kumbukumbu za wafanyakazi kwenye mfumo wa lawson na uboreshwaji wa kumbukumbu uwe endelevu katika taasisi zote za serikali kuu
pia nawashauri maafisa masuuli kuwaondoa wafanyakazi walioacha kazi kwa wakati kwenye orodha ya mishahara ili kuepusha hasara kwa serikali na pia kuhakikisha wafanyakazi walioacha kazi na kulipwa mishahara wanarejesha fedha walizolipwa
sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 makato ya kisheria kwenye mishahara yalifanywa kwa wafanyakazi walioacha kazi shilingi wakati wa ukaguzi wa mwaka huu sekretariati za mikoa sita zilibainika kufanya makato ya shilingi kutoka kwenye mishahara ya wafanyakazi waliostaafu waliofariki na walioacha kazi na kuyatuma kwa taasisi mbalimbali kama vile mifuko ya pensheni taasisi za fedha mfuko wa taifa wa bima ya afya pamoja na mamlaka ya mapato tanzania
mishahara halisi ya watumishi waliokatwa haikurejeshwa hazina kama mishahara isiyolipwa au kulipwa kwa wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma
mwenendo huo husababisha kuwepo kwa malipo ambayo si sahihi
jedwari na
 linaonyesha orodha ya taasisi zilizofanya makato kwa wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma jedwali makato yaliyolipwa kwa niaba ya wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma fungu taasisimakato sh
 sekretarieti ya mkoa mara sekretarieti ya mkoa arusha sekretarieti ya mkoa rukwa sekretarieti ya mkoa ruvuma sekretarieti ya mkoa tabora jumla chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka nawashauri maafisa masuuli kuhakikisha kuwa taasisi za fedha na mifuko ya pensheni zinarejesha makato yaliyolipwa kwa makosa
kwa siku zijazo taasisi za umma zijidhatiti sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kuzuia mapungufu yaliyojitokeza ambayo husababisha ongezeko la gharama za mishahara bila sababu
 upungufu wa watumishi wa umma ukaguzi wangu wa miundo ya utumishi kwa sampuli ya taasisi arobaini za serikali ulibaini nafasi ambazo zilikuwa hazijajazwa kwa kuzingatia miundo iliyopitishwa kama inavyoonekana kwenye kiambatisho na
upungufu wa watumishi huathiri utoaji wa huduma katika taasisi za serikali
zaidi ya hayo nilibaini kuwa ofisi ya rais ya usimamizi na ufuatiliaji wa miradi ya kipaumbele una upungufu wa watumishi kumi na wanane ubalozi wa tanzania kampala una upungufu wa watumishi sita ubalozi wa tanzania hague una upungufu wa watumishi watatu na ubalozi wa tanzania cairo una upungufu wa watumishi wawili 
mapungufu kama haya yalijitokeza pia kwenye taarifa yangu ya mwaka uliopita
suala hili ni kubwa na halizuiliki katika taasisi za umma
jitihada za makusudi zinahitajika ili kuongeza idadi ya wafanyakazi
nawashauri maafisa masuuli wakishirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma kuhakikisha nafasi zote zilizo wazi zinajazwa au serikali ipitie upya miundo ya utumishi ili iendane na mahitaji halisi
 wafanyakazi ambao hawajathibitiswa baada ya muda wa majaribio kumalizika kanuni ya d
 ya kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka inasema kuwa pale ambapo mtumishi ameajiriwa kwenye ofisi ya umma katika masharti ya kudumu na pensheni mtumishi huyo atakuwa kwenye kipindi cha majaribio cha miezi kumi na miwili
sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kanuni ya d
 ya kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka inasema mtumishi wa umma anayo haki ya kuthibitishwa katika cheo chake baada ya kipindi cha majaribio kinapomalizika iwapo mwenendo na utendaji wake vinaridhisha
kinyume na matakwa hayo ya kanuni za utumishi wa umma mapitio ya orodha kuu ya wafanyakazi wa taasisi za umma waliopo kwenye sekretariati za mikoa mitatu na wizara moja umebaini kuwa watumishi hawajathibitishwa kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 ingawa wengi wao wamefanya kazi kwa zaidi ya miaka thelathini hadi tarehe juni 
mwamko wa utendaji kazi huwa mdogo pale ambapo mtumishi huwa hajathibitishwa
jedwali taasisi zenye watumishi ambao hawajathibitishwa fungu taasisiidadi ya wafanyakazi sekretarieti ya mkoa mara sekretarieti ya mkoa arusha sekretarieti ya mkoa rukwa wizara ya mifugo na maendeleo ya uvuvi jumla chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka ninashauri kwamba maafisa masuuli wahakikishe wafanyakazi wanathibitishwa mara baada ya kipindi cha majaribio kukamilika na taarifa zao zilizopo kwenye mfumo wa lawson zinarekebishwa
sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 ukosekana kwa ushahidi wa kupima na kutathimini utendaji wa wafanyakazi kwa uwazi kanuni ya d
 ya kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka inasema kuwa taasisi zote ziwe na mfumo wa uwazi wa kutathimini utendaji kwa mujibu wa sheria ya utumishi wa umma na kanuni ya ya kanuni za utumishi wa umma ya mwaka 
kanuni ya ya kanuni za utumishi wa umma ya mwaka inasema kuwa kila taasisi iliyopo kwenye utumishi wa umma iwe na mfumo wa uwazi wa kutathmini utendaji wa wafanyakazi wake wote matakwa haya ni kwa mujibu wa kanuni ya d
 ya kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka 
zaidi ya hayo kanuni ya ya kanuni za utumishi wa umma ya mwaka inasema kuwa lengo la kutathmini utendaji ni kubainisha kupima na kuweka kumbukumbu za uwezo na mapungufu ya kila mfanyakazi ili kuweza kuchukua hatua za kuboresha ufanisi katika utumishi wa umma kama lengo endelevu
ukaguzi wangu kwa sampuli ya sekretariati za mikoa mitano na wizara mbili ulibaini kuwa kati ya majalada yaliyokaguliwa majalada hayakuwa na ushahidi kwamba utendaji ulipimwa na kutathminiwa kwa uwazi katika mwaka huu wa ukaguzi kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 hapo chini
zaidi ya hayo nilibaini kuwa ubalozi wa tanzania london hawakufanya tathmini na kupima utendaji wa wafanyakazi wake
kushindwa kutathimini utendaji wa wafanyakazi husababisha uongozi kushindwa kutambua mapungufu ya kiutendaji ya wafanyakazi wake ili kutengeneza mikakati ya kuyashungulikia
mbali na hayo ni vema kuwa na mfumo wa sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wazi wa kupima na kutathmini utendaji ambao utazingatia utendaji wa mtumishi katika kupanda vyeo mafunzo na uhamisho
jedwali kutofanyika kwa tathmini ya uwazi ya utendaji kazi fungu taasisi majarada yaliyopitiwamajarada yenye mapungufu sekretarieti ya mkoa arusha sekretarieti ya mkoa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa singida sekretarieti ya mkoa tanga sekretarieti ya mkoa ruvuma wizara ya mambo ya ndani wizara ya afya na ustawi wa jamii jumla chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka nawashauri maafisa masuuli wapime na kutathimini utendaji wa wafanyakazi mara kwa mara kwa mujibu wa kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka 
 wakuu wa vitengo kukaimu nafasi zilizo wazi kwa zaidi ya miezi sita kanuni ya ya kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka inasema kuwa pale inapowezekana wafanyakazi wa umma wasikaimu kwenye nafasi kwa kipindi kinachozidi miezi sita
mamlaka ya uteuzi ifanye mchakato wa uteuzi kwa nafasi iliyo wazi ndani ya kipindi cha miezi sita
ukaguzi wangu juu ya usimamizi wa rasilimali watu katika taasisi zilizopo chini ya serikali kuu ulibaini kuwa taasisi saba zenye jumla ya watumishi ishirini zilikuwa na watumishi wanaokaimu kwenye nafasi mbalimbali kama inavyooneka kwenye jedwali na
 sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka zaidi ya hayo nilibaini kuwa watumishi hao wanakaimu kwa kipindi kinachozidi miezi sita bila kuthibitishwa
wafanyakazi wasipothibitishwa kwa muda mrefu huweza kukosa ari ya kufanya kazi na hatimaye ufanisi kupungua
jedwali wakuu wa vitengo wanaokaimu katika nafasi mbalimbali na
fungu taasisi idadi sekretarieti ya mkoa arusha sekretarieti ya mkoa dodoma sekretarieti ya mkoa manyara sekretarieti ya mkoa katavi sekretarieti ya mkoa ruvuma sekretarieti ya mkoa tabora ofisi ya rais tume ya mipango jumla chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka nashauri maafisa masuuli kwa kushirikiana na ofisi ya rais menejiment ya utumishi wa umma wajaze nafasi zilizo wazi kwa kutumia wafanyakazi wenye sifa
 kuchelewa kutuma makato ya mishahara kisheria shilingi nilibaini kuwa makato ya mishahara kisheria ya shilingi kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 yalikatwa kutoka kwenye mishahara ya wafanyakazi wa sekretarieti za mikoa miwili lakini hatuna ushahidi kama fedha hizo zilipelekwa kwa taasisi husika ikiwemo mfuko ya hifadhi ya jamii mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma mfuko wa pensheni wa mamlaka ya serikali za mitaa pamoja na taasisi zingine za fedha
ucheleweshaji wa makato ya kisheria husababisha faini na tozo kutoka kwa taasisi husika
sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali taasisi zilizochelewesha kutuma makato kwenda mifuko ya hifadhi ya jamii fungu taasisi kiasi sh
 sekretarieti ya mkoa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa katavi jumla chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka naishauri serikali kuhakikisha makato ya kisheria yanatumwa kwenda katika taasisi husika kwa wakati
 kodi ya mapato kutolipwa kutoka kwenye posho za kukaimu shilingi kwa mujibu wa kanuni d
 ya kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka kuteuliwa kukaimu hutokea pale ambapo mfanyakazi atapangwa kwa muda kutekeleza majukumu ya nafasi inayohitaji uteuzi
kifungu na
 a cha sheria ya kodi ya mapato ya mwaka iliyorekebishwa inahitaji mapato yote yanayotokana na ajira yakatwe kodi isipokuwa posho ya kujikimu safari ukarimu au posho zinginezo anazolipwa mtumishi ili kumwezesha kufanya kazi itakayomfanya apate kipato katika ajira yake au kutoa huduma kama inavyotakiwa chini ya kifungu d cha sheria ya kodi ya mapato ya mwaka iliyorekebishwa 
ukaguzi wangu kwenye sampuli ya taasisi za serikali tatu ulibaini kuwa posho ya kukaimu ya shilingi kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 hapo chini kililipwa bila kukatwa kodi ya mapato hivyo wafanyakazi sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hao walilipwa sehemu ya kodi ya mapato badala ya kuipeleka mamlaka ya mapato tanzania kama inavyotakiwa na kifungu na
 a cha sheria ya kodi ya mapato ya mwaka iliyorekebishwa 
nashauri maafisa masuuli kuhakikisha posho ya kukaimu inakatwa kodi ya mapato
pia maafisa masuuli wahakikishe kodi ambayo haikukatwa inalipwa mamlaka ya mapato tanzania
jedwali posho ya kukaimu iliyolipwa bila kukatwa kodi ya mapato fungu taasisi kiasi sh
 sekretariati ya mkoa mwanza sekretariati ya mkoa rukwa ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma jumla chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka 
 watumishi walio na mikataba ubalozini hawakulipwa kiinua mgongo shilingi nilibaini kuwa watumishi wa mikataba katika ubalozi wa tanzania cairo hawakulipwa shilingi ikiwa ni kiinua mgongo kwa mwaka unaoishia desemba 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya kipindi kinachoishia tarehe juni na shilingi ni ya kipindi cha kuanzia julai hadi desemba 
kulingana na utaratibu kulipa kiinua mgongo inapaswa kulipwa mwezi desemba kila mwaka
naishauri serikali kuhakikisha watumishi wa mikataba balozi mbalimbali wanalipwa kiinua mgongo kwa mujibu wa mikataba yao ya kazi
sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 mishahara isiyolipwa ambayo haijarejeshwa hazina shilingi kanuni na
 na ya kanuni za fedha za umma za mwaka iliyorekebishwa inasema kama amana ambayo itaendelea kutodaiwa kwa zaidi ya miaka mitano inaweza kwa idhini ya mhasibu mkuu kuhesabiwa kama mapato ya serikali na mhasibu mkuu atarejesha fedha hizo kwa mtu yeyote anayestahili endapo atajiridhisha kuwa madai ni halali
na marejesho yote baada ya amana iliyohamishiwa kwenye mapato lazima itoke kwenye matumizi yaliyopangwa voted expenditures
ukaguzi wangu wa orodha ya mishahara na nyaraka nyinginezo katika jeshi la wananchi wa tanzania jwtz kwa kipindi cha miaka saba kuanzia hadi ulibaini mishahara ambayo haikulipwa kwa maafisa na askari ambao walisimamishwa kazi yenye jumla ya shilingi ilikuwa haijatumwa hazina
badala yake mishahara ambayo haikulipwa iliendelea kuwa kwenye akaunti ya muda ya mkuu wa majeshi
hivyo kuna hatari mishahara hiyo ikatumika vinginevyo
nashauri maafisa masuuli wazingatie kanuni na
 na ya kanuni za fedha za umma za mwaka iliyorekebishwa 
pia warejeshe mishahara ambayo haijalipwa hazina
 watumishi wa umma kupokea mishahara chini ya kiwango kinachokubalika kisheria kifungu cha cha sheria ya kurejesha madeni ya mwaka na waraka wenye kumb
ce
 wa machi uliotolewa na katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma kinawaelekeza makatibu wakuu wote kuhakikisha makato ya mishahara kwa watumishi kwa ajili kurejesha mikopo sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika mwezi hayazidi theluthi mbili ya mshahara
katika ukaguzi wangu nilibaini kuwa wafanyakazi kutoka katika taasisi mbili za serikali walilipwa mishahara chini ya kiwango kilichokubalika kisheria
watumishi wanaopata mishahara midogo hukosa ari ya kufanya kazi na kupelekea utendaji duni na kutoa huduma chini ya viwango taasisi zenye watumishi hao ni kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 jedwali taasisi ambazo watumishi wake wanapata mishahara chini ya kiwango kilichopitishwa kisheria fungu taasisiidadi ya watumishi sekretariati ya mkoa ruvuma mamlaka ya mapato tanzania jumla chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka kama ilivyojitokeza kwenye miaka iliyopita tatizo hili bado limeendelea kuwa kubwa kwenye taasisi za umma kwani bado kuna ukiukwaji wa utaratibu
wakati jumla ya wafanyakazi wanaopokea mishahara chini ya kiwango kinachokubalika kisheria ikiongezeka kutoka mwaka jana hadi mwaka huu ikiwa ni ongeze wafanyakazi idadi ya taasisi zimepungua kutoka kumi na mbili hadi mbili 
nashauri maafisa masuuli waimarishe mfumo wa udhibiti wa ndani katika kuthibitisha mikopo ya watumishi kwa kushirikiana na watoa mikopo ili kuhakikisha kuwa makato hayazidi theluthi mbili ya mshahara wa mwezi kwa mujibu wa sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kifungu cha cha sheria ya kurejesha madeni ya mwaka na waraka wenye kumb
ce
 wa machi uliotolewa na katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma
 watumishi waliostaafu kufanya kazi bila kuwa na mikataba ya ajira ubalozi wa tanzania washington dc una mtumishi mmoja ambaye amestaafu tarehe machi lakini bado anaendelea na kazi ubalozini bila mkataba wa kazi unaotambulika kutokana na ukosefu wa fedha za kusafirishia mizigo kutoka washington dc
hii ni kinyume cha kanuni f
 ya kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka inayohusu masharti ya kustaaafu kwa lazima
pia nilibaini kuwa tzs zililipwa kama posho za kuhudumu nje ya nchi kwa kipindi cha kuanzia machi hadi januari 
naishauri serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma kuwa iwe inawapa mkataba wa ajira wastaafu wakati wakisubiria upatikanaji wa fedha za kuwarejesha
pia maafisa masuuli wa wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa waandae mpango wa kuwezesha kuwarejesha nyumbani watumishi waliostaafu
 kufanya kazi ubalozini zaidi ya muda ulioidhinishwa kifungu cha na cha kanuni za tanzania za kuhudumu nje ya nchi za mwaka of the tanzania foreign services regulations of kinasema afisa anaweza kupelekwa kituo chochote ambapo anahitajika kufanya kazi vinginevyo iwe imeelezwa kwenye fomu ya kazi ila itakuwa ni kipindi cha miezi arobaini na nane
pia barua za uteuzi wa wafanyakazi sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka huwapa muda wa miaka minne kufanya kazi ubalozini
ukaguzi wangu wa usimamizi wa rasililmali watu na mishahara kwa sampuli ya balozi tisa ulibaini watumishi ishirini na watatu wamehudumu zaidi ya muda ulioidhinishwa
watumishi hao walikaa zaidi ya muda ulioidhinishwa ikiwa ni kati ya miaka mitatu hadi miaka mitano
hii inatokana na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa kutowarejesha kutoka ubalozini
maelezo ya watumishi waliokaa ubalozini zaidi ya muda uliothibitishwa ni kama yanavyoonekana kwenye jedwali na
 hapo chini
jedwali orodha ya ofisi za balozi zenye watumishi waliofanya kazi ubalozini zaidi ya muda ulioidhinishwa kasma ubaloziidadi ya watumishi ubalozi wa tanzania brasilia ubalozi wa tanzania ottawa ubalozi wa tanzania washington dc ubalozi wa kudumu katika umoja wa mataifa un new york ubalozi wa tanzania abuja ubalozi wa tanzania addis ababa ubalozi wa tanzania beijing ubalozi wa tanzania kinshasa ubalozi wa tanzania kampala chazo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti za taasisi kwa mwaka namshauri afisa masuuli wa wizara ya mambo ya nje sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na ushirikiano wa kimataifa kuzingatia kanuni na
 na ya kanuni za tanzania za kuhudumu nje ya nchi za mwaka of the tanzania foreign services regulations of katika kufanya uhamisho wa watumishi
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya nane wakala wa serikali na taasisi nyingine za serikali 
 utangulizi sura hii inaelezea matokeo ya ukaguzi wa wakala wa serikali thelathini na mbili mifuko maalumu ya fedha na taasisi nyingine za serikali na vyama vya siasa
sura hii inaonyesha masuala mahususi yanayohitaji kushughulikiwa na serikali bunge bodi ya ushauri ya wizara na usimamizi wa taasisi husika ili kuhakikisha ufanisi katika utendaji wa shughuli zao
 masuala muhimu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi yafutayo ni matokeo muhimu ya ukaguzi kwenye ukaguzi wa wakala za serikali kwa mwaka wa fedha 
 udhaifu katika bajeti na fedha 
 utegemezi wa serikali vyanzo vya fedha kwa ajili ya bajeti ya wakala wa serikali ni pamoja na vyanzo vya ndani na misaada ya serikali kawaida na ya maendeleo
hali halisi ya upatikanaji wa fedha kutoka katika kila moja ya vyanzo hivi una athari juu ya utendaji wa jumla wa bajeti ya wakala
katika mwaka wa fedha jumla ya makisio ya mapato ya wakala yalifikia kiasi cha shilingi ikiwa ni pungufu ya shilingi ikilinganishwa na makisio ya mwaka wa fedha ya kiasi cha shilingi 
katika jumla ya makisio yote kiasi cha shilingi kilitarajiwa kufadhiliwa sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na ruzuku kutoka serikalini na kiasi cha shilingi kutoka vyanzo vya ndani vya mapato
kati ya ruzuku kutoka serikalini kiasi cha shilingi kilikuwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi kwa ajili ya shughuli za maendeleo
kielelezo hapo juu kinaonesha uwezo wa wakala kuendesha shuguli zake kwa kutegemea vyanzo vya ndani vya mapato wakala moja kati ya imeweza kujiendesha kwa kutegemea vyanzo vyake vya ndani vya mapato kwa wakala kwa zaidi ya na wakala kwa chini ya 
wakala zinazojitegemea kwa zaidi ya kutoka vyanzo vya ndani vya mapato iwapo zitawezeshwa zitaweza kujiendesha bila kutegemea ruzuku kutoka serikalini
nimebaini kwamba wakala mbili kati ya wakala zinazojitemea kwa chini ya ni wakala zinazojiendesha kwa kutegemea ruzuku kutoka serikalini tu kwa hiyo uwezo wa wakala hizo kutegemea vyanzo vyake vya ndani kuendesha shughuli zake bado ni mdogo sana
kwa ujumla inaonesha kwamba kwa kiasi kikubwa mpaka sasa wakala zinategemea ruzuku kuendesha shughuli zake
makusanyo halisi yalikuwa jumla ya shilingi sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka dhidi ya makisio yaliyoidhinishwa ya kiasi cha shilingi hivyo kulikuwa na mapungufu ya makusanyo kiasi cha shilingi sawa na asilimia ya jumla ya makisio yote
hii ni upungufu wa kiasi cha shilingi 
 ya makusanyo ikilingalishwa na makusanyo halisi ya mwaka ya kiasi cha shilingi 
makisio ya wakala yaliyoidhinishwa dhidi ya makusanyo halisi yameoneshwa katika jedwali na
 jedwali makisio yaliyoidhinishwa na makusanyo halisi nwakala jumla ya makisio shs
jumla ya makusanyo shs
 wakala wa serikali mtandao wakala wa vizazi vifo na ufilisi wakala wa huduma za misitu tanzania wakala wa mafunzo ya kimataifa chuo cha utumishi wa umma wakala wa mbegu za miti tanzania wakala wa mbegu za kilimo wakala wa kuchimba visima na mabwawa wakala wa elimu ya uvuvi na mafunzo wakala wa utafiti wa miamba chuo cha mafunzo ya mifugo wakala wa akiba ya chakula taifa wakala wa majengo tanzania wakala wa umeme mitambo na ufundi wakala wa ndege za serikali wakala wa utabiri wa hali ya hewa wakala wa barabara tanzania wakala wa maabara za mifugo chuo cha maendeleo na usimamizi wa maji wakala wa vipimo wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania wakala wa usimamizi na maendeleo ya elimu wakala wa maabara za serikali taasisi ya sanaa na utamaduni bagamoyo wakala wa usalama na afya kazini wakala wa huduma za ajira wakala wa ukaguzi wa uchimbaji madini tanzania wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam wakala wa ugavi na huduma za manunuzi taasisi ya uhasibu tanzania wakala wa umeme vijjini chuo cha taifa cha utalii chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti kwa mwaka wa fedha katika mwaka kiasi cha shilingi ya makusanyo sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka yotekilitokana na ruzuku kutoka serikalini na kiasi cha shilingi kilitoka vyanzo vya ndani vya mapato kati ya ruzuku ya kutoka serikalini kiasi cha shilingi kilikuwa ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na kiasi cha shilingi kwa ajili ya shughuli za maendeleo
kielelezo hapo chini kinaonesha makusanyo halisi kutoka vyanzo vya ndani na ruzuku serikalini kielelezo hapo juu kinaonesha makusanyo halisi kutoka serikalini na vyanzo vya ndani vya mapato
kutokana na kielelezo na
 kiasi cha ya makusanyo yalitokana na ruzuku serikalini na yalitokana na vyanzo vya ndani vya mapato hivyo makusanyo kutoka vyanzo vya ndani yameongezeka kwa kiasi cha shilingi sawa na asilimia tisa kilinganishwa na makusanyo ya mwaka ya kiasi cha shilingi ruzuku kutoka serikalini imepungua kwa kiasi cha shilingi sawa na asilimia kilinganishwa na ruzuku ya mwaka ya kiasi cha shilingi 
 fedha iliyoidhinishwa na serikali kwa matumizi ya kawaida na maendeleo haikutolewa shilingi katika mwaka wa fedha jumla ya shilingi ilitolewa na serikali kama sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ruzuku ya maendeleo na matumizi ya kawaida ikiwa ni pungufu ya shilingi ya fedha zilizoidhinishwa kiasi cha shilingi 
kiasi cha shilingi kwa ajili ya matumizi ya kawaida na kiasi cha shilingi kwa ajili ya shughuli za maendeleo hazikutolewa hivyo kusababisha shughuli za kawaida na maendeleo kukwama kutokana na upungufu wa fedha zilizotolewa
makisio ya fedha za wakala zilizoidhinishwa na fedha zilizotolewa yameoneshwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali makisio yaliyoidhinishwa na fedha zilizotolewa nwakala jumla ya makisio shs
fedha zilizotolewa shs
 wakala wa serikali mtandao wakala wa vizazi vifo na ufilisi wakala wa huduma za misitu tanzania wakala wa mafunzo ya kimataifa chuo cha utumishi wa umma wakala wa mbegu za miti tanzania wakala wa mbegu za kilimo wakala wa kuchimba visima na mabwawa wakala wa elimu ya uvuvi na mafunzo wakala wa utafiti wa miamba chuo cha mafunzo ya mifugo wakala wa akiba ya chakula taifa wakala wa majengo tanzania wakala wa umeme mitambo na ufundi wakala wa ndege za serikali wakala wa utabiri wa hali ya hewa wakala wa barabara tanzania wakala wa maabara za mifugo chuo cha maendeleo na usimamizi wa maji wakala wa vipimo wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania wakala wa usimamizi na maendeleo ya elimu wakala wa maabara za serikali taasisi ya sanaa na utamaduni bagamoyo wakala wa usalama na afya kazini wakala wa huduma za ajira wakala wa ukaguzi wa uchimbaji madini tanzania wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam wakala wa ugavi na huduma za manunuzi taasisi ya uhasibu tanzania wakala wa umeme vijjini chuo cha taifa cha utalii jumla kuu chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti 
 makusanyo kutoka vyanzo vya ndani katika mwaka wa fedha mapato halisi kutoka vyanzo vya ndani yalikuwa kiasi cha shilingi ikilinganishwa na makisio yaliyoidhinishwa kiasi cha shilingi sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
kwa ujumla kulikuwa na ongezeko la shilingi ya makisio ya mapato ya ndani yaliyoidhinishwa
licha ya jumla ya ongezeko la makusanyo ya mapato ya ndani wakala zilikusanaya chini ya makisio yaliyoidhinishwa kwa kiasi cha shilingi wakati wakala zilikusanya zaidi ya makisio yaliyoidhinishwa kwa kiasi cha shilingi 
hii inaashiria kwamba wakala zilizokusanya zaidi ya makisio yao yaliyopitishwa bajeti zao hazikuwa na uhalisia
ninashauri serikali iandae utaratibu ambao utaziwezesha wakala kuboresha mapato yake ya ndani na kuweza kujiendesha zenyewe pasipo kutegemea ruzuku kutoka serikalini
 mapungufu yaliyojitokeza katika manunuzi na mikataba 
 manunuzi yaliyofanywa kutoka kwa wazabuni wasioidhinishwa shilingi katika mwaka wa fedha wakala tatu zilikiuka sheria ya manunuzi namba ya mwaka ambayo inazitaka taasisi za serikali kufanya manunuzi kwa wazabuni waliodhinishwa
taasisi ambazo zilifanya manunuzi kwa wazabuni ambao hawakuidhinishwa na wakala wa ugavi na huduma za manunuzi gpsa ni chuo cha taifa cha utalii ambacho kilinunua bidhaa zenye thamani ya shilingi wakala wa huduma za misitu tanzania kiasi cha shilingi na kiasi cha shilingi ni matengenezo ya magari yaliyofanywa na wakala wa vizazi vifo na ufilisi rita bila kupitia wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa
ninashauri wakala zote zifuate sheria ya umma ya manunuzi ili kuweka uwazi katika shughuli sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka za manunuzi
 kuchelewa kuanza huduma ya usafiri wa mabasi nimebaini kwamba wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam dart iliingia mkataba na uda rt isp kwa ajili ya utoaji huduma ya usafiri wa mabasi wa mpito interim bus service mpaka kufikia desemba huduma ya usafiri ilikuwa haijaanza kutolewa na hakuna hatua zozote zilizochukuliwa na wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam dhidi ya uda rt
napendekeza wakala wa usafiri wa mabasi yaendayo kasi kufuata masharti yaliyowekwa kwenye mikataba ili kuepuka mikataba kuchelewa zaidi
 ununuzi wa mabasi uliozidi mahitaji katika mwaka wa fedha nilibaini kwamba wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam dart uliingia mkataba na uda rt ambao uliitaka uda rt kutoa huduma ya usafiri wa mpito wa kuendesha mabasi kulingana na vigezo vilivyoainishwa kwenye mkataba
kwa kuzingatia sheria ya manunuzi ya umma mkataba umetoa ongezeko la mabasi kufikia kulingana na matakwa ya wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam dart
kwa kupitia nyaraka mbalimbali wakati wa ukaguzi nimebaini kwamba uda walinunua jumla ya mabasi ikiwa ni zaidi ya mabasi yaliyoidhinishwa kwenye mkataba
pia nilibaini kwamba mabasi yaliyonunuliwa yalikuwa na nembo ya uda rt badala ya dart kinyume na vigezo vilivyoainishwa kwenye mkataba
nimebaini kwamba uda rt ilifanya ununuzi wa mabasi uliozidi mahitaji ya wakala
napendekeza kwamba uongozi wa wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam dart uhakikishe kwamba uendeshwaji wa uda rt sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka unazingatia kanuni na tararibu zilizoainishwa kwenye mkataba
mkataba usiokuwa na muda rondo forest plantation iliingia mkataba machi na prime timber ltd chini ya wakala wa huduma ya misitu tanzania wa uvunaji wa mita za mraba 
 za mitiki katika mwaka wa fedha mkataba huo haukuonesha muda uliotakiwa kutumiwa na prime timber ltd kukamilisha zoezi zima la uvunaji hii inaweza kusababisha kuchelewesha katika uvunaji na upandaji au kuongeza garama kwa wakala
napendekeza mikataba yote inayoingiwa chini ya wakala wa huduma za misitu tanzania iainishe muda ili kuepukana na ucheleweshwaji wa kuanza na kumaliza mkataba
 mkataba kwa ajili ya supply and assembling of tunnel formwork system ulikuwa nje ya mpango wa manunuzi novemba wakala wa majengo tanzania tba iliingia mkataba wa mwaka mmoja na mesa imalat san
ve tic wa supply and assembling of tunnel formwork system kwa gharama ya dola za kimarekani sawa na shilingi 
manunuzi hayo hayakuwa kwenye mpango wa manunuzi ambapo ni kinyume na kifungu na
 cha sheria ya manunuzi baada ya kupitia mkataba huo nilibaini kwamba wakala wa majengo tanzania tba imelipa malipo ya ziada kiasi cha shilingi kutokana na kuchelewa kutoa mzigo bandarini pia nilibaini kwamba mzabuni hakulipa dhamana ya utendaji kazi performance security bond kiasi cha dola za kimarekani sawa na shilingi ya gharama za mkataba ambayo ilitakiwa kulipwa ndani ya siku baada ya kupokea taarifa ya kuanza mkataba notification of contract award
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka napendekeza wakala wa majengo tanzania tba izingatie sheria ya manunuzi ili kuepuka kukosekana kwa ufanisi katika kutekeleza taratibu za manunuzi
 mikataba usotekelezwa matokeo ya ukaguzi yanaonyesha kuwa agosti wakala wa majengo tanzania tba iliingia mkataba kwa ajili ya manunuzi na ufungaji wa lifti katika ujenzi wa jengo la wakala wa majengo tanzania tba lililopo kitalu na
na mtaa wa moshi avenue mkoani dodoma kwa gharama ya shilingi 
wakati wa ukaguzi nilibaini kwamba mpaka kufikia julai mkandarasi alishindwa kukamilisha ujenzi wa lifti ingawa muda wa kumalizika kwa kazi hiyo uliisha tangu januari sambamba na hilo nilibaini pia kwamba wakala wa majengo tanzania hakutoza tozo ya ucheleweshaji kazi liquidated damages ya asilimia 
 ya gharama ya mkataba kwa siku
napendekeza wakala wa majengo tanzania tba kuzingatia vigezo na masharti ilivyoainishwa katika mkataba
tarehe oktoba wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa iliingia mkataba na navy command wa matengenezo ya ghati kwa gharama shilingi 
nilibaini kwamba dhamana ya utedaji kazi haikulipwa na mkandarasi wakati malipo ya awali ya kiasi cha shilingi yalipofanyika pia nilibaini kwamba wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa haikutoza tozo la ucheleweshaji kazi wala haikusimamisha mkataba licha ya mkandarasi kutowajibika kulingana na taratibu zilizoainishwa kwenye mkataba
wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa ihakikishe kwamba malipo ya awali yaliyolipwa sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa makandarasi yanarejeshwa sambamba na tozo la ucheleweshaji kazi
mapungufu ya ununuzi wa kivuko shilingi wizara ya ujenzi kupitia wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa iliingia mkataba na johs
gram hanssen bergensgade dk copenhagen oe denmark wa ununuzi wa kivuko cha dar es salaam bagamoyo chenye thamani ya dola za kimarekani bila kodi ya ongezeko la thamani vat
mapungufu yafutayo yalibainika katika manunuzi hayo kasi ya kivuko haikuzingatia matakwa ya mnunuzi ripoti ya mtaalam wa ukaguzi ilibainisha kwamba kiwango cha juu na chini cha kasi ya kivuko wakati wa majaribio kilikuwa na kiwango kati ya 
 na 
 kinyume na makubaliano yaliyoainishwa kwenye mkataba ya kasi ya kiwango cha 
hati ya makabidhiano haikutolewa kivuko kilikabidhiwa bila hati ya makabidhiano goods acceptance certificate novemba baada ya ucheleweshwaji wa siku pia nilibaini kwamba mpaka wakati wa ukaguzi augusti hati ya makabidhiano ilikuwa haijatolewa na mzabuni kinyume na kanuni ya ya mwaka ya manunuzi ya umma
napendekeza temesa awasiliane na mzabuni kufanya marekebisho ya mapungufu yote yaliyobainishwa kwenye kivuko cha dar es salaam bagamoyo pia hati ya makabidhiano itolewe kulingana na kanuni ya manunuzi ya umma ya mwaka 
 gari lililo lipiwa halijapokelewa shilingi nilibaini kwamba wakala wa mafunzo ya mifugo lita kililipa wakala wa ugavi na huduma za sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka manunuzi gpsa kiasi cha shilingi kwa ajili ya ununuzi wa gari mpaka kufikia juni gari lililolipiwa halikufika
kutokana na kutofika kwa gari hilo nimeshindwa kuthibitisha matumizi ya kiasi cha shilingi hivyo kuna uwezekano fedha hizo hazikutumika kwa matumizi yaliyopangwa
napendekeza menejimenti ya lita ifuatilie kwa ukaribu ili kuhakikisha kwamba gari lililolipiwa linafika bia kuchelewa zaidi 
 kuchelewa kukamilika kwa kazi ya ujenzi wakala wa barabara tanroads iliingia mikataba mbalimbali ya ujenzi wa barabara na madaraja
wakati wa ukaguzi nilibaini kwamba baadhi ya mikataba haikukamilika kwa muda uliopangwa kutokana na kuchelewa kwa ulipaji wa fedha kama ilivyoainishwa kwenye jedwali na
 pia nilibaini kwamba ucheleweshwaji wa malipo ya kati interim payment certificates ya mikataba ulisababisha ulipaji wa riba kiasi cha shilingi na dola za kimarekani 
 sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali riba kwa kuchelewesha malipo kuanza kumaliza daraja la kilombero 
 kuweka lami barabara ya makutano natta km 
 kuweka lami barabara ya kibondo nyakanazi km 
 kuweka lami barabara ya kidahwe kasulu km 
 mkataba namba trd hq wa kuweka lami barabara ya bariadi lamadi 
 km 
 na dola za kimarekani 
 ujenzi wa daraja la sibiti m na barabara zake km 
 mkataba namba trd hq wa kuweka lami barabara ya nyamuswa bunda kisorya nansio 
 km 
 mkataba namba trd hq wa kuweka lami barabara ya azi kizi kibaoni 
 km 
 kuweka lami barabara yatabora sikonge uselula km 
 mkataba namba trd hq wa kuweka lami barabara ya usagara kisesa km 
 magole turiani mziha handeni sehemu magole turiani 
 jumla snmaelezo ya mkataba thamani ya mkataba shs tarehe riba shs chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti kwa mwaka unaoishia juni napendekeza wakala wa barabara tanroads ifuatilie fedha wizara ya fedha ili kuhakikisha miradi inakamilika kwa wakati pia napendekeza mikataba itolewe kwa awamu kulingana na upatikanaji wa fedha hii itasababisha serikali kuepukana na gharama zisizo za lazima riba zinazotokana na ucheleweshwaji wa malipo ya wakandarasi
 mikopo kiasi cha shilingi haikurejeshwa ukaguzi wa mwaka wa fedha ulibaini wizara tatu zilishindwa kurejesha mikopo kiasi cha jumla ya shilingi iliyopewa na wakala zilizo chini yao
wizara hizo ni sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wizara ya kilimo na chakula kiasi cha shilingi 
 kutoka wakala wa akiba ya chakula taifa nfra wizara ya maji kiasi cha shilingi kutoka wakala wa kuchimba visima na mabwawa ddca na wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi kiasi cha shilingi kutoka wakala wa maendeleo ya elimu na usimamizi adem
wizara kushindwa kurejesha mikopo iliyotolewa na wakala inazozisimamia huchangia kuathiri utendaji wa wakala husika
napendekeza wakala husika zifuatilie na kuhakikisha mikopo yote iliyotolewa kwa wizara husika inarejeshwa bila kuchelewa
 mapungufu katika usimamizi wa mali 
 magari yaliyotelekezwa na taasisi za serikali nimebaini kwamba katika mwaka wa fedha karakana ya temesa mwanza ilikuwa na magari yaliyotelekezwa na taasisi mbalimbali za serikali kwa kipindi cha zaidi ya miaka mitatu hadi mitano
taasisi za serikali na magari yaliyotelekezwa zimeainishwa kwenye jedwali na
 hapo chini sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali magari yaliyotelekezwa namba ya gari muundo wa gari taasisi za serikali karakana tarehe stk suzuki vitara ofisi ya bunge mt depot dfp toyota wizara ya fedha mt depot stj toyota wizara ya kazi na ajira mt depot stk toyota wizara ya afrika mashariki mt depot stk nissan patrol wizara ya fedha mt depot stj prado wizara ya ujenzi mt depot stk nissan patrol wizara ya kazi na ajira mt depot stj hyundai temesa mt depot stk toyota v halmashauri ya mpanda mt depot stj nissan patrol wizara ya fedha mt depot stk rover wizara ya fedha mt depot dfp discover wizara ya fedha mt depot sth tata lory temesa mt depot stj benz ofisi ya bunge mt depot stj toyota temesa makao makuu mt depot stj hyundai temesa mt depot stj nissan body wakala wa hali ya hewa tanzania mt depot stk toyota v wakala wa barabara tanzania mt depot stk toyota v halmashauri ya nanyumbu mt depot dfp toyota rav cma mt depot stl toyota ofisi ya msajili wa hazina mt depot sth isuzu tipper sekretarieti ya mkoa wa lindi mt depot sth tata bus temesa makao makuu mt depot stj isuzu cabin temesa mt depot stj toyota rav ofisi ya msajili wa hazina mt depot stj toyota wizara ya fedha mt depot stj benz gta temesa mt depot st toyota ofisi ya rais ikulu mt depot nov stj kia ofisi ya rais ikulu mt depot nov st isuzu bus ofisi ya rais ikulu mt depot nov tractor ofisi ya rais ikulu mt depot nov stj toyota brela mt depot stj prado brela mt depot stj toyota hilux brela mt depot dfp toyota cruiser hard top tafiri mwanza mwanza dfp nissan ternal kituo cha kuleana mwanza mwanza dfp suzuk escudo kituo cha kuleana mwanza mwanza dfp toyota hilux uvuvi mwanza mwanza dfp toyota prado tafiri mwanza mwanza stj mitsubishi canter temesa mwanza mwanza stg tata lwb lorry temesa mwanza mwanza stk ford ranger cabin temesa mwanza mwanza sth mitsubishi up temesa mwanza mwanza sth layland comet tanker temesa mwanza mwanza chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti kutochukuliwa kwa hatua za haraka kuchukuliwa dhidi ya magari yaliyotelekezwa kunasababisha kuendelea kushuka thamani kwa magari hayo kufikiahadi hali ya kutouzika
nashauri wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa kuwasiliana na taasisi zote za serikali kuokoa magari yaliyotelekezwa kutoendelea kuharibika zaidi
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 magari yaliyoegeshwa bila matengenezo kwa muda mrefu katika ukaguzi wa mwaka nilibaini magari yaliyoegeshwa bila matengenezo katika wakala tatu wakala wa kuchimba visima na mabwawa ddca magari wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa magari mawili na wakala wa akiba ya chakula taifa nfra gari moja pia nilibaini vifaa chakavu vyenye gharama ya shilingi katika taasisi ya uhasibu tanzania tia
mpaka kufikia juni taratibu za uuzaji wa magari na vifaa hivyo haijachukuliwa na afisa masuuli katika wakala husika hii ni kinyume na kanuni ya fedha ya umma namba ya mwaka 
napendekeza wakala husika iuze vifaa vyote chakavu ili kuepuka hasara zaidi
magari yaliyoegeshwa bila matengenezo na vifaa chakavu vimeainishwa katika kiambatisho na
 ukosefu wa hati miliki katika ukaguzi wa mwaka nilibaini kwamba shirika la magereza linamiliki mali zenye thamani ya shilingi bila hati miliki hii ni kutokana na uhamisho wa mali kutoka idara ya huduma ya magereza prison service department kwenda shirika la magereza
nimebaini kwamba wakala mbili zinamiliki jumla ya viwanja wakala wa akiba ya chakula taifa nfra viwanja na wakala wa mbegu za miti ttsa viwanja pasipo hati miliki
kutokana na kukosekana kwa nyaraka kwa umiliki sikuweza kuthibitisha umiliki halali wa viwanja hivyo
nashauri wakala husika apate hati miliki ya viwanja inavyovimiliki ili kulinda mali za serikali
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 hasara kutokana na kutouza shajara na kalenda zenye thamani ya shilingi katika ukaguzi wa mwaka nilibaini kwamba wakala wa ugavi na huduma za manunuzi gpsa ilipata hasara ya shilingi kutokana na kutouza shajara na kalenda zenye thamani ya shilingi 
hasara ilisababishwa na kuchelewa kuwasilishwa kwa shajara na kalenda kulikosababishwa na mabadiliko ya sera ya serikali ambapo nyaraka zote za serikali zilitakiwa kuchapishwa na mpiga chapa wa serikali pia nilibaini kwamba wizara na taasisi nyingine za serikali zilichapisha shajara na kalenda zao hivyo kusababisha kupungua kwa mahitaji ya shajara na kalenda zilizochapishwa na wakala wa ugavi na huduma za manunuzi gpsa
napendekeza wakala wa ugavi na huduma za manunuzi gpsa kuweka utaratibu ambao utahakikisha wazabuni wanawajibishwa kutokana na hasara wanayosababisha
 rejista ya mali za kudumu kutokwenda na wakati na mali zisizokuwa na alama za utambulisho mapitio ya mfumo wa udhibiti wa ndani umebaini kwamba rejista ya mali za kudumu za wakala nane hazikwenda na wakati pia nimebaini kwamba wakala tatu zilikuwa na mali ambazo hazikuwa na alama za utambulisho
hii ni kinyume na kanuni ya fedha za umma ya mwaka 
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali wakala zenye rejista ya mali za kudumu isiyokwenda na wakati na mali zisizo na alama za utambulisho wakalarejista ya mali za kudumu isiyokwenda na wakatimali zisizo na alama za utambulisho wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam dart wakala wa majengo tanzania tba v chuo cha taifa cha utalii nct v wakala wa maabara za serikali gcla v wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa v wakala wa elimu ya uvuvi na mafunzov wakala wa akiba ya chakula taifa nfra v wakala wa mbegu za miti tanzania ttsa v taasisi ya sanaa na utamaduni bagamoyov taasisi ya uhasibu tanzania tia v chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti napendekeza kuwa wakala zizingatie kanuni ya fedha za umma na
 ya mwaka sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa kuhakikisha rejesta ya mali za wakala inaenda na wakati ili kuweka usahihi wa takwimu za mali za kudumu zinazomilikiwa na wakala pia wakala zinatakiwa kuweka alama za utambulisho katika mali zake ili kuimarisha udhibiti wa mali zinazomilikiwa na wakala
 madeni yasiyokusanywa shilingi katika mwaka wa fedha nimebaini wakala hazikuweza kukusanya madeni kiasi cha shilingi hii ni ongezeko la shilingi ikilinganishwa na madeni ya mwaka kiasi cha shilingi 
kati ya madeni yasiyokusanywa kiasi cha shilingi kilikuwa ni madeni yaliyodumu zaidi ya miezi na kiasi cha shilingi kilikuwa ni madeni yaliyodumu kwa miezi zaidi nimebaini kwamba wakala wa barabara tanroads imebeba ya madeni yasiyokusanywa ikifuatiwa na wakala wa akiba ya chakula taifa nfra na wakala wa umeme vijjini rea orodha ya wakala zenye madeni yasiyokusanywa imeainishwa kwenye jedwali na
 hapo chini sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali madeni yasiyokusanywa wakala kiasi shs
 wakala wa serikali mtandao wakala wa vizazi vifo na ufilisi wakala wa mafunzo ya kimataifa chuo cha utumishi wa umma wakala wa mbegu za miti tanzania wakala wa mbegu za kilimo wakala wa kuchimba visima na mabwawa wakala wa elimu ya uvuvi na mafunzo wakala wa utafiti wa miamba chuo cha mafunzo ya mifugo wakala wa akiba ya chakula taifa wakala wa majengo tanzania wakala wa umeme mitambo na ufundi wakala wa ndege za serikali wakala wa utabiri wa hali ya hewa wakala wa barabara tanzania chuo cha maendeleo na usimamizi wa maji wakala wa vipimo wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania wakala wa usimamizi na maendeleo ya elimu wakala wa maabara za serikali wakala wa usalama na afya kazini wakala wa ukaguzi wa uchimbaji madini tanzania wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam wakala wa ugavi na huduma za manunuzi taasisi ya uhasibu tanzania wakala wa umeme vijjini chuo cha taifa cha utalii jumla chanzo ripoti ya cag kuwapo kwa kiasi kikubwa cha madeni yasiyokusanywa hupunguza shughuli za kiutendaji za wakala
napendekeza wakala husika kufuatilia madeni yasiyokusanywa ili kuepuka uchelewaji wa wakala kutekeleza malengo yakesura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 udhaifu kwenye madeni yasiyolipwa 
 kesi za madai dhidi ya wakala tzs nimebaini kwamba wakala tano zilikuwa na kesi mahakamani ambazo zina athari za kifedha kwa wakala kiasi cha shilingi iwapo maamuzi hayatakuwa upande wa wakala pia nimebaini kwamba wakala wa mbegu za kilimo asa na wakala wa majengo tanzania tba hazikutenga fedha za kulipa madeni hayo iwapo wakala hizo zitalazimika kulipa madeni hayo kulingana na maamuzi ya mahakama
orodha ya wakala zenye kesi mahakamani zinazotegemea matukio zimeainishwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali wakala zenye kesi za madai wakala kiasi sh wakala wa mbegu za kilimo wakala wa mbegu za kilimo kesi mbili zinategemea maamuzi ya mahakama wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam wakala wa majengo tanzania wakala wa vizazi vifo na ufilisi jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti napendekeza wakala zifuatilie kwa ukaribu kesi zilizopo mahakamani ili kuhakikisha zinamalizika kwa wakati pia wakala zitenge fedha kwa ajili ya ulipaji wa madeni ya kesi za madai iwapo wakala zitalazimika kulipa madeni hayo kulingana na maamuzi ya mahakama
 ongezeko la riba katika mkopo shilingi rita ilisaini mkataba na bodi ya wadhamini wa nssf ya mkopo wa kiasi cha shilingi sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka april kwa ajili ya ujenzi wa jengo la wakala wa vizazi vifo na ufilisi rita
kufikia juni rita ilikuwa na jumla ya riba kiasi cha shilingi sawa na asilimia 
 ya mkopo
kiasi hicho kikubwa cha riba kingeweza kuepukika iwapo rita ingelipa deni kwa wakati
napendekeza rita ilipe mkopo bila kuchelewa zaidi ili kupunguza mzigo kwa serikali kutokana na riba inayozidi kuongezeka
 madeni yasiyolipwa shilingi katika mwaka wakala zilibainika kuwa na madeni kiasi cha shilingi ongezeko la kiasi cha shilingi ikilinganishwa na na madeni ya mwaka ya kiasi cha shilingi 
kati ya madeni yasiyolipwa kiasi cha shilingi yalikuwa ni madeni ya zaidi ya mwaka mmoja na kiasi cha shilingi ni madeni yaliyodumu kwa miezi 
zaidi ya hayo nimebaini kwamba wakala wa barabara tanroad ilikuwa na kiasi kikubwa cha madeni cha ya madeni yote
kiasi kikubwa cha madeni kinapunguza uwezo wa wakala kutekeleza majukumu yake pia uaminifu wa wakala wa serikali kwa watoa huduma unapungua
orodha ya wakala zenye madeni yasiyolipwa imeoneshwa kwenye jedwali namba hapo chinisura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali wakala zenye madeni yasiyolipwa wakala kiasi shs wakala wa vizazi vifo na ufilisi wakala wa huduma za misitu tanzania wakala wa mafunzo ya kimataifa wakala wa mbegu za miti tanzania wakala wa mbegu za kilimo wakala wa kuchimba visima na mabwawa wakala wa elimu ya uvuvi na mafunzo wakala wa utafiti wa miamba chuo cha mafunzo ya mifugo wakala wa akiba ya chakula taifa wakala wa majengo tanzania wakala wa umeme mitambo na ufundi wakala wa ndege za serikali wakala wa utabiri wa hali ya hewa wakala wa barabara tanzania chuo cha maendeleo na usimamizi wa maji wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania wakala wa usimamizi na maendeleo ya elimu wakala wa usalama na afya kazini wakala wa huduma za ajira wakala wa ukaguzi wa uchimbaji madini tanzania wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam wakala wa ugavi na huduma za manunuzi taasisi ya uhasibu tanzania wakala wa umeme vijjini chuo cha taifa cha utalii jumla chanzo ripoti ya cag ninashauri maafisa masuuli wa wakala za serikali watenge fedha kwa ajili ya ulipaji wa madeni pia bajeti za wakala ziongezwe ili kukidhi mahitaji ya wakala
 udhaifu ulioonekana katika matumizi 
 malipo yasiyoambatana na risiti za kielektroniki efd shilingi katika mwaka wa fedha nimebaini wakala tano wamelipa kiasi cha shilingi kwa wazabuni bila kudai risiti za kielektroniki efd hii ni kinyume na kanuni ya efd ya mwaka 
kutokutumia risiti za kielektroniki kunaashiria ukwepaji wa kodi hivyo kusababishia serikali upotevu wa mapato
orodha ya wakala zilizofanya malipo bila kudai sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka risiti za kielekroniki zimeainishwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali malipo yasiyoambatana na risiti za kielektroniki wakala kiasi kwa sh
wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam dart wakala wa kuchimba visima na mabwawa ddca wakala wa nyumba na utafiti wa majengo nhbra wakala wa majengo tanzania tba wakala wa umeme mitambo na ufundi temesa jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti ninashauri wakala za serikali zidai risiti za kielektroniki wakati wa kufanya malipo pia wakala za serikali zinashauriwa kufanya manunuzi kwa wafanyabiashara wanaotoa risiti za kielektroniki
 malipo bila kukata kodi ya zuio shilingi katika mwaka wa fedha nimebaini wakala tano zimelipa bila kukata kodi ya zuio kiasi cha shilingi hii ni kinyume na kifungu cha cha kodi ya mapato ya mwaka ambayo inazitaka taasisi za serikali kukata kodi ya zuio kiasi cha ya gharama za bidhaa zilizonunuliwa
kushindwa kukata kodi ya zuio kunaashiria upotevu wa mapato ya serikali
orodha ya wakala ambazo hazikukata kodi ya zuio imeainishwa kwenye jedwali na
 hapo chini sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali wakala zisizotoza kodi ya zuio wakala kiasi shs wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam taasisi ya sanaa na utamaduni bagamoyo wakala wa kuchimba visima na mabwawa wakala wa majengo tanzania wakala wa vizazi vifo na ufilisi jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti napendekeza kwamba maafisa masuuli wa wakala husika wazingatie sheria ya kodi ya mapato ya mwaka 
 masurufu yasiyorejeshwa shilingi katika mwaka wa fedha nimebaini wakala sita zenye masurufu yasiyorejeshwa kiasi cha shilingi 
hata hivyo hadi juni masurufu yao yalikuwa hayajarejeshwa kinyume na kanuni na
 ya fedha za umma ya mwaka iliyorekebishwa ambayo inahitaji masurufu kurejeshwa ndani ya siku baada ya kukamilika kwa shughuli husika
orodha ya mashirika pamoja na masurufu yasiyorejeshwa yameainishwa katika jedwali na
 jedwali wakala zenye masurufu yasiyorejeshwa wakala kiasi shs wakala wa maabara za mifugo wakala wa kuchimba visima na mabwawa wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania wakala wa majengo tanzania taasisi ya uhasibu tanzania bonde la ruvuma na ukanda wa kusini jumla sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti napendekeza wakala za serikali zizingatie kanuni za fedha za umma kwa kuhakikisha masurufu yanarejeshwa baada ya kazi husika kukamilika
 malipo yasiyokuwa na viambatisho shilingi nimebaini kwamba katika mwaka wakala sita kati ya zilikuwa na malipo ya kiasi cha shilingi ambayo hayakuwa na viambatisho ambapo ni kinyume na kanuni ya fedha za umma ya mwaka ambayo inataka malipo yote kuwa na viambatisho
orodha ya wakala zenye malipo yasiyo na viambatisho yameainishwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali wakala zenye malipo yasiyo na viambatisho wakala kiasi shs wakala wa huduma za misitu tanzania chuo cha utumishi wa umma wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania wakala wa majengo tanzania taasisi ya uhasibu tanzania chuo cha maendeleo na usimamizi wa maji jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti napendekeza afisa masuuli kwa wazingatie mahitaji ya kanuni ya kuhakikisha malipo yote yanakuwa na viambatisho vya kutosha
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 mikopo kwa watumishi isiyorejeshwa shilingi katika mwaka wa fedha nilibaini wakala tatu zilitoa mikopo kwa watumishi wake kiasi cha shilingi zaidi nimebaini kuwa hakukuwa na jitihada zozote zilizofanywa na wakala husika kuhakikisha fedha hizo zinarejeshwa
hali ya wakala kushindwa kurejesha mikopo hiyo kutoka kwa watumishi huchangia kurudisha nyuma shughuli za wakala
orodha ya wakala zenye mikopo kwa watumishi isiyorejeshwa zimeainishwa kwenye kwenye jedwani na
 hapo chini jedwali wakala zenye mikopo kwa watumishi ambayo haijarejeshwa wakala kiasi shs chuo cha mafunzo ya mifugo wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania chuo cha maendeleo na usimamizi wa maji jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti ninashauri maafisa masuuli wahakikishe fedha hizo zinarejeshwa na watumishi kutoka kwenye mishahara yao
 makato ya watumishi hayakuwasilishwa mamlaka husika katika mwaka wa fedha nimebaini kwamba makato ya watumishi ya kisheria kiasi cha shilingi hayakuwasilishwa mamlaka husika
wakala ambazo hazikupeleka sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka makato ya watumishi katika mamlaka husika ni wakala wa kuchimba visima na mabwawa ddca kiasi cha shilingi na wakala wa huduma za ajira taesa kiasi cha shilingi 
kushindwa kurejesha makato ya lazima kwa mamlaka husika kunasababisha watumishi kutokupata pensheni na kiinua mgongo wakati wa kustaafu wakala zenye makato yasiyowasilishwa mamlaka husika yameainishwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali wakala zenye makato yasiyowasilishwa mamlaka husika ss wakala kiasi shs wakala wa kuchimba visima na mabwawa ddca wakala wa huduma za ajira taesa jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti nashauri afisa masuuli wa wakala za serikali waanzishe utaratibu wa kuhakikisha kwamba makato yote ya kisheria yanarejeshwa kwa mamlaka husika
 udhaifu ulioonekana katika usimamizi wa mapato 
 mapato yasiyokusanywa kwenye mauzo ya nyumba za serikali shilingi wakala wa majengo tanzania tba haikukusanya ipasavyo mapato yaliyotokana na uuzaji wa nyumba kwa watumishi wa serikali
malipo ya nyumba hizo yalitakiwa kumalizika januari miaka kumi toka kuuziwa nyumba mpaka juni wadaiwa walikuwa wakidaiwa kiasi cha shilingi zaidi nilibani kwamba afisa masuuli wa wakala wa majengo tanzania sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka alishindwa kuwakumbusha wadaiwa kulipa madeni yao
mapato yasiyokusanywa kwenye mauzo ya nyumba za serikali yameainishwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali mapato yasiyokusanywa kwenye mauzo ya nyumba mkoaidadi ya wadaiwakiasi shs morogoro dodoma mbeya jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti napendekeza wakala wa majengo tanzania zichukue hatua za kisheria dhidi ya wadaiwa wote
 mapato ambayo hayakupelekwa benki kwa usahihi wakala tatu kati ya thelathini na mbili zilizokaguliwa zilikuwa na mapungufu katika ukusanyaji wa mapato
nimebaini mapato yaliyokusanywa kiasi cha shilingi hayakupelekwa benki na mapato kiasi cha shilingi hayakupelekwa katika akaunti sahihi ya benki
hii ni kinyume na kanuni na
 ya fedha za umma ya mwaka ambayo inataka mapato yote yaliyokusanywa yapelekwa benki bila kuchelewa
taasisi ambazo mapato yake hayakupelekwa benki kwa usahihi zimeoneshwa kwenye jedwali na
 hapo chini sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali mapato yasiyopelekwa benki kwa usahihi mkoa wakala kiasi shs
maelezo morogoro tba haikupelekwa benki dodoma tba haikupelekwa benki arusha tba akaunti si sahihi mwanza tba akaunti si sahihi morogoro ttsa haikupelekwa benki rita chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti napendekeza wakala wa serikali zihakikishe mapato yote yanapelekwa benki kuhifadhiwa mara tu baada ya kukusanywa
 usimamizi wa rasilimali watu 
 uhaba wa watumishi nimebaini wakala nane zilikuwa na uhaba wa wa jumla ya watumishi katika idara mbalimbali sawa na ya watumishi wanaohitajika
wakala yenye kiasi kikubwa cha uhaba wa watumishi ni wakala wa huduma za misitu tanzania ikifuatiwa na wakala wa vizazi vifo na ufilisi na wakala wa maabara za mifugo 
uhaba wa watumishi unaathiri ufanisi wa wakala katika utendaji kazi
zaidi nimebaini wakala tatu zilikuwa na wakuu wa vitengo wanaokaimu kwa muda mrefu kinyume na kifungu d
 cha kanuni za kudumu za utumishi wa umma ya mwaka 
taasisi zenye uhaba wa watumishi na watumishi wanaokaimu muda mrefu zimeoneshwa kwenye jedwali na
 hapo chini sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali uhaba wa watumishi na wanaokaimu wakala wanaokaimuidadi ya watumishi wanaohitajikawatumishi waliopomapungufu wakala wa usimamizi na maendeleo ya elimu adem wakala wa maabara za mifugo tvla wakala wa huduma za misitu tanzania tfsa wakala wa usalama na afya kazini osha wakala wa akiba ya chakula taifa nfra taasisi ya uhasibu tanzania tia wakala wa vizazi vifo na ufilisi rita wakala wa huduma za ajira taesa jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti napendekeza wakala za serikali kuwasiliana na sekretarieti ya utumishi wa umma kuhakikisha kwamba watumishi wenye sifa wanaajiriwa kujaza nafasi
pia wakala zinatakiwa kuwathibitisha watumishi wanaokaimu kwa zaidi ya miezi sita au kuajiri watumishi wengine iwapo watabaini watumishi wanaokaimu hawakidhi vigezo
 matokeo ya ukaguzi wa taasisi nyingine za serikali yafuatayo ni matokeo ya ukaguzi kwa taasisi nyingine za serikali zilizokaguliwa mwaka sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 kuchelewa kwa ujenzi wa jengo la kudumu la taasisi ya uongozi wakati wa ukaguzi nilibaini kuwa taasisi ya uongozi uongozi institute ilipewa ekari na serikali kwa ajili ya kujenga jengo la ofisi la kudumu katika kijiji cha kondo halmashauri ya wilaya ya bagamoyo tangu mwaka lakini hadi desemba ujenzi ulikuwa bado haujaanza kutokana na kuchelewa kutoa fidia kiasi cha shilingi kwa wanakijiji ambao mali zao zitaathiriwa na ujenzi wa kilomita za barabara ya lami kuelekea ulipo mradi huo
nashauri menejimenti ya taasisi ya uongozi wa maendeleo endelevu ifuatilie kwa fedha za kuwalipa watakaoathirika na mradi huo ili mradi uweze kuanza
 samani zilizonunuliwa ambazo hazitumiki shilingi kutokana na makisio ya juu zaidi ya mahitaji wakati wa maandalizi ya bunge la katiba samani zilizonunuliwa zilikuwa zaidi ya mahitaji hivyo kusababisha samani zenye thamani ya shilingi kukosa matumizi na kuhifadhiwa ghalani
nashauri mamlaka zihakikishe kuwa ugavi na mahitaji ya vifaa unafanyika kwa umakini kuanzia wakati wa maandalizi ya mpango wa manunuzi wa mwaka ili kuepuka upotevu wa fedha na manunuzi ya vifaa visivyohitajika
nashauri bunge litafute matumizi mbadala wa samani hizi
shule kuu ya sheria ya tanzania iliingia mkataba wa shilingi ikijumisha kodi ya ongezeko la thamani vat na invention technology company limited kwa ajili ya manunuzi ya vifaa na ufungaji wa sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiungo cha kuwezesha kufanya mikutano kwa kutumia nyenzo ya runinga hata hivyo vifaa vilivyofungwa havijaanza kufanya kazi kwani hakukuwa na makubaliano kati ya shule kuu ya sheria na mahakama ili kuwawezesha wanachuo kuweza kufuatilia mienendo ya kesi kama ilivyokusudiwa
ninashauri shule kuu ya sheria ifuatilie mkataba huo ili kuhakikisha kuwa malengo yaliyokusudiwa yanafikiwa ili kufikia thamani ya fedha
kitendo cha kushindwa kuweka kiungo husika na kuwezesha matumizi ya vifaa vilivyonunuliwa kunaashiria kutofikiwa kwa thamani ya fedha kama ilivyokusudiwa
 makato kisheria ambayo hayajapelekwa mamlaka ya mapato tanzania tra shilingi mpango wa kujitathimini kwa nchi za africa aprm ulishindwa kuwasilisha kiasi cha shilingi mamlaka ya mapato tanzania tra
fedha hizo kiasi cha shilingi zilikuwa kwa ajili ya mwaka wa fedha na shilingi kwa mwaka 
katika mwaka wa fedha mpango wa kujitathimini kwa nchi za afrika ulipokea shilingi kama ruzuku ya serikali
mpango wa kujitathimini kwa nchi za africa aprm ulianzishwa tanzania tarehe mei baada ya kusaini makubaliano na serikali na kuridhiwa bunge tarehe februari 
hata hivyo hadi wakati wa ukaguzi desemba sekretarieti ilikuwa inafanya kazi bila kutangazwa katika gazeti la serikali hivyo kukosa hadhi ya kisheria
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka nashauri afisa masuuli wa aprm kufuatilia kwa karibu ili kuhakikisha kwamba makato ya kisheria paye yanawasilishwa mamlaka ya mapato tra kwa wakati ili kuepuka adhabu kwa malipo ya kuchelewesha malipo
 kutotumika kwa mfumo wa utunzaji taarifa mis nilibaini kuwa nyumbu tatc ilisaini mkataba na ms data house tarehe juni ukiwa na jumla ya shilingi na malipo yafanyike kwa muda wa miezi tisa
mkataba ulikuwa ni kwa ajili ya kuwezesha moduli ndogo tisa zilizomo katika mfumo wa kutunza taarifa mis ziweze kufanya kazi
hadi juni ni moduli moja tu integrated financial management kati ya moduli tisa ndio uliokuwa unatumika hasa kwa matumizi ya kutengeneza hati za malipo na kuandikia stakabadhi huku moduli nyingine nane zikiwa hazitumiki
mfumo huo umechakaa depreciated kwa kiasi cha shilingi bila kufikia faida za kiuchumi zilizokusudiwa na kituo
hata hivyo tatc bado haitumii mfumo wa kompyuta katika uandaaji wa taarifa za fedha licha ya kuwepo kwa mfumo tangu mwaka 
nashauri tatc itumie mfumo wa utunzaji taarifa kama ilivyokusudiwa katika mkataba ili kufaidika ikiwa ni pamoja na kutambua thamani ya fedha ya fedha zilizotumika kutekeleza mradi huo
 mabadiliko ya bei ya mkataba bila idhini kanuni na
 ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka inataka mabadiliko ya mkataba yakizidi asilimia ya mkataba wa awali yaidhinishwe na afisa masuuli
nilibaini kuwa shilingi 
 ya bei ya awali zililipwa na bodi ya maji bonde la ziwa sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka victoria kwa prince general investment ltd kama ongezeko la bei ya mkataba bila idhini ya mamlaka inayoidhinisha bajeti
matumizi ya fedha bila idhini ya mamlaka inayoidhinisha bajeti huonyesha matumizi mabaya ya fedha
napendekeza usimamizi wa bodi ya maji bonde la ziwa victoria kwa kuzingatia mahitaji ya kanuni na
 ya kanuni za manunuzi ya umma 
 utendaji hafifu katika kituo cha kuunda mitambo na magari tanzania tatc nilibainisha upungufu mkubwa wa ruzuku za serikali toka hadi mwaka kwa ajili ya nyumbu
katika mwaka wa fedha shs zilipokelewa na kituo cha nyumbu tatc kama ruzuku ya serikali upungufu wa shilingi na shilingi ikilinganishwa na ruzuku za mwaka na za kiasi cha shilingi na shilingi mtawalia
katika kipindi cha miaka mitatu mfululizo tatc iliipokea kiasi cha shilingi fedha za maendeleo katika mwaka wa fedha 
nilibaini pia kuwa hakuna juhudi zozote zilizochukuliwa na serikali ili kuhamasisha bidhaa za ndani zinazozalishwa na tatc hasa zana za kilimo matrekta madogo mashine za matofali na pampu za maji za uwezo wa kati ambazo zingeweza kununuliwa na taasisi za serikali na watumiaji wengine wa ndani hivyo kuokoa fedha za serikali ambazo zingetumika kuagiza zana hizo kutoka nje ya nchi
pia kulikuwa na msukumo mdogo kwa upande sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wa serikali katika kuongeza tafiti katika kutengeneza magari ya jeshi ambapo tatc iliweza kutengeneza gari la upelelezi la kivita nyumbu arv na magari ya kubeba askari wa kivita apc ambapo tafiti zingeweza kuendelea na kuboreshwa wangeweza kutengeneza vitu vingi ambavyo vingeweza kuipunguzia serikali gharama za kuagiza toka nje ya nchi
nashauri serikali kuiwezesha tatc kwa kuipatia fedha za kutosha ili kuwezesha kituo hicho kutekeleza majukumu yake ya msingi kama ilivyoainishwa katika kanuni na
ya machi 
 mikopo ambayo haijalipwa kiasi cha shilingi shirika binafsi la uzalishaji mali la magereza lilitoa kiasi cha mkopo wa shilingi kwa ajili ya matengenezo ya samani za wabunge fedha ambazo zilikuwa ni kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya mikoani
hata hivyo hadi juni fedha hizo zilikuwa bado hazijalipwa na ofisi za bunge
kutorejesha fedha hizo kumezuia kufanyika kwa shughuli zilizokusudiwa mikoani
ninapendekeza shirika binafsi la uzalishaji mali la magereza makao makuu lirudishe kiasi cha shilingi katika akaunti husika ziweze kutumika kama zilivyokusudiwa
 manunuzi yasiyozingatia taratibu kiasi cha shilingi nilibaini kuwa chuo cha serikali za mitaa kilinunua bidhaa na huduma kutoka karen general supply na nehos general supplies kiasi cha shilingi na shilingi mtawalia
bidhaa na huduma hizo sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka zilikuwa ni kwa ajili ya mkutano wa siku tatu wa viongozi wa mkoa na wilaya uliofanyika mjini dodoma kuanzia tarehe hadi 
hata hivyo sikuweza kuona ushahidi juu ya manunuzi yaliyofanyika na kama huduma husika zilitolewa kwa washiriki wa mkutano
hati za malipo zilizowasilishwa zinatofautiana kati ya tarehe ya mapokezi ya bidhaa na huduma ambapo tarehe katika hati ya mapokezi ya bidhaa inaonesha bidhaa zilipokelewa siku tano baada ya kufungwa kwa mkutano
aidha idadi ya bidhaa zilizoletwa zilikuwa zinakinzana hivyo basi hatukuweza kuthibitisha uhalali wa matumizi haya
napendekeza maafisa masuuli wa taasisi waimarishe udhibiti juu ya matumizi yote katika ya taasisi wanazoziongoza
 mali zilizohifadhiwa kwa zaidi ya miezi bila kutumika wala kuwekwa wazi katika taarifa za fedha shilingi usimamizi mzuri wa mali ni pamoja na kuhakikisha kuwa mtaji wa kuendeshea shughuli za mara kwa mara haukai bila kuzalisha bidhaa za kuuza kwa muda mrefu ili kupata mapato yaliyokusudiwa
wakati wa ukaguzi wa nyaraka pamoja na mikataba niliona kuwa shirika la mzinga lilinunua shehena ya vifaa kutoka china north industries corporation norinco yenye thamani ya dola za marekani mwaka sawa na shilingi kama ilivyokuwa tarehe 
bidhaa hizo zilipokelewa na shirika la mzinga tangu februari lakini hadi februari sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka bidhaa hizo zilikuwa hazijakaguliwa wala kuwekwa katika kumbukumbu za stoo za shirika na zilikuwa hazijatolewa kwa ajili ya uzalishaji ikiwa ni miezi tangu zinunuliwe
niliona pia kuwa vifaa hivi havikuhusishwa katika zoezi la kuhakiki mali za shirika uliofanyika juni mwaka 
ninashauri manunuzi yafanyike kulingana na mpango wa manunuzi na pale uhitaji unapokuwepo na uanzie kwa mtumiaji
kukaa na shehena ya vifaa kwa zaidi ya miezi bila kutumika inamaanisha kwamba bidhaa hizo zilinunuliwa bila kuwapo na mahitaji toka kwa mtumiaji
 matumizi yasiyothibitika kiasi cha shilingi
 katika mwaka wa fedha ofisi ya waziri mkuu ilihamisha jumla ya kiasi cha shilingi kwenda halmashauri ya wilaya ya mtwara hundi na
 ya kwa ajili ya gharama za usafirishaji wa mahindi ya misaada
hata hivyo mapitio ya nyaraka katika halmashauri ya wilaya ya mtwara sikuweza kuona uthibitisho wa matumizi ya fedha hizo kiasi cha shilingi 
nawasihi wale waliokabidhiwa majukumu wazingatie sheria ya fedha za umma na sheria nyinginezo wakati utekelezaji majukumu yao
nimeshawasilisha hili jambo kwa taasisi husika na nitafuatilia wakati wa ukaguzi ujao
 madeni ya yasiyolipwa shilingi katika mwaka taasisi za serikali na zilikuwa na madeni ambayo hayakulipwa hadi mwisho wa mwaka wa fedha kiasi cha sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka shilingi 
kuwa na kiasi kikubwa cha madeni yasiyolipwa hupunguza sifa ya taasisi kwa wauzaji
orodha ya taasisi za serikali zenye madeni imeoneshwa katika jedwali na
 hapo chini jedwali taasisi zenye madeni yasiyolipwa taasisi kiasi shs mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania taasisi ya uongozi wa sheria lushoto ija shule kuu ya sheria tanzania taasisi ya mafunzo ya wanyamapori pasiansi mpango wa kujitathimni kwa nchi za afrika ofisi za bunge la katiba taasisi ya maendeleo ya jamii tengeru taasisi ya afrika ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela nm aist bonde la ruvuma na ukanda wa pwani ya kusini bodi ya mikopo ya serikali za mitaa bonde la mto wami ruvu bonde la mto rufiji bonde la ziwa tanganyika kituo cha kuunda mitambo na magari tanzania suma jkt idara ya kilimo na viwanda internal drainage basin water board shirika la uzalishaji mali la suma jkt suma jkt idara ya ulinzi suma jkt idara ya ujenzi taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti ya mwaka napendekeza maafisa masuuli watenge fedha kwenye bajeti zijazo kwa ajili ya kulipa madeni
 madai yasiyokusanywa kiasi cha shilingi katika mwaka wa fedha niliona taasisi za serikali zilizokuwa zinadai kiasi cha shilingi 
kuwa na fedha nyingi tunazodai hupunguza ukuaji wa uwezo wa taasisi za serikali na kuwalazimisha kutotekeleza kikamilifu shughuli zilizopangwa
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka orodha ya taasisi za serikali zenye madai imeonyeshwa katika jedwali na
 hapa chini jedwali taasisi zenye madeni yasiyokusanywa taasisi kiasi shs mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania taasisi ya uongozi wa sheria lushoto ija shule kuu ya sheria tanzania taasisi ya mafunzo ya wanyamapori pasiansi mpango wa kujitathimni kwa nchi za afrika taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa taasisi ya maendeleo ya jamii tengeru taasisi ya kuthibitisha ubora wa mbegu taasisi ya afrika ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela nm aist bonde la ruvuma na ukanda wa pwani ya kusini bodi ya mikopo ya serikali za mitaa shirika binafsi la uzalishaji mali la magereza bonde la mto wami ruvu bonde la mto rufiji bonde la ziwa tanganyika kituo cha kuunda mitambo na magari tanzania kituo cha mafunzo ya takwimu afrika mashariki suma jkt idara ya kilimo na viwanda bonde la mto pangani internal drainage basin water board suma jkt idara ya ulinzi shirika la uzalishaji mali la suma jkt suma jkt idara ya ujenzi shirika la mzinga jumla chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti ya mwaka nazisihi taasisi serikali zifuatilie kwa umakini fedha wanazodai ili ziweze kuwasaidia kutimiza malengo mkakati yao kwa wakati
 udhaifu katika usimamizi wa manunuzi ukaguzi wangu juu ya manunuzi ulibaini kuwa taasisi za serikali tatu zilizonunua bidhaa zenye thamani ya shilingi bila ya kupata nukuu ya bei kutoka kwa wauzaji na idhini ya bodi ya zabuni
hii ni kinyume na kifungu na
 na cha kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka ya kanuni za manunuzi ya umma ya sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka mwaka 
kushindwa kupata nukuu ya bei kutoka kwa wauzaji angalau watatu inamaanisha kuwa mchakato wa ununuzi haukuwa na ushindani hivyo bei iliyotumika inaweza isitoe thamani bora ya fedha
nashauri uongozi wa taasisi husika ushiriki katika mchakato wa zabuni ambao una uwazi na kupitia njia sahihi na kufuata sheria za manunuzi
jedwali na
 linaonyesha taasisi za serikali ambazo hazikufuata taratibu za manunuzi
jedwali taasisi ambazo hazikuzingatia taratibu za manunuzi sn taasisi kiasi shs mapungufu yaliyobainika shirika la uzalishaji mali la magereza manunuzi ya huduma za ushauri wa kihandisi na mpango wa biashara wa shamba la magereza la kitengule kagera bila kufanya ushindani wa kizabuni suma jkt idara ya kilimo na viwanda bonde la mto pangani suma jkt idara ya ujenzi manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanywa na suma jkt idara ya ujenzi bila bila kuidhinishwa na bodi ya wazabuni suma jkt idara ya kilimo na viwanda manunuzi ya bidhaa na huduma bila kuidhinishwa na bodi ya wazabuni suma jkt idara ya ujenzi manunuzi ya vifaa bila nukuu za bei suma jkt idara ya ujenzi kukodisha magari bila ushindani wa bei taasisi ya afrika ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela nm aist manunuzi ya bidhaa bila kupitia kitengo cha manunuzi shirika la uzalishaji mali la suma jkt manunuzi ya bidhaa bila kufuata taratibu za manunuzi suma jkt idara ya ulinzi manunuzi ya bidhaa bila kufuata taratibu za manunuzi taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa manunuzi ya bidhaa bila ushindani jumla manunuzi yaliyofanyika bila ushindani wa nukuu za bei chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti ya juni ninashauri taasisi za serikali kwa kuzingatia kifungu cha cha kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka ili kuhakikisha ushindani wa mchakato wa manunuzi ndani ya taasisi unafuatwa
pia manunuzi yasifanyike bila idhini ya bodi ya zabuni kama inavyotakiwa na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 madai ya kisheria yanayosubiri maamuzi ya kesi shilingi wakati napitia madeni sanjari ya taasisi mbalimbali za serikali nilibaini kuwa shirika la umma la uzalishaji mali lilikuwa na kesi katika mahakama ambapo iwapo zitafanyiwa maamuzi kuna uwezekano wa kuwapo na athari ya kifedha kiasi cha shilingi iwapo maamuzi hayo yatakuwa na neema kwa upande wa shirika
nashauri shirika la umma la uzalishaji mali lifanye kazi karibu na mahakama kwa ajili ya kukamilisha mapema ya kesi
 matumizi yasiyo na viambatisho vya kutosha tathmini yangu ya matumizi ya taasisi nilibaini kuwa malipo yenye jumla ya shilingi yalifanywa bila nyaraka sahihi katika mwaka 
kwa hiyo sikuweza kuhakiki usahihi na wa matumizi hayo
hii inajumuisha kukosekana kwa hati za malipo matumizi yasiyo na viambatisho vya kutosha malipo yaliyolipwa stakabadhi za kielektroniki kodi ya zuio isiyokatwa pamoja na masurufu yasiyorejeshwa
muhtasari wa taasisi zenye mapungufu hayo ni kama unavyoonekana katika jedwali na
 hapa chini
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali taasisi zenye malipo yasiyo na viambatisho vya kutosha sheria kanuni hoja kiasi shs mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania baraza la famasia tanzania shirika la mzinga taasisi ya mafunzo ya wanyamapori pasiansi shirika la uzalishaji mali la suma jkt bonde la mto wami ruvu bonde la ziwa rukwa baraza la wakunga na wauguzi tanzania baraza la famasia tanzania taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa shirika la mzinga jumla ndogo taasisi ya uongozi wa sheria lushoto ija bonde la ruvuma na ukanda wa pwani ya kusini taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa shirika la uzalishaji mali la magereza bonde la mto wami ruvu bonde la mto rufiji bonde la mto pangani bonde la ziwa rukwa internal drainage basin water board taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa shirika la mzinga jumla ndogo chuo cha uongozi mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania bodi ya mikopo ya serikali za mitaa bonde la ziwa victoria jumla ndogo mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania taasisi ya mafunzo ya wanyamapori pasiansi taasisi ya afrika ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela nm aist bonde la mto wami ruvu taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa jumla ndogo jumla kuukifungu ya sheria ya kodi ya mapato malipo bila makato ya kodi ya zuio kanuni ya kanuni za fedha za umma iliyorejewa masurufu yasiyorejeshwakanuni ya kanuni ya mashine za kielektroniki ya malipo yasiyoambatana na risiti za kielekroniki efd receipts kanuni ya kanuni za fedha za umma hati za malipo zilizokosekana kanuni ya kanuni za fedha za umma malipo yasiyokuwa na viambatisho chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti kuhusu malipo yasiyo na viambatisho vya kutosha na kukosekana kwa hati za malipo napenda kuwakumbusha wasimamizi wa taasisi za serikali kuzingatia mahitaji ya kanuni ya ya kanuni ya fedha za umma yam waka na kuanzisha mifumo madhubuti ya ndan ya usimamizi wa fedha na kuhakikisha kwamba nyaraka zote muhimu ikiwa ni pamoja na hati za malipo zinatunzwa vizuri
kuhusu suala la malipo yasiyokuwa stakabadhi za kielectroniki nashauri serikali kutoa maelekezo kwa taasisi zote za serikali ziache kushughulika na sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wauzaji ambao hawatumii mashine za stakabadhi za kielektroniki
kuhusu suala la malipo bila kukata kodi ya zuio ninatoa wito kwa maafisa masuuli wote wa taasisi za serikali wazingatie sheria za kodi ya mapato
kuhusu suala la masurufu yasiyorejeshwa nashauri taasisi za serikali zizingatie kanuni za fedha za umma kuhusu kurejesha mapema masurufu baada ya kukamilika kwa shughuli iliyokuwa imeombewa masurufu
 mapungufu katika usimamizi mali wakati wa ukaguzi nimebaini taasisi za serikali tano zina magari yaliyoegeshwa muda mrefu bila kufanyiwa matengenezo tano zina daftari la mali za kudumu ambalo halina uhalisia wa sasa na mali zenye thamani ya shilingi zinazomilikiwa na mkurabita hazikuwa na alama za utambulisho
muhtasari wa taasisi ambazo zina upungufu katika usimamizi mali ni kama zinavyoonekana katika jedwali na
 hapa chini jedwali taasisi zenye mapungufu katika usimamizi wa mali kanuni sheria hoja taasisi kiasi shs mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania taasisi ya kuthibitisha ubora wa mbegu suma jkt idara ya ujenzi suma jkt idara ya ulinzisuma jkt idara ya kilimo na viwanda mali zisizo na alama za utambulishompango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania taasisi ya maendeleo ya jamii tengeru stg stoo ya maji sta stj na stj taasisi ya afrika ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela nm aist toyota land cruiser gx v r
yenye namba ya usajili su bonde la ziwa tanganyika dfp na dfp dfp sth sth stg kanuni ya kanuni ya manunuzi ya ummamanunuzi yaliyofanyika bila kupitia kitengo cha taasisi ya afrika ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela nm aist kanuni ya kanuni za fedha kanuni ya kanuni za fedha rejesta ya mali isiyoenda na wakati magari yaliyoegeshwa bila kufanyiwa matengenezo internal drainage basin water board source taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti ya mwaka unaoishia juni sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kuhusu suala la kutokuwa na rejista ya mali za kudumu nashauri taasisi za serikali zizingatie kanuni namba ya kanuni za fedha za umma kwa kuhakikisha kwamba rejista ya mali za kudumu zinafanyiwa usuluhishi wa mara kwa mara na mizani katika leja kuu na thamani ya mali na mitambo zinazooneshwa kwenye taarifa za fedha zinafanane na zile zinazoonekana katika rejista ya mali za kudumu
kuhusu suala la mali za kudumu ambazo hazina alama za utambulisho nashauri taasisi za serikali ili zihakikishe kwamba mali zote zimewekewa alama za utambulisho
kuhusu suala la magari yaliyoegeshwa muda mrefu bila matenengezo
nashauri taasisi za serikali ziuze mali ambazo hazitengenezeki ili kuepuka hasara zaidi
 matokeo ya ukaguzi wa mifuko maalmu ya fedha katika mwaka wa fedha mapungufu yafuatayo yamebainika katika mifiko maalumu ya fedha 
 msaada walichangia kwa walengwa bila idhini ya tandrec shilingi baada ya kupitia malipo yaliyofanyika kwa waathirika wa majanga nimebaini kwamba shilingi zililipwa kwa waathirika wa majanga bila kuidhinishwa na kamati ya maafa na uokoaji tanzania tandrec
hii ni kinyume na maelekezo ya mfuko wa maafa wa taifa yanayoelekeza kwamba misaada yote kutoka mfuko wa maafa wa taifa iidhinishwe na kamati ya maafa na uokoaji kabla na baada ya malipo
napendekeza wahusika wa mfuko wa maafa wazingatie sheria na maelekezo yote ya mfuko wa maafa
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 mikopo isiyorejeshwa na wakulima shilingi ukaguzi wa mfuko wa pembejeo za kilimo umebaini kwamba mfuko wa pembejeo za kilimo ulitoa mikopo kiasi cha shilingi kwa wakulima tisa iliyopaswa kurejeshwa njani ya mwka na mpaka kufikia juni kiasi cha shilingi za mikopo iliyotolewa haikurejeshwa kutoka kwa wakulima
kushindwa kurejesha mikopo kwa wakati kunazuia mfuko kutekeleza majukumu yake
napendekeza mfuko wa pembejeo za kilimo kuchukua hatua za kisheria dhidi ya wakulima walioshindwa kurejesha mikopo yao kwa wakati
 makosa mengine yaliyobainishwa kwenye ukaguzi wa mifuko maalumu ya fedha mifuko maalumu ya fedha ambayo matumizi yake hayakuzingatia sheria na kanuni za fedha na manunuzi zimeainishwa kwenye jedwali hapo chini jedwali makosa mengine yaliyobainishwa kwenye ukaguzi wa mifuko maalmu ya fedha sheria kigezohoja iliyojitokezajina la mfuko kiasi shs kanuni ya fedha za umma ya mwaka iliyorekebishwa masurufu yasiyorejeshwa mfuko wa taifa wa mambo ya kale jumla ndogo sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sheria kigezohoja iliyojitokezajina la mfuko kiasi shs kanuni ya fedha za umma ya mwaka malipo yasiyokuwa na viambatishomfuko wa pembejeo za kilimo maji mfuko wa mcrf mfuko wa hifadhi ya wanyama pori jumla ndogo kanuni ya fedha za umma ya mwaka kukosekana kwa rejesta ya mali mfuko wa taifa wa mambo ya kale jumla ndogo kanuni namba ya kanuni za mashine za risiti efd ya mwaka malipo yasiyoambatana na stakabadhi za kielektroniki efd maji mfuko wa mcrf jumla ndogo katika suala la malipo yasiyokuwa na viambatisho nashauri maafisa masuuli wazingatie na kufuata masharti ya kanuni ya fedha za umma ya 
katika suala la malipo pasipo stakabadhi za mashine za kielekroniki efd receipts napendekeza serikali itoe maelekezo kwa taasisi za serikali kuacha kufanya manunuza kwa wauzaji wasiotumia mashine za kielektroniki
katika suala la kutokuwa na rejesta ya mali napendekeza mifuko maalumu ya fedha izingatie sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka serikali kuu ripoti kuu ya mwaka kanuni na
 ya kanuni za fedha kwa kuhakikisha rejesta ya mali inaadaliwa
 matokeo ya ujumla ya ukaguzi wa vyama vya siasa ukaguzi wa vyama vya siasa unafanyika kwa mujibu wa matakwa ya kifungu cha sheria ya vyama vya siasa namba ya 
ukaguzi wa taarifa za fedha za vyama vya siasa kwa mwaka unaoishia juni unaonesha kuwa kati ya vyama vya siasa vyenye usajili wa kudumu chama kimoja tu ndicho kilichowasilisha taarifa za fedha kwa kipindi cha miezi sita kuanzia januari mpaka juni vyama vingine havikuwasilisha taarifa za fedha kama ilivyopaswa kwa mujibu wa sheria ya vyama vya siasa na sheria ya fedha ya umma 
katika mwaka vyama vitatu tu ndivyo vilivyowasilisha taarifa za fedha kwa ajili ya ukaguzi
sikuweza kuthibitisha usahihi wa taarifa za fedha za vyama vya siasa ambavyo havikuwasilisha taarifa za fedha kwa mujibu wa sheria
sura ya nane sura ya nane serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya tisa serikali kuu ripoti kuu ya mwaka sura ya tisa usimamizi wa manunuzi na mikataba 
 utangulizi dhumuni la kufanya manunuzi na mikataba katika wizara idara wakala na sektretarieti za mikoa ni kuhakikisha upatikanaji wa bidhaaa na huduma kwa namna ambavyo huongeza ufanisi ushindani haki na thamani halisi ya fedha kwa faida ya ujumla ya taasisi husika
sura hii inaonyesha matokeo ya mapitio ya taratibu za manunuzi ya umma na usimamizi wa mikataba kutokana na kaguzi za wizara idara wakala na sekretarieti za mikoa kwa mwaka huu wa fedha husika
katika ripoti yangu nimejumuisha ripoti ya mamlaka ya udhibiti ya manunuzi ya umma na taarifa ya kurugenzi ya uhakiki mali za serikali
 sheria na udhibiti katika manunuzi ya umma manunuzi ya umma katika tanzania yanaongozwa na sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka kupitia tangazo la serikali gn la tarehe desemba ambayo imerasimisha mfumo wa manunuzi kwa kutoa mamlaka kwa kila taasisi ya umma kufanya maamuzi ya manunuzi ndani ya bajeti yake iliyopitishwa na kuwajibika katika yote yaliyofanyika
katika kuhakikisha kuwa taratibu za manunuzi zinafuatwa nchini tanzania kifungu na cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka kinaeleza bayana kumtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya tathmini na kutoa taarifa katika ripoti yake ya mwaka kuwa taasisi iliyokaguliwa kama imezingatia au kutozingatia sheria za manunuzi na kanuni zake
sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 mapungufu yaliyobainika katika utekelezaji wa mpango wa manunuzi wa mwaka sh
 katika ukaguzi wa wizara idara wakala na sekretarieti za mikoa imebainika kuwa kati ya taasisi zilizokaguliwa imebainika kuwa taasisi saba zilifanya manunuzi yenye thamani ya sh
 nje ya mpango wa manunuzi wa mwaka kinyume na kifungu na cha sheria ya manunuzi ya mwaka ambacho kinataka mamlaka husika kuidhinisha mpango wa manunuzi wa mwaka kulingana na bajeti ya taasisi iliyopitishwa
kutokana na manunuzi haya kufanyika nje ya mpango wa manunuzi wa mwaka ilipelekea kutumia fedha za bajeti kwa kazi zisizokusudiwa
manunuzi yaliozidi bajeti yanaweza kusababisha bajeti ya taasisi kutotekelezeka
ni maoni yangu mapungufu haya yalitokana na udhaifu katika mipango hivyo ninashauri taasisi husika kufanya utafiti wa kutosha kabla ya kuandaaa mpango kamilifu wa manunuzi wa mwaka
jedwali na
 hapa chini linaonesha taasisi zilizofanya manunuzi kinyume na mpango wa manunuzi wa mwaka
jedwali manunuzi yaliyofanyika nje ya mpango wa manunuzi fungu taasisi hoja kiasi sh idara ya magerezamanunuzi yaliyofanyika nje ya mpango wa manunuzi
 sekretarieti ya mkoa wa dodomakazi za mikataba ambazo hazikujumuishwa katika mpango wa manunuzi sekretarieti ya mkoa wa iringamatumizi yaliyofanyika zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa katika mpango wa manunuzi sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka s fungu taasisi hoja kiasi sh sekretarieti ya mkoa wa mwanzasekretarieti kuingia mikataba bila kuwepo fedha za kutosha wizara ya mambo ya nchi za nje na ushirikiano wa kimataifamanunuzi yaliofanyika nje ya mpango wa manunuzi wa mwaka tamisemimanunuzi yaliofanyika bila ya kufuata utaratibu mhasibu mkuu wa serikalimanunuzi yaliofanyika nje ya mpango wa manunuzi wa mwaka jumla chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti katika utekelezaji wa mpango wa manunuzi wa mwaka matokeo ya ukaguzi yamebainisha kuwa manunuzi yanayofanyika nje ya mpango wa manunuzi yameongezaka kulinganisha na mwaka wa fedha uliopita
katika mwaka wa fedha uliopita jumla ya taasisi nne zilifanya manunuzi nje ya mpango wa manunuzi yenye thamani ya sh
 ikilinganishwa na mwaka husika ambapo manunuzi yenye thamani ya sh hayakufuata mpango wa manunuzi
hii ni ongezeko la asilimia la taasisi zisizofuata mpango wa manunuzi
nazishauri taasisi kuzingatia mpango wa manunuzi wa mwaka na vile vile natoa wito kwa menejimenti ya taasisi husika kufanya utafiti ili kupata taarifa za kutosha katika kuandaa mpango wa manunuzi wa mwaka unaoendana na bajeti ya taasisi husika
pia nasisitiza menejimenti husika kuomba kibali sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika mamlaka husika ili kuhalalisha manunuzi hayo
zaidi taasisi husika zinatakiwa kufanya manunuzi kwa kufuata sheria ya manunuzi ya umma
 manunuzi yaliyofanyika bila idhini ya bodi ya zabuni sh
 katika kupitia uzingatiaji wa kifungu na cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka pamoja na kanuni na ya kanuni za manunuzi ya umma inayotaka manunuzi kuidhinishwa na bodi ya zabuni nilibaini kuwa jumla ya taasisi za serikali kuu tatu zilifanya manunuzi yenye thamani ya sh
 bila kupata idhini ya bodi ya zabuni
taasisi mbalimbali zilizofanya manunuzi bila idhini ya bodi ya zabuni husika zimeorodheshwa kwenye jedwali na
 hapa chini jedwali taasisi zilizofanya manunuzi bila idhini ya bodi ya zabuni na fungu taasisi kiasi sh
 idara ya magereza sekretarieti ya mkoa wa dodoma wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia 
jumla chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti katika ukaguzi wa mwaka huu nimebaini kuimarika katika uzingatiaji wa sheria hii na kanuni zake katika taasisi nilizokagua
manunuzi yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni yamepungua kwa asilimia kutoka sh
 hadi sh
 ikilinganishwa na ukaguzi wa mwaka jana
nashauri menejimenti ya taasisi husika kuzingatia kikamilifu sheria ya manunuzi sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ya umma ili bodi za zabuni ziweze kufanya kazi yake ya kuidhinisha manunuzi kama sheria inavyoagiza
 manunuzi yaliyofanyika bila ushindanishi sh
 kanuni ya na ya kanuni za manunuzi ya umma inazitaka taasisi zinazofanya manunuzi kuzingatia upatikanaji wa nukuu za bei zisizopungua tatu kutoka kwa wazabuni tofauti
katika ukaguzi wangu katika jumla ya taasisi tisa nilibaini kuwa manunuzi yenye thamani ya sh
 yalifanyika bila kuzingatia kanuni tajwa hapo juu
orodha ya taasisi ambazo hazikufuata kanuni hizi ni kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 hapo chini
jedwali manunuzi yaliyofanyika bila ushindani na fungu taasisi maelezo kiasi sh jeshi la wananchi wa tanzaniamanunuzi yaliyofanyika bila ushindanishi jeshi la wananchi wa tanzaniamanunuzi yasiyokuwa na nukuu za bei idara ya jeshi la polisikukosekana kwa uhalali wa kutumia mzabuni mmoja katika manunuzi jeshi la kujenga taifa jkt manunuzi ya huduma za chakula yasiyofuata taratibu katika kambi ya rwamkoma sekretarieti ya mkoa wa tangamapungufu yaliyojitokeza katika manunuzi kwa kutumia nukuu za bei sekretarieti ya mkoa wa ruvumakukosekana kwa uhalali wa kutumia mzabuni mmoja katika manunuzi tamisemimanunuzi yaliyofanyika bila kuitisha nukuu za bei sekretarieti ya mkoa wa lindimanunuzi yaliyofanyika bila kuitisha nukuu za bei sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu taasisi maelezo kiasi sh wizara ya katiba na sheriauchapishaji wa vitabu vya katiba pendekezwa bila kufuata mchakato wa manunuzi
 jumla chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti manunuzi yaliyofanyika bila kufuata ushindanishi yameongezeka kutoka sh
 million hadi kufikia sh
 billion ikilinganishwa na mwaka wa fedha uliopita
katika mwaka jumla ya taasisi tatu zilihusika
nazishauri menejimenti ya taasisi husika kuzingatia ushindanishi katika manunuzi ili kuweza kupata thamani halisi ya fedha katika manunuzi
kutokana na kutozingatiwa kwa sheria ya manunuzi ni wazi kuwa thamani halisi ya fedha haikupatikana
 mapokezi ya vifaa visivyofanyiwa ukaguzi sh
 bilion kwa mujibu wa kanuni ya ya sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka manunuzi ya bidhaa na huduma yanatakiwa kufanyiwa ukaguzi kabla ya kupokelewa ili kuweza kuthibitisha ubora wake kama unaendana na makubaliano ya mkataba
kanuni ya ya manunuzi ya umma ya mwaka inamtaka afisa masuuli kuteua kamati ya ukaguzi na mapokezi ya vifaa ambayo itawajibika kukagua kuthibitisha ubora wa vifaa au huduma na kupokea pindi zinaponunuliwa kutoka kwa wazabuni
wakati wa ukaguzi nilizibaini taasisi kumi na sita za serikali kuu zilizofanya manunuzi ya huduma na vifaa vyenye thamani ya sh
 bila kufanyiwa utaratibu wa mapokezi na ukaguzi
katika sehemu nyingine maafisa masuuli hawakuunda kamati ya ukaguzi na mapokezi ya vifaa ambavyo sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ina wajibu wa kukagua kuthibitisha ubora wa huduma na vifaa vilivyopokelewa kutoka kwa watoa huduma
taarifa zaidi zinapatikana kwenye jedwali na
 hapo chini
jedwali mapokezi ya vifaa visivyofanyiwa ukaguzi fungu taasisi maelezo kiasi sh
 taasisi ya kusimamia matokeo makubwa sasakutopatikana kwa ripoti za ukaguzi na mapokezi ya vifaa vilivyonunuliwa jeshi la wananchi wa tanzaniavifaa vilivyonunuliwa bila kuambatanishwa na ripoti za ukaguzi tume ya kudhibiti ukimwi tacaids matengenezo ya magari bila kufanyiwa ukaguzi idara ya zimamoto na uokoajimapungufu katika manunuzi ya vifaa vya kuzimia moto jeshi la kujenga taifa jkt mkataba wa ununuzi wa pampu ya maji haukufuata utaratibu sekretarieti ya mkoa wa katavimchakato wa ununuzi wa samani haukufuata utaratibu wa manunuzi sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka s fungu taasisi maelezo kiasi sh
 sekretarieti ya mkoa wa arushavifaa vilivyonunuliwa na kupokelewa bila kufanyiwa ukaguzi sekretarieti ya mkoa wa arushamapungufu katika ununuzi wa fomu za tsm sekretarieti ya mkoa wa kageramapungufu katika ununuzi wa fomu za tsm sekretarieti ya mkoa wa kilimanjarovifaa vilivyonunuliwa na kupokelewa bila kufanyiwa ukaguzi sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaromapungufu yalijitokeza katika ununuzi wa mabati sekretarieti ya mkoa wa simiyumanunuzi yaliofanika kinyume na taratibu sekretarieti ya mkoa wa tangamatengenezo ya magari bila kufanyiwa ukaguzi wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojiamatengenezo ya magari bila kufanyiwa ukaguzi tume ya taifa ya uchaguzikutopatikana kwa ripoti za ukaguzi na mapokezi ya vifaa vilivyonunuliwa sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka s fungu taasisi maelezo kiasi sh
 sekretarieti ya mkoa wa morogorovifaa vilivyonunuliwa na kupokelewa bila kufanyiwa ukaguzi jumla chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti nimebaini ongezeko kubwa la manunuzi ya vifaa na huduma vinavyopokelewa bila kufanyiwa ukaguzi ikilinganishwa na mwaka 
katika mwaka wa fedha jumla ya taasisi sita zilikuwa na mapungufu yenye thamani ya sh
 million ikilinganishwa na mwaka huu ambapo manunuzi yenye thamani ya sh
 bilioni yalifanyika bila kufanyiwa ukaguzi na kamati ya mapokezi na ukaguzi
kupokea vifaa bila kukaguliwa na kukubaliwa na kamati ya ukaguzi mapokezi ya vifaa na huduma kunaweza kukatoa fursa kwa taasisi za umma kununua vifaa na huduma zisizokuwa na viwango vya ubora au zisizofuata mahitaji muhimu ya manunuzi
nawashauri maafisa masuuli wa taasisi za serikali kuu kuteua kamati ya mapokezi na ukaguzi wa vifaa na huduma pale inapotokea taasisi husika imefanya manunuzi ya vifaa na huduma
 mapungufu katika utunzaji wa kumbukumbu za manunuzi katika mwaka wa fedha baadhi ya wizara idara na sekretatieti za mikoa zilishindwa kutunza kikamilifu kumbukumbu za manunuzi
hii ni dalili ya udhaifu wa udhibiti wa mfumo wa ndani na ni kinyume na kifungu na
 cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika ukaguzi wangu nilibaini taasisi tano za serikali kuu ikijumuisha wizara na idara mbili na balozi za tanzania tatu kati ya taasisi zilizokaguliwa hazikuzingatia matakwa ya sheria tajwa hapo juu
orodha ya taasisi hizo inapatikana katika jedwali na
 chini
jedwali mapungufu katika utunzaji wa kumbukumbu za manunuzi na
nfungu taasisi maelezo jeshi la wananchi wa tanzaniakukosekana kwa mpango wa manunuzi wa mwaka idara ya jeshi la magerezakukosekana kwa mpango wa manunuzi wa mwaka ubalozi wa tanzania abuja nigeria kukosekana kwa mpango wa manunuzi wa mwaka na taarifa yake ya utekelezaji ubalozi wa tanzania addis ababa ethiopiakukosekana kwa mpango wa manunuzi wa mwaka na taarifa yake ya utekelezaji ubalozi wa tanzania ottawakukosekana kwa mpango wa manunuzi wa mwaka chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kutokana na kukosekana kwa kumbukumbu za manunuzi nimeshindwa kupata mtiririko wa miamala ya manunuzi kuanzia mwanzo hadi mwisho
nazishauri taasisi husika kutunza vizuri kumbukumbu za manunuzi kwa ajili ya marejeo ya baadaye
 manunuzi ya vifaa na huduma bila mikataba sh
 bilioni katika mwaka wa fedha nilibaini taasisi tano za serikali kuu kati ya nilizokagua hazikuweza kuwasilisha mikataba ya manunuzi yenye thamani ya sh
 bilioni
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka kinatoa tafsiri ya neno mkataba kama ni makubaliano baina ya taasisi za manunuzi na wazabuni unaotokana na mchakato wa manunuzi
vile vile kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka inaeleza bayana kuwa taasisi za manunuzi zitafanya malipo kwa wazabuni kwa mujibu wa makubaliano yaliyoainishwa kwenye mikataba
taasisi zilizohusika na manunuzi bila ya mikataba zimeoredheshwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali orodha ya taasisi za serikali kuu zilizofanya manunuzi bila ya mikataba fungu taasisi maelezo kiasi sh
 jeshi la wananchi wa tanzaniamanunuzi ya vifaa na huduma bila ya mikataba sekretarieti ya mkoa wa rukwaukarabati wa jengo la sekretarieti ya mkoa bila ya mkataba sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka s fungu taasisi maelezo kiasi sh
 mhasibu mkuu wa serikalikuajiriwa kwa mkandarasi bila ya mkataba tume ya taifa ya uchaguzimanunuzi yaliyofanyika bila ya mikataba tume ya taifa ya uchaguzimalipo yaliyolipwa kabla ya mikataba kufanyika jumla chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti nimebaini kuongezeka kwa udhaifu huu katika taasisi za serikali kuu ikilinganishwa na mwaka wa fedha ambapo taasisi saba zilifanya manunuzi yenye thamani ya sh
 bila ya mikataba
ni muhimu manunuzi ya umma yakaambatanishwa na nyaraka za kutosha za mikataba ili kama kutatokea mmoja kushindwa kutimiza makubaliano ziweze kukubalika mbele ya sheria
nashauri taasisi zizingatie sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake kwa kuingia makubiliano ya mikataba inayokubalika mbele ya sheria
 manunuzi kwa kutumia masurufu sh
 milion katika kupitia uzingatiwaji wa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni zake za mwaka nilibaini kuwa taasisi za serikali kuu zilifanya manunuzi kwa kutumia masurufu na mikataba midogo ya manunuzi lpo zaidi ya kiwango kilichoidhinishwa na jedwali la saba la kanuni za manunuzi ya umma za mwaka 
katika jedwali hilo imeelezwa kwamba manunuzi kati ya sh
 milioni na sh
 million yatatumia sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka mikataba midogo lpo na manunuzi yasiyozidi sh
milioni yatatumia masurufu fedha taslimu
katika kupitia mchakato wa manunuzi nilibaini kuwa taasisi mbili za serikali kuu zilifanya manunuzi yenye thamani ya sh
milioni kwa masurufu fedha taslimu kinyume na jedwali na
la kanuni za manunuzi ya umma za mwaka 
taasisi zilizohusika zimeoredheshwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali taasisi zilizofanya manunuzi kwa fedha taslimu masurufu fungu taasisi maelezo kiasi sh
 jeshi la wananchi wa tanzaniamanunuzi yaliofanyika kwa kutumia masurufu jeshi la kujenga taifa jkt manunuzi yaliofanyika kwa kutumia masurufu jumla chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti ikilinganishwa na ukaguzi wa mwaka wa fedha taasisi za serikali kuu zisizozingatia kanuni hii zilipungua kwa asilimia kutoka nne hadi kufikia mbili katika ukaguzi wa mwaka huu hata hivyo kiasi kilichohusika kiliongezeka kutoka sh
milioni 
 hadi sh
milioni 
nashauri manunuzi yanayozidi sh
 yapitishwe katika bodi ya zabuni ya taasisi husika pamoja na kuzingatia njia mbalimbali za manunuzi zilizoainishwa katika sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 manunuzi ya vifaa na huduma kutoka kwa wazabuni wasioidhinishwa sh
milioni 
 kanuni na
 ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka inaeleza bayana taratibu za kununua bidhaa na huduma kutoka kwa wazabuni walioidhinishwa
hata hivyo katika ukaguzi nilibaini kutokuzingatiwa kwa taratibu hizi ambapo jumla ya taasisi kumi na sita za serikali kuu zilifanya manunuzi yenye thamani ya sh
milioni 
 bila kuzingatia kanuni tajwa hapo juu
taasisi zilizohusika zimeorodheshwa kwenye jedwali hapa chini jedwali manunuzi ya vifaa na huduma kutoka kwa wazabuni wasiodhinishwa
na fungu taasisi maelezo kiasi sh
 ofisi ya rais sekretarieti ya maadili ya viongozimatengenezo ya magari yasiyofuata taratibu 
 tume ya kudhibiti ukimwimatengenezo ya magari yasiyoidhinishwa na wakala wa ufundi na umeme temesa sekretarieti ya mkoa wa iringamanunuzi ya madawa kwa wazabuni binafsi bila ya kupata kibali kutoka bohari kuu ya madawa msd jeshi la wananchi wa tanzaniamanunuzi ya vifaa na huduma kutoka kwa wazabuni wasioidhinishwa sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu taasisi maelezo kiasi sh
 ofisi ya makamu wa raismatengenezo ya magari yasiyoidhinishwa na wakala wa ufundi na umeme temesa jeshi la kujenga taifa jkt manunuzi ya madawa kwa wazabuni binafsi bila ya kupata kibali kutoka bohari kuu ya madawa msd sekretarieti ya mkoa wa arushamatengenezo ya magari yasiyoidhinishwa na wakala wa ufundi na umeme temesa sekretarieti ya mkoa wa arushamanunuzi ya vifaa na huduma kutoka kwa wazabuni wasioidhinishwa sekretarieti ya mkoa wa dodomamanunuzi ya vifaa na huduma kutoka kwa wazabuni wasioidhinishwa sekretarieti ya mkoa wa njombematengenezo ya magari yasiyoidhinishwa na wakala wa ufundi na umeme temesa sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaromanunuzi ya madawa kwa wazabuni binafsi bila ya kupata kibali kutoka bohari kuu ya madawa msd sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu taasisi maelezo kiasi sh
 sekretarieti ya mkoa wa tangamanunuzi ya madawa kwa wazabuni binafsi bila ya kupata kibali kutoka bohari kuu ya madawa msd sekretarieti ya mkoa wa iringamanunuzi ya madawa kwa wazabuni binafsi bila ya kupata kibali kutoka bohari kuu ya madawa msd sekretarieti ya mkoa wa mwanzamanunuzi ya madawa kwa wazabuni binafsi bila ya kupata kibali kutoka bohari kuu ya madawa msd sekretarieti ya mkoa wa mwanzamatengenezo ya magari yasiyoidhinishwa na wakala wa ufundi na umeme temesa sekretarieti ya mkoa wa ruvumamatengenezo ya magari yasiyoidhinishwa na wakala wa ufundi na umeme temesa 
 jumla chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti matokeo ya ukaguzi yanaonesha kuwa manunuzi yaliyofanyika kwa wazabuni wasioidhinishwa yameongezeka ikilinganishwa na ukaguzi wa mwaka jana
katika ukaguzi wa mwaka jana jumla ya taasisi tisa zilifanya manunuzi ya vifaa na huduma yenye thamani ya sh
milion 
 ikilinganishwa na mwaka huu ambapo manunuzi ya sh
 milioni yalifanyika ikiwa ni ongezeko la asilimia ya taasisi zilizohusika mwaka jana
ninashauri menejimenti ya taasisi husika kuzingatia kikamilifu sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka ili taasisi ziweze kupata sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka thamani halisi ya fedha zilizotumika katika manunuzi
 vifaa na huduma zilizolipiwa hazikupokelewa sh
milioni 
 katika taasisi za serikali kuu nilizokagua nilibaini manunuzi ya vifaa na huduma vyenye thamani ya sh
 million yaliyoagizwa na kulipiwa lakini hayakupokelewa
makubaliano ya mkataba yalibainisha kuwa manunuzi ya vifaa na huduma yalitakiwa kupokelewa kati ya aprili na julai lakini wazabuni walishindwa kutekeleza makubaliano ya mikataba
taasisi zilizohusika na manunuzi yasiyopokelewa zimeorodheshwa kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali manunuzi ya vifaa na huduma yasiyopokelewa fungu taasisi maelezo kiasi sh
 wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifamalipo yamefanyika lakini magari hayakupokelewa sekretarieti ya mkoa wa kageramalipo yamefanyika lakini magari hayakupokelewa wizara ya mifugo na uvuvi malipo yamefanyika lakini magari hayakupokelewa sekretarieti ya mkoa wa arushalan imelipiwa lakini haijafungwa mt meru hospitali jumla chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti ikilinganishwa na ukaguzi wa mwaka sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka idadi ya taasisi zilizobainika kufanya manunuzi yasiyopokelewa imepungua kwa asilimia kutoka taasisi sita hadi taasisi nne zilizobainika katika mwaka huu wa fedha
hata hivyo thamani ya manunuzi yaliyofanyika bila kupokelewa imeongeza kutoka sh
milioni 
 mwaka hadi kufika sh
milioni 
 mwaka huu
hali hii inaashiria kuwa bado kuna upungufu katika kuzingatia makubaliano na masharti ya kutekeleza mikataba
nawashauri maafisa masuuli kuhakikisha wazabuni wanazingatia vipengele vya mikataba walivyokubaliana kutekeleza na kukamilisha mikataba yao bila kuchelewa zaidi
 mapungufu katika utekelezaji wa mikataba na miradi katika ukaguzi wangu nilibaini kuwa baadhi ya taasisi za serikali kuu zilishindwa kusimamia kikamilifu utekelezaji wa mikataba mbalimbali iliyoingiwa kati yao na wakandarasi mbalimbali
udhaifu huu ulisababisha kutokamilika kwa mikataba miradi kwa wakati na baadhi ya miradi kutekelezwa chini ya kiwango
katika ukaguzi wa mikataba ya miradi nilibaini kuwa jumla ya mikataba miradi ishirini na saba yenye thamani ya sh
milioni 
 kutoka katika taasisi ishirini ilitekelezwa nje ya muda wa mkataba mradi
nilibaini kuwepo kwa ucheleweshwaji wa kukamilika mikataba miradi hii kwa kipindi kati ya mwezi mmoja hadi miaka minne
taarifa za mikataba miradi na taasisi husika zimeainishwa kwenye kiambatisho na 
 mabadiliko ya mikataba yasiyoidhinishwa kanuni na
 ya kanuni za manunuzi ya sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka umma ya mwaka inatamka bayana kuwa mabadiliko yeyote katika mikataba yenye lengo la kubadili bei ya awali ya mkataba kwa zaidi ya asilimia yanatakiwa kuidhinishwa kwanza na mamlaka ya bajeti husika
hata hivyo nili baini kuwa wizara ya mambo ya nchi za nje na ushirikiano wa kimataifa fungu pamoja na wizara ya maji fungu kwa pamoja walifanya mabadiliko ya mikataba yenye thamani ya sh
 yaliyozidi kiwango cha asilimia bila kuzingatia kanuni tajwa hapo juu
nazishauri menejimenti ya taasisi husika kufuata kanuni tajwa hapo juu kuomba kibali cha kuhalalisha mikataba iliyoingiwa bila kibali cha mamlaka ya bajeti na kusimamia ikamilifu mikataba ili iweze kukamilika kwa wakati
mabadiliko ya bei ya mkataba yalikuwa na thamani ya sh
 ikiwa ni sawa na ya thamani ya mkataba wa sh
mabadiliko yalifanyika kinyume na kanuni c ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka ambayo inazuia mabadiliko ya mkataba kwa zaidi ya asilimia bila kupata kibali kutoka kwa mlipaji mkuu wa serikali
vile vile kanuni na
 ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka inaagiza taasisi za manunuzi hazitakuwa na mamlaka ya kufanya mabadiliko ya kuongeza gharama za mikataba bila kupata kibali kutoka kwa mlipaji mkuu wa serikali au mamlaka za kuidhinisha bajeti hata hivyo wizara ya mambo ya nchi za nje iliingia mkataba m q wa dola za kimarekani 
 sawa na sh
 na mkandarasi ms cm constructora do mondego kwa ajili ya sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ukarabati wa jengo la ubalozi wa tanzania maputo
mkataba ulitegemewa kukamilika mwezi februari mwaka 
ilibainika pia kuwa gharama za mkataba ziliongezeka kwa dola za kimarekani 
 sawa na sh
 bila ya kuidhinishwa
 kuchelewa kukamilika kwa kazi za ujenzi tarehe wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi fungu iliingia makubaliano ya mkataba na
me ctr hq na kikosi cha ujenzi cha magereza kwa ajili ya ujenzi wa jengo la ofisi la ghorofa tatu katika manispaa ya dodoma
mapungufu yaliyobainika katika mkataba huo ni haya yafuatayo a mkataba ulikuwa na thamani ya sh
 na ujenzi ulitakiwa kuanza tarehe na ulitegemewa kukamilika kabla ya tarehe 
kinyume na kanuni na
 ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka mnamo tarehe menejimenti ilifanya mabadiliko ya mkataba wa kujenga jengo la ghorofa nne kwa thamani ya sh
 bila ya kupata idhini ya mamlaka husika
b nilibaini pia wizara ililipa malipo ya awali yenye thamani ya sh
 tarehe ikiwa ni siku moja kabla ya kuingiwa kwa mkataba
c vile vile nilibaini kuwa wizara ilifanya makubaliano na mkandarasi mmoja single source bila ya kufuata mchakato wa manunuzi wa ushindani na kufanya mkandarasi mmoja afanyiwe tathmini
d hadi ukaguzi unakamilika desemba ujenzi wa mradi ulikuwa haujaanza na mkandarasi hakuwepo eneo la ujenzi
matokeo ya ukaguzi yalibaini kuwa usimamizi wa mkataba haukuwa wa kuridhisha kuendana sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na sheria ya manunuzi ya umma
nashauri menejimenti ya wizara kuomba idhini ya kuhalalisha mabadiliko ya ongezeko hilo la kazi kwa mamlaka husika pamoja na kuongeza bidii katika usimamizi wa mradi
nazishauri taasisi kuendelea kufanya juhudi za ufuatiliaji raslimali fedha kutoka hazina ili kuweza kutekeleza miradi iliyopangwa katika bajeti
nashauri pia miradi yenye fedha kidogo itekelezwe kwa hatua ili kurahisisha usimamizi wa miradi na ulipaji wake
hii itawezesha serikali kuepuka gharama zisizo za lazima zinazotokana na mfumuko wa bei pamoja na kuongezeka kwa gharama za vifaa
aidha nashuari menejimenti ya taasisi husika kuongeza bidii katika usimamizi wa miradi iweze kukamilika kwa wakati
 mapungufu yaliyobainika katika uchapishaji wa vitabu vya katiba inayopendekezwa sh
milioni 
katika ukaguzi wangu nilibaini kuwa wizara ya katiba na sheria ilipokea fedha kiasi cha sh
milioni kwa ajili ya kulipia gharama za kuchapisha vitabu vya katiba inayopendekezwa
kutokana na ufinyu wa muda wizara iliomba na kupewa kibali na wakala wa huduma za manunuzi serikalini gpsa kufanya manunuzi kwa njia ya dharura kupitia barua yenye kumbukumbu na cad
 ya tarehe 
katika ukaguzi wangu nilibaini mapungufu yafuatayo i
vitabu vya katiba vilivyopokelewa kabla ya kuingia mkataba nilibaini kuwa mkataba ulisainiwa tarehe lakini vitabu vya katiba vilipokelewa tarehe 
pia vitabu sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka vilipokelewa na kuingizwa kwenye lejista ya vifaa kabla ya mkataba kusainiwa
ii
dhamana ya utendaji kazi perfomance security bond haikuwasilishwa nilibaini kuwa dhamana ya utendaji kazi perfomance security bond yenye thamani ya asilimia ya bei ya mkataba haikuwasilishwa na mzabuni ndani ya siku thelathini toka kuingiwa kwa mkataba kinyume na kipengele cha 
 cha mkataba
iii
uvunjaji wa maadili utawala bora na mgongano wa kimaslahi ukaguzi wa ripoti ya kamati ya tathmini ulibaini kuwa afisa mmoja mwandamizi kwa niaba ya mpiga chapa mkuu wa serikali alipendekeza na kuteua wazabuni watatu wa kampuni binafsi kufanya kazi ya kuchapisha vitabu vya katiba inayopendekezwa kwa niaba ya wizara ya sheria na katiba kupitia barua yenye kumb na
chapa ord ya 
wakati wa mchakato wa tathimini ya zabuni ilibainika kuwa mwenyekiti wa kamati ya tathmini aliyeteuliwa alikuwa afisa mwandamizi kutoka ofisi ya mpiga chapa ambaye ndiye aliyehusika kuwapendekeza na kuwateua wale wazabuni watatu wa kampuni binafsi hapo awali
hii ni kinyume na taratibu za utawala bora na inaashiriakuwapo kwa mgongano wa masilahi kwani mwenyekiti hawezi kutolea maamuzi jambo alilopendekeza yeye mwenyewe
nakala za katiba pendekezwa hazikupelekwa kwa walengwa sh sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika ukaguzi wa nyaraka mbalimbali uliofanyika tarehe ilibainika kuwa nakala za katiba pendekezwa hazikupelekwa kwa walengwa kwa madhumuni ya kuelimisha na kuhamasisha umma juu ya kura ya maoni kwa ajili ya katiba inayopendekezwa badala yake vitabu hivi vilibaki stoo
kwa hiyo haikuwa rahisi kujua kama thamani halisi ya fedha ilipatikana na lini vitabu hivi vitasambazwa kwa walengwa
pia ilibainika kuwa vitabu hivyo havikujumuishwa kwenye taarifa za fedha za mwaka husika
mapungufu yametokana na menejimenti kutozingatia ipasavyo sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
inapotokea menejimenti inakiuka mifumo ya udhibiti ya ndani yenye lengo lakuangalia taratibu na kulinda raslimali za umma inatia shaka katika uchumi ufanisi pia uhakika kulinda na kutumia rasilimali za umma
nashauri afisa masuuli azingatie kikamilifu sheria za manunuzi pamoja na kanuni zake kabla ya kuingia mikataba na wazabuni mbalimbali
pia wizara ifanye ufuatiliaji wa fedha hazina ili kuweza kupeleka vitabu vya katiba pendekezwa vilivyosalia kwa walengwa
 manunuzi ya vifaa yaliyozidi mahitaji sh
 uhakiki uliofanyika katika stoo za tume ya taifa ya uchaguzi ulibaini kuwepo kwa vifaa vya uandikishaji wa piga kura kama vile fomu za kujiandikisha na fulana ambavyo muda wake ulishakwisha
kulikuwa na manunuzi yaliyopita sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiasi yakihusisha ya fomu za kujiandikisha zenye thamani ya sh
 pamoja na fulana na kofia zenye thamani ya sh
nashauri kwamba tume izingatie mahitaji halisi ya matumizi ya vifaa na huduma kabla ya kufanya manunuzi pamoja na kutafuta matumizi mbadala wa vifaa hivyo kabla havijaharibika au kuchakaa
 taarifa ya ppra uzingatiaji wa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni zake za katika mwaka wa fedha mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra ilifanya ukaguzi wa mikataba ya manunuzi elfu tano mia mbili na sita yenye thamani ya sh
bilioni 
 katika taasisi za manunuzi pe zipatazo themanini 
ukaguzi ulihusisha mikataba ya ujenzi mia tatu arobaini na tano yenye thamani ya sh
bilioni 
kielelezo mawanda ya ukaguzi wa ppra mikataba elfu moja mia moja kumi na mbili ya vifaa yenye thamani ya sh
bilioni 
 mikataba ya huduma za ushauri yenye sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka thamani ya sh
bilioni 
 mikataba elfu moja na arobaini na moja ya huduma zisizo za ushauri yenye thamani ya sh
bilioni 
manununizi madogo madogo ya huduma na vifaa yenye thamani ya sh
bilioni 
 pamoja na manunuzi binafsi force account yenye thamani ya sh
bilioni 
kutokana na vigezo saba vilivyowekwa na mamlaka ya udhibiti na manunuzi ya umma matokeo ya ukaguzi yanaonesha kuwa wizara wakala na idara za serikali hazikufanya vizuri katika kufuata sheria ya manunuzi kwa wastani wa ambacho ni kiwango kikubwa kidogo ikilinganishwa na wastani wa wa mwaka uliopita
hata hivyo matokeo ya mwaka huu yamekuwa chini ya lengo la asilimia lililowekwa kwa mwaka wa fedha 
mchanganuo wa matokeo ya ukaguzi yanaonyesha kuwataasisi za manunuzi zilifanya vizuri juu ya lengo la asilimia wakati taasisi hazikufanya vizuri chini ya lengo lilowekwa
tathimini iliyofanyika katika maeneo mbalimbali ya uzingatiaji wa sheria ya manunuzi ya umma ilibaini yafuatayo
kuanzishwa kwa kitengo cha manunuzi na utendaji kazi wake zabuni kufuata utaratibu 
pamoja na kuandaa na kutekeleza mpango wa manunuzi wa mwaka 
hata hivyo maeneo yafuatayo yalifanyika chini ya kiwango kilichowekwa usimamizi na utekelezaji wa mikataba 
usimamizi wa kumbukumbu za manunuzi na utekelezaji wa mifumo ya manunuzi iliyoandaliwa na ppra mapungufu yaliyojitokeza katika wizara na idara za serikalisura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka zilizokaguliwa jedwali na
 linaonyesha mapungufu yaliyoonekana na ppra wakati wa ukaguzi wa manunuzi katika taasisi zilizokaguliwa jedwali mapungufu yaliyojitokeza katika wizara na idara za serikali zilizokaguliwa sn taasisi matokeo ya ukaguzi wizara ya mambo ya nchi za nje na ushirikiano wa kimataifaafisa masuuli hakusaini mikataba kwa niaba ya wizara kinyume na kifungu h cha sheria ya manunuzi ya umma mwaka pia hakuteua kamati ya tathmini na majadiliano kinyume na kifungu cha e cha ppa yam waka kitengo cha manunuzi ya umma kilihusika kuidhinisha orodha ya wazabuni nukuu za bei hazikufunguliwa kwa uwazi kitengo cha manunuzi ya umma hakikutekeleza wajibu wake ipasavyo kama vile kuandaa nyaraka na taarifa za mchakato wa manunuzi kinyume na kifungu cha h l cha sheria ya manunuzi ya mwaka 
 tume ya utumishi wa ummamahitaji ya manunuzi hayakujumuishwa ipasavyo kwenye mpango wa manunuzi wa mwaka kinyume na kifungu cha b c cha sheria ya manunuzi ya mwaka pamoja na kanuni ya ya ppr mwaka sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sn taasisi matokeo ya ukaguzi ofisi ya makamu wa raiszabuni kati ya zilizokuwa kwenye mpango wa manunuzi wa mwaka hazikutekelezwa kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka ofisi ya rais sekretarieti ya ajiraafisa masuuli hakutoa taarifa ya kusudio la kusaini mkataba kwa wazabuni wote walioshiriki katika mchakato wa zabuni kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni na
 ya ppr ya mwaka tume ya taifa ya uchaguzikatika zabuni na
ie hq kwa ajili ya kununua bvr
idara yenye mahitaji ilihusika kuanda vigezo na hadidu za rejea lakini hazikuainishwa ili kuweza kuondoa mazingira ya uwezekano wa upendeleo kwa wazabuni katika zabuni na
ie hq ya ukarabati wa chumba cha kuhifadhia taarifa saver room ubunifu wake haukuzingatia uwekaji wa umeme na viyoyozi ambavyo ni vitu muhimu
sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sn taasisi matokeo ya ukaguzi wizara ya uhusiano wa afrika masharikizabuni na
me nc kwa ajili ya kuunganisha mtandao wa barua pepe haukuzingatia taratibu za manunuzi ambapo mzabuni mmoja aliteuliwa badala ya kufuata mchakato wa ushindani
vile vile mkataba husika uliandaliwa na mtoa huduma badala ya wizara
ofisi ya makamu wa rais vikao katika maeneo ya kazi za ujenzi havikufanyika pia kumbukumbu hazikuandaliwa kwa mujibu wa matakwa ya mkataba
vipimo vya kazi iliyokwishafanyika kabla ya malipo havikuandaliwa na taarifa ya maendeleo ya kazi haikuandaliwa kinyume na kanuni
na na za ppr yam waka ofisi ya waziri mkuu tamisemimkataba kwa ajili ya kutoa huduma ya kuunganisha mfumo wa kompyuta kwa halmashauri mpya haukuandaliwa
 wizara ya fedhabaadhi ya taarifa za manunuzi ya huduma za ushauri katika idara mbalimbali hazikuweza kupatikana wakati wa ukaguzi
sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sn taasisi matokeo ya ukaguzi tume ya utumishi wa ummarejista ya mikataba haikuwa na taarifa zote za zabuni vile vile haikujumuisha mikataba yote
taarifa zote za mkataba hazikuhifadhiwa katika jalada moja kurahisisha chanzo taarifa ya ppra ya mwaka uchunguzi wa tuhuma malalamiko pamoja na taarifa zinazowasilishwa kwa mamlaka ya udhibiti na manunuzi ya umma kutokana na manunuzi yenye mapungufu
kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na
 ya mwaka kinatoa mamlaka kwa ppra kufanya uchunguzi inapotokea tuhuma za manunuzi yenye mapungufu
kutokana na kifungu cha cha ppa mwaka uchunguzi unaweza kufanywa na ppra kwa kutumia juhudi binafsi au kupitia tuhuma zilizowasilishwa kwa mamlaka
katika mwaka wa fedha mamlaka ya manunuzi na udhibiti wa umma ilifanya uchunguzi wa zabuni na
ie hq supply of biometric voters registration kits iliyofanywa na tume ya taifa ya uchaguzi matokeo ya uchunguzi yalibaini kuwa tume ya taifa ya uchaguzi haikuzingaita sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni zake za mwaka 
matokeo ya uchunguzi yameainishwa katika jedwali na
 hapo chinisura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali matokeo ya uchunguzi wa zabuni na
ie hq supply of biometric voters registration kits snkigezo hoja maandalizi ya awaliudhaifu ulibainika katika kuandaa vigezo na mahitaji ya bvr kits hatua iliyosababisha kutumika vigezo hafifu au visivyoeleweka mamlaka iliagiza kurudiwa kwa mchakato wa zabunitume ya taifa ya uchaguzi ilikiuka maagizo ya mamlaka ya kurudia mchakato wa zabuni na kuamua kuwaalika wazabuni sita kuja kuelezea namna bvr kits zinavyofanya kazi
 tathimini ya uwezo na uzoefutathimini ya uwezo na uzoefu wa wazabuni haikufanyika masharti ya kuleta bvr kits
kamati ya tathmini ilishindwa kubaini tofauti ya masharti ya kuleta bvr kits yaliyokuwemo kwenye fomu ya zabuni na na jedwali la mahitaji ambapo fomu ya zabuni ilionyesha dola za kimarekani 
 ddp wakati jedwali la mahitaji lilionesha dola za kimarekani 
 cif dar es salaam
hata hivyo kamati ya tathmini ilipendekeza kutolewa kwa zabuni bila ya kuzingatia tofauti hizo
sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka snkigezo hoja kuidhinishwataarifa ya kamati ya tathmini taarifa ya kwanza ya kikao cha majadiliano pamoja barua ya kukubalika kwa zabuni zote kwa pamoja ziliidhinishwa tarehe 
 barua ya kupewa kazibarua ya kupewa kazi kwa mzabuni ilitolewa kabla ya bodi ya zabuni haijaidhinisha matokeo ya majadiliano
 kifungu cha cha ppa baadhi ya wafanyakazi wa tume ya taifa ya uchaguzi walishiriki kwenye mchakato mzima wa manunuzi kuanzia vikao vya tathimini vikao vya bodi ya zabuni pamoja na vikao vinane vya kamati ya majadiliano hatua iliyosababisha mgongano wa kimaslahi
 kanuni na
 ya ppr kitengo cha manunuzi kilishindwa kupitia taarifa ya kamati ya tathmini kabla ya kuipeleka bodi ya zabuni
chanzo taarifa ya ppra ya mwaka mapendekezo yaliyotolewa na ppra taasisi zote za manunuzi ambazo zimepata chini ya wastani wa asilimia iliyotarajiwa kufikiwa na taasisi zote zinatakiwa kuwapatia watumishi mafunzo ya jinsi ya kutumia sheria kanuni miongozo na mifumo iliyoandaliwa na mamlaka
mafunzo haya yatokane na mahitaji ya taasisi inayohusika kutokana na mapungufu yaliyoonekana katika ukaguzi
gharama za mafunzo hayo zitalipwa na taasisi husika
maafisa masuuli wa taasisi watakiwe kuandaa mpango kazi au mpango mkakati ndani ya miezi mitatu sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ya kuwasilisha taarifa za ukaguzi inayokusudia kuhakikisha kufuata sheria na kanuni za manunuzi
kama nilivyopendekeza katika ukaguzi wangu uliopita ili kuweza kushughulikia mapungufu yaliyobainika katika utekelezaji wa mikataba ya taasisi za serikali kuu juhudi za kujenga uwezo zinatikiwa kuchukuliwa kwa pamoja kati ya mamlaka ya udhibiti na manunuzi ya umma ppra tamisemi bodi ya usajili ya wakandarasi pamoja na wadau wengine
mikakati ya kujenga uwezo inatakiwa kujumuisha kuboresha ofisi za wizara idara na wakala wa serikali kuboresha ofisi za mkaguzi wa ndani ili ziweze kufanya ukaguzi wa manunuzi na mikataba kuboresha ofisi za wahandisi kwa kuwapatia vifaa wafanyakazi na magari pikipiki kuwajengea uwezo wakandarasi kwa kuwapatia vifaa ujuzi wa kiufundi na usimamazi kuwachukulia hatua za kinidhamu kwa matukio yote yenye viashiria vya ubadhirifu
 mapungufu katika manunuzi na utunzaji wa bohari stoo kama yalivyoanishwa kwenye taarifa ya kurugenzi ya uhakiki mali za serikali ikiwa ni sehemu ya majukumu yangu nimepokea taarifa ya mhakiki mali na kujumuisha katika taarifa yangu ya ukaguzi ya mwaka huu kama na kanuni ya kanuni za fedha za umma ya mwaka ambayo inamtaka mhakiki mali anatakiwa kuwasilisha nakala moja ya taarifa ya uhakiki mali kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa kumbukumbu zake
mapungufu yaliyobainika katika taarifa ya mhakiki mali yameorodheshwa kwenye jedwali na
 hapa chini
sura ya tisa sura ya tisa serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali mapungufu yaliyobainika katika taarifa ya kurugenzi ya uhakiki mali za serikali hoja kiasi sh
bakaa ya vifaa isiyohamishwa 
 manunuzi ya vifaa vya bohari bila kutolewa maelezo 
 samani na vifaa visivyoingizwa kwenye daftari la mali
 vifaa vyenye mapungufu 
 mapokezi ya vifaa vya bohari bila maelezo 
 mafuta yasiyoingizwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari log books 
 mafuta yasiyoingizwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari log book 
 matengenezo ya magari yasiyoidhinishwa na temesa 
 manunuzi yaliyofanyika bila ushindani 
 vifaa vilivyopokelewa bila kuhakikiwa 
 vifaa vilivyobakia kwa mkopo 
 vifaa vilivyoidhinishwa kwa ajili ya dhamana ya mkopo 
 vifaa visivyopokelewa 
 ugawaji wa vifaa bila kuingizwa katika leja ya vifaa 
 manunuzi yaliyofanyika bila idhini ya bodi ya zabuni 
 ugawaji wa vifaa usio na nyaraka za kutosha 
 upokeaji wa vifaa vya bohari wenye mapungufu ya nyaraka 
 jumla kuu 
 chanzo taarifa ya kurugenzi ya uhakiki mali za serikali ya kwa maelezo zaidi kuhusu wizara idara na sektretarieti za mikoa zilizohusika angalia kiambatisho 
 sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika kupitia taarifa ya mhakiki mali wa serikali nimebaini kuwa mapungufu katika manunuzi na utunzaji wa stoo yameongezeka kwa asilimia 
 ikilinganishwa na mwaka ukaguzi uliopita
kwa ujumla mapungufu ya stoo yenye thamani ya sh
 yalibainika katika mwaka ikilinganishwa na sh 
 katika mwaka huu wa fedha
napenda kutambua mchango na juhudi kubwa zinazofanywa na kurugenzi ya uhakiki mali za serikali zenye lengo la kuhakikisha taasisi za serikali zinazingatia matumizi bora ya vifaa na mali za serikali ili kupunguza na kuepuka upotevu wa mali za serikali
ninapendekeza kuwa maafisa masuuli waimarishe mfumo wa udhibiti wa ndani katika manunuzi ili vifaa na mafuta yanayonunuliwa yaweze kuingizwa kwenye vitabu vya stoo
sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya kumi usimamizi wa matumizi 
 utangulizi sura hii inafafanua masuala muhimu niliyobaini wakati wa ukaguzi wa matumizi ya wizara idara balozi na sekretarieti za mkoa rss katika mwaka wa fedha 
masuala hayo ni kama ifuatavyo 
 mambo muhumu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa usimamuzu wa matumizi 
 hati za malipo zenye nyaraka pungufu sh
 wakati wa ukaguzi wa mwaka huu nimebaini kwamba wizara balozi na sekretarieti za mikoa zilifanya malipo yenye jumla ya shilingi angalia kiambatisho 
 ambayo yalikuwa na nyaraka pungufu kinyume na kanuni ya kanuni za fedha pia kanuni f ya kanuni za fedha 
nyaraka za viambatisho zikikosekana inakuwa vigumu kuthibitisha pasipo shaka uhalali wa malipo hayo hivyo kufanya mawanda ya ukaguzi kuwa finyu muhtasari wa miaka mitano wa mwenendo wa malipo yaliyo na nyaraka pungufu ni kama inavyoonekana katika kielelezo hapa chini sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo mwenendo wa malipo yaliyo na nyaraka pungufu chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kutokana na kielezo hapo juu inaonesha kuwa kwa mwaka huu wa fedha kiasi cha malipo yaliyo na nyaraka pungufu kimeongezeka kufikia shilingi 
 bil kutoka shilingi 
 bil kwa mwaka uliopita wakati huo huo taasisi zilizohusika na tatizo hili pia zimeongezeka kutoka mwaka jana hadi kwa mwaka huu
hii inamaanisha kuwa mfumo wa udhibiti wa ndani kwa kiasi fulani umezorota
ninashauri kuwa maafisa masuuli wa taasisi zinanazohusika kuendelea kuimarisha mfumo wa udhibiti wa ndani hasa kitengo cha ukaguzi wa nyaraka kabla na baada ya malipo
 kukosekana kwa hati za malipo sh
 katika mwaka huu taasisi takriban sita za wizara idara na sekretarieti za mikoa zilishindwa kuwasilisha hati za malipo na nyaraka zake za kiasi cha sh
 kinyume na kanuni
na
 ya kanuni za fedha za umma ya mwaka 
sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kutokana na kukosekana kwa hati za malipo na viambatisho vyake ilipelekea kutoweza kubaini uhalali uhalisia aina na madhumuni ya matumizi hayo
jedwali lifuatalo linaonesha hati za malipo zilizokosekana kwa kila fungu jedwali taasisi zenye malipo yasiyo na hati za malipo na
fungu na
jina la taasisi kiasi sh
 tume ya utumishi wizara ya afya na maendeleo ya jamii wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi tume ya uchaguzi nec sekretarieti ya mkoa wa lindi sekretarieti ya mkoa wa pwani jumla chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mwenendo kwa kipindi cha miaka mitano wa matokeo ya malipo yasiyokuwa na viambatisho vya kutosha yameainishwa hapa chini kwa ulinganisho kielelezo chati ikionesha mwenendo wa matumizi yaliyokosa hati za malipo kwa miaka mitano chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kutokana na kielelezo hapo juu mwenendo unaonesha kuwa tatizo la hati za malipo kukosekana limeongezeka kwa mwaka sh
 mil ikilinganishwa na mwaka jana sh
 mil pia idadi ya taasisi zimeongezeka kufikia mwaka huu kutoka taasisi mwaka jana
kwa mujibu wa kanuni f ya kanuni za fedha kukosekana kwa hati za malipo ni sawa na hasara ya upotevu wa fedha hivyo nashauri maafisa masuuli wa taasisi husika kuchukua hatua stahiki kwa waliohusika
 kukosekana kwa stakabadhi za mashine za kielektronici efd sh
 katika mwaka huu mwa fedha baadhi ya wizara idara na sekretarieti za mikoa zilifanya malipo ya kiasi cha sh
bilioni 
 bila taasisi husika kuambatisha stakabadhi za kieletroniki efd kinyume na kanuni ya kanuni za sheria ya kodi ya mapato mashine za stakabadhi za kielektroniki ya mwaka 
aidha kwa kutokudai stakabadhi hizo za kielektroniki kunamaanisha kuwa taasisi hizo za serikali zinawasaidia wafanyabiashara kukwepa kodi na hivyo kuisababishia serikali hasara kwa kupoteza sehemu kubwa ya mapato ya kodi kila mwaka
katika kipindi cha mwaka nimebaini sekretarieti za mikoa na wizara zilifanya malipo ya kiasi cha sh
 bila kuambatisha stakabadhi za kielekroniki kutoka kwa wauzaji mbalimbali kama kielelezo kifuatacho linavyoonesha kwa muhtasari hapa chini sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo kukosekana kwa efd stakabadhi kwa miaka mitatu kwa mujibu wa kielelezo hapo juu inaonyesha kwamba malipo yaliyokosa stakabadhi za kielektroniki kwa mwaka huu yameongezeka kutoka sh
bilioni 
 mpaka sh
bilioni 
 sawa na ongezeko la sh
bilioni 
 sawa na asilimia 
nashauri serikali iendelee kutoa elimu juu ya utekelezaji wa hiari kuzingatia kanuni za sheria ya kodi ya mapato electronic fiscal devices za mwaka kuhusu matumizi ya hiari ya mashine za efd ambazo zitachangia kwa kiasi kikubwa kuongeza mapato ya serikali kama kila manunuzi ya serikali yataambatana na stakabadhi
pia ninapendekeza kwamba serikali isiendelee kufanya biashara na wazabuni ambao hawatumii mashine efd na kutoa stakabadhi za kielektroniki
 malipo katika vifungu vya bajeti visivyostahili sh
 katika kipindi cha mwaka wa ukaguzi nimebaini kuwa baadhi ya wizara idara na sekretarieti za mikoa zilifanya malipo ya kiasi cha sh
 yalilipiwa kwa kutumia sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka vifungu vya matumizi visivyostahili bila idhini ya mamlaka stahiki hii ni kinyume na kanuni kanuni za fedha za umma za mwaka kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali orodha ya taasisi zilizolipa katika vifungu vya bajeti visivyostahili na
fungu na
jina la taasisi kiasi sh
 tume ya sheria ulinzi ofisi ya waziri mkuu ofisi binafsi wizara ya afya na ustawi wa jamii ministry of land and human settlement sekretarieti ya mkoa dodoma sekretarieti ya mkoa geita sekretarieti ya mkoa kigoma sekretarieti ya mkoa tanga sekretarieti ya mkoa tabora ofisi ya waziri mkuu sekretarieti ya mkoa pwani jumla chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali malipo katika vifungu vya bajeti visivyostahili ni matumizi ambayo yanaweza kuathiri utekelezaji wa shughuli zilizopangwa
mwenendo wa matumizi hayo kwa miaka sita ni kama inavyoonekana hapa chini sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo malipo katika vifungu vya bajeti visivyostahili kwa ujumla kwa ya kipindi cha miaka minne iliyopita malipo ya matumizi nje ya vifungu vya bajeti iliyoidhinishwa yamekuwa yakipungua hata hivyo ninashauri maafisa masuuli katika siku zijazo kujiepusha na kufanya matumizi nje ya vifungu vya bajeti iliyoidhinishwa
endapo italazimu basi nashauri uhamisho wa fedha kutoka fungu moja kwenda lingine upate idhini ya mamlaka husika kwa mujibu wa kanuni za fedha za umma za mwaka 
 matumizi yaliyofanyika nje ya bajeti iliyoidhinishwa sh
 katika ukaguzi wa hesabu za mwaka huu nimebaini kwamba balozi wizara na sekretarieti za mikoa zimelipa kiasi cha sh
 kwa matumizi mbalimbali ambayo yalikua nje ya bajeti iliyoidhinishwa bila kutafuta idhini au kibali kinyume na kanuni ya kanuni za fedha za umma ya mwaka iliyorejewa 
hii ina maana kwamba baadhi ya shughuli zilizopangwa hazikuweza kutekelezwa kama zilivyoidhinishwa kwenye bajeti
sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka aidha katika jumla ya matumizi hayo kiasi cha sh
 kilikuwa matumizi nje ya bajeti na sh
 kilikuwa ni matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kama jedwali linavyoonesha hapa chini jedwali taasisi zilizofanya malipo nje ya bajeti iliyoidhinishwa na
fungu na
jina la taasisi kiasi sh
maelezo kasma ubalozi wa tanzania pretoria afrika ya kusini matumizi nje ya bajeti wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi matumizi nje ya bajeti kasma ubalozi wa tanzania addis ababa ethiopia matumizi nje ya bajeti sekretarieti ya mkoa shinyanga matumizi nje ya bajeti jumla ndogo kasma ubalozi wa tanzania pretoria afrika ya kusini matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kasma ubalozi wa tanzania maputo msumbiji matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kasma ubalozi wa tanzania moroni comoro matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa ofisi ya waziri mkuu matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kasma ubalozi wa tanzania lilongwe matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kasma ubalozi wa tanzania beijing china matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kasma ubalozi wa tanzania moscow urusi matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwasura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu na
jina la taasisi kiasi sh
maelezo kasma ubalozi wa tanzania rome italia matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa sekretarieti ya mkoa lindi matumizi zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa jumla ndogo jumla kuu chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mwenendo wa malipo yaliyofanyika nje ya bajeti iliyoidhinishwa kwa miaka minne ni kama inavyoonesha katika kielelezo hapa chini kielelezo mwenendo wa matumizi yaliyofanyika bila idhini uchambuzi kutokana na kielelezo hapo juu unaonesha kwamba idadi ya wizara idara na sekretarieti za mikoa zilizofanya malipo nje ya bajeti kwa mwaka huu zimepungua kutoka kwa mwaka hadi kwa mwaka huu 
hii inaonyesha kwamba kuna uboreshaji katika udhibiti wa kufanya matumizi kwa kuzingatia bajeti
hata hivyo bado ipo nafasi ya kuboresha zaidi ili kuhakikisha kwamba bajeti inaandaliwa na inafuatwa ipasavyo
sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 masurufu yaliyokaa muda mrefu bila kurejeshwa sh
 katika mwaka huu wa fedha wizara mbili na sekretarieti ya mkoa moja zililipa masurufu kiasi cha sh
 ambayo hayakurejeshwa kwa mda mrefu baada ya shughuli iliyokusudiwa kukamilika kinyume na kanuni ya kanuni za fedha za umma ya mwaka 
masurufu yasiyorejesha kwa wakati yanaweza kutumika kwa matumizi yasiyokusudiwa
wizara na sekretarieti za mikoa zilizohusika ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini jedwali taasisi zenye masurufu ya muda mrefu na
fungu na
jina la taasisi kiasi sh
 sekretarieti ya mkoa tabora ofisi ya rais utumishi wizara ya kilimo chakula na maendeleo ya ushirika jumla chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mwenendo wa miaka mitano wa masurufu yaliyokaa muda mrefu bila kurejeshwa ni kama inavyoonekana katika kielelezo hapa chini sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo mwenendo wa masurufu yasiyorejeshwa mwenendo wa masurufu yaliyokaa muda mrefu bila kurejeshwa ikilinganishwa na mwaka jana inaonyesha tatizo kupungua kutoka sh
 mil mpaka sh
 ikiwa ni pungufu kwa wakati huo huo idadi ya wizara sekretarieti za mikoa zilizohusika zimepungua kutoka hadi 
kwa hiyo ninapendekeza kwamba wizara sekretarieti za mikoa ziendelee kuhakikisha kwamba masurufu yanarejeshwa mara tu baada ya kukamilika kwa shughuli iliyokusudiwa kwa kipindi kisichozidi siku kumi na nne vinginevyo marejesho ya masurufu yafanywe kupitia makato kwenye mshahara wa mdaiwa wa masurufu hayo kwa mujibu wa kanuni ya kanuni za fedha za umma za 
 malipo yaliyolipwa zaidi ya kiwango stahiki sh
 wakati wa ukaguzi wa mwaka huu nilibaini malipo ya kiasi cha sh
 yaliyolipwa zaidi ya kiwango stahiki yakihusisha wizara moja balozi moja na sekretarieti nne za mikoa
fedha zilizolipwa zaidi ya kiasi kinachostahili au kwa kazi ambazo hazijafanyika kunapelekea kutofanikisha kwa sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka shughuli zingine zenye manufaa kwa umma
malipo zaidi ya kiasi kilichostahili ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini jedwali taasisi zilizolipa malipo zaidi ya stahiki na
fungu na
jina la taasisi kiasi sh
 wizara ya ulinzi sekretarieti ya mkoa arusha sekretarieti ya mkoa arusha sekretarieti ya mkoa tanga kasma ubalozi wa tanzania beijing china sekretarieti ya mkoa lindi jumla chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mwenendo wa miaka mitano wa malipo zaidi ya kiwango stahiki ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo hapa chini kielelezo mwenendo wa miaka mitano wa malipo zaidi ya stahiki mwenendo wa malipo zaidi ya kiwango stahiki unaonesha kwa mwaka huu kiwango kimeshuka mpaka sh
milioni 
 ikilinganishwa na sh
milioni sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 za mwaka jana
nashauri maafisa masuuli wa taasisi zilizohusika kufuatilia urejeshwaji wa malipo hayo yaliyolipwa zaidi ya kiwango
 matumizi yasiyokuwa na manufaa sh
 mapitio ya matumizi na malipo mengine yanaonesha kuwa wizara idara sita na sekretarieti za mikoa mbili zilifanya malipo kiasi cha sh
 ambayo yalifujwa na hayakuwa na manufaa yeyote kwa serikali ambapo hasara hiyo ingeepukwa laiti maamuzi yangefanywa kwa umakini kama inavyoanisha kanuni ya kanuni za fedha 
orodha ya wizara idara na sekretarieti za mikoa zilizohusika na aina ya malipo yaliyofanyika kama inavyoonesha katika jedwali hapa chini sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali taasisi zilizohusika na matumizi yasiyo na manufaa kwa miaka miwili na
fungu na
jina la taasisikiasi sh
aina ya matumizi tume ya haki za binadamu na utawala bora tozo kutokana na kuchelewesha kulipa kodi kwa zaidi ya wastani wa miezi ulinzi malipo ya adhabu ya kuhifadhi shehena bandarini kutokana na kuchelewesha taratibu za forodha ministry of health and social welfare payment of electricity and water bills to the staff who are not entitled to wizara ya afya na ustawi wa jamii riba iliyotozwa kwa kuchelewesha malipo ya kukodisha ofisi wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi hasara ya sh
milion 
 kutokana na ununuzi wa gari aina ya toyota land cruiser vx v iliyogharimu sh
milioni 
 kutoka toyota t ltd badala ya sh
 sekretarieti ya mkoa arusha malipo ya huduma za kiufundi za mfumo wa komputa ilihali haufanyi kazi sekretarieti ya mkoa tabora posho ya kujikimu iliyolipwa kwa idadi ya siku ambazo muhusika hakuzifanyia kazi deni la taifa tozo ya kuchelewesha malipo ya deni jumla chanzo taarifa za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikalisura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo mwenendo wa miaka mitatu wa malipo yasiyokuwa na manufaa ulinganisho hapo juu unaonesha ongezeko kubwa la malipo ya kiasi cha sh
bilioni 
 cha matumizi yasiyokuwa na manufaa kwa mwaka ikilinganishwa na sh
bilioni 
 kwa mwaka uliopita licha ya idadi ya taasisi zilizohusika kupungua kutoka hadi 
ninapendekeza kuwa manejimenti za wizara husika sekretarieti za mikoa waimarishe mifumo yao ya udhibiti wa ndani kukabili changamoto hii
 fedha kutumika kwa shughuli zisizokusudiwa sh
 katika ukaguzi nilioufanya nimebaini baadhi ya wizara idara na sekretarieti za mikoa ambazo zimefanya malipo kwa shughuli zisizokuwemo katika bajeti iliyoidhiniswa
jumla ya kiasi cha sh
 kama ilivyoanishwa kwenye kiambatisho 
 hakikulipwa kwa shughuli zilizokusudiwa kinyume na kanuni na
 ya kanuni za fedha ambayo inahitaji fedha zilizo katika bajeti kutumika tu kwa malengo yaliyokusudiwa vinginevyo inaweza kusababisha matumizi mabaya ya fedha hizo na sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kufanya malengo yaliyokusudiwa yasifikiwe
mchanganuo wa malipo yaliyolipwa kwa matumizi yasiyokusudiwa kwa mwaka huu ikilinganishwa na mwaka jana ni kama inavyoonesha kwenye jedwali hapa chini kielelezo ulinganifu wa malipo yasiyokusudiwa kwa miaka mitatu kutoka kwenye kielelezo hapo juu inaonesha kuwa malipo kwa kwa shughuli zisizokusudiwa yameongezeka kwa kiasi cha sh
milioni 
 sawa na asilimia ikilinganishwa na mwaka jana 
hata hivyo ili kuhakikisha kwamba fedha zote kama zilivyoidhinishwa na bunge zinatumika kwa matumizi yaliyokusudiwa pekee na kwa mujibu wa sheria ninashauri menejimenti ya taasisi zilizokaguliwa kuimarisha mfumo wa udhibiti wa matumizi kwa mujibu wa bajeti kuanzia maandalizi yake mpaka utekelezaji wake ukiukwaji wowote utambuliwe na ushughulikiwe ipasavyo
hata hivyo ili shughuli zilizokuwa zimepangwa zifanyike ninapendekeza kwamba fedha zote zilizotumika kwa ajili ya shughuli zisizotarajiwa sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka zirejeshwe na kutumika kwa malengo yayokusudiwa na kuidhinishwa na bunge
 malipo yasiyokuwa na stakabadhi za mapokezi sh
 katika mwaka huu wa ukaguzi nimebaini malipo ya kiasi cha sh
 yalifanya na wizara idara tatu za serikali kwenda kwa walipwaji anuai bila kudai stakabadhi za kukiri mapokezi
aidha kwa kukosekana stakabadhi za mapokezi imeshindikana kuthibitisha kuwa malipo haya yalipokelewa na mlipwaji sahihi kinyume na kanuni ya kanuni za fedha za umma ya mwaka 
taasisi zilizohusika katika malipo haya ni kama inavyoonesha kwenye jedwali hapa chini
jedwali taasisi zilizofanya malipo yasiyokuwa na stakabadhi za mapokezi na
fungu na
jina la taasisi kiasi sh
 ulinzi ofisi ya bunge wizara ya kilimo chakula na ushirika jumla chanzo taarifa za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ulinganishi baina ya mwaka jana mwaka wa fedha kiasi sh
bil
 idadi ya taasisi ulinganishi hapo juu unaonesha kwamba idadi ya taasisi zenye malipo yasiyoambatishwa na stakabadhi za kukiri mapokezi zimepungua sura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kutoka tano hadi tatu pia ikihusisha kiasi kikipungua kutoka bilioni 
 hadi sh
milioni 
kuendelea kuwapo kwa tatizo hili kunaonesha uwepo wa udhaifu katika udhibiti wa ndani
nazikumbusha menejimenti za taasisi husika kuzingatia wajibu wao wa msingi wa kuhakikisha malipo yao yote yanaambatishwa na stakabadhi za kukiri mapokezi
 watoa huduma kutokata kodi ya zuio sh
 katika ukaguzi wangu nimebaini ukiukwaji wa matakwa ya kifungu b cha sheria ya kodi ya mapato iliyorejewa kinachowataka walipaji wa huduma kuwakata watoa huduma wakaazi na wasio wakaazi katika malipo yao kodi ya zuio ya na halkadhalika ikitokea wametoa huduma ndani ya jamhuri ya muungano wa tanzania
hata hivyo mapitio ya hati za malipo kwa mwaka wa fedha nilibaini kodi ya zuio kiasi cha sh
 haikukatwa kama jedwali hapa chini linavyoonesha
ukiukwaji huu unapelekea kuinyima serikali mapato kwa ajili ya utoaji huduma na kuwaletea maendeleo wananchi
jedwali taasisi ambazo hazikuwakata watoa huduma kodi ya zuio fungu na
jina la taasisi kiasi sh
maelezo ofisi ya rais usimamizi na ufuatiliaji wa miradi ya kipaumbele kodi ya zuio haikukatwa idara ya polisi kodi ya zuio haikukatwa bodi ya mishahara 
 kodi ya zuio haikukatwasura ya kumi sura ya kumi serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu na
jina la taasisi kiasi sh
maelezo ofisi ya waziri mkuu tawala za mkoa na serikali za mitaa kodi ya zuio sh
 haikukatwa sh
 ya kodi ya zuio haikuwasiliwa tra sekretarieti ya mkoa njombe kodi ya zuio haikukatwa sekretarieti ya mkoa kilimanjaro kodi ya zuio haikuwasilishwa tra jumla chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ninazikumbusha menejiment za taasisi zinazohusika kuhakikisha zinatekeleza matakwa ya kisheria kifungu b cha sheria ya kodi ya mapato iliyorejewa yanayowataka kuwakata watoa huduma kodi ya zuio wanapolipia huduma walizonunua
sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya kumi na moja usimamizi wa mali na madeni 
 utangulizi sehemu hii ya ripoti inatoa muhtasari wa matokeo muhimu ya ukaguzi na mapendekezo husika kutokana na ukaguzi wa usimamizi mali na madeni kwa mwaka 
 mambo muhimu yaliyojitekeza kwenye ukaguzi wa mali na madeni 
 ukaguzi wa usimamizi wa mali serikali ina sera rasmi na taratibu zake ili kuhakikisha udhibiti na usimamizi kuhusiana na kurekodi matumizi kuthamini kuripoti na kutunza mali za umma
ukaguzi wa usimamizi mali kwa mwaka ulijikita katika mapitio ya kuwapo kwa uwajibikaji katika matumizi ya mali za umma
pia tumekagua na kuhakiki kwamba maafisa masuuli wanaendelea kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma ipsas na wanatekeleza kwa ufanisi na kusimamia raslimali za umma
ufuatao ni muhtasari wa mapungufu yaliyoonekana wakati wa ukaguzi wa usimamizi mali katika wizara idara na sekretarieti za mikoa kwa mwaka huu 
 uzingatiaji wa viwango vya kimataifa katika kuripoti mali za kudumu kwenye vitabu vya hesabu serikali kuu ilianza kuandaa taarifa za fedha kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta za umma kuanzia tarehe na kufanikiwa kuandaa taarifa za fedha zinazozingatia viwango kwanza sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika mwaka wa fedha ulioishia tarehe 
katika kuandaa taarifa za fedha kwa kuzingatia viwango vya kimataifa viwango vinaruhusu taasisi kuwa na kipindi cha mpito cha miaka mitano ili kutekeleza matakwa yote yaliyopo katika kuripoti mali za kudumu za umma ambapo serikali imetumia ruhusa hiyo itakayoishia 
mapungufu yaliyoonekana katika kutekeleza mpango maalum wa kufikia kutoa taarifa za mali za kudumu za umma kwa viwango vya kimataifa unaoishia tarehe ni kama ifuatavyo a kuwapo kwa rejista ya mali za kudumu isiyo timilifu uandaaji na ukamilishaji wa rejista ya mali za kudumu za umma katika wizara taasisi pamoja na sekretarieti za mikoa unatofautiana
pia nilibaini baadhi ya rejista hazina taarifa za umuhimu kama vile tarehe ya manunuzi tarehe ilipoanza kutumika na aina ya mali
vile vile nilibaini kuwapo kwataasisi zipatazo ambazo hazijaanza kuainisha mali za kudumu walizonazo ili kutengeneza rejista iliyotimilifu
kiambatisho na
 b kuchelewa kukamilisha kuthamini mali za kudumu ukizingatia muda uliobaki wa miaka miwili kufikia mwisho wa kipindi cha mpito tarehe niliangalia mpango maalumu wa kutekeleza matakwa yote ya mfumo wa viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta za umma na kubaini ucheleweshwaji katika kuzitambua na kuthaminisha mali za kudumu
ucheleweshwaji huu utakuwa ni kikwazo sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kikubwa katika kufikia malengo ambayo serikali ilijiwekea ya kuandaa taarifa za fedha kwa kuzingatia viwango vyote vya kimataifa kwa kipindi kilichobaki
c ukosefu wa sera ya kiuhasibu ya kusimamia mali za kudumu nimebaini kuwa hakuna sera ya kiuhasibu ya kusimamia namna ya kutoa taarifa ya mali za kudumu hivyo kusababisha kuwapo kwa taratibu tofauti za kiuhasibu zinazotumiwa na taasisi za umma katika kuandaa rejista ya mali za kudumu
kutokuwapo kwa sera kutasababisha kutofanikiwa katika kuandaa taarifa za fedha za pamoja kuhusu mali za kudumu kwa kuzingatia viwango vyote vya kimataifa
vile vile nilishindwa kuthibitisha kuwa mfumo wa komputa epicor uliopo unaweza kuwezesha uandaaji wa taarifa za mali za kudumu kwa kuzingatia mfumo mpya wa uandaaji wa taarifa za fedha
d mfumo wa kompyuta wa mali za kudumu haujatumika nilibaini kwamba hakuna uthibitisho wa mfumo uliopo wa kompyuta katika kuandaa hesabu na mali za kudumu ukifanya kazi kwa viwango vya kimataifa wa uhasibu katika sekta ya umma kama vile aina ya mali za kudumu kiasi cha uchakavu na jinsi ya kukokotoa na tarehe ya manunuzi
aidha hakuna mafunzo yaliyofanyika kwa watumishi ili kuwajengea uwezo katika matumizi ya mfumo wa kompyuta
e kutotenganisha thamani ya ardhi na majengo katika taarifa za fedha aya ya ya viwango vya kimataifa sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka vya uhasibu katika sekta ya umma ipsas vinahitaji kutoa taarifa inayotenganisha thamani ya jengo na ardhi kwa sababu ardhi haina mwisho wa matumizi wakati jengo lina mwisho wa matumizi
kama nilivyoripoti kwenye taarifa zangu za miaka iliyopita kuwa bado taasisi za umma zinachanganya ardhi na majengo kinyume na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta za umma kama inavyoelekeza
jedwali na hapo chini linaonyesha orodha ya taasisi husika
jedwali taasisi ambazo zinachanganya thamani ya ardhi na majengo
fungu jina la taasisi idara ya zimamoto na uokoaji ikulu ofisi ya makamu wa rais ofisi ya raisi sekretariet ya baraza la mawaziri ofisi ya makamu wa rais sekretarieti ya mkoa wa simiyu wizara ya mambo ya ndani sekretarieti ya mkoa wa dar es salaam ubalozi wa tanzania brussels ubalozi wa tanzania umoja wa mataifa geneva ubalozi wa tanzania hague ubalozi wa tanzania china katika kuzingatia mfumo mpya wa kuandaa taarifa za hesabu za kifedha katika sekta ya umma serikali kuu inatakiwa kutathimini mwenendo wa utekelezaji wa matakwa ya vigezo vya kimataifa katika kutoa taarifa za mali za kudumu huku ikihakikisha kuwa mali za umma zinatumika na kutunzwa kikamilifu ili kuleta tija iliyokusudiwa
katika kufanikisha haya napendekeza afisa sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka masuuli pamoja na wizara ya fedha kufanya yafuatayo i
wahakikishe kuwa taarifa za mali za kudumu zinakuwa sahihi na timilifu katika taasisi zote serikali ii
wahakikishe kuwa mali zote ambazo thamani zake hazijulikani zinafanyiwa uthamini na kuharakisha kufanya uhakiki wa mali zilizopo ili kuhakikisha mali za kudumu kwenye taarifa za fedha zinakuwa timilifu na sahihi iii
serikali waanzishe mfumo wa ufuatiliaji katika kuhakikisha kuwa maelekezo yote yanayotolewa na wizara ya fedha yanatelekezwa na taasisi zote ili kufikia malengo yaliyokusudiwa iv
watengeneze sera maalumu ya kihasibu kuhusu mali za kudumu itakayotumika katika taasisi zote ili kuhakikisha kuwa kunakuwapo na uhalali katika kuripoti mali za kudumu kwenye taarifa za fedha
wahakikishe kuwa mfumo wa kompyuta epicor unaotumika kuandaa taarifa za fedha na unakidhi mahitaji ya kuandaa taarifa za mali za kudumu kulingana na matakwa ya viwango vya kimataifa pia watumishi wajengewe uwezo kwa njia ya mafunzo katika kutumia mfumo wa kompyuta
 magari na mali za kudumu ambazo hazitumiki kwa muda mrefu ikiwa ni sehemu ya ukaguzi nilifanya uhakiki wa mali za kudumu katika sampuli zilizochaguliwa za sekretarieti za mikoa wizara na balozi
nilibaini magari na vifaa vingine ambavyo vimefikia ukomo wake wa matumizi na maafisa masuuli bado hawajafanya taratibu za kuziondoa kwa mujibu wa kanuni na
 ya kanuni za fedha za umma ya mwaka 
mali hizi zinachukua nafasi katika majengo ya taasisi husika kwa muda mrefu kiambatisho na
 sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa kuwa kuna uwezekano wa serikali kupata hasara ya mali kutokana na wizi wa vifaa au kutelekezwa ninapendekeza kwamba serikali kupitia wizara ya fedha itoe mwongozo maelekezo mahsusi kwa taasisi zote kuhusu taratibu za kuziondoa mali za umma zilizomaliza muda wake wa matumizi
 ukarabati wa majengo ya serikali na uendelezwaji wa viwanja vya serikali katika balozi za tanzania nje ya nchi
serikali inamiliki majengo na viwanja katika balozi za tanzania nje ya nchi
ukaguzi wa mwaka katika balozi za tanzania nje ya nchi ulibaini balozi nane kuwa na majengo mabovu ambayo yanahitaji matengenezo makubwa
pia ukaguzi ulibaini kuwapo kwa viwanja vinne ambayo havijaendelezwa kwa muda mrefu
kwa mfano kiwanja kilichopo abuja nigeria hakijaendelezwa kwa zaidi ya miaka kama inavyoonekana kwenye kiambatisho na
kwa kipindi kirefu balozi zetu hazijatengewa fedha za maendeleo kwa ajili ya kujenga majengo mapya na kukarabati majengo yaliyopo
napendekeza wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa kwa kushirikiana na wizara ya fedha kuweka kwenye bajeti ya maendeleo gharama za matengenezo na ujenzi wa nyumba za serikali nchi za nje ili kuwa na heshima na taswira nzuri ya taifa letu
 balozi kutotumia mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha taasisi za umma ikijumuisha balozi za tanzania nje ya nchi wanatakiwa kutumia mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha uitwao ifms kwa kutumia mfumo wa kompyuta epicor
katika sampuli ya balozi nilizokagua na kufanya mapitio ya mfumo sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wa malipo pamoja na uandaaji wa taarifa za fedha nilibaini kuwa balozi zote zilizokaguliwa hazitumii mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha
jedwali na
 hapa chini linaonyesha orodha ya balozi hizo jedwali balozi ambazo zimeonekana kutotumia mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha na fungu jina ubalozi wa tanzania cairo ubalozi wa tanzania tokyo ubalozi wa tanzania harare ubalozi wa tanzania abuja ubalozi wa tanzania brussels ubalozi wa tanzania umoja wa mataifa geneva ubalozi wa tanzania bujumbura burundi ubalozi wa tanzania kigali ubalozi wa tanzania nairobi ubalozi wa tanzania hague ubalozi wa tanzania addis ababa ubalozi wa tanzania beijing china ubalozi wa tanzania london mhasibu mkuu wa serikali aziwezeshe balozi zote ziwe zinatumia mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha ili kuwezesha kuwapo na usimamizi wa fedha uliokusudiwa pia kuwa na taratibu za kuandaa taarifa za fedha zinazofanana katika taasisi za umma
 vifaa vilivyonunuliwa ambavyo havikuingizwa katika leja ya vifaa sh
 ukaguzi ulibaini taasisi kumi na nne zikijumuisha wizara sita sekretarieti za mikoa sita na balozi mbili ambazo hazikuingiza mali na vifaa vilivyonunuliwa kwenye leja ya vifaa ikiwa ni kinyume na kanuni na
 ya kanuni za fedha za umma ya mwaka 
kuna ongezeko la kiasi cha sh
 ikilinganishwa na kiasi cha sh
 kilichoripotiwa mwaka uliopita
sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka maelezo ya vifaa ambavyo havikuingizwa katika leja ya vifaa yameonyeshwa katika jedwali hapo chini jedwali taasisi zenye vifaa ambavyo havikuingizwa kwenye leja ya vifaa
na fungu taasisi kiasi sh
 jeshi la wananchi wa tanzania 
 ofisi ya rais tume ya utumishi wa umma 
 msajili wa vyama vya siasa 
 sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro 
 sekretarieti ya mkoa wa simiyu 
 sekretarieti ya mkoa wa geita 
 sekretarieti ya mkoa wa rukwa 
 ubalozi wa tanzania moroni 
 sekretarieti ya mkoa wa tabora 
 wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto 
 wizara ya kilimo chakula na maendeleo ya ushirika 
 tume ya taifa ya uchaguzi 
 ubalozi wa tanzania abuja 
 sekretarieti ya mkoa wa mtwara 
 jumla 
 chanzo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti mwaka kwa kuwa matumizi makubwa ya fedha za umma yanatumika kununua vifaa na mali ninapendekeza ma zinatumika ipasavyo katika kutoa huduma kwa watumiaji wake kwa muda stahiki
 ukosefu wa nyaraka za umiliki wa ardhi na majengo ya umma wakati wa ukaguzi wa taasisi zilizochaguliwa kama sampuli nilibaini kuwapo kwa ardhi na majengo vinavyomilikiwa na serikali bila ya kuwa na hati miliki ambazo zinathibitisha umiliki wa mali zilizoonyeshwa katika taarifa za hesabu
ukosefu wa nyaraka zinazothibitisha umiliki halali wa mali nimeshindwa kujiridhisha kama mali sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hizo zinamilikiwa na taasisi husika
hii inaonyesha kwamba taasisi hizo hazina umiliki wa kisheria wa ardhi na majengo
hivyo endapo ikitokea kutoelewana katika umiliki serikali inaweza kupoteza haki yake
pamoja na kuishauri serikali kufuatilia upatikanaji wa hati hizo katika mapendekezo yangu kwenye taarifa za ukaguzi za miaka iliyopita mpaka sasa hati miliki za ardhi na majengo yanayomilikiwa na serikali hazijapatikana
jedwali na
 hapo chini linaonyesha orodha ya taasisi ambazo hazina nyaraka za umiliki wa ardhi na majengo
jedwali taasisi ambazo hazina nyaraka za umiliki wa ardhi na majengo
na fungu taasisi tume ya taifa ya umwagiliaji idara ya zimamoto na uokoaji idara ya magereza sekiretarieti ya mkoa wa tabora wizara ya kilimo chakula na maendeleo ya ushirika sekiretariet ya mkoa wa simiyu wizara ya mambo ya ndani wizara ya afya na ustawi wa jamii wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto sekiretarieti ya mkoa wa dar es salaam idara ya uhamiaji ubalozi wa tanzania kampala chanzo taarifa za hesabu zilizokaguliwa kwa mwaka kutokana na ukweli kuwa taasisi nyingi za serikali hazina hati miliki za kisheria za mali walizonazo serikali inashauriwa kuwa na mkakati wa makusudi kuhakikisha kwamba taasisi zote zinapata nyaraka za umiliki kutoka mamlaka inayohusika ili kulinda mali za serikali
 mali za kudumu ambazo hazina alama za utambulisho kutokana na mfumo dhaifu katika usimamizi wa mali za umma wakati wa ukaguzi nilibaini taasisi kumi na nne zikijumuisha wizara saba sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka balozi mbili na sekretarieti za mikoa ni tano ambazo zimeonekana kuwa na mali za kudumu ambazo hazina alama za utambulisho kama zinavyoonekana katika jedwali hapa chini jedwali taasisi ambazo zina mali za kudumu zisizo alama na utambulisho na
fungu jina la taasisi mkurugenzi wa mashitaka wa serikali jeshi la kujenga taifa wizara ya viwanda na biashara sekretarieti ya mkoa wa simiyu wizara ya afya na ustawi wa jamii tume ya kurekebisha sheria tanzania wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia sekretarieti ya mkoa wa arusha sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa wa lindi sekretarieti ya mkoa wa morogoro wizara ya habari vijana utamaduni na michezo ubalozi wa tanzania kigali ubalozi wa tanzania bujumbura chanzo taarifa za hesabu zilizokaguliwa kwa mwaka ingawa zoezi la kuwekea alama maalumu mali za kudumu linahitaji rasilimali watu muda na fedha nashauri serikali kulitekeleza kwa ukamilifu katika taasisi zote ili kuweza kuwa na mfumo bora wa pamoja katika kufikia viwango vya kimataifa vilivyokusudiwa
 utendaji usioridhisha wa jeshi la zimamoto na uokoaji jeshi la zimamoto na uokoaji lina wajibu wa kutoa huduma tanzania bara huduma hizo zinajumuisha kuzuia matukio ya moto kutoa kinga na kusimamia huduma zote zinazohusiana sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na majanga ya moto na uokozi
hata hivyo kuna upungufu mkubwa wa magari ya zimamoto nilibaini kwamba kiasi cha magari ya zimamoto yanayohitajika ni dhidi ya magari yaliyopo yapatayo 
vilevile katika ukaguzi wa magari ya zimamoto ilibainika kuwa magari kati ya yaliyopo hayafanyi kazi kwa kipindi kirefu
inamaanisha kuwa jeshi la zimamoto na ukoaji halina uwezo wa kupambana na majanga ya moto nchini kutokana na upungufu uliopo wa magari ambayo ni sawa na asilimia ya mahitaji
hivyo ninashauri serikali kuwa na mpango maalumu wa muda wa kati na mrefu wa kuliwezesha jeshi kuwa na vitendea kazi vya kutosha vya kudhibiti majanga ya moto yanapotokea nchini
kutofanyia ukaguzi vifaa vya kuzima moto kwa muda uliopangwa katika ukaguzi uliofanywa wa kuangalia kuwapo kwa uimara wa vifaa vya kuzima moto katika majengo ya taasisi nane za serikali nilibaini mapungufu kama yaliyobainishwa kwenye jedwali na hapo chini jedwali taasisi ambazo vifaa vyake vya zima moto vina mapungufu na fungu jina la taasisi mapungufu tume ya haki za binadamu na utawala boravifaa vya zimamoto havifanyiwi matengenezo wala majaribio ofisi ya mwendesha mashitaka wa serikalivifaa vya zimamoto havifanyiwi matengenezo wala majaribio msajili wa vyama vya saisavifaa vya zimamoto havifanyiwi matengenezo wala majaribio sekretarieti ya mkoa wa arushahakuna vifaa vya zimamoto kwenye stoo kubwa ya madawa hospitali ya mkoa
sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu jina la taasisi mapungufu wizara ya afya na ustawi wa jamiivifaa vya zimamoto havifanyiwi matengenezo wala majaribio wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watotovifaa vya kuzimia moto vyenye thamani ya tzs
 vimehifadhiwa stoo kwa zaidi ya miaka bila kufungwa sehemu husika
 wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojiavifaa vya zimamoto havifanyiwi matengenezo wala majaribio serikali inashauriwa kuhakikisha kuwa vifaa vya kuzima moto vilivyoko kwenye majengo ya ofisi za umma vinafanyiwa uchunguzi matengenezo na majaribio kama taratibu za utunzaji wa vifaa vya kuzima moto zinavyoelekeza
vilevile kuliwezesha jeshi la zimamoto na uokoaji kuwa na uwezo wa kuendesha ukaguzi katika taasisi za umma na kuendesha mafunzo ya mara kwa mara kwa watumishi
ukaguzi wa madeni kwa mwaka viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta za umma aya na
 ipsas kinatafasiri kwamba madeni ni wajibu uliopo wa kulipa kwa taasisi utokanao na matukio ya zamani ambapo malipo yake yanategemea kupunguza fedha kutoka kwenye taasisi ambayo imefaidika kiuchumi au uwezo wa huduma
ufuatao ni muhtasari wa masuala niliyoyabaini katika ukaguzi wa madeni kwa mwaka 
 madeni tarajiwa madeni tarajiwa ni matarajio ya wajibu wa kulipa unaotegemea matokeo ya tukio ya siku za baadaye
katika kupitia taarifa za fedha nilibaini wizara na idara tisa na sekretarieti za mikoa mbili sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka zina kesi za kisheria mahakamani zenye jumla ya madai yanayofikia sh
 dhidi ya makampuni mbalimbali na watu binafsi ambazo zilikuwa zinasubiria maamuzi
matokeo ya kesi hizi zitakuwa na athari kubwa za kifedha katika uendeshaji wa wizara idara na sekretarieti za mikoa kama serikali itashindwa katika kesi hizo
baadhi ya kesi zipo katika hatua ya kusikilizwa na nyingine katika hatua ya upatanishi mahakamani
wizara ya nishati na madini ina kiasi kikubwa cha kesi za madai ambacho ni sh
 sawa na asilimia ya madai yote ikifuatiwa na wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa sh
 sawa na asilimia 
taasisi ambazo zina kesi mahakamani ni kama zinavyoonekana katika jedwali na
 hapo chini jedwali taasisi zenye kesi zinazoendelea na fungu taasisi idadi kiasi sh
 tume ya taifa ya umwagiliaji wizara ya kilimo chakula na maendeleo ya ushirika wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi wizara ya maji tume ya haki za binadamu na utawala bora wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa wizara ya nishati na madini wizara ya maliasili na utalii sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu taasisi idadi kiasi sh
 sekretarieti ya mkoa wa iringa sekretarieti ya mkoa wa mwanza wizara ya mifugo na uvuvi jumla chanzo taarifa za hesabu zilizokaguliwa kwa mwaka kuna hatari ya kuingia katika matumizi yasiyo na faida kwa wizara idara na sekretarieti za mikoa yatokanayo na fidia ambayo itatakiwa kulipwa mahakamani kama wizara wakala idara na sekretarieti za mikoa zitashindwa kesi aidha kuna gharama kubwa ambazo zinaingiwa katika kufuatilia hizi kesi
ukizingatia mapendekezo niliyokwisha kuyatoa miaka ya nyuma ninapendekeza serikali kufanya mkazo kwenye kila taasisi kuwa na sera ya usimamizi wa vihatarishi vya upotevu wa fedha ili kuhakikisha vinapunguzwa
 malimbikizo ya madeni sh
 mpaka kufikia tarehe juni wizara idara sekretarieti za mikoa na balozi zilikuwa na madeni ya kiasi cha sh
 ikilinganishwa na mwaka uliopita uliokuwa na madeni yaliyofikia sh
 kumekuwapo na ongezeko kubwa la madeni kiasi cha sh
 sawa na ongezeko la asilimia 
sehemu kubwa ya deni ni kutoka jeshi la polisi ambalo lina deni sawa na asilimia ya jumla ya deni lote ya pili ni wizara ya afya na ustawi wa jamii ikiwa na asilimia ya jumla ya deni sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ikifuatiwa na wizara ya maji ikiwa na asilimia ya jumla ya deni lote kama ilivyoonyeshwa kwenye kielelezo kifuatacho deni lililoonyeshwa linajumuisha kiasi cha tzs
 kikiwa ni deni linalotokana na gharama za matibabu ya wagonjwa wanaotibiwa katika hospitali za rufaa nchini india
mwenendo wa deni kwa kipindi cha miaka miwili ni kama ifuatavyo jedwali madeni ya hospital za rufaa na
jina la hospitali kiasi kiasi sh sh 
apollo hyderabad 
apollo chennai 
apollo bangalore 
apollo ahmedabad 
apollo new delhi 
madras medical mission jumla chanzo taarifa za hesabu zilizokaguliwa kwa mwaka kulimbikiza madeni kutaathiri utekelezaji wa mipango ya serikali hii ni kwa sababu badala ya kutekeleza mipango iliyopo itakuwa inalipa sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka madeni ya miaka ya nyuma
orodha ya taasisi zenye madeni ya muda mrefu imeonyeshwa kwenye kiambatisho na
 ongezeko kubwa la deni bila ya kuonyesha juhudi za kulilipa linavuruga uhusiano mzuri uliokuwapo kati ya wizara wakala idara na sekretarieti za mikoa pamoja na watoa huduma wake na watumishi na huweza kusababisha utoaji wa huduma kwa umma usioridhisha
wizara wakala idara na sekretarieti za mikoa zinaweza kushitakiwa kwa kosa la kushindwa kulipa deni kwa wakati
licha ya mapendekezo yangu ya miaka ya nyuma ninapendekeza yafuatayo kwa serikali a kuhakikisha fedha zinatolewa kama zilivyoidhinishwa na kupitishwa na bunge ili kupunguza limbikizo kubwa la deni ambalo linaweza kusababisha hatari ya kudaiwa na kupunguza uaminifu kuingiza katika bajeti ya mwaka ufuatao madeni yote ili kuepuka mgogoro na watoa huduma na wadau wengine
b kupitia upya mchakato wa maandalizi ya bajeti ili kuhakikisha bajeti inayoandaliwa inaendana na shughuli zilizopangwa na mahitaji yote kwa ujumla
 kushindwa kuonyesha madeni kwenye taarifa za fedha kwa mwaka uliopita kanuni na
 ya kanuni ya fedha za umma ya mwaka kuwa inaelekeza mwisho wa mwaka wa fedha madeni yote yaorodheshwe kwenye rejista kwa ajili ya mwaka unaofuata
ukaguzi ulibaini taasisi sita zimefanya malipo yanayofikia sh
 kwa wazabuni mbalimbali waliotoa huduma kipindi cha miaka ya nyuma
hata hivyo ukaguzi pia ulibaini matumizi yaliyotokana na malipo sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka haya hayakuonyeshwa katika taarifa ya fedha iliyoishia tarehe juni kama madeni badala yake yakahesabiwa kama matumizi ya mwaka kinyume na kanuni na
taasisi ambazo zimefanya malipo hayo zimeonyeshwa katika jedwali na
 hapo chini jedwali taasisi zilizoshindwa kuonyesha madeni fungu taasisi kiasi sh
 ofisi ya rais tume ya mipango 
 sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro 
 sekretarieti ya mkoa wa simiyu 
 hazina 
 wizara ya ardhi na maendeleo ya makazi 
 sekretarieti ya mkoa wa arusha 
 total 
 chanzo taarifa za hesabu zilizokaguliwa kwa mwaka napendekeza kuwa mlipaji mkuu wa serikali ahakikishe kunakuwapo na uwiano mzuri katika kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta za umma kwa kuendesha mafunzo ya mara kwa mara kwa watumishi
 madeni ambayo hayana nyaraka sh
 ukaguzi uliofanywa katika taasisi tatu ulibainisha kiasi cha madeni yanayofikia sh
 yaliyoko katika taarifa za fedha kwa mwaka unaoishia tarehe juni yanayotokana na huduma kutoka kwa wazabuni mbalimbali
hata hivyo taasisi husika zilishindwa kuthibitisha uhalali wa madai hayo sura ya kumi na moja sura ya kumi na moja serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka baada ya kushindwa kuwasilisha viambatisho na nyaraka za uhalali wake kwa wakaguzi
taasisi ambazo zimeripoti madai hayo zimeonyeshwa katika jedwali na
 hapo chini jedwali taasisi zenye madeni yasiyo na viambatisho na fungu jina la taasisi kiasi sh
 wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga uchumi wizara ya mambo ya ndani wizara ya afya na ustawi wa jamii jumla chanzo taarifa za hesabu zilizokaguliwa kwa mwaka kutokana na kutokuwapo kwa nyaraka za kuthibitisha madai yaliyoko kwenye taarifa za fedha kuna uwezekano wa kuwapo kwa madai ambayo si halisi
hivyo nilishindwa kuthibitisha uhalali wa madai hayo
napendekeza kuwa maafisa masuuli wanaohusika waweke mifumo ya udhibiti iliyo madhubuti ili kuhakikisha madai yote kwenye taarifa ya fedha yanakuwa na nyaraka zinazothibitisha huduma iliyotolewa na wazabuni husika kulingana na masharti ya manunuzi au huduma iliyotolewa
sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya kumi na mbili ukaguzi maalumu na masuala mengine 
 utangulizi katika sura hii ninaeleza matokeo ya ukaguzi na mapungufu yaliyobainika katika kaguzi maalum zilizofanyika katika mwaka wa fedha pamoja na mambo mengine yaliyobainika wakati wa ukaguzi
 kaguzi maalumu zilizofanyika kwa mwaka wa fedha kaguzi maalum zilifanyika kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka pamoja na kanuni ya ya kanuni za ukaguzi wa umma za mwaka 
katika mwaka wa fedha kaguzi maalumu zilizofanyika katika taasisi za serikali kuu zimepungua kutoka nane zilizofanyika mwaka hadi kufika mbili mwaka huu
 kuhakiki na kuthibitisha fedha zilizotumwa kwenye taasisi zilizo chini ya wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi ukaguzi maalumu ulitokana na ombi la katibu wa bunge kupitia barua yake yenye kumbukumbu namba cbc
 ya tarehe 
ukaguzi maalum ulilenga kubaini kama fedha zilizokuwa zinatumwa kwenda taasisi zilizo chini ya wizara ya elimu na ufundi kama zilipokelewa na taarifa kutolewa kwa usahihi kwenye hesabu za taasisi husika
mambo muhimu yaliyobainika katika ukaguzi maalum yameonyeshwa kwa muhtasari katika taarifa hii hata hivyo taarifa husika za kaguzi maalum zilishapelekwa kwa mamlaka husika sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni za ukaguzi wa umma za mwaka 
i miamala yenye viashiria vya ubadhirifu necta sh katika mwezi wa nne mwaka kiasi cha sh
 kilitumwa necta kama fedha za matumizi ya kawaida
wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa kiasi hiki cha fedha hakikuandikwa kwenye vitabu vya uhasibu vya necta
hata hivyo ilibainika kuwa stakabadhi ya mapokezi ya fedha hizo iliyotolewa na watumishi wasio waaminifu wa necta ilikuwa ya kugushi
ii fedha zilizotumwa kwa sekretarieti ya jumuiya ya madola na chuo kikuu huria hazikuthibitika kupokelewa sh
 a katika mwaka wa fedha wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi ilihamisha kiasi sh
 kwenda sekretarieti ya jumuiya ya madola
wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa kiasi cha sh
 kilipokelewa na kiasi cha sh
 hakikuthibitika kupokelewa
b katika mwaka wa fedha wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi ilihamisha kiasi sh
 kwenda chuo kikuu huria cha tanzania
wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa kiasi cha sh
 kilipokelewa na kiasi cha sh
 hakikuthibitika kupokelewa
sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka iii fedha zilizotumwa adem hazikupokelewa sh
 katika mwaka wa fedha wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi ilihamisha kiasi sh
 kwenda kwa wakala wa maendeleo ya elimu na usimamizi adem wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa kiasi cha sh
 kilipokelewa na kiasi cha sh
 hakikuthibitika kupokelewa
iv kukosekana kwa utaratibu wa ufuatiliaji wa fedha zinazotumwa kwenye taasisi zilizo chini ya wizara ya elimu katika ukaguzi maalum ilibainika kuwa wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi haikuwa na mfumo madhubuti wa ufuatiliaji wa fedha zilizokuwa zinatumwa kwenye taasisi zilizo chini yake
hatua hii ilisababisha baadhi ya fedha kuchelewa kukatiwa stakabadhi na wakati mwingine hazikukatiwa stakabadhi kabisa
kutokana na udhaifu huu hesabu za wizara hazikuwa na uhalisia kwani ziliandaliwa kwa kumbukumbu za upande mmoja tu wa wizara
nashauri taasisi za serikali za kiuchunguzi kufanya uchunguzi wa kina ili kuweza kubaini na kuchukua hatua stahiki na kuzuia ubadhirifu kama huu usiweze kutokea katika idara nyingine za serikali
 ukaguzi maalum wa hesabu za mpango wa pili wa maboresho ya serikali za mitaa lgrp ii by d kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe ukaguzi maalum ulifanyika baada ya pwc sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kuingia mkataba na sida tarehe kwa ajili ya kutoa huduma ya kufanya ukaguzi wa hesabu za mpango wa pili wa maboresho ya serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe 
ulihusisha mapato na matumizi ya fedha za ruzuku ya maendeleo chini ya serikali za mitaa
ukaguzi maalum ulibaini yafuatayo a ukosefu wa uthibitisho wa matumizi ya sh
 ilibainika kuwa kiasi cha sh
 kilitumika kwa ajili ya vikao pamoja na shughuli nyingine za mradi bila kuwapo kwa uthibitisho wa taarifa za matumizi au fomu za marejesho
zaidi ya hayo hapakuwa na uthibitisho endapo matumizi haya yalipata idhini ya afisa wa bajeti au menejimenti ya mpango wa maboresho ya serikali za mitaa
hivyo sikuweza kuthibitisha kama kazi hizo zilifanyika
b matumuzi yasiyofuata masharti ya mpango sh
 ukaguzi maalumu ulibaini kuwa matumizi ya sh
 yalifanyika bila ya kufuata masharti ya mpango wa maboresho
hali hiyo ilitishia kuathiri lengo la utekelezaji wa mpango
matumizi hayo ni pamoja na i matumizi yasiyoendana na mpango wa maboresho sh
 kati ya matumizi yaliofanyika kiasi cha sh kilitumika kwa kazi mbalimbali zilizokuwa nje ya mpango wa maboresho
uhalali wa matumizi hayo haukuweza kuthibitika wakati wa ukaguzi maalumu
ii mapungufu katika malipo ya posho za warsha na mafunzo sh
sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika ukaguzi maalum nilibaini kuwa matumizi ya kiasi cha sh kama posho ya safari kwa washiriki wa warsha na mafunzo mbalimbali yalilipwa kiwango kimoja cha sh
 bila kujali cheo cha mtumishi isipokuwa madereva waliokuwa wanalipwa sh
kutokana na malipo haya nilibaini kuwa kiasi cha sh
 kililipwa zaidi kwa wafanyakazi
malipo haya yalifanyika kinyume na kanuni za fedha za mpango wa maboresho ya serikali za mitaa
iii malipo ya posho kwa ajili ya simu masaa ya ziada likizo na vikao sh
 katika ukaguzi maalum nilibaini malipo ya kiasi cha sh
 kwaajili ya posho ya simu masaa ya ziada likizo na vikao yalifanyika kinyume na kanuni za fedha za mradi
nilishindwa kujiridhisha uhalali wa matumizi haya wakati wa ukaguzi maalumu
iv malipo yaliyofanyika nje ya bajeti sh
 katika ukaguzi maalum nilibaini malipo ya kiasi cha sh
 kwa ajili ya mafunzo warsha tiketi za ndege na posho ya safari hayakuwemo kwenye bajeti
kutokana na hali hii nilishindwa kubaini uhalali wa malipo hayo kutumia fedha za mpango wa maboresho
kulingana na matokeo ya ukaguzi maalum kuna hatari kubwa ya mpango kushindwa kufikia malengo yake kutokana na matumizi mabaya ya fedha kukosekana kwa uhakika wa taarifa za fedha kukosa ufanisi na kutozingatia sheria husika na kanuni
sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka nashauri wadau wa utekelezaji wa mpango kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo ya kuendesha uchunguzi wa kina wa mapungufu yote yaliyobainishwa ili kuchukua taratibu sahihi za kisheria na hatua za kinidhamu kwa wote waliohusika
kama ilivyobainika kwenye ukaguzi maalum matumizi mabaya ya fedha pamoja na matumizi yasiyozingatia sheria yanatokana menejimenti ya taasisi husika
nashauri matumizi ya sh yasiyokuwa na viambatisho vya kutosha fedha hiyo irejeshwa kwa mpango wa maboresho pamoja na kuchukuliwa hatua kwa maafisa wote waliohusika
 utekelezaji wa sera ya mambo ya nchi za nje ya kiuchumi na diplomasia sera ya mambo ya nchi za nje ya mwaka inaeleza bayana umuhimu wa dhana ya diplomasia ya kiuchumi baina ya tanzania na nchi za nje yenye lengo kuinufaisha nchi katika nyanja mbalimbali kama biashara uwekezaji na aina nyingine ya kubadilishana manufaa kiuchumi ambapo yana faida kwa nchi zote mbili
balozi za tanzania nje ya nchi ni sehemu muhimu ya utekelezaji wa sera ya kigeni ya mahusiano ya kiuchumi
balozi za tanzania nje ya nchi zimeanzishwa kutekeleza majukumu mbalimbali ikiwa ni pamoja a kuiwakilisha tanzania katika nchi za kigeni b ufuatiliaji na kutoa taarifa zinazohusu maendeleo ya kiuchumi biashara na utamaduni ya nchi mwenyeji c kuendeleza mahusiano ya kiuchumi biashara utamaduni kati ya tanzania na nchi mwenyeji
sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika mwaka huu wa ukaguzi nilifanya tathimini ya mifumo mbalimblai katika balozi zetu nje ya nchi ikiwa ni pamoja na mifumo ya udhibiti wa ndani mifumo ya uhasibu kwa lengo la kubaini uzingatiaji wa sheria mbalimbali
vile vile nilifanya mapitio uwezo wa balozi zetu kutekeleza agizo la rais kuhusu balozi zetu kuwasilisha nchi na taasisi mbalimbali katika kazi zote zinazotakiwa kufanyika katika nchi ya kigeni ili kupunguza matumizi ya serikali yanayotokana na safari za maafisa wa serikali nje ya nchi
katika balozi nilizotembelea nilibaini kuanza kutekelezwa kwa maelekezo ya rais lakini yakikumbwa na changamoto mbalimbali hali inayopelekea kukosekana kwa ufanisi katika utekelezaji wa maagizo hayo
katika tathmini yangu nimebaini idadi ya changamoto kama inavyonekana hapa chini ambazo serikali haina budi ya kuzishughulikia ili kufikia ufanisi wa shughuli za ubalozi nje ya nchi wa kama vile kufuata sheria na kanuni zote na maelekezo ya rais
a ujuzi na kuwajengea uwezo watumishi licha ya tanzania kuamua kufanya diplomasia ya siasa na uchumi tangu mwaka huduma za balozi nje ya nchi zinakumbwa na changamoto za ukosefu wa wafanyakazi wa kutosha pamoja na wenye ujuzi unaotakiwa katika nyanja mbalimbali
nimebaini serikali haijachukua hatua za makusudi kuhakikisha kuwa ofisi za balozi nje ya nchi zinakuwa na idara mbalimbali zenye wataalum katika nyanja ya biashara uchumi utalii na uhusiano za kimataifa hali inayopelekea kutoweza kutumia fursa mbalimbali za maendeleo na za kiuchumi zinazopatikana katika nchi za nje
sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka baadhi ya balozi zinaupungufu wa wafanyakazi ikilinganishwa na eneo la utendaji kazi hali inayopelekea changamoto mbalimbali za kiutendaji
nilibaini ubalozi wa tanzania berlin ujerumani unatoa huduma za kibalozi kwa nchi za poland slovakia jamhuri ya czech austria switzerland romania bulgaria na vatican
vile vile china inatoa huduma za kibalozi kwa nchi za vietnam korea pamoja na mongolia
mahitaji halisi ya wafanyakazi ni kumi na saba ikilinganishwa na nane waliopo
ufinyu wa bajeti
kwa kipindi kirefu ofisi za balozi za tanzania nje ya nchi zimekuwa zikipewa fedha za bajeti pungufu hatua inayopelekea kushindwa kutimiza majukumu yao ya kazi kama kuhudhuria matukio mbalimbali ya kiuchumi na kidiplomasia katika miji mikuu na miji mingine ya kati na ulaya mashariki ambazo zina uhusiano wa kihistoria na nchi yetu
mfano mwingine ni ubalozi wa tanzania katika shirikisho la urusi ambayo inato huduma za kibalozi kwa nchi zifuatazo russia belarus georgia ukraine uzbekistan azerbaijan turkmenistan kyrgyzstan moldova armenia kazakhstan na tajikistan
katika kutekeleza majukumu serikali imekuuwa ikichelewesha fedha za uendeshaji wa shughuli za balozi kama mishahara posho na matumizi mengine hatua iliyopelekea maafisa balozi kushindwa kutekeleza wajibu wao ipasavyo
changamoto nyingine iliyobainika ni ukosefu wa vitendea kazi kama magari hali inayopelekea baadhi ya balozi kukodisha magari kwa gharama kubwa mfano ni ubalozi wa tanzania moronisura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka b kukosekana kwa kituo cha uratibu na mawasiliano kati ya balozi na sekta mbalimbali za wizara balozi za tanzania nje ya nchi zinahitaji kupewa taarifa sahihi na kwa wakati kuhusu maendeleo mbalimbali yanayofanyika nchini kupitia kwa kituo cha pamoja ambacho kinaweza kuanzishwa ndani ya wizara ya mambo ya nchi za nje
kituo hiki kinaweza kutoa taarifa mbalimbali zinazohusu uchumi utalii pamoja na faida zinazopatikana kutokana na balozi
hii itasaidia balozi kuongeza majukumu yao ya kazi pamoja na kuipatia nchi faida
imebainika kuwa hakuna uratibu madhubuti kati ya wizara ya mambo ya nje na wizara nyingine za sekta mbalimblali kuhakikisha kunakuwa na ufanisi katika upatikanaji wa taarifa hii na kuchukua hatua muafaka ikiwa ni pamoja na mikakati mbalimbali
mapendekezo a napendekeza kupelekwa kwa watumishi wa kutosha katika balozi wenye taalumu katika nyanja za biashara utalii uchumi na uwekezaji kuhakikisha wanatoa huduma zinazohitajika
hii inaweza pia kufanyika kwa njia ya mafunzo ya kuwajengea uwezo
vile vile napendekeza kupelekwa watumishi wenye ujuzi na wa kutosha kwa wakati katika balozi zenye upungufu
b nasisitiza mapendekezo yangu niliyoyatoa katika taarifa yangu ya ukaguzi ya mwaka kwamba serikali kutenga fedha za kutosha kupitia fungu maalumu kwa ajili ya kazi za ubalozi nje ya nchi
pia serikali sura ya kumi na mbili sura ya kumi na mbili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kuhakikisha bajeti ya balozi za tanzania inakuwa ya kutosheleza kuweza kulipia mahitaji yake
vile vile serikali kutoa kwa wakati fedha za ubalozi ili kuziwezesha balozi kuweza kulipa mahitaji na madeni yake kwa wakati
c naishauri serikali kuwa na kitengo madhubuti cha uratibu ili kuweza kupeleka taarifa mbalimbali zinazohusu tanzania kwenye balozi nje ya nchi vile vile kupokea taarifa kutoka balozini zinasohusu nchi nyingine
kitengo hiki kinatakiwa kufanya kazi kwa kushirikiana kwa karibu na jumuiya za kibiashara kujenga uwezo wa kitaasisi ili kushiriki kikamilifu katika shughuli za kiuchumi na kidiplomasia na kufuatilia fursa za kiuchumi zinazopatikana katika maeneo mengine ya ulimwenguni
sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya kumi na tatu hitimisho na mapendekezo 
 utangulizi sura hii inatoa hitimisho na mapendekezo ya jumla kwa masuala yaliyojitokeza kwenye taarifa hii ambayo yanahitaji mpango kazi na kushughulikiwa na serikali bunge pamoja na menejimenti ya taasisi za serikali kuu
mapendekezo haya kwa sehemu kubwa yametokana na taarifa za ukaguzi za taasisi husika zilizowasilishwa kwa kila afisa masuuli wakati wa ukaguzi pamoja na maswala mengine ya muhimu ambayo umma unapaswa kuyafahamu
kwa ujumla wizara idara wakala na taasisi nyingine za serikali zinashauriwa kuanzisha mfumo na utaratibu ambao unaweza kushughulikia masuala ya maslahi ya umma pamoja na usimamizi makini wa raslimali za umma kwa ufanisi bila kuathiri ubora wa huduma zinazotolewa na serikali
napenda kutoa mapendekezo ya ujumla kuhusu matokeo ya ukaguzi wa wizara sekretarieti za mikoa wakala wa serikali mifuko maalum na taasisi nyingine kama ifuatavyo 
 kufuatilia utekelezai wa mapendekezo serikali kupitia kwa mlipaji mkuu wa serikali pamoja na maafisa masuuli wanashauriwa kuongeza juhudi katika kuhakikisha kuwa mapendekezo ya ukaguzi yaliyotolewa pamoja na maagizo ya kamati ya bunge ya hesabu za serikali kuu yanafanyiwa kazi ipasavyo
mlipaji sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka mkuu wa serikali anashauriwa kuendelea kutoa miongozo ya kuwaelekeza maafisa masuuli kuchukua hatua muhimu ili kuboresha mifumo ya udhibiti wa ndani ambayo ni moja ya sababu kuu inayochangia kukwama kwa utekelezaji wa mapendekezo yangu kwa wakati
mapungufu mengi yaliyobainika yanafanana na ya miaka iliyopita ya ukaguzi hali inayoonyesha kueleweka kuwa mapendekezo yangu hayapewi uzito na kipaumbele na maafisa masuuli na watendaji wakuu wa serikali
maafisa masuuli wanakosa mpango maalumu wa utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
mpango wa utekelezaji unatakiwa kueleza bayana wakati nani na jinsi mapendekezo yanavyotakiwa kutekelezwa
 usimamizi wa fedha za umma kasi ya ukusanyaji wa mapato ya serikali imezidi kuimarika kiasi kwamba hatua inayopeleka changamoto mbalimbali zilizokuwa zinajitokeza zitaweza kuanza kushughulikiwa kuanzia mwaka ujao wa fedha hususani ufinyu wa bajeti kutolewa kwa fedha mwishoni mwa mwaka pamoja na kutofikiwa kwa malengo ya bajeti
hatimaye mikakati na malengo ya taifa kwa ujumla yatafanikiwa
ukopaji wa fedha za ndani pamoja na malimbikizo ya matumizi yatapungua kwa kiasi kikubwa kutokana na fedha kutolewa kama zilivyoidhinishwa katika bajeti
kwa misingi hiyo utekelezaji wa kazi zilizo katika mpango utafanyika kwa wakati
ili serikali iweze kupunguza utegemezi wa misaada ya nje kwa ajili ya kutekeleza mipango ya maendeleo ya taifa haina budi kubaini vyanzo mbadala vya mapato
hatua sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hii itasaidia kuepuka ucheleweshaji wa utekelezaji wa bajeti na kuongezeka kwa gharama kutokana na kuongezeka kwa muda na mfumuko wa bei
mamlaka ya mapato haina budi kuwalazimisha walipa kodi kuzingatia sheria ya kodi kwa hiyari
maelezo ya kina yanapatikana katika sura ya nne ya ripoti hii
 usimamizi wa rasilimali watu na mishahara kama nilivyoeleza kwenye taarifa yangu ya mwaka uliyopita wizara idara wakala sekretarieti za mikoa pamoja na taasisi nyingine zimeendelea kuwa na udhaifu katika usimamizi wa rasilimali watu na mishahara baadhi ya mapungufu yanayojirudia kujitokeza ni pamoja na upungufu wa wafanyakazi mishahara iliyolipwa kwa watumishi wasiokuwepo au wamestaafu kwenye utumishi wa umma makato ya watumishi wasiokuwepo tena katika utumishi wa umma kuendelea kuwasilishwa kwenye taasisi mbalimbali kutofanyika kwa tathmini ya utendaji kazi kwa wafanyakazi serikalini kuchelewesha kupelekwa kwa makato ya wafanyakazi kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii pamoja na posho za kukaimu ofisi kutolipiwa kodi kinyume na sheria ya kodi ya mapato ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka 
hivyo napendekeza serikali ihakikishe na kuzingatia matumizi bora ya rasilimali watu pamoja na kuipatia miongozo ili kupunguza mapungufu yaliyobainika katika taarifa yangu kwa ajili ya kulinda maslahi ya waajiri na waajiriwa ili kuweza kufikia lengo lilokusudiwa
 wakala wa serikali taasisi nyingine na mifuko maalum matokeo ya ukaguzi ya wakala wa serikali sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka taasisi nyingine pamoja mifuko maalum yamebaini kuendelea kutozingatiwa kwa sheria ya manunuzi na usimamizi wa mikataba
vile vile nilibaini mapungufu katika mapato na matumizi ambapo mapato yaliyotokana na kuuzwa nyumba za serikali hayakukusanywa na mapato kutopelekwa benki malipo kutoambatanishwa na risiti za kielektroniki malipo kulipwa bila kukatwa kodi ya zuio pamoja na hasara iliyotokana na kutouzwa kwa shajara na kalenda
mapungufu haya yana athari ya moja kwa moja katika mapato ya serikali kama yakisimamiwa vizuri yataiwezesha serikali kupata mapato yasiyokusanywa na yale yasiyotumika vizuri
zaidi ya hayo nilibaini kupelekwa kwa fedha pungufu za miradi ya maendeleo na matumizi mengineyo hatua iliyoathiri utekelezaji wa mipango na utendaji wa taasisi
utegemezi wa serikali bado ni changamoto kwa taasisi hizi kwani asilimia ya shughuli za taasisi hizi hufadhiliwa na ruzuku kutoka serikalini
nazishauri wakala wa serikali taasisi nyingine pamoja na mifuko maalum kuzingatia sheria na kanuni kama sheria ya fedha ya umma na kanuni zake kanuni na ya kanuni za mashine za kielekitroniki electronic fiscal device efd za mwaka sheria ya kodi ya mapato ya mwaka sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni zake pamoja na masharti na matakwa ya mkataba
 ukaguzi wa vyama vya siasa kati ya vyama ishirini na mbili vya siasa vyenye usajili wa kudumu ni chama kimoja pekee kilichowasilisha hesabu zake kwa kipindi cha miezi sita iliyoishia mwezi wa sita 
vyama vilivyobakia ishirini na moja havikuwasilisha hesabu zao kwa mujibu wa sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sheria ya vyama vya siasa pamoja na sheria ya fedha ya mwaka 
navishauri vyama vya siasa kuzingatia sheria ya vyama vya siasa pamoja sheria ya fedha ya mwaka 
 manunuzi na usimamizi wa mikataba licha ya kuwepo kwa sheria mpya ya manunuzi ya umma ya mwaka bado baadhi ya taasisi za serikali kuu hazizingatii kikamilifu sheria ya manunuzi ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka 
nilibaini kuwa kuna uelewa hafifu katika wizara idara wakala sekretarieti za mikoa na balozi katika kuzingatia sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake
kutokana na mapungufu yaliyoelezwa katika sura ya tisa taasisi za manunuzi ya umma zinashauriwa kuzingatia kikamilifu vifungu vya sheria ya manunuzi ya umma katika kuandaa na kutekeleza mpango wa manunuzi wa mwaka kuidhinishwa kwa manunuzi na bodi ya zabuni ukaguzi wa vifaa na bidhaa na manunuzi kutoka kwa wazabuni waliodhinishwa
katika utunzaji wa kumbukumbu za manunuzi nazishauri idara za manunuzi za taasisi za serikali kuu kuhakikisha utunzaji sahihi makini wa kumbukumbu za manunuzi
nashauri menejimenti ya taasisi za serikali kuu kuzingatia vipengele mbalimbali kwenye mikataba wanayoingia ili kuhakikisha miradi mikataba inakamilika kwa wakati vile vile tozo ya kuchelewesha kumalizika kazi inakusanywa kutoka kwa wakandarasi wanaochelewesha miradi
sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 mapungufu katika usimamizi wa matumizi katika usimamizi wa matumizi nimebaini kuwa baadhi ya taasisi za serikali kuu zina mfumo dhaifu wa udhibiti wa ndani hali hii ilisababisha baadhi hati za malipo kuwa na nyaraka pungufu kukosekana kwa risiti za kielektroniki katika malipo malipo yaliyolipwa zaidi ya kiwango stahiki matumizi yasiyokuwa na manufaa kwa serikali masurufu yasiyorejeshwa matumizi nje ya bajeti pamoja na matumizi yasiyokuwa na risiti
hii ni dalili ya udhaifu katika mfumo wa udhibiti wa ndani
baadhi ya taasisi za serikali kuu zimeshindwa kudhibiti mapungufu haya hali inayosababisha kuendelea kujirudia hivyo inatia shaka ufanisi katika wa usimamizi wa matumizi katika wizara idara na taasisi za serikali kuu
nawashauri afisa masuuli wa wizara idara wakala sekretarieti za mikoa pamoja na ofisi za balozi waendelee kuboresha mifumo ya ndani ya udhibiti vile vile wawajengee uwezo wafanyakazi
mbali na hayo utunzaji wa nyaraka unatakiwa kuboreshwa pamoja na uzingatiwaji wa kanuni
kwa upande wa kutozingatiwa kwa kanuni na ya kanuni za mashine za kielekitroniki electronic fiscal device efd za mwaka napendekeza serikali kutoa mwongozo kwa taasisi zake kusitisha kufanya biashara na wazabuni wasiotoa risiti za kielekitroniki
aidha kuendelea kutoa elimu ya uhamasishaji ili kuhamasisha uzingatiaji wa sheria kwa hiyari
 mapungufu katika usimamizi wa mali za kudumu usimamizi wa mali za kudumu katika taasisi zilizokaguliwa ni muhimu katika utendaji ili sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kuhakikisha uthabiti katika utoaji wa huduma bora kwa umma
udhaifu katika usimamizi wa mali unaweza kusababisha kupotea kwa mali hatimaye kusababisha utoaji wa huduma duni
baadhi ya mapungufu yaliyojitokeza ni pamoja na magari yaliyofikia ukomo wake wa matumizi na hayatengenezeki kuchelewa kukamilika kwa kazi ya kutathimini ya mali za kudumu kutotengenezwa kwa rejista timilifu ya mali za kudumu kukosekana kwa mpango mkakati wa kuendeleza viwanja vya ubalozi nje ya nchi pamoja na ukarabati wa majengo ukosefu wa nyaraka za umiliki wa ardhi na majengo ya umma
kutokana na kuchelewa kwa tathimini ya mali za kudumu pamoja na kuandaa rejista timilifu ya mali za serikali nashauri mlipaji mkuu wa serikali kuandaa mpango mkakati ili kuhakikisha wizara wakala na sekretarieti za mikoa zinazingatia viwango vya kimataifa vya kuripoti mali za kudumu
aidha nashauri serikali ihakikishe taasisi zake zinapata nyaraka za umiliki mali ili kuweza kulinda mali za serikali
vile vile nashuari serikali ichukue hatua madhubuti kwa kuyauza magari ambayo hatengenezeki kwa mujibu wa sheria na kanuni ili kuweza kupata kiasi kidogo cha fedha kulingana na thamani ya gari iliyobakia kwenye gari husuka
hatua madhubuti zinatakiwa kuchukuliwa ili kupunguza madai madeni kwa kuandaa sera ya kuwabana wadeni wadaiwa na kuzidisha juhudi katika taratibu za kukusanya na kulipa madeni madai kwa wakati
malipo ya kabla ya huduma vifaa yanatakiwa kufanyika inapothibitika kuwa vifaa huduma vitapatikana kwa wakati
nilibaini malimbikizo ya madeni katika taasisi sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka za serikali kuu ambapo ni wizara sekretarieti za mikoa na balozi kwa pamoja zilikuwa na malimbikizo ya madeni yenye thamani ya sh
 ikilinganishwa na madeni ya mwaka ya sh
 ikiwa ni ongezeko kubwa la sh
 sawa na asilimia 
pia nilibaini matumizi ya miaka ya nyuma hayakutengewa bajeti hali hiyo ilisababisha fedha za bajeti za mwaka huu kutumika kulipia madeni ya nyuma
hali hii ilisababisha kuongezeka kwa madeni kwani fedha za mwaka huu zililipia madeni ya nyuma
katika madeni nilibaini likimbikizo la deni lenye thamani ya sh
 zikiwa ni gharama za matibabu ya wagonjwa wanaopelekwa nchini india kwa matibabu
katika maelezo ya vitabu vya hesabu wizara tisa na sekretarieti za mikoa mbili ilibainika kesi zenye thamani ya sh
 zilizopo mahakamani zikisubiri maamuzi mbalimbali dhidi ya taasisi na watu binafsi
katika madeni ya serikali nashauri serikali kutenga bajeti ya kutosha kwa miaka ijayo kwa ajili ya kulipia madeni yake ili kuweza kuepuka migogoro na wazabuni na wadau wengine
 madeni yanayotegemea matukio contingent liabilities nashauri serikali kuziagiza taasisi zake kuandaa mpango mkakati wa kuzuia vihatarishi ili kuhakikisha madeni yanayotegemea matukio yanadhibitiwa na kupunguzwa katika taasisi
sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 matokeo ya kaguzi maalumu na mambo mengine katika ukaguzi maalum wa hesabu za mpango wa maboresho ya serikali za mitaa lgrp ii by d nilibaini matumizi yenye mapungufu mbalimbali kama vile kukosa viambatisho kuwa nje bajeti na kutoidhinishwa yenye thamani ya sh
baadhi ya matumizi hayakuzingatia matakwa ya mpango wa maboresho hivyo kutishia kuathiri malengo ya mpango wa maboresho
nazishauri taasisi za utekelezaji na wadau wa maendeleo kuchukua hatua kwa kufanya uchunguzi wa kina katika mapungufu yote yaliyobainika
na kutokana na ukaguzi maalumu wa fedha zinazotumwa na wizara ya elimu kwenda kwenye taasisi zilizopo chini yake nilibaini kuwa kutokana na mfumo dhaifu wa ufuatiliaji kiasi cha sh
 hakikuweza kuingizwa kwenye vitabu vya taasisi husika
licha ya mapungufu haya kubainika katika ukaguzi maalum nashauri serikali kupitia kwa maafisa masuuli kuboresha mifumo ya udhibiti ya ndani kwa fedha zinazohamishwa kutoka wizara kwenda kwenye taasisi zilizopo chini ya wizara na kubuni mbinu za kufanya ufuatiliaji ili fedha ziweze kuingizwa kwa usahihi kwenye hesabu za taasisi husika
katika utekelezaji wa sera ya mambo ya nchi za nje ya diplomasia ya uchumi katika ukaguzi wangu wa balozi nilibaini changamoto mbalimbali kama nilivyoeleza katika sura ya kumi na mbili ambapo serikali inatakiwa kuzifanyia kazi ili kuweza kufanikisha kwa ufanisi shughuli za balozi pamoja na kuzingatia sheria na kutekeleza sura ya kumi na tatu sura ya kumi na tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka maagizo ya rais
ofisi za balozi hazina wafanyakazi wa kutosha katika kutekeleza maagizo ya rais
nashauri wapelekwe kwa wafanyakazi wa kutosha pamoja na kujengewa uwezo ili kuweza kutoa huduma nzuri
aidha nashauri serikali ipeleke fedha za kutosha na kwa wakati ili balozi ziweze kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi na kwa muda uliokusudiwa
 mapitio ya mifumo ya udhibiti wa ndani katika mapitio ya mifumo ya udhibiti wa ndani nililenga katika kuangalia utendaji kazi wa kamati ya ukaguzi utendaji kazi wa idara ya ukaguzi wa ndani udhibiti wa jumla wa mfumo wa teknolojia ya habari mchakato wa kutathmini vihatarishi pamoja udhibiti na uzuiaji udanganyifu
nilibaini mapungufu mtambuka katika wizara idara na wakala kama yalivyoanishwa katika sura ya sita
ni jukumu la afisa masuuli kuanzisha mifumo makini ya udhibiti wa ndani kwa ajili ya kuangalia utendaji wa taasisi na kufanya maboresho inapobainika
huu ni mchakato endelevu unaolenga kuelekeza nguvu katika kuimarisha udhibiti wa ndani ili kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka viambatisho kiambatisho na
 orodha ya wakaguliwa waliopata hati zinazoridhisha na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa ofisi ya raisi usimamizi na ufuatiliaji wa miradi ya kipaumbeleinayoridhisha ofisi ya rais bodi ya mishaharainayoridhisha tume ya pamoja ya fedha inayoridhisha tume ya huduma za mahakamainayoridhisha kitengo cha uchunguzi wa fedhainayoridhisha tume ya usululishi inayoridhisha mwanasheria mkuu wa serikaliinayoridhisha ofisi ya rais ikulu inayoridhisha hazina inayoridhisha mhasibu mkuu wa serikali inayoridhisha tume ya maendeleo ya ushirikainayoridhisha ofisi binafsi ya waziri mkuu inayoridhisha ofisi binafsi ya makamu wa raisinayoridhisha msajili wa vyama vya siasa inayoridhisha idara ya huduma ya magerezainayoridhisha ofisi ya rais baraza la mawaziriinayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa ofisi ya makamu wa rais inayoridhisha ofisi ya rais utumishi inayoridhisha ofisi ya rais tume ya maadiliinayoridhisha wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifainayoridhisha ofisi ya mkurugenzi wa mashtakainayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa kataviinayoridhisha ofisi ya waziri mkuu inayoridhisha jeshi la kujenga taifa inayoridhisha mahakama inayoridhisha wizara ya katiba na sheria inayoridhisha bunge inayoridhisha wizara ya kilimo chakula na ushirikainayoridhisha wizara ya viwanda na biasharainayoridhisha wizara ya elimu na mafunzo ya ufundiinayoridhisha wizara ya maji na umwagiliajiinayoridhisha wizara ya mambo ya ndani inayoridhisha wizara ya maendeleo ya jamii wanawake na watotoinayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa njombeinayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaainayoridhisha wizara ya ulinzi inayoridhisha tume ya marekebisho ya katibainayoridhisha tume ya uchaguzi inayoridhisha wizara ya uchukuzi inayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa geitaainayoridhisha wizara ya kazi na ajira inayoridhisha ofisi nya rais tume ya mipangoinayoridhisha sekretariati ya ajira inayoridhisha wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojiainayoridhisha wizara ya mali asili na utaliiinayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa pwaniinayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa lindiinayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa marainayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa mbeyainayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa morogoroinayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa mtwarainayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa ruvumainayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa sekretarieti ya mkoa wa shinyangainayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa kagerainayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa dar es salaaminayoridhisha sekretarieti ya mkoa wa rukwainayoridhisha tume ya kuzuia madawa ya kulevyainayoridhisha tume ya kuzuia ukimwi inayoridhisha tume ya utumishi wa ummainayoridhisha wizara ya habari vijana utamaduni na michezoinayoridhisha wizara ya afrika mashariki inayoridhisha wizara ya ujenzi inayoridhisha ubalozi wa tanzania addis ababa ethiopiainayoridhisha ubalozi wa tanzania berlin ujerumaniinayoridhisha ubalozi wa tanzania cairo misriinayoridhisha ubalozi wa tanzania abujainayoridhisha ubalozi wa tanzania lusakainayoridhisha ubalozi wa tanzania maputo msumbijiinayoridhisha ubalozi wa tanzania moscow urusiinayoridhisha ubalozi wa tanzania new delhi indiainayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa ubalozi katika umoja wa mataifa new yorkinayoridhisha ubalozi wa tanzania ottawainayoridhisha ubalozi wa tanzania brasilliainayoridhisha ubalozi wa tanzania rome italiainayoridhisha ubalozi wa tanzania stockholm swedeniinayoridhisha ubalozi wa tanzania tokyo japaninayoridhisha ubalozi wa tanzania brussels ubelgijiinayoridhisha ubalozi wa tanzania katika umoja wa mataifa genevainayoridhisha ubalozi wa tanzania harareinayoridhisha ubalozi wa tanzania nairobi kenyainayoridhisha ubalozi wa tanzania riyadh saudi arabiainayoridhisha ubalozi wa tanzania pretoria africa kusiniinayoridhisha ubalozi wa tanzania kigali rwandainayoridhisha ubalozi wa tanzania abu dhabi jamhurri ya arabia emirateinayoridhisha ubalozi wa tanzania bujumbura burundiinayoridhisha ubalozi wa tanzania muscatinayoridhisha ubalozi wa tanzania lilongweinayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa ubalozi wa tanzania kuala lumpurinayoridhisha ubalozi wa tanzania hague uholanziinayoridhisha ubalozi wa tanzania paris ufaransainayoridhisha ubalozi wa tanzania moron comoroinayoridhisha wakala wa mbegu za killimo tanzaniainayoridhisha wakala wa uchimbaji wa visima na mabwawainayoridhisha wakala wa elimu ya uvuvi na mafunzoinayoridhisha taasisi ya mafunzo ya mifugoinayoridhisha wakala wa taifa wa chakula cha akiba inayoridhisha wakala wa utabiri wa hali ya hewa tanzaniainayoridhisha wakala wa usimamizi wa madini tanzaniainayoridhisha wakala wa maabara za mifugo tanzaniainayoridhisha wakala wa vipimo inayoridhisha taasisi ya usimamizi na maendeleo ya rasilimali majiinayoridhisha wakala wa serikali huduma za mtandao serikaliniinayoridhisha wakala wa huduma za misitu tanzaniainayoridhisha kituo cha mafunzo ya takwimu afrika masharikiinayoridhisha chuo cha taifa cha utalii inayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa wakala wa mbegu za miti tanzaniainayoridhisha wakala wa mafunzo ya kimataifa tanzaniainayoridhisha wakala wa mabasi yaendayo kasi dar es salaaminayoridhisha wakala wa usimamizi wa maendeleo ya elimuinayoridhisha wakala wa usalama na afya kazini osha inayoridhisha wakala wa huduma za ajira tanzaniainayoridhisha taasisi ya sanaa na utamaduni bagamoyo inayoridhisha wakala wa huduma za ugavi na manunuzi gpsa inayoridhisha taasisi ya uhasibu tanzania inayoridhisha mfuko wa udhamini wa pembejeo za kilimoinayoridhisha mfuko wa usimamizi na ufuatiliaji wa vyama vya ushirika inayoridhisha mfuko wa maendeleo ya mifugo inayoridhisha mfuko wa maendeleo wa haki ya uvumbuzi wa mbegu za mitiinayoridhisha mfuko wa maji inayoridhisha mfuko wa kuwezesha uchimbaji wa madini inayoridhisha wakala wa umeme vijijini inayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa mfuko wa taifa wa mambo ya kale inayoridhisha mfuko wa misitu tanzania inayoridhisha mfuko wa kuifadhi wanyamapori tanzania inayoridhisha mfuko wa maendeleo ya wanawake inayoridhisha mfuko wa mikopo ya hazina inayoridhisha wakala wa huduma za usafirishaji kanda ya katiinayoridhisha msajili wa mabaraza ya maabara ya mifugo tanzaniainayoridhisha taasisi ya kuthibitisha mbegu tanzaniainayoridhisha chuo cha uongozi wa mahakama inayoridhisha taaisisi ya mafunzo ya wanyamapori pasiansi inayoridhisha taasisi ya uongozi inayoridhisha mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara tanzaniainayoridhisha bunge maalum la katiba inayoridhisha bodi ya mikopo ya serikali za mitaainayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa kituo cha teknolojia ya magari nyumbu inayoridhisha shirika la uzalishaji mali suma ulinziinayoridhisha taasisi ya wakala wa tafitii wa miambainayoridhisha taasisi ya sayansi na teknolojia ya nelson mandelainayoridhisha baraza la wauguzi na wakunga tanzaniainayoridhisha chuo cha maendeleo ya jamii tengeru inayoridhisha bodi ya bonde la maji mfereji wa katiinayoridhisha bodi ya bonde la maji rukwa inayoridhisha bodi ya bonde la maji ya ziwa nyasainayoridhisha bodi ya bonde la maji rufiji inayoridhisha bodi ya bonde la maji ruvuma na pwani ya kusiniinayoridhisha bodi ya bonde la maji ya ziwa victoria inayoridhisha bodi ya bonde la maji ya ziwa tanganyikainayoridhisha bodi ya bonde la maji pangani inayoridhisha mamlaka ya mapato tanzaniainayoridhisha wakala wa ndege za serikali tanzaniainayoridhisha msajili wa hazina inayoridhisha idara ya huduma za polisi inayoridhishaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa wizara ya fdedha yenye masuala ya msisitizo wizara ya mambo ya ndani ya nchiyenye masuala ya msisitizo tume ya haki za binadamu na utawala borayenye masuala ya msisitizo wizara ya nishati na madiniyenye masuala ya msisitizo sekretariet ya mkoa wa arushayenye masuala mengine sekretariet ya mkoa wa kilimanjaro yenye masuala mengine sekretarieti ya mkoa mwanza yenye masuala ya msisitizo sekretarieti ya mkoa singida yenye masuala ya msisitizo sekretarieti ya mkoa wa tanga yenye masuala ya msisitizo sekretarieti ya mkoa wa manyara yenye masuala mengine wizara ya mifugo na maendeleo ya uvuvi yenye masuala ya msisitizo ubalozi wa tanzania kinshasa jamuhiri ya kongoyenye masuala ya msisitizo ubalozi wa tanzania londonyenye masuala ya msisitizo ubalozi wa tanzania beijing chinayenye masuala ya msisitizo ubalozi wa tanzania washington d
c united statesyenye masuala ya msisitizo ubalozi wa tanzania kampala ugandayenye masuala ya msisitizo wakala wa majengo tanzaniayenye masuala ya msisitizo wakala wa barabara barabara tanzaniayenye masuala ya msisitizoviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la mkaguliwa hati iliyotolewa wakala wa nyumba utafiti wa majengo yenye masuala ya msisitizo shirika la uzalishaji mali magerezayenye masuala ya msisitizo chuo cha mafunzo serikali za mitaa hombolo yenye masuala ya msisitizo mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida yenye masuala ya msisitizo wakala wa umeme ufundi na mitambo temesa yenye masuala ya msisitizo shirika la uzalishaji mali suma corporation sole yenye masuala ya msisitizo mpango wa kujitathimini katika nchi za afrikayenye masuala mengine shule ya sheria tanzaniayenye masuala mengine wakala wa usajili ufilisi na udhamini rita yenye masuala ya msisitizoviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 a orodha ya wakaguliwa waliopata hati zenye mashaka nafungujina la mkaguliwa hesabu jumuifu za taifa wakala wa maabara ya kemia baraza la famasia tanzania suma jkt idara ya ujenzi suma jkt idara ya kilimo na viwanda chuo cha utumishi wa umma tume ya taifa ya umwagiliaji idara ya zimamoto na uokoaji deni la taifa jeshi la wananchi wa tanzania jwtz sekretariati ya mkoa wa simiyu wizara ya ardhi na maendeleo ya mkazi wizara ya afya na ustawi wa jamii sekretariati ya mkoa wa dodoma sekretariati ya mkoa wa iringa sekretariati ya mkoa wa kigoma sekretariati ya mkoa wa tabora idara ya uhamiajiviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 b orodha ya wakaguliwa waliopata hati zenye mashaka vigezo vya kupata hati zenya shaka 
wizara ya ardhi na maendeleo ya makazi malipo ya shilingi yalifanywa kwa walipwaji mbalimbali bila kuwa na nyaraka kinyume na kanuni na
 ya sheria za fedha za umma ya mwaka iliyorejewa 
kwa maana hiyo uhalisia na utaratibu wa hayo malipo hauwezi kuthibitishwa
malipo ya shilingi
 yalifanyika bila kuwa na hati za malipo katika mafaili husikahivyo tumeshindwa kuthibitisha uhalali na uhalisia wa hayo malipo kushindwa kuingiza madeni ya mwaka katika hesabu zilizopita shilingi
 katika mwaka kiasi cha shilingi 
 kilipwa kwa ajili ya madeni ya mwaka uliopita
hata hivyo madeni hayo hayakuoneshwa katika hesabu za mwaka husika chini ya madeni yaliyokuwa yamebaki
malipo ya shilingi yalifanyika kwenye vifungu visivyohusika bila kutenga tena fedha kwenye vifungu hivyo kinyume na kanuni na
 ya sheria ya fedha za umma ya mwaka 
secretaraiati ya mkoa wa dodoma matumizi yaliyolipwa zaidi kwa shilingi kwa sababu ya kuingizwa kimakosa katika madai ya mwaka uliopita kama madai na mwaka yameingizwa kama malipo mengineyo mali zenye thamani ya shilingi zilizidishwa katika taarifa za fedha na hakuna marekebisho yaliyofanywa salio la shillingi la vifaa vya madawa mafuta na vifaa vingine vinavyotumika mara kwa mara havikuingizwa kwenye taarifa za fedha 
wizara ya afya na ustawi wa jamii madeni ambayo hayajadhibitishwa ya shilingi 
 katika mwaka wa fedha unaoishia june wizara ya afya na ustawi wa jamii ilitoa taarifa ya madeni ya shilingi katika mzani wa hesabu chini ya angalizo na
hatahivyo ni shilingi tu zilidhibitishwa na kuacha shilingi bila kudhibitishwa kwani hapakuwapo nyaraka za udhibitisho malipo yasiyo na hati za malipo na zenye nyaraka pungufu shilingi 
 kiasi cha shilingi kimejumuisha kwenye malipo ya wizara ambapo shilingi ya kiasi hichohati zake za malipo hazikuwasiliswa kwa ajili ya uhakika wakati hati za malipo za shillingi zilizowasilishwa zilikuwa na nyaraka pungufu kama inavyotakiwa na kanuni ya 
kutokuwapo kwa hizi nyaraka nimeshindwa kupata uhalisia wa malipo husikaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
idara ya uhamiaji madai accounts receivables ambazo hazijaonyeshwa kwenye taarifa ya fedha wakati wa ukaguzi masurufu ya kiasi cha tzs
 zilitolewa kwa wafanyakazi kwaajili ya shughuli mbalimbali
hata hivyo hadi mwizhoni mwa mwaka wa fedha masurufu hayo yalikuwa hayajarejeshwa
pia nilibaini kuwa masurufu ambayo hayajarejeshwa yalikuwa hayajaonyeshwa kwenye taarifa ya fedha
matumizi ya kodi ya pango bila idhini shilingi wakati wa ukaguzi ilibainika kwamba idara ya uhamiaji ilipangisha eneo la ofisi ambalo halitumiki kwa wapangaji mbalimbali
hata hivyo ilibainika kuwa kodi ya tzs
 ilikusanywa na ilitumika na idara ya uhamiaji bila kupata idhini
pia kodi iliyokusanywa haikuonyeshwa kwenye taarifa ya fedha inayoishia tarehe juni 
mapato zilizokusanywa ila hakuna uthitisho kama fedha hizo zilirekodiwa kwenye taarifa ya fedha usd
 sawa na shilingi ukaguzi wa usimamizi wa mapato katika ofisi ya uhamiaji mkoa wa tanga ulibaini kuwa mapato yaliyokusanywa ya kiasi cha usd
 sawa na tzs
 kutoka vyanzo mbalimbali mapato hayo haya rekodiwa kwenye taarifa za makusanyo zinazoandaliwa na makao makuu ya uhamiaji
pia nilbaini kuwa fedha hizo hazikuonyeshwa kwenye taarifa ya fedha ya mwaka na kupelekea takwimu za mapato kuwa pungufu kwa kiasi hicho
malipo yasiyo na viambatisho ukaguzi wangu wa hati za malipo ulibaini kuwa malipo yenye thamani ya tzs
 yalifanywa kwa walipwaji mbalimbali bila kuwa na viambatisho muhimu
kutokana na kukosekana kwa nyaraka sikuweza kujua uhalali wa malipo hayo
wakala wa maabara za kemia madai ambayo hayajafanyiwa usululisho shilingi 
 katika mwaka unaoishia juni wakala wa maabara za kemia alikuwa na madai ya shilingi 
 anazodai idara ya upelelezi wa jinai
hatahivyo udhibitisho wa ukaguzi uliofanywa kwenda idaya ya upelelezi wa jinai imegundulikwa kuwa mpaka o juni dai lilikuwa shilingi 
 wakati wakala wa maabara za kemia ilionesha shilingi 
 inayosababishwa na kutoshululisha tofauti ya shilingi 
 zilizozidi kwenye madaiviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
idara ya zimamoto na uokoaji fedha zilizotumwa lakini hazikupokelewa shilingi 
 tulitembelea ofisi sita za zimamoto mikoani na kugundua kuwa idara za zimamoto na uokoaji ilituma shilingi kwenda kwenye ofisi za mioani ambazo hazikupokelwa na ofisi husika
kwa sababu hiyo hatuwezi kuthibitisha matumizi yaliyofanywa na idaya ya zimamoto na uokoaji katika kiwango cha shilingi kutosululisha thamani za mali za shilingi 
 taarifa ya mizani ya fedha katika mwaka wa fedha unaokaguliwa imeoneshwa thamani ya mali ya shilingi 
 lakini salio la mali katika rejista ya mali ilikuwa shilingi 
 na kusababisha utofauti wa shillingi 
sekretariati ya mkoa iringa fedha isiyo na vielelezo katika taarifa ya mabadiliko ya mali kamili mabadiliko ya mtaji kiasi cha shilingi 
 kimejumuishwa kwenye taarifa ya mabadiliko ya mali kamili mabadiliko ya mtaji bila kuthibitishwa na nyaraka stahiki na angalizo la maelezo kwenye taarifa za fedha
kiasi hiki kimeoneshwa kwa lengo la kufikia salio linalotakiwa ili kulingana na kiasi cha mali kamili zilizooneshwa kwenye mzani wa hesabu na kusababisha ongezeko la madeni dhidi ya mali
kukosekana kwa nyaraka na angalizo la maelezo zinazothibitisha kwenye taarifa za fedha kwa hii tofauti nimeshindwa kujiridhisha mwenyewe juu ya usahihi wa mali kamili zilizooneshwa na sekretariati ya mkoa wa iringa kama taarifa za fedha zimeandaliwa kwa uhahihi 
sekretariati ya mkoa simiyu marekebisho ya mfuko wa walipakodi hayajathibitishwa na mchanganuo wa kina kwa kiasi cha shilingi 
 angalizo na kwenye taarifa za fedha mpaka juni imeonesha shillingi kama marekebisho ya mfuko wa walipakodo bila kuwapo na mchanganuo wa kina kwa kiasi hicho
tumeshindwa kuthibitisha namna kiasi hicho kilivyofikia
pia marekebisho katika taarifa ya mabadiliko ya mali kamili mtaji kwa mwaka wa fedha unaoishia juni wa kiasi cha shilingi 
 kilikinzana marekebisho kwenye angalizo na
 kwenye taarifa ya fedha kwa shilingi hati za malipo zenye nyaraka pungufu kwa shilingi
 wakati wa ukaguzi tumegundua kwamba matumizi ya shilingi yalikuwa na nyaraka pungufu kinyume na mahitaji ya kanuni ya ya kanuni za fedha za ummaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
sekretariati ya mkoa wa tabora matumizi mengineyo yaliyozidi kiasi cha shilingi mapitio ya taarifa ya ufanisi wa fedha ya sekretariati ya mkoa wa tabora ilionesha shilingi 
 kama matumizi mengineyo
kiasi hicho kilithibitishwa kwa angalizo na
 kwenye taarifa ya fedha kilichojumuishwa kwenye matumizi mengineyo yasiyotaslimu ya shilingi kati ya kiasi hicho shilingi ilikuwa ni matumizi yasiyo taslimu yanayohusiana na ujenzi wa majengo ambayo yalipaswa kuongezwa kwenye mtaji na huduma ya shilingi 
kwahiyo jambo hili limesababisha kuzidishamatumizi na kupunguza thamani ya mali mitambo na vifaa madeni yaliyozidishwa kwa shilingi
 ukaguzi wa mzani wa hesabu ya sekretariati ya mkoa wa tabora ulibaini kuwa kiasi cha shilingi kilitambuliwa kama amana kwenye madeni kama ilivyooneshwa kwenye angalizo na
 kwenye taarifa za fedha ukurasa wa 
uchunguzi wa ziada wa rejista ya amana na miamala inayohusiana na amana ulibaini kuwa kiasi cha shilingi ilikuwa fedha iliyohamishiwa kwenye akaunti ya amana kutoka kwenye akaunti ya maendeleo kwa ajili ya shughuli ambazo hazikufanyika na kiasi cha shilingi 
 kwa ajili ya maradi wa miombo
hatahivyo sekretariati ya mkoa ilitambuakiasi chote cha shilingi badala ya shilingi kiasi ambacho kipapaswa kuwa deni kwa sekretariat na hivyo kusababisha deni linalozidi kwa shilling salio na miamala iliyoachwa bila kuingizwa kwenye taarifa za fedha kwa shilingi ukaguzi wa taarifa za fedha kwa sekretariati ya mkoa tabora kwa mwaka unaoishia juni umebaini kuwa kiasi ambacho hakikupokelewa kutoka mfuko wa bima ya afya kilikuwa shilingi salio jumuifu la shilling kwa akaunti sita zilizofunguliwa na sekretariati makusanyo kutoka mfuko wa bima ya afya shilingi na matumizi ya shilingi kwa ajili ya kununua madawa na vifaa vya kitabibu havikuoneshwa kwenye taarifa za fedha transactions and balances of tzs
 in aggregate
malipo yaliyozidishwa kwa sababu ya kujumuishwa ma madeni ya mwaka uliopiita shilingi aya ya ya ipsas inahitaji miamala na matukio yasiyo taslimu kuingizwa kwenye vitabuna kutambuliwa kwenye taarifa za fedha katika kipindi kinachohusika
kinyume chake malipo ya shilingi zimetumika kulipia madeni lakini ziliingizwa kwenye matumizi ya mwaka husika
hivyo matumizi yamezidishwa kwa sh matumizi yasiyothibitika ya mafuta ya lita 
 za dizeli shilingi sampuli ya ukaguzi uliofanyika juu ya miamala ya manunuzi ya dizeli imebaini kuwa salio la lita zenye thamani ya shilingi ziliingizwa kwenye leja za stoo
hata hivyo timu ya ukaguzi imeshindwa kuthibitisha uwepo au matumiziz kwani hayakuwapo au yaliignizwa kwenye leja ili kuwawezesha waasibu kufuatilia matumizi yake malipo yenye nyaraka pungufu shilingi
 wakati wa ukaguzi wa sekretariati ya mkoa wa tabora kwa mwaka unaoishia th juni malipo ya shilingi bila kuwa na nyaraka timilifu kinyume na kanuni 
kukosekana kwa nyaraka na maelezo mengineyyo juu ya matumizi kunazuia mawanda ya ukaguzi during the audit of tabora regional secretariat accounts for the period ended on th june payment amounting to tzs
 were made but were not adequately supported contrary to public finance regulations 
the missing documents and other particulars expenditure limit the audit scope
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
suma jkt idara ya ujenzi kwa mwaka wa fedha uandaaji hafifu wa vitabu vya msingi vya uhasibu kama vile leja ya kila akaunti na leja kuu ambazo hutoa chanzo sahihi cha taarifa katika uandaaji wa taarifa za fedha hivyo taarifa nyingi za fedha zinapungukiwa nyaraka nakupunguza usahihi uwazi na kuaminika uoneshaji wa taarifa za fedha usiojitosheleza kama angalizo la maelezo na majedwali kukosekana kwa hatua za kudhibiti ubora katika kuandaa taarifa za fedha kutokuwa na rejista ya mali na jalada kuu la mali linalomilikiwa na suma jkt idara ya ujenzi malipo yaliyofanyika juu ya kiwango kinachoruhusiwa shilingi mapitio ya sampuli za hati za malipo kwa mwaka wa fedha unaoishia june imebainika kuwa uongozi wa ofisi za kanda ya ziwa ulifanya manunuzi ya hdep yaliyolimbikizwa mpaka shilingi juu ya kiwango cha ukomo wa shilingi 
hatahivyo tumebaini kuwa ingawa baadhi ya manunuzi yalikuwa juu ya kiwango cha ukomo tathimini yetu imehitimisha kuwapo utenganishaji wa zabuni ili kumwezesha muuzaji kushinda zabuni
kwa mwaka wa fedha uandaaji hafifu wa vitabu vya msingi vya uhasibu kama vile leja ya kila akaunti na leja kuu ambazo hutoa chanzo sahihi cha taarifa katika uandaaji wa taarifa za fedha hivyo taarifa nyingi za fedha zinapungukiwa nyaraka nakupunguza usahihi uwazi na kuaminika uoneshaji wa taarifa za fedha usiojitosheleza kama angalizo la maelezo na majedwali kukosekana kwa hatua za kudhibiti ubora katika kuandaa taarifa za fedha marekebisho kutoka ofisi za kanda kwenye taarifa za fedha hayakujumuishwa ipasavyo kwenye taarifa jumuifu ya fedha iliyorekebishwa utumiaji wa mafuta ambayo hayajahakikiwa yaliyonunuliwa na kupelekwa kwenye mradi wa rungwa shilingi viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
baraza la famasia tanzania mapato ya mikoani yasiyokuwa na vielelezo shilingi mapitio ya rejista ya kudhibiti mapato yamebaini kuwa vitabu vya kupokelea hela vilipelekwa katika vituo mbalimbali vilivyoko mikoani kwa lengo la kukusanyia mapato ya baraza
hatahivyo mapitio ya mapato kutoka mikoani kama ilivyooneshwa kwenye taarifa za fedha angalizo na
 jumla ya shilingi zilibainika kutokuwa na mchanganuo wa kuonesha rejeo la namba ya stakabadhi zilizotumika kukusanyia mapato
zaidi ya hayo usululishi haukufanyika kati ya stakabadhi zilizotoka balaza la famasia tanzania na kiasi kilichokusanywa na mkusanyaji wa mapato kutoka vituo vya mikoani
matumizi yenye nyaraka pungufu shilingi 
 jaribiola ukaguzi juu ya hati za malipo mbalimbali imebainika kuwa shilingi 
 zililipwa kwa walipwaji mbalimbali bila kuwa na nyaraka stahiki kama vile stakabadhi za kukiri kupokea hela kutoka kwa wapokeaji
matumizi yasiyo na nyaraka stahiki yanachukuliwa kama hati za malipo zinakosekana kulingana na kanuni ya ya sheria ya fedha za umma ya mwaka iliyorejewa malipo yasiyokuwa na nyaraka shilingi uchunguzi umefanyika kwenye hati za malipo na kubaini kuwa jumla ya shilingi zililipwa kwa ajili ya shughuli mbalimbali hazikuwa na nyaraka katika majalada husikaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
suma jkt idara ya kilimo na viwandataarifa za fedha zilizowasilishwa zina makosa mapungufu na uoneshaji hafifu usiojitosheleza wa taarifa za fedha mapungufu ya ubora wa taarifa za fedha za suma jkt idara ya kilimo na viwanda nimebaini upungufu katika ubora ambao kwa kiasi kikubwa unaathiri uwasilishaji wa taarifa za fedha kutokuwa wa kweli na haki
kwa mfano kuingiza vibaya salio la kuanzia la vifaa salio la kuishia la vifaa ambavyo vinaathiri gharama za mauzo faida taarifa ya madabiliko ya mitaji taarifa ya mtiririko wa fedha na mzani wa hesabu kutozingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu na
 ias na viwango vya kimataifa vya uhandaaji wa hesabu na
 ifrs katika uingizaji wa mali za kibaiolojia zilizo chini ya suma jkt idara ya kilimo na mifugo wakati wa mapitio ya taarifa za fedha nimebaini kutozingatia ias na ifrs juu ya uingijazi wa mali za kibaiolojia
hii imesababisha uwasilishaji usio sahihi wa mali za kibaiolojia kama mali za muda mfupi kutooneshwa kwa madeni kutoka suma jkt makao makuu kwa ajili mkopo wa matrekta yenye dhamani ya shilingi 
 suma jkt oljoro haikuonesha deni la shilingi jambo ambalo limeathiri taarifa jumuifu ya fedha katika kiwango cha mkopo ambacho hakijaoneshwa taslimu iliyokusanywa bila kupelekwa benki shilingi majaribio ya ukaguzi wa mapato yamebaini kuwa kiasi cha shilingi hakikupelekwa benki jambo linaloweza kutoa mwanya wa matumizi mabaya ya mapato ya sumajkt idara ya kilimo na viwanda
hivyo mapato ya jumla yako chini ya kiwango ambacho hakijapelekwa benki rejista ya mali isiyoendana na wakati kanuni ya ya sheria ya fedha za umma ya mwaka inataka tarehe na taarifa nyinginezo za mwenendo wa vitu na mabadiliko ya sehemu ya kuweka kumbukumbu kadri zinavyotokea
hii imesababisha ukinzani wa dhamani katika rejista ya mali leja ya kila akaunti na mzani wa hesabu over statement of revenue by tzs from suma jkt agricultural and industrial department units the review of financial statement revealed overstatement of revenue amounting to tzs 
the revenue reported in the financial statement was but the correct figure is tzs 
sekretariat ya mkoa wa kigomaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka salio la amana lililopungufu kwa shilingi kanuni ya sheria ya sheria za fedha za umma ya mwaka inaeleza namna ya kutunza akaunti ya amana na nyaraka husika
mapitio ya mzani wa hesabu umeonesha deni lililotaslimu la shilingi 
hatahivyo wakati wa mapitio ya akaunti ya amana ilibainika kuwa shs zililipwa nje ya akaunti ya amana kama mkopo kwa shughuli ambazo haziko kwa malengo na amana
kiasi kilichopaswa kuoneshwa kwenye taarifa ya mzani wa hesabu ni shilingi kwa kujumuisha na mkopo uliotolewa badala ya shilingi iliyooneshwa ukurasa wa na kwa angalizo na la taarifa za fedha na hivyo kusababisha upungufu wa deni la amana kwa shilingi kutofautiana kwa taslimu na taslimu linganifu kwenye taarifa ya mtiririko wa hesabu na mzani wa hesabu kwa shilingi
mapitio ya taarifa ya mtiririko wa fedha na mzani wa hesabu yamebaini utofauti kati ya kiasi cha taslimu na taslimu linganifu mwishoni mwa mwaka
mzani wa hesabu ulionesha taslimu na taslimu linganiu wa shilingi ukurasa wa wakati taarifa ya mtiririko wa fedha ilionesha shilingi ukurasa wa kwa tofauti ya shilingi 
hii ni kinyume na aya ya ya viwango vya kimataifa vya hesabu za umma na ipsas inayotaka kuonesha sehemu ya taslimu na taslimu linganifu na kuwasilisha usululishi wa kiasi katika taarifa ya mtititiko wa fedha ikiwa na sehemu linganhfu kwenye mzani wa hesabu kutofautioana kwa hela iliyopokelewa exchequer kati ya taarifa ya ufanisi wa fedha na taarifa ya mtiririko wa fedha kwa shilling mapitio ya taarifa ya fedha ya ufanisi na taarifa ya mtiririko wa fedha yamebaini kuwa kiasi cha mapato ya serikali kilichopokelewa kwa ajili ya uendeshaji wa shughuli kilitofautiana kwa shilingi 
taarifa ya ufanisi wa fedha ukurasa wa imeonesha shilingi wakati taarifa ya mtiririko wa fedha ukurasa wa ilionesha shilingi 
tume ya taifa ya umwagiliaji nimebaini ukiukwaji wa taratibu mbalimbali kama vile kupunguza au kuzidisha tarakimu kwenye taarifa za fedha za tume yataifa ya umwagiliaji katika kiwango cha shilingi na shilingi kwa kufuatana
makosa hayo hayakurekebishwa mpakka sasa wakati wa kuandika taarifa ya ukaguziviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
chuo cha utumishi wa umma malipo yenye nyaraka pungufu shilingi
 kanuni d ya fesha za umma inamtaka afisa masuuli kutoa vitabu vyote vya taslimu nyaraka au hati za malipo katika kutimiza wajibu wake anapotakiwa kufanya hivyo na mdhibiti na mkaguzi mkuu
zaidi ya hiyo kanuni ya imeeleza kuwa hati ya malipo ambayo haijakamilika kwa sababu ya kukosekana kwa nyaraka hizo itachukuliwa kama hait za malipo zinazokosekana
tofauti na sheria husikka mapitio ya hati za malipo za makao makuu na matawi manne ya tanga tabora singida na mwanza imebainika kuwa malipo ya shilingi 
 yalilipwa kwa walipwaji mbalimbali bila kuwa na nyaraka zinazotosheleza
na kiasi cha shilingi hati zake za malipo hazikupatikana
kutosekana kwa nyaraka hizo uhalisia wa haya palipo hauwezi kuthibitishwa matumizi ambayo hayakuripotiwa mwaka uliopita shilingi
 kanuni
 ya kanuni ya fedha za umma ya mwaka marekebisho inahitaji madeni yote yarekodiwe kwenye rigista kwa ajili ya mwaka wa fedha unaofuata
tpsc walifanya malipo yanayofikia shilingi kwa wazabuni mbali mbali waliotoa huduma mwaka wa fedha uliopita hata hivyo matumizi hayo hayakutambuliwa na kujumlishiwa kwenye vitabu vya hesabu vya mwaka badala yake yakatambuliwa kama matumizi ya mwaka 
hesabu jumuifu za taifa kukosekana kwa ripoti ya tathmini kwa ajili ya utoaji wa pensheni serikali shilingi bilioni 
 katika ukaguzi nilibainisha kuwa serikali ilitenga shilingi bilioni 
 kama mafao kwa wastaafu
hata hivyo hakuna tathmini ya fedha za mafao iliyofanyika hivyo kuna uwezekano kuwa kiasi cha fedha kilichotengwa kinaweza kisiwe sahihi
hivyo kukosekana kwa tathmini ya gharama halisi inaweka walakini wa gharama halisi kwani haijulikani kama fedha zilizotengwa ni sawa au sio sawa
hivyo ninaishauri serikali kuzingatia ipsas kwa kufanya tathmini na kujua madeni halisi ambayo serikali inadaiwa
mali za kibiolojia hazikuonyeshwa ipasavyo kwa bilioni 
 katika mwaka wa ukaguzi mali za kibiolojia ikiwa ni pamoja na ng ombe wa maziwa mizabibu misitu miti ya matunda na misitu ya mashamba vilikuwa na thamani ya shilingi bilioni 
hata hivyo taarifa ya mali za kibiolojia hazikugawanywa kama inavyotakiwa na aya ya ya ipsas 
hata hivyo ilibainika kuwa hakuna mwongozo uliotolewa wa namna taasisi zinaweza kutaja mali za kibiolojia
bila shaka ukosefu wa mwongozo inaibua wasiwasi juu ya jinsi ya kutoa taarifa ya mali za kibaiolojia katika makundi kwa usahihi na hivyo kuna mashaka kama taarifa za mali za kibiolojia zimeelezewa ipasavyo
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kutogawanywa kwa thamani ya ardhi na majengo katika taarifa za fedha aya ya ya ipsas na
 inahitaji thamani ya ardhi na majengo inayomilikiwa na taasisi kuonyeshwa tofauti hata kama vimenunuliwa pamoja isipokuwa machimbo na maeneo ya kutumika kwa ajili ya taka
wakati wa ukaguzi nilibaini kuwa jumla ya shilingi
bilioni 
 ziliingizwa kwenye hesabu za majumuisho za fedha za serikali za mitaa ambapo serikali ipo katika mpito wa miaka mitano ili kutekeleza ipsas kikamilifu
ukaguzi ulibaini kuwa thamani ya ardhi na majengo haijawahi kutengwa kama inavyotakiwa na aya ya ya ip as 
kiasi kilichoonyeshwa cha ardhi na majengo ni pamoja na thamani ya uchakavu ambayo haikupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
kutotenganisha ardhi na majengo inazuia kuonyesha kwa uwazi thamani halisi ya mali moja moja pia thamani katika taarifa ya fedha ilikuwa na mapungufu kutokana na kupunguza uchakavu kwenye thamani ya ardhi kinyume na matakwa ya aya ya ya ipsas 
mali mitambo na vifaa kutothaminishwa kufuatia tarehe ya kupitishwa kuanza kwa mfumo usio wa fedha usio taslimu accrual na kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu ipsas ulianza 
miaka mitano ya halmashauri za mitaa kufuata mfumo huu imekwisha 
kwa mujibu wa aya ya na ya ipsas serikali za mitaa wanatakiwa kukusanya taarifa ya kina juu tathmini ya mali zao katika mwaka wa fedha uliomalizika juni mwaka 
ukaguzi uliofanyika katika hesabu jumuifu pamoja na mapitio ya hesabu ya halmashauri moja moja kwa mwaka wa fedha ulioishia juni jumla ya mali mitambo na vifaa katika halmashauri hakuna tathmini ya thamani halisi ya mali iliyofanyika hivyo taarifa taarifa ya hesabu jumuifu haikuwa sahihi
kuandaa hesabu jumuiya kwa taasisi zinazofunga hesabu kwa tarehe tofauti bila marekebisho
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
deni la taifa madai yaliyotaarifiwa pungufu na ofisi ya malipo cpo shilingi bilioni 
 deni la taifa lilitoa taarifa ya madeni ya shilingi 
kiasi hiki hakijumuishi shilingi kiasi ambacho kilikuwa hakijalipwa na ofisi ya malipo hazina cpo hadi kufikia tarehe juni 
kwa maoni yangu hati zote za malipo ambazo hazijalipwa ni sehemu ya madeni hivyo natoa wito marekebisho yafanyike kwenye hesabu kuonyesha athari ya madeni haya
madai ambayo hayakuonyeshwa kwenye vitabu milioni 
 ukaguzi wa uchunguzi katika hati za malipo umebaini madai kutoka gepf wakidai jumla ya shilingi kwa ajili ya mchango wa wa mwajiri na adhabu
hata hivyo malipo yaliyofanyika ni shilingi na kuacha shilingi
 bila kulipwa
kiasi hiki hakuwekwa kwenye orodha ya madeni katika taarifa za fedha
ukosefu wa taarifa ya tathmini ya thamani ya madai ya mafao katika ukaguzi uwa hesabu ingawa madai yalionyeshwa wazi kwenye taarifa ya fedha na kuwa wazi katika mpango wa serikali hata hivyo hakuna ripoti ya tathmini ya mafao acturial valuation iliyofanyika kuthibitisha kwamba kiasi cha shilingi
 kilichoonyeshwa kiliripotiwa kwa mujibu wa ipsas 
kuonyesha kiasi halisi kinachoonyeshwa na serikali
jeshi la wananchi wa tanzania salio la katika daftari la fedha ambalo halijafanyiwa usuluhishi sh
 masurufu yasiyorejeshwa ambayo hayakuingizwa kama wadaiwa katika vitabu vya fedha sh
 malipo yenye nyaraka pungufu sh
 malipo yasiyokuwa na stakabadhi za kielekroniki efd sh
 kisi cha sh
 imeoneshwa kikiwa pungufu katika daftari la fedha mishahara isiyolipwa kwa wahusika ambayo haijareshwa hazina sh
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 taasisi zilizopata hati isiyoridhisha jina la taasisi na vigezo vya kutoa hati isiyoridhisha 
shirika la mzinga salio hasi katika akaunti ya benki shilingi mapitio ya kina juu ya salio katika benki kulingana na leja kuu imebainika kuwa shirika la mzinga lilikuwa na akaunti kati ya hizo zilikuwa na salio hasi ya shilingi 
mali za kudumu zilizoandikwa chini ya kiwango halisi kwa shilingi jumla ya shilingi ilikuwa ni gharama ya kubuni ujenzi wa mfumo pacha wa uzalishaji
hii gharama ilipaswa kuongeza mtaji kama sehemu ya gharama za mradi na sio matumizi ya uendeshaji
uongozi ulifanya mapitio kwa kurekebisha matumizi ya uendeshaji wa mali ghafi tu bila kurekebisha kuongeza hiyo gharama kwenye salio la mali za kudumu kwa kiasi cha shilingi wadai ambao hawakuoneshwa kwa usahihi shilingi 
 mapitio ya jedwali la wadai wa nje na kumbukumbu za stoo imegundulika kuwa mwaka uliopita wa shirika la mzinga lilipokea bidhaa za shilingi 
 hili deni liliingizwa kwenye hesabu kwa mara ya kwanza mwaka bila kufanya marekebisho ya makosa ya nyuma kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu wa umma na
 ipsas ambayo inataka kurekebisha makosa ya nyuma kuanzia kipindi makosa yalipofanyika
uongozi ulifanya marejeo ya taarifa za fedha lakini haikurekebisha salio la mwaka wa nyuma kama inavyotakiwa na ipsas ukokotoaji wa gharama za mauzo usio sahii shilingi wakati wa kupitia taarifa za fedha nimegundua kuwa shirika liliandaa taarifa ya gharama za mauzo angalizo na
kwenye taarifa za fedha zisizo sahii kwa jumla ya shilingi 
gharama za utawala zilizo juu ya kiwango halisi shilingi angalizo gharama za utawala zimejumuisha gharama za uchakavu wa shilingi wakati angalizo na
 gharama za uchakavu inaonesha kiasi kilekile cha uchakavu na kufanya gharama za uchakavu kuwa kubwa kwa shilling 
ingawa suala lihi liliwasiliishwa kwa uongozi kwa njia ya hoja ya ukaguzi marejeo ya taarifa za fedha hayajajumuisha hili kosa sera isiyofanana ya kutafsiri fedha za kigeni kwa shilingi 
 nimebaini kuwa shirika la mzinga limekuwa halitumii viwango sahii vya kutafsiri fedha za kigenii kwa tarehe miamala ilipofanyika badala yake kiwango kilichotumika ni jumuisho la viwango katika mwezi ambayo haiendani na seraya uhasibu
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika sampuli ya miezi kumi tumebaini shirika lilitafsiri dola za marekani 
 kwa kutumika kiwango kilicho zaa shilingi 
 kinyume na sera ya uhasibu
jumla ya shilingi 
 ingekuwa imetafsiriwa kama kiwango kilichotumika kingekuwa kile kilichokuewpo tarehe ya miamala
hii imesababisha kuongezekaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho no
 kiasi cha fedha kwa mambo ambayo hayajatekelezwa na fungu taasisi shillingi fedha za kigeni wizara ya ulinzi na usalama wa wananchi euro wizara ya elimu na mambo ya ufundi wizara ya afya na ustawi wa jamii sekretarieti ya mkoa wa dodoma sekretarieti ya mkoa wa mwanza hazina jpy 
 idara ya huduma za magereza sekretarieti ya mkoa wa kigoma wizaya ya mifugo na maendeleo ya uvuvi jeshi la wananchi ubalozi wa tanzania roma sekretarieti ya mkoa wa iringa wizara ya kilmo na ushirika 
 ubalozi wa tanzania abuja sekretarieti ya mkoa wa arusha sekretarieti ya mkoa wa tabora tamisemi sekretarieti ya mkoa wa kagera sekretarieti ya mkoa wa mtwara idara ya polisi 
 sekretarieti ya mkoa wa manyara 
 sekretarieti ya mkoa mbeya sekretariati ya mkoa wa lindi 
 sekretarieti ya mkoa wa shinyanga 
 sekretarieti ya mkoa wa rukwa 
 wizara ya mali asili na utalii usd 
 sekretarieti ya mkoa wa geita sekretarieti ya mkoa waqsingida viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu taasisi shillingi fedha za kigeni wizara ya habari utamaduni na michezo ubarozi wa tanzai abu dbabi ubalozi wa tanzai pretoria wizara ya fedha sekretarieti ya mkoa wa mtwara sekretarieti ya mkoa wakatavi sekretarieti ya mkoa wa morogoro wizara ya maji ofisi ya rais utumishi wa umma ofisi ya waziri mkuu ubalozi wa tanzania harare ubalozi wa tanzania harare sekretarieti ya mkoa dar es salaam ubalozi wa tanzania kampala usd wizara ya mambo ya ndani idara ya uhamiaji usd tume ya kupambana na ukimwi tacaids mahakama ya tanzania 
 wizara ya ujenzi sekretarieti ya mkoa mara mhasibu mkuu wa serikali sekretarieti ya mkoa wa simiyu tume ya uchaguzi 
 ubalozi wa tanzania nairobi deni la taifa 
 jumla jumla jpy 
 jumla jumla usd 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 ufuatiliaji wa mapendekezo ya nyuma juu ya taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa heasbu za serikali kwa kila mkaguliwa mafungu na balozi jina mkaguliwa jumla yaliyotekelezwa yaliyo katika utekelejaji ambayo hayajatekelezwa yanayotegemea matukio mengine yanayojirudia sekretarieti ya mkoa tanga sekretarieti ya mkoa mtwara sekretarieti ya mkoa morogoro sekretarieti ya mkoa shinyanga sekretarieti ya mkoa wa simiyu sekretarieti ya mkoa ruvuma sekretarieti ya mkoa rukwa sekretarieti ya mkoa kagera sekretarieti ya mkoa mwanza ubalozi wa tanzania rome sekretarieti ya mkoa arusha idara ya huduma za magereza wizara ya ulinzi sekretarieti ya mkoa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa tabora sekretarieti ya mkoa singida wizara ya nishati na madini ubalozi wa tanzania lilonge sekretarieti ya mkoa mtwara sekretarieti ya mkoa kigoma wizara ya maendeleo ya jamii wanawake na watoto sekretarieti ya mkoa mbeya ubalozi wa tanzania maputo wizara ya ardhi na maendeleo ya makazi wizara ya kazi sekretarieti ya mkoa iringa wizara ya mambo ya ndani ekretariati ya mkoa mnayara ubalozi wa tanzania pretoria wizara ya katiba na sheria ubalozi wa tanzania berlin ujerumani viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sekretarieti ya mkoa lindi idara ya huduma zauhamijai ubalozi wa tanzania lusaka wizara ya viwanda na biashara tanzanian embassy in ubalozi wa tanzania moscow idara ya madeni ya taifa ubalozi wa tanzania china idara ya mhasibu mkuu jeshi la kujenga taifa sekretarieti ya mkoa dodoma wizara ya habari vijana utamaduni na michezo ubalozi wa tanzania moroni tume ya maendeleo ya ushirika wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa ofisi ya waziri mkuu tume ya haki za binadamu jeshi la wananchi ubalozi wa tanzania kampala wizara ya afya na ustawi wa jamii tume ya mabadiliko ya katiba tume ya usuluhishi ofisi ya rais sekretarieti ya baraza la mawaziri sekretarieti ya mkoa katavi ofisi ya mkurugenzi wa mashitaka wizara ya kilimo chakula na ushirika wizara ya maji sekretarieti ya mkoa njombe wizara ya malisali na utalii wizara ya mifugo na maendeleo ya uvuvi ubalozi wa tanzania nairobi msajili wa vyama vya siasa mfuko wa mahakama sekretarieti ya mkoa coast kikosi cha zimamoto ofisi ya rais
tume ya utumishi wa umma ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka msajili wa hazina ofisi ya rais tume ya maadili bunge wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi wizara ya africa mashariki idara ya polisi wizara ya uchukuzi ofisi ya rais sekretarieti ya ajira utumishi wa umma sekretarieti ya mkoa dar es salaam sekretarieti ya mkoa mara tume ya kuzuia ukimwi ubalozi wa tanzania kinshasa congo ubalozi wa tanzania abuja ubalozi wa tanzania bujumbura ofisi binafsi ya waziri mkuu tume ya kuzuia madawa ya kulevya ubalozi wa tanzania in brussels ubelgiji tume ya huduma za mahakama ofisi ya rais ikulu tume ya taifa ya uchaguzi wizara ya ujenzi ubalozi wa tanzania harare ubalozi wa tanzania kigali ofisi ya makamu wa rais wizara ya fedha ubalozi wa tanzania adis ababa ethiopia kitengo cha uchunguzi wa fedha sekretarieti ya mkoa geita ofisi ya rais tume ya mipango ubalozi wa tanzania geneva tume ya pamoja ya fedha idara ya hazina wizara ya mawasiliano sayansi na technologia ofisi ya mwanasheria mkuu ofisi binafsi ya makamu wa rais ubalozi wa tanzania heague jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 ufuatiliaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa wakala jina la mkaguliwa jumla yaliyotekelezwa yaliyo katika utekelejaji ambayo hayajatekelezwa yanayotegemea matukio mengine yanayojirudia wakala wa majengo tanzania wakala wa usajili ufilisi na udhamini wakala wa huduma za ugavi na manunuzi gpsa taasisi ya uhasibu tanzania wakala wa chakula cha akiba taifa wakala wa magari ya mwendo kasi dsar es salaam dart dar es salaam wakala wa mbegu za kilimo wakala wa vipimo tanzania wakala wa ufundi wa mitambo magari na umeme tanzania wakala wa huduma za ajira tanzania chuo cha utumishi wa umma wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania wakala wa huduma za misitu wakala wa uchimbaji wa visima na mabwawa wakala wa utafiti wa miamba wakala wa maabara za serikali wakala wa utabiri wa hali ya hewa tanzania wakala wa maendeleo na usimamizi wa elimu taasisi ya sanaa na utamaduni bagamoyo wakala wa mafunzo ya kimataifa chuo cha usimamizi na maendeleo ya maji wakala wa usalama na afya kazini osha wakala wa elimu ya uvuvi na mafunzo wakal wa ndege za serikali tanzania chuo cha taifa cha utalii wakala wa umeme vijijini jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na 
 ufuatiliaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa aasis nyinginezo na mifuko maalumu jina la mkaguliwa jumla yaliyotekelezwa yaliyo katika mutekelezaji ambayo hayajatekelezwa yanayotegemea matukio mengine yanayojirudia mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania mkurabita taasisi ya afrika ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela taasisi ya sheria kwa vitendo chuo cha utumishi wa mahakama mfuko wa udhamini wa pembejeo za kilimo bodi ya bonde la maji wami ruvu bodi ya bonde la maji pangani bodi ya bonde la maji rufiji mfuko wa misitu tanzania taasis ya uongozi mpango wa kujitathimini katika nchi za afrika ofisi ya bunge la katiba mfuko wa maendeleo ya wanawake mfuko wa maji mfuko wa mikopo hazina bodi ya bonde la maji ya ziwa victoria chuo cha maendeleo ya jamii tengeru mfuko wa maendeleo ya haki ya utafiti wa mbegu za miti mfuko wa taifa wa mambo ya kale chuo cha wanyama pori pasiansi wakala wa umeme vijijini mfuko wa kukagua na kusimamia vyama vya ushirika bodi ya mikopo ya serikali za mitaa jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na 
 ufuatiliaji wa utekelezaji wa ripoti ya jumla ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa miaka ya nyuma na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi udhaifu katika kusimamia dhamana za serikali wizara inashauriwa kupitia sheria na kanuni na kufanya marekebisho katika kuhakikisha sheria na kanuni zinaendana na hali ya sasamarekebisho yamefanyika kwenye sera za madeni mikopo na dhamana za serikali
sheria na
 ya imefanyiwa marekebisho na itawasilishwa bungeni kwa ajili ya kupitishwa hivi karibuni
mkakati wa madeni pia umerekebishwamarekebisho juu ya sheria na ya pamoja na mapitio ya mkakati wa madeni ya taifa nds yanasubiliwa fedha zilizotolewa kuagiza bidhaa nje ya nchi ambazo hazijarudishwa serikalini
tunaendelea kusisitiza kwamba wizara ifanye juhudi ikishirikiana na mkusanyaji wa madeni ya serikali kusisitiza makusanyo ya kiasi kilichobaki cha jpy na kuwasilisha maendeleo yaliyofikiwa kwa ajiri ya ukaguzi
kamati ya kudumu ya bunge ilisitisha hii huduma
bado tunasubilia maelekezo kutoka kwenye kamati ya kudumu ya bungeserikali inashauriwa kufanya ufuatilianji ili kupata utaratibu kutoka kwenye kamati ya bunge kutoandika kwa usahihi mikopo iliyotolewa na serikali kama dhamana mlipaji mkuu wa serikali kuwasilisha makubaliano hayo yaliofikiwa baina ya serikali ya tanzania na makampuni hayo ya maua ratiba ya ulipaji mikopo pamoja na vielelezo vingine vinavyoonesha kuanza kulipwa kwa mkopo
makubaliano hayo yaliofikiwa baina ya serikali na makampuni hayo ya maua pamoja na vielelezo vingine vya msingi viwasilishwe ofisi ya ukaguzi kwa ajili ya uhakiki
nyaraka za makubaliano zinasubiliwa viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi madeni na mihadi mamlaka ya mapato tanzania inatakiwa kuongeza ukusanyaji wa mapato na hazina ihakikishe fedha zinatolewa kwa wakati ili kuwezesha utekelezaji washughuli zilizopangwa kwenye bajeti serikali itaongeza juhudi ili kuboresha mikakati ya ukusanyaji wa mapato kuwezesha utekelezaji wa shughuli zilizopangwa kupitia mwendelezo wakurasimisha sekta isiyo rasmi ili kuingiza katika wigo wa kodi
taasisi za umma wakala za serikali na mamlaka ambazo hukusanya mapato yasiyo ya kodi kupeleka mapato yote iliyokusanya kupitia mpango wa mabakizo retention schemes kwenye mfuko mkuu wa serikali
wizara idara zinazojitegemea mikoa manispaa halmashauri ya jiji wakala na mamlaka ambazo zinakusanya ada na ushuru zimeamuliwa kuanzisha mashine za efd ili kupunguza upotevu wa mapato
wakala wa serikali ulioanzishwa chini ya sheria ya wakala wa serikali shirika la umma lililoanzishwa chini ya sheria ya mashirika ya umma au taasisi ya umma itawasilisha bajeti ya mapato na matumizi kwa mlipaji mkuu wa serikali kwa ajili ya uchunguzi na kibali
utekelezaji unaendelea mali zisizoingizwa katika daftari la kudumu la mali mlipaji mkuu wa serikali anatakiwa kuonyesha hatua ratiba za utekelezaji wa ushauri huu
daftari la mali za kudumu linatakiwa kuwa tayari kabla ya mwaka ambapo serikali itakuwa inatumia viwango vya kufunga hesabu vya kimataifa ipsas ofisi ya mhasibu mkuu wa serikali inafanya maandalizi juu ya rejista ya mali za serikali itakayojumuisha mali zoteutekelezaji unaendelea viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi deni la shirika la ndege atcl ninapendekeza hatua za kinidhamu kuchukuliwa dhidi ya waliohusika katika kuiingiza serikali katika biashara isiyozaa matunda ambazo zimesababisha serikali kudaiwa limbikizo la deni la dola za marekani 
 kuanzia na kuanzia tarehe deni limekuwa likiongezeka mpaka kufikia dola za marekani 
 kutoka dola serikali inapaswa kujadili hili deni na kampuni ya wallis kama kuna uwezekano wa kulifuta kwa vigezo kwamba serikali haikufaidika na biashara hiyouchunguzi unafanywa na taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru
uongozi utawasiliana na wakaguzi juu ya hatua zilizochukuliwa baada ya takukuru kukamilisha uchunguzi
taarifa ya gharama za uendeshaji wakati ndege zinafanyakazi na wakati zilikuwa hazifanyikazi iko tayari na itawasilishwa kwa wakaguzi kwa ajili ya uhakiki
maandalizi ya kuandaa andiko kwa ajili ya kuidhinishwa na baraza la mawaziri yanaendelea
kwa sasa kamati ndogo iko kwenye mazungumzo na wadai wa atcl juu ya kupunguza deni kabla ya kuomba kibali cha baraza la mawaziri
haijatekelezwa malipo ya matibabu nje ya nchi yasio na nyaraka za viambatisho kiasi cha sh
 afisa masuuli katika wizara ya afya na ustawi wa jamii anatakiwa kuboresha udhibiti wa ndani katika matumizi ya wizara na kuhakikisha kwamba nyaraka zote zilizotakiwa zinazohusiana na matibabu ya nje zinawasilishwa kwa ukaguzi
matumizi hayo yanahusiana na malipo katika balozi mbalimabli kwa ajili ya kutibu viongozi wa rais na kulipa ankra
orodha ya wagonjwa waliotibiwa nje na risiti za kukiri kupokea fedha kutoka kila balozi zilipokelewa na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa na kuziwasilisha kwa wakaguzi kwa ajili ya uhakiki
pia wakaguzi watatembelea balozi husika kwa ajili ya kufanya uhakikihoja ipo kwenye utekelezaji
 usimamizi wa manunuzi ukaguzi ulibaini mapungufu yanayojirudia katika shughuli za manunuzi
hivyo napendekeza serikali kupitia mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra kuendesha semina kadhaa kwa lengo la kujenga uwezo kwenye kitengo cha manunuzi bodi ya zabuni maafisa masuuli na idara mbalimbali juu ya umuhimu wa kutekeleza sheria ya manunuzi na kanuni zake pia ni muhimu kuwa na mfumo wa usimamizi wa taarifa za manunuzi katika kufanikisha shughuli za manunuzi
mfumo huu uwe unasimamiwa na mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma
mamlaka hii inatakiwa kuhakikisha kwamba mfumo huu ni rafiki kwa watumiaji wa mwisho ili kwamba wizara idara wakala na sekretarieti za mikoa watumie mfumo huu kwa urahisi katika kuboresha shughuli za manunuzi
sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka imeipa jukumu mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma kuzijengea uwezo idara za manunuzi bodi za wazabuni afisa masuuli na idara za watumiaji juu ya kuzingatia sheria ya manunuzi ya umma
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma imepitia mfumo wa usimamizi wa manunuzi ya umma ambao utaanza kutumika june utekelezaji wake unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi kutofanyiwa kazi kwa changamoto ya upungufu wa wafanyakazi katika wizara idara na wakala wa serikali ukaguzi ulibaini upungufu mkubwa wa wafanyakazi ikilinganishwa na ikama ya watumishi katika taasisi
kwa hiyo
ninapendekeza ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma po psm ipitie upya ikama za wizara idara na wakala wa serikali kuja na mapendekezo halisi ya idadi ya watumishi wanaohitajika
maafisa masuuli wa wizara idara na wakala wa serikali wanapaswa kuhakikisha kwamba wana idadi ya kutosha ya watumishi wenye sifa stahiki
uhaba wa watumishi unapaswa kutolewa taarifa kwa mamlaka husika ikiwa ni pamoja na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa ummaserikali kupitia ofisi ya rais management ya utumishi wa umma imetoa mwongozi kwa waajiri kwa mwaka ili kuwa ina ajiri kulingana na mahitaji ya wafanyakazi
lengo kuu ni kuhakikisha matumizi bora ya rasilimali watu katika utumishi wa umma
katika kipindi cha mwaka wa fedha na serikali kuu na serikali za mitaa zilikuwa na uhaba wa watumishi 
mchanganuo wa mgawanyo uko kama ifuatavy o elimu afya kilimo mifugo na wengineo 
hatahivyo sio rahisi kumaliza tatizo la uhaba wa wafanyakazi kwa sababu za kibajeti
hivyo serikali itaendelea kuajiri kadri bajeti itakavyoruhusu
utekelezaji unaendelea malipo ya mishahara kwa watumishi hewa baada ya kubaini uwepo wa mishahara iliyolipwa kwa watumishi hewa napendekeza kwa serikali kwamba ili kuepuka upotevu kama huu katika siku zijazo maafisa masuuli katika wizara idara na mikoa husika wanapaswa kuangalia taarifa za mishahara ya watumishi wao mara kwa mara na kuthibitisha uhalali wa watumishi wote kabla ya malipo
mawasiliano pia lazima kuimarishwa ili kuhakikisha kwamba majina ya wastaafu watoro walioacha kazi au walioachishwa kazi yanafutwa katika taarifa za wafanyakazi mara moja
mbali na hayo maafisa masuuli wanatakiwa kuhakikisha mishahara isiyolipwa kwa watumishi ambao muda wao wa utumishi umekoma kwa sababu moja au nyingine inarudishwa hazina kwa wakati kulingana na maagizo
zaidi ya hayo maafisa masuuli wanatakiwa kuhakikisha kuwa mfumo wa kutunza taarifa za watumishi hcmis lawson unafanya kazi na unatumika kikamilifu ili kupata thamani ya fedha tarajiwa
serikali ilianzisha mfumo wa usimamizi wa raslimali watu lawson
mfumo huu umesaidia kupunguza idadi ya watumishi i i kufutwa kwenye orodha ya wafanyakaziutekelezaji wake unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi usimamizi wa matumizi baada yakubaini mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa matumizi ya fedha za umma ninapendekeza kwamba maafisa masuuli wa wizara idara mikoa na balozi wanapaswa kuhakiki malipo yote na kuyathibitisha kuwa halali na yana nyaraka sahihi kama matakwa ya kanuni za fedha za umma ya kanuni ya inavyosema
uangalizi wa ndani unahitaji kuboreshwa ikiwa ni pamoja na ukaguzi wa awali wa ndaniwaraka na
wa mwaka ulitolewa ili kuweka msisitizo wa kuhakikisha miamala na mambo mengine juu ya ufungaji wa mahesabu yanazingatiwautekelezaji unaendelea utendaji katika balozi mapungufu mbalimbali yalionekana katika shughuli za balozi nje ya nchi
kwa hivyo ninapendekeza kwamba balozi husika zikishirikiana na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa mfaic zinatakiwa kusitisha malipo ya posho kwa maafisa wastaafu na kufanya utaratibu wa kuwarudisha nyumbani haraka pindi utumishi wao unapokoma
napendekeza mamlaka husika kuangalia ni jinsi gani zitakavyoweza kurudisha fedha zilizolipwa maafisa wasiostahili katika balozi
uongozi kwa kushirikiana na wizara ya mambo ya nje inafanya tathimini juu ya uwezekano wa kutenga fedha katika bajeti ili kuchochoea diplomasia ya uchumi na kuongeza utalii ambao unategemea sana na upatikanaaji wa rasilimaliutekelezaji unaendelea menejimenti ya balozi iwasiliane na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa kwa ajili ya kuwarejesha nchini watumishi waliomaliza utumishi wao ambao bado wanaendelea kuishi ubalozini na wale ambao wamekaa kituo kimoja muda mrefu wabadilishwe
hii itakuwa ni chachu katika utoaji wa huduma kwa balozi zetu
menejimenti ya wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa ione uwezekano wa kuanzisha mfuko katika bajeti yake kwa ajili ya kufanya shughuli za diplomasia ya kiuchumi na kukuza vivutio vya utalii kwa kuzingatia kwamba hii ni kazi muhimu kwa uchumi wa nchi
utekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi uendeshaji wa hospitali teule na hospitali za rufaa wakati wa ukaguzi maalum nilibaini mapungufu kadhaa za kiutendaji katika hospitali teule na rufaa kwa hivyo ninapendekeza kwamba wizara ya afya inapaswa kuhakikisha kuwa fedha zote zinapohamishwa kwenda hospitali mbalimbali zinaambatana na mchanganuo wa matumizi yake badala ya utaratibu wa sasa usioainisha malengo ya fedha hizo kama ilivyodhihirika wakati wa ukaguzi
wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushirikiana na hazina ni muhimu waboreshe mawasiliano na menejimenti za hospitali husika kuhakikisha kuwa watumishi hewa wanafutwa kwa wakati katika mfumo wa ajira serikalini makubaliano ya mkataba kati yao na wizara ya afya na ustawi wa jamiiwizara imewasiliana na hospitali zote teule nchini kwa barua yenye kumbukumbu na
hc
 ya tarehe octoba na kuwataka kurejesha wizara ya fedha mishahara yote amabyo haikustaili kulipwa
imetekelezwa vocha za pembejeo za kilimo naivs kufuatia changamoto nilizozibaini wakati wa ukaguzi ninapendekeza uboreshaji wa mpango huu wa naivs katika maeneo yafuatayo kuwashirikisha maafisa ugani wa kilimo mawakala wa mbegu na taasisi za utafiti wa kilimo kupitia upya na kutathmini aina za mbegu na mbolea zinazosambazwa nchini pia kudhibiti mbegu na mbolea bandia kuhakikisha kwamba ununuzi na usambazaji wa vocha unafanyika kwa wakati muafaka
utafiti wa kutosha wa aina za udongo unafanyika kwanza kabla ya utoaji wa hati za mbolea ili kuhakikisha pembejeo zinazotolewa zinaendana na aina ya udongo wa mahali husika
kubuni mwongozo kazi rahisi wa namna ya utekelezaji wa mpango huu ukiwa katika lugha ya kiswahili ukianisha vizuri na kuelezea namna nzuri ya utunzaji wa nyaraka na utoaji wa taarifa za mara kwa mara zilizo fanyiwawadau mbalimbali wakiwemo maafisa ugani mamlaka ya udhibiti wa mbolea tanzania wakala wa mbegu za kilimo taasisi ya kuthibitisha mbegu na taasisi za utafiti wa kilimo wamekuwa wakishirikishwa kikamilifu katika ku pitia kupanga kutathimini kupendekeza mbegu na matumizi ya mbolea na upatikanaji wa pembejeo bora ikijumuisha mbegu na mbolea kwa matumizi ya baadayeimetekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi usuluhishi reconciliation na taarifa nyingine mbalimbali
wakulima wakumbushwe na wapewe taarifa za kutosha jinsi mfumo wa vocha unavyofanya kazi na faida zake katika kuhimiza matumizi ya mbegu bora na mbolea ununuzi wa kivuko cha misungwi mapungufu kadhaa yalibainika katika ukaguzi maalum wa ununuzi wa kivuko cha misungwi napendekeza hatua stahiki zichukuliwe dhidi ya maafisa wa umma walioshindwa kusimamia utekelezaji wa mkataba wa ununuzi kivuko cha misungwi na hatua za kisheria zichukuliwe dhidi ya mzabuni sinnautic international ambaye alishindwa kutekeleza kazi zote za kuleta vipuri vya thamani ya euro za kivuko cha misungwi kwa mujibu wa mkataba
hatua zimeshachuliwa dhidi ya maafisa wa umma ambao walishindwa kusimamia utekelezaji wa mkataba wa ununuzi wa kivuko cha misungwi
wizara ya ujenzi kupitia kumbukumbu namba ab ikimwagiza mzabuni ailipe wizara kiasi cha euro ikiwa ni thamani ya vipuri na vifaa ambavyo havikuletwa katika mkataba wa ununuzi wa kivuko
wizara itashirikiana na mwanasheria mkuu wa serikali ili kuangalia utaratibu wa kuchukua hatua zaidi za kisheria dhidi ya mkandarasi mpaka sasa vipuri havikupokelewa kwa ajili ya kivuko
hatua za kisheria zinapaswa kutekelezwa kituo cha mafunzo ya uuguzi mkomaindo kutokana na ukaguzi maalum uliofanywa katika kituo cha mafunzo ya uuguzi mkomaindo nashauri uongozi wa kituo kuimarisha mfumo wa udhibiti wa ndani ikiwa ni pamoja na kuboresha utunzaji wa kumbukumbu
serikali kupitia wizara ya afya na ustawi wa jamii imeendelea kuimarisha udhibiti yake ya ndani kwa taasisi za afya wake wote kwa kuanzisha mwongozo kwa ajili ya usambazaji wa bidhaa na huduma malipo na makusanyo ya ada
mwongozo unataka kwamba vifaa vyote mara baada ya kununuliwa viingizwe kwenye vitabupia vitabu vyote vya kupokeleaa zitachukuliwa kutoka hazina ndogo
mwongozo utatolewa kwa wakaguzi kwa ajili ya uhakikiimetekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi utayari wa serikali katika utekelezaji wa ipsas yaani viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa taasisi za umma kutenga rasilimali fedha na watu wa kutosha katika kurahisisha utendaji usio na vikwazo kwa zoezi hili ninashauri serikali kuzingatia kikamilifu ipsas mafao ya wafanyakazi yanayofadhiliwa yote na mwajiri inayohitaji kufanyika tathmini ya uwezo wa mfuko ili kubaini kiwango cha deni la wanaodai wastaafu litakaoingizwa katika taarifa za hesabu za mwaka kuanzisha kamati ya kitaifa ya kuratibu utekelezaji wa ipsas ambayo itashirikisha wataalam na wadau mbalimbali ambao watakuwa wasimamizi wa jukumu hili kwa miaka mitano ili kuhakikisha kila hatua inatekelezwa kwa umakini na kwa wakati
hadi sasa mwaka mmoja umepita na imebaki miaka minne mhakiki mali wa serikali anapaswa kufanya kazi kwa karibu na wadau ili kuhakikisha utekelezaji wa mpango wa kuhamia ipsas isiyo taslimu unazingatia ipsas pia kufanya mabadiliko muhimu katika taarifa za fedha yanayo husu kutenganisha ardhi na majengo katika makundi mawili tofauti serikali inashauriwa kuanzisha mchakato wa kutengeneza ripoti ya fedha ya mwaka iliyounganisha taarifa za fedha za taasisi zake zote zikiwemo serikali za mitaa na vyombo vingine vilivyo chini yake kuboresha mfumo wa epicor na wa bajeti ili uweze kumudu kutengeneza ripoti za mwaka zinazokidhi matakwa ya viwango vya uhasibu vya kimataifa visivyo vya taslimu tathimini ya mali katika serikali za mitaa inasubiri mapitio sheria ya fedha ya umma ambayo itatoa mamlaka kisheria kwa idara ya usimamizi wa mali za serikali juu ya usimamizi wa mali katika serikali za mitaa ikiwa ni pamoja na hesabu wizara ya fedha iko katika mchakato wa kuandaa juhudi za pamoja na wizara ya ardhi nyumba maendeleo ya makazi na wizara ya ujenzi kupitia wakala wa majengo ili kuhakikisha maandalizi ya hati miliki kwa wizara na sekretariat za mikoa zinapatikana nia ya serikali ni kuhakikisha kuwa vipengele vyote vya mfumo jumuifu wa usimamizi wa fedha ifms unaamushwa activated na kutumika ipasavyo
hivi sasa serikali inakamilisha uboreshaji wa mfumo jumuifu wa usimamizi wa fedha ifms epicor kwa ajili ya maandalizi ya ipsas uhasibu usiotumia taslimu accrual accounting
pia ni mpango wa serikali ya kuanza kutumia moduli vipengele ambazo hazijaanza kutumika
mafunzo ya epicor toleo 
 yalifanyika kwa kwa wahasibu wakuu wahasibu wa mikoa wakuu wa hazina ndogo waingizaji wa taarifa na waandaaji wa taarifa za fedha za wizara na sekretariat za mikoa
hatahivyo mafunzo ni zoezi endelevu
mafunzo juu ya matumizi ya epicor 
 yalifanywa na ofisi ya mhasibu mkuu wa serikali katika mwaka wa fedha juu ya matumizi ya epicor asset management module utekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi mlipaji mkuu wa serikali ahakikishe sheria ya fedha ya umma iliyorekebishwa na inaanza kutumika serikali ihakikishe hati milki za ardhi na majengo yanayomilikiwa na wizara idara wakara na sekretarieti za mikoa zinafuatiliwa mara moja ili kuwa na ushahidi wa umiliki wa mali hizo napendekeza kwamba menejimenti za wizara idara wakala na sekretarieti za mikoa kwa kushirikiana na hazina ihakikishe kwamba modules zote za ifms zinarekebishwa na zinatumika kikamilifu
na pia mafunzo yafanyike pale inapohitajika haswa wakati kuna waajiriwa wapya na kunapokuwa na maboresho mapya katika mfumo wa kihasibu serikali itoe mafunzo jinsi ya kutumia epicor 
 na viwango vya uhasibu vya kimataifa visivyo vya taslimu kuanza kutumika kwa viwango vya uhasibu vya kimataifa visivyo vya taslimu kabla ya marekebisho ya sheria ya fedha ya umma na
ya iliyolekebishwa hivyo sheria ya fedha ya umma inakinzana na falsafa ya viwango vya uhasibu vya kimataifa visivyo vya taslimu serikali inaendelea na mageuzi mbalimbali ya fedha ambayo yamesababisha mapitio ya sheria ya fedha za umma ya iliyorekebishwa ambayo itajumuisha changamoto zinazotokana na mageuzi hayo
hivi sasa rasimu ya pili ya sheria mpya imetolewa kwa mamlaka ya juu kwa ajili ya mapitio na mapendekezo
 ufuatiliaji na tathmini ya miradi inayotekelezwa kwa fedha za mikopo kuna ongezeka la mikopo ya miradi ya maendeleo ambayo ni kipaumbele cha taifa hivyo naishauri serikali kuanzisha utaratibu maalum wa ufuatiliaji na kutathmini miradi ambayo imetekelezwa na inayotekelezwa kwa kutumia fedha za mikopo
hali hii itasaidia kufanya tathmini ya matokeo ya miradi kadiri inavyoendelea
hii itasaidia kupunguza hali ya sintofahamu kati ya wadau na serikaliidara ya bajeit chini ya wizara ya fedha imeanzishwa kwa lengo la kufuatilia muenendo wa matumizi bora ya fedha za serikali za miradi mbalimabli ili kuhakikisha yanazingatia thamani ya fedhaimetekelezwa kukosekana kwa ofisi ya usimamizi wa madeni haja ya kuanzisha ofisi ya usimamizi wa madeni ni moja ya suala muhimu ambalo nilizungumzia katika mwaka wa fedha 
nashauri serikali kutilia mkazo uanzishwaji wa ofisi ya usimamizi wa madeni dmo ili kuweza kukabiliana kimamilifu na kwa ufanisi kuratibu shughuli za usimamizi wa madeni
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alitoa taarifa na
 ya tarehe desemba 
katika chombo hicho rais aliunda wizara ya fedha ambayo miongoni mwa mambo mengine ilipewa mamlaka ya kusimamia mikopo na sera za mikopo na utekelezaji wake
wizara ya fedha ilitumia chombo hicho kuanzisha idara ya usimamizi wa madeniimetekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi kubadilisha hati za ukwasi liquidity papers kugharamia nakisi ya bajeti nashauri serikali kujiepusha na kubadili hati za ukwasi ili kuepuka uwezekano wa kuwa na deni kubwa siku za usoni lisilolipika
iko haja ya serikali kuchukua hatua za makusudi ikiwa ni pamoja na kuboresha ukusanyaji wa mapato ya serikali kupitia mamlaka ya mapato tanzania tra kupunguza matumizi na makadirio ya bajeti yenye ufanisi
serikali inakubaliana na mapendekezo ya wakaguzi katika siku za usoni kusitisha kubadilisha hati za ukwasi kwenda kwenye hati za fedha mpaka pale patakapokuwapo sababu ya msingi ya kufanya hivyo
kwa lengo la udhibiti mabadiliko yatapaswa kupata kibali kutoka mamlaka za juu za serikali
haijatekelezwa kutolewa migao ya fedha mwishoni mwaka wa fedha ili kukabiliana na changamoto ya fedha zilizoidhinishwa kutotolewa kwa wakati nashauri serikali kutengeneza makisio yake ya mwaka yakishabihiana na makusanyo ya mapato ili kuzuia kutolewa kwa kiasi kikubwa cha fedha mwishoni mwa mwaka wa fedha
kwa kufanya hivyo inatarajiwa kwamba shughuli zilizopangwa zitatekelezwa kama mpango kazi ulivyo na makusanyo ya mapato
kutolewa kwa fedha mwishoni mwa mwaka wa fedha ni kutokana na changamoto katika utekelezaji wa bajetiutekelezaji unaendelea usimamizi wa forodha na maghala ya mali customs bonded warehouses ambazo hazijalipiwa kodi nilibaini mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa forodha na maghala ya mali
hivyo ninaishauri serikali kuhakikisha udhibiti wa kutosha kwenye uendeshaji wa maghala ya ushuru wa forodha ili kukusanya madeni yote yatokanayo na kutokusanywa kwa ushuru wa forodha
aidha mamlaka ya mapato tanzania inapewa wito wa kuzingatia na kutekeleza sheria zilizopo
serikali kupitia mamlaka ya mapato ya tanzania imeimarisha udhibiti juu ya uendeshaji wa forodha na maghala ya mali
imetekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi tathmini ya wakala wa serikali ukaguzi ulibaini mapungufu mbalimbali katika shughuli za wakala wa serikali
hivyo ninapendekeza kwamba wakala zote za serikali ambazo zimeanzishwa kwa lengo la kutoa huduma kwa umma na wanapata mapato kutokana na huduma wanazotoa niwakati muafaka kwao kushindana katika ulimwengu wa kibiashara kwa kuwa wabunifu zaidi na kuongeza ubora na kiwango cha huduma
hii itaboresha makusanyo yao na kupunguza utegemezi kutoka serikali kuu katika suala la fedha
wakala ambazo zimeanzishwa kwa ajili ya kutoa huduma kwa idadi kubwa ya wateja inapaswa kuzingatia faida ya kuwa na wateja wengi kama msingi wa kuongeza makusanyo yao
ili kutoa huduma bora ni muhimu kuwa na wafanyakazi wenye taaluma na vifaa vya kufanyia kazi
wizara mama ikishirikiana na tume ya utumishi wa umma zihakikishe wakala zao zinajitosheleza kwa wafanyakazi wenye uwezo na vifaa nyenzo muhimu za kufanyia kazi ambazo zitasaidia kuongeza kiwango cha huduma nakuboresha utoaji wa huduma zao kwa ummaserikali kupitia sheria ya wakala wa serikali sura
 na waraka na
cac
 temp
 ya oktoba wakala walipewa fursa ya kutangaza nafasi zao ili kuvutia akili bora vipaji na ushindani kutoka sokoni ili kusimamia mashirika ya kibiashara
imetekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi ulipaji wa kodi ya kupanga ofisi sh
 kuna umuhimu wa serikali kuwekeza katika ujenzi wa majengo yake yenyewe
ninaishauri serikali kuwa na mpango endelevu wa kujenga majengo kwa ajili ya ofisi za serikali
serikali inaweza kufanya yafuatayo ili kufanikisha jambo hili
serikali kupitia wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi kwa kushirikiana na wakala wa majengo ya tanzania tba watafute maeneo ambayo serikali inaweza kujenga ofisi za wizara idara na wakala zake
serikali ifanye majadiliano na mifuko ya hifadhi ya jamii ili waweze kupata mkopo kwa ajili ya kugharamia miradi ya ujenzi wa majengo ya serikali
serikali pia ifanye mazungumzo na washirika wa maendeleo kama vile benki ya maendeleo ya africa afdb na benki ya dunia ili waweze kupata mikopo misaada kwa ajili ya miradi ya ujenzi wa ofisi hizo
kwa zile wizara idara na wakala za serikali ambazo zinakusanya mapato kutokana na shughuli zao nashauri watumie mapato ya ndani ya wizara kuanza kujenga ofisi zao binafsi
serikali kupitia wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na mamlaka ya ustawishaji makao makuu cda imeanza kugawa viwanja kwa ajili ya ujenzi wa majengo ya serikali mjini dodoma serikali kupitia wizara ya fedha itaanzisha mazungumzo na taasisi za fedha na mifuko ya ustawi wa jamii ili iweze kutoa mikopo kwa ajili ya ujenzi wa majengo ya serikali serikali itaendelea kununua majengo na viwanja kwa ajili ya ujenzi wa majengo ya balozi zetu nje ya nchi
majengo ambayo yameshanunuliwa ni pamoja na jengo lililonunuliwa amerika na viwanja vilivyonunuliwa kenya saudi arabia na qatar
utekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi changamoto zinazokabili huduma ya magereza tanzania kutokana na changamoto inayoikabili idara ya huduma ya magereza ya tanzania ninapendekeza yafuatayo kwa serikali na kwa idara ya huduma ya magereza yenyewe
mahakama ya tanzania iharakishe kutoa maamuzi juu ya kesi zilizopo
kuna idadi kubwa ya mahabusu katika magereza ambao wanasubiri kesi zao kusikilizwa na haki kutolewa na mahakama
kwa kukamilisha kesi zinazowakabili mahabusu kutasaidia kupunguza idadi ya mahabusu katika magereza serikali inaweza kuchagua kutumia njia nyingine ya kuwaadhibu wafungwa baada ya kupatikana na hatia
serikali inaweza kuchagua kutumia njia mbadala kama wafungwa kutumikia kifungo cha nje cha kuanzia mwaka mmoja mpaka miwili chini ya uangalizi wa mkuu wa wilaya au mkoa huku akijishughulisha na shughuli za jamii kama usafi maofisini bila malipo extra mural labour kifungo cha nje chini ya uangalizi cha miaka minne na kuendelea kutokana na makosa madogo madogo kwa wafungwa ambao tayari wametumikia theluthi moja ya kifungo chao gerezani huku wakishughulika na huduma za jamii bila malipo parole
hii kwa kiasi kikubwa itapunguza idadi ya mahabusu na wafungwa katika magereza kwa ajili ya wahalifu wadogo na wanaokiuka sheria ni bora kulipa faini na kama wao wakishindwa kulipa faini wanapaswa kupelekwa kwa uongozi wa miji yao au wilaya na kupewa kazi za jamii communal based labour kuwa hudumia mahabusu na wafungwa kunasababisha gharama kubwa kwa serikali
kuwalisha kuwapa mavazi na matibabu ni ghali
uongozi wa idara ya huduma ya magereza unashauriwa kuboresha shughuli zao za uzalishaji kama useremala shughuli za kilimo ushonaji ujenzi wa nyumba na mafundi mitambo na magari
baada ya hapo watafute soko la bidhaa zao na hii itawawezesha kuwa na uwezo wa kujilisha na kujinunulia mavazi wenyewe idara ya huduma ya magereza inahamasishwa kuandika juu ya mapendekezo kadhaa ya maendeleo na kutafuta wahisani mbalimbali kama benki ya maendeleo ya afrika afdb shirika la misaada la marekani usaid nk ambayo watatoa fedha kwa ajiri ya kupanua na kuboresha magereza uongozi wa idara ya huduma ya magereza unashauriwa kutoa wito kwa wajumbe wa kamati ya bunge ya serikali kuu pac na viongozi wengine wa serikali kutembelea magereza na kuona hali halisi katika magereza
hii itawasaidia kufanya maamuzi sahihi juu ya mgao wa rasilimali
serikali kupitia sheria ya huduma za jamii sheria ya kifungo mbadala parole act na magereza kinga ya ziada ya kifungo cha nje kanuni na sheria zote hizi zinafanya kazi lakini idadi ya wafungwa ambao wanastahili ni wachache sana kutokana na masharti husika
jitihada zinafanyika ili sheria zilizotajwa kufanyiwa marekebisho ili wafungwa wengi waweze kustahili
hadi aprili jumla ya wafungwa waliandikishwa chini ya kifungo mbadala parole wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge pac wataalikwa kutembelea magereza na kuona hali halisi ili waweze kuendelea kutoa ushauri juu ya uboreshaji wa idara ya magereza
utekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi miradi ya ubia kati ya sekta ya umma na binafsi ppp pamoja na faida ambayo inaweza kupatikana kutokana na mipango ya ubia kati ya sekta ya umma na binafsi kuna baadhi ya hatari zinazohusiana na ubia ambayo ni muhimu zaidi kwa serikali kuingilia kati
ubia unaweza kuongeza gharama za uendeshaji kutoa huduma chini ya kiwango madhara katika maslahi ya umma na kuanzisha fursa mpya kwa udanganyifu kula njama na rushwa
ili kukabiliana na hatari hizi napendekeza serikali inapaswa kubuni kupitia mchakato wa manunuzi na tathmini ambao utapima utegemezi na uadilifu wa washirika wenye uwezo
tathmini hiyo inapaswa kuzingatia uchaguzi wa mshirika mwenye rekodi zilizothibitishwa katika maendeleo ya mradi kwa njia ya mchakato wa ushindani wa zabuni kwa kutambua umuhimu wa upembuzi yakinifu ili maslahi kwa pande zote mbili yaweze kutumika na mafanikio kupatikana serikali inapaswa kuunda mfuko wa fedha za uwezeshaji wa ubia kati ya sekta ya umma na binafsi ppp ili kuwezesha upembuzi yakinifu juu ya miradi muhimu ya utekelezaji
pamoja na hayo serikali inahimizwa kuzindua juhudi kamili za uhamasishaji ili kushirikisha kikamilifu sekta binafsi katika miradi ya taifa yenye vipaumbele vinavyotambulika
kuendelea kukosekana kwa fedha katika kufanya utafiti wa upembuzi yakinifu kunaweza kusababisha jambo lenye gharama kubwa sana serikali inapaswa kuhakikisha kuwa masuala ya kugawana faida ikiwa ni pamoja na uwezekano wa faida kwa siku zijazo kutokana na mauzo ya mali au uwekezaji yanawekwa wazi katika makubaliano ya ushirikiano
ni lazima pia kuhakikisha kwamba maslahi ya nchi yanalindwa wakati mali zilizochangiwa zinaondolewa katika ushirikiano kwa mfano kuhakikisha serikali inapata sehemu ya mapato
serikali pia inapaswa kuwa na uwezo wa kuthibitisha jumla ya gharama zilizoingizwa katika mradi ambayo zinatarajiwa kurudi wakati wa uhai wa mradi huo naishauri serikali kwamba inapaswa kufikiria kama mali zenye umuhimu wa kitaifa zinaweza kukodishwa kwa sekta binafsi badala ya kuhamishwa kabisa
makubaliano ya ushirikiano wa namna hii yanaweza kutoa fursa kwa sekta ya umma kuingilia kati katika tukio kubwa la kushindwa katika utoaji wa huduma au kufilisika kwa mbia tunakubaliana na mapendekezo ya wakaguzi
viatarishi katika ubia wa sekta binafsi na umma vinaweza kudhibitiwa kwa kutumia mbinu mbili ambazo ni
 mchakato wa kupima uchambuzi yakinifu huwa unachambuliwa ili kuhakikisha masuala ya kiufundi kisheria kiuchumi kimazingi ra kibiashara na uwezo wa kifedha yanazingatiwa
 mchakato wa kuidhinisha hatua zote za ubia wa sekta binafsi na umma unazingatia mzunguko mzima wa shughuli za ubia
hatua hii inajumuisha kuidhinisha uchambuzi yakinifu unaofanywa na waziri wa fedha kuidhinisha pendekezo la maombi na kuidhinisha muundo wa fedha za ubia na mikataba ya ubia wa sekta binafsi na umma
mbinu hizi tayari zimeanza kufanya kazi katika utekelezaji wa ubia wa sekta binafsi na umma suala la kugawana faida ni muhimu sana katika ubia hasa katika miradi ya pamoja
kwa miradi iliyotekelezwa baada ya kutunga sheria ya ubia wa sekta binafsi na umma ya mwaka inataka mikataba yote kuaininsha namna ya kugawana faida na hasara katika miradi ya pamojaimetekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi serikali inapaswa kutathmini kama gharama zote za kushiriki ni halali
uchambuzi makini lazima ulenge kushughulikia mgao sahihi wa athari zinazoweza kutokea katika mradi huo kati ya sekta ya umma na sekta binafsi kuhusiana na mradi huo
katika mipangilio yote ya ubia ppp chombo cha umma kinapaswa kuangalia athari zinazoweza kutokea na kuhakikisha kwamba zinaweza kudhibitiwa ipasavyo serikali inapaswa kuwa makini katika ubunifu wa mkataba na majadiliano ili kuhakikisha kwamba athari yoyote kutokana na matukio yasiyoonekana inagawanywa kati ya pande zote mbili na kwa mujibu wa viwango vya athari hiyo serikali inapaswa kuhakikisha kuwa makubaliano yanaruhusu habari ya utendaji kuwa zinatolewa kulingana na mahitaji kwa mbia wa sekta ya umma
wakati serikali inakuwa kama taasisi ya kutoa mkopo au mdhamini ni lazima kuomba taarifa za ziada kutoka kwenye upande inayoshirikiana nayo ili kuhakikisha usalama wa mkopo wake katika uchambuzi wa vihatarishi kabla ya kuingia katika ushirikiano serikali inapaswa kufikiria kwa makini na kuweka vifungu kwenye masharti ya mkataba mfano kifungu kinachohusu uwezo wa kujitoa inapotokea utendaji mbovu bila upotevu wa fedha kama fidia au kifungu kinachoruhusu kuwapo kwa mipango ya dharura mfano kuuza hisa serikali inapaswa kulinganisha malipo ya mikataba na mafanikio ambayo yalikubalika kufikiwa na kiwango cha huduma zinazotolewa
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi sheria ya miradi ya ubia kati ya sekta ya umma na binafsi haimpi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali uwezo wa taarifa za miradi hiyo sheria inapaswa kuhakikisha kuwa mkataba wa ubia kati ya sekta ya umma na binafsi ppp na makubalianao ya kushirikiana katika uzalishaji psas yanamwezesha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kupata rekodi za fedha na taarifa nyingine za mbia binafsi au kampuni iliyo katika mpango wa ubia kati ya sekta ya umma na binafsi ppp pamoja na hayo serikali inapaswa kusaidia na kumpatia mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu taarifa zote muhimu za mkataba wa ubia kati ya sekta ya umma na binafsi ppp katika maisha yote ya mradi tokea mchakato wa zabuni kupewa rasmi mkataba na awamu ya uendeshaji wa mradi
mwongozo na
wa viwango vya shirika la kimataifa la asasi kuu za ukaguzi issais inasema kwamba kuchunguza mradi na taasisi kuu ya ukaguzi sai katika hatua zote za mradi inafaida zake endapo udhaifu wowote ukigundulika unaweza kurekebishwa kabla ya mkataba haujasainiwa na matatizo mabaya zaidi kuepukwa katika hatua ya baadaye serikali pia inapaswa kutoa taarifa mara kwa mara juu ya utendaji wa mradi kuonyesha wazi wazi kama mbia binafsi anatekeleza majukumu yake kwa mbia wa sekta ya umma ili hatari yoyote ya hasara itambulike mapema iwezekanavyo kuwezesha serikali mbia wa sekta ya umma kufikiria namna bora ya kulinda maslahi yake
imetekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi ukaguzi wa hesabu za vyama vya siasa kutokana na changamoto zilizojitokeza wakati wa ukaguzi wa vyama vya siasa napendekeza ili kuboresha utoaji wa taarifa uwasilishwaji na ulinganifu wa utendaji wa vyama vya siasa vyama vinatakiwa kuandaa taarifa za hesabu kwa mujibu wa viwango vya uhasibu vya kimataifa
kuanza kutumika kwa mfumo mmoja wa taarifa za kihasibu utasababisha kufanana kwa taarifa za hesabu za vyama vya siasa
hii inawezekana pale ambapo msajili wa vyama vya siasa akishirikiana na mhasibu mkuu wakitoa mwongozo wa aina ya muundo wa taarifa za fedha utakaotumiwa na vyama vya siasa napendekeza serikali irekebishe sheria ya vyama vya siasa na
ya mwaka ili kutatua changamoto zilizopo
ofisi ya mhasibu mkuu wa serikali kwa kushirikiana na msajili wa vyama vya siasa inafanya kila jitihada juu ya suala hili kwa kuangalia namna ya kurekebisha sheria ya vyama vya siasa no
 ilivyorekebishwa na kutoa mwongozo utakaojumuisha namna ya uandaaji wa taarifa za fesha za vyama vya siasautekelezaji unaendelea mwaka wa fedha mapungufu katika mifumo ya misamaha ya kodi napendekeza kuwa serikali kuanzisha kitengo cha ufuatiliaji wa misamaha ambacho kitakuwa na wajibu wa udhibiti na kuhakikisha kuwa utoaji wa misamaha ya kodi unanakidhi matakwa ya kisheria na kufanya ufuatiliaji wa matumizi ya misamaha hiyo ya kodi pamoja na kushirikiana na mamlaka zinazohusika na utoaji wa misamaha hiyo
kufanya mapitio ya sheria za misamaha ya kodi kwa lengo la kupunguza mianya katika misamaha ya kodi
aidha serikali ihakikisha kwamba misamaha ya kodi haizidi ya pato la taifa au ya mapato ya kodi yaliyokusanywa
serikali itaendelea kufanya mapitio ya sheria mbalimbali juu ya misamaha ya kodi
katika utekelezaji huo mwaka serikali ilifanya mapitio ya ushuru wa mafuta ushuru wa bidhaa kwa kusitisha misamaha iliyokuwa imetolea na wizara ya fedha kwa wawekezaji kupitia kituo cha uwekezaji
hatua hii imechukuliwa ili kupunguza mianya ya ukwepaji wa kodi kupitia misamaha ya kodi utekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi kuchelewa katika kushughulikia rufaa za kodi naishauri serikali kuongeza kasi ya kushughulika hizo rufaa kwa kuzingatia umuhimu wake katika uchumikikwazo cha bajeti kwa bodi na baraza la rufaa za kodi ni moja ya sababu za ucheleweshaji wa kusikiliza na kutoa hukumu juu ya hizo rufaa
serikali itatenga fedha za kutosha ili kurahisisha usikilizwaji wa hizo kesi kwa muda wa muafaka ikiwa ni pamoja na kutoa hukumu matokeo ya kesi zilizo katika hatua ya kusikilizwa hayawezi kutabiliwa kwa sasa
hivyo ufuatiliaji utafanyika katika kaguzi zijazo udhaifu katika usimamizi wa mapato naishauri mamlaka ya mapato tra kuyafanyia uchunguzi wa kina makampuni yote ya mafuta na gesi ikiwa ni pamoja na makampuni ya kuchimba madini kutathmini kiwango cha ushuru wa forodha ambacho hakijalipwa na kuchukua hatua ili kilipwe pia katika siku zijazo mamlaka ihakikishe ushuru huo unalipwa na makampuni yote yanayopaswa kulipa
serikali kupita mamlaka ya mapato tra imefanya uchunguzi kwa makampuni ya gesi kama ilivyoshauriwa na wakaguziutekelezaji unaendelea kujumuishwa kwa taasisi za umma zenye vipindi na kanuni tofauti za uhasinu katika hesabu jumuifu uhasibu katika hesabu jumuifu framework naishauri serikali ifanye yafuatayo mifumo ya uhasibu ya taasisi zinazomilikiwa na serikali iwianishwe pamoja na kuendana sambamba na mfumo wa uandaaji hesabu wa kimataifa usio wa taslimu ipsas accrual
taasisi zote zinazomilikiwa na serikali zijumuishwe kwenye hesabu za taasisi miliki ili hesabu za taasisi hiyo zioneshe uhalisia na kuendana na viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu
wizara ya fedha kupitia kwa mhasibu mkuu wa serikali imefanya jitihada katika kutekeleza mapendekezo wa wakaguziyametekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi ukosefu wa uwiano sawia wa ukomo katika dhamana za serikali napenda kuishauri serikali kuongeza ushindani katika soko la ndani la dhamana za serikali na hivyo kuongeza ushawishi wa ununuzi wa dhamana za muda mrefu
mara kwa mara serikali imekuwa ikichukua hatua kuboresha taratibu za ushiriki wa masoko ya dhamana za serikali kwa kuwashawishi wawekezaji katika dhamana za serikali za muda mrefu pamoja na kutoa misamaha ya kodi kwenye riba kutoka miaka miwili ya kuiva kwa dhamana za serikaliutekelezaji unaendelea usimamizi usiotosheleza kwenye uwekezaji wa serikali na vipaumbele vyake naishauri serikali kuandaa mfuko wa uwekezaji utakaowezeshwa kutoka kwenye gawio na mapato mbalimbali ili kunusuru hisa za serikali na pia kuiwezesha serikali kuwekeza katika sekta zingine ambazo itaona zinahitaji ushiriki wake
mwisho naishauri serikali kupitia mara kwa mara ufanisi wa uwekezaji wake na malengo katika makampuni ambayo inamiliki hisa chache
serikali inafanya jitihada ili kutekeleza mapendekezo wa wakaguzi kama ifuatavyo utungaji wa sheria mpya ya msajili wa hazina uko katika hatua za mwisho
kwa sasa andiko la baraza la mawaziri linalopendekeza kutunga sheria ya msajili wa hazina linasubili kujadiliwa katika mkutano wa baraza la mawaziri
andiko hilo limejumuisha mapendekezo yoteutekelezaji unaendelea ucheleweshaji wa fedha na kutolewa kwa fedha pungufu ili kukabiliana na changamoto ya fedha zilizoidhinishwa na bunge kutolewa kwa kuchelewa nashauri serikali kuandaa makisio yake ya mwaka yanayoshabihiana na makusanyo ya mapato ili kuepuka kutolewa kwa kiasi kikubwa cha fedha mwishoni mwa mwaka wa fedha
kwa kufanya hivyo inatarajiwa kwamba shughuli zilizopangwa zitatekelezwa kama zilivyopangwaucheleweshaji wa fedha na kutolewa kwa fedha pungufu kunasababishwa na sababu zifuatazo changamoto katika utekelezaji wa bajeti makusanyo ya mapato kutofikia malengo yaliyowekwa ucheleweshaji wa fedha kutoka kwa washirika wa maendeleo mchakato mrefu au mchakato mgumu wa kupata mikopo ya mashariti nafuu hatahivyo serikali inadhamiria kupunguza utegemezi kwa asilimia tisa 
msisitizo wa kutumia efd na makubaliano ya mapema katika kupata mikopo yenye mashariti nafuuutekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi mapungufu katika usimamizi wa rasilimali watu na malipo ya mishahara kutokana na mapungufu niliyobaini katika usimamizi wa rasilimali watu maafisa masuuli wanashauriwa kutumia kwa ufanisi mfumo wa kompyuta wa lawson na kuhakikisha kwamba kumbukumbu sahihi za wafanyakazi zinatunzwa na wakati huohuo maafisa waliostaafu wanafutwa kwenye mfumo huo kwa wakati pia kuhakikisha kuwa mtumishi haidhinishiwi mkopo mpya kabla ya kulipa na kumaliza uliotangulia ninashauri kuwa menejimenti ya wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa kusitisha mara moja malipo ya posho na kodi kwa watumishi waliostaafu walioko nje ya nchi na kufanya utaratibu kwa ajili ya kuwarejesha maafisa husika nyumbani mara tu muda wa utumishi wao unapokoma
katika mwaka serikali ilianzisha mfumo wa usimamizi wa rasilimali watu lawson ili kuhakikisha kwamba malipo ya mishahara yanasimamiwa kupitia sheria za usimamizi wa rasilimali watu na kuendana na nyaraka za kiofisi zinazoambatishwa kwenye miamala katika mfumo kwa ajili ya kuidhinishwa
pia serikali imendelea kulipa waajiriwa waliostaafu katika balozi na kuwarejesha nchini ambapo katika mwaka wafanyakazi kumi na sita walirejeshwa nchiniutekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi mapungufu katika usimamizi wa mali kwani kasi ya kutadhimini mali kuandaa rejista ya mali na kuweka alama za utambulisho unaonekana kukwama kwakuwa kasi ya kutathimini mali za kudumu uandaaji wa rejista ya mali za kudumu na kuweka alama za utambulisho wa mali linaonekana kuwa ndogo nashauri mlipaji mkuu wa serikali aharakishe mchakato huo na ahakikishe changamoto zote zilizobainika zinashughulikiwa kabla ya mwaka ambapo serikali inatakiwa iwe inatekeleza ipsas kikamilifu mbali na mafunzo ambayo yamefanyika nashauri mlipaji mkuu wa serikali kutoa mwongozo wa namna ya kuweka kumbukumbu katika rejista ya mali za kudumu msisitizo uwe katika jinsi ya kutathimini mali kiwango cha uchakavu kuweka alama za utambulisho na uboreshaji wa taarifa mara kwa mara katika rejista ya mali za kudumu nashauri serikali kuzingatia matumizi ya mifumo ya kompyuta ambayo inaendana na kuingiliana na mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha ifms kwaajili ya kusimamia mali za serikali ili kuepuka uandaaji wa taarifa nyingi na vihatarishi vinavyotokana na kuhamisha taarifa kutoka mfumo mmoja kwenda mwingine naishauri serikali kuhakikisha taarifa za kihasibu za maafisa masuuli zinatenganisha ardhi na majengo ili kupata thamani ya ardhi na kutoza uchakavu kwenye mali zinazochakaa
pia nashauri serikali ihakikishe wizara idara wakala na sekretarieti za mikoa zinapata hati miliki ili kulinda mali zake nashauri serikali ichukue hatua stahiki kuweza kufuta ambazo zimechakaa na hazitengenezeki kwa mujibu wa kanuni za fedha za mwaka 
serikali inakubaliana na mapendekezo ya wakaguzi na tunayafanyia kazi ili kuhakikisha usimamizi imara wa mali
yafuatayo yamefanyika mshauri mwelekezi aliyehazimwa na wizara ya fedha kupitia idara ya usimamizi wa mali za serikali dgam kwa kushirikiana na wizara ya ardhi nyuma na maendeleo ya makazi na kwa ajili ya kuhakikisha ardhi yote inayomilikiwa na serikali inapewa nyaraka za usimamizi wa ardhi na si lazima hati miliki
zaidi ya hayo uandaaji wa rejiista ya mali ni mchakato endelevu na utakapokamilika utajumuisha mali zote za serikali
leno ni kuhakikisha rejista inakamilika na kutumika kipindi ambacho serikali itapaswa kuwa imetekeleza kimamilifu viwango vya uandaaji wa hesabu wa kimataifa usiokuwa wa taslimu ipsas accrual basis utekelezaji unaendelea limbikizo la madeni ninaishauri serikali kuongeza makusanyo ya mapato kupunguza matumizi ya serikali na hatimaye kutumia baki ya fedha kulipa madeni zaidi ya hayo ninaishauri serikali kulipa umuhimu wa kipekee swala la kulipa madeni ya huduma za afya nje ya nchi
waraka wa hazina na
wa mwaka ulitoa maelekezo kwa kila afisa masuuli kuchukua hatua na tahadhari kutozalisha madeni mapya
maelekezo kutoka kwa katibu mkuu kiongozi kumbu
sab ya tarehe october aliwataka maafisa masuuli kuchukuaa hatua mathubuti na kuchukua tahadhari ya kutozalisha madeni mapya
kwa madeni ambayo hayajalipwa maafisa masuuli walielekezwa kubajeti tena madai yao katika mwaka unaofuata ili fedha ziweze kutengwa kwa ajili ya madeni hayo kwa ajili ya malipoutekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi madeni yanayotegemea matukio contingent liabilities kufuatana na kesi zilizoko mahakamani na ambazo zina athari za kifedha kwenye taasisi za serikali kuu mdas na ras ninawashauri maafisa masuuli kwa kushirikiana na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kuhakikisha kuwa ufuatiliaji wa karibu unafanyika ili kesi hizi zihitimishwe kwa mujibu wa sheria zilizopo na hivyo kuondoa gharama kubwa za ufuatiliaji
serikali iko hatua za mwisho za kutoa muongozo kwa maafisa masuuli wote juu ya taratibu za kushughulikia kesi za kisheria ili kuwasaidia kuzifanyia kazi kwa kushirikiana na mwanasheria mkuu wa serikali hasa kutoa taarifa sahihi kwa wakati ili kumsaidia mwanasheria mkuu wa serikali kuandaa mashtaka au kuandaa taarifa ya upande wa utetezi kadri ya kesi itakavyokuwa na kuanza mashhtaka katika mahakama husikautekelezaji unaendelea ukaguzi maalum wa mradi wa manunuzi ya matrekta na zana za kilimo wa suma jkt kwa kipindi cha kuanzia julai hadi aprili 
serikali inapaswa kutathmini uwezo wa kifedha wa mradi uwezo wa rasilimali watu na uwezo wa kiufundi ili kujua udhaifu uliopo na hatimaye kutoa msaada ipasavyo
usimamizi wa mradi wa matrekta chini ya suma jkt uhakikishe mradi unatekelezwa kwa kufuata sheria na kanuni husika za manunuzi ili kuhakikisha pande zote mbili katika mkataba zinatekeleza mkataba ipasavyo majukumu yote ya kimkataba ambayo hayajatekelezwa inapaswa yatekelezwe au gharama husika zake kurejeshwa kwa mwajiriserikali imeanza kuchukua hatua ili kuhakikisha mradi wa matrekta chini ya suma jkt unatekelezwa kwa mujibu wa sheria na kanunui za manunuzi ya umma ili kuhakikisha masharti ya pande zote mbili yanatekelezwa ipasavyo
masharti yote yaliyotambuliwa kutotekelezwa yanapaswa kutekelezwa na vilevile gharama zinazohusiana na malipo kwa mwajiri
zaidi ya hayo serikali kupitia vyombo vyake kama mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma mkaguzi mkuu wa ndani na ubia kati ya sekta binafsi na umma wataendelea kufanya ukaguzi na usimamizi wa mikataba wa suma jkt kwa lengo la kuhakikisha masharti yote ya mikataba yanatekelezwa kulingana na makubaliano
serikali kupitia suma jkt inakubali kwamba masuala ya fedha yanapaswa kufanyiwa tathimini na hasa madhara ya kushuka kwa dola juu ya mradi na kutambua hasara inayotokana na kushuka kwa dola
utekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi ukaguzi maalum wa mfumo mzima wa manunuzi wa pembejeo za kilimo katika sekta ya kilimo cha tumbaku chini ya wetco tabora serikali kupitia wizara ya kilimo chakula na ushirika inapaswa kuimarisha jukumu la usimamizi ili kuhakikisha kunakuwapo utawala bora katika uendeshaji wa vyama vya ushirika naishauri serikali kuweka sifa za chini za viongozi wa vyama vya msingi vya ushirika amcos kutokana na hali ya sasa ilivyo viongozi wengi wa vyama vya msingi vya ushirika amcos wana viwango vya chini vya elimu hivyo uwezo wao unaleta mashaka kama wanaweza kusimamia vyama fedha na mikopo ya vyama vya msingi vya ushirika amcos
pia napendekeza sheria ya manunuzi ifuatwe
ili kuhakikisha viongozi wa vyama vya ushirika wanatimiza wajibu wao ipasavyo sheria na
 ya mwaka imeeleza kwamba kila mjumbe wa bodi aliyeteuliwa anapaswa kuwa amefunzwa juu ya uongozi na ujuzi wa usimamizi wa vyama vya ushirika hasa utawala bora na kanuni za maadili
mafunzo haya yanapaswa kufanyika kabla ya kuanza kutekeleza majukumu yao yaliyoainishwa
sheria ya vyama vya ushirika imeelekeza wajumbe wa bodi na menegementi ya ushirika kujaza kiwango cha elimu na elimu ya ushirika walizopata
jedwali la pili la sheria ya vyama vya ushirika kifungu cha d and c ili kuondoa mgongano wa maslahi miongoni mwa wajumbe wa bodi katika uongozi wa vyama vya ushirika kifungu cha sheria kimewaondoa wanasiasa na maofisa wa serikali katika nafasi za uongozi kwa lengo la kuimarisha hivi vyama vya ushirika
utekelezaji unaendelea ukaguzi maalum juu ya utekelezaji wa mikataba ya ujenzi wa mradi wa usambazaji maji chalinze awamu ya pili wazabuni wapewe mikataba ya kazi inayolingana na uwezo wao na daraja la mkandarasi kwa mujibu wa bodi ya usajili wa wakandarasi crb usanifu wa miradi kama wa usambazaji wa maji chalinze ni vema ukapitiwa kwa umakini kabla ya kutangazwa kwa zabuni taasisi zinazofanya manunuzi zinapaswa kuimarisha ufuatiliaji ili kuhakikisha wakandarasi wanafuatiliwa na wanatekeleza majukumu yao kwa mujibu wa mkataba
taasisi zinazofanya manunuzi zinatakiwa kuwa na hakika wa upatikanaji wa fedha kabla ya kuingia katika mikataba ili kuepuka gharama za ziada kama tozo zinazosababishwa na ucheleweshaji wa malipo
serikali kupitia wizara ya maji inapokea mapendekezo ya wakaguzi juu ya kufikiria uwezo wa wakandarasi wakati wa kutathimini zabuni zilizowasilishwa na wakandarasi kama inavyoelekezwa na bodi ya usajiri wa wakandarasi
kwa masuala ya ubunifu yanapaswa kupitiwa na mtaalamu mwenye uwezo wizara ya maji inakubali juu ya umuhimu wa kumshirikisha mshauri mwelekezi mwenye utaalam wa kupitia ubunifu wa usanifu
wizara ya maji imekuwa ikiunda kikosi kazi kutathimini ubunifu kabla ya kutangaza zabuni zaidi ya hayo wizara ya majiinahakikisha kwamba ujenzi wa njia za usambazaji zinasimamiwa na kufuatiliwa na mshauri mwelekezi kwa kila mkataba nyongeza ya hapo ni kwamba menejimenti imekuwa ikiunda kikosi kazi cha kusimamia na kufuatilia utekelezaji wa mikataba yote
utekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi ukaguzi maalum katika wizara ya ujenzi kuhusu uhalali wa fedha shilingi za ujenzi wa barabara kutumika kulipia madeni nje ya utaratibu bajeti inapaswa iandaliwe kwa kuzingatia mahitaji halisi
serikali isaini mikataba mipya ya ujenzi wa barabara baada ya kupima uwezo iliona wa kulipa madeni ya wakandarasi waliopo ili kuzuia kukua kwa madeni katika siku zijazoserikali inakubali mapendekezo ya wakaguzi juu ya kuhakikisha bajeti inaandaliwa kwa kuangalia shughuli halisi zitakazotekelezwa
serikali kupitia wizara ya ujenzi itaandaa bajeti na kuanza kujenga barabara mpya kulingana na uwezo wa kifedha ili kuepusha ukuaji wa deni kwa siku za usoniutekelezaji unaendelea ukaguzi maalum wa taarifa za fedha zilizotumika katika mkutano wa kimataifa wa smart partnership dialogue spd wa mwaka uliofanyika kwa miezi kumi na tisa kuanzia julai hadi januari nashauri taasisi zinazofanya manunuzi ya vifaa huduma na ujenzi zihakikishe manunuzi yote yanawekwa na kufanyika kwa mujibu wa mpango wa manunuzi
taasisi zifanye manunuzi yenye tija kwa taifa kwani kiasi kikubwa cha fedha za serikali zinatumika katika kufanya manunuzi
serikali inapokea mapendekezo ya wakaguzi na kupitia mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma imekuwa ikitoa maelekezo kwa taasisi za manunuzi katika manunuzi yenye maslahi ya nchi ambapo kiasi kikubwa cha fedha kinatumika kununua bidhaa ujenzi na huduma kutumia busara pamoja na sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake
pia maelekezo yanataka manunuzi yaingizwe kwenye mpango wa manunuzi ya mwaka kwa taasisi husika zaidi ya hayo mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma imekuwa ikiendesha mafunzo juu ya sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake ili kuongeza uwezo wa wadau mbalimbali pia mamlaka ya manunuzi ya umma hukagua taasisi za manunuzi pamoja na mambo mengine mpango wa mwaka wa manunuzi hufanyiwa tathiminiutekelezaji unaendelea usimamizi wa bajeti usioridhisha ukomo wa bajeti unapaswa kuwa wa uhalisia na unapaswa kurejewa kupitiwa mara kwa mara
hatua zichukuliwe ili kupunguza ucheleweshaji katika utoaji wa fedha kutoka wizara ya fedha
miradi inayoendelea inapewa kipaumbele kabla ya mipya wakati wa utengaji na ugawaji wa fedha
kukuza ukusanyaji wa mapato ya serikali kwa kuongeza ulipaji kodi kwa hiari ili kukuza mapato kuongeza vyanzo na kupanua wigo wa kodi
nashauri serikali kutumia hati za manunuzi kutokana na mfumo wa epicor kuepuka kuwalipa wazabuni nje ya bajeti na kutoa kipaumbele kwa miradi inayoendelea na kuhakikisha uwepo wa fedha kabla ya kusaini mikataba
serikali ianzishe utaratibu kutunza kumbukumbu za madeni mwishoni mwa mwaka na kuhakikisha kuwa malimbikizo hayo yanabajetiwa katika bajeti ya mwaka unaofuata
mbinu hii itapunguza ukuaji wa madeni
ili kuondokana na suala ya usimamizi wa bajeti usioridhisha mhasibu mkuu wa serikali ametoa waraka juu ya namna bora ya kusimamia bajeti na nyaraka za miamala iliyopitishwa kwenda kwenye wizara idara na wakala wa serikali
zaidi ya hayo waraka na
 wa ulitolewa ili kuweka msisitizo juu ya taratibu zote zinazopaswa kuchukuliwa ili kuhakikisha miamala yote na masuala mengine yanayohusiana na ufungaji wa mwaka wa fedha yanafuatwa mhasibu mkuu ameendesha warsha mwezi november kwa kuwahusisha wahasibu wakuu wote na kuweka msisitizo juu ya kuzingatia sheria ya fedha za umma katika michakato ya malipo iliyofanyika
juu ya hayo mkutano wa maafisa mauuli ulifanyika januari ambapo mambo ya usimamizi wa bajeti yalijadiliwa
utekelezaji unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapendekezo ya ukaguzi majibu ya mlipaji mkuu wa serikali maoni ya mkaguzi kutotumika kwa mashine za kielektroniki za efd kutokana na kutozingatia kanuni na
 ya kanuni za mapato efd kanuni za ninapendekeza serikali kutoa maelekezo kwa taasisi zote za serikali kutojihusisha na wauzaji ambao hawatumii mashine za efd
aidha serikali kupitia mamlaka ya kodi nashauri elimu ya ulipaji kodi bila shuruti iendelee kutolewa mara kwa mara
serikali kupitia wizara ya fedha imetoa maelekezo kwa taasisi zote za serikali kuacha kufanya biashara na wauzaji wasiotumia machine za efd serikali kupitia mamlaka ya mapato idara ya elimu kwa walipakodi itaendelea kutoa mpango wa uelimishaji ili kuhamasisha ulipaji kodi bila shurutiutekelezaji unaendelea ingawa serikali inaendelea kusisitiza juu ya utumiaji wa machine za efd bado kiwango cta utekelezaji kiko katika hatua isiyoridhisha
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 utekelezaji wa maelekezo ya kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali pac na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzi usimamizi wa kesi za madai ya kodi zilizopo mahakamani hatua za kinidhamu zichukuliwe dhidi ya wafanyakazi waliosababisha kesi hizo ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali ifanye kazi kwa uadilifu na umakini katika kuitetea serikali ili iweze kushinda kesibodi ya rufaa za kodi na baraza la rufaa za kodi ni umoja wa taasisi zenye jukumu la msingi la kuhakikisha uharaka ufanisi na bila ya upendeleo juu ya utatuzi wa migogoro ya kodi
kauli mbiu ya hizi taasisi ni kutatua migogoro ya kodi kwa bidii na kwa ufanisi kati ya washirika husika kwa muda muafaka
bajeti imekuwa kikwazo kwa bodi na baraza na hivyo kusababisha kuchelewa kusikiliza na kutoa hukumu za rufaa husika
serikali itaendelea kutenga fedha za kutosha kwa bodi na baraza ili kuwezesha kusikilizaa na kutoa hukumu ya rufaa kwa wakati
haijatekelewa
kesi ziko katika hatuaa ya kusikilizwa ila hatma ya matokea ya hizo kesi haiwezi kujulikana kwa sasa viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzi mkataba wenye utata wakutengeneza leseni za udereva tanzania serikali kupitia mamlaka ya mapato ihakikishe inapitia upya mkataba huo vipengele vyenye mapungufu virekebishwe vilevile tra na jeshi la polisi wahakikishe mfumo wa leseni za udereva unatumika kwa asilimia ili kuongeza mapato ya serikali mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya ukaguzi maalum wa leseni hizi na kuwasilisha taarifa yake kwenye kamati aidha kamati inapendekeza kuwa mikataba ambayo itahusisha utoaji wa misamaha ya kodi iwe inapitiwa na mwanasheria mkuu wa serikali kabla ya kusainiwa
mkataba wa utengenezaji wa leseni umeisha na fedha zote za ada ya leseni zimekuwa fedha za umma
taarifa ya ukaguzi maalumu imetolewa na cag na kuwasilishwa kwa kamati ya kudumu ya bungeimetekelezwa kutotolewa fedha za kutosha kwa wakala wa umeme vijijini rea kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali katika mwaka wa fedha imependekeza kuwa serikali inapaswa kutoa fedha kwa wakala wa umeme vijijini rea kutoka vyanzo vyake yenyewe ili kuwezesha upelekwaji wa umeme vijijinikatika mwaka wa fedha jumla ya shilingi zimetengwa kwa ajili ya rea ambapo jumla ya shilingi zilipelekwa rea mei utekelezaji unaendelea
hata hivyo naishauri serikali kutoa fedha kama zilivyoidhinishwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzi ulipaji usioridhisha wa deni ambalo serikali inadaiwa na mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma pspf serikali iendelee kutenga fedha na kulipa kila mwaka tzs
 bilioni kwenda pspf ili kuwezesha mfuko huo kuendelea kutoa pensheni kwa wastaafu bila vikwazo pspf ihakikishe inafanya uwekezaji na kutoa mikopo kwa taasisi mbalimbali kwa kuzingatia uwezo wake wa kifedha ili isiendelee kuingia katika hatari ya mfuko kushindwa kujiendesha na kuathiri watumishi na wastaafu mbalimbali
serikali imeendelea kulipa pspf kama ifuatavyo mei shilingi 
 bilioni aprili shilingi bilioni machi shilingi 
 bilioni jumla ya shilingi 
 bilioni zimeishalipwa mpaka mwezi mei mwishoni utekelezaji unaendelea
hata hivyo naishauri serikali kupika kiasi kilichobakiviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzi bajeti finyu na ucheleweshaji wa kutuma fedha balozini serikali kupitia wizara ya mambo ya nje na uhusiano wa kimataifa inatakiwa kuhakikisha kuwa mashine zote za kutolea stika za viza zinafanya kazi na zinafanyiwa matengenezo kila mara wizara hii pia inatakiwa kuhakikisha kuwa mfumo wa udhibiti matumizi ya fedha ifms epicor unafanya kazi kwa ufanisi wake ili kuepuka kuingia hasara pia wizara hii kwa kushirikiana na wizara ya fedha kwa pamoja zinashauriwa kuangalia ni jinsi gani wanaweza kupunguza gharama ya kuendesha mfumo wa kuthibiti matumizi ya fedha ifms katika balozi zetu
of finance should find way to reduce operating costs of the ifms in embassies
serikali imekuwa ikipeleka fedha katikas balozi kwa 
hata hivyo ukomo wa bajeti umechangia kiasi cha fedha kutotosheleza mahitaji
kwa hiyo serikali itakuwa inaongeza ukomo wa bajedi kadri ukusanyaji wa mapato utakapokuwa unaimarikautekelezaji unaendelea
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzi mwenendo wa makusanyo ya maduhuli yanayofanywa na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi ihakikishe inaimarisha mfumo wa udhibiti wa ndani wa ukusanyaji wa maduhuli kwa lengo la kuongeza ukusanyaji wa maduhuli wizara pamoja na kuwa na mfumo wa land rent management system lrms ianze kutumia mfumo wa kieletroniki efd katika kukusanya maduhuli ya serikali mfumo huo wakieletronikiuambatane na namba ya utambulisho wa mlipa kodi tin ilikujua takwimu sahihi za walipa kodi pamoja na kupunguza migogoro ya ugawaji wa ardhi
wizara itafute utaratibu maalum utakao hakikisha kuwa kodi ambazo hazijalipwa katika viwanja mbalimbali zinalipwa mapema iwezekanavyo
wizara iko kwenye mchakato wa kuanzisha mfumo jumuifu wa usimamizi wa taarifa za fedha wa ifms ambao utaunganishwa na tra brela na ticutekelezaji unaendelea
hatahivyo naishauri serikali kupitia wizara ya ardhi kuongeza kasi ya utekelezaji wa maelekezo ya pac viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzimisamaha ya kodi mamlaka ya mapato tanzania tra kuanzisha kitengo cha kusimamia misamaha ya kodi ambacho kitakuwa na jukumu la kufuatilia matumizi ya misamaha ya kodi na kuwasiliana na mamlaka zingine zenye jukumu la kutoa misamaha ya kodi mamlaka ya mapato ianzishe utaratibu wa kuzikagua inspection and monitoring visits mara kwa mara kampuni zilizopewa misamaha ya kodi kwa lengo la kuhakikisha kampuni hizo zinatekeleza matakwa ya sheria na kuepusha hasara inayotokana na matumizi mabaya ya misamaha ya kodi
aidha tra ihakikishe inaokoa kodi yenye thamani ya tzs iliyopotea kutokana na kukosekana kwa udhibiti na usimamizi mzuri wa matumizi ya misamaha ya kodi kwa kuitaka kampuni ya geita goldmines kulipa fedha hiyo pamoja na adhabu kali mamlaka ya mapato iongeze udhibiti wa misamaha ya kodi inayotolewa kwa waagizaji wa magari ikiwa ni pamoja na kuhakikisha gari lililosamehewa kodi linasajiliwa kwa jina la muagizaji importer
aidha tra ihakikishe kampuni ya kiliwarrior expeditions ltd na kampuni ya kilemakyaro mountain lodge limited zinarudisha haraka iwezekanavyo mapato yaliyopotea ya tzs na tzs sawia kutokana na udanganyifu uliofanyika katika uingizaji wa magari na kampuni hizo zifutiwe mara moja msamaha wa kuingiza magari nchini mamlaka ya mapato tanzania imeishachukua hatua mbalimbali katika kushughulikia kodi za serikali kupitia sheria ya uwekezaji tanzania
sura na inatoa misamaha ya kodi kwa wawekkezaji katika sekta maalumu zikiwemo ukarabati na upanuzi wa miradi yao
natambua juhudi ambazo serikali imezichukua katika kushughulikia suala hili
ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya kamati unaendeleaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzi menejimenti ya mamlaka ya mapato ihakikishe inafanya uchunguzi na makampuni yanayodaiwa kodi kutokana na kutumia vibaya misamaha ya kodi yarudishe fedha hiyo na maafisa wa mamlaka ya mapato walioshiriki katika udanganyifu huo wachukuliwe hatua za kinidhamu na za kisheria mamlaka ya mapato ihakikishe maduka ya bidhaa zilizosamehewa kodi na makampuni yanayodaiwa kodi yarudishe fedha hiyo na maafisa wa mamlaka ya mapato walioshiriki katika udanganyifu huo wachukuliwe hatua za kinidhamu na za kisheria mamlaka ya mapato ihakikishe maduka ya bidhaa zilizosamehewa kodi na makampuni yenye misamaha ya kodi yanawasilisha hesabu zake zinazohusu misamaha ya kodi kabla ya kufunga biashara
aidha tra ifanye uchunguzi kuhusiana na matumizi ya msamaha wa kodi uliotolewa kwa conti africa ltd kabla na baada ya kufunga biashara yake na kuhakikisha mapato yaliyopotea ya tzs yanarudishwa na kampuni hiyo mamlaka ya mapato ihakikishe maombi yote ya misamaha ya kodi hayashughulikiwi mpaka ziwasilishwe nyaraka sahihi zinazohitajika kisheria menejimenti ya kituo cha uwekezaji tanzania tic ianzishe mchakato wa kurekebisha sheria ya uwekezaji ya mwaka ili kuondoa misamaha ya kodi kwa ukarabati au upanuzi wa miradi ya makampuni yaliofaidika na misamaha hapoawali wakati wa uanzishaji wake
thamira ya serikali katika kutoa motisha ni kuhamasisha na kukuza uwekezaji katika nchi
kuvutia wawekezaji kupitia misamaha ya kodi kwa ajili ya ukarabati na upanuzi wa miradi imekuwa ikisababisha hasara kubwa ya mapato
serikali imeondoa huu msamaha wa kodi rejea kifungu d cha sheria ya fedha ya mwaka serikali inatambua umuhimu wa kufuata sheria na kanuni katika kutoa misamaha ya kodi
mamlaka ya mapato tanzania imechukua hatua mbalimbali kuimarisha usimamizi wa misamaha ya kodi ili kuhakikishasheria na kanuni zinafuatwa kabla ya kutoa misamaha ya kodi kwama ilivyoelekezwa na kamati ya kudumu ya bungeviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzi ujenzi wa jengo la kumbi za watu mashuhuri katika uwanja wa ndege wa julius nyerere kamati ya kudumu ya bunge ilitoa maelekezo kwa serikali kupitia vyombo vyake vya dola ikiwemo takukuru kufanya uchunguzi wa jinai kwa walioshiriki kuipotezea serikali zaidi ya shilingi bilioni tisa na wahusika wachukuliwe hatua kisheria haraka iwezekanavyokulingana na ukaguzi maalumu uliofanywa na kamati ya kudumu ya bunge ilielekezwa kwamba serikali kupitia wakala wa viwanja vya ndege ilitumia shilingi kugharamia shughuli zilizobaki ambazo hazikufadhiliwa mfadhili wa mradi ambaye ni kampuni ya kimataifa ya sonangoli china hivyo serikali haikutoa shilling kama ilivyotajwa kwenye hadidu za rejea
hijatekelezwa
ushunguzi wa kijinai bado haujafanyika kama ilivyoelekezwa na kamati ya kudumu ya bungeviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na maelekezo majibu ya serikalimaoni ya wakaguzi hapakuwapo na misamaha ya kodi inayohusiana na mizigo iliyoingizwa nchini kwa ajili ya mradi kwani serikali kupitia wakala wa viwanja vya ndege ililipa shilingi kama kodi katika kusimika vifaa na samani kwahiyo serikali ililipa shilingi tu katika mradi mzima na kwa maana hiyo serikali haikupata hasara ya shilingi kama ilivyooneshwa na kamati ya kudumu ya bunge
 gharama za matumizi ya wizara na taasisi zake kutangaza hotuba za bajeti
kuanzia mwaka ujao wa fedha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atoe kipaumbele maalum cha ukaguzi kukagua matumizi husika na pia maafisa masuuli waagizwe kupunguza matumizi hayo yasiokuwa ya lazima kabla hatua kali hazijachukuliwa dhidi yao
hakuna majibu ya serikali haijatekelezwaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho fedha za matumizi ya kawaida makisio yaliyoidhinishwa halisi zilizotolewa na matumizi halisi fungu wizara makisio tzs halisi zilizotolewa tzs matumizi halisi tzs
 ofisi ya makamu wa rais mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa ofisi ya waziri mkuu katiba na sheria kilimo chakula na ushirika viwanda na biashara elimu na mafunzo ya ufundi aridhi na nyumba na makazi maji na umwagiliaji fedha na uchumi mambo ya ndani afya na ustawi wa jamii maendeleo ya jamii jinsia na watoto tawala za mikoa na serikali za mikoa ulinzi na jeshi la kujenga taifa nishati na madini usafirishaji kazi ajira na vijana mawasiliano sayansi na teknolojia maliasili na utalii habari utamaduni na michezo ushirikiano wa afrika mashariki ujenzi mifugo na maendeleo ya uvuvi sekretarieti za mikoa katavi simiyu njombe geita arusha pwani dodoma iringa viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu wizara makisio tzs halisi zilizotolewa tzs matumizi halisi tzs
 kigoma kilimanjaro lindi mara mbeya morogoro mtwara mwanza ruvuma shinyanga singida tabora tanga kagera dar es salaam rukwa manyara tume tume ya taifa ya umwagiliaji taasisi ya rais inayosimamia matokeo makubwa sasa msajili wa hazina bodi ya mishahara ya watumishi wa umma tume ya pamoja ya fedha tume ya utumishi wa mahakama kitengo cha kudhibiti fedha haramu tume ya usuluhishi na upatanishi tume ya maendeleo ya ushirika tume ya haki za binadamu na utawala bora tume ya marekebisho ya sheria tume ya uchaguzi ofisi ya rais tume ya mipango tume ya kudhibiti madawa ya kulevya tume ya kudhibiti ukimwi viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu wizara makisio tzs halisi zilizotolewa tzs matumizi halisi tzs
 ofisi ya rais tume ya utumishi wa umma idara ndani ya wizara idara ya zima moto ofisi ya mwanasheria mkuu ofisi ya rais ikulu hazina deni la taifa na huduma za jumla mhasibu mkuu wa serikali ofisi ya waziri mkuu binafsi ofisi ya makamu wa rais binafsi msajili wa vyama vya siasa idara ya polisi idara ya huduma za magereza ofisi ya rais sekretatieti ya baraza la mawaziri ofisi ya rais menejiment ya utumishi wa umma sekretarieti ya maadili ya umma kurugenzi ya mashitaka ya umma jeshi la ulinzi jeshi la kujenga taifa mahakama ya tanzania ofisi ya bunge tume ya ajira idara ya uhamiaji jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 fedha za maendeleo makisio yaliyoidhinishwa halisi zilizotolewa na matumizi halisi vote ministries makisio tzs halisi zilizotolewa tzs matumizi halisi tzs
 ofisi ya makamu wa rais mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa ofisi ya waziri mkuu katiba na sheria kilimo chakula na ushirika viwanda na biashara elimu na mafunzo ya ufundi aridhi nyumba na makazi maji na umwagiliaji fedha mambo ya ndani afya na ustawi wa jamii ustawi wa jamii jinsia na watoto tawala za mikoa na serikali za mitaa ulinzi na jeshi la kujenga taifa nishati na madini usafirishaji mawasiliano sayansi na teknolojia maliasili na utalii habari utamaduni na michezo ujenzi mifugo na maendeleo ya mifugo sekretarieti za mikoa katavi simiyu njombe geita arusha pwani dodoma iringa kigoma kilimanjaro lindi mara mbeya viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka vote ministries makisio tzs halisi zilizotolewa tzs matumizi halisi tzs
 morogoro mtwara mwanza ruvuma shinyanga singida tabora tanga kagera dar es salaam rukwa manyara tume tume ya taifa ya umwagiliaji taasisi ya rais inayosimamia matokeo makubwa sasa kitengo cha kudhibiti fedha haramu tume ya haki za binadamu na utawala bora tume ya uchaguzi ofisi ya rais tume ya mipango tume ya kudhibiti madawa ya kulevya tume ya kudhibiti ukimwi vote departments within respective ministries ofisi ya mwanasheria mkuu hazina ofisi ya mhasibu mkuu wa serikali mambo ya ndani polisi mambo ya ndani huduma za magereza ofisi ya rais sekretatieti ya baraza la mawaziri ofisi ya rais menejiment ya utumishi wa umma sekretarieti ya maadili ya umma kurugenzi ya mashitaka ya umma jeshi la ulinzi jeshi la kujenga taifa viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka vote ministries makisio tzs halisi zilizotolewa tzs matumizi halisi tzs
 mahakama ya tanzania ofisi ya bunge idara ya uhamiaji jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 tarehe za taarifa za fedha za taasisi zinatofautiana na tarehe za taarifa jumuifu na
jina la taasisi inayosimamiwa tarehe ya kuripoti ya taasisi inayosimamiwatarehe ya kuripoti ya taasisi inayosimamia benki ya uwekezaji tanzania tib disemba juni benki ya posta tanzania tpb disemba juni benki ya wanawake tanzania twb disemba juni twiga bancorp disemba juni shirika la nyumba la taifa nhc disemba juni kampuni ya kuendeleza uwanja wa ndege wa kilimanjaro disemba juni shirika la reli tanzania trc disemba juni kampuni ya simu tanzania ttcl disemba juni bodi ya kusajili wasanifu wa majengo na wakadiriaji disemba juni bodi ya usajili wa makandarasi disemba juniviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 orodha ya vitegauchumi vya serikali vinavyojiendesha kwa hasara na
shirika kampuni sc cf hisa zilizo lipiwa mtaji wa wanahisa mtaji halisi kampuni ya ndege tanzania atcl sc chama cha hakimiliki na hakishirika tanzania cosota cf shirika la majisafi na majitaka dar es salaam dawasco cf shirika la utangazaji tanzania tbc af 
 tume ya vyo vikuu tanzania tcu cf bodi ya maziwa tanzania cg kampuni ya mbolea tanzania sc wakala wa barabara tanzania tanroads af kampuni ya reli tanzania trl sc bodi ya mkonge tanzania gg bodi ya utarii tanzania ttb cf benki ya twiga bankcorp sc kampuni ya simu tanzania ttcl sc kiwanda cha nguo cha urafiki sc kampuni ya mbao ya tanscan sc 
 kampuni ya simu za mikononi ya airtel tanzania sc kampuni ya datel tanzania sc kampuni ya mikopo ya maendeleo tdfl sc kampuni ya williamson diamond sc viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 misamaha ya kodi kwa mwaka wa fedha na
taasisi jumla shs jumla shs ongezeko punguzo shs asilimia ya ongezeko punguzo asilimia ya taasisi ukilinganisha na misamaha yote taasisi za serikali 
 mashirika ya umma 
 taasisi za dini 
 taasisi zisizo za serikali 
 balozi zanje umoja wa mataifa 
 maduka yanayomilikiwa na jeshi 
 miradi inyofadhiliwa na wafadhili 
 makampuni watu binafsi 
 sekta ya madini 
 taasisi zinazoshughulika na uchimbaji wa gesi na mafuta 
 kituo cha uwekezaji tanzania 
 misamaha ya kodi iliyotolewa kwa mujibu washeria ya ongezeko lakodi ya thamani 
 jumla 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho 
 orodha ya taasisi zenye mapungufu katika mifumo ya ndani tafsiri taasisi zenye mapungufu katika mifumo ya ndanix taasisi ambazo hazina mapungufu katika mifumo ya ndani na wizara idara wakalakitengo cha ukaguzi wa ndanikamati ya ukaguzimifumo ya kompyutavihatarishi udanganyifu mwaka mwaka uliopita mwaka huu mwaka uliopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita votes tume ya taifa ya umwagiliaji x hazina xxx msajili wa vyama vya siasa xxx idara ya huduma za magereza x wizara ya mambo ya nje xx mkurugenzi wa mashitaka wa serikali dpp x xxx ofisi ya waziri mkuu xxx jeshi la wananchi wa tanzania x bunge xx wizara ya kilimo chakula na ushirika x wizara ya maji na umwagiliaji xxx wizara ya mambo ya ndani viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na wizara idara wakalakitengo cha ukaguzi wa ndanikamati ya ukaguzimifumo ya kompyutavihatarishi udanganyifu mwaka mwaka uliopita mwaka huu mwaka uliopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita wizara ya afya na ustawi wa jamii xxx tume ya haki za binadamu na utawala borax xxx ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaax xxx wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa tume ya taifa ya uchaguzi xxx wizara ya mawasiliano na teknolojiax x tume ya kudhibiti ukimwi tanzaniax x idara ya huduma za uhamiaji x tume ya maendeleo ya ushirika tanzania x agencies wakala wa maendeleo ya elimu na usimamizi xx wakala wa mbegu za kilimo xx wakala wa kuchimba visima na madawax xxx wakala wa viwanja vya ndege x wakala wa maabara ya serikali xxx chuo cha mafunzo ya mifugo xviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na wizara idara wakalakitengo cha ukaguzi wa ndanikamati ya ukaguzimifumo ya kompyutavihatarishi udanganyifu mwaka mwaka uliopita mwaka huu mwaka uliopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita wakala wa akiba ya chakula ya taifa xx wakala wa majengo ya taifa xxx wakala wa usalama wa afya kazini x wakala wa uandikishaji wa vizazi na vifox wakala wa majengo tanzania xxx wakala wa huduma za misitu tanzania xxx taasisi ya uhasibu tanzania x wakala wa mbegu za miti tanzania xx wakala wa maabara za mifugo tanzania taasisi nyinginezo wakala wa utafiti wa miamba tanzania chuo cha wanyama pori pansiansi wakala wa mbegu za kilimo tanzania x chuo cha sayansi na teknolojia cha nelson mandelax x chama cha wakunga na manesix x xviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na wizara idara wakalakitengo cha ukaguzi wa ndanikamati ya ukaguzimifumo ya kompyutavihatarishi udanganyifu mwaka mwaka uliopita mwaka huu mwaka uliopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita mifuko mfuko wa pembejeo wakala wa huduma za misitu tanzania x tawala za mikoa afisa tawala mkoa wa mwanza afisa tawala mkoa wa singida afisa tawala mkoa wa tabora afisa tawala mkoa wa tanga afisa tawala mkoa wa dar es salaam afisa tawala mkoa wa arusha afisa tawala mkoa wa dodoma afisa tawala mkoa wa iringa afisa tawala mkoa wa kigoma afisa tawala mkoa wa kilimanjaro afisa tawala mkoa wa lindi afisa tawala mkoa wa mara xx afisa tawala mkoa wa mbeya afisa tawala mkoa wa morogoro afisa tawala mkoa wa geita afisa tawala mkoa wa katavi xxx xviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na wizara idara wakalakitengo cha ukaguzi wa ndanikamati ya ukaguzimifumo ya kompyutavihatarishi udanganyifu mwaka mwaka uliopita mwaka huu mwaka uliopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita mwaka huu miaka iliyopita afisa tawala mkoa wa manyara afisa tawala mkoa wa simiyu balozi ubalozi wa tanzania addis ababa ethiopiax xxx ubalozi wa tanzania cairo egyptx xxx ubalozi wa tanzania abuja xxx ubalozi wa tanzania tokyo japanx xxx ubalozi wa tanzania brussels belgiumx xxx ubalozi wa tanzania un genevax xxx ubalozi wa tanzania harare xxx ubalozi wa tanzania nairobi kenya xxx ubalozi wa tanzania pretoria south africax xxx ubalozi wa tanzania kigali rwandax xxx ubalozi wa tanzania abu dhabi xxx ubalozi wa tanzania bujumburax xx ubalozi wa tanzania ottawa xviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 upungufu wa wafanyakazi na
fungu taasisimuundo uliopitishwanafasi zilizojazwaupungufu ofisi ya waziri mkuu tume ya kudhibiti ukimwi sekretariati ya mkoa mara sekretariati ya mkoa arusha sekretariati ya mkoa dodoma sekretariati ya mkoa kilimanjaro sekretariati ya mkoa simiyu sekretariati ya mkoa singida sekretariati ya mkoa iringa sekretariati ya mkoa katavi sekretariati ya mkoa mbeya sekretariati ya mkoa geita sekretariati ya mkoa ruvuma sekretariati ya mkoa tabora idara ya uhamiaji wizara ya mambo ya ndani wizara ya afya na ustawi wa jamii wizara ya maendeleo ya jamii jinsi na watoto wizara ya maliasili na utalii kitengo cha kudhibiti fedha haramu hazina jeshi la zimamoto na uokoaji sekretariati ya mkoa pwani viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu taasisimuundo uliopitishwanafasi zilizojazwaupungufu sekretariati ya mkoa dar es salaam sekretariati ya mkoa lindi sekretariati ya mkoa morogoro sekretariati ya mkoa shinyanga ubalozi wa tanzania brussels ubalozi wa kudumu katika umoja wa mataifa geneva ubalozi wa tanzania bujumbura ubalozi wa tanzania abuja ubalozi wa tanzania moscow ubalozi wa tanzania addis ababa tume ya pamoja ya fedha ubalozi wa tanzania london ubalozi wa tanzania paris ubalozi wa tanzania ottawa ubalozi wa tanzania washington dc ubalozi wa tanzania kinshasa ubalozi wa tanzania kampala jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 mali na magari yalilyotelekezwa agency registration number make current location ddca stj mistubishi cabin dar es salaam ddca stj mistubishi cabin dar es salaam ddca ach toyota hilux cabin dar es salaam ddca stj catic tons dar es salaam ddca sth rig dar es salaam ddca stj leyland comet tons dar es salaam ddca stj mistubishi cabin dar es salaam ddca stj nissan fatro dar es salaam ddca stj layland comment dar es salaam ddca st international dar es salaam ddca stg isuzu dar es salaam ddca stg isuzu kigoma ddca stj tx isuzu lwb dar es salaam ddca stj catic dar es salaam ddca stj carrier dar es salaam ddca st carrier dar es salaam ddca stj hino water tank dar es salaam ddca stg sisu supporting truck dar es salaam ddca sth txd isuzu dar es salaam ddca st volvo rig carrier no
 rukwa ddca std isuzu lwb ton mbeya ddca st land rig carrier no
 mbeya ddca st bed ford com carrier no
 iringa ddca stb benz masasi ddca stg isuzu txd arusha ddca sth ca tata dodoma ddca stj yuejin ton dodoma ddca cw sceper tabora nfra stk dar es salaam temesa stj toyota temesa stj isuzu double cabin description qty rate total price photocopier desk computer table wood chair student table executive chair high back visitors chairs soffer set seat and single mattress inch simtanks litres fax machine tyres printer wood table ceiling fans motors water pump secretarial chair cpu ups keyboard monitor double decker visitors chairs printer laserjet screen monitor keyboard mouse cpu total obsolete assets chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 mapungufu katika utekelezaji wa mikataba na fungu taasisi hoja ofisi ya rais usimamizi na ufuatiliaji wa miradi ya kipaumbeleripoti za mkandarasi mshauri hazikukamilika kwa wakati
 tume ya umwagiliajikutokamilika kwa mfereji wa umwagiliaji itete tume ya umwagiliajikutokamilika kwa ujenzi wa maghala ya mpunga
 tume ya umwagiliajikuchelewa kukamilika kwa mfereji ya umwagiliaji dakawa sekretarieti ya mkoa wa marakutokamilika kwa ujenzi wa jengo la kuhifadhia damu
 sekretarieti ya mkoa wa katavikutokamilika kwa ofisi za tarafa litapunga misunkumilo na mwese
 sekretarieti ya mkoa wa njombekutokamilika kwa nyumba sita za viongozi sekretarieti ya mkoa wa njombeujenzi wa nyumba ya mkuu wa wilaya haujakamilika sekretarieti ya mkoa wa dodomakutokamilika kwa ujenzi wa majengo sekretarieti ya mkoa wa kageramapungufu yaliojitokeza katika miradi ambayo haikukamilika
 sekretarieti ya mkoa wa kigomafedha kwa ajili ya ujenzi wa jengo la famasi hazikutosheleza sekretarieti ya mkoa wa simiyuujenzi wa jengo la hospitali mkoa haukutekelezwa sekretarieti ya mkoa wa singidakutokamilika kwa ujenzi wa jengo la kufanyia utafiti na ushauri katika hospitali ya rufaa ya mkoa
 sekretarieti ya mkoa wa singidakutokamilika kwa ujenzi wa nyumba za viongozi katika wilaya mpya za ikungi na mkalama sekretarieti ya mkoa wa rukwakutokamilika kwa ujenzi wa nyumba za makazi za viongozi sekretarieti ya mkoa wa geitakutokamilika kwa majengo katika tarafa ya siloka bwelwa na mapungufu katika usamizi wa miradi wizara ya mifugo na uvuvikuchelewa kukabidhiwa kwa jengo la mvuvi na mkandarasi catic wizara ya mifugo na uvuvikutokamilika kwa miradi ya maendeleo wizara ya mifugo na uvuviukarabati wa mfumo wa umeme taliri west kilimanjaro haujakamilikaviambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu taasisi hoja wizara ya mambo ya nchi za nje na ushirikiano wa kimataifakutokamilika kwa ukarabati wa jengo la ubalozi maputo msumbiji
 wizara ya elimu na ufundikuchelewa kukamilika kwa ujenzi na ukarabati wa majengo ya vyuo
 wizara ya elimu na ufundikukosekana kwa hati ya kukamilika kwa jengo idara ya uhamiajikutokamilika kwa majengo ya ofisi ya lindi mtwara na manyara jeshi la polisimapungufu katika usimamizi wa mikataba
 wizara ya fedhamapungufu katika usimamizi wa mikataba
 sekretarieti ya mkoa wa morogorokutokamilika kwa nyumba za watumishi sekretarieti ya mkoa wa shinyangakutokamilika kwa jengo la utawala hospitali ya mkoa chanzo ripoti ya ukaguzi kwa menejimenti viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 taasisi zilizokaguliwa na mhakiki mali fungu na
hoja wizara idara sekretarieti ya mkoa kiasi sh bakaa ya vifaa isiyohamishwa
mahakama 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 tume ya marekebisho ya sheria 
 sekretarieti ya mkoa arusha 
 sekretarieti ya mkoa pwani 
 sekretarieti ya mkoa singida 
 ofisi ya rais tume ya utumishi 
 jumla ndogo 
 upokeaji wa vifaa vya bohari wenye mapungufu ya nyarakajeshi la polisi 
 jeshi la magereza 
 mahakama 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya elimu na mafunzo 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya afya 
 wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto 
 tume ya maboresho ya sheria 
 wizara ya uchukuzi 
 wizara ya mali asili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro 
 sekretarieti ya mkoa wa singida 
 sekretarieti ya mkoa wa manyara 
 wizara ya ujenzi 
 jumla ndogo 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu na
hoja wizara idara sekretarieti ya mkoa kiasi sh ugawaji wa vifaa usio na nyaraka za kutosha zimamoto na uokoaji 
 mwanasheri mkuu wa serikali 
 jeshi la polisi 
 idara ya magereza 
 mahakama 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya afya na ustawi wa jamii 
 wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto 
 wizara ya nishati na madini 
 tume ya taifa ya uchaguzi 
 wizara ya uchukuzi 
 wizara ya maliasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro 
 sekretarieti ya mkoa wa mbeya 
 sekretarieti ya mkoa wa shinyanga 
 sekretarieti ya mkoa wa dar es salaam 
 idara ya uhamiaji 
 ofisi ya rais tume ya utumishi 
 sektretarieti ya mkoa manyara 
 wizara ya ujenzi 
 jumla ndogo 
 samani na vifaa visivyoingizwa kwenye daftari la malimahakama 
 wizara kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya maji 
 wizara afya na maendeleo ya jamii 
 wizara ya uchukuzi 
 wizara ya kazi na ajira 
 idara ya uhamiaji 
 ofisi ya rais tume ya utumishi 
 jumla ndogo 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu na
hoja wizara idara sekretarieti ya mkoa kiasi sh vifaa vilivyobakia kwa mkopowizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 sekretarieti ya mkoa wa njombe 
 tume ya maboresho ya sheria 
 wizara ya nishati na madini 
 wizara ya maliasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa iringa 
 wizara ya ujenzi 
 jumla ndogo mapokezi ya vifaa vya bohari bila kuhesabiwaaaaaaajeshi la polisi 
 ofisi ya waziri mkuu 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi 
 wizara ya afya na ustawi wa jamii 
 sekretarieti ya mkoa wa njombe 
 tume ya maboresho ya sheria 
 sekretarieti ya mkoa wa arusha 
 sekretarieti ya mkoa wa dodoma 
 sekretarieti ya mkoa wa iringa 
 sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro 
 wizara ya ujenzi 
 jumla ndogo 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu na
hoja wizara idara sekretarieti ya mkoa kiasi sh mafuta yasiyoingizwa kwenye lejaidara ya zimamoto na uokoaji 
 mahakama 
 wizara viwanda na biashara 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya mambo ya ndani 
 wizara ya kazi na ajira 
 wizara ya mawasiliano sayansi na tekinolojia 
 wizara ya maliasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa pwani 
 sekretarieti ya mkoa wa singida 
 sekretarieti ya mkoa wa dar es salaam 
 ofisi ya rais tume ya utumishi 
 sekretarieti ya mkoa wa manyara 
 wizara ya ujenzi 
 jumla ndogo 
 ugawaji wa vifaa bila kuingizwa katika lejaofisi ya waziri mkuu 
 mahakama 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya mambo ya ndani 
 wizara ya afya na ustawi wa jamiii 
 wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto 
 tume ya marekebisho ya sheria 
 tume ya taifa ya uchaguzi 
 wizara ya maliasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa dodoma 
 jumla ndogo viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu na
hoja wizara idara sekretarieti ya mkoa kiasi sh vifaa vyenye mapungufuidara ya zimamoto na uokoaji 
 jeshi la polisi 
 jeshi la magereza 
 ofisi ya waziri mkuu 
 mahakama 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya elimu na ufundi 
 wizara ya mambo ya ndani 
 wizara ya afya na ustawi wa jamii 
 wizara ya maliasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa pwani 
 sekretarieti ya mkoa wa mbeya 
 idara ya uhamiaji 
 jumla ndogo manunuzi yaliyofanyika bila ushindanimahakama 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya afya na ustawi wa jamii 
 wizara ya nishati na madini 
 wizara ya uchukuzi 
 wizara ya maliasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa singida 
 ofisi ya rais tume ya utumishi 
 jumla ndogo 
 vifaa visivyopokelewamahakama 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya afya na ustawi wa jamii 
 wizara ya nishati na madini 
 wizara ya mawasiliano sayansi na tekinolojia 
 sekretarieti ya mkoa wa iringa 
 ofisi ya raisi tume ya utumishi 
 jumla ndogo 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu na
hoja wizara idara sekretarieti ya mkoa kiasi sh manunuzi ya vifaa vya bohari bila kuhesabiwazimamoto na uokoaji 
 mwanasheria mkuu wa serikali 
 msajili wa vyama vya siasa 
 jeshi la polisi 
 idara ya magereza 
 ofisi ya waziri mkuu 
 judiciary 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya viwanda na biashara 
 wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya maji 
 wizara ya afya 
 wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto 
 sekretarieti ya mkoa wa njombe 
 tume ya maboresho ya sheria 
 wizara ya nishati na madini 
 tume ya taifa ya uchaguzi 
 wizara ya uchukuzi 
 wizara ya kazi na ajira 
 wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia 
 wizara ya malisasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa arusha 
 sekretarieti ya mkoa wa pwani 
 sekretarieti ya mkoa wa dodoma 
 sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro 
 sekretarieti ya mkoa wa mbeya 
 sekretarieti ya mkoa wa shinyanga 
 sekretarieti ya mkoa wa singida 
 sekretarieti ya mkoa wa dar es salaam 
 idara ya uhamiaji 
 ofisi ya rais tume ya utumishi 
 wizara ya ujenzi 
 wizara ya mafigo na uvuvi 
 jumla ndogo 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu na
hoja wizara idara sekretarieti ya mkoa kiasi sh mafuta yasiyoingizwa kwenye daftari la dereva log books jeshi la polisi 
 idara ya magereza 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya afya 
 tamisemi 
 wizara ya nishati na madini 
 tume ya taifa ya uchaguzi 
 wizara ya maliasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro 
 sekretarieti ya mkoa wa mbeya 
 sekretarieti ya mkoa wa singida 
 sekretarieti ya mkoa wa dar es salaam 
 idara ya uhamiaji 
 wizara ya ujenzi 
 jumla ndogo matengenezo ya magari yasiyoidhinishwa na temesamahakama 
 wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 wizara ya viwanda na biashara 
 wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
 wizara ya nishati na madini 
 tume ya taifa ya uchaguzi 
 wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia
 wizara ya maliasili na utalii 
 sekretarieti ya mkoa wa shinyanga 
 wizara ya kazi 
 jumla ndogo 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu na
hoja wizara idara sekretarieti ya mkoa kiasi sh vifaa vilivyoidhinishwa kwa mkupuowizara ya viwanda na biashara 
 vifaa vilivyopokelewa bila kuhakikiwa
wizara ya nishati na madini 
 manunuzi yaliyofanyika bila idhini ya bodi ya zabuniidara ya magereza 
 jumla kuu 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 hati za malipo zenye nyaraka pungufu na
fungu noa
jina la taasisi kiasi sh
 ofisi ya makamu wa rais tume ya taifa ya umwagiliaji tume ya huduma za mahakama jeshi la wananchi wa tanzania jwtz jeshi la polisi jeshi la magereza jeshi la kujenga taifa jkt ofisi ya bunge wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa tume ya utumishi wa umma tume ya kudhibiti ukimwi tanzania tacaids wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa wizara ya afya na ustawi wa jamii idara ya huduma za uhamiaji kasma ubalozi wa tanzania moroni comoro kasma ubalozi wa tanzania pretoria south africa wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa sekretarieti ya mkoa arusha sekretarieti ya mkoa kigoma sekretarieti ya mkoa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa mwanza sekretarieti ya mkoa simiyu sekretarieti ya mkoa tanga sekretarieti ya mkoa tabora ofisi ya rais sekretarieti ya maadili sekretarieti ya mkoa shinyanga sekretarieti ya mkoa lindi sekretarieti ya mkoa pwani sekretarieti ya mkoa mtwara jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho 
 taasisi ambazo hazikuwa na stakabadhi ya kieleckroniki efd na
fungu na
jina la taasisi kiasi sh
 ofisi ya makamu wa rais tume ya huduma za mahakama mahakama ya tanzania tme ya marekebisho ya sheria jeshi la wananchi wa tanzania jwtz ofisi ya rais usimamizi na ufuatiliaji wa miradi ya kipaumbele jeshi la zimamoto na uokoaji 
 jeshi la polisi ofisi ya makamu wa rais jeshi la kujenga taifa jkt ofisi ya bunge ofisi ya rais tume ya mipango sekretarieti ya mkoa mara mizara ya mambo ya ndani wizara ya afya na ustawi wa jamii wizara ya ujenzi sekretarieti ya mkoa katavi sekretarieti ya mkoa kagera sekretarieti ya mkoa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa manyara sekretarieti ya mkoa tanga sekretarieti ya mkoa tabora tume ya taifa ya uchaguzi tume ya kudhibiti madawa ya kulevya wizara ya kilimo chakula na ushirika sekretarieti ya mkoa mtwara jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho 
 fedha kutumika kwa shughuli zisizokusudiwa vote no
description amount sh
 sekretarieti ya mkoa wa dodoma sekretarieti ya mkoa wa dodoma sekretarieti ya mkoa wa mara ofisi ya bunge ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa pmo ralg sekretarieti ya mkoa wa katavi sekretarieti ya mkoa wa arusha tume ya kudhibiti ukimwi tanzania tacaids sekretarieti ya mkoa wa geita sekretarieti ya mkoa wa kagera sekretarieti ya mkoa wa kigoma sekretarieti ya mkoa wa kigoma sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa wa mwanza sekretarieti ya mkoa wa tanga sekretarieti ya mkoa wa iringa sekretarieti ya mkoa wa iringa sekretarieti ya mkoa wa iringa sekretarieti ya mkoa wa rukwa sekretarieti ya mkoa wa ruvuma sekretarieti ya mkoa wa tabora sekretarieti ya mkoa wa tabora sekretarieti ya mkoa wa tabora sekretarieti ya mkoa wa lindi sekretarieti ya mkoa wa mtwara jumla viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 kinachoonyesha taasisi ambazo hazijaanza kuainisha mali wanazomiliki kiukamilifu
na fungu jina wizara ya uhusiano wa afrika mashariki sekretarieti ya mkoa wa kigoma sekretarieti ya mkoa wa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa wa manyara sekretarieti ya mkoa wa tanga sekretarieti ya mkoa wa mbeya sekretarieti ya mkoa wa njombe sekretarieti ya mkoa wa geita sekretarieti ya mkoa wa ruvuma idara ya uhamiaji wizara ya ujenzi ubalozi wa tanzania brussels ubalozi wa kudumu umoja wa mataifa geneva ubalozi wa tanzania bujumbura ubalozi wa tanzania kigali ubalozi wa tanzania nairobi ubalozi wa tanzania maputo ubalozi wa tanzania moroni ubalozi wa tanzania pretoria ubalozi wa tanzania the hague wizara ya maliasili na utalii wizara ya mifugo na uvivu wizara ya mambo ya nje na uhusiano wa kimataifa sekretarieti ya mkoa wa tabora idara ya mhasibu mkuu wa serikali wizara ya mambo ya ndani wizara ya afya na ustawi wa jamii wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa
viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu jina wizara ya elimu na mafunzo hazina sekretarieti ya mkoa wa tabora jeshi la wananchi wa tanzania tume ya pamoja ya fedha bunge wizara ya kilimo chakula na maendeleo ya ushirika
 tume ya uchaguzi wizara ya habari vijana utamaduni na michezo sekretarieti ya mkoa wa lindi sekretarieti ya mkoa wa morogoro sekretarieti ya mkoa wa pwani ubalozi wa tanzania abuja ubalozi wa tanzania moscow shinyanga regional secretariat ubalozi wa tanzania harare zimbabwe ubalozi wa tanzania lilongwe malawi ubalozi wa tanzania lusaka zambia ubalozi wa tanzania china ubalozi wa tanzania muscat ubalozi wa tanzania cairo ubalozi wa tanzania kuala lumpur ubalozi wa tanzania new delhi ubalozi wa tanzania muscat oman viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho 
 taasisi ambazo zina mali za kudumu ambazo zimefikia ukomo wa matumizi
na
fungu jina la taasisiidadi ya magariidadi ya vifaa vingine tume ya taifa ya umwagiliaji tume ya pamoja ya fedha idara ya zimamoto na uokoaji hazina magereza ngome jeshi la kujenga taifa wizara ya kilimo chakula na maendeleo ya ushirika wizara ya viwanda na biashara wizara ya mambo ya ndani wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto tume ya haki za binadamu na utawala bora
 ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa
 tume ya uchaguzi wizara ya uchukuzi wizara ya mawasilano siyansi na technologia wizara ya maliasili na utalii viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na
fungu jina la taasisiidadi ya magariidadi ya vifaa vingine sekretarieti ya mkoa kilimanjaro sekretarieti ya mkoa morogoro sekretarieti ya mkoa ruvuma sekretarieti ya mkoa singida sekretarieti ya mkoa tanga sekretarieti ya mkoa rukwa idara ya uhamiaji wizara ya mifugo na maendeleo ya uvuvi ubalozi wa tanzania abuja ubalozi wa tanzania addis ababa ethiopia ubalozi wa tanzania rome ubalozi wa tanzania cairo ubalozi wa tanzania london ubalozi wa tanzania paris ubalozi wa tanzania stockholm jumla chanzo taarifa za hesabu zilizokaguliwa kwa mwaka viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho 
 nyumba za serikali ambazo ziko katika hali mbaya pamoja na viwanja visivyoendelezwa
na fungu jina maelezo mwaka ubalozi wa tanzania kinshasahali mbaya ya jengo
 ubalozi wa tanzania pretoria south africahali mbaya ya jengo
 ubalozi wa tanzania londonhati na
mx kilichopo den wood high gate londonzaidi ya miaka 
 ubalozi wa tanzania addis ababa ethiopiahati na
 hakijaendelezwa ubalozi wa tanzania abujahati na
 na havijaendelezwa ubalozi wa tanzania kigalihati na
 hakijaendelezwa ubalozi wa tanzania kampalajengo ni chakavu sana ubalozi wa tanzania cairomajengo ya ubalozi ni mabovu chakavu ubalozi wa tanzania new delhijengo chakavu
 ubalozi wa tanzania londonjengo chakavu sana halifai kukaa limeachwa
 ubalozi wa tanzania swedenjengo chakavu sana alifai kukaa limeachwa
 ubalozi wa tanzania hararejengo chakavu
chanzo taarifa za ukaguzi kwa menegimenti mwaka viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kiambatisho na
 taasisi ambazo zimelimbikiza madeni na fungu jina kiasi sh tume ya haki za binadamu na utawala bora 
 tume ya kurekebisha sheria 
 mahakama 
 tume ya taifa ya umwagiliaji 
 ofisi ya makamu wa rais 
 wizara ya maji 
 wizara ya sheria na katiba 
 ofisi ya waziri mkuu 
 ofisi ya rais tume ya maadili viongozi wa umma 
 ofisi ya rais menegimenti ya utumishi wa umma 
 msajili wa vyama vya siasa 
 tume ya usuluhishi na uamuzi 
 ofis ya rais tume ya utumishi wa umma 
 ofisi ya rais tume ya ajira 
 ofisi ya mwanasheria mkuu 
 idara ya zimamoto na uokoaji 
 wizara ya kazi na ajira 
 tume ya maendeleo ya ushirika 
 ofisi ya waziri mkuu 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu jina kiasi sh jeshi la polisi 
 magereza 
 ofisi ya rais sekretariet ya baraza la mawaziri 
 ofisi ya makamu wa rais 
 ofisi ya mkurugenzi wa mashtaka 
 jeshi la wananchi wa tanzania 
 jeshi la kujenga taifa 
 bunge 
 wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa 
 wizara ya nishati na madini 
 wizara ya uchukuzi 
 ofisi ya rais tume ya mipango 
 wizara ya ushirikiano wa afrika mashariki 
 tume ya kudhibiti ukimwi 
 sekretarieti ya mkoa iringa 
 sekretarieti ya mkoa mara 
 sekretarieti ya mkoa arusha 
 sekretarieti ya mkoa dodoma 
 sekretarieti ya mkoa kagera 
 sekretarieti ya mkoa kigoma 
 sekretarieti ya mkoa kilimanjaro 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu jina kiasi sh sekretarieti ya mkoa manyara 
 sekretarieti ya mkoa simiyu 
 sekretarieti ya mkoa singida 
 sekretarieti ya mkoa tanga 
 sekretarieti ya mkoa mbeya 
 sekretarieti ya mkoa njombe 
 sekretarieti ya mkoa geita 
 sekretarieti ya mkoa mwanza 
 sekretarieti ya mkoa rukwa 
 sekretarieti ya mkoa ruvuma 
 idara ya uhamiaji 
 wizara ya ujenzi 
 ubalozi wa tanzania brussels 
 ubalozi wa tanzania umoja wa mataifa geneva 
 ubalozi wa tanzania maputo 
 ubalozi wa tanzania moroni 
 ubalozi wa tanzania pretoria 
 wizara ya maliasili na utalii 
 wizara ya mifugo na uvivu 
 wizara ya mambo ya nje na uhusiano wa kimataifa 
 wizara ya viwanda na biashara 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu jina kiasi sh sekretarieti ya mkoa tabora 
 wizara ya fedha 
 wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi 
 wizara ya mambo ya ndani 
 wizara ya afya na ustawi wa jamii 
 wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto 
 ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa
 wizara ya mawasiliano sayansi na technologia 
 hazina 
 sekretarieti ya mkoa tabora 
 wizara ya ardhi na maendeleo ya makazi 
 wizara ya kilimo chakula na maendeleo ya ushirika
 tume ya taifa uchaguzi 
 tume ya kupambana na madawa ya kulevya 
 wizara ya habari vijana utamaduni na michezo 
 sekretarieti ya mkoa lindi 
 sekretarieti ya mkoa morogoro 
 sekretarieti ya mkoa coast region 
 sekretarieti ya mkoa dar es salaam 
 ubalozi wa tanzania moscow 
 viambatisho viambatisho serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na fungu jina kiasi sh sekretarieti ya mkoa shinyanga 
 ubalozi wa tanzania harare zimbabwe 
 ubalozi wa tanzania lilongwe malawi 
 ubalozi wa tanzania lusaka zambia 
 ubalozi wa tanzania addis ababa ethiopia 
 ubalozi wa tanzania berlin 
 ubalozi wa tanzania rome 
 sekretarieti ya mkoa mtwara 
 ubalozi wa tanzania cairo 
 ubalozi wa tanzania london 
 ubalozi wa tanzania paris 
 ubalozi wa tanzania stockholm 
 ubalozi wa tanzania ottawa 
 ubalozi wa tanzania kuala lumpur 
 jumla 
 kimepig wachap anampigachap amkuu waserikali dar es salaam t anzania ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu ukaguzi wa taarifa za fedha za mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka ulioishia juni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania ukaguzi house barabara ya samora machel s
 dar es salaam
simu nukushi barua pepe tovuti jamhuri ya muungano wa tanzania ii iii jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania barabara ya samora machel s
 dar es salaam
simu ya upepo ukaguzi simu tarakishi barua pepe tovuti unapojibu tafadhali taja kumb
na
fa
 machi mh
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ikulu barabara ya barack obama p
box dar es salaam
yah kuwasilisha ripoti kuu ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mita kwa mwaka wa fedha ulioishia juni kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa na kifungu cha cha sheria ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa na
ya mwaka iliyor ekebishwa pamoja na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka ninayo heshima na taadhima kuiwasilisha kwako ripoti kuu ya mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka wa fedh ulioishia tarehe juni kwa taarifa na hatua zako muhimu
nimetoa mapendekezo ambayo kama yatatekelezwa yanaweza kupunguza dosari zilizojitokeza kwenye ukaguzi wangu
nawasilisha prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ii iii jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania barabara ya samora machel s
 dar es salaam
simu ya upepo ukaguzi simu tarakishi barua pepe tovuti unapojibu tafadhali taja kumb
na
fa
 machi mh
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ikulu barabara ya barack obama p
box dar es salaam
yah kuwasilisha ripoti kuu ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mita kwa mwaka wa fedha ulioishia juni kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa na kifungu cha cha sheria ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa na
ya mwaka iliyor ekebishwa pamoja na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka ninayo heshima na taadhima kuiwasilisha kwako ripoti kuu ya mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka wa fedh ulioishia tarehe juni kwa taarifa na hatua zako muhimu
nimetoa mapendekezo ambayo kama yatatekelezwa yanaweza kupunguza dosari zilizojitokeza kwenye ukaguzi wangu
nawasilisha prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa iv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya jamhuri ya muun gano wa tanzania ofisi taifa ya ukaguzi jamhuri ya muungano wa tanzania
wajibu na majukumu ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali vimeainishwa katika ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa kama ilivyofafanuliwa zaidi na vifungu vya na vya sheria ya fedha ya serikali za mitaa na
ya mwaka iliyorekebishwa na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
dira ya ofisi kuwa kituo cha ubora cha ukaguzi wa hesabu katika sekta za umma
lengo la ofisi kutoa huduma bora za ukaguzi zenye kuleta tija kwa nia ya kuimarisha uwajibikaji ili kupata thamani ya fedha katika kukusanya na kutumia rasilimali za umma
misingi ya maadili katika kutoa huduma zen ye ubora unaostahili ofisi inaongozwa na vigezo vya msingi vifuatavyo kutopendelea ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi isiyopendelea inayotoa huduma kwa wateja wake kwa haki
ubora ofisi ya taifa ya ukaguzi ni ya kitaalamu inayotoa huduma bora za uka guzi wa hesabu kwa kuzingatia viwango vya kitaaluma
uadilifu ofisi ya taifa ya ukaguzi inazingatia na kudumisha haki kwa kiwango cha juu na kuheshimu sheria
zingatio kwa wadau tunalenga matakwa ya wadau wetu kwa kujenga utamanduni wa kutoa huduma bora kwa wateja na kuwa na watumishi wenye uwezo weledi na ari ya kazi
ubunifu ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi bunifu ambayo wakati wote inaimarisha na kukaribisha mawazo mapya ya kimaendeleo kutoka ndani na nje ya taasisi
matumizi bora ya rasilima li ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi inayozingatia matumizi bora ya rasilimali zilizokabidhiwa kwake taarifa hii ni kwa ajili ya matumizi ya mamlaka za serikali za mitaa
hata hivyo baada ya taarifa hii kuwalishwa bungeni taarifa itakuwa ni kumbukumbu ya umma na usambazaji wake hautakuwa na kikomo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vi yaliyomo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya jamhuri ya muungano wa tanzania orodha ya majedwali orodha ya viambatisho xv tafsiri vifupisho xix dibaji xxii shukrani xxv muhtasari wa mambo muhimu katika taarifa ya ukaguzi xxvii sura ya kwanza 
 utangulizi na habari kuu za jumla 
 mamlaka ya kufanya ukaguzi na umuhimu wake 
 viwango vya ukaguzi vinavyotumika na taratibu za utoaji taarifa 
 idadi ya halmashauri zilizokaguliwa na mpangilio wa ofisi ya taifa ya ukaguzi 
 majukumu ya kisheria ya mamlaka za serikali za mitaa katika kuandaa hesabu za fedha za mwaka 
 majukumu ya kisheria ya mamlaka za serikali za mitaa katika uwasilishaji wa taarifa za fedha 
 wajibu wa kisheria wa mamlaka za serikali za mitaa katika kuchapisha taarifa za fedha katika gazeti linalosomwa na wananchi wengi sura ya pili 
 hati za ukaguzi 
 utangulizi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vii 
 maana ya hati ya ukaguzi 
 aina ya hati za ukaguzi 
 hati mbaya 
 vigezo vinavyosababisha kutoa hati yenye shaka au isiyoridhisha 
 masuala muhimu ambayo hayaathiri maoni ya ukaguzi 
 maelezo ya jumla ya hati za ukaguzi zilizotolewa katika kipindi cha mwaka husika 
 mwelekeo wa jumla katika hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa 
 kupanda kutobadilika na kushuka katika hati za ukaguzi zilizotolewa 
 vigezo vilivyotumika kutoa hati yenye shaka au hati isiyoridhisha katika mwaka wa ukaguzi sura ya tatu 
 ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka iliyopita 
 mapendekezoya miaka iliyopita yasiyotekelezwa yaliyotolewa na mdhibi ti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
 ufuatiliaji wa utekelezaji wa maagizo yaliyotolewa na kamati ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac sura ya nne 
 tathmini ya hali ya fedha za halmashauri 
 ukaguzi wa bajeti sura ya tano ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa viii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa viii 
 mambo muhimu yaliyojitokeza wakati wa ukaguzi wa hesabu na tathmini ya mfumo wa udhibiti wa ndani 
 utangulizi 
 mambo muhimu yaliyojiri wakati wa kupitia mfumo wa udhibiti wa ndani 
 usimamizi wa mapato 
 usimamizi wa fedha taslimu 
 usimamizi wa rasilimali watu 
 usimamizi wa matumizi 
 usimamizi wa mali 
 madeni na miadi 
 mengineyo sura ya sita 
 ukaguzi wa miradi ya maendeleo 
 taarifa ya mapato na matumizi 
 miradi ya maendeleo 
 kutokutolewa kwa fedha zaz miradi ya maendeleo local government capital development grant lgcdg 
 ya fedha za ruzuku hazikuchangwa na halmashauri 
 tathmini ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo 
 mambo mengine katika ukaguzi wa miradi ya maendeleo sura ya saba 
 usimamizi wa mikataba na manunuzi 
 utangulizi 
 taswira ya manunuzi yaliyofanyika katika mwaka 
 uzingatiaji wa sheria ya manunuzi ya umma na
 ya mwaka na ka nuni zake za mwaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ix ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ix 
 udhaifu katika kufuata taratibu za manunuzi 
 upungufu wa uandaaji autekelezaji wa mipango ya manunuzi 
 tathmini ya vitengo vya usimamizi wa manunuzi na bodi za zabuni 
 matokeo ya ukaguzi wa manunuzi ka tika mamlaka za serikali za mitaa 
 mapungufu yaliyogundulika wakati wa zoezi la kuhesabu mali mwishoni mwa mwaka 
 mapundufu makubwa yaliyojitokeza kwenye taarifa ya mamlaka ya uzimamizi wa manunuzi ya umma ppra kwa mwaka sura ya nane 
 ukaguzi wa kina wa usimamizi wa mikataba 
 utangulizi 
 matokeo ya ukaguzi huo 
 masuala muhimu yaliyojiri wakati wa ukaguzi wa kina upande wa utendaji 
 mapendekezo sura ya tisa 
 hitimisho na mapendekezo 
 majumuisho na mapendekezo ya jumla mapendekezo 
 mapendekezo kwa serikali kupitia kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa orodha ya majedwali jedwali idadi ya wakaguliwa kwa mwaka jedwali oro dha ya mamlaka za serikali za mitaa mpya jedwali makosa katika uandaaji wa taarifa za hesabu jedwali halmashauri zil izorekebisha taarifa za fedha kwa miaka mitano mfululizo kufuatia ukaguzi uliofanyika jedwali halmashauri zenye hati zinazoridhisha jedwali halmashauri zenye hati zenye shaka jedwali orodha ya halmashauri zenye hati isiyoridhisha jedwali hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mwaka huu wa fedha jedwali muhtasari wa mwelekeo wa hati za ukaguzi kwa mwaka hadi jedwali orodha ya halmashauri zilizopanda utobadilika na kushuka katika hati za ukaguzi kati ya mwaka huu na mwaka jana jedwali muhtasari wa utekelezaji wa mape ndekezo yaliyotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa miaka iliyopita jedwali mapendekezo yasiyotekelezwa yatokanayo na ripoti za kila halmashauri jedwali hali ya masuala juu ya taarifa za ukaguzi maalum kwa mwaka uliomalizika juni jedwali mwenendo wa halmashauri katik kutoa majibu kwa hoja zilizotokana na ukaguzi maalum kwa miaka mitatu mfululizo jedwali muhtasari wa masuala yatokanayo na kaguzi maalum ambayo hayajashughulikiwa kwa kipindi cha miaka mitano mfululizo jedwali mwenendo wa mlipaji mkuu wa serikali kwenye kutoa majibu kwa kamati ya bunge jedwali maagizo ya laac jedwali halmashauri ambazo hazikuwasilisha majibu ya maagizo ya kamati jedwali mwenendo unaoone sha bajeti iliyoidhinishwa dhidi ya makusanyo halisi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xi jedwali mwelekeo wa mapato ya ndani dhidi ya matumizi ya kawaida jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zilizokusanya mapato ya ndani zaidi ya bajeti jedwali orodha ya halmashauri zilizopokea fedha za ruzuku ya maendeleo zaidi ya bajeti jedwali mwenendo wa fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida ambazo hazikupokelewa na mamlaka za serikali za mitaa jedwal mwenendo wa fedha za ruzuku za maendeleo ambazo hazikupokelewa jedwali halmashauri zenye matumizi ya fedha za maendeleo zadi ya kiasi kilichokuwepo jedwali mwelekeo wa ruzuku ya kawaida ambayo haikutumika kwa miaka mitano mfululizo jedwali mwenendo wa fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo ambazo hazijatumika jedwali mwelekeo wa miaka mitatu ukionesha mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazina mfumo wa epicor toleo 
 jedwali vitabu vya kukusanyia mapato ambavyo havikupatikana kwa ajili ya ukaguzi katika kipindi cha miaka mfululizo jedwali mwelekeo wa mapato am bayo hayakuwasilishwa na mawakala katika halmashauri kwa miaka minne mfululizo jedwali mwenendo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa na halmashauri kwa mwaka na jedwali maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki jedwali maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa be nki jedwali kutokuwapo kwa utunzaji mzuri wa daftari la kumbukumbu za makusanyo ya mapato jedwali mwenendo wa ya makusanyo ya kodi ya ardhi ambayo hayakurejeshwa halmashauri kwa kipindi cha miaka miwili mfululizo jedwali mambo yasiyosuluhishwa kati ya taarifa za benki na daftari la fedha kwa ki pindi cha miaka minne jedwali halmashauri ambazo hazikufanya ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xii jedwali muhtasari wa mapungufu yaliyobainika kwenye usimamizi wa masurufu jedwali orodha ya halmashauri ambazo hazina mfumo rasmi wa wazi wa upimaji wafanyakazi opras jedwali orodha ya halmashauri pamoja na mishahara isiyorejeshwa hazina jedwali halmashauri zenye makato ya mishahara yanay ozidi ya mshahara wa mwezi jedwali orodha ya halmashauri zilizopokea ruzuku ya mishahara zaidi pungufu jedwali orodha ya halmashauri ambazo hazikuwasilisha makato kwa taasisi husika jedwali halmashauri zenye mikopo ya mishahara isiyorejeshwa jedwali mwenendo wa malipo yenye nyaraka pungufu kwa kipindi cha miaka miwili jedwali orodha ya halmashauri zenye matumizi yasiyo na hati za malipo jedwali mwenendo wa matumizi yasiyo na hati za malipo kwa kipindi cha miaka miwili jedwali ulinganisho wa matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika kwa miaka miwili jedwali orodha ya halmashauri zenye matumizi yasiyo na bajeti jedwali ulinganisho wa manunuzi yasiyoambatana na stakabadhi za mfumo wa kielektroniki kwa miaka miwili jedwali ulinganisho wa halmashauri zilizofanya uhamisho wa ndani wa fedha kw njia ya mikopo ambazo hazijarejeshwa jedwali halmashauri zilizofanya malipo ambayo hayakukatwa kodi ya zuio jedwal serikali za mitaa zenye malipo ambayo hati zake hazikufanyiwa ukaguzi wa awali jedwali serikali za mitaa zenye matumizi yasiyostahili jedwali halmashauri zilizofanya matumizi zaidi ya kiasi cha fedha kilichokuwepo kwenye akaunti ya amana jedwali halmashauri zenye malipo yasiyodhibitishwa stakabadhi kutoka katika akaunti ya amana jedwali malipo yaliyofanyika bila kibali ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xiii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xiii jedwali orodha ya mamlaka serikali za mitaa ambazo hazikutunza rejista za mali za kudumu kutofanya mapitio ya thamani jedwali mamlaka za serikali za mitaa zenye mali za kudumu zisizo na nyaraka za umiliki jedwali mamlaka za serikali za mitaa zenye majengo mitambo na vifaa visivyooneshwa kwenye taarifa za hesabu jedwali mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazikutenganisha thamani ya ardhi na majengo kwenye taarifa za fedha jedwali mamlaka za serikali za mitaa zisizo na rejista ya magari na mitambo jedwali mamlaka za serikali za mitaa zenye magari yasiyo na bima jedwali mwenendo wa madeni ya mamlaka ya serikal za mitaa kwa kipindi cha miaka minne mfululizo jedwali orodha ya halmashauri zenye madeni makubwa jedwali asil imia ya fidia ya vyanzo vya mapato isiyolipwa kwenye vijiji jedwali hali ya miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari jedwali taarifa ya mapato na matumizi ya fedha za miradi ya maendeleo jedwali fedha za miradi ya maendeleo ambazo hazikutumika jedwali mapokezi ya fedha kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo jedwali halmashauri zisizochangia ya fedha za ruzuku jedwali halmashauri zenye miradi isiyokamilika jedwali halmashauri zenye miradi yenye mapungufu jedwali machanganuo wa manunuzi kwa aina ya manunuzi jedwali ulinganifu wa ghrama za manunuzi kwa mwaka wa fedha na jedwali idadi ya halmashauri ambazo hazikufuata sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni zake za mwaka jedwali mamla ka za serikali ya mitaa zenye manunuzi yasiyo na ushindani wa zabuni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xiv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xiv jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa na huduma bila kuidhinishwa na bodi ya zabuni jedwali mwenendo wa manunuzi wa bidhaa na huduma bila kibali cha bodi ya zabuni jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa na huduma kutoka kwa watoa huduma za ugavi wasioidhinishwa jedwali mwenendo wa ununuzi wa bidhaa na huduma kutoka kwa wagavi wasioidhinishwa jedwali matumizi ya vifaa ambayo hayajathibitshwa jedwali mamlaka za serikali za mitaa ambazo mafuta yalitolewa bila kurekodiwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari jedwali mwenendo wa mafuta kutoingizwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari jedwali halmashauri zilizopokea bidhaa bila ya kukaguliwa jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa huduma na kazi nje ya mpango wa mwaka wa manunuzi jedwali upungufu wa nyaraka za mikataba jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo zilifanya manunuizi nje ya msd bila kujiridhisha kuwa msd haikuwa na dawa za vifaa tiba hivyo jedwali mamlaka za serikali za mitaa zilizofanya vibaya kwa mwaka wa fedha jedwali maeneo yaliyokaguliwa jedwali udanganyifu wa zabuni uliofanywa na mikoa na halmashauri kwa kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi bila ya utaratibu usiofuata taratibu jedwali athari yake kifedha na hasara kwa halmashauri kufanya udanganyifu katika manunuzi jedwali udhaifu katika udhibiti wa taratibu za zabuni jedwali usimamizi hafifu wa mikataba jedwali kukosekana kwa uwazi na usawa kwa wazabuni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xv orodha ya viambatisho kiambatisho i orodha ya kaguzi ambazo hazikufanyika kutokana na ukosefu wa fedha kiambatisho ii halmashauri zenye makosa katika uandaaji wa taarifa za hesabu kiambatisho iii orodha ya halmashauri zilizotangaza hesabu zao kiambatisho iv orodha ya halmashauri ambazo hazikutangaza hesabu zake kiambatisho v orodha ya halmashauri zilizoshuka kutoka hati safi kwenda hati zenye shaka kiambatisho vi orodha ya halmashauri ambazo mwaka huu hazikupata aina ya hati tofauti na ya mwaka jana kiambatisho vii mti ririko wa hati za ukaguzi kwa kila halmashauri kwa miaka minne kiambatisho viii orodha ya halmashauri zenye hati zenye shaka hati isiyoridhisha hati mbaya pamoja na sababu za kutolewa wa hati hizo kiambatisho ix maelezo ya mapendekezo yasiyotekelezwa kiambatisho x muhtasari wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka ya nyuma kwa kila halmashauri kiambatisho xi hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika mamlaka za serikali za mitaa kiambatisho xii makisio yaliyoidhinishwa ukilinganisha na makusanyo halisi kutoka kwenye vyanzo vya halmashauri kiambatisho xiii ulinganisho kati ya makusanyo ku toka kwenye vyanzo vya halmashauri na matumizi ya kawaida kiambatisho xiv orodha ya halmashauri zenye makusanyo pungufu kutoka kwenye vyanzo vyake kiambatisho xv orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zilizopokea ruzuku ya matumizi ya kawaida zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa kiambatisho xvi fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida ambayo hazikutolewa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xvi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xvi kiambatisho xvii fedha za ruzuku ya matumizi ya maendeleo ambazo hazikutolewa kiambatisho xviii orodha ya halmashauri ambazo hazikutumia fedha zote za ruzuku ya matumizi ya kawaida zilizotolewa kiambatisho xix orodha ya halmashauri ambazo hazikutumia fedha ote za ruzuku ya maendeleo zilizotolewa kiambatisho xx orodha za halmashauri zilizotumia fedha kwenye shughuli ambazo hazikuwa na bajeti bila idhini kiambatisho xxi halmashauri zilizoonekana na mapungufu katika mfumo wa epicor 
 kiambatisho xxii mamlaka za serikali za mitaa zenye mapungufu katika mifumo ya habari na mawasiliano kiambatisho xxiii vitengo vya ukaguzi wa ndani vya mamlaka za serikali za mitaa vyenye mapungufu kiambatisho xxiv mamlaka za serikali za mitaa zenye kamati za ukaguzi zenye utendaji usioridhisha kiambatisho xxv mapungufu katika udhibiti wa vihatarishi kiambatisho xxvi halmashauri zenye udhibiti wa udanganyifu wenye mapungufu kiambatisho xxvii vitabu vya stakabadhi ambavyo vilikosekana kiambatisho xxviii makusanyo ya mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala kiambatisho xxix mapato kutoka kwenye vyanzo vya halmashauri ambayo hayakukusanywa kiambatisho xxx asilimia ya kodi ya ardhi ambayo haijarejeshwa halmashauri kutoka wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi kiambatisho xxxi miamala isiyosuluhishwa katika taarifa za usuluhisho wa kibenki kiambatisho xxxii ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim haukufanyika katika halmashauri kiambatisho xxxiii udhaifu katika usimamizi wa masurufu kiambatisho xxxiv malipo ya mishahara kwa wafanyakazi waliostaafu kufa kufukuzwa au kutoroka na makato ya kisheria yaliyokatwa na kulipwa kwa taasisi mbalimbali kiambatisho xxxv uhaba wa wafanyakazi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xvii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xvii kiambatisho xxxvi wakuu wa idara na vitengo wanaokaimu kwa muda mrefu kiambatisho xxxvii malipo yenye nyaraka pungufu kiambatisho xxxviii orodha ya halmashauri zenye matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika kiambatisho xxxix halmashauri ambazo zilifanya matumizi ya uchaguzi wa serikali za mitaa ambayo hayakuwa kwenye makadirio yaliyopitishwa kiambatisho xl halmashauri ambazo zilifanya matumizi ya ujenzi wa maabara za shule za sekondari bila makadirio yaliyopitishwa kiambatisho xli halmashauri ambazo zilifanya malipo bila stakabadhi za kielekroniki kiambatisho xlii halmashauri zenye malipo yaliyoahirishwa kiambatisho xliii miundombinu ya shule za sekondari kiambatisho xliv miundombinu ya shule za msingi kiambatisho xlv halmashauri zenye magari yaliyotelekezwa kiambatisho lvi kesi zilizoko mahakamani kwa kila halmashauri kiambatisho xlvii mikopo ya bodi ya elimu ya juu ambayo haijalipwa kiambatisho xlviii miradi iliyokaguliwa yenye mapungufu ya kiutendaji kiambatisho xlix udhaifu katika utunzaji wa mazingira kiambatisho l orodha ya halmashauri zinazodaiwa kiambatisho li halmashauri zilizopokea fedha zaidi mwaka kiambatisho lii halmashauri zisizochangia mfuko wa maendeleo wa wanawake na vijana kiambatisho liii mikopo iliyotolewa kwenye vikundi vya wanawake na vijana ambayo bado haijarejeshwa kiambatisho liv halmashauri zenye bakaa ya pesa ya miradi ya maendeleo kiambatisho lv utendaji wa kifedha wa ruzuku ya maendeleo kwa mali za kudumu kiambatisho lvi takwimu za watumishi zisizo sahihi katika mfumo wa hcmis ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xviii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xviii kiambatisho lvii almashauri zenye uhamisho wa ndani kwa ndani kati ya akaunti moja kwenda akaunti nyingine kama mikopo ambayo haijarejeshwa kiambatisho lviii orodha ya halmashauri ambazo hazikuthaminisha mali zake za kudumu kiambatisho lix miradi iliyokaguliwa yenye ufanisi hafifu kiambatisho lx fedha za ruzuku kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo zilizopokelewa pungufu kiambatisho lxi orodha ya halmashauri zilizofanya uhamisho wa fedha ambazo hazijarudishwa kiambatisho lxii orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazikuthamanisha mali za kudumu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xix ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xix tafsiri vifupisho afrosai muungano wa asasi kuu za ukaguzi katika nchi za afrika zinazotumia lugha ya kiingereza asdp programu ya maendeleo ya kilimo na mifugo boq mchanganuo wa gharama za kazi cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cdcf mfuko wa kuchochea maendeleo ya jimbo cdg ruzuku ya miradi ya maendeleo chf mfuko wa afya ya jamii dadps mpango wa maendeleo ya kilimo wilayani halmashauri ya manispaa halmashauri ya wilaya hbf mfuko wa pamoja wa afya ifac shirikisho la kimataifa la wahasibu ifms mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha intosai shirika kimataifa la asasi kuu za ukaguzi ipsas viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma isa viwango vya kimataifa vya ukaguzi wa hesabu issais viwango vya shirika la kimataifa la asasi kuu za ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xx ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xx kif
kifungu laac kamati ya bunge ya hesabu za mamlaka ya serikali za mitaa lapf mfuko wa pensheni wa mamlaka ya serikali za mitaa lga mamlaka za serikali za mitaa lgcdg ruzuku ya miradi ya maendeleo ya serikali za mitaa lgdg ruzuku ya maendeleo ya serikali za mitaa lgrp mpango wa maboresho ya serikali za mitaa mmam mpango wa maendeleo wa afya ya msingi mmem mpango wa maendeleo wa elimu ya msingi mmes mpango wa maendeleo wa elimu ya sekondari msd bohari ya madawa nhif mfuko wa taifa wa bima ya afya nmsf mkakati wa taifa wa kudhibiti ukimwi nssf mfuko wa hifadhi ya huduma ya jamii opras mfumo wa wazi upimaji wa utendaji kazi kwa watumishi or muu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma owm tamisemi ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa pfm usimamiz shirikishi wa misitu ppf mfuko wa pensheni wa watumishi wa mashirika ya umma ppra mamlaka ya udhibiti wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xx kif
kifungu laac kamati ya bunge ya hesabu za mamlaka ya serikali za mitaa lapf mfuko wa pensheni wa mamlaka ya serikali za mitaa lga mamlaka za serikali za mitaa lgcdg ruzuku ya miradi ya maendeleo ya serikali za mitaa lgdg ruzuku ya maendeleo ya serikali za mitaa lgrp mpango wa maboresho ya serikali za mitaa mmam mpango wa maendeleo wa afya ya msingi mmem mpango wa maendeleo wa elimu ya msingi mmes mpango wa maendeleo wa elimu ya sekondari msd bohari ya madawa nhif mfuko wa taifa wa bima ya afya nmsf mkakati wa taifa wa kudhibiti ukimwi nssf mfuko wa hifadhi ya huduma ya jamii opras mfumo wa wazi upimaji wa utendaji kazi kwa watumishi or muu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma owm tamisemi ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa pfm usimamiz shirikishi wa misitu ppf mfuko wa pensheni wa watumishi wa mashirika ya umma ppra mamlaka ya udhibiti wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxi manunuzi ya umma pspf mfuko wa pensheni wa watumishi wa umma sida wakala wa maendeleo ya kimataifa wa sweden tasaf mfuko wa maendeleo ya jam ii tanzania tra mamlaka ya mapato tanzania vat kodi ya ongezeko la thamani wsdp mpango wa maendeleo wa sekta ya maji ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxii dibaji ninayo heshima kuwasilisha taarifa yangu ya mwaka ya ukaguzi wa hesabu katika mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni 
ripoti hii inawasilishwa kwako mh
rais kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa kifungu cha cha sheria ya fedha za serikali za mitaa na
ya mwaka iliyorekebishwa pamoja na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
ripoti hii ni majumuisho ya taarifa za ukaguzi katika mamlaka zote serikali za mitaa kwa muhtasari ambapo maelezo ya kina ya taarifa hi zo yanapatikana katika taarifa za halmashauri husika zilizotumwa kwa waheshimiwa wenyeviti wa halmashauri
ukaguzi wa mwaka huu wa fedha umehusisha jumla ya mamlaka za serikali za mitaa ikilinganishwa na za mwaka wa ukaguzi uliopita hii ni baada ya uanzishwaji wa halmashauri ya mji wa tunduma
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxiii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxii dibaji ninayo heshima kuwasilisha taarifa yangu ya mwaka ya ukaguzi wa hesabu katika mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni 
ripoti hii inawasilishwa kwako mh
rais kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa kifungu cha cha sheria ya fedha za serikali za mitaa na
ya mwaka iliyorekebishwa pamoja na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
ripoti hii ni majumuisho ya taarifa za ukaguzi katika mamlaka zote serikali za mitaa kwa muhtasari ambapo maelezo ya kina ya taarifa hi zo yanapatikana katika taarifa za halmashauri husika zilizotumwa kwa waheshimiwa wenyeviti wa halmashauri
ukaguzi wa mwaka huu wa fedha umehusisha jumla ya mamlaka za serikali za mitaa ikilinganishwa na za mwaka wa ukaguzi uliopita hii ni baada ya uanzishwaji wa halmashauri ya mji wa tunduma
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxiii ripoti hii inatoa tathmini ya utendaji wa mamlaka za serikali za mitaaa katika kusimamia raslimali za umma kwa kufuata sheria kanuni miongozo mbalimbali ya serikali uwajibikaji na utawala kuhusu uendeshaji wa mamlaka za serikali za mitaa nchini
nia ya ripoti hii ni kuwajulisha wadau wetu wa mamlaka za serikali za mitaa kamati ya bunge ya hesabu za mamlaka za serikali za mitaa serikali mahakama wahisani mashirika na jamii kwa ujumla muhta sari wa matokeo ya ukaguzi wa serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni 
ni vema ikaeleweka kwamba wakati ofisi yangu inatoa taarifa juu ya utekelezaji wa sheria mbalimbali kanuni na miongozo na udhaifu katika mifumo ya taarifa za kifedha na udhibiti wa ndani katika taasisi ya sekta ya umma na hasa mamlaka za serikali za mitaa wajibu wa kuweka mfumo wenye ufanisi wa udhibiti wa ndani na mfumo wa ufuataji sheria uko chini ya uongozi na usimamizi wa kila mamlaka ya serikali za mitaa
napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa watu wote walionisaidia na kuniwezesha kutekeleza majukumu yangu ya kikatiba na kukamilika kwa wakati taarifa ya jumla ya ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxiv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxiv ni matumaini yangu kwamba bunge litaona taarifa zilizomo katika ripoti hii kuwa ni za muhimu katika kuifanya serikali kuwajibika kwa ajili ya usimamizi wake wa raslimali za umma na utoaji wake huduma bora kwa umma wa watanzania ambao inawahu dumia katika suala hili nami nitashukuru kama nitapokea maoni kutoka kwa wadau wote wa taarifa hii juu ya jinsi ya kuiboresha zaidi katika siku zijazo
prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi jengo la ukaguzi barabara ya samora machel s
p dar es salaam
 machi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxiv ni matumaini yangu kwamba bunge litaona taarifa zilizomo katika ripoti hii kuwa ni za muhimu katika kuifanya serikali kuwajibika kwa ajili ya usimamizi wake wa raslimali za umma na utoaji wake huduma bora kwa umma wa watanzania ambao inawahu dumia katika suala hili nami nitashukuru kama nitapokea maoni kutoka kwa wadau wote wa taarifa hii juu ya jinsi ya kuiboresha zaidi katika siku zijazo
prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi jengo la ukaguzi barabara ya samora machel s
p dar es salaam
 machi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxv shukrani ripoti ya mwaka ya ukaguzi kwa hesabu za mwaka imekamilika kwa mafanikio
mafanikio haya yamefikiwa kwa sababu ya msaada na ushirikiano nilioupata kutoka kwa wadau mbalimbali
napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa bunge la jamuhuri ya muungano wa tanzania na kamati ya bunge ya hesabu za mamlaka za serikali za mitaa kwa kusaidia ofisi yangu na kuchukua kwa umakini masuala yaliyojitokeza kwenye ripoti zangu za ukaguzi kwa lengo la kuboresha uwajibikaji katika matumizi ya raslimali za umma katika nchi
ninawiwa kuwashukuru wadau wetu wengine wote ikiwa ni pamoja na mlipaji mkuu wa serikali hazina ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa na maafisa masuuli wote wa mamlaka za serikali za mitaa kwa msaada na ushirikiano waliotupatia katika kutoa taarifa muhimu zilizohitajika kwa ajili ya maandalizi ya ripoti hii
napenda pia kuwashukuru wachapishaji wa ripoti hii kwa kuharakisha uchapaji na kusaidia kufanikisha upatikaji wake kwa wakati muafaka
napenda pia kutoa shukrani zangu za dhati kwa watu wote waliotengeneza mazingira mazuri kwa ajili ya kuniwezesha kutekeleza majukumu yangu ya kikatiba
natambua pia juhudi za wafanyakazi wote wa ofisi ya taifa ya ukaguzi kwa kuniwezesha kutekeleza majukumu yangu ya kisheria ndani ya muda uliotakiwa
natoa shukrani kwa familia yangu na familia za wafanyakazi wenzangu kwa uvumilivu wao kwa kutokuwepo kwetu kwa muda mrefu wakati wa kutimiza majukumu haya ya kikatiba
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxvi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxvi vilevile shukrani zangu za dhati ziende kwa jumuiya ya wafadhili hasa ofisi ya taifa ya ukaguzi sweden snao serikali ya sweden kupitia sida benki ya dunia kupitia mradi wa pfmrp afrosai sekretarieti ofisi ya ushirikiano ya ujerumani kupitia giz na wote ambao wana mchango mkubwa katika mabadiliko ya ofisi yangu
mchango wao katika kuendeleza rasilimali watu mifumo ya teknolojia ya habari na mali zilizopo vina umuhimu mkubwa katika mafanikio yetu
haitokuwa haki kama sikutambua mchango na jukumu la vyombo vya habari katika kueneza yaliyomo ndani ya ripoti yangu kwa umma
mwisho napenda kuwashukuru watumishi wote wa umma kote nchini kwenye serikali kuu na serikali za mitaa bila kuwasahau walipa kodi kwa kutambua umuhimu wao
kwa wale waliojitolea kufanikisha ripoti hii pamoja na vyombo vya habari mchango wao wa muhimu katika ujenzi wa taifa hili hauwezi kupuuzwa
mwenyezi mungu awabariki wote nami naahaidi kutoa huduma bora za ukaguzi ili kuimarisha uwajibikaji na thamani ya fedha katika ukusanyaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxvii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxvi vilevile shukrani zangu za dhati ziende kwa jumuiya ya wafadhili hasa ofisi ya taifa ya ukaguzi sweden snao serikali ya sweden kupitia sida benki ya dunia kupitia mradi wa pfmrp afrosai sekretarieti ofisi ya ushirikiano ya ujerumani kupitia giz na wote ambao wana mchango mkubwa katika mabadiliko ya ofisi yangu
mchango wao katika kuendeleza rasilimali watu mifumo ya teknolojia ya habari na mali zilizopo vina umuhimu mkubwa katika mafanikio yetu
haitokuwa haki kama sikutambua mchango na jukumu la vyombo vya habari katika kueneza yaliyomo ndani ya ripoti yangu kwa umma
mwisho napenda kuwashukuru watumishi wote wa umma kote nchini kwenye serikali kuu na serikali za mitaa bila kuwasahau walipa kodi kwa kutambua umuhimu wao
kwa wale waliojitolea kufanikisha ripoti hii pamoja na vyombo vya habari mchango wao wa muhimu katika ujenzi wa taifa hili hauwezi kupuuzwa
mwenyezi mungu awabariki wote nami naahaidi kutoa huduma bora za ukaguzi ili kuimarisha uwajibikaji na thamani ya fedha katika ukusanyaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxvii muhtasari wa mambo muhimu katika taarifa ya ukaguzi sehemu hii ya ripoti inatoa muhtasari wa matokeo ya ukaguzi wa mwaka ma mbo muhimu yaliyoonekana wakati wa ukaguzi pamoja na muhtasari wa mapendekezo
maelezo ya matokeo ya ukaguzi muhtasari wa mambo muhimu yaliyoonekana wakati wa ukaguzi yapo katika ripoti hii kuu masuala haya pia yamefafanuliwa kwa kirefu katika taarifa zilizopelekwa kwa mamlaka za serikali za mitaa husika
idadi ya mamlaka za serikali za mitaa imeongezeka kutoka za mwaka wa ukaguzi uliopita hadi za mwaka huu wa 
mamlaka ya serikali ya mitaa mpya katika mwaka huu ni halmashauri ya mji wa tunduma
ii
mwelekeo wa jumla wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa sehemu hii inalenga kuchambua mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa miaka ya fedha ya na 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxviii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxviii mwelekeo wa hati zilizotolewa katika mamlaka za serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka minne mfululizo hadhi ya halmashauri mwaka wa fedha hati zilizotolewa jumla hati inayoridhisha hati yenye shaka hati isiyoridhisha hati mbaya no
no
no
no
jiji mji jumla kama ilivyoainishwa katika jedwali la hapo juu hati zinazoridhisha zimepungua kutoka katika mwaka hadi katika mwaka ikilinganishwa na ongezeko la kutoka katika mwaka hadi katika mwaka 
hata hivyo hati zenye shaka imeongezeka kutoka katika mwaka hadi katika mwaka ikilinganishwa na kupungua kutoka katika mwaka hadi katika mwaka 
zaidi ya hapo kwa mwaka huu wa ukaguzi halmashauri zilizopata hati isiyoridhisha zimeongezeka kwa idadi ya halmashauri tatu kwa kipindi cha mwaka hadi 
pia halmashauri ya mji wa tunduma impepata hati ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxix ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxviii mwelekeo wa hati zilizotolewa katika mamlaka za serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka minne mfululizo hadhi ya halmashauri mwaka wa fedha hati zilizotolewa jumla hati inayoridhisha hati yenye shaka hati isiyoridhisha hati mbaya no
no
no
no
jiji mji jumla kama ilivyoainishwa katika jedwali la hapo juu hati zinazoridhisha zimepungua kutoka katika mwaka hadi katika mwaka ikilinganishwa na ongezeko la kutoka katika mwaka hadi katika mwaka 
hata hivyo hati zenye shaka imeongezeka kutoka katika mwaka hadi katika mwaka ikilinganishwa na kupungua kutoka katika mwaka hadi katika mwaka 
zaidi ya hapo kwa mwaka huu wa ukaguzi halmashauri zilizopata hati isiyoridhisha zimeongezeka kwa idadi ya halmashauri tatu kwa kipindi cha mwaka hadi 
pia halmashauri ya mji wa tunduma impepata hati ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxix mbaya sawa na ongezeko la asilimia moja kwani kwa mwaka hakukuwa na mamlaka ya serikali ya mitaa iliyopata hati mbaya
halmas hauri ya wilaya ya sengerema imepata hati yenye shaka kwa miaka minne mfululizo hadi 
nashauri or tamisemi na sekretarieti ya mkoa wa mwanza kwa pamoja kuangalia undani wa mambo ambayo yainazuia halmashauri ya wilaya ya sengerema kutayarisha taarifa za fedha ambazo hazina mapungufu yanayotokana na udanganyifu au makosa mengine
iii
mambo muhimu katika ukaguzi wa mwaka mambo muhimu na mapungufu yaliyobainika wakati wa ukaguzi wangu wa mwaka huu ni pamoja na haya yafuatayo mapendekezo ya miaka iliyopita yasiyotekelezwa a
ripoti kuu nilipata nakala ya majibu ya ripoti yangu kuu kwa mwaka wa fedha iliyowasilishwa bungeni na waziri wa fedha mwezi mei 
mapitio ya majibu hayo yalibainisha kuwa kati ya mapendekezo aliyotolewa katika mwaka na hakuna pendekezo lililotekelezwa kikamilifu yalikuwa katika hatua ya utekelezaji na hayakutekelezwa kabisa
ripoti za halmashauri mbalimbali kati ya mapendekezo yaliyotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa katika mwaka mapendekezo yalitekelezwa yalikuwa katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxx ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxx utekelezaji hayakutekelezwa na mapendekezo yalipitwa na wakati
mapendekezo yasiyotekelezwa kwa muda mrefu yanakwamisha jitihada za uboreshaji wa mazingira ya udhibiti wa ndani na usimamizi wa rasilimali za mamlaka za serikali za mitaa
hali hii inaweza kusababisha kujirudia kwa makosa ya aina hiyo katika miaka inayofuata hatimaye yanaweza kusababisha hasara ya rasilimali za umma
kaguzi maalum wakati wa ukaguzi wa miaka iliyopita mapendekezo mbalimbali yalitolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa sita juu ya mambo muhimu yaliyoibuliwa kutokana na ukaguzi maalum uliofanywa katika halmashauri hizo
hata hivyo hadi ripoti hii ilipo kuwa inaandikwa hakuna majibu yaliyopokelewa kuhusiana na kaguzi hizi
taarifa ya kamati ya bunge ya kudumu ya hesabu za serikali za mitaa taarifa ya kamati ya bunge ya kudumu ya hesabu za serikali za mitaa kwa mwaka unaoishia juni haikuwasilis hwa bungeni kutokana na kumalizika kwa muda wa bunge la kumi na baadaye kuvunjwa ili kuruhusu maandalizi ya uchaguzi mkuu wa tanzania ambao ulifanyika oktoba na baadaye kuundwa kwa kamati mpya ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxx utekelezaji hayakutekelezwa na mapendekezo yalipitwa na wakati
mapendekezo yasiyotekelezwa kwa muda mrefu yanakwamisha jitihada za uboreshaji wa mazingira ya udhibiti wa ndani na usimamizi wa rasilimali za mamlaka za serikali za mitaa
hali hii inaweza kusababisha kujirudia kwa makosa ya aina hiyo katika miaka inayofuata hatimaye yanaweza kusababisha hasara ya rasilimali za umma
kaguzi maalum wakati wa ukaguzi wa miaka iliyopita mapendekezo mbalimbali yalitolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa sita juu ya mambo muhimu yaliyoibuliwa kutokana na ukaguzi maalum uliofanywa katika halmashauri hizo
hata hivyo hadi ripoti hii ilipo kuwa inaandikwa hakuna majibu yaliyopokelewa kuhusiana na kaguzi hizi
taarifa ya kamati ya bunge ya kudumu ya hesabu za serikali za mitaa taarifa ya kamati ya bunge ya kudumu ya hesabu za serikali za mitaa kwa mwaka unaoishia juni haikuwasilis hwa bungeni kutokana na kumalizika kwa muda wa bunge la kumi na baadaye kuvunjwa ili kuruhusu maandalizi ya uchaguzi mkuu wa tanzania ambao ulifanyika oktoba na baadaye kuundwa kwa kamati mpya ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxi aidha nime bainisha katika ripoti yangu iliyopita kuwa mwenendo wa serikali katika kutoa majibu kwa mapungufu yanayoainishwa na kamati ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa umekuwa siyo wa kuridhisha kwa sababu katika kipindi cha miaka minne mfululizo hakuna majibu yaliyowasilishwa kuhusiana na mambo yaliyoibuliwa na kamati
hata hivyo kati ya halmashauri halmashauri hazikuwa zimeanza kutekeleza maagizo ya kamati
kutotekeleza maagizo ya kamati ni kiashiria cha uzembe kwa upande wa afisa masuuli na menejimenti za halmashauri husika
iv
uchambuzi wa hali ya fedha katika mamlaka za serikali za mitaa uchambuzi wa hali ya fedha na mapungufu yaliyobainika wakati wa ukaguzi wangu wa mwaka huu ni pamoja na haya yafuatayo
mamlaka za serikali za mitaa zilipanga kukusanya kiasi cha tzs
 kutoka kwenye vyanzo vyake vya mapato vya ndani ikilinganishwa na kiasi kilichokusanywa cha tzs
 hali iliyo sababisha makusanyo chini ya bajeti kwa kiasi cha tzs
 sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
kwa mwaka huu wa ukaguzi mamlaka za serikali za mitaa zilikusanya jumla ya tzs
 kutoka kwenye vyanzo vya ndani na kutumia jumla ya tzs
 kugharamia matumizi ya kawaida hii inamaanisha ku wa kwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxii kutumia mapato yake ya ndani mamlaka za serikali za mitaa zinaweza kugharamia matumizi ya shughuli za kawaida kwa asilimia tu
kwa mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida yenye jumla ya tzs
 ambapo kiasi cha tzs
 kilipokelewa
hivyo kufanya kiasi cha tzs
 sawa na asilimia kutolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa
katika mwaka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa bajeti ya fedha za ruzuku ya maendeleo ya jumla ya tzs
 ambapo kiasi cha tzs
 kilitolewa na hivyo kusababisha kiasi cha tzs
 kutolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa
katika mwaka huu wa fedha kia si cha tzs
 kiliidhinishwa kwenye bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida kwa mamlaka za serikali za mitaa hata hivyo kiasi kilichopokelewa na mamlaka hizo ni tzs
hivyo kufanya kiasi cha tzs
 kupokelewa pungufu ambayo ni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
jumla ya tzs
 ziliidhinishwa kwenye bajeti ya ruzuku ya maendeleo kwa mamlaka za serikali za mitaa lakini kiasi cha tzs
 kilipokelewa hivyo kusababisha upungufu wa kiasi cha tzs
 kutopokelewa ambayo ni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxiii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxii kutumia mapato yake ya ndani mamlaka za serikali za mitaa zinaweza kugharamia matumizi ya shughuli za kawaida kwa asilimia tu
kwa mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida yenye jumla ya tzs
 ambapo kiasi cha tzs
 kilipokelewa
hivyo kufanya kiasi cha tzs
 sawa na asilimia kutolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa
katika mwaka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa bajeti ya fedha za ruzuku ya maendeleo ya jumla ya tzs
 ambapo kiasi cha tzs
 kilitolewa na hivyo kusababisha kiasi cha tzs
 kutolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa
katika mwaka huu wa fedha kia si cha tzs
 kiliidhinishwa kwenye bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida kwa mamlaka za serikali za mitaa hata hivyo kiasi kilichopokelewa na mamlaka hizo ni tzs
hivyo kufanya kiasi cha tzs
 kupokelewa pungufu ambayo ni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
jumla ya tzs
 ziliidhinishwa kwenye bajeti ya ruzuku ya maendeleo kwa mamlaka za serikali za mitaa lakini kiasi cha tzs
 kilipokelewa hivyo kusababisha upungufu wa kiasi cha tzs
 kutopokelewa ambayo ni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxiii mamlaka za serikali za mitaa zilikuwa na kiasi cha tzs
 ikiwa ni fedha za ruzuku ya maendeleo hata hivyo kiasi cha tzs
 ilibainika kutumia kutekelezea miradi hiyo
hivyo ku sababisha jumla ya tzs
 kutumika zaidi ya kiasi kilichohidhinishwa hii ni sawa na asilimia ya bajeti
mamlaka za serikali za mitaa zilitumia kiasi cha tzs
 fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida dhidi ya kiasi kilichokuwepo cha tzs
 hivyo kusababisha jumla ya kiasi cha fedha zisizotumika tzs
 sawa na asilimia ya fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida zilizokuwepo
mamlaka za serikali za mitaa zilipokea fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo jumla ya tzs
 kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
hata hivyo hadi tarehe juni kiasi cha tzs
 sawa na asilimia kilitumika na kubakia kia si cha tzs
 sawa na asilimia ya kiasi kilichopokelewa
mamlaka za serikali za mitaa zilitumia kiasi cha fedha tzs
 kutoka kwenye mifuko mbalimbali zilizobadilishwa matumizi kinyume na agizo la la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
tathmini ya mfumo wa udhibiti wa ndani na utawala bora kukosekana kwa ufanisi katika mfumo wa uhasibu epicor toleo 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxiv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxiv tathmini ya ufanisi wa mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha kwa kutumia mfumo wa kihasibu wa epicor na udhibiti wa ndani katika halmashauri ulibaini mapungufu mbalimbali licha ya mapendekezo yangu niliyoyatoa katika kaguzi za nyuma
hakuna muingiliano wa moja kwa moja baina ya mfumo wa epicor na mifumo mengine huduma ya mtandao sio ya uhakika pia baadhi ya moduli kama vile moduli ya wadaiwa wadeni manunuzi na mali zilizo ndani ya mfumo wa epicor toleo la 
 hazitumiki na shughuli zake kufanyika nje ya mfumo
pia mfumo wa kihasibu wa epicor toleo la 
 unatumika kama chombo cha kudhibiti miamala inayohusisha malipo ya fedha taslimu pekee hivyo kutoshabihiana na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa kutotambua miamala isiyohusisha fedha taslimu
hivyo husababisha kufanya marekebisho wakati wa kufunga hesabu za mwaka
hakuna mare kebisho yanayoweza kufanyika kama vile usuluhishi wa kibenki ndani ya epicor toleo la 
hivyo wahasibu hulazimika kwenda dodoma or tamisemi kila baada ya miezi mitatu kufanya usuluhisho wa kibenki wa miezi mitatu
mamlaka za serikali za mitaa kumi na tano hazijafungiwa mfumo wa epicor toleo la 
 hivyo taarifa zao za fedha kuandaliwa kwa kutumia utaratibu wa kawaida
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxiv tathmini ya ufanisi wa mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha kwa kutumia mfumo wa kihasibu wa epicor na udhibiti wa ndani katika halmashauri ulibaini mapungufu mbalimbali licha ya mapendekezo yangu niliyoyatoa katika kaguzi za nyuma
hakuna muingiliano wa moja kwa moja baina ya mfumo wa epicor na mifumo mengine huduma ya mtandao sio ya uhakika pia baadhi ya moduli kama vile moduli ya wadaiwa wadeni manunuzi na mali zilizo ndani ya mfumo wa epicor toleo la 
 hazitumiki na shughuli zake kufanyika nje ya mfumo
pia mfumo wa kihasibu wa epicor toleo la 
 unatumika kama chombo cha kudhibiti miamala inayohusisha malipo ya fedha taslimu pekee hivyo kutoshabihiana na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa kutotambua miamala isiyohusisha fedha taslimu
hivyo husababisha kufanya marekebisho wakati wa kufunga hesabu za mwaka
hakuna mare kebisho yanayoweza kufanyika kama vile usuluhishi wa kibenki ndani ya epicor toleo la 
hivyo wahasibu hulazimika kwenda dodoma or tamisemi kila baada ya miezi mitatu kufanya usuluhisho wa kibenki wa miezi mitatu
mamlaka za serikali za mitaa kumi na tano hazijafungiwa mfumo wa epicor toleo la 
 hivyo taarifa zao za fedha kuandaliwa kwa kutumia utaratibu wa kawaida
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxv mazingira ya udhibiti mfumo wa teknolojia ya mawasiliano tathmini ya mazingira ya udhibiti wa teknolojia ya habari unaojum uisha usimamizi udhibiti uunganishwaji watumiaji na uendelevu wa mfumo uumebaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa nyingi hazina sera za teknolojia ya mawasiliano mpango wa kujikinga na majanga viwango pamoja na taratibu rasmi za uendeshaji wa kitengo cha teknolojia ya mawasiliano
hakuna taratibu za kutosha za kujikinga dhidi ya uharibifu wa vifaa vya teknolojia ya habari pamoja na programu
pia baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa hazina wafanyakazi wanaotosheleza na baadhi yao hawana ujuzi wa kutosha na hawapewi mafunzo kazini ili kuwezesha ufikiaji wa malengo ya mamlaka za serikali za mitaa
utendaji usioridhisha wa vitengo vya ukaguzi wa ndani katika mamlaka za serikali za mitaa shughuli za ukaguzi wa ndani kwenye mamlaka za serikali za mitaa zilikaguliwa ndani ya mwaka wa ukaguzi
tathmini yangu imebaini kuwa vitengo vya ukaguzi wa ndani vina uhaba wa watumishi ambao unasababisha kushindwa kutekeleza majukumu yao ipasavyo
pia wakaguzi wa ndani hawajajengewi uwezo wa kutosha katika ujuzi wa teknolojia ya habari hasa mafunzo ya epicor
zaidi ya hayo vitengo vya ukaguzi wa ndani havipewi bajeti za kutosha zinazokidhi mahitaji yao na hata hizo fedha zinazotolewa hazilingani na bajeti iliyopitishwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxvi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxvi mapungufu ya utendaji wa kamati za ukaguz katika mamlaka za serikali za mitaa mapitio ya utendaji wa kamati za ukaguzi katika mamlaka za serikali za mitaa ndani ya mwaka wa ukaguzi yamebainisha kuwa wajumbe wa kamati za ukaguzi hawana msingi au taaluma ya mambo ya uhasibu hali ambayo inawafa nya wasiweze kufanya maamuzi sahihi kuhusiana na utayarishaji wa taarifa za fedha
zaidi ya hayo kamati za ukaguzi hazijaweza kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi kutokana na ukosefu wa mafunzo kazini katika kuwajengea uelewa wajibu na majukumu ya shughul zao
vi
udhaifu katika usimamizi wa mapato yanayotokana na vyanzo vya halmashauri bado kuna changamoto katika usimamizi wa ukusanyaji wa mapato yanayotokana na vyanzo vya ndani katika mamlaka za serikali za mitaa
muhtasari wa mapungufu yaliyoonekana katika eneo hili kwa mwaka wa ukaguzi ni kama ifuatavyo jumla ya vitabu vya makusanyo ya mapato kutoka katika halmashauri vilikosekana hivyo havikuwasilishwa kwangu kwa ajili ya ukaguzi
mamlaka za serikali za mitaa hazikukusanya kiasi cha tzs
 kutoka kwa mawakala ikiwa ni mapato ya ndani yanayokusanywa na mawakala mbalimbali
mamlaka za serikali za mitaa hazikuweza kukusanya mapato yaliyotarajiwa ya jumla ya tzs
 kutoka katika vyanzo mbalimbali
kiasi cha tzs
 kilichokusanywa kutoka katika vyanzo mbalimbali na mamlaka za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxvii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxvi mapungufu ya utendaji wa kamati za ukaguz katika mamlaka za serikali za mitaa mapitio ya utendaji wa kamati za ukaguzi katika mamlaka za serikali za mitaa ndani ya mwaka wa ukaguzi yamebainisha kuwa wajumbe wa kamati za ukaguzi hawana msingi au taaluma ya mambo ya uhasibu hali ambayo inawafa nya wasiweze kufanya maamuzi sahihi kuhusiana na utayarishaji wa taarifa za fedha
zaidi ya hayo kamati za ukaguzi hazijaweza kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi kutokana na ukosefu wa mafunzo kazini katika kuwajengea uelewa wajibu na majukumu ya shughul zao
vi
udhaifu katika usimamizi wa mapato yanayotokana na vyanzo vya halmashauri bado kuna changamoto katika usimamizi wa ukusanyaji wa mapato yanayotokana na vyanzo vya ndani katika mamlaka za serikali za mitaa
muhtasari wa mapungufu yaliyoonekana katika eneo hili kwa mwaka wa ukaguzi ni kama ifuatavyo jumla ya vitabu vya makusanyo ya mapato kutoka katika halmashauri vilikosekana hivyo havikuwasilishwa kwangu kwa ajili ya ukaguzi
mamlaka za serikali za mitaa hazikukusanya kiasi cha tzs
 kutoka kwa mawakala ikiwa ni mapato ya ndani yanayokusanywa na mawakala mbalimbali
mamlaka za serikali za mitaa hazikuweza kukusanya mapato yaliyotarajiwa ya jumla ya tzs
 kutoka katika vyanzo mbalimbali
kiasi cha tzs
 kilichokusanywa kutoka katika vyanzo mbalimbali na mamlaka za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxvii serikali za mitaa hakikuthibitishwa kupelekwa benki za halmashauri husika
jumla ya tzs
 hazikurejeshwa na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi ikiwa ni asilimia ya mapato ya kodi ya viwanja yaliyokusanywa katika halmashauri kama inavyoelekezwa kwenye aya ya ya waraka na
cbd
 wa tarehe novemba kutoka kwa owm tamisemi
vii
usimamizi duni wa vyanzo vya mapato vilivyokasimiwa kwa wakala mapitio ya mchakato wa ukusanyaji wa mapato kwa vyanzo vilivyokasimiwa kwa mawakala umebainisha kuwa baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa zinafanya vizuri kwa kuongeza makusanyo lakini nyingine zina mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa vyanzo vilivyokasimiwa
mapungufu hayo ni halmashauri nyingi hazifanyi ufuatiliaji wa karibu hususani kufanya tathmini kujua kiasi ambacho wakala anakusanya na kuwasilisha
kwa sasa halmashauri hizi zinategemea mno taarifa za mawakala hivyo kushindwa kubuni au kukadiria vyanzo vingine
halmashauri nyingi zilikasimisha shughuli ya ukusanyaji wa mapato bila kufanya upembuzi yakinifu wa kubaini wangeweza kupata fedha kiasi gani kutoka kila chanzo cha mapato kabla ya kufikia uamuzi wa kukasimisha
halmashauri hazikudai alipo ya awali ya miezi mitatu dhamana ya benki wala hati ya dhamana kulingana na kiasi cha mkataba
hii ni kinyume na agizo la la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxviii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxviii viii
mapungufu yaliyojitokeza katika usimamizi wa matumizi mambo muhimu yaliyobainika kwenye usimamizi wa matumizi kwa mwaka ni pamoja na yaliyoelezewa hapo chini malipo yenye nyaraka pungufu ya kiasi cha tzs
 yaliyofanywa na mamlaka za serikali za mitaa 
hati za malipo zilizokos ekana wakati wa ukaguzi za kiasi cha tzs
 zimejitokeza katika mamlaka za serikali za mitaa 
matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika ya kiasi cha tzs
 bila kuidhinishwa na baraza la madiwani kinyume na aya ya 
ya mwongozo wa uhasibu kwa mamlaka za serikali za mitaa wa mwaka 
mamlaka za serikali za mitaa zilifanya matumizi yasiyokuwa na bajeti ya jumla ya tzs
 kinyume na agizo la la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mw aka 
ununuzi wa bidhaa na huduma usioambatana na stakabadhi za mfumo wa kielektroniki yenye kiasi cha tzs
 uliofanywa na mamlaka za serikali za mitaa ikiwa ni kinyume na kifungu cha sheria ya ongezeko la thamani ya mwaka sura ya kama ilivyorekebishwa na sheria ya fedha ya mwaka 
uhamisho wa ndani wa fedha kwa njia ya mikopo ambayo haijarejeshwa kiasi cha tzs
 uliofanyika katika mamlaka za serikali za mitaa 
sehemu ya fedha za bajeti ya mwaka katika halmashauri zilitumika kulipia madeni ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxix ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxviii viii
mapungufu yaliyojitokeza katika usimamizi wa matumizi mambo muhimu yaliyobainika kwenye usimamizi wa matumizi kwa mwaka ni pamoja na yaliyoelezewa hapo chini malipo yenye nyaraka pungufu ya kiasi cha tzs
 yaliyofanywa na mamlaka za serikali za mitaa 
hati za malipo zilizokos ekana wakati wa ukaguzi za kiasi cha tzs
 zimejitokeza katika mamlaka za serikali za mitaa 
matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika ya kiasi cha tzs
 bila kuidhinishwa na baraza la madiwani kinyume na aya ya 
ya mwongozo wa uhasibu kwa mamlaka za serikali za mitaa wa mwaka 
mamlaka za serikali za mitaa zilifanya matumizi yasiyokuwa na bajeti ya jumla ya tzs
 kinyume na agizo la la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mw aka 
ununuzi wa bidhaa na huduma usioambatana na stakabadhi za mfumo wa kielektroniki yenye kiasi cha tzs
 uliofanywa na mamlaka za serikali za mitaa ikiwa ni kinyume na kifungu cha sheria ya ongezeko la thamani ya mwaka sura ya kama ilivyorekebishwa na sheria ya fedha ya mwaka 
uhamisho wa ndani wa fedha kwa njia ya mikopo ambayo haijarejeshwa kiasi cha tzs
 uliofanyika katika mamlaka za serikali za mitaa 
sehemu ya fedha za bajeti ya mwaka katika halmashauri zilitumika kulipia madeni ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xxxix mwaka uliopita yenye thamani ya tzs
 kinyume na agizo la la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
mamlaka za serikali za mitaa zilikuwa na hati za malipo ya jumla ya tzs
 ambayo yalifanyika kabla ya kufanyiwa ukaguzi wa awali kinyume na aya ya 
 ya mwongozo wa uhasibu kwa mamlaka za serikali za mitaa wa mwaka 
jumla ya tzs
 zililipwa na mamlaka za serikali za mitaa kutoka katika akaunti mbalimbali hata hivyo malipo hayo yalichukuliwa kama matumizi yasiyostahili kutokana na ukweli kwamba fedha hizi zililipwa kutoka katika akaunti ambazo zililengwa kutekelezea shughuli nyingine
mamlaka za serikali za mitaa zilifanya matumizi batili yenye jumla ya kiasi cha tzs
kati ya kiasi hicho tzs
 zililipwa na jiji la arusha kama fidia na gharama ya kuvunja mkataba baada ya kushitakiwa katika kesi ya madai tzs
 zililipwa na ya muleba kwa kushindwa kufika mbele ya mahakama kuhudhuria kesi ya uvunjaji wa mkataba wa ukusanyaji mapato
pia tzs
 zilikuwa zinahusiana na ubadhilifu wa fedha za tasaf ii uliofanywa na wafanyakazi wasio waaminifu wa ya masasi jambo lililosababisha kurudishwa kwa fedha hiyo na halmashauri kutoka katika mapato yake ya ndani
kiasi cha tzs
 zililipwa na ya sengerema kama fidia na gharama ya kukiuka makubaliano katika kesi ya madai
aidha tzs
 ilitumika kama malipo yaliyofa nywa na ya sikonge ikiwa ni gharama ya manunuzi ya vifaa mbalimbali na gharama ya huduma kuendeshea asasi isiyo ya kiserikali inayoitwa pathfinder green city bila ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xl ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xl kupata manufaa yoyote kutoka katika asasi hiyo
vilevile tzs
 zililipwa na ji ji la tanga ikiwa ni mishahara ya watumishi ambao hawapo kwenye utumishi bila sababu lakini halmashauri imeendelea kuweka fedha kwenye akaunti zao
ukaguzi umebaini kiasi cha tzs
 zililipwa na mamlaka za serikali za mtaa kutoka katika aka unti ya amana ili kutekelezea shughuli mbalimbali
hata hivyo ilidhihirika kuwa matumizi hayo yalifanywa kwa kutumia vifungu vya amana na kwa kutoa zaidi ya fedha ilioyokuwepo katika vifungu
hali hiyo ilisababisha kutumika kwa fedha za vifungu vingine pia vilivyomo kwenye akaunti ya amana kwa kiasi tajwa hapo juu
mamlaka za serikali za mtaa ndani ya mwaka husika zilifanya malipo ya tzs
 bila uthibitisho wa namba za stakabadhi zinazoonesha kwamba malipo hayo yalikuwa yanatokana na fedha zilizowekwa kwenye akaunti hiyo kwa ajili ya shughuli iliyofanyika kinyume na aya ya 
 ya mwongozo wa uhasibu kwa mamlaka za serikali za mitaa wa mwaka 
mamlaka za serikali za mtaa ndani ya mwaka wa ukaguzi zilifanya malipo ya kiasi cha tzs
 kutoka katika akaunti mbalimbali bila kuidhidhinishwa na mamlaka husika
ix
usimamizi wa mali mapitio ya usimamizi wa mali katika mamlaka za serikali za mitaa yalibainisha mapungufu mbalimbali kama yanavyoonyeshwa hapo chini kutokuwepo kwa utunzaji wa rejista ya mali za kudumu na mali kutokufanyiwa mapitio ya thamani mamlaka za serikali za mitaa hazikutunza wala kuhuisha rejista ya mali za kudumu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xli ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xl kupata manufaa yoyote kutoka katika asasi hiyo
vilevile tzs
 zililipwa na ji ji la tanga ikiwa ni mishahara ya watumishi ambao hawapo kwenye utumishi bila sababu lakini halmashauri imeendelea kuweka fedha kwenye akaunti zao
ukaguzi umebaini kiasi cha tzs
 zililipwa na mamlaka za serikali za mtaa kutoka katika aka unti ya amana ili kutekelezea shughuli mbalimbali
hata hivyo ilidhihirika kuwa matumizi hayo yalifanywa kwa kutumia vifungu vya amana na kwa kutoa zaidi ya fedha ilioyokuwepo katika vifungu
hali hiyo ilisababisha kutumika kwa fedha za vifungu vingine pia vilivyomo kwenye akaunti ya amana kwa kiasi tajwa hapo juu
mamlaka za serikali za mtaa ndani ya mwaka husika zilifanya malipo ya tzs
 bila uthibitisho wa namba za stakabadhi zinazoonesha kwamba malipo hayo yalikuwa yanatokana na fedha zilizowekwa kwenye akaunti hiyo kwa ajili ya shughuli iliyofanyika kinyume na aya ya 
 ya mwongozo wa uhasibu kwa mamlaka za serikali za mitaa wa mwaka 
mamlaka za serikali za mtaa ndani ya mwaka wa ukaguzi zilifanya malipo ya kiasi cha tzs
 kutoka katika akaunti mbalimbali bila kuidhidhinishwa na mamlaka husika
ix
usimamizi wa mali mapitio ya usimamizi wa mali katika mamlaka za serikali za mitaa yalibainisha mapungufu mbalimbali kama yanavyoonyeshwa hapo chini kutokuwepo kwa utunzaji wa rejista ya mali za kudumu na mali kutokufanyiwa mapitio ya thamani mamlaka za serikali za mitaa hazikutunza wala kuhuisha rejista ya mali za kudumu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xli kinyume na agizo la na la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka 
zaidi ya ha yo mamlaka za serikali za mitaa hazikuwa zimethaminishwa mali zake ili kujua thamani yake halisi kwa mujibu wa matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
mali za kudumu zilizoacha kufanya kazi kwa muda mrefu bila matengenezo mamlaka za serikali za mitaa zimeripoti kuwepo kwa mali kama vile magari malori mitambo na pikipiki ambazo hazitumiki na zimetelekezwa kwa muda mrefu na siyo rahisi kufanyiwa matengenezo tena kinyume na agizo la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa lgfm ya mwaka na ipsas aya ya 
kutothaminisha mali za kudumu mamlaka za serikali za mitaa zilianza kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma tarehe julai kwa kupewa muda wa mpito wa ut ekelezaji kikamilifu wa viwango hivyo ndani ya miaka mitano
kutokana na tathmini niliyofanya juu utekelezaji wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma katika mamlaka za serikali za mitaa nilibaini kuwapo kwa maendeleo mzuri ya utekelezaji ijapokuwa mamlaka za serikali za mitaa hizo hazijatathmini mali zake kwenye makundi mbalimbali kinyume na aya ya ya ipsas 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlii majengo mitambo na vifaa visivyooneshwa katika taarifa za fedha halmashauri zinamiliki ardhi ya serikali ya jamuhuri muungano wa tanzania ikiwa haijathaminiwa
ardhi hiyo imetajwa kwenye taarifa za hesabu bila kuthaminiwa thamani sifuri kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya na inayotaka thamani ya mali inayopatikana katika mfumo usio wa mauzo ipewe thamani halisi wakati wa tarehe ya kumiliki
thamani ya majengo mitambo na vifaa katika mamlaka za serikali za mitaa imeripotiwa kwa pungufu katika taarifa za fedha
kutotenganisha thamani ya ardhi na majengo kwenye taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa zilianza kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma tarehe julai kwa kupewa muda wa mpito wa utekelezaji kikamilifu wa viwango hivyo ndani ya miaka mitano ambapo muda huo uliisha tarehe juni 
aya ya ya ipsas inahitaji thamani ya ardhi na majengo yanayomilikiwa na taasisi itenganishwe hata kama mali hizo zilimilikiwa katika kipindi kimoja
hii ni kwa sababu thamani ya ardhi huongezeka kwa kuwa ni mali ya umri usio na kikomo ikilinganishwa na majengo ambayo thamani yake ina kikomo
jumla ya tzs
 zilizooneshwa kwenye taarifa za fedha katika mamlaka za serikali za mitaa hazijatenganisha thamani ya ardhi na majengo kama inavyotakiwa na aya ya ipsas 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xliii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlii majengo mitambo na vifaa visivyooneshwa katika taarifa za fedha halmashauri zinamiliki ardhi ya serikali ya jamuhuri muungano wa tanzania ikiwa haijathaminiwa
ardhi hiyo imetajwa kwenye taarifa za hesabu bila kuthaminiwa thamani sifuri kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya na inayotaka thamani ya mali inayopatikana katika mfumo usio wa mauzo ipewe thamani halisi wakati wa tarehe ya kumiliki
thamani ya majengo mitambo na vifaa katika mamlaka za serikali za mitaa imeripotiwa kwa pungufu katika taarifa za fedha
kutotenganisha thamani ya ardhi na majengo kwenye taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa zilianza kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma tarehe julai kwa kupewa muda wa mpito wa utekelezaji kikamilifu wa viwango hivyo ndani ya miaka mitano ambapo muda huo uliisha tarehe juni 
aya ya ya ipsas inahitaji thamani ya ardhi na majengo yanayomilikiwa na taasisi itenganishwe hata kama mali hizo zilimilikiwa katika kipindi kimoja
hii ni kwa sababu thamani ya ardhi huongezeka kwa kuwa ni mali ya umri usio na kikomo ikilinganishwa na majengo ambayo thamani yake ina kikomo
jumla ya tzs
 zilizooneshwa kwenye taarifa za fedha katika mamlaka za serikali za mitaa hazijatenganisha thamani ya ardhi na majengo kama inavyotakiwa na aya ya ipsas 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xliii kutotunza rejista ya magari na mitambo mamlaka za serikali za mitaa hazikutunza rejista za magari na mitambo yote kinyume na agizo la la memoranda ya fedha za serikali la mitaa ya mwaka 
madeni na malipo kabla ya huduma kupokelewa mapitio ya taarifa za fedha na viambatisho vyake kwenye mamlaka za serikali za mitaa yameonesha kuwepo kwa madai ya muda mrefu yenye thamani ya tzs
 ambayo hayajakusanywa
madeni na miadi mamlaka za serikali za mitaa zinadaiwa deni la kiasi ch tzs
 na yalikuwa bado hayajalipwa na mamlaka za serikali za mitaa husika
mamlaka za serikali za mitaa zenye madeni makubwa zinazijumuisha kinondoni tzs
 ilala tzs
 temeke tzs
 do doma tzs
 na karagwe tzs
xi
mengineyo mamlaka za serikali za mitaa hazikuhamisha kiasi cha tzs
 kupeleka vijijini kufidia vyanzo vya mapato kodi zilizofutwa na serikali
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xliv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xliv upungufu wa walimu na uhaba wa miundombinu ya shule za msingi na sekondari nilifanya tathmini ya utoshelevu wa miundombinu ya elimu katika halmashauri hasa katika shule za elimu ya msingi na sekondari na kubaini kuwa kuna uhaba mkubwa wa miundombinu katika shule za sekondari na za msingi ambao kwa kiasi kikubwa huathiri ubora wa elimu
kesi dhidi ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo zinaweza kuathiri utoaji endelevu wa huduma nilibaini kwamba baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa zina madeni kutokana na kesi zilizo mahakamani
kati halmashauri halmashauri zilikuwa na madeni yenye thamani ya tzs
 kama matokeo ya kesi zilizopo mahakamani
ukosefu wa utaratibu wa wazi kwa ajili ya kurejesha mikopo ya elimu ya juu kutoka kwa wanufaika tzs
 tathmi ni yangu kwa mamlaka za serikali za mitaa imegundua kwamba wanufaika wa mikopo ya heslb yenye thamani ya tzs
 hawajarejesh kwa kukat wa katika mishahara yao
udhaifu ulionekana kwenye utunzaji mazingira nimegundua mapungufu mbalimbali kwenye utunzaji wa mazingira katika mamlaka serikali za mitaa 
mapunguf hayo yalijumuisha upungufu wa vifaa vya kutosha kuondoa taka zinazozalishwa na jamii uharibifu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlv ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xliv upungufu wa walimu na uhaba wa miundombinu ya shule za msingi na sekondari nilifanya tathmini ya utoshelevu wa miundombinu ya elimu katika halmashauri hasa katika shule za elimu ya msingi na sekondari na kubaini kuwa kuna uhaba mkubwa wa miundombinu katika shule za sekondari na za msingi ambao kwa kiasi kikubwa huathiri ubora wa elimu
kesi dhidi ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo zinaweza kuathiri utoaji endelevu wa huduma nilibaini kwamba baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa zina madeni kutokana na kesi zilizo mahakamani
kati halmashauri halmashauri zilikuwa na madeni yenye thamani ya tzs
 kama matokeo ya kesi zilizopo mahakamani
ukosefu wa utaratibu wa wazi kwa ajili ya kurejesha mikopo ya elimu ya juu kutoka kwa wanufaika tzs
 tathmi ni yangu kwa mamlaka za serikali za mitaa imegundua kwamba wanufaika wa mikopo ya heslb yenye thamani ya tzs
 hawajarejesh kwa kukat wa katika mishahara yao
udhaifu ulionekana kwenye utunzaji mazingira nimegundua mapungufu mbalimbali kwenye utunzaji wa mazingira katika mamlaka serikali za mitaa 
mapunguf hayo yalijumuisha upungufu wa vifaa vya kutosha kuondoa taka zinazozalishwa na jamii uharibifu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlv wa mazingira kama vile kukata miti katika maeneo ya hifadhi kuchoma moto misitu na uchimbaji madini holela maeneo ya kutupia taka yasiyodhibitiwa kutoandaa mpango wa mwaka wa utekelezaji wa mazingira pamoja na magari yanayotumika kukusanya taka kutofunikwa wakati yakiwa yanapeleka taka kwenye maguba hivyo kusababisha taka kusambaa
visima katika kata ya mlowo vinatoa maji yenye mafuta
tathmini ya ripoti ya mazingira na ziara ya timu ya ukaguzi katika kata ya mlowo wilayani mbozi ilibaini na kushuhudia kuwa visima vya maji vilivyokuwa vimechimbwa na wananchi vilikuwa vinatoa maji yaliy okuwa yamechanganyika na mafuta
halmashauri ilichukua hatua ili kutatua tatizo hili kwa kujaribu kuchunguza kama palikuwa na uwezekano wa kuvuja kwa mafuta kutoka kituo cha petroli kilicho jirani na eneo hilo lakini haikuweza kufanikiwa
udhaifu katika usimamizi wa rasilimali watu na udhibiti wa mishahara kama ilivyoainishwa katika ri poti ya mwaka uliopita hata mwaka huu mapungufu mbalimbali yameendelea kujirudia
mapungufu hayo yanajumuisha mishahara isiyolipwa kiasi cha tzs
 katika mamlaka za serikali za mitaa haikuthibitishwa kurejeshwa hazina
jumla ya tzs
 zililipwa na mamlaka za serikali za mitaa kwa wafanyakazi waliofariki waliotoroka waliostaafu na waliofukuzwa pia jumla ya tzs
 katika mamlaka za serikali za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlvi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlvi mitaa zililipwa kama makato ya kisheria kwa taasisi kama mifuko ya pensheni taasisi za fedha nhif na tra kwa ajili ya wafanyakazi waliofariki waliotoroka waliostafu na waliofukuzwa kazi wafanyakazi katika mamlaka za serikali za mitaa iligundulika wanapokea mishahara chini ya moja ya tatu ya mishahara na wengine hawapati kabisa mshahara kwa miezi mingi kinyume na kifungu cha cha sheria na
 ya kudai madeni ya mwaka na kuelezewa zaidi na waraka wenye kum
ce
 wa ta rehe novemba mamlaka za serikali za mitaa hazikuwasilisha makato yanayofikia tzs
 kwa taasisi husika kama vile lapf pspf nssf ppf na tra
kukosekana kwa ufanisi katika kufuata taratibu za manunuzi wakati wa kupitia mchakato wa ununuzi nilibaini tzs
 zilitumika na mamlaka za serikali za mitaa kwa ajili ya ununuzi wa mafuta ambayo hayakuingizwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari kinyume na agizo la la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
usimamizi wa kina wa mikataba kwa mwaka huu nilifanya ukaguzi wa kina kwenye mikoa mitatu ya majaribio katika usimamizi wa mikataba kwa mara ya kwanza
nimegundua kuwa katika mtwara kamati ya tathmini iliwaondoa wazabuni waliokuwa na be ya chini kwa kigezo cha kutofuata taratibu za manunuzi na kusababisha hasara ya tzs
pia katika tandahimba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlvii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlvi mitaa zililipwa kama makato ya kisheria kwa taasisi kama mifuko ya pensheni taasisi za fedha nhif na tra kwa ajili ya wafanyakazi waliofariki waliotoroka waliostafu na waliofukuzwa kazi wafanyakazi katika mamlaka za serikali za mitaa iligundulika wanapokea mishahara chini ya moja ya tatu ya mishahara na wengine hawapati kabisa mshahara kwa miezi mingi kinyume na kifungu cha cha sheria na
 ya kudai madeni ya mwaka na kuelezewa zaidi na waraka wenye kum
ce
 wa ta rehe novemba mamlaka za serikali za mitaa hazikuwasilisha makato yanayofikia tzs
 kwa taasisi husika kama vile lapf pspf nssf ppf na tra
kukosekana kwa ufanisi katika kufuata taratibu za manunuzi wakati wa kupitia mchakato wa ununuzi nilibaini tzs
 zilitumika na mamlaka za serikali za mitaa kwa ajili ya ununuzi wa mafuta ambayo hayakuingizwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari kinyume na agizo la la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
usimamizi wa kina wa mikataba kwa mwaka huu nilifanya ukaguzi wa kina kwenye mikoa mitatu ya majaribio katika usimamizi wa mikataba kwa mara ya kwanza
nimegundua kuwa katika mtwara kamati ya tathmini iliwaondoa wazabuni waliokuwa na be ya chini kwa kigezo cha kutofuata taratibu za manunuzi na kusababisha hasara ya tzs
pia katika tandahimba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlvii kamati ya tathmini iliwaondoa wazabuni waliokuwa na bei chini hivyo kusababisha gharama zinazoweza kuepukika za tzs
 kinyume na kanuni ya c ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka 
wakati jiji la tanga liliingia kwenye mkataba wa kazi za ujenzi wenye thamani ya tzs
 nje ya mpango wa manunuzi
aidha kamati ya tathmini ilifanya udanganyifu wa nyaraka ya zabuni za mzabuni mwenye bei ndogo zaidi kwa kuongeza bei kwenye bidhaa tatu ambazo zilisababisha kuondoshwa kwa mzabuni na kusababisha hasara ya tzs
kadhalika katika morogoro kamati ya tathmini ilimuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi kwa kigezo cha kukosekana kwa ukurasa mmoja kinyume na muongozo wa bodi ya tathmini ya zabuni na kuleta hasara ya tzs
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa xlviii ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya kwanza 
 utangulizi na habari kuu za jumla sura hii inatoa taarifa ya jumla kuhusu matakwa ya kisheria ya kufanya kaguzi lengo kuu la kufanya ukaguzi mchakato wa ukaguzi na wajibu wa mkaguzi na mkaguliwa 
 mamlaka ya kufan ya ukaguzi na umuhimu wake 
 mamlaka ya kufanya ukaguzi ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama inavyorekebi shwa mara kwa mara kifungu cha cha sheria ya fedha na
ya mwaka iliyorekebishwa ya serikali za mitaa pamoja na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka vinamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwa mkaguzi wa mapato na matumizi yote ya serikali ikiwa ni pamoja na yale ya mamlaka za serikali za mitaa
kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ninatakiwa kukagua angalau mara moja kila mwaka na kuwasilisha ri poti juu ya taarifa za fedha za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania taarifa za fedha zilizotayarishwa na maafisa masuuli wote katika serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania taarifa za fedha za mahakama zote za jamhuri ya muungano na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa taarifa fedha zilizotayarishwa na katibu wa bunge
kifungu cha cha sheria na
 ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kinampa mamlaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwa mkaguzi wa hesabu za serikali za mitaa
aidha kifungu cha cha sheria na
ya fedha ya serikali za mitaa kinaitaka kila mamlaka ya serikali za mitaa kuruhusu mkaguzi wakati wote kuhakiki hesabu kwa kupitia nyaraka husika ili kuangalia usahihi wa fedha taslimu uwekezaji au mali inazomiliki au ambazo zipo chini ya uangalizi wake
kwa upande mwingine kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka ya serikali za mitaa na
ya mwaka kinamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuandaa na kusaini ripoti za ukaguzi wa hesabu za serikali za mitaa na mizania ya mwaka na taar ifa nyingine zinazohusiana nazo
nakala moja ya kila ripoti pamoja na mizania na taarifa au kiziduo na nakala yake itapelekwa kwa wazi ri mkuu wa mkoa na mkurugenzi ambaye anatakiwa kuiwasilisha mbele ya baraza la madiwani
sehemu ya inamtaka zaidi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwa makini na kila kifungu cha matumizi kilichotumika katika akaunti ambacho hakikuidhinishwa kisheria au ambacho ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hakijawahi kupewa kibali na mamlaka za serikali za mitaa
pia kuwa makini na mapungufu au hasara iliyotokana na uzembe au kutowajibika kwa mtu yeyote na kwa kiasi chochote ambacho kilitakiwa kuwa kimeonyeshwa kwenye vitabu vya fedha na mtu huyo lakini hakijawahi kufanyika
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali pia anatakiwa kuthibitisha kwamba kiasi hicho ni matumizi yaliyo kinyume cha sheria upungufu au hasara na kwamba kiasi hicho hakijawahi kuonyeshwa katika vitabu vya fedha
baada ya kumaliza ukaguzi wa kisheria kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma namba ya mwaka na kanuni ya na za kanuni za ukaguzi wa umma za mwaka zinamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwasilisha ripoti kuu ya mwaka kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania si zaidi ya tarehe machi kila mwaka
 kaguzi ambazo hazikufanyika kama zilivyopangwa kutokana na ukosefu wa fedha zinazotengwa na hazina mzunguko wa kazi ya ukaguzi kawaida huanza na ukaguzi wa awali zoezi la kuhesabu mali kuhesabu fedha ukaguzi wa nyaraka na ukaguzi wa taarifa za hesabu
ili kutekeleza kaguzi hizo kwa ufanisi ofisi ya taifa ya ukaguzi kila mwaka huandaa kalenda ya ukaguzi inayoonesha muda wa kuanza na kukamilisha azi mbalimbali za ukaguzi
kalenda hiyo huanza mwezi februari ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa taarifa fedha zilizotayarishwa na katibu wa bunge
kifungu cha cha sheria na
 ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kinampa mamlaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwa mkaguzi wa hesabu za serikali za mitaa
aidha kifungu cha cha sheria na
ya fedha ya serikali za mitaa kinaitaka kila mamlaka ya serikali za mitaa kuruhusu mkaguzi wakati wote kuhakiki hesabu kwa kupitia nyaraka husika ili kuangalia usahihi wa fedha taslimu uwekezaji au mali inazomiliki au ambazo zipo chini ya uangalizi wake
kwa upande mwingine kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka ya serikali za mitaa na
ya mwaka kinamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuandaa na kusaini ripoti za ukaguzi wa hesabu za serikali za mitaa na mizania ya mwaka na taar ifa nyingine zinazohusiana nazo
nakala moja ya kila ripoti pamoja na mizania na taarifa au kiziduo na nakala yake itapelekwa kwa wazi ri mkuu wa mkoa na mkurugenzi ambaye anatakiwa kuiwasilisha mbele ya baraza la madiwani
sehemu ya inamtaka zaidi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwa makini na kila kifungu cha matumizi kilichotumika katika akaunti ambacho hakikuidhinishwa kisheria au ambacho ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hakijawahi kupewa kibali na mamlaka za serikali za mitaa
pia kuwa makini na mapungufu au hasara iliyotokana na uzembe au kutowajibika kwa mtu yeyote na kwa kiasi chochote ambacho kilitakiwa kuwa kimeonyeshwa kwenye vitabu vya fedha na mtu huyo lakini hakijawahi kufanyika
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali pia anatakiwa kuthibitisha kwamba kiasi hicho ni matumizi yaliyo kinyume cha sheria upungufu au hasara na kwamba kiasi hicho hakijawahi kuonyeshwa katika vitabu vya fedha
baada ya kumaliza ukaguzi wa kisheria kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma namba ya mwaka na kanuni ya na za kanuni za ukaguzi wa umma za mwaka zinamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwasilisha ripoti kuu ya mwaka kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania si zaidi ya tarehe machi kila mwaka
 kaguzi ambazo hazikufanyika kama zilivyopangwa kutokana na ukosefu wa fedha zinazotengwa na hazina mzunguko wa kazi ya ukaguzi kawaida huanza na ukaguzi wa awali zoezi la kuhesabu mali kuhesabu fedha ukaguzi wa nyaraka na ukaguzi wa taarifa za hesabu
ili kutekeleza kaguzi hizo kwa ufanisi ofisi ya taifa ya ukaguzi kila mwaka huandaa kalenda ya ukaguzi inayoonesha muda wa kuanza na kukamilisha azi mbalimbali za ukaguzi
kalenda hiyo huanza mwezi februari ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kila mwaka na kumalizika mwezi januari mwaka unaofuata
katika mwaka huu divisheni ya mikoa ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ilipanga kufanya ukaguzi wa halmashauri zote na taasisi za serikali ikiwemo sekondari na shule za msingi vituo vya afya zahanati na ofisi za kata na vijiji
hata hivyo kutokana na ukosefu wa fedha nililazimika kuacha kuruka baadhi ya taratibu za ukaguzi ambapo ilipelekea baadhi ya kazi zilizopangwa ama kufanyika kwa sehemu au kutofanyika kabisa
kwa mfano ukaguzi wa nyaraka miradi na ukaguzi wa taarifa za fedha ulifanyika sanjari kwa siku tu badala ya kila kaguzi kufanyika tofauti na kwa muda wake
kalenda ya ukaguzi ya ofisi ya taifa ya ukaguzi inahitaji ukaguzi wa nyaraka kufanyika kwa siku ukaguzi wa miradi siku na ukaguzi wa taarifa za fedha siku 
kupungua kwa mzunguko wa kaguzi hizo kuna adhari mbaya kwani hupunguza mawanda ya ukaguzi ambapo matokeo yake hupelekea wadau kuomba kaguzi maalumu katika maeneo ambayo ofisi yangu haikuweza kuyafanya
kutokana na kuchelewa kupokea fedha kutoka hazina baadhi ya kaguzi ambazo zilipaswa kuanza julai zililazimika kuanza kufanyika januari hali ambayo ilinipelekea kuruka kuacha baadhi ya taratibu za ukaguzi ili kutimiza matakwa ya kikatiba ya kuwasilisha ripoti yangu kwa mh
raisi wa jamuhuri ya muungano wa tanzania kabla ya au tarehe machi 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kila mwaka na kumalizika mwezi januari mwaka unaofuata
katika mwaka huu divisheni ya mikoa ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ilipanga kufanya ukaguzi wa halmashauri zote na taasisi za serikali ikiwemo sekondari na shule za msingi vituo vya afya zahanati na ofisi za kata na vijiji
hata hivyo kutokana na ukosefu wa fedha nililazimika kuacha kuruka baadhi ya taratibu za ukaguzi ambapo ilipelekea baadhi ya kazi zilizopangwa ama kufanyika kwa sehemu au kutofanyika kabisa
kwa mfano ukaguzi wa nyaraka miradi na ukaguzi wa taarifa za fedha ulifanyika sanjari kwa siku tu badala ya kila kaguzi kufanyika tofauti na kwa muda wake
kalenda ya ukaguzi ya ofisi ya taifa ya ukaguzi inahitaji ukaguzi wa nyaraka kufanyika kwa siku ukaguzi wa miradi siku na ukaguzi wa taarifa za fedha siku 
kupungua kwa mzunguko wa kaguzi hizo kuna adhari mbaya kwani hupunguza mawanda ya ukaguzi ambapo matokeo yake hupelekea wadau kuomba kaguzi maalumu katika maeneo ambayo ofisi yangu haikuweza kuyafanya
kutokana na kuchelewa kupokea fedha kutoka hazina baadhi ya kaguzi ambazo zilipaswa kuanza julai zililazimika kuanza kufanyika januari hali ambayo ilinipelekea kuruka kuacha baadhi ya taratibu za ukaguzi ili kutimiza matakwa ya kikatiba ya kuwasilisha ripoti yangu kwa mh
raisi wa jamuhuri ya muungano wa tanzania kabla ya au tarehe machi 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa ujumla zahanati vituo vya afya shule za sekondari shule za msingi na vituo vingine ambavyo vilipangwa kukaguliwa havikukaguliwa katika mwaka huu wa ukaguzi
kaguzi ambazo hazikufanyika kutokana na ukosefu wa fedha imeoneshwa katika kiambatisho i
mapendekezo naiomba serikali kuiwezesha ofisi yangu kutekeleza majukumu yake ya kikatiba ya kukagua mapato na matumizi yote ya mihimili mitatu ya nchi kwa njia ya utoaji wa fedha za kutosha
 majukumu ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali majukumu yangu kama mkaguzi ni kutoa maoni katika hesabu zilizowasilishwa yanayotokana na ukaguzi wangu
nimefanya ukaguzi wa hesabu kwa mujibu wa viwango vya shirika la kimataifa la asasi kuu za ukaguzi issai na ulijumuisha mambo kama taratibu za ukaguzi wa hesabu ambazo kwa utashi wangu niliona kuwa ni muhimu katika mazingira yanayohusika
viwango hivi vinanitaka nizingatie mahitaji ya kimaadili nipange na kufanya ukaguzi ili kupata uhakikisho wa kutosha kuwa taarifa za fedha hazina kasoro
ukaguzi wa hesabu ulifuata taratibu ili kupata ushah idi unaothibitisha kiasi cha fedha kilichotumika na kuoneshwa katika taarifa za fedha
taratibu zilizochaguliwa zilitokana na mtazamo wa mkaguzi uliojumuisha kutathmini viashiria vya kuwepo kwa mapungufu katika taarifa za fedha ama kutokana na ubadhirifu au ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa makosa
katika kufanya tathmini ya viashiria nilizingatia mfumo wa udhibiti wa ndani wa halmashauri husika katika uandaaji na uwasilishaji wa taarifa ya fedha ili kuweka njia sahihi za ukaguzi na sio kwa ajili ya kutoa maoni juu ya ufanisi wa mfumo wa udhibiti wa ndani wa halmashauri
ukaguzi pia ulihusisha kutathmini usahihi wa sera za uhasibu zilizotumika na usahihi wa makadirio ya kiuhasibu yaliyofanywa na wenye dhamana ya uongozi pamoja na kutathmini uwasilishaji wa jumla wa taarifa za fedha
vile vile kifungu na
 cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kinataka nijiridhishe kwamba hesabu zimeandaliwa kwa mujibu wa viwango vya kihasibu vinavyofaa na kwamba tahadhari muhimu zimechukuliwa kulinda ukusanyaji wa mapato kupok ea kutunza kuuza kutoa na kufanya matumizi sahihi ya mali za umma na kwamba sheria miongozo na maelekezo husika yamezingatiwa kwa umakini na matumizi ya fedha za umma yamekuwa yakiidhinishwa vizuri kwa kufuata taratibu
zaidi ya hayo kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na
 ya mwaka inanitaka kutoa taarifa ya mwaka ya ukaguzi nikieleza endapo mkaguliwa amefuata sheria ya manunuzi ya umma na
 ya mwaka na kanuni zake za mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 madumuni ya ukaguzi lengo kuu la kufanya ukaguzi ni kumwezesha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kutoa maoni huru juu ya ukaguzi wa hesabu za mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni na kubainisha kama hesabu hizo zimetayarishwa kwa kuzingatia viwango vinavyotakiwa kulingana na misingi ya utayarishaji wa hesabu ikiwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa fedha zote zimepokelewa na kutumiwa kwa matumizi halali kama ilivyoidhinishwa na bunge kwa kufuata kanuni zinazosimamia matumizi ya fedha za serikali ikiwa ni pamoja na kuzingatia bajeti iliyopitishwa
kuhakikisha kuwa mapato yote yaliyokusanywa yameoneshwa vyema katika vitabu
kuhakikisha kuwa nyaraka zote muhimu vitabu rejista taarifa za fedha na taarifa mbalimbali zimetayarishwa vizuri zikionesha miamala yote na bakaa husika
kuhakikisha kwamba mali zote na madeni vimeoneshwa kwenye taarifa za fedha kwa usahihi
kufanya tathmini na kupima mifumo mbalimbali katika mamlaka za serikali za mitaa ili kubaini uimara na ubora wa mifumo ya udhibiti wa ndani kiwa ni pamoja na udhibiti wa teknolojia ya mawasiliano
kutathmini athari inayoweza kutokea kutokana na makosa ya kiukaguzi
kuhakikisha kuwa malengo yaliyotarajiwa au mafanikio yamepatikana na kwamba malengo yaliyowekwa na bunge au chombo kingine kilichoidhinishwa yamefikiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa makosa
katika kufanya tathmini ya viashiria nilizingatia mfumo wa udhibiti wa ndani wa halmashauri husika katika uandaaji na uwasilishaji wa taarifa ya fedha ili kuweka njia sahihi za ukaguzi na sio kwa ajili ya kutoa maoni juu ya ufanisi wa mfumo wa udhibiti wa ndani wa halmashauri
ukaguzi pia ulihusisha kutathmini usahihi wa sera za uhasibu zilizotumika na usahihi wa makadirio ya kiuhasibu yaliyofanywa na wenye dhamana ya uongozi pamoja na kutathmini uwasilishaji wa jumla wa taarifa za fedha
vile vile kifungu na
 cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kinataka nijiridhishe kwamba hesabu zimeandaliwa kwa mujibu wa viwango vya kihasibu vinavyofaa na kwamba tahadhari muhimu zimechukuliwa kulinda ukusanyaji wa mapato kupok ea kutunza kuuza kutoa na kufanya matumizi sahihi ya mali za umma na kwamba sheria miongozo na maelekezo husika yamezingatiwa kwa umakini na matumizi ya fedha za umma yamekuwa yakiidhinishwa vizuri kwa kufuata taratibu
zaidi ya hayo kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na
 ya mwaka inanitaka kutoa taarifa ya mwaka ya ukaguzi nikieleza endapo mkaguliwa amefuata sheria ya manunuzi ya umma na
 ya mwaka na kanuni zake za mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 madumuni ya ukaguzi lengo kuu la kufanya ukaguzi ni kumwezesha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kutoa maoni huru juu ya ukaguzi wa hesabu za mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni na kubainisha kama hesabu hizo zimetayarishwa kwa kuzingatia viwango vinavyotakiwa kulingana na misingi ya utayarishaji wa hesabu ikiwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa fedha zote zimepokelewa na kutumiwa kwa matumizi halali kama ilivyoidhinishwa na bunge kwa kufuata kanuni zinazosimamia matumizi ya fedha za serikali ikiwa ni pamoja na kuzingatia bajeti iliyopitishwa
kuhakikisha kuwa mapato yote yaliyokusanywa yameoneshwa vyema katika vitabu
kuhakikisha kuwa nyaraka zote muhimu vitabu rejista taarifa za fedha na taarifa mbalimbali zimetayarishwa vizuri zikionesha miamala yote na bakaa husika
kuhakikisha kwamba mali zote na madeni vimeoneshwa kwenye taarifa za fedha kwa usahihi
kufanya tathmini na kupima mifumo mbalimbali katika mamlaka za serikali za mitaa ili kubaini uimara na ubora wa mifumo ya udhibiti wa ndani kiwa ni pamoja na udhibiti wa teknolojia ya mawasiliano
kutathmini athari inayoweza kutokea kutokana na makosa ya kiukaguzi
kuhakikisha kuwa malengo yaliyotarajiwa au mafanikio yamepatikana na kwamba malengo yaliyowekwa na bunge au chombo kingine kilichoidhinishwa yamefikiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kufanya tathmini ili kuona kama mamlaka za serikali za mitaa zinafuata taratibu za manunuzi kama zilivyoelezwa katika sheria ya manunuzi ya umma na
ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka 
kuhakikisha kuwa utawala bor umejengeka katika kufanikisha shughuli za kila siku za halmashauri na katika kutekeleza malengo yote kwa ujumla na jinsi menejimenti inavyosimamia masuala ya kijamii na mazingira
 viwango vya ukaguzi vinavyotumika na taratibu za utoaji taarifa 
 viwango vinavyotumika wakati wa ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ni mwanachama wa muungano wa kimataifa wa asasi kuu za ukaguzi intosai muungano wa afrika wa asasi kuu za ukaguzi afrosai na muungano wa afrika la asasi kuu za ukaguzi kwa nchi zinazozungumz lugha ya kiingereza afrosai e ambazo zinasaidiana katika kubadilishana utaalam na uzoefu kati ya nchi wanachama kuhusiana na ukaguzi katika sekta ya umma
ikiwa ni mwanachama wa asasi hizo za kimataifa ofisi ya taifa ya ukaguzi inawajibika kutumia vi wango vya ukaguzi vilivyotolewa na intosai ambavyo ni viwango vya kimataifa vya asasi kuu za ukaguzi issai na viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa vilivyotolewa na shirikisho la wahasibu la kimataifa ifac wakati wa ukaguzi wa taarifa za fedha za mamlaka za serikali za mitaa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kufanya tathmini ili kuona kama mamlaka za serikali za mitaa zinafuata taratibu za manunuzi kama zilivyoelezwa katika sheria ya manunuzi ya umma na
ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka 
kuhakikisha kuwa utawala bor umejengeka katika kufanikisha shughuli za kila siku za halmashauri na katika kutekeleza malengo yote kwa ujumla na jinsi menejimenti inavyosimamia masuala ya kijamii na mazingira
 viwango vya ukaguzi vinavyotumika na taratibu za utoaji taarifa 
 viwango vinavyotumika wakati wa ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ni mwanachama wa muungano wa kimataifa wa asasi kuu za ukaguzi intosai muungano wa afrika wa asasi kuu za ukaguzi afrosai na muungano wa afrika la asasi kuu za ukaguzi kwa nchi zinazozungumz lugha ya kiingereza afrosai e ambazo zinasaidiana katika kubadilishana utaalam na uzoefu kati ya nchi wanachama kuhusiana na ukaguzi katika sekta ya umma
ikiwa ni mwanachama wa asasi hizo za kimataifa ofisi ya taifa ya ukaguzi inawajibika kutumia vi wango vya ukaguzi vilivyotolewa na intosai ambavyo ni viwango vya kimataifa vya asasi kuu za ukaguzi issai na viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa vilivyotolewa na shirikisho la wahasibu la kimataifa ifac wakati wa ukaguzi wa taarifa za fedha za mamlaka za serikali za mitaa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 taratibu zinazotumika kutoa taarifa hatua mbalimbali zimefanyika ikiwa ni pamoja na kufanya mawasiliano na uongozi wa halmashauri inayokaguliwa kabla ya kutoa taarifa hii ya mwaka
hivyo basi ni vyema kubainisha hatua zote za ukaguzi kwa watumiaji wa taarifa hii ili waweze kuifahamu na kujua taratibu zinazotumika katika kuikamilisha
hatua hizo ni hizi zifuatazo i kutoa barua ya kuanza ukaguzi kwa mkaguliwa inayoeleza madhumuni na mawanda ya ukaguzi na maeneo yanayotarajiwa ufanyiwa ukaguzi na kuelezea kazi na majukumu ya mkaguzi na kazi na majukumu uongozi wa halmashauri inayokaguliwa
ii kuandaa mpango mkakati wa ukaguzi unaoonesha mwelekeo mzima wa ukaguzi pamoja na vigezo vitakavyotumika katika hatua za mwanzo za kutathmini halmashauri inayokaguliwa
iii kufanya kikao cha kwanza na uongozi wa halmashauri inayokaguliwa kabla ya kuanza ukaguzi
kikao hiki kinatoa nafasi ya kuueleza uongozi madhumuni na malengo ya kufanya ukaguzi
iv kuanza ukaguzi wa awali kwa lengo la kupunguza ukubwa wa kazi na muda utakaosaidia katika kukamilisha ukaguzi mapema
v kutoa taarifa kwa uongozi wa halmashauri inayohusu kipindi cha ukaguzi wa awali inayoonesha matokeo ya ukaguzi ikiwa ni pamoja na hoja za ukaguzi na kutoa nafasi kwa uongozi wa mkaguliwa kujibu hoja hizo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vi kufanya ukaguzi wa taarifa za fedha ili kujiridhisha kama zimeandaliwa kwa kufuata misingi ya utayarishaji wa hesabu za mamlaka za serikali za mitaa
vii kufanya kikao cha mwisho na uongozi wa halmashauri inayokaguliwa baada ya kumaliza ukaguzi wa taarifa za fedha kwa kuwajulisha matokeo ya ukaguzi huo na kuwapa nafasi ya kutoa maoni yao kabla ya taarifa ya mwisho ya ukaguzi haijatolewa
viii kutoa taarifa ya mwisho ya ukaguzi kwa uongozi wa halmashauri inayokaguliwa ikijumuisha mambo yote yaliyoji tokeza wakati wa ukaguzi na kutoa nafasi zaidi kwa halmashauri kuyatolea majibu
hatua hii pia ni ya msingi katika kutayarisha taarifa ya ukaguzi ya mwaka kwa mamlaka za serikali za mitaa
ix kuandaa taarifa kuu ya mwaka ya mamlaka za serikali za mtaa na kuiwasilisha bungeni kupitia kwa mheshimiwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania
x kufuatilia matokeo ya ukaguzi yaliyotolewa katika taarifa kama inavyooneshwa katika kifungu na
 cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kwa kubainisha na kutoa taarifa iwapo kila mkaguliwa ameandaa mkakati wa kuyatekeleza mapendekezo yatokanayo na ukaguzi au ametekeleza mapendekezo yaliyotolewa
xi kuonesha hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi katika taarifa ijayo ya ukaguzi uliopita kama inavyoelekezwa katika kifungu cha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vi kufanya ukaguzi wa taarifa za fedha ili kujiridhisha kama zimeandaliwa kwa kufuata misingi ya utayarishaji wa hesabu za mamlaka za serikali za mitaa
vii kufanya kikao cha mwisho na uongozi wa halmashauri inayokaguliwa baada ya kumaliza ukaguzi wa taarifa za fedha kwa kuwajulisha matokeo ya ukaguzi huo na kuwapa nafasi ya kutoa maoni yao kabla ya taarifa ya mwisho ya ukaguzi haijatolewa
viii kutoa taarifa ya mwisho ya ukaguzi kwa uongozi wa halmashauri inayokaguliwa ikijumuisha mambo yote yaliyoji tokeza wakati wa ukaguzi na kutoa nafasi zaidi kwa halmashauri kuyatolea majibu
hatua hii pia ni ya msingi katika kutayarisha taarifa ya ukaguzi ya mwaka kwa mamlaka za serikali za mitaa
ix kuandaa taarifa kuu ya mwaka ya mamlaka za serikali za mtaa na kuiwasilisha bungeni kupitia kwa mheshimiwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania
x kufuatilia matokeo ya ukaguzi yaliyotolewa katika taarifa kama inavyooneshwa katika kifungu na
 cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kwa kubainisha na kutoa taarifa iwapo kila mkaguliwa ameandaa mkakati wa kuyatekeleza mapendekezo yatokanayo na ukaguzi au ametekeleza mapendekezo yaliyotolewa
xi kuonesha hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi katika taarifa ijayo ya ukaguzi uliopita kama inavyoelekezwa katika kifungu cha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka 
 idadi ya halmashauri zilizokaguliwa na mpangilio wa ofisi ya taifa ya ukaguzi 
 idadi ya halmashauri zilizokaguliwa katika ki pindi cha mwaka wa fedha wa kulikuwa na mamlaka za serikali za mitaa tanzania bara ambazo zilikaguliwa na kutolewa taarifa ya ukaguzi kwa kila halmashauri husika
mamlaka hizi za serikali za mitaa zina hadhi tofauti kuanzia halmashauri za wilaya hadi halmashauri za jiji kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali idadi ya wakaguliwa kwa mwaka na
halmashauri jumla asilimia 
halmashauri za jiji 
halmashauri za manispaa 
halmashauri za miji 
halmashauri za wilaya jumla mamlaka za serikali za mitaa ni sehemu ya serikali ambayo iko karibu na wananchi
kwa hiyo majukumu ya serikali katika ku hudumia mahitaji ya kisiasa na ya kijamii yanawezeshwa kwa urahisi
katika kuhakikisha kuwa serikali inakuwa na mwingiliano wa karibu na wananchi na kwamba huduma za jamii zinazotolewa vizuri mamlaka za serikali za mitaa mpya zimeanzishwa ili kwenda sambamba na kuongezeka kwa idadi ya watu katika baadhi ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa maeneo na haja ya kuwahudumia watanzania kwa karibu na vizuri zaidi
mamlaka za serikali za mitaa mpya zilizoongezeka ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa mpya na
halmashauri mkoa tarehe iliyoanzishwa 
buchosa mwanza tangazo la serikali na
 toleo la julai 
mji nzega tabora tangazo la serikali na
 toleo la julai 
mji newala mtwara tangazo la serikali na
 toleo la juni 
mji nanyamba mtwara tangazo la serikali na
 toleo la aprili 
itigi singida tangazo la serikali na
 toleo la septemba 
mji kasulu kigoma tangazo la serikali na
 toleo la juni 
mpimbwe katavi tangazo la serikali na
 toleo la aprili 
mbinga ruvuma tangazo la serikali na
 toleo la oktoba 
madaba ruvuma tangazo la serikali na
 toleo la juni 
mji handeni tanga tangazo la serikali na
 toleo la juni mamlaka hizi za serikali za mitaa zitakuwa katika ukaguzi wa taarifa za fedha kwa mwaka wa fedha 
ninakiri juhudi za serikali katika kuanzisha hizi mamlaka za serikali za mitaa na kupendekeza uwa serikali itoe mahitaji muhimu ikiwa ni pamoja na ruzuku zitakazoziwezesha mamlaka hizi mpya kuondokana na changamoto za uanzishwaji kama vile rasilimali watu ofisi za ufanyia kazi vifaa vya usafiri kazi ya udhibiti k
ukaguzi wa ndani kazi za kamati ya ukaguzi na bodi ya zabuni
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mpangilio wa utawala katika ofisi ya taifa ya ukaguzi jumla ya mamlaka za serikali za mitaa zilikaguliwa na ofisi za ukaguzi za mikoa nchini kote
ofisi hizo za mikoa zinaongozwa na wakaguzi wa hesabu wakuu wa nje ambao wanaripoti kwa msaidizi mkaguzi mkuu wa kanda husika
ili kuwe na ufanisi katika ukaguzi wa mamlaka za serikali za mitaa ofisi za mkoa hiyo ziko katika makundi ya kanda tano za utawala ambazo ni kanda ya ziwa kaskazini kati kusini na pwani ambazo zinaongozwa na msaidizi mkaguzi mkuu ambaye anaripoti kwa naibu mkaguzi mkuu mwenye dhamana ya divisheni ya mamlaka za serikali za mitaa
kwa mujibu wa muundo wa ukaguzi naibu mkaguzi mkuu serikali za mitaa anawajibika moja kwa moja kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kama inavyoonekana katika sehemu ya muundo hapo chini kielelezo sehemu ya mpangilio wa utawala katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa maeneo na haja ya kuwahudumia watanzania kwa karibu na vizuri zaidi
mamlaka za serikali za mitaa mpya zilizoongezeka ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa mpya na
halmashauri mkoa tarehe iliyoanzishwa 
buchosa mwanza tangazo la serikali na
 toleo la julai 
mji nzega tabora tangazo la serikali na
 toleo la julai 
mji newala mtwara tangazo la serikali na
 toleo la juni 
mji nanyamba mtwara tangazo la serikali na
 toleo la aprili 
itigi singida tangazo la serikali na
 toleo la septemba 
mji kasulu kigoma tangazo la serikali na
 toleo la juni 
mpimbwe katavi tangazo la serikali na
 toleo la aprili 
mbinga ruvuma tangazo la serikali na
 toleo la oktoba 
madaba ruvuma tangazo la serikali na
 toleo la juni 
mji handeni tanga tangazo la serikali na
 toleo la juni mamlaka hizi za serikali za mitaa zitakuwa katika ukaguzi wa taarifa za fedha kwa mwaka wa fedha 
ninakiri juhudi za serikali katika kuanzisha hizi mamlaka za serikali za mitaa na kupendekeza uwa serikali itoe mahitaji muhimu ikiwa ni pamoja na ruzuku zitakazoziwezesha mamlaka hizi mpya kuondokana na changamoto za uanzishwaji kama vile rasilimali watu ofisi za ufanyia kazi vifaa vya usafiri kazi ya udhibiti k
ukaguzi wa ndani kazi za kamati ya ukaguzi na bodi ya zabuni
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mpangilio wa utawala katika ofisi ya taifa ya ukaguzi jumla ya mamlaka za serikali za mitaa zilikaguliwa na ofisi za ukaguzi za mikoa nchini kote
ofisi hizo za mikoa zinaongozwa na wakaguzi wa hesabu wakuu wa nje ambao wanaripoti kwa msaidizi mkaguzi mkuu wa kanda husika
ili kuwe na ufanisi katika ukaguzi wa mamlaka za serikali za mitaa ofisi za mkoa hiyo ziko katika makundi ya kanda tano za utawala ambazo ni kanda ya ziwa kaskazini kati kusini na pwani ambazo zinaongozwa na msaidizi mkaguzi mkuu ambaye anaripoti kwa naibu mkaguzi mkuu mwenye dhamana ya divisheni ya mamlaka za serikali za mitaa
kwa mujibu wa muundo wa ukaguzi naibu mkaguzi mkuu serikali za mitaa anawajibika moja kwa moja kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kama inavyoonekana katika sehemu ya muundo hapo chini kielelezo sehemu ya mpangilio wa utawala katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 majukumu ya kisheria ya mamlaka za serikali za mitaa katika kuandaa hesabu za fedha za mwaka agizo la la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka linamtaka afisa masuuli kuandaa hesabu za mwisho wa mwak na kuziwasilisha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi kabla au ifikapo tarehe septemba ya kila mwaka wa fedha
agizo hilo linazipa mamlaka za serikali za mitaa majukumu ya kuandaa taarifa za fedha kwa mujibu wa sher ia kanuni miongozo inayotolewa na waziri mwenye dhamana ya serikali za mitaa memoranda ya fedha za serikali za mitaa na miongozo ya kimataifa ya uandaaji wa taarifa za fedha kwa misingi ya kiuhasibu
kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka serikali za mitaa na
 ya mwaka iliyorekebishwa inaonesha kuwa kila mamlaka ya serikali za mitaa ina wajibu wa kutunza vitabu vya hesabu na kumbukumbu zinazohusu a mapato na matumizi ya fedha na miamala mingine katika mamlaka
b mali na madeni ya mamlaka kat ika kila mwaka wa fedha kwenye mizania inayoonyesha maelezo ya mapato na matumizi ya mamlaka mali na madeni yake yote
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 majukumu ya kisheria ya mamlaka za serikali za mitaa katika kuandaa hesabu za fedha za mwaka agizo la la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka linamtaka afisa masuuli kuandaa hesabu za mwisho wa mwak na kuziwasilisha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi kabla au ifikapo tarehe septemba ya kila mwaka wa fedha
agizo hilo linazipa mamlaka za serikali za mitaa majukumu ya kuandaa taarifa za fedha kwa mujibu wa sher ia kanuni miongozo inayotolewa na waziri mwenye dhamana ya serikali za mitaa memoranda ya fedha za serikali za mitaa na miongozo ya kimataifa ya uandaaji wa taarifa za fedha kwa misingi ya kiuhasibu
kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka serikali za mitaa na
 ya mwaka iliyorekebishwa inaonesha kuwa kila mamlaka ya serikali za mitaa ina wajibu wa kutunza vitabu vya hesabu na kumbukumbu zinazohusu a mapato na matumizi ya fedha na miamala mingine katika mamlaka
b mali na madeni ya mamlaka kat ika kila mwaka wa fedha kwenye mizania inayoonyesha maelezo ya mapato na matumizi ya mamlaka mali na madeni yake yote
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa katika uandaaji wa taarifa hizi za fedha agizo la hadi la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka yanazitaka halmashauri kuanzisha mifumo sahihi ya udhibiti wa ndani na usimamizi ambao ni muhimu ili kuwezesha utayarishaji wa taarifa za fedha zisizokuwa na makosa makubwa ama iwe kutokana na udanganyifu au makosa
seti kamili ya taarifa fedha iliyoandaliwa kulingana na misingi ya kimataifa ya uhasibu ni pamoja na hii ifuatayo a taarifa ya mizania ya hesabu
b taarifa ya mapato na matumizi
c taarifa ya mabadiliko katika mali mtaji
d taarifa ya mtiririko wa fedha
e taarifa ya uwiano baina ya bajeti na matumizi halisi
f taarifa ya uwiano baina ya bajeti na matumizi kwa kila idara
g maelezo ya ziada yanayof afanua mambo yaliyomo katika taarifa za hesabu zilizotayarishwa
mamlaka za serikali za mitaa zilianza kufuata mwongozo wa kimataifa wa uand aaji wa taarifa za fedha kwa msingi wa uhasibu kuanzia tarehe julai na kupewa kipindi cha mpito cha miaka mitano ili ziwe zimefuata mwongozo huo kikamilifu
kwa hiyo kipindi hicho cha mpito cha miaka mitano kilifikia ukomo wake tarehe juni 
wakati wa ukaguzi wa taarifa za fedha zilizoandaliwa na mamlaka za serikali za mitaa nilibaini kwamba jumla ya mamlaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa zilishindwa kuzingatia mahitaji ya sura ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ua umma
mamlaka za serikali za mitaa hazikuthamanisha mali zake za kudumu ndani ya miaka mitano ya kipindi cha mpito kilichoruhusiwa kama aya ya na ya sura ya inavyoelekeza
kutokana na hali hii taarifa ya mali za kudumu za mamla ka za serikali za mitaa iliyoon eshwa katika hes abu zilizowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi hailingani na thamani ya soko ya mali za kudumu zote zinazomilikiwa na halmashauri kufikia tarehe juni 
kutokana na umuhimu kwa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia kikamilifu viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma kwa kuthamanisha mali zake za kudumu ninapendekeza kuwa serikali itoe msaada utakaoziwezesha mamlaka za serikali za mitaa kuthamanisha mali zake za kudumu ili kuendana na matakwa ya sura ya ya viwango vya kimataifa vya uha sibu katika sekta ya umma
 majukumu ya kisheria ya mamlaka za serikali za mitaa katika uwasilishaji wa taarifa za fedha baada ya uandaa ji wa taarifa za fedha agizo la la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka inamtaka fisa masuuli kuziwasilisha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu kwa ajili ya ukaguzi kabla au ifikapo tarehe septemba ya kila mwaka wa fedha
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aidha kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka kama ilivyorekebishwa mw aka inazitaka mamlaka za serikali za mitaa kuwasilisha hesabu zake kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi kwa wakati kulingana na muda uliopangwa kisheria baada ya mwaka wa fedha kuisha na kukamilika kwa uandaaji wa hesabu hizo
katika mwaka wa fedha unaokaguliwa mamlaka za serikali za mitaa ziliwasilishwa hesabu zake katika kipindi kinachotakiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa zilishindwa kuzingatia mahitaji ya sura ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ua umma
mamlaka za serikali za mitaa hazikuthamanisha mali zake za kudumu ndani ya miaka mitano ya kipindi cha mpito kilichoruhusiwa kama aya ya na ya sura ya inavyoelekeza
kutokana na hali hii taarifa ya mali za kudumu za mamla ka za serikali za mitaa iliyoon eshwa katika hes abu zilizowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi hailingani na thamani ya soko ya mali za kudumu zote zinazomilikiwa na halmashauri kufikia tarehe juni 
kutokana na umuhimu kwa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia kikamilifu viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma kwa kuthamanisha mali zake za kudumu ninapendekeza kuwa serikali itoe msaada utakaoziwezesha mamlaka za serikali za mitaa kuthamanisha mali zake za kudumu ili kuendana na matakwa ya sura ya ya viwango vya kimataifa vya uha sibu katika sekta ya umma
 majukumu ya kisheria ya mamlaka za serikali za mitaa katika uwasilishaji wa taarifa za fedha baada ya uandaa ji wa taarifa za fedha agizo la la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka inamtaka fisa masuuli kuziwasilisha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu kwa ajili ya ukaguzi kabla au ifikapo tarehe septemba ya kila mwaka wa fedha
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aidha kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka kama ilivyorekebishwa mw aka inazitaka mamlaka za serikali za mitaa kuwasilisha hesabu zake kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi kwa wakati kulingana na muda uliopangwa kisheria baada ya mwaka wa fedha kuisha na kukamilika kwa uandaaji wa hesabu hizo
katika mwaka wa fedha unaokaguliwa mamlaka za serikali za mitaa ziliwasilishwa hesabu zake katika kipindi kinachotakiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa upande mwingine baadhi ya taarifa za fedha zilizowasilishwa zilikuwa na mapungufu mengi ya kutoonesha tarakimu za fedha kwa usahihi ikimaanisha kuwa ziliandaliwa na watumishi ambao hawakuwa na ujuzi wa kutosha katika kuandaa hesabu kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
mapitio yaliyofanywa yamebaini kuwa kati ya halmashauri ambazo ziliwasilisha taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa zilikuwa na makosa mbalimbali kama vile kuonesha pungufu au zaidi tarakimu za fedha
ukubwa wa makosa ya kutoonesha kwa usahihi tarakimu za fedha katika taarifa za fedha zilizowasilishwa yalikuwa ni kuonesha pungufu kwa kiasi cha shilingi sawa na ya jumla ya matumizi
aidha kiasi cha shilingi sawa na ya jumla ya matumizi kilioneshwa zaidi ya kile kilichotakiwa kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini
maelezo ya kina ya mamlaka za serikali za mitaa zenye makosa katika uandaaji wa taarifa zake za fedha za mwaka ni kama inavyoonekana katika kiambatisho ii
jedwali makosa katika uandaaji wa taarifa za hesabu maelezo kiasi kilichooneshwa pungufu tzs
kiasi kilichooneshwa zaidi tzs
jumla ya matumizi jumla ya makosa asilimia kutokana na makosa hayo ya kuwasilisha aarifa za fedha zisizo sahihi halmashauri zilitakiwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kurekebisha makosa yaliyoonekana na kuwasilisha upya taarifa hizo za fedha
ulinganisho uliofanywa kati ya mwaka uliokaguliwa na mwaka uliopita unaonesha kuwapo kwa mabadiliko chanya kwa kupungua idadi ya halmashauri zilizowasilisha taarifa zake za fedha zikiwa na makosa ya kutoonesha tarakimu kwa usahihi kama inavyoonekana katika jedwali lifuatalo jedwali halmashauri zilizorekebisha taarifa za fedha kwa miaka mitano mfululizo kufuatia ukaguzi uliofanyika mwaka wa fedha idadi ya halmashauri zilizokaguliwa idadi ya halmashauri zilizoleta taarifa za fedha zilizorekebishwa asilimia kutokana na jedwali halmashauri zilizotayarisha taarifa zao za fedha upya zimepungua kutoka katika mwaka hadi mwaka 
hii ina maana kwamba wahasibu katika mamlaka za serikali za mitaa wameonyesha maboresho kidogo katika uandaaji wa taarifa za fedha kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
uboreshaji huu ni ishara kuwa serikali kupitia tamisemi imeanza kutekeleza mapendekezo yangu kwa wahasibu wa mamlaka za serikali za mitaa kupewa mafunzo ya juu ya uandaaji wa taarifa za fedha kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa upande mwingine baadhi ya taarifa za fedha zilizowasilishwa zilikuwa na mapungufu mengi ya kutoonesha tarakimu za fedha kwa usahihi ikimaanisha kuwa ziliandaliwa na watumishi ambao hawakuwa na ujuzi wa kutosha katika kuandaa hesabu kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
mapitio yaliyofanywa yamebaini kuwa kati ya halmashauri ambazo ziliwasilisha taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa zilikuwa na makosa mbalimbali kama vile kuonesha pungufu au zaidi tarakimu za fedha
ukubwa wa makosa ya kutoonesha kwa usahihi tarakimu za fedha katika taarifa za fedha zilizowasilishwa yalikuwa ni kuonesha pungufu kwa kiasi cha shilingi sawa na ya jumla ya matumizi
aidha kiasi cha shilingi sawa na ya jumla ya matumizi kilioneshwa zaidi ya kile kilichotakiwa kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini
maelezo ya kina ya mamlaka za serikali za mitaa zenye makosa katika uandaaji wa taarifa zake za fedha za mwaka ni kama inavyoonekana katika kiambatisho ii
jedwali makosa katika uandaaji wa taarifa za hesabu maelezo kiasi kilichooneshwa pungufu tzs
kiasi kilichooneshwa zaidi tzs
jumla ya matumizi jumla ya makosa asilimia kutokana na makosa hayo ya kuwasilisha aarifa za fedha zisizo sahihi halmashauri zilitakiwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kurekebisha makosa yaliyoonekana na kuwasilisha upya taarifa hizo za fedha
ulinganisho uliofanywa kati ya mwaka uliokaguliwa na mwaka uliopita unaonesha kuwapo kwa mabadiliko chanya kwa kupungua idadi ya halmashauri zilizowasilisha taarifa zake za fedha zikiwa na makosa ya kutoonesha tarakimu kwa usahihi kama inavyoonekana katika jedwali lifuatalo jedwali halmashauri zilizorekebisha taarifa za fedha kwa miaka mitano mfululizo kufuatia ukaguzi uliofanyika mwaka wa fedha idadi ya halmashauri zilizokaguliwa idadi ya halmashauri zilizoleta taarifa za fedha zilizorekebishwa asilimia kutokana na jedwali halmashauri zilizotayarisha taarifa zao za fedha upya zimepungua kutoka katika mwaka hadi mwaka 
hii ina maana kwamba wahasibu katika mamlaka za serikali za mitaa wameonyesha maboresho kidogo katika uandaaji wa taarifa za fedha kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
uboreshaji huu ni ishara kuwa serikali kupitia tamisemi imeanza kutekeleza mapendekezo yangu kwa wahasibu wa mamlaka za serikali za mitaa kupewa mafunzo ya juu ya uandaaji wa taarifa za fedha kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ninatoa wito kwa serikali kuendelea kutoa mafunzo ya mara kwa mara kwa wafanyakazi wa serikali za mitaa ya namna ya kuandaa taarifa za fedha ili kuwajengea uwezo na kupunguza idadi ya taarifa za fedha ambazo zinawasilishwa zikiwa na makosa mengi kwa lengo tu la kuzingatia muda wa kisheria wa kuwasilisha hesabu kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
zaidi ya hayo mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kuanzisha udhibiti wa ubora na mchakato wa uhakika wa uandaaji wa taarifa za fedha hii itahakikisha kwamba taarifa za fedha zinatayarishwa kulingana na viwango vinavyotakiwa kimataifa
aidha wakuu wa idara washirikishwe katika kutoa taarifa muhimu na za kuaminika zinazohitajika wakati wa uandaaji wa taarifa za fedha
 wajibu wa kis heria wa mamlaka za serikali za mitaa katika kuchapisha taarifa za fedha katika gazeti linalosomwa na wananchi wengi mbali na majukumu ya uandaaji wa taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa pia zinatakiwa kutangaza taarifa za fedha zilizokaguliwa katika gazeti linalosomwa na wananchi wengi
kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa na
ya mwaka iliyorekebishwa kama ilivyofafanuliwa na agizo la la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka inaelekeza kwamba kila mamlaka ya serikali za mitaa katika ofisi zake yenyewe na kwa namna nyingine kama itakavyoelekezwa na mkuu wa mkoa kutangaza ndani ya eneo lake na katika gazeti taarifa zake zilizokaguliwa ambazo ni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ninatoa wito kwa serikali kuendelea kutoa mafunzo ya mara kwa mara kwa wafanyakazi wa serikali za mitaa ya namna ya kuandaa taarifa za fedha ili kuwajengea uwezo na kupunguza idadi ya taarifa za fedha ambazo zinawasilishwa zikiwa na makosa mengi kwa lengo tu la kuzingatia muda wa kisheria wa kuwasilisha hesabu kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
zaidi ya hayo mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kuanzisha udhibiti wa ubora na mchakato wa uhakika wa uandaaji wa taarifa za fedha hii itahakikisha kwamba taarifa za fedha zinatayarishwa kulingana na viwango vinavyotakiwa kimataifa
aidha wakuu wa idara washirikishwe katika kutoa taarifa muhimu na za kuaminika zinazohitajika wakati wa uandaaji wa taarifa za fedha
 wajibu wa kis heria wa mamlaka za serikali za mitaa katika kuchapisha taarifa za fedha katika gazeti linalosomwa na wananchi wengi mbali na majukumu ya uandaaji wa taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa pia zinatakiwa kutangaza taarifa za fedha zilizokaguliwa katika gazeti linalosomwa na wananchi wengi
kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa na
ya mwaka iliyorekebishwa kama ilivyofafanuliwa na agizo la la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka inaelekeza kwamba kila mamlaka ya serikali za mitaa katika ofisi zake yenyewe na kwa namna nyingine kama itakavyoelekezwa na mkuu wa mkoa kutangaza ndani ya eneo lake na katika gazeti taarifa zake zilizokaguliwa ambazo ni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa pamoja na taarifa ya mizania taarifa ya mapato na matumizi kiziduo cha hesabu na ripoti yoyote kwenye hesabu iliyotayarishwa na kutiwa saini na mkaguzi ndani ya miezi sita baada ya kuisha kwa mwaka wa fedha wa hesabu husika au ndani ya miezi sita ya kupokea ripoti ya mkaguzi
tathm ini iliyofanyika katika mamlaka za serikali za mitaa ilibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa zilitangaza taarifa zao za fedha kwa mwaka ulioishia tarehe juni na kuzingatia matakwa ya kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka za ser ikali za mitaa na
ya mwaka iliyorekebishwa 
hata hivyo mamlaka za serikali za mitaa hazikuweza kutoa ushahidi wa kuthibitisha kutangaza taarifa zake za fedha zilizokaguliwa kwa mwaka liomalizika juni 
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa na maelezo ya utangazaji wa taarifa zake za fedha ni kama invyooneshwa kwenye kiambatisho iii na kiambatisho iv ninapendekeza kwa serikali kuzihimiza mamlaka za serikali za mitaa kutekeleza agiz linalozitaka kutangaza taarifa zake za fedha zilizokaguliwa pamoja na taarifa za ukaguzi kama njia ya kuongeza uwazi na uwajibikaji katika matumizi ya rasilimali za umma na kuongeza uelewa wa umma namna rasilimali za nchi zinavyosimamiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya pili 
 hati za ukaguzi 
 utangulizi viwango vya kimataifa vya ukaguzi issai vinasema kuwa malengo ya kufanya ukaguzi ni kumwezesha mkaguzi kutoa maoni huru kama taarifa za fedha zimewasilishwa kwa usahihi nazimezingatia mambo yote muhimu kwa mujibu wa viwango vinavyokubalika
hii itafanikiwa kwa kuuandaa ukaguzi ili umwezeshe mkaguzi kupata uhakika kama taarifa za fedha kwa ujumla hazina upotoshwaji unatokana na udanganyifu au makosa
uhakika huo ni muhimu ili kuwapa watumiaji wa taarifa za fedha kiwango cha uhakika juu ya taarifa hizo
 maana ya hati ya ukaguzi hati ya ukaguzi ni maoni huru ya mkaguzi yanayoeleza kama taarifa za fedha zilizokaguliwa zimetayarishwa kwa kuzingatia viwango vya taaluma ya uhasibu na mambo yote muhimu kwa mujibu wa isingi inayotumika katika uandaaji wa taarifa hizo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya pili 
 hati za ukaguzi 
 utangulizi viwango vya kimataifa vya ukaguzi issai vinasema kuwa malengo ya kufanya ukaguzi ni kumwezesha mkaguzi kutoa maoni huru kama taarifa za fedha zimewasilishwa kwa usahihi nazimezingatia mambo yote muhimu kwa mujibu wa viwango vinavyokubalika
hii itafanikiwa kwa kuuandaa ukaguzi ili umwezeshe mkaguzi kupata uhakika kama taarifa za fedha kwa ujumla hazina upotoshwaji unatokana na udanganyifu au makosa
uhakika huo ni muhimu ili kuwapa watumiaji wa taarifa za fedha kiwango cha uhakika juu ya taarifa hizo
 maana ya hati ya ukaguzi hati ya ukaguzi ni maoni huru ya mkaguzi yanayoeleza kama taarifa za fedha zilizokaguliwa zimetayarishwa kwa kuzingatia viwango vya taaluma ya uhasibu na mambo yote muhimu kwa mujibu wa isingi inayotumika katika uandaaji wa taarifa hizo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 aina ya hati za ukaguzi kwa mujibu wa shirikisho la kimataifa la asasi kuu za ukaguzi issais hati za ukaguzi zimeainishwa katika namna ifuatayo 
 hati inayoridhisha hati inayoridhisha inatolewa wakati mkaguzi ameridhika kuwa hakuna dosari zozote katika hesabu na taarifa za fedha zimeandaliwa kwa mujibu wa mfumo na viwango vya uandaaji taarifa za fedha vinavyotumika
hata hivyo utoaji wa hati inayoridhisha hauna maana kwamba taasisi husika ina asilimia mia ya ufanisi katika mfumo wake wa udhibiti wa ndani
hati hii ina maana ya kwamba hakuna jambo lolote nililoliona ambalo lingesababisha kutolewa kwa hati yenye shaka
katika mwaka husika wa ukaguzi hati zinazoridhisha zilitolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali halmashauri zenye hati zinazoridhisha a
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri a
jina la halmashauri 
arusha 
mji wa makambako 
butiama 
mji wa kahama 
jiji la arusha 
wanging ombe 
kyela 
ushetu 
monduli 
buhigwe 
busokelo 
msalala 
bagamoyo 
kakonko 
kilombero 
mji wa bariadi 
kibaha 
uvinza dc 
kilosa 
itilima 
mji wa kibaha 
moshi 
morogoro 
busega 
temeke 
siha 
gairo 
singida 
jiji la dar es salaam 
lindi 
ilemela 
ikungi 
kinondoni 
mbulu 
nyang hwale 
mkalama 
chemba 
simanjiro 
mbogwe 
bumbuli 
mufindi 
kiteto 
mlele 
kaliua 
iringa 
mji wa tarime 
nsimbo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 hati yenye shaka ninaweza kutoa hati yenye shaka ikiwa a nitakuwa nimepata ushahidi na nimejiridhisha kuwa taarifa za fedha zina makosa ama moja moja au kwa ujumla wake ambayo yanaweza kuathiri usahihi wa taarifa ya fedha au b siwezi kupata ushahidi wa kutosha na kuridhisha nitakaoutumia katika kutoa hati lakini nikahitimisha kuwa uwezekano wa kuathiri taarifa za fedha kwa makosa yasiyobainika kama yapo yanaweza kuwa makubwa lakini hayaathiri maeneo mengine
katika mwaka husika wa ukaguzi hati zenye shaka zilitolewa kwa halmashauri kama inavyoonekana katik jedwali hapo chini jedwali halmashauri zenye hati zenye shaka na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri 
meru 
biharamulo 
babati 
mji masasi 
longido 
ngara 
hanang 
masasi 
ngorongoro 
missenyi 
mji babati 
mtwara 
kisarawe 
bukoba 
serengeti 
newala 
mafia 
bukoba 
musoma 
tandahimba 
mkuranga 
muleba 
bunda 
nanyumbu 
rufiji utete 
karagwe 
musoma 
mtwara 
ilala 
kyerwa 
rorya 
kwimba 
chamwino 
kasulu 
tarime 
magu 
kondoa 
kibondo 
mbeya 
misungwi 
bahi 
kigoma 
rungwe 
jiji mwanza 
kongwa 
moshi 
chunya 
sengerema 
mpwapwa 
mwanga 
jiji mbeya 
ukerewe 
dodoma 
rombo 
mbozi 
mji geita 
iringa 
same 
ileje 
geita 
kilolo 
kilwa 
mbarali 
bukombe 
ludewa 
lindi 
momba 
chato ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 hati yenye shaka ninaweza kutoa hati yenye shaka ikiwa a nitakuwa nimepata ushahidi na nimejiridhisha kuwa taarifa za fedha zina makosa ama moja moja au kwa ujumla wake ambayo yanaweza kuathiri usahihi wa taarifa ya fedha au b siwezi kupata ushahidi wa kutosha na kuridhisha nitakaoutumia katika kutoa hati lakini nikahitimisha kuwa uwezekano wa kuathiri taarifa za fedha kwa makosa yasiyobainika kama yapo yanaweza kuwa makubwa lakini hayaathiri maeneo mengine
katika mwaka husika wa ukaguzi hati zenye shaka zilitolewa kwa halmashauri kama inavyoonekana katik jedwali hapo chini jedwali halmashauri zenye hati zenye shaka na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri 
meru 
biharamulo 
babati 
mji masasi 
longido 
ngara 
hanang 
masasi 
ngorongoro 
missenyi 
mji babati 
mtwara 
kisarawe 
bukoba 
serengeti 
newala 
mafia 
bukoba 
musoma 
tandahimba 
mkuranga 
muleba 
bunda 
nanyumbu 
rufiji utete 
karagwe 
musoma 
mtwara 
ilala 
kyerwa 
rorya 
kwimba 
chamwino 
kasulu 
tarime 
magu 
kondoa 
kibondo 
mbeya 
misungwi 
bahi 
kigoma 
rungwe 
jiji mwanza 
kongwa 
moshi 
chunya 
sengerema 
mpwapwa 
mwanga 
jiji mbeya 
ukerewe 
dodoma 
rombo 
mbozi 
mji geita 
iringa 
same 
ileje 
geita 
kilolo 
kilwa 
mbarali 
bukombe 
ludewa 
lindi 
momba 
chato ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
njombe 
liwale 
ulanga 
sumbawanga 
mji njombe 
nachingwea 
morogoro 
korogwe 
makete 
ruangwa 
mvomero 
mji korogwe 
nkasi 
mbinga 
iramba 
kilindi 
sumbawanga 
songea 
manyoni 
igunga 
kalambo 
nyasa 
singida 
urambo 
mji mpanda 
shinyanga 
pangani 
tabora 
mpanda 
shinyanga 
jiji ta nga 
nzega 
songea 
kishapu 
mkinga 
sikonge 
tunduru 
maswa 
lushoto 
tabora 
namtumbo 
meatu 
muheza 
handeni 
bariadi 
 hati isiyoridhisha hati isiyoridhisha inatolewa pale ambapo pamekuwepo na kutokubaliana na menejimenti kwa kiwango kikubwa na ambapo nimejiridhisha kuwa athari za upotoshwaji wa taarifa za fedha ni kubwa na zinagusa maeneo mengi ya hesabu zilizoandaliwa kwa ujumla wake
katika mwaka husika wa ukaguzi hati isiyoridhisha ilitolewa kwa halamashauri tatu zinazooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali orodha ya halmashauri zenye hati isiyoridhisha na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri 
karatu 
hai 
kigoma ujiji 
 hati mbaya hati hii hutolewa pale ambapo nimeshindwa kupata uthibitisho wa nyaraka li kufanya ukaguzi au mawanda ya ukaguzi yamekwazwa kwa kiasi kikubwa ambacho kimesababisha nishindwe kutoa maoni juu ya tarifa za fedha husika
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aina hii ya hati inatolewa pale tu ambapo kuna mapungufu makubwa katika taarifa za fedha ambayo yanasababisha mkaguzi kushindwa kuthibitisha usahihi wa taarifa za fedha zilizowasilishwa
wakati hati mbaya inapotolewa kwa taaarifa za fedha mambo ambayo hayajulikani au kutoridhisha kuhusu uwasilishwaji wa taarifa za fedha kwa kuzingatia mfumo wa utayarishaji wa taarifa husika yanahitaji kuoneshwa
katika mwaka husika wa ukaguzi hati mbaya moja imetolewa kwa halamashauri ya mji wa tunduma
 vigezo vinavyosababisha kutoa hati yenye shaka au isiyoridhisha mkaguzi anapotoa hati tofauti na inayoridhisha maelezo ya wazi kuhusu sababu zilizosababisha kutoa hati hiyo yapaswa kujumuishwa katika ripoti issai 
katika kutoa hati yenye shaka au hati isiyoridhisha ripoti ya mkaguzi lazima ieleze ushahidi wa kikaguzi uliopatikana ambao ni sahihi na unaojitoshel eza
pia wakati wa kutoa hati mbaya ninahitajika kueleza kuwa ushahidi wa vielelezo haukuweza kupatikana issai 
mazingira au vigezo vinavyoweza kusababisha kutolewa kwa hati yenye shaka au hati isiyoridhisha ni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aina hii ya hati inatolewa pale tu ambapo kuna mapungufu makubwa katika taarifa za fedha ambayo yanasababisha mkaguzi kushindwa kuthibitisha usahihi wa taarifa za fedha zilizowasilishwa
wakati hati mbaya inapotolewa kwa taaarifa za fedha mambo ambayo hayajulikani au kutoridhisha kuhusu uwasilishwaji wa taarifa za fedha kwa kuzingatia mfumo wa utayarishaji wa taarifa husika yanahitaji kuoneshwa
katika mwaka husika wa ukaguzi hati mbaya moja imetolewa kwa halamashauri ya mji wa tunduma
 vigezo vinavyosababisha kutoa hati yenye shaka au isiyoridhisha mkaguzi anapotoa hati tofauti na inayoridhisha maelezo ya wazi kuhusu sababu zilizosababisha kutoa hati hiyo yapaswa kujumuishwa katika ripoti issai 
katika kutoa hati yenye shaka au hati isiyoridhisha ripoti ya mkaguzi lazima ieleze ushahidi wa kikaguzi uliopatikana ambao ni sahihi na unaojitoshel eza
pia wakati wa kutoa hati mbaya ninahitajika kueleza kuwa ushahidi wa vielelezo haukuweza kupatikana issai 
mazingira au vigezo vinavyoweza kusababisha kutolewa kwa hati yenye shaka au hati isiyoridhisha ni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa a kama kuna vikwazo kati ka mawanda ya ukaguzi yanayosababishwa na menejimenti b kama mkaguzi ataweza kujiridhisha kuwa kutokana na ushahidi wa kikaguzi uliopatikana taarifa za fedha kwa ujumla wake haziko sahihi issai 
 masuala muhimu ambayo hayaa thiri maoni ya ukaguzi naweza kuhitajika au kuruhusiwa na viwango vya kimataifa vya uhasibu sheria au utaratibu unaokubalika na mamlaka kutoa maelezo ya ziada juu ya mambo au jambo fulani ambalo limeonyeshwa na ni muhimu kwa watumiaji wa taarifa za fedha ili kuweza kuelewa taarifa hizo au mambo au jambo ambalo si miongoni mwa yale yaliyoonyeshwa kwenye taarifa za fedha lakini ni muhimu kwa uwelewa wa watumiaji wa taarifa za fedha
jambo hilo linaweza kuonyeshwa kwenye aya inayojitegemea baada ya mkaguzi kutoa maoni yake kama inavyoelezwa hapo chini 
 masuala ya msisitizo ninasisitiza kwenye mambo yaliyoonyeshwa vizuri katika taarifa za fedha ambayo kwa maoni yangu ninaona ni muhimu kwa watumiaji katika kuelewa taarifa za fedha issai p na mambo yasiyo na uhakika ambayo yanastahili kusisitizwa ambayo kukamilika kwake kunategemea matukio ya baadaye
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 masuala mengine ni masuala muhimu kwa watumiaji wa ripoti ambayo hayakuoneshwa katika taarifa za fedha kama inavyoelezwa na issai p 
masuala mengine ni pamoja na kutokufuata miongozo na mapungufu katika mifumo ya udhibiti wa ndani ya mkaguliwa ambayo haiathiri uwasilishwaji wa taarifa za fedha kwa maneno mengine ni masuala yasiyo na madhara katika usahihi wa taarifa za fedha
 maelezo ya jumla ya hati za ukaguzi zilizotolewa katika kipindi cha mwaka husika kwa ajili ya ulinganifu wa hati za ukaguzi nilizozitoa kwa mamlaka za serikali za mitaa mwaka huu nilizingatia halmashauri ambazo zilikaguliwa katika mwaka wa fedha wa 
hati za ukaguzi zimetolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni 
jedwali hapo chini linaonesha kuwa hati zinazoridhisha zilitolewa kwa jumla ya mamlaka za serikali za mitaa sawa na wakati halmashauri sawa na zilipata hati zenye shaka
halmashauri tatu zilipata hati isiyoridhisha na halmashauri moja imepata hati mbaya
orodha ya serikali za mitaa na hati za ukaguzi zilizopata kwa miaka mi tano mfululizo ni kama inavyoonekana katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 masuala mengine ni masuala muhimu kwa watumiaji wa ripoti ambayo hayakuoneshwa katika taarifa za fedha kama inavyoelezwa na issai p 
masuala mengine ni pamoja na kutokufuata miongozo na mapungufu katika mifumo ya udhibiti wa ndani ya mkaguliwa ambayo haiathiri uwasilishwaji wa taarifa za fedha kwa maneno mengine ni masuala yasiyo na madhara katika usahihi wa taarifa za fedha
 maelezo ya jumla ya hati za ukaguzi zilizotolewa katika kipindi cha mwaka husika kwa ajili ya ulinganifu wa hati za ukaguzi nilizozitoa kwa mamlaka za serikali za mitaa mwaka huu nilizingatia halmashauri ambazo zilikaguliwa katika mwaka wa fedha wa 
hati za ukaguzi zimetolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni 
jedwali hapo chini linaonesha kuwa hati zinazoridhisha zilitolewa kwa jumla ya mamlaka za serikali za mitaa sawa na wakati halmashauri sawa na zilipata hati zenye shaka
halmashauri tatu zilipata hati isiyoridhisha na halmashauri moja imepata hati mbaya
orodha ya serikali za mitaa na hati za ukaguzi zilizopata kwa miaka mi tano mfululizo ni kama inavyoonekana katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho vii
jedwali hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mwaka huu wa fedha hati za ukaguzi halmashauri ya jiji halamshauri ya manispaa halmashauri ya wilaya halmashauri za miji jumla hati zinazoridhisha hati zenye shaka hati isiyoridhisha hati mbaya jumla 
 mwelekeo wa jumla katika hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa kumekuwa na ongezeko la serikali za mitaa zilizokaguliwa kutoka halmashauri mwaka ikilinganishwa na mwaka 
kadhalika hati za ukaguzi zimeendel ea kubadilika mwaka hadi mwaka kama zinavyochambuliwa katika jedwali hapo chini jedwali muhtasari wa mwelekeo wa hati za ukaguzi kwa mwaka hadi mamlak za serikali za mitaa mwaka wa fedha hati za ukaguzi juml hati inayoridhi sha hati yenye shaka hati isiyoridhis ha hati mbaya no
no
no
no jiji miji ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mamlak za serikali za mitaa mwaka wa fedha hati za ukaguzi juml hati inayoridhi sha hati yenye shaka hati isiyoridhis ha hati mbaya no
no
no
no jiji jumla halmashauri zilizopata hati inayoridhisha zimepungua kwa idadi ya halmashauri kama inavyoonekana katika jedwali kutoka halmashauri mwaka hadi halmashauri mwaka ikilinganishwa na ongezeko la halmashauri katika kipindi cha kwa 
aidha halmashauri zilizopata hati yenye shaka zimeongezeka kwa idadi ya halmashauri kutoka kipindi cha hadi mwaka ikilinganishwa na upungufu wa halamashauri kwa kipindi cha mwaka hadi 
zaidi ya hapo kwa mwaka huu wa ukaguzi halmashauri zilizopata hati isiyoridhisha zimeongezeka kwa idadi ya halmashauri tatu kwa kipindi ha mwaka hadi 
pia halmashauri moja impepata hati mbaya sawa na ongezeko la asilimia moja kwani kwa mwaka hakukuwa na mamlaka ya serikali ya mitaa iliyopata hati mbaya
halmashauri ya wilaya ya sengerema imepata hati yenye shaka kwa miaka minne mfululizo hadi 
nashauri or tamisemi na sekretarieti ya mkoa wa mwanza ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mamlak za serikali za mitaa mwaka wa fedha hati za ukaguzi juml hati inayoridhi sha hati yenye shaka hati isiyoridhis ha hati mbaya no
no
no
no jiji jumla halmashauri zilizopata hati inayoridhisha zimepungua kwa idadi ya halmashauri kama inavyoonekana katika jedwali kutoka halmashauri mwaka hadi halmashauri mwaka ikilinganishwa na ongezeko la halmashauri katika kipindi cha kwa 
aidha halmashauri zilizopata hati yenye shaka zimeongezeka kwa idadi ya halmashauri kutoka kipindi cha hadi mwaka ikilinganishwa na upungufu wa halamashauri kwa kipindi cha mwaka hadi 
zaidi ya hapo kwa mwaka huu wa ukaguzi halmashauri zilizopata hati isiyoridhisha zimeongezeka kwa idadi ya halmashauri tatu kwa kipindi ha mwaka hadi 
pia halmashauri moja impepata hati mbaya sawa na ongezeko la asilimia moja kwani kwa mwaka hakukuwa na mamlaka ya serikali ya mitaa iliyopata hati mbaya
halmashauri ya wilaya ya sengerema imepata hati yenye shaka kwa miaka minne mfululizo hadi 
nashauri or tamisemi na sekretarieti ya mkoa wa mwanza ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa pamoja kuangalia undani wa mambo ambayo yainazuia halmashauri ya wilaya sengerema kutayarisha taarifa za fedha ambazo hazina mapungufu yanayotokana na udanganyifu au makosa mengine
 halmashauri za majiji kumekuwa na mabadiliko makubwa juu ya hati zinazoridhisha pamoja na hati zenye shaka zilizotolewa
matokeo ya hati zilizotolewa zinaonesha kati ya halamashauri za majiji matano yaliyokag uliwa mawili zilipata hati zinazoridhisha ambayo ni upungufu ya majiji mawili kati ya manne yaliyopata hati zinazoridhisha mwaka wa jana
halmashauri za majiji matatu sawa na zilipata hati zenye shaka ambayo ni ongezeko la ikilinganishwa na hati nilizozitoa mwaka jana
hakuna hati isiyoridhisha au hati mbaya zilizotolewa kwa halmashauri za majiji katika wa fedha huu
 halmashauri za manispaa halmashauri za manispaa zimefanya vibaya kwa mwaka huu wa ukaguzi kwa kuwa kati ya halmashauri za anispaa kumi na nane halmashauri za manispaa saba zilipata hati zinazoridhisha kulinganisha na halmashauri kwa mwaka uliopita
zaidi ya hayo halmashauri za manispaa kumi zilipata hati zenye shaka
hili ni ongezeko la halmashauri tisa ikilinganishwa na halmashauri moja ambayo ilikuwa na hati yenye shaka mwaka jana
aidha halmashauri ya manispaa moja imepata hati isiyoridhisha ingawa mwaka wa jana hakukuwa na manispaa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa iliyopata
hakuna hati mbaya iliyotolewa kwa halmashauri za manispaa katika wa fedha huu
 halmashauri za wilaya hati zinazoridhisha zilizotolewa kwa taarifa za fedha za halmashauri za wilaya zimepungua kwa halmashauri 
hii inamaanisha kwamba halmashauri za wilaya sawa na zilipata hati inayoridhisha ikilinganishwa na halmashauri kwa mwaka jana
hati zenye shaka zimeongezeka kwa kwa kuwa halmashauri za wilaya zimepata hati zenye shaka ikilinganishwa na halmashauri zilizopata hati hiyo ya ukaguzi mwaka jana
halmashauri za wilaya mbili zimepata hati isiyoridhisha
hakuna hati mbaya iliyotolewa kwa halmashauri za manispaa katika mwaka huu wa fedha
 halmashauri za miji kati ya halmashauri za miji kumi na mbili halmashauri za miji mitano zilipata ha ti zinazoridhisha wakati halmashauri sita zilipata hati zenye shaka wakati halmashauri moja ilipata hati mbaya
kwa ujumla mwenendo wa maoni juu ya halmashauri za miji si ya kuridhisha ikilinganishwa na hali ya mwaka jana ambapo halmashauri zot kumi na moja zilipata hati inayoridhisha
kwa ujumla ongezeko kubwa la mamlaka za serikali za mitaa katika mwaka huu wa fedha kupata hati zenye shaka au hati zisizoridhisha lilitokana na ukweli kwamba mamlaka za serikali za mitaa nyingi haziwez kuandaa za taarifa zao za fedha kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uandaaji wa taarifa za fedha kwa sekta ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa iliyopata
hakuna hati mbaya iliyotolewa kwa halmashauri za manispaa katika wa fedha huu
 halmashauri za wilaya hati zinazoridhisha zilizotolewa kwa taarifa za fedha za halmashauri za wilaya zimepungua kwa halmashauri 
hii inamaanisha kwamba halmashauri za wilaya sawa na zilipata hati inayoridhisha ikilinganishwa na halmashauri kwa mwaka jana
hati zenye shaka zimeongezeka kwa kwa kuwa halmashauri za wilaya zimepata hati zenye shaka ikilinganishwa na halmashauri zilizopata hati hiyo ya ukaguzi mwaka jana
halmashauri za wilaya mbili zimepata hati isiyoridhisha
hakuna hati mbaya iliyotolewa kwa halmashauri za manispaa katika mwaka huu wa fedha
 halmashauri za miji kati ya halmashauri za miji kumi na mbili halmashauri za miji mitano zilipata ha ti zinazoridhisha wakati halmashauri sita zilipata hati zenye shaka wakati halmashauri moja ilipata hati mbaya
kwa ujumla mwenendo wa maoni juu ya halmashauri za miji si ya kuridhisha ikilinganishwa na hali ya mwaka jana ambapo halmashauri zot kumi na moja zilipata hati inayoridhisha
kwa ujumla ongezeko kubwa la mamlaka za serikali za mitaa katika mwaka huu wa fedha kupata hati zenye shaka au hati zisizoridhisha lilitokana na ukweli kwamba mamlaka za serikali za mitaa nyingi haziwez kuandaa za taarifa zao za fedha kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uandaaji wa taarifa za fedha kwa sekta ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa umma ipsas hata baada ya kumalizika kwa kipindi cha mpito cha miaka mitano
mamlaka za serikali za mitaa nyingi hazijathamanisha mali zao kudumu wala kutenganisha thamani ya ardhi na majengo taarifa zao za fedha kama inavyotakiwa na ipsas 
 kupanda kutobadilika na kushuka katika hati za ukaguzi zilizotolewa halmashauri zilizo panda kutobadilika na kushuka katika hati za ukaguzi zilizotolewa kati ya mwaka huu na mwaka jana ni kama ilivyoelezwa katika jedwali hapo chini jedwali orodha ya halmashauri zilizopanda utobadilika na kushuka katika hati za ukaguzi kat ya mwaka huu na mwaka jana kupanda a kati ya jumla ya halamashauri halmashauri mbili zimepanda kutoka hati zenye shaka hadi kwenye hati inayoridhisha
b orodha ya halmashauri zilipanda kutoka hati zenye shaka hadi hati inayoridhisha ni kama zilivyoainishwa hapo chini kiteto kaliua kushuka na kupata hati isiyoridhisha a kati ya jumla ya halmashauri zimeshuka kutoka hati inayoridha hadi hati yenye shaka wakati halmashauri zimeshuka kutoka hati inayoridhisha hadi hati siyoridhisha b orodha ya halmashauri ambazo zimeshuka kutoka hati inayoridhisha hadi hati isiyoridhisha imeambatanishwa katika error not valid result for table
zisizobadilika a hati za ukaguzi kwa halmashauri hazikubadilika kutoka zilivyopata mwaka wa jana
b orodha ya halmashauri ambazo hati zake hazikubadilika kulinganisha na mwaka jana zinaoneshwa katika error not valid result for table ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 vigezo vilivyotum ika kutoa hati yenye shaka au hati isiyoridhisha katika mwaka wa ukaguzi 
 hati yenye shaka na hati isiyoridhisha kutokana na jedwali na
 katika kipindi cha ukaguzi wa mwaka huu taarifa za fedha za halmashauri zilipata hati zenye shaka halmashauri tatu zilipata hati zisizoridhisha
vigezo vya kutoa hati ya ukaguzi vinazingatia vigezo vya wazi ikiwa ni pamoja na kuzingatiwa kwa kiwango cha mwisho cha upotoshwaji kinachovumilika
nilifanya jitihada ya kubainisha sababu za kutoa hati husika ili ma mlaka za serikali za mitaa zilizoathirika ziwe na ufahamu kuhusu upungufu na udhaifu uliomo kwenye taarifa zao za fedha kwa lengo la kufanya maboresho baadae
sababu kuu za kutoa hati zenye shaka na hati zisizoridhisha kwa taarifa za fedha za mamlaka za serikali za mitaa vinachambuliwa katika vichwa vya habari vitano hapo chini i mapato vitabu vya kukusanyia mapato havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi kutokuwa na ushahidi wa kuwasilishwa mapato katika ofisi za halmahauri au kupelekwa benki
kiasi ch mapato kilichooneshwa kuwa pungufu au zaidi katika taarifa za fedha ii matumizi matumizi ambayo hayakuwa na vielelezo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 vigezo vilivyotum ika kutoa hati yenye shaka au hati isiyoridhisha katika mwaka wa ukaguzi 
 hati yenye shaka na hati isiyoridhisha kutokana na jedwali na
 katika kipindi cha ukaguzi wa mwaka huu taarifa za fedha za halmashauri zilipata hati zenye shaka halmashauri tatu zilipata hati zisizoridhisha
vigezo vya kutoa hati ya ukaguzi vinazingatia vigezo vya wazi ikiwa ni pamoja na kuzingatiwa kwa kiwango cha mwisho cha upotoshwaji kinachovumilika
nilifanya jitihada ya kubainisha sababu za kutoa hati husika ili ma mlaka za serikali za mitaa zilizoathirika ziwe na ufahamu kuhusu upungufu na udhaifu uliomo kwenye taarifa zao za fedha kwa lengo la kufanya maboresho baadae
sababu kuu za kutoa hati zenye shaka na hati zisizoridhisha kwa taarifa za fedha za mamlaka za serikali za mitaa vinachambuliwa katika vichwa vya habari vitano hapo chini i mapato vitabu vya kukusanyia mapato havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi kutokuwa na ushahidi wa kuwasilishwa mapato katika ofisi za halmahauri au kupelekwa benki
kiasi ch mapato kilichooneshwa kuwa pungufu au zaidi katika taarifa za fedha ii matumizi matumizi ambayo hayakuwa na vielelezo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kukosekana kwa hati za malipo katika kipindi cha ukaguzi
kutothibitishwa kwa matumizi ya mafuta kutothibitisha kuhamisha fedha kwaajili ya ujenzi wa maabara
malipo yasiyo na manufaa kwa taasisi kuongezeka kwa mishahara kwenye mashaka kutoingiza taarifa za matengenezo katika daftari la kuratibu safari za gari iii mali za kudumu kutothamanisha mali za kudumu kutotenganisha thamani ya ardhi na majengo katika taarifa za fedha thamani ya ardhi hazikoneshwa katika taarifa za fedha kiasi cha mali mitambo na vifaa vya kudumu kilichooneshwa pungufu au na zaidi katika taarifa za fedha
iv mali zisizo za kudumu kutothibitika kwa kiasi taslimu katika ak aunti ya mandeleo kutothibitisha kwa thamani ya kiasi cha orodha ya bidhaa zilizosalia zilioneshwa katika taarifa ya fedha
v madeni ruzuku ya mali za kudumu iliyobaki deferred capital grants ruzuku ya matumizi mengineyo ilibakia deferred recurrent grant s kiasi cha madeni kilichooneshwa pungufu au zaidi katika taarifa za fedha
kutokuwapo kwa ainishaji wa marekibisho ya makosa ya mwaka uliopita ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 hati mbaya wakati wa ukaguzi nimekutana na hali isiyokuwa na mpangilio ambayo imesababisha kikwazo katika mawanda ya ukaguzi yaliyosababisha nitoe hati mbaya katika mji wa tunduma
mazingira yaliyosabisha nitoe hati mbaya yameelezwa katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 hati mbaya wakati wa ukaguzi nimekutana na hali isiyokuwa na mpangilio ambayo imesababisha kikwazo katika mawanda ya ukaguzi yaliyosababisha nitoe hati mbaya katika mji wa tunduma
mazingira yaliyosabisha nitoe hati mbaya yameelezwa katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho viii
menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa zinashauriwa kubo resha utoaji taarifa za fedha kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya kihasibu katika sekta ya umma hasa kuthamanisha mali za kudumu na kutenganisha thamani ya ardhi na majengo
zaidi ya hayo kutokana na mabadiliko ya mara kwa mara ya viwango vya kimataifa vya kihasibu katika sekta ya umma ni vyema yawepo mafunzo na warsha ya kuhuisha uelewa wa wafanyakazi kujiendeleza na masuala ya kisasa taaluma ya uhasibu
hii ni kwa kuwa ni muhimu kwa ajili ya kuimarishii na kuimarisha usamamizi wa fedha katika amlaka za serikali zote
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya tatu 
 ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka iliyopita sura hii inatoa taarifa ya hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa miaka ya nyuma na maagizo yaliyotolewa na kamati ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa kwa halmashauri husika
 mapendekezoy miaka iliyopita yasiyotekelezwa yaliyotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
 mapendekezo yasiyotekelezwa yatokanayo na ripoti ku ya mamlaka za serikali za mitaa kifungu cha na cha sheria ya ukaguzi namba ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka kinamuagiza mlipaji mkuu wa serikali kupokea majibu kutoka kwa maafisa masuuli kuyaunganisha na kuandaa majibu ya jumla na mpango wa utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na kuwasilisha taarifa hiyo kwa waziri mwenye dhamana ili iwasilishwe bungeni sanjari na ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
pia ni wajibu wa mlipaji mkuu wa serikali kuwasilisha nakala ya ripoti hiyo kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya mapitio
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya tatu 
 ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka iliyopita sura hii inatoa taarifa ya hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa miaka ya nyuma na maagizo yaliyotolewa na kamati ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa kwa halmashauri husika
 mapendekezoy miaka iliyopita yasiyotekelezwa yaliyotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
 mapendekezo yasiyotekelezwa yatokanayo na ripoti ku ya mamlaka za serikali za mitaa kifungu cha na cha sheria ya ukaguzi namba ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka kinamuagiza mlipaji mkuu wa serikali kupokea majibu kutoka kwa maafisa masuuli kuyaunganisha na kuandaa majibu ya jumla na mpango wa utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na kuwasilisha taarifa hiyo kwa waziri mwenye dhamana ili iwasilishwe bungeni sanjari na ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
pia ni wajibu wa mlipaji mkuu wa serikali kuwasilisha nakala ya ripoti hiyo kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya mapitio
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aidha kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma namba ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka kinamu hitaji mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kujumuisha utekelezaji wa mpango kazi wa mapendekezo wa serikali katika ripoti ya ukaguzi ya kila mwaka
nilipokea nakala ya majibu ya mlipaji mkuu wa serikali yaliyowasilishwa bungeni na waziri juu ya mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti kuu ya mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka uliomalizika juni 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo hayo imeoneshwa katika jedwali hapo chini jedwali muhtasari wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa miaka iliyopita mwaka wa fedha idadi ya mapendekezo yaliyo tekelezwa yaliyo katika hatua ya utekelezaji yasiyo tekelezwa 
 jumla jedwali linaonesha kuwa utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa serikali sio wa kuridhisha kwa sababu mapendekezo yasiyotekelezwa yameongezeka kwa asilimia 
malengo ya kutoa mapendekezo ya ukaguzi ni kwa ajili ya kuboresha usimamizi wa fedha za umma katika mamlaka za serikali za mitaa
serikali inapaswa kuongeza juhudi zaidi katika utekelezaji wa mapendekezo yasiyotekelezwa
maelezo ya mapendekezo yasiyotekelezwa yanaonekana kwenye kiambatisho ix cha ripoti hii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mapendekezo yasiyotekelezwa yatokanayo na ripoti za ukaguzi za kila halmashauri tathmini ya hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka ya nyuma kwa halmashauri moja moja ilibainisha kuwa katika mapendekezo yaliyotolewa kwa serikali za mitaa katika mwaka jumla ya mapendekezo yalitekelezwa yalikuwa katika utekelezaji hayakutekelezwa na yalipitwa na wakati
hali ya utekelezaji wa mapendekezo yasiyotekelezwa yatokanayo na ripoti za kila halmashauri imeoneshwa katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mapendekezo yasiyotekelezwa yatokanayo na ripoti za ukaguzi za kila halmashauri tathmini ya hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka ya nyuma kwa halmashauri moja moja ilibainisha kuwa katika mapendekezo yaliyotolewa kwa serikali za mitaa katika mwaka jumla ya mapendekezo yalitekelezwa yalikuwa katika utekelezaji hayakutekelezwa na yalipitwa na wakati
hali ya utekelezaji wa mapendekezo yasiyotekelezwa yatokanayo na ripoti za kila halmashauri imeoneshwa katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho x
ulinganifu wa mapendekezo ya miaka ya nyuma yasiyotekelezwa unabainisha ongezeko la mapendekezo yasiyotekelezwa kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali mapendekezo yasiyotekelezwa yatokanayo na ripoti za kila halmashauri mwaka wa fedha idadi ya halmashauri jumla ya mapendekezo yaliyo tekelezwa katika hali ya utekelezaji yasiyo tekelezwa yaliyop itwa na wakati jedwali hapo juu linaonesha kwamba kulikuwa na ufuatiliaji hafifu wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa kwa serikali za mitaa
mwelekeo unaonesha kupungua kwa mapendekezo yaliy otekelezwa kutoka jumla ya mapendekezo katika mwaka wa fedha hadi katika mwaka 
mapendekezo yasiyoshughulikiwa yasiyotekelezwa kwa muda mrefu yanaweza kujirudia katika miaka inayofuata na inaweza kuongeza ukosefu wa uwajibikaji wa rasilimali za umma zilizoko chini ya dhamana ya mamlaka za serikali za mitaa
aidha kuendelea kwa hali hii kunarudisha nyuma jitihada za kuboresha mazingira ya udhibiti wa ndani na usimamizi wa rasilimali za halmashauri
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mapendekezo yasiyotekelezw yatokanayo na ripoti za ukaguzi maalum kifungu na
 cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka kinampa uwezo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya ukaguzi maalum kuhusiana na jambo lolote ama la kifedha au mali ya umma kwa lengo la kulijulisha bunge
pia kifungu hicho cha sheria kinamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuandaa ripoti maalumu kuhusiana na jambo hilo na kuiwasilisha kwa rais
katika mwaka nilifanya ukaguz maalum katika halmashauri sita lakini hakuna majibu ya mapendekezo yaliyoletwa juu ya taarifa za ukaguzi huo maalum
jedwali hapo chini inaonesha mapendekezo yaliyotolewa kwa kila halmashauri zilizokaguliwa
jedwali hali ya masuala juu ya taarifa za ukaguzi maalum kwa mwaka uliomalizika juni na
jina la halmashauri mapendekezo yaliyo tolewa na ambayo hayaja jibiwa yasiyo jibiwa na yana thamani ya fedha yasiyo jibiwa na hayana thamani ya fedha kiasi sh jiji mwanza ilala mbozi mbinga kinondoni bariadi jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mapendekezo yasiyotekelezw yatokanayo na ripoti za ukaguzi maalum kifungu na
 cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka kinampa uwezo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya ukaguzi maalum kuhusiana na jambo lolote ama la kifedha au mali ya umma kwa lengo la kulijulisha bunge
pia kifungu hicho cha sheria kinamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuandaa ripoti maalumu kuhusiana na jambo hilo na kuiwasilisha kwa rais
katika mwaka nilifanya ukaguz maalum katika halmashauri sita lakini hakuna majibu ya mapendekezo yaliyoletwa juu ya taarifa za ukaguzi huo maalum
jedwali hapo chini inaonesha mapendekezo yaliyotolewa kwa kila halmashauri zilizokaguliwa
jedwali hali ya masuala juu ya taarifa za ukaguzi maalum kwa mwaka uliomalizika juni na
jina la halmashauri mapendekezo yaliyo tolewa na ambayo hayaja jibiwa yasiyo jibiwa na yana thamani ya fedha yasiyo jibiwa na hayana thamani ya fedha kiasi sh jiji mwanza ilala mbozi mbinga kinondoni bariadi jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hali ya mamlaka za serikali za mitaa katika kujibu kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa katika taarifa za ukaguzi maalum inaonesha kupungua mwaka hadi mwaka kwa miaka mitatu iliyopita kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa halmashauri katika kutoa majibu kwa hoja zilizotokana na ukaguzi maalum kwa iaka mitatu mfululizo mwaka wa fedha idadi ya ripoti idadi ya ripoti zilizojibiwa na halmashauri idadi ya ripoti ambazo hazikujibiwa na halmashauri ya ripoti ambazo hazikujibiwa jedwali muhtasari wa masuala yatokanayo na kaguzi maalum ambayo hayajashughulikiwa kwa kipindi cha miaka mitano mfululizo mwaka wa ukaguzi idadi ya ripoti idadi ya maswala bado kujibiwa kiasi cha maswala ambayo hayajajibiwa tzs
 ufuatiliaji wa utekelezaji wa maagizo yaliyotolewa na kamati ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac 
 maagizo yaliyotolewa kwenye ripoti ya mwaka ya kamati ya laac iliyowasilishwa bungeni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa mujibu wa kifungu cha
 cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka mlipaji mkuu wa serikali ana wajibu wa kuzingatia mapungufu na mapendekezo yanayotolewa na kamati za bunge wakati wa kuandaa majibu na mpango wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyomo katika ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
ripoti ya kamati ya bunge laac iliyobainisha mapungufu na mapendekezo kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka ulioishia tarehe juni haikuwasilishwa bungeni kutokana na kumalizika kwa muda wa bunge la kumi na baada ye kuvunjwa ili kuruhusu maandalizi ya uchaguzi mkuu wa tanzania ambao ulifanyika oktoba na baada ye kuundwa kwa kamati mpya ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa
katika ripoti yangu iliyopita nilibainisha kuwa mwenendo wa serikali katika kutoa majibu kwa mapungufu yanayoainishwa na kamati laac umekuwa siyo wa kuridhisha kwa sababu kwa kipindi cha miaka minne mfululizo hakuna majibu yaliyowasilishwa kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa mlipaji mkuu wa serikali kwenye kuto majibu kwa kamati ya bunge tarehe ya kuwasilishwa kwa ripoti mwaka wa fedha husika idadi ya mapendekezo majibu kutoka kwa mlipaji mkuu januari juni hakuna majibu desemba juni hakuna majibu aprili juni hakuna majibu aprili juni hakuna majibu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa mujibu wa kifungu cha
 cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka mlipaji mkuu wa serikali ana wajibu wa kuzingatia mapungufu na mapendekezo yanayotolewa na kamati za bunge wakati wa kuandaa majibu na mpango wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyomo katika ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
ripoti ya kamati ya bunge laac iliyobainisha mapungufu na mapendekezo kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka ulioishia tarehe juni haikuwasilishwa bungeni kutokana na kumalizika kwa muda wa bunge la kumi na baada ye kuvunjwa ili kuruhusu maandalizi ya uchaguzi mkuu wa tanzania ambao ulifanyika oktoba na baada ye kuundwa kwa kamati mpya ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa
katika ripoti yangu iliyopita nilibainisha kuwa mwenendo wa serikali katika kutoa majibu kwa mapungufu yanayoainishwa na kamati laac umekuwa siyo wa kuridhisha kwa sababu kwa kipindi cha miaka minne mfululizo hakuna majibu yaliyowasilishwa kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa mlipaji mkuu wa serikali kwenye kuto majibu kwa kamati ya bunge tarehe ya kuwasilishwa kwa ripoti mwaka wa fedha husika idadi ya mapendekezo majibu kutoka kwa mlipaji mkuu januari juni hakuna majibu desemba juni hakuna majibu aprili juni hakuna majibu aprili juni hakuna majibu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 maagizo ya laac kwa kila halmashauri tathmini ya hali ya utekelezaji wa maagizo yaliyotolewa na kamati ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa kwa halmashauri moja moja inaonesha kushuka kwa kasi ya utekelezaji wa maagizo kama ilivyoainishwa katika jedwali hapo chini jedwali maagizo ya laac mwaka wa ukaguzi idadi ya halmashauri idadi ya mapendekezo yaliyot ek elezwa yaliyo katika utekelezaji hayaja tekelezwa ya utekelezaji ya utekelezaji hata hivyo kati ya halmashauri halmashauri hazikuwa zimeanza kutekeleza maagizo ya kamati kama inavyoonekana katika jedwali 
kutotekeleza maagizo ya kamati ni kiashiria cha uzembe kwa upande wa afisa masuuli na menejimenti za halmashauri husika
jedwali halmashauri ambazo hazikuwasilisha majibu ya maagizo ya kamati na
jina la halmashauri mapendekezo yaliyotolewa yasiyojibiwa babati mji babati bukombe iringa karatu kilindi kinondoni kiteto longido ludewa mbulu misungwi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri mapendekezo yaliyotolewa yasiyojibiwa nachingwea nkasi nzega simanjiro sumbawanga tabora temeke tabora maagizo yanayotolewa na kamati za usimamizi za bunge yana lengo la kuboresha utoaji wa huduma uwajibikaji na utendaji wa jumla wa mamlaka za serikali za mitaa
utekelezaji duni wa maagizo ya kamati hizo unaweza kusababisha kujirudia kwa makosa utoaji duni wa huduma katika mamlaka za serikali za mitaa matumizi mabaya ya mali za umma na ufanisi mbovu wa usimamizi wa fedha na udhibiti wa rasilimali za halmashauri
aidha kutotekelezwa kwa maagizo ya kamati katika baadhi ya halmashauri kunaonesha kuwepo upungufu katika uwajibikaji wa maafisa masuuli na uongozi mzima wa halmashauri husika
maelezo ya hali ya utekelezaji wa maagizo hayo kwa kila halmashauri ni kama inavyoonekana katika kiambatisho xi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri mapendekezo yaliyotolewa yasiyojibiwa nachingwea nkasi nzega simanjiro sumbawanga tabora temeke tabora maagizo yanayotolewa na kamati za usimamizi za bunge yana lengo la kuboresha utoaji wa huduma uwajibikaji na utendaji wa jumla wa mamlaka za serikali za mitaa
utekelezaji duni wa maagizo ya kamati hizo unaweza kusababisha kujirudia kwa makosa utoaji duni wa huduma katika mamlaka za serikali za mitaa matumizi mabaya ya mali za umma na ufanisi mbovu wa usimamizi wa fedha na udhibiti wa rasilimali za halmashauri
aidha kutotekelezwa kwa maagizo ya kamati katika baadhi ya halmashauri kunaonesha kuwepo upungufu katika uwajibikaji wa maafisa masuuli na uongozi mzima wa halmashauri husika
maelezo ya hali ya utekelezaji wa maagizo hayo kwa kila halmashauri ni kama inavyoonekana katika kiambatisho xi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya nne 
 tathmini ya hali ya fedha za halmashauri 
 ukaguzi wa bajeti bajeti ni makisio ya mapato na matumizi kwa kipindi cha muda maalum
ikiwa ni kielelezo cha kifedha cha mpango mkakati unaoandaliwa kabla ya kipindi cha utekelezaji bajeti ni nyenzo muhimu katika mpango wa fedha udhibiti na kutathmini michakato mbalimbali katika mamlaka za serikali za mitaa
kimsingi bajeti inatoa mwelekeo wa kile kinachotarajiwa kutekelezwa katika mwaka unaofuata kwa kupangilia rasilimali za kifedha na nyinginezo zinazohita jika ili kutimiza malengo yaliyokusudiwa
kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka ya serikali za mitaa na
 ya mwaka kinalitaka kila mamlaka za serikali za mitaa kwa muda usiopungua miezi miwili kabla ya mwanzo wa mwaka wa fedha katika ki kao maalum kilichoitishwa kupitisha bajeti a kiasi kinachotarajiwa kupokelewa na b kiasi kinachotarajiwa kutumika na mamlaka katika mwaka wa fedha husika na wakati wowote itakapohitajika mamlaka inaweza kupitisha bajeti ya ziada katika mwaka wa fed ha husika
ukaguzi wa bajeti katika mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka huu ulibaini mambo muhimu yafuata yo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mwenendo wa makusanyo ya mapato kutoka vyanzo vya ndani vya mamlaka za serikali za mitaa ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa mapato ya dani kwa mamlaka za serikali za mitaa ni kiasi cha fedha ambacho kimekadiriwa na kukusanywa na mamlaka husika kutoka katika vyanzo mbalimbali vilivyoainishwa ambavyo havikusanywi na serikali kuu
mapato hayo hubakishwa kwenye mamlaka husika ili kuongezea ruzuku zinazotolewa na serikali kuu na wabia wa maendeleo katika kutekeleza kazi za kila siku
mapato haya katika mamlaka za serikali za mitaa hukus anywa katika vyanzo mbalimbali ikiwemo kodi za ndani ada tozo adhabu ada za mauzo ya leseni na mapato mengine
wakati wa ukaguzi wa mwaka huu mamlaka za serikali za mitaa zilikusanya kiasi cha tzs
 kutoka kwenye vyanzo vyake vya mapato ya ndani ikilinganishwa na kiasi kilichopangwa kukusanywa jumla ya tzs
hii inaonyesh kwamba kulikuwa na makusanyo pungufu ya bajeti ya kiasi cha tzs
 sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa kama inavyoonyeshwa kwenye kiambatisho xii
jedwali hapo chini linaonyesha mwenendo wa makusanyo ya mapato kutoka katika vyanzo vya ndani vya mamlaka za serikali za mitaa ikiwa ni ulinganisho kati ya bajeti iliyoidhinishwa na makusanyo halisi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali mwenendo naoonesha bajeti iliyoidhinishwa dhidi ya makusanyo halisi mwaka wa fedha bajeti iliyoidhinishwa tzs
mapato halisi tzs
tofauti tzs
 katika mwaka wa fedha kulikuwa na makusanyo zaidi ya bajeti kwa tofauti asilimia 
hata hivyo kwa miaka fedha ya na makusanyo halisi yalikuwa pungufu ya bajeti iliyoidhinishwa kwa tofauti ya asilimia na mtawalia kama inavyoonekana katika jedwali hapo juu
uchambuzi zaidi unaonesha kwamba kumekuwa na ongezeko katika bajeti na makusanyo halisi kuanzia mwaka hadi 
kwa mwaka wa fedha kumekuwa na ongezeko katika bajeti ya makusanyo ya ndani kwa asilimia na makusanyo halisi yaliongezeka kwa asilimia ikilinganishwa na miaka ya nyuma
mamlaka za serikali za mitaa zinashauriwa kuainisha vyanzo muhimu kuandaa bajeti zenye uhalisia pamoja na kuweka mikakati ya kuongeza ukusanyaji wa mapato ya ndani ili kuziwezesha mamlaka za serikali za mitaa angalau kumudu kuendesha shughuli zake za kawaida kwa ufanisi zaidi pamoja na kupunguza kiwango cha kutegemea ruzuku kutoka serikali kuu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mwenendo wa makusanyo ya mapato kutoka vyanzo vya ndani vya mamlaka za serikali za mitaa ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa mapato ya dani kwa mamlaka za serikali za mitaa ni kiasi cha fedha ambacho kimekadiriwa na kukusanywa na mamlaka husika kutoka katika vyanzo mbalimbali vilivyoainishwa ambavyo havikusanywi na serikali kuu
mapato hayo hubakishwa kwenye mamlaka husika ili kuongezea ruzuku zinazotolewa na serikali kuu na wabia wa maendeleo katika kutekeleza kazi za kila siku
mapato haya katika mamlaka za serikali za mitaa hukus anywa katika vyanzo mbalimbali ikiwemo kodi za ndani ada tozo adhabu ada za mauzo ya leseni na mapato mengine
wakati wa ukaguzi wa mwaka huu mamlaka za serikali za mitaa zilikusanya kiasi cha tzs
 kutoka kwenye vyanzo vyake vya mapato ya ndani ikilinganishwa na kiasi kilichopangwa kukusanywa jumla ya tzs
hii inaonyesh kwamba kulikuwa na makusanyo pungufu ya bajeti ya kiasi cha tzs
 sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa kama inavyoonyeshwa kwenye kiambatisho xii
jedwali hapo chini linaonyesha mwenendo wa makusanyo ya mapato kutoka katika vyanzo vya ndani vya mamlaka za serikali za mitaa ikiwa ni ulinganisho kati ya bajeti iliyoidhinishwa na makusanyo halisi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali mwenendo naoonesha bajeti iliyoidhinishwa dhidi ya makusanyo halisi mwaka wa fedha bajeti iliyoidhinishwa tzs
mapato halisi tzs
tofauti tzs
 katika mwaka wa fedha kulikuwa na makusanyo zaidi ya bajeti kwa tofauti asilimia 
hata hivyo kwa miaka fedha ya na makusanyo halisi yalikuwa pungufu ya bajeti iliyoidhinishwa kwa tofauti ya asilimia na mtawalia kama inavyoonekana katika jedwali hapo juu
uchambuzi zaidi unaonesha kwamba kumekuwa na ongezeko katika bajeti na makusanyo halisi kuanzia mwaka hadi 
kwa mwaka wa fedha kumekuwa na ongezeko katika bajeti ya makusanyo ya ndani kwa asilimia na makusanyo halisi yaliongezeka kwa asilimia ikilinganishwa na miaka ya nyuma
mamlaka za serikali za mitaa zinashauriwa kuainisha vyanzo muhimu kuandaa bajeti zenye uhalisia pamoja na kuweka mikakati ya kuongeza ukusanyaji wa mapato ya ndani ili kuziwezesha mamlaka za serikali za mitaa angalau kumudu kuendesha shughuli zake za kawaida kwa ufanisi zaidi pamoja na kupunguza kiwango cha kutegemea ruzuku kutoka serikali kuu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mwelekeo wa mapato kutoka vyanzo vya nda ni vya halmashauri ikilinganishwa na matumizi ya kawaida matumizi ya kawaida ya bidhaa na huduma ni matumizi ambayo haya sababishi kuundwa au kununuliwa kwa rasilimali za kudumu
matumizi ya kawaida hayahusiki na mali za kudumu kama vile mali ghalani mali za dhamana na majengo
matumizi ya kawaida yanahusisha malipo ya mishahara manunuzi ya bidhaa na huduma ambavyo kutekelezwa kwa kutumia ruzuku ya kawaida na mapato kutoka katika vyanzo vya ndani
wakati wa ukaguzi wa mwaka huu mamlaka za serikali za mit aa zilikusanya jumla ya tzs
 kutoka kwenye vyanzo vya ndani na kutumia jumla ya tzs
 kugharamia matumizi ya kawaida
hata hivyo ulinganisho kati ya mapato ya ndani yaliyokusanywa na matumizi ya kawaida ya fedha umebaini ku wa mamlaka za serikali za mitaa kwa kutumia mapato yake ya ndani zinaweza kugharamia matumizi ya shu ghuli za kawaida kwa asilimia tu bila kutegemea fedha kutoka serikali kuu na wafadhili
mchanganuo kwa kila halmashauri ni kama unavyoonekana katika kiambatisho xiii
mwelekeo wa vyanzo vya mapato ya ndani vilivyokusanywa dhidi ya matumizi ya kawaida kwa miaka mitano mfululizo ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mwelekeo wa mapato kutoka vyanzo vya nda ni vya halmashauri ikilinganishwa na matumizi ya kawaida matumizi ya kawaida ya bidhaa na huduma ni matumizi ambayo haya sababishi kuundwa au kununuliwa kwa rasilimali za kudumu
matumizi ya kawaida hayahusiki na mali za kudumu kama vile mali ghalani mali za dhamana na majengo
matumizi ya kawaida yanahusisha malipo ya mishahara manunuzi ya bidhaa na huduma ambavyo kutekelezwa kwa kutumia ruzuku ya kawaida na mapato kutoka katika vyanzo vya ndani
wakati wa ukaguzi wa mwaka huu mamlaka za serikali za mit aa zilikusanya jumla ya tzs
 kutoka kwenye vyanzo vya ndani na kutumia jumla ya tzs
 kugharamia matumizi ya kawaida
hata hivyo ulinganisho kati ya mapato ya ndani yaliyokusanywa na matumizi ya kawaida ya fedha umebaini ku wa mamlaka za serikali za mitaa kwa kutumia mapato yake ya ndani zinaweza kugharamia matumizi ya shu ghuli za kawaida kwa asilimia tu bila kutegemea fedha kutoka serikali kuu na wafadhili
mchanganuo kwa kila halmashauri ni kama unavyoonekana katika kiambatisho xiii
mwelekeo wa vyanzo vya mapato ya ndani vilivyokusanywa dhidi ya matumizi ya kawaida kwa miaka mitano mfululizo ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali mwelekeo wa mapato ya ndani dhidi ya matumizi ya kawaida mwaka wa fedha mapato kutoka vyanzo vya ndani tzs
matumizi ya kawaida tzs
 pamoja na mwelekeo wa makusanyo ya ndani usiobadilika unavyoonekana kutoka mwaka hadi mwaka mamlaka za serikali za mitaa zinashauriwa kuandaa mikakati bora kwa ajili ya kuongeza mapato ya ndani kwa kuibua na kutathmini vyanzo vipya vya mapato pamoja na kuimarisha udhibiti katika mfumo wa makusanyo ili kuzuia upot evu wa mapato ili mamlaka za serikali za mitaa ziweze kupunguza utegemezi wa ruzuku kutoka serikali kuu
 makusanyo ya mapato ya ndani mfumo mzuri wa makusanyo ya mapato ni chombo muhimu katika kufanikisha uendeshaji wa mamlaka za serikali za mitaa
vyanzo vikuu vya mapato kwa mamlaka za serikali za mitaa ni pamoja na kodi za majengo ushuru wa mazao kodi ya huduma ada na malipo ya leseni pamoja na vibali
katika mwaka huu wa ukaguzi tathmini ya makusanyo ya ndani ilifanyika katika sampuli ya mamlaka za serikali za mitaa ikiwa ni halmashauri za majiji halmashauri za wilaya halmas hauri za manispaa halmashauri za wilaya na halmashauri za miji na yafuatayo yalibainika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 makusanyo pungufu katika vyanzo vikuu vya mapato ya ndani tzs
 katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilikadiria kukusanya jumla ya tzs
 kutoka vyanzo vyake vya ndani
hata hivyo mamlaka za serikali za mitaa zilikusanya jumla ya tzs
 sawa na asilimia ikiwa ni makusanyo pungufu kwa kiasi cha tzs
 sawa na asilimia ya kiasi kilichoidhinishwa kukusanywa
rodha ya mamlaka za serikali za mitaa zenye makusanyo ya ndani pungufu ni kama inavyoonekana katika kiambatisho xiv
halmashauri ya wilaya ya songea inaongoza kwa kuwa na makusanyo pungufu kwa asilimia ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya kwimba na halmashauri ya wilaya ya gairo 
hii inaonesha kwamba mamlaka za serikali za mitaa zilizof anyiwa tathmini hazina mikakati madhubuti ya kukusanya mapato na zina mifumo dhaifu ya ukusanyaji wa mapato yatokanayo na vyanzo vya ndani
nazishauri mamlaka za serikali za mitaa kuweka mikakati madhubuti kwa ajili ya kukusanya mapato kutoka vyanzo vya ndani
 makusanyo kutoka vyanzo vya ndani zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kwe nye bajeti tzs
 katika mwaka huu wa ukaguzi mamlaka za serikali za mitaa zilikusanya jumla ya tzs
 dhidi ya kiasi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 makusanyo pungufu katika vyanzo vikuu vya mapato ya ndani tzs
 katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilikadiria kukusanya jumla ya tzs
 kutoka vyanzo vyake vya ndani
hata hivyo mamlaka za serikali za mitaa zilikusanya jumla ya tzs
 sawa na asilimia ikiwa ni makusanyo pungufu kwa kiasi cha tzs
 sawa na asilimia ya kiasi kilichoidhinishwa kukusanywa
rodha ya mamlaka za serikali za mitaa zenye makusanyo ya ndani pungufu ni kama inavyoonekana katika kiambatisho xiv
halmashauri ya wilaya ya songea inaongoza kwa kuwa na makusanyo pungufu kwa asilimia ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya kwimba na halmashauri ya wilaya ya gairo 
hii inaonesha kwamba mamlaka za serikali za mitaa zilizof anyiwa tathmini hazina mikakati madhubuti ya kukusanya mapato na zina mifumo dhaifu ya ukusanyaji wa mapato yatokanayo na vyanzo vya ndani
nazishauri mamlaka za serikali za mitaa kuweka mikakati madhubuti kwa ajili ya kukusanya mapato kutoka vyanzo vya ndani
 makusanyo kutoka vyanzo vya ndani zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa kwe nye bajeti tzs
 katika mwaka huu wa ukaguzi mamlaka za serikali za mitaa zilikusanya jumla ya tzs
 dhidi ya kiasi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kilichokadiriwa kukusanywa cha tzs
 kutoka vyanzo vya ndani hii inaonesha kuwa mamlaka za serikali za mitaa zimekusanya zaidi ya bajeti kwa kiasi cha tzs
 sawa na asilimia ya bajeti
ukusanyaji wa mapato zaidi ya bajeti kwa mamlaka za serikali za mitaa unaonesha kuwa ama makisio ya mapato yaliyoidhinishwa hayakuwa halisi au kuna ongezeko la ufanisi katika kukusanya mapato kutoka baadhi ya vyanzo muhimu vya mapato
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zenye makusanyo zaidi ya bajeti ni kama inavyooneka na kwenye jedwali hapo chini jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zilizokusanya mapato ya ndani zaidi ya bajeti na
halmashauri bajeti iliyoidhinishwa tzs
kiasi kilichokusanywa tzs
makusanyo zaidi ya bajeti tzs
ya makusanyo zaidi ya bajeti arusha babati mji bariadi bukoba chunya handeni ilala iramba iringa mji kibaha kinondoni kondoa liwale mji makambako mbeya mkuranga morogoro moshi mpanda msalala nanyumbu rombo ruangwa serengeti simanjiro temeke urambo ushetu jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri za wilaya mpanda na rombo zimechukua nafasi ya juu ya ukusanyaji kwa asilimia kila moja ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya arusha asilimia 
nazishauri mamlaka za serikali za mitaa kufanya upembuzi yakinifu kwa nia ya kubaini vyanzo vipya vya mapato
aidha mamlaka za serikali za mitaa zina shauriwa kuandaa bajeti zenye uhalisia na kubuni mikakati itakayoziwezesha mamlaka hizi kufikia malengo ya juu ya makusanyo
 fedha zilizotolewa na hazina zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa 
 fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida zilizotolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa tzs
 katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida yenye jumla ya tzs
 ambapo kiasi cha tzs
 kilipokelewa na hivyo kusababisha kiasi cha tzs
 sawa na asilimia kutolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa kama inavyooneshwa katika kiambatisho xv
halmashauri ya wilaya ya mlele inaongoza kwa kupokea fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa kwa asilimia ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya mpanda na halmashauri ya wilaya ya chamwino 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri za wilaya mpanda na rombo zimechukua nafasi ya juu ya ukusanyaji kwa asilimia kila moja ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya arusha asilimia 
nazishauri mamlaka za serikali za mitaa kufanya upembuzi yakinifu kwa nia ya kubaini vyanzo vipya vya mapato
aidha mamlaka za serikali za mitaa zina shauriwa kuandaa bajeti zenye uhalisia na kubuni mikakati itakayoziwezesha mamlaka hizi kufikia malengo ya juu ya makusanyo
 fedha zilizotolewa na hazina zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa 
 fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida zilizotolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa tzs
 katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida yenye jumla ya tzs
 ambapo kiasi cha tzs
 kilipokelewa na hivyo kusababisha kiasi cha tzs
 sawa na asilimia kutolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa kama inavyooneshwa katika kiambatisho xv
halmashauri ya wilaya ya mlele inaongoza kwa kupokea fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa kwa asilimia ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya mpanda na halmashauri ya wilaya ya chamwino 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kutoidhinishwa kwa bajeti ya ziada kunaweza sababisha kiasi cha fedha kinachotolewa zaidi ya bajeti kutumika kwenye matumizi ambayo hayakukusudiwa au yasiyokuwa na tija kwa mamlaka husika
ni vyema hazina ikatoa fedha kama zinavyoidhinishwa kwenye bajeti na inapotokea kiasi cha fedha kutolewa kuzidi kiasi kilichoidhinishwa kwenye bajeti basi fedha hizo zipate kibali kwanza kutoka kwa mamlaka husika kabla ya kutumika
 fedha za ruzuku ya maendeleo zilizotolewa zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa tzs
 katika mwaka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa bajeti ya fedha za ruzuku ya maendeleo ya jumla ya tzs
 ambapo kiasi cha tzs
 kilitolewa na hivyo kusababisha kiasi cha tzs
 kutolewa zaidi ya bajeti ya ruzuku ya maendeleo iliyoidhinishwa
mchanganuo wa fedha zilizotolewa zaidi unaoneshwa kwenye jedwali hapo chini
jedwali orodha ya halmashauri zilizopokea fedha za ruzuku ya maendeleo zaidi ya bajeti na
halmashauri bajeti iliyoidhinishwa tzs
kiasi kilichotolewa tzs
kiasi kilichozidi bajeti tzs
ya kiasi kilichozidi bunda chunya kongwa mbinga mbozi mkinga morogoro mji mpanda ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jiji mwanza ngorongoro nyasa rungwe gairo jumla halmashauri ya wilaya ya gairo inaongoza kwa kuwa na kiwango kikubwa cha fedha za ruzuku za maendeleo zinazozidi bajeti iliyoidhinishwa kwa asilimia ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya bunda na halmashauri ya wilaya ya mkinga 
hali hii ni kinyume na mfumo wa udhibit wa bajeti kwa hazina kwani kiasi cha fedha kilichozidi kilikuwa zaidi ya kile kilichoidhinishwa na bunge
hali hii inaweza kusababisha matumizi mabaya ya fedha zilizozidi kwani fedha hizo hazikuwa kwenye vifungu vya bajeti
nashauri kwamba hazina iw inatoa fedha kulingana na bajeti iliyoidhinishwa
aidha mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kuomba idhini ya bajeti za nyongeza
 fedha zilizotolewa chini ya bajeti iliyoidhinishwa 
 fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida zilizotolewa pungufu tzs
 katika mwaka huu wa fedha kiasi cha tzs
 kiliidhinishwa kwenye bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida kwa mamlaka za serikali za mitaa 
hata hivyo kiasi kilichopokelewa na mamlaka hizo ni tzs
 hivyo ku sababisha kiasi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jiji mwanza ngorongoro nyasa rungwe gairo jumla halmashauri ya wilaya ya gairo inaongoza kwa kuwa na kiwango kikubwa cha fedha za ruzuku za maendeleo zinazozidi bajeti iliyoidhinishwa kwa asilimia ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya bunda na halmashauri ya wilaya ya mkinga 
hali hii ni kinyume na mfumo wa udhibit wa bajeti kwa hazina kwani kiasi cha fedha kilichozidi kilikuwa zaidi ya kile kilichoidhinishwa na bunge
hali hii inaweza kusababisha matumizi mabaya ya fedha zilizozidi kwani fedha hizo hazikuwa kwenye vifungu vya bajeti
nashauri kwamba hazina iw inatoa fedha kulingana na bajeti iliyoidhinishwa
aidha mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kuomba idhini ya bajeti za nyongeza
 fedha zilizotolewa chini ya bajeti iliyoidhinishwa 
 fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida zilizotolewa pungufu tzs
 katika mwaka huu wa fedha kiasi cha tzs
 kiliidhinishwa kwenye bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida kwa mamlaka za serikali za mitaa 
hata hivyo kiasi kilichopokelewa na mamlaka hizo ni tzs
 hivyo ku sababisha kiasi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa cha tzs
 kupokelewa pungufu sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
utolewaji wa fedha za ruzuku kwa ajili ya matumizi ya kawaida pungufu ya bajeti iliyoidhinishwa unapunguza uwezo wa mamlaka za serikali za mitaa kumudu gharama za shughuli zake za kila siku
halmashauri husika na kiasi cha fedha ambacho hakikutolewa kimeoneshwa katika kiambatisho xvi
jedwali hapo chini linaonesha mwe lekeo wa fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida ambazo hazikupokelewa kwa kipindi cha miaka mitano mfululizo
jedwali mwenendo wa fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida ambazo hazikupokelewa na mamlaka za serikali za mitaa mwaka wa fedha bajeti ya mwisho iliyoidhinishwa tzs
kiasi halisi kilichopokelewa tzs
kiasi kisicho pokelewa tzs
ya kiasi kisichopok elewa idadi ya halmas hauri kulingana na takwimu zilivyooneshwa hapo juu inaonekana kuwa kuna ongezeko la bajeti kutoka tzs
 mwaka wa fedha hadi tzs
 mwaka wa fedha 
ongezeko la kiasi halisi cha fedha za ruzuku kilichopokelewa na mamlak za serikali za mitaa kwa ajili ya matumizi ya kawaida kiliongezeka kutoka tzs
 hadi tzs
 katika mwaka huu wa fedha
hata hivyo kiasi kisichotolewa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kimeongezeka kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 mwaka 
pia kulikuwa na kupungua kidogo kwa kiasi kisichotolewa kwa asilimia kutoka mwaka hadi mwaka 
naishauri wizara ya fedha kuhakikisha kuwa bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida inatolewa kama ilivyoidhinishw a kinyume na hapo mamlaka za serikali za mitaa zitakumbwa na ugumu katika kutoa huduma kwa jamii na hatimaye kushindwa kufikia malengo ya utendaji yaliyopangwa
 fedha za ruzuku ya maendeleo zilizotolewa pungufu tzs
 katika mwaka huu wa fed ha jumla ya tzs
 ziliidhinishwa kwenye bajeti ya ruzuku ya maendeleo kwa mamlaka za serikali za mitaa 
lakini kiasi cha tzs
 kilipokelewa hivyo kusababisha upungufu wa kiasi cha tzs
 kutopokelewa sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
hii inamaanisha kuwa shughuli za miradi ya maendeleo sawa na kiasi ambacho hakijapokelewa ama hazikutekelezwa kabisa au zimetekelezwa kwa kiasi fulani tu kwasababu ya fedha kutolewa pungufu
halmashauri husika pamoja na kiasi ambacho hakijapokelewa zinaoneshwa kwenye kiambatisho xvii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kimeongezeka kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 mwaka 
pia kulikuwa na kupungua kidogo kwa kiasi kisichotolewa kwa asilimia kutoka mwaka hadi mwaka 
naishauri wizara ya fedha kuhakikisha kuwa bajeti ya ruzuku ya matumizi ya kawaida inatolewa kama ilivyoidhinishw a kinyume na hapo mamlaka za serikali za mitaa zitakumbwa na ugumu katika kutoa huduma kwa jamii na hatimaye kushindwa kufikia malengo ya utendaji yaliyopangwa
 fedha za ruzuku ya maendeleo zilizotolewa pungufu tzs
 katika mwaka huu wa fed ha jumla ya tzs
 ziliidhinishwa kwenye bajeti ya ruzuku ya maendeleo kwa mamlaka za serikali za mitaa 
lakini kiasi cha tzs
 kilipokelewa hivyo kusababisha upungufu wa kiasi cha tzs
 kutopokelewa sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
hii inamaanisha kuwa shughuli za miradi ya maendeleo sawa na kiasi ambacho hakijapokelewa ama hazikutekelezwa kabisa au zimetekelezwa kwa kiasi fulani tu kwasababu ya fedha kutolewa pungufu
halmashauri husika pamoja na kiasi ambacho hakijapokelewa zinaoneshwa kwenye kiambatisho xvii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali hapo chini linaonesha mwenendo wa fedha za ruzuku ya maendeleo ambazo hazikupokelewa kwa miaka mitano mfululizo
jedwali mwenendo wa fedha za ruzuku za maendeleo ambazo hazikupokelewa mwaka wa fedha bajeti ya ruzuku ya maendeleo iliyoidhinishwa tzs
kiasi kilicho pokelewa tzs
kiasi kisicho pokelewa tzs
ya kiasi kisicho pokelewa idadi ya halmashauri jedwali hapo juu linaonesha kuongezeka kwa mamlaka za serikali za mitaa zilizopokea kiasi pungufu cha fedha ya ruzuku ya maendeleo kwa tzs
 kutoka hadi 
naishauri serikali kuidhinisha fedha za ruzuku za maendeleo zinazoweza kutolewa kama zinavyoidhinishwa
 fedha zi lizotumika zaidi ya kiasi kilichokuwepo 
 fedha za maendeleo zilizotumika zaidi ya kiasi kilichokuwepo tzs
 katika mwaka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilibainika kutumia jumla ya tzs
 ya fedha za ruzuku ya maendeleo zaidi ya kiasi kilichokuwepo sawa na asilimia ya fedha za bajeti
hii ina maana kwamba shughuli nyingine zilizopangwa hazikutekelezwa kutokana na fedha kubadilishwa matumizi yaliyotengewa hapo awali
orodha ya halmashauri zenye matumizi ya fedha za maendeleo yanazidi kiasi kilichokuwepo imeoneshwa katika jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali halmashauri zenye matumizi ya fedha za maendeleo zadi ya kiasi kilichokuwepo na
halmashauri fedha za ruzuku ya maendeleo zilizokuwepo tzs
fedha za ruzuku ya maendeleo zilizotumika tzs
fedha za ruzuku zilizotumika zaidi ya zilizokuwepo tzs
ya matumizi yaliyozidi bagamoyo karatu lushoto nanyumbu sumbawanga jumla nazishauri mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia ukomo wa bajeti ili kuepuka ongezeko la gharama katika utekelezaji wa miradi mingine
 fedha zisizotumika 
 fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida ambazo hazikutumik tzs
 katika mwaka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilitumia fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida za jumla ya tzs
 ikilinganishwa na kiasi kilichokuwepo cha jumla ya tzs
 hivyo ku sababisha kiasi cha fedha ambazo hazikutumika kufikia jumla ya tzs
 sawa na asilimia ya fedha zote za ruzuku ya matumizi ya kawaida zilizokuwepo
mchanganuo wa halmashauri zinazohusika umeoneshwa katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali halmashauri zenye matumizi ya fedha za maendeleo zadi ya kiasi kilichokuwepo na
halmashauri fedha za ruzuku ya maendeleo zilizokuwepo tzs
fedha za ruzuku ya maendeleo zilizotumika tzs
fedha za ruzuku zilizotumika zaidi ya zilizokuwepo tzs
ya matumizi yaliyozidi bagamoyo karatu lushoto nanyumbu sumbawanga jumla nazishauri mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia ukomo wa bajeti ili kuepuka ongezeko la gharama katika utekelezaji wa miradi mingine
 fedha zisizotumika 
 fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida ambazo hazikutumik tzs
 katika mwaka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilitumia fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida za jumla ya tzs
 ikilinganishwa na kiasi kilichokuwepo cha jumla ya tzs
 hivyo ku sababisha kiasi cha fedha ambazo hazikutumika kufikia jumla ya tzs
 sawa na asilimia ya fedha zote za ruzuku ya matumizi ya kawaida zilizokuwepo
mchanganuo wa halmashauri zinazohusika umeoneshwa katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xviii
jedwali hapo chini linaonesha mwelekeo wa ruzuku ya kawaida ambayo haikutumika kwa miaka mitano mfululizo
jedwali mwelekeo wa ruzuku ya kawaida ambayo haikutumik kwa miaka mitano mfululizo mwaka wa fedha ruzuku ya matumizi ya kawaida iliyokuwepo tzs
matumizi halisi ya kawaida tzs
ruzuku isiyotumika tzs
ya ruzuku isiyotumika jedwali hapo juu linaonesha kwamba kiasi cha fedha za matumizi ya kawaida kutoka mwaka hadi kimepungua kutoka asilimia hadi asilimia ya kiasi cha fedha zilizopokelewa kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambayo in aashiria kwamba kulikuwa na ongezeko la kasi ya kutumia ruzuku kwa shughuli zilizopangwa kuliko sababisha kupunguza kiasi cha fedha kinachosalia mwishoni mwa mwaka
pia mwishoni mwa mwaka nilibaini kuwepo kwa fedha ambazo hazijatumika hali inayochangiwa na ucheleweshwaji wa utoaji wa fedha kutoka hazina na urasimu wa mamlaka za serikali za mitaa katika kutumia fedha za ruzuku
hii inamaanisha kwamba ufikiwaji wa malengo yaliyokusudiwa na mamlaka za serikali za mitaa husika kupitia fedha hizi za ruzuku ya matumizi ya kawaida unaweza kuathirika
ili mamlaka za serikali za mitaa ziweze kutekeleza shughuli za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mwaka uliopita kwa mafanikio katika mwaka wa fedha unaofuata zitahitajika kuandaa upya bajeti zao kulingana na mabadiliko ya bei ambayo yanaweza yakawa yametokana na mfumuko wa bei
serikali za mitaa zinashauriwa kuanzisha utaratibu madhubuti utakaoongeza kiwango cha kutumia fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida ili kuongeza kasi ya utoaji huduma
aidha jambo hili litawezekana endapo hazina nayo kwa upande wake itatoa fedha za ruzuku kwa wakati kwa mamlaka za serikali za mitaa
 fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo ambazo hazikutumika tzs
 ruzuku ya miradi ya maendeleo ni fedha ambazo hutumika katika miradi ambayo inaleta manufaa kwa kipindi cha zaidi ya mwaka mmoja wa fedha kama vile ujenzi wa miradi ya maji miradi ya umwagiliaji miundo mbinu ya kilimo miundo mbinu ya barabara n
katika mwaka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilipokea fedha za ruzuku ya miradi ya maen deleo za jumla ya tzs
hadi kufikia tarehe juni jumla ya tzs
 sawa na asilimia zilitkuwa zimeshatumika na kubakia kiasi cha tzs
 sawa na asilimia ya fedha zote zilizopokelewa
mchanganuo unaon esha orodha ya mamlaka za serikali za mitaa na kiasi cha fedha ambazo hazikutumika upo kwenye kiambatisho xix ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mwaka uliopita kwa mafanikio katika mwaka wa fedha unaofuata zitahitajika kuandaa upya bajeti zao kulingana na mabadiliko ya bei ambayo yanaweza yakawa yametokana na mfumuko wa bei
serikali za mitaa zinashauriwa kuanzisha utaratibu madhubuti utakaoongeza kiwango cha kutumia fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida ili kuongeza kasi ya utoaji huduma
aidha jambo hili litawezekana endapo hazina nayo kwa upande wake itatoa fedha za ruzuku kwa wakati kwa mamlaka za serikali za mitaa
 fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo ambazo hazikutumika tzs
 ruzuku ya miradi ya maendeleo ni fedha ambazo hutumika katika miradi ambayo inaleta manufaa kwa kipindi cha zaidi ya mwaka mmoja wa fedha kama vile ujenzi wa miradi ya maji miradi ya umwagiliaji miundo mbinu ya kilimo miundo mbinu ya barabara n
katika mwaka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilipokea fedha za ruzuku ya miradi ya maen deleo za jumla ya tzs
hadi kufikia tarehe juni jumla ya tzs
 sawa na asilimia zilitkuwa zimeshatumika na kubakia kiasi cha tzs
 sawa na asilimia ya fedha zote zilizopokelewa
mchanganuo unaon esha orodha ya mamlaka za serikali za mitaa na kiasi cha fedha ambazo hazikutumika upo kwenye kiambatisho xix ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mwenendo wa fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo ambazo hazikutumika kwa miaka mitano mfululizo kutoka mwaka hadi ni kama inavyooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo ambazo hazijatumika mwaka wa fedha fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo zilizopo tzs
fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo zilizotumika tzs
fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo zisizotumika tzs
ya fedha zisizo tumika idadi ya halmashauri uwepo wa fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo ambazo hazikutumika inamaanisha kwamba baadhi ya miradi ya maendeleo iliyoidhinishwa katika mamlaka za serikali za mitaa ama imetekelezwa kwa kiasi fulani au haijatekelezwa kabisa na hivyo manufaa yaliyotarajiwa na walengwa hayakupatikana
ili shughuli ambazo hazikufanyika mwaka uliopita ziweze kutekelezwa mamlaka husika zitapaswa kuandaa upya makisio ili kuendana na mabadiliko ya bei hali inayoweza ku sababisha mahitaji ya fedha za nyongeza ili kutekeleza kazi ambazo hazikukamilika
kuwepo kwa fedha za ruzuku ya maendeleo ambazo hazikutumika katika mamlaka za serikali za mitaa kunatokana na kuchelewa kupokelewa kwa fedha hizo
ninaishauri serikali kutoa fedha za ruzuku ya maendeleo kwa wakati ili kuziwezesha mamlaka za serikali za mitaa kutekeleza kazi zilizopangwa kwa wakati
aidha ninazishauri mamlaka za serikali za mitaa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuanzisha mipango madhubuti itakayoongeza kiwango cha kutumia fedha za ruzuku za maendeleo zinazopokelewa ili kuongeza kasi ya utoaji huduma
 fedha ilizotumika kutengeneza kazi ambaazo hazikutumika zikiwemo za ujenzi wa maabara katika shule za sekondari tzs
 kubadilisha matumizi ya fedha ni kutumia fedha kwa malengo mengine ambayo hayakuwa yamepangwa hapo awali
agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka linaagiza kwamba kila malipo ya matumizi yalipwe kulingana na kifungu cha mapato sahihi kwa mujibu wa maelezo ya bajeti iliyoidhinishwa na fedha zitumike tu kwa madhumuni yaliyokusudiwa
katika mw aka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliagizwa na serikali kujenga maabara kwenye shule zote za sekondari za serikali nchini
hata hivyo mamlaka za serikali za mitaa zilitekeleza maagizo hayo kwa kutumia jumla ya tzs
 kutoka kwe nye mifuko mbalimbali ikiwemo lgcdg cdcf na mapato ya ndani zilizobadilishwa matumizi
pia mamlaka za serikali za mitaa zilitumia jumla ya tzs
 kutekeleza kazi nyingine ambazo hazikuwa kwenye bajeti hivyo kufanya jumla ya fedha zilizobadil ishwa matumizi kufikia tzs
kubadili matumizi ya fedha kwenda kutekeleza kazi ambazo hazikupangwa hapo awali kunaathiri ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuanzisha mipango madhubuti itakayoongeza kiwango cha kutumia fedha za ruzuku za maendeleo zinazopokelewa ili kuongeza kasi ya utoaji huduma
 fedha ilizotumika kutengeneza kazi ambaazo hazikutumika zikiwemo za ujenzi wa maabara katika shule za sekondari tzs
 kubadilisha matumizi ya fedha ni kutumia fedha kwa malengo mengine ambayo hayakuwa yamepangwa hapo awali
agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka linaagiza kwamba kila malipo ya matumizi yalipwe kulingana na kifungu cha mapato sahihi kwa mujibu wa maelezo ya bajeti iliyoidhinishwa na fedha zitumike tu kwa madhumuni yaliyokusudiwa
katika mw aka huu wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliagizwa na serikali kujenga maabara kwenye shule zote za sekondari za serikali nchini
hata hivyo mamlaka za serikali za mitaa zilitekeleza maagizo hayo kwa kutumia jumla ya tzs
 kutoka kwe nye mifuko mbalimbali ikiwemo lgcdg cdcf na mapato ya ndani zilizobadilishwa matumizi
pia mamlaka za serikali za mitaa zilitumia jumla ya tzs
 kutekeleza kazi nyingine ambazo hazikuwa kwenye bajeti hivyo kufanya jumla ya fedha zilizobadil ishwa matumizi kufikia tzs
kubadili matumizi ya fedha kwenda kutekeleza kazi ambazo hazikupangwa hapo awali kunaathiri ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa utekelezaji wa kazi zilizokusudiwa hapo awali
pia kunanyima kupatikana kwa manufaa yaliyotarajiwa
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zenye udhaifu huo imeoneshwa kwenye kiambatisho xx
ilibainika pia kuwa halmashauri ya wilaya ya magu ililazimika kuchukua mkopo wa tzs
 kutoka benki ya crdb ili kutekeleza agizo hilo la rais la kujenga maabara katika shule za sekondari bila kibali kutoka kwa waziri mwenye dhamana
hii ni kinyume na agizo la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
naishauri serikali iepuke kuibua na kutekeleza mipango mipya wakati ambao halmashauri zimeanza utekelezaji wa bajeti kwani kwa kufanya hivyo kunaathiri miradi iliyopangwa kutekelezwa
endapo serikali itaona kuwa jambo linalotakiwa kutekelezwa ni la dharura na athari za kutotekeleza ni kubwa ni vyema utaratibu wa ku omba bajeti ya ziada ukafuatwa ili kunusuru utekelezaji wa shughuli nyingine
aidha nazishauri mamlaka za serikali za mitaa kufuata utaratibu uliowekwa wa kuidhinisha fedha zilizotumika kutekeleza kazi ambazo hazikukusudiwa zikiwemo ujenzi wa maabara za sekondari ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya tano 
 mambo muhimu yaliyojitokeza wakati wa ukaguzi wa hesabu na tathmini ya mfumo wa udhibiti wa ndani 
 utangulizi mfumo wa udhibiti wa ndani unajumuisha taratibu zilizoanzishwa kwa ajili ya kuhakikisha kwamba malengo ya mamlaka za serikali za mitaa yanafikiwa kwa ufanisi katika utumiaji wa rasilimali utoaji wa taarifa zilizo sahihi na kufuata sheria na kanuni
mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuwa na mfumo wa udhibiti wa ndani kama ilivyoa inishwa kupitia agizo la la taratibu za fedha za mamlaka za serikali za mitaa za mwaka 
 mambo muhimu yaliyojiri wakati wa kupitia mfumo wa udhibiti wa ndani mfumo wa udhibiti wa ndani unajumuisha sheria sera na taratibu zilizoanzishwa na menejimenti ya mamlaka za serikali za mitaa kwa madhumuni ya kuwa na uhakika wa usahihi wa taarifa za fedha utendaji wenye tija na ufanisi na kuhakikisha kuwa sheria na kanuni zilizopo zinafuatwa
agizo la agizo dogo la la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa linazitaka meneji menti za mamlaka za serikali za mitaa kupitia kwa mweka hazina kuweka mfumo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya tano 
 mambo muhimu yaliyojitokeza wakati wa ukaguzi wa hesabu na tathmini ya mfumo wa udhibiti wa ndani 
 utangulizi mfumo wa udhibiti wa ndani unajumuisha taratibu zilizoanzishwa kwa ajili ya kuhakikisha kwamba malengo ya mamlaka za serikali za mitaa yanafikiwa kwa ufanisi katika utumiaji wa rasilimali utoaji wa taarifa zilizo sahihi na kufuata sheria na kanuni
mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuwa na mfumo wa udhibiti wa ndani kama ilivyoa inishwa kupitia agizo la la taratibu za fedha za mamlaka za serikali za mitaa za mwaka 
 mambo muhimu yaliyojiri wakati wa kupitia mfumo wa udhibiti wa ndani mfumo wa udhibiti wa ndani unajumuisha sheria sera na taratibu zilizoanzishwa na menejimenti ya mamlaka za serikali za mitaa kwa madhumuni ya kuwa na uhakika wa usahihi wa taarifa za fedha utendaji wenye tija na ufanisi na kuhakikisha kuwa sheria na kanuni zilizopo zinafuatwa
agizo la agizo dogo la la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa linazitaka meneji menti za mamlaka za serikali za mitaa kupitia kwa mweka hazina kuweka mfumo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa uhasibu nyaraka za stoo na mifumo yote ya mamlaka ya serikali za mitaa kwa mujibu wa sheria kanuni na tara tibu zilizopo na miongozo mbalimbali inayotolewa na waziri husika pamoja na bodi ya kimataifa ya viwango vya hesabu iasb zinazohusiana na uhasibu katika sekta ya umma
kwa mwaka huu mapitio ya mfumo wa ndani wa udhibiti wa mam laka serikali za mitaa ulionekana kuwa na mapungufu yafuatayo 
 udhibiti katika teknolojia ya mawasiliano pamoja na mfumo wa ki uhasibu udhibiti wa programu ya teknolojia ya mawasiliano umeanzishwa ili kuhakikisha kuwa unachakata na kutoa taarifa zilizo sahihi na kamilifu
mifumo hii hubadilika kulingana na madhumuni ya matumizi ya taasisi
pia husaidia usalama na usiri wa taarifa baina ya mfumo mmoja na mwi ngine
kwa upande wa mamlaka za serikali za mitaa miamala ya fedha hufanywa na mfumo wa epicor 
hata hivyo mfumo huu na mifumo mi ngine kwenye mamlaka za serikali za mitaa pamoja na ma pendekezo yangu niliyoyatoa kwenye kaguzi za nyuma ulibaini mapungufu mbalimbali kama fuatavyo mfumo wa kiuhasibu wa epicor toleo la 
 unatumika kama chombo cha kudhibiti miamala inayohusisha malipo ya fedha taslimu pekee hivyo kutoshabihiana na viw ango vya kimataifa vya uhasibu kwa kutotambua miamala isiyohusisha fedha taslimu
hali hii imeazimisha kufanyika kwa marekebisho kufanyika wakati wa kufunga hesabu za mwaka
hakuna marekebisho yanayoweza kufanyika kama vile usuluhishi wa kibenki ndani ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa epicor toleo la 
hivyo wahasibu hulazimika kwenda dodoma or tamisemi kila baada ya miezi mitatu kufanya usuluhisho wa kibenki wa miezi mitatu
hakuna muingiliano wa moja kwa moja baina ya mfumo wa epicor toleo la 
 na mfumo wa kufanyia bajeti yaa ni planrep na kufanya taarifa za bajeti kuingizwa kwa mikono katika mfumo wa epicor
mfumo wa epicor toleo la 
 haujiendeshi kwa kasi ya kuridhisha na hivyo kusababisha ucheleweshaji wa utoaji wa taarifa kwa wakati
baadhi ya moduli kama vile moduli ya wadaiwa wanaodai manunuzi na mali ndani ya mfumo wa epicor toleo la 
 hazitumiki na miamala yake kufanyika nje ya mfumo
mamlaka za serikali za mitaa kumi na sita hazijafungiwa mfumo wa epicor toleo la 
 hivyo kusababisha taarifa zake za fedha kutayarish wa kwa kutumia utaratibu wa kawaida
jedwali mwelekeo wa miaka mi tatu ukionesha mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazina mfumo wa epicor toleo 
 mwaka wa fedha idadi ya halmashauri jedwali hapo juu linaonesha kuwa mamlaka za serikali za mitaa zisizotumia mfumo wa epicor toleo la 
 zimepungua kutoka mwaka hadi mwaka 
kuendelea kuwa po kwa mamlaka za serikali za mitaa zisizotumia epicor kunatokana na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa epicor toleo la 
hivyo wahasibu hulazimika kwenda dodoma or tamisemi kila baada ya miezi mitatu kufanya usuluhisho wa kibenki wa miezi mitatu
hakuna muingiliano wa moja kwa moja baina ya mfumo wa epicor toleo la 
 na mfumo wa kufanyia bajeti yaa ni planrep na kufanya taarifa za bajeti kuingizwa kwa mikono katika mfumo wa epicor
mfumo wa epicor toleo la 
 haujiendeshi kwa kasi ya kuridhisha na hivyo kusababisha ucheleweshaji wa utoaji wa taarifa kwa wakati
baadhi ya moduli kama vile moduli ya wadaiwa wanaodai manunuzi na mali ndani ya mfumo wa epicor toleo la 
 hazitumiki na miamala yake kufanyika nje ya mfumo
mamlaka za serikali za mitaa kumi na sita hazijafungiwa mfumo wa epicor toleo la 
 hivyo kusababisha taarifa zake za fedha kutayarish wa kwa kutumia utaratibu wa kawaida
jedwali mwelekeo wa miaka mi tatu ukionesha mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazina mfumo wa epicor toleo 
 mwaka wa fedha idadi ya halmashauri jedwali hapo juu linaonesha kuwa mamlaka za serikali za mitaa zisizotumia mfumo wa epicor toleo la 
 zimepungua kutoka mwaka hadi mwaka 
kuendelea kuwa po kwa mamlaka za serikali za mitaa zisizotumia epicor kunatokana na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa uanzishwaji wa mamlaka za serikali za mitaa mpya
mfumo wa kiuhasibu wa kawaida huweza kusababisha kuwa na makosa pia un aweza kubadilishwa kirahisi na siweze kugundulika kama hapatakuwa na mfumo thabit wa ufuatiliaji hivyo kusababisha usahihi wa taarifa zinazotolewa kutokuaminika
napendekeza kwa menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa pamoja na or tamisemi zihakikishe kuwa mfumo wa epicor toleo 
 unaimarishwa na kuboreshwa na moduli zake zote kutumika ipasavyo pamoja na kuimarisha mtandao na mfumo wote kwa ujumla ili kuwezesha upatikanaji wa taarifa za fedha kwa usahihi na ukamilifu
halmashauri zilizoonekana na mapungufu katika mifumo yao ya epicor 
 ni kama zilivyoanishwa katika kiambatisho xxi
 mazingira ya udhibiti wa mfumo wa teknolojia ya mawasiliano udhibiti wa mfumo wa teknolojia ya mawasiliano upo ndani ya mfumo wa udhibiti wa ndani wa mamlaka ya serikali za mitaa ambapo unatoa uhakika wa usiri wa taarifa na upatikanaji wa taarifa kwa usahihi zaidi
mfumo wa udhibiti wa teknolojia ya mawasiliano unakuwa na udhibiti katika kubadili mfumo watumiaji wa mfumo na watu ambao wanaruhusiwa kuutumia mfumo huo
madhumuni ya mfumo wa udhibiti ni kuhakikisha kuwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mfumo unafanya kazi kama ilivyokusudiwa na kwamba taarifa zinazopatikana zinakuwa na usahihi na zinaaminika
ukaguzi wa mfumo wa udhibiti wa teknolojia ya mawasiliano uliojumuisha usimamizi udhibiti uunganishwaji watumiaji na uendel evu wa mfumo ulibaini mapungufu katika mamlaka za serikali za mitaa kama yalivyoainishwa kwenye kiambatisho xxii
mamlaka za serikali za mitaa nyingi zenye kitengo cha kiteknolojia ya mawasiliano hazina sera za te knoloj ia ya mawasiliano na hivyo husababisha kuwa na usimamizi usioridhisha wa utumiaji wa programu za mfumo mtandao mitambo zikiwamo komputa pamoja na vifaa vingine kutokana na kukosa miongozo ya utumiaji salama wa teknolojia ya mawasiliano mitandao na uendeshaji kwa ujumla
mamlaka za serikali za mitaa hazijaandaa mpango wa kujikinga na majanga na majaribio ya kuzuia majanga hayafanyiki
iwapo majanga yatatokea itakuwa ni vigumu kurudisha mfumo katika hali yake ya kawaida hivyo kuhatarisha upotevu wa taarifa mbalimba li za mamlaka ya serikali za mitaa
mamlaka za serikali za mitaa hazina viwango na taratibu rasmi za uendeshaji wa kitengo cha teknolojia ya mawasiliano
hakuna taratibu za kutosha za kujikinga dhidi ya uharibifu wa vifaa vya teknolojia ya habari pamoja na programu kama vile programu za kupambana na virusi vifaa vya kuzima na kugundua viashiria vya moto pamoja na chumba maalum cha kuhifadhi vifaa vya teknolojia ya mawasiliano
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mfumo unafanya kazi kama ilivyokusudiwa na kwamba taarifa zinazopatikana zinakuwa na usahihi na zinaaminika
ukaguzi wa mfumo wa udhibiti wa teknolojia ya mawasiliano uliojumuisha usimamizi udhibiti uunganishwaji watumiaji na uendel evu wa mfumo ulibaini mapungufu katika mamlaka za serikali za mitaa kama yalivyoainishwa kwenye kiambatisho xxii
mamlaka za serikali za mitaa nyingi zenye kitengo cha kiteknolojia ya mawasiliano hazina sera za te knoloj ia ya mawasiliano na hivyo husababisha kuwa na usimamizi usioridhisha wa utumiaji wa programu za mfumo mtandao mitambo zikiwamo komputa pamoja na vifaa vingine kutokana na kukosa miongozo ya utumiaji salama wa teknolojia ya mawasiliano mitandao na uendeshaji kwa ujumla
mamlaka za serikali za mitaa hazijaandaa mpango wa kujikinga na majanga na majaribio ya kuzuia majanga hayafanyiki
iwapo majanga yatatokea itakuwa ni vigumu kurudisha mfumo katika hali yake ya kawaida hivyo kuhatarisha upotevu wa taarifa mbalimba li za mamlaka ya serikali za mitaa
mamlaka za serikali za mitaa hazina viwango na taratibu rasmi za uendeshaji wa kitengo cha teknolojia ya mawasiliano
hakuna taratibu za kutosha za kujikinga dhidi ya uharibifu wa vifaa vya teknolojia ya habari pamoja na programu kama vile programu za kupambana na virusi vifaa vya kuzima na kugundua viashiria vya moto pamoja na chumba maalum cha kuhifadhi vifaa vya teknolojia ya mawasiliano
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa zina vitengo vya teknolojia ya mawasiliano lakini vina wafanyakazi wasiotosheleza
baadhi yao hawana ujuzi wa kutosha na hawapewi mafunzo kazini ili kuwezesha ufikiaji wa malengo ya mamlaka za serikali za mitaa
hivyo ninaishauri ofisi ya rais tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kuzisaidia mamlaka za serikali za mitaa kuwa na sera na taratibu za teknolojia ya mawasiliano
watumishi wa kitengo cha teknolojia ya mawasiliano wajue majukumu yao katika kulinda vifaa na programu za teknolojia ya mawasiliano
pia kila mamlaka za serikali za mitaa lazima iwe na mpango wa kuzuia na kukabiliana na majanga kwenye mifumo ya teknolojia ya mawasiliano
 utendaji usioridhisha katika kitengo cha ukaguzi wa ndani kazi ya kitengo cha ukaguzi wa ndani kwenye maml aka za serikali za mitaa ni kum hakikishia afisa masuuli juu ya ufanisi wa mfumo wa udhibiti wa ndani wa mamlaka za serikali za mitaa kama ulivyo elezwa katika kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka ya serikali za mitaa kama ilivyorekebishwa na agizo na
 la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa 
shughuli za ukaguzi wa ndani kwenye mamlaka za serikali za mitaa zilikaguliwa na kuonekana kuwa na mapungufu yafuatayo vitengo cha ukaguzi wa ndani vina uhaba wa watumishi kiasi cha kutotekeleza majukumu yake ipasavyo
mamlaka za serikali za mitaa nyingi zina wastani wa wafanyakazi wawili tu kitu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kinachokwaza ukaguzi wa fedha za miradi ya afya kilimo barabara na fedha zilizoenda mashuleni
vitengo vya ukaguzi wa ndani vina upungufu wa vitendea kazi kama vile shajala ompyuta na magari ambavyo ni muhimu katika utekelezaji wa majukumu yao kwa ufanisi
vitengo vingi vya ukaguzi wa ndani havina mpango wa mafunzo ya kujijengea uwezo katika kuelewa taratibu na kanuni za ukaguzi ujuzi na uelewa wa teknolojia ya mawasiliano hasa mafunzo ya mifumo mingine kama vile planrep epicor lawson na taaluma nyi ngine ambazo zitaboresha utendaji wao
vitengo vya ukaguzi wa ndani havina mpango wa ukaguzi wa mwaka ambao unaelezea taratibu za ukaguzi zitakazotumika katika kutekeleza kazi walizojipangia
vitengo vya ukaguzi wa ndani havipewi fedha zinazokidhi mahitaji yao na hata hizo fedha zinazotolewa hazilingani na bajeti iliyopitishwa
orodha kamili ya mamlaka za serikali za mitaa zenye mapungufu katika vitengo vyake vya ukaguzi wa ndani ni kama inavyoonekana kwenye kiambatisho xxiii
uhaba wa rasilimali kwenye vitengo vya ukaguzi wa ndani hupunguza ufanisi katika utendaji kazi na kuna hatari ya kudhoofisha mfumo wa udhibiti wa ndani kwenye mamlaka za serikali za mitaa
mamlaka za serikali za mitaa zinasisitizwa kuhakikisha kwamba vitengo vya ukaguzi wa ndani vinapewa rasilimali za kutosha ili viweze kufanya kazi zao kwa ufanisi
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kinachokwaza ukaguzi wa fedha za miradi ya afya kilimo barabara na fedha zilizoenda mashuleni
vitengo vya ukaguzi wa ndani vina upungufu wa vitendea kazi kama vile shajala ompyuta na magari ambavyo ni muhimu katika utekelezaji wa majukumu yao kwa ufanisi
vitengo vingi vya ukaguzi wa ndani havina mpango wa mafunzo ya kujijengea uwezo katika kuelewa taratibu na kanuni za ukaguzi ujuzi na uelewa wa teknolojia ya mawasiliano hasa mafunzo ya mifumo mingine kama vile planrep epicor lawson na taaluma nyi ngine ambazo zitaboresha utendaji wao
vitengo vya ukaguzi wa ndani havina mpango wa ukaguzi wa mwaka ambao unaelezea taratibu za ukaguzi zitakazotumika katika kutekeleza kazi walizojipangia
vitengo vya ukaguzi wa ndani havipewi fedha zinazokidhi mahitaji yao na hata hizo fedha zinazotolewa hazilingani na bajeti iliyopitishwa
orodha kamili ya mamlaka za serikali za mitaa zenye mapungufu katika vitengo vyake vya ukaguzi wa ndani ni kama inavyoonekana kwenye kiambatisho xxiii
uhaba wa rasilimali kwenye vitengo vya ukaguzi wa ndani hupunguza ufanisi katika utendaji kazi na kuna hatari ya kudhoofisha mfumo wa udhibiti wa ndani kwenye mamlaka za serikali za mitaa
mamlaka za serikali za mitaa zinasisitizwa kuhakikisha kwamba vitengo vya ukaguzi wa ndani vinapewa rasilimali za kutosha ili viweze kufanya kazi zao kwa ufanisi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 utendaji usioridhisha katika kamati za ukaguzi kamati za ukaguzi zina jukumu kubwa katika kuimarisha utendaji wa wakaguzi wa ndani na wa nje
utendaji mzuri wa kamati ya ukaguzi na wakaguzi hutengeneza mfumo imara na timilifu kwenye utoaji wa taarifa za fedha
kamati hizi zina wajibu mkubwa katika kuweka mazingira ya utawala bora
hivyo ni wajibu wa kamati ya ukaguzi kuandaa mazingira yatakayoleta utamaduni mijadala ya wazi yenye maadili heshima na uwazi baina ya menejimenti na wakaguzi
kamati za ukaguzi zinawaji bika kusimamia kazi za wakaguzi
amoja na mambo mengine kamati hizo zinatakiwa kufahamu mikakati ya ukaguzi na kujiridhisha kuwa mikakati hiyo itatatua maeneo hatarishi ya ukaguzi na kuhakikisha mkaguzi anafanya kazi kitaalamu
pia kuhakikisha kuwa mkaguzi anafanya kazi akiwa huru na kufahamu kuwa anatakiwa kuwa huru bila ya vishawishi vya menejimenti
hali hiyo hatimaye itaiwezesha kamati ya ukaguzi kufikia maamuz juu ya ubora wa shughuli za ukaguzi
agizo la la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka inaelezea kuhusu uanzishwaji wa kamati ya ukaguzi kwa kila mamlaka za serikali za mitaa na wajibu wa kamati hiyo
hata hivyo wakati wa ukaguzi wa utendaji wa kamati za ukaguzi kwenye mamlaka za serikali za mitaa mapungufu yafuatayo yalionekana katika mamlaka za serikali za mitaa wajumbe wa kamati ya ukaguzi kutokuwa na msingi au taaluma ya mambo ya fedha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wajumbe wa kamati ya ukaguzi kuto pewa mafunzo kazini ya kuwajengea uelewa wa wajibu na majukumu ya shughuli zao wajumbe kutoku tana angalau mara moja kila robo ya mwaka kama agizo na
 a la memoranda ya fedha ya mwaka linavyotaka kamati za ukaguzi hazipitii sera za mamlaka za serikali za mitaa zinazohus iana na udhibiti wa vihatarishi kamati za ukaguzi hazipitii taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa kabla ya kuwasilishwa kwa mdhibiti na mkaguzi wa hesabu za serikali kamati za wakaguzi zimeshindwa kushughulikia mapungufu kwenye mfumo wa udhibiti wa ndani yali yojitokeza katika mwaka unaotolewa taarifa na kamati za ukaguz hazikuweza kuandaa taarifa ya mwaka juu ya shughuli zilizofanyika katika mwaka huo
mapungufu yameainishwa kwa kina katika kiambatisho xxiv
ninazishauri menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa zihakikishe kuwa kamati za ukaguzi zinafanya kazi kwa ufanisi katika kutimiza majukumu yake ya usimamizi wa taarifa za fedha taratibu za ukaguzi mfumo wa udhibiti wa ndani na utekelezaji wake
 tathmini ya usimamizi wa vihatarishi usimamizi wa vihatarishi ni utamb uzi uthamini na uchambuzi wa vipaumbele wa vihatarishi ikifuatiwa na matumizi mazuri ya rasilimali ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wajumbe wa kamati ya ukaguzi kuto pewa mafunzo kazini ya kuwajengea uelewa wa wajibu na majukumu ya shughuli zao wajumbe kutoku tana angalau mara moja kila robo ya mwaka kama agizo na
 a la memoranda ya fedha ya mwaka linavyotaka kamati za ukaguzi hazipitii sera za mamlaka za serikali za mitaa zinazohus iana na udhibiti wa vihatarishi kamati za ukaguzi hazipitii taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa kabla ya kuwasilishwa kwa mdhibiti na mkaguzi wa hesabu za serikali kamati za wakaguzi zimeshindwa kushughulikia mapungufu kwenye mfumo wa udhibiti wa ndani yali yojitokeza katika mwaka unaotolewa taarifa na kamati za ukaguz hazikuweza kuandaa taarifa ya mwaka juu ya shughuli zilizofanyika katika mwaka huo
mapungufu yameainishwa kwa kina katika kiambatisho xxiv
ninazishauri menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa zihakikishe kuwa kamati za ukaguzi zinafanya kazi kwa ufanisi katika kutimiza majukumu yake ya usimamizi wa taarifa za fedha taratibu za ukaguzi mfumo wa udhibiti wa ndani na utekelezaji wake
 tathmini ya usimamizi wa vihatarishi usimamizi wa vihatarishi ni utamb uzi uthamini na uchambuzi wa vipaumbele wa vihatarishi ikifuatiwa na matumizi mazuri ya rasilimali ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa katika kusimamia au kudhibiti uwezekano na au athari za matukio hasi au kuhakikisha fursa zinatumika kikamilifu
lengo la kutathmini vihatarishi ni kuhakiki sha shughuli za mamlaka za serikali za mitaa hazikwami
wakati wa ukaguzi wa taarifa za fedha za mamlaka za serikali za mitaa niligundua mapungufu ya kutofanyika kwa tathmini ya viashiria vya athari katika shughuli za mamlaka za serikali za mitaa na hakuna hatua za kupunguza viashiria hivyo vya athari zilizochukuliwa na menejimenti za halmashauri husika
katika mwaka husika ukaguzi wa usimamizi wa vihatarishi uligundua mapungufu katika mamlaka za serikali za mitaa kama yalivyoainishwa hapo chini menej imenti za mamlaka za ser ikali za mitaa kutokufanya tath mini ya vihatarishi ili kuweza ku baini maeneo yenye hatari zaidi hakuna rejista ya vihatarishi inayoonyesha vihatarishi ambavyo mamlaka za serikali za mitaa inakabiliana navyo sera za vihatarishi zilizopo kwenye mamlaka za serikali za mitaa hazifanyiwi masahihisho kulingana na vihatarishi vinavyojitokeza mamlaka za serikali za mitaa nyingi hazina sera ya vihatarishi katika maeneo yao hakuna taarifa ya usimamizi wa vihatarishi iliyoandaliwa na kuwasilishwa wakati wa ukaguzi na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wafanyakazi wa mamlaka za serikali za mitaa hawa na uelewa juu ya umuhimu wa kuwapo kwa sera ya usimamizi wa vihatarishi na udhibiti wa mfumo wa ndani
kutokuwapo kwa mpango na sera ya usimamizi wa vihatarishi kinaweza kusabab isha kushindwa kubaini vihatarish na uwezekano wa kuvidhibiti
pia mamlaka za serikali za mitaa zinaweza kushindwa kutoa huduma kwa wananchi hasa pale mamlaka za serikali hizo inapokutana na vihatarishi
ninapenda kusisitiza kwa menejimenti za mamlaka serikali za mitaa kuandaa mfumo mzuri wa usimamizi wa vihatarishi kuweka viwango na kufanya upembuzi wa athari na njia za kukabiliana na athari
mamlaka za serikali za mitaa zilizoonekana kutokuwa na udhibiti usiotosheleza wa vihatarishi zi meainishwa kwenye kiambatisho xxv
 kuzuia na kudhibiti udanganyifu viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa vinafafanua udanganyifu kama kitendo cha makusudi kinachofanywa na mtu mmoja au zaidi ndani ya menejimenti wale wanaohusika kusimamia misingi ya utawala bora wafanyakazi au watu wa nje wakishiriki kwa njia ya udanganyifu ili kujipatia faida kwa njia isiyo ya halali
jukumu la msingi la kuzuia na kutambua udanganyifu ni la wale wanaohusika kusimamia misingi ya utawala bora viongozi na watumishi wa mamlaka za serikali za mitaa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wafanyakazi wa mamlaka za serikali za mitaa hawa na uelewa juu ya umuhimu wa kuwapo kwa sera ya usimamizi wa vihatarishi na udhibiti wa mfumo wa ndani
kutokuwapo kwa mpango na sera ya usimamizi wa vihatarishi kinaweza kusabab isha kushindwa kubaini vihatarish na uwezekano wa kuvidhibiti
pia mamlaka za serikali za mitaa zinaweza kushindwa kutoa huduma kwa wananchi hasa pale mamlaka za serikali hizo inapokutana na vihatarishi
ninapenda kusisitiza kwa menejimenti za mamlaka serikali za mitaa kuandaa mfumo mzuri wa usimamizi wa vihatarishi kuweka viwango na kufanya upembuzi wa athari na njia za kukabiliana na athari
mamlaka za serikali za mitaa zilizoonekana kutokuwa na udhibiti usiotosheleza wa vihatarishi zi meainishwa kwenye kiambatisho xxv
 kuzuia na kudhibiti udanganyifu viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa vinafafanua udanganyifu kama kitendo cha makusudi kinachofanywa na mtu mmoja au zaidi ndani ya menejimenti wale wanaohusika kusimamia misingi ya utawala bora wafanyakazi au watu wa nje wakishiriki kwa njia ya udanganyifu ili kujipatia faida kwa njia isiyo ya halali
jukumu la msingi la kuzuia na kutambua udanganyifu ni la wale wanaohusika kusimamia misingi ya utawala bora viongozi na watumishi wa mamlaka za serikali za mitaa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mamlaka za serikali za mitaa zilionekana kuwa na mapungufu kwenye mfumo wa kudhibiti udanganyifu kama ilivyoainishwa kwenye kiambatisho xxvi
mapungufu yafuatayo katika mfumo wa udhibiti wa udanganyifu yalionekana mamlaka za serikali za mitaa kutokuwa na mpango wa kuzuia na kugundua udanganyifu uliothibitishwa hakuna utaratibu uliowekwa na mamlaka za serikali za mitaa wa kubaini na kuzuia viashiria vya udanganyifu mamlaka za serikali za mitaa nyingi hazina udhibiti maalum ulioandaliwa ambao unafaa kwa kugundua na kupunguza makosa ya vihatarishi yatokanayo na udanganyifu hakuna tathmini za mara kwa mara zinazofanyika kuhusiana na ugunduzi wa maeneo hatarishi zaidi na baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa zimeanzisha sera ya kuzuia udanganyifu lakini hazitumiki
nilibaini kuwa baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa hazifanyi usuluhishi wa kibenki wa kila mwezi kuwapo kwa hati za malipo zenye mapungufu kuwapo kwa makusanyo ya fedha yasiyopelekwa benki upotevu wa vitabu vya makusanyo hati za malipo zisizo na viambatisho ukaguzi wa awali kutofanyika ucheleweshaji wa kupeleka fedha benki pamoja na utoaji wa fedha kwa hundi za kughushi mfan halmashauri ya kondoa
haya yote yanaashiria uwezekano wa kuwapo kwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa udanganyifu kwenye mamlaka za serikali za mitaa
madhumuni ya kufanya tathmini ya udanganyifu ni kulihakikishia bunge kuwa mamlaka za serikali za mitaa zina mfumo unaofaa kuweza kuzui na kushughulikia udanganyifu na kuainisha maeneo ya kuboresha zaidi
mambo ambayo yamebainika yanaashiria kwamba mfumo wa udhibiti wa ndani wa mamlaka za serikali za mitaa unaweza kushindwa kubaini viashiria vya danganyifu au miamala ya wizi inapotokea bila kugundulika
hivyo nazishauri menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa zianzishe udhibiti wa kuzuia vihatarishi vya udanganyifu na kuwa na mpango wa kupunguza na kushughulikia vihatarishi
pia mamlaka za serikali za mitaa zifanye tathmini ya mara kwa mara na kutoa taarifa kwa mamlaka zinazohusika na utawala bora kwa hatua zaidi
 usimamizi wa mapato usimamizi wa mapato unahusisha shughuli zote ambazo hatima yake ni kuhakikisha mapato yote ya serikali yamekadiriwa kwa usahihi kukusanywa na taar ifa sahihi kuingizwa kwenye vitabu vya fedha
usimamizi bora wa mapato utafan ikiwa endapo taasisi itakuwa na taratibu sahihi za kuandaa bajeti kusimamia na kudhibiti ukusanyaji wa mapato
ukaguzi uliofanyika mwaka huu umebaini udhaifu katika usimamizi wa mapato kwa mamlaka za serikali za mitaa kama inavyoelezwa hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa udanganyifu kwenye mamlaka za serikali za mitaa
madhumuni ya kufanya tathmini ya udanganyifu ni kulihakikishia bunge kuwa mamlaka za serikali za mitaa zina mfumo unaofaa kuweza kuzui na kushughulikia udanganyifu na kuainisha maeneo ya kuboresha zaidi
mambo ambayo yamebainika yanaashiria kwamba mfumo wa udhibiti wa ndani wa mamlaka za serikali za mitaa unaweza kushindwa kubaini viashiria vya danganyifu au miamala ya wizi inapotokea bila kugundulika
hivyo nazishauri menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa zianzishe udhibiti wa kuzuia vihatarishi vya udanganyifu na kuwa na mpango wa kupunguza na kushughulikia vihatarishi
pia mamlaka za serikali za mitaa zifanye tathmini ya mara kwa mara na kutoa taarifa kwa mamlaka zinazohusika na utawala bora kwa hatua zaidi
 usimamizi wa mapato usimamizi wa mapato unahusisha shughuli zote ambazo hatima yake ni kuhakikisha mapato yote ya serikali yamekadiriwa kwa usahihi kukusanywa na taar ifa sahihi kuingizwa kwenye vitabu vya fedha
usimamizi bora wa mapato utafan ikiwa endapo taasisi itakuwa na taratibu sahihi za kuandaa bajeti kusimamia na kudhibiti ukusanyaji wa mapato
ukaguzi uliofanyika mwaka huu umebaini udhaifu katika usimamizi wa mapato kwa mamlaka za serikali za mitaa kama inavyoelezwa hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 vitabu vya makusanyo ya mapato kutowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi jumla ya vitabu vya makusanyo ya mapato kutoka katika halmashauri havikuwasilishwa kwangu kwa ajili ya ukaguzi
hii ni kinyume na agizo na
 na la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka kwamba maafisa wote waliopewa vitabu vya kukusanya mapato wawasilishe taarifa ya vitabu vilivyotumika na vile ambavyo havijatumika kila mwisho wa mwezi endapo kuna upotevu wowote wa vitabu itolewe taarifa mapema iwezekanavyo kwa afisa masuuli ambaye atatoa taarifa polisi
maelezo yameonyeshwa katika kiambatisho xxvii
jedwali hapo chini linaonyesha mwelekeo wa kukosekana kwa vitabu vya ukusanyaji wa mapato kwa miaka minne mfululizo
jedwali vitabu vya kukusanyia mapato ambavyo havikupatikana kwa ajili ya ukaguzi katika kipindi cha miaka mfululizo mwaka wa fedha idadi ya vitabu idadi ya halmashauri husika kulingana na jedwali hapo juu kuna ongezeko kubwa la vitabu ambavyo havikuwasilishwa kutoka vitabu mwaka hadi vitabu mwaka huu ongezeko la vitabu sawa na asilimia 
hata hivyo idadi ya halmashauri zenye tatizo hilo imepungua kidogo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa vile vitabu vya makus anyo vilikuwa ni kwa ajili ya kukusanya maduhuli ya halmashauri nilishindwa kuthibitisha kiasi kilichokusanywa mwaka huu kupitia vitabu hivyo ambavyo havikuwasilishwa kwaajili ya ukaguzi
hali hii inaonyesha kuwa kuna athari kubwa ya wizi wa moja kwa moja wa mapato ya halmashauri unaofanywa na wakusanyaji mapato ambapo matokeo yake inaharibu malengo ya ukusanyaji wa mapato ya halmashauri
kufuatia vitabu vya makusanyo ya mapato kutopatikana ninaushauri uongozi wa halmashauri husika kuhakikisha unazingatia matakwa ya agizo na
 na la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa 
zaidi ya hay o ninasisitiza kwa mamlaka za serikali za mitaa kuanzisha mifumo ya ndani ya udhibiti katika usimamizi wa vitabu vya ukusanyaji mapato ikiwa ni pamoja na kufanya ukaguzi wa mara kwa mara wa vitabu vilivyotolewa kwa wakusanya mapato wa halmashauri husika
 maduhuli yaliyokusanywa na mawakala lakini hayakuwasilishwa halmashauri tzs
 kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya ma mlaka za serikali za mitaa ya mwaka katika kipindi cha mwaka wa ukaguzi mamlaka za serikali za mitaa zilikasimu ukusanyaji wa mapato kutoka vyanzo vyake mbalimbali kwa mawakala ili kuongeza ukusanyaji wa mapato ya ndani
hata hivyo kinyume na agizo lililotajwa hapo juu hadi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kufikia juni mwaka mamlaka za serikali za mitaa hazikukusanya mapato yanayofikia jumla ya tzs
 kutoka kwa mawakala kama ilivyoanishwa katika kiambatisho xxviii
mwenendo wa mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala katika halmashauri kwa miaka minne mfululizo unaonyeshwa katika jedwali hapo chini jedwali mwelekeo wa mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala katika halmashauri kwa miaka minne mfululizo mwaka wa fedha kiasi tzs
 jedwali hapo juu linabainisha kuwa kiasi cha makusanyo ambayo hayakuwasilishwa kwa halmashauri na mawakala yaliongezeka kwa tzs
 katika mwaka wa fedha ikilinganishwa na mwaka wa fedha 
hii inamaanisha kwamba hapakuwepo maboresho katika utekelezaji wa mapendekezo yangu ya mwaka uliopita
kufuatia mwenendo ulioonyeshwa hapo juu ninapendekeza kuwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa uongeze usimamizi wa mapato yatokanayo na vyanzo vilivyokasimiwa kwa kuingia katika mikataba inayolinda maslahi ya halmashauri husika na kuhakikisha makubaliano yaliyoingiwa yanazingatiwa
aidha ninasisitiza utekelezaji wa agizo na
 la memoranda ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa vile vitabu vya makus anyo vilikuwa ni kwa ajili ya kukusanya maduhuli ya halmashauri nilishindwa kuthibitisha kiasi kilichokusanywa mwaka huu kupitia vitabu hivyo ambavyo havikuwasilishwa kwaajili ya ukaguzi
hali hii inaonyesha kuwa kuna athari kubwa ya wizi wa moja kwa moja wa mapato ya halmashauri unaofanywa na wakusanyaji mapato ambapo matokeo yake inaharibu malengo ya ukusanyaji wa mapato ya halmashauri
kufuatia vitabu vya makusanyo ya mapato kutopatikana ninaushauri uongozi wa halmashauri husika kuhakikisha unazingatia matakwa ya agizo na
 na la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa 
zaidi ya hay o ninasisitiza kwa mamlaka za serikali za mitaa kuanzisha mifumo ya ndani ya udhibiti katika usimamizi wa vitabu vya ukusanyaji mapato ikiwa ni pamoja na kufanya ukaguzi wa mara kwa mara wa vitabu vilivyotolewa kwa wakusanya mapato wa halmashauri husika
 maduhuli yaliyokusanywa na mawakala lakini hayakuwasilishwa halmashauri tzs
 kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya ma mlaka za serikali za mitaa ya mwaka katika kipindi cha mwaka wa ukaguzi mamlaka za serikali za mitaa zilikasimu ukusanyaji wa mapato kutoka vyanzo vyake mbalimbali kwa mawakala ili kuongeza ukusanyaji wa mapato ya ndani
hata hivyo kinyume na agizo lililotajwa hapo juu hadi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kufikia juni mwaka mamlaka za serikali za mitaa hazikukusanya mapato yanayofikia jumla ya tzs
 kutoka kwa mawakala kama ilivyoanishwa katika kiambatisho xxviii
mwenendo wa mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala katika halmashauri kwa miaka minne mfululizo unaonyeshwa katika jedwali hapo chini jedwali mwelekeo wa mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala katika halmashauri kwa miaka minne mfululizo mwaka wa fedha kiasi tzs
 jedwali hapo juu linabainisha kuwa kiasi cha makusanyo ambayo hayakuwasilishwa kwa halmashauri na mawakala yaliongezeka kwa tzs
 katika mwaka wa fedha ikilinganishwa na mwaka wa fedha 
hii inamaanisha kwamba hapakuwepo maboresho katika utekelezaji wa mapendekezo yangu ya mwaka uliopita
kufuatia mwenendo ulioonyeshwa hapo juu ninapendekeza kuwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa uongeze usimamizi wa mapato yatokanayo na vyanzo vilivyokasimiwa kwa kuingia katika mikataba inayolinda maslahi ya halmashauri husika na kuhakikisha makubaliano yaliyoingiwa yanazingatiwa
aidha ninasisitiza utekelezaji wa agizo na
 la memoranda ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
 fedha ambazo hazikukusanywa kutoka katika vyanzo vya ndani tzs
 ili mamlaka za serikali za mitaa ziweze kupunguza kiwango cha utegemezi kwa serikali kuu na ikizingatiwa kuwa halmashauri zinakabiliwa na changamoto ya kuongeza makusanyo ya ndani na kuongeza ubora wa huduma kwa wananchi huku zikihakikisha gharama za usimamizi na ukusanyaji wa mapato zinapungua mamlaka za serikali za mitaa zinawajibika kugharamia bajeti zao za ndani
hivyo basi zinahitaji mpango mkakati wa usimamizi wa mapato ambao utawezesha halmashauri kukusanya mapato ote yaliyotarajiwa kwa wakati kutoka vyanzo vilivyopo na kuhakikisha inatumia vyanzo vilivyopo na vipya kuongeza mapato
hata hivyo kwa kipindi cha mwaka wa ukaguzi halmashauri hazikuweza kukusanya mapato ya jumla ya tzs
 kutoka kwa walipa kodi husika kama inavyoonyeshwa katika kiambatisho xxix
kwa ufupi mapato ambayo hayakukusanywa na mamlaka za serikali za mitaa kutoka katika vyanzo vyake vya ndani kwa kipindi cha miaka ya fedha na ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa na halmashauri kwa mwaka na mwaka wa fedha kiasi tzs
idadi ya halmashauri zilizohusika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
 fedha ambazo hazikukusanywa kutoka katika vyanzo vya ndani tzs
 ili mamlaka za serikali za mitaa ziweze kupunguza kiwango cha utegemezi kwa serikali kuu na ikizingatiwa kuwa halmashauri zinakabiliwa na changamoto ya kuongeza makusanyo ya ndani na kuongeza ubora wa huduma kwa wananchi huku zikihakikisha gharama za usimamizi na ukusanyaji wa mapato zinapungua mamlaka za serikali za mitaa zinawajibika kugharamia bajeti zao za ndani
hivyo basi zinahitaji mpango mkakati wa usimamizi wa mapato ambao utawezesha halmashauri kukusanya mapato ote yaliyotarajiwa kwa wakati kutoka vyanzo vilivyopo na kuhakikisha inatumia vyanzo vilivyopo na vipya kuongeza mapato
hata hivyo kwa kipindi cha mwaka wa ukaguzi halmashauri hazikuweza kukusanya mapato ya jumla ya tzs
 kutoka kwa walipa kodi husika kama inavyoonyeshwa katika kiambatisho xxix
kwa ufupi mapato ambayo hayakukusanywa na mamlaka za serikali za mitaa kutoka katika vyanzo vyake vya ndani kwa kipindi cha miaka ya fedha na ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa na halmashauri kwa mwaka na mwaka wa fedha kiasi tzs
idadi ya halmashauri zilizohusika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mchanganuo wa hapo juu unaonyesha kupungua kwa mapato ambayo hayakukusanywa katika mwaka wa ukaguzi kwa kiasi cha tzs
 sawa na asilimia kutoka tzs
 iliyoripotiwa mwaka hadi tzs
 katika mwaka huu wa ukaguzi
kushindwa kukusanya mapato kwa wakati ni kiashiria cha udhaifu na kukosa ufanisi katika kukusanya mapato ambapo kwa kiasi kikubwa huchangiwa na uzembe katika ufuatiliaji na usimamiaji wa vyanzo vya mapato
ninashauri halmashauri kuboresha utaratibu na mifumo ya ukusanyaji wa mapato ya ndani ili ziweze kuzingatia sheria na kanuni zilizopo
idha ninazihamasisha mamlaka za serikali za mitaa zihakikishe zinavitumia vizuri vyanzo vyake vya mapato ili kufikia malengo kuwa zilizojiwekea kwa lengo la kupunguza utegemezi wa halmashauri kwa serikali kuu
 usimamizi duni wa vyanzo vya mapato vilivyokasimiwa kwa wakala ukasimiaji wa makusanyo ya maduhuli kama utasimamiwa vizuri na kufuatiliwa itakuwa ni chachu ya kukuza ufanisi na usimamizi wa mapato katika halmashauri
hata hivyo baadhi ya halmashauri zinafanya vizuri kwa kuongeza makusanyo lakini ny ingine zina mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa vyanzo vilivyokasimiwa kama ifuatavyo halmashauri nyingi hazifuatiliiikwa karibu hususani kufanya tathmini ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kujua kiasi ambacho wakala anakusanya na kuwasilisha
kwa sasa mamlaka zinategemea taarifa za mawakala hivyo kushindwa kubuni au kukadiria vyanzo vingine
matokeo ya tathmini hutumika kama msingi wa kujua kiasi halisi ambacho kimek usanywa kutoka vyanzo vya ndani katika kufanya maandalizi ya bajeti ya mwaka unaofuata
upembuzi yakinifu wa usimamizi wa mapato unahusisha tathmini na mchanganuo wa fursa muhimu za mapato zilizo ko ndani ya mamlaka na kufanya maamuzi kwa kuzingatia uchunguzi na utafiti wa kutosha
lengo la tathmini ni kuwezesha kujua uhalisia wa kiasi kinachotarajiwa kukusanywa kutoka kwenye vyanzo husika kabla ya kuingia mikataba na wakala
hata hivyo ukaguzi wa mikataba libaini kuwa halmashauri nyingi zilikasimisha shughuli ya ukusanyaji wa mapato bila kufanya upembuzi yakinifu wa kubaini kiasi cha fedha kinachoweza kupatikana kutoka kila chanzo cha mapato kabla ya kufikia uamuzi wa kukasimisha
halmashauri nyingi zilifanya makadirio ya kiasi cha fedha kitakachokusanywa kwa kuzingatia taarifa zisizo za kuaminika kutokana na mawazo ya mtu au kitengo
vilevile mikataba mingi imeingiwa bila kuwahusisha wanasheria ili kuifanya itambulike kisheria
nimeona pia mikataba hiyo haina vipengele maalum vinavyozungumziatozo na adhabu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kujua kiasi ambacho wakala anakusanya na kuwasilisha
kwa sasa mamlaka zinategemea taarifa za mawakala hivyo kushindwa kubuni au kukadiria vyanzo vingine
matokeo ya tathmini hutumika kama msingi wa kujua kiasi halisi ambacho kimek usanywa kutoka vyanzo vya ndani katika kufanya maandalizi ya bajeti ya mwaka unaofuata
upembuzi yakinifu wa usimamizi wa mapato unahusisha tathmini na mchanganuo wa fursa muhimu za mapato zilizo ko ndani ya mamlaka na kufanya maamuzi kwa kuzingatia uchunguzi na utafiti wa kutosha
lengo la tathmini ni kuwezesha kujua uhalisia wa kiasi kinachotarajiwa kukusanywa kutoka kwenye vyanzo husika kabla ya kuingia mikataba na wakala
hata hivyo ukaguzi wa mikataba libaini kuwa halmashauri nyingi zilikasimisha shughuli ya ukusanyaji wa mapato bila kufanya upembuzi yakinifu wa kubaini kiasi cha fedha kinachoweza kupatikana kutoka kila chanzo cha mapato kabla ya kufikia uamuzi wa kukasimisha
halmashauri nyingi zilifanya makadirio ya kiasi cha fedha kitakachokusanywa kwa kuzingatia taarifa zisizo za kuaminika kutokana na mawazo ya mtu au kitengo
vilevile mikataba mingi imeingiwa bila kuwahusisha wanasheria ili kuifanya itambulike kisheria
nimeona pia mikataba hiyo haina vipengele maalum vinavyozungumziatozo na adhabu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa inayostahili iwapo wakala hata lipa au atachelewa kulipa kwa wakati kiwango kilichokubaliwa kwenye mkataba
baadhi ya mamlaka hazikuwa na majalada ya mikataba ya maduhuli au kutunza rejesta yenye kumbukumbu za mawakala
hata zile halmashauri zinazotunza rejesta za mikataba zilibainika kutoingiza taarifa za mikataba ya ukusanyaji mapato
mapitio yaliyofanywa kweny baadhi ya mikataba baina ya halmashauri na mawakala yamebaini kuwa mamlaka hazikuweka kipengele kinachomtaka wakala kuwasilisha taarifa za fedha na utendaji kila mwisho wa mwezi kuwasilisha changamoto zinazomkabili wakati wa tekelezaji na kuziwasilisha halmashauri
mawakala walitakiwa tu kuwasilisha makusanyo kwa wakati
nilibaini pia kuwa mamlaka hazikudai malipo ya awali ya miezi mitatu dhamana ya benki au ati ya dhamana kulingana na kiasi cha mkataba
hii ni kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
hali hii inaweza kusababisha halmashauri kushindwa kukusanya madai madeni kutokana na malimbikizo kwa maduhuli ambayo hayajakusanywa
mapungufu yaliyobainishwa hapo juu yanaonyesha usimamizi duni wa mikataba ya ukusanyaji wa mapato uliosababishwa na udhaifu wa mfumo wa udhibiti wa ukusanyaji wa mapato
hii inaweza kusababisha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kutokukusanywa kwa madeni yatokanayo na malimbikizo ya mapato
ili kupata faida zilizokusudiwa za kukasimu ukusanyaji wa mapato ninazishauri mamlaka za serikali za mitaa kuweka vigezo vitakavyosaidia kuhakikisha kuwa mawakala wanawasilisha makusanyo ya kutosha kwa halmashauri
hivyo ni muhimu kwa kila halmashauri kuanzisha utaratibu wa kutathmini kwa kina vyanzo vya mapato kabla ya kuvikasimu vyanzo hivyo kwa mawakala
pia napendekeza halmashauri kuimarisha usimamizi wa ukusanyaji wa mapato kutoka katika vyanzo vilivyokasimiwa kwa mawakala kwa kundaa mikataba bora yenye vifungu muhimu vinavyofanana kwa halmashari zote ambav yo vitalinda maslahi ya halmashauri
aidha halmashauri zote ziwatake mawakala kuweka dhamana ya mikataba yote ya mapato ili kuepuka tatizo la kutowasilis hwa kwa makusanyo kwa mujibu wa mkataba
 maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki tzs
 fedha zote zilizopokelewa katika mamlaka za serikali za mitaa zitapaswa kulipwa katika akaunti za benki za mamlaka ya serikali za mitaa kila siku au siku ya kazi inayofuata
hii ni kwa mujibu wa agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
hata hivyo katika mwaka wa ukaguzi nimebaini kuwa kiasi cha tzs
 kilichokusanywa kutoka katika vyanzo mbalimbali vya halmashauri hakikuthibitishwa kupelekwa benki ikiwa ni kinyume na matakwa ya agizo lililotajwa hapo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kutokukusanywa kwa madeni yatokanayo na malimbikizo ya mapato
ili kupata faida zilizokusudiwa za kukasimu ukusanyaji wa mapato ninazishauri mamlaka za serikali za mitaa kuweka vigezo vitakavyosaidia kuhakikisha kuwa mawakala wanawasilisha makusanyo ya kutosha kwa halmashauri
hivyo ni muhimu kwa kila halmashauri kuanzisha utaratibu wa kutathmini kwa kina vyanzo vya mapato kabla ya kuvikasimu vyanzo hivyo kwa mawakala
pia napendekeza halmashauri kuimarisha usimamizi wa ukusanyaji wa mapato kutoka katika vyanzo vilivyokasimiwa kwa mawakala kwa kundaa mikataba bora yenye vifungu muhimu vinavyofanana kwa halmashari zote ambav yo vitalinda maslahi ya halmashauri
aidha halmashauri zote ziwatake mawakala kuweka dhamana ya mikataba yote ya mapato ili kuepuka tatizo la kutowasilis hwa kwa makusanyo kwa mujibu wa mkataba
 maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki tzs
 fedha zote zilizopokelewa katika mamlaka za serikali za mitaa zitapaswa kulipwa katika akaunti za benki za mamlaka ya serikali za mitaa kila siku au siku ya kazi inayofuata
hii ni kwa mujibu wa agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
hata hivyo katika mwaka wa ukaguzi nimebaini kuwa kiasi cha tzs
 kilichokusanywa kutoka katika vyanzo mbalimbali vya halmashauri hakikuthibitishwa kupelekwa benki ikiwa ni kinyume na matakwa ya agizo lililotajwa hapo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa juu
ma elezo yameonyeshwa katika jedwali hapo chini
jedwali maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
karatu 
songea 
meru 
namtumbo 
longido 
nyasa 
jiji arusha 
shinyanga 
kinondoni 
mji bariadi 
iringa 
iramba 
njombe 
mkalama 
kigoma ujiji 
handeni 
kakonko 
korogwe 
hanang 
kilindi 
mji babati 
igunga 
mji tunduma 
sikonge 
mvomero 
kilosa 
mji masasi 
jiji mwanza 
kwimba 
itilima 
sengerema jumla ukerewe bukombe mbogwe kalambo mwelekeo wa maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki kwa miaka mitatu mfululizo ni kama inavyooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki mwaka kiasi tzs
idadi ya halmashauri mchanganuo wa hapo juu unaonyesha kuwa kiasi cha makusanyo ambayo hayakuwasilishwa benki kimeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 zilizoripotiwa mwaka wa fedha hadi tzs
 zilizoripotiwa mwaka huu wa ukaguzi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kutopeleka makusanyo ya mapato benki kunachochea wizi wa maduhuli au ubadhir ifu pasipo uongozi kufahamu
pia kutowasilisha maduhuli benki kuna sababisha kuwa po na mashaka juu ya uhalali wa kiasi cha mapato yaliyotokana na vyanzo vya ndani kilichoripotiwa kwenye taarifa za fedha za halmashauri
ninapendekeza kwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka kwa kuhakikisha kuwa zinaboresha mifumo udhibiti wa ndani wa usimamizi wa ukusanyaji wa mapato
pia halmashauri zinapaswa kuhakikisha kuwa makusanyo ya mapato yanapelekwa benki mapema kama inavyoelekezwa kisheria
 utunzaji usio mzuri wa daftari la kumbukumbu za makusanyo ya mapato ya ndani katika kuhakikisha kuwa kunakuwepo kumbukumbu ahihi na uwajibikaji katika makusanyo madaftari ya kumbukumbu ya mapato yanapaswa kuandaliwa vizuri
madaftari hayo yanaweza kutumika kuandaa makisio ya makusanyo na mapat tarajiwa
hata hivyo nilifanya tathmini ili kujua ufanisi wa taratibu zinazotumiwa kukusanya mapato hasa kwa vyanzo vya ndani katika sampuli ya halmashauri kwa kipindi cha mwaka huu wa ukaguzi
nilibaini kuwa halmashauri hazikuwa na data au madaftar kwa aina tofauti ya mapato
huu ni udhaifu mkubwa katika kudhibiti kurekodi na kutoa taarifa sahihi za mapato yaliyokusanywa
pia hii ni kinyume na agizo na
 la ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kutopeleka makusanyo ya mapato benki kunachochea wizi wa maduhuli au ubadhir ifu pasipo uongozi kufahamu
pia kutowasilisha maduhuli benki kuna sababisha kuwa po na mashaka juu ya uhalali wa kiasi cha mapato yaliyotokana na vyanzo vya ndani kilichoripotiwa kwenye taarifa za fedha za halmashauri
ninapendekeza kwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka kwa kuhakikisha kuwa zinaboresha mifumo udhibiti wa ndani wa usimamizi wa ukusanyaji wa mapato
pia halmashauri zinapaswa kuhakikisha kuwa makusanyo ya mapato yanapelekwa benki mapema kama inavyoelekezwa kisheria
 utunzaji usio mzuri wa daftari la kumbukumbu za makusanyo ya mapato ya ndani katika kuhakikisha kuwa kunakuwepo kumbukumbu ahihi na uwajibikaji katika makusanyo madaftari ya kumbukumbu ya mapato yanapaswa kuandaliwa vizuri
madaftari hayo yanaweza kutumika kuandaa makisio ya makusanyo na mapat tarajiwa
hata hivyo nilifanya tathmini ili kujua ufanisi wa taratibu zinazotumiwa kukusanya mapato hasa kwa vyanzo vya ndani katika sampuli ya halmashauri kwa kipindi cha mwaka huu wa ukaguzi
nilibaini kuwa halmashauri hazikuwa na data au madaftar kwa aina tofauti ya mapato
huu ni udhaifu mkubwa katika kudhibiti kurekodi na kutoa taarifa sahihi za mapato yaliyokusanywa
pia hii ni kinyume na agizo na
 la ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
maelezo yameonyeshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali kutokuwapo kwa utunzaji mzuri wa daftari la kumbukumbu za makusanyo ya mapato na
halmashauri aina ya daftari lisilotunzwa 
arusha ushuru wa huduma na kod ya ardhi 
karatu daftari la kudhibiti mapato ya ndani na ushuru wa hoteli na nyumba za kulala wageni 
arusha mapato kutoka vyanzo vya ndani 
monduli ushuru wa hoteli na nyumba za kulala wageni 
ilala masijala ya taarifa kodi za majengo 
chemba mapato ya ndani 
ludewa mapato ya ndani 
ruangwa mapato ya ndani 
simanjiro ushuru wa huduma 
newala ushuru wa huduma 
kwimba leseni za biashara na leseni za vileo 
mji mpanda leseni za vileo na ushuru wa mabango kushindwa kutunza kumbukumbu sahihi za walipa kodi husababisha ugumu kwa halmashauri kutambua kiasi cha mapato kinachotakiwa kukusanywa kutoka katika vyanzo kama vile kodi ya majengo ushuru wa huduma na ada ya matangazo
halmashauri ziko katika hatari ya kupokea kiasi chochote cha makusanyo kutoka kwa mawakala
aidha ilikuwa ni vigumu kuthibitisha kwa usahihi na ukamilifu kiasi cha mapato kilichoripotiwa kutoka vyanzo hivyo
hivyo ninapendekeza kuwa halmashauri zihakikishe kuwa zinaboresha mfumo wa udhibiti wa ndani wa usimamizi wa kumbukumbu za mapato ambapo mweka hazina wa kila halmashauri atawajibika kusimamia utunzaji wa madaftari hayo kama inavyotakiwa kupitia agizo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na la memoranda ya edha za serikali za mitaa ya mwaka 
 ya makusanyo ya kodi ya matumizi ya ardhi kutorejeshwa kwenye halmashauri husika tzs
 jumla ya tzs
 hazikurejeshwa na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi ikiwa ni asilimia ya mapato ya kodi ya viwanja yaliyokusanywa katika halmashauri ili zitumike kwa ajili ya kutatua migogoro ya ardhi ununuzi wa vifaa na zana za upimaji wa ardhi na gharama nyingine yoyote inayohusiana na usimamizi wa masuala ya ardhi kama waraka na
cbd
 retention scheme wa tarehe novemba kutoka owm tamisemi unavyoelekeza
pia sheria ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa inabainisha makusanyo ya kodi ya matumizi ya ardhi kama chanzo cha mapato kwa mamla ka za serikali za mitaa
maelezo yameonyeshwa katika kiambatisho xxx
mwenendo wa makusanyo ya asilimia ya kodi ya ardhi ambayo hayakurejeshwa halmashauri kwa kipindi cha miaka miwili yameonyeshwa katika jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa ya makusanyo ya kodi ya ardhi ambayo hayakurejeshwa halmashauri kwa kipindi cha miaka miwili mfululizo mwaka wa fedha kiasi tzs
idadi ya ha lmashauri zilizohusika mchanganuo wa hapo juu unaonesha ongezeko la asilimia la makusanyo ya kodi ya ardhi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na la memoranda ya edha za serikali za mitaa ya mwaka 
 ya makusanyo ya kodi ya matumizi ya ardhi kutorejeshwa kwenye halmashauri husika tzs
 jumla ya tzs
 hazikurejeshwa na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi ikiwa ni asilimia ya mapato ya kodi ya viwanja yaliyokusanywa katika halmashauri ili zitumike kwa ajili ya kutatua migogoro ya ardhi ununuzi wa vifaa na zana za upimaji wa ardhi na gharama nyingine yoyote inayohusiana na usimamizi wa masuala ya ardhi kama waraka na
cbd
 retention scheme wa tarehe novemba kutoka owm tamisemi unavyoelekeza
pia sheria ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa inabainisha makusanyo ya kodi ya matumizi ya ardhi kama chanzo cha mapato kwa mamla ka za serikali za mitaa
maelezo yameonyeshwa katika kiambatisho xxx
mwenendo wa makusanyo ya asilimia ya kodi ya ardhi ambayo hayakurejeshwa halmashauri kwa kipindi cha miaka miwili yameonyeshwa katika jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa ya makusanyo ya kodi ya ardhi ambayo hayakurejeshwa halmashauri kwa kipindi cha miaka miwili mfululizo mwaka wa fedha kiasi tzs
idadi ya ha lmashauri zilizohusika mchanganuo wa hapo juu unaonesha ongezeko la asilimia la makusanyo ya kodi ya ardhi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ambayo hayakurejeshwa halmashauri kwa kiasi cha tzs
 kutoka tzs
 zilizotolewa taarifa mwaka hadi tzs
 zilizotolewa taarifa mwaka 
matokeo yake halmashauri zilizoathirika zimeongezeka mara dufu kutoka hadi 
kwa kutorejesha au kurejesha kidogo kiasi cha asilimia ya makusanyo ya kodi ya ardhi kwa halmashauri husika shughuli zilizotegemewa kufanywa kwa kutumia fedha hizo kama vile kutatua migogoro ya ardhi na ununuzi wa vifaa vya ardhi hazitafanyika hivyo kusababisha kuwa na ufanisi duni katika sekta ya ardhi kwenye halmashauri husika
aidha hupunguza ari ya mamlaka za serikali za mitaa katika kusimamia na kukusanya kodi ya matumizi ya ardhi na matokeo yake makusanyo ya kodi ya matumizi ya ardhi yatapungua hivyo kupunguza mapato ya nchi kwa ujumla
aidha kwa ajil ya kuboresha usimamizi na kuongeza mapato ili kuleta ufanisi katika sekta ya ardhi ninaishauri serikali iandae mikakati ambayo itahakikisha kuwa asilimia ya makusanyo ya kodi ya matumizi ya ardhi yanarudishwa kwa halmashauri husika kwa wakati ili zit umike kwa madhumuni yaliyokusudiwa
kwa maoni yangu mpango huu wa urudishwaji wa asilimia ya makusanyo ya kodi ya matumizi ya ardhi retention scheme kwa halmashauri zilizokusanya kodi hiyo ungeboreshwa kwa serikali kuruhusu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri ziwasilishe silimia sabini tu za makusanyo wiza ra ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na wabaki na asilimia ya mapato hayo ili kuepuka deni kubwa linaloendelea kukua kwa wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi kwa kutorudisha asilimia ya makusan yo kwa halmashauri husika
 mfumo mpya wa kukusanya mapato ya halmashauri kutokuwa na ufanisi mamlaka za serikali za mitaa zipo mbioni kuboresha ufanisi katika ukusanyaji wa mapato kwa kufunga mifumo ya kielektroniki ya kutunzia nyaraka na kumbukumbu za makusanyo ya mapato yake
ukaguzi uliyofanywa ili kubaini ufanisi wa mifumo kwenye halmashauri tatu za majaribio ambazo ni jiji la arusha wanaotumia mfumo wa lgrcis na manispaa za temeke na iringa ambazo zinatumia mfumo wa mrecom ulibaini mapungufu ambayo yanafanana kwa mifumo yote miwili kama ifuatavyo mojawapo ya moduli kwenye mfumo ambayo ndiyo mhimili wa kuunganisha na kuwezesha malipo mtandao kama ilivyo kwa maxi malipo kwenye maeneo yote vijiji kata mashule na zahanati haijaunganishwa na mifumo hii ya mapat ya halmashauri mifumo haijaunganishwa na mfumo wa epicor 
 ambao ndio umefungwa mahususi kwa ajili ya kutoa taarifa za fedha zinazoendana na matakwa ya ipsas
hii inalazi misha kutumia muda mwingi kuchukua taarifa kutoka katika mfumo wa map ato kwa mkono na kuingiza upya kwenye mfumo wa epicor 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri ziwasilishe silimia sabini tu za makusanyo wiza ra ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na wabaki na asilimia ya mapato hayo ili kuepuka deni kubwa linaloendelea kukua kwa wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi kwa kutorudisha asilimia ya makusan yo kwa halmashauri husika
 mfumo mpya wa kukusanya mapato ya halmashauri kutokuwa na ufanisi mamlaka za serikali za mitaa zipo mbioni kuboresha ufanisi katika ukusanyaji wa mapato kwa kufunga mifumo ya kielektroniki ya kutunzia nyaraka na kumbukumbu za makusanyo ya mapato yake
ukaguzi uliyofanywa ili kubaini ufanisi wa mifumo kwenye halmashauri tatu za majaribio ambazo ni jiji la arusha wanaotumia mfumo wa lgrcis na manispaa za temeke na iringa ambazo zinatumia mfumo wa mrecom ulibaini mapungufu ambayo yanafanana kwa mifumo yote miwili kama ifuatavyo mojawapo ya moduli kwenye mfumo ambayo ndiyo mhimili wa kuunganisha na kuwezesha malipo mtandao kama ilivyo kwa maxi malipo kwenye maeneo yote vijiji kata mashule na zahanati haijaunganishwa na mifumo hii ya mapat ya halmashauri mifumo haijaunganishwa na mfumo wa epicor 
 ambao ndio umefungwa mahususi kwa ajili ya kutoa taarifa za fedha zinazoendana na matakwa ya ipsas
hii inalazi misha kutumia muda mwingi kuchukua taarifa kutoka katika mfumo wa map ato kwa mkono na kuingiza upya kwenye mfumo wa epicor 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wakaguzi wa ndani wa halmashauri hawajajifunza namna mifumo hii inavyofanya kazi hivyo ni vigumu kwao kufanya tathmini ya jinsi mifumo hii inavyofanya kazi mafunzo ya msingi yametolewa kwa watumi shi wa idara ya tehama na wahasibu wa mapato lakini panahitajika mafunzo zaidi ili kuelewa mfumo unavyofanya kazi na naona hapakuwa na haja ya kutumia fedha nyingi kufunga mifumo hii kwani kazi zinazofanywa na mifumo hii midogo zinaweza kufanyika kwenye fumo wa epicor 
 kupitia kwenye moduli ya wadaiwa
mapungufu yaliyobainishwa hapo juu yanasababisha yafuatayo taarifa za mapato zina zotolewa kwenye mifumo si kamilifu na hivyo si za kuaminika na huenda zikasababisha kutolewa kwa taarifa potofu za fed ha kutotumia moduli ya malipo kwa njia ya mtandao kama ilivyokusudiwa ni kutotumika vizuri kwa mfumo na hivyo thamani ya fedh kwenye manunuzi haijapatikana muda mwingi unatumika kuandaa na kuhamisha taarifa kwa mkono kwenda kwenye mfumo wa epicor 
 kutokuwepo mafunzo ya kutosha kwa watumishi kunaweza kuathiri namna ya kuutumia mfumo kika milifu uelewa mdogo wa mfumo kwa wakaguzi wa ndani kunaweza kusababisha wao kushindwa kutathmini ufanyaji kazi wa mfumo kama inavyoagizwa kupitia agizo na
 la ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka na kufunga mfumo wenye matumizi yanayoshabihiana na mifumo ya epicor 
 iliyopo kwenye halmashauri ni matumizi mabaya ya fedha za umma
kuwapo kwa mapungufu yaliyobainishwa hapo juu ni shara kuwa hapakuwa na mipango mizuri na maandalizi ya kutosha kabla ya kufikiwa maamuzi wa kufunga mifumo mipya hivyo kutofanikisha malengo yaliyokusudiwa
kwa kuzingatia hayo ninapendekeza kwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa washirikiane na of isi ya rais serikali za mitaa ili kutilia mkazo nia ya kuwa na mfumo thabiti kwa kuyafanyia kaz mapungufu niliyoyabaini aidha mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kupitia upya uamuzi wa kuwa na mifumo miwili inayofanya shughuli zinazofanana
 usimamizi wa fedha taslimu usimamizi wa fedha taslimu unamaanisha ukusanyaji na ulipaji wa fedha kwa namna ambavyo itaihakikishia taasisi kuwa na kiasi cha kutosha cha fedha taslimu ambazo sio za kutumia kwa ajili ya kununua mali za kudumu
fedha hizo taslimu kw upande mwingine ni hakikisho kwa taasisi kuwa ina uwezo wa kulipa madeni yake pamoja na uendeshaji wa kila siku wa taasisi husika
udhibiti wa fedha ni jambo muhimu katika kufanikisha utekelezaji wa bajeti kwani hupunguza hatari za matumizi mabaya ya fe dha au udanganyifu
katika mwaka wa ukaguzi mapitio ya usimamizi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa fedha katika mamlaka za serikali za mitaa yalibainisha masuala mbalimbali kama ifuatavyo 
 miamala isiyosuluhishwa katika taarifa usuluhishi wa kibenki ni kawaida kwa taasisi kuwa na kumbukumbu za kihasibu hususan daftari la fedha kutofautiana na bakaa ya fedha inayooneshwa kwenye taarifa ya benki kutokana na kumbukumbu hizi kuandikwa kwa muda tofauti kati ya benki na halmashauri
kumbukumbu za baadhi ya miamala ya halmashauri huhuishwa katika mfumo wa benki baada ya ipindi fulani
kadhalika baadhi ya miamala inaingia kwenye kumbukumbu za benki kabla ya halmashauri kuingiza ndani ya mfumo wake wa uhasibu
tofauti hii ya muda hu sababisha kuwepo mambo ambayo huhitaji upatan isho
usuluhishi wa benki husaidia kugundua tofauti baina ya kumbukumbu zilizopo halmashauri na taarifa za benki kutokana na tofauti ya muda ambao muamala umefanyika na muda ambapo taarifa zinaingia kwenye vitabu
ukaguzi niliofanya katika halmashauri ulibaini mambo yasiyosuluhishwa kati ya taarifa za benki na daftari la fedha kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka linalomtaka mweka hazina wa halmashauri kuhakikisha kwamba usuluhisho wa kibenki unafanyika ikiwa ni pamo ja na udhibiti wa akaunti mbalimbali sanjari na kufanya usuluhisho kati ya daftari la fedha na taarifa za benki kila mwezi na kufanya masahihisho ipasavyo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka na kufunga mfumo wenye matumizi yanayoshabihiana na mifumo ya epicor 
 iliyopo kwenye halmashauri ni matumizi mabaya ya fedha za umma
kuwapo kwa mapungufu yaliyobainishwa hapo juu ni shara kuwa hapakuwa na mipango mizuri na maandalizi ya kutosha kabla ya kufikiwa maamuzi wa kufunga mifumo mipya hivyo kutofanikisha malengo yaliyokusudiwa
kwa kuzingatia hayo ninapendekeza kwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa washirikiane na of isi ya rais serikali za mitaa ili kutilia mkazo nia ya kuwa na mfumo thabiti kwa kuyafanyia kaz mapungufu niliyoyabaini aidha mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kupitia upya uamuzi wa kuwa na mifumo miwili inayofanya shughuli zinazofanana
 usimamizi wa fedha taslimu usimamizi wa fedha taslimu unamaanisha ukusanyaji na ulipaji wa fedha kwa namna ambavyo itaihakikishia taasisi kuwa na kiasi cha kutosha cha fedha taslimu ambazo sio za kutumia kwa ajili ya kununua mali za kudumu
fedha hizo taslimu kw upande mwingine ni hakikisho kwa taasisi kuwa ina uwezo wa kulipa madeni yake pamoja na uendeshaji wa kila siku wa taasisi husika
udhibiti wa fedha ni jambo muhimu katika kufanikisha utekelezaji wa bajeti kwani hupunguza hatari za matumizi mabaya ya fe dha au udanganyifu
katika mwaka wa ukaguzi mapitio ya usimamizi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa fedha katika mamlaka za serikali za mitaa yalibainisha masuala mbalimbali kama ifuatavyo 
 miamala isiyosuluhishwa katika taarifa usuluhishi wa kibenki ni kawaida kwa taasisi kuwa na kumbukumbu za kihasibu hususan daftari la fedha kutofautiana na bakaa ya fedha inayooneshwa kwenye taarifa ya benki kutokana na kumbukumbu hizi kuandikwa kwa muda tofauti kati ya benki na halmashauri
kumbukumbu za baadhi ya miamala ya halmashauri huhuishwa katika mfumo wa benki baada ya ipindi fulani
kadhalika baadhi ya miamala inaingia kwenye kumbukumbu za benki kabla ya halmashauri kuingiza ndani ya mfumo wake wa uhasibu
tofauti hii ya muda hu sababisha kuwepo mambo ambayo huhitaji upatan isho
usuluhishi wa benki husaidia kugundua tofauti baina ya kumbukumbu zilizopo halmashauri na taarifa za benki kutokana na tofauti ya muda ambao muamala umefanyika na muda ambapo taarifa zinaingia kwenye vitabu
ukaguzi niliofanya katika halmashauri ulibaini mambo yasiyosuluhishwa kati ya taarifa za benki na daftari la fedha kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka linalomtaka mweka hazina wa halmashauri kuhakikisha kwamba usuluhisho wa kibenki unafanyika ikiwa ni pamo ja na udhibiti wa akaunti mbalimbali sanjari na kufanya usuluhisho kati ya daftari la fedha na taarifa za benki kila mwezi na kufanya masahihisho ipasavyo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali hapo chini linaon esha ulinganifu wa mambo yasiyosuluhishwa katika usuluhisho wa kibenki kwa kipindi cha miaka minne ya fedha kuanzia hadi 
jedwali mambo yasiyosuluhishwa kati ya taarifa za benki na daftari la fedha kwa kipindi cha miaka minne mwaka wa fedha mapato katika daftari la fedha yasiyokuwepo kwenye taarifa za benki tzs
hundi ambazo hazijawasilishwa benki tzs
 kutokana na jedwali hilo hapo juu inaone kana kuwa mapato ambayo yaliingizwa katika daftari la fedha lakini hayakuoneshwa katika taar ifa za benki yameongezeka kwa kiasi cha tzs
 kutoka tzs
 mwaka wa fedha hadi tzs
 mwaka 
hundi mbazo zililipwa kwa wadai mbali mbali na hazikuwasilishwa benki zimeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 mwaka vilevile nilibaini kuwa malipo ya jumla ya tzs
 yalifanyika benki lakini hayakuingia kwenye daftari la fedha na fedha kiasi cha tzs
 kiliwekwa benki la kini hazikuandikwa kwenye daftari la fedha
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa fedha ni mali zilizo katika mazingira rahisi ya kupotea iwapo haitalindwa ipasavyo
suluhisho za kibenki ni mbinu muhimu za udhibiti ambazo husaidia kulinda rasilimali kwa kufichua dosari kama vile fedha kutolewa benki bila idhini
kutokuwepo kwa ufuatiliaji sahihi wa usuluhishi kati ya taarifa za benki na vitabu vya fedha kunaweza kusababisha ubadhirifu na makosa mengine yasijulikane
miamala ya kibenki isiyokamilika inaweza kupotosha watumiaji wa taarifa fedha za halmashauri hususani bakaa ya fedha mwishoni mwa mwaka
hata hivyo ili mchakato wa kudhibiti uweze kufanya kazi kwa ufanisi ni muhimu kwa menejimenti za serikali za mitaa zitenganishe majukumu ya watu wanaohusika na uhasibu na kuidhinisha iamala ya benki na wale wanaohusika kuandaa na kusimamia usuluhisho wa benki ili kuhakikisha daftari la fedha linaonesha bakaa sahihi mwisho wa mwaka
uongozi wa halmashauri unapaswa kuhakikisha kuwa usuluisho unafanyika kwa ufanisi kila mwezi kama inavyo elekezwa kwenye memoranda ya fedha za mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
muhtasari wa serikali za mitaa na mambo yasiyofanyiwa usuluhishi wa benki ni kama inavyoonekana kwenye kiambatisho xxxi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali hapo chini linaon esha ulinganifu wa mambo yasiyosuluhishwa katika usuluhisho wa kibenki kwa kipindi cha miaka minne ya fedha kuanzia hadi 
jedwali mambo yasiyosuluhishwa kati ya taarifa za benki na daftari la fedha kwa kipindi cha miaka minne mwaka wa fedha mapato katika daftari la fedha yasiyokuwepo kwenye taarifa za benki tzs
hundi ambazo hazijawasilishwa benki tzs
 kutokana na jedwali hilo hapo juu inaone kana kuwa mapato ambayo yaliingizwa katika daftari la fedha lakini hayakuoneshwa katika taar ifa za benki yameongezeka kwa kiasi cha tzs
 kutoka tzs
 mwaka wa fedha hadi tzs
 mwaka 
hundi mbazo zililipwa kwa wadai mbali mbali na hazikuwasilishwa benki zimeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 mwaka vilevile nilibaini kuwa malipo ya jumla ya tzs
 yalifanyika benki lakini hayakuingia kwenye daftari la fedha na fedha kiasi cha tzs
 kiliwekwa benki la kini hazikuandikwa kwenye daftari la fedha
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa fedha ni mali zilizo katika mazingira rahisi ya kupotea iwapo haitalindwa ipasavyo
suluhisho za kibenki ni mbinu muhimu za udhibiti ambazo husaidia kulinda rasilimali kwa kufichua dosari kama vile fedha kutolewa benki bila idhini
kutokuwepo kwa ufuatiliaji sahihi wa usuluhishi kati ya taarifa za benki na vitabu vya fedha kunaweza kusababisha ubadhirifu na makosa mengine yasijulikane
miamala ya kibenki isiyokamilika inaweza kupotosha watumiaji wa taarifa fedha za halmashauri hususani bakaa ya fedha mwishoni mwa mwaka
hata hivyo ili mchakato wa kudhibiti uweze kufanya kazi kwa ufanisi ni muhimu kwa menejimenti za serikali za mitaa zitenganishe majukumu ya watu wanaohusika na uhasibu na kuidhinisha iamala ya benki na wale wanaohusika kuandaa na kusimamia usuluhisho wa benki ili kuhakikisha daftari la fedha linaonesha bakaa sahihi mwisho wa mwaka
uongozi wa halmashauri unapaswa kuhakikisha kuwa usuluisho unafanyika kwa ufanisi kila mwezi kama inavyo elekezwa kwenye memoranda ya fedha za mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
muhtasari wa serikali za mitaa na mambo yasiyofanyiwa usuluhishi wa benki ni kama inavyoonekana kwenye kiambatisho xxxi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslimu i ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslimu haukufanyika katika halmashauri agizo la la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa linahitaji afisa masuuli au mwakilishi wake katika vipindi maalum kupanga utaratibu wa kufanya ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim
ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim hukuza ufanisi kuzuia na kugundua makosa udanganyifu na wizi
husaidia kuzuia mianya ya fedha kutumika vibaya na kulinda fedha taslimu zisipotee
nimepitia taarifa za serikali za mitaa na kubaini kuwa ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim haukufanyika katika halmashauri kama inavyoonekana katika kiambatisho xxxii
jedwali hapo chini linaonesha muelekeo wa halmashauri ambazo hazikufanya ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim kwa miaka mitatu mfululizo jedwali halmashauri ambazo hazikufanya ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim mwaka idadi ya halmashauri kuanzisha mfumo imara wa udhibiti wa ndani na usimamizi wa fedha ni hatua muhimu kwa sababu ya kuwapo kwa taratibu mbalimbali zinazohusika katika makusanyo ya fedh a ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslimu i ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslimu haukufanyika katika halmashauri agizo la la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa linahitaji afisa masuuli au mwakilishi wake katika vipindi maalum kupanga utaratibu wa kufanya ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim
ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim hukuza ufanisi kuzuia na kugundua makosa udanganyifu na wizi
husaidia kuzuia mianya ya fedha kutumika vibaya na kulinda fedha taslimu zisipotee
nimepitia taarifa za serikali za mitaa na kubaini kuwa ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim haukufanyika katika halmashauri kama inavyoonekana katika kiambatisho xxxii
jedwali hapo chini linaonesha muelekeo wa halmashauri ambazo hazikufanya ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim kwa miaka mitatu mfululizo jedwali halmashauri ambazo hazikufanya ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim mwaka idadi ya halmashauri kuanzisha mfumo imara wa udhibiti wa ndani na usimamizi wa fedha ni hatua muhimu kwa sababu ya kuwapo kwa taratibu mbalimbali zinazohusika katika makusanyo ya fedh a ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa amana na taratibu za malipo vile vile majukumu ya uangalizi yaliyogawanyika kuhusu taratibu hizi kwa ujumla
kushindwa kwa mamlaka za serikali za mitaa kufanya ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslimu kunamaanisha kuwa mifumo ya udhibiti wa ndani haina ufanisi hivyo kuna hatari ya kutokea upotevu wa fedha au fursa ya fedha kutumika kwa manufaa binafsi
hii yatokana na mazingira ya ushawishi yanayozunguka miamala inayohusisha fedha taslim
nazishauri men ejimenti za serikali za mitaa ifanye ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim mara kwa mara katika vipindi tofauti ili kuimarisha uwajibikaji zaidi katika usimamizi wa fedha
ii kiwango cha juu cha fedha taslim ambacho kinatakiwa kuwepo katika halmashauri hakikuwekwa kuweka fedha ndani ya ofisi za halmashauri kunaongeza hatari ya kutokea upotevu wa fedha
kuweka kiwango cha juu cha ukomo wa fedha taslim kinachoruhusiwa kutunz wa ndani ya ofisi kunazuia wizi na matumizi yasiyotarajiwa ya fedha za umma
agizo la la memoranda ya fedha za serikali za mitaa linaelekeza kwamba kiwango cha juu cha fedha taslimu ambacho kinatakiwa kuwam ndani ya ofisi kiidhinishwe na baraza la madiwani husika na hakitaongezwa pasipo baraza kuridhia
hata ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hivyo ukaguzi wa fedha taslimu ulibaini kuwa halmashauri hazikuwa zimeweka viwango vya juu vya fedha taslimu kama ilivyoelekezwa na agizo lililotajwa hapo juu
halmashauri husika ni kama zinavyoonekana katika kiambatisho xxxii
kuweka fedha ndani ofisi za halmashauri bila kuwa na kiwango cha juu cha ukomo kilichoidhinishwa kunaongeza uwezekano wa fedha kupotea kwa njia ya wizi na matumizi yasiyotarajiwa
kuweka kiwango cha juu cha ukomo kunazuia wizi na fedha za umma kutumika vibaya
natoa wito kwa menejimenti za serikali za mitaa kuandaa sera ya usimamiz wa fedha ambayo itaweka kiwango cha juu cha fedha itakayotunzwa kwenye maeneo yao kwa lengo la udhibiti
iii masurufu yasiyorejeshwa agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka linahitaji masurufu kurejeshwa ndani ya siku kumi na nne baada ya kukamilika kwa shughuli iliyoombewa masurufu hayo
aidha aya ya 
 ya mwongozo wa uhasibu wa serikali za mitaa wa mwaka inazitaka mamlaka za serikali za mitaa kuanzisha daftari la kutunza kumbukumbu litakalowezesha masurufu kutolew na kurejeshwa kwa ufanisi
aidha agizo na
 linaagiza kwamba masurufu mengine hayatatolewa kabla ya kurejeshwa masurufu ya awali huku agizo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
 likielekeza kwamba masurufu yasiyorejeshwa kwa zaidi ya mwezi mmoja yatapaswa kutozwa adh abu kulingana na kanuni ya tozo na adhabu ya fedha serikali za mitaa
kinyume na maagizo hayo katika mwaka huu mamlaka za serikali za mitaa zimebainika kuwa na usimamizi wa masurufu usiokidhi matakwa ya sheria nilizozitaja hapo juu
jedwali hapo chini linaonesha muhtasari wa mapungufu yaliyobainika kwenye usimamizi wa masurufu
jedwali muhtasari wa mapungufu yaliyobainika kwenye usimamizi wa masurufu maelezo kiasi tzs
masurufu yasiyorejeshwa masurufu yasiyoandikwa kwenye daftari uchelewashaji wa arejesho masurufu yaliyotolewa kabla ya yale ya awali kurejeshwa mchanganuo wa mapungufu ni kama unavyoonekana katika kiambatisho xxxiii
hii ina maana ya kwamba mamlaka za serikali za mitaa zina udhaifu katika udhibiti wa utoaji na urejeshwaji wa masurufu hali inayosababisha kuwapo mianya ya udanganyifu au matumizi mabaya ya fedha za umma kunakoweza kufanywa na wafanyakazi wasio waaminifu
napendekeza kwa menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa kuimarisha udhibiti wa ndani ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hivyo ukaguzi wa fedha taslimu ulibaini kuwa halmashauri hazikuwa zimeweka viwango vya juu vya fedha taslimu kama ilivyoelekezwa na agizo lililotajwa hapo juu
halmashauri husika ni kama zinavyoonekana katika kiambatisho xxxii
kuweka fedha ndani ofisi za halmashauri bila kuwa na kiwango cha juu cha ukomo kilichoidhinishwa kunaongeza uwezekano wa fedha kupotea kwa njia ya wizi na matumizi yasiyotarajiwa
kuweka kiwango cha juu cha ukomo kunazuia wizi na fedha za umma kutumika vibaya
natoa wito kwa menejimenti za serikali za mitaa kuandaa sera ya usimamiz wa fedha ambayo itaweka kiwango cha juu cha fedha itakayotunzwa kwenye maeneo yao kwa lengo la udhibiti
iii masurufu yasiyorejeshwa agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka linahitaji masurufu kurejeshwa ndani ya siku kumi na nne baada ya kukamilika kwa shughuli iliyoombewa masurufu hayo
aidha aya ya 
 ya mwongozo wa uhasibu wa serikali za mitaa wa mwaka inazitaka mamlaka za serikali za mitaa kuanzisha daftari la kutunza kumbukumbu litakalowezesha masurufu kutolew na kurejeshwa kwa ufanisi
aidha agizo na
 linaagiza kwamba masurufu mengine hayatatolewa kabla ya kurejeshwa masurufu ya awali huku agizo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
 likielekeza kwamba masurufu yasiyorejeshwa kwa zaidi ya mwezi mmoja yatapaswa kutozwa adh abu kulingana na kanuni ya tozo na adhabu ya fedha serikali za mitaa
kinyume na maagizo hayo katika mwaka huu mamlaka za serikali za mitaa zimebainika kuwa na usimamizi wa masurufu usiokidhi matakwa ya sheria nilizozitaja hapo juu
jedwali hapo chini linaonesha muhtasari wa mapungufu yaliyobainika kwenye usimamizi wa masurufu
jedwali muhtasari wa mapungufu yaliyobainika kwenye usimamizi wa masurufu maelezo kiasi tzs
masurufu yasiyorejeshwa masurufu yasiyoandikwa kwenye daftari uchelewashaji wa arejesho masurufu yaliyotolewa kabla ya yale ya awali kurejeshwa mchanganuo wa mapungufu ni kama unavyoonekana katika kiambatisho xxxiii
hii ina maana ya kwamba mamlaka za serikali za mitaa zina udhaifu katika udhibiti wa utoaji na urejeshwaji wa masurufu hali inayosababisha kuwapo mianya ya udanganyifu au matumizi mabaya ya fedha za umma kunakoweza kufanywa na wafanyakazi wasio waaminifu
napendekeza kwa menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa kuimarisha udhibiti wa ndani ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wa usimamizi wa masurufu na kuhakikisha kwamba masurufu yote yanarejeshwa katika muda unaotakiwa kis heria na kwamba hakuna masurufu mengine yatakayotolewa kwa maofisa ambao hawajarejesha masurufu ya awali
 usimamizi wa rasilimali watu usimamizi wa rasilimali watu ni moja ya shughuli ambayo imeanzishwa katika taasisi ili kuongeza utendaji wa kazi wa wafanyakazi kwa lengo la kufikia malengo ya muda mrefu ya mwajiri
kimsingi usimamizi wa rasilimali watu unahusiana na usimamizi wa watumishi ndani ya taasisi kwa kuangalia sera na mfumo ili kuwezesha kufikia malengo ya taasisi
tathmini ya ufanisi wa rasilimali watu na mishahara kwa mwaka uli oishia juni ulibaini yafuatayo 
 udhaifu katika upimaji wa utendaji kazi wa wazi kwa watumishi opras upimaji wa utendaji kazi wa wazi kwa watumishi ni mfumo wa zi na rasmi unaofuata utaratibu ambao umeanzishwa ili kuwasaidia mwajiri na mwajiriwa katika kupanga kusimamia na kufanya tathmini ili kuongeza ufanisi ndani ya taasisi kwa lengo la kufikia malengo ya taasisi
mfumo unahamasisha ushiriki wa mfanyakazi katika kuweka malengo kutekeleza kufuatilia na kuupitia hivyo kukuza uwajibikaji binafsi kuongeza uwazi pamoja na mawasiliano baina ya menejimenti na wafanyakazi
hata hivyo hii inaweza kuwa na maana kama mifumo iliyopo inatekelezwa kikamilifu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wa usimamizi wa masurufu na kuhakikisha kwamba masurufu yote yanarejeshwa katika muda unaotakiwa kis heria na kwamba hakuna masurufu mengine yatakayotolewa kwa maofisa ambao hawajarejesha masurufu ya awali
 usimamizi wa rasilimali watu usimamizi wa rasilimali watu ni moja ya shughuli ambayo imeanzishwa katika taasisi ili kuongeza utendaji wa kazi wa wafanyakazi kwa lengo la kufikia malengo ya muda mrefu ya mwajiri
kimsingi usimamizi wa rasilimali watu unahusiana na usimamizi wa watumishi ndani ya taasisi kwa kuangalia sera na mfumo ili kuwezesha kufikia malengo ya taasisi
tathmini ya ufanisi wa rasilimali watu na mishahara kwa mwaka uli oishia juni ulibaini yafuatayo 
 udhaifu katika upimaji wa utendaji kazi wa wazi kwa watumishi opras upimaji wa utendaji kazi wa wazi kwa watumishi ni mfumo wa zi na rasmi unaofuata utaratibu ambao umeanzishwa ili kuwasaidia mwajiri na mwajiriwa katika kupanga kusimamia na kufanya tathmini ili kuongeza ufanisi ndani ya taasisi kwa lengo la kufikia malengo ya taasisi
mfumo unahamasisha ushiriki wa mfanyakazi katika kuweka malengo kutekeleza kufuatilia na kuupitia hivyo kukuza uwajibikaji binafsi kuongeza uwazi pamoja na mawasiliano baina ya menejimenti na wafanyakazi
hata hivyo hii inaweza kuwa na maana kama mifumo iliyopo inatekelezwa kikamilifu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ukaguzi uliofanywa ulibaini kuwa upimaji wa wazi wa ut endaji wa wafanyakazi katika halmashauri haukufanyik kikamilifu kinyume na agizo d
 d
 na d
 la kanuni za kudumu za utumishi wa umma za mwaka 
kutokana na kukosekana kwa mfumo wa wazi wa kupima utendaji kazi opras kumesababisha iwe vigumu kujua wafanyakazi wanaostahili kupandishwa vyeo kuwazawadia au kuwaadhibu
hivyo upandishaji wa vyeo kwa wafanyakazi upangaji wa kazi na utoaji wa mikataba kwa wafanyakazi kulingana na utendaji kazi wao pia wafanyakazi wasiokuwa na utendaji mzuri wanaweza kupandish wa vyeo
jedwali orodha ya halmashauri ambazo hazina mfumo rasmi wa wazi wa upimaji wafanyakazi opras na jina la halmashauri arusha cc chamwino dc handeni dc igunga dc kilindi dc korogwe dc korogwe tc longido dc lushoto dc mafia dc mkinga dc monduli dc muheza dc mwanza cc urambo dc halmashauri zinashauriwa kuendelea kuwapa mafunzo wafanyakazi wao ili mfumo huo uweze kutekelezwa kikamilifu
pia ninasisiti za kuwa halmashauri ziimarishe mfumo wa ufuatiliaji na tathmini ili uweze kutambua kufanya athmini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na kuweza kujua mapungufu katika utendaji wa wafanyakazi ili kuweza kuchukua hatua stahiki za uboreshaji
 kutokuwepo au kutoboreshwa kwa rejista ya wafany akazi wakati wa ukagua rejista ya wafanyakazi niligundua kuwa halmashauri hazikuwa au hazikuboresha rejista ya wafanyakazi kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
hii imesababisha mtunza hazina kupitia kitengo cha mishahara kushindwa kuboresha taarifa za mishahara ya wafanyakazi na ku sababisha malipo ya mishahara kwa wafanyakazi waliofikia ukomo wa utumishi kufukuzwa kazi utoro au kufariki
jadweli halmashauri zisizo na au kuboresha rejis ta ya wafanyakazi na
jina la halmashauri busega dc igunga dc kakonko dc kaliua dc kasulu dc kibaha dc kigoma dc kilwa dc kinondoni mc mbulu dc meru dc misungwi dc moshi dc simanjiro dc ushetu dc uvinza dc nazishauri halmashauri ziboreshe taarifa za wafanyakazi mara kwa mara ili kuepuka kulipa wafanyakazi wasiostahili na kusababisha hasara kwa serikali
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na kuweza kujua mapungufu katika utendaji wa wafanyakazi ili kuweza kuchukua hatua stahiki za uboreshaji
 kutokuwepo au kutoboreshwa kwa rejista ya wafany akazi wakati wa ukagua rejista ya wafanyakazi niligundua kuwa halmashauri hazikuwa au hazikuboresha rejista ya wafanyakazi kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
hii imesababisha mtunza hazina kupitia kitengo cha mishahara kushindwa kuboresha taarifa za mishahara ya wafanyakazi na ku sababisha malipo ya mishahara kwa wafanyakazi waliofikia ukomo wa utumishi kufukuzwa kazi utoro au kufariki
jadweli halmashauri zisizo na au kuboresha rejis ta ya wafanyakazi na
jina la halmashauri busega dc igunga dc kakonko dc kaliua dc kasulu dc kibaha dc kigoma dc kilwa dc kinondoni mc mbulu dc meru dc misungwi dc moshi dc simanjiro dc ushetu dc uvinza dc nazishauri halmashauri ziboreshe taarifa za wafanyakazi mara kwa mara ili kuepuka kulipa wafanyakazi wasiostahili na kusababisha hasara kwa serikali
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 kutofanya usuluhishi wa mishahara wa kila mwezi ili kuhakikisha usahihi wa mishahara iliyopokele wa kutoka hazina na iliyolipwa katika mwezi husika halmashauri zinatakiwa kuandaa usuluhishi wa kila mwezi wa mishahara hiyo kama sehemu ya udhibiti ili kuweza kupata uhakika wa usahihi wa malipo ya mishahara
ukaguzi wa orodha ya mishahara ya kila mwezi katika halmashauri tano ambazo ni mji wa babati tc kilwa longido mpwapwa na musoma ulionyesha kutokuwepo kwa usuluhishi wa mishahara kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
kutofanyika kwa usuluhishi wa mishahara wa kila mwezi ku nasababisha kushindwa kujua kama hazina imetoa mishahara sahihi kwa mwezi husika
nashauri kuwa kila halmashauri ifanye usuluhishi wa mishara yake ya kila mwezi kabla ya ku ilipa kwa wafanyakazi
 kukos uthibitisho wa urejeshwaji wa mishahara isiyochukuliwa na wahusika tzs
 ulipwaji wa mishahara kwa wafanyakazi kupitia akanti za benki umeleta changamoto ya kutojua kama halmashauri zinatekeleza agizo na
hazina lenye kum
na
ca la tarehe ambalo linataka mishahara ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa isiyochukuliwa na wafanyakazi waliostaafu kufari ki kuacha kazi na kufukuzwa kazi irejeshwe hazina ndani ya siku baada ya malipo ya ishahara
pia mishahara isiyochukuliwa yenye thamani ya tzs
 katika halmashauri kama ilivyoon eshwa kwenye jedwali haikuweza kuthibitishwa kurudishwa hazina
jedwali orodha ya halmashauri pamoja na mishahara isiyorejeshwa hazina na
jina la halmashauri amount na
jina la halmashauri amount bagamoyo dc makete dc bukoba dc manyoni dc bukoba mc mlele dc butiama dc morogoro dc chemba dc moshi dc hanang dc mpwapwa dc ikungi dc mufindi dc ilala mc muleba dc iringa dc mvomero dc iringa mc nachingwea dc kilolo dc nzega dc kilombero dc pangani dc kongwa dc ruangwa dc korogwe tc singida mc kyerwa dc sumbawanga dc lindi dc tanga cc lindi mc tunduru dc liwale dc urambo dc longido dc jumla pamo ja na kwamba hazina imeruhusu benki kurejesha mishahara isiyochukuliwa bila kuzijulisha halmashauri imekuwa vigumu kwa halmashauri hizo pamoja na wakaguzi kuthibitisha kama mishahara hiyo inarejeshwa hazina
utaratibu huu unaweza kutoa nafasi kwa benki kutumia fedha hizi kwa manufaa yake
ningependa kuzishauri halmashauri zipate ushahidi unaoonesha kuwa benki zimepeleka hazina mishahara isiyo chuliwa na kuhakikisha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa isiyochukuliwa na wafanyakazi waliostaafu kufari ki kuacha kazi na kufukuzwa kazi irejeshwe hazina ndani ya siku baada ya malipo ya ishahara
pia mishahara isiyochukuliwa yenye thamani ya tzs
 katika halmashauri kama ilivyoon eshwa kwenye jedwali haikuweza kuthibitishwa kurudishwa hazina
jedwali orodha ya halmashauri pamoja na mishahara isiyorejeshwa hazina na
jina la halmashauri amount na
jina la halmashauri amount bagamoyo dc makete dc bukoba dc manyoni dc bukoba mc mlele dc butiama dc morogoro dc chemba dc moshi dc hanang dc mpwapwa dc ikungi dc mufindi dc ilala mc muleba dc iringa dc mvomero dc iringa mc nachingwea dc kilolo dc nzega dc kilombero dc pangani dc kongwa dc ruangwa dc korogwe tc singida mc kyerwa dc sumbawanga dc lindi dc tanga cc lindi mc tunduru dc liwale dc urambo dc longido dc jumla pamo ja na kwamba hazina imeruhusu benki kurejesha mishahara isiyochukuliwa bila kuzijulisha halmashauri imekuwa vigumu kwa halmashauri hizo pamoja na wakaguzi kuthibitisha kama mishahara hiyo inarejeshwa hazina
utaratibu huu unaweza kutoa nafasi kwa benki kutumia fedha hizi kwa manufaa yake
ningependa kuzishauri halmashauri zipate ushahidi unaoonesha kuwa benki zimepeleka hazina mishahara isiyo chuliwa na kuhakikisha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuwa taratibu zinazotumiwa na benki zinazishirikisha halmashauri 
 malipo ya mishahara kwa watum ishi waliofukuzwa kustaafu au kufariki na zilizolipwa kwa taasisi mbalimbali kama makato ya kisheria tzs
 wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa jumla ya tzs
 katika halmashauri zililip wa kama mishahara kwa wafanyakazi waliofariki waliotoroka kufa na kufukuzwa kazi
malipo haya ni kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mwaka 
pia jumla ya tzs
 katika halmashauri zililipwa kama makato ya kisheria kwa taasisi kama vile mifuko ya pensheni taasisi za fedha nhif na tra kwa ajili ya wafanyakazi ambao hawako kwenye utumishi wa umma
malipo kwa wafanyakazi ambao hawako kwenye utumishi wa umma ni hasara ya fedha za umma na ninaitaka serikali kurekebisha tatizo hili angalia kiambatisho xxxiv
sababu iliyoelezwa na halmashauri ya kutorekebishwa kwa taarifa za wafanyakazi kwenye rejista ni kukosa mawasiliano ya haraka baina ya ke na hazina ili kuwafuta wafanyakazi hao kabla ya kulipa mishahara kwenye akaunti zao
ninazishauri halmashauri zihakikishe zinakuwa na taarifa za wafanyakazi waliostaafu kufa kuacha kazi au kutoroka zinawasilishwa hazina ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa hatua zaidi za kuwafuta kwenye orodha ya malipo
 ukopaji usiodhibitiwa na uliozidi kiwango kilichoidhinishwa kisher ia ukaguzi wa mishahara uligundua kuwa kuna baadhi ya wafanyakazi wanaopokea chini ya moja ya tatu ya mishahara na wengine hawapati kabisa mshahara kwa miezi mingi
hii ni kinyume na kifungu na
cha sheria na
ya kudai madeni ya mwaka na kuelezew zaidi katika waraka wenye kum b
na
ce
 wa tarehe novemba ambao unawataka wafanyakazi walipwe mshahara wa mwezi usiopungua theluthi mbili ya stahili zao za mshahara
jedwali halmashauri zenye makato ya mishahara yanayozidi ya mshahara wa mwezi na
jina la halmashauri idadi ya wafanyakazi jiji arusha jiji dar es salaam hai kalambo karatu kinondoni kondoa kwimba mlele moshi nkasi nsimbo same sumbawanga sumbawanga temeke jumla wafanyakazi wanaweza wasijishughulishe na kazi ipasavyo kwa kutafuta kipato cha ziada ili wakidhi mahitaji yao ya kujikimu
nazishauri halmashauri kutoidhinisha mikopo ya mishahara ambayo makato yake yanazidi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa hatua zaidi za kuwafuta kwenye orodha ya malipo
 ukopaji usiodhibitiwa na uliozidi kiwango kilichoidhinishwa kisher ia ukaguzi wa mishahara uligundua kuwa kuna baadhi ya wafanyakazi wanaopokea chini ya moja ya tatu ya mishahara na wengine hawapati kabisa mshahara kwa miezi mingi
hii ni kinyume na kifungu na
cha sheria na
ya kudai madeni ya mwaka na kuelezew zaidi katika waraka wenye kum b
na
ce
 wa tarehe novemba ambao unawataka wafanyakazi walipwe mshahara wa mwezi usiopungua theluthi mbili ya stahili zao za mshahara
jedwali halmashauri zenye makato ya mishahara yanayozidi ya mshahara wa mwezi na
jina la halmashauri idadi ya wafanyakazi jiji arusha jiji dar es salaam hai kalambo karatu kinondoni kondoa kwimba mlele moshi nkasi nsimbo same sumbawanga sumbawanga temeke jumla wafanyakazi wanaweza wasijishughulishe na kazi ipasavyo kwa kutafuta kipato cha ziada ili wakidhi mahitaji yao ya kujikimu
nazishauri halmashauri kutoidhinisha mikopo ya mishahara ambayo makato yake yanazidi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiwango kilichowekwa na endapo mfanyakazi atakopa bila ya idhini ya mwajiri wake halmashauri isishughulike na makato ya watumishi kwa niaba ya taasisi hizo za fedha
 fedha za ruzuku ya mishahara zilizopokelewa kutofautiana na kiasi cha mishahara kilicholipwa a upungufu wa ruzuku ya mishahara iliyotolewa tzs
 kulikuwa na upungufu wa ruzuku ya mishahara kutoka hazina iliyoonekana katika halmashauri ya ushetu
hii ni baada ya kulinganisha mishahara iliyolipwa na ile iliyotolewa na hazina kwa mwezi wa agosti 
b ruzuku ya mishahara iliyotolewa zaidi tzs
 halmashauri mbili zilipokea ruzuku ya mishahara zaidi kwa kiasi cha tzs
fedha hizi zilitakiwa kurudishwa hazina lakini hakuna ushahidi unaoonesha kuwa zilirudishwa
halmashauri zilizopata ruzuku ya mishahara pungufu na zaidi ni kama zilivyoonyesh wa kwenye jedwali hapo chini
jedwali orodha ya halmashauri zilizopokea ruzuku ya mishahara zaidi pungufu na jina la halmashauri mishahara iliyopokelewa tzs
mishahara iliyolipwa tzs
mshahara iliyotolewa zaidi tzs
mishahara iliyotolewa pungufu tzs
ushetu mpanda mufindi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ruzuku ya mishahara iliyotolewa pungufu inasababisha halmashauri zitafute vy anzo vingine ili ziweze kulipa mishahara hiyo
hii inaleta athari zaidi kwenye utekelezaji wa shughuli nyingine ambapo fedha zake zitatumika kulipa mishahara
kwa upande wa ruzuku ya mishahara iliyotolewa zaidi huweza kusababisha matumizi mabaya kwa vile hakuna bajeti ya fedha hizo
ningependa kusisitiza mapendekezo niliyoyatoa mwaka uliopita kwamba halmashauri zifanye ulinganifu wa ruzuku za mishahara iliyopokelewa na iliyolipwa ili hazina waweze kurejesha ruzuku waliyotoa pungufu na kurejesha hazina ruzuku ya mishahara iliyotolewa zaidi
 kukosekana kwa taarifa sahihi katika mfumo wa taarifa ya usimamiz wa rasilimali watu hcmis serikali inalipa mishahara kwa wafanyakazi wote wa umma kupitia mfumo wa hcmis ambapo taarifa za wafanyakazi zinaingizwa ndani yake na kuhuishwa mara kwa mara zikiwemo tarehe za kuzaliwa uthibitisho na kupandishwa vyeo
hata hivyo halmashauri zilionekana kutohu isha taarifa za wafanyakazi ipasavyo
ukaguzi uliofanyika uligundua kuwa katika halmashauri pamoja na kushauriw katika ukaguzi wa mwaka uliopita kuna wafanyakazi kwenye orodha kuu ya malipo wanaonekana tarehe zao za kuzaliwa ni na wafanyakazi ambao hawajathibitishwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ruzuku ya mishahara iliyotolewa pungufu inasababisha halmashauri zitafute vy anzo vingine ili ziweze kulipa mishahara hiyo
hii inaleta athari zaidi kwenye utekelezaji wa shughuli nyingine ambapo fedha zake zitatumika kulipa mishahara
kwa upande wa ruzuku ya mishahara iliyotolewa zaidi huweza kusababisha matumizi mabaya kwa vile hakuna bajeti ya fedha hizo
ningependa kusisitiza mapendekezo niliyoyatoa mwaka uliopita kwamba halmashauri zifanye ulinganifu wa ruzuku za mishahara iliyopokelewa na iliyolipwa ili hazina waweze kurejesha ruzuku waliyotoa pungufu na kurejesha hazina ruzuku ya mishahara iliyotolewa zaidi
 kukosekana kwa taarifa sahihi katika mfumo wa taarifa ya usimamiz wa rasilimali watu hcmis serikali inalipa mishahara kwa wafanyakazi wote wa umma kupitia mfumo wa hcmis ambapo taarifa za wafanyakazi zinaingizwa ndani yake na kuhuishwa mara kwa mara zikiwemo tarehe za kuzaliwa uthibitisho na kupandishwa vyeo
hata hivyo halmashauri zilionekana kutohu isha taarifa za wafanyakazi ipasavyo
ukaguzi uliofanyika uligundua kuwa katika halmashauri pamoja na kushauriw katika ukaguzi wa mwaka uliopita kuna wafanyakazi kwenye orodha kuu ya malipo wanaonekana tarehe zao za kuzaliwa ni na wafanyakazi ambao hawajathibitishwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ajira zao kw enye halmashauri kama ilivyoanishwa katika kiambatisho lvi
kuna ongezeko la wafanyakazi wenye tarehe za kuzaliwa zisizo sahihi kilinganishwa na wafanyakazi walio tajwa kwenye halmashauri katika ukaguzi wa mwaka 
pia kuna ongezeko la halmashauri zinazohusika kutoka hadi hali inayoon esha kuwa hakuna mfumo wa udhibiti ulioanzishwa ili kukabiliana na tatizo hilo
hii inaonyesha kwamba maofisa rasilimali watu hawahuishi taarifa za wafanyakazi mara kwa mara katika mfumo wa usimamizi wa rasilimali watu hcmis ili ziweze kufanana na zile za orodha kuu ya mishahara
inakuwa vigumu kwa hazina kujua tarehe za ustaafu na kuthibitishwa kazini
hii ni kwa vile taarifa haziingizwi kupitia mfumo uliopo na zinaingizwa kwenye majalada binafsi ya wafanyakazi yaliyok halmashauri tu
ningependa kurejea mapendekezo yangu niliyoyatoa miaka ya nyuma kwa menejimenti za halmashauri zihakikishe kuwa taarifa za wafanyakazi kati ya halmashauri na orodha kuu ya mishahara ya hazina zinafanyiwa usuluhishi na kuhuishwa kila inapohitajika
 makato ya kisheria hayakupelek wa kwenye taasisi husika tzs
 kwa kawaida mishahara ya wafanyakazi inatakiwa kukatwa makato ya kisheria na yasi yo ya kisheria ili kupata mshahara halisi baada ya makato
makato haya yanajumuisha michango ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mifuko ya hifadhi ya jamii mfuko wa bima ya afya kodi ya mapato na urejeshaji wa mikopo kwenye taasisi za fedha
ukaguzi umebaini kuwa katika halmashauri kulikuwa na makato ya tzs
 ambayo hayakupelekwa lapf pspf nssf ppf na tra
makato ya kisheria yasiyo wasilishwa ni kama yanavyoonyeshwa katika jedwali hapo chini
jedwali orodha ya halmashauri ambazo hazikuwasilisha makato kwa taasisi husika na jina la halmashauri kiasi tzs
na
jina la halmashauri kiasi tzs
arusha makete itilima mbozi karatu meru kilindi morogoro kilosa nkasi kilwa nzega lindi sengerema longido sumbawanga mafia jumla magu makato ya mishahara yasiyowasilishwa kwa taasisi husika kwa mwaka huu yameongezeka kwa asilimia iki linganishwa na tzs
 zinazohusiana na halmashauri katika mwaka 
uwasilishaji wa makato ya mishahara kwa halmashauri ni jambo kisheria yasipowasilishwa makato hayo yanaweza kutumika kwa shughuli nyingine na kusababisha madeni yasiyolipika
zaidi ya hayo inaweza kusababisha gharama za ziada kama vile tozo na adhabu nyingine kutokana na kuchelewesha kulipa
kwa upande wa lapf pspf nssf na ppf kutolipwa michango hiyo kunaweza kuwa na athari kubwa katika ulipaji wa mafao ya wafanyakazi wanapostaafu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mifuko ya hifadhi ya jamii mfuko wa bima ya afya kodi ya mapato na urejeshaji wa mikopo kwenye taasisi za fedha
ukaguzi umebaini kuwa katika halmashauri kulikuwa na makato ya tzs
 ambayo hayakupelekwa lapf pspf nssf ppf na tra
makato ya kisheria yasiyo wasilishwa ni kama yanavyoonyeshwa katika jedwali hapo chini
jedwali orodha ya halmashauri ambazo hazikuwasilisha makato kwa taasisi husika na jina la halmashauri kiasi tzs
na
jina la halmashauri kiasi tzs
arusha makete itilima mbozi karatu meru kilindi morogoro kilosa nkasi kilwa nzega lindi sengerema longido sumbawanga mafia jumla magu makato ya mishahara yasiyowasilishwa kwa taasisi husika kwa mwaka huu yameongezeka kwa asilimia iki linganishwa na tzs
 zinazohusiana na halmashauri katika mwaka 
uwasilishaji wa makato ya mishahara kwa halmashauri ni jambo kisheria yasipowasilishwa makato hayo yanaweza kutumika kwa shughuli nyingine na kusababisha madeni yasiyolipika
zaidi ya hayo inaweza kusababisha gharama za ziada kama vile tozo na adhabu nyingine kutokana na kuchelewesha kulipa
kwa upande wa lapf pspf nssf na ppf kutolipwa michango hiyo kunaweza kuwa na athari kubwa katika ulipaji wa mafao ya wafanyakazi wanapostaafu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nazishauri halmashauri ziwasilishe michango hiyo kwa wakati na kuhakikisha kwamba ile michango isiyowasilishwa kwa taasisi husika inawasilisha vilevile ile isiyowasilishwa ionyeshwe kama madeni kwenye hesabu za halmashauri mwisho wa mwaka
 mikopo ya mishahara isiyorejeshwa tzs
 wakati wa ukaguzi iligundulika katika halmashauri kuwepo kwa mikopo ya mishahara yenye jumla ya tzs
 isiyorejeshwa ikilinganishwa na mikopo ya tzs
 katika halmashauri kwa mwaka wa fedha 
hii inaonyesha kuwa halmashauri zimeongeza udhibiti wa ukopeshaji na urejeshaji wa mikopo ya mishahara
kuwapo kwa mikopo isiyorejeshwa ni kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka na inaashiria udhibiti usioridhisha kwa halmashauri husika
jedwali halmashauri zenye mikopo ya mishahara isiyore jeshwa na jina la halmashauri kiasi tzs
mbeya mlele nanyumbu nsimbo same shinyanga tandahimba jumla ucheleweshaji wa kurejesha mikopo ya mishahara nazuia utekelezaji wa shughuli nyingine za halmashauri kwa kukosa fedha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aidha na kuna uwezekanao wa kusababisha mikopo hiyo kuto lipwa
hivyo halmashauri zinashauriwa kufuata agizo na
 kwa kuhakikisha kuwa mikopo ya mishahara inarejeshwa kwa wakati
 uhaba wa wafanyakazi utendaji mzuri wa taasisi unategemea kuwapo kwa rasilimali rasilimali watu ikiwa ni moja ya rasilimali muhimu
wakati wa ukaguzi ilionekana halmashauri zina mahitaji ya jumla ya wafanyakazi lakini wafanyakazi waliopo ni 
hivyo kuwa na upungufu wa wafanyakazi sawa na asilimia ya idadi ya wafanyakazi wote wanaotakiwa
upungufu mkubwa wa wafanyakazi una athari katika utendaji wa halmashauri ikiwa ni pamoja na utoaji wa huduma usioridhisha kazi nyingi kwa wafanyakazi waliopo pamoja na kuwavunja moyo wafanyakazi waliopo kwenye halmashauri
idara zilizoathirika zaidi ni afya kilimo na elimu rejea kiambatisho xxxv
pia kuna upungufu mkubwa kwenye halmashauri mpya zilizoanzishwa zikiwamo mkalama chemba nyasa nyang hwale butiama makambako na halmashauri ya nsimbo
halmashauri zenye upungufu uliokithiri pamoja na viwango vyao katika mabano ni pamoja na halmashauri za ileje ikifuatiwa na bukoba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aidha na kuna uwezekanao wa kusababisha mikopo hiyo kuto lipwa
hivyo halmashauri zinashauriwa kufuata agizo na
 kwa kuhakikisha kuwa mikopo ya mishahara inarejeshwa kwa wakati
 uhaba wa wafanyakazi utendaji mzuri wa taasisi unategemea kuwapo kwa rasilimali rasilimali watu ikiwa ni moja ya rasilimali muhimu
wakati wa ukaguzi ilionekana halmashauri zina mahitaji ya jumla ya wafanyakazi lakini wafanyakazi waliopo ni 
hivyo kuwa na upungufu wa wafanyakazi sawa na asilimia ya idadi ya wafanyakazi wote wanaotakiwa
upungufu mkubwa wa wafanyakazi una athari katika utendaji wa halmashauri ikiwa ni pamoja na utoaji wa huduma usioridhisha kazi nyingi kwa wafanyakazi waliopo pamoja na kuwavunja moyo wafanyakazi waliopo kwenye halmashauri
idara zilizoathirika zaidi ni afya kilimo na elimu rejea kiambatisho xxxv
pia kuna upungufu mkubwa kwenye halmashauri mpya zilizoanzishwa zikiwamo mkalama chemba nyasa nyang hwale butiama makambako na halmashauri ya nsimbo
halmashauri zenye upungufu uliokithiri pamoja na viwango vyao katika mabano ni pamoja na halmashauri za ileje ikifuatiwa na bukoba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mbarali kibondo na mafia 
katika mwaka wa fedha halmashauri zilikuwa na upungufu wa wafanyakazi sawa na asilimia 
hata hivyo kiwango hicho kimepungua mwaka huu wa ukaguzi hadi asilimia ikionyesha serikali imefanya juhudi kupunguza tafouti hii katika sekta mbalimbali
katika hali hiyo ningerejea mapendekezo yangu ya mwaka jana kama ifuatavyo ofisi ya rais tawala za mikoa iandae mpango mkakati wa kuhakikisha kuwa wafanyakazi hodari na muhimu wanabaki kazini
kuwe na utoaji wa motisha maalum kwa lengo la kuwahamasisha wafanyakazi kufanya kazi katika halmashauri za pembezoni au enye mazingira magumu kwa vile upungufu mkubwa wa wafanyakazi unaonekana katika halmashauri za vijijini au zile zenye mazingira magumu ikilinganishwa na zile za mijini
 wakuu wa idara za vitengo wanaokaimu nafasi hizo kwa muda zaidi ya miezi sita agizo d
 agizo dogo la la kanuni za kudumu za utumishi wa umma za mwaka inatak mtumishi wa umma kukaimu nafasi iliyobaki wazi kwa kipin di kisichozidi miezi sita 
aidha inaelekeza pia mamlaka ya uteuzi kuhakikisha kuwa inashughulikia na kukamilisha uteuzi wa mtumishi katika nafasi ya madaraka ndani ya miezi sita
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wakati wa kaguzi ilionekana kuwa katika halmashauri maafisa walikuwa wanaendelea kukaimu kama wakuu wa idara au vitengo kwa zaidi ya miezi sita kinyume na agizo hilo la hapo juu
zaidi ya hayo katika halmashauri kulikuwa na nafasi zilizo wazi kwa zaidi ya mwaka mmoja bila kujazwa
uchambuzi zaidi ulionyesha kuwa halmashauri mpya ziliongoza kwa kuwa na maafisa wanaokaimu kama wakuu wa idara na vitengo ikilinganishwa na halmashauri nyingine
kwa mfano katika wakuu wa idara na vitengo kama ilivyo kwenye muundo wa ofisi ya rais tawala za mikoa halmashauri nne chemba msalala nsimbo na mlele wana maafisa ambao ni zaidi ya asilimia hamsini 
kwa maelezo zaidi rejea kiambatisho xxxvi
uanzishwaji wa halmashauri mpya bila ya kuwa na watumishi wa kutosha ni mojawapo ya sababu za mamlaka za uteuzi kuchelewa kufanya uteuzi kwenye nafasi husika
kushindwa kuwathibitisha maafisa katika nafasi wanazokaimu ku naongeza madeni yatokanayo na posho za kukaimu
aidi ya hayo kukaimu kwa muda mrefu kunapunguza ari ya kufanya kazi kwa maafisa wanaokaimu kwa muda mrefu na kusababisha kutofanyakazi vizuri na kutokutoa maamuzi stahiki
hivyo ninazishauri halmashauri zikishirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma zipunguze idadi ya maafisa wanaokaimu ama kwa kuwathibitisha au kufanya uteuzi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wakati wa kaguzi ilionekana kuwa katika halmashauri maafisa walikuwa wanaendelea kukaimu kama wakuu wa idara au vitengo kwa zaidi ya miezi sita kinyume na agizo hilo la hapo juu
zaidi ya hayo katika halmashauri kulikuwa na nafasi zilizo wazi kwa zaidi ya mwaka mmoja bila kujazwa
uchambuzi zaidi ulionyesha kuwa halmashauri mpya ziliongoza kwa kuwa na maafisa wanaokaimu kama wakuu wa idara na vitengo ikilinganishwa na halmashauri nyingine
kwa mfano katika wakuu wa idara na vitengo kama ilivyo kwenye muundo wa ofisi ya rais tawala za mikoa halmashauri nne chemba msalala nsimbo na mlele wana maafisa ambao ni zaidi ya asilimia hamsini 
kwa maelezo zaidi rejea kiambatisho xxxvi
uanzishwaji wa halmashauri mpya bila ya kuwa na watumishi wa kutosha ni mojawapo ya sababu za mamlaka za uteuzi kuchelewa kufanya uteuzi kwenye nafasi husika
kushindwa kuwathibitisha maafisa katika nafasi wanazokaimu ku naongeza madeni yatokanayo na posho za kukaimu
aidi ya hayo kukaimu kwa muda mrefu kunapunguza ari ya kufanya kazi kwa maafisa wanaokaimu kwa muda mrefu na kusababisha kutofanyakazi vizuri na kutokutoa maamuzi stahiki
hivyo ninazishauri halmashauri zikishirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma zipunguze idadi ya maafisa wanaokaimu ama kwa kuwathibitisha au kufanya uteuzi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa maafisa wapya wenye sifa na uwezo ili kujaza nafasi hizo
 usimamizi wa matumizi 
 malipo yenye nyaraka pungufu tzs
 agizo na
 c na la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka linaagiza kuwa malipo yote yanayofanywa na halmashauri yaambatishwe na nyaraka kamili
hata hivyo malipo ya jumla ya tzs
 katika sampuli ya halmashauri zilizokaguliwa yalibainika kufan ywa bila kuwa na nyaraka kamili hivyo kukwaza uhakiki wa uhalali wa malipo hayo
orodha ya halmashauri husika na kiasi kwa kila halmashauri imeoneshwa katika kiambatisho xxxvii
hali hii inamaanisha kuwa kuna udhibiti dhaifu wa utunzaji wa nyaraka na viambatisho muhimu vya malipo
ulinganifu wa malipo yenye nyaraka pungufu kutoka mwaka hadi ni kama unavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali mwenendo wa malipo yenye nyaraka pungufu kwa kipindi cha miaka miwili mwaka wa fedha idadi ya halmashauri kiasi tzs
 ulinganifu katika jedwali hapo juu unaonesha kuwa licha ya ongezeko dogo la mamlaka mbili za serikali za mitaa zenye tatizo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hili kuna ongezeko kubwa la kiasi cha tzs
 sawa na ya malipo yaliyofanywa yakiwa na nyaraka pungufu kwa mwaka uliopita wa 
hali hii ina maana ya kwamba hakuna udhibiti wa kutosha katika malipo hivyo kusababisha malipo kufanywa bila kuwa na viambatisho vya kutosha
halmashauri ambazo zilibainika kuwa na malipo makubwa ambayo hayakuwa na viambatisho ni kinondoni tzs
 kigoma ujiji tzs
 karatu tzs
 na hai tzs
ninatoa wito kwa menejimenti za halmashauri zihakikishe kuwa vitengo vya ukaguzi wa awali vinafanya kazi kwa ufanisi katika kuchunguza hati za malipo kabla hazija idhinishwa na viongozi husika
aidha mamlaka za serikali za mitaa zinashauriwa kuteua afisa rasmi ambaye atakuwa na jukumu la kutunza hati za malipo pamoja na nyaraka zake
 hati za malipo zilizokosekana wakati wa ukaguzi tzs
 kwa mujibu wa agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka mweka hazina wa halmashauri anatakiwa kudumisha mfumo bora wa uhasibu na utunzaji wa nyaraka zote muhimu za kiuhasibu
aidha hati zote za malipo pamoja na viambatisho vyake vinapaswa kutunzwa na kuhifadhiwa vizuri kwa kipindi kisichopungua miaka kama inavyotakiwa na agizo na
 la memoranda ya fedha za mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kinyume na maagizo haya nimebaini kuwapo kwa matumizi ya jumla ya tzs
 yaliyofanyika katika halmashauri pasipo hati za malipo pamoja na viambatanisho vya matumizi hayo kupatikana kwa ajili ya ukaguzi
hivyo uhalali wa matumizi hayo haukuweza kuthibitishwa kutokana na kukwazwa kwa mawanda ya ukaguzi
halmashauri husika zimeoneshwa katika jedwali hapo chini jedwali orodha ya halmashauri zenye matumizi yasiyo na hati za malipo na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
aratu 
morogoro 
meru 
mji masasi 
monduli 
mtwara 
kondoa 
newala 
mji makambako 
nanyumbu 
bukoba 
ukerewe 
kigoma ujiji 
mji geita 
rombo 
chato 
same 
mji mpanda 
kilwa 
mji kahama 
babati 
iramba 
hanang 
ikungi 
bunda 
mkalama 
mbeya 
rufiji 
tunduma 
mtabora 
missenyi 
hai 
jiji mwanza jumla kigoma ujiji imeongoza kwa kuwa na matumizi yasiyo na hati za malipo ya tzs
 ikifuatiwa na kondoa yenye jumla ya tzs
jedwali hapo chini linatoa ulinganisho wa matumizi yasiyo na hati za malipo kwa kipindi cha mwka na 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hili kuna ongezeko kubwa la kiasi cha tzs
 sawa na ya malipo yaliyofanywa yakiwa na nyaraka pungufu kwa mwaka uliopita wa 
hali hii ina maana ya kwamba hakuna udhibiti wa kutosha katika malipo hivyo kusababisha malipo kufanywa bila kuwa na viambatisho vya kutosha
halmashauri ambazo zilibainika kuwa na malipo makubwa ambayo hayakuwa na viambatisho ni kinondoni tzs
 kigoma ujiji tzs
 karatu tzs
 na hai tzs
ninatoa wito kwa menejimenti za halmashauri zihakikishe kuwa vitengo vya ukaguzi wa awali vinafanya kazi kwa ufanisi katika kuchunguza hati za malipo kabla hazija idhinishwa na viongozi husika
aidha mamlaka za serikali za mitaa zinashauriwa kuteua afisa rasmi ambaye atakuwa na jukumu la kutunza hati za malipo pamoja na nyaraka zake
 hati za malipo zilizokosekana wakati wa ukaguzi tzs
 kwa mujibu wa agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka mweka hazina wa halmashauri anatakiwa kudumisha mfumo bora wa uhasibu na utunzaji wa nyaraka zote muhimu za kiuhasibu
aidha hati zote za malipo pamoja na viambatisho vyake vinapaswa kutunzwa na kuhifadhiwa vizuri kwa kipindi kisichopungua miaka kama inavyotakiwa na agizo na
 la memoranda ya fedha za mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kinyume na maagizo haya nimebaini kuwapo kwa matumizi ya jumla ya tzs
 yaliyofanyika katika halmashauri pasipo hati za malipo pamoja na viambatanisho vya matumizi hayo kupatikana kwa ajili ya ukaguzi
hivyo uhalali wa matumizi hayo haukuweza kuthibitishwa kutokana na kukwazwa kwa mawanda ya ukaguzi
halmashauri husika zimeoneshwa katika jedwali hapo chini jedwali orodha ya halmashauri zenye matumizi yasiyo na hati za malipo na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
aratu 
morogoro 
meru 
mji masasi 
monduli 
mtwara 
kondoa 
newala 
mji makambako 
nanyumbu 
bukoba 
ukerewe 
kigoma ujiji 
mji geita 
rombo 
chato 
same 
mji mpanda 
kilwa 
mji kahama 
babati 
iramba 
hanang 
ikungi 
bunda 
mkalama 
mbeya 
rufiji 
tunduma 
mtabora 
missenyi 
hai 
jiji mwanza jumla kigoma ujiji imeongoza kwa kuwa na matumizi yasiyo na hati za malipo ya tzs
 ikifuatiwa na kondoa yenye jumla ya tzs
jedwali hapo chini linatoa ulinganisho wa matumizi yasiyo na hati za malipo kwa kipindi cha mwka na 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali mwenendo wa matumizi yasiyo na hati za malipo kwa kipindi cha miaka miwili mwaka wa fedha idadi ya halmashauri kiasi tzs
 ulinganisho wa mwaka na unaonyesha kuongezeka kwa idadi ya halmashauri zenye matumizi ambayo hati zake za malipo hazikupatikana wa ajili ya ukaguzi
pia matumizi am bayo hati zake za malipo hazikupatikanana yameongezeka kwa kiasi cha tzs
 sawa na asilimia 
hali hii ina maana ya kwamba hakuna uboreshaji katika utunzaji wa hati za malipo zinazokosekana wakati wa ukaguzi
ninapendekeza kwa uongozi wa halmashauri kutekeleza wajibu wao wa kimsingi katika kuhakikisha kwamba nyaraka muhimu ikiwa ni pamoja na hati za malipo zinatunzwa vizuri
 matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyostahili tzs
 katika mwaka wa ukaguzi husika nimebaini kuwapo kwa malipo ya kiasi cha tzs
 katika halmashauri yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusilka bila kibali cha baraza la madiwani cha kuidhinisha fedha zihamishwe kwenda vifungu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vingine
hii ni kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka ambao linaelekeza kuwa kila matumizi yanapaswa kulipwa kulingana na kifungu sahihi na kwa mujibu wa maelezo ya bajeti iliyoidhinishwa na kwa fedha zilizopan gwa zitumike kwa malengo yaliyokusudiwa
halmashauri zilizofanya matumizi kwa kutumia vifungu visivyohusika zinaonekana kwenye kiambatisho xxxv iii
ulinganisho wa matumizi yaliyofanyika kwa kutumia vifungu visivyohusika kwa miaka miwili umeoneshwa kwenye jedwali hapo chini
jedwali ulinganisho wa matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika kwa miaka miwili mwaka wa fedha idadi ya halmashauri kiasi tzs
 kutokana na ulinganisho katika jedwali hapo juu inaonekana kuwa tatizo la kufanya matumizi kwa kutumia vifungu visivyohusika bado linaendelea
hii ni kwa kuwa kilinganishwa na mwaka kuna ongezeko la halmashauri sawa na asilimia na ongezeko la kiasi cha tzs
 cha matumizi yaliyofanyika katika vifungu visivyo sahihi
kufanya matumizi kwa kutumia vifungu visivyohusika si tu ni kinyume udhibiti wa bajeti na kanuni za fedha bali pia huzidisha matumizi katika kifungu kilichotumika kufanya malipo hayo hatimaye kuathiri taarifa za fedha
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali mwenendo wa matumizi yasiyo na hati za malipo kwa kipindi cha miaka miwili mwaka wa fedha idadi ya halmashauri kiasi tzs
 ulinganisho wa mwaka na unaonyesha kuongezeka kwa idadi ya halmashauri zenye matumizi ambayo hati zake za malipo hazikupatikana wa ajili ya ukaguzi
pia matumizi am bayo hati zake za malipo hazikupatikanana yameongezeka kwa kiasi cha tzs
 sawa na asilimia 
hali hii ina maana ya kwamba hakuna uboreshaji katika utunzaji wa hati za malipo zinazokosekana wakati wa ukaguzi
ninapendekeza kwa uongozi wa halmashauri kutekeleza wajibu wao wa kimsingi katika kuhakikisha kwamba nyaraka muhimu ikiwa ni pamoja na hati za malipo zinatunzwa vizuri
 matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyostahili tzs
 katika mwaka wa ukaguzi husika nimebaini kuwapo kwa malipo ya kiasi cha tzs
 katika halmashauri yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusilka bila kibali cha baraza la madiwani cha kuidhinisha fedha zihamishwe kwenda vifungu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vingine
hii ni kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka ambao linaelekeza kuwa kila matumizi yanapaswa kulipwa kulingana na kifungu sahihi na kwa mujibu wa maelezo ya bajeti iliyoidhinishwa na kwa fedha zilizopan gwa zitumike kwa malengo yaliyokusudiwa
halmashauri zilizofanya matumizi kwa kutumia vifungu visivyohusika zinaonekana kwenye kiambatisho xxxv iii
ulinganisho wa matumizi yaliyofanyika kwa kutumia vifungu visivyohusika kwa miaka miwili umeoneshwa kwenye jedwali hapo chini
jedwali ulinganisho wa matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika kwa miaka miwili mwaka wa fedha idadi ya halmashauri kiasi tzs
 kutokana na ulinganisho katika jedwali hapo juu inaonekana kuwa tatizo la kufanya matumizi kwa kutumia vifungu visivyohusika bado linaendelea
hii ni kwa kuwa kilinganishwa na mwaka kuna ongezeko la halmashauri sawa na asilimia na ongezeko la kiasi cha tzs
 cha matumizi yaliyofanyika katika vifungu visivyo sahihi
kufanya matumizi kwa kutumia vifungu visivyohusika si tu ni kinyume udhibiti wa bajeti na kanuni za fedha bali pia huzidisha matumizi katika kifungu kilichotumika kufanya malipo hayo hatimaye kuathiri taarifa za fedha
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa bado ninatoa ushauri kwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa uzingatie memoranda ya fedha za mam laka ya serikali za mitaa ya mwaka katika udhibiti wa bajeti kwa kuwa jambo hili limekuwa likijirudia mara kwa mara katika mamlaka mbalimbali za serikali za mitaa
 matumizi yasiyokuwa na bajeti tzs
 matumizi yasiyokuwa na bajeti yaliyofanyika kwa ajili ya shughuli za matumizi mengineyo tzs
 agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka linaagiza kuwa kila matumizi yalipwe kulingana na kifungu sahihi na kwa mujibu wa maelezo ya bajeti il iyoidhinishwa pia fedha zitumike tu kwa madhumuni yaliyokusudiwa
kinyume na matakwa ya agizo hilo ilibainika kutoka katika sampuli ya halmashauri kuwa jumla ya tzs
 zililipwa kugharamia shughuli za matumizi mengineyo wakati kulikuwa ha kuna fedha iliyotengwa kwa ajili ya matumizi hayo
halmashauri zilizofanya matumizi yasiyokuwa na bajeti kwa ajili ya shughuli za matumizi mengineyo ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa bado ninatoa ushauri kwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa uzingatie memoranda ya fedha za mam laka ya serikali za mitaa ya mwaka katika udhibiti wa bajeti kwa kuwa jambo hili limekuwa likijirudia mara kwa mara katika mamlaka mbalimbali za serikali za mitaa
 matumizi yasiyokuwa na bajeti tzs
 matumizi yasiyokuwa na bajeti yaliyofanyika kwa ajili ya shughuli za matumizi mengineyo tzs
 agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka linaagiza kuwa kila matumizi yalipwe kulingana na kifungu sahihi na kwa mujibu wa maelezo ya bajeti il iyoidhinishwa pia fedha zitumike tu kwa madhumuni yaliyokusudiwa
kinyume na matakwa ya agizo hilo ilibainika kutoka katika sampuli ya halmashauri kuwa jumla ya tzs
 zililipwa kugharamia shughuli za matumizi mengineyo wakati kulikuwa ha kuna fedha iliyotengwa kwa ajili ya matumizi hayo
halmashauri zilizofanya matumizi yasiyokuwa na bajeti kwa ajili ya shughuli za matumizi mengineyo ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali orodha ya halmashauri zenye matumizi yasiyo na bajeti na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
arusha 
ukerewe 
kongwa 
geita 
moshi 
mpanda 
nachingwea 
nsimbo 
simanjiro 
singida 
musoma 
ikungi 
tunduma 
pangani 
sengerema 
jiji tanga jumla 
 matumizi yasiyokuwa na bajeti yaliyotumika kwenye uchaguzi wa serikali za mitaa tzs
 katika mwaka wa ukaguzi halmashauri zilitumia tzs
 ambazo hazikuwa katika bajeti zao ili kugharamia uchaguzi wa serikali za mitaa uliofanyika di semba 
kati ya halmashauri halmashauri hazikupokea fedha kugharamia uchaguzi huo wakati halmashauri licha ya kutokuwa na bajeti zilipokea fedha pungufu za kutekelezea zoezi hilo
hali hiyo ililazimisha halmashauri hizi kutumia fedha ambazo hazikuwa kwenye bajeti kwa ajili ya shughuli hiyo
hii ni kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka linaloagiza kuwa kila matumizi yalipwe kulingana na kifungu sahihi na kwa mujibu wa maelezo ya bajeti iliyoidhinishwa pia fedha zitumike tu kwa madhumuni yaliyokusudiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kitendo hiki kimeathiri baadhi ya shughuli zilizokuwa kwenye bajeti katika sekta nyingine ambapo shughuli zake hazikuweza kutekelezwa au kutekelezwa kwa sehemu tu kutokana na kubadilishwa kwa matum izi ya fedha za shughuli husika
hali hii inaonesha kuwapo kwa udhibiti hafifu wa bajeti katika halmashauri husika
orodha ya halmashauri na matumizi yasiyokuwa kwenye bajeti kw ajili ya kugharamia uchaguzi wa serikali za mitaa imeoneshwa katika kiambatis ho xxxix
ninapendekeza kwa uongozi wa halmashauri uzingatie memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka katika udhibiti wa bajeti ili kutoathiri utekelez aji wa shughuli zilizopangwa na kuweza kufikia malengo yaliyokusudiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kitendo hiki kimeathiri baadhi ya shughuli zilizokuwa kwenye bajeti katika sekta nyingine ambapo shughuli zake hazikuweza kutekelezwa au kutekelezwa kwa sehemu tu kutokana na kubadilishwa kwa matum izi ya fedha za shughuli husika
hali hii inaonesha kuwapo kwa udhibiti hafifu wa bajeti katika halmashauri husika
orodha ya halmashauri na matumizi yasiyokuwa kwenye bajeti kw ajili ya kugharamia uchaguzi wa serikali za mitaa imeoneshwa katika kiambatis ho xxxix
ninapendekeza kwa uongozi wa halmashauri uzingatie memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka katika udhibiti wa bajeti ili kutoathiri utekelez aji wa shughuli zilizopangwa na kuweza kufikia malengo yaliyokusudiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 matumizi yasiyokuwa na bajeti kwa ajili ya ujenzi wa maabara na shule za sekondari tzs
 agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka linaagiza kila matumizi yalipwe kulingana na kifungu sahihi na kwa mujibu wa maelezo ya bajeti iliyoidhinishwa na kwamba fedha zitumike tu kwa madhumuni yaliyokusudiwa
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania aliagiza halmashauri zote zijenge maabara katika shule za sekondari kufikia novemba 
kufuatia agizo hili sampuli ya halmashauri zilibainika kutumia tzs
 kutoka akaunti mbalimbali ili kukamilisha agizo na
rais kwa kuahirisha utekelezaji wa shughuli zilizokuwa kwenye bajeti
kuwapo kwa matumizi yasiyo na bajeti kunaashiria kwamba halmashauri hazina udhibiti imara wa bajeti
hali hii inamaanisha kwamba utekelezaji wa shughuli zilizopangwa kufanyika za jumla ya tzs
 ziliahirishwa
orodha ya halmashauri zinazohusika pamoja na kiasi kilichotumika ni kama inavyoonekana kwenye kiambatisho xl
ninaishauri serikali itekeleze shughuli ambazo zipo kwe nye bajeti isipokuwa kama shughuli kusudiwa itakuwa haiwezi kuahirishwa kwa maslahi ya umma basi bajeti nyongeza inapaswa kupitishwa kwa kufuata taratibu zilizopo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa katika suala hili ninaishauri serikali ihalalishe matumizi ya fedha zilizotumika katika ujenzi wa maabara za shule za sekondari kupitia mchakato wa kawaida wa uidhinisha matumizi yaliokwishafanyika
 ununuzi wa bidhaa na huduma usioambatana na stakabadhi za mfumo wa kielekroniki efd tzs
 kanuni ya ya kodi ya mapato ya vi faa vya mfumo wa kielek roniki ya mwaka inaelezea maana ya stakabadhi ya mfumo wa kielekroniki kuwa ni hati iliyochapishwa na kifaa maalum cha kielektroniki cha mfumo wa fedha kwa ajili ya mteja kutokana na manunuzi ya bidhaa au huduma zilizotolewa ikionesha taarifa ya bidhaa au huduma zilizonunuliwa kama inavyoelekezwa na kamishna wa kodi ya mapato ambapo pia taarifa hizo hu hifadhiwa kwenye kumbukumbu
aidha kifungu cha cha sheria ya ongezeko la thamani ya mwaka sura ya kama ilivyorekebishwa na sheria ya fedha ya mwaka inahitaji kila mtu anayenunua vifaa na huduma kuomba stakabadhi kwa ajili ya vifaa au huduma aliyoilipia
kadhalika kanuni ya ya kodi ya mapato ya inamtaka k ila mtu anayenunua bidhaa na huduma kuomba na kutunza stakabadhi ambayo ataionesha kwa kamishina wa kodi au afisa yeyote aliyeidhinishwa na kamishin pindi itakapohitajika
kinyume na sheria hizi kiasi cha tzs
 kililipwa na hal mashauri katika mwaka unaotolewa taarifa kwa wazabuni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa katika suala hili ninaishauri serikali ihalalishe matumizi ya fedha zilizotumika katika ujenzi wa maabara za shule za sekondari kupitia mchakato wa kawaida wa uidhinisha matumizi yaliokwishafanyika
 ununuzi wa bidhaa na huduma usioambatana na stakabadhi za mfumo wa kielekroniki efd tzs
 kanuni ya ya kodi ya mapato ya vi faa vya mfumo wa kielek roniki ya mwaka inaelezea maana ya stakabadhi ya mfumo wa kielekroniki kuwa ni hati iliyochapishwa na kifaa maalum cha kielektroniki cha mfumo wa fedha kwa ajili ya mteja kutokana na manunuzi ya bidhaa au huduma zilizotolewa ikionesha taarifa ya bidhaa au huduma zilizonunuliwa kama inavyoelekezwa na kamishna wa kodi ya mapato ambapo pia taarifa hizo hu hifadhiwa kwenye kumbukumbu
aidha kifungu cha cha sheria ya ongezeko la thamani ya mwaka sura ya kama ilivyorekebishwa na sheria ya fedha ya mwaka inahitaji kila mtu anayenunua vifaa na huduma kuomba stakabadhi kwa ajili ya vifaa au huduma aliyoilipia
kadhalika kanuni ya ya kodi ya mapato ya inamtaka k ila mtu anayenunua bidhaa na huduma kuomba na kutunza stakabadhi ambayo ataionesha kwa kamishina wa kodi au afisa yeyote aliyeidhinishwa na kamishin pindi itakapohitajika
kinyume na sheria hizi kiasi cha tzs
 kililipwa na hal mashauri katika mwaka unaotolewa taarifa kwa wazabuni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na watoa huduma kwa ajili ya manunuzi ya bidhaa na huduma bila kudai stakabadhi zitolewazo na vifaa vya mfumo wa kielektroniki
hii imesababisha kuwa na wasiwasi kama kweli kodi ya ongezeko la thamani vat ya kiasi cha tzs
 ambazo zilipaswa kupelekw mamlaka ya kodi ya mapato zili pelekwa
orodha ya halmashauri zilizohusika na manunuzi haya imeoneshwa kwenye kaimbatisho xli
ulinganisho wa manunuzi yasiyoambatana na stakabadhi za mfumo wa kielektroniki ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali ulinganisho wa manunuzi yasiyoambatana na stakabadhi za mfumo wa kielektroniki kwa miaka miwili mwaka wa fedha idadi ya halmashauri kiasi tzs
 jedwali hapo juu linaonesha kuna ongezeko la halmashauri sawa na na ongezeko la tzs
 sawa na ukilinganisha na taarifa za mwaka 
hali hii inadhihirisha kuwa serikali za mitaa zimeendelea kuongeza kasi ya ukwepaji kodi kwa kutodai stakab adhi zitolewazo na vifaa vya mfumo wa kielektroniki kutoka kwa wazabuni hali ambayo inasababisha serikali kukosa mapato
kuna uwezekano kwamba juhudi hafifu zimechukuliwa na menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa husika katika kuhimiza uzingatiaji wa mahitaji ya sheria ya kodi ya mapato na kanuni zake au kuna uelewa mdogo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wa aina ya stakabadhi zinazopaswa kupokelewa pindi malipo yanapofanywa kwa wazabuni waliosajiliwa kwenye kodi ya ongezeko la thamani
kutokana na hali hiyo hapo juu na sisitiza kwa menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa kuwa zinadai stakabadhi za fedha zitolewazo na kifaa cha kielektroniki wakati wa kufanya malipo ya manunuzi ya bidhaa na huduma ili kupunguza kama si kuondoa kabisa ukwepaji wa kodi hatimaye kuongeza ukusanyaji wa mapato kwa serikali
aidha kwa kuzingatia kwamba matumizi makubwa katika serikali za mitaa ni manunuzi ninazishauri halmashauri zifanye biashara na wazabuni ambao hawatoi stakabadhi hizo
hatua hii ita sababisha wafanyabiashara kujiandikisha kwa aji li ya kodi ongezeko la thamani ili waweze kuingia katika ushindani wa kuomba zabuni mbalimbali katika mamlaka za serikali za mitaa
 uhamisho wa ndani wa fedha kwa njia ya mikopo ambayo haijarejeshwa tzs
 ukaguzi wa malipo yaliyofanywa katika kipindi cha mwaka ulibaini kuwa jumla ya tzs
 zilihamishwa kwa njia ya mikopo kutoka akaunti moja kwenda nyingine kwa ajili ya kugharamia utekelezaji wa shughuli mbalimbali
hata hivyo hadi wakati wa ukaguzi fedha hizo haziku wa zimerejeshwa kwenye akaunti husika
hali hii imeathiri utekelezaji wa shughuli zilizokusudiwa
orodha ya halmashauri zinazohusika ni kama inavyoonekana katika kiambatisho lvii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wa aina ya stakabadhi zinazopaswa kupokelewa pindi malipo yanapofanywa kwa wazabuni waliosajiliwa kwenye kodi ya ongezeko la thamani
kutokana na hali hiyo hapo juu na sisitiza kwa menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa kuwa zinadai stakabadhi za fedha zitolewazo na kifaa cha kielektroniki wakati wa kufanya malipo ya manunuzi ya bidhaa na huduma ili kupunguza kama si kuondoa kabisa ukwepaji wa kodi hatimaye kuongeza ukusanyaji wa mapato kwa serikali
aidha kwa kuzingatia kwamba matumizi makubwa katika serikali za mitaa ni manunuzi ninazishauri halmashauri zifanye biashara na wazabuni ambao hawatoi stakabadhi hizo
hatua hii ita sababisha wafanyabiashara kujiandikisha kwa aji li ya kodi ongezeko la thamani ili waweze kuingia katika ushindani wa kuomba zabuni mbalimbali katika mamlaka za serikali za mitaa
 uhamisho wa ndani wa fedha kwa njia ya mikopo ambayo haijarejeshwa tzs
 ukaguzi wa malipo yaliyofanywa katika kipindi cha mwaka ulibaini kuwa jumla ya tzs
 zilihamishwa kwa njia ya mikopo kutoka akaunti moja kwenda nyingine kwa ajili ya kugharamia utekelezaji wa shughuli mbalimbali
hata hivyo hadi wakati wa ukaguzi fedha hizo haziku wa zimerejeshwa kwenye akaunti husika
hali hii imeathiri utekelezaji wa shughuli zilizokusudiwa
orodha ya halmashauri zinazohusika ni kama inavyoonekana katika kiambatisho lvii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ulinganisho wa miaka miwili kwa halmashauri zilizofanya uhamisho wa ndani wa fedha kwa njia ya mikopo ambazo hazijarejeshwa ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali ulinganisho wa halmashauri zilizofanya uhamisho wa ndani wa fedha kwa njia ya mikopo ambazo hazijarejeshwa mwaka wa fedha idadi ya halmashauri kiasi tzs
 jedwali hapo juu linaonesha kwamba kuna ongezeko la halmashauri sawa na kutoka halmashauri zilizoripotiwa mwaka hadi kufikia halmashauri kwa mwaka zilizofanya uhamishao wa ndani wa fedha kutoka akaunti moja kwenda nyingine kwa njia ya mikopo ambazo hazijarejeshwa
ia kiasi kisichorudishwa kimeongezeka kwa tzs
 sawa na ndani ya miaka miwili
ninapendekeza kwa menejimenti za halmashauri husika zizingatie udhibiti wa bajeti ili kutoathiri utekelezaji wa shughuli zilizopangwa
 malipo ya miaka iliyopita ambayo hayakufanyika katika mwaka husika tzs
 agizo na
 la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka linaelekeza kufanya matumizi katika mwaka husika na kwamba yasiahirishwe ili yalipwe katika mwaka unaofuata kwa lengo la kuepuka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuwa na matumizi zaidi katika mwaka husika
kinyume na agizo hili malipo ya jumla ya tzs
 yalifanywa na halmashauri kulipia madeni ya miaka iliyopita
hata hivyo hakuna ushahidi uliotolewa kwa wakaguzi ulioonesha kuwa malipo hayo yalikuwa ni sehemu ya madai ya mwaka 
aidha hakuna ushahidi ulitolewa ili kuthibitisha kama madeni hayo yaliingizwa katika bajeti ya mwaka 
sehemu ya fedha za bajeti ya mwaka katika halmashauri zilitumika kulipia madeni ya mwaka uliopita hii ime sababisha shughuli za mwaka husika zenye thamani ya tzs
 kutotekelezwa
orodha ya halmashauri zenye malipo yaliyoahirishwa ni kama inavyoonekana katika kiambatisho na
xlii
ninazikumbusha menejimenti za mamalaka za serikali za mtaa husika zihakikishe kuwa madeni yote na miadi yanawekwa katika vitabu vya kumbukumbu za hesabu na kujumuishwa wakati wa maandalizi ya bajeti kwa mwaka wa fedha unaofuata
 malipo ambayo hayakukatwa kodi ya zuio tzs
 ukaguzi wa malipo yaliyofanywa kwa wasambazaji wa bidhaa na huduma katika mwaka husika umebaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa hazikukata na kupeleka kwa kamishina kodi ya zuio itokanayo na mapato ya jumla ya tzs
 ambayo inaweza ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuwa na matumizi zaidi katika mwaka husika
kinyume na agizo hili malipo ya jumla ya tzs
 yalifanywa na halmashauri kulipia madeni ya miaka iliyopita
hata hivyo hakuna ushahidi uliotolewa kwa wakaguzi ulioonesha kuwa malipo hayo yalikuwa ni sehemu ya madai ya mwaka 
aidha hakuna ushahidi ulitolewa ili kuthibitisha kama madeni hayo yaliingizwa katika bajeti ya mwaka 
sehemu ya fedha za bajeti ya mwaka katika halmashauri zilitumika kulipia madeni ya mwaka uliopita hii ime sababisha shughuli za mwaka husika zenye thamani ya tzs
 kutotekelezwa
orodha ya halmashauri zenye malipo yaliyoahirishwa ni kama inavyoonekana katika kiambatisho na
xlii
ninazikumbusha menejimenti za mamalaka za serikali za mtaa husika zihakikishe kuwa madeni yote na miadi yanawekwa katika vitabu vya kumbukumbu za hesabu na kujumuishwa wakati wa maandalizi ya bajeti kwa mwaka wa fedha unaofuata
 malipo ambayo hayakukatwa kodi ya zuio tzs
 ukaguzi wa malipo yaliyofanywa kwa wasambazaji wa bidhaa na huduma katika mwaka husika umebaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa hazikukata na kupeleka kwa kamishina kodi ya zuio itokanayo na mapato ya jumla ya tzs
 ambayo inaweza ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kusababisha upotevu wa mapato ya serikali
hii ni kinyume na kifungu cha a cha sheria ya kodi ya mapato ya mwaka iliyorekebishwa mwaka kinachoitaka serikali kukata kodi ya zuio kwa kiwango cha asilimia ya malipo yote yanayolipwa kwa wasambazaji wa bidhaa na huduma kwa serikali
orodha ya halmashauri hizo ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali halmashauri zilizofanya malipo ambayo hayakukatw kodi ya zuio na
halmashauri kiasi cha mapato yasiyokatwa kodi tzs
na
halmashauri kiasi cha mapato yasiyokatwa kodi tzs
ngorongoro 
kyela 
monduli 
mji masasi 
ngara 
tandahimba 
mwanga 
ilemela 
nachingwea 
kalambo 
babati 
shinyanga 
kiteto 
ikungi 
chunya 
handeni 
jiji mbeya 
mji korogwe 
ileje 
rufiji utete jumla ninahimiza menejimenti za halmashauri ziimarishe udhibiti wa ndani ili kuhakikisha kuwa kuna uzingatiaji wa sheria na kanuni zinazohusiana na ukusanyaji wa kodi ili kuiwezesha serikali kuongeza mapato yake na kuboresha utoaji wa huduma za kijamii kwa wananchi
 malipo ambayo hayakufanyiwa ukaguzi wa awali tzs
 aya ya 
 ya mwongozo wa uhasibu kwa mamlaka za serikali za mitaa wa mwaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa unaeleza kuwa hati za malipo zote zifanyiwe ukaguzi wa awali kuhakikisha usahihi na uhalali wa taarifa kabla hayajaidhinishwa
hata hivyo wakati wa ukaguzi wa mwaka husika nilibaini kuwa mamlaka za serikali zilikuwa na hati za malipo zenye jumla ya tzs
 ambazo hazikufanyiwa ukaguzi wa awali
orodha ya serikali za mitaa ambazo zilikuwa na malipo yaliyoidhinishwa bila hati zake kufanyiwa ukaguzi wa awali ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali serikali za mitaa zenye malipo ambayo hati zake hazikufanyiwa ukaguzi wa awali na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
karatu 
tunduma 
longido 
morogoro 
ngorongoro 
misungwi 
monduli 
ukerewe 
ludewa 
kalambo 
kibondo 
songea 
kigoma 
iramba 
kakonko 
muheza 
moshi 
korogwe 
same 
nzega 
mbeya 
hai 
itilima jumla kitendo cha serikali za mitaa kushindwa kuwa na ufanisi katika kazi ya ukaguzi wa awali kunaleta ugumu kwa afisa muidhinishaji wa malipo kuthibitisha kama kuna fedha za kutosha ili kukidhi malipo husika malipo husika yamezingatia sheria thamani ya fedha imepatikana kutokana na matumizi hayo na matumizi yameambat anishwa na nyaraka husika
hali hii inaweza kusababisha matumizi mabaya ya fedha za umma na kuruhusu malipo yasiyo sahihi na batili kufanyika
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa unaeleza kuwa hati za malipo zote zifanyiwe ukaguzi wa awali kuhakikisha usahihi na uhalali wa taarifa kabla hayajaidhinishwa
hata hivyo wakati wa ukaguzi wa mwaka husika nilibaini kuwa mamlaka za serikali zilikuwa na hati za malipo zenye jumla ya tzs
 ambazo hazikufanyiwa ukaguzi wa awali
orodha ya serikali za mitaa ambazo zilikuwa na malipo yaliyoidhinishwa bila hati zake kufanyiwa ukaguzi wa awali ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali serikali za mitaa zenye malipo ambayo hati zake hazikufanyiwa ukaguzi wa awali na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
karatu 
tunduma 
longido 
morogoro 
ngorongoro 
misungwi 
monduli 
ukerewe 
ludewa 
kalambo 
kibondo 
songea 
kigoma 
iramba 
kakonko 
muheza 
moshi 
korogwe 
same 
nzega 
mbeya 
hai 
itilima jumla kitendo cha serikali za mitaa kushindwa kuwa na ufanisi katika kazi ya ukaguzi wa awali kunaleta ugumu kwa afisa muidhinishaji wa malipo kuthibitisha kama kuna fedha za kutosha ili kukidhi malipo husika malipo husika yamezingatia sheria thamani ya fedha imepatikana kutokana na matumizi hayo na matumizi yameambat anishwa na nyaraka husika
hali hii inaweza kusababisha matumizi mabaya ya fedha za umma na kuruhusu malipo yasiyo sahihi na batili kufanyika
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ninasi sitiza kwa menejimenti za halmashauri ziimarishe udhibiti wa ndani ili kuhakikisha kwamba hati za malipo zinafanyiwa ukaguzi wa awali na afisa anayehusika kabla ya kuhidhinishwa na afisa masuuli au maafisa wenye mamlaka hayo
 malipo yasiyostahili tzs
 jumla ya tzs
 zililipwa na mamlaka za serikali za mitaa kutoka katika akaunti mbalimbali za mamlaka hizo ili kutekeleza shughuli za mwaka husika
hata hivyo malipo hayo yalichukuliwa kama matumizi yasiyostahili kutokana na ukweli kwamba fedha hizi zililipwa kutoka katika akaunti ambazo zililengwa kutekelezea shughuli nyingine
zaidi ya hayo hakuna ushahidi uliotolewa kwa wakaguzi kuonesha kuwa awali fedha hizo ziliingizwa katika akaunti hizo ili kutumika kutekelezea shughuli zilizofanyika
orodha ya serikali za mitaa pamoja na kiasi kilichohusika ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali serikali za mitaa zenye matumizi yasiyostahili na
halmshauri akaunti kiasi tzs
karatu matumizi mengine 
jiji arusha matumizi mengine 
kondoa amana 
mpwapwa mfuko wa afya wa jamii 
mji njombe amana 
rombo amana 
same matumizi mengine 
tarime maendeleo 
momba matumizi mengine 
morogoro matumizi mengine 
mji masasi papo kwa papo 
geita maendeleo na matumizi mengine 
mbogwe amana 
sumbawanga maendeleo 
kalambo maendeleo na matumizi mengine 
singida amana 
ikungi amana 
mkalama maendeleo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
urambo amana 
tabora matumizi mengine na amana 
nzega matumizi mengine na amana 
sikonge mfuko wa jimbo 
tabora maendeleo 
kaliua matumizi mengine 
missenyi amana 
hai matumizi mengine 
jiji tanga matumizi mengine jumla jedwali hapo juu linaonesha kwamba kiasi kilichotumika kwa matumizi yasiyopangwa kimeathiri utekelezaji wa shughuli zilizokusudiwa
ninapendekeza kwa menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa ziwe na udhibiti mzuri ambao utahakikisha kwamba fedha zilizowekwa kwenye akaunti zinatumika kwa ajili ya shughuli zilizokusudiwa tu
 malipo batili na yasiyokuwa na manufaa tzs
 matumizi batili ni malipo yaliyofanywa na taasisi ambapo taasisi husika haipati manufaa yoyote kutokana na malipo hayo kama vile gharama za ugomboaji riba kwa kushindwa kuzingatia makubaliano ya mikataba na mambo ya aina hiyo ambayo mamlaka za serikali za mitaa hazipati manufaa yoyote
katika kipindi cha mwaka mamlaka za serikali za mitaa sita zilikuwa na matumizi batili ya jumla ya tzs
kati ya kiasi hicho tzs
 zililipwa na jiji la arusha kama fidia na gharama ya kuvunja mkataba baada ya kushitakiwa katika kesi ya madai tzs
 ililipwa na ya muleba kwa kushindwa kufika mbele ya mahakama kuhudhuria kesi ya uvunjaji wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
urambo amana 
tabora matumizi mengine na amana 
nzega matumizi mengine na amana 
sikonge mfuko wa jimbo 
tabora maendeleo 
kaliua matumizi mengine 
missenyi amana 
hai matumizi mengine 
jiji tanga matumizi mengine jumla jedwali hapo juu linaonesha kwamba kiasi kilichotumika kwa matumizi yasiyopangwa kimeathiri utekelezaji wa shughuli zilizokusudiwa
ninapendekeza kwa menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa ziwe na udhibiti mzuri ambao utahakikisha kwamba fedha zilizowekwa kwenye akaunti zinatumika kwa ajili ya shughuli zilizokusudiwa tu
 malipo batili na yasiyokuwa na manufaa tzs
 matumizi batili ni malipo yaliyofanywa na taasisi ambapo taasisi husika haipati manufaa yoyote kutokana na malipo hayo kama vile gharama za ugomboaji riba kwa kushindwa kuzingatia makubaliano ya mikataba na mambo ya aina hiyo ambayo mamlaka za serikali za mitaa hazipati manufaa yoyote
katika kipindi cha mwaka mamlaka za serikali za mitaa sita zilikuwa na matumizi batili ya jumla ya tzs
kati ya kiasi hicho tzs
 zililipwa na jiji la arusha kama fidia na gharama ya kuvunja mkataba baada ya kushitakiwa katika kesi ya madai tzs
 ililipwa na ya muleba kwa kushindwa kufika mbele ya mahakama kuhudhuria kesi ya uvunjaji wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkataba wa ukusanyaji mapato pia tzs
 zilikuwa zinahusiana na ubadhirifu wa fedha za tasaf ii uliofanywa na wafanyakazi wasio waaminifu wa ya masasi jambo lilil osababisha kurudishwa kwa fedha hiz na halmashauri kutoka katika mapato yake ya ndani tzs
 zililipwa na ya sengerema kama fidia na gharama ya kuvunja makubaliano katika kesi ya madai
aidha tzs
 zilikuwa ni malipo yaliyofanywa na ya sikonge kama gharama ya manunuzi ya vifaa mbalimbali na gharama ya huduma ya kuendesha asasi isiyo ya kiserikali inayoitwa pathfinder green city bila kupata manufaa yo yote kutoka katika taasisi hiyo
vilevile tzs
 zililipwa na jiji la tanga kama mishahara ya watumishi ambao hawakuwa kwenye utumishi bila sababu kwa kuendelea kuwawekea fedha za mishahara kwenye akaunti zao
kama ilivyoelezwa hapo juu asili ya malipo yote imetokana na mazingira mbalimbali ambayo yamesababisha halmashauri husika kufanya matumizi batili
ninapendekeza kwa uongozi wa mamalaka za serikali za mitaa kutekeleza majukumu yao ya mikataba ili kuepuka kufanya malipo batili ambayo husababisha hasara kwa serikali
aidha ninazishauri serikali za mitaa ziimarishe udhibiti wa ndani katika kutekeleza majukumu yake ili kuondokana na migogoro ya mahakama ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa pia zihakikishe kuwa mali zote zilizonunuliwa kwa ajili ya aaasi isiyo ya kiserikali zinarudishwa endapo asasi hiyo itavunjwa
 atumizi zaidi kwenye akaunti ya amana tzs
 ukaguzi wa hati za malipo na nyaraka zake pamoja na rejesta za amana kwa mwaka unaoishia tarehe juni umebaini kiasi cha tzs
 kulipwa na mamlak za serikali za mtaa kutoka katika akaunti ya amana ili kutekelez shughuli mbalimbali
hata hivyo ilidhihirika kuwa matumizi hayo yalifanywa kwa kutumia vifungu vya amana kwa kutoa zaidi ya fedha zilizokuwepo hali iliyosababisha kutumika kwa fedha za vifungu vingine vilivyopo kwenye akaunti ya amana kwa kiasi tajwa hapo juu
hii ni ishara ya udhibiti hafifu wa matumizi ya fedha zilizokusudiwa kwa malengo mengine ambapo hatimae kutaathiri utekelezaji wa shughuli zil izolengwa
orodha ya mamlaka ya serikali za mitaa pamoja na kiasi kilichohusika ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali halmashauri zilizofanya matumizi zaidi ya kiasi cha fedha kilichokuwepo kwenye akaunti ya amana na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
jiji dar es salaam 
morogoro 
kinondoni 
magu 
bukoba 
sengerema 
muleba 
ukerewe 
karagwe 
mlele ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa pia zihakikishe kuwa mali zote zilizonunuliwa kwa ajili ya aaasi isiyo ya kiserikali zinarudishwa endapo asasi hiyo itavunjwa
 atumizi zaidi kwenye akaunti ya amana tzs
 ukaguzi wa hati za malipo na nyaraka zake pamoja na rejesta za amana kwa mwaka unaoishia tarehe juni umebaini kiasi cha tzs
 kulipwa na mamlak za serikali za mtaa kutoka katika akaunti ya amana ili kutekelez shughuli mbalimbali
hata hivyo ilidhihirika kuwa matumizi hayo yalifanywa kwa kutumia vifungu vya amana kwa kutoa zaidi ya fedha zilizokuwepo hali iliyosababisha kutumika kwa fedha za vifungu vingine vilivyopo kwenye akaunti ya amana kwa kiasi tajwa hapo juu
hii ni ishara ya udhibiti hafifu wa matumizi ya fedha zilizokusudiwa kwa malengo mengine ambapo hatimae kutaathiri utekelezaji wa shughuli zil izolengwa
orodha ya mamlaka ya serikali za mitaa pamoja na kiasi kilichohusika ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali halmashauri zilizofanya matumizi zaidi ya kiasi cha fedha kilichokuwepo kwenye akaunti ya amana na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
jiji dar es salaam 
morogoro 
kinondoni 
magu 
bukoba 
sengerema 
muleba 
ukerewe 
karagwe 
mlele ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
kyerwa 
nsimbo 
moshi 
mji kahama 
moshi 
muheza 
siha 
kilindi 
hanang 
bumbuli 
musoma 
mafia 
rorya 
rufiji utete 
tarime 
missenyi 
kishapu jumla ninazishauri menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa kuimarisha usimamizi wa fedha za akaunti ya amana ambazo zimewekwa kwa madhumuni maalum
 malipo kutoka akaunti ya amana yasiyothibitishwa tzs
 aya ya 
 ya mwongozo wa uhasibu kwa mamlaka za serikali za mitaa wa mwaka unaeleza kuwa kwa kuwa mamlaka za serikali za mitaa zinapokea fedha za amana za aina mbalimbali na ili kuhakikisha udhibiti wa kutosha kwa fedha hizi za amana un akuwepo rejesta lazima itunzwe ikiwa na kurasa zinazoonesha kila aina ya amana
miongoni mwa taarifa zinazotakiwa kuoneshwa katika kurasa hizo ni maelezo kuwa zimepokelewa kutoka kwa nani na kwa madhumuni gani
kinyume na mwongozo huu ukaguzi wa malipo ya akaunti ya amana kwenye mamlaka za serikali za mtaa ndani ya mwaka huu wa ukaguzi uliona malipo ya tzs
 yaliyofanywa bila uthibitisho wa namba ya stakabadhi inayoonesha kwamba malipo hayo yalikuwa yanatokana na fedha zilizowekwa kwenye akaunti hiyo kwa ajili ya shughuli iliyofanyika
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri zinazongoza kwa kuwa na kiasi kikubwa cha malipo ya aina ii ni ya longido tzs
 ya moshi tzs
 ya kwimba tzs
 ya msalala tzs
 na ya ilala tzs
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa pamoja na kiasi kinachohusika ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali halmashauri zenye malipo yasiyodhibitishwa na stakabadhi kutoka katika akaunti ya amana na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
arusha 
musoma 
karatu 
bunda 
longido 
rungwe 
ngorongoro 
mvomero 
jiji arusha 
kwimba 
monduli 
magu 
ilala 
misungwi 
kinondoni 
sengerema 
kondoa 
mpanda 
makete 
mlele 
karagwe 
nyasa 
moshi 
msalala 
same 
mkalama 
lindi 
pangani 
serengeti 
korogwe 
mafia 
hai 
rufiji utete 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri zinazongoza kwa kuwa na kiasi kikubwa cha malipo ya aina ii ni ya longido tzs
 ya moshi tzs
 ya kwimba tzs
 ya msalala tzs
 na ya ilala tzs
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa pamoja na kiasi kinachohusika ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali halmashauri zenye malipo yasiyodhibitishwa na stakabadhi kutoka katika akaunti ya amana na
halmashauri kiasi tzs
na
halmashauri kiasi tzs
arusha 
musoma 
karatu 
bunda 
longido 
rungwe 
ngorongoro 
mvomero 
jiji arusha 
kwimba 
monduli 
magu 
ilala 
misungwi 
kinondoni 
sengerema 
kondoa 
mpanda 
makete 
mlele 
karagwe 
nyasa 
moshi 
msalala 
same 
mkalama 
lindi 
pangani 
serengeti 
korogwe 
mafia 
hai 
rufiji utete 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali hapo juu linaonesha kuwa fedha zilizopokelewa kwenye akaunti ya amana kwa ajili ya shughuli maalum zinaweza kuwa hazikutumika kwa madhumuni yaliyokusudiwa
hali hii inaweza kuwavunja moyo wafadhili endapo watafahamu kuwa fedha walizozitoa zimetumika kutekelez shughuli ambazo hazikuwa zimepangwa
ninashauri menejiment za halmashauri kutoruhusu malipo kutoka katika akaunti ya amana kufanyika ikiwa hakuna fedha zilizowekwa kugharamia matumizi ya shughuli hizo
 malipo yaliyofanywa bila kibali cha mamlaka husika tzs
 ukaguzi uliofanyika katika mamlaka za serikali za mtaa umebaini malipo ya kiasi cha tzs
 yaliyofanyika kutoka katika akaunti mbalimbali kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli mbalimbali
hata hivyo malipo haya hayakuwa yamehidhinishwa na mamlaka husika kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini
jedwali malipo yaliyofanyika bila kibali na
halmashauri kiasi tzs
aina ya kibali 
karatu malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
jiji arusha malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
monduli malipo hayakuidhinishwa na kamati ya fedha 
ilala malipo hayakuidhinishwa na wakala wa huduma za ufundi na umeme tanznaia 
kinondoni malipo haya kuidhinishwa na kamati ya wilaya ya mfuko wa jimbo 
kondoa malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
ludewa malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
bunda malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
mtwara malipo haya kuidhinishwa na kamati ya wilaya ya mfuko wa jimbo 
newala malipo hayakuidhinishwa na afisa masuul 
nanyumbu malipo hayakuidhinishwa na wizara ya fedha 
songea malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
tunduru malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
nyasa malipo hayakuidhinishwa na fisa masuuli 
shinyanga mallipo hayakuidhinishwa na kamati ya afya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
iramba malipo hayakuidhinishwa na wizara ya fedha 
ikungi malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
tabora malipo hayaku idhinishwa na afisa masuuli 
nzega malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
hai malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
ulanga malipo hayakuidhinishwa na fundi mkuu jumla malipo yanayofany wa bila idhini sahihi yanaweza kusababisha matumizi mabaya ya fedha za umma
ninasisitiza kwa mamlaka za serikali za mitaa zifuate sheria kanuni za fedha maelekezo na miongozo inayotolewa na kuimarisha udhibiti wa ndani ikiwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa malipo yote yanafanyiwa ukaguzi wa awali na yanapata kibali cha malipo katika ngazi zote zinazohusika kabla hayajalipwa
 usimamizi wa mali usimamizi wa mali ni mchakato wa kuendesha kutunza kusimamia kufanyia matengenezo na kuuza kuondoa mali kwenye vitabu vya hesabu katika hali inayoleta tija
usimamizi huu unahusisha kufanya ulinganifu wa gharama fursa na viashiria hatarishi dhid ya manufaa ambayo taasisi inapata kwa kuitumia mali hiyo ili kufikia malengo iliyojiwekea
usimamizi wa mali pia huwezesha taasisi kufanya uchambuzi wa uhitaji upatikanaji na ufanyaji kazi wa mali na mjumuiko wa mali katika ngazi mbalimbali
vilevile huwezesha kutumia mbinu za kiuchambuzi katika usimamizi wa mali husika katika kipindi chote cha matumizi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
iramba malipo hayakuidhinishwa na wizara ya fedha 
ikungi malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
tabora malipo hayaku idhinishwa na afisa masuuli 
nzega malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
hai malipo hayakuidhinishwa na afisa masuuli 
ulanga malipo hayakuidhinishwa na fundi mkuu jumla malipo yanayofany wa bila idhini sahihi yanaweza kusababisha matumizi mabaya ya fedha za umma
ninasisitiza kwa mamlaka za serikali za mitaa zifuate sheria kanuni za fedha maelekezo na miongozo inayotolewa na kuimarisha udhibiti wa ndani ikiwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa malipo yote yanafanyiwa ukaguzi wa awali na yanapata kibali cha malipo katika ngazi zote zinazohusika kabla hayajalipwa
 usimamizi wa mali usimamizi wa mali ni mchakato wa kuendesha kutunza kusimamia kufanyia matengenezo na kuuza kuondoa mali kwenye vitabu vya hesabu katika hali inayoleta tija
usimamizi huu unahusisha kufanya ulinganifu wa gharama fursa na viashiria hatarishi dhid ya manufaa ambayo taasisi inapata kwa kuitumia mali hiyo ili kufikia malengo iliyojiwekea
usimamizi wa mali pia huwezesha taasisi kufanya uchambuzi wa uhitaji upatikanaji na ufanyaji kazi wa mali na mjumuiko wa mali katika ngazi mbalimbali
vilevile huwezesha kutumia mbinu za kiuchambuzi katika usimamizi wa mali husika katika kipindi chote cha matumizi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapitio ya mchakato wa usimamizi wa mali katika mamlaka za serikali za mitaa yamebainisha mapungufu mbalimbali kama yalivyooneshwa hapo chini 
 kutokuwepo kwa utunzaji wa rejista ya mali za kudumu na mali kutokufanyiwa mapitio ya thamani agizo na
 na la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka linahitaji halmashauri kuwa na rejista ya mali za kudumu ambazo inamiliki na kuonyesha taarifa zote muhimu
ukaguzi wa mali za kudumu umebaini kwamba mamlaka za serikali za mitaa hazikutunza wala kuhuisha rejista ya mali za kudumu
kumbukumbu muhimu kama vile mali mpya zilizoongezwa tarehe gharama na chanzo cha fedha namba ya utambulisho ya mali eneo mali ilipo maelezo ya kuuza kufuta mali bei na njia ya kuuza kufuta mali havikuainishwa kwenye rejista za mali katika mamlaka hizo
aidha ukaguzi umebaini kwamba mali za kudumu katika mamlaka za serikali za mitaa hazikuwa zimethamanishwa ili kujua thamani yake halisi kwa mujibu wa matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya inayoagiza tathmini hiyo kufanyika kila mwisho wa mwaka na iwapo matarajio yakiwa tofauti na makisio tofauti hiyo itahesabiwa kama badiliko la makisio ya kiuhasibu kulingana na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba juu ya sera za uhasibu makisio na hitilafu za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiuhasibu
hii ime sababisha kuwepo kwa mali ambazo thamani yake haijaoneshwa mwishoni mwa mwaka
bila kuthaminisha mali kuboresha na kutunza rejista ya mali za kudumu itakuwa ngumu kwa mamlaka serikali za mitaa kufahamu na kupata thamani halisi ya mali zake
mchanganuo wa mali na mamlaka za serikali za mitaa zenye mapungufu hayo umeoneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazikutunza rejista za mali za kudumu kutofanya mapitio ya thamani nashauri uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa uhakikishe rejista za mali za kudumu na
mkoa halmashuri kutotunza kutohuisha rejista ya mali za kudumu kutofanya mapitio ya thamani 
arusha meru 
dar es salaam temeke 
dodoma bahi 
dodoma chemba 
dodoma dodoma 
dodoma mpwapwa 
kagera ngara 
kigoma kakonko 
kigoma kasulu 
kigoma kigoma 
kigoma uvinza 
manyara hanang 
mara musoma 
morogoro gairo 
morogoro kilombero 
morogoro morogoro 
mwanza jiji mwanza 
mwanza ukerewe 
njombe makete 
njombe wang ing ombe 
pwani mafia 
ruvuma mbinga 
simiyu busega 
singida manyoni 
singida singida 
tanga kilindi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiuhasibu
hii ime sababisha kuwepo kwa mali ambazo thamani yake haijaoneshwa mwishoni mwa mwaka
bila kuthaminisha mali kuboresha na kutunza rejista ya mali za kudumu itakuwa ngumu kwa mamlaka serikali za mitaa kufahamu na kupata thamani halisi ya mali zake
mchanganuo wa mali na mamlaka za serikali za mitaa zenye mapungufu hayo umeoneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazikutunza rejista za mali za kudumu kutofanya mapitio ya thamani nashauri uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa uhakikishe rejista za mali za kudumu na
mkoa halmashuri kutotunza kutohuisha rejista ya mali za kudumu kutofanya mapitio ya thamani 
arusha meru 
dar es salaam temeke 
dodoma bahi 
dodoma chemba 
dodoma dodoma 
dodoma mpwapwa 
kagera ngara 
kigoma kakonko 
kigoma kasulu 
kigoma kigoma 
kigoma uvinza 
manyara hanang 
mara musoma 
morogoro gairo 
morogoro kilombero 
morogoro morogoro 
mwanza jiji mwanza 
mwanza ukerewe 
njombe makete 
njombe wang ing ombe 
pwani mafia 
ruvuma mbinga 
simiyu busega 
singida manyoni 
singida singida 
tanga kilindi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa zinatunzwa vizuri ikiwa ni pamoja na kuzihuisha kwa kuainis ha kumbukumbu husika kwa ajili ya kudhibiti mfumo wa utunzaji mali za kudumu
mamlaka za serikali za mitaa zinasisitizwa kutekeleza matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 mali za kudumu ambazo ni mbovu kwa muda mrefu bil matengenezo agizo la la memoranda ya fedha za serikali la mitaa linasema kwamba mali zote ambazo hazihitajiki mali ambazo ni vigumu kufanyiwa matengenezo mali ambazo zimepitwa na wakati au chakavu zinatakiwa kutambuliwa na kutolewa katika kumbukumbu za halmashauri na baadaye taarifa iandaliwe kwa ajili ya kupitishwa na kamati ya fedha na hatimaye baraza na madiwani
vivyo hivyo viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya inasema kwamba taasisi inatakiwa ku fanya tathmini kila inapoandaa taarifa kwa kuangalia kama kuna dalili za mali ambazo zimepungua utendaji kazi wake
kama kuna dalili yoyote taasisi husika inatakiwa kuthaminisha mali hizo ili kujua kiasi kinachoweza kupatikana kama mali itauzwa
mamlaka za serikali za mitaa zina jukumu la kusimamia na kudhibiti mali zote chini ya umiliki wake na kuhakikisha kwamba mali zote zinafanya kazi vizuri kwa faida ya mamlaka kwa ujumla
moja ya udhibiti wa mifumo ya ndani ni kuhakikisha kwamba magari yo te mitambo na pikipiki vinafanyiwa matengenezo mara kwa mara kwa gharama ndogo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapitio katika rejista ya mali za kudumu pamoja na viambatisho vilivyowasilishwa pamoja na taarifa za fedha za halmashauri yamebaini kuwepo kwa magari malori mitambo na pikipiki ambavyo havitumiki na vimetelekezwa kwa muda mrefu na siyo rahisi kufanyiwa matengenezo
uongozi wa mamlaka za serikali mitaa husika haujakuchukua hatua yoyote baada ya kuona kupungua uwezo wa kufanya kazi wa mali hizo na kuamua ni kwa kiasi ani haziwezi kufaidika nazo na kuziuza zile zinazohitaji matengenezo makubwa
maelezo ya mali hizo kwa kila mamlaka za serikali za mtaa yameonyeshwa katika kiambatisho xlv
kuendelea kuwa na mali ambazo hazitumiki kunaweza kuongeza gharama za matengenezo na kusababisha utendaji wake kuzorota zaidi kutokana na uchakavu na hivyo kupunguza kiasi cha mapato ambacho kingepatikana kama mali zingeuzwa mapema
nashauri uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa kutambua na kutathmini utendaji kazi wa mali zote amb azo hazitumiki ili ziweze kuuzwa au kufanyiwa matengenezo kama gharama ya matengenezo ni nafuu
 kutothamanisha mali za kudumu viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya inasema kipindi cha mpito kinachotajwa kwenye aya ya na kimelenga kutoa unafuu katika hali ambapo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapitio katika rejista ya mali za kudumu pamoja na viambatisho vilivyowasilishwa pamoja na taarifa za fedha za halmashauri yamebaini kuwepo kwa magari malori mitambo na pikipiki ambavyo havitumiki na vimetelekezwa kwa muda mrefu na siyo rahisi kufanyiwa matengenezo
uongozi wa mamlaka za serikali mitaa husika haujakuchukua hatua yoyote baada ya kuona kupungua uwezo wa kufanya kazi wa mali hizo na kuamua ni kwa kiasi ani haziwezi kufaidika nazo na kuziuza zile zinazohitaji matengenezo makubwa
maelezo ya mali hizo kwa kila mamlaka za serikali za mtaa yameonyeshwa katika kiambatisho xlv
kuendelea kuwa na mali ambazo hazitumiki kunaweza kuongeza gharama za matengenezo na kusababisha utendaji wake kuzorota zaidi kutokana na uchakavu na hivyo kupunguza kiasi cha mapato ambacho kingepatikana kama mali zingeuzwa mapema
nashauri uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa kutambua na kutathmini utendaji kazi wa mali zote amb azo hazitumiki ili ziweze kuuzwa au kufanyiwa matengenezo kama gharama ya matengenezo ni nafuu
 kutothamanisha mali za kudumu viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya inasema kipindi cha mpito kinachotajwa kwenye aya ya na kimelenga kutoa unafuu katika hali ambapo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa taasisi inatafuta kutekeleza matakwa yaliyotajwa kwenye viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
taasisi inapoanza kutumia mfumo wa uhasibu unaoruhusu kutambua madeni katika taarifa za fedha za kihasibu kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma mara nyingi kuna ugumu katika kukusanya taarifa za kina juu ya kuwepo kwa mali na thamani yake
kwa sababu hii kwa kipindi cha miaka mitano baada ya tarehe ya kuridhiwa kwa matumizi ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma taasisi hizo hazitakiwi kufuata kikamilifu mahitaji ya aya ya 
mamlaka za serikali za mitaa zilianza kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma tarehe ju lai kwa kupawa muda wa mpito wa utekelezaji kikamilifu wa viwango hivyo ndani ya miaka mitano
tathmini ya utekelezaji wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na sera za uhasibu zinazohusu mali za kudumu kwa mamlaka za serikali za mitaa ilibaini kuwepo kwa maendeleo mzuri ya utekelezaji ijapokuwa mamlaka za serikali za mitaa hazijatathmini mali zake kwenye makundi mbalimbali kama ilivyooneshwa kwenye kiambatisho lxii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lxiithamani ya mali za kudumu iliyotajwa kwenye taarifa za hesabu haioneshi uhalisia
nasisitiza mamlaka za serikali za mitaa zichukue hatua madhubuti za kuthaminisha mali zake za kudumu kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 majengo mitambo na vifaa ambavyo havina nyaraka za umiliki mali zote za mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuingizwa kwenye vitabu vya hesabu vya mamlaka husika kwa ajili ya kumbukumbu pamoja na nyaraka za umiliki kuingizwa katika rejista na kutun zwa kwa usalama na afisa masuuli
hata hivyo ukaguzi katika mamlaka za serikali za mitaa umebaini kuwa mali zilizooneshwa katika taarifa za fedha ikiwemo majengo mitambo na vifaa na mali nyinginezo za kifedha zimekosa ushahidi wa maandishi kuthibitis ha umiliki wake ninapendekeza kwamba ni muhimu kwa mamlaka za serikali za mitaa kupata haki za kumiliki na kudhibiti mali zilizopo chini yake kama vile kadi za usajili wa magari na hati miliki za ardhi na majengo yaliyoko katika himaya za mamlaka za serikali za mitaa
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zenye mapungufu hayo ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lxiithamani ya mali za kudumu iliyotajwa kwenye taarifa za hesabu haioneshi uhalisia
nasisitiza mamlaka za serikali za mitaa zichukue hatua madhubuti za kuthaminisha mali zake za kudumu kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 majengo mitambo na vifaa ambavyo havina nyaraka za umiliki mali zote za mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuingizwa kwenye vitabu vya hesabu vya mamlaka husika kwa ajili ya kumbukumbu pamoja na nyaraka za umiliki kuingizwa katika rejista na kutun zwa kwa usalama na afisa masuuli
hata hivyo ukaguzi katika mamlaka za serikali za mitaa umebaini kuwa mali zilizooneshwa katika taarifa za fedha ikiwemo majengo mitambo na vifaa na mali nyinginezo za kifedha zimekosa ushahidi wa maandishi kuthibitis ha umiliki wake ninapendekeza kwamba ni muhimu kwa mamlaka za serikali za mitaa kupata haki za kumiliki na kudhibiti mali zilizopo chini yake kama vile kadi za usajili wa magari na hati miliki za ardhi na majengo yaliyoko katika himaya za mamlaka za serikali za mitaa
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zenye mapungufu hayo ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali mamlaka za serikali za mitaa zenye mali za kud umu zisizo na nyaraka za umiliki na
mkoa halmashauri maelezo kiasi tzs
simiyu bariadi majengo 
simiyu mji bariadi majengo 
mara butiama mali 
geita geita ardhi na majengo 
mtwara masasi majengo mitambo na vifaa 
mtwara mji masasi five t cuw dfp magari sm sm sm stl na maeneo ya wazi yasiyo na hati miliki
simiyu maswa majengo na maeneo ya wazi pamoja na hisa 
tabora urambo majengo 
 majengo mitambo na vifaa visivyooneshwa kwenye taarifa za hesabu halmashauri zinamiliki ardhi ya serikali ya jamuhuri ya muungano wa tanzania ikiwa haijathaminiwa
ardhi hiyo imeonyeshwa kwenye taarifa za hesabu bila kuthaminiwa thamani sifuri kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya na inayotaka thamani ya mali inayopatikana katika mfumo usio wa mauzo ipewe thamani halisi toka tarehe ya kumiliki
thamani ya majengo mitambo na vifaa katika mamlaka za serikali za mitaa imeripotiwa pungufu katika taarifa za hesabu kama ilivyooneshwa kwenye jedwali 
jedwali mamlaka za serikali za mitaa zenye majengo mit ambo na vifaa visivyooneshwa kwenye taarifa za hesabu na
mkoa halmashauri dodoma chamwino dodoma dodoma ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa katavi mlele katavi nsimbo mara bunda mbeya busokelo mwanza kwimba mwanza magu mwan za sengerema rukwa kalambo rukwa nkasi rukwa sumbawanga rukwa sumbawanga singida ikungi singida singida tabora igunga tabora nzega tabora sikonge tabora tabora tabora tabora tabora urambo tanga mji korogwe kutokana na kutotoa taarifa ya thamani ya ardhi katika taarifa za fedha za mamlaka za serikali za mitaa nilishindwa kuthibitisha thamani halisi ya majengo mitambo na vifaa
nashauri mamlaka za serikali za mitaa ziripoti thamani halisi ya ardhi katika taarifa zao za fedha kama inavyotakiwa na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 kutotenganisha thamani ya ardhi na majengo kwenye taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa zilianza kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma tarehe julai kwa kupewa muda wa mpito wa utekelezaji kikamilifu wa viwango hivyo ndani ya miaka mitano ambapo muda huo uliisha tarehe juni 
viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya inahitaji thamani ya ardhi na majengo yanayomilikiwa na taasisi itenganishwe hata kama mali hizo zilimilikiwa katika kipindi kimoja
hii ni kwa sababu thamani ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ya ardhi huongezeka kutokana na kuwa ni mali ya umri usio na kikomo ukilinganisha na majengo ambayo thamani yake ina kikomo
jumla ya tzs
 zilizooneshwa kwenye taarifa za fedha katika mamlaka za serikali za mitaa hazijatenganisha thamani ya ardhi na majengo kama inavyo takiwa na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
matokeo yake thamani halisi ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye vitabu vya fedha haiko sawa kwani imehusisha uchakavu kwenye thamani ya ardhi ambapo si sahihi kwa ardhi kuwa na uchakavu
kiasi halisi kilichohusika hakikubainishwa kwani thamani ya ardhi na majengo haikutenganishwa angalia jedwali 
jedwali mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazikutenganisha thamani ya ardhi na majengo kwenye taarifa za fedha na
mkoa halmashauri thamani ya ardhi na majengo tzs
dodoma mpwapwa geita nyang hwale iringa iringa iringa kilolo katavi mpanda katavi mji mpanda kigoma kakonko kigoma kasulu kigoma kibondo kigoma kigoma kigoma kigoma ujiji kilimanjaro mwanga kilimanjaro same kilimanjaro siha mbeya chunya mbeya ileje mbeya mbarali mbeya mbeya mbeya mbozi 
 mbeya momba mbeya rungwe njombe ludewa njombe mji makambako njombe makete njombe njombe njombe mji njombe njombe wang ing ombe ruvuma mbinga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa katavi mlele katavi nsimbo mara bunda mbeya busokelo mwanza kwimba mwanza magu mwan za sengerema rukwa kalambo rukwa nkasi rukwa sumbawanga rukwa sumbawanga singida ikungi singida singida tabora igunga tabora nzega tabora sikonge tabora tabora tabora tabora tabora urambo tanga mji korogwe kutokana na kutotoa taarifa ya thamani ya ardhi katika taarifa za fedha za mamlaka za serikali za mitaa nilishindwa kuthibitisha thamani halisi ya majengo mitambo na vifaa
nashauri mamlaka za serikali za mitaa ziripoti thamani halisi ya ardhi katika taarifa zao za fedha kama inavyotakiwa na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 kutotenganisha thamani ya ardhi na majengo kwenye taarifa za fedha mamlaka za serikali za mitaa zilianza kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma tarehe julai kwa kupewa muda wa mpito wa utekelezaji kikamilifu wa viwango hivyo ndani ya miaka mitano ambapo muda huo uliisha tarehe juni 
viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya inahitaji thamani ya ardhi na majengo yanayomilikiwa na taasisi itenganishwe hata kama mali hizo zilimilikiwa katika kipindi kimoja
hii ni kwa sababu thamani ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ya ardhi huongezeka kutokana na kuwa ni mali ya umri usio na kikomo ukilinganisha na majengo ambayo thamani yake ina kikomo
jumla ya tzs
 zilizooneshwa kwenye taarifa za fedha katika mamlaka za serikali za mitaa hazijatenganisha thamani ya ardhi na majengo kama inavyo takiwa na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
matokeo yake thamani halisi ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye vitabu vya fedha haiko sawa kwani imehusisha uchakavu kwenye thamani ya ardhi ambapo si sahihi kwa ardhi kuwa na uchakavu
kiasi halisi kilichohusika hakikubainishwa kwani thamani ya ardhi na majengo haikutenganishwa angalia jedwali 
jedwali mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazikutenganisha thamani ya ardhi na majengo kwenye taarifa za fedha na
mkoa halmashauri thamani ya ardhi na majengo tzs
dodoma mpwapwa geita nyang hwale iringa iringa iringa kilolo katavi mpanda katavi mji mpanda kigoma kakonko kigoma kasulu kigoma kibondo kigoma kigoma kigoma kigoma ujiji kilimanjaro mwanga kilimanjaro same kilimanjaro siha mbeya chunya mbeya ileje mbeya mbarali mbeya mbeya mbeya mbozi 
 mbeya momba mbeya rungwe njombe ludewa njombe mji makambako njombe makete njombe njombe njombe mji njombe njombe wang ing ombe ruvuma mbinga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ruvuma namtumbo ruvuma nyasa ruvuma songea ruvuma songea ruvuma tunduru singida ikungi haijatajwa singida singida haijatajwa tabora tabora haijatajwa tanga mji korogwe haijatajwa tanga muheza kutotenganisha thamani ya ardhi na majengo kunawanyima watumiaji wa taarifa za fedha kujua thamani halisi ya kila mali
zaidi ya hayo thamani ya majengo mitambo na vifaa imeooneshwa kwenye hesabu za fedha pungufu ya gharama ya uchakavu iliyotolewa kwenye thamani ya ardhi kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya 
kwa haya mapungufu napendekeza uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa kuweka mikakati ya lazima itakayohakikisha taarifa za hesabu zinaandaliwa kikamilifu kwa kutekeleza matakwa yote ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma isipokuwa inaruhusiwa chini ya aya ya 
nashauri pia mamlaka za serikali za mitaa zifanye mafunzo kwa watumishi husika ya namna ya kuandaa taarifa za fedha kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
 kutotunza rejista ya magari na mitambo agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali la mitaa ya mwaka linaelekeza mamlaka za serikali za mitaa kutunza rejista za magari na mitambo ambapo agari na mitambo yote ikiwemo iliyopatikana kwa msada itaanishwa siku ya kuanza kumiliki
hata hivyo ukaguzi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ruvuma namtumbo ruvuma nyasa ruvuma songea ruvuma songea ruvuma tunduru singida ikungi haijatajwa singida singida haijatajwa tabora tabora haijatajwa tanga mji korogwe haijatajwa tanga muheza kutotenganisha thamani ya ardhi na majengo kunawanyima watumiaji wa taarifa za fedha kujua thamani halisi ya kila mali
zaidi ya hayo thamani ya majengo mitambo na vifaa imeooneshwa kwenye hesabu za fedha pungufu ya gharama ya uchakavu iliyotolewa kwenye thamani ya ardhi kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na
 aya ya 
kwa haya mapungufu napendekeza uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa kuweka mikakati ya lazima itakayohakikisha taarifa za hesabu zinaandaliwa kikamilifu kwa kutekeleza matakwa yote ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma isipokuwa inaruhusiwa chini ya aya ya 
nashauri pia mamlaka za serikali za mitaa zifanye mafunzo kwa watumishi husika ya namna ya kuandaa taarifa za fedha kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
 kutotunza rejista ya magari na mitambo agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali la mitaa ya mwaka linaelekeza mamlaka za serikali za mitaa kutunza rejista za magari na mitambo ambapo agari na mitambo yote ikiwemo iliyopatikana kwa msada itaanishwa siku ya kuanza kumiliki
hata hivyo ukaguzi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mwaka huu ulibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa hazikutunza rejista hizo kinyume na matakwa ya memoranda tajwa hapo juu kama ilivyooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali mamlaka za serikali za mitaa zisizo na rejista ya magari na mitambo na
mkoa halmashauri 
simiyu itilima 
kigoma kakonko 
dodoma kondoa 
morogoro morogoro 
kigoma uvinza 
kigoma kakonko 
dodoma kondoa 
njombe ludewa 
mbeya jiji mbeya 
mbeya mbeya 
kigoma uvinza 
njombe wang ing ombe kutotunza rejista ya magari na mitam bo ilisababisha kushindwa kujiridhisha na taarifa za matengenezo ya mali hizo yaliyofanyika kwa mwaka husika
nashauri mamlaka za serikali za mitaa husika kuhakikisha zinatunza vizuri rejista za magari na mitambo
 wadaiwa wa malipo ya huduma yaliyofany wa kabla ya kupokelewa tzs
 sehemu kubwa ya madeni kwa mamlaka za serikali za mitaa inajumuisha wadaiwa wa malipo ya huduma yaliyofanywa kabla ya huduma kupokelewa mapato yanayotegemewa kutoka kwa mawakala wa kukusanya mapato karadha za mishahara ya watumishi masurufu na mikopo ya wanawake na vijana
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapitio ya taarifa za fedha na viambatisho vyake kwenye mamlaka za serikali za mitaa yameonesha kuwepo kwa tzs
 ambazo hazijapokelewa na mamlaka hizo kwa kipindi kirefu kam inavyooneshwa katika kiambatisho xliv
napata shaka juu ya urudishwaji wa madeni haya kwani mengi yamekaa muda mrefu bila kukusanywa
mbali na hilo kiasi kinachodaiwa kimeongezeka kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 katika mwaka 
kutokusanywa kwa madeni kwa wakati kunaweza kudumaza ukwasi wa kifedha kwa mamlaka za serikali za mitaa husika hivyo kuzuia utekeleza ji wa shuhuli nyingine za halmashauri
nahimiza halmashauri ziharakishe mchakato mzima wa kudai maden haya na kuhakikisha fedha hizi zinakusanywa ili zitumike kutekeleza kazi zilizokusudiwa
 magari yasiyo na bima agizo na
 la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka inawataka maofisa wanaosimamia usafirishaji katika halmashauri kuhakikisha magari yote yanalipiwa bima kwa mujibu wa sheria na kwa wakati
hata hivyo ukaguzi wa mwaka huu umebaini mamlaka za serikali za mitaa hazikutekeleza agizo hilo kama zilivyooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali mamlaka za serikali za mitaa zenye magari yasiyo na bima na
mkoa halmashauri vitu idadi ya thamani ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapitio ya taarifa za fedha na viambatisho vyake kwenye mamlaka za serikali za mitaa yameonesha kuwepo kwa tzs
 ambazo hazijapokelewa na mamlaka hizo kwa kipindi kirefu kam inavyooneshwa katika kiambatisho xliv
napata shaka juu ya urudishwaji wa madeni haya kwani mengi yamekaa muda mrefu bila kukusanywa
mbali na hilo kiasi kinachodaiwa kimeongezeka kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 katika mwaka 
kutokusanywa kwa madeni kwa wakati kunaweza kudumaza ukwasi wa kifedha kwa mamlaka za serikali za mitaa husika hivyo kuzuia utekeleza ji wa shuhuli nyingine za halmashauri
nahimiza halmashauri ziharakishe mchakato mzima wa kudai maden haya na kuhakikisha fedha hizi zinakusanywa ili zitumike kutekeleza kazi zilizokusudiwa
 magari yasiyo na bima agizo na
 la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka inawataka maofisa wanaosimamia usafirishaji katika halmashauri kuhakikisha magari yote yanalipiwa bima kwa mujibu wa sheria na kwa wakati
hata hivyo ukaguzi wa mwaka huu umebaini mamlaka za serikali za mitaa hazikutekeleza agizo hilo kama zilivyooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali mamlaka za serikali za mitaa zenye magari yasiyo na bima na
mkoa halmashauri vitu idadi ya thamani ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapitio ya taarifa za fedha na viambatisho vyake kwenye mamlaka za serikali za mitaa yameonesha kuwepo kwa tzs
 ambazo hazijapokelewa na mamlaka hizo kwa kipindi kirefu kam inavyooneshwa katika kiambatisho xliv
napata shaka juu ya urudishwaji wa madeni haya kwani mengi yamekaa muda mrefu bila kukusanywa
mbali na hilo kiasi kinachodaiwa kimeongezeka kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 katika mwaka 
kutokusanywa kwa madeni kwa wakati kunaweza kudumaza ukwasi wa kifedha kwa mamlaka za serikali za mitaa husika hivyo kuzuia utekeleza ji wa shuhuli nyingine za halmashauri
nahimiza halmashauri ziharakishe mchakato mzima wa kudai maden haya na kuhakikisha fedha hizi zinakusanywa ili zitumike kutekeleza kazi zilizokusudiwa
 magari yasiyo na bima agizo na
 la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka inawataka maofisa wanaosimamia usafirishaji katika halmashauri kuhakikisha magari yote yanalipiwa bima kwa mujibu wa sheria na kwa wakati
hata hivyo ukaguzi wa mwaka huu umebaini mamlaka za serikali za mitaa hazikutekeleza agizo hilo kama zilivyooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali mamlaka za serikali za mitaa zenye magari yasiyo na bima na
mkoa halmashauri vitu idadi ya thamani ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa gari pikipiki au mtambo arusha ngorongoro magari haijatajwa pwani bagamoyo magari haijatajwa pwani bagamoyo magari haijatajwa iringa kilolo magari haijatajwa manyara kiteto magari haijatajwa mbeya busokeli magari haijatajwa mbeya kyela magari haijatajwa mbeya mbeya magari na pikipiki haijatajwa mbeya momba magari haijatajwa morogoro kilombero magari haijatajwa morogoro kilombero magari haijatajwa mtwara nanyumbu magari na katapila haijatajwa mwanza jiji mwanza magari haijata jwa njombe wang ing ombe magari haijatajwa rukwa kalambo magari haijatajwa rukwa nkasi magari haijatajwa rukwa sumbawanga magari haijatajwa shinyanga kishapu magari haijatajwa kutokuwa na bima kwa magari pikipiki na mitambo inaweza sababisha mamlaka za serikali za mitaa kupata hasara pindi magari hayo yapatapo ajali
nashauri mamlaka za serikali za mitaa husika kutekeleza agizo na
 la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
 madeni na miadi ni muhimu kwa mamlaka za serikali za mitaa kujenga maelewano na wafanyakazi na kudumisha sifa nzuri kwa wauzaji wa bidhaa na huduma kwa kulipa madeni yote ambayo halmashauri inadaiwa
hii itaongeza imani kwa watumishi na watoa huduma kwa mamlaka hizo
 madeni yasiyolipwa tzs
 taarifa za fedha pamoja na viambatisho vyake kwa mwaka wa fedha ulioishia juni zilionesha madeni ambayo halmashauri zinadaiwa kufikia kiasi cha tzs
 ambayo yalikuwa hayajali pwa na halmashauri husika
uchambuzi wa utendaji wa mamlaka za serikali za mitaa katika kulipa madeni yake ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa muda mfupi kwa muda wa miaka minne mfululizo ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini
jedwali mwenendo wa madeni ya mamlaka ya serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka minne mfululizo mwaka wa fedha idadi ya halmashauri zinazodaiwa kiasi tzs
 mwenendo wa madeni hapo juu unaonesha ongezeko kubwa la kiasi kinachodaiwa kwa tzs
 kutoka mwaka wa fedha uliopita wa hadi 
pia nilibaini kuwepo kwa halmashauri kumi na moja zenye madeni makubwa kama zinavyooneshwa kwenye jedwali hapo chini
jedwali orodha ya halmashauri zenye madeni makubwa na
jina la halmashauri kiasi tzs
jiji rusha 
bunda 
jiji dar es salaam 
dodoma 
ilala 
iringa 
karagwe 
kinondoni 
masasi 
nkasi 
temeke ninasisitiza mapendekezo yangu ya awali kwa serikali kupitia or tamisemi kuhakikisha kwamba halmashauri zote zinazodaiwa zinalipa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa madeni yake muda wa kulipa unapowadia
zaidi ya hayo halmashauri zinapaswa kuanzisha mfumo wa ndani wa kudhibiti na kuratibu madeni ili kuhakikisha kwamba menejimenti za halmashauri zinawajibishwa kwa kuwa na madeni ambayo hayana manufaa kwa mamlaka za serikali za mitaa husika
 mengineyo 
 asilimia ya fedha ya vyanzo vya mapato haikulipwa kwenye vijiji tzs
 serikali ilifuta baadhi ya vyanzo vya mapato kodi ambavyo vilikuwa vinakusanywa na serikali za mitaa mwaka 
mamlaka hizo za mitaa hurudishiwa kodi hizo kutoka serikali kuu kama fidia
mamlaka za serikali za mitaa zilielekezwa kuhamisha ya ruzuku ya fidia kutoka serikali kuu na kuzipeleka ngazi za chini vijijini kama fidia ya vyanzo vya mapato vilivyofutwa
wakati wa ukaguzi nilibaini kuwa halmashauri hazikuhamisha asilimia ya fidia ya vyanzo vya mapato iliyopokelewa kutoka serikali kuu kiasi cha tzs
 kama ilivyooneshwa katika jedwali hapo chini
hii inaonesha kuwa shughuli za maendeleo katika ngazi za vijiji haz ikutekelezwa kama zilivyopangwa
kwa sababu hiyo kasi ya kuondoa umaskini vijijini inapungua kutokana na uhaba wa fedha za kugharimia miradi midogo midogo ya maendeleo
ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa kuweka mfumo ambao utasaidia kuhakikis ha asilimia ya fidia kwa halmashauri ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa muda mfupi kwa muda wa miaka minne mfululizo ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini
jedwali mwenendo wa madeni ya mamlaka ya serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka minne mfululizo mwaka wa fedha idadi ya halmashauri zinazodaiwa kiasi tzs
 mwenendo wa madeni hapo juu unaonesha ongezeko kubwa la kiasi kinachodaiwa kwa tzs
 kutoka mwaka wa fedha uliopita wa hadi 
pia nilibaini kuwepo kwa halmashauri kumi na moja zenye madeni makubwa kama zinavyooneshwa kwenye jedwali hapo chini
jedwali orodha ya halmashauri zenye madeni makubwa na
jina la halmashauri kiasi tzs
jiji rusha 
bunda 
jiji dar es salaam 
dodoma 
ilala 
iringa 
karagwe 
kinondoni 
masasi 
nkasi 
temeke ninasisitiza mapendekezo yangu ya awali kwa serikali kupitia or tamisemi kuhakikisha kwamba halmashauri zote zinazodaiwa zinalipa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa madeni yake muda wa kulipa unapowadia
zaidi ya hayo halmashauri zinapaswa kuanzisha mfumo wa ndani wa kudhibiti na kuratibu madeni ili kuhakikisha kwamba menejimenti za halmashauri zinawajibishwa kwa kuwa na madeni ambayo hayana manufaa kwa mamlaka za serikali za mitaa husika
 mengineyo 
 asilimia ya fedha ya vyanzo vya mapato haikulipwa kwenye vijiji tzs
 serikali ilifuta baadhi ya vyanzo vya mapato kodi ambavyo vilikuwa vinakusanywa na serikali za mitaa mwaka 
mamlaka hizo za mitaa hurudishiwa kodi hizo kutoka serikali kuu kama fidia
mamlaka za serikali za mitaa zilielekezwa kuhamisha ya ruzuku ya fidia kutoka serikali kuu na kuzipeleka ngazi za chini vijijini kama fidia ya vyanzo vya mapato vilivyofutwa
wakati wa ukaguzi nilibaini kuwa halmashauri hazikuhamisha asilimia ya fidia ya vyanzo vya mapato iliyopokelewa kutoka serikali kuu kiasi cha tzs
 kama ilivyooneshwa katika jedwali hapo chini
hii inaonesha kuwa shughuli za maendeleo katika ngazi za vijiji haz ikutekelezwa kama zilivyopangwa
kwa sababu hiyo kasi ya kuondoa umaskini vijijini inapungua kutokana na uhaba wa fedha za kugharimia miradi midogo midogo ya maendeleo
ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa kuweka mfumo ambao utasaidia kuhakikis ha asilimia ya fidia kwa halmashauri ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa inahamishwa mara moja baada ya kupokea fedha fidia ya mapato kutoka serikali kuu ili shughuli za maendeleo zitekelezwe kama zilivyopangwa
jedwali asilimia ya fidia ya vyanzo vya mapato isiyolipwa kwenye vijiji na
jina la halmashauri kiasi tzs
na
jina la halmashauri kiasi tzs
jiji arusha 
kyela 
arusha 
magu 
bahi 
mbarali 
mji bariadi 
jiji mbeya 
buhigwe 
mbogwe 
busokelo 
meru 
chamwino 
misenyi 
chemba 
monduli 
eita 
mpanda 
hanang 
mji mpanda 
handeni 
mpwapwa 
igunga 
msalala 
ilala 
mvomero 
ileje 
ngorongoro 
ilemela 
nsimbo 
mji kahama 
nyangh ware 
karatu 
pangani 
kigoma 
rombo 
kilindi 
rungwe 
kilombero 
sengerema 
kishapu 
shinyanga 
kiteto 
songea 
kondoa 
mji tarime 
ko ngwa 
ukerewe 
kwimba 
ulanga jumla 
 upungufu wa waalimu na uhaba wa miundombinu ya shule za msingi na sekondari mazingira ya utoaji wa elimu bora kama vile kuwa na miundombinu ya kutosha mfano vyumba vya madarasa maabara matundu ya vyoo kumbi za chakula madawati nyumba za walimu na viwanja vya michezo ni jambo la muhimu
haya ni mahitaji ya msingi ili kuhakikisha upatikanaji wa elimu bora
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa inahamishwa mara moja baada ya kupokea fedha fidia ya mapato kutoka serikali kuu ili shughuli za maendeleo zitekelezwe kama zilivyopangwa
jedwali asilimia ya fidia ya vyanzo vya mapato isiyolipwa kwenye vijiji na
jina la halmashauri kiasi tzs
na
jina la halmashauri kiasi tzs
jiji arusha 
kyela 
arusha 
magu 
bahi 
mbarali 
mji bariadi 
jiji mbeya 
buhigwe 
mbogwe 
busokelo 
meru 
chamwino 
misenyi 
chemba 
monduli 
eita 
mpanda 
hanang 
mji mpanda 
handeni 
mpwapwa 
igunga 
msalala 
ilala 
mvomero 
ileje 
ngorongoro 
ilemela 
nsimbo 
mji kahama 
nyangh ware 
karatu 
pangani 
kigoma 
rombo 
kilindi 
rungwe 
kilombero 
sengerema 
kishapu 
shinyanga 
kiteto 
songea 
kondoa 
mji tarime 
ko ngwa 
ukerewe 
kwimba 
ulanga jumla 
 upungufu wa waalimu na uhaba wa miundombinu ya shule za msingi na sekondari mazingira ya utoaji wa elimu bora kama vile kuwa na miundombinu ya kutosha mfano vyumba vya madarasa maabara matundu ya vyoo kumbi za chakula madawati nyumba za walimu na viwanja vya michezo ni jambo la muhimu
haya ni mahitaji ya msingi ili kuhakikisha upatikanaji wa elimu bora
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa katika ukaguzi wa mwaka nilifanya tathmini ya kubaini utoshelevu wa miundombinu ya elimu katika halmashauri hasa katika shule za elimu ya msingi na sekondari
nilibaini kuwa kuna uhaba mkubwa wa miundombinu katika shule za sekondari na za msingi
aidha nilibaini kuwa shule za msingi na sekondari zina uhaba mkubwa wa miundombinu muhimu ambayo kwa kiasi kikubwa huathiri ubora wa elimu kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali hali ya miund ombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari miundombinu mahitaji idadi iliyopo upungufu shule za sekondari vyumba vya madarasa maabara matundu ya choo madawati nyumba za walimu mabweni samani za walimu walimu shule za msingi vyumba vya madarasa matundu ya vyoo madawati nyumba za walimu samani za walimu walimu jedwali hapo juu linaonesha kuwa mamlaka za serikali za mitaa zimeshindwa kufikia lengo la kitaifa la uwiano wa wanafunzi kwa mwalimu 
uhaba wa vifaa vya shule unachangia kuwepo kwa matokeo mabaya ya wanafunzi na madhara yake ni ya muda mrefu ikiwa ni pamoja na lengo la kuwa na idadi kubwa ya wananchi wenye uwezo wa kujua kusoma na uandika kutofikiwa kama serikali haitachukua hatua za dhati kuondokana na hali ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hiyo
maelezo ya hali ya miundombinu ya shule na uhaba wa walimu ni kama inavyoonekana katika kiambatisho xliii na xliv
ninazishauri mamlaka za serikali za mitaa kwa kushirikiana na wizara ya elimu sayansi teknolojia na mafunzo ya ufundi zianzishe mikakati inayotekelezeka ili kuondokana na tatizo la miundombinu duni na uhaba wa walimu kwa ajili ya kuimarisha ubora wa elimu nchini tanzania
 kesi dhidi ya serikali za mitaa am bazo zinaweza kuathiri utoaji endelevu wa huduma kifungu cha na cha sheria ya serikali za mitaa mamlaka za wilaya ya mwaka kinaonesha malengo ya uanzishwaji wa serikali za mitaa
miongoni mwayo ni pamoja na kutoa huduma endelevu ambayo inakidh mahitaji ya watu na kwa kiasi kikubwa kuboresha huduma za jamii katika mamlaka husika
katika kutimiza wajibu huo rasilimali kadhaa zinatakiwa ikiwa ni pamoja na rasilimali fedha
hata hivyo wakati wa ukaguzi wa mwaka husika nilibaini kwamba baadhi ya serikali za mitaa zilikuwa na madeni kutokana na kesi zilizo ko mahakamani
kati ya halmashauri halmashauri zilikuwa na madeni ya jumla ya tzs
 kama matokeo ya kesi zilizopo mahakamani yangetoa ushindi dhidi ya halmashauri husik a
kumekuwa na ongezeko kubwa la kesi zilizopo mahakamani katika mwaka husika wa ukaguzi ikilinganishwa na mwaka uliopita ambapo jumla ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri kati ya ziliripotiwa kuwa na kesi mahakamani zinazohusisha jumla ya tzs
kesi nyingi zilizo ko mahakamani zilitokana na migogoro ya ardhi
halmashauri ya manispaa ya kinondoni inaongoza kwa kuwa na kesi mahakamani ikifuatiwa na halmashauri ya jiji dar es salam yenye kesi 
kiambatisho xlvii kinaonesha orodha ya halmashauri idadi ya kesi na wahusika wa kesi hizo
madeni yasiyotarajiwa yatokanayo na kesi yana athari kwenye rasilimali fedha kama vile gharama za utawala na hatari ya kulipa kiasi kikubwa katika siku zijazo kama halmashauri zitashindwa katika kesi hizo
napendekeza kwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia sheria kanuni na taratibu katika shughuli zao ili kupunguza uwezekano wa kusababisha mivutano na hatimaye kesi
mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kufuatilia kwa karibu kesi zilizo mahak amani ili kuhakikisha kwamba zinashughulikiwa na kukamilika kwa wakati
aidha mamlaka za serikali za mitaa zione uwezekano wa kupata ufumbuzi au maridhiano ya migogoro nje ya mahakama ili kupunguza athari ya kulipa fidia endapo maamuzi ya mahakama hayatakuwa na manufaa kwa halmashauri husika
 ukosefu wa utaratibu wa wazi wa kurejesha mikopo ya elimu ya juu kutoka kwa wanufaika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa hiyo
maelezo ya hali ya miundombinu ya shule na uhaba wa walimu ni kama inavyoonekana katika kiambatisho xliii na xliv
ninazishauri mamlaka za serikali za mitaa kwa kushirikiana na wizara ya elimu sayansi teknolojia na mafunzo ya ufundi zianzishe mikakati inayotekelezeka ili kuondokana na tatizo la miundombinu duni na uhaba wa walimu kwa ajili ya kuimarisha ubora wa elimu nchini tanzania
 kesi dhidi ya serikali za mitaa am bazo zinaweza kuathiri utoaji endelevu wa huduma kifungu cha na cha sheria ya serikali za mitaa mamlaka za wilaya ya mwaka kinaonesha malengo ya uanzishwaji wa serikali za mitaa
miongoni mwayo ni pamoja na kutoa huduma endelevu ambayo inakidh mahitaji ya watu na kwa kiasi kikubwa kuboresha huduma za jamii katika mamlaka husika
katika kutimiza wajibu huo rasilimali kadhaa zinatakiwa ikiwa ni pamoja na rasilimali fedha
hata hivyo wakati wa ukaguzi wa mwaka husika nilibaini kwamba baadhi ya serikali za mitaa zilikuwa na madeni kutokana na kesi zilizo ko mahakamani
kati ya halmashauri halmashauri zilikuwa na madeni ya jumla ya tzs
 kama matokeo ya kesi zilizopo mahakamani yangetoa ushindi dhidi ya halmashauri husik a
kumekuwa na ongezeko kubwa la kesi zilizopo mahakamani katika mwaka husika wa ukaguzi ikilinganishwa na mwaka uliopita ambapo jumla ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri kati ya ziliripotiwa kuwa na kesi mahakamani zinazohusisha jumla ya tzs
kesi nyingi zilizo ko mahakamani zilitokana na migogoro ya ardhi
halmashauri ya manispaa ya kinondoni inaongoza kwa kuwa na kesi mahakamani ikifuatiwa na halmashauri ya jiji dar es salam yenye kesi 
kiambatisho xlvii kinaonesha orodha ya halmashauri idadi ya kesi na wahusika wa kesi hizo
madeni yasiyotarajiwa yatokanayo na kesi yana athari kwenye rasilimali fedha kama vile gharama za utawala na hatari ya kulipa kiasi kikubwa katika siku zijazo kama halmashauri zitashindwa katika kesi hizo
napendekeza kwa uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia sheria kanuni na taratibu katika shughuli zao ili kupunguza uwezekano wa kusababisha mivutano na hatimaye kesi
mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kufuatilia kwa karibu kesi zilizo mahak amani ili kuhakikisha kwamba zinashughulikiwa na kukamilika kwa wakati
aidha mamlaka za serikali za mitaa zione uwezekano wa kupata ufumbuzi au maridhiano ya migogoro nje ya mahakama ili kupunguza athari ya kulipa fidia endapo maamuzi ya mahakama hayatakuwa na manufaa kwa halmashauri husika
 ukosefu wa utaratibu wa wazi wa kurejesha mikopo ya elimu ya juu kutoka kwa wanufaika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kifungu cha na cha sheria ya mikopo ya elimu ya juu ya mwaka inatamka kwamba i
itakuwa ni wajibu wa mwajiri wa mnuf aika wa mkopo wakati wowote atakaotakiwa na bodi a
kuijulisha bodi kuhusu ajira ya mnufaika wa mikopo ndani ya kipindi kitakachowekwa
kuhakikisha kuwa mfanyakazi mnufaika wa mkopo anapanga na mwajiri kuhusu makato ya kila mwezi na kuyarejesha bodi ya mikopo
kuifahamisha bodi kwa maandishi hadhi au cheo na mshahara na mabadiliko yoyote ikiwa ni jina anwani au aina ya kazi ya mfanyakazi ambaye ni mnufaika wa mkopo
licha ya matakwa hayo ya sheria kuhusu urejeshwaji wa mikopo ya elimu ya juu tathmini yangu kwa serikali za mitaa ilibainisha kuwa maafisa masuhuli hawakuijulisha bodi kuhusu wafanyakazi ambao ni wanufaika wa mikopo wala kufanya makato katika mishara yao kwa ajili ya kuirejesha bodi
kutokana na ukaguzi wangu niliwatambua wanufaika wa mikopo yenye thamani ya tzs
 ambayo haikuwa inakatwa katika mishahara yao kwa ajili ya marejesho
maelezo ya halmashauri zinazohusika yapo katika kiambatisho xv bodi inaweza kushindwa kuendelea kutoa mikopo kwa wanafunzi wapya kama mikopo hii haitarejeshwa
ninapendekeza kwamba mamlaka za serikali za mitaa kwa kushirikiana na bodi ya mikopo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kifungu cha na cha sheria ya mikopo ya elimu ya juu ya mwaka inatamka kwamba i
itakuwa ni wajibu wa mwajiri wa mnuf aika wa mkopo wakati wowote atakaotakiwa na bodi a
kuijulisha bodi kuhusu ajira ya mnufaika wa mikopo ndani ya kipindi kitakachowekwa
kuhakikisha kuwa mfanyakazi mnufaika wa mkopo anapanga na mwajiri kuhusu makato ya kila mwezi na kuyarejesha bodi ya mikopo
kuifahamisha bodi kwa maandishi hadhi au cheo na mshahara na mabadiliko yoyote ikiwa ni jina anwani au aina ya kazi ya mfanyakazi ambaye ni mnufaika wa mkopo
licha ya matakwa hayo ya sheria kuhusu urejeshwaji wa mikopo ya elimu ya juu tathmini yangu kwa serikali za mitaa ilibainisha kuwa maafisa masuhuli hawakuijulisha bodi kuhusu wafanyakazi ambao ni wanufaika wa mikopo wala kufanya makato katika mishara yao kwa ajili ya kuirejesha bodi
kutokana na ukaguzi wangu niliwatambua wanufaika wa mikopo yenye thamani ya tzs
 ambayo haikuwa inakatwa katika mishahara yao kwa ajili ya marejesho
maelezo ya halmashauri zinazohusika yapo katika kiambatisho xv bodi inaweza kushindwa kuendelea kutoa mikopo kwa wanafunzi wapya kama mikopo hii haitarejeshwa
ninapendekeza kwamba mamlaka za serikali za mitaa kwa kushirikiana na bodi ya mikopo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa zitafute njia bora zaidi ya kutambua wanufaika kwa kuhakikisha kuwa orodha ya wanufaika wadaiwa wa ikopo inatolewa kwa taasisi zote ili kurahisisha ut ambbuzi wa wadaiwa na kuilipa mikopo hiyo kwa njia ya makato kutoka kwenye mishahara yao
 udhaifu ulioonekana katika utunzaji wa mazingira utaratibu wa usimamizi wa mazingira ni mfumo ambao husaidia taasisi kufikia malengo yake katika masuala yahusuyo mazingira kwa kufanya mapitio ya mara kwa mara tathmini na uboreshaji wa utendaji wake katika masuala ya mazingira
hii inahusisha mbinu na taratibu kwa njia ya vitendo kwa ajili ya kuokoa rasilimali kama vile maji nishati na hivyo kupunguza athari za ma zingira
kuna haja kwa taasisi kuanzisha mipango mahususi na inayotekelezeka kwa ajili ya kuendeleza kutekeleza na kudumisha sera ya utunzaji wa mazingira
kifungu cha cha sheria ya mazingira ya mwaka kinazitaka mamlaka zote zilizo chini ya sheria hii au chini ya sheria nyingine yoyote kuwa na usimamizi wa mazingira kwa kuzingatia sera ya taifa ya mazingira
pia aya ya sera ya taifa ya mazingira ya mwaka inatambua kwamba mamlaka ya serikali za mitaa ni kitengo cha maamuzi katika kutimiza malengo ya sera ya mazingira kwa vile matatizo mengi yanayohusu mazingira na ufumbuzi wa mizizi yake upo katika mamlaka serikali za mitaa
zaidi ya hayo kifungu cha na cha sheria ya usimamizi wa mazingira na
 ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kinaelekeza chombo husika kuanzisha vituo vya kukusanyia taka ngumu katika mamlaka za wilaya jiji manispaa na miji
ukaguzi wangu uligundua mapungufu kadhaa katika utunzaji wa mazingira unaohusisha halmashauri kama inavooneshwa hapo chini halmashauri hazina vifaa vya kutosha kwa ajili ya kuondoa taka zinazozalishwa na jamii
mazoea ya uharibifu wa mazingira kama vile kukata miti katika maeneo ya hifadhi kuchoma moto misitu na uchimbaji madini holela
maeneo ya kutupia taka yasiyodhibitiwa
halmashauri haziandai mpan go wa mwaka wa utekelezaji wa mazingira kama inavyotakiwa na kifungu cha na cha sheria ya usimamizi wa mazingira na
 ya mwaka ili kuonesha uthibiti wa masuala ya mazingira na utekelezaji
magari yanayotumika kukusanya taka hayafunikwi yan apopeleka taka kwenye maguba na hivyo kusababisha taka kusambaa
bajeti pungufu kwa ajili ya usimamizi wa mazingira
matakwa mengi katika sheria ya utunzaji wa mazingira ya hayazingatiwi
uzembe wa utunzaji wa mazingira una athari kubwa kwa binadamu na uzalishaji kiuchumi na madhara mengine kama uharibifu wa misitu mmomonyoko wa udongo uchafuzi wa maji na uhaba wa maji uchafuzi wa hewa kupotea kwa baadhi ya viumbe mabadiliko ya tabia nchi hasara ya huduma na athari ya afya
muhtasari wa mapungufu yaliyoonekana katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kinaelekeza chombo husika kuanzisha vituo vya kukusanyia taka ngumu katika mamlaka za wilaya jiji manispaa na miji
ukaguzi wangu uligundua mapungufu kadhaa katika utunzaji wa mazingira unaohusisha halmashauri kama inavooneshwa hapo chini halmashauri hazina vifaa vya kutosha kwa ajili ya kuondoa taka zinazozalishwa na jamii
mazoea ya uharibifu wa mazingira kama vile kukata miti katika maeneo ya hifadhi kuchoma moto misitu na uchimbaji madini holela
maeneo ya kutupia taka yasiyodhibitiwa
halmashauri haziandai mpan go wa mwaka wa utekelezaji wa mazingira kama inavyotakiwa na kifungu cha na cha sheria ya usimamizi wa mazingira na
 ya mwaka ili kuonesha uthibiti wa masuala ya mazingira na utekelezaji
magari yanayotumika kukusanya taka hayafunikwi yan apopeleka taka kwenye maguba na hivyo kusababisha taka kusambaa
bajeti pungufu kwa ajili ya usimamizi wa mazingira
matakwa mengi katika sheria ya utunzaji wa mazingira ya hayazingatiwi
uzembe wa utunzaji wa mazingira una athari kubwa kwa binadamu na uzalishaji kiuchumi na madhara mengine kama uharibifu wa misitu mmomonyoko wa udongo uchafuzi wa maji na uhaba wa maji uchafuzi wa hewa kupotea kwa baadhi ya viumbe mabadiliko ya tabia nchi hasara ya huduma na athari ya afya
muhtasari wa mapungufu yaliyoonekana katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri ni kama inavyoonekana katika kiambatisho xlix
ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa kutenga bajeti kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za mazingira na kudumisha uzingatiaji wa sheria ya usimamizi wa mazingira ya mwaka 
ninatoa wito kwa serikali za mitaa kushughulikia udhaifu uliotajwa ikiwa ni pamoja na kuendelea kuhamasisha jami juu ya uhifadhi wa mazingira na tathmini ya miradi yote inayotekelezwa na serikali za mitaa na sekta nyingine binafsi juu ya athari ya mazingira kabla ya kutekelezwa
 visima katika kata ya mlowo vinatoa maji yenye utando wa mafuta tathmini ya ripoti za mazingira na ziara ya timu ya ukaguzi katika kata ya mlowo wilayani mbozi ilibaini na kushuhudia kuwa visima vya maji vilivyokuwa vimechimbwa na wananchi vilikuwa vinatoa maji yaliyokuwa yamechanganyika na mafuta
halmashauri ilichukua hatua ili kutatua tatizo hili kwa kujaribu kuchunguza kama mafuta hayo yalikua yakivuja kutoka kituo cha petroli kilicho jirani na eneo hilo m manyanya station service lakini haikuweza kuthibitika hivyo
uongozi wa halmashauri uliwasiliana zaidi na wizara ya maji chuo kikuu cha dar es salaam na chuo kikuu cha ardhi ili kupata tathmini ya kiufundi lakini hakuna ripoti zilizokuwa zimewasil ishwa kutoka katika taasisi hizo ili kuelezea chanzo cha uchafuzi huu wa maji ya visima
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jamii imekuwa ikitumia maji hayo ya kisima kwa matumizi ya nyumbani
hata hivyo maji hayo hayajathibitishwa kama ni masafi na yanafaa kwa matumizi ya binadamu
awali uala hili niliripoti kwa mara ya kwanza katika ripoti yangu ya mwaka ulioishia tarehe juni lakini hakuna hatua zozote zilizochukuliwa
pamoja na juhudi zinazofanywa na halmashauri ya wilaya ya mbozi kuchunguza na kujua chanzo cha tatizo ili kut afuta ufumbuzi wa moja kwa moja kwa mara nyingine tena ninaishaurinaisihi serikali kupitia shirika la maendeleo ya petroli lililo chini ya wizara ya nishati na madini pamoja na wizara ya maji na umwagiliaji kufanya uchunguzi wa haraka juu ya suala hilo na kulipat ia ufumbuzi
kielelezo linaonesha picha za maji yenye utando wa mafuta
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kielelezo picha za maji yenye mafuta picha maelezo visima vya maji vilivyochafuliwa na mafuta maji yakichotwa katika kisima chenye maji yenye utando wa mafuta
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jamii imekuwa ikitumia maji hayo ya kisima kwa matumizi ya nyumbani
hata hivyo maji hayo hayajathibitishwa kama ni masafi na yanafaa kwa matumizi ya binadamu
awali uala hili niliripoti kwa mara ya kwanza katika ripoti yangu ya mwaka ulioishia tarehe juni lakini hakuna hatua zozote zilizochukuliwa
pamoja na juhudi zinazofanywa na halmashauri ya wilaya ya mbozi kuchunguza na kujua chanzo cha tatizo ili kut afuta ufumbuzi wa moja kwa moja kwa mara nyingine tena ninaishaurinaisihi serikali kupitia shirika la maendeleo ya petroli lililo chini ya wizara ya nishati na madini pamoja na wizara ya maji na umwagiliaji kufanya uchunguzi wa haraka juu ya suala hilo na kulipat ia ufumbuzi
kielelezo linaonesha picha za maji yenye utando wa mafuta
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kielelezo picha za maji yenye mafuta picha maelezo visima vya maji vilivyochafuliwa na mafuta maji yakichotwa katika kisima chenye maji yenye utando wa mafuta
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mafuta yakichujw kienyeji na baadae kutumiwa kwenye pikipiki za wanajamii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya sita 
 ukaguzi wa miradi ya maendeleo katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilitekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo kwa kutumia fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo lgcdg mpango wa mandeleo wa afya ya msingi mmam mpango wa maendeleo wa elimu ya msingi mmem mpango wa maendeleo wa elimu ya sekondari mmes mpango wa kuimarisha halmashauri za miji ulgsp mradi wa uboreshaji miji ya tanzania tscp usimamizi shirikishi wa misitu pfm mfuko wa maendeleo ya wanawake na vijana wydf mfuko wa afya ya jamii chf mkakati wa taifa wa mapambano dhidi ya ukimwi nsfm shirika la elizabeth glasier la kupambamna na virusi vya ukimwi kwa watoto egpaf na mfuko wa kuchochea maendeleo ya jimbo cdcf
miradi mingine ilitekelezwa na halmashauri kupitia mfuko wa jamii tasaf mfuko wa pamoja wa afya hbf programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo asdp programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp na mfuko wa barabara roads fund
tathmini ya utekelezaji wa miradi hiyo imetolewa taarifa ya peke yake katika ripoti kuu ya miradi ya maendeleo
utekelezaji wa miradi hii unategemea fedha kutoka kwa wafadhili fedha za ruzuku kutoka serikali kuu makusanyo ya ndani na michango ya jamii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya sita 
 ukaguzi wa miradi ya maendeleo katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilitekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo kwa kutumia fedha za ruzuku ya miradi ya maendeleo lgcdg mpango wa mandeleo wa afya ya msingi mmam mpango wa maendeleo wa elimu ya msingi mmem mpango wa maendeleo wa elimu ya sekondari mmes mpango wa kuimarisha halmashauri za miji ulgsp mradi wa uboreshaji miji ya tanzania tscp usimamizi shirikishi wa misitu pfm mfuko wa maendeleo ya wanawake na vijana wydf mfuko wa afya ya jamii chf mkakati wa taifa wa mapambano dhidi ya ukimwi nsfm shirika la elizabeth glasier la kupambamna na virusi vya ukimwi kwa watoto egpaf na mfuko wa kuchochea maendeleo ya jimbo cdcf
miradi mingine ilitekelezwa na halmashauri kupitia mfuko wa jamii tasaf mfuko wa pamoja wa afya hbf programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo asdp programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp na mfuko wa barabara roads fund
tathmini ya utekelezaji wa miradi hiyo imetolewa taarifa ya peke yake katika ripoti kuu ya miradi ya maendeleo
utekelezaji wa miradi hii unategemea fedha kutoka kwa wafadhili fedha za ruzuku kutoka serikali kuu makusanyo ya ndani na michango ya jamii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapitio ya utekelezaji wa miradi isiyotolewa taarifa kwenye ripoti kuu ya miradi ya maendeleo na taarifa ya mapato na matumizi imeoneshwa katika aya zifuatazo 
 taarifa ya mapato na atumizi nilifanya tathmini ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo programu na shughuli nyingine za maendeleo zenye jumla ya tzs
 katika baadhi ya halmashauri katika mwaka wa fedha unaotolewa taarifa
hadi kufikia tarehe juni jumla matumizi kwenye halmashauri zilizofanyiwa tathmini ilikuwa tzs
 na kusalia bakaa ya tzs
 kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini
jedwali taarifa ya mapato na matumizi ya fedha za miradi ya maendeleo chanzo cha fedha halmashauri zilizofanyiwa tathmini kiasi cha fedha kilichokuwepo tzs
a matumizi tzs
b fedha zisizotumika tzs
a b ya fedha zisizotumika a b a cdcf chf egpaf global fund lgcdg nsfm pfm phsdp mmes tscp ulgsp jumla jedwali hapo juu linaonesha kuwa kwa wastani as ilimia ya jumla ya fedha zilizokuwepo kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwenye halmashauri zilizofanyiwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuwa na fedha zisizotumika kunaonesha kuwa baadhi ya shughuli zilizopangwa ama hazikutekelezwa au zilitekelezwa kwa sehemu tu
hii inamaanisha kwamba malengo yaliyokusudiwa ndani ya mwaka wa fedha husika hayakufikiwa
kusalia na fedha nyingi zisizotumika kunaweza kusababisha fedha hizo kubadilishiwa matumizi na kutumika kutekeleza shughuli nyingine ambazo hazikupangwa na halmashauri hapo awali
orodha ya halmashauri zenye fedha ambazo hazikutumika kutekeleza miradi ya maendeleo programu imetolewa katika kiam batisho na
liv
ninaushauri uongozi katika mamlaka za serikali za mitaa nchini kuanzisha utaratibu madhubuti wa kutumia fedha mara zinapopokelewa ili kuepuka athari inayoweza kutokea kwa fedha zisizotumika na pia kuziwezesha halmashauri hizi kutoa huduma kwa jamii kama ilivyokusudiwa
aidha serikali kupitia hazina ione umuhimu wa kutoa fedha hizo mapema ili halmashauri ziweze uzitumia katika miradi iliyopangwa kabla ya mwaka wa fedha kuisha
 miradi ya maendeleo miradi ya maende leo ni uwekezaji wa muda mrefu naofanywa na mamlaka za serikali za mitaa ili kuzijengea na kuziongezea uwezo wa kutoa huduma kwa jamii
miradi hii ina hitaji ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuwa na fedha zisizotumika kunaonesha kuwa baadhi ya shughuli zilizopangwa ama hazikutekelezwa au zilitekelezwa kwa sehemu tu
hii inamaanisha kwamba malengo yaliyokusudiwa ndani ya mwaka wa fedha husika hayakufikiwa
kusalia na fedha nyingi zisizotumika kunaweza kusababisha fedha hizo kubadilishiwa matumizi na kutumika kutekeleza shughuli nyingine ambazo hazikupangwa na halmashauri hapo awali
orodha ya halmashauri zenye fedha ambazo hazikutumika kutekeleza miradi ya maendeleo programu imetolewa katika kiam batisho na
liv
ninaushauri uongozi katika mamlaka za serikali za mitaa nchini kuanzisha utaratibu madhubuti wa kutumia fedha mara zinapopokelewa ili kuepuka athari inayoweza kutokea kwa fedha zisizotumika na pia kuziwezesha halmashauri hizi kutoa huduma kwa jamii kama ilivyokusudiwa
aidha serikali kupitia hazina ione umuhimu wa kutoa fedha hizo mapema ili halmashauri ziweze uzitumia katika miradi iliyopangwa kabla ya mwaka wa fedha kuisha
 miradi ya maendeleo miradi ya maende leo ni uwekezaji wa muda mrefu naofanywa na mamlaka za serikali za mitaa ili kuzijengea na kuziongezea uwezo wa kutoa huduma kwa jamii
miradi hii ina hitaji ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiasi kikubwa cha fedha pamoja na nguvu kazi
miradi ya ujenzi mkubwa inatambulika kwa kutumia kiasi kikubwa cha fedha ikilinganishwa na miradi mingine inayotegemea rasilimali kidogo
mamlaka za serikali za mitaa hutekeleza miradi hii ambayo ni uti wa mgongo wa maendeleo ya uchumi nchini kwa kupitia fedha za serikali wafadhili mapato ya ndani na michango ya jamii
tathmini ya fedha miradi ya maendeleo katika mamlaka za serikali za mitaa imebaini kuwa halmashauri zilikuwa na jumla ya tzs
 kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maendeleo
hata hivyo kiasi kilichotumika hadi kufikia tarehe juni kilikuwa ni tzs
 na kuacha bakaa ya tzs
 sawa na ya fedha zote zilizokuwepo kwa ajili ya kutekele za miradi hiyo kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini
jedwali fedha za miradi ya maendeleo ambazo hazikutumika mwaka wa fedha halmasha uri zilizofanyi wa tathmini kiasi cha fe dha kilichokuwepo tzs
matumizi tzs
fedha zisizotumika bakaa tzs
ya fedha zisizotu mika chanzo taarifa za fedha za mwaka jedwali hapo juu linaonesha kuongezeka kwa matumizi ya fedha za miradi ya maendeleo
kiwango cha matumizi ya fedha za miradi ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa maendeleo kimepanda kutoka kwa mwaka jana hadi kwa mwaka huu 
kwa upande mwingine kuna kupungua kwa fedha zilizokuwepo kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutoka tzs
 bilioni kwa mwaka hadi tzs
 bilioni kwa mwaka kutokana na upungufu wa fedha zilizotolewa na hazina dar es salaam ikilinganishwa na makisio
upungufu wa kutolewa kwa fedha iliyotengwa kutekeleza miradi ya maendeleo inazuia mamlaka za serikali za mitaa kufikia malengo yao ya kutoa huduma bora kwa jamii
taarifa ya fedha kwa ila halmashauri imeoneshwa kwa kina katika kiambatisho lv
ninaishauri serikali kupitia hazina kuhakikisha kuwa fedha za miradi ya maendeleo zinatolewa kwa wakati na kama zilivyopitishwa kwenye bajeti ili kusaidia utekelezaji wa miradi hiyo na hatimae kuziwezesha mamlaka za serikali za mitaa kutoa huduma bora kwa jamii
 kutokutolewa kwa fedha zaz miradi ya maendeleo local government capital development grant lgcdg mfumo wa lgcdg hutoa namna endelevu kwa taasisi kuweza kusimamia maendeleo ya miradi inayofadhiliwa kupiti ruzuku
mamlaka za serikali za mitaa zimeendelea kufanikisha miradi mbalimbali ya maendeleo chini ya programu ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa maendeleo kimepanda kutoka kwa mwaka jana hadi kwa mwaka huu 
kwa upande mwingine kuna kupungua kwa fedha zilizokuwepo kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutoka tzs
 bilioni kwa mwaka hadi tzs
 bilioni kwa mwaka kutokana na upungufu wa fedha zilizotolewa na hazina dar es salaam ikilinganishwa na makisio
upungufu wa kutolewa kwa fedha iliyotengwa kutekeleza miradi ya maendeleo inazuia mamlaka za serikali za mitaa kufikia malengo yao ya kutoa huduma bora kwa jamii
taarifa ya fedha kwa ila halmashauri imeoneshwa kwa kina katika kiambatisho lv
ninaishauri serikali kupitia hazina kuhakikisha kuwa fedha za miradi ya maendeleo zinatolewa kwa wakati na kama zilivyopitishwa kwenye bajeti ili kusaidia utekelezaji wa miradi hiyo na hatimae kuziwezesha mamlaka za serikali za mitaa kutoa huduma bora kwa jamii
 kutokutolewa kwa fedha zaz miradi ya maendeleo local government capital development grant lgcdg mfumo wa lgcdg hutoa namna endelevu kwa taasisi kuweza kusimamia maendeleo ya miradi inayofadhiliwa kupiti ruzuku
mamlaka za serikali za mitaa zimeendelea kufanikisha miradi mbalimbali ya maendeleo chini ya programu ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa lgcdg
serikali kupitia tamisemi ndiyo mmiliki na msimamizi mkuu wa mfumo huu
mapitio ya bajeti ikilinganishwa na fedha zilizopokelewa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika halmashauri umeonesha kuwa kiasi cha tzs
 hakikutolewa kutoka katika vyanzo mbalimbali kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali mapokezi ya fedha kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo na
halmashauri kiwango kilichotengwa tzs
jumla ya fedha zilizotolewa tzs
kiasi kisichotolewa tzs
ya kiasi kisichotolewa babati bahi buhigwe bukoba bumbuli chamwino chunya dodoma geita ikungi ilemela kakonko karatu kasulu kigoma kilwa kondoa kongwa kyela lindi ludewa lushoto manyoni mbarali jiji mbeya mbeya misenyi momba monduli mpwapwa muleba musoma jiji mwanza njombe rungwe sikonge songea tabora tobora tunduru uvinza jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali hapo juu linaonesha kuwa jumla ya tzs
 hazikutolewa na hazina hii inamaanisha kwamba utekelezaji wa miradi ya kiasi hicho cha fedha haukufanyika
hivyo malengo yaliyokusudiwa hayakufikiwa na kwamba malengo ya halmashauri ya kufikisha huduma bor kwa jamii yataathirika
 ya fedha za ruzuku hazikuchangwa na halmashauri aya ya 
 ya mwongozo wa matumizi na uendeshaji wa fedha za ruzuku kwa mamlaka za serikali za mitaa toleo la kwanza julai inazitaka halmashauri kuchangia si chini ya asilimia tano ya fedha za ruzuku zilizopokelewa
kinyume na mwongozo ukaguzi nilioufanya umebainisha kuwa halmashauri zilizotajwa katika jedwali hapo chini hazikuchangia jumla ya tzs
 ya fedha za ruzuku zilizopokelewa kutoka hazina katika kipindi cha mwaka 
jedwali halmashauri zisizochangia ya fedha za ruzuku na
halmashauri ya ruzuku ya maendeleo iliyopokelewa tzs
buhigwe ikungi kigoma manyoni kankonko kasulu mpwapwa mji mpanda itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali hapo juu linaonesha kuwa jumla ya tzs
 hazikutolewa na hazina hii inamaanisha kwamba utekelezaji wa miradi ya kiasi hicho cha fedha haukufanyika
hivyo malengo yaliyokusudiwa hayakufikiwa na kwamba malengo ya halmashauri ya kufikisha huduma bor kwa jamii yataathirika
 ya fedha za ruzuku hazikuchangwa na halmashauri aya ya 
 ya mwongozo wa matumizi na uendeshaji wa fedha za ruzuku kwa mamlaka za serikali za mitaa toleo la kwanza julai inazitaka halmashauri kuchangia si chini ya asilimia tano ya fedha za ruzuku zilizopokelewa
kinyume na mwongozo ukaguzi nilioufanya umebainisha kuwa halmashauri zilizotajwa katika jedwali hapo chini hazikuchangia jumla ya tzs
 ya fedha za ruzuku zilizopokelewa kutoka hazina katika kipindi cha mwaka 
jedwali halmashauri zisizochangia ya fedha za ruzuku na
halmashauri ya ruzuku ya maendeleo iliyopokelewa tzs
buhigwe ikungi kigoma manyoni kankonko kasulu mpwapwa mji mpanda itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kutochangia asilima tano ya fedha zilizopokelewa inakwamisha utekelezaji wa miradi katika ngazi za chini za serikali za mitaa
ninazishauri halmashauri husika kuchangia asilimia tano ya ruzuku iliyopokelewa ili kuweza kufanikisha utekelezaji wa miradi iliyokusudiwa
 tathmini ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo tathmini ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo niliyoifanya katika halmashauri imebaini kuwepo kwa baadhi ya halmashauri zenye miradi isiyokamilika kwa sababu ya upungufu wa fedha zilizoletwa ambaz ni tu ya fedha zilizotengwa kwa ajili ya kutekeleza wa miradi ya maendeleo kwa mwaka unaoishia tarehe juni 
pamoja na fedha hizo kutoletwa nilibaini pia kiasi kikubwa cha fedha zilizoletwa zilibadilishwa matumizi yaliyokusudiwa na kupelekwa kwenye ujenzi wa maabara na uchaguzi wa serikali za mitaa uliofanyika disemba 
mapungufu haya yana madhara makubwa kwenye utekelezaji wa miradi iliyopangwa usimamizi na tathmini ya miradi iliyotekelezwa
mapungufu yaliyobainishwa yanahitaji hatua za haraka kama yalivyofafanuliwa zaidi katika aya zinazofuata hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs
 tathmini ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika halmashauri imebainisha kuchelewa kukamilika kwa miradi mbalimbali yenye thamani ya jumla ya tzs
 kulikosababishwa na usimamizi dhaifu wa miradi hiyo kuchelewa kutolewa kwa fedha na serikali na kutokuwepo kwa michango ya nguvu za wananchi
kutokukamilisha miradi kwa wakati kunaweza kusababisha kuongezeka kwa gharama na hivyo fedha za ziada kuhitajika ili kuweza kutekeleza miradi husika kukamilishwa kwa miradi chini ya kiwango kunakochangiwa na nia za wakandarasi kuhakikisha wanamaliza kazi ndani ya muda ulioko katika mikataba yao
aidi ya hayo jamii iliyokusudiwa kupata manufaa yanayotokana na kukamilika kwa miradi hiyo huchelewa kuyapata kama ilivyotarajiwa
jedwali halmashauri zenye miradi isiyokamilika na
halmashauri kiasi cha kazi isiyokamilika tzs
chanzo cha fedha ilemela lgcdg mapato ya ndani miswungwi lgcdg muleba lgcdg ngara lgcdg sengerema lgcdg tarime lgcdg adg ukerewe lgcdg mji babati phdp ileje lgcdg kalembo lgcdg jiji mbeya mapato ya ndani mpanda lgcdg sumbawanga lgcdg sumbawanga lgcdg ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs
 tathmini ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika halmashauri imebainisha kuchelewa kukamilika kwa miradi mbalimbali yenye thamani ya jumla ya tzs
 kulikosababishwa na usimamizi dhaifu wa miradi hiyo kuchelewa kutolewa kwa fedha na serikali na kutokuwepo kwa michango ya nguvu za wananchi
kutokukamilisha miradi kwa wakati kunaweza kusababisha kuongezeka kwa gharama na hivyo fedha za ziada kuhitajika ili kuweza kutekeleza miradi husika kukamilishwa kwa miradi chini ya kiwango kunakochangiwa na nia za wakandarasi kuhakikisha wanamaliza kazi ndani ya muda ulioko katika mikataba yao
aidi ya hayo jamii iliyokusudiwa kupata manufaa yanayotokana na kukamilika kwa miradi hiyo huchelewa kuyapata kama ilivyotarajiwa
jedwali halmashauri zenye miradi isiyokamilika na
halmashauri kiasi cha kazi isiyokamilika tzs
chanzo cha fedha ilemela lgcdg mapato ya ndani miswungwi lgcdg muleba lgcdg ngara lgcdg sengerema lgcdg tarime lgcdg adg ukerewe lgcdg mji babati phdp ileje lgcdg kalembo lgcdg jiji mbeya mapato ya ndani mpanda lgcdg sumbawanga lgcdg sumbawanga lgcdg ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
halmashauri kiasi cha kazi isiyokamilika tzs
chanzo cha fedha kishapu lgcdg jumla 
 mapungufu katika miradi iliyokamilika usimamizi wa mradi ni mchakato wa kuanzisha kupanga kutekeleza kudhibiti na kukamilisha kazi ili kufikia malengo kwa kuzingatia vigezo vinavyo sababisha mafanikio
mamlaka za serikali za mitaa hutekeleza shughuli za ujenzi kwenye ngazi ya halmashauri kwa kuingia mikataba na makapuni ya ujenzi au kutumia mafundi ujenzi wa kawaida wazalendo
miradi mingi inayotekelezwa kwenye ngazi za chini yaani kata vijiji na shule inatekelezwa kwa kutumia mafundi wazalendo ambapo fedha za utekelezaji hupelekwa kwenye akaunti za ngazi hizo
bila kujali kiwango cha utekelezaji miradi yote lazima itekelezwe kwa kuzingatia sheria kanuni muda uliopangwa na viwango vingine vinavyokuwa vimewekwa
hivyo mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuhakikisha kuwa miradi inatekelezwa katika kipindi kilichopangwa na kwa viwango vinavyokubalika
tathmini ya hali ya miradi iliyokamilika na ile inayoendelea katika halmashauri saba ilibaini udhaifu katika usimamizia na ufuatiliaji wa miradi ya maendeleo kinyume na sheria kanuni na viwango maalum vilivyowekwa katika orodha za kazi zitakazofanyika kwenye mkataba boqs kama inavyoonekana kat ika jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali halmashauri zenye miradi yenye mapungufu na
halmashauri thamani ya mkataba tzs
kakonko 
jiji mbeya 
musom 
muleba 
sikonge 
jiji tanga 
ukerewe udhaifu yaliobainika katika utekelezaji wa miradi kwa kila halmashauri umeelezwa kwa kina katika kiambatisho li
halmashauri zinashauriwa kuboresha usimamizi na ufuatiliaji wa miradi inayotekelezwa na kuhakikisha kuwa miradi inatolewa kwa wakandarasi wenye uwezo wa kiutendaji
aidha hatua za kisheria zichukuliwe dhidi ya wale wote wanaoshindwa kutekeleza wajibu wao wa kuhakikisha kuwa miradi inakamilika kwa wakati na ina ubora uliotarajiwa
 mambo mengine katika ukaguzi wa miradi ya maendeleo 
 kutokuchangia ya mapato ya ndani kwenye mfuko wa maendeleo ya wanawake na vijana tzs
 aya ya 
 i ya mwongozo wa mfuko wa maendeleo ya wanawake na vijana na maelekezo yaliyotolewa na serikali yanazitaka mamlaka za serikali mitaa kuchangia asilimia ya mapato yake ya ndani kwenye mfuko wa wanawake na maendeleo ya vijana
tathmini ya utendaji wa mfuko huo imebainisha kuwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali halmashauri zenye miradi yenye mapungufu na
halmashauri thamani ya mkataba tzs
kakonko 
jiji mbeya 
musom 
muleba 
sikonge 
jiji tanga 
ukerewe udhaifu yaliobainika katika utekelezaji wa miradi kwa kila halmashauri umeelezwa kwa kina katika kiambatisho li
halmashauri zinashauriwa kuboresha usimamizi na ufuatiliaji wa miradi inayotekelezwa na kuhakikisha kuwa miradi inatolewa kwa wakandarasi wenye uwezo wa kiutendaji
aidha hatua za kisheria zichukuliwe dhidi ya wale wote wanaoshindwa kutekeleza wajibu wao wa kuhakikisha kuwa miradi inakamilika kwa wakati na ina ubora uliotarajiwa
 mambo mengine katika ukaguzi wa miradi ya maendeleo 
 kutokuchangia ya mapato ya ndani kwenye mfuko wa maendeleo ya wanawake na vijana tzs
 aya ya 
 i ya mwongozo wa mfuko wa maendeleo ya wanawake na vijana na maelekezo yaliyotolewa na serikali yanazitaka mamlaka za serikali mitaa kuchangia asilimia ya mapato yake ya ndani kwenye mfuko wa wanawake na maendeleo ya vijana
tathmini ya utendaji wa mfuko huo imebainisha kuwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa halmashauri hazikuchangia asilimia ya mapato yake ya ndani sawa na jumla ya tzs
kutochangia mfuko huo kunasababisha mamlaka za serikali za mitaa kutofikia malengo na hatma ya vikundi kujitegemea
uongozi wa mamlaka za serikali za mitaa unashauriwa kuhakikisha unachangia asilimia ya mapato yake ya ndani kwenye mfuko wa maendeleo wa wanawake na vijana na kusimamiwa ipasavyo
mchanganuo wa halmashauri ambazo hazikuchangia asilimia ya mapato ya ndani kwenye mfuko wa maendeleo wa wanawake na vijana ni kama unavyoonekana kwenye kiambatisho ii
 mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake na vijana ambayo bado haijarejeshwa tzs
 kama nilivyo eleza hapo awali mfuko huu ulianzishwa na serikali kwa lengo la kukuza uchumi miongoni mwa vikundi vya wanawake na vijana kwa kuviwezesha kujishughulisha katika shughuli za maendeleo kwa lengo la kuboresha hali ya maisha yao
ili kuwa na huduma endelevu mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuweka mfumo wa udhibiti utakaohakikisha kuwa fedha zili zokopwa na vikundi hivi zinarejeshwa kama ilivyo katika makubaliano
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ukaguzi wa mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake na vijana kwa mwaka ulioishia tarehe juni katika mamlaka za serikali za mitaa ulibaini kuwa mikopo ya jumla ya tzs
 hakikurejeshwa kinyume na matakwa ya mikataba
hii inamaanisha kwamba juhudi ndogo zinafanywa na uongozi wa halmashauri katika ukusanyaji wa marejesho ya mikopo
uongozi wa halmashauri unapaswa kuweka nguvu zaidi katika kukusanya marejesho ya mikopo kutoka kwenye vikundi hivyo
malengo ya mfuko yanaweza kufikiwa pale tu marejesho yanapopatikana na mikopo mipya kuweza kutolewa kwa vikundi vingine
orodha ya halmashauri zenye mikopo isiyorejeshwa imeoneshwa kwenye kiambatisho liii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya saba 
 usimamizi wa mikataba na manunuzi 
 utangulizi ukaguzi wa manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanywa na mamlaka ya serikali za mitaa ni moja ya kaguzi zilizokuwa kwenye mawanda ya ukaguzi ya mwaka huu
manunuzi ya umma yanahusisha kunun ua kukodisha au kupata bidhaa na huduma yoyote au kazi za ujenzi unaofanywa na taasisi inayonunua huduma pamoja na mchakato mzima unaohusisha taratibu zote za kupata bidhaa kandarasi na huduma ikiwa ni pamoja na maandalizi ya zabuni kufanya uteuzi wa azabuni na hatimaye kuandaa na kutoa mikataba
 taswira ya manunuzi yaliyofanyika katika mwaka kwa mwaka wa fedha ukaguzi wa manunuzi ya bidhaa na huduma ulifanywa kwa mamlaka za serikali mitaa kati ya zilizopo kwani mamlaka ya mji wa tunduma haikuandaa taarifa fedha kwa mwaka wa fedha unaokaguliwa
matokeo ya ukaguzi yanaonesha kuwa mamlaka za serikali za mitaa zilitumia jumla ya tzs
 kufanya manunuzi ya bidhaa na huduma ambayo ni pungufu kwa ikilinganishwa na tzs
 zilizotumika katika mwaka wa fedha 
wa kuzingatia ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ukaguzi wa mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake na vijana kwa mwaka ulioishia tarehe juni katika mamlaka za serikali za mitaa ulibaini kuwa mikopo ya jumla ya tzs
 hakikurejeshwa kinyume na matakwa ya mikataba
hii inamaanisha kwamba juhudi ndogo zinafanywa na uongozi wa halmashauri katika ukusanyaji wa marejesho ya mikopo
uongozi wa halmashauri unapaswa kuweka nguvu zaidi katika kukusanya marejesho ya mikopo kutoka kwenye vikundi hivyo
malengo ya mfuko yanaweza kufikiwa pale tu marejesho yanapopatikana na mikopo mipya kuweza kutolewa kwa vikundi vingine
orodha ya halmashauri zenye mikopo isiyorejeshwa imeoneshwa kwenye kiambatisho liii
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya saba 
 usimamizi wa mikataba na manunuzi 
 utangulizi ukaguzi wa manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanywa na mamlaka ya serikali za mitaa ni moja ya kaguzi zilizokuwa kwenye mawanda ya ukaguzi ya mwaka huu
manunuzi ya umma yanahusisha kunun ua kukodisha au kupata bidhaa na huduma yoyote au kazi za ujenzi unaofanywa na taasisi inayonunua huduma pamoja na mchakato mzima unaohusisha taratibu zote za kupata bidhaa kandarasi na huduma ikiwa ni pamoja na maandalizi ya zabuni kufanya uteuzi wa azabuni na hatimaye kuandaa na kutoa mikataba
 taswira ya manunuzi yaliyofanyika katika mwaka kwa mwaka wa fedha ukaguzi wa manunuzi ya bidhaa na huduma ulifanywa kwa mamlaka za serikali mitaa kati ya zilizopo kwani mamlaka ya mji wa tunduma haikuandaa taarifa fedha kwa mwaka wa fedha unaokaguliwa
matokeo ya ukaguzi yanaonesha kuwa mamlaka za serikali za mitaa zilitumia jumla ya tzs
 kufanya manunuzi ya bidhaa na huduma ambayo ni pungufu kwa ikilinganishwa na tzs
 zilizotumika katika mwaka wa fedha 
wa kuzingatia ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mfumuko wa bei kupanda kwa bajeti na kuongezeka kwa miradi iliyotakiwa kutekelezwa na mamlaka za serikali mitaa nilitarajia kuwa kiasi kitakachotumika katika manunuzi kingekuwa juu zaidi ikilinganishwa na mwaka jana
hata hivyo upungufu kwa waweza kusababishwa na kutolewa kwa kiasi kidogo cha fedha kwa mamlaka ya serikali za mitaa hivyo kufanya manunuzi machache
uchambuzi wa kiasi kilichotumiwa na mamlaka za serikali za mitaa kwenye manunuzi ya bidhaa na huduma katika mwaka wa fedha ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali machanganuo wa manunuzi kwa aina ya manunuzi na
aina ya manunuzi kiasi cha manunuzi kilichofanywa asilimia manunuzi ya bidha na huduma manunuzi ya matengenezo mbalimbali manunuzi ya mali za kudumu na miradi ya maendeleo chanzo cha taarif a taarifa za fedha za mamlaka za serikali mitaa zilizokaguliwa jedwali hapo chini linaonesha ulinganifu wa kiasi cha manunuzi kwa mwaka na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mfumuko wa bei kupanda kwa bajeti na kuongezeka kwa miradi iliyotakiwa kutekelezwa na mamlaka za serikali mitaa nilitarajia kuwa kiasi kitakachotumika katika manunuzi kingekuwa juu zaidi ikilinganishwa na mwaka jana
hata hivyo upungufu kwa waweza kusababishwa na kutolewa kwa kiasi kidogo cha fedha kwa mamlaka ya serikali za mitaa hivyo kufanya manunuzi machache
uchambuzi wa kiasi kilichotumiwa na mamlaka za serikali za mitaa kwenye manunuzi ya bidhaa na huduma katika mwaka wa fedha ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali machanganuo wa manunuzi kwa aina ya manunuzi na
aina ya manunuzi kiasi cha manunuzi kilichofanywa asilimia manunuzi ya bidha na huduma manunuzi ya matengenezo mbalimbali manunuzi ya mali za kudumu na miradi ya maendeleo chanzo cha taarif a taarifa za fedha za mamlaka za serikali mitaa zilizokaguliwa jedwali hapo chini linaonesha ulinganifu wa kiasi cha manunuzi kwa mwaka na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali ulinganifu wa ghrama za manunuzi kwa mwaka wa fedha na na
aina ya manunuzi manunuzi ya bidha na huduma manunuzi ya matengenezo mbalimbali manunuzi ya mali za kudumu na miradi ya maendeleo chanzo cha taarifa taarifa za fedha za mamlaka za serikali mitaa zilizokaguliwa 
 uzingatiaji wa sheria ya manunuzi ya umma na
 ya mwaka na kanuni zake za mwaka kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka kinanitaka kueleza katika ripoti yangu ya mwaka kama taasisi niliyoikagua imezingatia sheria manunuzi ya umma na kanuni zake
kwa kuzingatia jukumu hili katika ukaguzi wa manunuzi imebainika kuwa kati ya halmashauri mamlaka za serikali za mitaa sawa na zilifuata sheria ya manunuzi na kanuni zake wakati halmashauri sawa na hazikuweza kufuata vyema sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali idadi ya halmashauri ambazo hazikufuata sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni zake za mwaka na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri jiji la arusha moshi jiji la tanga arusha mpand kinondoni chamwino mpanda ushetu chunya mpwapwa monduli handeni muheza karatu iramba sengerema jiji la mbeya kilindi tabora mji wa tunduma kondoa mji wa tarme manyoni chanzo cha taarifa ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali katika taarifa ya fedha ya kila halmashauri ninasisitiza halmashauri zenye kiwango kidogo cha kufuata sheria ya manunuzi ya umma zijengewe uwezo ziongezewe wafanyakazi na kusimamiwa kwa karibu kitengo cha usimamizi wa manunuzi ili kuimarisha na kuboresha utendaji wa halmsahauri hizo katika manunuzi
aidha maafisa masuuli wanapaswa kuwajibishwa kwa kushindwa kusimamia utekelezaji wa sheria ya manunuzi kama ilivyoelezwa katika kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
 udhaifu katika kufuata taratibu za manunuzi mapitio ya uzingatiaji wa sheria ya manunuzi ya umma ya mebiaini utozingatiwa kwa sher ia ya manunuzi na kanuni zake wakati wa kufanya manunuzi kwa baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa kama ifuatavyo a
kanuni ya na za kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka zinahitaji mkataba ambao thamani yake ni zaidi ya shilingi milioni hamsini kupekuliwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali idadi ya halmashauri ambazo hazikufuata sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni zake za mwaka na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri jiji la arusha moshi jiji la tanga arusha mpand kinondoni chamwino mpanda ushetu chunya mpwapwa monduli handeni muheza karatu iramba sengerema jiji la mbeya kilindi tabora mji wa tunduma kondoa mji wa tarme manyoni chanzo cha taarifa ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali katika taarifa ya fedha ya kila halmashauri ninasisitiza halmashauri zenye kiwango kidogo cha kufuata sheria ya manunuzi ya umma zijengewe uwezo ziongezewe wafanyakazi na kusimamiwa kwa karibu kitengo cha usimamizi wa manunuzi ili kuimarisha na kuboresha utendaji wa halmsahauri hizo katika manunuzi
aidha maafisa masuuli wanapaswa kuwajibishwa kwa kushindwa kusimamia utekelezaji wa sheria ya manunuzi kama ilivyoelezwa katika kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
 udhaifu katika kufuata taratibu za manunuzi mapitio ya uzingatiaji wa sheria ya manunuzi ya umma ya mebiaini utozingatiwa kwa sher ia ya manunuzi na kanuni zake wakati wa kufanya manunuzi kwa baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa kama ifuatavyo a
kanuni ya na za kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka zinahitaji mkataba ambao thamani yake ni zaidi ya shilingi milioni hamsini kupekuliwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na mwanasheria mkuu wa serikali au mwanasheria wa mamlaka ya serikali ya mitaa husika kwa mikataba ambayo thamani yake ni chini ya shilingi milioni hamsini
mamlaka za serikali mitaa sita ambazo ni ya bukob a muleba meru ya mlele mji wa masasi iliingia kwenye mikataba bila ya upekuzi wa mwanasheria mkuu wa serikali au mwanasheria wa mamlaka ya serikali ya mitaa husika
ya bukoba iliingia mkataba wa ukusanyaji taka ngumu bila kuonesha tarehe ya kuanza na kumalizika mkataba huo kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka inasema kwamba endapo zabuni itakukubaliwa na afisa masuuli taasisi inayofanya anunuzi husika na mtu ambaye zabuni yake imekukubaliwa wataingia katika mkataba rasmi kwa ajili ya usambazaji wa bidhaa utoaji wa huduma au shughuli za kandarasi ndani ya siku baada ya kutimiza masharti yote kabla ya kusaini mkataba
kinyume na kanuni hiyo halmashauri ya manispaa ya bukoba halmashauri ya jiji la dar es salaam halmashauri ya manispaa kinondoni na halmashauri ya wilaya ya pangani zilitekeleza baadhi ya miradi ya ujenzi bila kuwa na mikataba iliyosainiwa
kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na
ya mwaka kinahitaji mamlaka za serikali za mitaa kuanzisha vitengo vya manunuzi vitakavyokuwa na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wataalamu wa manunuzi wataalamu wa taaluma nyingine za ujuzi pamoja na wafanyakazi muhimu wa utawala na wasaidizi wa ofisi
vitengo vya manunuzi vilivyoanzishwa havikuwa na watumishi wa kutosha wenye taaluma mbalimbali kinyme na matakwa ya sheria hivyo kuathiri utekelezaji wa majukumu yake kama ilivyoonekana katika halmashauri zilizooneshwa hapo chini e
kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka kinamtaka afisa masuuli kuhakikisha kuwa kitengo cha usimamizi wa manunuzi kinakuwa na fungu dogo na kutengewa fedha katika bajeti ili kutekeleza majukumu ya ke
mamlaka za serikali za mitaa tatu ambazo ni kibondo kasulu na uvinza hazijatekeleza matakwa haya ya kisheria
mamlaka za serikali za mitaa zilikiuka mchakato wa manunuzi kwa mfano katika baadhi ya maeneo malipo yalifanyika kabla ya utoaji wa huduma au upokeaji wa bidhaa hati ya kutoa huduma kutosainiwa na upande wa upokeaji huduma hati ya kutoa huduma na ankara kutokuwa na tarehe huduma kutolewa kabla au bila ya hati ya manunuzi na hati ya manunuzi kutosainiwa na afisa na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri buhigwe ludewa mbinga kongwa chemba momba mji wa bariadi kibondo kasulu muheza kigoma mkalama urambo uvinza bariadi kilosa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa masuuli
maml aka za serikali za mitaa zilizohusika zimeoneshwa hapo chini na
jina la halamashauri na
jina la halamashauri na
jina la halamashauri ilemela mlele nyasa kiteto mpanda kigoma ujiji moshi morogoro same muheza momba mji wa tunduma busekelo arusha ngorongoro kilosa g
kanuni ya c ya kanuni za manunuzi ya umma inahitaji taasisi inayofanya manunuzi kuwasilisha kwa wakala wa manunuzi serikali gpsa na mamlaka ya kusimamia manunuzi ya umma ppra taarifa ya kila mwezi ihusuyo manunuzi yaliyofanywa kwa njia ya mikataba ya utoaji huduma ya ugavi ikionesha majina ya wazabuni maelezo ya bidhaa na huduma kiasi na thamani yake
kinyume na kanuni hiyo mamlaka za serikali za mitaa ambazo ni ya mji wa kahama kilindi longido singida singida mbulu siha songea karatu lushoto na simanjiro hazikuweza kuandaa taarifa ya manunuzi hayo kama in avyotakiwa na kanuni hiyo
kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma inahitaji manunuzi yote mado go madogo kutolewa taarifa kwa bodi ya zabuni kila mwisho wa mwezi
hata hivyo kaliua ha kuripoti manunuzi madogo madogo kwa bodi ya zabuni kama sheria tajwa inavyotaka
kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma inahitaji bidhaa kukaguliwa ili ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wataalamu wa manunuzi wataalamu wa taaluma nyingine za ujuzi pamoja na wafanyakazi muhimu wa utawala na wasaidizi wa ofisi
vitengo vya manunuzi vilivyoanzishwa havikuwa na watumishi wa kutosha wenye taaluma mbalimbali kinyme na matakwa ya sheria hivyo kuathiri utekelezaji wa majukumu yake kama ilivyoonekana katika halmashauri zilizooneshwa hapo chini e
kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka kinamtaka afisa masuuli kuhakikisha kuwa kitengo cha usimamizi wa manunuzi kinakuwa na fungu dogo na kutengewa fedha katika bajeti ili kutekeleza majukumu ya ke
mamlaka za serikali za mitaa tatu ambazo ni kibondo kasulu na uvinza hazijatekeleza matakwa haya ya kisheria
mamlaka za serikali za mitaa zilikiuka mchakato wa manunuzi kwa mfano katika baadhi ya maeneo malipo yalifanyika kabla ya utoaji wa huduma au upokeaji wa bidhaa hati ya kutoa huduma kutosainiwa na upande wa upokeaji huduma hati ya kutoa huduma na ankara kutokuwa na tarehe huduma kutolewa kabla au bila ya hati ya manunuzi na hati ya manunuzi kutosainiwa na afisa na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri buhigwe ludewa mbinga kongwa chemba momba mji wa bariadi kibondo kasulu muheza kigoma mkalama urambo uvinza bariadi kilosa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa masuuli
maml aka za serikali za mitaa zilizohusika zimeoneshwa hapo chini na
jina la halamashauri na
jina la halamashauri na
jina la halamashauri ilemela mlele nyasa kiteto mpanda kigoma ujiji moshi morogoro same muheza momba mji wa tunduma busekelo arusha ngorongoro kilosa g
kanuni ya c ya kanuni za manunuzi ya umma inahitaji taasisi inayofanya manunuzi kuwasilisha kwa wakala wa manunuzi serikali gpsa na mamlaka ya kusimamia manunuzi ya umma ppra taarifa ya kila mwezi ihusuyo manunuzi yaliyofanywa kwa njia ya mikataba ya utoaji huduma ya ugavi ikionesha majina ya wazabuni maelezo ya bidhaa na huduma kiasi na thamani yake
kinyume na kanuni hiyo mamlaka za serikali za mitaa ambazo ni ya mji wa kahama kilindi longido singida singida mbulu siha songea karatu lushoto na simanjiro hazikuweza kuandaa taarifa ya manunuzi hayo kama in avyotakiwa na kanuni hiyo
kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma inahitaji manunuzi yote mado go madogo kutolewa taarifa kwa bodi ya zabuni kila mwisho wa mwezi
hata hivyo kaliua ha kuripoti manunuzi madogo madogo kwa bodi ya zabuni kama sheria tajwa inavyotaka
kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma inahitaji bidhaa kukaguliwa ili ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuhakikiwa ubora wake na taasisi inayofanya manunuzi na bidhaa hizo hazitapokelewa kama ubora wake ni chini ya kiwango kilichoanishwa kwenye mkataba
hakuna ushahidi wa kufuata kanuni hii kwa mji wa babati mji wa tarime mji wa tunduma musoma karatu korogwe ngorongoro ya jiji la tanga na ya jiji la mwanza kwakuwa ripoti za ukaguzi hazikuweza kupatikana zilipoom bwa
musoma ilinunua gari chakavu kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma k
halmashauri ya jiji la arusha ilinunua vitabu ya ukusanyaji wa mapato kutoka kwa wauzaji binafsi kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa
kutofuata matakwa ya sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake ku naweza kuzuia mamlaka za serikali za mitaa husika kufanya manunuzi kwa ufanisi
ninatoa ushauri kwa maafisa masuuli kuchukua hatua stahiki kuhusiana na masuala yaliyoelezwa hapo juu kwa kuzingatia matakwa ya sheria ya manunuzi ili kuongeza ufanisi katika manunuzi
 upungufu wa uandaaji autekelezaji wa mipango ya manunuzi nimegundua udhaifu katika kuandaa na kutekeleza mpango wa manunuzi katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuhakikiwa ubora wake na taasisi inayofanya manunuzi na bidhaa hizo hazitapokelewa kama ubora wake ni chini ya kiwango kilichoanishwa kwenye mkataba
hakuna ushahidi wa kufuata kanuni hii kwa mji wa babati mji wa tarime mji wa tunduma musoma karatu korogwe ngorongoro ya jiji la tanga na ya jiji la mwanza kwakuwa ripoti za ukaguzi hazikuweza kupatikana zilipoom bwa
musoma ilinunua gari chakavu kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma k
halmashauri ya jiji la arusha ilinunua vitabu ya ukusanyaji wa mapato kutoka kwa wauzaji binafsi kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa
kutofuata matakwa ya sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake ku naweza kuzuia mamlaka za serikali za mitaa husika kufanya manunuzi kwa ufanisi
ninatoa ushauri kwa maafisa masuuli kuchukua hatua stahiki kuhusiana na masuala yaliyoelezwa hapo juu kwa kuzingatia matakwa ya sheria ya manunuzi ili kuongeza ufanisi katika manunuzi
 upungufu wa uandaaji autekelezaji wa mipango ya manunuzi nimegundua udhaifu katika kuandaa na kutekeleza mpango wa manunuzi katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mamlaka ya serikali za mitaa kumi na sita kama inavyoonekana hapo chini a kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma inahitaji taasisi inayofanya manunuzi kupanga mahitaji yake ya bidhaa huduma na kazi za kan darasi kwa usahihi kadri inavyowezekana kwa kuzingatia huduma au shughuli ambazo zilishaandaliwa katika mpango kazi wa kila mwaka na kujumuishwa katika makadirio ya mwaka
kinyume na kanuni hiyo baadhi ya zabuni zilizotekelezwa na bukoba iringa kilindi moshi temeke songea maswa musoma hazikuwa katika mpango wa manunuzi
b kifungu cha o cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka kinataka vitengo vya usimamizi wa manunuzi kuandaa na kuwasilisha taarifa ya utekelezaji ya robo mwaka ya mpango wa manunuzi kwenye kikao cha menejimenti
kinyume na matakwa ya kifungu hicho cha sheria kilolo morogoro moshi na kilosa hawakuandaa na kuwasilisha taarifa ya robo mwaka ya utekelezaji wa mpango wa manunuzi kam ilivyohitajika
c momba haikuwasilisha kwa mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra mpango wa manunuzi ndani ya siku kumi na nne baada ya kuidhinishwa kama inavyihitajika na kanuni ya ya kanuni za manunuzi za umma ili utangazwe kwenye jarida la zabuni la mamlaka hiyo kama inavyohitajika chini ya kanuni ya ya kanuni za manunuzi za umma na hakuna ushahidi kuwa mpango wa manunuzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ulipitiwa na bodi ya zabuni ya halmashauri ili kutoa ushauri
d simanjiro iliandaa mpango wa manunuzi ambao hauonyeshi muda wa zabuni kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma na jedwali la nane la kanuni za manunuzi ya umma 
zaidi ya hayo hakuna ushahidi una othibitisha kuwa mpango wa manunuzi wa mwaka wa halmashauri ya simanjiro ulipitishwa na mamlaka inayoidhinisha bajeti kinyume na kifungu cha a na cha sheria ya manunuzi na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
vitendo hivi vinapotosha maana nzima ya kuwa na mpango wa mwaka wa manunuzi na matokeo yake kunaweza kuwa na manunuzi yasiyokuwa na faida kwa upande wa mam laka za serikali za mitaa
ninau shauri uongozi wa halmashauri husika kuhakikisha kuwa manunuzi yote yanafanywa kwa kuzingatia mpango wa mwaka wa manunuzi
 tathmini ya vitengo vya usimamizi wa manunuzi na bodi za zabuni mapitio ya utendaji wa kitengo cha usimamizi wa manunuzi na bodi ya zabuni yalifanyika wakati wa ukaguzi wa manunuzi na mapungufu yaliyogundulika yameoneshwa hapo chini a
kitengo cha usimamizi wa manunuzi cha ya iramba hakikuandaa ripoti ya manunuzi ya mwezi kinyume na kanuni ya p ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kanuni za bodi ya zabuni za mamlaka za serikali za mitaa b
kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma inasema nusu ya wajumbe wa bodi ya zabuni watatengeneza akidi ya maamuzi kwa kutumia fomu ya maamuzi
kinyume na matakwa ya kanuni hiyo ya iringa na ya mpwapwa maamuzi yak yamesainiwa na wajumbe pungufu ya akidi inayohitajika
zabuni hazikufanyiwa tathmini vizuri katika igunga muheza chamwino mtwara tunduru kaliua na kigoma ujiji kutokana na kutumika kwa vigezo vya tathmini ambavyo havikuanishwa kwenye nyaraka za zabuni kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi na kanuni ya c na d na za kanuni za manunuzi ya umma za mwaka 
baadhi ya wazabuni hawakuwa na viambatisho vya kuthibitisha kutimiza baadhi ya vigezo
wazabuni walioshinda wanahitajika kuwasilisha dhamana ndani ya muda ulioanishwa kwenye zabuni na wa kiasi kilichokubalika ili kudhamini utekelezaji wa mkataba kama inavyohitaji kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
kinyume na kanuni hiyo mamlaka za serikali za mitaa kumi na tano ha zikuomba dhamana ya utendaji kazi
mamlaka za serikali za mitaa husika zinaonesh wa hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ulipitiwa na bodi ya zabuni ya halmashauri ili kutoa ushauri
d simanjiro iliandaa mpango wa manunuzi ambao hauonyeshi muda wa zabuni kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma na jedwali la nane la kanuni za manunuzi ya umma 
zaidi ya hayo hakuna ushahidi una othibitisha kuwa mpango wa manunuzi wa mwaka wa halmashauri ya simanjiro ulipitishwa na mamlaka inayoidhinisha bajeti kinyume na kifungu cha a na cha sheria ya manunuzi na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
vitendo hivi vinapotosha maana nzima ya kuwa na mpango wa mwaka wa manunuzi na matokeo yake kunaweza kuwa na manunuzi yasiyokuwa na faida kwa upande wa mam laka za serikali za mitaa
ninau shauri uongozi wa halmashauri husika kuhakikisha kuwa manunuzi yote yanafanywa kwa kuzingatia mpango wa mwaka wa manunuzi
 tathmini ya vitengo vya usimamizi wa manunuzi na bodi za zabuni mapitio ya utendaji wa kitengo cha usimamizi wa manunuzi na bodi ya zabuni yalifanyika wakati wa ukaguzi wa manunuzi na mapungufu yaliyogundulika yameoneshwa hapo chini a
kitengo cha usimamizi wa manunuzi cha ya iramba hakikuandaa ripoti ya manunuzi ya mwezi kinyume na kanuni ya p ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kanuni za bodi ya zabuni za mamlaka za serikali za mitaa b
kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma inasema nusu ya wajumbe wa bodi ya zabuni watatengeneza akidi ya maamuzi kwa kutumia fomu ya maamuzi
kinyume na matakwa ya kanuni hiyo ya iringa na ya mpwapwa maamuzi yak yamesainiwa na wajumbe pungufu ya akidi inayohitajika
zabuni hazikufanyiwa tathmini vizuri katika igunga muheza chamwino mtwara tunduru kaliua na kigoma ujiji kutokana na kutumika kwa vigezo vya tathmini ambavyo havikuanishwa kwenye nyaraka za zabuni kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi na kanuni ya c na d na za kanuni za manunuzi ya umma za mwaka 
baadhi ya wazabuni hawakuwa na viambatisho vya kuthibitisha kutimiza baadhi ya vigezo
wazabuni walioshinda wanahitajika kuwasilisha dhamana ndani ya muda ulioanishwa kwenye zabuni na wa kiasi kilichokubalika ili kudhamini utekelezaji wa mkataba kama inavyohitaji kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
kinyume na kanuni hiyo mamlaka za serikali za mitaa kumi na tano ha zikuomba dhamana ya utendaji kazi
mamlaka za serikali za mitaa husika zinaonesh wa hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
mamlaka za serikali za mitaa na
mamlaka za serikali za mitaa na
mamlaka za serikali za mitaa 
ikungi 
msalala 
chamwino dc 
kongwa 
kilindi 
masasi tc 
ilemela 
muheza 
mtwara dc 
mbeya 
songea 
tunduru dc kaliua 
kigoma ujiji 
karatu dc 
rufiji e
kanuni ya ya kanuni ya bodi ya zabuni za mamlaka za serikali za mitaa ya imetoa muongozo wa uanzishwaji na muundo wa bodi za zabuni katika mamlaka za serikali za mitaa
bodi za zabuni za ikungi nzega longido ludewa namtumbo mbulu songea urambo jiji la arusha na monduli zimewahusisha wawekahazina kuwa wajumbe wa bodi za zabuni pia wanasheria wa mamlaka za serikali za mitaa husika hawakualikwa kuhudhuria vikao vya bodi ya zabuni kama washauri
mamlaka za serikali za mitaa nane ambazo ni bukoba makete songea maswa mji wa tunduma jiji la arusha arusha na sengerema zilibadili wigo wa mkataba na zilifanya malipo kwa wazabuni mbalimbali bila kibali cha bodi ya zabuni ya mamlaka ya serikali ya mitaa husika
mapitio ya nyaraka za manunuzi kwa kiteto mji wa makambako kigoma ujiji mji wa tundunduma korogwe yalibainisha kuwa baadhi nyaraka za manunuzi ziliandaliwa bila kuonyesha vipimo vya bidhaa vinavyohitajika kununuliwa
kwa sababu hiyo ni vigumu kwa kamati ya mapokezi na ukaguzi ya mamlaka ya erikali za mitaa husika na kwa wakaguzi kuthibitisha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
mamlaka za serikali za mitaa na
mamlaka za serikali za mitaa na
mamlaka za serikali za mitaa 
ikungi 
msalala 
chamwino dc 
kongwa 
kilindi 
masasi tc 
ilemela 
muheza 
mtwara dc 
mbeya 
songea 
tunduru dc kaliua 
kigoma ujiji 
karatu dc 
rufiji e
kanuni ya ya kanuni ya bodi ya zabuni za mamlaka za serikali za mitaa ya imetoa muongozo wa uanzishwaji na muundo wa bodi za zabuni katika mamlaka za serikali za mitaa
bodi za zabuni za ikungi nzega longido ludewa namtumbo mbulu songea urambo jiji la arusha na monduli zimewahusisha wawekahazina kuwa wajumbe wa bodi za zabuni pia wanasheria wa mamlaka za serikali za mitaa husika hawakualikwa kuhudhuria vikao vya bodi ya zabuni kama washauri
mamlaka za serikali za mitaa nane ambazo ni bukoba makete songea maswa mji wa tunduma jiji la arusha arusha na sengerema zilibadili wigo wa mkataba na zilifanya malipo kwa wazabuni mbalimbali bila kibali cha bodi ya zabuni ya mamlaka ya serikali ya mitaa husika
mapitio ya nyaraka za manunuzi kwa kiteto mji wa makambako kigoma ujiji mji wa tundunduma korogwe yalibainisha kuwa baadhi nyaraka za manunuzi ziliandaliwa bila kuonyesha vipimo vya bidhaa vinavyohitajika kununuliwa
kwa sababu hiyo ni vigumu kwa kamati ya mapokezi na ukaguzi ya mamlaka ya erikali za mitaa husika na kwa wakaguzi kuthibitisha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kama bidhaa zilizoletwa zina ubora uliohitajika
nyaraka za zabuni kwa muheza mlele nsimbo kigoma ujiji hazikuthibitishwa na bodi ya zabuni kabla ya kutangazwa kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
jiji la mbeya hawakutunza vizuri kumbukumbu zinazoonyesa hatua zote za mchakato wa manunuzi kuanzia mwanzo hadi mwisho wa zabuni hivyo ni vigumu kupitia mchakato mzima wa manunuzi
zabuni za tunduru na karatu hazikutangazwa kwenye magazeti yanayosomwa sana kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma k
kinyume na kifungu cha sheria ya manunuzi ya umma wajumbe wa timu ya tathmini ya kaliua kwa zabuni na
lga kdc hawakusai ni fomu za kiapo kabla na wakati wa kutathmini zabuni husika
wajumbe wa bodi ya zabuni wafanyakazi wa kitengo cha usimamizi wa manunuzi na wafanyakazi wa kitengo cha ukaguzi wa ndani kwa kibondo sikonge urambo na uvinza hawakuhudhuria mafunzo ya sheria ya manunuzi ya na kanuni zake za mwaka ili kuongeza ujuzi wao
taarifa ya tuzo za zabuni kwa monduli moshi mtwara hazikunakiliwa kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kutokuwa na ufanisi kwa kitengo cha usimamizi wa manunuzi na bodi ya zabuni inaweza kusababisha kutopatikana kwa thamani ya fedha katika manunuzi
ninatoa msukumo kwa maafisa masuuli kuhakikisha kwamba bodi ya zabuni na kitengo cha usimamizi wa manunuzi chini ya mamlaka zao kuzingatia mahitaji ya sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake kwenye manunuzi yote na kutoa mafunzo na rasilimali za kutosha kwa bodi ya zabuni na kitengo cha usimamizi wa manunuzi ili kuwaongezea ujuzi na uwezo wa kutimiza majukumu yao
 matokeo ya ukaguzi wa manunuzi katika mamlaka za serikali za mitaa kanuni za a na b na manunuzi ya umma zinahitaji taasisi zinazofanya manunuzi kuhakikisha matumizi bora ya fedha za umma kwa aminifu na uadilifu wakati kufanya manunuzi
taasisi zinazofanya manunuzi zinatakiwa kuchagua taratibu zinazofaa ili kuwezesha manunuzi ya kufanyika kwa ufanisi ili bei itakayolipwa na taasisi inayofanya manunuzi iwakilishe thamani halisi
tathmini ya ufan isi wa mchakato wa manunuzi katika mamlaka za serikali za mitaa ulibaini kutozingatiwa kwa sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake kama ifuatavyo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kutokuwa na ufanisi kwa kitengo cha usimamizi wa manunuzi na bodi ya zabuni inaweza kusababisha kutopatikana kwa thamani ya fedha katika manunuzi
ninatoa msukumo kwa maafisa masuuli kuhakikisha kwamba bodi ya zabuni na kitengo cha usimamizi wa manunuzi chini ya mamlaka zao kuzingatia mahitaji ya sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake kwenye manunuzi yote na kutoa mafunzo na rasilimali za kutosha kwa bodi ya zabuni na kitengo cha usimamizi wa manunuzi ili kuwaongezea ujuzi na uwezo wa kutimiza majukumu yao
 matokeo ya ukaguzi wa manunuzi katika mamlaka za serikali za mitaa kanuni za a na b na manunuzi ya umma zinahitaji taasisi zinazofanya manunuzi kuhakikisha matumizi bora ya fedha za umma kwa aminifu na uadilifu wakati kufanya manunuzi
taasisi zinazofanya manunuzi zinatakiwa kuchagua taratibu zinazofaa ili kuwezesha manunuzi ya kufanyika kwa ufanisi ili bei itakayolipwa na taasisi inayofanya manunuzi iwakilishe thamani halisi
tathmini ya ufan isi wa mchakato wa manunuzi katika mamlaka za serikali za mitaa ulibaini kutozingatiwa kwa sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake kama ifuatavyo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 manunuzi yaliyofanywa bila kufanyika ushindani tzs
 mapitio ya kumbukumbu za manunuzi kwa mwaka wa fedha ulioishia juni yalibainisha jumla ya tzs
 zililipwa na mamlaka za serikali za mitaa kumi na moja kwa ajili ya kandarasi ununuzi wa bidhaa na huduma bila ushindani wa zabuni kinyume na kanuni ya kanuni za manu nuzi ya umma za 
hili ni ongezeko la tzs
 ikilinganishwa na tzs
 katika taarifa yangu ya mwaka ambapo halmashauri sita zilifanya malipo za aina hiyo
kutotekelezwa kwa taratibu za manunuzi kunatia shaka kama kweli tham ani ya fedha imepatikana
jedwali hapo chini linaonyesha mamlaka za serikali za mitaa na kiasi cha manunuzi kilichofanyika jedwali mamlaka za serikali ya mitaa zenye manunuzi ya siyo na ushindani wa zabuni na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
wchunya lindi karatu karatu igoma ujiji kwimba ludewa kyerwa maswa ngorongoro mbinga shinyanga missenyi jiji la mwanza ngorongoro nyasa uvinza jumla jumla kuongezeka kwa idadi ya mamlaka za serikali za mitaa kufanya manu nuzi bi la ushindani wa zabuni namaanisha kwamba mamlaka za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa serikali za mitaa hazifanyi jitihada za kutosha katika kutekeleza mapendekezo yangu ya mwaka uliopita na taratibu za manunuzi zilizowekwa
uzingatiaji wa kanuni ya ya ppr ya unasisitizwa ili kuhakikisha kwamba bei inayolipwa na mamlaka ya serikali za mitaa inawakilisha thamani halisi ya fedha zilizotumika
manunuzi kutoka mzabuni mmoja hayatoi uhakika wa kupata bidhaa kwa bei nafuu
hivyo ninapendekeza kwa serikali kuhakikisha kuwa manunuzi yote yanafanyika kwa njia ya kushindanisha wazabuni ili kuweza kupata thamani ya fedha katika matumizi ya fedha za umma
 ununuzi wa bidhaa na huduma bila kuidhinishwa na bodi ya zabuni tzs
 katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa kumi na moja zilifanya manunuzi ya jumla ya tzs
 bila kupata kibali cha bodi ya zabuni ikiwa ni kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
orodha ya serikali za mitaa zilizoshiriki katika manunuzi bila kibali cha bodi ya zabuni imeonyeshwa hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa na huduma bila kuidhinishwa na bodi ya zabuni ulinganifu wa manunuzi yaliyofanywa bila kupata idhini ya bodi ya zabuni kwa mwaka jana ni kama inavyoonekana hapo chini jedwali mwenendo wa ma nunuzi wa bidhaa na huduma bila kibali cha bodi ya zabuni mwaka wa fedha thamani ya manunuzi yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni tzs
idaid ya mamlaka za serikali za mitaa zilizohusika jedwali hapo juu linaonesha kwamba wakati idadi ya mamlaka za serikali za mitaa zenye tatizo hilo zimeongezeka pia kiasi cha tatizo kimeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 kwa mwaka 
hii inaonyesha maendeleo hasi katika kutokomeza tatizo hili
ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa husika kuhakikisha kuwa wanapata kibali cha bodi ya zabuni kama inavyotakiwa na sheria na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
jiji la arusha arusha karatu kondoa mbinga mlele mpwapwa nsimbo sengerema jiji la tanga mji wa tunduma jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa serikali za mitaa hazifanyi jitihada za kutosha katika kutekeleza mapendekezo yangu ya mwaka uliopita na taratibu za manunuzi zilizowekwa
uzingatiaji wa kanuni ya ya ppr ya unasisitizwa ili kuhakikisha kwamba bei inayolipwa na mamlaka ya serikali za mitaa inawakilisha thamani halisi ya fedha zilizotumika
manunuzi kutoka mzabuni mmoja hayatoi uhakika wa kupata bidhaa kwa bei nafuu
hivyo ninapendekeza kwa serikali kuhakikisha kuwa manunuzi yote yanafanyika kwa njia ya kushindanisha wazabuni ili kuweza kupata thamani ya fedha katika matumizi ya fedha za umma
 ununuzi wa bidhaa na huduma bila kuidhinishwa na bodi ya zabuni tzs
 katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa kumi na moja zilifanya manunuzi ya jumla ya tzs
 bila kupata kibali cha bodi ya zabuni ikiwa ni kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
orodha ya serikali za mitaa zilizoshiriki katika manunuzi bila kibali cha bodi ya zabuni imeonyeshwa hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa na huduma bila kuidhinishwa na bodi ya zabuni ulinganifu wa manunuzi yaliyofanywa bila kupata idhini ya bodi ya zabuni kwa mwaka jana ni kama inavyoonekana hapo chini jedwali mwenendo wa ma nunuzi wa bidhaa na huduma bila kibali cha bodi ya zabuni mwaka wa fedha thamani ya manunuzi yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni tzs
idaid ya mamlaka za serikali za mitaa zilizohusika jedwali hapo juu linaonesha kwamba wakati idadi ya mamlaka za serikali za mitaa zenye tatizo hilo zimeongezeka pia kiasi cha tatizo kimeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 mwaka hadi tzs
 kwa mwaka 
hii inaonyesha maendeleo hasi katika kutokomeza tatizo hili
ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa husika kuhakikisha kuwa wanapata kibali cha bodi ya zabuni kama inavyotakiwa na sheria na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
jiji la arusha arusha karatu kondoa mbinga mlele mpwapwa nsimbo sengerema jiji la tanga mji wa tunduma jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa niliyoinukuu na ka nuni zake ili kupata thamani ya fedha katika manunuzi
 manunuzi ya bidhaa na huduma kutoka kwa watoa huduma za ugavi wasioidhinishwa tzs
 kinyume na kanuni ya ya kanuni za ununuzi wa umma za mwaka mamlaka za serikali za mitaa zilizofanya manunuzi ya bidhaa na huduma kutoka kwa wagavi wasioidhinishwa zimeongezeka kutoka mamlaka za serikali za mitaa katika hadi katika mwaka kama inavyoonehwa katika jedwali hapo chini
jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa na huduma kutoka kwa watoa huduma za ugavi wasioidhinishwa na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
jiji la arusha jiji la mbeya arusha missenyi buhigwe monduli bukoba moshi bukoba mji wa mpanda butiama mwanga chunya ngara geita nsimbo hai pangani handeni shinyanga karatu jiji la tanga kishapu tunduru magu ushetu makete jumla manyoni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa niliyoinukuu na ka nuni zake ili kupata thamani ya fedha katika manunuzi
 manunuzi ya bidhaa na huduma kutoka kwa watoa huduma za ugavi wasioidhinishwa tzs
 kinyume na kanuni ya ya kanuni za ununuzi wa umma za mwaka mamlaka za serikali za mitaa zilizofanya manunuzi ya bidhaa na huduma kutoka kwa wagavi wasioidhinishwa zimeongezeka kutoka mamlaka za serikali za mitaa katika hadi katika mwaka kama inavyoonehwa katika jedwali hapo chini
jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa na huduma kutoka kwa watoa huduma za ugavi wasioidhinishwa na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
jiji la arusha jiji la mbeya arusha missenyi buhigwe monduli bukoba moshi bukoba mji wa mpanda butiama mwanga chunya ngara geita nsimbo hai pangani handeni shinyanga karatu jiji la tanga kishapu tunduru magu ushetu makete jumla manyoni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali mwenendo ununuzi wa bidhaa na huduma kutoka kwa wagavi wasioidhinishwa mwaka wa fedha manunuzi kutoka kwa wagavi wasioidhinishwa tzs
na
mamlaka za serikali za mitaa kutokana na jedwali hapo juu mwenendo wa mamlaka za serikali za mitaa kutozingatia masharti ya kanuni ya ya kanuni za ununuzi wa umma ya mwaka imeongezeka
kwa hiyo ubora wa bidhaa zilizonunuliwa kutoka kwa wauzaji wasioidhinishwa haiwezi kuthibitika
napendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia kanuni za manunuzi zilizoelezwa hapo juu katika manunuzi yake yote ili kuwa na tija na ufanisi katika matumizi ya fedha za umma
 matumizi ya vifaa ambayo hayajathibitishwa tzs
 agizo na
 na la memoranda ya fedha za serikali za mitaa linataka mapokezi utoaji na bakaa halisi la kila bidhaa iliyoko stoo kuwa na kumbukumbu katika kurasa tofauti za leja ya stoo ikionesha maelezo ya manunuzi na matumizi ku toka stoo
wakati wa ukaguzi wangu nilishindwa kuthibitisha matumizi ya vifaa vyenye thamani tzs
 yaliyonunuliwa na mamlaka za serikali za mitaa kutokana kutokuwa na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa au kutotunza vizuri kumbukumbu za manunuzi na matumizi ya vifaa vilivyonunuliwa
ikilinganishwa na ripoti ya takwimu zinaonesha kasoro hii imeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 iliyotolea taarifa mwaka hadi tzs
 ya mwaka huu
hii ina maana kwamba hakuna jitihada za dhati zilizofan ywa na mamlaka za serikali za mitaa katika kutekeleza agizo na
 na la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa za mwaka 
orodha za maml aka za serikali za mitaa ambazo hazikutunza kumbukumbu za vifaa kwenye leja husika ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali matumizi ya vifaa ambayo hayajathibitshwa na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
iramba ishapu mbogwe misungwi msalala handeni hai shinyanga siha mji wa tunduma lemela ushetu same urambo jiji la mwanza missenyi mbinga bariadi singida karatu nyang hwale tunduru korogwe sikonge ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa au kutotunza vizuri kumbukumbu za manunuzi na matumizi ya vifaa vilivyonunuliwa
ikilinganishwa na ripoti ya takwimu zinaonesha kasoro hii imeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 iliyotolea taarifa mwaka hadi tzs
 ya mwaka huu
hii ina maana kwamba hakuna jitihada za dhati zilizofan ywa na mamlaka za serikali za mitaa katika kutekeleza agizo na
 na la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa za mwaka 
orodha za maml aka za serikali za mitaa ambazo hazikutunza kumbukumbu za vifaa kwenye leja husika ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali matumizi ya vifaa ambayo hayajathibitshwa na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
iramba ishapu mbogwe misungwi msalala handeni hai shinyanga siha mji wa tunduma lemela ushetu same urambo jiji la mwanza missenyi mbinga bariadi singida karatu nyang hwale tunduru korogwe sikonge ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
 muleba karagwe arusha pangani ninashauri serikali kuhakikisha kwamba menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa zinachukua hatua za haraka kuhakikisha vitu vyote vyilivyonunuliwa au kupokelewa vinaingiza kwenye leja husika mara moja baada ya kupokelewa na kabla ya kutolewa kwa ajili ya matumizi
 mafuta yaliyotolewa kwa ajili ya matumizi lakini hayakuingizwa kwenye kitabu cha kuratibu safari za gari tzs
 mafuta yenye thamani ya tzs
 yaliyonunuliwa na mamlaka za serikali za mitaa kama zinavyoonekana kweye jedwali hapo chini hayakuingizwa kwenye kitabu cha kuratibu safari za gari kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka ambalo linahitaji kitabu cha kuratibu safari za gari kuonyesha tarehe na muda wa kutumika kituo cha kuanza safari na kituo cha mwisho kilometa zilizotembea gari na mafuta yaliyotumika
jedwali mamlaka za serikali za mitaa ambazo mafuta yalitole wa bila kurekodiwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
na
mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
jiji la arusha magu arusha manyoni bukoba mbarali bukombe mbinga geita mbulu hanang meru handeni monduli ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa igunga muheza ikungi ngorongoro ilemela nyasa itilima shinyanga kakonko shinyanga kalambo sikonge kaliua simanjiro karagwe singida karatu tabora kibondo jiji la tanga kigoma ujiji tunduru korogwe urambo mji wa korogwe ushetu lushoto jumla jedwali mwenendo wa mafuta kutoingizwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari mwaka kiasi cha maf uta kisichoingizwa kwenye daftar la kuratibu safari za gari tzs
na
mamlaka za serikali za mitaa kiasi cha mafuta kilichonunuliwa na hakijaingizwa kwenye daftar la kuratibu safari za gari kimeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 katika hadi tzs
 mwaka sawa na ongezeko la 
hali inayoonesha kutokuwa na udhibiti na usimamizi wa kutosha katika mamlaka za ser ikali za mitaa husika
hali hii ime sababisha nishindwe kuhakiki uhalali wa matumizi ya mafuta yaliyopokelewa
ninapendekeza kwa serikali kuhakikisha kuwa mamlaka za serikali za mitaa kupitia kitengo cha usimamizi wa manunuzi na kitengo cha usafirishaji kuweka msis itizo wa matumizi ya kitabu cha kuratibu safari za gari ili kudhibiti matumizi ya magari ya serikali na ya mafuta
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa igunga muheza ikungi ngorongoro ilemela nyasa itilima shinyanga kakonko shinyanga kalambo sikonge kaliua simanjiro karagwe singida karatu tabora kibondo jiji la tanga kigoma ujiji tunduru korogwe urambo mji wa korogwe ushetu lushoto jumla jedwali mwenendo wa mafuta kutoingizwa kwenye daftari la kuratibu safari za gari mwaka kiasi cha maf uta kisichoingizwa kwenye daftar la kuratibu safari za gari tzs
na
mamlaka za serikali za mitaa kiasi cha mafuta kilichonunuliwa na hakijaingizwa kwenye daftar la kuratibu safari za gari kimeongezeka kwa tzs
 kutoka tzs
 katika hadi tzs
 mwaka sawa na ongezeko la 
hali inayoonesha kutokuwa na udhibiti na usimamizi wa kutosha katika mamlaka za ser ikali za mitaa husika
hali hii ime sababisha nishindwe kuhakiki uhalali wa matumizi ya mafuta yaliyopokelewa
ninapendekeza kwa serikali kuhakikisha kuwa mamlaka za serikali za mitaa kupitia kitengo cha usimamizi wa manunuzi na kitengo cha usafirishaji kuweka msis itizo wa matumizi ya kitabu cha kuratibu safari za gari ili kudhibiti matumizi ya magari ya serikali na ya mafuta
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 bidhaa zilizopokelewa bila kukaguliwa tzs
 nilibaini kuwa bidhaa zenye thamani ya tzs
 zilizonun uliwa na mamlaka za serikali za mitaa kama zinavyooneshwa kwenye jedwali hapo chini zilipokelewa na kutumika bila kukaguliwa na kamati ya kupokea na ukaguzi
hii ni kinyume na kanuni za na ya kanuni manunuzi ya umma ambayo inamtaka afisa masuuli kuunda kamati ya ukaguzi na upokeaji wa bidhaa na huduma kwa ajili ya kukagua na kujaribu bidhaa zilizopokelewa kutoka kwa watoa huduma za ugavi ili kuhakiki kama zipo katika idadi sawa kiwango kinachotakiwa na bei stahiki
jedwali halmashauri zilizopokea bidhaa bila ya kukaguliwa hali hii inaweza kusababisha kununua bidhaa za kiwango cha chini kwa bei kubwa na ambazo hazifanani na vipimo viwango vilivyotolewa kwenye mkataba
ninapendekeza kwa uongozi wa mamlaka serikali za mitaa kufuata kanuni za na ya kanuni ya manunuzi ya umma ili na
mamlaka za serikali ya mitaa kiasi tzs
mji wa babati 
hai 
iramba 
kilindi 
mji wa makambako 
mlele 
msalala 
jiji la mwanza 
ngorongoro 
jiji la tanga 
mji wa tarime 
mji wa tunduma jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuhakikisha kuwa bidhaa zilizonunuliwa zimekidhi viwango na ubora unaotakiwa
 manunuzi yaliyofanyika nje ya mpango wa manunuzi ya mwaka tzs
 kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka inazitaka taasisi zinazofanya manunuzi kufanya makadirio ya bidhaa huduma na kandarasi kwa usahihi kama inavyowekana au kwa kazi ambazo tayari ziko kwenye utekelezaji na ziingizwe katika mpango wa mwaka
mpango huo unatakiwa kueleza vipengele vya mkataba makisio kwa kila kipengele na njia ya manunuzi itakayotumika
ukaguzi wangu ulibaini manunuzi ya bidhaa huduma na kandarasi zenye thamani ya tzs
 yalifanyika katika mamlaka za serikali za mitaa tano nje ya mpango wa mwaka wa manunuzi kinyume na kanuni iliyotajwa hapo juu
jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa huduma na kazi nje ya mpango wa mwaka wa manunuzi na mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
iringa kilindi maswa moshi songea jumla mazoea haya yanachochea manunuzi yasiyopangwa na yasiyo na ushindani
ili serikali ifikie malengo ya manunuzi yenye ufanisi na thamani ya fedha inapendekeza kwa maml aka za serikali za mitaa husika kuhakikisha kuwa manunuzi yanafanywa kwa kuzingatia mpango manunuzi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 upungufu wa nyaraka kwenye mikataba nyaraka za kutosha za mikataba na kumbukumbu za utekelezajia mradi ni muhimu kwa ajili usimamizi na ufuatiliaji wa utekelezaji wa mikataba pamoja na miradi
utunzwaji mzuri wa nyaraka huwezesha upatikanaji taarifa kwa urahisi kwa mamlaka za serikali za mitaa pamoja na wadau wengine ikiwa ni pamoja na washirika wa maendeleo na wakaguzi
hata hivyo mapitio ya usimamizi wa mikataba kwa umebaini upungufu katika utunzaji nyaraka za mikataba katika mamlaka za serikali za mitaa saba ambapo taarifa nyaraka muhimu ziligundulika kutokuwepo kwenye majalada ya mikataba husika na katika daftari za mikataba kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali upungufu wa nyaraka za mikataba na
halmashauri mapungufu dodoma daftari la kumbukumbu za mikataba halijahuishwa manyoni daftari la mikataba halina taarifa muhimu zinazohitajika kishapu daftari la kumbukumbu za mikataba halijahuishwa shinyanga mikataba haikuwepo karatu kutun zwa vizuri kwa daftari la kumbukumbu za mikataba jiji la mbeya daftari la kumbukumbu za mikataba halijahuishwa mpanda mikataba ya mapato haijahuishwa vizuri ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa husika kuimarisha usimamizi wa mik ataba kwa kuteua maafisa kwa ajili ya usimamizi katika kila mkataba
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuhakikisha kuwa bidhaa zilizonunuliwa zimekidhi viwango na ubora unaotakiwa
 manunuzi yaliyofanyika nje ya mpango wa manunuzi ya mwaka tzs
 kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka inazitaka taasisi zinazofanya manunuzi kufanya makadirio ya bidhaa huduma na kandarasi kwa usahihi kama inavyowekana au kwa kazi ambazo tayari ziko kwenye utekelezaji na ziingizwe katika mpango wa mwaka
mpango huo unatakiwa kueleza vipengele vya mkataba makisio kwa kila kipengele na njia ya manunuzi itakayotumika
ukaguzi wangu ulibaini manunuzi ya bidhaa huduma na kandarasi zenye thamani ya tzs
 yalifanyika katika mamlaka za serikali za mitaa tano nje ya mpango wa mwaka wa manunuzi kinyume na kanuni iliyotajwa hapo juu
jedwali halmashauri zilizonunua bidhaa huduma na kazi nje ya mpango wa mwaka wa manunuzi na mamlaka ya serikali ya mitaa kiasi tzs
iringa kilindi maswa moshi songea jumla mazoea haya yanachochea manunuzi yasiyopangwa na yasiyo na ushindani
ili serikali ifikie malengo ya manunuzi yenye ufanisi na thamani ya fedha inapendekeza kwa maml aka za serikali za mitaa husika kuhakikisha kuwa manunuzi yanafanywa kwa kuzingatia mpango manunuzi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 upungufu wa nyaraka kwenye mikataba nyaraka za kutosha za mikataba na kumbukumbu za utekelezajia mradi ni muhimu kwa ajili usimamizi na ufuatiliaji wa utekelezaji wa mikataba pamoja na miradi
utunzwaji mzuri wa nyaraka huwezesha upatikanaji taarifa kwa urahisi kwa mamlaka za serikali za mitaa pamoja na wadau wengine ikiwa ni pamoja na washirika wa maendeleo na wakaguzi
hata hivyo mapitio ya usimamizi wa mikataba kwa umebaini upungufu katika utunzaji nyaraka za mikataba katika mamlaka za serikali za mitaa saba ambapo taarifa nyaraka muhimu ziligundulika kutokuwepo kwenye majalada ya mikataba husika na katika daftari za mikataba kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali upungufu wa nyaraka za mikataba na
halmashauri mapungufu dodoma daftari la kumbukumbu za mikataba halijahuishwa manyoni daftari la mikataba halina taarifa muhimu zinazohitajika kishapu daftari la kumbukumbu za mikataba halijahuishwa shinyanga mikataba haikuwepo karatu kutun zwa vizuri kwa daftari la kumbukumbu za mikataba jiji la mbeya daftari la kumbukumbu za mikataba halijahuishwa mpanda mikataba ya mapato haijahuishwa vizuri ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa husika kuimarisha usimamizi wa mik ataba kwa kuteua maafisa kwa ajili ya usimamizi katika kila mkataba
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 manunuzi ya dawa na vifaa tiba nje ya bohari ya madawa tzs
 kanuni na ya kanuni za manunuzi ya umma zinahitaji dawa na vifaa tiba vinavyohitajika kununuliwa na mamlaka za serikali za mitaa ambavyo havipatikani katika bohari ya madawa vinuliwe kwa wauzaji wengine ila tu baada ya kupata taarifa inayoonesha kutokuwepo kwa dawa na vi faa tiba hivyo bohari ya madawa
kinyume na kanuni hii mamlak za serikali za mitaa sita zili lipa jumla ya tzs
 kwa wauzaji mbalimbali wa dawa na vifaa tiba bila ushahidi kwamba dawa na vifaa tiba hivyo havipatikani bohari ya madawa
hali hii haihakikishi matumizi bora ya fedha za umma
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo zilifanya manunuzi bila ya kujiridhis ha kutopatikana kwa dawa na vifaa tiba bohari ya madawa ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo zilifanya manunuizi nje ya msd bila kujiridhisha kuwa msd haikuwa na dawa za vifaa tiba hivyo na
mamlaka za serikali za mitaa mkoa kiasi tzs
tabora tabora same kilimanjaro hai kilimanjaro jijil la tanga tanga kiteto manyara mji wa babati manyara jumla ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia kanuni ya na ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 manunuzi ya dawa na vifaa tiba nje ya bohari ya madawa tzs
 kanuni na ya kanuni za manunuzi ya umma zinahitaji dawa na vifaa tiba vinavyohitajika kununuliwa na mamlaka za serikali za mitaa ambavyo havipatikani katika bohari ya madawa vinuliwe kwa wauzaji wengine ila tu baada ya kupata taarifa inayoonesha kutokuwepo kwa dawa na vi faa tiba hivyo bohari ya madawa
kinyume na kanuni hii mamlak za serikali za mitaa sita zili lipa jumla ya tzs
 kwa wauzaji mbalimbali wa dawa na vifaa tiba bila ushahidi kwamba dawa na vifaa tiba hivyo havipatikani bohari ya madawa
hali hii haihakikishi matumizi bora ya fedha za umma
orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo zilifanya manunuzi bila ya kujiridhis ha kutopatikana kwa dawa na vifaa tiba bohari ya madawa ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini jedwali orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo zilifanya manunuizi nje ya msd bila kujiridhisha kuwa msd haikuwa na dawa za vifaa tiba hivyo na
mamlaka za serikali za mitaa mkoa kiasi tzs
tabora tabora same kilimanjaro hai kilimanjaro jijil la tanga tanga kiteto manyara mji wa babati manyara jumla ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa kuzingatia kanuni ya na ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kanuni za manunuzi ya umma kwa kuhakikisha kuwa manunuzi kutoka maduka binafsi ya dawa yanafanyika wakati kuna ushahidi wa maandishi kwamba vitu hivyo vinavyohitajika haviwezi kupatikana katika bohari ya madawa
aidha serikali inashauriwa kutathmini shughuli za bohari ya madawa kwa kulinganisha huduma inazozitoa kwa mamlaka za serikali za mitaa na kuona kama lengo la kutoa huduma ya dawa na vifaa tiba limefikiwa
 mapungufu yaliyogundulika wakati wa zoezi la kuhesabu mali mwishoni mwa mwaka mamlaka za serikali za mitaa zilifanya zoezi la kuhesabu mali mwishoni mwa mwaka wa fedha ili kutambua thamani ya mali hizo na kuzijumuisha katika taarifa za fedha
timu ya kuhesabu mali inateuliwa na afisa masuuli pia mwakilishi wa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag anaalikwa kwa ajili ya kushuhudia zoezi la kuhesabu mali
katika zoezi hilo mambo yafuatayo yalibainika katika mamlaka za serikali za mitaa kumi na tisa a
kondoa ilihesabu mali kama inavyotakiwa kwenye agizo na
 na ya lgfm ya lakini ukaguzi ulibaini kutofautiana kwa salio halisi na salio lililopo kwenye leja ya bidhaa husika
aidha thamani ya dawa zi lizoisha muda wake wa kutumika kuharibika zilijumuishwa katika ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jumla halisi ya bidhaa zilizobakia kinyu me na agizo na
 ya lgfm 
kongwa na dodoma hazina stoo zenye nafasi ya kutosha ili kuhifadhi vifaa mbalimbali kama vile vifaa tiba na dawa
stoo zilizokuwepo ni ndogo na kuwa na mzunguko mdogo wa hewa hivyo uwezekano wa kuathiri ubor wa dawa na vifaa tiba vinavyohifadhiwa
biharamulo hawakuwasilisha leja ya vifaa wakati wa zoezi la kuhesabu bidhaa ili kuthibitisha ulinganifu wa jumla halisi ya bidhaa zilizo salia na jumla iliyo kwenye leja ya bidhaa husika
mji wa kahama shinyanga moshi zilikuwa na bidhaa mbalimbali ambazo hazijatolewa kwa zaidi ya mwaka moja mfano wa bidha hizo ni vifaa tiba vifaa vya shule na shajala
stoo kuu na stoo ya dawa ya ngara ipo kwenye eneo la hifadhi ya barabara hii inamaanisha kuwa stoo hizo zipo kwenye hatari za kubomolewa wakati wa upanuzi wa barabara f
meru haikuwa na ratiba ya kufanya zoezi la kuhesabu bidhaa zilizosalia mwishoni mwa mwaka wa fedha badala yake zoezi lilifanyika mwanzoni mwa mwaka wa fedha julai kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha la serikali za mitaa 
wakati wa zoezi la kuhesabu bidhaa mwishoni mwa mwaka kwa mpanda lindi siha same arusha na moshi kuligundulika kuwepo kwa dawa zilizoi sha muda wake wa matumizi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jumla halisi ya bidhaa zilizobakia kinyu me na agizo na
 ya lgfm 
kongwa na dodoma hazina stoo zenye nafasi ya kutosha ili kuhifadhi vifaa mbalimbali kama vile vifaa tiba na dawa
stoo zilizokuwepo ni ndogo na kuwa na mzunguko mdogo wa hewa hivyo uwezekano wa kuathiri ubor wa dawa na vifaa tiba vinavyohifadhiwa
biharamulo hawakuwasilisha leja ya vifaa wakati wa zoezi la kuhesabu bidhaa ili kuthibitisha ulinganifu wa jumla halisi ya bidhaa zilizo salia na jumla iliyo kwenye leja ya bidhaa husika
mji wa kahama shinyanga moshi zilikuwa na bidhaa mbalimbali ambazo hazijatolewa kwa zaidi ya mwaka moja mfano wa bidha hizo ni vifaa tiba vifaa vya shule na shajala
stoo kuu na stoo ya dawa ya ngara ipo kwenye eneo la hifadhi ya barabara hii inamaanisha kuwa stoo hizo zipo kwenye hatari za kubomolewa wakati wa upanuzi wa barabara f
meru haikuwa na ratiba ya kufanya zoezi la kuhesabu bidhaa zilizosalia mwishoni mwa mwaka wa fedha badala yake zoezi lilifanyika mwanzoni mwa mwaka wa fedha julai kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha la serikali za mitaa 
wakati wa zoezi la kuhesabu bidhaa mwishoni mwa mwaka kwa mpanda lindi siha same arusha na moshi kuligundulika kuwepo kwa dawa zilizoi sha muda wake wa matumizi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na hakuna ushahidi unaothibitisha kuwa halmashauri husika zimechukua hatua stahiki ili kuziteketeza dawa hizo
lindi mji wa masasi shinyanga dodoma jiji la arusha na arusha hazikuhuisha taarifa za kadi il iyo kwenye boksi shelf bin card kwa bidhaa zilizo stoo pamoja na kumbukumbu zilizo kwenye leja za bidhaa husika ili zioneshe idadi sahihi ya bidhaa zilizo stoo
mji wa tunduma jiji la arusha arusha na kishapu hazina vyumba vya stoo kwenye aadhi ya shule zahanati vituo vya afya na hospitali
vifaa na dawa zinahifadhiwa kwenye vyumba vya kawaida lakini pia mpangilio wa vifaa na dawa haukuwa mzuri katika vyumba hivyo
agizo na
 la memoranda ya fedha la serikali za mitaa linaagiza mamlaka za serikali za mitaa kuandaa usuluhisho wa bidha zilizosalia
kinyume chake halmashauri ya wilaya ya urambo haikuandaa usuluhisho kama inavyotakiwa
uvinza na jiji la arusha ha zikutoa muongozo wa kuhesabu vifaa kwa washiriki wa zoezi la kuhesabu na hakuna ushahidi kwamba timu iliyoshiriki katika kuhesabu bidhaa zi liteuliwa na afisa masuuli
stoo za arusha na kishapu hazina vifaa vya kuzimia moto endapo kutatokea janga la moto
nawashauri maafisa masuuli husika kuchukua hatua za haraka kushughulikia mapungufu yaliyoainishwa ili kuboresha mchakato wa zoezi la kuhesabu bidhaa mwisho wa mwaka pamoja ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mfumo mzima wa utunzaji wa bidhaa katika mamlaka za serikali za mitaa
utaratibu unatakiwa kuwekwa ili kuhakikisha kuwa dawa zilizo maliz muda wake wa matumizi zisizotumika na vifaa vilivyochakaa kugundulika mapema ili menejiementi ichukue hatua stahiki
aidha ninaishauri or tamisemi na afisa masuuli wa mamlaka za serikali za mitaa kutenga bajeti kwa ajili ya ukarabati au ujenzi wa st oo kwa viwango vinavyohitajika
 mapundufu makubwa yaliyojitokeza kwenye taarifa ya mamlaka ya uzimamizi wa manunuzi ya umma ppra kwa mwaka mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra imeandaa na kuwasilisha ripoti ya ukaguzi juu ya utendaj wa taasisi zinazofaya manunuzi ikijumuisha mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha 
ripoti hiyo ya mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra imeonesha mambo mengi ambayo pia yamebainishwa katika ripoti yangu
natambua kazi iliyo fanywa na mamlaka hii ambayo nimeona ni muhimu taarifa yake kujumuishwa katika ripoti yangu
ukaguzi ulifanyika kwa mujibu wa sheria ya manunuzi na ulilenga kuangalia kama taratibu za manunuzi zilifuatwa kwa mujibu wa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka sheria ya kuanzisha bodi za zabuni ya mwaka katika mamlaka za serikali za mitaa na nyaraka nyingine muhimu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa zilizoandaliwa na mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma na kwamba manunuzi yalifanyika kwa ufanisi na tija
 uchambuzi wa kiutendaji mamlaka ilifanya uchambuzi wa kiutendaji kwa kutambua na kuweka kipaumbele maeneo yanayohitaji kujengewa uwezo kuangilia na kufuatilia mwenendo wa taasisi zinazofanya manunuzi ili ziweze kufuata sheria ya manunuzi na kanuni zake kuwasaidia katika kujenga uwezo pamoja na kupendekeza hatua stahiki za kinidhamu kweye ukiukwaji mkubwa wa sheria ya manunuzi ya umma ppa na kanuni zake
 muudno wa utendaji wa taasis katika kipengele hiki cha muundo na utendaji wa taasisi mam laka iliangalia usahihi wa kuanzishwa kwa bodi za zabuni kitengo cha usimamizi wa manunuzi uelewa wa wajumbe wa bodi ya zabuni na wafanyakazi wa kitengo cha usimamizi wa manunuzi katika kutumia sheria ya manunuzi ya umma ppa na kanuni zake uanzishwaji wa fungu dogo na kuwa na mgao wa fedha kwa ajili kitengo cha usimamizi wa manunuzi kuwepo kwa vitengo ukaguzi wa ndani utendaji wa afisa masuuli bodi ya zabuni kitengo cha usimamizi wa manunuzi idara ya utumiaji na mkaguzi wa ndani katika kutimiza ajukumu yao kama ilivyoainishwa katika sheria ya manunuzi ya umma na kuingiliana kwa majukumu na mamlaka
yafuatayo ni mapungufu yaliyoonekana katika mamlaka za serikali za mitaa nne a
bunda ilichelewa kusaini mkataba kinyume na kanuni ya mwaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mfumo mzima wa utunzaji wa bidhaa katika mamlaka za serikali za mitaa
utaratibu unatakiwa kuwekwa ili kuhakikisha kuwa dawa zilizo maliz muda wake wa matumizi zisizotumika na vifaa vilivyochakaa kugundulika mapema ili menejiementi ichukue hatua stahiki
aidha ninaishauri or tamisemi na afisa masuuli wa mamlaka za serikali za mitaa kutenga bajeti kwa ajili ya ukarabati au ujenzi wa st oo kwa viwango vinavyohitajika
 mapundufu makubwa yaliyojitokeza kwenye taarifa ya mamlaka ya uzimamizi wa manunuzi ya umma ppra kwa mwaka mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra imeandaa na kuwasilisha ripoti ya ukaguzi juu ya utendaj wa taasisi zinazofaya manunuzi ikijumuisha mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha 
ripoti hiyo ya mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra imeonesha mambo mengi ambayo pia yamebainishwa katika ripoti yangu
natambua kazi iliyo fanywa na mamlaka hii ambayo nimeona ni muhimu taarifa yake kujumuishwa katika ripoti yangu
ukaguzi ulifanyika kwa mujibu wa sheria ya manunuzi na ulilenga kuangalia kama taratibu za manunuzi zilifuatwa kwa mujibu wa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka sheria ya kuanzisha bodi za zabuni ya mwaka katika mamlaka za serikali za mitaa na nyaraka nyingine muhimu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa zilizoandaliwa na mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma na kwamba manunuzi yalifanyika kwa ufanisi na tija
 uchambuzi wa kiutendaji mamlaka ilifanya uchambuzi wa kiutendaji kwa kutambua na kuweka kipaumbele maeneo yanayohitaji kujengewa uwezo kuangilia na kufuatilia mwenendo wa taasisi zinazofanya manunuzi ili ziweze kufuata sheria ya manunuzi na kanuni zake kuwasaidia katika kujenga uwezo pamoja na kupendekeza hatua stahiki za kinidhamu kweye ukiukwaji mkubwa wa sheria ya manunuzi ya umma ppa na kanuni zake
 muudno wa utendaji wa taasis katika kipengele hiki cha muundo na utendaji wa taasisi mam laka iliangalia usahihi wa kuanzishwa kwa bodi za zabuni kitengo cha usimamizi wa manunuzi uelewa wa wajumbe wa bodi ya zabuni na wafanyakazi wa kitengo cha usimamizi wa manunuzi katika kutumia sheria ya manunuzi ya umma ppa na kanuni zake uanzishwaji wa fungu dogo na kuwa na mgao wa fedha kwa ajili kitengo cha usimamizi wa manunuzi kuwepo kwa vitengo ukaguzi wa ndani utendaji wa afisa masuuli bodi ya zabuni kitengo cha usimamizi wa manunuzi idara ya utumiaji na mkaguzi wa ndani katika kutimiza ajukumu yao kama ilivyoainishwa katika sheria ya manunuzi ya umma na kuingiliana kwa majukumu na mamlaka
yafuatayo ni mapungufu yaliyoonekana katika mamlaka za serikali za mitaa nne a
bunda ilichelewa kusaini mkataba kinyume na kanuni ya mwaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ambayo inahitaji afisa masuuli na mzabuni aliyeshinda zabuni kutia saini mkataba ndani ya siku 
kinyume na matakwa ya kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma kitengo cha usimamizi ya manunuzi cha bunda hawakufanya tathmin ya kina ya ripoti ya tathmini iliyowasilishwa na timu ya tathmini ili kuthibitisha usahihi wa ripoti na kuweza kutoa mapendekezo sahihi kwa bodi ya zabuni ili kuidhinishwa
bodi ya zabuni ya muleba iliidhinisha nyaraka za zabuni bila kuwa na maelezo ya ziada ya ndani kuhusu mikataba d
bodi ya zabuni ya kibondo haikupitisha manunuzi yenye thamani ndogo kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma 
kamati ya fedha na uchumi ya kibondo iliingilia kazi za bodi ya zabuni wakati wa kutoa mkataba na f
repoti za ukaguzi wa ndani ya ludewa haikuwasilishwa kwa mamlaka kama inavyotakiwa na kifungu cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma za 
 yafuatayo ni mapungufu ya uandaaji na utekelezaji wa mipango ya manunuzi mapitio ya maandalizi na utekelezaji wa mipango ya manunuzi wa mwaka yalibaini mambo yafuatayo a
mamlaka za serikali za mitaa ishirini hazikuwasilishwa kwa mamlaka tangazo la nia ya kutangaza zabuni pamoja na muhtasa ri wake ili kuchapishwa katika jarida ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na tovuti kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi za 
mamlaka za serikali za mitaa zilizohusika na
halmashauri na
halmashauri na
halmashauri 
mkalama 
misungwi 
jiji la mwanza 
ishapu 
tarime 
ukerewe 
kibondo 
kigoma 
makete 
newala 
mbozi 
nanyumbu b
muda wa mchakato wa zabuni kwa aina zote za zabuni haukugawanywa kwa sawa kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
mamlaka za serikali za mitaa zilizohusika ni mkalama na misungwi
kinyume na kifungu cha b na c cha ppa na kanuni ya na ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka ambacho kinaitaka taasisi inayofanya manunuzi kujumuis ha mahitaji yake ya manunuzi ya ndani ya taasisi au na taasisi nyingine inayofanya manunuzi kadri inayowezekana ili kupata thamani ya fedha na kupunguza gharama za manunuzi misungwi ikungi bunda karagwe kibondo na newala hazikujumuisha mahitaji ya manunuzi katika mpango wa manunuzi wa mwaka
zabuni kwa ajili ya ununuzi wa mitambo katika kinondoni na kigoma zilipangwa kufanyika moja kwa moja pasipo ushindani bila kutoa sababu za msingi za kutumia njia hiyo kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma za e
mpango wa manunuzi wa mwaka wa mpanda haukupitishwa na mamlaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ambayo inahitaji afisa masuuli na mzabuni aliyeshinda zabuni kutia saini mkataba ndani ya siku 
kinyume na matakwa ya kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma kitengo cha usimamizi ya manunuzi cha bunda hawakufanya tathmin ya kina ya ripoti ya tathmini iliyowasilishwa na timu ya tathmini ili kuthibitisha usahihi wa ripoti na kuweza kutoa mapendekezo sahihi kwa bodi ya zabuni ili kuidhinishwa
bodi ya zabuni ya muleba iliidhinisha nyaraka za zabuni bila kuwa na maelezo ya ziada ya ndani kuhusu mikataba d
bodi ya zabuni ya kibondo haikupitisha manunuzi yenye thamani ndogo kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma 
kamati ya fedha na uchumi ya kibondo iliingilia kazi za bodi ya zabuni wakati wa kutoa mkataba na f
repoti za ukaguzi wa ndani ya ludewa haikuwasilishwa kwa mamlaka kama inavyotakiwa na kifungu cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma za 
 yafuatayo ni mapungufu ya uandaaji na utekelezaji wa mipango ya manunuzi mapitio ya maandalizi na utekelezaji wa mipango ya manunuzi wa mwaka yalibaini mambo yafuatayo a
mamlaka za serikali za mitaa ishirini hazikuwasilishwa kwa mamlaka tangazo la nia ya kutangaza zabuni pamoja na muhtasa ri wake ili kuchapishwa katika jarida ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na tovuti kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi za 
mamlaka za serikali za mitaa zilizohusika na
halmashauri na
halmashauri na
halmashauri 
mkalama 
misungwi 
jiji la mwanza 
ishapu 
tarime 
ukerewe 
kibondo 
kigoma 
makete 
newala 
mbozi 
nanyumbu b
muda wa mchakato wa zabuni kwa aina zote za zabuni haukugawanywa kwa sawa kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
mamlaka za serikali za mitaa zilizohusika ni mkalama na misungwi
kinyume na kifungu cha b na c cha ppa na kanuni ya na ya kanuni za manunuzi ya umma za mwaka ambacho kinaitaka taasisi inayofanya manunuzi kujumuis ha mahitaji yake ya manunuzi ya ndani ya taasisi au na taasisi nyingine inayofanya manunuzi kadri inayowezekana ili kupata thamani ya fedha na kupunguza gharama za manunuzi misungwi ikungi bunda karagwe kibondo na newala hazikujumuisha mahitaji ya manunuzi katika mpango wa manunuzi wa mwaka
zabuni kwa ajili ya ununuzi wa mitambo katika kinondoni na kigoma zilipangwa kufanyika moja kwa moja pasipo ushindani bila kutoa sababu za msingi za kutumia njia hiyo kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma za e
mpango wa manunuzi wa mwaka wa mpanda haukupitishwa na mamlaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa inayoidhinisha bajeti kinyume na kifungu cha a na cha sheria ya manunuzi na kanuni ya ya kanuni za manunuzi umma 
karagwe kibondo kigoma mbozi na nanyumbu hazikutekeleza mpango wa manunuzi wa mwaka kwa mwaka wa fedha kinyume na matakwa ya kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
karagwe na makete hazikutumia utaratibu sahihi wa kuweka namba kwenye mpango wa manunuzi kinyume na muongozo uliotolewa na mamlaka ambao unahitaji taasisi inayofanya manunuzi kutumia mfumo wa kuweka namba kwa zabani uliot olewa mamlaka wakati maandalizi mpango wa mwaka wa manunuzi h
idara katika ludewa ambazo ndio watumiaji hazikuanzisha mahitaji kwa ajili ya utekelezajia sahihi wa mpango wa manunuzi wa mwaka kama inavyohitajika na kifungu cha b cha sheria ya manunuzi ya umma 
aidha idara za utumiaji hawakutoa taarifa kwa kitengo cha usimamizi wa manunuzi juu ya kutozingatiwa kwa kifungu cha tisa cha mkataba wa ukarabati wa maghala
ilibainika zaidi mamlaka inayoidhinisha bajeti haikupitisha mpango wa manunuzi wa mwaka kinyume na kifungu cha a na cha sheria ya manunuzi na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa inayoidhinisha bajeti kinyume na kifungu cha a na cha sheria ya manunuzi na kanuni ya ya kanuni za manunuzi umma 
karagwe kibondo kigoma mbozi na nanyumbu hazikutekeleza mpango wa manunuzi wa mwaka kwa mwaka wa fedha kinyume na matakwa ya kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
karagwe na makete hazikutumia utaratibu sahihi wa kuweka namba kwenye mpango wa manunuzi kinyume na muongozo uliotolewa na mamlaka ambao unahitaji taasisi inayofanya manunuzi kutumia mfumo wa kuweka namba kwa zabani uliot olewa mamlaka wakati maandalizi mpango wa mwaka wa manunuzi h
idara katika ludewa ambazo ndio watumiaji hazikuanzisha mahitaji kwa ajili ya utekelezajia sahihi wa mpango wa manunuzi wa mwaka kama inavyohitajika na kifungu cha b cha sheria ya manunuzi ya umma 
aidha idara za utumiaji hawakutoa taarifa kwa kitengo cha usimamizi wa manunuzi juu ya kutozingatiwa kwa kifungu cha tisa cha mkataba wa ukarabati wa maghala
ilibainika zaidi mamlaka inayoidhinisha bajeti haikupitisha mpango wa manunuzi wa mwaka kinyume na kifungu cha a na cha sheria ya manunuzi na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mapungufu kuhusiana na michakato ya zabuni mamlaka za serikali za mitaa tano zilizopitiwa na mamlaka zilibanika zina dosari zifuatazo kwenye michakato ya zabuni a
timu ya majadiliano haikuteuliwa na kuthibitishwa na afisa masuuli wa jiji la mwanza na haijwasilisha muhtasari wa majadiliano kinyume kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
hakuna ushahidi unaonesha idara katika mpanda zilianzisha mchakato wa manunuzi na kuupeleka kwa kitengo cha usimamizi wa manunuzi kinyume na kifungu cha b cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
aidha bodi ya zabuni haikuidhinisha nyaraka za zabuni kinyume na kanuni ya na ya kanuni za manunuzi ya umma 
ripoti ya tathmini kwa ikungi imejumuisha nyaraka za maadili tu viambatisho vingine kama vile nakala ya taarifa ya zabuni orodha ya ulinganisho na muhtasri wa ufunguzi wa zabuni havijaambatanishwa kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
muleba na ukerewe zilitoa zabuni nje ya muda wa uhalali wa zabuni kinyume na kanuni na za kanuni za manunuzi ya umma 
katika ukerewe tathmini ya zabuni ilifanyika nje ya vigezo vilivyowekwa katika nyaraka za zabuni kinyume na kifungu cha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa cha sheria ya manunuzi umma ya na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
 mapungufu katika usimamizi na utekelezaji wa mikataba kwenye usimamizi wa mikataba makosa yafuatayo yalibainika katika sita mamlaka za serikali za mitaa sita a
mhandisi wa mkalama aliwateua meneja wa mradi badala ya afisa masuuli kama inav yohitaji kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
kamati za ukaguzi na mapokezi za huduma za ugavi kwa mkalama na ludewa ziliteuliwa kwa misingi ya kudumu kwa ajili kukagua bidhaa zilizopokelewa kinyume na matakwa ya kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
ya mkalama ilifanya malipo ya kazi zilizotekelezwa na wazabuni bila ripoti ya ukaguzi au nyaraka ya kupokelea bidhaa kinyume na kanuni na za kanuni za manunuzi ya umma 
afisa masuuli wa ilala na misungwi walitoa muda wa ziadi wa kumaliza kazi bila kutoa sababu za kufanya hivyo kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
zaidi ya hilo tozo ya kuchelewa kukamilisha mkat aba hazikutozwa kwa mikataba iliyochelewa kukamilika kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni na za kanuni za manunuzi ya umma 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa cha sheria ya manunuzi umma ya na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
 mapungufu katika usimamizi na utekelezaji wa mikataba kwenye usimamizi wa mikataba makosa yafuatayo yalibainika katika sita mamlaka za serikali za mitaa sita a
mhandisi wa mkalama aliwateua meneja wa mradi badala ya afisa masuuli kama inav yohitaji kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
kamati za ukaguzi na mapokezi za huduma za ugavi kwa mkalama na ludewa ziliteuliwa kwa misingi ya kudumu kwa ajili kukagua bidhaa zilizopokelewa kinyume na matakwa ya kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
ya mkalama ilifanya malipo ya kazi zilizotekelezwa na wazabuni bila ripoti ya ukaguzi au nyaraka ya kupokelea bidhaa kinyume na kanuni na za kanuni za manunuzi ya umma 
afisa masuuli wa ilala na misungwi walitoa muda wa ziadi wa kumaliza kazi bila kutoa sababu za kufanya hivyo kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma 
zaidi ya hilo tozo ya kuchelewa kukamilisha mkat aba hazikutozwa kwa mikataba iliyochelewa kukamilika kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni na za kanuni za manunuzi ya umma 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa e
msimamizi wa mradi wa ilala hakundaa taarifa za maendeleo ya utekelezaji wa miradi na kuziwasilisha kwenye kikao cha menejimenti kinyume na kanuni ya na ya kanuni za manunuzi ya umma 
mikataba minne katika misungwi haikupekuliwa na mwanasheria mkuu wa serikali kinyume kanuni namba ya kanuni za manunuz ya umma 
aidha manunuzi yote ya kandarasi hayana karasi za vipimo kuthibitisha usahihi wa malipo yaliyofanyika kinyume na masharti ya mkataba na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
jiji la mwanza lilichelewa kufanya malipo ndani ya muda kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma kuna usimamamizi usioridhisha wa muda wa matazimio na utoaji wa orodha ya kasoro zilizoonekana ndani ya muda wa matizamio na mabadiliko ya gharama mikataba yasiyoweza kuthibitishwa na halmashauri
 usimamizi wa kumbukumbu za matumizi mamlaka iliona baadhi ya mapungufu katika usimamizi wa kumbukumbu za manunuzi katika mamlaka za serikali za mitaa tano kama yalivyoainishwa hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa a
kinondoni misungwi jiji la mwanza na ikungi kutotunza vizuri kumbukumbu za manunuzi ya ujenzi wa maabara za shule za sekondari pamoja kumbukumbu za manunuzi na majalada ya utekelezaji wa manunuzi bidhaa na huduma zisizo za ushauri na kutokuwepo kwa mikataba kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
mpanda hakuna nafasi ya kutosha ya kutunza kumbukumbu za manunuzi na kumbukumbu za uuzaji wa mali kwa usalama zaidi na kwa upatikanaji rahisi wa kumbukumbu waka ti zinapohitajika
kitengo cha usimamizi wa manunuzi kina chumba kimoja ambacho kinakadiriwa kuwa na mita za mraba kumi na nne ambacho kinatumika kama ofisi na kuhifadhi kumbukumbu za manunuzi
 taasis za manunuzi zilizofanya vibaya uchambuzi wa ripo ti ya mamlaka unabainisha mamlaka za serikali za mitaa mbili ambazo zipo kwenye orodha ya taasisi za manunuzi kumi ambazo hazikufanya vizuri zimepata kiwango chini ya cha kufuata sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake za 
mamlaka za serikali za mitaa hizo zinaoneshwa katika jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa a
kinondoni misungwi jiji la mwanza na ikungi kutotunza vizuri kumbukumbu za manunuzi ya ujenzi wa maabara za shule za sekondari pamoja kumbukumbu za manunuzi na majalada ya utekelezaji wa manunuzi bidhaa na huduma zisizo za ushauri na kutokuwepo kwa mikataba kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma 
mpanda hakuna nafasi ya kutosha ya kutunza kumbukumbu za manunuzi na kumbukumbu za uuzaji wa mali kwa usalama zaidi na kwa upatikanaji rahisi wa kumbukumbu waka ti zinapohitajika
kitengo cha usimamizi wa manunuzi kina chumba kimoja ambacho kinakadiriwa kuwa na mita za mraba kumi na nne ambacho kinatumika kama ofisi na kuhifadhi kumbukumbu za manunuzi
 taasis za manunuzi zilizofanya vibaya uchambuzi wa ripo ti ya mamlaka unabainisha mamlaka za serikali za mitaa mbili ambazo zipo kwenye orodha ya taasisi za manunuzi kumi ambazo hazikufanya vizuri zimepata kiwango chini ya cha kufuata sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake za 
mamlaka za serikali za mitaa hizo zinaoneshwa katika jedwali hapo chini ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali mamlaka za serikali za mitaa zilizofanya vibaya kwa mwaka wa fedha na
mamlaka za serikali za mitaa kiwango cha kufuata sharia 
mpanda 
karatu 
 ukaguzi wa thamani ya fedha 
 utangulizi lengo la ukaguzi huu ukaguzi huu ni kutambua kama mikata iliyoingiwa na taasisi zinazofanya manunuzi ilitekelezwa kwa mujibu wa masharti ya mkataba na kama serikali imepata thamani ya fedha katika matumizi ya fedha za umma katika miradi ya ujenzi iliyokaguliwa
katika wa mwaka wa fedha mamlaka ilifanya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa thamani ya fedha katika mamlaka za serikali za mitaa zenye miradi yenye thamani ya tzs
alama ya utekelezaji wa miradi iliyochaguliwa katika mamlaka za serikali za mitaa kumi kumi ilikuwa chini ya asilimia hamsini inamaanisha kwamba haikufanya vizuri
hii ina maana kwamba malengo ya miradi mingi inawezekana yasifikiwe au hayajafikiwa kabisa hivyo thamani ya fedha inaweza isifikiwe au kutopatikana kabisa viatarishi havikusimamiwa kwa ufanisi au havikusimamiwa kabisa
menejimenti zinahitajika kuchukua hatua za makusidi kushughulikia mapungufu yalijitokeza ili kupunguza madhara
uchambuzi wa mikataba katika mamlaka za serikali za mitaa kumi ambazo zilipata ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa alama chini ya za utekelezaji wa miradi ni kama inavyoonekana kwenye kiambatisho lix 
 hitimisho mamlaka za serikali za mitaa zote zenye alama chini ya katika kutekeleza matakwa ya sheria zinashauriwa kutekeleza mapendekezo ya ukaguzi kama yalivyotolewa katika ripori za ukaguzi
kwa hiyo inatarajiwa kwamba matokeo ya kaguzi hizi zitachukuliwa vyema na mamlaka za serikali za mitaa husika na kuchukuliwa kama fursa kwa ajili ya kuboresha utendaji wao kufikia kiwango kinachohitajika
naikumbusha mamlaka kuendelea kutoa mafunzo kwa vyombo hivi ili kuwasaidia kushughulikia udhaifu uliokuwepo kutokana na uwelewa mdogo wa matumizi ya sheria ya manunuzi ya umma ppa na kanuni zake za mwaka na usimamizi wa mikataba
ili kushughulikia udhaifu wa usimamizi wa mikataba ulionekana katika mamlaka za katika serikali za mitaa mikakati ya pamoja ya kujenga uwezo inahitajika kat ya or tamisemi mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma bodi ya usajili wa wakandarasi na wadau wengine
mikakati hiyo ijumuishe kuimarisha uwezo wa ofisi za katibu tawala mkoa ili kufuatilia utendaji wa mamlaka za serikali za mitaa kuimarisha uwezo wa kitengo cha ukaguzi wa ndani katika mamlaka za serikali za mitaa ili waweze kukagua vizuri masuala ya manunuzi na utekelezaji wa mikataba kuimarisha uwezo ofisi za wahandisi wa halmashauri kwa kupatiwa wafanyakazi wa kutosha vifaa vya kufanyia kazi magari na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa alama chini ya za utekelezaji wa miradi ni kama inavyoonekana kwenye kiambatisho lix 
 hitimisho mamlaka za serikali za mitaa zote zenye alama chini ya katika kutekeleza matakwa ya sheria zinashauriwa kutekeleza mapendekezo ya ukaguzi kama yalivyotolewa katika ripori za ukaguzi
kwa hiyo inatarajiwa kwamba matokeo ya kaguzi hizi zitachukuliwa vyema na mamlaka za serikali za mitaa husika na kuchukuliwa kama fursa kwa ajili ya kuboresha utendaji wao kufikia kiwango kinachohitajika
naikumbusha mamlaka kuendelea kutoa mafunzo kwa vyombo hivi ili kuwasaidia kushughulikia udhaifu uliokuwepo kutokana na uwelewa mdogo wa matumizi ya sheria ya manunuzi ya umma ppa na kanuni zake za mwaka na usimamizi wa mikataba
ili kushughulikia udhaifu wa usimamizi wa mikataba ulionekana katika mamlaka za katika serikali za mitaa mikakati ya pamoja ya kujenga uwezo inahitajika kat ya or tamisemi mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma bodi ya usajili wa wakandarasi na wadau wengine
mikakati hiyo ijumuishe kuimarisha uwezo wa ofisi za katibu tawala mkoa ili kufuatilia utendaji wa mamlaka za serikali za mitaa kuimarisha uwezo wa kitengo cha ukaguzi wa ndani katika mamlaka za serikali za mitaa ili waweze kukagua vizuri masuala ya manunuzi na utekelezaji wa mikataba kuimarisha uwezo ofisi za wahandisi wa halmashauri kwa kupatiwa wafanyakazi wa kutosha vifaa vya kufanyia kazi magari na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa pikpiki kwa ajili ya usimamizi na kuimarisha uwezo wa makandarasi katika suala la ujuzi wa kiufundi vifaa ujuzi wa usimamizi na kuchukua hatua za kinidhamu na au za kisheria dhidi ya tabia ya ulaghai
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya nane 
 ukaguzi wa kina wa usim amizi wa mikataba 
 utangulizi kwa mara ya kwanza mwaka huu nimefanya ukaguzi wa kina katika usimamizi wa mikataba kwenye mikoa mitatu iliyochaguliwa
lengo kuu la ukaguzi huu ni kutathmini kama kuna mfumo wenye ufanisi ndani ya halmashauri na mikata ba inasimamiwa kwa mujibu wa sheria na kanuni ili kufikia thamani ya fedha
 matokeo ya ukaguzi huo 
 maeneo yaliyokaguliwa audit universe nimefanya ukaguzi wa utekekezaji na usimamizi wa mikataba kwenye halmashauri tisa kama ilivyooneshwa ndani ya jedwali hapo chini jedwali maeneo yaliyokaguliwa mkoa mtwara tanga morogoro halmashauri mtwara muheza morogoro masasi jiji tanga kilombero andahimba korogwe ulanga ukaguzi wangu ulifanyika kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamuhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa sheria ya ukaguzi ya kifungu cha pamoja na viwango vya kimataifa vya taasisi za ukaguzi huru ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya nane 
 ukaguzi wa kina wa usim amizi wa mikataba 
 utangulizi kwa mara ya kwanza mwaka huu nimefanya ukaguzi wa kina katika usimamizi wa mikataba kwenye mikoa mitatu iliyochaguliwa
lengo kuu la ukaguzi huu ni kutathmini kama kuna mfumo wenye ufanisi ndani ya halmashauri na mikata ba inasimamiwa kwa mujibu wa sheria na kanuni ili kufikia thamani ya fedha
 matokeo ya ukaguzi huo 
 maeneo yaliyokaguliwa audit universe nimefanya ukaguzi wa utekekezaji na usimamizi wa mikataba kwenye halmashauri tisa kama ilivyooneshwa ndani ya jedwali hapo chini jedwali maeneo yaliyokaguliwa mkoa mtwara tanga morogoro halmashauri mtwara muheza morogoro masasi jiji tanga kilombero andahimba korogwe ulanga ukaguzi wangu ulifanyika kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamuhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa sheria ya ukaguzi ya kifungu cha pamoja na viwango vya kimataifa vya taasisi za ukaguzi huru ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa pia ukaguzi ulifanywa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi ya ambayo inamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali cag kufanya ukaguzi wa utendaji ukaguzi wa thamani ya fedha kwa lengo la kuona ufanisi na nidhamu ya matumizi au matumizi ya rasilimali kwenye wizara idara wakala wa serikali halmashauri na mashirika ya umma pamoja bodi mbalimbali ambapo ilijumuisha maulizo uchunguzi na kutoa taarifa pale inapooneka lazima kufanya hivyo
wakati wa ukaguz i niligundua ukiukwaji wa taratibu na kutoa suluhisho na mapendekezo kwenye kaguzi tisa kutoka mamlaka ya serikali za mitaa kuhusiana na taratibu za zabuni ufanyaji wa tathmini na utoaji wa mikataba na usimamizi wa utekelezaji wa mikataba kwa kuongezea mawanda ya ukaguzi ilijikita katika mikataba ya kandarasi kumi na nane yenye thamani kubwa
lengo la ukaguzi ni kutathmini kama kuna mfumo wenye ufanisi kwenye usimamizi wa mikataba kwenye halmashauri ili kuona kama mikataba inasimamiwa kwa mujibu sheria na kanuni katika kufikia thamani ya fedha
lengo la kutoa taarifa katika eneo hili ni kulisaidia bunge serikali vyombo vya habari jamii na wadau wengine ili kuweza kufanya maamuzi sahihi na yenye ufanisi katika kufanya na kutekeleza shug huli za serikali
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nilibaini kuwa kulikuwa na ukiukwaji wa taratibu kwenye kaguzi zilizofanyika ambapo inahitaji serikali ishughulikie
mapungufu hayo ni pamoja na kuwaondoa wazabuni wenye bei ndogo zaidi bila kufuata utaratibu mapungufu kwenye udhib iti wa taratibu za zabuni mapungufu kutojumuisha maoni ya mwanasheria mkuu wa serikali mapungufu usimamizi dhaifu wa mikataba mapungufu pamoja na kukosekana kwa uwazi na utendaji wa haki kwenye halmashauri mapungufu 
 kuwaondoa wazabuni wa dogo katika mchakato wa manunuzi bula ya utaratibu kati ya manunuzi kumi na nane yaliyochaguliwa kwa ukaguzi kumi na sita sawa na asilimia yalifanyika kwa kubadili taratibu
katika halmashauri zilizochaguliwa ni jiji la tanga pekee ndilo halikuwa na ubadilishaji wa uchaguaji wa wazabuni kama ilivyooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali udanganyifu wa zabuni uliofanywa na mikoa na halmashauri kwa kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi bila ya utaratibu usiofuata taratibu mkoa halmashauri idadi ya zabuni mtwara mtwara masasi tandahimba tanga muheza jiji tanga korogwe morogoro morogoro kilombero ulanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nilibaini kuwa kulikuwa na ukiukwaji wa taratibu kwenye kaguzi zilizofanyika ambapo inahitaji serikali ishughulikie
mapungufu hayo ni pamoja na kuwaondoa wazabuni wenye bei ndogo zaidi bila kufuata utaratibu mapungufu kwenye udhib iti wa taratibu za zabuni mapungufu kutojumuisha maoni ya mwanasheria mkuu wa serikali mapungufu usimamizi dhaifu wa mikataba mapungufu pamoja na kukosekana kwa uwazi na utendaji wa haki kwenye halmashauri mapungufu 
 kuwaondoa wazabuni wa dogo katika mchakato wa manunuzi bula ya utaratibu kati ya manunuzi kumi na nane yaliyochaguliwa kwa ukaguzi kumi na sita sawa na asilimia yalifanyika kwa kubadili taratibu
katika halmashauri zilizochaguliwa ni jiji la tanga pekee ndilo halikuwa na ubadilishaji wa uchaguaji wa wazabuni kama ilivyooneshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali udanganyifu wa zabuni uliofanywa na mikoa na halmashauri kwa kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi bila ya utaratibu usiofuata taratibu mkoa halmashauri idadi ya zabuni mtwara mtwara masasi tandahimba tanga muheza jiji tanga korogwe morogoro morogoro kilombero ulanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ukaguzi wa taratibu za kufanya tathmini na utoaji wa zabuni uligundua kwamba wazabuni wenye bei ndogo zaidi hawakuteuliwa na kupewa zabuni kwa sababu mbalimbali zisizo za msingi ikiwemo sababu zilizotolewa baada ya ufunguzi wa zabuni kamati ya tathmini ilitumia vigezo vya tathmini tofauti ili kuwaondoa wazabuni wenye bei ndogo zaidi kwa sababu ya kutofuata masharti ya zabuni
zaidi ya hayo kamati za tathmini zilitumia vigezo vya tathmini visivyo sawa na kusababisha kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi
katika matukio mengine wafanyakazi wa halmashauri walifanya udanganyifu wa bei uliosabibisha kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi
kwa kuongezea kamati moja ya tathmini ilimuondoa kabisa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi
kwa kuzingatia mambo haya ya udanganyifu nimeweza kutoa athari zake kifedha pamoja na hasara walizopata mikoa na halmashauri kama ilivyoonyeshwa katika jedwali hapo chini jedwali athari yake kifedha na hasara kwa halmashauri kufanya udanganyifu katika manunuzi mkoa halmashauri idadi ya zabuni hasara iliyopatikana tzs
mtwara wilaya mtwara 
 wilaya masasi 
 wilaya tandahimba 
 tanga wilaya muheza 
 jiji tanga wilaya korogwe 
 morogoro manispa morogoro 
 wilaya kilombero wilaya ulanga 
 jumla 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nazishauri menejimenti za halmashauri husika kuwawajibisha wafanyakazi waliosababisha hasara hiyo
 udhaifu katika udhibiti wa taratibu za zabuni kulikuwa na halmashauri mbili tu h mtwara na korogwe kati ya tisa zilizokaguliwa ambazo hazikuonyesha mapungufu katika udhibiti wa taratibu zabuni
mapungufu mengi yalionekana katika jiji la tanga
kwa ujumla kati ya halmashauri tisa tulikuta mapungufu kumi na moja katika taratibu za zabuni kama ilivyoonyeshwa kwenye jedwali hapo chini
jedwali udhaifu katika udhibiti wa taratibu za zabuni mkoa halmashauri idadi ya mapungufu mtwara mtwara masasi tandahimba tanga muheza jiji tanga korogwe morogoro morogoro kilombero ulanga jumla mapungufu makubwa yaliyooneka katika udhibiti wa taratibu za zabuni ni haya yafuatayo zabuni hazikutangazwa kwa uwazi kamati za tathmini hazikuwa na wajumbe wa kutosha nyaraka za zabuni kutowasilishwa kwa kamati za tathmini shughuli na gharama za manunuzi hazikuwa kwenye mpango wa manunuzi kamati za tathmini kushindwa kufanya uhakiki baada ya mzabuni kupitishwa kukosekana kwa kinga za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nazishauri menejimenti za halmashauri husika kuwawajibisha wafanyakazi waliosababisha hasara hiyo
 udhaifu katika udhibiti wa taratibu za zabuni kulikuwa na halmashauri mbili tu h mtwara na korogwe kati ya tisa zilizokaguliwa ambazo hazikuonyesha mapungufu katika udhibiti wa taratibu zabuni
mapungufu mengi yalionekana katika jiji la tanga
kwa ujumla kati ya halmashauri tisa tulikuta mapungufu kumi na moja katika taratibu za zabuni kama ilivyoonyeshwa kwenye jedwali hapo chini
jedwali udhaifu katika udhibiti wa taratibu za zabuni mkoa halmashauri idadi ya mapungufu mtwara mtwara masasi tandahimba tanga muheza jiji tanga korogwe morogoro morogoro kilombero ulanga jumla mapungufu makubwa yaliyooneka katika udhibiti wa taratibu za zabuni ni haya yafuatayo zabuni hazikutangazwa kwa uwazi kamati za tathmini hazikuwa na wajumbe wa kutosha nyaraka za zabuni kutowasilishwa kwa kamati za tathmini shughuli na gharama za manunuzi hazikuwa kwenye mpango wa manunuzi kamati za tathmini kushindwa kufanya uhakiki baada ya mzabuni kupitishwa kukosekana kwa kinga za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mikataba na kushindwa kupata kibali cha matumizi ya maji
 kutozingatia maoni mapendekezo ya mwanasheria mkuu wa serikali mapendekezo ya mwanasheria mkuu wa serikali hayakuzingatiwa katika utoaji wa mikataba katika halmashuri za mtwara na masasi kinyume na sheria ya manunuzi
 weak contract performance monitoring usimamizi hafifu wa mikataba kati ya halmashauri tisa zilizokaguliwa tatu zilionyesha usimamizi usioridhisha kama ilivyoonyesha kweny jedwali hapo chini jedwali usimamizi hafifu wa mikataba mkoa halmashauri idadi ya mapungufu mtwara mtwara masasi tandahimba tanga muheza jiji tanga korogwe morogoro morogoro kilombero ulanga jumla tozo ya ucheleweshaji mkataba ya jumla ya tzs
 hazikukatwa kwenye halmashauri mbili kwa ucheleweshaji wa kandarasi
pia tulikuta mapungufu katika usimamizi wa mikataka katika halmashauri tatu 
mapungufu haya ni kama vile mikutano ya menejimenti au utembeleaji mradi havikufanyika pamoja na meneja wa mradi kutokufanya kazi kwa ufanisi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 kukosekana kwa uwazi na usawa katika halmashauri kwa wazabuni tuliweza kuona kwenye halmashauri tano hapakuwa na uwazi na usawa kwa wazabuni kama ilivyoonyeshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali kukosekana kwa uwazi na usawa kwa wazabuni mkoa halmashauri idadi mtwara mtwara masasi tandahimba tanga muheza jiji tanga korogwe morogoro morogoro kilombero ulanga jumla ilionekana kwamba wazabuni waliokosa hawakupewa muda wa kulalamika kabla ya kutoa zabuni kwa aliyeshinda
hivyo wazabuni waliokosa walinyimwa haki yao ya kisheria ya kupinga zabuni kutolewa bila ya ushindani
aidha sababu za kushindwa hazikutolewa kwa wazabuni waliokosa
 masuala muhimu ya liyojiri wakati wa ukaguzi wa kina upande wa utendaji 
 mkoa wa mtwara a
ya mtwara baada ya ufunguzi wa zabuni kamati ya tathmini walitumia vigezo vipya vya uthamini ili kuwatenga wazabuni wadogo na kusababisha hasara ya tzs
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 kukosekana kwa uwazi na usawa katika halmashauri kwa wazabuni tuliweza kuona kwenye halmashauri tano hapakuwa na uwazi na usawa kwa wazabuni kama ilivyoonyeshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali kukosekana kwa uwazi na usawa kwa wazabuni mkoa halmashauri idadi mtwara mtwara masasi tandahimba tanga muheza jiji tanga korogwe morogoro morogoro kilombero ulanga jumla ilionekana kwamba wazabuni waliokosa hawakupewa muda wa kulalamika kabla ya kutoa zabuni kwa aliyeshinda
hivyo wazabuni waliokosa walinyimwa haki yao ya kisheria ya kupinga zabuni kutolewa bila ya ushindani
aidha sababu za kushindwa hazikutolewa kwa wazabuni waliokosa
 masuala muhimu ya liyojiri wakati wa ukaguzi wa kina upande wa utendaji 
 mkoa wa mtwara a
ya mtwara baada ya ufunguzi wa zabuni kamati ya tathmini walitumia vigezo vipya vya uthamini ili kuwatenga wazabuni wadogo na kusababisha hasara ya tzs
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa uondoaji wa waz abuni wadogo usiofuata taratibu uliosababisha hasara ya tzs
 wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa kamati ya tathmini iliwaondoa wazabuni wadogo kwa kigezo cha kutofuata taratibu za manunuzi na kusababisha hasara ya tzs
 matumizi ya vigezo vya tathmini visivyo sahihi kwa mkataba ya mdc uj rw na kusababisha hasara ya tzs
 maoni ya mwanasheria mkuu wa serekali hayakufuatwa kwenye mikataba iliyosainiwa wakati wa ukaguzi ilibainika kwamba mwanasheri mkuu wa serikali alitoa maoni kwenye mikataba ya mdc uj rw na mdc uj rw lakini maoni hayo hayakujumuishwa katika nyaraka ya mikataba hiyo
kutopeleka nakala ya barua ya kumteua mzabuni kwa cag wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa halmashauri ya mtwara ilii ngia mikataba mitano ya kandarasi lakini hakuna nakala za mikataba hiyo iliyotumwa kwangu kama kanuni ya ya kanunu za manunuzi ya umma ya mwaka ppr 
ya masasi hakuna idhini ya bodi ya zabuni kwenye nyaraka za zabuni kabla ya kutangazwa maoni ya mwanasheria mkuu wa serikali kutojumuishwa kwenye mkataba ya lga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi hakupewa zabuni na mwenyekiti wa kamati ya tathmini kwa sababu ya kufanyiwa tathmini yenye udanganyifu
hakuna hatua zozote zilizochukuliwa na menejimenti ya halmashauri katika kupata tozo ya ucheleweshaji mkataba ya tzs
 usimamizi dhaifu wa mikataba ulisababisha kulipa kazi ambazo hazijafanyika zenye thamani ya tzs
 c
ya tandahimba muundo wa kamati ya athmini hauendani na kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka kwa mkataba ya lga tzs
 kamati hiyo imeundwa na wajumbe wawili badala ya watatu kama kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka inavyotak a
nyaraka za zabuni hazikuwasilishwa kwa kamati ya tathmini mkataba ya lga tzs
 ukaguzi wangu wa mkataba ya lga ulibaini kwamba nyaraka za zabuni moja hasikuwasilishwa kwa kamati ya tathmini kwa ajili ya ufanyiwa tathmini kinyume na kanuni za manunuzi ya umma za mwaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi hakupewa zabuni na mwenyekiti wa kamati ya tathmini kwa sababu ya kufanyiwa tathmini yenye udanganyifu
hakuna hatua zozote zilizochukuliwa na menejimenti ya halmashauri katika kupata tozo ya ucheleweshaji mkataba ya tzs
 usimamizi dhaifu wa mikataba ulisababisha kulipa kazi ambazo hazijafanyika zenye thamani ya tzs
 c
ya tandahimba muundo wa kamati ya athmini hauendani na kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka kwa mkataba ya lga tzs
 kamati hiyo imeundwa na wajumbe wawili badala ya watatu kama kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka inavyotak a
nyaraka za zabuni hazikuwasilishwa kwa kamati ya tathmini mkataba ya lga tzs
 ukaguzi wangu wa mkataba ya lga ulibaini kwamba nyaraka za zabuni moja hasikuwasilishwa kwa kamati ya tathmini kwa ajili ya ufanyiwa tathmini kinyume na kanuni za manunuzi ya umma za mwaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kipindi cha kusubiri rufaa kwa wazabuni waliokosa zabuni kabla ya kumpatia zabuni aliyeshinda hakikutolewa ukaguzi wangu ulibaini wazabuni waliokosa zabuni hawakutaarifiwa kabla ya kutoa zabuni kwa aliyeshinda hivyo kukosa nafasi ya kukata rufaa
hii ni kinyume na kanuni ya ya kanuni ya manunuzi ya umma ya na sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
mkuu wa kitengo cha manunuzi kupotosha zabuni katika kupitia nyaraka za zabun na taarifa ya tathmini ya tarehe kwa mkataba ya lga ilibainika kuwa mkuu wa kitengo cha manunuzi alifanya udanganyifu kwenye nyaraka za zabuni na kupotosha zabuni kinyume na kanuni ya c ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka wazabuni walio kuwa na bei ya chini kwenye zabuni hawakuchaguliwa na kusababisha gharama zinazoweza kuepukika za tzs
 wakati wa uchambuzi wa taarifa ya tathmini ya tarehe nilibaini kuwa kamati ya tathmini kwenye zabu ni saba iliwakataa wazabuni wenye bei ya chini bila ya sababu hii ikiwa ni kinyume na kanuni c ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mkoa wa tanga a
ya muheza kutopanga muda vizuri katika utekelezaji wa mikataba
nilibaini kuwa ratiba au mpango wa manunuzi wa mwaka haufuatwi katika kufanya manunuzi hadi kuchelewesha ukamilishaji wa ujenzi hatimaye kusababisha kazi zinazoendelea kuwa kwenye hatari ya kusombwa na maji wakati wa mvua kubwa
meneja wa mradi kutosimamia vizuri mkatab ukaguzi ulibani kwamba meneja wa mradi hafanyi usimamizi wa mradi kwa ufanisi hii inaweza kusababisha malipo kufanywa bila kazi kufanyika
kamati ya tathmini kutumia vigezo vya tathmini visivyo sahihi na kusababisha kuwaondoa wazabuni isivyostahiki kamati ya tathmini ilitumia vigezo tofauti katika kufanya tathmini kwenye zabuni mbili kuhusiana na upelekaji wa vyeti vya vat
hii ilifanya taratibu za uteuzi kufanywa bila haki na kushusha hadhi ya taasisi inayofanya manunuzi
mzabuni mwenye bei ndogo zaidi aliondolewa isivyo halali na kamati ya tathmini kamati ya tathmini ilimuondoa mzabuni mwenye bei ndogo kwa sababu alishidwa kuweka bei kwenye nyaraka fomu ya zabuni na halmashauri ilimpa mzabuni mwenye bei ya juu yake na kupata gharama ya tzs
 aidi
kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi isivyo sahihi mzabuni wenye bei ndogo zaidi aliondolewa kwa sababu alikuwa na bei ndogo zaidi 
 bila ya boq kutaja bei ya chini zaidi
hii ilisababisha hasara ya tzs
 kwa halmashauri
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mkoa wa tanga a
ya muheza kutopanga muda vizuri katika utekelezaji wa mikataba
nilibaini kuwa ratiba au mpango wa manunuzi wa mwaka haufuatwi katika kufanya manunuzi hadi kuchelewesha ukamilishaji wa ujenzi hatimaye kusababisha kazi zinazoendelea kuwa kwenye hatari ya kusombwa na maji wakati wa mvua kubwa
meneja wa mradi kutosimamia vizuri mkatab ukaguzi ulibani kwamba meneja wa mradi hafanyi usimamizi wa mradi kwa ufanisi hii inaweza kusababisha malipo kufanywa bila kazi kufanyika
kamati ya tathmini kutumia vigezo vya tathmini visivyo sahihi na kusababisha kuwaondoa wazabuni isivyostahiki kamati ya tathmini ilitumia vigezo tofauti katika kufanya tathmini kwenye zabuni mbili kuhusiana na upelekaji wa vyeti vya vat
hii ilifanya taratibu za uteuzi kufanywa bila haki na kushusha hadhi ya taasisi inayofanya manunuzi
mzabuni mwenye bei ndogo zaidi aliondolewa isivyo halali na kamati ya tathmini kamati ya tathmini ilimuondoa mzabuni mwenye bei ndogo kwa sababu alishidwa kuweka bei kwenye nyaraka fomu ya zabuni na halmashauri ilimpa mzabuni mwenye bei ya juu yake na kupata gharama ya tzs
 aidi
kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi isivyo sahihi mzabuni wenye bei ndogo zaidi aliondolewa kwa sababu alikuwa na bei ndogo zaidi 
 bila ya boq kutaja bei ya chini zaidi
hii ilisababisha hasara ya tzs
 kwa halmashauri
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa bodi ya abuni haikuidhinisha nyaraka za zabuni kwa ajili ya kutangazwa nyaraka za zabuni hazikuidhinishwa kwa ajili ya kutangazwa tatizo hili linaweza kusababisha kununua bidhaa au huduma zisizo na ubora
jiji la tanga manunuzi mkatataba ya tcc yalifanywa nje ya mpango wa manunuzi tzs
 ukaguzi wa mpango wa manunuzi ulibaini halmashauri ilifanya manunuzi yenye thamani ya tzs
 ambayo hayakuwa kwenye mpango wa manunuzi
hii inaonyesha kuwa halmashauri haina udhibiti mzuri wa manunuzi
kushindwa kufanya tathmini ya nyaraka za zabuni baada ya wazabuni kuwa na sifa za kuchaguliwa ukaguzi wa taarifa ya tathmini ya mikataba miwili pamoja na usaili uliofanywa kwa menyekiti pamoja na mjumbe mmoja wa kamati ya tathmini uligundua kwamba tathmini ya ziada ya sifa za kuchaguliwa haukufanyika ili kubaini uhalali wa nyaraka
pia uchunguzi haukufanywa kuhusu kuwepo kwa vitendea kazi na uzoefu wa mzabuni ili kujua uwezo na umiliki wa vifaa na rasilimali na watu kwa ajili ya kuendesha mradi
kukosekama kwa dhamana ya mkataba taratibu za zabuni zinamtaka mzabuni aliyeshinda zabuni kuleta dhamana ya mkataba kama uthibitisho wa utekelezaji ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wa mkataba
hata hivyo katika mikataba yote miwili dhamana ilionyeshwa kama haihitajiki chini ya kifung ya ya masharti maalum ya mikataba
utoaji wa zabuni bila ya ushindani ukaguzi wa taratibu za zabuni kwa mikataba miwili ulibaini kwamba kulikuwa na mzabuni mmoja tu kwa kila mkataba aliyeomba zabuni
kwa maoni yangu kwa kukubali kufanya manunuzi kwa chanzo kimoja tu halmashauri hukosa uhakika wa kupata bei yenye kuwiana na thamani halisi
ya korogwe kipindi cha kusubiri kukata rufaa kwa wazabuni waliokosa kabla ya kutoa zabuni hakikutolewa kinyume na kifungu ya cha sheria ya manunuzi ya ummaya mwaka wazabuni hawakupata nafasi ya kukata rufaa au kutaarifiwa kuhusu kutoshinda zabuni
mapungufu yaliyoonekana katika kupangilia utekelezaji wa mikataba ukaguzi wa mpango wa manunuzi ulibaini kwamba mikataba ilitekelezwa karibu na kipindi cha mvua na kuchelewesha ukamilishaji wa mikataba minne ambayo hadi muda wa ukaguzi julai ilikuwa bado
mzabuni wa bei ya juu zaidi alipewa zabuni ya tzs
 lga hq vigezo vilivyotumika kuchagua mzabuni aliyeshinda havikubaliki na havina ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wa mkataba
hata hivyo katika mikataba yote miwili dhamana ilionyeshwa kama haihitajiki chini ya kifung ya ya masharti maalum ya mikataba
utoaji wa zabuni bila ya ushindani ukaguzi wa taratibu za zabuni kwa mikataba miwili ulibaini kwamba kulikuwa na mzabuni mmoja tu kwa kila mkataba aliyeomba zabuni
kwa maoni yangu kwa kukubali kufanya manunuzi kwa chanzo kimoja tu halmashauri hukosa uhakika wa kupata bei yenye kuwiana na thamani halisi
ya korogwe kipindi cha kusubiri kukata rufaa kwa wazabuni waliokosa kabla ya kutoa zabuni hakikutolewa kinyume na kifungu ya cha sheria ya manunuzi ya ummaya mwaka wazabuni hawakupata nafasi ya kukata rufaa au kutaarifiwa kuhusu kutoshinda zabuni
mapungufu yaliyoonekana katika kupangilia utekelezaji wa mikataba ukaguzi wa mpango wa manunuzi ulibaini kwamba mikataba ilitekelezwa karibu na kipindi cha mvua na kuchelewesha ukamilishaji wa mikataba minne ambayo hadi muda wa ukaguzi julai ilikuwa bado
mzabuni wa bei ya juu zaidi alipewa zabuni ya tzs
 lga hq vigezo vilivyotumika kuchagua mzabuni aliyeshinda havikubaliki na havina ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa viwango maalumu kama vilivyotajwa kwenye kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
hii ilisababisha hasara ya tzs
 kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi na kubakiwa na chanzo kimoja cha manunuzi tzs
 na kusababisha hasara ya tzs
 mzabuni mwenye bei ndogo zaidi aliondolewa katika hatua za mwanzo lakini hakukuwa na sababu zilizoelezwa kuhusu kuondolewa kwake kwenye taarifa ya kamati ya tathmini
vikao vya usimamizi wa mkataba havikufany ika hakukuwa na ushahidi muhutasari au taarifa unaoonyesha kuwa vikao vya usimamizi au eneo la ujenzi vilifanyika kinyume na kipengele 
 na 
 cha gcc zaidi ya hayo nilibaini kuwa mikataba yote miwili imelipwa zaidi ya asilimia hamsini ya tham ani ya mikataba ilhali ujenzi bado unaendelea na kazi ziko nyuma ya muda
tozo la ucheleweshaji mikataba halikudaiwa kwa wakandarasi tzs
 halmashauri haikudai tozo la ucheleweshaji mikataba kutoka kwa wakandarasi wawili kama kinavyotaka kipengele cha cha masharti maalumu ya mkataba na kipengele cha 
 cha masharti ya jumla ya mkataba
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mkoa wa morogoro a
ya kilombero zabuni zilitangazwa kwa wazabuni wachache matangazo ya zabuni hayakufanywa kwa mujibu wa kanuni za manunuzi ya umma jedwali la kwanza na kushindwa kutangaza kwenye tovuti ya mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma
taratibu za tathmini zisizo sahihi zilizofanywa na kamati ya tathmini na kupotosha zabuni katika mkataba ya lga usaid 
wakati wa zoezi la kutathmini kamati ya tathmini ilifanya mabadiliko tisa ikiwemo bei kwenye zabuni moja ili kupotosha anayestahili kushinda
hii ni kinyume na kanuni ya a ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
zabuni zilizotolewa bila ushindani wa bei tzs
 halmashauri iliendelea na manunuzi kutoka chanzo kimoja cha manunuzi kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka b
ya ulanga udanganyifu wa nyaraka za zabuni ili kuwaondoa wazabuni wenye bei ndogo zaidi na kusaba bisha hasara ya tzs
 kamati ya tathmini ilifanya udanganyifu wa nyaraka ya zabuni za mzabuni mwenye bei dogo zaidi kwa kuongeza bei ya bidhaa tatu ambazo zili sababisha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mkoa wa morogoro a
ya kilombero zabuni zilitangazwa kwa wazabuni wachache matangazo ya zabuni hayakufanywa kwa mujibu wa kanuni za manunuzi ya umma jedwali la kwanza na kushindwa kutangaza kwenye tovuti ya mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma
taratibu za tathmini zisizo sahihi zilizofanywa na kamati ya tathmini na kupotosha zabuni katika mkataba ya lga usaid 
wakati wa zoezi la kutathmini kamati ya tathmini ilifanya mabadiliko tisa ikiwemo bei kwenye zabuni moja ili kupotosha anayestahili kushinda
hii ni kinyume na kanuni ya a ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
zabuni zilizotolewa bila ushindani wa bei tzs
 halmashauri iliendelea na manunuzi kutoka chanzo kimoja cha manunuzi kinyume na kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka b
ya ulanga udanganyifu wa nyaraka za zabuni ili kuwaondoa wazabuni wenye bei ndogo zaidi na kusaba bisha hasara ya tzs
 kamati ya tathmini ilifanya udanganyifu wa nyaraka ya zabuni za mzabuni mwenye bei dogo zaidi kwa kuongeza bei ya bidhaa tatu ambazo zili sababisha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mzabuni kuondoshwa na kusababisha hasara ya tzs
 tangazo la zabuni kwa wazabuni wachache lga matangazo ya zabuni hayakufanywa kwa mujibu wajedwali la kwanza katika kanuni za manunuzi ya umma na kushindwa kutangaza kwenye tovuti ya mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma
kipindi cha kusubiri rufaa wa wazabuni waliokosa kabla ya kutoa zabuni hakikutolewa ukaguzi wangu ulibaini kuwa wazabuni walioshindwa hawakutaarifiwa kabla ya kumpatia zabuni aliyeshinda hivyo walinyimwa nafasi ya kuleta malalamiko kama yalikuwepo
hii ni kinyume na kifungu cha cha sharia ya manunuzi ya umma ya mwaka 
uondoaji usio sahihi wa wazabuni wenye bei ndogo zaidi na kueta hasara ya tzs
 nilibaini kwamba kamati ya tathmini ilimuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi kwa msingi kwamba mzabuni mmoja ana kasoro na ku sababisha kumpa zabuni mzabuni mwenye bei ya yuu ya yule aliyeondolewa
ya morogoro ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kushindwa kupata kibali cha utumiaji maji kutoka mradi wa maji wa wami ruvu manispaa ya morogoro ilitoa mkataba wa ujenzi wa mradi wa ukusanyaji maji bil ya ihakikishe wamepata kibali cha utumiaji maji
kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi isiyo sahihi na kusababisha hasara ya tzs
 ukaguzi wa taarifa ya tathmini ya tarehe ulibaini kwamba kamati ya tathmini ilimuondoa mzabuni mwe nye bei ndogo zaidi kwa kigezo cha kukosekana kwa ukurasa mmoja
hii ikiwa ni kinyume na muongozo wa bodi ya tathmini ya zabuni na kusababisha hasara ya tzs
 kipindi cha kusubiria rufaa kwa wazabuni waliokosa kabla ya kutolewa zabuni kwa aliyesh inda hakikutolewa na sababu za kuwaondoa hazikutolewa ukaguzi wa barua zilizotumwa kwa wazabuni waliokosa zabuni hazikuonyesha sababu ya kukosa zabuni kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni c ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
pia nilibaini kuwa katika zabuni na
lga lot afisa masuuli alitoa barua ya kutopata zabuni na wakati huo huo kutoa barua za kukubaliwa kushinda tarehe 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kushindwa kupata kibali cha utumiaji maji kutoka mradi wa maji wa wami ruvu manispaa ya morogoro ilitoa mkataba wa ujenzi wa mradi wa ukusanyaji maji bil ya ihakikishe wamepata kibali cha utumiaji maji
kumuondoa mzabuni mwenye bei ndogo zaidi isiyo sahihi na kusababisha hasara ya tzs
 ukaguzi wa taarifa ya tathmini ya tarehe ulibaini kwamba kamati ya tathmini ilimuondoa mzabuni mwe nye bei ndogo zaidi kwa kigezo cha kukosekana kwa ukurasa mmoja
hii ikiwa ni kinyume na muongozo wa bodi ya tathmini ya zabuni na kusababisha hasara ya tzs
 kipindi cha kusubiria rufaa kwa wazabuni waliokosa kabla ya kutolewa zabuni kwa aliyesh inda hakikutolewa na sababu za kuwaondoa hazikutolewa ukaguzi wa barua zilizotumwa kwa wazabuni waliokosa zabuni hazikuonyesha sababu ya kukosa zabuni kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na kanuni c ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
pia nilibaini kuwa katika zabuni na
lga lot afisa masuuli alitoa barua ya kutopata zabuni na wakati huo huo kutoa barua za kukubaliwa kushinda tarehe 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa utumiaji wa vigezo tofauti vya tathmin na kuwaondoa wazabuni wenye bei ndogo zaidi na kusababisha hasara ya tzs
 lga nilipitia taarifa ya tathmini ya tarehe na kubaini dynotech mzabuni mwenye bei ya ndogo zaidi pamoja na wazabuni wengine wanane walikosa zabuni kwa sababu walishindwa kuwasilisha nyaraka za zabuni iliyokamilika
hata hivyo kampuni iitwayo iwawa civil and buidling works alipata zabuni hiyo wakati nayo haikuwa na nyaraka ya zabuni zilizokamilika
 mapendekezo 
 mkoa wa tanga a
ya mtwara halmashauri lazima ihakikishe kwamba kamati ya tathmini inatumia vigezo vilivyotangazwa kwenye nyaraka za zabuni na kuacha kutumia vigezo vipya baada ya kufungua zabuni ili kuwaondoa wazabuni wenye bei ndogo zaidi
halmashauri lazima ihakikishe kuwa kamati ya tathmini haitendi kinyume na taratibu na kufanya upendeleo
halmashauri lazima ihakikishe kwamba kamati ya tathmini inatenda haki na kutumia kanuni zote kwa usawa hasa upande wa nyaraka za umiliki vitendea kazi vifaa
pia ningependa kuzishauri halmashauri ziwawajibishe wafanyakazi waliosababisha kuwaondoa wazabuni wenye ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa bei ndogo zaidi na kusababisha hasara ya tzs
 halmashauri lazima ihakikishe kuwa maoni yote yaliyotolewa na mwanasheria mkuu wa serikali yanajumuishwa kwenye mikat aba kabla ya kusainiwa ili kuepuka madhara yoyote ya kisheria
halmashauri lazima ihakikishe kwamba nakala za barua ya zabuni zinazotolewa na zinapelekwa katika taasisi zilizotajwa kama zinavyotaka kanuni
ya masasi ninashauri halmashauri kuwa kwa kipindi kijacho ihakikishe wanafuata sheria na kanuni katika kutangaza zabuni
naishauri halmashauri kwa kipindi kijacho ipitie nyaraka zote kabla ya kuidhinishwa kutangazwa
naishauri halmashauri ihakikishe maoni yote yanayotolewa na mwanasheria mkuu wa serikali yanajumuishwa kwenye mikataba kabla ya kusainiwa ili kuepuka madhara yoyote ya kisheria naishauri pia ihakikishe kwamba shughuli zote za udhibiti wa ndani kuhusiana na taratibu za manunuzi kama vile kitengo cha manunuzi kamati za tathmini bodi zabuni na afisa masuuli wawe makini wakati wanapofanya marekebisho ya makosa ya kimahesabu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa bei ndogo zaidi na kusababisha hasara ya tzs
 halmashauri lazima ihakikishe kuwa maoni yote yaliyotolewa na mwanasheria mkuu wa serikali yanajumuishwa kwenye mikat aba kabla ya kusainiwa ili kuepuka madhara yoyote ya kisheria
halmashauri lazima ihakikishe kwamba nakala za barua ya zabuni zinazotolewa na zinapelekwa katika taasisi zilizotajwa kama zinavyotaka kanuni
ya masasi ninashauri halmashauri kuwa kwa kipindi kijacho ihakikishe wanafuata sheria na kanuni katika kutangaza zabuni
naishauri halmashauri kwa kipindi kijacho ipitie nyaraka zote kabla ya kuidhinishwa kutangazwa
naishauri halmashauri ihakikishe maoni yote yanayotolewa na mwanasheria mkuu wa serikali yanajumuishwa kwenye mikataba kabla ya kusainiwa ili kuepuka madhara yoyote ya kisheria naishauri pia ihakikishe kwamba shughuli zote za udhibiti wa ndani kuhusiana na taratibu za manunuzi kama vile kitengo cha manunuzi kamati za tathmini bodi zabuni na afisa masuuli wawe makini wakati wanapofanya marekebisho ya makosa ya kimahesabu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa naishauri halmashauri ivunje mikataba haraka iwezekanavyo na kuweza kupata tozo ya ucheleweshaji kutekeleza mikataba
kwa kuongezea naishauri halmashauri waitaar ifu mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma pale mkandarasi anaposhindwa kufanya majukumu yake
nashauri halmashauri ihakikishe kwamba mhandisi wa halmashauri anasimamia utekelezaji wa mikataba kwa mujibu wa makubaliano ya mkataba
zaidi ya hayo menejimen ti ihakikishe inarejeshewa fedha zilizolipwa tzs
 kutoka kwa mkandarasi kwa kazi ambazo hakuzitekeleza
ya tandahimba naishauri halmashauri ihakikishe kwamba kwa kipindi kijacho wazabuni waliokosa zabuni wawe wanataarifiwa sababu za kukosa za buni
naishauri halmashauri ihakikishe wazabuni wanaokosa zabuni wanatarifiwa na afisa masuuli na kupewa siku ili kama wana malalamiko yoyote wa yawasilishe kabla ya kumpa zabuni aliyeshinda
nashauri kwa kipindi kijacho halmashauri ihakikishe kwamba mk uu wa kitengo cha manunuzi anafuata sheria na kanuni za manunuzi
na kwa kuongezea napendekeza mkuu wa kitengo cha manunuzi awajibishwe kwa hasara ya tzs
 napendekeza kuwa kwa kipindi kijacho halmashauri ihakikishe kwamba kamati ya tathmini itengo cha manunuzi na bodi ya zabuni wanafuata sheria na kanuni na ili ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuwa na uhalisia katika taratibu za manunuzi
 mkoa wa tanga a
ya muheza nashauri halmashauri iwe inafikiria kipindi cha mvua wakati wa kupanga utekelezaji wa mikataba ya ujenzi ili kuepuka ucheleweshaji wa kukamilishaji miradi ya halmashauri
naishauri halmashauri ihakikishe kwamba katika mikataba yote afisa masuuli anateua timu inayojumuisha meneja wa mradi
naishauri halmashauri ihakikishe kamati ya tathmini inafuata sheria na kan uni katika kutumia vigezo vya tathmini wakati wa kufanya tathmini kwenye upande wa vyeti vya kujiandikisha vat
nashauri kwamba halmashauri ihakikishe wazabuni hawaondolewi kwenye zabuni kwa makosa ya kiufundi bila ya kufikiria madhara ya kifedha
nashauri halmashauri ihakikishe kwamba mhandisi wa halmashauri awe anandaa makisio ya bei ya mradi na kuweka viwango vya bei ya mradi vinavyokubalika
pia ikitokea bei ya zabuni iliyoombwa ni ndogo zaidi basi halmashauri lazima itafute ufafanuzi kutoka mzabuni ka ma kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka inavyoelekeza
nashauri kwamba halmashauri ihakikishe nyaraka za zabuni zinaidhinishwa na bodi ya zabuni kabla ya kutoa matangazo ya zabuni
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kuwa na uhalisia katika taratibu za manunuzi
 mkoa wa tanga a
ya muheza nashauri halmashauri iwe inafikiria kipindi cha mvua wakati wa kupanga utekelezaji wa mikataba ya ujenzi ili kuepuka ucheleweshaji wa kukamilishaji miradi ya halmashauri
naishauri halmashauri ihakikishe kwamba katika mikataba yote afisa masuuli anateua timu inayojumuisha meneja wa mradi
naishauri halmashauri ihakikishe kamati ya tathmini inafuata sheria na kan uni katika kutumia vigezo vya tathmini wakati wa kufanya tathmini kwenye upande wa vyeti vya kujiandikisha vat
nashauri kwamba halmashauri ihakikishe wazabuni hawaondolewi kwenye zabuni kwa makosa ya kiufundi bila ya kufikiria madhara ya kifedha
nashauri halmashauri ihakikishe kwamba mhandisi wa halmashauri awe anandaa makisio ya bei ya mradi na kuweka viwango vya bei ya mradi vinavyokubalika
pia ikitokea bei ya zabuni iliyoombwa ni ndogo zaidi basi halmashauri lazima itafute ufafanuzi kutoka mzabuni ka ma kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka inavyoelekeza
nashauri kwamba halmashauri ihakikishe nyaraka za zabuni zinaidhinishwa na bodi ya zabuni kabla ya kutoa matangazo ya zabuni
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa b
jiji la tanga nashauri halmashauri kwa kushirikiana na ofisi ya raisi tawala za mikoa ihakikisha miradi iliyopangwa kutekelezwa inaingizwa katika mpango wa manunuzi wa halmashauri
naishauri halmashauri ihakikishe tathmini ya vigezo vya mzabuni kuwa na sifa ya zabuni ziwe inafanyika
naishauri menejimenti halmashauri ihakikishe kuwa mikataba inayotekelezwa iwekewe dhamana kama ilivyoelezwa na sheria za manunuzi na kanuni zake ili kulinda maslahi ya utekelezaji wa miradi mikataba ya halmashauri
nashauri menejimenti ya halmashauri iache kutumia chanzo kimo ja cha manunuzi
inapotokea mzabuni aliyeomba zabuni ni mmoja nashauri menejimenti ya halmashauri itangaze kwa mara ya pili
ya korogwe nashauri menejimenti ya halmashauri kufuata kifungu cha ya sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
naishauri menejimenti ya halmashauri ifikirie msimu wa mvua wakati wa kupanga kazi za kandarasi ili kuepuka hasara ya rasilimali za halmashauri
naishauri menejimenti ya halmashauri iache kufanya yasiyo sahihi kwa kutoa zabuni kwa mzabuni mwenye bei ya juu zaidi kwa kutumia vigezo vipya vya tathmini vilivyo wekwa
pia ninashauri iwawajibisha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wafanyakazi waliosababisha hasara ya tzs
 naishauri halmashauri ihakikishe kuwa maamuzi yote yanayofikiwa yatolewe taarifa na kuweka kumbukumbu sahihi
naishauri men ejimenti ya halmashauri ihakikishe kwamba meneja wa mradi anateuliwa kama mkataba unavyotaka na ihakikishe kuwa anafanya majukumu yake ipasavyo
naishauri menejimenti ya halmashauri ifuate vipengele vya mikataba na kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
pia halmashauri lazima itoze tozo la ucheleweshaji mikataba kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
 mkoa wa morogoro a
ya kilombero naishauri menejimenti ya halmashauri kwa kipindi kijacho lazima itangaze zabuni zote zinazozidi kiasi ya milion mia mbili tzs
 milioni kwa kupeleka matangazo mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma
naishauri menejimenti ya halmashauri ihakikishe kuwa kamati za tathmini hazifanyi marekebisho ya mahesabu pekee
pia ninapendekeza kuwa halmashauri iwajibishe kamati ya tathmini kwa kupotosha zabuni
naishauri menjementi ya halmashauri ihakikishe taratibu zote za zabuni zinafanyika kwa ushindani na kama zabuni iliyopokelewa ni moja tu halmashauri ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wafanyakazi waliosababisha hasara ya tzs
 naishauri halmashauri ihakikishe kuwa maamuzi yote yanayofikiwa yatolewe taarifa na kuweka kumbukumbu sahihi
naishauri men ejimenti ya halmashauri ihakikishe kwamba meneja wa mradi anateuliwa kama mkataba unavyotaka na ihakikishe kuwa anafanya majukumu yake ipasavyo
naishauri menejimenti ya halmashauri ifuate vipengele vya mikataba na kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
pia halmashauri lazima itoze tozo la ucheleweshaji mikataba kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
 mkoa wa morogoro a
ya kilombero naishauri menejimenti ya halmashauri kwa kipindi kijacho lazima itangaze zabuni zote zinazozidi kiasi ya milion mia mbili tzs
 milioni kwa kupeleka matangazo mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma
naishauri menejimenti ya halmashauri ihakikishe kuwa kamati za tathmini hazifanyi marekebisho ya mahesabu pekee
pia ninapendekeza kuwa halmashauri iwajibishe kamati ya tathmini kwa kupotosha zabuni
naishauri menjementi ya halmashauri ihakikishe taratibu zote za zabuni zinafanyika kwa ushindani na kama zabuni iliyopokelewa ni moja tu halmashauri ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa lazima ifikirie angalau kutangaza zabuni ya pili
ya ulanga kwa kipindi kijacho nashauri halmashauri ihakikishe kwamba kamati za tathmini haipendekezi kutoa zabuni kwa kutumia nyaraka zilizobadilishwa
kwa kuongezea naishauri menejimenti ya halmashauri ihakikishe kwamba bodi ya zabuni ifanya kazi yake ya usimamizi na haipendekezi kutoa zabuni kwa kutumia misingi ya udanganyifu
zaidi ya hayo ninaishauri menejimenti ya halmashauri ihakikishe kwamba afisa masuuli anatoa sababu za ukweli kwa wazabuni waliokosa zabuni
vile vile napendekeza afisa aliyehusika na hasara ya tzs
 achukuliwe hatua stahiki
naishauri menejimenti ya halmashauri kwa kipindi kijacho lazima itangaze zabuni zote zinazozidi kiasi ya million mia mbili tzs
 milioni kwa mujibu ya matakwa ya kanuni za manunuzi ya umma kwa kutoa angalau siku na kuwasilisha matangazo kwa mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma
nashauri menejimenti ya halmashauri ihakikishe kwamba barua zote za wazabuni waliokosa ziwe na taarifa ya haki yao ya siku ya kukata rufaa
vile vile ninashauri kwamba menejimenti ya halmashauri ihakikishe afisa masuuli hatoi barua za kukubali na kukataa zabuni kwa siku moja
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa kipindi kijacho nashauri menjimenti ya halmashauri itende haki wakati wote wa taratibu za zabuni ili kuweza kupata bei yenye thamani ya mradi
ya morogoro ninapenda kuishauri halmashauri iomba kibali cha matumizi ya maji kwa bodi ya maji kwa ajili ya mradi haraka iwezekanavyo
pia ningependa kuishauri halmashauri ifikirie kuacha kazi za ujenzi mpaka pale watakapopata kibali kutoka bodi ya maji ili kuepuka kuongezeka kwa hasara
ninaishauri halmashauri ihakikishe kwamba mzabuni mwenye bei ndogo zaidi haondolewi kwa makosa madogo
pia ninashauri halmashauri iwawajibishe maafisa waliohusika na hasara ya tzs
 kwa kipindi kijacho ninaishauri halmashauri iwape barua wazabuni waliokosa zabuni na kueleza sabubu za kukosa zabuni
kwa kuongezea ningeishauri halmashauri ihakikishe inatoa siku kwa wazabuni waliokosa zabuni kama wana malalamiko kabla ya kumpa mzabun aliyeshinda
kwa kipindi kijacho ninapenda kuishauri halmashauri ihakikishe kwamba kamati ya tathmini inatumia vigezo kwa usawa na haki
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kwa kipindi kijacho nashauri menjimenti ya halmashauri itende haki wakati wote wa taratibu za zabuni ili kuweza kupata bei yenye thamani ya mradi
ya morogoro ninapenda kuishauri halmashauri iomba kibali cha matumizi ya maji kwa bodi ya maji kwa ajili ya mradi haraka iwezekanavyo
pia ningependa kuishauri halmashauri ifikirie kuacha kazi za ujenzi mpaka pale watakapopata kibali kutoka bodi ya maji ili kuepuka kuongezeka kwa hasara
ninaishauri halmashauri ihakikishe kwamba mzabuni mwenye bei ndogo zaidi haondolewi kwa makosa madogo
pia ninashauri halmashauri iwawajibishe maafisa waliohusika na hasara ya tzs
 kwa kipindi kijacho ninaishauri halmashauri iwape barua wazabuni waliokosa zabuni na kueleza sabubu za kukosa zabuni
kwa kuongezea ningeishauri halmashauri ihakikishe inatoa siku kwa wazabuni waliokosa zabuni kama wana malalamiko kabla ya kumpa mzabun aliyeshinda
kwa kipindi kijacho ninapenda kuishauri halmashauri ihakikishe kwamba kamati ya tathmini inatumia vigezo kwa usawa na haki
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa sura ya tisa 
 hitimisho na mapendekezo ripoti ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ni muhtasari wa mambo yaliyobainishwa katika ripoti za ukaguzi zilitolewa kwa kila halmashauri
taarifa hizo zilizotolewa kwa halmashauri zikiwa na mapendekezo ya hoja za ukaguzi kwa ajili ya maboresho
maafisa masuuli wa serikali za mitaa wanatakiwa kuandaa mpan go kazi wa utekelezaji wa mapendekezo katika kurekebisha mapungufu yaliyobainika katika ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na kuuwasilisha kwa mlipaji mkuu wa serikali kama inavyoelekezwa katika kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kamailivyorekebishwa mwaka na kanuni ya na za kanuni za ukaguzi wa umma za mwaka 
baada ya kubainisha mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka nahitimisha kwa kutoa mapendekezo ambayo yakite kelezwa yataweza kuimarisha usimamizi wa fedha katika utendaji wa serikali za mitaa tanzania 
 majumuisho na mapendekezo ya jumla 
 utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi zilizopita kifungu cha na cha sheria ya ukaguzi wa umma na ya mwaka kama kilivyorekebishwa na sheria ya marekebisho na
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ya mwaka kinataka majibu ya pamoja ya serikali na mpango kazi wa utekelezaji wa mapendekezo kuwasilishwa bungeni pamoja na ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
mlipaji mkuu anawajibika kuwasilisha nakala ya taarifa jumuifu kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya uhakiki
pia kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka kinahitaji mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kujumuisha utekelezaji wa serikali wa mapendekezo ya ukaguzi katika ripoti ya ukaguzi ya mwaka unaofuata
hata hivyo napenda kutoa taarifa kwamba utekelezaji wa mapendekezo haujawahi kuwa wa kuridhisha mwenendo juu ya taari fa husika za ukaguzi unaonesha kupungua kwa utekelezaji wa mapendekezo toka katika mwaka uliomalizika hadi mwaka 
pia hakuna majibu juu ya mapendekezo yaliyotolewa kufuatia ukaguzi maalum uliofanyika katika mamlaka sita za serikali za mitaa
aidha utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac umekua ukipungua hakuna majibu yaliyopokelewa kuhusu hoja za kamati kwa miaka minne mfululizo iliyopita
mapendekezo ipo haja ya serikali kuongeza juhudi zaidi juu ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyobakia kwani kutotekelezwa kwa mapendekezo hayo hupelekea kujirudia kwa mapungufu hayo utoaji wa huduma mbovu katika serikali za mitaa matumizi mabaya ya mali za umma na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa usimamizi wa fedha na udhibiti usio na ufanisi wa rasilimali katika serikali za mitaa
 mapungufu katika mchakato wa bajeti za serikali za mitaa uboreshaji mchakato wa bajeti katika serikali za mitaa na serikali kuu ni muhimu kwa utendaji kazi ulio imara na utoaji huduma bora katika serikali za mitaa
usimamamizi wa bajeti na tathmini havikuwa na uwiano kwa kiwango cha kuleta utekelezaji mzuri wa bajeti
matokeo yake ilikuwa ni kutolewa kwa fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida na maendeleo nje ya bajeti bila ku wa na makisio ya nyongeza kutolewa kwa ruzuku za matumizi ya kawaida na maendeleo chini ya bajeti na kulikuwepo kubadili matumizi ya fedha zilizopokelewa kwa matumizi yaliyoidhinishwa katika serikali za mitaa ambapo zilitumika kugharamia mipango ambayo haikuwamo kwenye bajeti zilizoidhinishwa hususani ujenzi wa maabara kwenye shule za sekondari
mapendekezo a serikali kuu inashauriwa kuendelea kuzipatia halmashauri fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida na maendeleo kama zilivyoidhinishwa kwa wakati
endap itapokelewa ruzuku zaidi ya ile iliyoidhinishwa ni budi idhini ya mapato na matumizi itolewe na mamlaka husika
b ni vema serikali iidhinishe bajeti ya ruzuku ya kawaida na ile ya maendeleo kwa kiwango stahiki ambacho inaweza kutekeleza kwa kutumia vyanzo vyake vya mapato
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ya mwaka kinataka majibu ya pamoja ya serikali na mpango kazi wa utekelezaji wa mapendekezo kuwasilishwa bungeni pamoja na ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
mlipaji mkuu anawajibika kuwasilisha nakala ya taarifa jumuifu kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya uhakiki
pia kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka kinahitaji mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kujumuisha utekelezaji wa serikali wa mapendekezo ya ukaguzi katika ripoti ya ukaguzi ya mwaka unaofuata
hata hivyo napenda kutoa taarifa kwamba utekelezaji wa mapendekezo haujawahi kuwa wa kuridhisha mwenendo juu ya taari fa husika za ukaguzi unaonesha kupungua kwa utekelezaji wa mapendekezo toka katika mwaka uliomalizika hadi mwaka 
pia hakuna majibu juu ya mapendekezo yaliyotolewa kufuatia ukaguzi maalum uliofanyika katika mamlaka sita za serikali za mitaa
aidha utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac umekua ukipungua hakuna majibu yaliyopokelewa kuhusu hoja za kamati kwa miaka minne mfululizo iliyopita
mapendekezo ipo haja ya serikali kuongeza juhudi zaidi juu ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyobakia kwani kutotekelezwa kwa mapendekezo hayo hupelekea kujirudia kwa mapungufu hayo utoaji wa huduma mbovu katika serikali za mitaa matumizi mabaya ya mali za umma na ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa usimamizi wa fedha na udhibiti usio na ufanisi wa rasilimali katika serikali za mitaa
 mapungufu katika mchakato wa bajeti za serikali za mitaa uboreshaji mchakato wa bajeti katika serikali za mitaa na serikali kuu ni muhimu kwa utendaji kazi ulio imara na utoaji huduma bora katika serikali za mitaa
usimamamizi wa bajeti na tathmini havikuwa na uwiano kwa kiwango cha kuleta utekelezaji mzuri wa bajeti
matokeo yake ilikuwa ni kutolewa kwa fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida na maendeleo nje ya bajeti bila ku wa na makisio ya nyongeza kutolewa kwa ruzuku za matumizi ya kawaida na maendeleo chini ya bajeti na kulikuwepo kubadili matumizi ya fedha zilizopokelewa kwa matumizi yaliyoidhinishwa katika serikali za mitaa ambapo zilitumika kugharamia mipango ambayo haikuwamo kwenye bajeti zilizoidhinishwa hususani ujenzi wa maabara kwenye shule za sekondari
mapendekezo a serikali kuu inashauriwa kuendelea kuzipatia halmashauri fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida na maendeleo kama zilivyoidhinishwa kwa wakati
endap itapokelewa ruzuku zaidi ya ile iliyoidhinishwa ni budi idhini ya mapato na matumizi itolewe na mamlaka husika
b ni vema serikali iidhinishe bajeti ya ruzuku ya kawaida na ile ya maendeleo kwa kiwango stahiki ambacho inaweza kutekeleza kwa kutumia vyanzo vyake vya mapato
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa c naishauri serikali iepuke utaratibu wa kuibua na kutekeleza mipango kazi mipya wakati ambapo halmashauri zimeanza utekelezaji wa bajeti iliyoidhinishwa hivyo kuathiri miradi iliyopangwa kutekelezwa
 mapungufu katika udhibiti wa ndani mfumo wa udhibiti wa ndani unajumuisha taratibu zilizowekwa na tasisi husika kwa ajili ya kuhakikisha kwamba malengo ya halmashauri yanafikiwa kwa ufanisi katika utumiaji wa rasilimali utoaji wa taarifa zilizo sahihi na kufuata sheria na kanuni
mamlaka ya serikali za mitaa zinatakiwa kuwa na mfumo wa udhibiti wa ndani kama ulivyoanishwa na agizo namba la taratibu za fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
hata hivyo mamlaka hizo zimebainika kuwa na mazingira hafifu ya udhibiti ikiwamo usimam izi usiofaa wa teknolojia ya habari na mawasiliano katika suala la wataalam vifaa ukosefu wa sera za mfumo wa kiteknolojia na kutotumia moduli zote za mfumo wa epicor utendaji usioridhisha ya kitengo cha ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi kwenye halmashauri
tathmini ya viasharia vya hatari ikiwamo kuzuia na kudhibiti udanganyifu havikufanyika mara kwa mara
mapendekezo napendekeza kuwa a kuna haja ya kuhakikisha kuwa mfumo wa epicor unahuishwa na moduli zote kutumika ipasavvyo b ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa kuzisaidia halmashauri kuwa na sera za mifumo na taratibu za teknolojia ya habari ili ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa c naishauri serikali iepuke utaratibu wa kuibua na kutekeleza mipango kazi mipya wakati ambapo halmashauri zimeanza utekelezaji wa bajeti iliyoidhinishwa hivyo kuathiri miradi iliyopangwa kutekelezwa
 mapungufu katika udhibiti wa ndani mfumo wa udhibiti wa ndani unajumuisha taratibu zilizowekwa na tasisi husika kwa ajili ya kuhakikisha kwamba malengo ya halmashauri yanafikiwa kwa ufanisi katika utumiaji wa rasilimali utoaji wa taarifa zilizo sahihi na kufuata sheria na kanuni
mamlaka ya serikali za mitaa zinatakiwa kuwa na mfumo wa udhibiti wa ndani kama ulivyoanishwa na agizo namba la taratibu za fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
hata hivyo mamlaka hizo zimebainika kuwa na mazingira hafifu ya udhibiti ikiwamo usimam izi usiofaa wa teknolojia ya habari na mawasiliano katika suala la wataalam vifaa ukosefu wa sera za mfumo wa kiteknolojia na kutotumia moduli zote za mfumo wa epicor utendaji usioridhisha ya kitengo cha ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi kwenye halmashauri
tathmini ya viasharia vya hatari ikiwamo kuzuia na kudhibiti udanganyifu havikufanyika mara kwa mara
mapendekezo napendekeza kuwa a kuna haja ya kuhakikisha kuwa mfumo wa epicor unahuishwa na moduli zote kutumika ipasavvyo b ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa kuzisaidia halmashauri kuwa na sera za mifumo na taratibu za teknolojia ya habari ili ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kila mfanyakazi wa kitengo hicho ajue jukumu lake katika kulinda vifaa na programu za teknolojia ya habari
pia kila halmashauri lazima iwe na mpango kabambe wa kuzuia majanga kwenye mifumo ya teknolojia ya habari
c vitengo vya ukaguzi wa ndani katika mamlaka za serikali za mitaa vipatiwe vitendea kazi vya kutosha ili viweze kufanya kazi kwa ubora na ufanisi
 mapungufu katika usimamizi wa mapato halmashauri hazijawa na ufanisi katika kusimamia rasilimali za mapato kwa kiwango cha kuongeza makusanyo kulingana na bajeti
bado halmashauri hazijawa na mipango endelevu na wazi ambayo ingeweza kuongeza wigo wa ukusanyaji wa mapato na kupunguza utegemezi wa kifedha kutoka serikali kuu
udhibiti wa makusanyo ya mapato haukusimamiwa vizuri hali iliyopelekea vitabu vya kukusanya mapato kutowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi kutowasilishwa mapato kutoka vyanzo mbalimbali na hivyo kupelekea kuongezeka kwa kiasi cha mapato yasiyokusanywa ikilinganishwa na makadirio
usimamizi wa mikataba ya wakusanya mapato umeendelea kuwa duni kutokana na kutotekeleza matakwa ya vipengele vya mikataba ukiukwaji wa mifumo ya udhibiti kwa kutokuwasilisha mapato kutopeleka benki mapato yaliyokusanywa na utunzaji hafifu wa kumbukumbu za mapato
mapendekezo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa a nashauri mamlaka za serikali za mitaa zitekeleze matakwa ya agizo la na ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
b natoa wito mamlaka za serikali za mitaa waimarishe usimamizi wa mapato yanayokusanywa na mawakala kwa kuingia mikataba ya kina na kutekeleza kwa ukamilifu vipengele vilivyomo kwenye mikataba
c serikali za mitaa inabidi ziboreshe mifumo ya usimamizi wa mapato ili kuwezesha jamii kuelewa na kutekeleza kwa urahisi sheria na kanuni za ulipaji wa kodi mbalimbali
halmashauri pia zinapaswa kuendelea kupitia mipango yake ya upanuzi wa vyanzo vya mapato ili kukuza ukusanyaji na kufikia malengo yake hivyo kupunguza utegemezi uliopo wa fedha za ruzuku kutoka serikali kuu
 tathmini ya usimamizi wa fedha usimamizi wa fedha unajikita kwenye kusimamia bakaa ya fedha ya taasisi katika namna ambayo upatikanaji wa fedha za kutosha kununua mali za kudumu au mali ghalani unajitosheleza ili kuepuka hatari ya kufilisika
nilibaini udhibiti duni katika usimaizi wa fedha kama vile kutofanyika usuluhishi wa kibenki kutofanyika ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslimu na usimamizi usiofaa wa masurufu
pia mamlaka hazikuidhinisha kiwango cha juu cha fedha inayopa swa kuwepo kwa karani wa fedha kwa ya ajili ya matumizi madogo madogo ya ofisi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mapungufu katika kusimamia rasilimali watu katika ukaguzi wa namna halmashauri zinavyosimamia rasilimali watu nilibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa hazikutunza vizuri kumbukumbu za watumishi ikiwa ni pamoja na kuhuisha kumbukumbu hizo katika mfumo wa kompyuta wa hcmis na rejista ya watumishi
matokeo yake halmashauri ziliendelea ama moja kwa moja au kupitia makato ya mishahara kulipia mikopo ya watumishi ambao sio watumishi wa umma
aidha zaidi ya kuendelea kuwa na upungufu wa watumishi wakuu wa idara na vitengo katika halmashauri waliendelea kukaimu nafasi zao kwa muda unaozidi miezi sita bila kuthibitishwa au nafasi hizo kujazwa na watumishi wenye sifa stahiki
pendekezo ni vema serikali ikayachukulia kwa uzito wa kipekee mapungufu haya na kuyapatia ufumbuzi ambao utawezesha kuimarika kwa utendaji ili kufikia malengo mikakati ya mamlaka ya serikali za mitaa iliyojiwekea
 mapungufu katika kusimamia matumizi mamlaka za serikali za mitaa zilizokaguliwa zimeendelea kutozingatia sheria kanuni na miongozo inayosimamia shughuli zao hivyo kutoa mwanya wa kukiukwa kwa mfumo wa udhibiti wa ndani uliowekwa
mapungufu yaliyojitokeza kwa sababu ya kutokuzingatia sheria kanuni na maagizo mbalimbali ilikuwa ni pamoja na malipo kukosa viambatanisho malipo katika vifungu vya matumizi visivyo sahihi matumizi nje ya bajeti matumizi yasiyositahili malipo yasiyo na idhini malipo yaliyoahirishwa n
k ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kila mfanyakazi wa kitengo hicho ajue jukumu lake katika kulinda vifaa na programu za teknolojia ya habari
pia kila halmashauri lazima iwe na mpango kabambe wa kuzuia majanga kwenye mifumo ya teknolojia ya habari
c vitengo vya ukaguzi wa ndani katika mamlaka za serikali za mitaa vipatiwe vitendea kazi vya kutosha ili viweze kufanya kazi kwa ubora na ufanisi
 mapungufu katika usimamizi wa mapato halmashauri hazijawa na ufanisi katika kusimamia rasilimali za mapato kwa kiwango cha kuongeza makusanyo kulingana na bajeti
bado halmashauri hazijawa na mipango endelevu na wazi ambayo ingeweza kuongeza wigo wa ukusanyaji wa mapato na kupunguza utegemezi wa kifedha kutoka serikali kuu
udhibiti wa makusanyo ya mapato haukusimamiwa vizuri hali iliyopelekea vitabu vya kukusanya mapato kutowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi kutowasilishwa mapato kutoka vyanzo mbalimbali na hivyo kupelekea kuongezeka kwa kiasi cha mapato yasiyokusanywa ikilinganishwa na makadirio
usimamizi wa mikataba ya wakusanya mapato umeendelea kuwa duni kutokana na kutotekeleza matakwa ya vipengele vya mikataba ukiukwaji wa mifumo ya udhibiti kwa kutokuwasilisha mapato kutopeleka benki mapato yaliyokusanywa na utunzaji hafifu wa kumbukumbu za mapato
mapendekezo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa a nashauri mamlaka za serikali za mitaa zitekeleze matakwa ya agizo la na ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
b natoa wito mamlaka za serikali za mitaa waimarishe usimamizi wa mapato yanayokusanywa na mawakala kwa kuingia mikataba ya kina na kutekeleza kwa ukamilifu vipengele vilivyomo kwenye mikataba
c serikali za mitaa inabidi ziboreshe mifumo ya usimamizi wa mapato ili kuwezesha jamii kuelewa na kutekeleza kwa urahisi sheria na kanuni za ulipaji wa kodi mbalimbali
halmashauri pia zinapaswa kuendelea kupitia mipango yake ya upanuzi wa vyanzo vya mapato ili kukuza ukusanyaji na kufikia malengo yake hivyo kupunguza utegemezi uliopo wa fedha za ruzuku kutoka serikali kuu
 tathmini ya usimamizi wa fedha usimamizi wa fedha unajikita kwenye kusimamia bakaa ya fedha ya taasisi katika namna ambayo upatikanaji wa fedha za kutosha kununua mali za kudumu au mali ghalani unajitosheleza ili kuepuka hatari ya kufilisika
nilibaini udhibiti duni katika usimaizi wa fedha kama vile kutofanyika usuluhishi wa kibenki kutofanyika ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslimu na usimamizi usiofaa wa masurufu
pia mamlaka hazikuidhinisha kiwango cha juu cha fedha inayopa swa kuwepo kwa karani wa fedha kwa ya ajili ya matumizi madogo madogo ya ofisi
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mapungufu katika kusimamia rasilimali watu katika ukaguzi wa namna halmashauri zinavyosimamia rasilimali watu nilibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa hazikutunza vizuri kumbukumbu za watumishi ikiwa ni pamoja na kuhuisha kumbukumbu hizo katika mfumo wa kompyuta wa hcmis na rejista ya watumishi
matokeo yake halmashauri ziliendelea ama moja kwa moja au kupitia makato ya mishahara kulipia mikopo ya watumishi ambao sio watumishi wa umma
aidha zaidi ya kuendelea kuwa na upungufu wa watumishi wakuu wa idara na vitengo katika halmashauri waliendelea kukaimu nafasi zao kwa muda unaozidi miezi sita bila kuthibitishwa au nafasi hizo kujazwa na watumishi wenye sifa stahiki
pendekezo ni vema serikali ikayachukulia kwa uzito wa kipekee mapungufu haya na kuyapatia ufumbuzi ambao utawezesha kuimarika kwa utendaji ili kufikia malengo mikakati ya mamlaka ya serikali za mitaa iliyojiwekea
 mapungufu katika kusimamia matumizi mamlaka za serikali za mitaa zilizokaguliwa zimeendelea kutozingatia sheria kanuni na miongozo inayosimamia shughuli zao hivyo kutoa mwanya wa kukiukwa kwa mfumo wa udhibiti wa ndani uliowekwa
mapungufu yaliyojitokeza kwa sababu ya kutokuzingatia sheria kanuni na maagizo mbalimbali ilikuwa ni pamoja na malipo kukosa viambatanisho malipo katika vifungu vya matumizi visivyo sahihi matumizi nje ya bajeti matumizi yasiyositahili malipo yasiyo na idhini malipo yaliyoahirishwa n
k ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapendekezo nasisitiza mam laka za serikali za mitaa kuzingatia kanuni za fedha maelekezo na miongozo kwa kuimarisha mfumo wa udhibiti wa ndani ikiwa ni pamoja na kuagiza kila malipo yote kupitia kitengo cha ukaguzi wa awali kwa uhakiki na kuhakikisha kuwa malipo yameidhinishwa
 udhaifu kwenye mapitio ya usimamizi wa mali nilibaini utunzaji usio sahihi wa daftari la mali za halmashauri na hapakufanyika mapitio ya kubaini baki ya thamani na muda wa matumizi uliobakia kwenye mali tathmini kujua thamani ya mitambo mali na vifaa ha ikufanyika kukosekana hati za umiliki nk
mapendekezo mamlaka za serikali za mitaa na or tamisemi zinashauriwa kuendelea kutoa mafunzo kwa wahasibu na watumishi wengine juu ya uandaaji wa taarifa za hesabu zinazokidhi viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
tathimini ya kujua thamani ina umuhimu wa pekee kwa kuwa kipindi cha mpito cha miaka mitano kimemalizika
 kutozingatia sheria ya manunuzi kulikuwa na matukio ya kutozingatia sheria ya manunuzi kama vile ununuzi bila idhini ya bodi ya zabuni manunuzi kutoka wazabuni ambao hawakupitishwa matumizi yasiyofaa ya mafuta na usimamizi usioridhisha wa mikataba
taratibu za manunuzi zinahitaji nidhamu ya fedha na uwazi wakati wote ili kufaidi thamani ya fedha
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapendekezo nasisitiza mam laka za serikali za mitaa kuzingatia kanuni za fedha maelekezo na miongozo kwa kuimarisha mfumo wa udhibiti wa ndani ikiwa ni pamoja na kuagiza kila malipo yote kupitia kitengo cha ukaguzi wa awali kwa uhakiki na kuhakikisha kuwa malipo yameidhinishwa
 udhaifu kwenye mapitio ya usimamizi wa mali nilibaini utunzaji usio sahihi wa daftari la mali za halmashauri na hapakufanyika mapitio ya kubaini baki ya thamani na muda wa matumizi uliobakia kwenye mali tathmini kujua thamani ya mitambo mali na vifaa ha ikufanyika kukosekana hati za umiliki nk
mapendekezo mamlaka za serikali za mitaa na or tamisemi zinashauriwa kuendelea kutoa mafunzo kwa wahasibu na watumishi wengine juu ya uandaaji wa taarifa za hesabu zinazokidhi viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
tathimini ya kujua thamani ina umuhimu wa pekee kwa kuwa kipindi cha mpito cha miaka mitano kimemalizika
 kutozingatia sheria ya manunuzi kulikuwa na matukio ya kutozingatia sheria ya manunuzi kama vile ununuzi bila idhini ya bodi ya zabuni manunuzi kutoka wazabuni ambao hawakupitishwa matumizi yasiyofaa ya mafuta na usimamizi usioridhisha wa mikataba
taratibu za manunuzi zinahitaji nidhamu ya fedha na uwazi wakati wote ili kufaidi thamani ya fedha
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mapendekezo mikakati shirikishi ya kujenga uwezo inatakiwa kati ya mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa or tamisemi bodi ya usajili ya makandarasi crb na wadau wengine ili kuwapa ujuzi muhimu na maarifa wale wanaohusika katika mchakato wa ununuzi
aidha hatua za kinidhamu na au za kisheria zichukuliwe dhidi ya mienendo yoyote ya ubadhilifu
 mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mapungufu mbalimbali yalibainika wakati wa utekelezaji wa miradi ya maendele ambayo ni pamoja na fedha kutolewa pungufu ikilinganishwa na bajeti iliyopitishwa michango isiyoridhisha ya serikali za mitaa kama ya mchango marejesho duni ya mikopo ya kina mama na vijana na kuchelewa kukamilika kwa miradi iliyopangwa unasababishwa na usimamizi duni kuchekewa kutolewa kwa fedha na vile vile ushiriki duni wa jamii katika shughuli za maendeleo
mapendekezo a halmashauri zinashauriwa kuhusisha jamii inayolengwa kupanga na kutekeleza mradi ambapo utawafanya wajisikie kuumiliki na itaufanya uwe endelevu
mikataba inatakiwa kusimamiwa kwa ukaribu ili kuhakikisha inakamilika kwa wakati na kwa viwango stahiki
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa b mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kuongeza juhudi za ukusanyaji wa madeni ya kina mama na vijana
 mengineyo nilibaini kuwa ba do pana mapungufu mbalimbali katika serikali za mitaa ikiwa ni pamoja na uhaba wa miundombinu na walimu katika shule za msingi na sekondari ukosefu wa mpangilio mzuri kwa ajili ya kurejesha mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu kutoka kwa walengwa na idadi kubwa ya kesi dhidi ya serikali za mitaa zinasubiri maamuzi ambayo yanaweza kuathiri utoaji wa huduma endelevu iwapo halmashauri zitashindwa
mapendekezo serikali inabidi iaandae mikakati inayotekelezeka ili kuondoa kabisa tatizo la ukosefu wa miundombinu na walimu katika shule za msingi na sekondari ili kuongeza ubora wa elimu nchini
mamlaka za serikali za mitaa hazina budi kushirikiana na bodi ya mikopo ya elimu ya juu kuhusu namna bora ya kukusanya madeni toka kwa walengwa
pia menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kufuata sheria na kanuni wakati wa utekele zaji wa majukumu yake ili kuepuka uwezakano wa kupelekwa mahakamani na kufikiria kutafuta ufumbuzi wa migogoro kwa kufanya maridhiano nje ya mahakama ili kupunguza hatari ya kulipa fidia iwapo maamuzi hayako upande wa serikali za mitaa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa b mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kuongeza juhudi za ukusanyaji wa madeni ya kina mama na vijana
 mengineyo nilibaini kuwa ba do pana mapungufu mbalimbali katika serikali za mitaa ikiwa ni pamoja na uhaba wa miundombinu na walimu katika shule za msingi na sekondari ukosefu wa mpangilio mzuri kwa ajili ya kurejesha mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu kutoka kwa walengwa na idadi kubwa ya kesi dhidi ya serikali za mitaa zinasubiri maamuzi ambayo yanaweza kuathiri utoaji wa huduma endelevu iwapo halmashauri zitashindwa
mapendekezo serikali inabidi iaandae mikakati inayotekelezeka ili kuondoa kabisa tatizo la ukosefu wa miundombinu na walimu katika shule za msingi na sekondari ili kuongeza ubora wa elimu nchini
mamlaka za serikali za mitaa hazina budi kushirikiana na bodi ya mikopo ya elimu ya juu kuhusu namna bora ya kukusanya madeni toka kwa walengwa
pia menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa zinapaswa kufuata sheria na kanuni wakati wa utekele zaji wa majukumu yake ili kuepuka uwezakano wa kupelekwa mahakamani na kufikiria kutafuta ufumbuzi wa migogoro kwa kufanya maridhiano nje ya mahakama ili kupunguza hatari ya kulipa fidia iwapo maamuzi hayako upande wa serikali za mitaa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 mapendekezo kwa serikali kupitia kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kinampa mamlaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kutoa mapendekezo kwa lengo la kuzuia au kupunguza matumizi ya fedha za umma yasiyo na tija kuongeza ukusanyaji wa mapato kuzuia hasara zitokanazo na uzembe wizi kukosa uaminifu udanganyifu rushwa zinazohusu mali na fedha za umma
apendekezo hayo yatatayarishwa na kuwasilishwa kwa waziri husika kama atakavyoona inafaa kwa kuboresha usimamizi wa mali na fedha za umma ikiwa ni pamoja na kurekebisha kanuni miongozo au maagizo yanayotolewa kupitia sheria zinazotambulika
katika kuteke leza jukumu langu la ushauri chini ya sheria iliyotajwa hapo juu napendekeza serikali ichukue tahadhari kwa kuzingatia na kuyatafutia ufumbuzi masuala yafuatayo a changamoto itokanayo na mchakato mpya wa kulipa mishahara kwa wafanyakaz katika serikali za mitaa
b umuhimu wa kupitia upya mifumo ya uendeshaji wa c wakala zinazo toa huduma kwa serikali
d wito wa kuufanyia mabadiliko mfuko wa maendeleo ya wanawake na vijana e msisitizo juu ya matumizi sahihi ya hati ya kuagiza vifaa lpo
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 changamoto zinazotokana na mchakato mpya wa kulipa mishahara kwa watumishi katika mwaka wa fedha serikali ilianzisha mfumo mpya wa ulipaji mishahara kwa watumishi wake ambapo hazina inalipa moja kwa moja kwenye akaunti ya kila mtumishi bakaa ya mshahara baada ya maka to
katika mwaka isipokuwa mwezi agosti serikali imelipa mishahara kwa watumishi na kuwasilisha makato ya kisheria kwa taasisi husika bila kupitisha orodha ya mishahara ili ihakikiwe kusahihishwa na kuhuishwa
mfumo huu ulikaguliwa na mapunguf yafutayo kubainika mfumo unamnyima mkurugenzi mtendaji wa halmashauri fursa ya kudhibiti mchakato wa malipo hususani uhakiki wa usahihi wa malipo kwa kuhakikisha kuwa watumishi stahiki wanapelekewa mishahara yao benki na wale ambao hawapo kwenye utumish i majina yanaondolewa kwenye orodha ya mshahara
kukosekana kwa fursa hii kumemnyima nafasi mkurugenzi mtendaji wa halmashauri kuweza kuthibitisha usahihi wa mishahara inayolipwa moja kwa moja kwenye akaunti za watumishi
katika mazingira kama haya kunakuwapo shaka ya usahihi wa takwimu za mishahara zilizomo kwenye taarifa za fedha za mwaka husika
mfumo haumruhusu afisa utumishi au mweka hazina kuifanya zuio la malipo ya mshahara kwa watumishi wasiostahili
hakuna mrejesho wa namna ambavyo benki imeshughulikia zuio la malipo na uthibitisho kama mishahara isiyolipwa imerejeshwa hazina kwa kuwa mkataba hautambui mamlaka za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 changamoto zinazotokana na mchakato mpya wa kulipa mishahara kwa watumishi katika mwaka wa fedha serikali ilianzisha mfumo mpya wa ulipaji mishahara kwa watumishi wake ambapo hazina inalipa moja kwa moja kwenye akaunti ya kila mtumishi bakaa ya mshahara baada ya maka to
katika mwaka isipokuwa mwezi agosti serikali imelipa mishahara kwa watumishi na kuwasilisha makato ya kisheria kwa taasisi husika bila kupitisha orodha ya mishahara ili ihakikiwe kusahihishwa na kuhuishwa
mfumo huu ulikaguliwa na mapunguf yafutayo kubainika mfumo unamnyima mkurugenzi mtendaji wa halmashauri fursa ya kudhibiti mchakato wa malipo hususani uhakiki wa usahihi wa malipo kwa kuhakikisha kuwa watumishi stahiki wanapelekewa mishahara yao benki na wale ambao hawapo kwenye utumish i majina yanaondolewa kwenye orodha ya mshahara
kukosekana kwa fursa hii kumemnyima nafasi mkurugenzi mtendaji wa halmashauri kuweza kuthibitisha usahihi wa mishahara inayolipwa moja kwa moja kwenye akaunti za watumishi
katika mazingira kama haya kunakuwapo shaka ya usahihi wa takwimu za mishahara zilizomo kwenye taarifa za fedha za mwaka husika
mfumo haumruhusu afisa utumishi au mweka hazina kuifanya zuio la malipo ya mshahara kwa watumishi wasiostahili
hakuna mrejesho wa namna ambavyo benki imeshughulikia zuio la malipo na uthibitisho kama mishahara isiyolipwa imerejeshwa hazina kwa kuwa mkataba hautambui mamlaka za ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa serikali za mitaa
athari ya suala hili imeelezwa vizuri katika aya ya sura ya tano ya taarifa hii
hatua za kuchukua naishauri serikali kupitia mfumo wa kulipa mshahara kwa kuweka udhibiti unaohitajika ili kuziba pengo la upatikanaji wa taarifa kati ya wakurugenzi hazina na ofisi ya rais tamisemi
naishauri serikali kurudisha mfumo wa kulipia mshahara wa awali ambao wadau watatu walioa inishwa hapo juu waliweza kubadilishana taarifa mbalimbali kuhusu ulipaji wa mishahara
 umuhimu wa kupitia upya mifumo ya uendeshaji wa wakala zinazotoa huduma kwa serikali aasisi hizi zimeundwa na kupewa majukumu kupitia sheria ya wakala agency act na pia zinatajwa bayana kwenye sehemu ya nne ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
taasisi hizo ni gpsa temesa na msd
taasisi hizo kwa ujumla zinasaidia serikali kwenye manununzi ya bidhaa na huduma
ukaguzi umebaini mapungufu ya utekelezaji wa majukumu kwa taasisi zifuatazo a wakala wa huduma ya manunuzi ya umma gpsa taasisi hii iliundwa kwa malengo yafuatayo i kuleta ushindani wa huru katika soko la bidhaa na huduma mtambuka cuis ii kutoa huduma kwa bei nafuu iii kusambaza bidhaa bora hata hivyo mapungufu yafuatayo ya kiutendaji yalibainika ambapo ni viashiria vya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wazi kuwa wakala kwa sasa inashindwa kutekeleza vyema majukumu waliyokabidhiwa gharama za vifaa vinavyouzwa bei elekezi za wazabuni walioingia mikataba na gpsa ziko juu sana ukilinganisha na bei zilizo sokoni
ofisi zao zinapatikana katika makao makuu ya mikoa tu hazipo katika ngazi za wilaya
hivyo lengo kupata gharama za nafuu za matengenezo si rahisi kufikiwa
orodha ya vifaa vinavyouzwa na wakala iko nyuma ya muda outdated list wa hiyo haikidhi mahitaji ya mamlaka ya serikali za mitaa
kutokana na mapungufu haya nashauri wakala wahakikishe upatikanaji wa kutosha wa bidhaa na huduma
wakala wafungamane na soko kwa upande wa upatikanaji wa vifaa na na bei pia
wakala waishie kwen ye kutoa orodha fupi ya wazabuni na watoa huduma tu na suala la bei liachwe kwa ushindani wa soko ili tuweze kupata bei nafuu na kwa ubora unaouhitajika wakala waanzishe masijala ya takwimu ya manunuzi kwa vifaa na huduma mtambuka kwenye mtandao
 wakala wa mitambo ufundi na umeme temesa taasisi hii imeundwa na kupewa majukumu yafuatayo i kufanya matengenezo madogo na makubwa ya magari mitambo ya serikali
ii kufanya matengenezo madogo na makubwa ya umeme kuweka umeme kuweka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa wazi kuwa wakala kwa sasa inashindwa kutekeleza vyema majukumu waliyokabidhiwa gharama za vifaa vinavyouzwa bei elekezi za wazabuni walioingia mikataba na gpsa ziko juu sana ukilinganisha na bei zilizo sokoni
ofisi zao zinapatikana katika makao makuu ya mikoa tu hazipo katika ngazi za wilaya
hivyo lengo kupata gharama za nafuu za matengenezo si rahisi kufikiwa
orodha ya vifaa vinavyouzwa na wakala iko nyuma ya muda outdated list wa hiyo haikidhi mahitaji ya mamlaka ya serikali za mitaa
kutokana na mapungufu haya nashauri wakala wahakikishe upatikanaji wa kutosha wa bidhaa na huduma
wakala wafungamane na soko kwa upande wa upatikanaji wa vifaa na na bei pia
wakala waishie kwen ye kutoa orodha fupi ya wazabuni na watoa huduma tu na suala la bei liachwe kwa ushindani wa soko ili tuweze kupata bei nafuu na kwa ubora unaouhitajika wakala waanzishe masijala ya takwimu ya manunuzi kwa vifaa na huduma mtambuka kwenye mtandao
 wakala wa mitambo ufundi na umeme temesa taasisi hii imeundwa na kupewa majukumu yafuatayo i kufanya matengenezo madogo na makubwa ya magari mitambo ya serikali
ii kufanya matengenezo madogo na makubwa ya umeme kuweka umeme kuweka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa majokofu kufunga viyoyozi na ifaa vya kielektroniki katika majengo ya serikali mapungufu yaliyobainishwa ni pamoja na taasisi hii haina utendaji mzuri haina watumishi wa kutosha haina uwezo kifedha
mara nyingi magari yanapoenda kwa ajili ya matengenezo huwa hakuna vipuri na huenda kununua kwenye karakana binafsi au maduka
ofisi za wakala zipo kwenye makao makuu ya mikoa tu na hazipo wilayani
ni gharama kwa baadhi ya halmashauri kutoka katika maeneo yao kwenda katika ofisi ya wakala iliyoko makao makuu ya mkoa kwa ajili ukaguzi wa magari
gharama zao ziko juu ukilinganisha na gharama hizo za ufundi katika karakana binafsi
nashauri kuwa serikali ifikirie kuanzisha karakana katika kila halmashauri
karakana zilizopo ziboreshwe pia mafundi wa mitambo mbalimbali waajiriwe
wakala waelekeze huduma zao hadi ngazi ya wilaya kwa kupeleka wahandisi wa mitambo na mafundi mchundo ili kaguzi za matengenezo ya magari na mitambo zifanyike kwa gharama nafuu 
 wito wa kubadilisha utendaji wa mfuko wa maendeleo wa wanawake na vijana aya ya 
 i ya mwongozo wa mfuko wa wanawake na vijana maagizo ya serikali yanazitaka halmashauri kuchangia asilimia ya mapato yao toka vyanzo vyao vya mapato kwenye mfuko wa maendeleo ya wanawake na vijana
mbali na mwongozo huo kisheria ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa uendeshaji wa mfuko hu haufungwi na sheria wala kanuni yoyote
mapungufu niliyobaini wakati wa ukaguzi ni pamoja na a kutokuwepo na ufuatiliaji na usimamizi wa karibu wa vikundi vilivyoundwa na kupewa mikopo kweny ngazi ya halmashauri kutokana na uhaba wa maafisa maendeleo ya jamii ambao ndio wanapaswa kuwa na taarifa za shughuli zinazotekelezwa na kikundi
b vikundi vilishindwa kujiendesha hivyo kupelekea kushindwa kulipa marejesho kwa wakati kwani vikundi vingi viliundwa bila kuzingatia lengo la stadi za ujasiriamali katika baadhi ya matukio vikundi vimeanzishwa kwa msukumo wa kisiasa au watumishi wa halmashauri
hii imesababisha urejeshaji wa mikopo kuwa mgumu
athari za suala hili zimeelezewa vizuri kwenye aya ya 
 ya sura ya sita ya taarifa hii
naishauri serikali umuhimu wa kuanzishwa kwa vyuo vya maendeleo ya jamii fdcs vipya kuviwezesha vilivyopo katika mamlaka za serikali za mitaa kwa kuvipatia vifaa vya kutosha
vyuo vya maendeleo ya jamii fdcs vilianzishwa na vimekuwa vikitoa elimu tangu mwaka 
malengo ya mafunzo ni kuwapa washiriki watu wazima maarifa na ujuzi ambao utawawezesha kujiajiri na kujitegemea
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa uendeshaji wa mfuko hu haufungwi na sheria wala kanuni yoyote
mapungufu niliyobaini wakati wa ukaguzi ni pamoja na a kutokuwepo na ufuatiliaji na usimamizi wa karibu wa vikundi vilivyoundwa na kupewa mikopo kweny ngazi ya halmashauri kutokana na uhaba wa maafisa maendeleo ya jamii ambao ndio wanapaswa kuwa na taarifa za shughuli zinazotekelezwa na kikundi
b vikundi vilishindwa kujiendesha hivyo kupelekea kushindwa kulipa marejesho kwa wakati kwani vikundi vingi viliundwa bila kuzingatia lengo la stadi za ujasiriamali katika baadhi ya matukio vikundi vimeanzishwa kwa msukumo wa kisiasa au watumishi wa halmashauri
hii imesababisha urejeshaji wa mikopo kuwa mgumu
athari za suala hili zimeelezewa vizuri kwenye aya ya 
 ya sura ya sita ya taarifa hii
naishauri serikali umuhimu wa kuanzishwa kwa vyuo vya maendeleo ya jamii fdcs vipya kuviwezesha vilivyopo katika mamlaka za serikali za mitaa kwa kuvipatia vifaa vya kutosha
vyuo vya maendeleo ya jamii fdcs vilianzishwa na vimekuwa vikitoa elimu tangu mwaka 
malengo ya mafunzo ni kuwapa washiriki watu wazima maarifa na ujuzi ambao utawawezesha kujiajiri na kujitegemea
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mafunzo yanayotolewa katika vyuo yana lengo la kuimarisha uelewa wao na kuwawezesha kutatua matatizo yanayotokea katika jamii yao
mafunz pia hulenga zaidi kuimarisha ujuzi wao
ujuzi hasa unaotolewa ni kilimo useremala uashi ufundi uashi ushonaji na upishi
asilimia kumi ya fedha zilizotengwa kwa ajili ya mfuko wa wanawake na vijana inabidi kuelekezwa kwa vyuo hivi fdcs ili kuviwezesha kutoa ujuzi wa ujasiriamali kwa wanawake na vijana walengwa
ninapendekeza mafunzo ya useremala uashi ushonaji na mengine wapatiwe wanawake na vijana ambayo baada ya kumaliza kunakuwa na matarajio makubwa ya kujiajiri
aidha wanawake na ijana ambao watafanikiwa kukamilisha masomo haya kuna haja ya kuwapatia mikopo nafuu ili kuwawezesha kupata vitendea kazi muhimu kwa ajili yao ili kuanzisha ofisi zao wenyewe
 mfumo wa epicor kutoa hati ya kuagiza vidhaa lpo isiyofaa nimepitia mfumo wa epicor na kubaini mapungufu katika moduli ya manunuzi ambapo hati za manunuzi zinazotolewa kutoka kwenye mfumo wa hazina na hazitambui maelezo ya ziada ya bidhaa inayoagizwa hususani na mamlaka za serikali za mitaa
mfumo wa epicor unakusanya habari kati ka madaraja mfano drugs and medicine hutumika kuwakilisha manunuzi ya kila aina ya dawa na vifaa vya matibabu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kushindwa kwa mfumo wa epicor kubaini vifaa vya matibabu na vifaa muhimu kwa majina yake ni changamoto wakati wa uhakiki na ukaguzi wa bidhaa kwani maelezo ya hati iliyotumika kuagiza bidhaa hizo haifanani na maelezo ya ankara na hati ya kutolea huduma
pia nilibaini kuwa hati ya ununuzi haiwezi kuandaliwa kama hakuna fedha katika kasma husika
hii inapelekea halmashauri kushindwa kuagiza bidhaa au huduma kwa mkopo ambayo inaweza kuwa na athari juu ya utoaji wa huduma uendelevu katika hospitali vituo vya afya shule nk
napendekeza kwa serikali kupitia tamisemi kuboresha moduli ya manunuzi katika mfumo wa epicor ili kuondoa mapungufu yaliyobainishwa
 umuhimu wa kuthamanisha mali za kudumu mamlaka za serikali za mitaa zilianza kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma ipsas mnamo tarehe julai na zilipewa kipindi cha mpito cha miaka mitano ili kuweza kutekeleza kikamulifu ifikapo juni 
katika kufanya ukaguzi wa taarifa za fedha zilizotayarishwa na mamlaka za serikali za mitaa nimebaini kuwa mamlaka nyingi zimeshindwa kutekeleza matakwa ya ipsas 
mamlaka zimeshindwa kuthaminisha mali zake ndani ya kipindi cha mpito cha miaka mitano kinachoruhusiwa na sehemu ya na ya ipsas ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kushindwa kwa mfumo wa epicor kubaini vifaa vya matibabu na vifaa muhimu kwa majina yake ni changamoto wakati wa uhakiki na ukaguzi wa bidhaa kwani maelezo ya hati iliyotumika kuagiza bidhaa hizo haifanani na maelezo ya ankara na hati ya kutolea huduma
pia nilibaini kuwa hati ya ununuzi haiwezi kuandaliwa kama hakuna fedha katika kasma husika
hii inapelekea halmashauri kushindwa kuagiza bidhaa au huduma kwa mkopo ambayo inaweza kuwa na athari juu ya utoaji wa huduma uendelevu katika hospitali vituo vya afya shule nk
napendekeza kwa serikali kupitia tamisemi kuboresha moduli ya manunuzi katika mfumo wa epicor ili kuondoa mapungufu yaliyobainishwa
 umuhimu wa kuthamanisha mali za kudumu mamlaka za serikali za mitaa zilianza kutumia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma ipsas mnamo tarehe julai na zilipewa kipindi cha mpito cha miaka mitano ili kuweza kutekeleza kikamulifu ifikapo juni 
katika kufanya ukaguzi wa taarifa za fedha zilizotayarishwa na mamlaka za serikali za mitaa nimebaini kuwa mamlaka nyingi zimeshindwa kutekeleza matakwa ya ipsas 
mamlaka zimeshindwa kuthaminisha mali zake ndani ya kipindi cha mpito cha miaka mitano kinachoruhusiwa na sehemu ya na ya ipsas ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa taarifa za mali hazikuwa na thamani halisi ya mali zote zinazomilikiwa na halmashauri
kwa hali hiyo taarifa za fedha za halmashauri husika kwa mwaka uliomalizika tarehe juni zilipata hati zenye shaka
athari juu ya jambo hili ni inafafanuliwa katika sura ya pili na ya tano ya ripoti hii
napendekeza ofisi ya rais tamisemi izipe msaada unaotakiwa serikali za mitaa ili kuhakikisha taarifa zao za fedha zinaandaliw kwa kufuata matakwa ya ipsas 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa viambatisho kiambatisho i orodha ya kaguzi ambazo hazikufanyika kutokana na ukosefu wa fedha na
mkoa halmashauri zahanati kituo cha afya shule za sekondari shule za msingi vituo vingin arusha 
arusha 
karatu 
meru 
longido 
ngorongoro 
jiji arusha 
monduli pwani 
bagamoyo 
kibaha 
mji kibaha 
kisarawe 
mafia 
mkuranga 
rufiji utete dsm 
ilala 
temeke 
jiji dar es salaam 
kinondoni na mbao za matangazo dodoma 
chamwino 
kondoa 
bahi 
kongwa 
mpwapwa 
dodoma 
chemba iringa 
mufindi 
ir inga 
iringa 
kilolo njombe 
ludewa 
njombe 
mji njombe 
makete 
mji makambako 
wanging ombe kagera 
biharamulo 
ngara 
missenyi 
bukoba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
bukoba 
muleba 
karagwe 
kyerwa kigoma 
kasulu 
kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
buhigwe 
kakonko 
uvinza kilimanjaro 
moshi 
hai 
moshi 
mwanga 
rombo 
same 
siha lindi 
kilwa 
lindi 
lindi 
liwale 
nachingwea 
ruangwa manyara 
babati 
hanang 
mbulu 
simanjiro 
kiteto mara 
serengeti 
musoma 
bunda 
musoma 
rorya 
tarime 
mji tarime 
butiama mbeya 
mbeya 
rungwe 
chunya 
jiji mbeya 
mbozi 
ileje 
kyela 
mbarali 
busokelo 
mji tunduma 
momba morogoro 
kilombero 
kilosa 
ulanga 
morogoro ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
bukoba 
muleba 
karagwe 
kyerwa kigoma 
kasulu 
kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
buhigwe 
kakonko 
uvinza kilimanjaro 
moshi 
hai 
moshi 
mwanga 
rombo 
same 
siha lindi 
kilwa 
lindi 
lindi 
liwale 
nachingwea 
ruangwa manyara 
babati 
hanang 
mbulu 
simanjiro 
kiteto mara 
serengeti 
musoma 
bunda 
musoma 
rorya 
tarime 
mji tarime 
butiama mbeya 
mbeya 
rungwe 
chunya 
jiji mbeya 
mbozi 
ileje 
kyela 
mbarali 
busokelo 
mji tunduma 
momba morogoro 
kilombero 
kilosa 
ulanga 
morogoro ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
morogoro 
mvomero 
gairo mtwara 
mji masasi 
masasi 
mtwara 
newala 
tandahimba 
nanyumbu 
mtwara 
nanyamba mwanza 
kwimba 
magu 
misungwi 
mwanza 
ilemela 
sengerema 
ukerewe geita 
mji geita 
geit 
bukombe 
chato 
nyang hwale 
mbogwe rukwa 
sumbawanga 
nkasi 
sumbawanga 
kalambo katavi 
mji mpanda 
mpanda 
mlele 
nsimbo 
ras ruvuma 
songea 
tunduru 
namtumbo 
mbinga 
songea 
nyasa shinyanga 
shinyanga 
shinyanga 
kishapu 
mji kahama 
ushetu 
msalala simiyu 
maswa 
meatu 
bariadi 
mji bariadi 
itilima 
busega ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa singida 
iramba 
manyoni 
singida 
singida 
ikungi 
mkalama tanga 
pangani 
jiji tanga 
mkinga 
lushoto 
muheza 
handeni 
korogwe 
mji korogwe 
kilindi 
bumbuli tabora 
igunga 
urambo 
tabora 
nzega 
sikonge 
tabora 
kaliua jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho ii halmashauri zenye akosa katika uandaaji wa taarifa za hesabu na
jina la halmashauri kiasi kilichooneshwa pungufu tzs kiasi kilichooneshwa zaidi tzs jumla ya matumizi tzs jiji arusha arusha babati mji babati bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bumbuli bunda busega busokelo butiama chamwino chemba chunya dodoma gairo geita hai hanang handeni igunga ikungi lemela iramba iringa iringa itilima mji kahama kakonko kaliua karagwe karatu kasulu kibondo kigoma kigoma ujiji kilindi kilolo kilombero kishapu kiteto kondoa kongwa korogwe mji korogwe kwimba kyela kyerwa longido ludewa lushoto magu mji makambako makete manyoni maswa mbarali mbeya mbeya mbinga mbozi mbulu meatu meru missenyi misungwi mkalama mkinga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mlele momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mpanda mji mpanda mpwapwa msalala mufindi muheza musoma musoma mvomero mwanga jiji mwanza namtumbo ngara ngorongoro mji njom be nkasi nyasa nzega pangani rombo rorya rungwe same serengeti shinyanga shinyanga siha sikonge simanjiro singida songea songea sumbawanga tabora tabora jiji tanga mji tarime tunduru ukerewe ushetu uvinza wang ing ombe kilosa total ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mlele momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mpanda mji mpanda mpwapwa msalala mufindi muheza musoma musoma mvomero mwanga jiji mwanza namtumbo ngara ngorongoro mji njom be nkasi nyasa nzega pangani rombo rorya rungwe same serengeti shinyanga shinyanga siha sikonge simanjiro singida songea songea sumbawanga tabora tabora jiji tanga mji tarime tunduru ukerewe ushetu uvinza wang ing ombe kilosa total ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho iii orodha ya halmashauri zilizotangaza hesabu zao na
jina la halmashauri tarehe ya tangazo jina la gazeti na
jina la halmashauri tarehe ya tangazo jina la gazeti jiji arusha habari leo mbinga habari leo arusha daily news mbogwe raia mwema babati majira mbozi nipashe mji babati mwananchi meru mwananchi bahi mwananchi missenyi majira bariadi mtanzania mkalama jambo leo mji bariadi habari leo mkinga habari leo biharamulo mwananchi mkuranga mtanzania bukoba daily news momba habari leo bukoba mtanzania morogoro nipashe bukombe raia mwema moshi mwananchi bunda daily news mji mpanda mtanzania busega mtanzania mtwara mtanzania busokelo mwananchi mtwara mtanzania butiama raia mwema mufindi majira chato raia mwema muleba mwananchi chemba habari leo musoma tanzania daima chunya mwananchi musoma jambo leo jiji dar es salaam mtanzania mwanga habari leo geita mtanzania jiji mwanza raia mwema hai mwananchi nachin gwea mwananchi handeni habari leo namtumbo mtanzania igunga mwananchi nanyumbu majira ikungi mwananchi newala majira ilala mwananchi ngara raia tanzania ileje nipashe njombe majira ilemela mtanzania mji njombe mtanzania iringa mtanzania nsimbo raia tanzania ringa mwananchi nyanghwale mwananchi itilima mwananchi pangani habari leo mji kahama mwananchi rombo mwananchi kaliua majira rorya raia mwema kasulu tanzania daima ruangwa mwananchi kibaha mtanzania rufiji mwananchi mji kibaha mwananchi rungwe daily news kigoma ujiji nipashe same habari leo kilolo mwananchi serengeti daily news kilombero mtanzania shinyanga mtanzania kilosa mwananchi shinyanga mwananchi kinondoni mwananchi siha mwananchi kishapu raia mwema sikonge tanzania daima kiteto mtanzania singida mwananchi kyela mwananchi songea mtanzania lindi mwananchi songea jambo leo lindi mwananchi sumbawanga mtanzania liwale mwananchi tabora mwananchi ludewa mtanzania tandahimba habari leo magu raia tanzania jiji tanga raia tanzania mji makambako majira tarime mwananchi makete mwananchi mji tarime mwananchi manyoni mwananchi temeke mtanzania masasi mtanzania tunduru majira mji masasi business times ukerewe uhuru mbarali mwananchi ulanga habari leo jiji mbeya nipashe ushetu mtanzania mbeya mwananchi wang ing ombe mwananchi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho iv orodha ya halmashauri ambazo hazik utangaza hesabu zake na
jina la halmashauri mkoa na
jina la halmashauri mkoa bagamoyo pwani mafia pwani buhigwe kigoma maswa simiyu bumbuli tanga mbulu manyara chamwino dodoma meatu simiyu dodoma dodoma misungwi mwanza gairo morogoro mlele katavi mji geita geita monduli arusha hanang manyara morogoro morogoro iramba singida moshi kilimanjaro kakonko kigoma mpanda katavi kalambo rukwa mpwapwa dodoma karagwe kagera msalala shinyanga karatu arusha muheza tanga kibondo kigoma mvomero morogoro kigoma kigoma ngorongoro arusha kilindi tanga nkasi rukwa kilwa lindi nyasa ruvuma kisarawe pwani nzega tabora kondoa dodoma sengerema mwanza kongwa dodoma simanjiro manyara korogwe tanga singida singida mji korogwe tanga sumbawanga rukwa kwimba mwanza tabora tabora kyerwa kagera urambo tabora longido arusha uvinza kigoma lushoto tanga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho v orodha ya halmashauri zilizoshuka kutoka hati safi kwenda hati zenye shaka na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri 
meru 
kongwa 
bukoba 
kilwa 
ngorongoro 
mpwapwa 
muleba 
lindi 
kisarawe 
dodoma 
karagwe 
liwale 
mafia 
iringa 
kyerwa 
nachingwea 
mkuranga 
kilolo 
kibondo 
ruangwa 
rufiji utete 
ludewa 
kigoma 
babati 
ilala 
njombe 
moshi 
hanang 
chamwino 
mji njombe 
mwanga 
mji babati 
kondoa 
makete 
rombo 
serengeti 
bahi 
biharamulo 
same 
musoma 
rorya 
ngara 
magu 
bunda 
tarime 
missenyi 
misungwi 
musoma 
mbeya 
ulanga 
ukerewe 
mji mpanda 
rungwe 
morogoro 
mji geita 
mpanda 
chunya 
mvomero 
geita 
tunduru 
jiji mbeya 
mji masasi 
bukombe 
songea 
mbozi 
masasi 
chato 
nyasa 
ileje 
mtwara 
sumbawanga 
shinyanga 
mbarali 
newala 
nkasi 
shinyanga 
momba 
tandahimba 
sumbawanga 
kishapu 
meatu 
nanyumbu 
korogwe 
maswa 
bariadi 
mtwara 
mji korogwe 
nzega 
manyoni 
mkinga 
kilindi 
sikonge 
singida 
lushoto 
igunga 
tabora 
pangani 
muheza 
urambo 
tabora 
jiji tanga 
handeni 
karatu 
hai 
kigoma ujiji ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho vi orodha ya halmashauri ambazo mwaka huu haziku pata aina ya hati tofauti na ya mwaka jana na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri 
arusha 
mufindi 
mbulu 
ilemela 
jiji arusha 
iringa 
simanjiro 
nyang hwale 
monduli 
mji makambako 
mji tarime 
mbogwe 
bagamoyo 
wanging ombe 
butiama 
mlele 
kibaha 
buhigwe 
kyela 
nsimbo 
mji kibaha 
kakonko 
busokelo 
mji kahama 
temeke 
uvinza 
kilombero 
ushetu 
jiji dar es salaam 
moshi 
kilosa 
msalala 
kinondoni 
siha 
mji morogoro 
mji bariadi 
chemba 
lindi 
gairo 
itilima 
busega 
bumbuli 
kwimba 
songea 
singida 
longido 
jiji mwanza 
namtumbo 
ikungi 
bukoba 
sengerema 
mbinga 
mkalama 
kasulu 
kalambo 
iramba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho vi orodha ya halmashauri ambazo mwaka huu haziku pata aina ya hati tofauti na ya mwaka jana na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri na
jina la halmashauri 
arusha 
mufindi 
mbulu 
ilemela 
jiji arusha 
iringa 
simanjiro 
nyang hwale 
monduli 
mji makambako 
mji tarime 
mbogwe 
bagamoyo 
wanging ombe 
butiama 
mlele 
kibaha 
buhigwe 
kyela 
nsimbo 
mji kibaha 
kakonko 
busokelo 
mji kahama 
temeke 
uvinza 
kilombero 
ushetu 
jiji dar es salaam 
moshi 
kilosa 
msalala 
kinondoni 
siha 
mji morogoro 
mji bariadi 
chemba 
lindi 
gairo 
itilima 
busega 
bumbuli 
kwimba 
songea 
singida 
longido 
jiji mwanza 
namtumbo 
ikungi 
bukoba 
sengerema 
mbinga 
mkalama 
kasulu 
kalambo 
iramba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho vii mtiririko wa hati za ukaguzi kwa kila halmashauri kwa miaka minne mkoa jina la halmashauri arusha arusha hati safi hati yenye shaka hati safi hati safi karatu hati safi hati safi hati safi hati isiyoridhisha meru hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka longido hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka hati yenye shaka ngorongoro hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka jiji arusha hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati safi monduli hati yenye shaka hati safi hati safi hati safi coast bagamoyo hati safi hati safi hati safi hati safi kibaha hati safi hati safi hati safi hati safi mji kibaha hati safi hati safi hati safi hati safi kisarawe hati safi hati safi hati safi hati yenye shak mafia hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka mkuranga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka rufiji utete hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka dsm ilala hati safi hati sa fi hati safi hati yenye shaka temeke hati safi hati safi hati safi hati safi jiji dar es salaam hati yenye shaka hati safi hati safi hati safi kinondoni hati yenye shaka hati safi hati safi hati safi dodoma chamwino hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka kondoa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka bahi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka kongwa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mpwapwa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka dodoma hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka chemba hati safi hati safi iringa mufindi hati safi hati safi hati safi hati safi iringa hati yenye shaka hati safi hati safi hati safi iringa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka kilolo hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka njombe ludewa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka njombe hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mji njombe hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka makete hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka mji makambako hati safi hati safi hati safi wanging ombe hati safi hati safi kagera biharamulo hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka ngara hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka missenyi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka bukoba hati safi hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka bukoba hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka muleba hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka karagwe hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka kyerwa hati safi hati yenye shaka kigoma kasulu hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka hati yenye shaka kibondo hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka kigoma hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka kigoma ujiji hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati isiyoridhisha buhigwe hati safi hati safi kakonko hati safi hati safi uvinza hati safi hati safi kilimanjaro oshi hati safi hati safi hati safi hati safi hai hati safi hati safi hati safi hati isiyoridhisha moshi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mwanga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka rombo hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka same hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka siha hati safi hati safi hati safi hati safi lindi kilwa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka lindi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka lindi hati safi hati safi hati safi hati safi liwale hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nachingwea hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka ruangwa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka manyara babati hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka hanang hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mji babati hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mbulu hati safi hati safi hati safi hati safi simanjiro hati safi hati safi hati safi hati safi kiteto hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka hati safi mara serengeti hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka musoma hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka bunda hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka musoma hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka rorya hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka tarime hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mji tarime hati safi hati safi butiama hati safi hati safi mbeya mbeya hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka rungwe hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka chunya hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka jiji mbeya hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mbozi hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka ileje hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka kyela hati yenye shaka hati safi hati safi hati safi mbarali hati mbaya hati safi hati safi hati yenye shaka busokelo hati yenye shaka hati safi hati safi momba hati safi hati yenye shaka mji tunduma hati mbaya hati mbaya hati mbaya hati mbaya morogoro kilombero hati safi hati safi hati safi hati safi kilosa hati safi hati safi hati safi hati safi ulanga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka morogoro hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka morogoro hati safi hati safi hati safi hati safi mvomero hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka gairo hati safi hati safi mtwara mji masasi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka masasi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mtwara hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka newala hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka tandahimba hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka nanyumbu hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mtwara hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mwanza kwimba hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka hati yenye shaka magu hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka misungwi hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka jiji mwanza hati safi hati isiyoridhisha hati yenye shaka hati yenye shaka ilemela hati yenye shaka hati safi hati safi sengerema hati yenye shaka hati yenye shaka hati yenye shaka hati yenye shaka ukerewe hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka geita mji geita hati safi hati safi hati yenye shaka geita hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka bukombe hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka chato hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka nyang hwale hati safi hati safi mbogwe hati safi hati safi rukwa sumbawanga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka nkasi hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka sumbawanga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka kalambo hati yenye shaka hati yenye shaka katavi mji mpanda hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka mpanda hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mlele hati safi hati safi nsimbo hati safi hati safi ruvuma songea hati safi hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka tunduru hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka namtumbo hati safi hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka mbinga hati safi hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka songea hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka nyasa hati safi hati yenye shaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nachingwea hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka ruangwa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka manyara babati hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka hanang hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mji babati hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mbulu hati safi hati safi hati safi hati safi simanjiro hati safi hati safi hati safi hati safi kiteto hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka hati safi mara serengeti hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka musoma hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka bunda hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka musoma hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka rorya hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka tarime hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mji tarime hati safi hati safi butiama hati safi hati safi mbeya mbeya hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka rungwe hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka chunya hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka jiji mbeya hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mbozi hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka ileje hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka kyela hati yenye shaka hati safi hati safi hati safi mbarali hati mbaya hati safi hati safi hati yenye shaka busokelo hati yenye shaka hati safi hati safi momba hati safi hati yenye shaka mji tunduma hati mbaya hati mbaya hati mbaya hati mbaya morogoro kilombero hati safi hati safi hati safi hati safi kilosa hati safi hati safi hati safi hati safi ulanga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka morogoro hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka morogoro hati safi hati safi hati safi hati safi mvomero hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka gairo hati safi hati safi mtwara mji masasi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka masasi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mtwara hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka newala hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka tandahimba hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka nanyumbu hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mtwara hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mwanza kwimba hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka hati yenye shaka magu hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka misungwi hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka jiji mwanza hati safi hati isiyoridhisha hati yenye shaka hati yenye shaka ilemela hati yenye shaka hati safi hati safi sengerema hati yenye shaka hati yenye shaka hati yenye shaka hati yenye shaka ukerewe hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka geita mji geita hati safi hati safi hati yenye shaka geita hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka bukombe hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka chato hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka nyang hwale hati safi hati safi mbogwe hati safi hati safi rukwa sumbawanga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka nkasi hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka sumbawanga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka kalambo hati yenye shaka hati yenye shaka katavi mji mpanda hati yenye shaka hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka mpanda hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mlele hati safi hati safi nsimbo hati safi hati safi ruvuma songea hati safi hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka tunduru hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka namtumbo hati safi hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka mbinga hati safi hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka songea hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka nyasa hati safi hati yenye shaka ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa shinyanga shinyanga hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka shinyanga hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka kishapu hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mji kahama hati safi hati safi hati safi ushetu hati safi hati safi msalala hati safi hati safi simiyu maswa hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka meatu hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka bariadi hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka mji bariadi hati safi hati safi hati safi itilima hati safi hati safi busega hati safi hati safi singida iramba hati safi hati safi hati yenye shaka hati yenye shaka manyoni hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka singida hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka singida hati safi hati safi hati safi hati safi ikungi hati safi hati safi mkalama hati safi hati safi tanga pangani hati safi hati yenye shaka hati safi hati yenye shaka jiji tanga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka mkinga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka lushoto hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka muheza hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka handeni hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka korogwe hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka mji korogwe hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka kilindi hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka bumbuli hati safi hati safi tabora igunga hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka urambo hati safi hati safi hati safi hati yenye shaka tabora hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka nzega hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka sikonge hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka tabora hati yenye shaka hati safi hati safi hati yenye shaka kaliua hati yenye shaka hati safi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho viii orodha ya halmashauri zenye hati zenye shaka hati isiyo ridhisha hati mbaya pamoja na sababu za kutolewa kwa hati hizo mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha arusha 
karatu hati isiyoridhisha a vitabu vya risiti za kukusanyia mapato havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguz ingawa viliombwa
kutokana na kukosekana kwa vitabu vya makusanyo sikuweza kujua mapato yaliyokusanywa kwa kutumia risiti za vitabu hivyo na matumizi ya fedha hizo
b ukaguzi wa matumizi ulibaini hati za malipo za kiasi cha sh
 hazikuwa na nyaraka husika za matumizi
hivyo usahihi ukweli na uhalali wa malipo hayo ya kiasi cha shilingi haukuweza kuthibitishwa
c hati za malipo na nyaraka zake za sh
 hazikuweza kupatikana wakati wa ukaguzi
kwa hiyo asili na uhalali wa atumizi yaliyofanywa na halmashauri hayakuweza kuhakikiwa hivyo kudhibiti mawanda ya ukaguzi d halmashauri haikuthaminisha mali zake zilizotolewa katika taarifa za sh
taarifa za fedha haziwezi kuwasilisha ukweli na haki hivyo inaweza ku potosha watumiaji waliyokusudiwa e halmashauri ya wilaya ya karatu imetoa taarifa ya thamani ya ardhi katika taarifa za fedha iliyowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa vilivyoripotiwa katika taarifa za fedha za ha lmashauri ya wilaya ya karatu zilizowasilishwa imeonyeshwa pungufu
meru hati yenye shaka a halmashauri imelipa jumla ya sh
 bila nyaraka za kutosha
kutokana na kukosekana kwa nyaraka za kutosha uhalali wa kiasi kilichotumika haukuweza kuthibitika
b hati za malipo na nyaraka zake za kiasi cha sh
 kutoka katka akaunti ya matumizi ya kawaida hazikweza kupatikana wakati wa ukaguzi
kwa hali hii asili na uhalali wa matumizi yaliyofanywa na halmashauri haukuweza kuhakikiwa
c halmashauri haikuweza kuthamini mali zake za kudumu licha ya ukweli kwamba muda wa kipindi cha mpito cha miaka mitano uliotolewa uliisha tangu 
kwa hali hii taarifa ya mali inaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko la mali zote zinazomilikiwa na halmashauri
na kwa hiyo taarifa za fedha haziwasilishi ukweli na uhalisia wa hali ya fedha ya halmashauri hadi kufikia tarehe juni 
d taarifa ya utendaji fedha kwa mwaka uliomalizika juni imefungwa ikiwa na ziada ya sh
hata hivyo kiasi hiki kinatofautiana na takwimu ilivyoripotiwa katika taarifa ya mabadiliko ya mali kwa kiasi cha sh
 na tofauti hiyo haikutolewa maelezo
longido hati yenye shaka a vitabu tanzu vya wazi havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
hii ina maana kwamba vitabu vya stakabadhi vinavyokosekena vinaweza kutumika kufanyia vitendo vya ulaghai
b malipo ya kiasi cha sh
 yalifanywa bila nyaraka za kutosha kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaaya mwaka 
kutokana na kukosekana kwa nyaraka hizo matumizi ya fedha zilizotumika hayakuweza kuthibitika
c halmashauri haikuthamanisha mali zake za kudumu za kiasi cha sh
katika tukio hili takwimu za mali mitambo na vifaa zilizoripotiwa katika taarifa za fedha hazikuweza kuwakilisha hali halisi ya halmashauri
d halmashauri ya wilaya ya longido imetoa taarifa ya jumla ya kiasi cha sh
 ikiwa ni thamani ya ardhi na majengo hivyo kusababisha taarifa ya thamani ya ardhi na majengo kupotoshwa kwa vile inajumuisha na uchakavu wa ardhi ambayo ilipaswa kutohesabiwa katika vitabu vya hesabu
kiasi halisi cha upotoshwaji ha kikuwa rahisi kubainika kwa sababu thamani ya ardhi na majengo haikutenganishwa
e kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya longido zilizowasilishwa kinaonyesha kuwa kiasi cha mtaji wa mali zinazotokana na fedha za ruzuku ya ma endeleo kilikuwa pungufu kwa sh
hii ina maana ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho viii orodha ya halmashauri zenye hati zenye shaka hati isiyo ridhisha hati mbaya pamoja na sababu za kutolewa kwa hati hizo mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha arusha 
karatu hati isiyoridhisha a vitabu vya risiti za kukusanyia mapato havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguz ingawa viliombwa
kutokana na kukosekana kwa vitabu vya makusanyo sikuweza kujua mapato yaliyokusanywa kwa kutumia risiti za vitabu hivyo na matumizi ya fedha hizo
b ukaguzi wa matumizi ulibaini hati za malipo za kiasi cha sh
 hazikuwa na nyaraka husika za matumizi
hivyo usahihi ukweli na uhalali wa malipo hayo ya kiasi cha shilingi haukuweza kuthibitishwa
c hati za malipo na nyaraka zake za sh
 hazikuweza kupatikana wakati wa ukaguzi
kwa hiyo asili na uhalali wa atumizi yaliyofanywa na halmashauri hayakuweza kuhakikiwa hivyo kudhibiti mawanda ya ukaguzi d halmashauri haikuthaminisha mali zake zilizotolewa katika taarifa za sh
taarifa za fedha haziwezi kuwasilisha ukweli na haki hivyo inaweza ku potosha watumiaji waliyokusudiwa e halmashauri ya wilaya ya karatu imetoa taarifa ya thamani ya ardhi katika taarifa za fedha iliyowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa vilivyoripotiwa katika taarifa za fedha za ha lmashauri ya wilaya ya karatu zilizowasilishwa imeonyeshwa pungufu
meru hati yenye shaka a halmashauri imelipa jumla ya sh
 bila nyaraka za kutosha
kutokana na kukosekana kwa nyaraka za kutosha uhalali wa kiasi kilichotumika haukuweza kuthibitika
b hati za malipo na nyaraka zake za kiasi cha sh
 kutoka katka akaunti ya matumizi ya kawaida hazikweza kupatikana wakati wa ukaguzi
kwa hali hii asili na uhalali wa matumizi yaliyofanywa na halmashauri haukuweza kuhakikiwa
c halmashauri haikuweza kuthamini mali zake za kudumu licha ya ukweli kwamba muda wa kipindi cha mpito cha miaka mitano uliotolewa uliisha tangu 
kwa hali hii taarifa ya mali inaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko la mali zote zinazomilikiwa na halmashauri
na kwa hiyo taarifa za fedha haziwasilishi ukweli na uhalisia wa hali ya fedha ya halmashauri hadi kufikia tarehe juni 
d taarifa ya utendaji fedha kwa mwaka uliomalizika juni imefungwa ikiwa na ziada ya sh
hata hivyo kiasi hiki kinatofautiana na takwimu ilivyoripotiwa katika taarifa ya mabadiliko ya mali kwa kiasi cha sh
 na tofauti hiyo haikutolewa maelezo
longido hati yenye shaka a vitabu tanzu vya wazi havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
hii ina maana kwamba vitabu vya stakabadhi vinavyokosekena vinaweza kutumika kufanyia vitendo vya ulaghai
b malipo ya kiasi cha sh
 yalifanywa bila nyaraka za kutosha kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaaya mwaka 
kutokana na kukosekana kwa nyaraka hizo matumizi ya fedha zilizotumika hayakuweza kuthibitika
c halmashauri haikuthamanisha mali zake za kudumu za kiasi cha sh
katika tukio hili takwimu za mali mitambo na vifaa zilizoripotiwa katika taarifa za fedha hazikuweza kuwakilisha hali halisi ya halmashauri
d halmashauri ya wilaya ya longido imetoa taarifa ya jumla ya kiasi cha sh
 ikiwa ni thamani ya ardhi na majengo hivyo kusababisha taarifa ya thamani ya ardhi na majengo kupotoshwa kwa vile inajumuisha na uchakavu wa ardhi ambayo ilipaswa kutohesabiwa katika vitabu vya hesabu
kiasi halisi cha upotoshwaji ha kikuwa rahisi kubainika kwa sababu thamani ya ardhi na majengo haikutenganishwa
e kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya longido zilizowasilishwa kinaonyesha kuwa kiasi cha mtaji wa mali zinazotokana na fedha za ruzuku ya ma endeleo kilikuwa pungufu kwa sh
hii ina maana ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha kwamba taarifa za fedha zilizowasilishwa zina makosa na kutooneshwa kwa tarakimu kunakoweza kupotosha watumiaji muhimu wa taarifa hizo
ngorongoro hati yenye shaka a halmashauri haikuth aminisha mali zake zisizo za kudumu za kiasi cha sh
kutokana na hali hii takwimu za mali mitambo na vifaa ppe zilizoripotiwa katika taarifa za fedha hazikuweza kuwakilisha hali halisi ya halmashauri
b thamani ya ardhi imeripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji gharama ya mali inayopatikana kwa njia ya manunuzi yasiyo ya fedha kuwa thamani yake ni ile ya tarehe ya upatikanaji
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ngorongoro zilizowasilishwa zimeonyeshwa pungufu pwani kisarawe hati yenye shaka a mali za kudumu hazikutha minishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya kisarawe haikuthaminisha mali yake kama zilivyooneshwa kwenye taarifa ya ukaguzi zenye jumla ya sh
 b tarakimu mbazo hazijathibitishwa za ardhi na majengo sh
 halmashauri haikute nganisha thamani ya ardhi na majengo ya sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kama daraja moja la mali
hii ni kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya na mali zote zilipungua thamani wakati huo huo kwa kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
mafia hati yenye shaka a ardhi haikuthaminishwa tathmini ya utekelezaji wa viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma accrual pamoja na sera katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya mafia zilizowasilishwa imebaini kuwa kuna maendeleo mazuri yamepatikana hadi sasa isipokuwa halmashauri haikuthaminisha upya ardhi yake
b tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa halmashauri haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo badala yake imezionesha kwa pamoja kama daraja moja la mali kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na mali zote zilipungua thamani wakati huo huo kwa kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
mkuranga hati yenye shaka a mali za kudumu zisizothaminishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya mkuranga haikuthaminisha mali zake kwenye madaraja kama inavyoonekana katika jedwali kwenye taarifa ya ukaguzi b tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionyesha kwa pamoja kama daraja moja la mali kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual
na mali zote zilipungua thamani wakati huo huo kwa kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
rufiji utete hati yenye shaka a mali za kudumu zisizothaminishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya rufiji haikuthaminisha mali zake kwenye madaraja kama inavyoonekana katika jedwali kwenye taarifa ya ukaguzi b tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya rufiji haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kama daraja moja la mali kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na mali zote zilipungua thamani wakati huo huo kwa kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
dodoma 
bahi hati yenye shaka utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha umma sura ya accrual inataka thamani za mali mitam bo na vifaa zitambulike katika taarifa za fedha wakati zinanunuliwa
hata hivyo thamani za mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya bahi zilizowasilishwa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote zinazomilikiwa na taasisi
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kujua iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa yenye kiasi cha sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya bahi kilikuwa na uh alisia
chamwino hati yenye shaka halmashauri ya wilaya ya chamwino imeonyesha thamani ya ardhi katika taarifa za fedhaz iliyowasilishwa kuwa ni sifuri kwa vile hakujumuishwa pamoja na thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
hii ni kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual ambayo inahitaji thamani ya mali inayopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kununuliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa ilivyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya chamwino iliyowasilishwa ilikuwa ni pungufu kwa thamani ya ardhi
kondoa hati yenye shaka a hati za malipo zenye kiasi cha shilingi hazikuo nekana na matumizi yanayofikia kiasi cha shilingi
 hayakuwa na viambatanisho vya kutosha hivyo malipo hayo hayakuweza kufahamika yametumika vipi
b aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual inahitaj ongezeko la thamani ya daraja la mali kama kutokana na kuthaminisha iongezwe kwenye hesabu ya ziada ya uthamanishaji na kama kuna kupungua basi iondolewe na iwekwe kwenye hesabu ya ziada au nakisi
hata hivyo wakati wa ukaguzi halmashauri ilithama nisha mali zake na kuzifanya kuwa na thamani ya sh
 ikiwemo na thamani ardhi ya sh
 lakini halmashauri ilionesha mali hizo katika thamani ya kununulia kuwa ndiyo thamani ya sasa yenye thamani ya sh
 bila kuwemo thamani ya ardhi hivyo kusababisha kuonesha thamani ya mali pungufu katika taarifa za fedha
c hadi kufikia tarehe juni bakaa iliyokuwepo kutokana na daftari la fedha na taarifa ya benki iliyosuluhishwa ililikuwa sh
 ambapo jumla ya fedha za miradi ya maendeleo kulingana na kitabu cha kuratibu matumizi hayo ilikuwa ni sh
 na kusababisha tofauti ya sh
 baada ya uchunguzi wa tofauti hiyo ilibainika kuwa kiasi hicho kilitumika kwa madhumuni yasiyojulikana
hivyo matumizi hayakuweza kuthibitishwa na yanaweza kuwa yametumika kufanya vitendo vya ulaghai
d madeni ya halmashauri yameoneshwa pungufu kwa kiasi cha sh
e utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowas ilishwa ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya kiasi cha sh
 kulingana na kiambatisho na
 kilichomo kwenye taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kondoa kama ilikuwa na uhalisia kwa vile thamani ya ard hi haikujumuishwa
kongwa hati yenye shaka a halmashauri haikuthaminisha mali zake
kutokana na hili ardhi haikupewa thamani yake
b kwamba halmashauri imeripoti kwamba bakaa ya ruzuku ya matumizi ya kawaida kuwa ni sh
 badala ya sh
 hivyo kusababisha upotoshwaji wa bakaa hiyo kwa sh
mpwapwa hati yenye shaka a halmashauri haikuthaminisha mali zake za kiasi cha sh
 kinyume na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual
kutothaminisha kwa mali za kudumu kunaweza kusababisha upotoshaji wa mali mitambo na vifaa
b halmashauri haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo vyenye jumla ya sh
 lakini badala yake imeziripoti kama mali za daraja moja kiambatisho na
 cha taarifa za fedha kinyume na aya ya na vya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya na mali zote zilipungua thamani wakati huo huo kwa kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
dodoma hati yenye thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha umma sura ya accrual inataka thamani za mali mitam bo na vifaa zitambulike katika taarifa za fedha wakati zinanunuliwa
hata hivyo thamani za mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya bahi zilizowasilishwa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote zinazomilikiwa na taasisi
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kujua iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa yenye kiasi cha sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya bahi kilikuwa na uh alisia
chamwino hati yenye shaka halmashauri ya wilaya ya chamwino imeonyesha thamani ya ardhi katika taarifa za fedhaz iliyowasilishwa kuwa ni sifuri kwa vile hakujumuishwa pamoja na thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
hii ni kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual ambayo inahitaji thamani ya mali inayopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kununuliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa ilivyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya chamwino iliyowasilishwa ilikuwa ni pungufu kwa thamani ya ardhi
kondoa hati yenye shaka a hati za malipo zenye kiasi cha shilingi hazikuo nekana na matumizi yanayofikia kiasi cha shilingi
 hayakuwa na viambatanisho vya kutosha hivyo malipo hayo hayakuweza kufahamika yametumika vipi
b aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual inahitaj ongezeko la thamani ya daraja la mali kama kutokana na kuthaminisha iongezwe kwenye hesabu ya ziada ya uthamanishaji na kama kuna kupungua basi iondolewe na iwekwe kwenye hesabu ya ziada au nakisi
hata hivyo wakati wa ukaguzi halmashauri ilithama nisha mali zake na kuzifanya kuwa na thamani ya sh
 ikiwemo na thamani ardhi ya sh
 lakini halmashauri ilionesha mali hizo katika thamani ya kununulia kuwa ndiyo thamani ya sasa yenye thamani ya sh
 bila kuwemo thamani ya ardhi hivyo kusababisha kuonesha thamani ya mali pungufu katika taarifa za fedha
c hadi kufikia tarehe juni bakaa iliyokuwepo kutokana na daftari la fedha na taarifa ya benki iliyosuluhishwa ililikuwa sh
 ambapo jumla ya fedha za miradi ya maendeleo kulingana na kitabu cha kuratibu matumizi hayo ilikuwa ni sh
 na kusababisha tofauti ya sh
 baada ya uchunguzi wa tofauti hiyo ilibainika kuwa kiasi hicho kilitumika kwa madhumuni yasiyojulikana
hivyo matumizi hayakuweza kuthibitishwa na yanaweza kuwa yametumika kufanya vitendo vya ulaghai
d madeni ya halmashauri yameoneshwa pungufu kwa kiasi cha sh
e utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowas ilishwa ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya kiasi cha sh
 kulingana na kiambatisho na
 kilichomo kwenye taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kondoa kama ilikuwa na uhalisia kwa vile thamani ya ard hi haikujumuishwa
kongwa hati yenye shaka a halmashauri haikuthaminisha mali zake
kutokana na hili ardhi haikupewa thamani yake
b kwamba halmashauri imeripoti kwamba bakaa ya ruzuku ya matumizi ya kawaida kuwa ni sh
 badala ya sh
 hivyo kusababisha upotoshwaji wa bakaa hiyo kwa sh
mpwapwa hati yenye shaka a halmashauri haikuthaminisha mali zake za kiasi cha sh
 kinyume na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual
kutothaminisha kwa mali za kudumu kunaweza kusababisha upotoshaji wa mali mitambo na vifaa
b halmashauri haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo vyenye jumla ya sh
 lakini badala yake imeziripoti kama mali za daraja moja kiambatisho na
 cha taarifa za fedha kinyume na aya ya na vya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya na mali zote zilipungua thamani wakati huo huo kwa kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
dodoma hati yenye thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha shaka ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa kiambatisho na
 haikujumuishwa kwenye thamani ya mali mitambo na vifaa ya kiasi cha sh
 pamoja na kazi ambazo zinaendelea kinyume na aya ya na za viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji thamani ya mali inayopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kunun uliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya dodoma iliyowasilishwa ilikuwa ni pungufu kwa thamani ya ardhi iringa 
iringa hati yenye shaka a kiasi kilichow asilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya iringa ni sh
 ambacho kinawakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya manispaa ya iringa imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
b thamani ya ardhi katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya iringa zimeoneshwa kuwa ni sifuri kinyume na aya ya na za viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji thamani ya mali inaopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kununuliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa ilivyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya iringa imepotoshwa
kilolo hati yenye shaka a kiasi kilichowas ilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kilolo ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya kilolo imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
b halmashauri ya wilaya ya ilolo imeonesha thamani ya ardhi katika taarifa za fedha kuwa ni sifuri kinyume na aya ya na za viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji thamani ya mali inaopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kununuliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 ilivyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kilolo zilizowasilishwa haina uhalisia
c kukose kana kwa sera ya uhasibu kwa vitabu vya shule ilibainika wakati wa ukaguzi wa mwaka husika kwamba halmashauri haikuonesha sera yake ya uhasibu inayohusiana na vitabu vya shule hivyo ukaguzi ulishindwa kujua usahihi wa uchakavu wake kutokana na kukosekana wa sera za uhasibu rejea kiambatisho na
d kukosekana kwa vitabu vya stakabadhi za kukusanyia mapato halmashauri haikuleta vitabu vya stakabadhi za kukusanyia mapato kwa ajili ya uhakiki
kutokana na kukosekana kwa vitabu hivyo ukaguzi umeshindwa kujua kiasi cha mapato kilichokusanywa kwa kutumia stakabadhi hizo
kwa hali hiyo mapato vya vyanzo vya halmashauri yaliyoripotiwa kwenye taarifa za fedha ya sh
 hayana uhalisia
njombe 
ludewa hati yenye shaka a kiasi kilicho wasilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ludewa ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya ludewa imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
b halmashauri ya wilaya ya ludewa imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha ludewa zimeoneshwa pungufu
c thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ludewa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote inazomiliki
kwa hali hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu endapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ludewa ilikuwa na uhalisia
njombe hati yenye shaka a kiasi kilichowasilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya njombe ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya njombe imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
b halmashauri ya wilaya ya njombe imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha kuwa ni sifuri
kwa ali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya njombe imeoneshwa pungufu
c thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya nj ombe haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote inazomiliki
kwa hali hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu endapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya njombe ilikuwa na uhalisia 
mji njombe hati yenye shaka aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual inataka thamani za mali mitambo na vifaa zitambulike katika taarifa za fedha wakati zinanunuliwa
hata hivyo thamani za mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya mji wa njombe zilizowasilishwa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote zinayomilikiwa na taasisi
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kujua iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa yenye kiasi cha sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya mji wa njombe ilikuwa na uhalisia
makete hati yenye shaka a kiasi kilichowasilishwa katik taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya makete ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambacho haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya makete imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
ilikuwa ni vigumu kufahamu kiasi cha upotoshwaji kwa sababu thamani ya sasa ya ardhi na majengo haijatenganishwa
b halmashauri ya wilaya ya makete imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya makete zimeoneshwa pungufu
c thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya makete haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote inazomi liki
kwa hali hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu endapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya makete ilikuwa na uhalisia
kagera bukoba hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya bukoba imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya bukoba zimeonyeshwa pungufu
bukoba hati yenye shaka utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya bukoba haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote inazomiliki
kwa hali hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha shaka ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa kiambatisho na
 haikujumuishwa kwenye thamani ya mali mitambo na vifaa ya kiasi cha sh
 pamoja na kazi ambazo zinaendelea kinyume na aya ya na za viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji thamani ya mali inayopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kunun uliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya dodoma iliyowasilishwa ilikuwa ni pungufu kwa thamani ya ardhi iringa 
iringa hati yenye shaka a kiasi kilichow asilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya iringa ni sh
 ambacho kinawakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya manispaa ya iringa imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
b thamani ya ardhi katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya iringa zimeoneshwa kuwa ni sifuri kinyume na aya ya na za viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji thamani ya mali inaopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kununuliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa ilivyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya iringa imepotoshwa
kilolo hati yenye shaka a kiasi kilichowas ilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kilolo ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya kilolo imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
b halmashauri ya wilaya ya ilolo imeonesha thamani ya ardhi katika taarifa za fedha kuwa ni sifuri kinyume na aya ya na za viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji thamani ya mali inaopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kununuliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 ilivyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kilolo zilizowasilishwa haina uhalisia
c kukose kana kwa sera ya uhasibu kwa vitabu vya shule ilibainika wakati wa ukaguzi wa mwaka husika kwamba halmashauri haikuonesha sera yake ya uhasibu inayohusiana na vitabu vya shule hivyo ukaguzi ulishindwa kujua usahihi wa uchakavu wake kutokana na kukosekana wa sera za uhasibu rejea kiambatisho na
d kukosekana kwa vitabu vya stakabadhi za kukusanyia mapato halmashauri haikuleta vitabu vya stakabadhi za kukusanyia mapato kwa ajili ya uhakiki
kutokana na kukosekana kwa vitabu hivyo ukaguzi umeshindwa kujua kiasi cha mapato kilichokusanywa kwa kutumia stakabadhi hizo
kwa hali hiyo mapato vya vyanzo vya halmashauri yaliyoripotiwa kwenye taarifa za fedha ya sh
 hayana uhalisia
njombe 
ludewa hati yenye shaka a kiasi kilicho wasilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ludewa ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya ludewa imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
b halmashauri ya wilaya ya ludewa imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha ludewa zimeoneshwa pungufu
c thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ludewa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote inazomiliki
kwa hali hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu endapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ludewa ilikuwa na uhalisia
njombe hati yenye shaka a kiasi kilichowasilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya njombe ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya njombe imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
b halmashauri ya wilaya ya njombe imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha kuwa ni sifuri
kwa ali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya njombe imeoneshwa pungufu
c thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya nj ombe haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote inazomiliki
kwa hali hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu endapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya njombe ilikuwa na uhalisia 
mji njombe hati yenye shaka aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual inataka thamani za mali mitambo na vifaa zitambulike katika taarifa za fedha wakati zinanunuliwa
hata hivyo thamani za mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya mji wa njombe zilizowasilishwa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote zinayomilikiwa na taasisi
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kujua iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa yenye kiasi cha sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya mji wa njombe ilikuwa na uhalisia
makete hati yenye shaka a kiasi kilichowasilishwa katik taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya makete ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambacho haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya makete imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
ilikuwa ni vigumu kufahamu kiasi cha upotoshwaji kwa sababu thamani ya sasa ya ardhi na majengo haijatenganishwa
b halmashauri ya wilaya ya makete imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya makete zimeoneshwa pungufu
c thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya makete haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote inazomi liki
kwa hali hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu endapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya makete ilikuwa na uhalisia
kagera bukoba hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya bukoba imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya bukoba zimeonyeshwa pungufu
bukoba hati yenye shaka utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya bukoba haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote inazomiliki
kwa hali hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha endapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya bukoba ilikuwa na uhalisia 
biharamulo hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya biharamlo imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowazilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya biharamlo zimeoneshwa pungufu
missenyi hati yenye shaka a thamani ya rdhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya missenyi imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taa rifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya missenyi zimeonyeshwa pungufu b kukosekana kwa hati za malipo na nyaraka zake sh
 hati za malipo pamoja na nyaraka zake zenye jumla ya sh
 hazikuonekana wakati wa uka guzi
a muleba hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya muleba imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya muleba zimeonyeshwa pungufu b ngara hati yenye shaka kiasi kilichowasilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ngara ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo iliyoripotiwa katika aarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya ngara imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
c kyerwa hati yenye shaka vitabu vya stakabadhi za mapato hazikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi nilibaini kuwa katika vitabu kumi na vitano vya wazi vitabu sita kati ya hivyo vimepotea na kuripotiwa katika kituo cha polisi kyerwa na vitabu tisa vilikuwa havijarudishwa kwa mweka hazina
na havikuletwa kwa ajili ya ukaguzi
kias halisi kilizokusanywa kwa kutumia vitabu hivi hakikuweza kuthibitika na kinaweza kuwa kimetumiwa vibaya kwa hiyo mawanda ya ukaguzi wangu yalikwazwa
d karagwe hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya karagwe ina ardhi iliyopatikana bila gharama kutoka serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania
ardhi hii imeoneshwa katika taarifa za fedha kuwa thamani yake ni sifuri kinyume na aya ya na za viwango vya kimataifa vya uh asibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji thamani ya mali inayopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kununuliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa ilivyoripotiwa katika taarifa za fe dha za halmashauri ya wilaya ya karagwe imeonyeshwa pungufu kigoma e kasulu hati yenye shaka a halmashauri ya wilaya ya kasulu imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowazilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya kasulu imeonyeshwa pungufu
b aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual inataka thamani za mali mitambo na vif aa zitambulike katika taarifa za fedha wakati zinanunuliwa kumilikiwa
hata hivyo thamani za mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kasulu zilizowasilishwa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote zinazomilikiwa na taasisi
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kujua iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika kiambatisho taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kasulu ilikuwa na uhalisia
orodha ya mali ambazo thamani ya ke haikujumuishwa katika taarifa za fedha kama ilivyofahamika wakati wa zoezi la uhakiki lililofanyika tarehe juni imejumuishwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha zilizowasilishwa
f kibondo hati yenye mali na mitambo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha shaka aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual inataka thamani za mali mitambo na vifaa zitambulike katika taarifa za fedha wakati zinanunuliwa kumilikiwa
hata hivyo thamani za mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kibondo zilizowasilishwa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya ardhi
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kujua iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kibondo ilikuwa na uhalisia
g kigoma hati yenye shaka utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu kiambatisho na
 cha taarifa za fedha iliyowasilishwa ya halmashauri ya wilaya ya kigoma umebaini kuwa halmashauri haijathamini mali zake za sh
 zinazojumuisha pamoja na thamani ya ardhi ambayo ni sifuri
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kigoma iliyowasilishwa ilikuwa na uhalisia
h kigoma ujiji hati isiyoridhisha a hati za malipo zilizokosekana sh
 hati za malipo za jumla ya sh
 hazikupatikana wakati wa zoezi la ukaguzi
hali hii ilipunguza wigo wa ukaguzi ingawa agizo la memor anda ya fedha za serikali za mitaa linamtaka mweka hazina kuwa ndiye mhusika wa kutunza nyaraka za uhasibu
b malipo yasiyo na nyaraka sh
 halmashauri ilifanya malipo ya sh
 ambayo ni mojawapo ya matumizi yaliyoonyeshwa katika taarifa ya mapato na matumizi yaliyobainika kutokuwa na nyaraka za kuthibitisha usahihi na uhalali wa matumizi hayo
hii imepunguza wigo ili kumsaida mkaguzi kuelezea kama taarifa hiyo inaonesha ukweli na uhalisia wa hali ya kifedha wa halmashauri
c thamani ujenzi wa maabara unaoendelea haikuoneshwa kwenye mali za kudumu uchunguzi wa takwimu za thamani ya mali za kudumu ya sh
 iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri kwa mwaka uliomalizika juni ilibaini kuwa kazi zilizok uwa zikiendelea zilikuwa ni pungufu kwa thamani ya maabara yaliyokuwa yakiendelea kujengwa
kiambatisho na cha taarifa za fedha za halmashauri kimeripoti kuhamishwa kuondolewa kwa mali isiyohamishika yenye thamani sh
 kutoka kwenye mali zake
hata hivyo nyaraka zilizotumika kuidhinisha uhamisho wa mali hizo kwa vyombo vingine hazikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
hivyo uhamisho wa mali hizo hakuweza kuthibitishwa
kwa hivyo mapungufu yaliyobainika hapo juu yamesababisha upotoshwaji wa mt aji unaotokana na ruzuku ya maendeleo wa mali za kifedha pamoja na taarifa zote za fedha zilizotolewa na halmashauri
d makusanyo ambayo hayakuthibitika kama yalipelekwa benki sh
 mapitio ya taarifa za benki za halmashauri zinazohusiana na taarifa za makusanyo ya kila mwezi zinaonesha kwamba kiasi cha sh
 kama zinavyoonekana kwenye viambatisho na
 na vya taarifa za fedha
hata hivyo jumla ya sh
 kilithibitishwa kuwa kimepelekwa benki na kiasi cha sh
 hakikupelekwa na hivyo kupunguza mawanda ya ukaguzi
e madeni yameoneshwa zaidi kwa sh
 halmashauri imeonyesha mikopo ya ndani kati ya akaunti moja na akaunti nyingine za halmashauri yenye jumla ya sh
 na madeni mengine ya sh
 yaliyotokana na shauri la madai no
 lililoko katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha
kiasi cha sh
 hakikutakiwa kuonyeshwa kama ni mkopo kutoka nje ya halmashauri badala ya mkopo ndani
kiasi cha kinacho husiana na kesi iliyotajwa hapo juu hukumu yake ilifanyika tarehe oktoba baada ya kipindi cha maandalizi ya taarifa za fedha kumalizika yaani julai hadi septemba hivyo ilitakiwa kuoneshwa kama dhima sanjari kulingana na aya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na si kama madeni yasiyolipwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha endapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya manispaa ya bukoba ilikuwa na uhalisia 
biharamulo hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya biharamlo imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowazilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya biharamlo zimeoneshwa pungufu
missenyi hati yenye shaka a thamani ya rdhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya missenyi imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taa rifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya missenyi zimeonyeshwa pungufu b kukosekana kwa hati za malipo na nyaraka zake sh
 hati za malipo pamoja na nyaraka zake zenye jumla ya sh
 hazikuonekana wakati wa uka guzi
a muleba hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya muleba imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya muleba zimeonyeshwa pungufu b ngara hati yenye shaka kiasi kilichowasilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya ngara ni sh
 kikiwakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya 
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo iliyoripotiwa katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya ngara imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
c kyerwa hati yenye shaka vitabu vya stakabadhi za mapato hazikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi nilibaini kuwa katika vitabu kumi na vitano vya wazi vitabu sita kati ya hivyo vimepotea na kuripotiwa katika kituo cha polisi kyerwa na vitabu tisa vilikuwa havijarudishwa kwa mweka hazina
na havikuletwa kwa ajili ya ukaguzi
kias halisi kilizokusanywa kwa kutumia vitabu hivi hakikuweza kuthibitika na kinaweza kuwa kimetumiwa vibaya kwa hiyo mawanda ya ukaguzi wangu yalikwazwa
d karagwe hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya karagwe ina ardhi iliyopatikana bila gharama kutoka serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania
ardhi hii imeoneshwa katika taarifa za fedha kuwa thamani yake ni sifuri kinyume na aya ya na za viwango vya kimataifa vya uh asibu kwa sekta ya umma sura ya ambayo inahitaji thamani ya mali inayopatikana kwa njia ya shughuli zisizo za kubadilishana iwe ni ile ya tarehe ya kununuliwa umiliki
kwa sababu hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa ilivyoripotiwa katika taarifa za fe dha za halmashauri ya wilaya ya karagwe imeonyeshwa pungufu kigoma e kasulu hati yenye shaka a halmashauri ya wilaya ya kasulu imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowazilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya kasulu imeonyeshwa pungufu
b aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual inataka thamani za mali mitambo na vif aa zitambulike katika taarifa za fedha wakati zinanunuliwa kumilikiwa
hata hivyo thamani za mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kasulu zilizowasilishwa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya mali zote zinazomilikiwa na taasisi
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kujua iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika kiambatisho taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kasulu ilikuwa na uhalisia
orodha ya mali ambazo thamani yake haikujumuishwa katika taarifa za fedha kama ilivyofahamika wakati wa zoezi la uhakiki lililofanyika tarehe juni imejumuishwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha zilizowasilishwa
f kibondo hati yenye mali na mitambo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha shaka aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual inataka thamani za mali mitambo na vifaa zitambulike katika taarifa za fedha wakati zinanunuliwa kumilikiwa
hata hivyo thamani za mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kibondo zilizowasilishwa haikuwa kamili kwa vile haikujumuisha thamani ya ardhi
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kujua iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa ya sh
 iliyoripotiwa katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kibondo ilikuwa na uhalisia
g kigoma hati yenye shaka utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu kiambatisho na
 cha taarifa za fedha iliyowasilishwa ya halmashauri ya wilaya ya kigoma umebaini kuwa halmashauri haijathamini mali zake za sh
 zinazojumuisha pamoja na thamani ya ardhi ambayo ni sifuri
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya kigoma iliyowasilishwa ilikuwa na uhalisia
h kigoma ujiji hati isiyoridhisha a hati za malipo zilizokosekana sh
 hati za malipo za jumla ya sh
 hazikupatikana wakati wa zoezi la ukaguzi
hali hii ilipunguza wigo wa ukaguzi ingawa agizo la memor anda ya fedha za serikali za mitaa linamtaka mweka hazina kuwa ndiye mhusika wa kutunza nyaraka za uhasibu
b malipo yasiyo na nyaraka sh
 halmashauri ilifanya malipo ya sh
 ambayo ni mojawapo ya matumizi yaliyoonyeshwa katika taarifa ya mapato na matumizi yaliyobainika kutokuwa na nyaraka za kuthibitisha usahihi na uhalali wa matumizi hayo
hii imepunguza wigo ili kumsaida mkaguzi kuelezea kama taarifa hiyo inaonesha ukweli na uhalisia wa hali ya kifedha wa halmashauri
c thamani ujenzi wa maabara unaoendelea haikuoneshwa kwenye mali za kudumu uchunguzi wa takwimu za thamani ya mali za kudumu ya sh
 iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri kwa mwaka uliomalizika juni ilibaini kuwa kazi zilizok uwa zikiendelea zilikuwa ni pungufu kwa thamani ya maabara yaliyokuwa yakiendelea kujengwa
kiambatisho na cha taarifa za fedha za halmashauri kimeripoti kuhamishwa kuondolewa kwa mali isiyohamishika yenye thamani sh
 kutoka kwenye mali zake
hata hivyo nyaraka zilizotumika kuidhinisha uhamisho wa mali hizo kwa vyombo vingine hazikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
hivyo uhamisho wa mali hizo hakuweza kuthibitishwa
kwa hivyo mapungufu yaliyobainika hapo juu yamesababisha upotoshwaji wa mt aji unaotokana na ruzuku ya maendeleo wa mali za kifedha pamoja na taarifa zote za fedha zilizotolewa na halmashauri
d makusanyo ambayo hayakuthibitika kama yalipelekwa benki sh
 mapitio ya taarifa za benki za halmashauri zinazohusiana na taarifa za makusanyo ya kila mwezi zinaonesha kwamba kiasi cha sh
 kama zinavyoonekana kwenye viambatisho na
 na vya taarifa za fedha
hata hivyo jumla ya sh
 kilithibitishwa kuwa kimepelekwa benki na kiasi cha sh
 hakikupelekwa na hivyo kupunguza mawanda ya ukaguzi
e madeni yameoneshwa zaidi kwa sh
 halmashauri imeonyesha mikopo ya ndani kati ya akaunti moja na akaunti nyingine za halmashauri yenye jumla ya sh
 na madeni mengine ya sh
 yaliyotokana na shauri la madai no
 lililoko katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha
kiasi cha sh
 hakikutakiwa kuonyeshwa kama ni mkopo kutoka nje ya halmashauri badala ya mkopo ndani
kiasi cha kinacho husiana na kesi iliyotajwa hapo juu hukumu yake ilifanyika tarehe oktoba baada ya kipindi cha maandalizi ya taarifa za fedha kumalizika yaani julai hadi septemba hivyo ilitakiwa kuoneshwa kama dhima sanjari kulingana na aya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na si kama madeni yasiyolipwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha f madai ya watumishi kutotambuliwa wala kuingizwa kwenye taarifa za fedha sh
 wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa kulikuwa na madai ya wafanyakazi yenye jumla ya sh
 ya vipindi mbalimbali
hata hivyo madai haya hayakujumuishwa katika taarifa za fedha kama madeni na hayakuzingatiwa wakati wa maandalizi ya bajeti
g gharama ambazo hazijathibitishwa zilizotumiwa na kampuni ya ardhi plan ltd katika kutekeleza mradi wa upimaji na uuzwaji wa viwanja sh
 kwa mujibu wa aya
 ya mkataba wa makubaliano kati ya halmashauri na ardhi plan ltd uliosainiwa tarehe oktoba pande zote mbili walikubaliana kugawana faida zinazotokana na mauzo ya viwanja katika uwiano kwa ardhi plan ltd na kwa halmashauri baada ya kukamilika kwa zoezi nzima ambayo ni sawa na sh
 na sh
 mtawalia
faida ghafi ya viwanja vilivyopimwa ilikuwa sh
 ambayo faida halisi ilifanyiwa mahesabu na kukubaliana kugawana kwa uwiano kama ulivyo katika aya 
 ya mkataba wa makubaliano kuwa ni sh
 ikimaanisha kwamba jumla ya gharama zilizotumiwa na ardhi plan ltd zilikuwa sh
kilim anjaro rombo hati yenye shaka halmashauri haijathaminisha mali yake iliyoripoti ya jumla ya sh
 iliyooneshwa kwenye kiambatisho na
 cha taarifa za fedha iliyowasilishwa licha ya ukweli kwamba kipindi cha mpito cha miaka mitano kumalizika tangu mwaka wa fedha 
hii ni kinyume na aya ya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na mali za halmashauri zinaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko
hii ina maana kwamba taarifa za fed ha zinaweza kutowasilisha ukweli na uhalisia hivyo zinaweza kupotosha watumiaji waliokusudiwa
moshi hati yenye shaka halmashauri ya wilaya ya moshi imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowazilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya moshi imeonyeshwa pungufu
i hai dc hati isiyoridhisha a mali za kudumu hazikuthaminiwa sh
 halmashauri haikuthaminisha mali zake za kudumu zenye jumla ya sh
 licha ya ukweli kwamba kipindi cha mpito cha miaka mitano kilichotolewa muda wake uliisha tangu 
kwa hali hii taarifa ya mali inaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko la mali yote inayomiliki wa na halmashauri na kwa hiyo taarifa za fedha haziwasilishi ukweli na uhalisia wa hali ya kifedha ya halmashauri hadi kufikia tarehe juni mwaka 
b thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya hai imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya hai zimeoneshwa pungufu
c thama ni ya magari isiyoeleweka sh
 mapitio ya taarifa za fedha kwa mwaka husika ulibaini kuwa thamani ya magari imeoneshwa kuwa ni kiasi hasi cha sh
 kitu ambacho si cha kweli
ukaguzi upo katika shaka kwani thamani ya mali haiwezi kuwa has katika taarifa za fedha
d malipo yenye nyaraka pungufu sh
 kiamatisho na
 cha taarifa za fedha pamoja na taarifa ya mapato na matumizi ya fedha za ruzuku kwa ajili ya shughuli za maendeleo ulionesha kwamba jumla ya sh
 kilitumika
hata hivyo kati ya kiasi hicho sh
 kililipwa kwa ajili ya ununuzi wa bidhaa na huduma uhamisho wa fedha kwenda taasisi nyingine na vijijini bila kuwepo stakabadhi za kukiri mapokezi
hii ni kinyume na agizo c la memoranda fedha za serikali za mitaa ya mwaka 
kukosekana kwa stakabadhi za kukiri mapokezi kumepunguza uwigo wa ukaguzi na ukweli wa matumizi hayo
e hati za malipo ambazo hazikupatikana sh
 hati za malipo pamoja na viambatanisho vyake za kiasi cha sh
 hazikupatikana wakati wa ukaguzi
hii ni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha kinyume na agizo ya memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka linalotaka hati za malipo pamoja na viambatisho vyake kutunzwa vizuri kwa kipindi kisichopungua miaka 
nimeshindwa kut hibitisha asili uhalali na usahihi wa kukosekana kwa hati hizo pamoja na viambatanisho vyake
f mapungufu katika malipo ya kwenda vijijini sh
 halmashauri ilifanya malipo ya sh
 kutoka akaunti ya maendeleo kupitia hati ya malipo na
pv hundi na
 ya kwenda kwa meneja wa nmb hai ikiwa ni uhamisho wa fedha kwenda vijijini kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya asdp inayotekelezwa katika ngazi ya kijiji
hata hivyo ukaguzi wa miradi ya maendeleo ulibaini kuwa hakukuwa na fedha kwa ajili ya shughuli za asdp katika akaunti ya halmashauri hadi kufikia tarehe 
aidha hakuna orodha ya vijiji vilivyonufaika akaunti namba za vijiji zilikohamishiwa fedha wala stakabadhi za kukiri mapokezi ili kuthibitisha uhalisia wa shughuli hii
g malipo ya posho za kuitwa kazini yenye shaka sh
 kinyume na kifungu l
 cha kanuni za kudumu za utumishi serikalini za mwaka hati za malipo zenye jumla ya sh
 ikiwa ni malipo kwa ajili ya posho za uitwa kazini zilikuwa hazikuambatishwa na orodha iliyosainiwa na walipwaji pamoja na fomu za maombi ya posho hizo
vile vile halmashauri ilishindwa kuhakiki iwapo saini za malipo yenye jumla ya sh
 yalikuwa halali na kwamba saini zilikuwa ni za walipwaji halali
h kukosekana kwa vitabu viwili vya kukusanyia mapato ya mfuko wa afya ya jamii kitabu kimoja cha stakabadhi cha wazi cha mfuko wa afya ya jamii hakikuletwa kwa ajili ya ukaguzi licha ya kuombwa mara kwa mar
hii ni kinyume na kifungu na
 cha sharia ya mmamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka na agizo cha memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka 
i malipo kwa ajili ya ununuzi wa dawa ambazo hazikuletwa halmashauri sh
 halmashauri ilifanya malipo ya sh
 kutoka akaunti ya afya kwa ajili ya ununzi wa dawa ambayoa yalifanywa kabla ya dawa kuletwa
hii ni kinyume na agizo cha memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka 
aidha nyaraka yingine zilizohusiana na manunuzi hayo zilikuwa za kughushi zikionyesha kuwa dawa zilikuwa zimeishapokelewa na halmashauri
j malipo yenye shaka kwa ajili ya ununuzi wa mafuta sh
 halmashauri ilinunua mafuta lita aina ya dizeli kwa gharama ya sh
aidha leja ya mafuta inayotu nzwa na idara ya afya haina maingizo yoyote ya jina la manunuzi ya mafuta
vile vile malipo yalipwa benki badala ya jina la muuzaji k maombi ya mkopo kwa kutumia nyaraka za mtu ambaye si mtumishi sh
 muamala wa mkopo ulibainika katika nyaraka za malipo ya mshahara wa mwezi septemba ya mmoja wa waliokuwa watumishi wa halmashauri
uhalali wa mkopo huo ni wa mashaka kwani katika kipindi cha maombi wa mkopo huo muombaji alikuwa si mtumishi tena wa halmashauri ya hai
suala jingine ni kwamba watumishi wengine wawili waliacha kazi mwezi oktoba lakini majina yao bado hayajaondolewa kwenye orodha ya mishahara hadi desemba na walibainika kupokea mishahara ya mwezi oktoba na novemba 
pia walikuwa na deni la mikopo kwenye chama cha kuweka na kukopa cha walimu
ukaguzi una mashaka ya namna ambavyo halmashauri iliwaruhusu kuondoka wakati walikuwa na deni la mkopo pia ni kwa namna gani walitimiza masharti ya kukopeshwa wakiwa hawajathibitishwa kazini
mwanga hati yenye shaka a hati za malipo za kiasi cha sh
 hazikuwa na nyaraka husika
kutokana na kukosekana kwa nyaraka muhimu uhalali na usahihi wa malipo hayo haukuweza kuthibitishwa
b halmashauri haijathaminisha mali zake za kudumu zenye jumla ya sh
kutokana na hali hii thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa kwenye taarifa za fedha ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha haiwakilishi hali halisi ya halmashauri
c kiasi kilichowasilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya mwanga ni pamoja na sh
 kikiwaki lisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo iliyoripotiwa katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya mwanga imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
same hati yenye shaka a hati za malipo zenye kiasi cha sh
 hazikuonekana wakati wa ukaguzi
kutokana na kukosekana kwa hati za malipo ilikuwa ni vigumu kuthibitisha uhalali wa kiasi kilicholipwa b ilibainika wakati wa ukaguzi kwamba baadhi ya hati za malipo ya mfuko wa afya ya jamii za jumla ya sh
 zilikuwa hazina nyaraka za kutosha kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka ambalo linamtaka mweka hazina kuweka mfumo madhubuti wa kutunza nyaraka na viambatanisho vyake
c ripoti ya uthamini iliyowasilishwa pamoja na taarifa za fedha haikuonyesha thamani ya ardhi lakini halmashauri la imeripoti kiasi cha sh
 kwa ajili ya ardhi katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha
hii ni kinyume na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na inaweza kuathiri uwasilishaji wa taarifa za fedha
aidha hakuna viambatisho vilivyowasilishwa pamoja na taarifa za fedha ikiwa ni kielelezo thamani ya ardhi iliyoonesha kwenye kiambatisho na
 manyara j babati hati yenye shaka halmashauri haikufanya zoezi la kuthamanisha mali zake pamoja na muda wa mpito uliotolewa wa miaka mitano kuisha
kutokamilika kwa zoezi la kuthamanisha mali kukusababisha thamani ya mali hizo sh
 iliyoonyeshwa katika taarifa za edha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa kwa kiwango kikubwa
k hanang hati yenye shaka a vitabu vya mapato havikuwasilishwa na halmashauri kwa ajili ya ukaguzi
vitabu hivyo vinaweza kutumiwa na watu waio na nia njem kukusanya mapato bila ya halmashauri kuwa na taarifa
b hati za malipo za thamani ya sh
 hazikuwa na viambatisho
kukosekana kwa viambatisho husika kunasababisha uhalisia na uhalali wa matumizi hayo kutothibitishwa
c hati za malipo za thamani ya sh
 hazikupatikana kwa ajili ya ukaguzi hivyo uhalisia wa matumizi hayo haukuweza kuthibitishwa
d halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo kama ilivyooneshwa kwenye taarifa za hesabu taarifa ya nyongeza na
 sh
 kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba pia gharama ya uchakavu ilitolewa kwa ujumla kwenye thamani hiyo
e halmashauri haikuthamanisha mifumo ya maji na barabara iliyooneshwa kwa thamani ya sh
l mji babati hati yenye shaka halmashauri haijathamanisha baadhi ya mali zake zilizooneshwa katika makundi mbalimbali zenye jumla ya sh
 kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba 
thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu inakosa uhalisia
mara a serengeti hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuoneshwa kwenye taarifa za hesabu hivyo kufanya thamani ya majengo mitambo na vifaa viliyooneshwa kwenye aarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
b bunda hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuoneshwa kwenye taarifa za hesabu hivyo kusababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
c musoma hati yenye shaka halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kusababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha haiwakilishi hali halisi ya halmashauri
c kiasi kilichowasilishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya mwanga ni pamoja na sh
 kikiwaki lisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haijawahi kutenganishwa kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual
kwa hali hiyo thamani ya sasa ya ardhi na majengo iliyoripotiwa katika taarifa ya fedha ya halmashauri ya wilaya ya mwanga imepotoshwa kwa vile inajumuisha pamoja na uchakavu wa ardhi ambao haukupaswa kuhesabiwa katika vitabu vya hesabu
same hati yenye shaka a hati za malipo zenye kiasi cha sh
 hazikuonekana wakati wa ukaguzi
kutokana na kukosekana kwa hati za malipo ilikuwa ni vigumu kuthibitisha uhalali wa kiasi kilicholipwa b ilibainika wakati wa ukaguzi kwamba baadhi ya hati za malipo ya mfuko wa afya ya jamii za jumla ya sh
 zilikuwa hazina nyaraka za kutosha kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka ambalo linamtaka mweka hazina kuweka mfumo madhubuti wa kutunza nyaraka na viambatanisho vyake
c ripoti ya uthamini iliyowasilishwa pamoja na taarifa za fedha haikuonyesha thamani ya ardhi lakini halmashauri la imeripoti kiasi cha sh
 kwa ajili ya ardhi katika kiambatisho na
 cha taarifa za fedha
hii ni kinyume na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na inaweza kuathiri uwasilishaji wa taarifa za fedha
aidha hakuna viambatisho vilivyowasilishwa pamoja na taarifa za fedha ikiwa ni kielelezo thamani ya ardhi iliyoonesha kwenye kiambatisho na
 manyara j babati hati yenye shaka halmashauri haikufanya zoezi la kuthamanisha mali zake pamoja na muda wa mpito uliotolewa wa miaka mitano kuisha
kutokamilika kwa zoezi la kuthamanisha mali kukusababisha thamani ya mali hizo sh
 iliyoonyeshwa katika taarifa za edha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa kwa kiwango kikubwa
k hanang hati yenye shaka a vitabu vya mapato havikuwasilishwa na halmashauri kwa ajili ya ukaguzi
vitabu hivyo vinaweza kutumiwa na watu waio na nia njem kukusanya mapato bila ya halmashauri kuwa na taarifa
b hati za malipo za thamani ya sh
 hazikuwa na viambatisho
kukosekana kwa viambatisho husika kunasababisha uhalisia na uhalali wa matumizi hayo kutothibitishwa
c hati za malipo za thamani ya sh
 hazikupatikana kwa ajili ya ukaguzi hivyo uhalisia wa matumizi hayo haukuweza kuthibitishwa
d halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo kama ilivyooneshwa kwenye taarifa za hesabu taarifa ya nyongeza na
 sh
 kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba pia gharama ya uchakavu ilitolewa kwa ujumla kwenye thamani hiyo
e halmashauri haikuthamanisha mifumo ya maji na barabara iliyooneshwa kwa thamani ya sh
l mji babati hati yenye shaka halmashauri haijathamanisha baadhi ya mali zake zilizooneshwa katika makundi mbalimbali zenye jumla ya sh
 kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba 
thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu inakosa uhalisia
mara a serengeti hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuoneshwa kwenye taarifa za hesabu hivyo kufanya thamani ya majengo mitambo na vifaa viliyooneshwa kwenye aarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
b bunda hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuoneshwa kwenye taarifa za hesabu hivyo kusababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
c musoma hati yenye shaka halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kusababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha d musoma hati yenye shaka halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kusababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
e tarime hati yenye shaka halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kufanya thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
f rorya hati yenye shaka halmashauri ilionesha thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya hai zimeoneshwa pungufu
mbeya a momba hati yenye shaka kutokuwa na usahihi wa kiasi cha ziada surplus kilichooneshwa kwenye taarifa za hesabu
halmashauri ilionesha kiasi cha sh
 kwenye taarifa zake za hesabu kama ziada surplus ambacho hakikuweza kuthibitishwa kwani kiasi hicho kimejumuisha thamani ya mali madeni mapato na matumizi ambapo sehemu ya hicho kiasi ni vitu vya halmashauri ya mji wa tunduma
kiasi cha vitu hivyo kilipaswa kuonekana kwenye taarifa za hesabu za halmashauri husika ya tunduma
b mbeya hati yenye shaka halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengoya sh
 kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ya ardhi ambayo ha istahili gharama ya uchakavu
c rungwe hati yenye shaka halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ya ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu
d chunya hati yenye shaka a kukosa usahihi wa thamani ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha
halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ya ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu
b halmashauri haikufanya zoezi la kuthamanisha baadhi ya mali zake zilizooneshwa katika taarifa za hesabu sh
 kutofanyika kwa zoezi la kuthamanisha mali kunbabisha thamani ya mali hizo iliyooneshwa katika taarifa za fedha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa kwa kiwango kikubwa
e mji mbeya hati yenye shaka a kukosa usahihi wa thamani ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha
taarifa za fedha za halmashauri zinaonesha thamani ya ardhi sh
 na thamani ya majengo sh
 kama inavotakiwa na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
hata hivyo kiasi hicho kilichooneshwa hakikuwa na viambatisho sahihi vya namna thamani hizo zilivyopatikana
hii ni kwasababu zoezi la kuthamanisha mali halikufanywa na mthamini wa mali aliyethibitishwa
b kutotambua thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba inahitaji gharama ya majengo mitambo na vifaa kutambuliwa katika taarifa za hesabu mara tu zinaponunuliwa au kuanza kumilikiwa
gharama ya majengo mitambo na vifaa sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha haikujumuisha gharama za mali nyingine zinazomilikiwa na halmashauri hivyo kusababisha gharama ya mali hizo zilizooneshwa katika taarifa za fedha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
f mbozi hati yenye shaka a kukosa usahihi wa thamani ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 iliyooneshwa kwenye taar ifa za hesabu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ya ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu na kufanya taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
b kukosa usahihi kwa fedha pungufu deficit iliyooneshwa katika taarifa ya fedha sh
 halmashauri ilionesha kiasi pungufu deficit cha sh
 kwenye taarifa zake za hesabu
kiasi hicho hakikuweza kuthibitishwa kwani kiasi kimejumuisha thamani ya mali madeni mapato na matumizi
sehemu ya hicho kiasi ni vitu vya halmashauri ya mji wa tunduma ambavyo vimejumuishwa kwenye hesabu za tangu kiasi cha vitu hivyo kilipaswa kuonekana kwenye taarifa za hesabu za halmashauri husika ya tunduma
g ileje hati yenye shaka a kukosa usahihi wa thamani ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu na kufanya taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
b kutotambua thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba in ahitaji gharama ya majengo mitambo na vifaa kutambuliwa katika taarifa za hesabu mara tu zinaponunuliwa au kuanza kumilikiwa
gharama ya majengo mitambo na vifaa yenye jumla ya sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha taarifa ya nyongez na
 haikujumuisha gharama za mali nyingine zinazomilikiwa na halmashauri
hivyo kusababisha gharama ya mali zilizooneshwa katika taarifa za fedha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
c mali ya baolojia misitu hazikutambul iwa kwa usahihi kwenye taarifa za fedha halmashauri haikutambua kwenye taarifa za hesabu kuwepo kwa mali ya kibaolojia kwenye taarifa ya nyongeza na
 wakati mali hiyo imeoneka kwenye taarifa ya halmashauri na
 c kwa mwaka ambapo umetajwa msitu wa katengele wenye manufaa kwa halmashauri
h mbarali hati yenye shaka a kutotambua thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ya ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu na kufanya taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
b kutotambua thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba inahitaji gharama ya majengo mitambo na vifaa kutambuliwa katika taarifa za hesabu mara tu zinaponunuliwa au kuanza kumilikiwa
gharama ya majengo mitambo na vifaa sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha taarifa ya nyongeza na
 haikujumuisha gharama za mali nyingine zinazomilikiwa na halmashauri hivyo kusbabisha gharama ya mali zilizooneshwa katika taarifa za fedha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
i mji tunduma hati mbaya a vitabu vya kukusanya mapato havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi hii inaonesha uwezekano wa kuwepo kwa matumizi mabaya ya fedha
b hati za malipo za thamani ya sh
 hazikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi pia matumizi ya jumla ya sh
 hayakuwa na viambatisho kudhibitisha uhalali wa matumizi hayo
c halmashauri ya mji wa tunduma haikuandaa taarifa za fedha kwa mwaka 
mtwara m masasi hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikuthaminishwa mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ya ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu na kufanya taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
b kukosa usahihi kwa fedha pungufu deficit iliyooneshwa katika taarifa ya fedha sh
 halmashauri ilionesha kiasi pungufu deficit cha sh
 kwenye taarifa zake za hesabu
kiasi hicho hakikuweza kuthibitishwa kwani kiasi kimejumuisha thamani ya mali madeni mapato na matumizi
sehemu ya hicho kiasi ni vitu vya halmashauri ya mji wa tunduma ambavyo vimejumuishwa kwenye hesabu za tangu kiasi cha vitu hivyo kilipaswa kuonekana kwenye taarifa za hesabu za halmashauri husika ya tunduma
g ileje hati yenye shaka a kukosa usahihi wa thamani ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu na kufanya taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
b kutotambua thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba in ahitaji gharama ya majengo mitambo na vifaa kutambuliwa katika taarifa za hesabu mara tu zinaponunuliwa au kuanza kumilikiwa
gharama ya majengo mitambo na vifaa yenye jumla ya sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha taarifa ya nyongez na
 haikujumuisha gharama za mali nyingine zinazomilikiwa na halmashauri
hivyo kusababisha gharama ya mali zilizooneshwa katika taarifa za fedha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
c mali ya baolojia misitu hazikutambul iwa kwa usahihi kwenye taarifa za fedha halmashauri haikutambua kwenye taarifa za hesabu kuwepo kwa mali ya kibaolojia kwenye taarifa ya nyongeza na
 wakati mali hiyo imeoneka kwenye taarifa ya halmashauri na
 c kwa mwaka ambapo umetajwa msitu wa katengele wenye manufaa kwa halmashauri
h mbarali hati yenye shaka a kutotambua thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya 
kwa sababu hiyo thamani hiyo inakosa uhalisia kwani ni pungufu kwa kiasi cha uchakavu kinachohesabiwa kwenye thamani ya ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu na kufanya taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
b kutotambua thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba inahitaji gharama ya majengo mitambo na vifaa kutambuliwa katika taarifa za hesabu mara tu zinaponunuliwa au kuanza kumilikiwa
gharama ya majengo mitambo na vifaa sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha taarifa ya nyongeza na
 haikujumuisha gharama za mali nyingine zinazomilikiwa na halmashauri hivyo kusbabisha gharama ya mali zilizooneshwa katika taarifa za fedha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
i mji tunduma hati mbaya a vitabu vya kukusanya mapato havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi hii inaonesha uwezekano wa kuwepo kwa matumizi mabaya ya fedha
b hati za malipo za thamani ya sh
 hazikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi pia matumizi ya jumla ya sh
 hayakuwa na viambatisho kudhibitisha uhalali wa matumizi hayo
c halmashauri ya mji wa tunduma haikuandaa taarifa za fedha kwa mwaka 
mtwara m masasi hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikuthaminishwa mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha b tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo ya sh
 na zimeripotiwa kama aina moja ya mali za kudumu za halmashauri kinyume na aya na ya ipsa na wakati huo huo zimetumia kiwango kimoja cha uchakavu n mji masasi hati yenye shaka a thamani ya ardhi na majengo haikuthibitishwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya mji wa masasi yamejumuisha sh
 kama thamani ya ardhi na majego ambayo ha yakutenganishwa baina ya ardhi na majengo kama inavyotakiwa na aya ya ipsa 
matokeo yake thamani ya ardhi na majengo iliyoripotiwa katika vitabu vya mahesabu imepunguzwa kwa vile uchakavu wa ardhi hautakiwa kuonyeshwa kwenye vitabu vya mahesabu
hat hivyo kiasi kilichopunguzwa hakikuweza kujuulikana kwa kuwa ardhi na majengo havikutenganishwa
mtwara hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo ya sh
 haikuthibitishwa halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo ya sh
 na badala yake wameripoti kama aina moja ya mali za kuduma kinyume na ara na ya ipsas na zote zimetumia kiwango cha uchakabu sawa
mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikuthamanisha mali zake kudumu mtwara hati yenye shaka mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haijathamanisha mali zake za kudumu
thamani ya ardhi na majengo sh
 haikuthibitishwa halmashauri haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 badala yake zimeripotiwa kama mali za kudumu za aina moja inyume na aya na ya ipsas na zote kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
nanyumbu hati yenye shaka mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri ya nanyumbu haijathamanisha mali zake za kudumu kwenye aina tofauti kama ilivyoonyeshwa katika barua ya menejimenti
thamani ya ardhi na majengo sh
 haikuthibitishwa halmashauri haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 badala yake zimer ipotiwa kama aina moja ya mali za kudumu kinyume na aya na ya ipsas na zote kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
newala hati yenye shaka mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri ya newala haijathamanisha mali zake za kudumu sh
 thamani ya ardhi na majengo sh
 haikuthibitishwa halmashauri haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 badala yake zimeripotiwa kama aina moja ya mali za kudumu kinyume na aya na ya ipsas na zote kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
o tandahimba hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminiwa sh
 halmashauri haikuthaminisha mali zake za kudumu b tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmasha uri haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kama daraja moja la mali kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na mali ote zilipungua thamani wakati huo huo kwa kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
mwanza p kwimba hati yenye shaka aya ya ipsas inaeleza kwamba kipindi cha mpito kwenye aya na kimekusudia kutoa unafuu wakati taasisi ikijiandaa kutumia kufuata ipsas 
wakati taasisi zinaaza kutumia mfumo wa madeni wa kihasibu kwa mujibu wa ipsass kwa mara ya kwanza kunakuwa na shida ya ukusanyaji taarifa za kina kuhusu kuwapo kwa thamani ya mali za kudumu
kwa hiyo kipindi cha miaka mitano kutoka ta rehe ya kuanza kutumika kwa mfumo wa madeni wa kihasibu kwa mujibu wa ipsas kutokana na taasisi hazitakiwi kufuata matakwa ya aya ya 
mamlaka ya serikali za mitaa zilianza kutumia mfumo wa madeni wa kihasibu ipsas accrual basis kuanzia kukiwa na kipindi cha mpito ili waweze kufuata kikamilifu
ukaguzi wa utekelezaji wa ipsas na sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu kipengele ya taarifa za mahesabu ya halmashauri ya kwimba ulibaini kuwa kuna hatua zimefikiwa kwenye utekelezaji huu is ipokuwa halmashauri haijathamanisha ardhi yake
q magu hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya magu inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri ya magu zilipunguzwa thamani yake
jiji la mwanza hati yenye shaka vitabu vya kukusanyia mapato vya wazi havikuwasilishwa kwa ukaguzi vitabu viwili vya kukusanyi mapato havikurejeshwa kwa mweka hazina na kuwasilishwa kwa ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya serikali za mitaaa ya mwaka 
mapato yaliyokusanywa yalipelekwa banki pungufu sh
 halmashauri ilikusanya mapato ya sh
 lakini hakuna uthibitisho wa kupelekwa benki kutokana na kukosekana kwa hati za kuwekea benki fedha pamoja na taarifa za benk kinyume na agizo ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka hati za malipo zilizokosekana sh
 hati za malipo zenye thamani ya sh
 hazikuwasilishwa kwa ukaguzi kinyume na agizo c memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
wadaiwa wa halmashauri kuripotiwa punguzwa kwenye taarifa za fedha zilizowasilishwa kwa sh
 wakala wa ukusanyaji mapato hakuwasilisha mapato ya sh
 kwenye halmashauri kama kipengele cha mkataba kinavyotaka
hii ni kinyume na agizo ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kama daraja moja la mali kinyume na aya ya na ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya accrual na mali ote zilipungua thamani wakati huo huo kwa kutumia kiwango kimoja cha uchakavu
mwanza p kwimba hati yenye shaka aya ya ipsas inaeleza kwamba kipindi cha mpito kwenye aya na kimekusudia kutoa unafuu wakati taasisi ikijiandaa kutumia kufuata ipsas 
wakati taasisi zinaaza kutumia mfumo wa madeni wa kihasibu kwa mujibu wa ipsass kwa mara ya kwanza kunakuwa na shida ya ukusanyaji taarifa za kina kuhusu kuwapo kwa thamani ya mali za kudumu
kwa hiyo kipindi cha miaka mitano kutoka ta rehe ya kuanza kutumika kwa mfumo wa madeni wa kihasibu kwa mujibu wa ipsas kutokana na taasisi hazitakiwi kufuata matakwa ya aya ya 
mamlaka ya serikali za mitaa zilianza kutumia mfumo wa madeni wa kihasibu ipsas accrual basis kuanzia kukiwa na kipindi cha mpito ili waweze kufuata kikamilifu
ukaguzi wa utekelezaji wa ipsas na sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu kipengele ya taarifa za mahesabu ya halmashauri ya kwimba ulibaini kuwa kuna hatua zimefikiwa kwenye utekelezaji huu is ipokuwa halmashauri haijathamanisha ardhi yake
q magu hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya magu inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri ya magu zilipunguzwa thamani yake
jiji la mwanza hati yenye shaka vitabu vya kukusanyia mapato vya wazi havikuwasilishwa kwa ukaguzi vitabu viwili vya kukusanyi mapato havikurejeshwa kwa mweka hazina na kuwasilishwa kwa ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya serikali za mitaaa ya mwaka 
mapato yaliyokusanywa yalipelekwa banki pungufu sh
 halmashauri ilikusanya mapato ya sh
 lakini hakuna uthibitisho wa kupelekwa benki kutokana na kukosekana kwa hati za kuwekea benki fedha pamoja na taarifa za benk kinyume na agizo ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka hati za malipo zilizokosekana sh
 hati za malipo zenye thamani ya sh
 hazikuwasilishwa kwa ukaguzi kinyume na agizo c memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
wadaiwa wa halmashauri kuripotiwa punguzwa kwenye taarifa za fedha zilizowasilishwa kwa sh
 wakala wa ukusanyaji mapato hakuwasilisha mapato ya sh
 kwenye halmashauri kama kipengele cha mkataba kinavyotaka
hii ni kinyume na agizo ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha hivyo tulibaini kwamba mapato hayo yanayodaiwa hayakutambuliwa kwenye taarifa za fedha ili kuendana na taratibu za kihasibu ipsas accruals ambapo mapato hutambuliwa yanapopatikana
kukosekana kwa ushahidi wa madeni yaliyoripotiwa madai ya wafanyakazi pamoja na vifaa sh
 katika madeni yaliyoripotiwa ya sh
 madai ya wafanyakazi na vifaa sh
 hazina ushahidi ya kuwa ni madeni halali
r sengerema hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilis hwa halmashauri ya sengerema inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri ya magu zilipunguzwa thamani yake
s ukerewe hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya ukerewe inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri ki nyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmas hauri ya ukerewe zilipunguzwa thamani yake
t misungwi hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya misungwi inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri ya misungwi zilipunguzwa thamani yake
geita u bukombe hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya bukombe inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu asset iliyop atikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri ya bukombe zilipunguzwa thamani yake
v chato hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya chato inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu asset iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri chato zilipunguzwa thamani yake
b hati za malipo ya sh
 zilizokosekana hati za malipo zenye thamani ya sh
 hazikuonekana wakati wa ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha w geita hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowas ilishwa halmashauri ya geita inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yoyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu asset iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri ya geita zilipunguzwa thamani yake
x mji geita hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya mji wa geita inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thaman ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu asset iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwe nye mahesabu ya halmashauri ya mji wa geita zilipunguzwa thamani yake
rukwa y sumbawanga hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya sumbawanga imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya sumbawanga zimeoneshwa pungufu
b utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa ukaguzi wa viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya wilaya ya sumbawanga umebaini kuwa halmashauri haijathamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa za fedha za halmashauri ilikuwa na uhalisia
c tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya sumbawanga haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
z nkasi hati yenye shaka a utambuzi us iokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa sh
 mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya wilaya ya nkasi umebaini kuwa halmashauri haijathamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya sh
 ilikuwa na uhalisia
b thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya nkasi imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya nkasi zimeoneshwa pungufu
c kukwaza kwa mawanda ya ukaguzi kutokana na malipo yasiyo na viambatisho sh
 matumizi yaliyooneshwa katika taarifa za fedha yanajumuisha kiasi cha sh
 ambazo uhalali wa matumizi hayo hayakuweza kuthibitishwa kutokana na hati zake za malipo kutokuwa na viambatisho sahihi vinavyohalalisha matumizi ya fedha hizo
hivyo nimeshindwa kuthibitisha kwamba matumizi yaliooneshwa katika taarifa za fedha kama yapo sahihi
aa sumbawanga hati yenye shaka a utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa sh
 mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekeleza ji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya manispaa ya sumbawanga umebaini kuwa halmashauri haijathamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha w geita hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowas ilishwa halmashauri ya geita inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yoyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu asset iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri ya geita zilipunguzwa thamani yake
x mji geita hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya mji wa geita inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thaman ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu asset iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwe nye mahesabu ya halmashauri ya mji wa geita zilipunguzwa thamani yake
rukwa y sumbawanga hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya sumbawanga imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya sumbawanga zimeoneshwa pungufu
b utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa ukaguzi wa viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya wilaya ya sumbawanga umebaini kuwa halmashauri haijathamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa za fedha za halmashauri ilikuwa na uhalisia
c tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya sumbawanga haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
z nkasi hati yenye shaka a utambuzi us iokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa sh
 mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya wilaya ya nkasi umebaini kuwa halmashauri haijathamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya sh
 ilikuwa na uhalisia
b thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya nkasi imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya wilaya ya nkasi zimeoneshwa pungufu
c kukwaza kwa mawanda ya ukaguzi kutokana na malipo yasiyo na viambatisho sh
 matumizi yaliyooneshwa katika taarifa za fedha yanajumuisha kiasi cha sh
 ambazo uhalali wa matumizi hayo hayakuweza kuthibitishwa kutokana na hati zake za malipo kutokuwa na viambatisho sahihi vinavyohalalisha matumizi ya fedha hizo
hivyo nimeshindwa kuthibitisha kwamba matumizi yaliooneshwa katika taarifa za fedha kama yapo sahihi
aa sumbawanga hati yenye shaka a utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa sh
 mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekeleza ji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya manispaa ya sumbawanga umebaini kuwa halmashauri haijathamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha za fedha za halmashauri ya sh
 ilikuwa na uhalisia
b thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya manispaa ya sumbawanga imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya manispaa ya sumbawanga zimeoneshwa pungufu
bb kalambo hati yenye shaka a thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya kalambo imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmash auri ya wilaya ya kalambo zimeoneshwa pungufu
b marejesho ya ruzuku yaliyooneshwa katika taarifa za fedha bila kuwa na uthibitisho sh
 marejesho ya ruzuku kiasi cha sh
 kilichooneshwa kwenye taarifa ya mtiririko wa fedha kwa mwaka una oishia hayakuwa yameambatishwa na maelezo yoyote kuweza kuelewa ushahihi wa kiasi hicho
hali hiyo imesababisha nishindwe kuthibitisha kama kiasi cha fedha taslimu kilichooneshwa katika taarifa za fedha kilikuwa na uhalisia
c kiasi cha mali ghalani kilichooneshwa katika taarifa za fedha sh
 hakijaambatishwa na ripoti ya uhakiki wa malighalani hizo kiasi cha sh
 kilichooneshwa katika taarifa za fedha kama mali ghalani hakijaambatishwa na ripoti ya uhesabuji na uhakiki wa mali ghalani hizo
hii imenipa ugumu kuweza kujua kama thamani ya malighalani iliyooneshwa ina uhalisia
d kukwaza kwa mawanda ya ukaguzi kutokana na kutopata uthibitisho wa mapokezi ya mapato sh
 kiasi cha mapato cha jumla ya sh
 kimeoneshwa katika taarifa za fedha za halmashauri hata hivyo hakuna ushahidi uliopatikana kuthibitisha mapokezi ya kiasi hicho kwa mtunza fedha wa halmashauri
hali hii imekwaza mawanda ya ukaguzi katika kujua kwamba mapato yaliyoonyeshwa katika taarifa za fedha yanaonyesha uhalisia
katavi cc mji mpanda hati yenye shaka a tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya mji wa mpanda haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezi onesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma ipsas 
hali hii imesababisha thamani ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye vitabu kutoonesha uhalisia
b utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa kati ka taarifa za fedha iliyowasilishwa sh
 mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya mji wa mpanda umebaini kuwa halmashauri haij athamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya sh
 ilikuwa na uhalisia
dd mpanda hati yenye shaka a tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya mpanda haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma ipsas 
hali hii imesababisha thamani ya ardhi na majengo iliyooneshwa kwenye vitabu kutoonesha uhalisia
b thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa na fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya mpanda imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fe dha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa na halmashauri ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha wilaya ya mpanda zimeoneshwa pungufu
c utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa sh
 mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya wilaya ya mpanda umebaini kuwa halmasha uri haijathamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya sh
 ilikuwa na uhalisia
ruvuma ee songea hati yenye shaka thaman ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya songea haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
ff tunduru hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya tunduru haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
gg namtumbo hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 a halmashauri ya wilaya ya namtumbo haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
b thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya namtumbo imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
c utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa halmashauri haikumaliza kuthamanisha mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo au sio thamani ya sh
 ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ilikuwa na uhalisia
hh mbinga hati yenye shaka thamaniya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya mbinga haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
ii songea hati yenye shaka thamani ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya songea haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
jj nyasa hati yenye shaka kutoonekana kwa vitabu hw vya kukusanyia mapato halmashauri ilishindwa kuonesha vitabu kwa ajili ya ukaguzi
katika hali hii sikuweza kutambua kiasi cha fedha kilichokusanywa na vitabu hivi na kama kiliwasilishwa kwenye halmashauri na kuingizwa katika vitabu vya fedha
mapato ya ndani katika taarifa ya fedha ya nyongeza namba na inayoonesha sh
 haikuonesha taarifa halisi
shinyanga kk shinyanga hati yenye shaka a vitabu vya kukusanyia mapato vilivyotumika na mawakala wawili havikuwepo wakati wa ukaguzi
katika hali hii sikuweza kutambua kiasi cha fedha kilichokusanywa na vitabu hivi na kama fedha hizo ziliwasilishwa kwenye halmashauri na kuingizwa katika vitabu vya fedha
b halmas hauri ya wilaya shinyanga imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha wilaya ya mpanda zimeoneshwa pungufu
c utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa katika taarifa za fedha iliyowasilishwa sh
 mapitio ya viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma sura ya kuhusu utekelezaji wa sera za uhasibu kuhusiana na mali za kudumu za halmashauri ya wilaya ya mpanda umebaini kuwa halmasha uri haijathamini mali zake
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyooneshwa katika taarifa za fedha za halmashauri ya sh
 ilikuwa na uhalisia
ruvuma ee songea hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya songea haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
ff tunduru hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya tunduru haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
gg namtumbo hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 a halmashauri ya wilaya ya namtumbo haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
b thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya namtumbo imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
c utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa halmashauri haikumaliza kuthamanisha mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo au sio thamani ya sh
 ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ilikuwa na uhalisia
hh mbinga hati yenye shaka thamaniya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya mbinga haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
ii songea hati yenye shaka thamani ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya songea haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
jj nyasa hati yenye shaka kutoonekana kwa vitabu hw vya kukusanyia mapato halmashauri ilishindwa kuonesha vitabu kwa ajili ya ukaguzi
katika hali hii sikuweza kutambua kiasi cha fedha kilichokusanywa na vitabu hivi na kama kiliwasilishwa kwenye halmashauri na kuingizwa katika vitabu vya fedha
mapato ya ndani katika taarifa ya fedha ya nyongeza namba na inayoonesha sh
 haikuonesha taarifa halisi
shinyanga kk shinyanga hati yenye shaka a vitabu vya kukusanyia mapato vilivyotumika na mawakala wawili havikuwepo wakati wa ukaguzi
katika hali hii sikuweza kutambua kiasi cha fedha kilichokusanywa na vitabu hivi na kama fedha hizo ziliwasilishwa kwenye halmashauri na kuingizwa katika vitabu vya fedha
b halmas hauri ya wilaya shinyanga imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
ll shinyanga hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya manispaa ya shinyanga imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
mm kishapu hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya kishapu imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
simiyu bariadi hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 katika taarifa za fedha za halmashauri ya wilaya ya bariadi sh
 inawakilisha thamani ya ardhi na majengo ambayo haikutenganisha thamani ya ardhi na ile ya majengo kama inavyotakiwa na aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba 
kwa sababu hiyo thamani ya ardhi na majengo iliyoripotiwa na halmashauri ya wilaya ya bariadi katika taarifa za fedha ilikuwa imepotoshwa ikiwa ni pamoja na uchakavu wa mitambo katika vitabu vya hesabu
nn maswa hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya maswa imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
oo meatu hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya meatu imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na ma takwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa fedha kuwa pungufu
singida pp iramba hati yenye shaka a fedha zilizokusanywa sh
 hazikuthibitishwa kama zimepelekwa benki wakati wa ukaguzi nilibaini kuwa fedha zilizotokana na makusanyo ya ndani ya halmashauri kiasi cha sh
 kilikuwa hakikupelekwa benki na sh
 zilitumika kabla ya kupelekwa benki kinyume na agizo la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka ambayo inahitaji fedha zote zinazokusanywa kuwekwa benki kila siku au siku ya pili ya kazi
b vitabu vya kukusanyia mapato havikuletwa kwa ajili ya ukaguzi memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka kifungu cha na kinataka kuwa mweka hazina atawajibika kuweka salama nyaraka zote na kuhakikisha kwamba risiti zot e hutolewa kwa utaratibu
na maafisa wote waliopewa vitabu vya makusanyo lazima warudishe vitabu vyote vilivyotumika na ambavyo havijatumika kila mwisho wa mwezi kwa utaratibu
kinyume na hapo vitabu vya kukusanyia mapato vilivyotolewa kwa wazabuni havik uwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
c mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 aya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba inaelekeza kuwa kipindi cha mpito katika aya na zinatoa unafuu katika mazingira ambayo taasisi inaanza kufuata masharti ya aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma
wakati taasisi ikianza kutumia mfumo wa kihasibu unaotambua madeni ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha mara nyingi kuwa kuna ugumu katika kukusanya taarifa za kina juu ya kuwapo kwa ta thmini ya mali
kwa sababu hii kwa kipindi cha miaka mitano baada ya tarehe ya kupitishwa kuanza kutumia mfumo huo wa uhasibu kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma taasisi hazitakiwi kufuata kikamilifu mahitaji ya aya ya 
pamoja na kwamba miaka hiyo mitano iliisha halmashauri ya wilaya iramba haikuthamanisha mali zake
d uhamisho wa fedha kwenda katika akounti za kata haukuthibitishwa sh
 ukaguzi uliofanywa kwenye hati za malipo za akaunti ya maendeleo ulibain isha kuwa matumizi yenye kiasi cha sh
 yalihamishiwa katika kata mbalimbali kwa ajili ya ujenzi wa maabara katika shule mbalimbali za sekondari katika wilaya ya iramba pesa hizo hazikuthibitika kama zilipokelewa
e hati za malipo ambazo hazikup atikana sh
 tathmini ya matumizi ya halmashauri iligundua kuwa hati za malipo za sh
 hazikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
f malipo yenye viambata pungufu sh
 matumizi yenye thamani ya sh
 yalifanyika yakiwa na viambatasho pungufu
qq manyoni hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya manyoni imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
rr singida hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya singida imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sif uri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
tanga ss pangani hata yenye shaka a jumla ya sh
 zililipwa kwa wafanyakazi waliostaafu
hii imeongeza gharama ya mishahara kwa halmashauri na pia hasara ya fedha za wananchi
b halmashauri haijathaminisha mali za kudumu miundombinu zenye thamani ya sh
kwa maktadha huu tarakimu ya mali za kudumu iliyoripotiwa kwenye taarifa za fedha inawezekana kuwa si sahihi na kufanya taarifa hizo kutoakisi uhalisia wa halmashauri
c repoti ya wadeni wa halmashauri ni pungufu kwa sh
 tt jiji la tanga hati yenye shaka a malipo ya mishahara ya sh
 kwa wafanyakazi walio nje ya utumishi wa umma watoro kinyume na agizo f
 kanuni za utumishi wa umma b ukaguzi wa orodha za computa za mishahara majalada binafsi nyaraka za mishahara na rejista ya mishahara isiyochukuliwa kwa mwaka wa fedha unaoishia ulibaini kwamba kati ya wafanyakazi waliochaguliwa kwa ukaguzi saba kati yao ambao wamestaafu kufa na kutoroka katika vipindi mbalimbali walilipwa sh
 kama mishahara wakati hawapo kazini matokeo yake jumla ya sh
 zililipwa kama makato ya kisheria kwa taasisi mbalimbali
c malipo ya sh
 kwenda kata na wadi kwa shughuli mbalimbali hazikuwa na viambatanisho kinyume na agizo na
 c ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaaa ya mwaka 
kukosekana kwa viambatisho kulisababisha kukosekana uhalali na usahihi wa malipo haukupatikana
d tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya jiji la tanga haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha mara nyingi kuwa kuna ugumu katika kukusanya taarifa za kina juu ya kuwapo kwa ta thmini ya mali
kwa sababu hii kwa kipindi cha miaka mitano baada ya tarehe ya kupitishwa kuanza kutumia mfumo huo wa uhasibu kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma taasisi hazitakiwi kufuata kikamilifu mahitaji ya aya ya 
pamoja na kwamba miaka hiyo mitano iliisha halmashauri ya wilaya iramba haikuthamanisha mali zake
d uhamisho wa fedha kwenda katika akounti za kata haukuthibitishwa sh
 ukaguzi uliofanywa kwenye hati za malipo za akaunti ya maendeleo ulibain isha kuwa matumizi yenye kiasi cha sh
 yalihamishiwa katika kata mbalimbali kwa ajili ya ujenzi wa maabara katika shule mbalimbali za sekondari katika wilaya ya iramba pesa hizo hazikuthibitika kama zilipokelewa
e hati za malipo ambazo hazikup atikana sh
 tathmini ya matumizi ya halmashauri iligundua kuwa hati za malipo za sh
 hazikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
f malipo yenye viambata pungufu sh
 matumizi yenye thamani ya sh
 yalifanyika yakiwa na viambatasho pungufu
qq manyoni hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya manyoni imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
rr singida hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya singida imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sif uri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
tanga ss pangani hata yenye shaka a jumla ya sh
 zililipwa kwa wafanyakazi waliostaafu
hii imeongeza gharama ya mishahara kwa halmashauri na pia hasara ya fedha za wananchi
b halmashauri haijathaminisha mali za kudumu miundombinu zenye thamani ya sh
kwa maktadha huu tarakimu ya mali za kudumu iliyoripotiwa kwenye taarifa za fedha inawezekana kuwa si sahihi na kufanya taarifa hizo kutoakisi uhalisia wa halmashauri
c repoti ya wadeni wa halmashauri ni pungufu kwa sh
 tt jiji la tanga hati yenye shaka a malipo ya mishahara ya sh
 kwa wafanyakazi walio nje ya utumishi wa umma watoro kinyume na agizo f
 kanuni za utumishi wa umma b ukaguzi wa orodha za computa za mishahara majalada binafsi nyaraka za mishahara na rejista ya mishahara isiyochukuliwa kwa mwaka wa fedha unaoishia ulibaini kwamba kati ya wafanyakazi waliochaguliwa kwa ukaguzi saba kati yao ambao wamestaafu kufa na kutoroka katika vipindi mbalimbali walilipwa sh
 kama mishahara wakati hawapo kazini matokeo yake jumla ya sh
 zililipwa kama makato ya kisheria kwa taasisi mbalimbali
c malipo ya sh
 kwenda kata na wadi kwa shughuli mbalimbali hazikuwa na viambatanisho kinyume na agizo na
 c ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaaa ya mwaka 
kukosekana kwa viambatisho kulisababisha kukosekana uhalali na usahihi wa malipo haukupatikana
d tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya jiji la tanga haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha e mali za kudumu hazikuthaminiwa sh
 halmashauri haikuthaminisha mali zake za kudumu zenye jumla ya sh
 licha ya ukweli kwamba kipindi cha mpito cha miaka mitano kilichotolewa muda wake uliisha tangu 
kwa hali hii taarifa ya mali inaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko la mali yote inayomilikiwa na halmashauri na kwa hiyo taarifa za fedha haziwasilishi ukweli na uhalisia wa hali ya kifedha ya halmashauri hadi kufikia tarehe juni mwaka 
uu mkinga hati yenye shaka a ukaguzi wa orodha za computa za mishahara majalada binafsi nyaraka za mishahara na rejista ya mishahara isiyochukuliwa kwa mwaka wa fedha unaoishia ulibaini kwamba wafanyakazi ambao wamestaafu kufa na kutoroka walilipwa sh
 kama mishahara wakati hawapo kazini
matokeo yake jumla ya sh
 zililipwa kama makato ya kisheria kwa taasisi mbalimbali kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka ya b maml aka ya serikali za mitaa ilianza kutumia mfumo wa uhasibu unaotambua madeni accrual basis kuanzia kukiwa na kipindi cha mpito cha miaka mitano ili kufuata kikamilifu
ukaguzi wa utekelezaji ipsas pamoja na sera za uhasibu kwenye upande wa mali kudumu halmashauri ya mkinga ilibainika haijathaminisha mali zake za kudumu zenye sh
hivyo tarakimu ya mali za kudumu hazionyeshi uhalisia
c halmashauri ya mkinga inamiliki ardhi waliyoipata bila gharama yeyote kutoka serikali ya muungano wa tanzania
ardhi hiyo imeripotiwa kwenye mahesabu ikiwa na thamani ya sifuri kinyume na aya ya na ya ipsa ambayo inataka gharama ya mali za kudumu asset iliyopatikana bila kufanya mauziano ifanyiwe thamani ya bei ya soko siku tarehe iliyopatikana
hata hivyo thamani ya mali za kudumu ppe zilizoripotiwa kwenye mahesabu ya halmashauri ya halmashauri ya mkinga zilipunguzwa thamani yake
vv lushoto hati yenye shaka a mamlaka ya serikali za mitaa ilianza kutumia mfumo wa uhasibu wa kutambu madeni ipsas accrual basis kuanzia na kuwa na kipindi cha mpito miaka mitano ili kufuata kikamilifu
halmashauri ilifanya tathmini ya mali za kudumu na kuripoti kwenye taarifa za fedha kama sh
hata hivyo mali za kudumu za mi undombinu ya maji na kilimo zenye thamani ya sh
 hazikuthaminishwa
ww muheza hati yenye shaka a tarakimu ya mali za kudumu iliripotiwa kwa zaidi ya sh
 kwenye taarifa za fedha ukaguzi wa taarifa ya uthamini wa mali za kudumu kwenye noti ya taarifa za fedha ilionyesha kuwapo tofauti ya sh
 kata ya taarifa ya uthamini na taarifa ya fedha na kusababisha mali za kudumu kuongezwa kwa sh
 b tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo ya sh
 na zimeripotiwa kama aina moja ya mali za kudumu za halmashauri kinyume na aya na ya ipsa na wakati huo huo zimetumia kiwango kimoja cha uchakavu c tafauti ya sh
 baina ya akauti ya amana na fedha taslim haijafanyiwa usuluhishi d kukosekana maelezo kuhusu marekebisho ya makosa ya mwaka uliopita sh
 xx handeni hati yenye shaka a malipo yenye thamani ya sh
 hayakuwa na viambatisho kinyume na ag izo na
 c ya memoranda za fedha ya serikali za mitaa b mali za kudumu hazikuthaminiwa sh
 halmashauri haikuthaminisha mali zake za kudumu zenye jumla ya sh
 licha ya ukweli kwamba kipindi cha mpito cha miaka mitano kilichoto lewa muda wake uliisha tangu 
yy korogwe hati yenye shaka a vitabu vinane vya ukusanyaji wa mapato vikiwemo vitatu vya ambavyo nifunge na vitano vya wazi havikuwasilishwa kwa ukaguzi vilipoitishwa
hii ni kinyume na agizo na
 la memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha b mishahara ililipwa kwa wafanyakazi waliostaafu yenye thamani ya sh 
 na sh
 zililipwa kwa makato ya kisheria kwa taasisi mbalimbali kinyume na agizo na
 ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka c tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya korogwe haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
d mali za kudumu hazikuthaminiwa sh
 halmashauri haikuthaminisha mali zake za kudumu zenye jumla ya sh
 licha ya ukweli kwamba kipindi cha mpito cha miaka mitano kilichotolewa muda wake uliisha tangu 
kwa hali hii taarifa ya mali inaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko ya mali yote inayomilikiwa na halmashauri na kwa hiyo taarifa za fedha haziwasilishi ukweli na uhalisia wa hali ya kifedha ya halmashauri hadi kufikia tarehe juni mwaka 
zz mji korogwe hati yenye shaka a hati za malipo zenye thamani ya sh
 hazikuwa na viambatisho
kukosekana kwa viambatisho kumeondosha pia uhalali wa malipo
b halmashauri haikuthaminisha mal zake za kudumu zenye jumla ya sh
 licha ya ukweli kwamba kipindi cha mpito cha miaka mitano kilichotolewa muda wake uliisha tangu 
kwa hali hii taarifa ya mali inaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko la mal yote inayomilikiwa na halmashauri na kwa hiyo taarifa za fedha haziwasilishi ukweli na uhalisia wa hali ya kifedha ya halmashauri hadi kufikia tarehe juni mwaka aaa kilindi hati yenye shaka a tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya kilindi haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
b tofauti ya ruzuku ya mali za udumu iliyobaki deffered capital grant na muhtasari wa taarifa ya miradi ya maendeleo capex ya sh
 tabora bbb igunga hati yenye shaka thamani ya ardhi haijaoneshwa katika taarifa za fedha halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kw enye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kumesababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo ha ikuthamanishwa
ccc urambo hati yenye shaka thamani ya ardhi haijaoneshwa katika taarifa za fedha halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kufanya thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
ddd nzega hati yenye shaka a matumizi yasiyo na viambata vinavyokidhi sh
 halmashauri ilifa nya malipo ya jumla ya sh
 kupitia akaunti ya matumizi ya kawaida na akaunti ya maendeleo matumizi hayo hayakuwa na viambatisho vinavyokidhi
b matumizi ya mafuta yasiyothibitishwa s
 matumizi ya mafuta yaliyonunuliwa na halmashauri ya jumla ya sh
 hayakuthibitishwa kama yalitumika kwa matumizi ya ofisi kutokana na vitabu vya kumbukumbu za matumizi ya mafuta logbooks kutowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
c thamani ya ardhi haijaoneshwa katika taarifa za fedha halmashauri haiku onesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kusababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
eee sikonge hati yenye shaka a kutotambua kikamilifu thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha b mishahara ililipwa kwa wafanyakazi waliostaafu yenye thamani ya sh 
 na sh
 zililipwa kwa makato ya kisheria kwa taasisi mbalimbali kinyume na agizo na
 ya memoranda ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka c tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya korogwe haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
d mali za kudumu hazikuthaminiwa sh
 halmashauri haikuthaminisha mali zake za kudumu zenye jumla ya sh
 licha ya ukweli kwamba kipindi cha mpito cha miaka mitano kilichotolewa muda wake uliisha tangu 
kwa hali hii taarifa ya mali inaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko ya mali yote inayomilikiwa na halmashauri na kwa hiyo taarifa za fedha haziwasilishi ukweli na uhalisia wa hali ya kifedha ya halmashauri hadi kufikia tarehe juni mwaka 
zz mji korogwe hati yenye shaka a hati za malipo zenye thamani ya sh
 hazikuwa na viambatisho
kukosekana kwa viambatisho kumeondosha pia uhalali wa malipo
b halmashauri haikuthaminisha mal zake za kudumu zenye jumla ya sh
 licha ya ukweli kwamba kipindi cha mpito cha miaka mitano kilichotolewa muda wake uliisha tangu 
kwa hali hii taarifa ya mali inaweza kutoonyesha thamani halisi ya soko la mal yote inayomilikiwa na halmashauri na kwa hiyo taarifa za fedha haziwasilishi ukweli na uhalisia wa hali ya kifedha ya halmashauri hadi kufikia tarehe juni mwaka aaa kilindi hati yenye shaka a tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya kilindi haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
b tofauti ya ruzuku ya mali za udumu iliyobaki deffered capital grant na muhtasari wa taarifa ya miradi ya maendeleo capex ya sh
 tabora bbb igunga hati yenye shaka thamani ya ardhi haijaoneshwa katika taarifa za fedha halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kw enye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kumesababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo ha ikuthamanishwa
ccc urambo hati yenye shaka thamani ya ardhi haijaoneshwa katika taarifa za fedha halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kufanya thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
ddd nzega hati yenye shaka a matumizi yasiyo na viambata vinavyokidhi sh
 halmashauri ilifa nya malipo ya jumla ya sh
 kupitia akaunti ya matumizi ya kawaida na akaunti ya maendeleo matumizi hayo hayakuwa na viambatisho vinavyokidhi
b matumizi ya mafuta yasiyothibitishwa s
 matumizi ya mafuta yaliyonunuliwa na halmashauri ya jumla ya sh
 hayakuthibitishwa kama yalitumika kwa matumizi ya ofisi kutokana na vitabu vya kumbukumbu za matumizi ya mafuta logbooks kutowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
c thamani ya ardhi haijaoneshwa katika taarifa za fedha halmashauri haiku onesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kusababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
eee sikonge hati yenye shaka a kutotambua kikamilifu thamani ya majengo mitambo na vifaa katika taarifa za hesabu aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha ya umma namba inahitaji gharama ya maj engo mitambo na vifaa kutambuliwa katika taarifa za hesabu mara tu zinaponunuliwa au kuanza kumilikiwa
gharama ya majengo mitambo na vifaa sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha taarifa ya nyongeza na
 haikujumuisha gharama ya ardhi
hivyo kufifisha uhalisia wa gharama ya mali hizo zilizooneshwa katika taarifa za fedha hivyo taarifa ya fedha pia kuonekana kuwa imepotoshwa
b matumizi yasiyo na manufaa sh
 malipo ya sh
 yalilipa gharama mbalimbali kama vile manun uzi ya bidhaa na huduma posho ya vyakula na matumizi mengine yalilipwa kwenye taasisi isiyo ya serikali ya pathfinder green city lililoko eneo la tulu bila kuwapo kwa huduma inayowiana na malipo hayo kutoka kwenye taasisi hiyo
c udhaifu katika matumizi sh
 matumizi ya thamani ya sh
 yalibainika kuwa na mapungufu kama vile kukosa viambata kukiuka taratibu za manunuzi na mifumo ya ndani kinyume na agizo a c na d la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
d vitabu vya kukusanya mapato havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
e malipo ya posho yaliyoahirishwa sh
 katika mwaka wa fedha halmashauri lilipa deni kiasi cha sh
 ambalo linatokana na matumizi ya mwaka wa fedha 
hata hivyo deni hilo halikuoneshwa kwenye taarifa za hesabu za mwaka na hakuna bajeti ya nyongeza iliyoandaliwa ikijumuisha deni hilo kama inavyotakiwa na agizo la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
fff tabora hati yenye shaka a matumizi yasiyo na viambatisho sh
 malipo ya sh
 hayakuwa na viambatisho vinavyokidhi ili kuthibitisha matumizi hayo kinyum na agizo d la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
b thamani ya ardhi haijaoneshwa katika taarifa za fedha halmashauri haikuonesha thamani ya ardhi kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na 
hivyo kusababisha thamani ya majengo mitambo na vifaa iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kuwa pungufu kwa thamani ya ardhi ambayo haikuthamanishwa
ggg tabora hati yenye shaka tarakimu ya ardhi haij aoneshwa katika taarifa za fedha aya ya ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba inahitaji gharama ya majengo mitambo na vifaa kutambuliwa katika taarifa za hesabu mara tu zinaponunuliwa au kuanza kumilikiwa
gharama ya maje ngo mitambo na vifaa sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za fedha taarifa ya nyongeza na
 haikujumuisha gharama ya ardhi
hivyo kufanya gharama ya mali hizo iliyooneshwa katika taarifa za fedha kukosa uhalisia na taarifa ya fedha kuonekana kuwa imepotoshwa
dar es salaam ilala hati yenye shaka tarakimu ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri haikutenganisha thamani ya ardhi na majengo sh
 iliyooneshwa kwenye taarifa za hesabu kinyume na iwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma namba aya ya na gharama ya uchakavu ilitolewa kwenye thamani hiyo kwa ujumla ikijumuisha thamani ya ardhi ambayo haistahili gharama ya uchakavu
lindi hhh kilwa hati yenye shaka a thamani ya ardh na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya kilwa haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
b thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya ya kilwa imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
c utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa halmashauri haikumaliza kuthamanisha mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo au siyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ilikuwa na uhalisia
lindi hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya lindi haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikufanya uthamini wa mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
 iii liwale hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikufanya uthamini wa mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
 b thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya liwale haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
jjj nachingwea hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikuthamanisha wa mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
 b thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya nachingwea haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala ya ke imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
kkk ruangwa hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikufanya uthamini wa mali zake za kudumu zenye hamani ya sh
 b thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya ruangwa haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
morogoro lll mvomero hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya mvomero imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasil ishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyo tolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha ni pungufu
mmm morogoro hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa halmashauri haikufanya uthamini wa mali zake za kudumu kama ilivyooneshwa katika barua ya mapungufu kwa halmashauri
b thamani ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya morogoro imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sek ta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
nnn ulanga hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha halmashauri ya wilaya ulanga imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
c utambuzi usiokamilika wa thamani ya mali mitambo na vifaa halmashauri haikumaliza kuthamanisha mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
kwa sababu hiyo ilikuwa ni vigumu kufahamu iwapo au siyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyoripotiwa katika taarifa za fedha za halmashauri ilikuwa na uhalisia
lindi hati yenye shaka thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya lindi haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikufanya uthamini wa mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
 iii liwale hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikufanya uthamini wa mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
 b thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya liwale haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
jjj nachingwea hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikuthamanisha wa mali zake za kudumu zenye thamani ya sh
 b thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya nachingwea haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala ya ke imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
kkk ruangwa hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa sh
 halmashauri haikufanya uthamini wa mali zake za kudumu zenye hamani ya sh
 b thamani ya ardhi na majengo isiyothibitishwa sh
 halmashauri ya wilaya ya ruangwa haijatenganisha thamani ya ardhi na majengo ya kiasi cha sh
 badala yake imezionesha kwa pamoja kinyume na viwango vya kimataifa vya uhasibu kwa sekta ya umma
morogoro lll mvomero hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya mvomero imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasil ishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyo tolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha ni pungufu
mmm morogoro hati yenye shaka a mali za kudumu hazikuthaminishwa halmashauri haikufanya uthamini wa mali zake za kudumu kama ilivyooneshwa katika barua ya mapungufu kwa halmashauri
b thamani ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa halmashauri ya wilaya morogoro imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sek ta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
nnn ulanga hati yenye shaka thamani ya ardhi haikuripotiwa katika taarifa za fedha zilizowasilishwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mkoa jina la halmashauri hati iliyotolewa sababu zilizosababisha halmashauri ya wilaya ulanga imeripoti thamani ya ardhi katika taarifa zake za fedha zilizowasilishwa kuwa ni sifuri
hii ni kinyume na matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma vinavyoelekeza kuwa gharama ya mali za kudumu zipimwe katika thamani halisi wakati wa kuinunua
kwa hali hiyo thamani ya mali mitambo na vifaa iliyotolewa taarifa katika vitabu vya taarifa za fedha kuwa pungufu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho ix maelezo ya mapendekezo yasiyotekelezwa aya katika ripoti mapendekezo hali ya utekelezaji maoni ya ukaguzi yaliyotekelezwa yaliyo katika utekelezaji hayakutekelezwa 
 mapungufu katika mchakato wa bajeti za serikali za mitaa a mamlaka za serikali za mitaa owm tamisemi na wizara ya fedha zinashauriwa kuangalia bajeti kama chombo cha kudhibiti matumizi na kwamba mabadiliko yoyote yafuate sheria na kanuni zilizopo ikiwa ni pamoja na kuwasilisha bungeni makisio ya nyongeza
serikali haikuweza kuwasilisha majibu pamoja na mikakati ambayo itatumika ili kuhakikisha kuwa bajeti itatumika kuwa chombo cha kudhibiti matumizi ya umma b kama nilivyopendekeza katika mwaka uliopita mchakato wa bajeti unatakiwa kutathiminiwa katika hatua zote ili kuja na malengo na vipaumbele yanavyoweza kufikiwa kusimamiwa na kutathminiwa kila baada ya muda
kama kuna tofauti kubwa hatua stahiki za kurekebisha zichukuliwe
serikali haijajibu pendekezo hili ninasisitiza utekelezaji wake
c serikali kuu inashauriwa kuendelea kuzipatia halmashauri fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida na ya maendeleo kwa wakati
aidha halmashauri zijitahidi kuongeza uwezo wa kutumia fedha hizo kulingana na vipaumbele vya bajeti na mpango kazi huku zikiongeza usimamizi na ufuatiliaji katika utekelezaji wa shughuli zilipopangwa ili kupunguza wingi wa fedha zinazobaki mwishoni mwa mwaka
majibu ya serikali yameonesha mikakati itakayotumika kupunguza ucheleweshaji wa kutoa fedha kwa mamlaka za serikali za mitaa na kas ndogo ya matumizi ya pesa hizo
tathmini ya matokeo ya mikakati hii itafanyika katika na kuitolea taarifa ripoti yangu inayofuata
 mapungufu katika usimamizi wa mapato halmashauri zinashauriwa kuchambua na kutathmini uwezekano wa kukusanya mapato katika vyanzo vyake vilivyopo katika maeneo ya halmashauri kwa kuhakikisha kunakuwepo usimamizi imara wa mikataba ya ukusanyaji mapato na kupunguza kiasi cha mapato kisichowasilishwa
aidha mamlaka za serikali za mitaa zifanye ufuatiliaji wa mara kwa ara wa mikataba ya mawakala wa kukusanya mapato na kutambua kama kuna dalili zozote zinazoashiria uvunjaji wa mkataba kabla ya muda wa mkataba kuisha
serikali imetoa mikakati ya namna ya kutatua tatizo hili ushahidi wa utekelezaji na matokeo yake vin asubiriwa halmashauri zinashauriwa kuimarisha mifumo ya udhibiti kwa mapato yanayokusanywa ikiwa ni pamoja na kufanya ukaguzi wa mara kwa mara usuluhisho na utunzaji mzuri wa vitabu vyote vinavyotumika kukusanya mapato ili kuzuia uwezekano wowote wa kuc helewa kupeleka fedha za makusanyo benki na kuzitumia kabla ya kupeleka benki
serikali imetoa mikakati ya kutatua tatizo hili ushahidi wa utekelezaji na matokeo yake bado unasubiriwa c kama ilivyopendekezwa katika ripoti ya mwaka uliopita halmash auri zinapaswa kuendelea kupitia mipango yake ya upanuzi wa vyanzo vya mapato ili kupunguza utegemezi uliopo wa fedha zitokazo serikali kuu
serikali imetoa mikakati ya kutatua tatizo hili ushahidi wa utekelezaji na matokeo yake vinasubiriwa 
 mapungufu katika kusimamia rasilimali watu a mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuimarisha mfumo wa kupitia taarifa za watumishi kwa kuzihuisha mara kwa mara na kwa kuwahusisha wakuu wa idara na vitengo
aidha taarifa za watumishi zinazotumwa na ha lmashauri kwenda hazina na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma zifanyiwe kazi mapema ili kuondokana na kupotea kwa fedha za umma kupitia mishahara kwa watumishi ambao ajira zao zilishafikia ukomo
majibu ya serikali yameonesha mipango ya kutatua udhaifu katika usimamizi wa rasilimali watu
matokeo ya mipango inayotarajia kutekelezwa ili kuondoa udhaifu ulioonekana yanasubiriwa
b mamlaka za serikali za mitaa kwa kushirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya majibu ya serikali yameonesha mipango ya kutatua udhaifu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho ix maelezo ya mapendekezo yasiyotekelezwa aya katika ripoti mapendekezo hali ya utekelezaji maoni ya ukaguzi yaliyotekelezwa yaliyo katika utekelezaji hayakutekelezwa 
 mapungufu katika mchakato wa bajeti za serikali za mitaa a mamlaka za serikali za mitaa owm tamisemi na wizara ya fedha zinashauriwa kuangalia bajeti kama chombo cha kudhibiti matumizi na kwamba mabadiliko yoyote yafuate sheria na kanuni zilizopo ikiwa ni pamoja na kuwasilisha bungeni makisio ya nyongeza
serikali haikuweza kuwasilisha majibu pamoja na mikakati ambayo itatumika ili kuhakikisha kuwa bajeti itatumika kuwa chombo cha kudhibiti matumizi ya umma b kama nilivyopendekeza katika mwaka uliopita mchakato wa bajeti unatakiwa kutathiminiwa katika hatua zote ili kuja na malengo na vipaumbele yanavyoweza kufikiwa kusimamiwa na kutathminiwa kila baada ya muda
kama kuna tofauti kubwa hatua stahiki za kurekebisha zichukuliwe
serikali haijajibu pendekezo hili ninasisitiza utekelezaji wake
c serikali kuu inashauriwa kuendelea kuzipatia halmashauri fedha za ruzuku za matumizi ya kawaida na ya maendeleo kwa wakati
aidha halmashauri zijitahidi kuongeza uwezo wa kutumia fedha hizo kulingana na vipaumbele vya bajeti na mpango kazi huku zikiongeza usimamizi na ufuatiliaji katika utekelezaji wa shughuli zilipopangwa ili kupunguza wingi wa fedha zinazobaki mwishoni mwa mwaka
majibu ya serikali yameonesha mikakati itakayotumika kupunguza ucheleweshaji wa kutoa fedha kwa mamlaka za serikali za mitaa na kas ndogo ya matumizi ya pesa hizo
tathmini ya matokeo ya mikakati hii itafanyika katika na kuitolea taarifa ripoti yangu inayofuata
 mapungufu katika usimamizi wa mapato halmashauri zinashauriwa kuchambua na kutathmini uwezekano wa kukusanya mapato katika vyanzo vyake vilivyopo katika maeneo ya halmashauri kwa kuhakikisha kunakuwepo usimamizi imara wa mikataba ya ukusanyaji mapato na kupunguza kiasi cha mapato kisichowasilishwa
aidha mamlaka za serikali za mitaa zifanye ufuatiliaji wa mara kwa ara wa mikataba ya mawakala wa kukusanya mapato na kutambua kama kuna dalili zozote zinazoashiria uvunjaji wa mkataba kabla ya muda wa mkataba kuisha
serikali imetoa mikakati ya namna ya kutatua tatizo hili ushahidi wa utekelezaji na matokeo yake vin asubiriwa halmashauri zinashauriwa kuimarisha mifumo ya udhibiti kwa mapato yanayokusanywa ikiwa ni pamoja na kufanya ukaguzi wa mara kwa mara usuluhisho na utunzaji mzuri wa vitabu vyote vinavyotumika kukusanya mapato ili kuzuia uwezekano wowote wa kuc helewa kupeleka fedha za makusanyo benki na kuzitumia kabla ya kupeleka benki
serikali imetoa mikakati ya kutatua tatizo hili ushahidi wa utekelezaji na matokeo yake bado unasubiriwa c kama ilivyopendekezwa katika ripoti ya mwaka uliopita halmash auri zinapaswa kuendelea kupitia mipango yake ya upanuzi wa vyanzo vya mapato ili kupunguza utegemezi uliopo wa fedha zitokazo serikali kuu
serikali imetoa mikakati ya kutatua tatizo hili ushahidi wa utekelezaji na matokeo yake vinasubiriwa 
 mapungufu katika kusimamia rasilimali watu a mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuimarisha mfumo wa kupitia taarifa za watumishi kwa kuzihuisha mara kwa mara na kwa kuwahusisha wakuu wa idara na vitengo
aidha taarifa za watumishi zinazotumwa na ha lmashauri kwenda hazina na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma zifanyiwe kazi mapema ili kuondokana na kupotea kwa fedha za umma kupitia mishahara kwa watumishi ambao ajira zao zilishafikia ukomo
majibu ya serikali yameonesha mipango ya kutatua udhaifu katika usimamizi wa rasilimali watu
matokeo ya mipango inayotarajia kutekelezwa ili kuondoa udhaifu ulioonekana yanasubiriwa
b mamlaka za serikali za mitaa kwa kushirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya majibu ya serikali yameonesha mipango ya kutatua udhaifu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aya katika ripoti mapendekezo hali ya utekelezaji maoni ya ukaguzi yaliyotekelezwa yaliyo katika utekelezaji hayakutekelezwa utumishi wa umma zinashauriwa kup anga vizuri na kupunguza idadi ya watumishi wanaokaimu nafasi za ukuu wa idara na vitengo kwa kuwathibitisha au kuteua wengine wapya wenye sifa kwa nafasi hizo
katika usimamizi wa rasilimali watu
ushahidi na matokeo ya mipango hiyo vinasubiriwa
 mapungufu katika kusimamia matumizi ninapendekeza kuwa mamlaka za serikali za mitaa ziimarishe udhibiti wa malipo ikiwa ni pamoja na kuimarisha kitengo vya ukaguzi wa awali na bajeti ili viweze kupitia kwa kina malipo yote kabla hayajafanyika
lakini pia kuwepo mtu wa kutunza nyaraka za malipo na viambatanisho vyake ili viweze kupatikana kwa usahihi pale vitakapohitajika kuthibitisha uhalali wa malipo
serikali haijatoa majibu kuhusiana na mapendekezo yangu juu ya haja ya kuboresha utunzaji wa nyaraka na kuzitoa wakati zinapotakiwa
 uandaaji wa taarifa za fedha wenye mapungufu a mamlaka za serikali za mitaa owm tamisemi na hazina zinashauriwa kuandaa kwa kina sera za uhasibu zikie leza namna ya kuonesha kila kitu kilicho kwenye hesabu line items na kuzihuisha kila baada ya muda kulingana na mahitaji ya ipsas serikali haijatoa majibu kuhusiana na mapendekezo yangu
ninasisitiza kwa halmashauri kuyafanyia kazi mapendekezo yangu
b mamlaka za serikali za mitaa na owm tamisemi zinashauriwa kuendelea kutoa mafunzo kwa wahasibu na watumishi wengine kama wakuu wa idara na vitengo kuhusu uandaaji wa taarifa za hesabu zinazokidhi viwango vya kimataifa hii itasaidia kutunza pia kumbukumbu na takwimu zinazohitajika katika kuandaa taarifa za hesabu
majibu ya serikali ya namna ya kutatua tatizo hili yamepokelewa ingawa ninasisitiza ushirikishwaji wa wakuu wote wa idara na vitengo wakati wa zoezi la kuandaa vitabu vya taarifa za fedh za halmashauri kwa kufuata viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma ipsas
 upungufu katika kuzingatia sheria za manunuzi a ninazishauri halmashauri kuimarisha bodi za zabuni na vitengo vya manunuzi kupitia mafunzo na kuongeza watumishi wenye sifa stahiki za manunuzi ili kuongeza uwezo wa kuzingatia sheria za manunuzi
majibu ya serikali yameonesha mikakati ya kuondokana na tatizo la kutozingatia sheria ya manunuzi ya umma
ninaamini serikali itatimiza ahadi yake ya kuondokana na tatizo hili la kutozingatia sheria ya manunuzi kwa kutekeleza pendekezo hili kikamilifu
b ninapendekeza kwa mamlaka za serikali za mitaa kuongeza uwekaji mzuri wa nyaraka muhimu zinazohusu manunuzi kama vile nyaraka za zabuni mihutasari ya vikao vya zabuni mikataba taarifa za tathmini za zabuni vitabu vya stoo n
ninatarajia kuona matokeo ya mikakati ya serikali ya kuondokana na tatizo la utunzaji nyaraka
 mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo a halmashauri zinashauri wa kuhusisha jamii inayolengwa katika ngazi zote za kupanga na kutekeleza miradi ambapo si kwamba itahamasisha ushiriki katika kutekeleza mradi huo tu bali hata kuwafanya wajisikie kuwa wao ndio wamiliki na hatimaye kuifanya miradi hiyo kuwa endelevu
mi kataba inatakiwa kusimamiwa kwa ukaribu ili kuhakikisha inakamilika kwa wakati na kwa viwango sahihi
serikali haikufanyia kazi pendekezo langu
b kama ilivyopendekezwa mwaka uliopita wahandisi maafisa mipango wakaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi wa miradi katika halmashauri waimarishe mifumo ya ufuatiliaji na ufanyaji tathmini ili kuhakikisha kuwa miradi inatekelezwa kwa ufanisi na ukamilifu na hatua zichukuliwe dhidi ya wakandarasi wanaofanya kazi chini ya kiwango ikiwa ni pamoja na kutoa taarifa kwenye bodi ya usajili wa wakandarasi
serikali haijaja na mkakati wa kutekeleza mapendekezo yangu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aya katika ripoti mapendekezo hali ya utekelezaji maoni ya ukaguzi yaliyotekelezwa yaliyo katika utekelezaji hayakutekelezwa 
 udhaifu katika kusimamia mfuko wa wanawake na vijana halmashauri zinatakiwa kupeleka kiasi cha fedha kinachotakiwa kwenye mfuko wa maendeleo wa wanawake na vijana na kusimamia vikundi na mtu mmoja mmoja kwa njia ya kuwahamasisha juu ya manufaa ya mfuko huu wa kukopa na kurejesha
ni muhimu pia kuhusisha wadau wengine kama madiwani katika kuhamasisha wanufaika wa mfuko huu
serikali haijatekeleza mapendekezo yangu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa aya katika ripoti mapendekezo hali ya utekelezaji maoni ya ukaguzi yaliyotekelezwa yaliyo katika utekelezaji hayakutekelezwa 
 udhaifu katika kusimamia mfuko wa wanawake na vijana halmashauri zinatakiwa kupeleka kiasi cha fedha kinachotakiwa kwenye mfuko wa maendeleo wa wanawake na vijana na kusimamia vikundi na mtu mmoja mmoja kwa njia ya kuwahamasisha juu ya manufaa ya mfuko huu wa kukopa na kurejesha
ni muhimu pia kuhusisha wadau wengine kama madiwani katika kuhamasisha wanufaika wa mfuko huu
serikali haijatekeleza mapendekezo yangu
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho x muhtasari wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka ya nyuma kwa kila halmashauri a
jina la halmashauri mapendek ezo yaliyo tolewa yaliyo tekelezwa yaliyo katika utekelezaji ambayo hayaja tekelezwa yaliyopitwa na wakati jiji arusha arusha babati mji babati bagamoyo bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bukoba bukoba bukombe bumbuli bunda busega busokelo butiama chamwino chato chemba chunya jiji dar es salaam dodoma gairo geita mji geita hai hanang handeni igunga ikungi ilala ilej ilemela iramba iringa iringa itilima mji kahama kakonko kalambo kaliua karagwe karatu kasulu kyerwa kibaha mji kibaha kibondo kigoma kigoma ujiji kilindi kilolo kilombero kilosa kilwa kinondoni kisarawe kishapu kiteto kondoa kongwa korogwe mji korogwe kwimba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa n a
jina la halmashauri mapendek ezo yaliyo tolewa yaliyo tekelezwa yaliyo katika utekelezaji ambayo hayaja tekelezwa yaliyopitwa na wakati kyela lindi lindi liwale longido ludewa lushoto mafia magu mji makambako makete manyoni masasi mji masasi maswa mbarali jiji mbeya mbeya mbinga mbogwe mbozi mbulu meatu meru missenyi misungwi mkalama mkinga mkuranga mlele momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mpanda mji mpanda mpwapwa msalala mtwara mtwara mufindi muheza muleba musoma musoma mvomero mwanga jiji mwanza nachingwea namtumbo nanyumbu newala ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa n a
jina la halmashauri mapendek ezo yaliyo tolewa yaliyo tekelezwa yaliyo katika utekelezaji ambayo hayaja tekelezwa yaliyopitwa na wakati ngara ngorongoro njombe mji njombe nkasi nsimbo nyang wale nyasa nzega pangani rombo rorya ruangwa rufiji rungwe same sengerema serengeti shinyanga shinyanga siha sikonge simanjiro singida singida songea songea sumbawanga sumbawanga tabora tandahimba jiji tanga tarime mji tarime temeke tabora tunduru ukerewe ulanga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa n a
jina la halmashauri mapendek ezo yaliyo tolewa yaliyo tekelezwa yaliyo katika utekelezaji ambayo hayaja tekelezwa yaliyopitwa na wakati urambo ushetu uvinza wang ing ombe jumla asilimia ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xi hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika mamlaka za serikali za mitaa na
jina la halmashauri mapendekezo yaliyotolewa mapendekezo yaliyotekelezwa mapendekezo yaliyo katika utekelezaji hayaja tekelezwa 
jiji arusha 
arusha 
babati 
mji babati 
bagamoyo 
bahi 
bariadi 
biharamulo 
bukoba 
bukoba 
bukombe 
bunda 
chamwino 
chato 
chunya 
dodoma 
geita 
mji geita 
handeni 
ilala 
ileje 
iringa 
iringa 
karagwe 
karatu 
kasulu 
kibaha 
kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
kilindi 
kilolo 
kilombero 
kilosa 
kilwa 
kinondoni 
kisarawe 
kishapu 
kiteto 
kon doa 
kongwa 
korogwe 
mji korogwe 
kwimba 
kyela 
lindi 
lindi 
liwale 
longido 
ludewa 
lushoto 
magu 
makete 
masasi 
maswa 
mbarali 
mbeya 
mbinga 
mbozi 
mbulu 
meatu 
missenyi 
misun gwi 
mkinga 
mkuranga 
morogoro 
morogoro 
mpanda 
mji mpanda 
mpwapwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xi hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika mamlaka za serikali za mitaa na
jina la halmashauri mapendekezo yaliyotolewa mapendekezo yaliyotekelezwa mapendekezo yaliyo katika utekelezaji hayaja tekelezwa 
jiji arusha 
arusha 
babati 
mji babati 
bagamoyo 
bahi 
bariadi 
biharamulo 
bukoba 
bukoba 
bukombe 
bunda 
chamwino 
chato 
chunya 
dodoma 
geita 
mji geita 
handeni 
ilala 
ileje 
iringa 
iringa 
karagwe 
karatu 
kasulu 
kibaha 
kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
kilindi 
kilolo 
kilombero 
kilosa 
kilwa 
kinondoni 
kisarawe 
kishapu 
kiteto 
kon doa 
kongwa 
korogwe 
mji korogwe 
kwimba 
kyela 
lindi 
lindi 
liwale 
longido 
ludewa 
lushoto 
magu 
makete 
masasi 
maswa 
mbarali 
mbeya 
mbinga 
mbozi 
mbulu 
meatu 
missenyi 
misun gwi 
mkinga 
mkuranga 
morogoro 
morogoro 
mpanda 
mji mpanda 
mpwapwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
mtwara 
mtwara 
mufindi 
muheza 
muleba 
musoma 
musoma 
mvomero 
jiji mwanza 
nachingwea 
namtumbo 
nanyumbu 
newala 
ngara 
nkasi 
nyang hwale 
nzega 
pangani 
rombo 
rorya 
ruangwa 
rufiji 
rungwe 
same 
sengerema 
serengeti 
shinyanga 
shinyanga 
sikonge 
simanjiro 
songea 
songea 
sumbawanga 
sumbawanga 
tabora 
tandahimba 
jiji tanga 
tarime 
temeke 
tabora 
tunduru 
ukerewe 
ulanga 
urambo jumla asilimia ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
mtwara 
mtwara 
mufindi 
muheza 
muleba 
musoma 
musoma 
mvomero 
jiji mwanza 
nachingwea 
namtumbo 
nanyumbu 
newala 
ngara 
nkasi 
nyang hwale 
nzega 
pangani 
rombo 
rorya 
ruangwa 
rufiji 
rungwe 
same 
sengerema 
serengeti 
shinyanga 
shinyanga 
sikonge 
simanjiro 
songea 
songea 
sumbawanga 
sumbawanga 
tabora 
tandahimba 
jiji tanga 
tarime 
temeke 
tabora 
tunduru 
ukerewe 
ulanga 
urambo jumla asilimia ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xii makisio yaliyoidhinishwa ukilinganisha na makusanyo halisi kutoka kwenye vyanzo vya halmashauri na
mkoa jina la halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs makusanyo halisi tzs tofauti tzs asilimia 
arusha jiji arusha 
arusha 
karatu 
longido 
meru 
monduli 
ngorongoro 
bagamoyo 
kibaha 
mji kibaha 
kisarawe 
pwani mafia 
mkuranga 
rufiji 
jiji dar es salaam 
ilala 
dar es salaam kinondoni 
temeke 
bahi 
chamwino 
chemba 
dodoma dodoma 
kondoa 
kongwa 
mpwapwa 
bukombe 
chato 
geita 
geita mji geita 
mbogwe 
nyangari 
iringa 
iringa iringa 
kilolo 
mufindi 
kagera biharamulo 
bukoba 
bukoba 
karagwe 
kyerwa 
kagera misenyi 
muleba 
ngara 
mlele 
katavi mpanda 
mji mpanda 
nsimbo 
buhigwe 
kakonko 
kasulu 
kigoma kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
uvinza 
hai 
moshi 
moshi 
kilimanjaro mwanga 
rombo 
same 
siha 
kilwa 
lindi 
lindi 
lindi liwale 
nachingwea 
ruangwa 
babati ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
mji babati 
hanang 
manyara kiteto 
mbulu 
simanjiro 
bunda 
butiama 
musoma 
mara musoma 
rorya 
serengeti 
tarime 
mji tarime 
busokelo 
chunya 
ileje 
kyela 
mbarali 
mbeya jiji mbeya 
mbeya 
mbozi 
momba 
rungwe 
mji tunduma 
gairo 
kilombero 
kilosa 
morogoro 
morogoro morogoro 
mvomero 
ulanga 
masasi 
mji masasi 
mtwara 
mtwara 
mtwara nanyumbu 
newala 
tandahimba 
ilemela 
kwimba 
magu 
mwanza misungwi 
jiji mwanza 
sengerema 
ukerewe 
ludewa 
mji makambako 
makete 
njombe njombe 
mji njombe 
wang ing ombe 
kalambo 
nkasi 
rukwa sumbawanga 
sumbawanga 
mbinga 
namtumbo 
nyasa 
ruvuma songea 
songea 
tunduru 
mji kahama 
kishapu 
msalala 
shinyanga shinyanga 
shinyanga 
ushetu 
bariadi 
mji bariadi 
busega 
simiyu itilima 
maswa 
meatu 
ikungi 
iramba 
manyoni 
singida mkalama 
singida ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
singida 
igunga 
kaliua 
nzega 
tabora sikonge 
tabora 
tabora 
urambo 
bumbuli 
handeni 
kilindi 
korogwe 
mji korogwe 
tanga lushoto 
mkinga 
muheza 
pangani 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xiii ulinganisho kati ya makusanyo kutoka kwenye vyanzo vya halmashauri na matumizi ya kawaida na
mkoa jina la halmashauri mapato halisi tzs matumizi halisi tzs 
jiji arusha 
arusha 
karatu 
arusha longido 
meru 
monduli 
ngorongoro 
bagamoyo 
kibaha 
mji kibaha 
pwani kisara we 
mafia 
mkuranga 
rufiji 
jiji dar es salaam 
ilala 
kinondoni 
dar es salaam temeke 
bahi 
chamwino 
chemba 
dodoma 
dodoma kondoa 
kongwa 
mpwapwa 
bukombe 
chato 
geita 
geita mji geita 
mbogwe 
nyangari 
iringa 
iringa iringa 
kilolo 
mufindi 
biharamulo 
bukoba 
bukoba 
kagera karagwe 
kyerwa 
misenyi 
muleba 
ngara 
mlele 
mpanda 
katavi mji mpanda 
nsimbo 
buhigwe 
kakonko 
kasulu 
kigoma kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
uvinza 
hai 
moshi 
moshi 
kilimanjaro mwanga 
rombo 
same 
siha 
kilwa 
lindi 
lindi 
lindi liwale 
nachingwea 
ruangwa 
babati 
mji babati 
hanang ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xiii ulinganisho kati ya makusanyo kutoka kwenye vyanzo vya halmashauri na matumizi ya kawaida na
mkoa jina la halmashauri mapato halisi tzs matumizi halisi tzs 
jiji arusha 
arusha 
karatu 
arusha longido 
meru 
monduli 
ngorongoro 
bagamoyo 
kibaha 
mji kibaha 
pwani kisara we 
mafia 
mkuranga 
rufiji 
jiji dar es salaam 
ilala 
kinondoni 
dar es salaam temeke 
bahi 
chamwino 
chemba 
dodoma 
dodoma kondoa 
kongwa 
mpwapwa 
bukombe 
chato 
geita 
geita mji geita 
mbogwe 
nyangari 
iringa 
iringa iringa 
kilolo 
mufindi 
biharamulo 
bukoba 
bukoba 
kagera karagwe 
kyerwa 
misenyi 
muleba 
ngara 
mlele 
mpanda 
katavi mji mpanda 
nsimbo 
buhigwe 
kakonko 
kasulu 
kigoma kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
uvinza 
hai 
moshi 
moshi 
kilimanjaro mwanga 
rombo 
same 
siha 
kilwa 
lindi 
lindi 
lindi liwale 
nachingwea 
ruangwa 
babati 
mji babati 
hanang ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
manyara kiteto 
mbulu 
simanjiro 
bunda 
butiama 
musoma 
mara musoma 
rorya 
serengeti 
tarime 
mji tarime 
busokelo 
chunya 
ileje 
mbeya kyela 
mbarali 
jiji mbeya 
mbeya 
mbozi 
momba 
rungwe 
gairo 
kilombero 
kilosa 
morogoro 
morogoro morogoro 
mvomero 
ulanga 
masasi 
mji masasi 
mtwara 
mtwara mtwara 
nanyumbu 
newala 
tandahimba 
ilemela 
kwimba 
magu 
mwanza misungwi 
jiji mwanza 
sengerema 
ukerewe 
ludewa 
mji makambako 
njombe makete 
njombe 
mji njombe 
wang ing ombe 
kalambo 
nkasi 
sumbawanga 
rukwa sumbawanga 
mbinga 
namtumbo 
nyasa 
ruvuma songea 
songea 
tunduru 
mji kahama 
kishapu 
msalala 
shinyanga shinyanga 
shinyanga 
ushetu 
bariadi 
mji bariadi 
simiyu busega 
itilima 
maswa 
meatu 
ikungi 
iramba 
singida manyoni 
mkalama 
singida 
singida 
igunga 
kaliua ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
nzega 
tabora sikonge 
tabora 
tabora 
urambo 
bumbuli 
handeni 
kilindi 
korogwe 
mji korogwe 
tanga lushoto 
mkinga 
muheza 
pangani 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xiv orodha ya halmashauri zenye makusan yo pungufu kutoka kwenye vyanzo vyake na
jina la halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs makusanyo halisi tzs makusanyo pungufu tzs 
jiji arusha 
mji babati 
bagamoyo 
bahi 
bariadi 
biharamulo 
buhigwe 
bukoba 
bukombe 
bumbuli 
bunda 
busega 
busokelo 
butiama 
chamwino 
chato 
chemba 
jiji dar es salaam 
dodoma 
gairo 
geita 
mji geita 
hai 
hanang 
igunga 
ikungi 
ileje 
ilemela 
iringa 
itilima 
mji kahama 
kakonko 
kalambo 
kaliua 
karagwe 
karatu 
kasulu 
kerwa 
kibaha 
kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
kilindi 
kilolo 
kilombero 
kilosa 
kilwa 
kisarawe 
kishapu 
kiteto 
kongwa 
korogwe 
mji korogwe 
kwimba 
kyela 
lindi 
lindi 
longido 
ludewa 
lushoto 
mafia 
magu 
makete 
manyoni 
masasi 
mji masasi 
maswa 
mbarali 
mbeya 
mbinga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
nzega 
tabora sikonge 
tabora 
tabora 
urambo 
bumbuli 
handeni 
kilindi 
korogwe 
mji korogwe 
tanga lushoto 
mkinga 
muheza 
pangani 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xiv orodha ya halmashauri zenye makusan yo pungufu kutoka kwenye vyanzo vyake na
jina la halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs makusanyo halisi tzs makusanyo pungufu tzs 
jiji arusha 
mji babati 
bagamoyo 
bahi 
bariadi 
biharamulo 
buhigwe 
bukoba 
bukombe 
bumbuli 
bunda 
busega 
busokelo 
butiama 
chamwino 
chato 
chemba 
jiji dar es salaam 
dodoma 
gairo 
geita 
mji geita 
hai 
hanang 
igunga 
ikungi 
ileje 
ilemela 
iringa 
itilima 
mji kahama 
kakonko 
kalambo 
kaliua 
karagwe 
karatu 
kasulu 
kerwa 
kibaha 
kibondo 
kigoma 
kigoma ujiji 
kilindi 
kilolo 
kilombero 
kilosa 
kilwa 
kisarawe 
kishapu 
kiteto 
kongwa 
korogwe 
mji korogwe 
kwimba 
kyela 
lindi 
lindi 
longido 
ludewa 
lushoto 
mafia 
magu 
makete 
manyoni 
masasi 
mji masasi 
maswa 
mbarali 
mbeya 
mbinga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
mbogwe 
mbozi 
mbulu 
meatu 
meru 
misenyi 
misungwi 
mkalama 
mkinga 
mlele 
momba 
monduli 
morogoro 
moshi 
mji mpanda 
mpwapwa 
mtwara 
mtwara 
mufindi 
muheza 
muleba 
musoma 
musoma 
mvomero 
mwanga 
jiji mwanza 
nachingwea 
namtumbo 
newala 
ngara 
ngorongoro 
njombe 
mji njombe 
nkasi 
nsimbo 
nyangari 
nyasa 
nzega 
pangani 
rorya 
rufiji 
rungwe 
same 
sengerema 
shinyanga 
shinyanga 
siha 
sikonge 
singida 
singida 
songea 
songea 
sumbawanga 
sumbawanga 
tabora 
tabora 
tandahimba 
jiji tanga 
tarime 
mji tarime 
mji tunduma 
tunduru 
ukerewe 
ulanga 
uvinza 
wang ing ombe jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xv orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zilizopokea ruzuku ya matumizi ya kawaida zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa na
halmashauri bajeti iliyodhinishwa tzs
kiasi kilichopokelewa tzs
tofauti tzs
ya kiasi kichozidi bajeti mji babati bahi mji bariadi bukoba bunda chamwino iramba iringa kakonko karagwe kigoma ujiji ilolo kondoa korogwe magu mji makambako maswa mbarali mbeya mbeya mbozi mbulu misenyi mkuranga mlele morogoro mpanda mji mpanda jiji mwanza newala nkasi nyasa pangani rungwe sengerema sikonge simanjiro songea sumbawanga sumbawanga tabora mji tarime ushetu wang ing ombe jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
mbogwe 
mbozi 
mbulu 
meatu 
meru 
misenyi 
misungwi 
mkalama 
mkinga 
mlele 
momba 
monduli 
morogoro 
moshi 
mji mpanda 
mpwapwa 
mtwara 
mtwara 
mufindi 
muheza 
muleba 
musoma 
musoma 
mvomero 
mwanga 
jiji mwanza 
nachingwea 
namtumbo 
newala 
ngara 
ngorongoro 
njombe 
mji njombe 
nkasi 
nsimbo 
nyangari 
nyasa 
nzega 
pangani 
rorya 
rufiji 
rungwe 
same 
sengerema 
shinyanga 
shinyanga 
siha 
sikonge 
singida 
singida 
songea 
songea 
sumbawanga 
sumbawanga 
tabora 
tabora 
tandahimba 
jiji tanga 
tarime 
mji tarime 
mji tunduma 
tunduru 
ukerewe 
ulanga 
uvinza 
wang ing ombe jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xv orodha ya mamlaka za serikali za mitaa zilizopokea ruzuku ya matumizi ya kawaida zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa na
halmashauri bajeti iliyodhinishwa tzs
kiasi kilichopokelewa tzs
tofauti tzs
ya kiasi kichozidi bajeti mji babati bahi mji bariadi bukoba bunda chamwino iramba iringa kakonko karagwe kigoma ujiji ilolo kondoa korogwe magu mji makambako maswa mbarali mbeya mbeya mbozi mbulu misenyi mkuranga mlele morogoro mpanda mji mpanda jiji mwanza newala nkasi nyasa pangani rungwe sengerema sikonge simanjiro songea sumbawanga sumbawanga tabora mji tarime ushetu wang ing ombe jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xvi fedha za ruzuku ya matumizi ya kawaida ambayo hazikutolewa na
jina la halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs kiasi kilichotolewa tzs kiasi pungufu tzs 
jiji arusha 
arusha 
babati 
bagamoyo 
bariadi 
biharamulo 
buhigwe 
bukoba 
bukombe 
bumbuli 
busega 
busokelo 
butiama 
chato 
chemba 
chunya 
jiji dar es salaam 
dodoma 
geita 
mji geita 
hai 
hanang 
handeni 
igunga 
ikungi 
ilala 
ileje 
ilemela 
iringa 
itilima 
mji kahama 
ka lambo 
kaliua 
karatu 
kasulu 
kibaha 
mji kibaha 
kibondo 
kigoma 
kilindi 
kilombero 
kilosa 
kilwa 
kinondoni 
kisarawe 
kishapu 
kiteto 
kongwa 
mji korogwe 
kwimba 
kyela 
kerwa 
lindi 
lin di 
liwale 
longido 
ludewa 
lushoto 
mafia 
makete 
manyoni 
masasi 
mji masas 
mbinga 
mbogwe 
meatu 
meru 
misungwi 
mkalama 
mkinga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
momba 
monduli 
morogoro 
moshi 
moshi 
mpwapwa 
msalala 
mtwara 
mtwara 
mufindi 
muheza 
muleba 
musoma 
musoma 
mvomero 
mwanga 
nachingwea 
namtumbo 
nanyumbu 
ngara 
ngorongoro 
njombe 
mji njombe 
nsimbo 
nyangari 
nzega 
rombo 
rorya 
ruangwa 
rufiji 
same 
serengeti 
shinyanga 
shinyanga 
siha 
singida 
singida 
songea 
tobora 
jiji tanga 
tarime 
temeke 
tunduru 
ukerewe 
ulanga 
urambo 
uvinza 
gairo jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
momba 
monduli 
morogoro 
moshi 
moshi 
mpwapwa 
msalala 
mtwara 
mtwara 
mufindi 
muheza 
muleba 
musoma 
musoma 
mvomero 
mwanga 
nachingwea 
namtumbo 
nanyumbu 
ngara 
ngorongoro 
njombe 
mji njombe 
nsimbo 
nyangari 
nzega 
rombo 
rorya 
ruangwa 
rufiji 
same 
serengeti 
shinyanga 
shinyanga 
siha 
singida 
singida 
songea 
tobora 
jiji tanga 
tarime 
temeke 
tunduru 
ukerewe 
ulanga 
urambo 
uvinza 
gairo jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xvii fedha za ruzuku ya matumizi ya maendeleo ambazo hazikutolewa na
jina la kiasi tzs asilimi ya upung ufu halmashauri kilichoidhinishwa kilichotolewa pungufu jiji arusha 
 arusha 
 babati 
 mji babati 
 bagamoyo 
 bahi 
 bariadi 
 mji bariadi 
 biharamulo 
 buhigwe 
 bukoba 
 bukoba 
 bukombe 
 bumbuli 
 busega 
 busokelo 
 butiama 
 chamwino 
 chato 
 chemba 
 jiji dar es salaam 
 dodoma 
 geita 
 mji geita 
 hai 
 hanang 
 handeni 
 igunga 
 ikungi 
 ilala 
 ileje 
 ilemela 
 iramba 
 iringa 
 iringa 
 itilima 
 mji kahama 
 kakonko 
 kalambo 
 kaliua 
 karagwe 
 karatu 
 kasulu 
 kibaha 
 mji kibaha 
 kibondo 
 kigoma 
 kigoma ujiji 
 kilindi 
 kilolo 
 kilombero 
 kilosa 
 kilwa 
 kinondoni 
 kisarawe 
 kishapu 
 kiteto 
 kondoa 
 korogwe 
 mji korogwe 
 kwimba 
 kyela 
 kerwa 
 lindi 
 lindi 
 longido 
 ludewa 
 lushoto 
 mafia 
 magu 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mji makambako 
 makete 
 manyoni 
 masasi 
 mji masasi 
 maswa 
 mbarali 
 jiji mbeya 
 mbeya 
 mbogwe 
 mbulu 
 meatu 
 meru 
 misenyi 
 misungwi 
 mkalama 
 mkuran ga 
 mlele 
 momba 
 monduli 
 morogoro 
 moshi 
 moshi 
 mpanda 
 mpwapwa 
 msalala 
 mtwara 
 mtwara 
 mufindi 
 muheza 
 muleba 
 musoma 
 musoma 
 mvomero 
 mwanga 
 nachingwea 
 namtumbo 
 nanyumbu 
 newala 
 ngara 
 njombe 
 mji njombe 
 nkasi 
 nsimbo 
 nyangari 
 nzega 
 pangani 
 rombo 
 rorya 
 ruangwa 
 rufiji 
 same 
 sengerema 
 serengeti 
 shinyanga 
 shinyanga 
 siha 
 sikonge 
 simanjiro 
 singida 
 singida 
 songea 
 songea 
 sumbawanga 
 sumbawanga 
 tobora 
 tabora 
 tandahimba 
 jiji tanga 
 tarime 
 temeke 
 tunduru 
 ukerewe 
 ulanga 
 urambo 
 uvinza 
 wang ing ombe 
 jumla 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mji makambako 
 makete 
 manyoni 
 masasi 
 mji masasi 
 maswa 
 mbarali 
 jiji mbeya 
 mbeya 
 mbogwe 
 mbulu 
 meatu 
 meru 
 misenyi 
 misungwi 
 mkalama 
 mkuran ga 
 mlele 
 momba 
 monduli 
 morogoro 
 moshi 
 moshi 
 mpanda 
 mpwapwa 
 msalala 
 mtwara 
 mtwara 
 mufindi 
 muheza 
 muleba 
 musoma 
 musoma 
 mvomero 
 mwanga 
 nachingwea 
 namtumbo 
 nanyumbu 
 newala 
 ngara 
 njombe 
 mji njombe 
 nkasi 
 nsimbo 
 nyangari 
 nzega 
 pangani 
 rombo 
 rorya 
 ruangwa 
 rufiji 
 same 
 sengerema 
 serengeti 
 shinyanga 
 shinyanga 
 siha 
 sikonge 
 simanjiro 
 singida 
 singida 
 songea 
 songea 
 sumbawanga 
 sumbawanga 
 tobora 
 tabora 
 tandahimba 
 jiji tanga 
 tarime 
 temeke 
 tunduru 
 ukerewe 
 ulanga 
 urambo 
 uvinza 
 wang ing ombe 
 jumla 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xviii orodha ya halmashauri ambazo hazikutumia fedha zote za ruzuk ya matumizi ya kawaida zilizotolewa na
jina la halmashauri kiasi kilichotolewa tzs matumizi tzs bakaa tzs asilimia ya bakaa jiji arusha arusha babati mji babati bagamoyo bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bukoba bukoba bukombe bumbuli bunda busega busokelo butiama chamwino chato chemba jiji dar es salaam dodoma geita mji geita hai hanang handeni igunga ikungi ilala ileje ilemela iramba iringa iringa itilima mji kahama kakonko kalambo kaliua karagwe karatu kasulu kibaha mji kibaha kibondo kigoma kigoma ujiji kilindi kilolo kilombero kilosa kilwa kinondoni kisarawe kishapu kiteto kondoa kongwa korogwe mji korogwe kwimba kyela kerwa lindi lindi liwale longido ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa lushoto mafia magu makete manyoni masasi mji masasi maswa mbarali jiji mbeya mbeya mbinga mbogwe mbozi mbulu meatu meru misenyi misungwi mkalama mkinga mkuranga mlele momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mji mpanda mpwapwa msalala mtwara mtwara mufindi muheza muleba musoma mvomero mwanga jiji mwanza nachingwea namtumbo newala ngara ngorongoro njombe mji njombe nkasi nsimbo nyangari nyasa nzega pangani rombo rorya ruangwa rufiji rungwe same sengerema serengeti shinyanga siha simanjiro singida singida songea songea sumbawanga sumbawanga tabora tandahimba jiji tanga tarime mji tarime temeke tunduru ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa lushoto mafia magu makete manyoni masasi mji masasi maswa mbarali jiji mbeya mbeya mbinga mbogwe mbozi mbulu meatu meru misenyi misungwi mkalama mkinga mkuranga mlele momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mji mpanda mpwapwa msalala mtwara mtwara mufindi muheza muleba musoma mvomero mwanga jiji mwanza nachingwea namtumbo newala ngara ngorongoro njombe mji njombe nkasi nsimbo nyangari nyasa nzega pangani rombo rorya ruangwa rufiji rungwe same sengerema serengeti shinyanga siha simanjiro singida singida songea songea sumbawanga sumbawanga tabora tandahimba jiji tanga tarime mji tarime temeke tunduru ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ukerewe ulanga urambo ushetu uvinza wang ing ombe gairo jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xix orodha ya halmashauri ambazo hazikutumia fedha zote za ruzuku ya maendeleo zilizotolewa na
jina la halmashauri fedha zilizotolewa tzs fedha zilizotumika tzs bakaa tzs asilimia ya bakaa jiji arusha arusha babati mji babati bariadi mji bariadi buhigwe bukoba bukoba bukombe bumbuli bunda busega busokelo butiama chamwino chato chemba chunya dodoma geita mji geita hai hanang handeni igunga ikungi ilala ilemela iramba iringa iringa itilima mji kahama kakonko kalambo kaliua karagwe kasulu kibaha mji kibaha kibondo kigoma kigoma ujiji kilindi kilolo kilombero kilosa kilwa kinondoni kisarawe kishapu kiteto kondoa kongwa korogwe mji korogwe kwimba kyela kerwa lindi lindi liwale longido ludewa mafia magu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mji makambako makete manyoni masasi mji masasi maswa jiji mbeya mbeya mbinga mbogwe mbozi mbulu meatu meru misenyi misungwi mkalama mkinga mkuranga momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mpanda mji mpanda mpwapwa msalala mtwara mtwara mufindi muheza muleba musoma usoma mvomero mwanga jiji mwanza nachingwea namtumbo newala ngara ngorongoro njombe mji njombe nkasi nsimbo nyangwari nyasa nzega pangani rombo rorya ruangwa rufiji same sengerema serengeti shinyanga shinyanga siha sikonge simanjiro singida singida songea songea sumbawanga tobora tabora tandahimba jiji tanga tarime mji tarime ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mji makambako makete manyoni masasi mji masasi maswa jiji mbeya mbeya mbinga mbogwe mbozi mbulu meatu meru misenyi misungwi mkalama mkinga mkuranga momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mpanda mji mpanda mpwapwa msalala mtwara mtwara mufindi muheza muleba musoma usoma mvomero mwanga jiji mwanza nachingwea namtumbo newala ngara ngorongoro njombe mji njombe nkasi nsimbo nyangwari nyasa nzega pangani rombo rorya ruangwa rufiji same sengerema serengeti shinyanga shinyanga siha sikonge simanjiro singida singida songea songea sumbawanga tobora tabora tandahimba jiji tanga tarime mji tarime ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa temeke tunduru ukerewe ulanga urambo ushetu uvinza wang ing ombe gairo jumla kiambatisho xx orodha za halmashauri zilizotumia fedha kwenye shughuli ambazo hazikuwa na bajeti bila idhini na
jina la halmashauri shughuli zilizopangwa zilitumika kwa ajili ya kiasi kilichotumika tzs zilitumika kwa ajili ya ujenzi wa maabala katika shule za sekon dari bukoba ujenzi wa daraja kyamabale ujenzi wa maabala bukoba ujenzi wa daraja kyabitembe ujenzi wa maabala bumbuli ujenzi wa daraja gunyoda na kituo cha afya endagikot ujenzi wa maabala ileje fedha maalum kwa ajili ya sekta ya elimu ujenzi wa maabala kakonko shughuli za maendeleo na mfuko wa jimbo ujenzi wa maabala kaliua mpango maalum wa elimu ya sekondari shughuli za maendeleo na matumizi ya kawaida ujenzi wa maabala kasulu shughuli za maendeleo na mfuko wa jimbo ujenzi wa maabala kigoma ujiji mpango maalum wa elimu ya sekondari shughuli za maendeleo na matumizi ya awaida ujenzi wa maabala kilolo shughuli za maendeleo mfuko wa jimbo na matumizi ya kawaida ujenzi wa maabala kwimba fedha maalum kwa ajili ya ujenzi wa nyumba za watumishi wa shule za msingi na sekondari ujenzi wa maabala kyerwa ujenzi wa jengo la utawala la halmashauri ujenzi wa maabala magu ujenzi wa sehemu ya dawa kwa wagonjwa wa wasiolazwa ujenzi wa maabala mbinga shughuli mbali mbali zilizopangwa ujenzi wa maabala mbulu ujenzi wa daraja gunyoda na kituo cha afya endagikot ujenzi wa maabala mlele shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala msalala ujenzi wa makao makuu ya ofisi ya mkuu wa wilaya ujenzi wa maabala musoma shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala namtumbo shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala ngara shughuli za maendeleo na mfuko wa jimbo ujenzi wa maabala njombe shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala nsimbo shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala nyasa shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala sengerema shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala serengeti shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala shinyanga shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala singida shughuli za maendeleo mfuko wa jimbo na kilimo ujenzi wa maabala songea shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala sumbawanga mpango maalum wa afya ya msingi mfuko wa jimbo shughuli za kawaida na maendeleo na miradi mingineyo ujenzi wa maabala tandahimba shughuli mbali mbali ujenzi wa maabala ukerewe shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala uvinza shughuli za maendeleo ujenzi wa maabala jumla ndogo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jiji arusha fedha maalum kwa kwa ajili ya wanafunzi wa shule za msingi wenye uhitaji maalum shughuli nyinginezo kinondoni dizeli shughuli nyinginezo momba shughuli za maendeleo mpango maalum wa afya ya msingi muleba ujenzi wa daraja la kishara shughuli nyinginezo rungwe shughuli za maendeleo shughuli nyinginezo sengerema fedha kwa ajili ya ujenzi wa nyumba za watumishi na miradi ya maji hango wa halmashauri kwa ajili ya mwengena shughuli za nanenane sumbawanga mpango maalum wa afya ya msingi matengenezo ya gari sumbawanga shughuli za maendeleo matumizi ya kawaida temeke shughuli za maendeleo shughuli nyinginezo msalala ujenzi wa jengo la utawala la halmashauri miradi mingineyo mbinga shughuli mbali mbali zilizopangwa ujenzi wa madaraja shinyanga shughuli za maendeleo uchaguzi wa serikali za mitaa jumla ndogo jumla kuu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxi halmashauri zilizoonekana na mapungufu katika mfumo wa epicor 
 na jina la halmashauri haiko sambam ba na ipsas hakuna usuluhishi marekebis ho hakuna muingiliano na planrep au lawson kasi ndogo ya mtandao hakuna epicor matumizi hafifu ya moduli jiji arusha arusha babati mji babati bagamoyo bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bukoba busega busokelo chamwino chato chemba chunya dodoma mc mji geita hanang ileje ilemela mc iramba iringa iringa itilima kakonko kalambo kaliua karagwe karatu kibondo kigoma kigoma ujiji kilindi kilolo kilombero kilwa kisarawe kiteto kondoa kongwa korogwe kwimba ludewa mji makambako makete manyoni masasi mbogwe mbozi mbulu meatu meru misungwi mkalama mkinga mlele momba monduli morogoro mpanda mpwapwa mtwara mufindi musoma ngara njombe mji njombe ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jiji arusha fedha maalum kwa kwa ajili ya wanafunzi wa shule za msingi wenye uhitaji maalum shughuli nyinginezo kinondoni dizeli shughuli nyinginezo momba shughuli za maendeleo mpango maalum wa afya ya msingi muleba ujenzi wa daraja la kishara shughuli nyinginezo rungwe shughuli za maendeleo shughuli nyinginezo sengerema fedha kwa ajili ya ujenzi wa nyumba za watumishi na miradi ya maji hango wa halmashauri kwa ajili ya mwengena shughuli za nanenane sumbawanga mpango maalum wa afya ya msingi matengenezo ya gari sumbawanga shughuli za maendeleo matumizi ya kawaida temeke shughuli za maendeleo shughuli nyinginezo msalala ujenzi wa jengo la utawala la halmashauri miradi mingineyo mbinga shughuli mbali mbali zilizopangwa ujenzi wa madaraja shinyanga shughuli za maendeleo uchaguzi wa serikali za mitaa jumla ndogo jumla kuu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxi halmashauri zilizoonekana na mapungufu katika mfumo wa epicor 
 na jina la halmashauri haiko sambam ba na ipsas hakuna usuluhishi marekebis ho hakuna muingiliano na planrep au lawson kasi ndogo ya mtandao hakuna epicor matumizi hafifu ya moduli jiji arusha arusha babati mji babati bagamoyo bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bukoba busega busokelo chamwino chato chemba chunya dodoma mc mji geita hanang ileje ilemela mc iramba iringa iringa itilima kakonko kalambo kaliua karagwe karatu kibondo kigoma kigoma ujiji kilindi kilolo kilombero kilwa kisarawe kiteto kondoa kongwa korogwe kwimba ludewa mji makambako makete manyoni masasi mbogwe mbozi mbulu meatu meru misungwi mkalama mkinga mlele momba monduli morogoro mpanda mpwapwa mtwara mufindi musoma ngara njombe mji njombe ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na jina la halmashauri haiko sambam ba na ipsas hakuna usuluhishi marekebis ho hakuna muingiliano na planrep au lawson kasi ndogo ya mtandao hakuna epicor matumizi hafifu ya moduli nkasi nsimbo nzega sikonge singida sumbawanga sumbawanga tabora tabora tarime wanging ombe ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxii mamlaka za serikali za mitaa zenye mapungufu katika mifumo ya habari na mawasiliano na jina la halmashaurii hakuna sera za teknolojia ya mawasiliano hakuna mpango wa kuzuia majanga hakuna viwango rasmi vya watumiaji udhibiti hafifu wa vifaa vya it upungufu wa wafanyakazi wenye ujuzi waliopata mafunzo hakuna mpango mkakati wa it uhaba wa wafanyakazi na jina la halmashaurii hakuna sera za teknolojia ya mawasiliano hakuna mpango wa kuzuia majanga hakuna viwango rasmi vya watumiaji udhibiti hafifu vifaa vya it upungufu wa wafanyakazi wenye ujuzi waliopata mafunzo hakuna mpango mkakati wa it uhaba wa wafanyakazi babati kongwa mji babati mji korogwe bahi kyela bariadi wlindi mji bariadi lindi buhigwe liwale bukoba longido bukombe ludewa bumbuli mji makambako chamwino manyoni chemba masasi chunya maswa jiji dar es salaam mbarali dodoma jiji mbeya gairo mbeya geita mbinga mji geita meru hanang mlele igunga morogoro ikungi morogoro ileje mpwapwa ilemela msalala iramba mtwara iringa nachingwea mji kahama namtumbo kakonko nanyumbu kalambo newala kaliua njombe kibondo mji njombe kigoma nkasi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kigoma ujiji nzega kilindi shinyanga kilolo wsingida kilombero singida kilosa tabora kilwa tandahimba kiteto ushetu kondoa uvinza ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxiii vitengo vya ukaguzi wa ndani vya mamlaka za serikali za mitaa vyenye mapungufu na
jina la halmashauri uhaba wa wafanyakazi upungufu wa vitendea kazi upungufu wa mafunzo kutoandaa programu za kikaguzi bajeti pungufu na
jina la halmashauri uhaba wa wafanyakazi upungufu wa vitendea kazi upungufu wa mafunzo kutoandaa programu za kikaguzi bajeti pungufu babati kibondo babati kigoma bahi kigoma ujiji bariadi kilindi mji bariadi kilolo biharamulo kilombero buhigwe kilwa bukoba kiteto bukombe kondoa bunda kongwa busega mji korogwe butiama lindi chamwino lindi chato longido chemba ludewa chunya mji makambako dodoma makete gairo manyoni geita masasi mji geita maswa hanang mbarali igunga mbogwe ikungi meatu ileje mlele ilemela morogoro iramba mpwapwa iringa msalala iringa mtwara mji kahama muleba kakonko musoma kalambo musoma kaliua nanyumbu karagwe newala kasulu njombe nkasi nzega rorya rungwe singida tabora ushetu uvinza wang ing ombe ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxiv mamlaka za serikali za mitaa zenye kamati za ukaguzi zenye utendaji usioridhisha na jina la halmashauri ukosefu wa taaluma ya fedha na uzoefu kutofanya vikao vya kawaida taarifa za fedha kutopitiwa ili kubaini vihatarishi na wizi kutoandaa na kuwasilisha taarifa za mwaka na jina la halmashauri ukosefu wa taaluma ya fedha na uzoefu kutofanya vikao vya kawaida taarifa za fedha kutopitiwa ili kubaini vihatarishi wizi kutoandaa na kuwasilisha taarifa za mwaka babati kilombero mji babati kilwa bahi kiteto bariadi kondoa mji bariadi mji korogwe biharamulo lindi buhigwe longido bukombe ludewa bumbuli mji makambako bunda makete busega manyoni busokelo masasi butiama maswa chamwino jiji mbeya chemba mbeya dodoma mbogwe gairo meatu hanang mlele igunga morogoro ikungi mpwapwa ileje mtwara iramba musoma iringa musoma iringa nachingwea mji kahama nanyumbu kakonko newala kalambo njombe kaliua mji njombe karagwe rorya kasulu shinyanga kibondo singida kigoma tabora kigoma ujiji ushetu kilindi uvinza kilolo wang ing ombe ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxv mapungufu katika udhibiti wa vihatarishi na
jina la halmashauri hakuna tathmini ya mara kwa mara hakuna sera ya udhibiti vihatarishi hakuna taarifa ya vihatarishi hakuna rejista ya vi hatarishi hakuna mafunzo ya vihatarishi kwa wafanyakazi sera ya udhibiti vihatarishi haijapitishwa
na
jina la halmashauri hakuna tathmini ya mara kwa mara hakuna sera ya udhibiti vihatarishi hakuna taarifa ya vihatarishi hakuna rejista ya vihatarishi hakuna mafunzo ya vihatarishi kwa wafanyakazi sera ya udhibiti vihatarishi haijapitishwa
jiji arusha magu arusha mji makambako mji babati manyoni bahi mji masasi mji bariadi jiji mbeya biharamulo mbeya bukombe mbinga bunda mbogwe busega mbozi butiama mbulu chamwino meru chemba misungwi chunya mkalama jiji dar es salaam mkinga dodoma mkuranga geita momba mji geita monduli hanang morogoro handeni moshi igunga moshi ikungi mpanda ilemela mpwapwa iramba msalala iringa muheza iringa musoma itilima namtumbo kakonko njombe kalambo nkasi kilolo nsimbo kilombero nyasa kilwa nzega kishapu rorya kondoa shinyanga kongwa singida korogwe singida mji korogwe songea lindi songea lindi sumbawanga longido tabora ludewa ushetu mafia ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxv mapungufu katika udhibiti wa vihatarishi na
jina la halmashauri hakuna tathmini ya mara kwa mara hakuna sera ya udhibiti vihatarishi hakuna taarifa ya vihatarishi hakuna rejista ya vi hatarishi hakuna mafunzo ya vihatarishi kwa wafanyakazi sera ya udhibiti vihatarishi haijapitishwa
na
jina la halmashauri hakuna tathmini ya mara kwa mara hakuna sera ya udhibiti vihatarishi hakuna taarifa ya vihatarishi hakuna rejista ya vihatarishi hakuna mafunzo ya vihatarishi kwa wafanyakazi sera ya udhibiti vihatarishi haijapitishwa
jiji arusha magu arusha mji makambako mji babati manyoni bahi mji masasi mji bariadi jiji mbeya biharamulo mbeya bukombe mbinga bunda mbogwe busega mbozi butiama mbulu chamwino meru chemba misungwi chunya mkalama jiji dar es salaam mkinga dodoma mkuranga geita momba mji geita monduli hanang morogoro handeni moshi igunga moshi ikungi mpanda ilemela mpwapwa iramba msalala iringa muheza iringa musoma itilima namtumbo kakonko njombe kalambo nkasi kilolo nsimbo kilombero nyasa kilwa nzega kishapu rorya kondoa shinyanga kongwa singida korogwe singida mji korogwe songea lindi songea lindi sumbawanga longido tabora ludewa ushetu mafia ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxvi halmashauri zenye udhibiti wa udanganyifu wenye mapungufu na jina la halmashauri hakuna ugunduzi na uzuiaji wa udanganyifu hakuna udhibiti maalum hakuna taratibu za kugundua na kupunguza udanganyifu hakuna tathmini ya udanganyifu ya mara kwa mara jiji arusha arusha babati bagamoyo bahi mji bariadi bumbuli butiama chamwino chemba mji geita handeni igunga ikungi kaliua karatu kilindi kilombero kilwa kisarawe kishapu kiteto kondoa kongwa mji korogwe kwimba mji lindi longido lushoto magu mji makambako makete manyoni maswa mbeya mbogwe mbozi mkalama mkinga mlele momba monduli mji morogoro mpanda mji mpanda mpwapwa muheza muleba musoma musoma njombe mji njombe nkasi nsimbo nyasa nzega shinyanga singida songea songea sumbawanga sumbawanga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa tabora tabora tarime tunduru ukerewe wang ing ombe kiambatisho xxvii vitabu vya stakabadhi ambavyo vilikosekana na
jina la halmashauri idadi ya vitabu na
jina la halmashauri idadi ya vitabu 
karatu geita 
meru bukombe 
longido mbogwe 
ilala songea 
kilolo songea 
karagwe nyasa 
kyerwa shinyanga 
kakonko ushetu 
uvinza bariadi 
hanang mji bariadi 
mji babati busega 
musoma iramba 
mbeya singida 
mbozi muheza 
mji tunduma korogwe 
morogoro mji korogwe 
mji masas bumbuli 
newala igunga 
nanyumbu sikonge 
mji geita kaliua missenyi hai jiji mwanza itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa tabora tabora tarime tunduru ukerewe wang ing ombe kiambatisho xxvii vitabu vya stakabadhi ambavyo vilikosekana na
jina la halmashauri idadi ya vitabu na
jina la halmashauri idadi ya vitabu 
karatu geita 
meru bukombe 
longido mbogwe 
ilala songea 
kilolo songea 
karagwe nyasa 
kyerwa shinyanga 
kakonko ushetu 
uvinza bariadi 
hanang mji bariadi 
mji babati busega 
musoma iramba 
mbeya singida 
mbozi muheza 
mji tunduma korogwe 
morogoro mji korogwe 
mji masas bumbuli 
newala igunga 
nanyumbu sikonge 
mji geita kaliua missenyi hai jiji mwanza itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxviii makusanyo ya mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs arusha morogoro karatu mvomero meru gairo longido mji masasi ngorongoro kwimba ilala magu chamwino ilemela kondoa sengerema bahi ukerewe kongwa geita iringa bukombe mji makambako mbogwe biharamulo sumbawanga bukoba kalambo karagwe mlele kibondo mbinga kigoma ujiji shinyanga uvinza mji kahama moshi ushetu rombo msalala siha meatu kilwa mji bariadi babati busega hanang manyoni simanjiro singida kiteto pangani mji tarime mkinga mbeya handeni chunya korogwe jiji mbeya kilindi mbozi bumbuli kyela igunga mbarali nzega mji tunduma sikonge morogoro tabora hai mtwara jiji mwanza kishapu itilima jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxix mapato kutoka kwenye vyanzo vya halmashauri ambayo hayaku kusanywa na
jina la halmashauri chanzo kiasi tzs 
karatu kodi ya nyumba za kulala wageni na mabango 
longido asilimi kutoka wizara ya maliasili na utalii 
jiji arusha matangazo na taa za barabarani mabango vituo vya basi ushuru wa soko wafanya biashara wa utalii na kodi ya majengo 
ilala kodi ya huduma 
temeke mabango 
jiji dar es salaam uzoaji na upelekaji wa taka katiika dampo la pugu kinyamwezi 
dodoma kodi ya huduma na majengo 
iringa ushuru wa pango 
njombe kodi ya nyumba 
makete kodi ya ardhi 
mji makambako ushuru wa mazao 
wanging ombe kodi ya ardhi 
biharamulo ushuru wa misitu 
bukoba leseni za biashara 
kigoma ujiji kodi ya majengo ushuru wa huduma na kodi ya vibanda 
moshi kodi ya majengo 
moshi ushuru wa maegesho marangu maporomoko ya maji marangu ushuru wa soko na ushuru wa mazao ya chakula 
liwale mapato kutoka kwenye vyama vya ushirika 
nachingwea mapato kutoka kwenye vyama vya ushirika 
babati kodi ya maduka 
mji babati ushuru wa huduma 
simanjiro ushuru wa huduma 
mji tarime ushuru wa vibanda vya sokoni 
jiji mbeya mchango wa viwanja 
kilombero kodi ya nyumba 
morogoro kodi ya nyumba 
morogoro kodi ya majengo ushuru wa huduma mabango ana vipeperushi 
mvomero ushuru wa miwa 
masasi ushuru wa mazao 
newala ushuru wa mazao 
misungwi kodi ya maduka 
ilemela mashine za kutolea fedh upakuaji wa bidhaa viwandani na ushuru wa mazao kodi ya vibanda maduka kituo cha mabasi buzuruga na mabango 
sengerema kodi ya majengo na ushuru wa huduma 
mji geita mauzo ya viwanja kituo kipya cha mabasi na kodi ya majengo 
geita ushuru wa pamba 
bukombe vyumba vya biashara 
nkasi ushuru wa mazao 
kalambo ushuru wa mazao 
mji mpanda mabango mbao za matangazo kodi ya majengo na ushuru wa huduma 
mpanda adhabu ya uchelewaji wa uwasilishaji wa mapato ambayo hayakukusanywa 
mlele ushuru wa mazao 
tunduru ushuru wa vibanda 
mbinga ushuru wa vibanda na mahindi 
songea kodi ya vibanda 
shinyanga kodi ya nyumba na leseni za biashara 
kahama tc mauzo ya viwanja 
pangani kodi ya nyumba 
lushoto adhabu ya uchelewaji wa uwasilishaji wa mapato yaliyokusanywa 
muheza ushuru wa huduma na ushuru wa pango 
handeni ushuru wa pango 
kilindi ushuru wa mazao 
bumbuli kodi ya nyumba 
hai kodi ya majengo ushru wa soko kodi yaardhi kodi ya pango na shughuli za biashara 
kilosa kodi ya nyumba 
mtwara kodi ya vibanda 
jiji mwanza kodi mbalimbali 
kishapu ushuru wa pamba na huduma 
jiji tanga kodi ya nyumba total ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxviii makusanyo ya mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs arusha morogoro karatu mvomero meru gairo longido mji masasi ngorongoro kwimba ilala magu chamwino ilemela kondoa sengerema bahi ukerewe kongwa geita iringa bukombe mji makambako mbogwe biharamulo sumbawanga bukoba kalambo karagwe mlele kibondo mbinga kigoma ujiji shinyanga uvinza mji kahama moshi ushetu rombo msalala siha meatu kilwa mji bariadi babati busega hanang manyoni simanjiro singida kiteto pangani mji tarime mkinga mbeya handeni chunya korogwe jiji mbeya kilindi mbozi bumbuli kyela igunga mbarali nzega mji tunduma sikonge morogoro tabora hai mtwara jiji mwanza kishapu itilima jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxix mapato kutoka kwenye vyanzo vya halmashauri ambayo hayaku kusanywa na
jina la halmashauri chanzo kiasi tzs 
karatu kodi ya nyumba za kulala wageni na mabango 
longido asilimi kutoka wizara ya maliasili na utalii 
jiji arusha matangazo na taa za barabarani mabango vituo vya basi ushuru wa soko wafanya biashara wa utalii na kodi ya majengo 
ilala kodi ya huduma 
temeke mabango 
jiji dar es salaam uzoaji na upelekaji wa taka katiika dampo la pugu kinyamwezi 
dodoma kodi ya huduma na majengo 
iringa ushuru wa pango 
njombe kodi ya nyumba 
makete kodi ya ardhi 
mji makambako ushuru wa mazao 
wanging ombe kodi ya ardhi 
biharamulo ushuru wa misitu 
bukoba leseni za biashara 
kigoma ujiji kodi ya majengo ushuru wa huduma na kodi ya vibanda 
moshi kodi ya majengo 
moshi ushuru wa maegesho marangu maporomoko ya maji marangu ushuru wa soko na ushuru wa mazao ya chakula 
liwale mapato kutoka kwenye vyama vya ushirika 
nachingwea mapato kutoka kwenye vyama vya ushirika 
babati kodi ya maduka 
mji babati ushuru wa huduma 
simanjiro ushuru wa huduma 
mji tarime ushuru wa vibanda vya sokoni 
jiji mbeya mchango wa viwanja 
kilombero kodi ya nyumba 
morogoro kodi ya nyumba 
morogoro kodi ya majengo ushuru wa huduma mabango ana vipeperushi 
mvomero ushuru wa miwa 
masasi ushuru wa mazao 
newala ushuru wa mazao 
misungwi kodi ya maduka 
ilemela mashine za kutolea fedh upakuaji wa bidhaa viwandani na ushuru wa mazao kodi ya vibanda maduka kituo cha mabasi buzuruga na mabango 
sengerema kodi ya majengo na ushuru wa huduma 
mji geita mauzo ya viwanja kituo kipya cha mabasi na kodi ya majengo 
geita ushuru wa pamba 
bukombe vyumba vya biashara 
nkasi ushuru wa mazao 
kalambo ushuru wa mazao 
mji mpanda mabango mbao za matangazo kodi ya majengo na ushuru wa huduma 
mpanda adhabu ya uchelewaji wa uwasilishaji wa mapato ambayo hayakukusanywa 
mlele ushuru wa mazao 
tunduru ushuru wa vibanda 
mbinga ushuru wa vibanda na mahindi 
songea kodi ya vibanda 
shinyanga kodi ya nyumba na leseni za biashara 
kahama tc mauzo ya viwanja 
pangani kodi ya nyumba 
lushoto adhabu ya uchelewaji wa uwasilishaji wa mapato yaliyokusanywa 
muheza ushuru wa huduma na ushuru wa pango 
handeni ushuru wa pango 
kilindi ushuru wa mazao 
bumbuli kodi ya nyumba 
hai kodi ya majengo ushru wa soko kodi yaardhi kodi ya pango na shughuli za biashara 
kilosa kodi ya nyumba 
mtwara kodi ya vibanda 
jiji mwanza kodi mbalimbali 
kishapu ushuru wa pamba na huduma 
jiji tanga kodi ya nyumba total ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxx asilimia ya kodi ya ardhi ambayo haijarejeshwa halmashauri kutoka wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs arusha newala karatu kwimba meru magu longido misungwi ngorongoro ilemela monduli sengerema temeke ukerewe kinondoni kalambo kondoa mji mpanda mufindi mpanda ludewa tunduru makete mbinga mji makambako shinyanga wanging ombe mji kahama biharamulo msalala ngara maswa bukoba meatu bukoba manyoni karagwe singida moshi mkinga mwanga lushoto lindi muheza liwale handeni ruangwa mji korogwe babati igunga mji babati tabora mbulu kibaha simanjiro mji kibaha tarime mkuranga mji tarime missenyi chunya kilosa jiji mbeya ulanga mbozi jiji mwanza kyela kishapu morogoro itilima gairo jiji tanga mji masasi jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxx asilimia ya kodi ya ardhi ambayo haijarejeshwa halmashauri kutoka wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs arusha newala karatu kwimba meru magu longido misungwi ngorongoro ilemela monduli sengerema temeke ukerewe kinondoni kalambo kondoa mji mpanda mufindi mpanda ludewa tunduru makete mbinga mji makambako shinyanga wanging ombe mji kahama biharamulo msalala ngara maswa bukoba meatu bukoba manyoni karagwe singida moshi mkinga mwanga lushoto lindi muheza liwale handeni ruangwa mji korogwe babati igunga mji babati tabora mbulu kibaha simanjiro mji kibaha tarime mkuranga mji tarime missenyi chunya kilosa jiji mbeya ulanga mbozi jiji mwanza kyela kishapu morogoro itilima gairo jiji tanga mji masasi jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxi miamala isiyosuluhishwa katika taarifa za usuluhisho wa kibenki na
jina la halmashauri mapokezi kwenye daftari la fedha hayamo kwenye taarifa za benki tzs hundi zisizo wasilishwa benki tzs hundi zilizochacha tzs malipo benki lakini hayamo kwenye daftari la fedha tzs mapokezi benki lakini hayamo kwenye daftari la fedha tzs kinondoni 
 jiji dar es salaam 
 nzega 
 muleba 
 mji mpanda 
 mkalama 
 mji korogwe 
 kwimba 
 kyerwa 
 muheza 
 kalambo 
 mkinga 
 jiji tanga 
 bahi 
 bukoba 
 handeni 
 bukoba 
 korogwe 
 kilombero 
 sumbawanga 
 kiteto 
 sumbawanga 
 babati 
 hanang 
 mji kibaha 
 kondoa 
 kongwa 
 singida 
 jumla 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxii ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslim haukufanyika katika halmashauri na
jina la halmashauri ukaguzi wa kushtukiza wa fedha taslimu kiwango cha juu cha fedha taslim ambacho kinatakiwa kuwepo katika halmashauri hakikuwekwa arusha bagamoyo bahi mji bariadi chunya jiji dar es salaam dodoma ileje kalambo kilolo kilombero kilosa kilwa kinondoni kisarawe kondoa lindi longido mbarali mbinga mlele morogoro mpanda jiji mwanza nachingwea namtumbo ngorongoro njombe shinyanga songea sumbawanga sumbawanga tandahimba mji tarime ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxiii udhaifu katika usimamizi wa masurufu na
jina la halmashauri kiasi ambacho hakijarejeshwa tzs kiasi ambacho hakikurekodiwa kwenye rejista tzs kiasi kilichorejeshwa kwa kuchelewa tzs masurufu yaliyotolewa kabla ya kurejesha masurufu yaliyotangulia tzs jiji arusha 
 arusha 
 bagamoyo 
 bumbuli chunya jiji dar es salaam 
 hanang 
 igunga 
 iramba 
 itilima kalambo 
 karatu 
 kibondo kigoma kigoma ujiji 
 kilindi kilolo kilosa kinondoni 
 kisarawe 
 korogwe kwimba 
 kyela ludewa mji masasi 
 mbinga meru 
 mkalama 
 mkinga mkuranga moshi mji mpanda namtumbo nanyumbu 
 newala 
 ngorongoro 
 nkasi 
 nzega 
 same shinyanga 
 songea 
 sumbawanga sumbawanga jiji tanga 
 tunduru jumla 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxiii udhaifu katika usimamizi wa masurufu na
jina la halmashauri kiasi ambacho hakijarejeshwa tzs kiasi ambacho hakikurekodiwa kwenye rejista tzs kiasi kilichorejeshwa kwa kuchelewa tzs masurufu yaliyotolewa kabla ya kurejesha masurufu yaliyotangulia tzs jiji arusha 
 arusha 
 bagamoyo 
 bumbuli chunya jiji dar es salaam 
 hanang 
 igunga 
 iramba 
 itilima kalambo 
 karatu 
 kibondo kigoma kigoma ujiji 
 kilindi kilolo kilosa kinondoni 
 kisarawe 
 korogwe kwimba 
 kyela ludewa mji masasi 
 mbinga meru 
 mkalama 
 mkinga mkuranga moshi mji mpanda namtumbo nanyumbu 
 newala 
 ngorongoro 
 nkasi 
 nzega 
 same shinyanga 
 songea 
 sumbawanga sumbawanga jiji tanga 
 tunduru jumla 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxiv malipo ya mishahara kwa wafanyakazi waliostaafu kufa kufukuzwa au kutoroka na makato ya kisheria yaliyokatwa na kulipwa kwa taasisi mbalimbali malipo ya mishahara kwa wafanyakazi walioacha kazi kustaafu na kufa makato ya kisheria yaliyokatwa na kulipwa kwa taasisi mbalimbali na jina la halmashauri kiasi sh na jina la halmashauri kiasi sh jiji arusha jiji arusha arusha arusha babati babati bagamoyo bagamoyo bahi bukoba bariadi chunya biharamulo gairo bukoba hai bukombe handeni butiama iramba chunya mji kahama gairo kalambo mji geita kaliua hai karagwe handeni karatu ilala kiteto itilima korogwe mji kahama kwimba kalambo kyela kaliua longido karagwe mafia karatu mbarali kibaha mbeya kilindi meru kilolo misenyi kilombero mkalama kilwa mkinga kinondoni monduli kiteto morogoro kwimba moshi kyela moshi longido muheza lushoto musoma mafia mwanga mji masasi mwanza mbarali ngara mbeya ngorongoro mbinga nkasi mbogwe nyasa meatu rombo meru same misenyi sengerema misungwi siha mkinga songea monduli sumbawanga morogoro sumbawanga moshi jiji tanga moshi unduru muheza jumla musoma mwanga mwanza ngara ngorongoro nkasi nyasa pangani rombo same sengerema shinyanga siha sikonge songea songea sumbawanga sumbawanga tabora ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jiji tanga tunduru ukerewe ulanga urambo ushetu jumla kiambatisho xxxv uhaba wa wafanyakazi na
jina la halmashauri idadi ya watumishi iliyoidhinishwa na utumishi idadi halisi ya watumishi waliopo upungufu wa watumishi asilimia ya upungufu wa watumishi na
jina la halmashauri idadi ya watumishi iliyoidhinishwa na utumishi idadi halisi ya watumishi waliopo upungufu wa watumishi asilimia ya upungufu wa watumishi jiji arusha mbinga arusha mbogwe babati mbozi mji babati mbulu bahi meatu bariadi meru bukoba misungwi bukombe mkalama bumbuli mkinga bunda mkuranga busega mlele busokelo momba butiama monduli chamwino morogoro chato morogoro chemba mpanda chunya mji mpanda jiji dar es sal aam mpwapwa dodoma msalala gairo muheza mji geita muleba hanang musoma handeni musoma ikungi mvomero ileje nachingwea ilemela namtumbo iramba ngara iringa ngorongoro itilima njombe kalambo nsimbo kaliua nyang hwale karagwe nyasa karatu nkasi kibondo rombo kilindi ruangwa kilolo rufiji kilombero rungwe kilosa shinyanga kilwa shinyanga kondoa siha kongwa sikonge korogwe simanjiro kwimba singida kyela singida lindi sumbawanga lindi sumbawanga liwale tabora longido tabora ludewa jiji tanga lushoto tarime mafia mji tarime magu temeke mji makambako tunduru ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa manyoni ukerewe mji masasi ulanga mbarali urambo mbeya ushetu mbeya mji tunduma jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxvi wakuu wa idara na vitengo wanaokaimu kwa muda mrefu na
jina la halmashauri mkoa idadi ya maafisa wanaokaimu halmashauri kongwe mpy nafasi zilizo wazi jiji arusha arusha kongwe arusha arusha kongwe mji babati manyara kongwe mji bariadi simiyu mpya bukoba kagera kongwe bukombe geita kongwe bunda mara mpya busega simiyu mpya busokelo mbeya mpya butiama mara mpya chamwino dodoma mpya chemba dodoma mpya chunya mbeya kongwe dodoma dodoma kongwe geita geita kongwe hanang manyara kongwe igunga tabora kongwe ileje mbeya kongwe mji kahama shinyanga mpya kaliua tabora mpya karatu arusha kongwe kilombero morogoro kongwe kilosa morogoro kongwe kilwa lindi kongwe kinondoni dar kongwe kishapu shinyanga kongwe kondoa dodoma kongwe kongwa dodoma kongwe lindi lindi kongwe ludewa njombe kongwe mji masasi mtwara kongwe mbinga ruvuma kongwe mbozi mbeya kongwe mbulu manyara kongwe meru arusha kongwe misungwi mwanza kongwe mkalama singida mpya mkuranga pwani kongwe mlele rukwa mpya momba mbeya mpya monduli arusha kongwe morogoro morogoro kongwe mji mpanda katavi mpya mpwapwa dodoma kongwe msalala shinyanga mpya mufindi iringa kongwe muleba kagera kongwe musoma mara kongwe mvomero morogoro kongwe nanyumbu mtwara kongwe ngorongoro arusha kongwe njombe njombe kongwe nkasi rukwa kongwe nsimbo katavi mpya nyasa ruvuma mpya rombo kilimanjaro kongwe rorya mara kongwe ruangwa lindi kongwe simanjiro manyara kongwe singida singida kongwe tabora tabora kongwe mji tarime mara kongwe tunduru ruvuma kongwe ukerewe mwanza kongwe ulanga morogoro kongwe urambo tabora kongwe ushetu shinyanga mpya wanging ombe njombe mpya jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxvi wakuu wa idara na vitengo wanaokaimu kwa muda mrefu na
jina la halmashauri mkoa idadi ya maafisa wanaokaimu halmashauri kongwe mpy nafasi zilizo wazi jiji arusha arusha kongwe arusha arusha kongwe mji babati manyara kongwe mji bariadi simiyu mpya bukoba kagera kongwe bukombe geita kongwe bunda mara mpya busega simiyu mpya busokelo mbeya mpya butiama mara mpya chamwino dodoma mpya chemba dodoma mpya chunya mbeya kongwe dodoma dodoma kongwe geita geita kongwe hanang manyara kongwe igunga tabora kongwe ileje mbeya kongwe mji kahama shinyanga mpya kaliua tabora mpya karatu arusha kongwe kilombero morogoro kongwe kilosa morogoro kongwe kilwa lindi kongwe kinondoni dar kongwe kishapu shinyanga kongwe kondoa dodoma kongwe kongwa dodoma kongwe lindi lindi kongwe ludewa njombe kongwe mji masasi mtwara kongwe mbinga ruvuma kongwe mbozi mbeya kongwe mbulu manyara kongwe meru arusha kongwe misungwi mwanza kongwe mkalama singida mpya mkuranga pwani kongwe mlele rukwa mpya momba mbeya mpya monduli arusha kongwe morogoro morogoro kongwe mji mpanda katavi mpya mpwapwa dodoma kongwe msalala shinyanga mpya mufindi iringa kongwe muleba kagera kongwe musoma mara kongwe mvomero morogoro kongwe nanyumbu mtwara kongwe ngorongoro arusha kongwe njombe njombe kongwe nkasi rukwa kongwe nsimbo katavi mpya nyasa ruvuma mpya rombo kilimanjaro kongwe rorya mara kongwe ruangwa lindi kongwe simanjiro manyara kongwe singida singida kongwe tabora tabora kongwe mji tarime mara kongwe tunduru ruvuma kongwe ukerewe mwanza kongwe ulanga morogoro kongwe urambo tabora kongwe ushetu shinyanga mpya wanging ombe njombe mpya jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxvii malipo yenye nyaraka pungufu na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs 
bagamoyo 
tandahimba 
mji kibaha 
nanyumbu 
rufiji utete 
kwimba 
missenyi 
misungwi 
hai 
ilemela 
kilosa 
sengerema 
jiji mwanza 
ukerewe 
itilima 
mji geita 
jiji tanga 
geita 
arusha 
chato 
karatu 
nyang hwale 
meru 
nkasi 
longido 
kalambo 
ngorongoro 
mji mpanda 
jiji arusha 
mpanda 
kinondoni 
mlele 
chamwino 
tunduru 
chemba 
mbinga 
mufindi 
nyasa 
kigoma ujiji 
shinyanga 
kakonko 
shinyanga 
moshi 
mji kahama 
mwanga 
ushetu 
rombo 
msalala 
siha 
maswa 
kilwa 
bariadi 
ruangwa 
iramba 
hanang 
manyoni 
mji babati 
singida 
simanjiro 
ikungi 
kiteto 
mkalama 
bunda 
pangani 
rorya 
muheza 
butiama 
mji korogwe 
rungwe 
kilindi 
kyela 
igunga 
tunduma 
tabora 
momba 
nzega 
morogoro 
sikonge 
gairo 
tabora 
newala jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxvii malipo yenye nyaraka pungufu na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs 
bagamoyo 
tandahimba 
mji kibaha 
nanyumbu 
rufiji utete 
kwimba 
missenyi 
misungwi 
hai 
ilemela 
kilosa 
sengerema 
jiji mwanza 
ukerewe 
itilima 
mji geita 
jiji tanga 
geita 
arusha 
chato 
karatu 
nyang hwale 
meru 
nkasi 
longido 
kalambo 
ngorongoro 
mji mpanda 
jiji arusha 
mpanda 
kinondoni 
mlele 
chamwino 
tunduru 
chemba 
mbinga 
mufindi 
nyasa 
kigoma ujiji 
shinyanga 
kakonko 
shinyanga 
moshi 
mji kahama 
mwanga 
ushetu 
rombo 
msalala 
siha 
maswa 
kilwa 
bariadi 
ruangwa 
iramba 
hanang 
manyoni 
mji babati 
singida 
simanjiro 
ikungi 
kiteto 
mkalama 
bunda 
pangani 
rorya 
muheza 
butiama 
mji korogwe 
rungwe 
kilindi 
kyela 
igunga 
tunduma 
tabora 
momba 
nzega 
morogoro 
sikonge 
gairo 
tabora 
newala jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxviii orodha ya halmashauri zenye matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika na
jina la halmashauri kiasi tzs 
arusha 
karatu 
meru 
longido 
ngorongoro 
jiji arusha 
monduli 
temeke 
kinondoni 
kilolo 
kasulu 
kibondo 
moshi 
moshi 
mwanga 
rombo 
babati 
hanang 
mbulu 
simanjiro 
kiteto 
musoma 
mbeya 
rungwe 
mbarali 
busokelo 
tunduma 
momba 
morogoro 
newala 
magu 
sengerema 
ukerewe 
sumbawanga 
nkasi 
sumbawanga 
mji mpanda 
songea 
tunduru 
mji kahama 
meatu 
iramba 
pangani 
mkinga 
muheza 
korogwe 
kilindi 
nzega 
tabora 
bagamoyo 
kibaha 
mji kibaha 
rufiji utete 
hai 
jiji mwanza 
itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxix halmashauri ambazo zilifanya matumizi ya uchaguzi wa serikali za mitaa ambayo hayakuwa kwenye makadirio yaliyopitish wa na
jina la halmashauri kiasi kilichopokelewa tzs kiasi kilichotumika tzs kiasi ambacho hakikuwa kwenye makadirio yaliyopitishwa tzs 
 jiji arusha 
 babati 
 mji babati 
 bahi 
 bukoba 
 bukoba 
 bunda 
 busega 
 butiama 
 chemba 
 chunya 
 ikungi 
 iringa 
 kalambo 
 karatu 
 kasulu 
 kibondo 
 kigoma 
 kigoma ujiji 
 kinondoni 
 kondoa 
 kerwa 
 liwale 
 magu 
 masasi 
 mbarali 
 mbeya 
 mbozi 
 mbulu 
 monduli 
 moshi 
 moshi 
 muleba 
 musoma ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri kiasi kilichopokelewa tzs kiasi kilichotumika tzs kiasi ambacho hakikuwa kwenye makadirio yaliyopitishwa tzs 
 musoma 
 nachingwea 
 ngara 
 rorya 
 sengerema 
 shinyanga 
 siha 
 simanjiro 
 tobora 
 mji tarime 
 ukere we 
 missenyi 
 hai 
 itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xxxix halmashauri ambazo zilifanya matumizi ya uchaguzi wa serikali za mitaa ambayo hayakuwa kwenye makadirio yaliyopitish wa na
jina la halmashauri kiasi kilichopokelewa tzs kiasi kilichotumika tzs kiasi ambacho hakikuwa kwenye makadirio yaliyopitishwa tzs 
 jiji arusha 
 babati 
 mji babati 
 bahi 
 bukoba 
 bukoba 
 bunda 
 busega 
 butiama 
 chemba 
 chunya 
 ikungi 
 iringa 
 kalambo 
 karatu 
 kasulu 
 kibondo 
 kigoma 
 kigoma ujiji 
 kinondoni 
 kondoa 
 kerwa 
 liwale 
 magu 
 masasi 
 mbarali 
 mbeya 
 mbozi 
 mbulu 
 monduli 
 moshi 
 moshi 
 muleba 
 musoma ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri kiasi kilichopokelewa tzs kiasi kilichotumika tzs kiasi ambacho hakikuwa kwenye makadirio yaliyopitishwa tzs 
 musoma 
 nachingwea 
 ngara 
 rorya 
 sengerema 
 shinyanga 
 siha 
 simanjiro 
 tobora 
 mji tarime 
 ukere we 
 missenyi 
 hai 
 itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xl halmashauri ambazo zilifanya matumizi ya ujenzi wa maabara za shule za sekondari bila makadirio yaliyopitishwa na jina la halmashauri kiasi tzs arusha babati mji babati bahi buhigwe bukoba bukombe bumbuli bunda busega busokelo chamwino chato mji geita hanang ileje ilemela iringa mji kahama kakonko kalambo kaliua karagwe kibondo kigoma ujiji kilolo kilwa kinondoni korogwe kwimba kyela kerwa magu manyoni maswa mbarali mbinga mbogwe misungwi mkalama mkinga momba monduli morogoro moshi mpanda mji mpand mpwapwa musoma jiji mwanza namtumbo nanyumbu nsimbo nyangari pangani sengerema serengeti shinyanga simanjiro singida songea songea sumbawanga tabora tandahimba ukerewe urambo uvinza jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xli halmashauri ambazo zilifanya malipo bila stakabad hi za kielekroniki na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs 
arusha 
tunduma 
karatu 
morogoro 
longido 
mvomero 
ngo rongoro 
mji masasi 
jiji arusha 
masasi 
monduli 
mtwara 
temeke 
tandahimba 
kinondoni 
nanyumbu 
dodoma 
kwimba 
chemba 
magu 
ludewa 
misungwi 
njombe 
ilemela 
mji njombe 
sengerema 
makete 
ukerewe 
mji makambako 
nkasi 
biharamulo 
sumbawanga 
ngara 
kalambo 
bukoba 
mji mpa nda 
karagwe 
mpanda 
moshi 
mlele 
moshi 
nsimbo 
mwanga 
namtumbo 
rombo 
nyasa 
same 
mji kahama 
siha 
meatu 
lindi 
ikungi 
babati 
pangani 
hanang 
mkinga 
mbulu 
lushoto 
kiteto 
muheza 
serengeti 
handeni 
musoma 
korogwe 
musoma 
mji korogwe 
rorya 
kilindi 
mji tarime 
bumbuli 
mbeya 
tabora 
rungwe 
kisarawe 
chunya 
mafia 
jiji mbeya 
mkuranga 
ileje 
rufiji utete 
kyela 
hai 
mbarali 
mtwara 
busokelo 
jiji mwanza 
itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xli halmashauri ambazo zilifanya malipo bila stakabad hi za kielekroniki na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs 
arusha 
tunduma 
karatu 
morogoro 
longido 
mvomero 
ngo rongoro 
mji masasi 
jiji arusha 
masasi 
monduli 
mtwara 
temeke 
tandahimba 
kinondoni 
nanyumbu 
dodoma 
kwimba 
chemba 
magu 
ludewa 
misungwi 
njombe 
ilemela 
mji njombe 
sengerema 
makete 
ukerewe 
mji makambako 
nkasi 
biharamulo 
sumbawanga 
ngara 
kalambo 
bukoba 
mji mpa nda 
karagwe 
mpanda 
moshi 
mlele 
moshi 
nsimbo 
mwanga 
namtumbo 
rombo 
nyasa 
same 
mji kahama 
siha 
meatu 
lindi 
ikungi 
babati 
pangani 
hanang 
mkinga 
mbulu 
lushoto 
kiteto 
muheza 
serengeti 
handeni 
musoma 
korogwe 
musoma 
mji korogwe 
rorya 
kilindi 
mji tarime 
bumbuli 
mbeya 
tabora 
rungwe 
kisarawe 
chunya 
mafia 
jiji mbeya 
mkuranga 
ileje 
rufiji utete 
kyela 
hai 
mbarali 
mtwara 
busokelo 
jiji mwanza 
itilima jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xlii halmashauri zenye malipo yaliyoahirishwa na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs 
 jiji arusha 
 mlele 
 arusha 
 monduli 
 biharamulo 
 morogoro 
 bumbuli 
 moshi 
 hanang 
 mufindi 
 handeni 
 muheza 
 igunga 
 ngorongoro 
 ileje 
 nkasi 
 karagwe 
 nyasa 
 kakonko 
 rombo 
 mji kahama 
 ruangwa 
 kalambo 
 rungwe 
 karatu 
 same 
 kigoma 
 shinyanga 
 kilombero 
 sikonge 
 kilwa 
 sumbawanga 
 kinondoni 
 sumbawanga 
 kiteto 
 tobora 
 kyela 
 tabora 
 longido 
 tandahimba 
 lushoto 
 tunduru 
 manyoni 
 mji tunduma 
 jiji mbeya 
 ushetu 
 mbeya 
 mafia 
 mbozi 
 hai 
 meru 
 itilima 
 misungwi 
 tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xliii miundombinu ya shule za sekondari na
madarasa madawati mashimo ya vyoo walimu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu 
jiji arusha 
arusha 
babati 
mji babati 
bahi 
biharamulo 
buhigwe 
bukoba 
bukoba 
bumbuli 
busega 
busokelo 
chamwino 
chato 
chemba 
chunya 
dodoma 
mji geita 
hanang 
handeni 
ikungi 
ileje 
ilemela 
iramba 
iringa 
iringa 
itilima 
mji kahama 
kalambo 
kaliua 
karagwe 
karatu 
kilolo 
kilombero 
kilwa 
kishapu 
kiteto 
kongwa 
kwimba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xliii miundombinu ya shule za sekondari na
madarasa madawati mashimo ya vyoo walimu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu 
jiji arusha 
arusha 
babati 
mji babati 
bahi 
biharamulo 
buhigwe 
bukoba 
bukoba 
bumbuli 
busega 
busokelo 
chamwino 
chato 
chemba 
chunya 
dodoma 
mji geita 
hanang 
handeni 
ikungi 
ileje 
ilemela 
iramba 
iringa 
iringa 
itilima 
mji kahama 
kalambo 
kaliua 
karagwe 
karatu 
kilolo 
kilombero 
kilwa 
kishapu 
kiteto 
kongwa 
kwimba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
madarasa madawati mashimo ya vyoo walimu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu 
kyela 
lindi 
liwale 
longido 
lushoto 
magu 
mbarali 
jiji mbeya 
mbeya 
mbulu 
meatu 
misenyi 
mkinga 
mlele 
momba 
monduli 
moshi 
mpanda 
mji mpanda 
mpwapwa 
muheza 
mwanga 
jiji mwanza 
nachingwea 
ngara 
nkasi 
nsimbo 
pangani 
rombo 
rungwe 
serengeti 
siha 
simanjiro 
singida 
sumbawanga 
tabora 
jiji tanga 
tarime 
tunduru 
ukerewe 
ulanga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
madarasa madawati mashimo ya vyoo walimu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu 
urambo jumla na
jina la halmashauri nyumba za walimu samani za walimu maabara mabweni mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu 
jiji arusha 
arusha 
babati 
mji babati 
bahi 
biharamulo 
buhigwe 
bukoba 
bukoba 
bumbuli 
busega 
busokelo 
chamwino 
chato 
chemba 
chunya 
dodoma 
mji geita 
hanang 
handeni 
ikungi 
ileje 
ilemela 
iramba 
iringa 
iringa 
itilima 
mji kahama 
kalambo 
kaliua 
karagwe 
karatu 
kilolo 
kilombero 
kilwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri nyumba za walimu samani za walimu maabara mabweni mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu 
kishapu 
kiteto 
kongwa 
kwimba 
kyela 
lindi 
liwale 
longido 
lushoto 
magu 
mbarali 
jiji mbeya 
mbeya 
meatu 
misenyi 
mkinga 
mlele 
momba 
monduli 
moshi 
mpanda 
mji mpanda 
mpwapwa 
muheza 
mwanga 
jiji mwanza 
nachingwea 
ngara 
nkasi 
nsimbo 
pangani 
rombo 
rungwe 
serengeti 
siha 
simanjiro 
singida 
sumbawanga 
tabora 
jiji tanga 
tarime ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri nyumba za walimu samani za walimu maabara mabweni mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu 
tunduru 
ukerewe 
ulanga 
urambo jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri nyumba za walimu samani za walimu maabara mabweni mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu 
tunduru 
ukerewe 
ulanga 
urambo jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xliv miundombinu ya shule za msingi na
jina la halmashauri madarasa madawati vyoo mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji yaliyopo upungufu mahitaji vilivyopo upungufu jiji arusha arusha babati mji babati biharamulo buhigwe bukoba bukoba bumbuli busega busokelo chamwino chato chemba chunya dodoma mji geita hanang handeni ikungi ileje ilemela iramba iringa itilima mji kahama kalambo kaliua karagwe karatu kilolo kilombero kilwa kiteto kongwa kwimba kyela lindi liwale longido lushoto magu ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mbarali jiji mbeya mbeya mbulu misenyi mkinga mlele momba monduli moshi mpanda mji mpanda mpwapwa muheza mwanga jiji mwanza nachingwea ngara nkasi nsimbo pangani rombo siha simanjiro singida singida sumbawanga tabora jiji tanga ukerewe urambo jumla na
jina la halmashauri walimu nyumba za walimu samani za walimu mahitaji waliomo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu jiji arusha arusha babati mji babati biharamulo buhigwe bukoba bukoba bumbuli busega busokelo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mbarali jiji mbeya mbeya mbulu misenyi mkinga mlele momba monduli moshi mpanda mji mpanda mpwapwa muheza mwanga jiji mwanza nachingwea ngara nkasi nsimbo pangani rombo siha simanjiro singida singida sumbawanga tabora jiji tanga ukerewe urambo jumla na
jina la halmashauri walimu nyumba za walimu samani za walimu mahitaji waliomo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu jiji arusha arusha babati mji babati biharamulo buhigwe bukoba bukoba bumbuli busega busokelo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri walimu nyumba za walimu samani za walimu mahitaji waliomo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu chamwino chato chemba chunya dodoma mji geita hanang handeni ikungi ileje ilemela iramba iringa itilima mji kahama kalambo kaliua karagwe karatu kilolo kilombero kilwa kiteto kongwa kwimba kyela lindi liwale longido lushoto magu mbarali jiji mbeya mbeya mbulu misenyi mkinga mlele momba monduli moshi mpanda mji mpanda mpwapwa muheza mwanga jiji mwanza ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri walimu nyumba za walimu samani za walimu mahitaji waliomo upungufu mahitaji zilizopo upungufu mahitaji zilizopo upungufu nachingwea ngara nkasi nsimbo pangani rombo siha simanjiro singida singida sumbawanga tabora jiji tanga ukerewe urambo jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xlv halmashauri zenye magari yaliyotelekezwa na
mkoa jina la halmashauri maelezo idadi thamani arusha arusha magari haijatajwa manyara babati magari haijatajwa manyara mji babati gari na trekta haijatajwa pwani bagamoyo magari haijatajwa simiyu mji bariadi magari haijatajwa kagera biharamulo magari haijatajwa kigoma buhigwe magari haijatajwa simiyu busega magari haijatajwa dar es salaam jiji dar es salaam magari haijatajwa dodoma dodoma magari haijatajwa morogoro gairo magari haijatajwa geita mji geita magari haijatajwa dar es salaam ilala gari haijatajwa mwanza ilemela magari haijatajwa iringa iringa magari na pikipiki haijatajwa simiyu itilima magari haijatajwa rukwa kalambo magari haijatajwa kagera karagwe magari haijatajwa arusha karatu magari haijatajwa pwani kibaha magari haijatajwa tanga kilindi magari haijatajwa iringa kilolo magari na pikipiki haijatajwa morogoro kilombero magari haijatajwa shinyanga kishapu magari haijatajwa dodoma kondoa magari haijatajwa tanga korogwe magari na pikipiki haijatajwa tanga mji korogwe magari na trekta haijatajwa mbeya kyela magari haijatajwa kagera kyerwa magari haijatajwa arusha longido magari na pikipiki haijatajwa njombe ludewa magari na pikipiki haijatajwa tanga lush oto magari haijatajwa pwani mafia magari haijatajwa njombe makete magari haijatajwa mtwara masasi magari haijatajwa simiyu maswa magari haijatajwa mbeya mbarali magari haijatajwa mbeya jiji mbeya magari haijatajwa mbeya mbeya magari haijatajwa ruvuma mbinga magari haijatajwa mbeya mbozi magari haijatajwa manyara mbulu magari haijatajwa simiyu meatu magari haijatajwa mwanza misungwi magari haijatajwa singida mkalama magari haijatajwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
mkoa jina la halmashauri maelezo idadi thamani tanga mkinga magari haijatajwa katavi mlele magari haijatajwa mbeya momba magari haijatajwa arusha monduli magari haijatajwa morogoro morogoro magari haijatajwa kilimanjaro moshi magari haijatajwa katavi mpanda magari haijatajwa katavi mji mpanda magari haijatajwa dodoma mpwapwa magari haijatajwa mwanza jiji wanza magari haijatajwa ruvuma namtumbo magari haijatajwa arusha ngorongoro magari haijatajwa njombe njombe magari haijatajwa njombe mji njombe magari haijatajwa rukwa nkasi magari haijatajwa katavi nsimbo magari haijatajwa shinyanga shinyanga magari haijatajwa manyara simanjiro magari haijatajwa singida singida magari haijatajwa rukwa sumbawanga magari haijatajwa rukwa sumbawanga magari haijatajwa tabora tabora magari haijatajwa mwanza ukerewe magari haijatajwa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xlvi kesi zilizoko mahakamani kwa kila halmashauri na
jina la halmashauri kiasi cha fedha kinachodaiwa tzs
idadi ya kesi zenye thamani ya fedha idadi ya kesi zisizo na thamani ya fedha jumla ya kesi 
jiji arusha 
arusha 
mji babati 
bagamoyo 
bahi 
bariadi 
mji bariadi 
biharamulo 
bukoba 
bukoba 
bukombe 
bumbu li 
bunda 
busokelo 
butiama 
chamwino 
chato 
jiji dar es salaam 
dodoma 
geita 
mji geita 
hai 
handeni 
ileje 
iringa 
mji kahama 
kalambo 
karagwe 
karatu 
kibaha 
mji kibaha 
kibondo 
kigoma ujiji 
kilindi 
kilolo 
kilombero 
kilwa 
kinondoni 
kisarawe 
kishapu 
kiteto 
kondoa 
kongwa 
korogwe 
mji korogwe 
kwimba 
kyela 
kyerwa 
lindi 
liwale 
longido 
magu 
mji makambako 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri kiasi cha fedha kinachodaiwa tzs
idadi ya kesi zenye thamani ya fedha idadi ya kesi zisizo na thamani ya fedha jumla ya kesi 
manyoni 
masasi 
mji masasi 
mbarali 
jiji mbeya 
mbeya 
mbozi 
mbulu 
meatu 
meru 
mkinga 
mkuranga 
mlele 
momba 
monduli 
morogoro 
moshi 
mpa nda 
mpwapwa 
msalala 
mtwara 
mtwara 
mufindi 
muheza 
musoma 
mwanga 
jiji mwanza 
nanyumbu 
newala 
ngara 
nkasi dc 
nyang ware 
rombo 
rorya 
ruangwa 
rufiji 
rungwe 
same 
sengerema 
shinyanga 
shinyanga 
simanjiro 
singida 
singida 
songea 
sumbawanga 
sum bawanga 
tabora 
tabora 
tandahimba 
jiji tanga cc 
temeke 
mji tunduma 
urambo 
ushetu 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri kiasi cha fedha kinachodaiwa tzs
idadi ya kesi zenye thamani ya fedha idadi ya kesi zisizo na thamani ya fedha jumla ya kesi 
manyoni 
masasi 
mji masasi 
mbarali 
jiji mbeya 
mbeya 
mbozi 
mbulu 
meatu 
meru 
mkinga 
mkuranga 
mlele 
momba 
monduli 
morogoro 
moshi 
mpa nda 
mpwapwa 
msalala 
mtwara 
mtwara 
mufindi 
muheza 
musoma 
mwanga 
jiji mwanza 
nanyumbu 
newala 
ngara 
nkasi dc 
nyang ware 
rombo 
rorya 
ruangwa 
rufiji 
rungwe 
same 
sengerema 
shinyanga 
shinyanga 
simanjiro 
singida 
singida 
songea 
sumbawanga 
sum bawanga 
tabora 
tabora 
tandahimba 
jiji tanga cc 
temeke 
mji tunduma 
urambo 
ushetu 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri kiasi cha fedha kinachodaiwa tzs
idadi ya kesi zenye thamani ya fedha idadi ya kesi zisizo na thamani ya fedha jumla ya kesi jumla 
 kiambatisho xlvii mikopo ya bodi ya elimu ya juu ambayo haijalipwa na
jina la halmashauri utambuzi wa wanufaika haukufanyika bodi haikujulishwa kuhusu wanufaika wa mkopo kiasi cha mkopo ambacho hakijarejeshwa tzs
jiji arusha babati mji babati bahi buhigwe chato chemba chunya dodoma gairo hanang igunga ikungi ileje iramba iringa iringa kaliua karat kasulu kibondo kigoma kilolo kilombero kinondoni kiteto kondoa kwimba magu manyoni jiji mbeya mbeya mbinga mbozi meru mkalama momba moshi musoma mvomero jiji mwanza namtumbo ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nkasi nyang ware sengerema singida singida songea tunduru ukerewe urambo jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa nkasi nyang ware sengerema singida singida songea tunduru ukerewe urambo jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xlviii miradi iliyokaguliwa yenye mapungufu ya kiutendaji taasisi iliyofanya manunuzi maelezo ya mradi thamani ya mkataba tzs
alama kigo ma matengenezo ya muda ya barabara ya chankabw imba mkongoro matengenezo sehemu kor ofi ya barabara ya pasua bitale na matengenezo ya kawida ya barabara ya bi tale bubango lot 
 matengenezo ya kawaida ya barabara ya kibilizi kalalangabo km mlati mtanga km 
 na mlati kagongo km 
 ujenzi wa jengo la kuhudumia wagonjwa wa nje opd katika kijiji cha yarubanda 
 ujenzi wa jengo moja la maabara katka shule ya sekondari ya ny arubanda 
 ugavi wa vifaa na kutengeneza mtandao wa usambaji maji katika kigoma vijijinii 
 matengezo ya muda ya barabara ya kamara nkungwe km na matengenezo ya kawaida ya barabara ya mahembe nkungwe 
 kib ondo matengenezo ya muda barabara za kibondo mjini km na arabara ya ki bondo kumbanga km matengenezo ya kawida ya barabara za kibondo mjini km na kibondo kumbanga kmn matengenezo ya sehemu korofi katika barabara za kibondo biturana km na ujenzi wa mitaro kibondo mjini 
 ukarabati na upanuzi wa mhagawa ulipo kwenye chuo cha maafisa tabibu kichopo kibondo 
 kin ondoni kuipandisha hadhi barabara ya biaf ra ublozi wa ufaransa km 
 kujenga kwa kiwango cha lami barabara ya masjid quba 
 ilala ujenzi wa kalvati ya pembe katika barabara ya kinyerezi bonyokwa 
 matengenezo ya bara bara ya kin yerezi km 
 kwa kiwango cha lami nyepesi surface dressing level phase iii lot 
 mule ba ujenzi wa vitako vya zege na makalvati ujenzi wa bomba lenye msukumo la maji katika kijiji ruhanga ujenzi wa uzio wa makao makuu ya ofisi ya halmashauri ya wilaya muleba awamu ya pili 
 ujenzi na ufungaji wa pampu katika skimu ya umwagiliaji ya kyota na ufungaji wa pampu na utandazaji wa mabomba katika skimu ya umwagiliaji ya buyaga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 ujenzi wa mtandao wa usambazaji maji katika kijiji ch kangaza 
 ujenzi na ukarambati wa mtandao wa usambazaji maji katika kijiji kangaza 
 ujenzi wa mtandao wa usambazaji maji wa karutanga uliupo muleba 
 matengenezo ya kawaida ya barabara kamishango nyawaibaga km na matengenezo ya muda ya barabara ya kamishango nyawaibaga km 
 bariadi matengezo ya sehemu korofi katika barabara igegu matongo km na isuyu nyawa km 
 mpanda ujenzi wa mfumo wa usambazi maji na kazi za ujenzi katika kijiji cha igagala mbozi ukarabati wa ghala katika kijiji cha nansana iramba matengenezo ya awaida katika barabara ya mbelekese misuna tumuli km 
 matengenezo ya kawaida katika barabara ya milade kaselya km barabara kaselya nsonga km na ujenzi wa miundombinu katika barabara ya mbelekese misuna tumuli na barabara ya songambele misuna tumuli lga zabuni 
 matengenezo ya muda ya barabara ya kitusha kinampanda km matengenezo ya kawida ya barabara ya kinakumi kinampanda km barabara ya kinakumi kisana km na ujenzi wa miundombinu ya barabara ya kinakumi kinampanda ga zabuni 
 matengenezo ya kawida ya barabara kiomboi uwanza kinampanda km 
 matengenezo ya sehemu korofi katika barbara ya old kiomboi kisimba kisiriri km 
 na ujenzi wa miundo mbinu katika barabara old kiomboi kisimba kisiriri 
 utoaji wa huduma ili kuboresha wazalishaji wasindikaji na ushirika wa masoko katika iramba 
 karatu mkataba na
lga hq ows wa ujenzi wa vyoo vya umma ndani ya stendi ya mabasi karatu 
 jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
 ujenzi wa mtandao wa usambazaji maji katika kijiji ch kangaza 
 ujenzi na ukarambati wa mtandao wa usambazaji maji katika kijiji kangaza 
 ujenzi wa mtandao wa usambazaji maji wa karutanga uliupo muleba 
 matengenezo ya kawaida ya barabara kamishango nyawaibaga km na matengenezo ya muda ya barabara ya kamishango nyawaibaga km 
 bariadi matengezo ya sehemu korofi katika barabara igegu matongo km na isuyu nyawa km 
 mpanda ujenzi wa mfumo wa usambazi maji na kazi za ujenzi katika kijiji cha igagala mbozi ukarabati wa ghala katika kijiji cha nansana iramba matengenezo ya awaida katika barabara ya mbelekese misuna tumuli km 
 matengenezo ya kawaida katika barabara ya milade kaselya km barabara kaselya nsonga km na ujenzi wa miundombinu katika barabara ya mbelekese misuna tumuli na barabara ya songambele misuna tumuli lga zabuni 
 matengenezo ya muda ya barabara ya kitusha kinampanda km matengenezo ya kawida ya barabara ya kinakumi kinampanda km barabara ya kinakumi kisana km na ujenzi wa miundombinu ya barabara ya kinakumi kinampanda ga zabuni 
 matengenezo ya kawida ya barabara kiomboi uwanza kinampanda km 
 matengenezo ya sehemu korofi katika barbara ya old kiomboi kisimba kisiriri km 
 na ujenzi wa miundo mbinu katika barabara old kiomboi kisimba kisiriri 
 utoaji wa huduma ili kuboresha wazalishaji wasindikaji na ushirika wa masoko katika iramba 
 karatu mkataba na
lga hq ows wa ujenzi wa vyoo vya umma ndani ya stendi ya mabasi karatu 
 jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho xlix udhaifu katika utunzaji wa mazingira na
halmashauri udhaifu ulioonekana katika utunzaji wa mazingira 
jiji arusha i
jamii imejenga tabia ya kutupa taka kwenye mazingira yanayozunguka makazi yao na vyanzo vya maji hasa maeneo ya kata ya somb etini na kaloleni
ii
kutobomolewa kw choo kisichotumika na kinachohatarisha maisha ya wanafunzi katika shule ya msingi njiro iii
kukosekana kwa mkaguzi mazingira kama inavyotakiwa na sehemu ya xvi ya kifungu na cha sheria ya usimamizi wa mazingira na
 ya mwaka 
arusha i
hakuna mifumo ya kudhibiti kuzima moto kwenye majengo ya halmashauri
ii
kutoandaliwa kwa mpango wa mwaka wa mazingira kwa mujibu wa kifungu cha na cha sheria ya usimamizi wa mazingira na
 yamwaka 
iii
halmashauri haikuchambua miradi iliyohitaji tathmini ya adhari katika mazingira kabla ya utekelezaji kwa mujibu wa jedwali la katika kanuni za mazingira za mwaka 
iv
hakuna sera ya usimamizi wa mazingira
mji babati i
eneo la kutupa taka halina uzio hakuna mahali pa kup ima kiwango cha taka kabla ya kuzitupa na hakuna tanuru la kuchoma taka
ii
katika shamba la katani eneo la sirato lilitengwa eneo la muda la kutupa taka oefu ambapo ilibainika kwamba taka hizo haziwekewi dawa kabla ya kutupwa hakuna bango linalotaarifu watu kutopita eneo hilo hatarishi na eneo husika liko karibu na barabara inayotumiwa na wanaichi
iii
kuna changamoto zinazokabili maendeleo ya ziwa babati ikiwemo ufinyu wa makadirio yaliyopitishwa kwa ajili ya kulinda na kutunza ziwa doria dhidi ya uvuvi har amu ziwani uhaba wa wataalam wa mambo ya uvuvi
iv
karibu na eneo la ziwa jamii inafanya shughuli mbalimbali zikiwemo kilimo kukata miti makazi utengenezaji wa matofali kuosha magari na ufugaji
karibu na ofisi ya stoo za ziwa umefanyika ujenzi wa hot eli kinyume na makubaliano yaliyowekwa ambapo imepelekea kuwa na mazingira mabaya yaziwa
bahi halmashauri haikuainisha miradi inayohitaji tathmini ya adhari katika mazingira kabla ya utekelezaji kwa mujibu wa jedwali la katika kanuni za mazingir za mwaka wakati kuna shughuli za uchimbaji madini zinazoendelea katika kijiji cha asanje
biharamulo halmashauri inachelewa kuondoa taka katika maeneo zinapokusanywa na taka nyingi huonekana zikizagaa mahali ambapo hapana uzi o
bukoba eneo zinapokusanywa taka lilionekana kujaa taka nyingi sana kwani eneo lililotengwa rasmi kwa ajili ya kukusanyia taka halit umiki hivyo kupelekea taka kutupwa nje ya jengo la kukusanyia taka
busega hakuna eneo lililotengwa la kutupa taka ngumu zinazotoka maeneo mbalimbali katika mji wa nyashimo kinyume na kifungu cha cha sheria ya usimamizi wa mazingira ya mwaka 
busokelo wanakijiji walionekana kuchimba mchanga eneo la lufilyo isale na eneo la mto na daraja la mwatisi
chamwino i
uchimbaji umeanza katika vijiji vya hanet na itiso bila kufanyika kwa tathmini ya adhari yake kwenye mazingira hayo
ii
ukataji miti uliokithiri bila idhini kwa ajili ya biashara ya mkaa na kuni kinyume na sheria ya misitu ya mwaka inayotoa utara tibu wa usimamizi wa rasilimali za asili
chunya i
kuna uhaba wa vifaa mashine na nyenzo za kukusanya kusarifisha na kutupa taka ngumu na taka oefu
kwani kwa sasa taka ngumu zinazozalishwa kwa mwezi ni tani ikilinganishwa na uwezo wa halmashauri wa kukusanya taka kwa mwezi ambao ni tani sawa na asilimia 
ii
hakuna eneo maalumu la kutupa takataka lenye uzio hivyo kupelekea watu kutupa takataka maeneo yasiyopangwa
ilemela nilibaini machimbo ya mchanga na mawe kinyume cha sheria kati ka eneo la magaka maseleme nsumba ppf kiseke jiwe kuu nyamadoke shibula cbe hill kilabela na nyamhongolo
itilima hakuna eneo lililotengwa kwa ajili ya kutupa takataka kutoka maendeo mbalimbali katika mji wa lagangabilili
kibaha kuvamia kwa wachimbaji wadogowadogo katika eneo la kata za soga kikongo na bokomnemela
uchomwaji misitu usiodhibitiwa wawind aji na wafugaji wanachoma misitu au maeneo ya wazi katika kilimo cha kuhamahama uwindaji wa wanyama pori na utafutaji wa malisho mifugo
mji kibaha i
taka ngumu hazikusanywi katika eneo la soko la kongowe na picha ya ndege mkabala na barabara ya morogoro
ii
halmashauri ya mji wa kibaha inazalisha takribani tani za taka ngumu kwa mwaka wakati uwezo wa kutupa taka ni tani sawa na asilimia hivyo kupelekea asilimia ya taka ngumu kutokusanywa
iii
maeneo ya kutupa taka hayajaboreshwa
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
halmashauri udhaifu ulioonekana katika utunzaji wa mazingira 
kishapu i
uwezo mdogo wa halmashauri wa kukusanya na kusafirisha taka
ii
hakuna eneo lililotengwa kwa ajili ya kutupa taka ngumu
lindi ilibainika kwamba shughuli za kilimo na shughuli nyingine hufanywa katika vyanzo vya maji eneo la mingoyo na taka hutupwa kar ibu na maeneo ya makazi katika eneo la ndolo na kariakoo
mafia taka ngumu hurushwa maeneo ya makazi katika eneo la kilindoni ismailia
masasi i
uchimbaji holela katika eneo la msanga ambapo hapana huduma ya vyoo
ii
hakuna vifaa vya kuzima moto katika jengo la hospitali ya newala
mbozi kuwepo kwa maji yenye mafuta katika visima vilivyochimbwa eneo kata ya mlowo
mbulu maeneo ya kutupa taka hayajajengwa
misenyi halmashauri huchelewa kuondoa taka kwenye maeneo zinapokusanywa
misungwi maeneo ya kukusanyia taka katika eneo la barabara za soko yako karibu na makazi ya watu bila mfumo mzuri wa kuzidhibiti kama vile kuwepo kwa uzio kuzuia watu kuingia maeneo hayo bila idhini
mkalama uhaba wa watumishi kwenye idara ya mazingira
mkuranga i
hakuna maeneo ya kutupa taka
ii
hakuna mkaguzi wa mazingira iii
hakuna tathmini iliyofanyika ya adhari za kazi za uwekezaji wa ndani zinazofanyika
momba huduma ya toshelevu ya vyoo katika halmashauri
morogoro i
kuna kukithiri kwa ukataji miti ufugaji usiowiana na mazingira na uchomaji misitu katika maeneo yaliyokatazwa
ii
uvamizi wa wachimbaji wadogowadogo iii
hakuna usimamizi mzuri wa kutupa taka ngumu
moshi i
maeneo ya kukusanyia taka ngumu katika eneo la soko marangu hayatunzwi vizuri
ii
bwalo la kulia chakula katika shule ya sekondari ya wasichana ashira halina hali nz uri
moshi hakuna utaratibu mzuri wa kutupa taka katika kiwanda cha ngozi moshi
mpwapwa uwezo mdogo wa halmashauri wa kukusanya taka na uhaba wa vyoo katika eneo la soko
mtwara majengo ya kudumu karibu na bahari ya hindi yaliyijengw na naf beach hotel kinyume cha makubaliano na uongozi wa halmashauri
muleba kuchelewa kutoa taka katika eneo la soko la muleba kariakoo na stendi ya basi
mvomero eneo la mnada wa mifugo dakawa halina eneo maalumu la kuchanja mifugo hakuna mashimo ya kutupa taka ngumu na vyoo kwenye eneo la mnada
jiji mwanza i
kuwepo kwa taka katika eneo la stendi ya mabasi nyegezi karibu na migahawa na maeneo ya makazi bila usimamizi mzuri kama vile uzio
ii
hakuna mtiririko mzuri wa uchafu wa damu za wanyama kwenye machinjio ya nyakato
newala eneo la kutupa taka limeweka nyuma ya chuo cha uuguzi cha newala na chitandi
ngorongoro uchimbaji wa miamba katika kijiji cha mgongo
same kuwepo kwa taka ngumu katika barabara ya hedaru kwa muda mrefu bila kutolewa
simanjiro machinjio ya halmashauri yasiyofaa kwa matumizi na utunzaji duni wa nyara zilizopatikana
singida uwezo mdogo wa halmashauri wa kukusanya na kuzisafirisha taka ngumu
jiji tanga eneo la kukusanya taka lina taka zilizooza ambazo haziondolewi kwa wakati hivyo kusababisha harufu mbaya katika eneo la soko
ukerewe magari yanayokusanya taka hayafunikwi hivyo hupeleka taka zinazobebwa kusambaaa njiani yanakopita
ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho l orodha ya halmashauri zinazodaiwa na
jina la halmashauri kiasi tzs
na
jina la halmashauri kiasi tzs
jiji arusha 
jiji mbeya 
arusha 
mbeya 
babati 
mbinga 
mji babati 
mbogwe 
bagamoyo 
mbozi 
bahi 
mbulu 
bariadi 
meatu 
mji bariadi 
meru 
biharamulo 
misenyi 
buhigwe 
misungwi 
bukoba 
mkalama 
bukoba 
mkinga 
bukombe 
mkuranga 
bumbuli 
mlele 
bunda 
momba 
busega 
monduli 
busokelo 
morogoro 
butiama 
morogoro 
chamwino 
moshi 
chato 
moshi 
chemba 
mpanda 
chunya 
mji mpanda 
jiji dar es salaam 
mpwapwa 
dodoma 
msalala 
gairo 
mtwara 
geita 
mtwara 
mji geita 
mufindi 
hai 
muheza 
hanang 
muleba 
handeni 
musoma 
igunga 
musoma 
ikungi 
mvomero 
ilala 
mwanga 
ileje 
jiji mwanza 
ilemela 
nachingwea 
iramba 
namtumbo 
iringa 
nanyumbu 
iringa 
newala 
itilima 
ngara 
mji kahama 
ngorongoro 
kakonko 
njombe 
kalambo 
mji njombe 
kaliua 
nkasi 
karagwe 
nsimbo 
karatu 
nyang hwale 
kasulu 
nyasa 
kibaha 
nzega 
mji kibaha 
pangani 
kibondo 
rombo 
kigoma 
rorya 
kigoma ujiji 
ruangwa 
kilindi 
rufiji 
kilolo 
rungwe 
kilombero 
same 
kilosa 
sengerema 
kilwa 
serengeti ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
kinondoni 
shinyanga 
kisarawe 
shinyanga 
kishapu 
siha 
kiteto 
sikonge 
kondoa 
simanjiro 
kongwa 
singida 
korogwe 
singida 
mji korogwe 
songea 
kwimba 
songea 
kyela 
sumbawanga 
kyerwa 
sumbawanga 
lindi 
tabora 
lindi 
tabora 
liwale 
tandahimba 
longido 
jiji tan ga 
ludewa 
tarime 
lushoto 
mji tarime 
mafia 
temeke 
magu 
tunduru 
mji makambako 
ukerewe 
makete 
ulanga 
manyoni 
urambo 
masasi 
ushetu 
mji masasi 
uvinza 
maswa 
wang ing ombe 
mbarali jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa 
kinondoni 
shinyanga 
kisarawe 
shinyanga 
kishapu 
siha 
kiteto 
sikonge 
kondoa 
simanjiro 
kongwa 
singida 
korogwe 
singida 
mji korogwe 
songea 
kwimba 
songea 
kyela 
sumbawanga 
kyerwa 
sumbawanga 
lindi 
tabora 
lindi 
tabora 
liwale 
tandahimba 
longido 
jiji tan ga 
ludewa 
tarime 
lushoto 
mji tarime 
mafia 
temeke 
magu 
tunduru 
mji makambako 
ukerewe 
makete 
ulanga 
manyoni 
urambo 
masasi 
ushetu 
mji masasi 
uvinza 
maswa 
wang ing ombe 
mbarali jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho li halmashauri zilizopokea fedha zaidi mwaka na
jina la halmashauri makadirio yaliyopitishw tzs fedha zilizopokelewa tzs kiasi zaidi tzs kiasi kilichozidi mji babati bahi mji bariadi bukoba bunda chamwino iramba iringa kakonko karagwe kigoma ujiji kilolo kondoa korogwe magu dc mji makambako maswa mbarali jiji mbeya mbeya mbozi mbulu misenyi mkuranga mlele morogoro mpanda mji mpanda jiji mwanza newala nkasi nyasa pangani rungwe sengerema sikonge simanj iro songea sumbawanga sumbawanga tabora mji tarime ushetu wang ing ombe jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lii halmashauri zisizochangia mfuko wa maendeleo wa wanawake na vijana na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs jiji arusha mbarali arusha jiji mbeya babati mbeya mji babati mbogwe bariadi mbozi mji bariadi mbulu biharamulo meatu buhigwe meru bukoba misenyi bumbuli misungwi busega mkalama busokelo mkinga chamwino mkuranga chato mlele chemba momba chunya monduli dodoma mpwapwa geita msalala mji geita mufindi hanang muheza handeni muleba igunga musoma ikungi mvomero ileje mwanga ilemela jiji mwanza iramba nachingwea iringa namtumbo itilima nanyumbu mji kahama ngara kakonko ngorongoro kalambo njombe kaliua mji njombe karagwe nsimbo karatu nyasa kasulu pangani kibondo rombo kigoma rorya kigoma ujiji ruangwa kilombero rungwe kilwa same kishapu sengerema kiteto shinyanga kondoa shinyanga kongwa sikonge korogwe mji singida mji korogwe mji songea kwimba sumbawanga kyela sumbawanga lindi jiji tanga liwale tarime longido mji tarime ludewa tunduru lushoto ukerewe mafia ushetu mji makambako uvinza maswa wang ing ombe jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho liii mikopo iliyotolewa kwenye vikundi vya wanawake na vijana ambayo bado haijarejeshwa na
jina la halmashauri kiasi ambacho hakijarejeshwa tzs na
jina la halmashauri kiasi ambacho hakijarejeshwa tzs 
jiji arusha 
mji makambako 
arusha 
jiji mbeya 
babati 
mbeya 
mji babati 
mbinga 
biharamulo 
mbozi 
buhigwe 
misenyi 
bukoba 
mkinga 
bumbuli 
mkuranga 
busokelo 
mlele 
chemba 
momba 
chunya 
monduli 
hanang 
mufindi 
igunga 
musoma 
mji kahama 
musoma 
kalambo 
nachingwea 
kaliua 
nanyumbu 
karagwe 
njombe 
karatu 
nsimbo 
kigoma 
nzega 
kigoma ujiji 
ruangwa 
kilwa 
sengerema 
kishapu 
sikonge 
kiteto 
sumbawanga 
mji korogwe 
sumbawanga 
kyela 
tunduru 
liwale 
wang ing ombe jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho liv halmashauri zenye bakaa ya pes ya miradi ya maendeleo i mradi wa lgcdg na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa a b a arusha babati mji babati bagamoyo bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bukoba bukoba bumbuli bunda busega busokelo butiama chamwino chemba chunya dodoma gairo geita mji geita hanang handeni ikungi ilala ilemela iramba itilima mji kahama kakonko karatu kasulu kerwa mji kibaha kibondo kigoma kilombero kilwa kinondoni kisarawe kishapu kiteto kondoa kongwa korogwe mji korogwe kwimba kyela lindi lindi liwale ludewa lushoto mafia manyoni mbarali jiji mbeya mbeya mbogwe mbozi mbulu meatu misenyi misungwi mkalama mkinga mkuranga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho liv halmashauri zenye bakaa ya pes ya miradi ya maendeleo i mradi wa lgcdg na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa a b a arusha babati mji babati bagamoyo bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bukoba bukoba bumbuli bunda busega busokelo butiama chamwino chemba chunya dodoma gairo geita mji geita hanang handeni ikungi ilala ilemela iramba itilima mji kahama kakonko karatu kasulu kerwa mji kibaha kibondo kigoma kilombero kilwa kinondoni kisarawe kishapu kiteto kondoa kongwa korogwe mji korogwe kwimba kyela lindi lindi liwale ludewa lushoto mafia manyoni mbarali jiji mbeya mbeya mbogwe mbozi mbulu meatu misenyi misungwi mkalama mkinga mkuranga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa a b a mlele momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mpanda mji mpanda mpwapwa msalala muheza muleba musoma mvomero mwanga jiji mwanza nachingwea ngara ngorongoro njombe nsimbo nyang hwale pangani rorya ruangwa rufiji rungwe same serengeti shinyanga shinyanga siha sikonge simanjiro singida singida songea tabora jiji tanga tarime mji tarime tobora tunduru ukerewe ushetu uvinza jumla ii mradi wa mmam na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa bagamoyo bukoba dodoma ilala kaliua kilombero kishapu kongwa lushoto mafia jiji mbeya mbozi mbulu mkinga mkuranga morogoro morogoro muleba mwanga jiji mwanza ngara ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa nyang hwale pangani same shinyanga siha sumbawanga jiji tanga tarime mji tarime ukerewe jumla iii mradi wa mfuko wa jimbo cdcf na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa arusha babati bagamoyo bukoba bukombe bumbuli bunda chamwino chemba chunya dodoma hanan g handeni ilala mc iramba itilima kakonko kaliua karagwe karatu kibondo kilombero kilwa kinondoni kishapu kondoa kongwa korogwe mji korogwe kyela lindi lushoto jiji mbeya mbeya mbinga mbozi mbulu mkalama mkinga mkuranga mlele momba monduli morogoro moshi mpwapwa msalala muheza musoma mwanga ngara ngorongoro pangani ruangwa shinyanga shinyanga simanjiro ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa nyang hwale pangani same shinyanga siha sumbawanga jiji tanga tarime mji tarime ukerewe jumla iii mradi wa mfuko wa jimbo cdcf na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa arusha babati bagamoyo bukoba bukombe bumbuli bunda chamwino chemba chunya dodoma hanan g handeni ilala mc iramba itilima kakonko kaliua karagwe karatu kibondo kilombero kilwa kinondoni kishapu kondoa kongwa korogwe mji korogwe kyela lindi lushoto jiji mbeya mbeya mbinga mbozi mbulu mkalama mkinga mkuranga mlele momba monduli morogoro moshi mpwapwa msalala muheza musoma mwanga ngara ngorongoro pangani ruangwa shinyanga shinyanga simanjiro ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa singida songea sumbawanga tabora tandahimba jiji tanga tarime tunduru ukerewe ushetu jumla iv mradi wa ulgsp na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa mji babati mji bariadi bukoba mji geita mji kibaha mji korogwe moshi mji mpanda mji njombe shinyanga singida sumbawanga tabora jumla v mradi wa pfm na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa handeni kibondo korogwe lushoto mkinga pangani ruangwa jumla vi mradi wa egpaf na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa jiji arusha arusha bagamoyo mji geita itilima mji kahama karatu kilwa lindi lindi meru monduli moshi mwanga ruangwa same shinyanga siha tabora jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vii mfuko wa chf na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa chamwino chemba dodoma handeni karagwe kilombero kondoa kongwa mji korogwe kwimba lindi lindi lushoto mbarali mbozi momba monduli morogoro mpanda mpwapwa mufindi mwanga nsimbo pangani sumbawanga ukerewe jumla viii mradi wa nmsf na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa jiji arusha arusha babati bagamoyo bariadi mji bariadi bukoba bumbuli chato chemba dodoma geita mji geita hanang handeni ilala iramba mji kahama karagwe karatu mji kibaha kibondo kilwa kisarawe kondoa kong wa mji korogwe kwimba lushoto mbulu misenyi mkalama mkinga mkuranga momba monduli morogoro morogoro mpwapwa muheza ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa vii mfuko wa chf na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa chamwino chemba dodoma handeni karagwe kilombero kondoa kongwa mji korogwe kwimba lindi lindi lushoto mbarali mbozi momba monduli morogoro mpanda mpwapwa mufindi mwanga nsimbo pangani sumbawanga ukerewe jumla viii mradi wa nmsf na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa jiji arusha arusha babati bagamoyo bariadi mji bariadi bukoba bumbuli chato chemba dodoma geita mji geita hanang handeni ilala iramba mji kahama karagwe karatu mji kibaha kibondo kilwa kisarawe kondoa kong wa mji korogwe kwimba lushoto mbulu misenyi mkalama mkinga mkuranga momba monduli morogoro morogoro mpwapwa muheza ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa musoma mvomero ngorongoro nsimbo nyang hwale pangani rungwe sengerema serengeti shinyanga simanjiro singida tandahimba jiji tanga tarime tunduru jumla ix mradi wa sedp na
jina la halmashauri fedha zilizokuwepo tzs matumizi halisi tzs bakaa tzs ya bakaa babati mji babati chato dodoma geita hanang handeni iringa mji kahama kaliua karatu kerwa kilombero kilwa kishapu kongwa korogwe kyela lindi liwale lushoto mbeya mbulu misenyi momba morogoro mor ogoro mpwapwa muleba musoma mvomero nachingwea namtumbo nyangari pangani rorya serengeti simanjiro singida singida songea songea sumbawanga jiji tanga tarime jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lv utendaji wa kifedha wa ruzuku ya maendeleo kwa mali za kudumu na
jina la halmashauri kiasi kilichokuwepo tzs kiasi kilichotumika tzs bakaa tzs bakaa jiji arusha arusha babati mji babati bagamoyo bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bukoba bukoba bukombe bumbuli bunda busega busokelo butiama chamwino chato chemba chunya jiji dar es salaam dodoma geita mji geita hai hanang handeni igunga ikungi ilala ileje ilemela iramba iringa iringa itilima mji kahama kakonko kal ambo kaliua karagwe karatu kasulu kibaha mji kibaha kibondo kigoma kigoma ujiji kilolo kilombero kilosa kilwa kinondoni kisarawe kishapu kiteto kondoa kongwa korogwe mji korogwe kwimba kyela kerwa lindi lindi liwale longido ludewa lushoto ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lv utendaji wa kifedha wa ruzuku ya maendeleo kwa mali za kudumu na
jina la halmashauri kiasi kilichokuwepo tzs kiasi kilichotumika tzs bakaa tzs bakaa jiji arusha arusha babati mji babati bagamoyo bahi bariadi mji bariadi biharamulo buhigwe bukoba bukoba bukombe bumbuli bunda busega busokelo butiama chamwino chato chemba chunya jiji dar es salaam dodoma geita mji geita hai hanang handeni igunga ikungi ilala ileje ilemela iramba iringa iringa itilima mji kahama kakonko kal ambo kaliua karagwe karatu kasulu kibaha mji kibaha kibondo kigoma kigoma ujiji kilolo kilombero kilosa kilwa kinondoni kisarawe kishapu kiteto kondoa kongwa korogwe mji korogwe kwimba kyela kerwa lindi lindi liwale longido ludewa lushoto ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri kiasi kilichokuwepo tzs kiasi kilichotumika tzs bakaa tzs bakaa mafia magu mji makambako makete manyoni masasi mji masasi maswa mbarali jiji mbeya mbeya mbinga mbogwe mbozi mbulu meatu meru misenyi misungwi mkalama mkinga mkuranga mlele momba monduli morogoro morogoro moshi moshi mpanda mji mpanda mpwapwa msalala mtwara mtwara mufindi muheza muleba musoma musoma mvomero mwanga jiji mwanza nachingwea namtumbo nanyumbu newala ngara ngorongoro njombe mji njombe nkasi nsimbo nyangwari nyasa nzega pangani rombo rorya ruangwa rufiji rungwe same sengerema serengeti shinyanga shinyanga siha sikonge simanjiro singida singida songea songea sumbawanga sumbawanga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri kiasi kilichokuwepo tzs kiasi kilichotumika tzs bakaa tzs bakaa tobora tabora tandahimb jiji tanga tarime mji tarime temeke tunduru ukerewe ulanga urambo ushetu uvinza wang ing ombe gairo mji tunduma jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa na
jina la halmashauri kiasi kilichokuwepo tzs kiasi kilichotumika tzs bakaa tzs bakaa tobora tabora tandahimb jiji tanga tarime mji tarime temeke tunduru ukerewe ulanga urambo ushetu uvinza wang ing ombe gairo mji tunduma jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lvi takwimu za watumishi zis izo sahihi katika mfumo wa hcmis na
jina la halmashauri idadi ya watumishi tarehe za kuzaliwa zisizo sahihi tarehe za kuthibitishwa zisizo sahihi arusha bukombe butiama chunya hai hanang mji kibaha kinondoni kiteto kwimba lushoto magu mji masasi mbarali misungwi mkuranga moshi mwanga ngorongoro nkasi rufiji same sengerema tabora temeke tarime mji tarime sumbawanga simanjiro jiji mwanza mtwara monduli meru mbulu mafia longido karatu kalambo bariadi bagamoyo mji babati jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lvii halmashauri zenye uhamisho wa ndani kwa ndani kati ya akaunti moja kwenda akaunti nyingine kama mikopo ambayo haijarejeshwa na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs 
karatu 
mbarali 
meru 
busokelo 
jiji arusha 
momba 
bahi 
morogoro 
mufindi 
mvomero 
iringa 
gairo 
kilolo 
mji masasi 
njombe 
magu 
mji njombe 
ilemela 
makete 
sengerema 
mji makambako 
ukerewe 
biharamulo 
geita 
ngara 
sumbawanga 
bukoba 
mpanda 
bukoba 
mlele 
muleba 
nsimbo 
kibondo 
mbinga 
siha 
nyasa 
liwale 
shinyanga 
nachingwea 
shinyanga 
ruangwa 
mji kahama 
serengeti 
msalala 
musoma 
mji bariadi 
bunda 
singida 
rorya 
lushoto 
tarime 
handeni 
mji tarime 
korogwe 
butiama 
rungwe 
mbeya 
kyela 
mji kibaha 
mji korogwe 
missenyi 
bumbuli 
hai 
igunga 
jiji mwanza 
itilima 
kishapu 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lvii halmashauri zenye uhamisho wa ndani kwa ndani kati ya akaunti moja kwenda akaunti nyingine kama mikopo ambayo haijarejeshwa na
jina la halmashauri kiasi tzs na
jina la halmashauri kiasi tzs 
karatu 
mbarali 
meru 
busokelo 
jiji arusha 
momba 
bahi 
morogoro 
mufindi 
mvomero 
iringa 
gairo 
kilolo 
mji masasi 
njombe 
magu 
mji njombe 
ilemela 
makete 
sengerema 
mji makambako 
ukerewe 
biharamulo 
geita 
ngara 
sumbawanga 
bukoba 
mpanda 
bukoba 
mlele 
muleba 
nsimbo 
kibondo 
mbinga 
siha 
nyasa 
liwale 
shinyanga 
nachingwea 
shinyanga 
ruangwa 
mji kahama 
serengeti 
msalala 
musoma 
mji bariadi 
bunda 
singida 
rorya 
lushoto 
tarime 
handeni 
mji tarime 
korogwe 
butiama 
rungwe 
mbeya 
kyela 
mji kibaha 
mji korogwe 
missenyi 
bumbuli 
hai 
igunga 
jiji mwanza 
itilima 
kishapu 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lviii orodha ya halmashauri ambazo hazikuthaminisha mali zake za kudumu na
mkoa jina la halmashauri thamani ya mali za kudumu tzs dodoma bahi kigoma buhigwe kagera bukoba not reported dodoma chamwino dodoma chemba mbeya chunya dodoma dodoma mbeya ileje singida iramba kigoma kakonko kigoma kasulu kigoma kibondo kigoma kigoma kigoma kigoma ujiji iringa kilolo shinyanga kishapu not reported dodoma kongwa tanga mji korogwe kagera kyerwa not reported njombe ludewa njombe mji makambako njombe makete mbeya mbarali mbeya jiji mbeya ruvuma mbinga kagera missenyi not reported mwanza misungwi not reported singida mkalama singida mkalama katavi mlele mbeya momba katavi mpanda katavi mji mpanda dodoma mpwapwa mtwara mtwara tanga muheza kilimanjaro mwanga ruvuma namtumbo mtwara nanyumbu njombe njombe katavi nsimbo 
 rukwa nkasi geita nyanghwale not reported ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ruvuma nyasa kilimanjaro rombo kilimanjaro same mara serengeti not reported shinyanga shinyanga not reported kilim anjaro siha singida singida singida singida ruvuma songea ruvuma songea rukwa sumbawanga rukwa sumbawanga tabora tabora not reported dar es salaam temeke not reported ruvuma tunduru kigoma uvinza njombe wang ing ombe ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ruvuma nyasa kilimanjaro rombo kilimanjaro same mara serengeti not reported shinyanga shinyanga not reported kilim anjaro siha singida singida singida singida ruvuma songea ruvuma songea rukwa sumbawanga rukwa sumbawanga tabora tabora not reported dar es salaam temeke not reported ruvuma tunduru kigoma uvinza njombe wang ing ombe ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa jedwali orodha ya halmashauri ambazo hazikuthaminisha mali zake za kudumu na
mkoa jina la halmashauri kiasi kilicho ripotiwa tzs arusha karatu longido meru ngorongoro coast kisaraw mkuranga rufiji dodoma bahi dodoma kongwa mpwapwa iringa kilolo katavi mpanda mji mpanda kigoma kasulu kibondo kigoma kigoma ujiji kilimanjaro hai mwanga rombo lindi kilwa lindi liwale nachingwea ruangwa manyara babati mji babati hanang mbeya chunya ileje mbarali jiji mbeya morogoro morogoro not reported mtwara masasi mtwara mtwara nanyumbu newala tandahimba njombe ludewa makete njombe ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mji njombe rukwa nkasi sumbawanga sumbawanga ruvuma mbinga namtumbo nyasa songea songea tunduru singida iramba tanga handeni korogwe mji korogwe lushoto mkinga muheza pangani jiji tanga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa mji njombe rukwa nkasi sumbawanga sumbawanga ruvuma mbinga namtumbo nyasa songea songea tunduru singida iramba tanga handeni korogwe mji korogwe lushoto mkinga muheza pangani jiji tanga ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lix miradi iliyokaguliwa yenye ufanisi hafifu taasisi inayonunua maelezo ya mradi kiasi cha mkataba tzs asilimia ya ufanisi kigo ma matengenezo ya mara kwa mara ya chankabw imba mkongoro uzibaji wa mashimo pasua biotale na matengenezo ya kawaida ya bitale bubango oads 
 matengenezo ya kawaida ya barabara ya kibili zi kalalangabo km mlati mtanga 
 km na barabara ya mlati kagongo km ro ad 
 ujenzi wa jingo la wagonjwa wa nje katika kijiji cha nyarubanda 
 ujenzi wa tawi moja la maabara katika shule ya sekondari nya rubanda 
 ununuzi wa vifaa na mitambo kwa ajili ya mradi wa maji ikiwa ni pamoja na unjenzi wa sehemu ya chanzo cha maji uasfirishaji wa maji hayo kwa njia ya mteremko matanki ya uhifadhia mtandao wa ugawaji na vituo vya kuchotea maji katika halmashauri ya wilaya ya kigoma
 matengenezo ya mara kwa mara ya barabara ya kamara nkungwe km na matengenezo ya kawaida ya barabara ya mahembe nkungwe 
 kibo ndo matengenezo ya mara kwa mara ya barabara za mjini kibondo km na barabara ya kibondo kumb anga km matengenezo ya kawaida ya barabara za mjini kibondo km na kibondo kumb anga km uzibaji wa mashimo barabara ya kibondo biturana km na ujenzi wa line dirch mjini kib ondo 
 ukaravati na uongezaji wa kantini itakayojengwa kwenye chuo cha afya kibondo 
 kin ondoni uopandishaji hadhi wa barabara ya biafra ubarozi wa ufaransa 
 km 
 uopandishaji hadhi wa barabara ya masjid quba kwa kiwango cha lami nyepesi 
 ilala ujenzi wa kalavati barabara ya kinyerezi bonyokwa 
 ujenzi wa barabara ya kinyerezi kwa kiwango cha lami awamu ya iii 
 muleb ujenzi wa kalavvati za zege ujenzi wa usafirishaji maji kwa njia ya mteremko katika kijiji cha ruhanga wilaya ya muleba ujenzi wa uzio awamu ya pili katika makao makuu ya ofisi ya halmashauri ya wilaya ya muleba
 ujenzi na ununuzi wa pampu kwa ajili ya skimu ya umwagiliagi katika kijiji cha kyota na ununzi wa pampu na utandazaji wa mabomba katika ski mu ya umwagiliagi katika kijiji cha buyaga katika wilaya ya muleba 
 ujenzi wa mtanadao wa usambazaji maji katika kijiji cha kangaza
 ujenzi na ukaravati wa mfumo wa usafirishaji maji katika kijiji cha kangaza wilayani mulaba
 ujenzi wa mtanadao wa usambazaji maji katika kijiji cha karutanga katika halmashauri ya wilaya ya muleba
 ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa matengenezo ya kawaida barabara ya kamishango nyawaibaga km nay mara kwa mara barabara ya kamishango nyawaibaga km 
 bariadi uzibaji mashimo barabara ya igegu matongo km na isuyu nyawa km 
 mpanda ujenzi wa mabomba ya chuma katika kijiji cha igagala mbozi ukaravati wa ghala katika kijiji cha nansana iramba matengenezo ya kawaida barabara ya mbelekese misuna tumuli 
 km milade kaselya km kaselya nsonga km na ujenzi wa kalavati barabara za mbelekese misuna tumuli na songambele misuna tumuli mkataba lot 
 matengenezo ya mara kwa mara barabara ya kitusha kinampanda km matengenezo ya kawaida barabara ya kinakumi kinampanda km kinakumi kisana road km na ujenzi wa kalavati barabara za kinakumi kinampanda mkataba na
lga lot 
 matengenezo ya kawaida barabara ya kiomboi uwanza kinampanda 
 kmuzibaji wa mashimo barabara ya old kiomboi kisimba kisiriri 
 km na ujenzi wa kalavati barabara za kiomboi kisimba kisiriri 
 utoaji huduma ya kuimairisha wazalishajii wachakataji na utafutaji wa soko katika halmashauri ya wilaya ya iramba
 karatu dc mkataba na
lga hq ows ujenzi wa choo katika kituo cha basi karatu 
 jumal ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa matengenezo ya kawaida barabara ya kamishango nyawaibaga km nay mara kwa mara barabara ya kamishango nyawaibaga km 
 bariadi uzibaji mashimo barabara ya igegu matongo km na isuyu nyawa km 
 mpanda ujenzi wa mabomba ya chuma katika kijiji cha igagala mbozi ukaravati wa ghala katika kijiji cha nansana iramba matengenezo ya kawaida barabara ya mbelekese misuna tumuli 
 km milade kaselya km kaselya nsonga km na ujenzi wa kalavati barabara za mbelekese misuna tumuli na songambele misuna tumuli mkataba lot 
 matengenezo ya mara kwa mara barabara ya kitusha kinampanda km matengenezo ya kawaida barabara ya kinakumi kinampanda km kinakumi kisana road km na ujenzi wa kalavati barabara za kinakumi kinampanda mkataba na
lga lot 
 matengenezo ya kawaida barabara ya kiomboi uwanza kinampanda 
 kmuzibaji wa mashimo barabara ya old kiomboi kisimba kisiriri 
 km na ujenzi wa kalavati barabara za kiomboi kisimba kisiriri 
 utoaji huduma ya kuimairisha wazalishajii wachakataji na utafutaji wa soko katika halmashauri ya wilaya ya iramba
 karatu dc mkataba na
lga hq ows ujenzi wa choo katika kituo cha basi karatu 
 jumal ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lx fedha za ruzuku kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo zilizopokelewa pungufu na
jina la halmashauri makisio tzs fedha zilizopokelewa tzs pungufu tzs ya pungufu babati bahi buhigwe bukoba bumbuli chamwino chunya dodoma geita ikungi ilemela kakonko karatu kasulu kigoma kilwa kondoa kongwa yela lindi ludewa lushoto manyoni mbarali jiji mbeya mbeya misenyi momba monduli mpwapwa muleba musoma jiji mwanza njombe rungwe sikonge songea tabora tobora tunduru uvinza jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lxi orodha ya halmashauri zilizofanya uhamisho wa fedha ambazo hazijarudishwa na
jina la halmashauri kiasi tzs
na
jina la halmashauri kiasi tzs
karatu 
mbarali 
meru 
busokelo 
arusha 
momba 
bahi 
morogoro 
mufindi 
mvomero 
iringa 
gairo 
kilolo 
mji masasi 
njombe 
magu 
mji njombe 
ilemela 
makete 
sengerema 
makambako 
ukerewe 
biharamulo 
geita 
ngara 
sumbawanga 
bukoba 
mpanda 
bukoba 
mlele 
muleba 
simbo 
kibondo 
mbinga 
siha 
nyasa 
liwale 
shinyanga 
nachingwea 
shinyanga 
ruangwa 
mji kahama 
serengeti 
msalala 
musoma 
bariadi 
bunda 
singida 
rorya 
lushoto 
tarime 
handeni 
mji tarime 
korogwe 
butiama 
rungwe 
mbeya 
kyela 
mji kibaha 
korogwe 
missenyi 
bumbuli 
hai 
igunga 
jiji mwanza 
itilima 
kishapu 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lxi orodha ya halmashauri zilizofanya uhamisho wa fedha ambazo hazijarudishwa na
jina la halmashauri kiasi tzs
na
jina la halmashauri kiasi tzs
karatu 
mbarali 
meru 
busokelo 
arusha 
momba 
bahi 
morogoro 
mufindi 
mvomero 
iringa 
gairo 
kilolo 
mji masasi 
njombe 
magu 
mji njombe 
ilemela 
makete 
sengerema 
makambako 
ukerewe 
biharamulo 
geita 
ngara 
sumbawanga 
bukoba 
mpanda 
bukoba 
mlele 
muleba 
simbo 
kibondo 
mbinga 
siha 
nyasa 
liwale 
shinyanga 
nachingwea 
shinyanga 
ruangwa 
mji kahama 
serengeti 
msalala 
musoma 
bariadi 
bunda 
singida 
rorya 
lushoto 
tarime 
handeni 
mji tarime 
korogwe 
butiama 
rungwe 
mbeya 
kyela 
mji kibaha 
korogwe 
missenyi 
bumbuli 
hai 
igunga 
jiji mwanza 
itilima 
kishapu 
jiji tanga jumla ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa kiambatisho lxii orodha ya mamlaka za serikali za mitaa ambazo hazikuthamanis ha mali za kudumu na
mkoa halmasahuri thamani iliyotajwa tzs
arusha karatu longido meru ngorongoro pwani kisarawe mku ranga rufiji dodoma bahi dodoma kongwa mpwapwa iringa kilolo katavi mpanda mji mpanda kasulu kigoma kibondo kigoma kigoma ujiji kilimanjaro hai mwanga rombo lindi kilwa lindi liwale nachingwea ruangwa manyara babati mji babati hanang mbeya chunya ileje mbarali mbeya morogoro morogoro mtwara masasi mtwara mtwara nanyumbu newala tandahimba njombe ludewa makete njombe mji njombe nkasi rukwa sumbawanga sumbawanga ruvuma mbinga namtumbo nyasa songea songea tunduru singida iramba ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya tanzania kurasa tanga handeni korogwe mji korogwe lushoto mkinga muheza pangani jiji tanga jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti doha oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifakwavyombovyahabari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameshiriki uzinduzi wa maonesho ya kimataifa ya mboga na matunda doha international horticulture expo 
maonesho haya yanatoa fursa kwa wafanyabiashara na wajasiriamali kujifunza na kuwekeza katika kilimo hususan kwenye teknolojia rafiki ya mazingira
maonesho haya yanafanyika wakati dunia inakabiliwa na changamoto ya mabadiliko ya tabianchi na uhaba wa chakula
ili kupambana na hali hii uwekezaji wa mitaji kwenye sekta ya kilimo hasa sekta hiyo ndogo ya mboga na matunda imeonekana kuwa na umuhimu ili kuongeza usalama wa chakula duniani na kutunza mazingira kwa wakati mmoja
serikali ya tanzania kupitia taasisi zake mbalimbali na sekta binafsi itashiriki katika maonesho haya kwa lengo la kutafuta masoko ya mazao ya kilimo
tanzania ni moja ya nchi za afrika ambazo zimekuwa zikijitosheleza kwa chakula na sasa imeweka msukumo mkubwa kwenye uwekezaji wa kilimo hasa eneo la upatikanaji wa mbegu bora miundombinu ya umwagiliaji utafiti pamoja na upatikanaji wa mbolea nafuu na viuatilifu
juhudi hizi zinalenga kupunguza gharama za uzalishaji kwa mkulima na kuongeza tija na uzalishaji kwa ajili ya kutosheleza mahitaji ya ndani na ziada kuuza nchi nyingine
sekta ya mboga na matunda ni miongoni mwa sekta zinazokua kwa kasi kwa mwaka kati ya hadi na kutoa fursa za ajira kwa takriban watu milioni 
 hasa kwa vijana na wanawake
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti arusha agosti ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia ahimiza watanzania kutunza mazingira rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa viongozi wa dini kuwahimiza waumini kujihusisha na shughuli za uzalishaji
rais samia amesema hayo leo katika maadhimisho ya miaka ya kkkt yaliyofanyika kwenye chuo kikuu cha tumaini makumira
aidha rais samia amesema dunia inakabiliwa na changamoto ya usalama wa chakula hivyo ni vyema nchi ikazalisha zaidi kwa kutumia kilimo cha umwagiliaji ili tuendelee kujitosheleza kwa chakula na tuweze kulisha nchi za jirani na dunia kwa ujumla
wakati huo huo rais samia amezitaka taasisi za dini kujiwekea mikakati mahsusi ya kupambana na uharibifu wa mazingira na utunzaji wa mazingira ili kuweza kukabiliana na mabadiliko ya tabia nchi
vile vile rais samia amesema mabadiliko ya tabia nchi yameleta athari kama ukame mafuriko kutotabirika kwa misimu na hivyo kuathiri kilimo kwa nchi yetu ambayo kwa asilimia kubwa tunategemea kilimo
rais samia pia amesema serikali imeelekeza jitihada kwenye kuwawezesha wananchi kutumia vyanzo mbadala vya nishati kama sehemu ya mkakati wa kuhifadhi mazingira
kwa upande mwingine rais samia amesema serikali itaendelea kushirikiana na taasisi za dini katika kuwahudumia wananchi na kuwaletea maendeleo
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma taarifa kwa umma sheria na kanuni za serikali mtandao serikali ya kidigitali zinasaidia matumizi sahihi ya tehama serikalini dodoma septemba taasisi za umma zimeaswa kuzingatia sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao wakati wa kusanifu kujenga na kuendesha mifumo na miundombinu ya tehama kwa lengo la kuboresha utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa umma
hayo yameelezwa na mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga dkt
jabiri kuwe bakari leo septemba jijini dodoma mara baada ya ufunguzi wa mafunzo ya kujenga uelewa kuhusu sheria ya serikali mtandao ya mwaka na kanuni zake za mwaka kwa wakuu wa idara vitengo vya tehama serikalini
mafunzo hayo yalifunguliwa na katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora dkt
laurean ndumbaro katika ukumbi wa chuo cha sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano ulipo chuo kikuu cha dodoma udom
aidha dkt
bakari ameeleza kuwa uzingatiaji wa sheria hii na kanuni zake utasaidia kuwezesha matumizi sahihi ya tehama katika taasisi za umma yakayopelekea kuboreka kwa utendaji kazi na kutoa huduma bora zinazopatikana kwa urahisi na haraka na hivyo kuwa na serikali ya kidigitali iliyo imara na endelevu
napenda kuwafahamisha kuwa sheria hii inaelekeza kuwa taasisi za umma zinazohusika na ujenzi wa miundombinu ya serikali kama vile barabara reli na majengo kuhakikisha kuwa yanawekewa mazingira wezeshi kwa ajili ya kupitisha miundombinu ya tehama kuanzia wakati wa kuandaa michoro ya ujenzi wa miundombinu hiyo
pia dkt
bakari amefafanua kuwa taasisi za umma zinatakiwa kuwasilisha mapendekezo na nyaraka zote zinazohusu miradi ya tehama kabla ya kuanza utekelezaji kwa ajili ya kuhakikiwa na kupishwa na mamlaka na baadae kuwasilisha taarifa za maendeleo ya utekelezaji pamoja na taarifa ya mwisho baada ya kukamilika kwa mradi husika
aidha dkt
bakari ameongeza kuwa pamoja na kupitishwa kwa sheria hii waziri mwenye dhamana ya kusimamia serikali mtandao ana mamlaka ya kutoa viwango na miongozo kwa ajili ya kusimamia matumizi ya tehama kwenye taasisi za umma ikiwemo miamala ya kielektroni kwa lengo la kuifanya serikali kuwa ya kidigitali zaidi inayo boresha utendaji kazi na utoaji huduma na jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mamlaka ya serikali mtandao mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma kubainisha zaidi kuwa uzingatiaji wake utawezesha kuondoa urudufu na kufanya mifumo ya taasisi za umma kuongea na kubadilidhana taarifa
hivyo basikwa kuzingatia matakwa ya sheria ya serikali mtandao na kanuni zake itasaidia kuwa na matumizi sahihi ya tehama miongoni mwa taasisi za umma hivyo kuwa na utendaji kazi wenye tija na ufanisi na utoaji wa huduma zinazopatikana kwa urahisi na kwa gharama nafuu alihitimisha dkt
bakari
imetolewa na mkurugenzi mkuujamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao samora avenue extelecoms house ndfloor p
o box dar es salaam tel fax general email ceo email website taarifa kwa vyombo vya habari
serikali inaziagiza taasisi zote za umma kuhuisha taarifa katika tovuti zake tovuti kuu ya serikali na kupokea na kujibu hoja za wananchi katika tovuti ya wananchi ili kuwapatia wananchi huduma bora
tangu kuanzishwa kwa tovuti hizo kumeongeza kasi ya utendaji uwazi ufanisi uwajibikaji na tija katika utoaji wa taarifa na huduma kwa wananchi
hata hivyo tathmini iliyofanywa na wakala ya serikali mtandao ikishirikiana na idara ya habari maelezo imeonesha changamoto kadhaa katika usimamizi wa tovuti hizo
changamoto hizo ni baadhi ya tovuti za taasisi za umma kutokuwa na taarifa mpya na za mara kwa mara na kutofuatwa mwongozo iliyowekwa unaosisitiza usanifu wa tovuti hizo
hali hiyo imesababisha uwepo wa tovuti zisizokidhi viwango na ubora kufuatana na mahitaji ya watumiaji gharama kubwa za uendeshaji taarifa zilizopitwa na wakati kutopatikana mara kwa mara kukosa mifumo ya usalama ya kuzilinda na pia idadi kubwa ya tovuti hizo kuwa katika zama za kutoa taarifa tu na sio huduma
hivyo katika kutatua changamoto hizo maafisa mawasiliano na wataalamu wa tehama wanaagizwa kuanza mara moja kuhuisha tovuti hizo na pia kuhuisha taarifa zao kwenye tovuti kuu zilizotajwa hapo juu na mwisho wa mwezi huu taasisi zitakazoshindwa kutekeleza zitaanikwa hadharani na hatua nyingine za kiutawala kuchukuliwa
serikali pia ili kuzisaidia taasisi hizo imeandaa mwongozo unaolenga kutoa utaratibu wa kufuatwa na kuzingatiwa katika kusimamia na kuendesha tovuti za serikali wa mwaka 
mwongozo huo unalenga kutatua changamoto hizo na kuziwezesha taasisi za umma kuandaa tovuti zenye mwonekano unaoshabihiana utakaokidhi mahitaji ya wadau na pia kuwapa urahisi wa kuvinjari wakati wa kutafuta taarifa au kupata huduma kupitia tovuti hizo kutoa maelekezo ya kuongeza ubora na usalama wa tovuti za taasisi za umma na kutoa uelewa wa kutosha kwa mtumiaji kuhusu taarifa na huduma za serikali
hivyo basi kila taasisi inatakiwa kufuata mwongozo huo katika kutengeneza kusimamia na kuhuisha tovuti na taarifa zake
mwongozo huo unapatikana katika tovuti ya wakala ya serikali mtandao sehemu ya miongozo na viwango
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxmwishoxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx imetolewa na idara ya habari maelezo na wakala ya serikali mtandao ega mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma taarifa kwa vyombo vya habari utekelezaji wa majumuku ya mamlaka ya serikali mtandao e ga hadi januari ndugu wanahabari serikali mtandao ni matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika utendaji kazi wa taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa wananchi
lengo la serikali mtandao ni kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma pamoja na kuboresha utoaji wa huduma kwa umma ili huduma hizo zipatikane kwa urahisi haraka na kwa gharama nafuu kupitia tehama
ndugu wanahabari mamlaka ya serikali mtandao e ga ni taasisi ya umma iliyoanzishwa kwa sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka ikiwa na majukumu ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao pamoja na kusimamia uzingatiaji wa sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika taasisi za umma
hivyo basi mamlaka ya serikali mtandao e ga ndiyo yenye dhamana ya kusimamia serikali mtandao nchini
ndugu wanahabari mamlaka imekuwa ikitekeleza jitihada mbalimbali za serikali mtandao katika taasisi za umma tangu kuanzishwa kwake mwaka 
awali taasisi hii ilijulikana kama wakala ya serikali mtandao na baada ya kutungwa kwa sheria ya serikali mtandao no
 ya mwaka ilipewa hadhi ya mamlaka
ndugu wanahabari mamlaka imeendelea kutekeleza majukumu yake kwa kuzingatia misingi yake mikuu sita ambayo ni uadilifu ubunifu kuthamini wateja kufanya kazi kwa pamoja ushirikiano na weledi
utekelezaji wa majukumu ya mamlaka ni kama ifuatavyo tedi jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mamlaka ya serikali mtandao mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma 
kusimamia utekelezaji na uzingatiaji wa sera sheria kanuni viwango taratibu na miongozo ya serikali mtandaokwa kutengeneza miongozo na viwango vya serikali mtandao inayopatikana kupitia 
kupitia na kupitisha miradi ya tehama ya taasisi za umma
katika kipindi hiki miradi imepitiwa na kuthibitishwa
kuzijengea uwezo taasisi za umma kutekeleza jitihada za serikali mtandao
taasisi mbalimbali za umma zimewezeshwa kutekeleza jitihada za serikali mtandao kwa kutoa mafunzo mbalimbali kama vile usimamizi wa mtandao wa mawasiliano wa serikali kwa taasisi kutoa mafunzo ya mfumo wa baruapepe kwa taasisi kutoa mafunzo ya usimamizi wa tovuti kwa taasisi 
kushirikiana na wadau wa utekelezaji wa serikali mtandao
mamlaka inashirikiana na wadau mbalimbali wa ndani na nje ya nchi zikiwemo taasisi za elimu ya juu na utafiti sekta binafsi pamoja na kuandaa vikao kazi vya mwaka vya serikali mtandao ili kuwakutanisha wadau mbalimbali ambapo katika kikao kazi kilichofanyika februari mwaka huu jumla ya washiriki walihudhuria ambao ni wakuu wa taasisi za umma wataalamu wa tehama na watumiaji wa tehama katika taasisi za umma
aidha mamlaka inashirikiana na wakala ya serikali mtandao zanzibar egaz kwa lengo la kuhakikisha serikali mtandao inaimarika kote bara na visiwani
kupitia ushirikiano huu mifumo kadhaa imeboreshwa na inatumiwa na serikali ya mapinduzi zanzibar smz
mifumo hii ni pamoja na mfumo wa barua pepe serikalini mfumo wa masjala mfumo wa malipo zanzibar zanmalipo mfumo wa ajira zanajira e wawakilishi na mfumo wa ankara za maji majiis kwa ajili ya mamlaka ya maji zanzibar zawa
pia mamlaka inashirikiana na egaz katika utoaji wa huduma ya miundombinu ya serikali mtandao
kutoa ushauri wa kiufundi kwa taasisi za umma katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao na matumizi sahihi na salama ya huduma za serikali mtandao
kukagua kupitia kutathmini na kushauri kuhusu hali ya usalama wa mifumo na miundombinu ya tehama ambapo mamlaka imefanya tathmini mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma mbalimbali za usalama wa mifumo na miundombinu ya tehama imetambua matishio ya kiusalama mitandaoni na kuainisha hatua za kuchukuwa ili kukabiliana nayo imeandaa ripoti za usalama wa mifumo ya tehama ya taasisi za umma na kufuatilia utekelezaji wake imetoa mafunzo mbalimbali kwa taasisi za umma kuhusu usalama wa kimtandao na imeandaa na kutoa miongozo ya kiufundi ya usalama wa mifumo ya tehama
kufanya shughuli za utafiti ubunifu na kutoa mafunzo ya huduma za serikali mtandao
mamlaka inaratibu tafiti mbalimbali za maendeleo ya jitihada za serikali mtandao na kubuni mifumo inayoendana na mahitaji yetu na itakayosaidia kuboresha utendaji kazi katika taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa umma pamoja na kujengea uwezo na kukuza vipaji vya vijana wa kitanzania katika eneo la serikali mtandao
kujenga mifumo na miundombinu shirikishi na ya kisekta ya tehama katika taasisi za umma ndugu wanahabari mamlaka imeendelea kusanifu kujenga na kusimamia uendeshaji wa mifumo tumizi inayotumiwa katika taasisi za umma kwa pamoja shirikishi
baadhi ya mifumo hiyo ni pamoja na mfumo wa baruapepe serikalini gms mfumo huu unaziwezesha taasisi za umma kuwasiliana na kubadilishana taarifa kwa usalama haraka na kwa gharama nafuu ambapo jumla ya taasisi zinatumia mfumo huu
mfumo wa ofisi mtandao e office jumla ya taasisi zinatumia mfumo huu
aidha mfumo wa ofisi mtandao mbali na kurahisisha utendaji kazi katika taasisi za umma pia umesaidia kupunguza matumizi ya karatasi na kwa upande mwingine umesaidia kutunza mazingira na kuokoa fedha za serikali
mfumo wa utoaji huduma za serikali kwa simu za mkononi mgov mfumo wa mgov umeunganishwa na watoa huduma wote wa simu za mikononi nchini tanzania hadi sasa taasisi zaidi ya zimeunganishwa na kuutumia mfumo wa mgov kutoa huduma
baadhi ya huduma hizo ni jumbe fupi yaani sms za ununuzi wa umeme luku sms za huduma za malipo ya serikali gepg ankara za maji malipo ya ardhi n
k mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma mfumo wa ubadilishanaji taarifa serikalini government enterprise service bus govesb
mfumo huu unawezesha mifumo mbalimbali ya serikali kuwasiliana na kubadilishana taarifa taasisi zaidi ya zimewezeshwa mifumo yake kubadilishana taarifa kupitia mfumo huu
nitoe wito kwa taasisi za umma ambazo hazijaunganisha mifumo yake katika mfumo huu kuunganisha ili ziweze kubadilishana taarifa na taasisi nyingine pale inapohitajika
mfumo wa e mikutano mfumo huu unaziwezesha taasisi za umma kufanya vikao na mikutano kwa njia ya mtandao hadi kufikia januari taasisi za umma zimekuwa zikitumia mfumo huu
ndugu wanahabari mamlaka kwa kushirikiana na taasisi mbalimbali za umma imefanikiwa kutengeneza mifumo mbalimbali ya kisekta inayotumika katika taasisi hizo
baadhi ya mifumo hiyo ni pamoja na mfumo wa ukusanyaji wa malipo ya serikali kielektroniki gepg umetengenezwa na mamlaka kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango
mfumo huu unaimarisha uwazi na udhibiti katika ukusanyaji mapato ya serikali
kupitia mfumo huu serikali inao uwezo wa kufahamu mapato yanayoingia kila siku
mpaka sasa kuna taasisi na vituo vya kutolea huduma zinatumia mfumo huu
mfumo wa pamoja wa utoaji ankara kwa mamlaka za maji nchini majiis umetengenezwa na mamlaka kwa kushirikiana na wizara ya maji
mfumo huu unarahisisha uendeshaji na usimamizi wa shughuli za mamlaka za maji na bodi za maji za mabonde nchini tanzania
mamlaka za maji zimeunganishwa kwenye mfumo huu
mfumo wa pamoja wa uondoshaji wa shehena maeneo ya forodha tesws umetengenezwa na mamlaka kwa kushirikiana na mamlaka ya mapato tanzania tra mamlaka ya usimamizi wa bandari tanzania tpa pamoja na taasisi mbalimbali za udhibiti wa shughuli za forodha other government departments ogds mfumo huu umelenga kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji
mpaka sasa unatumiwa na zaidi ya mawakala wa forodha clearing and forwarding agent 
bunge mtandao e parliament ambao umetengenezwa na mamlaka kwa kushirikiana na ofisi ya bunge
mfumo huu hutumika kuendesha shughuli za bunge na kuhifadhi taarifa za bunge kama vile miswada na sheria hotuba kumbukumbu za vikao vinavyofanyika katika vipindi vya bunge kanzidata ya waheshimiwa wabunge na mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma majimbo wanayowakilisha
mfumo huu umewezesha kupunguza kwa kiasi kikubwa sana matumizi ya karatasi bungeni na kwenye baraza la wawakilishi hivyo kupunguza gharama za uendeshaji
e mrejesho umetengenezwa na mamlaka kwa kushirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora
mfumo huu unawawezesha wananchi kuwasiliana moja kwa moja na taasisi za umma kwa njia ya kidigitali ili kuwasilisha maoni mapendekezo maulizo pongezi au malalamiko yao sambamba na kufuatilia utekelezaji wake ndani ya taasisi husika
kupitia au kwa kupakua application ya e mrejesho kwa kutumia simu janja au kupiga namba ya msimbo kisha chagua namba halafu namba na kisha fuata maelekezo kadiri ya hitaji la mtumiaji
taasisi za umma zinatumia mfumo huu
mfumo wa usimamizi wa vyama vya ushirika muvu
umetengenezwa na mamlaka kwa kushirikiana na tume ya maendeleo ya ushirika mfumo huu unarahisisha ukaguzi usimamizi na uendeshaji wa vyama vya ushirika ili kuongeza ufanisi uwazi na uwajibikaji utakaoboresha utendaji na kuchochea mabadiliko ya kiuchumi
mikoa imeunganishwa na vyama vya ushirika zaidi ya vimeandikishwa kwenye mfumo
mfumo wa uendeshaji shughuli za wakala wa ununuzi serikalini gimis
umetengenezwa na mamlaka kwa kushirikiana na wakala wa huduma ya ununuzi serikalini gpsa
mfumo huu unarahisisha uendeshaji na usimamizi wa shughuli za wakala pia unaziwezesha taasisi kupata huduma za ununuzi wa vifaa mafuta na magari kutoka kwa wakala pamoja na huduma ya ugomboaji na uondoshaji wa mizigo
usanifu na ujenzi wa tovuti katika taasisi za umma mamlaka imesanifu na kutengeneza tovuti zaidi za taasisi za umma ikiwemo tovuti kuu ya serikali na tovuti kuu ya ajira
aidha baada ya mamlaka kutengeneza tovuti hizo ni jukumu la taasisi husika kuhuisha taarifa za kwenye tovuti zao mamlaka inasimamia masuala ya kiufundi katika tovuti hizo
aidha mamlaka inasimamia uendeshaji na uendelezaji miundombinu ya pamoja ya tehama inayotumiwa na taasisi mbalimbali za umma kwa pamoja hivyo kupunguza gharama kwa serikali
mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma ndugu wanahabari pamoja na kuwa majukumu ya mamlaka hufanyika kila siku lakini pia mamlaka hushiriki katika matukio mbalimbali ya kitaifa
baadhi ya matukio ya kitaifa ambayo mamlaka imeshiriki kikamilifu na kuleta tija kwa taifa ni pamoja na sensa ya watu na makazi ya mwaka ambayo ilifanyika kidijitali na kuleta matokeo mazuri pamoja na kuhamasisha utalii wa ndani kupitia kampeni ya royal tour ya mhe
dkt
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuchapisha matangazo ya kuhamasisha utalii kupitia ukurasa wa gms na e office
ndugu wanahabari serikali kupitia mamlaka ya serikali mtandao e ga imesaidia huduma nyingi za serikali kupatikana kwa haraka na mahali popote kama ambavyo nimeeleza hapo awali
aidha mamlaka itaendelea kutekeleza azma ya rais wetu mhe
dkt
samia suluhu hassan ya kuhakikisha tunaijenga serikali ya kidijiti
ndugu wanahabari katika kuhakikisha tunaijenga serikali ya kidijiti katika kipindi cha miaka ijayo mamlaka itaandaa na kutekeleza mikakati madhubuti ili kuimarisha zaidi utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao kwa kuwa na i
sehemu moja ambayo huduma mtandao zote zitakuwa zinapatikana
ii
uwezo wa kutumia teknolojia mpya zinazoibuka hasa zile za akili bandia sarafu za kidijiti na teknolojia za kifedha ili kuwezesha maboresho ya kiutendaji katika taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa umma
iii
na vijana wa kitanzania wenye uwezo mkubwa wa ubunifu katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao
iv
uzalishaji wa vifaa na miundombinu ya tehama hardware ndani ya tanzania v
mifumo na miundombinu ya serikali mtandao iliyo bora na imara zaidi
mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma ndugu wanahabari ili kufikia yote haya katika kipindi kijacho mamlaka imepanga kushughulikia maeneo ya kipaumbele yafuatayo i
kuendelea kusimamia utekelezaji wa sheria kanuni na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisi zote za umma ikiwa ni pamoja na kupitia na kukagua miradi na mifumo ya tehama ya kimkakati kisekta na kitaasisi ili kuhakikisha kuwa imetengenezwa na inatumika kwa kufuata sheria kanuni viwango na miongozo iliyopo na kushauri maeneo ya kuboresha na kufuatilia utekelezaji wake ii
kupitia na kutathmini hali ya usalama wa mifumo na miundombinu ya serikali mtandao na kuzishauri taasisi za umma katika maeneo ya kuboresha pamoja na kufuatilia utekelezaji wake ili kuhakikisha kuwa mifumo na miundombinu ya tehama inafanya kazi wakati wote kwa ufanisi na usalama iii
kuendelea kuunganisha mifumo ya taasisi za umma kwenye mfumo wa serikali wa kubadilishana taarifa government enterprise service bus govesb
iv
kuendeleza shughuli za tafiti na ubunifu katika matumizi ya teknolojia mpya za tehama ili kuibua huduma mpya kwa umma na kuwezesha matumizi sahihi ya teknolojia mpya zinazoibuka v
kujenga mifumo tumizi ya kisekta kwa kushirikiana na sekta husika ili kupunguza wingi wa mifumo na kuboresha utendaji ndani ya sekta na kuiwezesha kubadilishana taarifa na mifumo ya sekta nyingine pale inapohitajika
vi
kupanua uwezo wa mtandao wa mawasiliano serikalini government network na kuufikisha katika wilaya zote nchini ili kurahisisha utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao na kuwafikishia huduma wananchi wote popote walipo
asanteni imetolewa na mhandisi
benedict b
ndomba mkurugenzi mkuu mamlaka ya serikali mtandao ega dodoma mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao samora avenue extelecoms house ndfloor p
o box dar es salaam tel fax general email ceo email website taarifa kwa vyombo vya habari taasisi za umma zinashauriwa kushirikiana na wakala ya serikali mtandao katika kupanga na kutekeleza miradi ya tehama serikalini ili kurahisisha mpango wa kubaini na kuondoa urudufu na kuipunguzia serikali gharama za usimikaji na uendeshaji mifumo inayofanana ndani ya serikali
kutokana na utaratibu huo taasisi yoyote ya umma inayotaka kuanzisha mradi wa tehama inatakiwa kuwasilisha mradi huo ukiwa unaendana na vigezo vilivyowekwa katika orodha hakiki ya miradi ya tehama serikalini inayopatikana katika tovuti ya wakala kwa wakala ili uweze kuhakikiwa na kuthibitiswa
aidha mradi huo unatakiwa kuonyesha jinsi gani utaboresha utendaji kazi wa taasisi husika utoaji wa huduma kwa umma ikilinganishwa na utaratibu wa zamani na iwapo unatimiza malengo ya dira ya taifa ya mandeleo na unazingatia sera viwango miongozo na taratibu za serikali
pia mradi huo unatakiwa kuonyesha mpango wa uanzishaji kwa kuainisha ufadhili umiliki majukumu kazi zitakazofanyika muda utakaotumika katika utekelezaji vyanzo vya gharama za uendeshaji mradi huo na ushirikishwaji wa wadau pamoja na watekelezeji wa ndani ya taasisi hiyo
ili kupunguza urudufu na gharama za uendeshaji wa miradi ya tehama mradi huo unatakiwa kuonesha uhusiano uliopo kati ya jitihada hiyo na nyingine za aina hiyo zinazotekelezwa katika taasisi za umma
pia mradi huo unatakiwa kuonyesha aina na mtindo wa teknolojia inayotumika kama ni rafiki kwa watumiaji na ni endelevu kwa kuwa teknolojia inabadilika mara kwa mara
vile vile taasisi zote za umma zinatakiwa kuweka taaarifa za miradi ya tehama inayoendelea katika mfumo wa usimamizi wa miradi ya tehama serikalini government ict project portfolio unaopatikana kwa anuani ya mfumo huu unaopokea na kutunza taarifa za miradi ya tehama iliyopo na inayotarajiwa kuanzishwa serikalini
pia kwa wafanyabiashara wanaojihusha na miradi au utengenezaji wa mifumo ya tehama serikalini wanashauriwa kufuata orodha hakiki hiyo ili kujua mahitaji halisi ya serikali na kuweza kujenga mifumo ya tehama endelevu na inayoleta tija kwa umma wakala ya serikali mtandao ega iliyoanzishwa ni taasisi ya serikali yenye majukumu na mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini tanzania
pia wakala hii inasimamia udhibiti wa viwango vya serikali mtandao kwa kutumia miongozo mbalimbali na viwango vilivyowekwa ili kuwa na mifumo bora ya tehama serikalini
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxmwishoxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx imetolewa na suzan mshakangoto meneja habari elimu na mawasiliano wakala ya serikali mtandao ega ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu ripoti ya uwajibikaji serikali kuu kwa niaba ya unaotekelezwa na kwa kushirikiana na mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu yaliyomo orodha ya vifupisho ii dibaji iii sehemu ya kwanza hati za ukaguzi aina ya hati zitolewazo na cag mwenendo wa hati za ukaguzi sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag mwenendo wa utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa jambo la utekelezaji wa bajeti ya taifa usioridhisha jambo la changamoto katika ukusanyaji wa mapato ya kodi jambo la mapungufu katika usimamizi wa deni la taifa jambo la rasilimali za umma zinavyoathiriwa na udhaifu wa udhibiti wa mifumo ya ndani jambo la madhara ya uhaba wa watumishi jambo la wakala wa serikali bado ni tegemezi kwa serikali kuu jambo la vyama vya siasa kutozingatia sheria za fedha sehemu ya nne hitimisho iripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuuii orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali giz shirika la maendeleo la ujerumani nbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma pac kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali kuu efd mashine ya kielektroniki ya kukusanya mapato azaki asasi za kiraiaripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag ya mwaka ya serikali kuu imeandaa ripoti ya uwajibikaji katika serikali kuu
serikali kuu kisheria inajumuisha wizara wakala idara za serikali sekretarieti za mikoa pamoja na ofisi za balozi
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance
mpango huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag kwa mwaka katika ukaguzi wa taasisi sawa na asilimia ya taasisi zilizotakiwa kukaguliwa
taasisi kati ya taasisi zilizokaguliwa hazikuweza kupata hati ya ukaguzi kwa sababu ndio tu zilikua zimeanzishwa
pia ripoti hii imezingatia mapendekezo yaliyotolewa na cag katika ukaguzi wa serikali kuu yenye umuhimu mkubwa kwa jamii
madhumuni ya mapendekezo ya cag ni kuongeza tija ufanisi uwajibikaji na utawala bora katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
hivyo kuna umuhimu mkubwa kwa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo hayo
ripoti hii inaweza kutumika kama nyenzo ya kufundishia wadau mbalimbali chanzo cha taarifa katika kuandaa machapisho mbalimbali ya kuelimisha umma au kusambazwa kwa wadau wengine
ripoti hii imegawanyika katika sehemu nne sehemu ya kwanza ni hati za ukaguzi sehemu ya pili ni utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu ya tatu ni mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka na sehemu ya nne ni hitimisho
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendajiwajibu institute of public accountability iii ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu sehemu ya kwanza hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu hesabu za taasisi iliyokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
aina ya hati zitolewazo na cag hati inayoridhisha hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu
hati yenye shaka hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
hati isiyoridhisha hesabu na rasilimali kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati mbaya kushindwa kutoa hati tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndanikatika ukaguzi wa sekta ya umma wakaguzi hutoa kati ya hati zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu mwenendo wa hati za ukaguzi katika ukaguzi wa mwaka kati ya taasisi zilizokaguliwa cag alitoa hati kwa taasisi ambazo zinajumuisha wizara idara wakala sekretarieti za mikoa balozi bodi za mabonde ya maji vyama vya siasa na mifuko maalum ya fedha
kati ya taasisi zilizotolewa hati za ukaguzi taasisi sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha taasisi sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka taasisi sawa na asilimia zilipata hati zisizoridhisha na taasisi sawa na asilimia zilipata hati mbaya
taasisi zilizopata hati zisizoridhisha ni wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa hombolo taasisi ya mafunzo ya wanyamapori na hesabu jumuifu za serikali
hati mbaya zote zilitolewa kwa vyama vya siasa kama ifuatavyo chama cha alliance for tanzania farmers chama cha kijamii chama cha sauti ya umma chama cha tanzania democratic alliance chama cha tanzania labour party demokrasia makini na chama cha national league for democracy
mwenendo wa hati za ukaguzi katika serikali kuu kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita ni kama inavyooneshwa katika kielelezo na
hapo chini
kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa serikali kuu mwaka hadi taasisi zilizotolewa hati hati zinazoridhisha sawa na taasisi hati zenye shaka sawa na taasisi hati isiyoridhisha sawa na taasisi hati mbaya sawa na taasisi ripoti ya cag ya mwenendo wa hati zinazoridhisha ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya usimamizi ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali kuu pac ya miaka iliyopita
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mwaka cag alitoa jumla ya mapendekezo katika ukaguzi wa serikali kuu
kati ya mapendekezo hayo mapendekezo sawa na asilimia yametekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yako katika hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayakutekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia hayakutekelezwa kwa kuwa yalikuwa yamepitwa na wakati
hivyo kutokana na uchambuzi huu utekelezaji wa mapendekezo ya cag bado ni mdogo ukilinganisha na utekelezaji wa mapendekezo ya mwaka ambayo yalitekelezwa kwa asilimia 
kielelezo na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mwaka yaliyotekelezwa yapo katika utekelezaji hayajatekelezwa yamepitwa na wakati hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac katika kupitia ripoti za ukaguzi za taasisi mojamoja kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac ilitoa maagizo ambayo yalihitaji utekelezaji wa serikali kupitia kwa maofisa masuuli wa taasisi husika
kati ya maagizo hayo ni agizo sawa na asilimia tu lililotekelezwa maagizo sawa na asilimia yako katika hatua mbalimbali za utekelezaji maagizo sawa na asilimia hayakutekelezwa na maagizo sawa na asilimia hayakutekelezwa kwa kuwa yamepitwa na wakati
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii ya ripoti inahusu uchambuzi wa mapungufu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa taasisi zilizo chini ya serikali kuu kwa mwaka ikiwa ni pamoja na kuonesha athari zinazoweza kutokea kwa jamii endapo mapendekezo hayo hayatatekelezwa
pia sehemu hii inashauri nini kifanyike ili kurekebisha mapungufu yaliyobainishwa katika ripoti ya cag kwa mustakabali wa maendeleo ya taifa
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama ifuatavyo
jambo la utekelezaji wa bajeti ya taifa usioridhisha katika mwaka serikali iliidhinisha bajeti ya taifa ya sh
 trilioni ikiwa ni ongezeko la sh
 trilioni sawa na asilimia 
 ikilinganishwa na bajeti ya mwaka ambayo ilikuwa ni sh
 trilioni
vyanzo vya mapato vilivyoainishwa ni pamoja na mapato yatokanayo na kodi mapato yasiyotokana na kodi mikopo ya ndani mikopo ya nje na misaada ya wahisani
hata hivyo utekelezwaji wa bajeti iliyoidhinishwa ulikuwa kama ifuatavyo
mapato serikali iliweza kukusanya kiasi cha sh
 trilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge hivyo kuwepo na upungufu wa sh
 trilioni sawa na asilimia 
hii inaonesha kushuka kwa uwezo wa serikali kukusanya mapato kulingana na bajeti iliyoidhinishwa ikilinganishwa na mwaka uliopita ambapo serikali iliweza kukusanya asilimia ya bajeti hivyo kuwepo na upungufu wa asilimia tu
hali hii imesababishwa na makusanyo hafifu kutoka vyanzo viwili vya mapato
kwanza serikali ilishindwa kukusanya asilimia 
 ya mapato yasiyotokana na kodi
pili serikali ilishindwa kukusanya asilimia 
 kutoka mikopo na misaada ya nje ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa
matumizi katika mwaka serikali ilitoa sh
 trilioni kwa ajili ya matumizi sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge kama ilivyoripotiwa na cag
hii inaonesha kushuka kwa utekelezaji wa bajeti iliyoidhinishwa ukilinganisha na mwaka uliopita ambapo serikali ilitoa asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
hata hivyo ukilinganisha mapato na matumizi kama yalivyoripotiwa na cag kuna tofauti ya sh
 trilioni sawa na asilimia ya makusanyo ambazo hazikuripotiwa matumizi yake au kutambuliwa kama bakaa
aidha serikali kupitia naibu waziri wizara ya fedha na mipango ilitoa majibu bungeni kuelezea namna tofauti hiyo ilivyojitokeza
sehemu kubwa iliyoathirika na utekelezaji huu wa bajeti ni miradi ya maendeleo ambapo serikali ilitoa jumla ya asilimia tu ya bajeti ya maendeleo katika mwaka 
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu kielelezo na
 mapato na matumizi ya serikali kwa mwaka 
 sh
trillioni bajeti iliyoidhinishwa asilimia ya kiasi kilichokusanywa 
 sh
trillioni kiasi kilichokusanywa 
 sh
trillioni bajeti iliyoidhinishwa asilimia ya kiasi kilichotolewa 
 sh
trillioni kiasi kilichotolewa 
 matumizi ya kawaida matumizi ya maendeleomapato ya kodi mapato yasiyo ya kodi mikopo ya ndani mikopo ya nje misaada ya wahisanish
trillioni sh
trillioni sh
trillioni sh
trillionimapato matumiziripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu athari kushuka kwa utekelezaji wa bajeti ya taifa kwa asilimia ikilinganishwa na asilimia za mwaka uliopita kulisababisha serikali kushindwa kutekeleza sehemu kubwa ya miradi ya maendeleo
aidha hali hii iliathiri utoaji wa fedha za kutekeleza miradi ya maendeleo katika ngazi za halmashauri
kama vile mamlaka za serikali za mitaa hazikupatiwa sh
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya maendeleo iliyoidhinishwa na bunge
kushindwa kukamilisha miradi ya maendeleo katika ngazi ya mamlaka za serikali za mitaa kuliathiri moja kwa moja wananchi kwa kutopatiwa huduma bora kama vile afya maji elimu miundombinu nk
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri serikali ipitie upya vyanzo vyake vya mapato ili iweze kuandaa bajeti inayotekelezeka
aidha serikali iendelee kutekeleza mbinu ilizojiwekea za kupunguza matumizi ya kawaida ilikupata fedha nyingi zaidi za kutekeleza miradi ya maendeleo
wajibu inashauri kwa kuwa majibu yaliyotolewa na serikali bungeni kuelezea tofauti ya sh
 trilioni yalikuwa hayajakaguliwa na cag ni vema majibu hayo yakakaguliwa ili kuthibitisha usahihi wake
jambo la changamoto katika ukusanyaji wa mapato ya kodi kumekuwa nakushuka kwa uwezo wa serikali kukusanya mapato yake kama yalivyoidhinishwa kwenye bajeti ya mwaka ikilinganishwa na mwaka kutoka asilimia hadi asilimia 
hali hii inaonyesha bado kuna udhaifu mkubwa katika udhibiti wa makusanyo ya ndani
ripoti ya cag inaonesha udhaifu katika maeneo yaliyosababisha serikali kushindwa kukusanya kodi ya sh
 trilioni ambayo ni sawa na asilimia ya bajeti ya taifa iliyoidhinishwa na bunge
maeneo haya ni kama yanavyooneshwa kwenye kielelezo na
hapo chini kielelezo na
 maeneo yaliyosababisha serikali kushindwa kukusanya mapato ya kodi uendeshaji wa mitambo ya kuchenjua madini bila kuwepo kwa leseni hivyo kusababisha upotevu wa kodi mapato yasiyotokana na kodi ambayo hayakuwasilishwa katika mfuko mkuu wa serikali kesi za muda mrefu katika mamlaka za rufaa za kodi mifumo isiyoridhisha katika kushughulikia pingamizi za kodi mifumo ya udhibiti ya misamaha ya kodi ya mafuta kwa ajili ya matumizi ya uchimbaji madini usimamizi usioridhisha wa bidhaa zilizotoka katika maghala ya forodha usimamizi usioridhisha wa makusanyo ya madeni ya kodi 
 jumla 
 kiasi sh
milioni ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu athari hali hii imepelekea serikali kushindwa kukusanya sh
 trilioni ambazo kama zingekusanywa mapato ya serikali yangefikia sh
 trilioni sawa na ongezeko la asilimia zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge
kwa serikali kushindwa kuteua makamu wenyeviti na wajumbe wa bodi ya rufaa na baraza ya rufaa za kodi kumeipelekea serikali kushindwa kukusanya sh
 trilioni
udhaifu katika kukusanya mapato umeisababishia serikali kushindwa kutekeleza sehemu kubwa ya mipango iliyojiwekea hususani katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ambapo huduma za kijamii kama elimu afya maji na miundombinu zimekua ni tatizo kwa jamii katika shughuli zao za kujenga taifa
nini kifanyike serikali iimarishe utendaji na mifumo ya bodi ya rufaa za kodi na baraza la rufaa za kodi katika kuendesha kesi za rufaa za kodi
pia kuhakikisha kuwa wakati wote nafasi za makamu wenyeviti na wajumbe wa taasisi hizi zinajazwa kulingana na sheria husika jambo hili litaharakisha usikilizwaji wa kesi za rufaa za kodi ambazo zinazuia kiasi kikubwa cha mapato ya serikali
vilevile ni muhimu sana kuziongezea uwezo wa kifedha taasisi hizi kwani bajeti zao ni ndogo ikilinganishwa na mahitaji na majukumu yao
jambo la mapungufu katika usimamizi wa deni la taifa hadi kufikia tarehe juni deni la taifa lilikuwa sh
 trilioni ikiwa ni ongezeko la sh
 trilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na deni la sh
 trilioni lililoripotiwa na serikali juni 
deni hili linahusisha deni la ndani sh
 trilioni na deni la nje sh
 trilioni
katika ukaguzi uliofanyika mwaka cag ameonesha kuwa deni la taifa linaendelea kukua kila mwaka kutokana na mapato ya serikali kuwa madogo ikilinganishwa na matumizi yake ubadilishwaji wa hati za ukwasi kugharamia bajeti ya serikali ukopaji kwa ajili ya shughuli za maendeleo pamoja na hasara inayopatikana kutokana na kubadilisha fedha za kigeni kunakosababishwa na kushuka kwa thamani ya shilingi ikilinganishwa na fedha nyingine za kigeni
hata hivyo ukaguzi wa cag unaonesha mapungufu kadhaa katika usimamizi wa deni la taifa kama vile kiasi cha sh
 trilioni hakikuripotiwa kwenye deni la taifa hivyo kufanya ulipaji wake uwe mashakani
kiasi hiki kinatokana na hela zilizokopwa kutoka kwenye mifuko ya pensheni kiasi cha sh
 trilioni na dhamana zilizokiukwa masharti kiasi cha sh
 billioni
moja ya sababu za madeni haya kutojumuishwa kwenye jumla ya deni la taifa ni kukosekana kwa nyaraka za kuthibitisha madeni hayo
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu athari pamoja na kuwa deni la taifa ni himilivu kwa sasa kumekuwa na ongezeko katika uwiano wa gharama za kulihudumia na mapato ya ndani kutoka asilimia hadi kufikia asilimia ikilinganishwa na matokeo ya ukaguzi wa mwaka 
kutokana na kutozingatiwa kwa ahadi ya serikali katika ulipaji wa deni hili kwa mifuko ya pensheni kunaweza kupelekea kuzorotesha utoaji huduma kwa wanachama wa mifuko hii
nini kifanyike ingawaje ukubwa wa deni la taifa bado upo kwenye uwiano unaokubalika kwa kutumia vigezo vya benki ya dunia pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri mambo yafuatayo yafanyike i
ukopaji wa serikali ulenge katika kuwekeza kwenye vitega uchumi vya nchi vitakavyochangia katika ukuaji wa haraka wa uchumi na kutengeneza nafasi za ajira nyingi katika kukabili tatizo la ajira lililopo nchini hivyo kujenga uwezo wa serikali wa kulipa madeni yake
ii
mikopo inayokopwa ni kwa fedha za kigeni na malipo yake huwa yanafanywa kwa fedha za kigeni
hivyo kuna umuhimu mkubwa wa kuchunga thamani ya fedha yetu isishuke kwa kuwa serikali itakuja kuhitaji fedha nyingi za ndani kulipia madeni ya nje
iii
mbali na kuwepo kwa vigezo vya kimataifa vya kupima uhimilivu wa deni la taifa serikali iangalie upya vigezo hivyo kwa kutilia maanani mzigo unaotokana na kuhudumia deni hilo
iv
ni wakati muafaka kwa taasisi zingine zisizo za kiserikali azaki kuanza kudai uwazi zaidi wa matumizi ya fedha za mikopo
bunge kama mwakilishi wa wananchi lidai ushirikishwaji zaidi kwenye mikopo mikubwa ya kitaifa
jambo la rasilimali za umma zinavyoathiriwa na udhaifu wa udhibiti wa mifumo ya ndani ripoti ya ukaguzi ya mwaka imebainisha mapungufu katika udhibiti wa mifumo ya ndani ya usimamizi wa fedha na rasilimali za umma
mapungufu haya yanatokana na i
kuwepo kwa malipo ambayo hayakuwa na risiti za efd yenye thamani ya sh
 bilioni ikiwa ni ongezeko la sh
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na ripoti ya mwaka 
ii
faini zilizotokana na kucheleweshwa kwa malipo ya mikataba kiasi cha sh
 milioni na malipo yaliyolipwa kwenye shughuli mbalimbali yenye thamani ya sh
 milioni
iii
matumizi ya sh
 bilioni yaliyofanyika nje ya bajeti iliyopitishwa
kulingana na ripoti ya cag kuna baadhi ya taasisi zilizotumia zaidi ya fedha zilizoidhinishwa kwenye bajeti
baadhi ya taasisi ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu hizi ni idara ya deni la taifa na idara ya huduma za kijamii kwa asilimia ofisi ya waziri mkuu kwa asilimia tume ya taifa ya uchaguzi asilimia na idara ya uhamiaji kwa asilimia 
iv
fedha zilizotolewa kwa ajili ya kulipa madeni ya miaka ya nyuma sh
 bilioni
ripoti ya cag inaonesha kuwa kuna malipo yaliyofanyika ambayo hayakuwa sehemu ya bajeti iliyoidhinishwa
hivyo kutokana na malipo haya serikali imeendelea kuzalisha madeni mengineyo na kusababisha kutotekelezeka kwa bajeti
chanzo ripoti ya cag ya serikali kuu ya mwaka uk
athari serikali kufanya malipo nje ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge ni uvunjaji wa kifungu cha cha sheria ya fedha za umma na
ya mwaka kama ilivyorekebishwa
utaratibu huu ni mbovu na unapunguza uwezo wa bajeti iliyoidhinishwa kutumika kama ni nyenzo ya udhibiti wa matumizi ya fedha za serikali
mapungufu yaliyoripotiwa ni jumla sh
 bilioni fedha hizi zingeweza kufidia kiasi cha sh
 bilioni ambacho hakikutolewa katika utekelezaji miradi ya maendeleo kwenye mamlaka ya serikali za mitaa zilizoripotiwa
nini kifanyike sheria ya fedha za umma na
ya mwaka imeweka wazi utaratibu wa kufuatwa kuhusu malipo yanayofanywa nje ya bajeti iliyoidhinishwa
malipo yote yaliyofanywa zaidi ya kilichokuwa kimeidhinishwa au malipo ambayo hayakuidhinishwa na bunge sharti serikali iandae bajeti ya ziada na kuiombea kibali cha bunge
pia tamisemi ihakikishe halmashauri zote zinatumia kikamilifu mfumo wa epicor ili uwezeshe udhibiti wa matumizi kulingana na bajeti
jambo la madhara ya uhaba wa watumishi uhaba wa watumishi katika taasisi za serikali bado umeendelea kuwa tatizo
hii nikutokana na ongezeko la nafasi zilizowazi kufikia ikilinganishwa na mahitaji ya watumishi kwa taasisi zilizofanyiwa sampuli katika ripoti ya cag ya mwaka 
upungufu huu ni sawa na asilimia ikilinganishwa na uhitaji wa watumishi wanaohitajika
kwenye ripoti ya cag ya mwaka taasisi zilizochukuliwa kama sampuli zilikuwa na nafasi zilizokuwa wazi
tatizo hili limejitokeza kwa kiasi kikubwa katika sekretarieti za mikoa mahakama na jeshi la zimamoto na uokoaji kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
hapo chini
chanzo ripoti ya cag ya serikali kuu ya mwaka uk
 kielelezo na
 taasisi za serikali kuu zinazoongoza kwa uhaba wa watumishi mahakama wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto sekretarieti mkoa wa lindi mkoa wa mara mkoa wa geita mkoa wa manyara mkoa wa kigoma mkoa wa singida mkoa wa simiyu mkoa wa iringa mkoa wa kilimanjaro mkoa wa kagerajeshi la zimamoto na uokoaji tume ya maendeleo ya ushirika watumishi wanaohitajika katika taasisi za serikali kuuripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu athari ni ukweli usiofichika kuwa upungufu wa watumishi wa umma unaathiri ufanisi wa utendaji kazi wa sekta hiyo
vilevile upungufu unaoripotiwa na cag unachangia kutokukamilika kwa miradi na uzoroteshaji wa utoaji wa huduma kwa wananchi
nini kifanyike serikali ifanye tathmini iliyo sahihi ya uhitaji wa watumishi kwani kuwa na upungufu wa asilimia ya watumishi na bado serikali iweze kujiendesha kwa ufanisi unaotegemewa ni kitu ambacho hakiwezekani
vilevile bunge lisisitize serikali kupitia wizara ya utumishi na utawala bora kufanya tathimini ya kina ya mahitaji ya watumishi wa umma na kuandaa mpango wa kuajiri ili kukidhi mahitaji yatakayobainiwa
jambo la wakala wa serikali bado ni tegemezi kwa serikali kuusheria na
 ya mwaka inayosimamia wakala za serikali inazitaka wakala zote kufanya kazi zao kwa mujibu wa kanuni za biashara na kuhakikisha kuwa mapato yao yanatosheleza kulipia matumizi yao na ziada kupelekwa mfuko mkuu
yafuatayo ni baadhi ya mapungufu yaliyojitokeza katika usimamizi wa rasilimali za wakala wa serikali i
wakala bado zinaitegemea serikali kuu kwa asilimia ya bajeti zake
utegemezi huu umeongezeka kutoka asilimia iliyokuwa mwaka 
ii
kutotolewa kwa fedha za maendeleo zilizoidhinishwa kiasi cha sh
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya maendeleo ya wakala zilizokaguliwa mwaka 
iii
maendeleo sekta ya maji kulingana na ripoti ya ukaguzi inaonesha kuwa bodi za mabonde ya maji kupitia mradi wa maendeleo sekta ya maji zilipokea asilimia tu ya bajeti iliyoidhinishwa
iv
malipo zaidi yaliyotolewa kwa wakandarasi kutokana na marekebisho ya bei katika mikataba ya ujenzi wa barabara sh
 bilioni
kiasi hicho kililipwa kimakosa kwa wakandarasi kutokana na mapungufu katika kutumia kanuni za kukokotoa kiasi cha malipo kinachotokana na mabadiliko ya bei
chanzo ripoti ya ukaguzi serikali kuu uk
 athari utegemezi wa wakala za serikali kwa serikali kuu wa asilimia ni mzigo mkubwa kwa serikali ambao haukutarajiwa
athari ya tatizo hili ni matumizi ya fedha za serikali katika kuendesha wakala hizi fedha ambazo zingeweza kutumika kulipia miradi ya maendeleo katika ngazi ya mamlaka za serikali za mitaa zinazogusa maisha ya wananchi
siyo siri kuwa taifa bado linakabiliwa na changamoto nyingi za wananchi kupata maji safi na salama huduma za afya na nyinginezo
aidha itakuwa ni ndoto kwa serikali kuweza kutatua tatizo la upatikanaji wa maji kama mabonde ya maji nchini yanapewa asilimia tu ya fedha zinazohitajika za maendeleo
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu nini kifanyike serikali iwe makini zaidi katika kuanzisha wakala mpya
ni vizuri serikali ikawa inafanya uchambuzi wa kina feasibility study kabla ya kuanzishwa kwa wakala za serikali ili kujipunguzia mzigo wa kulipia gharama za uendeshaji wao
serikali ifanye uchambuzi wa wakala zilizopo kuona umuhimu wa kiuchumi na katika utoaji wa huduma wa wakala hizi zile ambazo zitaonekana hazina umuhimu mkubwa majukumu yake yaunganishwe na wakala nyingine au taasisi nyingine za serikali
jambo la vyama vya siasa kutozingatia sheria za fedha sheria na taratibu zinawekwa ili kuongeza uwajibikaji katika usimamizi wa fedha na rasilimali ndani ya vyama husika
ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuwa hati mbaya zote zilitolewa kwa vyama vya siasa
pia kumekua na mapungufu mbalimbali katika utaratibu wa udhibiti na usimamizi wa fedha za vyama vya siasa
baadhi ya mapungufu hayo ni kama yafuatayo i
kumekuwa na mikopo ambayo haikuthibitishwa mapokezi yake ndani ya vyama yenye thamani ya sh
bilioni
ii
makusanyo ya fedha za vyama ambayo hayakupelekwa benki sh
 bilioni iii
manunuzi yaliyofanyika na vyama vya siasa bila kushindanisha wazabuni sh
 bilioni iv
vyama vya siasa kutokuwa na rejista za mali za kudumu v
malipo yaliyofanyika na vyama vya siasa yenye nyaraka pungufu ya thamani ya sh
 milioni vi
kutokurejeshwa kwa masurufu yaliyochukuliwa kwenye vyama vya siasa yenye thamani ya sh
 milioni vii
mikopo iliyotolewa na vyama vya siasa isiyo na faida yenye thamani ya sh
 bilioni viii
mikopo ya uwekezaji iliyotolewa na vyama vya siasa bila kuzingatia taratibu na kutokuwepo na viambatisho yenye thamani ya sh
 milioni
athari vyama vya siasa madhumuni yake ni kushika dola hivyo chama cha siasa kupata hati mbaya ya ukaguzi ni ishara ya kutokuwa na uwezo wa kuongoza dola
nini kifanyike msajili wa vyama vya siasa anashauriwa kuviwajibisha vyama vya siasa ambavyo vitapata hati mbaya kwa mara tatu mfululizo
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu sehemu ya nne hitimisho wajibu inatarajia kupitia ripoti hii itawakumbusha maafisa masuuli na wahusika wengine wote kuhusu mapendekezo ya cag na umuhimu wa utekelezaji wake
vilevile wajibu inatarajia ripoti hii itaongeza uelewa wa wananchi juu ya ripoti ya cag ya serikali kuu ya mwaka 
aidha wajibu inatarajia ripoti hii itawawezesha wananchi kupitia asasi za kiraia azaki na wawakilishi wa wananchi kudai uwajibikaji kutoka kwa wenye mamlaka duty bearers pale watakapoona hawajawajibika ipasavyo
ripoti hii itachangia kufanya mapendekezo ya cag yawe na uhai wa muda mrefu zaidi kuliko ilivyokuwa miaka iliyopita hivyo kuwepo na matarajio ya ongezeko la utekelezaji wa mapendekezo hayo
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu wajibu institute of public accountability p
box dar es salaam barua pepe simu tovuti jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti lindi septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia aendelea na ziara yake mkoani lindi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali inatarajia kujenga kiwanda cha ukubwa wa kati cha kubangua korosho
rais samia amesema hayo leo wakati akihutubia wananchi wa ruangwa katika mkutano wa hadhara uliofanyika kwenye uwanja wa kilimahewa
aidha rais samia amesema lengo la kujenga kiwanda hicho ni kuwawezesha wananchi kuzalisha mafuta kwa kutumia maganda ya korosho ili waweze kupata faida zaidi na kuifanya lindi ifunguke kiuchumi
vile vile rais samia amesema serikali itaendeleza utafiti zaidi katika sekta ya madini ili kujua kiasi cha dhahabu kilichopo na kuwapanga wachimbaji wadogo wadogo ili wachimbe kitaalamu
akizungumza na wananchi mara baada ya kuweka jiwe la msingi barabara ya ruangwa nanganga km 
 yenye thamani ya shilingi bilioni 
 rais samia amesema serikali ina mpango wa kuunganisha wilaya za mkoa wa lindi kwa lami
mara baada ya kuweka jiwe la msingi kwenye ujenzi wa jengo la halmashauri ya mtama rais samia amezungumza na wananchi na kuwataka kuongeza uzalishaji wa mbaazi na ufuta
rais samia amezungumza na wananchi wa vijiji vya nanganga na nandagala akiwa njiani kuelekea lindi mjini
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti zanzibar julai ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awaasa wanawake kusimamia maadili ya jamii rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wanawake kushikamana na kuilea jamii katika malezi yaliyo bora kimaadili ili kuiepusha jamii na vitendo viovu
rais samia ametoa tamko hilo leo katika kongamano la wanawake wa kiislam zanzibar mwezi katika maadhimisho ya mwaka mpya wa kiislamu hijjiria lililofanyika ukumbi wa golden tulip
aidha rais samia amesema kila mwanamke ana wajibu wa kusimamia maadili kwa kuwa ana mchango mkubwa sana katika kujenga au kumomonyoa maadili ya familia na jamii kwa ujumla
vile vile rais samia amesema hivi sasa wanawake wamekuwa mstari wa mbele kupigania haki na kushiriki katika masuala ya kitaifa na kijamii kwa kufanya kazi kwa uadilifu uhakika na weledi mkubwa ambazo awali walidhaniwa hawaziwezi
kwa upande mwingine rais samia amewataka wanawake kujiepusha na vitendo vya unyanyasaji kwa kuwa vinarejesha nyuma maendeleo ya kiuchumi kisiasa na kijamii
rais samia pia amesema ukosefu wa elimu ya msingi ya dini unaathiri jamii na kusababisha vitendo vinavyokiuka maadili kama udhalilishwaji wa kijinsia wizi na matumizi ya dawa za kulevya na kuliondoshea taifa heshima haiba na kuua vizazi vyetu
hali kadhalika rais samia amewasihi wanawake kujiendeleza kielimu na kujitokeza kutumia fursa za kimaisha kila zinapojitokeza ili waweze kuinusuru jamii kwa kupambana na changamoto zinazojitokeza
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti blantyre julai ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia ataka vikwazo mpakani viondolewe rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesisitiza kuondolewa kwa vikwazo vya kibiashara hususan mpakani mwa tanzania na malawi ili wananchi waweze kunufaika na biashara zao
rais samia ameyasema hayo kabla ya kuhitimisha ziara yake ya kiserikali ya siku nchini malawi ambapo pia amehudhuria sherehe za miaka ya uhuru wa nchi hiyo
kwa pamoja rais samia na rais wa malawi dkt
lazarus mccarthy chakwera wamewataka mawaziri husika kukaa chini na kutafakari namna ya kuondoa vikwazo vya kibiashara ili maono ya serikali zote mbili yaweze kufikiwa
rais samia pia ameshuhudia utiaji saini mkataba wa makubaliano mou kati ya tanzania na malawi kuhusiana na mashirikiano kwenye teknolojia ya habari na mawasiliano tehama
katika mkataba huo upande wa tanzania ulisainiwa na waziri wa habari mawasiliano na teknolojia ya habari mhe
nape moses nnauye pamoja na waziri wa habari na tehama wa malawi mhe
moses kunkuyu kalongashwa
vile vile rais samia ameipongeza malawi kwa kuanza kufundisha somo la kiswahili katika shule zake na kusisitiza kwamba lugha hiyo ndio itakayowaunganisha waafrika
kwa upande mwingine rais samia ametembelea eneo la kapeniview pointblantyre na kujionea athari zilizotokana na kimbunga freddy ambapo watu wengi walipoteza maisha mali na makazi
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awa mwenyeji wa jukwaa la agrf rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amezitaka nchi za afrika kutumia wakati huu wa changamoto nyingi duniani kuwa fursa kwa kufanya mageuzi ya sera na mifumo ya kilimo katika nchi zao
rais samia amewataka viongozi wa afrika kufanya tathmini ya vipaumbele na kuwawezesha vijana kuzalisha kulingana na mahitaji ya dunia ili kufikia mageuzi ya chakula na kuifanya sekta ya kilimo kuwafikisha katika afrika tunayoitaka
rais samia amesema hayo leo wakati akihutubia katika jukwaa la mfumo wa chakula afrika agrf lililofanyika kwenye kituo cha kimataifa cha mikutano cha julius nyerere jnicc
aidha rais samia amesema bara la afrika limeendelea kuwa na uzalishaji duni wa chakula huku wananchi wakikabiliwa na njaa na magonjwa yanayohusiana na lishe licha ya kuwa na rasilimali zinazofaa kutumika katika kilimo
kwa upande mwingine rais samia amesema serikali ya tanzania imeanza kutekeleza ajenda inayolenga kuongeza ukuaji wa sekata ya kilimo hadi ifikapo mwaka ikilinganishwa na bajeti ya hivi sasa
rais samia pia amesema tanzania inayo fursa ya kuwa mzalishaji na msafirishaji mkubwa wa mazao ya nafaka mbogamboga na mafuta ya kula kwa nchi za afrika na dunia kwa ujumla
awali akizungumza katika mjadala wa masuala ya kilimo na vijana rais samia amesema tanzania inatumia tehama katika kilimo kwa kuwekeza kwenye tafiti kuwawezesha maafisa ugani kuwa na nyenzo kuhifadhi chakula na kutumia mbegu za kisasa
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora wakala ya serikali mtandao mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu barua pepe ceo email tovuti miaka saba ya utekelezaji wa serikali mtandao na mambwana jumbe uvumbuzi wa matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama umeleta fursa za maendeleo kwa mtu binafsi au kwa taasisi husika na faida nyingi zisizomithilika katika uendeshaji na utekelezaji wa shughuli mbalimbali na maisha kwa ujumla tehama imekuwa ni njia mbadala ya kuhudumia wananchi na inapotumiwa na taasisi za umma katika utekelezaji wa shughuli zake na katika kuwahudumia wananchi kwa ufanisi na kwa gharama nafuu ndiyo hujulika kama serikali mtandao
hivyo serikali ya tanzania katika kuhakikisha inapata faida zitokanazo na matumizi ya tehama kwa ufanisi iliamua kuundaa taasisi mpya ambayo ilipewa majukumu ya kuratibu na kusimamia matumizi sahihi ya tehama katika taasisi za umma ili ziweze kunufaika ipasavyo katika kuboresha utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa wananchi
hivyo kwa kuzingatia hili waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mh
kapt
mst george h
mkuchika mb anasema serikali ilianzisha wakala ya serikali mtandao iliundwa kwa mujibu wa sheria na
 sura ya ya mwaka chini ya ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ikuwa na jukumu la kusimamia serikali mtandao na kuratibu maendeleo ya tehama ndani ya serikali na taasisi zake baada ya kupitia matokeo ya tathmini ya hali halisi ya matumizi ya tehama katika utoaji wa huduma za serikali ambapo taasisi nyingi zilionyesha kujitengenezea mifumo naraslimali nyingine za tehama bila kujali uwepo wa jitihata hizo katika taasisi nyingine
hali hiyo ilichochea kuwa na urudufu wa jitihata za tehama zinazofanana na zisizowasiliana wala kubadilishana taarifa
akizungumzia hali ilivyokuwa kabla ya serikali kujikita katika matumizi ya tehama katika utoaji huduma kwa umma mhe
waziri anaelezea kuwa serikali mtandao ni nyenzo inayotumika katika kubadili na kuboresha utendaji kazi katika taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa wananchi
kazi hii sio rahisi kuifanikisha inahitaji rasilimali za kutosha utashi wa kisiasa watumishi waliobadilika kimtazamo na kimatendo ili kuhakikisha serikali mtandao inatumika ipasavyo ndani ya serikali na taasisi zake g g kati ya serikali na sekta ya biashara g b na kati ya serikali na wananchi g c
ili kuyafikia yote haya tunahitaji kubadili mifumo ya utendaji katika serikali kwa ujumla
naye mkurugenzi wa tehama serikalini ofisi ya rais manejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora bw
priscus kiwango anasema kuwa mwananchi anapata manufaa mengi kutokana na matumizi ya tehama kwa kuwa anarahisishiwa upataji wa huduma mbalimbali hapo alipo bila kutembea umbali mrefu na kwa gharama nafuu
kwa upande wa taasisi za umma tehama inarahisisha utendaji kazi na kuongeza ufanisi katika kuhudumia wananchi wengi zaidi kwa wakati mmoja kwa muda mfupi na kwa gharama nafuu
 akizungumzia mafanikio ya serikali mtandao yaliyopatikana tangu kuanzishwa kwa wakala ya serikali mtandao mwaka hadi sasa mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri bakari anaeleza kuwa serikali imepiga hatua kubwa katika utekelezaji wa serikali mtandao husan katika maeneo ya sera sheria na miongozo usimamizi utengenezaji wa mifumo tumizi na ya kimkakati ya tehama na ujenzi wa miundombinu ya pamoja ya tehama
mtendaji mkuu wa ega dkt
jabiri bakari akiongea kuhusu utekelezaji wa serikali mtandao katika chuo kikuu cha dodoma udom hivi karibuni
dkt
bakari anafafanua kuwa katika hatua za utekelezaji wa majukumu yake wakala ilianza na utayarishaji wa mpango mkakati wa miaka mitano ya kwanza ambao ulihuishwa na kutoa mpango mkakati wa pili wa mwaka hadi 
anaendelea kufafanua kuwa jitihada za awali za kutekeleza malengo haya zilikuwa katika kushiriki katika matayarisho ya sheria mbalimbali zinazohusiana na utekelezaji wa serikali mtandao kama vile sheria ya miamala ya mwaka muswada wa sheria ya uhalifu wa mtandao wa mwaka na kuandaa sheria ya serikali mtandao ambapo muswadawake uliwasilishwa bungeni kwa mara ya kwanza mwezi juni 
naye mkurugenzi wa udhibiti wa huduma za serikali mtandao bw
michael moshiro anaeleza kuwa mafanikio katika utekelezaji wa serikali mtandao yanapatikana kwa kuwa na usimamizi imara
katika kutekeleza hili wakala imetayarisha miongozo viwango na taratibu mbalimbali zinazotumiwa na taasisi za umma katika kubuni kujenga na kusimamia jitihada mbalimbali za tehama ili kuhakikisha inakidhi mahitaji halisi na kupunguza gharama za uwekezaji na uendeshaji wa mifumo na miundombinu ya tehama
aidha anaeleza kuwa viwango miongozo na taratibu hizi zinazopatikana katika tovuti ya wakala sehemu ya miongozo na viwango zinasaidia kuondoa urudufu wa mifumo na kuwezesha mifumo kuwasiliana kubadilishana taarifa pamoja kulinda usalama wa taarifa kuhuisha mifumo kulingana na mahitaji mapya kwa urahisi na kuongeza uwazi na udhibiti wa mifumo hasa inayojihusisha na ukusanyaji na usimamizi wa fedha kwa ile mifumo iliyotengenezwa au kufanyiwa mapitio na wakala
naye afisa tehama mwandamizi kutoka rita bi
robby otaigo anasema miongozo na viwango vinavyotolewa na serikali mtandao vikifuatwa vyema vinaleta tija ikiwa ni pamoja na kuboresha utoaji huduma kwa umma
aidha wakala inatekeleza mkakati wa kuhakikisha inakuwa na watalaamu wabobezi wa ndani ambao inawatumia katika maeneo yote ya utekelezaji wa serikali mtandao katika kusanifu kutengeneza kusimamia na kuendesha mifumo na miundombinu shirikishi ya tehama kusimamia usalama wa mifumo miundombinu na taarifa zilizomo na katika usimamizi wa utoaji wa huduma za serikali mtandao kwa taasisi za umma na kusimamia shughuli za ubunifu na utafiti wa jitihada za serikali mtandao kupitia kituo cha utafiti na ubunifu
anaeleza dkt
bakari
dkt bakari anafafanua zaidi kuwa kwa kutumia wataamu wabobezi wa ndani wakala ilifanikiwa kusanifu kutengeneza au kusimamia utengenezaji na uendeshaji wa mifumo tumizi na shirikishi mbalimbali ikiwemo ile ya kimkakati kwa ajili yake yenyewe au kwa ajili ya matumizi ya taasisi mbalimbali za umma kama vile mfumo wa barua pepe serikalini gms unaotumiwa na taasisi za umma zikiwemo ofisi za ubalozi nje ya nchi kwa ajili ya kubadilishana taarifa serikalini na mfumo wa ofisi mtandao geos unaotumiwa na taasisi unarahisisha shughuli za utawala za kila siku hususani mzunguko wa majalada na nyaraka ndani na miongoni mwa taasisi za umma
mifumo mingine ni pamoja na mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg uliotengenezwa kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango unaotumika kusimamia ukusanyaji wa mapato ya taasisi za umma
mfumo huu unatumiwa na taasisi za umma watoa huduma za malipo ambao ni benki kubwa nmb stanbic nbc crdb exim tib bot ecobank pbz dcb dtb na tpb mifumo ya fedha ya simu za mkononi tpesa tigopesa halopesa mpesa ezypesa na airtel money mpaka sasa
anaendelea kufafanua mifumo mingine kuwa ni pamoja na mfumo wa kuomba vibali vya kusafiri nje ya nchi kwa watumishi wa umma unaotumiwa na taasisi mfumo wa ajira unaotumika katika kuratibu zoezi zima la kupokea na kuchakata maombi ya ajira katika taasisi zote za umma tovuti kuu ya taifa iliyohuishwa kutokana na tovuti ya serikali inayosimamiwa na wizara ya habari utamaduni na michezo ambayo ni dirisha moja la kutolea huduma kwa wananchi na mfumo wa huduma kwa wateja unaotumiwa na taasisi ambao hadi sasa umepokea na kushughulikia maombi ya misaada ya wateja
mfumo mwingine ni mfumo shirikishi wa kusimamia shughuli na rasilimali za taasisi erms ambao ulitengenezwa kwa matumizi ya wakala pia unaweza kutumiwa na taasisi nyingine za umma baada ya marekebisho kidogo
kwa sasa unatumiwa nataasisi ambazo ni wakala yenyewe bodi ya taifa wa wahasibu na wakaguzi tume ya ushirika na tume ya sayansi na teknolojia
ukurasa wa kuingia wa mfumo wa erms akiuelezea kwa kina mfumo wa erms dkt bakari anasema mfumo huu una moduli kumi na nane zinazotegemeana na zinazounganisha shughuli mbalimbali za utendaji kazi ili kuwezesha kubadilishana taarifa miongoni mwa idara vitengo na kusimamia raslimali kama vile watu fedha na vitendea kazi ankra za bidhaa na huduma mapato na matumizi ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli kulingana na mipango na bajeti usimamizi wa utekelezaji wa majukumu ya watumishi ufuatiliaji wa utekelezaji wa miradi utekelezaji wa shughuli za ununuzi na utayarishaji wa taarifa mbalimbali za utendaji
 aidha dkt
bakari anafafanua zaidi kuwa mfumo huu una dashboard ambayo inawawezesha maafisa masuuli na watumiaji wengine wa mfumo kupata taarifa mbalimbali kulingana na mahitaji yao
taarifa hizo zinaweza kuwa za fedha vifungu vya bajeti na bakaa ya fedha hali ya matumizi ya fedha taarifa zinazosaidia katika upimaji wa utendaji wa watumishi na hivyo kusaidia katika utoaji wa maamuzi sahihi
ukurasa wa ndani wa erms kutilia mkazo maelezo yake dkt
bakari anasema erms pia inaweza kuunganishwa na kubadilishana taarifa na mifumo mingine mikuu ya serikali kama vile mfumo mkuu wa uhasibu mfumo wa usimamizi wa taarifa za rasilimaliwatu hcmis mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg mfumo wa barua pepe serikalini gms mfumo wa ofisi mtandao na kadhalika
aidha moduli za mfumo huu zinaweza kuongezwa au kupunguzwa bila kuathiri utendaji kazi wa moduli nyingine au mfumo kwa ujumla
mfumo huuunasaidia kuongeza ufanisi katika matumizi ya rasilimali za tehama kuwezesha mifumo ya taasisi za umma kuwasiliana kuongeza uwazi uwajibikaji kuaminika kwa mifumo ya serikali na kuimarisha udhibiti wa taarifa kwa kuwa watumishi wa serikali tu waliopo ofisini ndio watakaopata data na mafaili anasisitiza dkt
bakari
naye mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa wakala injinia benedict ndomba anaeleza kuwa katika eneo hili la mifumo tumizi wakala pia imetoa ushauri na msaada wa kiufundi katika taasisi kwa kutengeneza mifumo tumizi ya kisekta inayoboresha utendaji kazi wa taasisi tovuti zaidi ya na kutoa mafunzo kwa watumishi wa taasisi hizo katika kutekeleza jitihada za serikali mtandao
anaeleza zaidi kuwa wakala ni msajili rasmi wa anuani za tovuti zenye majina yanayoishia na
go
tz inayoitambuliwa na kituo cha taarifa za kimtandao tanzania tznic ambapo kazi ya kusajili tovuti zote za taasisi za umma ikiwemo zile zilizokuwa na majina yanayoishia na
com na
org inafanyika
aidha dkt
bakari anasisitiza kuwa maendeleo ya serikali mtandao pia yanahitaji miundombinu ya tehama madhubuti ambapo katika eneo hili wakala imefanikiwa kusimamia ujenzi na uendeshaji wa miundombinu shirikishi ya tehama kwa ajili ya matumizi ya taasisi mbalimbali za umma
miundombinu hiyo ni pamoja na mfumo wa huduma za serikali kupitia simu za mkononi mgov ambao unatumiwa na taasisi ambapo huduma mbalimbali ikiwemo malipo ya serikali maji umeme ardhi ada za shule zinapatikana kwa haraka gharama nafuu na kufikika kwa urahisi moja kwa moja kupitia simu yenye mtandao wowote wa simu za mkononi kama vile tigo voda ttcl halotel airtel na zantel
 mingine ni mtandao wa mawasiliano serikalini govnet ambao umeunganisha taasisi za serikali kuu na serikali za mitaa zikiwemo hospitali na shule na kituo cha serikali cha kuhifadhi mifumo gdc kinachotumiwa na taasisi za umma na kuhifadhi 
dkt
bakari anaainisha
kama ilivyo katika jitihada nyingine za maendeleo utekelezaji wa serikali mtandao wenye ufanisi na endelevu unahitaji utafiti na uchunguzi wa kina ili kubaini kiini cha vikwazo vya uendeshaji na kupata ufumbuzi unaofaa na wenye manufaa kwa serikali na wananchi meneja wa kituo cha utafiti na ubunifu wa serikali mtandao bw
leopold shayo anasema wakala imeanzisha kituo cha utafiti na ubunifu wa serikali mtandao kilichopo chuo kikuu cha dodoma cive kwa ajili shughuli za utafiti na ubunifu wa maendeleo ya serikali mtandao kitakachokutanisha wadau mbalimbali wenye mawazo ambayo yakiendelezwa yataleta maboresho katika jitihada za utekelezaji wa serikali mtandao katika taasisi za umma
aidha dkt
bakari anaeleza kuwa katika miaka saba ya utekelezaji wa jitihada hizi zote changamoto mbalimbali zilijitokeza kama vileusalama wa mifumo na miundombinu pamoja na taarifa zilizomo umadhubuti wake urudufu rasilimali watu wenye ujuzi wa kutosha usahihi wa matumizi na gharama kubwa za utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao
anaendelea kueleza kuwa masuala mengine yaliyohitaji kuwekwa sawa ni pamoja na namna ya kukabiliana na wakandarasi wa mifumo tumizi na vitumi vya aina mbalimbali kama vile kompyuta seva na vinginevyo ikiwemo gharama kubwa za usimikaji na usanikishaji iliyokuwa inaamuliwa kwa manufaa ya watu binafsi
dkt
jabiri bakari akihutubia washiriki kuhusu uwezo wa mifumo ya tehama inayotengenezwa nchini katika nchi zinazoendelea wakati wa mkutano wa wa kimataifa wa athari za kijamii za kompyuta kwenye nchi zinazoendelea uliofanyika dar es salaam tarehe mei anasema kuwa ni lazima izingatiwe kuwa matatizo yetu si makubwa hivyo hayahitaji ufumbuzi unaotumia mifumo mikubwa ila tunaendelea kuyafanya yawe makubwa kwa kuendelea kutumia mifumo iliyotengenezwa bila kuzingatia mahitaji halisi ya taasisi husika
kutokana na hali hii tunalazimika kutumia rasilimali nyingi kama vile fedha muda watu na hata miundombinu yenye uwezo mkubwa sana usio wa lazima ambao hauendani na mahitaji na mazingira halisi ya taasisi husika
anaeleza dkt bakari
aidha anongeza kuwa uzoefu unaonesha kuwa michakato mingi ya utendaji shughuli za serikali haikuungana imekuwa migumu bila ya sababu na haiendani na mtiririko wa kawaida wa utendaji kama ilivyo na kusababisha matatizo kutokana na mazoea ya kutumia mikono
kinachotakiwa ni kufanya jitihada ya dhati ya kufanya marekebisho ya kiufundi ya uendeshaji kazi ili kupata michakato iliyosanifiwa upya na kujumuishwa itakayoboreshwa kwa kutumia tehama
 dkt
bakari anasema katika kipindi cha miaka saba iliyopita wakala ya serikali mtandao imefuatilia na kutengeneza mifumo na huduma mbalimbali za serikali mtandao zinazomilikiwa na serikali kwa asilimia mia 
anaendelea kusema sifa muhimu za mifumo yetu ya serikali mtandao ni pamoja na urahisi wake kulingana na mazingira yetu ya utendaji gharama ndogo za uendeshaji ukubwa wake unaolingana na ukubwa wa kazi na mahitaji na uwezo wa ndani uliyoimarishwa
naye meneja habari elimu na mawasiliano wa wakala bi
suzan mshakangoto anasema kuwa wakala pia imekuwa ikishirikiana kikamilifu na wadau wake wote kama vile taasisi za umma sekta binafsi taasisi za elimu ya juu na utafiti chuo kikuu cha dodoma udom chuo cha habari na teknolojia ya mawasiliano coict cha chuo kikuu cha dar es salaam pamoja na taasisi ya sayansi na teknolojia ya nelson mandela nm aist wadau wa maendeleo na wananchi ili kuwa na uekelezaji madhubuti wa serikali mtandao nchini aidha bi suzan anasema kuwa wakala imeendelea kuelimisha umma kuhusu utekelezaji wa serikali mtandao kwa kuandaa vikao kazi viwili vya mwaka vya serikali mtandao kwa lengo la kubadilishana uzoefu kujadili njia mbalimbali za kutatua changamoto na kuleta uelewa wa pamoja wa hali ya matumizi ya tehama katika taasisi za umma
vikao hivyo vimesaidia kuweka mkakati wa pamoja wa namna ya kuzitatua changamoto za tehama na kuona jinsi tehama inavyoweza kutumika katika kuijenga tanzania ya viwanda
kikao kazi cha kwanza kilifanyika arusha kuanzia agosti hadi na kilihudhuriwa na washiriki zaidi ya na kikao kazi cha pili cha serikali mtandao kilifanyika januari hadi februari katika chuo kikuu cha dodoma udom katika ukumbi wa chuo cha sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano na kilihudhuriwa na washiriki kutoka taasisi mbalimbali za serikali
aidha taarifa zote zimekuwa zikiwekakatika tovuti ya wakala na mitandao ya kijamii kwa jina latzegovernmen anasema bi
mshakangoto
sisi kama wakala tutaendelea kubuni kusanifu na kutengeneza mifumo kwa kutumia wataalamu wetu wa ndani ili kukidhi mahitaji yetu halisi tutaendelea kuwajengea uwezo wataalamu wa tehama serikalini katika maeneo mbalimbali ikiwamo eneo la usalama wa mifumo na taarifa zilizomo tutaendea kujenga mazingira wezeshi kwa taasisi za umma ili ziweze kuwahudumia wananchi kwa kutumia tehama na pia tutaendelea kushirikiana na wadau wetu wote ili kuona namna bora ya kutumia tehama katika kutoa huduma kwa umma dkt
bakari anamalizia kwa msisitizo
jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifakwavyombovyahabari raissamiaatoasalamuzarambirambi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa mkuu wa mkoa wa tabora balozi dkt
batilda salha burian kufuatia vifo vya watu vilivyotokea katika ajali ya gari
ajali hiyo imetokea leo saa asubuhi katika kata ya uchama tarafa ya nyasa wilaya ya nzega mkoani humo
kwa mujibu wa kamanda wa polisi mkoa wa tabora acp richard abwao waliopoteza maisha ni wanaume akiwemo mtoto mmoja na wanawake 
majeruhi ni ambapo majeruhi wanatibiwa hospitali ya wilaya ya nzega wako hospitali ya rufaa ya nkinga anatibuwa hospitali ya rufaa ya bugando na wametibiwa na kuruhusiwa
acp abwao amesema ajali hiyo imehusisha basi la kampuni ya alfa lililokuwa likisafiri kutoka mwanza kwenda dar es salaam ambalo liligongana na lori la mafuta lililokuwa likitoka dar es salaam kuelekea mwanza
rais samia anawapa pole majeruhi wa ajali hiyo pamoja na wafiwa wote na anaungana na familia hizo katika kipindi hiki kigumu cha majonzi
mwenyezi mungu azilaze roho za marehemu wote mahali pema peponi
amina
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti mkuranga septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari wawekezaji kuhudumiwa kupitia dirisha moja la huduma rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameitaka idara ya kazi ofisi ya waziri mkuu kusimamia mpango wa urithishwaji wa ujuzi kwa wazawa kama ilivyobainishwa katika sheria ya ajira na mahusiano kazini
rais samia ametoa tamko hilo leo mara baada ya ufunguzi wa kiwanda cha kutengeneza vioo cha sapphire float glass
aidha rais samia amesema mpango huu utawasaidia watanzania wengi kupata ujuzi na ajira na kumsaidia mwekezaji kupunguza gharama za kuajiri wataalamu wa kigeni
vile vile rais samia amesema serikali inaendelea kuwekeza kwenye mifumo ya utoaji huduma ili kupunguza urasimu na kutekeleza hatua za kiuchumi ambazo zimepokelewa vyema na wadau wa maendeleo
hali kadhalika rais samia amesema serikali inatarajia kuzindua mfumo wa kielektroniki wa kuhudumia wawekezaji tanzania electronic investment window ambao utaunganisha taasisi za serikali zinazotoa huduma kwa wawekezaji
rais samia pia amesema wawekezaji watakaotaka kuwekeza nchini watapewa msaada katika mchakato wa usajili wa kampuni upatikanaji wa ardhi vibali na leseni kupitia dirisha moja la huduma ndani ya kituo cha uwekezaji tanzania tic
rais samia amehitimisha ziara yake mikoa ya kusini ambapo akiwa njiani kurejea jijini dar es salaam amezungumza na wananchi wa somanga ikwiriri na mkuranga na kuwaeleza nia ya serikali ya kuendelea kutekeleza miradi ya maendeleo
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti mtwara septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia ahitimisha ziara ya kikazi mkoani mtwara rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi kuacha kuwanyonya wakulima kwa kuwakata fedha za mauzo na kuzipeleka katika mifuko ya maendeleo ambayo haipo kisheria
rais samia ametoa tamko hilo wakati akihutubia katika mkutano wa hadhara uliofanyika uwanja wa bomani uliopo masasi mji
aidha rais samia amewaelekeza viongozi hao kuiweka bayana mifuko iliyopo katika maeneo yao ili ijulikane ikaguliwe na kuweka wazi mapato na matumizi yake
vile vile rais samia amewataka watendaji wa halmashauri ya mji wa masasi kuelekeza fedha za mapato ya halmashauri kutekeleza miradi ya maendeleo badala ya kusubiri fedha kutoka serikali kuu
kuhusu changamoto ya umeme katika wilaya hiyo rais samia amesema mkandarasi yuko kazini kuunganisha masasi na gridi ya taifa na mradi huo unatarajiwa kukamilika baada ya miezi hivyo kufanya umeme kuwa wa uhakika
awali rais samia alikagua ghala la kuhifadhi chakula la mangaka wilayani nanyumbu na kuzungumza na wananchi wa eneo laround aboutambapo amewaeleza kuwa serikani inatarajia kujenga kongani ya viwanda wilayani humo
rais samia amehitimisha ziara yake mkoani mtwara na kuanza ziara katika mkoa wa lindi ambapo amehutubia wananchi katika mkutano wa hadhara uliofanyika kata ya likongolewe wilaya ya liwale na nachingwea mjini
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti singida oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awataka wananchi kujielekeza kwenye fursa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi mkoani singida kuwa na mikakati ya kutumia fursa za kiuchumi badala ya kujikita kwenye sekta moja tu ili kuongeza kasi ya maendeleo ya mkoa huo
rais samia ametoa tamko hilo leo wakati akihutubia wananchi katika maadhimisho ya miaka ya mkoa huo yaliyofanyika katika uwanja wabombadia
aidha rais samia amewataka viongozi kuwahamasisha wananchi kupanda mazao yanayostahamili ukame pamoja na kutumia mbegu bora na za muda mfupi
rais samia pia amewahimiza wananchi kulima mazao ya alizeti dengu na ufuta ambayo hustawi katika maeneo mengi ya mkoa wa singida pamoja na zao la korosho ambalo pia linafanya vizuri katika maeneo mengi ya mkoa huo
vile vile rais samia ameiagiza wizara ya kilimo kuhakikisha miradi ya umwagiliaji inatekelezwa katika maeneo yote yaliyobainishwa kwa ajili ya ujenzi wa skimu
awali rais samia alizindua daraja la msingi lenye urefu wa mita lililopo wilaya ya mkalama ambalo limegharimu kiasi cha takribani shilingi bilioni 
akihutubia wananchi wa mkalama rais samia amesema serikali itaendelea kushughulikia changamoto za kisekta zinazoikabili wilaya hiyo hususan elimu afya na maji
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao taarifa kwa vyombo vya habari
utekelezaji wa serikali mtandao nchini 
 serikali mtandao serikali mtandao ni matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika taasisi za umma kwa lengo la kuboresha utoaji wa huduma na taarifa kwa umma kwa haraka na kwa gharama nafuu
utekelezaji wa dhana ya serikali mtandao imegawanyika katika maeneo makuu manne ikiwa ni kati yaserikali na watumishi g e serikali na sekta ya biashara g b serikali na wananchi g c nakati ya taasisi moja na taasisi nyingine za serikali g g
 malengo ya serikali mtandao serikali mtandao ina malengo ya kuimarisha utawala bora na kuongeza tija na ufanisi katika uendeshaji wa taasisi za umma kwa kuhakikisha kuwepo kwa mawasiliano ya haraka yenye uhakika na salama ndani na kati ya taasisi mbalimbali za serikali kuanzia kwenye wizara mikoa hadi ngazi za halmashauri pamoja na balozi zetu nje ya nchi na kupunguza gharama za uendeshaji wa serikali
malengo mengine ni kupanua wigo wa upatikanaji wa taarifa muhimu katika kila ngazi serikalini kuimarisha usalama wa serikali na raia wake katika karne ya sayansi na teknolojia na kuongeza uwezo wa serikali kupambana na majanga kwa kutumia teknolojia ili kurahisisha michakato ya utendaji kazi katika taasisi za serikali na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
 wakala ya serikali mtandao wakala ya serikali mtandao ilianzishwa aprili kwa sheria ya wakala za serikali na
 ya mwaka sura ya na kanuni zake
wakala hii ina jukumu na mamlaka ya kuratibu na kusimamia utekelezaji wa serikali mtandao kwa taasisi za umma
lengo ni kuziwezesha taasisi hizo kutumia tehama katika majukumu yao ili kuongeza ufanisi uwajibikaji na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
 malengo ya wakala ya serikali mtandao malengo ya wakala ya serikali mtandao ni pamoja na kuboresha uwezo wa taasisi za umma kutekeleza jitihada za serikali mtandao kuboresha upatikanaji wa huduma mtandao kwa umma kuboresha mifumo shirikishi ya tehama kuimarisha uratibu usimamizi na uzingatiaji wa viwango vya serikali mtandao katika utoaji wa huduma kwa umma na kuboresha huduma za ushauri wa kitaalam na msaada wa kiufundi
malengo haya yanaenda sambamba na misingi ya utekelezaji wa serikali mtandao
 mafanikio ya utekelezaji wa serikali mtandao 
 uwezo wa taasisi za umma kutekeleza jitihada za serikali mtandao wakala inalenga kuinua uwezo wa wataalam wa tehama kwa kuwapa maarifa na ustadi wa kubuni kutengeneza na kutumia mifumo tumizi inayowezesha utoaji wa huduma kwa njia ya kompyuta au vitumi vingine
mafunzo mbalimbali yametolewa kama ifuatavyo i mafunzo ya usimamizi na ujenzi wa mtandao wa mawasiliano serikalini na usalama wa mtandao ambayo yametolewa kwa taasisi za umma wakiwemo maofisa tehama na bado yanaendelea kutolewa
ii mafunzo ya uendeshaji wa vituo vya data kwa usalama yametolewa kwa taasisi za umma wakiwemo maofisa tehama 
iii mafunzo ya usimamizi wa mfumo wa barua pepe serikalini yametolewa kwa taasisi 
iv mafunzo ya usimamizi wa taarifa za usimamizi wa tovuti za serikali yametolewa kwa taasisi 
mafunzo ya uwekaji taarifa katika tovuti kuu yametolewa kwa taasisi 
mafunzo hayo yanaendelea kutolewa kwa kila taasisi ambayo inatengenezewa tovuti na wakala
upatikanaji wa huduma mtandao kwa umma wakala imetengeneza mifumo na tovuti mbalimbali kwa taasisi za umma ikiwa ni jitihada za kuziwezesha taasisi hizo kutoa huduma na taarifa mbalimbali za serikali kwa wananchi kwa njia ya mtandao
wakala pia imeimarisha miundombinu ya msingi kwa ajili ya utoaji wa huduma mtandao kwa umma kwa wakati uwazi urahisi na gharama nafuu
wakala imetengeneza mifumo tumizi kwa kazi maalum kama vile polis wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania ajira serikalini mfumo wa wananchi wa kuwasiliana moja kwa moja na serikali kwa masuala mbalimbali pamoja na mfumo wa huduma za serikali kupitia simu za mkononi ambao hutumiwa na taaasisi za umma katika kuwahabarisha wananchi kuhusu masuala mbalimbali ikiwemo huduma wanazozitoa na mfumo uliowezesha tume ya uchaguzi kuendesha zoezi lote la uchaguzi
aidha wakala imetengeneza tovuti mbalimbali ambazo ni pamoja na tovuti kuu ya serikali ambayo ni dirisha moja la kutolea huduma kwa umma tovuti kuu ya ajira portal
ajira
go
tz ambayo inatoa taarifa kuhusu nafasi zote za kazi zinazotangazwa serikalini tovuti ya wananchi tovuti ya takwimu huria ikulu tovuti ya katibu mkuu kiongozi bunge bunge maalum la katiba na tume ya taifa ya uchaguzi
aidha wakala imetengeneza pia baadhi ya tovuti za wizara mikoa wilaya halmashauri majiji manispaa miji mamlaka bodi wakala shirika la elimu kibaha na kampuni za serikali 
 rasilimali shirikishi za tehama wakala imeweka mazingira yanayowezesha taasisi za umma kushirikiana katika matumizi ya rasilimali za tehama ili kuondoa urudufu wa jitihada kurahisisha ubadilishanaji wa taarifa na kuipunguzia serikali gharama za kutengenezea kila taasisi mfumo wake pamoja na kuongeza ubora wa huduma kwa umma
mfumo wa barua pepe serikalini gms kwa kufanikisha hayo wakala imetengeneza mfumo wa barua pepe serikalini gms kwa ajili ya taasisi za umma
lengo likiwa ni kuimarisha mawasiliano kwa njia ya barua pepe na kuongeza usalama wa ubadilishanaji taarifa
aidha mfumo huu umeunganishwa na mfumo shirikishi wa rasilimali watu na mishahara hcmis ili kuhakikisha unabadilishana taarifa na mifumo mingine ya serikali
hadi sasa taasisi zinatumia mfumo huu
 vituo vya kuhifadhi mifumo ya serikali serikali imejenga vituo vikuu vya kuhifadhi taarifa na mifumo ya serikali pamoja na kujikinga na majanga unaozingatia viwango vya usalama vya kitaifa na kimataifa
utoaji huduma za serikali kupitia simu za mkononi wakala imetengeneza mfumo shirikishi wa utoaji huduma za serikali kupitia simu za mkononi
mfumo huu unawarahisishia wananchi kupata huduma za serikali popote walipo na unaokoa muda wa kufuata huduma kwenye ofisi za serikali na kupunguza gharama za kupata huduma husika unapunguza urasimu usio wa lazima na kupunguza mianya ya rushwa
 mfumo huu ambao umebeba huduma mbalimbali zitolewazo na taasisi za umma unapatikana kwa wananchi kupitia namba maalum ya kutolea huduma na kwa taasisi za serikali kupitia tovuti govsms
ega
go
tz na hivi sasa taasisi za umma zimejiunga na kutumia mfumo huu
miundombinu ya mawasiliano serikalini govnet wakala inasimamia miundombinu ya mawasiliano serikalini govnet inayowezesha taasisi za umma kuwa na mawasiliano ya kielektroni data sauti na video ya ndani yenye usalama na gharama nafuu
matumizi ya mtandao huu yanaipunguzia serikali gharama za matumizi kwa njia ya mtandao wa data kwa zaidi ya 
hadi sasa taasisi za serikali zikiwepo wizara wakala za serikali na idara zinazaojitegemea zilizopo katika mikoa ya dar es salaam dodoma na pwani
taasisi nyingine zikiwemo mamlaka za halmashauri za mitaa zinaendelea kuunganishwa
 simu zinazotumia itifaki ya intaneti ip pbx wakala imeunganisha taasisi za umma zikiwemo wizara idara zinazojitegemea na wakala za serikali kwenye mfumo wa zinazotumia intaneti kuziwezesha taasisi hizo kuwa na mawasiliano yaliyo bora salama na kupunguza gharama za mawsiliano serikali
taasisi hizo zimeunganishwa na mtandao wa mawasiliano wa serikali yaani government communication network govnet unaouwezesha mfumo wa simu hizo kufanya kazi kwa ufanisi ambapo mtumishi wa taasisi moja katika taasisi hizo anaweza kupiga simu kwenda taasisi nyingine ya nje ikawa kama amepiga simu ya extension ndani ya ofisi moja
taasisi hizo zitaendelea kuwasiliana na taasisi zilizo nje ya mtandao huo kwa kupitia mtoa huduma wa simu za mezani pstn provider kama vile ttcl
matumizi ya masafa ya intaneti ya serikali wakala inaratibu matumizi ya masafa ya intaneti yaliyonunuliwa na serikali kwa ajili ya matumizi ya intaneti kwenye taasisi za umma
huduma hii imewezesha serikali kuokoa kati ya asilimia hadi ya gharama iliyokuwa unalipwa na serikali kwa makampuni binafsi
hadi sasa taasisi zimeunganishwa na zinatumia masafa ya intaneti ya serikali kwa ajili ya kuwezesha mawasiliano ya utendaji kazi
 uratibu usimamizi na uzingatiaji wa viwango vya serikali mtandao katika utoaji wa huduma kwa umma wakala inasimamia udhibiti wa viwango vya serikali mtandao kwa kutumia miongozo mbalimbali na viwango vilivyowekwa ili kuwa na mifumo bora ya tehama
miongozo hadi sasa wakala imetoa miongozo inayotoa maelekezo na ufafanuzi wa taratibu zinazotakiwa kufuatwa katika utekelezaji wa jitihada mbalimbali zinazohusu tehama katika taasisi za umma
miongozo inayotumika kwenye taasisi za serikali ni pamoja na orodha hakiki ya miradi ya tehama vigezo vya kuhakiki miradi ya tehama taratibu za kuhakiki miradi na mwongozo wa kusimamia miradi ya tehama serikalini
viwango toleo la kwanza la kanuni miongozo na viwango vya serikali mtandao vimekamilika na viwango hivi vitatumiwa na taasisi za serikali katika kuteleza jitihada za serikali mtandao
miongozo na viwango hivi vinapatikana kwenye tovuti ya wakala 
 huduma za ushauri wa kitaalam wakala ya serikali mtandao inatoa huduma za ushauri wa kitalaamu na msaada wa kiufundi kwa taasisi mbalimbali za umma
taasisi za serikali zimepewa ushauri na utaalamu elekezi kuhusu kubuni kutengeneza na kusimamia mifumo na miundombinu mbalimbali ya tehama kwenye taasisi zao
taasisi zimepewa ushauri wa kawaida katika maeneo mbalimbali ya utekelezaji wa serikali mtandao 
 hitimisho wakala ya serikali mtandao itaendelea kutimiza malengo iliyojiwekea ili kwenda sambamba na malengo ya serikali mtandao
pia wakala imejizatiti katika kubuni mifumo mbalimbali itakayorahisisha utendaji kazi na kuziwezesha taasisi za umma kutoa huduma bora kwa wananchi na kwa wakati mwafaka huku ikiipunguzia gharama serikali kupitia mifumo itakayobuniwa na kutengenezwa na wataalam wa ndani
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxmwishoxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx imetolewa na suzan mshakangoto meneja habari elimu na mawasiliano wakala ya serikali mtandao
ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo kwa niaba ya ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo kwa kushirikiana na mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance unaotekelezwa na iyaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi kwa mwananchi maoni ya ukaguzi matokeo ya ukaguzi wa mwaka hati za ukaguzi zilizotolewa katika mwaka hoja ya halmashauri kutokusanya mapato kulingana na bajeti hoja ya mapungufu ya usimamizi wa mifuko ya mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
hoja ya mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi hoja ya mapungufu katika usimamizi wa matumizi ya rasilimali za mamlaka ya serikali za mitaa hoja ya mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maendeleo hoja ya halmashauri kulipa kodi ya ongezeko la thamani isiyostahili kulipwa katika kutekeleza miradi ya maendeleo hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu bunge ya usimamizi wa hesabu za mamlaka ya serikali za mitaa laac hitimisho na mapendekezo utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
ripoti hii imejikita katika kuchambua hoja ambazo wajibu inaamini zina umuhimu mkubwa kwa jamii
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti ya cag ili kufanya wananchi waweze kuelewa namna rasilimali za aifa zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti hii imefafanua kuhusu maana ya ukaguzi mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita hoja zenye umuhimu mkubwa kwa jamii athari na ushauri kwa serikali ili kujenga uwajibikaji na utawala bora katika halmashauri
ripoti hii imeandaliwa na aasisi ya wajibu kwa kushirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini anzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hizi inasambazwa nchi nzima kwa ushirikiano na shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji anzania awamu ya pili act foundation for civil society na twaweza
wajibu inawakaribisha wananchi kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 umuhimu wa ukaguzi kwa mwananchi ukaguzi kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali pamoja na utendaji wa aasisi husika ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimefuatwa
ni muhimu kwa mwananchi kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma kwa sababu kupitia ripoti hizo ataweza kufahamu jinsi rasilimali za aifa zilivyotumika ili kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya aifa
maoni ya ukaguzi maoni ya mkaguzi wa hesabu za aasisi au mamlaka yeyote ile kwa lugha ya kitaalam huitwa hati ya ukaguzi
maoni haya yanatolewa na mkaguzi ili kuonesha kama taarifa za mapato na matumizi za aasisi au mamlaka husika zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
katika ukaguzi wa serikali za mitaa na miradi ya maendeleo cag hutoa kati ya hati inayoridhisha hati yenye shaka hati isiyoridhisha au kushindwa kutoa hati hati mbaya
matokeo ya ukaguzi wa mwaka sehemu hii inazungumzia hati za ukaguzi zilizotolewa na cag katika mamlaka ya serikali za mitaa pamoja na miradi ya maendeleo
vilevile sehemu hii inazungumzia hoja ambazo wajibu inaamini zina athari kubwa kwa jamii
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mwaka sehemu hii inazungumzia hati zilizotolewa kaitika mamlaka za serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilifanya vizuri katika uandaaji wa taarifa za mapato matumizi na mali hivyo zilipewa hati zinazoridhisha
halmashauri sawa na asilimia zilifanya vizuri katika uandaaji wa taarifa zake lakini kulikuwa na mapungufu kidogo ambayo yalipelekea cag kutoa hati zenye shaka
aidha halmashauri sawa na asilimia haikufanya vizuri kutokana na uwepo wa kasoro nyingi katika uandaaji wa taarifa yake ya mapato matumizi na mali hivyo cag kuipatia hati isiyoridhisha
vilevile cag alishindwa kutoa hati yoyote ya ukaguzi katika halmashauri sawa na asilimia kutokana na halmashauri hiyo kuwasilisha taarifa zisizojitosheleza
halmashauri ambazo hazikufanya vizuri ni pamoja na halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji ambayo imepata hati isiyoridhisha kwa miaka minne mfululizo ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya ukerewe ambayo pia imepata hati yenye shaka kwa miaka minne mfululizo
aidha ni halmashauri ya wilaya ya nyang hwale pekee ndiyo ambayo cag alishindwa kutoa hati yoyote
kwa mujibu wa ripoti ya cag kumekuwa na uboreshaji katika uandaaji wa hesabu za halmashauri na miradi ya maendeleo kwa mwaka ukilinganisha na mwaka 
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita ni kama inavyooneshwa hapo chini
hati za ukaguzi kwa serikali za mitaa kuanzia mwaka hadi hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo katika ukaguzi wa miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha cag alitoa jumla ya hati 
watekelezaji wa miradi ya maendeleo walifanya vizuri katika uandaaji wa taarifa za mapato matumizi na mali hivyo kupelekea cag kutoa hati zinazoridhisha sawa na asilimia wakati asilimia ya miradi hiyo ilikuwa na mapungufu machache hivyo kupewa hati zenye shaka 
aidha hakukuwa na mradi wowote uliopewa hati isiyoridhisha wala kukosekana kwa taarifa za mradi kukasababisha cag kushindwa kutoa hati
matokeo ya hati za ukaguzi katika miradi ya maendeleo kisekta ni kama inavyoonekana hapa chini
 halmashauri zilizok aguliwa hati zinazoridhisha sawa na halmashauri hati enye shak sawa na halmashauri hati isiy oridhisha sawa na halmashauri ripoti ya ca ya mwenendo wa hati zinazoridhisha hati mba ya sawa na taasisi hati zilizotolewa kisekta katika miradi ya maendeleo hati za ukaguzi katika miradi ya maendeleo kuanzia mwaka hadi hati zenye shaka programu ya maendeleo sekta ya kilimo hati zisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha mfuko wa uchangiaji wa afya mfuko wa maendeleo ya jamii tanzania programu ya maendeleo sekta ya maji miradi mingineyo jumla jumlaya hati hatizenye shaka hati zisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha jumlaya hati hati zenye shaka hatizisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha jumlaya hati hatizenye shaka hatizisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha jumlaya hati hatizenye shaka hatizisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha jumlaya hati miradi ya maendeleo iliyokaguliwa ripoti ya ca ya mwenendo wa hati zinazoridhisha hati zinazoridhisha sawa na miradi ya maendeleo hati isiy oridhisha sawa na miradi ya maendeleo hati isiy oridhisha hati mbaya hoja ya halmashauri kutokusanya mapato kulingana na bajeti aarifa ya cag inaonesha katika kipindi cha mwaka mamlaka za serikali za mitaa hazikufanikiwa kukusanya tzs
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya mapato yatokanayo na vyanzo vyake vya ndani
kulingana na bajeti iliyoidhinishwa kiasi kilichopaswa kukusanywa kutokana na vyanzo vya ndani ni tzs
 bilioni
mapato ya vyanzo vya ndani ni pamoja na ushuru tozo ada za leseni vibali vya ujenzi na vyanzo vingine vilivyotajwa katika sheria ndogondogo za halmashauri husika
athari kushindwa kufikia malengo ya makusanyo ya mapato katika serikali za mitaa kunaondoa ufanisi katika kutoa huduma za jamii pamoja na kuleta utegemezi kwa serikali kuu
utegemezi huo huathiri utekelezaji wa miradi inayolenga kutoa huduma kwa wananchi pamoja na kushindwa kutoa ruzuku ya asilimia ambayo ingewasaidia wanawake vijana na watu wenye ulemavu kujiendeleza kiuchumi
nini kifanyike serikali za mitaa zibuni vyanzo vipya vya mapato katika maeneo yao na kudhibiti ipasavyo matumizi ya mapato yanayokusanywa kutokana na ushuru tozo ada za leseni vibali vya ujenzi na vyanzo vingine vilivyotajwa katika sheria ndogondogo za halmashauri
hii itasaidia halmashauri kuongeza kipato na hivyo kuongeza ufanisi katika utendaji wake
hoja ya mapungufu ya usimamizi wa mifuko ya mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ripoti ya cag inabainisha kuwepo kwa kasoro katika usimamizi wa mifuko ya mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kama ifuatavyo a halmashauri hazikutenga tzs
 bilioni kwenye mifuko ya maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
mwaka serikali ilianzisha sera inayozitaka halmashauri zote nchini kutenga asilimia ya mapato yake ya ndani kila mwaka kwa lengo la kuendesha mifuko ya kuwawezesha kiuchumi wanawake na vijana ambapo sera hiyo baadae ilijumuisha watu wenye ulemavu
hata hivyo sera hii haijatekelezwa kwa ufanisi kama ilivyotarajiwa
b serikali za mitaa zimeshindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa mwaka 
mwenendo wa mikopo ya mifuko ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu ambayo haijarejeshwa kwa kipindi cha miaka mitatu ni kama inavyoonekana hapa chini
athari kushindwa kutenga fedha kwa ajili ya mifuko ya maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kunakwamisha malengo ya sera ya kuyainua kiuchumi makundi maalum yaliyokusudiwa kufikiwa
aidha kutorejeshwa kwa mikopo iliyotolewa kunadhoofisha uwezo wa mifuko hii kutoa mikopo stahiki kwa walengwa
nini kifanyike mamlaka ya serikali za mitaa zihakikishe kuwa sheria na kanuni zinazosimamia mifuko hii zinatekelezwa ipasavyo ili kufanikisha malengo ya kuanzishwa kwake
aidha serikali iweke masharti yatakayoziwezesha halmashauri kuwabana wakopaji wakati wa kusimamia marejesho ya mikopo hiyo ili kufanikisha malengo na uendelevu wa mifuko hii
asilimia ya mikopo hoja ya mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi ripoti ya cag imeonesha kuwa bado kuna mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni za mwaka kwenye mamlaka ya serikali za mitaa na utekelezaji wa miradi ya maendeleo kama ifuatavyo
mamlaka ya serikali za mitaa wajibu imechambua baadhi ya mapungufu yaliyofikia tzs 
 bilioni ambayo yamesababishwa na udhaifu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi kama ifuatavyo a msm zilifanya manunuzi ya tzs
 bilioni pasipo kuwepo na ushindani
b msm zilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni pasipo kuwa na idhini ya bodi za zabuni
c msm zilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni kutoka kwa wauzaji ambao hawakuidhinishwa na wakala wa manunuzi na usambazaji wa serikali
d msm zilipokea bidhaa zenye thamani ya tzs
 bilioni ambazo hazikukaguliwa na kamati za ukaguzi na mapokezi
e msm zilifanya manunuzi ya thamani ya tzs 
 bilioni nje ya mipango ya manunuzi wa mwaka
f msm zilifanya matumizi ya bidhaa zenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo hayajathibitishwa
miradi ya maendeleo wajibu imechambua baadhi ya miradi na kubaini mapungufu yenye thamani ya tzs
 bilioni ambayo yalitokana na udhaifu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi kama ifuatavyo a miradi ya maji yenye thamani ya tzs
 bilioni ilichelewa kukamilika kwa muda wa kati ya miezi hadi katika halmashauri 
ucheleweshaji huu ulitokana na uwepo wa wakandarasi wasio na uwezo serikali kutotoa fedha za kutosha changamoto za usanifu wa michoro na mapungufu yatokanayo na manunuzi
b manunuzi ya thamani ya tzs 
 bilioni yalifanywa na watekelezaji wa miradi bila kushindanisha watoahuduma wazabuni angalau watatu
c halmashauri zilifanya manunuzi ya thamani ya tzs 
 bilioni bila vibali vya bodi za zabuni kinyume na kanuni ya a ya kanuni ya manunuzi ya umma ya mwaka 
d kiasi cha tzs
 bilioni kilitumika kulipia bidhaa zilizonunuliwa bila kuwepo ushahidi wa kupokelewa kwa bidhaa hizo manunuzi hewa na watekelezaji wa miradi ya sekta ya afya
e vifaa vya thamani ya tzs
 bilioni vilipokelewa bila idhini ya kamati za mapokezi kwenye miradi ya afya elimu maendeleo ya jamii na miradi mingine
f manunuzi ya bidhaa na huduma ya tzs
 bilioni yaliyofanyika bila uthibitisho wa stakabadhi za kielektroniki za mamlaka ya mapato anzania kwa watekelezaji wa miradi 
g vifaa vyenye thamani ya tzs 
 bilioni vilivyonunuliwa havikuandikishwa kwenye leja ya vifaa husika kwa watekelezaji wa miradi 
hivyo kuzuia ufuatiliaji wa utumikaji wa vifaa hivyo
 athari halmashauri kutokuzingatia sheria kanuni na taratibu za manunuzi ya umma kunasababisha kuwepo kwa mianya ya ubadhirifu na rushwa katika usimamizi wa mali za umma na kuathiri maendeleo ya kiuchumi
nini kifanyike menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa ziwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao wanashindwa kusimamia utekelezaji wa sheria kanuni na taratibu za manunuzi ya umma
aidha bodi ya wataalam wa ununuzi na ugavi psptb iendelee kutoa mafunzo ya kitaalam mara kwa mara kwa maafisa ugavi wa halmashauri ili kuwaongezea ujuzi katika utekelezaji wa majukumu yao
hoja ya mapungufu katika usimamizi wa matumizi ya rasilimali za mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka kulikuwa na mapungufu katika usimamizi wa matumizi ya rasilimali za umma
mapungufu hayo ni pamoja na a malipo bila viambatisho muhimu au toshelezi ya tzs 
 bilioni katika halmashauri 
b hati za malipo zilizokosekana tzs 
 bilioni katika halmashauri 
c matumizi yaliyolipiwa katika vifungu visivyohusika tzs 
 bilioni katika halmashauri 
d malipo yasiyostahili tzs 
 bilioni katika halmashauri 
e malipo ambayo hayakufanyiwa ukaguzi wa awali tzs 
 bilioni katika halmashauri 
f matumizi ambayo hayakuwa kwenye bajeti na fedha zilizobadilishwa matumizi kinyume na utaratibu jumla ya tzs
 bilioni katika halmashauri 
g uhamisho wa ndani wa fedha kutoka akaunti moja kwenda nyingine kwa njia ya mikopo ambayo haijarejeshwa tzs 
 bilioni katika halmashauri 
h malipo ambayo hayakuidhinishwa na mamlaka husika tzs 
 bilioni katika halmashauri 
i mikopo isiyorejeshwa kutoka akaunti ya amana tzs 
 bilioni katika halmashauri 
j malipo yaliyolipwa kutoka akaunti ya amana bila kudhibitiwa tzs 
 bilioni katika halmashauri 
athari mapungufu katika usimamizi wa rasilimali za umma yamepelekea mamlaka ya serikali za mitaa kutokuwa na ufanisi katika udhibiti wa mapato ya tzs
 bilioni hivyo kuwanyima wananchi haki ya msingi ya kupewa huduma bora zinazotokana na kodi wanazolipa kwa serikali yao
 nini kifanyike ili kukabiliana na mapungufu yaliyoainishwa hapo juu serikali iimarishe udhibiti wa ndani wa mapato na matumizi kupitia mhasibu mkuu wa serikali
aidha mamalaka ya serikali za mitaa zijengewe uwezo ili kuweza kutumia kikamilifu mfumo wa uhasibu uliopo epicor ikiwemo kuambatanisha vielelezo vyote vinavyohusika katika kufanya malipo
hoja ya mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maendeleo ripoti ya cag imeonesha kuwepo kwa mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika sekta za elimu nishati usafirishaji maji na afya kama ifuatavyo a
kutolewa kwa fedha pungufu kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
katika baadhi ya miradi serikali haikuchangia tzs 
 bilioni sawa na asilimia kinyume na makubaliano ya mikataba vilevile serikali haikuchangia kiasi cha tzs 
 bilioni kwa watekelezaji wa miradi kutokana na kutotolewa fedha kutoka hazina na wafadhili kinyume na bajeti zilizoidhinishwa
watekelezaji kwenye miradi ya sekta za elimu afya maji na uchukuzi walikopa kiasi cha tzs 
 bilioni za miradi ambazo hazikurejeshwa
kasi ndogo ya utekelezaji wa mradi wa nishati vijijini
licha ya mradi wa nishati vijijini kubakiza miaka tu ya kukamilisha utekelezaji wakala wa nishati vijijini rea haijafanikiwa kwa asilimia kufikia lengo la kufikisha umeme kwenye vijiji vilivyopo anzania bara tangu kuzinduliwa kwa mradi huo mwaka 
aidha kati ya vijiji ni vijiji tu vimenufaika na mradi huo katika kipindi cha miaka ya utekelezaji wake
kutorejesha masurufu ya tzs 
 bilioni kwa watekelezaji wa miradi baada ya kumalizika kwa shughuli za miradi iliyokusudiwa
kutokana na mgogoro unaosababishwa na shule kujengwa karibu na dampo la msimba katika halmashauri ya kigoma ujiji umesababisha kutotumika kwa dampo lenye thamani ya tzs 
 bilioni lililokamilika tangu mwaka 
watekelezaji wa miradi walifanya malipo ya tzs 
 bilioni bila kuwa na nyaraka zilizojitosheleza kuthibitisha uhalali wa malipo hayo
watekelezaji wa miradi walifanya malipo yasiyokubalika yenye thamani ya tzs 
 bilioni
hii ni kutokana na malipo hayo kufanywa bila kuzingatia makubaliano ya mikataba inayosimamia utekelezaji wa miradi hiyo
 athari kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo huchangia ongezeko la gharama za miradi na kukosesha wananchi huduma muhimu zinazotokana na miradi hiyo
pia kutorudisha masurufu na mikopo kwa wakati ni ishara ya udhaifu wa udhibiti wa mifumo ya ndani na ukosefu wa uadilifu na uwajibikaji katika matumizi ya rasilimali za umma
vilevile kuwepo kwa mgogoro wa matumizi ya miradi ya maendeleo iliyokamilika kunawakosesha wananchi huduma tarajiwa na kuiingizia serikali hasara
aidha serikali kutotoa fedha za utekelezaji wa miradi kulingana na makubaliano kunasababisha wafadhili kutotoa fedha walizoahidi hivyo kukwamisha utekelezaji wa miradi hiyo
nini kifanyike serikali itekeleze makubaliano ya kimkataba na wahisani katika utekelezaji wa miradi na kuhakikisha kuwa fedha za miradi ya maendeleo zinatolewa kwa wakati
pia serikali itumie mifumo ya kielektroniki kuimarisha udhibiti wa ndani wa usimamizi wa masurufu na mikopo
halmashauri ya kigoma ujiji iangalie uwezekeano wa kuhamisha shule ili kuwezesha dampo la msimba litumike
vilevile serikali iongeze ufanisi katika upangaji usimamizi na ushirikishaji wa wananchi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ili kuhakikisha miradi hii inatumika mara inapokamilika
aidha vyombo vya uchunguzi vifanye uchunguzi wa malipo yaliyofanywa na baadhi ya watekelezaji wa miradi kinyume na taratibu
 hoja ya halmashauri kulipa kodi ya ongezeko la thamani isiyostahili kulipwa katika kutekeleza miradi ya maendeleo mamlaka za serikali za mitaa zililipa kodi ya ongezeko la thamani isivyostahili ya tzs
 bilioni katika miradi ya afya elimu maji na uchukuzi
mchanganuo wa malipo ya kodi hiyo ni kama inavyoonekana hapo chini
athari kiasi cha tzs 
 bilioni kilicholipwa kimakosa kimesababisha miradi mingine kutokamilika hivyo kupelekea wananchi kukosa huduma muhimu za kijamii katika sekta ya elimu afya maji pamoja na kuboresha miundombinu
nini kifanyike wajibu inasisitiza kuwa or tamisemi isimamie ufuatiliaji na utekelezaji wa misamaha ya kodi ya ongezeko la thamani katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
elimu afya uchukuzi maji 
 sekta idadi ya watekelezaji kiasi tzs milioni 
 jumla 
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia hali ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag mapendekezo ya cag ni ushauri unaotolewa na cag kila mwaka baada ya kufanya ukaguzi katika taasisi za umma
ushauri huo hutokana na cag kubaini mapungufu kasoro mbalimbali katika uandaaji wa taarifa za fedha pamoja na utendaji katika taasisi za umma
cag hutoa ushauri ili kufanya maboresho na kuongeza ufanisi katika usimamizi wa rasilimali za umma
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayakutekelezwa kabisa
kwa mujibu wa ripoti ya cag kumekuwa na kushuka kwa kasi ya utekelezaji wa mapendekezo ukilinganisha na miaka iliyopita
ulinganifu wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita ni kama inavyooneshwa hapo chini
ulinganifu wa hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu aliyotekelezwa anatekelezwa hayajatekelezwa amepitwa na wakati hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika miradi ya maendeleo katika miradi ya maendeleo iliyokaguliwa na cag mwaka jumla ya mapendekezo yalitolewa mapendekezo sawa na asilimia 
 yalitekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia 
 yanaendelea kutekelezwa mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati kama yanavyoonekana hapo chini
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag ya mwaka kwa miradi ya maendeleo yaliyotekelezwa 
 asilimia ya utekelezaji ya mapendekezoyanatekelezwa hayajatekelezwa yamepitwa na wakati katika miradi ya maendeleo iliyokaguliwa na cag kwa mwaka hali ya utekelezaji wa mapendekezo kisekta ilikuwa kama inavyooneshwa hapo chini
mchanganuo wa hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mwaka katika miradi ya maendeleo kisekta
hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya laac kamati ya laac hupitia ripoti ya cag ya mwaka husika pamoja na kuwahoji maafisa masuuli juu ya hoja zilizoibuliwa na cag kisha hutoa maagizo ambayo yanapaswa kutekelezwa na maafisa masuuli husika
hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti ya mwaka inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka ya serikali za mitaa ni maagizo sawa na asilimia tu yaliyotekelezwa kikamilifu maagizo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa na maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa
ulinganisho wa hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac kwa kipindi cha miaka mitatu unaoneshwa hapo chini
jina la sekta na mradijumla ya mapendekezoyaliyotekelezwa yanayoendelea kutekelezwaambayo hayajatekelezwa kilimo elimunishatiafyamajiuchukuzimiradi ya jamiimiradi mingineyojumlaasilimia ulinganisho wa hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac kwa miaka mitatu yaliyotekelezwa yapo atika utekelezaji hayajat ekelezwa utekelezaji wa maagizo ya laac hitimisho na mapendekezo kulingana na matokeo ya ukaguzi wa mwaka cag ametoa hati za ukaguzi zinazoridhisha kwa halmashauri sawa na asilimia kati ya halmashauri 
licha ya kutolewa kwa hati zinazoridhisha bado kumekuwa na mapungufu katika usimamizi wa rasilimali za umma kwenye mamlaka ya serikali za mitaa
baadhi ya mapungufu hayo ni pamoja na udhaifu katika utekelezaji wa bajeti na ukusanyaji wa mapato pamoja mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hali hii inapelekea wananchi kukosa huduma bora za kijamii
ili kukabiliana na mapungufu hayo ni vyema serikali ikaweka bayana na kuheshimu mgawanyo wa vyanzo vya mapato baina ya serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa na pia kuzingatia makubaliano ya kimkataba katika utoaji wa fedha za miradi ya maendeleo
hii itapunguza utegemezi wa mamlaka za serikali za mitaa kwa serikali kuu na kuziwezesha kutekeleza bajeti kama ilivyokusudiwa
ili kukabiliana na changamoto zilizojitokeza katika manunuzi na usimamizi wa mikataba serikali ifanye tathmini ya ufanisi wa mfumo wa utaratibu wa manunuzi kupitia wakala wa manunuzi na usambazaji wa umma kama unakidhi mahitaji ya watumiaji wake
vilevile wajibu inashauri kuwa ni muda muafaka kwa serikali kuongeza uwazi katika usimamizi na utekelezaji wa mikataba ya manunuzi kutumia mfumo wa open contracting
aidha wajibu inashauri or tamisemi kupitia kitengo cha ufuatiliaji wa fedha za halmashauri kufanya uchunguzi wa kina katika halmashauri zilizopata hati zenye shaka na hati zisizoridhisha kwa miaka minne mfululizo na halmashauri ambazo cag ameshindwa kutoa hati hati mbaya na kutoa mapendekezo ya hatua gani zichukuliwe ili kurekebisha hali hiyo
pia mamlaka za kinidhamu ziwachukulie ili hatua watendaji waliohusika na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa rasilimali za umma
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya aifa ya ukaguzi ambayo ni go
tz
fomu ya mrejesho utangulizi unaalikwa kushiriki katika tathmini hii
lengo la tathmini likiwa ni kupata mrejesho kuhusu ripoti za uwajibikaji zinazotelewa na taasisi ya wajibu ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
jina jinsi ke me umri a b c d weka alama ya a b c d kwenye boxi taasisi cheo barua pepe simu 
je ni mara ngapi umepata ripoti za uwajibikaji weka alama ya a au b kwenye box a mara moja tu b zaidi ya mara mbili 
je ripoti hii inakusaidiaje katika kudai uwajibikaji 
ni hatua gani serikali ichukue ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma 
kwa mawazo yako wajibu ifanye nini ili kuboresha ripoti zijazo za uwajibikaji kwa mawasiliano zaidi tuma kwa taasisi ya wajibu institute of public accountability s
 dar es salaam tanzania barua pepe tovuti asante kwa muda wako wajibu institute of public accountabilityfomu ya mrejesho utangulizi unaalikwa kushiriki katika tathmini hii
lengo la tathmini likiwa ni kupata mrejesho kuhusu ripoti za uwajibikaji zinazotelewa na taasisi ya wajibu ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
jina jinsi ke me umri a b c d weka alama ya a b c d kwenye boxi taasisi cheo barua pepe simu 
je ni mara ngapi umepata ripoti za uwajibikaji weka alama ya a au b kwenye box a mara moja tu b zaidi ya mara mbili 
je ripoti hii inakusaidiaje katika kudai uwajibikaji 
ni hatua gani serikali ichukue ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma 
kwa mawazo yako wajibu ifanye nini ili kuboresha ripoti zijazo za uwajibikaji kwa mawasiliano zaidi tuma kwa taasisi ya wajibu institute of public accountability s
 dar es salaam tanzania barua pepe tovuti asante kwa muda wako wajibu institute of public accountability wajibu institute of public accountability s
p dar es salaam barua pepe simu tovuti annual report for the year wajibu institute of public accountabilitywajibu annual report for the year contents acronyms iii general information iv message from the chairman board of directors photos vi part one introduction the strategic plan the operating context part two programme implementation program results wajibu well established as professional and respected think tank on accountability matters part three challenges lessons learnt and the way forward challenges encountered the lessons learnt the way forward iwajibu annual report for the year part four annual financial report and audited accounts annual financial reports audited accounts iiacronyms cag controller and auditor general laac local authorities accounts committee pac public accounts committee pic public investment committee ngo non governmental organization lga local government authorities sp strategic plan pets public expenditure tracking system thrdc tanzania human rights defenders coalition mou memorandum of understanding ungc united nations global compact pccb prevention and combating of corruption bureau udom university of dodoma sam social accountability monitor psam public social accountability monitor gfg good financial governance mel monitoring evaluation and learning pocs parliamentary oversight committees wajibu annual report for the year iiiwajibu annual report for the year ivgeneral information current address wajibu institute of public accountability wajibu p
o box ruhinde road plot no
 block house no
 opposite ada estate apartments kinondoni dar es salaam tanzania
bankers national microfinance bank bank house branch p
box dar es salaam tanzania
auditor ernst young certified public accountants plot ursino south new bagamoyo road p
box dar es salaam tanzania
wajibu annual report for the year vmessage from the chairman on behalf of wajibu institute of public accountability am delighted to present to you wajibu s annual report for the year 
this report highlights the key achievements collaborations and lessons learnt during the year 
since its establishment wajibu has been able to retain its good relationship with various key actors in the field of accountability in the country
this engagement stance has been one of wajibu s prerequisites to attain the envisioned impact for the year 
wajibu will maintain the existing relationships and develop others with relevant key stakeholders as way of fostering and enhancing accountability and good governance in the country
wajibu believes that accountability in the country will be achieved if the government implements the recommendations from the country s oversight institutions
in view of this wajibu will collaborate with other stakeholders to advocate for the implementation of the country s oversight institutions recommendations in particular those from the cag pocs and ppra
wajibu will also continue fostering an environment that supports accountability and good governance in tanzania through various interventions focusing on increasing transparency in the management of public resources and the fight against corruption
mr
yona killagane chairman of the board wajibu institute of public accountability wajibu believes that accountability in the country will be achieved if the government implements the recommendations from the country s oversight institutions reports in particular those from the cag pocs and ppra
wajibu annual report for the year viboard of directors mr
yona killagane chairman mr
gosbert kafanabo member ms
sarah reuben member mr
ludovick s
utouh secretary member wajibu annual report for the year part one introduction wajibu institute of public accountability is reputable think tank institution which was founded with the purpose of supporting and promoting public accountability in tanzania
in the year wajibu analyzed issues raised in the reports of the controller and auditor general cag and used the reports of the parliamentary oversight committees pac laac pic to leverage its case on public financial accountability position in the country
these analyzed issues were shared with the cso networks involved with accountability issues particularly so at the lga level and consequently the lessons learnt therefrom were applied to influence policies at the national level
during the year the main thrust of wajibu s intervention continued to be advocating for implementation of the oversight institutions recommendations and influencing the watchdog role of csos on public accountability matters
the grassroots csos and media were well networked through wajibu s provision of accountability information materials to monitor and advocate for accountability
through its strategic plan wajibu also continued to work with key stakeholders including government officials and elected representatives to enhance accountability integrity and ethics in the financial management system in the public sector
the year s advocacy agenda was based on engaging the government officials to become more accountable and transparent in the collection and use of public resources
the strategic plan the year was the second year in the implementation of the strategic plan 
this being the second year of implementation wajibu s activities and outcomes were geared towards attaining the following four strategic objectives i
to increase accessibility of accountability information by generating and disseminating tailored information to suit stakeholder s needs and capacity wajibu annual report for the year ii
to strengthen capacity of citizens and their representatives to use information to demand for proper use of public resources and respond and act on findings and recommendations reported by the country s oversight organs iii
to engage strategic government actors in influencing policy change and implementation and iv
wajibu developed as well established professional and respected think tank on the country s accountability and good governance agenda
the operating context during the year wajibu received several requests to provide its input at various local and international forums and dialogues
one of those is when the parliamentary budget committee asked wajibu to provide its views on the budget bill to assist it in preparing its submission to the full house before the enactment of the appropriation act 
wajibu was further asked by tanzania human right defenders coalition to provide its views on how the amended ngos regulations which were issued on th october will impact on the performance and accountability of the actors in the ngo sector
wajibu was also invited to the international budget partnership meeting ibp in accra ghana to contribute into the hypothesis which state that enhanced communication of the supreme audit institutions recommendations between actors can lead into increased rate of their implementation
media practitioners are now seeing wajibu as one of their dependable source of information when they are writing or reporting on financial accountability matters
several newspaper articles and press releases have shown wajibu s involvement in promoting accountability and good governance in the country
wajibu annual report for the year part two programme implementation this part gives explanation on the overall programme implementation and results that were attained during the implementation of the operational plan 
wajibu managed to implement its operation plan of despite financial challenges during the year
wajibu implemented the four strategic objectives of its strategic plan as mentioned below i
to increase accessibility of accountability information by generating and disseminating tailored information to suit stakeholder s needs and capacity ii
to strengthen capacity of citizens and their representatives to use accountability information to demand for proper use of public resource and response to findings and recommendations reported by the country s oversight organs iii
to engage strategic government actors to influence policy change and implementation and iv
wajibu developed as well established professional and respected think tank on the country s accountability and good governance agenda
in the year wajibu worked with key stakeholders including the government central and local and elected representatives in advocating for accountability integrity and ethics in the financial management system in the public sector
the grassroots csos and media were well networked through provision of accountability information materials to monitor and advocate for accountability
the advocacy agenda was based on engaging the government to become more accountable and transparent in the collection and use of public resources
wajibu annual report for the year detailed description on how wajibu achieved its intended outputs in the implementation of its annual action plan for the year and strategic plan for the period is as explained in the programme results below program results engagement with policy forum on breakfast debates
on th april wajibu in partnership with the policy forum conducted breakfast debate on the state of financial accountability in the country for the year 
the debate was conducted based on the cag s reports of the year which highlighted high public interest issues raised in the central government local government development projects and public authorities reports
this presentation was widely shared among key stakeholders on accountability issues in the country including the chief secretary hon
amb
kijazi who wrote an acknowledgement letter to wajibu congratulating its efforts in promoting accountability in the country
this intervention strengthened wajibu s partnership with the government
information on public financial management and cag reports on user friendly format are provided
in collaboration with giz gfg program wajibu prepared and launched its second simplified and user friendly accountability reports for the year on th july 
these reports were on central government public authorities local government authorities and development projects
mr
yona kilagane chairperson of the board of directors of wajibu flanked by mr
ludovick utouh executive director of wajibu on the right and dr annette mumert gfg program manager on his left launching the accountability reports on th july at julius nyerere convention center jncc wajibu annual report for the year with the support received from the foundation for civil society wajibu developed its first sector wise accountability brochures on water and education sectors based on the cag s development project reports for the year 
these accountability brochures were meant to assist csos ngos conducting pets sam at local government authorities to have access to such information
through wajibu s reflection sessions conducted in dar es salaam and morogoro csos ngos confirmed using the information in the wajibu s accountability reports and brochures in conducting pets and sam at the lgas of their jurisdiction
launching of the accountability book
on th july the accountability book titled uwajibikaji ndani ya kalamu isiyokua na wino authored by the retired controller and auditor general and executive director of wajibu mr
ludovick utouh was officially launched
the author explained the concept of accountability in simplified way based on his own working experience of more than years in the public service
this book written in swahili language is an eye opener and very educative in many ways to people with no financial background
as the cag for years and as the nbaa executive director for over years mr
utouh transformed naot and nbaa to the highly reputable and professional institutions in this country
the accountability book also shares his life story in which young professionals can emulate him and also become visionary and transformative leaders as he has been in their careers
wajibu annual report for the year built capacity of the elected representatives members of the parliamentary oversight committees
wajibu built the capacity of elected representatives through providing relevant accountability information materials to enable them to demand actions from duty bearers
in achieving this output wajibu conducted an accountability information session with the three parliamentary oversight committee members of pac laac pic in collaboration with hivos
the session was based on wajibu s analysis of the cag s reports for the year 
the session included paper presentation on interrogation skills which at the end of the session the members of parliament revealed that it was useful to them
 capacity building to parliamentary oversight committees wajibu annual report for the year accountability conference conducted on ngos csos role in the industrialization process
wajibu held an accountability conference on rd october during the cso week in dodoma with the theme accountability necessary prerequisite in the country s industrialization agenda
the accountability conference was conducted in the csos week which was organized by fcs in collaboration with other csos including wajibu
in this conference which was attended by more than participants from csos ngos government in particular representatives from the then ministry of industry trade and investment the private sector and development partners resulted into resolutions aiming at enhancing accountability in the implementation of the industrialization agenda which were then shared with the government
strengthened capacity of civil society organizations to demand public financial accountability from duty bearers
wajibu was able to conduct session which brought together civil society organizations executive directors from local governments authorities and officers of the prevention and combating corruption bureau dealing with pets and sam at the lgas level
 accountability conference held on rd october dodoma wajibu annual report for the year in this training wajibu presented the sector wise brochure on water and education sectors which analyzed findings from accountability information reports such as the cag s reports the lgas mid term expenditure framework mtef po ralg sectorial reports and ppra reports
these brochures were utilized by cso ngos in conducting public expenditure tracking and social accountability monitoring
the brochures helped the csos to have preliminary information before monitoring the development projects
through pets sam the csos reported to have tracked public development projects with the total value of about tzs 
 billion during the year 
the result was achieved due to the fact that during the training csos entered into agreements with their respective lgas and pccb officers on ways in which the three parties will be exchanging data and information to facilitate pets sam projects
participation in the alat th annual general meeting
wajibu s participation in the alat annual general meetings has yielded good results for two consecutive years
wajibu s relationship with the government has been enhanced through the alat platform where the prime minister of the united republic of tanzania hon
kassim majaliwa mp visited wajibu s pavilion took the accountability reports perused and commented on them that this is good job done
alat agm has also been the main outlet for wajibu s accountability reports to foundation for civil society annual report group photo during the access to information workshop on august morena hotel dodoma wajibu annual report for the year all the local government authorities in tanzania
the minister in charge of local government authorities hon
selemani jaffo mp also took wajibu s accountability reports and commented that i will read them and take action wajibu is my good partner
these encouraging words from the country s high level leaders indeed shows that wajibu s contribution in enhancing accountability in the country is valued
media training on accountability story writing
on th december wajibu organized media training to news editors and journalists
the training was on how to use the cag s reports which was conducted in dar es salaam
the media training had an aim of facilitating media houses to write public accountability stories in the newspapers whereby these stories are based on what has been reported by the cag on public financial management in this country
as result the mwananchi and citizens newspapers wrote articles on accountability
azam media clouds media star tv kwanza tv and tbc one have also invited wajibu to speak on issues of accountability in this country
utouh s accountability and anti corruption lecture series
in the year wajibu successfully conducted two accountability and anti corruption lecture series one on th january at mzumbe university and the other one on th november at university of dodoma udom
the accountability lecture at mzumbe university was the first lecture series to be conducted by wajibu and it participants in the media raining held on th december at kisaga conference hall dar es salaam wajibu annual report for the year was officially launched by dr
laurian ndumbaro permanent secretary at president s office public service management and good governance who was represented by mr
mathias kabundunguru who at that time was director of policy development president s office public service management and good governance
these lessons came with impetus of enhancing collaboration with pccb in the creation of anti corruption and accountability clubs at institutions of higher learning
these clubs aims at promoting the fight against corruption and create champions in enhancing accountability and provide continuous learning to other students on the effects of corruption and the advantages of enhanced accountability in the management of the country s public resources at the institutional level
initiation of research and study to influence policy change
wajibu together with giz gfg programme has came up with research on the effectiveness and efficiency in the management of the lgas revolving fund for women youth and people with disability which requires each lgas to set aside of its own source revenues for the fund
the fund has been facing various challenges including non recovery of the loaned money weak follow up mechanisms failure to identify the beneficiaries and lack of willingness from the lgas to set aside the from their own revenue for the fund
these challenges have been reported in the cag s reports where for the past three years the non recovered loans has been increasing
the research has been concluded and it awaits its presentation to the government in early for its possible action
accountability lecture series held on th november at university of dodoma udom
 wajibu annual report for the year wajibu well established as professional and respected think tank on accountability matters in establishing wajibu as professional and reputable think tank on accountability matters in the country its strategic plan for the period to has identified three areas of implementation which are governance structures management and administration and financial sustainability
in the year wajibu organized series of training coaching and support to strengthen its staff capacity in soliciting for funding for the effective implementation of its programmes
specific interventions were carried out in three implementation areas as follows governance structures
during the year wajibu s board of directors managed to conduct its four quarterly board meetings as directed in the board charter
from the four board meetings the board was able to provide oversight and strategic direction to the implementation of wajibu s strategic plan 
during the year the board of directors approved seven criteria which will be used to select and appoint new board directors in the future
management and administration
through the support of giz gfg programme two staff were trained on fundamentals of social accountability monitoring at psam rhodes university in south africa
the psam training is specialized social accountability monitoring training on public sector which aims at creating capacity to effectively engage in the countries processes of public financial management and accountability
the staff who attended the training are now able to identify possible entry points or areas where wajibu and other csos can interact with the government to improve the country s public financial management and accountability systems
to enable its staff to continuously monitor and manage the implementation of its programme activities and collect results wajibu received one week training on monitoring evaluation and learning mel
as result of the training wajibu developed its mel framework and results database through the support of cbli of arusha
 wajibu annual report for the year financial sustainability
to support the implementation of its five years strategic plan wajibu implemented three different strategic interventions to raise funds
the following are the results attained from the implementation of the three main strategic interventions development of the resource mobilization strategy 
through the support of cbli and giz gfg programme wajibu s staff were trained on different fundraising techniques and were able to develop resource mobilization strategy to support its strategic plan of 
through the resource mobilization strategy wajibu has been able to conduct fundraising events and was able to secure funds enough to implement of its operational plan
continuous dialogue with possible funders
in september wajibu signed contract with kpmg act ii programme with is funded by dfid
the contract is for the kpmg act ii programme to provide basket funding tothe tune of of wajibu s annual budget for the period of two years
resulting from the satisfactory project implementation and compliance to contractual requirements with existing donors wajibu continued to receive funds from an american donor twaweza east africa the foundation for civil society and giz gfg project for the year 
collaboration
this was one of the management strategies to enhance wajibu s capacity to implement its strategic plan and annual action plan
wajibu implemented some of its activities in collaboration with other key partners to enhance the organizations financial and technical capacity to achieve joint results
during the year among our key partners were giz gfg programme hivos and the foundation for civil society
from theses collaborations wajibu was able to prepare the accountability reports for the year prepare and print its first annual report for the year conduct training to parliamentary oversight committees and conduct an accountability conference on industrialization
 wajibu annual report for the year part three challenges lessons learnt and the way forward this part of the report focuses on challenges that were encountered and the lessons learnt during the programme implementation for the year 
it also sets the way forward for continuing improving the capacity of wajibu and its partners to engage with the government in improving public financial management systems and accountability in the country
challenges encountered during the year the main thrust of wajibu s intervention continued to be advocating for effective implementation of the oversight institutions controller and auditor general s recommendations and influencing the watchdog role of csos on public accountability matters through tracking public expenditure and sensitizing society to demand for accountability and good governance from the public officials duty bearers where they believe it is lacking or is insufficient
however there were challenges encountered during the implementation period
these challenges are as follows 
laws and regulations based on the access to information such as the statistics act which came into force in including its amendments which requires csos conducting research or analysis on government data to first get permission from the statistics office before proceeding
this is challenge because it is bureaucratic and time consuming exercise that adds costs into the programme implementation
financial sustainability is also challenge facing wajibu since the demand on its services is increasing especially in analyses and production of accountability information materials that caters for the needs of csos in specific sectors
 wajibu annual report for the year the lessons learnt wajibu conducted feedback session on th december with its stakeholders to understand how they perceive its performance
the session was attended by csos members of the parliamentary oversight committees pac laac and pic higher learning institutions representatives media personnel development partners and government officials
the participants gave positive feedback to wajibu s work especially on how the information that it had prepared and shared with its stakeholders had empowered citizens through csos to demand for accountability at the grassroots level
the feedback on wajibu s reports and products was also positive and members of parliament informed the team that they have been using wajibu s accountability reports as references in their parliamentary oversight functions
csos also testified that they used wajibu s accountability reports and sector wise brochures to track expenditure in the implementation of development projects at local government authorities level
the way forward wajibu through the feedback meeting was able to prepare the upcoming operational plan and budget which will be used in the coming year of operation
key areas in the year s plan are as follows the five strategic outcomes are as listed below 
duty bearers are using oversight recommendations to improve policies and practices of public financial accountability
citizens through csos are actively championing and demanding for accountable collection and use of public resources 
strategic stakeholders are actively engaged through platforms that enable consistent follow up and dialogue on issues of public accountability wajibu annual report for the year 
state and non state actors are fighting corruption to improve accountability in the country 
wajibu developing itself into well established professional and respected think tank on the country s accountability and good governance agenda
 wajibu annual report for the year part four annual financial report and audited accounts this part of the report focuses on the budget implementation for the year financing of wajibu s annual action plan and the audited financial statements for the year ended 
annual financial report in the year wajibu managed to collect tzs million which is in excess of the projected collection of tzs at the beginning of the year
furthermore out of the projected expenditure of tzs million which was required to implement the annual action plan wajibu spent million which is equivalent to only
the summary of the budget implementation is as presented in the table below
figure comparison of the budget and actual revenues and expenditure for the year financing of wajibu s annual action plan 
in the year wajibu s annual action plan required total of tzs million which was equivalent to usd
until december wajibu was able to collect tzs 
 equivalent to of the approved annual budget from seven different local and expected collectionexpected collection expected collection actual collectionactual collectiontzs billions actual collection wajibu annual report for the year international donors
the reported amount does not include direct costs incurred by other donors like giz gfg programme on behalf of wajibu
from the total collection tzs 
 million was an amount collected from the american donor to finance the action plan and budget for the year as shown on the summary table below
table list of all sorces of revenue for the year as distributed in three main funding categories figure proportion of the revenue collected from three main sources of funds in the year development partners actual collection tzs basket funding deferred grant 
 american donor 
 kpmg act 
 twaweza ea 
 sub total 
 project funding foundation for civil society 
 giz local subsidy contract 
 hivos 
 sub total 
 internal generated fund sale of the accountability book 
 sub total 
 total 
 basket funding project funding internal generated funding wajibu annual report for the year project actual expenditure to implement its activities wajibu spent tzs across the nine main outputs as follows table comparison of budgeted cost against actual cost incured in nine outputs for the year output budget actual variance amount tzs expenditure tzs tzs information on public financial management and cag reports on user friendly format are provided accountability index platforms for strategic engagements with key stakeholders groups identified build capacity of the elected representatives at all levels by providing relevant information and tools to enable them demand action from duty bearers capacity of stakeholders to demand accountability strengthened research and study to influence policy change implementation of the od plan advocacy and communication strategy fundraising strategy to support strategic plan for the period to programme costs administration costs total grant project expenditure wajibu annual report for the year audit accounts wajibu annual report for the year wajibu institute of public accountability statement of profit or loss and other comprehensive income as at december note tzs tzs income deferred income amortized capital grants other income expenditure programme expenses administration expenses depreciation charges surplus for the year other comprehensive income total comprehensive income for the year net of tax wajibu annual report for the year wajibu institute of public accountability statement of financial position as at december note tzs tzs assests non current assets property and equipment current assets inventory other receivables cash and cash equivalents total assets equity and liabilities equity accumu ated surplus deficit liabilities non current liabilities deferred revenue current liabilities deferred revenue deferred capital gain loan from related party accounts payable total assets these financial statements were approved for issue by the board of directors on and signed on its behalf by name title chairman signature wajibu annual report for the year wajibu institute of public accountability statement of changes in equity for the year ended december amount tzs balance as at january surplus deficit for the year other comprehensive income total comprehensive income for the net tax balance as at december balance as at january surplus deficit for the year other comprehensive income total comprehensive income for the year net of tax balance as at december wajibu institute of public accountability contacts wajibu institute of public accountability ruhinde road kumbukumbu street p
box dar es salaam tel email website wajibu institute wajibu institute wajibu institutefebruari mwaka huu mamlaka ya serikali mtandao e ga iliiandaa kikao kazi cha cha serikali mtandao kilichofanyika katika ukumbi wa mikutano wa kimataifa wa arusha aicc
kikao hicho kiliwakutanisha wadau wa serikali mtandao wa kada mbalimbali wakiwemo wahasibu maafisa tehama maafisa masuuli maafisa habari wahandisi n
k kutoka katika mashirika na taasisi za umma nchini ili kujadiliana na kuweka mikakati ya pamoja ya namna ya kuimarisha serikali mtandao katika taasisi hizo
ieleweke kuwa serikali mtandao ni matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika utendaji kazi wa taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa wananchi
lengo la serikali mtandao ni kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma pamoja na kuboresha utoaji wa huduma kwa umma ili huduma hizo zipatikane kwa urahisi haraka na kwa gharama nafuu kupitia tehama
hivyo basi kuimarika kwa serikali mtandao kunatokana na utayari na ushiriki wa kada zote kwa kuwa kila mtumishi wa serikali anayo nafasi ya kuhakikisha jitihada za serikali mtandao zinafanikiwa kupitia taaluma au fani yake na si suala la maafisa tehama pekee
kwa muktadha huo mamlaka ya serikali mtandao iliona umuhimu wa kuwakutanisha watumishi wa umma wa kada mbalimbali katika kikao hicho ili kwa pamoja wajadili juu ya fursa mafanikio maelekezo ya waziri mhagama kwa taasisi za umma kuhusu serikali mtandaochangamoto na kuweka mikakati mbalimbali ya namna ya kuimarisha jitihada za serikali mtandao nchini
katika kikao hicho jumla ya mada zilizolenga kutathmini na kuimarisha nguzo kuu nne za serikali mtandao ziliwasilishwa na wadau wa serikali mtandao kutoka katika taasisi mbalimbali za umma
mada hizo zilihusu namna ambavyo taasisi hizo zimekuwa zikitekeleza jitihada za serikali mtandao kwa kushirikiana na mamlaka ya serikali mtandao e ga
taasisi zilizowasilisha mada hizo ni pamoja na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ofisi ya rais tamisemi wizara ya habari mawasiliano na teknlojia ya habari wizara ya fedha wizara ya afya wizara ya maji benki kuu ya tanzania bot mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra na mamlaka ya usimamizi wa ununuzi wa umma ppra
nyingine ni shirika la umeme tanzania tanesco wakala wa ununuzi serikalini gpsa shirika la mawasiliano tanzania ttcl bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu heslb tume ya sayansi na teknolojia costech tume ya tehama ictc chuo kikuu cha dodoma udom chuo kikuu cha dar es salaam na mamlaka ya serikali mtandao e ga
kupitia mada hizo washiriki walipata nafasi ya kuuliza maswali na kupata majibu pamoja na ufafanuzi wa hoja walizowasilisha wakati wa majadiliano na hatimaye kuweka maazimio 
maazimio hayo yaliwasilishwa mbele ya mhe
jenista mhagama mb waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora or muuub na bw
priscus kiwango mkurugenzi wa tehama serikalini or muuub
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama mb akizungumza wakati wa kikao kazi cha cha serikali mtandao februari waziri mhagama aliyapokea maazimio hayo na kuagiza kuwa ni maelekezo sahihi ya serikali na kuwataka viongozi wote wa taasisi za umma maafisa tehama pamoja na watumishi wote kuyatekeleza kuanzia februari mwaka huu
kupitia kikao hiki jumla ya mada zinazohusu serikali mtandao zimewasilishwa na mmepata nafasi ya kufanya majadiliano kwa kina kwa muda wote wa siku tatu mlizokuwa hapa na kuweka maazimio sasa mimi haya maazimio nimeyapokea na ninayatoa hapa kama maelekezo ya serikali kwa taasisi zote za umma kuanzia sasa alisema mhagama
alisisitiza kuwa maazimio hayo yote ni muhimu katika ujenzi wa serikali mtandao kwakuwa yanalenga kuboresha namna taasisi na mashirika ya umma yanavyoweza kutumia tehama ili kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi pamoja na kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
maelekezo hayo ni pamoja na taasisi za umma kutumia teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika utoaji wa huduma kwa wananchi kwa njia ya kidijitali ili kuboresha utendaji kazi wa taasisi za umma taasisi za umma zihakikishe zinaendesha shughuli za kawaida za taasisi kama vile uendeshaji wa vikao vya menejimenti vikao vya bodi vikao vya halmashauri na vikao vya mabaraza ya madiwani kidijitali ili kupunguza matumizi ya karatasi
kuhuisha tovuti za taasisi ili kuendana na teknolojia ya kisasa na kuwa na taarifa sahihi na zinazoendana na wakati muda wote taasisi za umma zitoe kipaumbele katika masuala ya utafiti na ubunifu kwenye eneo la tehama ili kuibua mifumo ya tehama itakayowezesha taifa kuendana na kasi ya maendeleo ya viwanda thindustrial revolution ikiwemo kutenga rasilimali fedha kwa ajili ya ubunifu
bw
priscus kiwango mkurugenzi wa tehama serikalini akisoma maazimio ya kikao kazi cha serikali mtandao mbeleya mhe waziri na wajumbe wengine waliohudhuria kikao hicho mamlaka ya serkali mtandao e ga kwa kushirikiana na taasisi za umma iendelee kujenga mifumo shirikishi na mifumo ya kisekta katika jitihada za kupunguza urudufu wa mifumo ya tehama katika utumishi wa umma
naelekeza pia wakuu wa taasisi za umma wajiunge kwenye mfumo mkuu wa serikali wa kubadilishana taarifa government enterprise service bus govesb ili kuwezesha mifumo kubadilishana taarifa alisisitiza mhagama
ili kupunguza gharama na kuongeza usalama wa taarifa za serikali waziri mhagama alizielekeza taasisi za umma kuhifadhi mifumo yao kwenye vituo vya kuhifadhi data vya serikali vilivyoidhinishwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga pamoja na kusisitiza kuendelea kuimarisha usalama wa mifumo iliyokwishajengwa ikiwa ni pamoja na kuwa na vituo vya kujikinga na majanga
aidha waziri mhagama aliwataka wakuu wa taasisi za umma wasimamie kikamilifu utekelezaji wa sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka na kanuni zake za mwaka hasa uanzishwaji wa kamati ya uongozi wa tehama institutional ict steering committee na kusimamia utendaji kazi wa kamati hizo
ni muhimu kuwe na utaratibu wa kuwafanyia upekuzi pamoja na matamko ya kiapo kwa watumishi wa tehama kwa kuwa wanasimamia mifumo na data nyeti za serikali lakini pia serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi tuweke mkakati wa kuwaandaa wanafunzi wa vyuo vya elimu ya juu katika kufanya ubunifu katika masuala ya serikali mtandao na tehama kwa ujumla aliongeza mhagama
maelekezo mengine yaliyotolewa ni pamoja na serikali iwekeze katika kuanza kutengeneza vifaa vya tehama hapa nchini na mifumo ya tehama yaserikali inayojengwa iwe endelevu sustainable ili kuepuka kubadilisha mifumo mara kwa mara kwa kuwa hadi mfumo kuanza kutumika kunakuwa na uwekezaji mkubwa ikiwemo mafunzo kwa watumiaji
mamlaka ya serikali mtandao e ga huandaa vikao kazi vya serikali mtandao kwa kuzingatia mpango mkakati wa mamlaka wa mapato na matumizi ya fedha za ummaripoti ya uwajibikaji mapato na matumizi ya fedha za ummaripoti ya uwajibikaji co funded by european unioniutangulizi bajeti ya taifa utekelezaji wa bajeti jambo la serikali kushindwa kukusanya asilimia ya bajeti ya mwaka jambo la utegemezi wa serikali za mitaa wa ruzuku ya zaidi ya asilimia jambo la miradi ya maendeleo kupokea fedha pungufu kwa asilimia jambo la halmashauri zilipokea ruzuku ya maendeleo zaidi ya makadirio
jambo la kuvuja kwa mapato ya shilingi 
 bilioni usimamizi wa matumizi ya fedha za umma jambo la udhaifu katika usimamizi wa fedha za umma jambo la ukiukwaji wa masharti ya mikataba katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo hitimisho yaliyomoiiripoti ya uwajibikaji ya mapato na matumizi ya fedha za umma ya mwaka imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa miradi ya maendeleo mashirika ya umma na serikali kuu za mwa ka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ni kuwapatia wananchi taarifa ya namna serikali ilivyo tekeleza bajeti ya aifa katika ukusanyaji wa mapato na matumizi ya fed ha za umma kwa mwaka 
ripoti hii imeandaliwa kwa lugha nyepesi ili kumrahisishia msomaji aweze kuelewa kiurahisi mambo yaliyoibuliwa kwenye ripoti za cag
ripoti hii imefafanua maana ya bajeti ya aifa umuhimu wa wananchi kushiriki katika mchakato wa uandaaji wa bajeti ya aifa mapungufu yaliyo jitokeza katika usimamizi wa mapato na matumizi ya fedha za umma na athari kwa huduma za umma zitokanazo na mapungufu hayo
pia ripoti hii imetoa ushauri kwa serikali na wadau wengine wa maendeleo kueleza nini kifanyike ili kuimarisha mifumo ya ukusanyaji wa mapato na usimamizi bora wa matumizi ya rasilimali za umma
ni tegemeo la wajibu kuwa ripoti hii itachochea ari ya wananchi kushiriki kati ka mikutano ya maendeleo kuanzia ngazi za vijiji na mitaa hadi kitaifa ili kukuza na kudai uwajibikaji katika usimamizi wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma pale inapoonekana kuna upungufu
utangulizi bajeti ya aifa bajeti ya aifa ni makisio ya mapato na matumizi kwa mwaka wa fedha husika ambayo utekelezaji wake huanza tarehe julai na kukamilika tarehe juni kila mwaka
bajeti ya aifa huandaliwa kwa kuzingatia vipaumbele vilivyoainishwa katika mpango wa aifa wa maendeleo kwa kipindi husika
makadirio ya mapato na matumizi huandaliwa na serikali kisha hupitishwa na bunge ndipo huitwa bajeti ya aifa
mchakato wa maandalizi ya bajeti ya taifa unahusisha serikali sekta binafsi asasi za kiraia na wananchi
bajeti ya aifa hupitia hatua nne katika uandaaji wake hatua hizo ni uandaaji wa mpango wa maendeleo na bajeti ya taifa uidhinishwaji wa bajeti utekelezwaji wa bajeti ufuatiliaji na tathmini ya bajeti
ushiriki wa wananchi katika mchakato wa bajeti ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania inampa mwananchi nafasi ya kushiriki katika shughuli za maendeleo ya nchi
pia sheria ya serikali za mitaa na
na ya mwaka inazipa mamlaka za serikali za mitaa uwezo wa kuandaa mipango na bajeti katika ngazi ya halmashauri
sheria inazielekeza mamlaka hizi katika kuandaa bajeti zake ziwashirikishe wananchi ili kuweza kutambua mahitaji yao kwa maeneo husika
hivyo jukumu la kwanza kabisa la serikali katika kuandaa bajeti ya aifa ni kukusanya maoni na mahitaji ya wananchi kisha hufuatiwa na kupanga makisio ya mapato na matumizi kwa niaba ya wananchi ambao ndiyo wamiliki wa rasilimali hizo
je ni wakati gani mwananchi anapaswa kushiriki moja kwa moja katika uandaaji wa bajeti mwananchi anashiriki katika uandaji wa bajeti katika serikali za mitaa kuanzia ngazi ya msingi vitongoji vijiji na mitaa ambapo hushiriki katika vikao vya kuibua fursa na vikwazo vya maendeleo o od pamoja na kupanga mipango na vipaumbele vyao kwa mwaka husika
ushirikishwaji wa wananchi katika mchakato wa bajeti ni muhimu kwa sababu husaidia kuifanya bajeti izingatie vipaumbele vya wananchi na kuongeza ufanisi katika usimamizi wa mapato na matumizi ya fedha za umma katika ngazi ya vitongoji vijiji mitaa na kata
 utekelezaji wa bajeti utekelezaji wa bajeti ni dhana inayojumuisha ufanisi na utendaji wa serikali katika kufikia malengo yake ya kila mwaka katika ukusanyaji wa mapato na usimamizi wa matumizi yake
hata hivyo pamoja na kuwepo kwa dhana hii bado kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika utekelezaji wa malengo ya kila mwaka na kupelekea ukusanyaji wa mapato mdogo matumizi mabaya ya rasilimali za umma pamoja na uwepo wa uvujaji wa mapato
ripoti hii inaonyesha pamoja na mambo mengine na mapungufu yafuatayo katika utekelezaji wa bajeti ya jambo la serikali kushindwa kukusanya asilimia ya bajeti ya mwaka kwa mwaka serikali ilipanga kutumia shilingi 
 bilioni katika mgawanyo ufuatao shilingi 
 bilioni sawa na asilimia kwa ajili ya matumizi ya maendeleo na shilingi 
 bilioni sawa na asilimia kwa ajili ya matumizi ya kawaida
hata hivyo serikali ilifanikiwa kukusanya shilingi 
 bilioni sawa na asilimia ya makadirio yaliyoidhinishwa na bunge
hii inaonyesha kuwa serikali ilishindwa kukusanya asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa ikiwa ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na mwaka ambapo ilishindwa kukusanya mapato kwa asilimia 
kushindwa kukusanya mapato kulingana na bajeti iliyoidhinishwa inadhihirisha kuwa bajeti iliyopangwa haikuwa na uhalisia ambao umesababisha matarajio ya wananchi kutofikiwa
mchanganuo wa mapato katika bajeti ya mwaka unaonekana kwenye kielelezo na 
kielelezo na mchanganuo wa mapato katika bajeti ya aifa ya mwaka 
kodimakusanyo yasiyotokana na kodimakusanyo ya halmashaurimikopo ya njemikopo ya ndanimisaada makusanyo makadirio kielelezo na
kinaonyesha kuwa serikali ilishindwa kukusanya kiasi kikubwa kutoka katika mapato ya kodi
kwa mwaka serikali ilipanga kukusanya shilingi 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti
hata hivyo serikali ilikusanya shilingi 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti na kusababisha serikali kushindwa kukusanya asilimia ya malengo ya bajeti
kupitia mapendekezo ya mpango wa maendeleo wa aifa wa mwaka wizara ya fedha na mipango ilieleza changamoto zilizoathiri ukusanyaji wa mapato ya kodi ni pamoja na a athari za uviko katika biashara za ndani na je ya nchi b mmomonyoko wa wigo wa kodi kutokana na biashara nyingi kufanyika kwa njia ya mtandao na c baadhi ya wafanyabiashara wasio waaminifu kukwepa kulipa kodi hususan kupitia njia za magendo kutokutoa stakabadhi za kielektroniki efd receipt wakati wa mauzo na uhamishaji wa faida transfer pricing kwa kampuni zenye mitandao ya kimataifa
athari serikali kutokukusanya asilimia ya mapato yaliyotajarajiwa kukusanywa kunafanya utekelezaji wa bajeti kutofikia malengo yaliyopangwa
kwa mfano ripoti ya cag inaonyesha kuwa serikali za mitaa hazikupokea shilingi bilioni sawa na asilimia ya ruzuku iliyokuwa imeidhinishwa
hii imechangia kwa kiasi kikubwa kushusha uwezo wa halmashauri kutoa na kuboresha huduma kwa wananchi
nini kifanyike ili serikali iweze kukusanya zaidi ya asilimia ya bajeti yake kama inavyopendekezwa kimataifa wajibu inashauri yafuatayo a wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na or tamisemi zifanye upembuzi wa kina wa aina na uwezo wa vyanzo vya mapato vinavyokusanywa katika ngazi ya aifa na serikali za mitaa ili kuwezesha upangaji wa bajeti iliyo halisia zaidi b serikali ikamilishe maboresho ya sera na sheria ya kodi ili kuiwezesha kukusanya kodi katika biashara zinazofanyika mitandaoni na c serikali iendelee kutekeleza mapendekezo ya rasimu ya mapendekezo ya mabadiliko ya sheria za udhibiti na usimamiaji biashara anzania ili kuboresha mazingira ya kufanya biashara kukuza na kulinda walipa kodi 
pefa framework pilar on budget reliability urt april ministry of indutry rade and investment blueprint for regulatory reforms to improve the business environment jambo la utegemezi wa serikali za mitaa wa ruzuku ya zaidi ya asilimia kulingana na ripoti ya cag ya mwaka serikali za mitaa zilikusanya mapato ya shilingi 
 bilioni sawa na asilimia tu ya matumizi yake ya kawaida
matumizi ya kawaida ya mamlaka ya serikali za mitaa yalikuwa shilingi 
 trilioni kiasi ambacho ni kikubwa ukilinganisha na mapato ya ndani ya mamlaka hizo
hii inazifanya mamlaka za serikali za mitaa ziendelee kuwa tegemezi kwa serikali kuu kwa asilimia hali ambayo inahatarisha ufanisi katika utekelezaji wa shughuli mbalimbali za mamlaka hizo
mamlaka ya serikali za mitaa zilizokuwa na utegemezi mdogo na zile zilizokuwa na utegemezi mkubwa zimeainishwa katika jedwali na
jadwali na
 orodha ya halmashauri zenye utegemezi mdogo na mkubwa wa ruzuku kutoka serikali kuu
halmashauri zenye utegemezi mdogo wa ruzuku makusanyo ya ndanimatumizi ya kawaidaasilimia ya utegemezi shilingi bilioni shilingi bilioni jiji arusha 
 emeke 
 jiji dar es salaam 
 jiji dodoma 
 kinondoni 
 halmashauri zenye utegemezi mkubwa wa ruzuku makusanyo ya ndanimatumizi ya kawaidaasilimia ya utegemezi shilingi milionishilingi bilioni kigoma 
 mji mbulu 
 nyasa 
 lushoto 
 buhigwe 
 athari utegemezi wa halmashauri wa fedha toka serikali kuu unazorotosha uwezo wa halmashauri kutekeleza mipango yake na kutoa huduma kwa wananchi pale ambapo serikali kuu haijatoa fedha hizo ama imetoa pungufu ama imechelewa kutoa mfano wa athari za kuwa na utegemezi mkubwa wa ruzuku toka serikali kuu ni halmashauri ya mji wa korogwe ambayo ujenzi wa mabweni ya shule ya sekondari ya wasichana korogwe na umaliziaji wa madarasa shule ya sekondari korogwe havikukamilika hali ambayo inaweza kuathiri mwenendo mzima wa utoaji wa elimu katika halmashauri hiyo
kwa shule ya sekondari ya wasichana kutokuwa na mabweni kuna hatarisha usalama kwa watoto wa kike ambao wanasoma katika mazingira hatarishi
nini kifanyike a mamlaka za serikali za mitaa ziongeze vyanzo vipya vya mapato ili kupunguza utegemezi wa ruzuku kutoka serikali kuu
kwa mfano mamlaka za serikali za mitaa ziongeze jitihada za kupima maeneo mapya ya makazi pamoja na kurasimisha makazi ambayo hayajapimwa
b serikali kuu ipitie mgawanyo wa vyanzo vya mapato kati ya serikali kuu na serikali za mitaa kama vile kodi za majengo ushuru wa maegesho na ushuru wa viwanja
mgawanyo huo uhakikishe serikali za mitaa zinapata kiasi kikubwa zaidi
c halmashauri zijitahidi kuvutia wawekezaji katika maeneo yao ili kupanua na kukuza uchumi wa halmashauri husika
jambo la miradi ya maendeleo kupokea fedha pungufu kwa asilimia serikali kuu ilipanga kutoa kiasi cha shilingi 
 bilioni kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika mamlaka za serikali za mitaa
hata hivyo serikali ilitoa kiasi cha shilingi 
 bilioni sawa na asilimia tu ya bajeti iliyopangwa
upungufu huu ni wa kiasi cha shilingi 
 bilioni sawa na asilimia kama inavyoonyeshwa katika jedwali na 
 jedwali na baadhi ya halmashauri zilizopokea fedha pungufu za utekelezaji wa miradi ya maendeleo halmashaurikiasi kilichopangwakiasi kilichotolewaupungufu asilimia shilingi billioni bahi 
 singida 
 chemba 
 songea 
 arusha 
 athari utolewaji wa fedha pungufu kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwenye baadhi ya halmashauri kufikia asilimia husababisha halmashauri kushindwa kutoa huduma zilizopangwa kwa wananchi
hali hii hupelekea halmashauri kutoa huduma za jamii zisizo za viwango na kusababisha malalamiko ya wananchi dhidi ya serikali yao
kwa kutopewa ruzuku iliyoidhinishwa halmashauri nyingi zinajikuta ziko kwenye migogoro na wakandarasi kwa kuchelewesha malipo yao hivyo kuwepo na nyongeza za gharama za miradi kupitia tozo za riba
nini kifanyike a kutokana na halmashauri kupokea fedha pungufu kwa zaidi ya miaka mitatu iliyopita wajibu inashauri hazina kutoa fedha ambazo zitakamilisha miradi michache ya halmashauri kwa ukamilifu kwa kufanya hivyo itapunguza migogoro iliyopo kati ya halmashauri na wakandarasi
b serikali itekeleze makubaliano inayoingia na wahisahi ya kuchangia gharama za miradi ya maendeleo ambapo mara nyingi kwa serikali kutotekeleza makubaliano hayo kumesababisha ucheleweshawaji wa wahisani kutoa fedha za miradi kwa wakati
 jambo la halmashauri zilipokea ruzuku ya maendeleo zaidi ya makadirio
sheria ya bajeti na
 ya mwaka kifungu cha kinataka matumizi yafanyike kulingana na mgawanyo viwango na aina ya matumizi yalivyo pitishwa na kuidhinishwa na bunge
ukaguzi wa cag umeonyesha kumekuwa na utolewaji wa fedha zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa na bunge kwa baadhi ya halmashauri
ambapo ukilinganisha na mwaka kiasi hiki kimeongezeka kutoka shilingi 
 bilioni hadi kufikia shilingi 
 bilioni kwa mwaka 
hali hii inaweza kusababisha fedha za umma kutumika vibaya na watumishi wa halmashauri hizo kwa sababu fedha iliyopelekwa ni kiasi kikubwa kulinganisha na mahitaji halisi
halmashauri zilizopokea ruzuku zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa ni kama zinavyooneshwa katika jedwali na
 jedwali na baadhi ya halmashauri zilizopokea ruzuku zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa
halmashaurimakisio ya ruzukukiasi kilichotolewa kiasi kilichozidi asilimia shilingi bilioni jiji dodoma 
 emeke 
 nachingwea 
 athari a kutoa ruzuku zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa na bunge ni uvunjifu wa sheria ya matumizi ya umma
hii ni kwa sababu fedha zilizotolewa za ziada hazina idhini ya bunge
b kutoa ruzuku zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa na bunge ni kiashiria cha kuwepo kwa udhaifu mkubwa wa usimamizi wa utekelezaji wa bajeti kwani bajeti ya taifa inatakiwa kuwa nyenzo muhimu ya usimamizi wa matumizi ya fedha za umma
 c kutoa ruzuku zaidi kwa baadhi ya halmashauri kunasababisha halmashauri nyingine kupokea ruzuku pungufu hivyo kuathiri utekelezaji wa bajeti za halmashauri hizo na kupelekea kutotimiza malengo yao kwa wakati
pia inaongeza kukosa uwiano wa kimaendeleo kati ya halmashauri moja na nyingine
kwa mfano i kumekua na ongezeko la halmashauri ambazo zimepokea ruzuku chini ya bajeti hadi kufikia halmashauri mwaka kutoka halmashauri mwaka hali ambayo inasababisha kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo katika halmashauri hizo
kwa maana hiyo wananchi wa halmashauri hizo hupata huduma finyu ama hawapati kabisa ii kutolewa kwa ruzuku zaidi kwa asilimia kwa halmashauri kama vile manispaa ya emeke ambayo ina utegemezi mdogo kwa serikali asilimia ukilinganisha na halmashauri zenye utegemezi mkubwa kama vile halmashauri ya wilaya ya kigoma asilimia ambayo ilipewa ruzuku pungufu kwa asilimia kunakiuka matumizi ya fomula ya ugawaji ruzuku kwa halmashauri nchini na kuathiri ukuaji wa uchumi na utoaji wa huduma za jamii hususan kwa halmashauri zenye utegemezi mkubwa kwa serikali
nini kifanyike a or tamisemi kwa kushirikiana na takukuru zifanye uchunguzi ili kujiridhisha kama fedha zilizotolewa zaidi ya bajeti hazikuwa na viashiria vya rushwa na ubadhirifu
b hazina izingatie vigezo fomula ya utoaji ruzuku kwa halmashauri na kuiboresha ili iendane na mahitaji ya sasa ya kiuchumi na kijamii
c wizara ya fedha na mipango ihalalishe ruzuku ya ziada iliyotolewa kwa halmashauri hizo kwa kuomba idhini ya bunge
usimamizi wa mapato jambo la kuvuja kwa mapato ya shilingi 
 bilioni sheria ya fedha za serikali za mitaa iliyopitiwa mwaka inazungumzia jukumu la mkurugenzi wa halmashauri ya wilaya na afisa wa mipango miji katika kusimamia rasilimali fedha katika mamlaka ya serikali za mitaa
ripoti ya cag imeonyesha kumekuwepo na mianya ya uvujaji wa mapato ambayo kama yangesimamiwa kwa umakini yangeweza kuleta tija kwa jamii
zifuatazo ni baadhi ya kasoro zilizojitokeza kwenye ripoti za cag za mwaka kuhusu uvujaji wa mapato ya serikali kielelezo na kasoro zilizosababisha uvujaji wa mapato katika halmashauri athari kutokana na kuvuja kwa mapato katika mamlaka za serikali za mitaa halmashauri zimepoteza mapato na kushindwa kutekeleza miradi ya maendeleo iliyotarajiwa kutekelezwa mwaka 
mawakala kukusanya mapato na kutoyawasilisha kwenye halmashauri ama halmashauri kutokukusanya mapato kutoka katika vyanzo mbalimbali vya mapato ni kiashiria cha rushwa na ubadhirifu wa fedha za umma
nini kifanyie ili kukabiliana na tatizo la kuvuja kwa mapato ya halmashauri wajibu inashauri a watumishi wote wanaofanya maamuzi ambayo yanahatarisha fedha za umma wachukuliwe hatua stahiki kulingana na sheria
hii ni sambamba na kifungu cha cha sheria ya fedha za serikali za mitaa iliyopitiwa mwaka kinachosema ni kosa kisheria kwa mtumishi yeyote wa mamlaka ya serikali za mitaa kufanya jambo litakalo hatarisha usalama wa fedha za mamlaka na b or tamisemi ihakikishe halmashauri zote zinaunganishwa katika mfumo wa kukusanya mapato wa lgrcs tausi pamoja na kuhakikisha inaweka ulinzi wa kimtandao wa kutosha ili kuzuia mfumo usiingiliwe na kusababisha mapato kuvuja kuibwa
 bilioni bilioni bilioni bilioni bilionishilingi shilingi shilingi shilingi shilingi mapato yaliy okusanywa na mawakala kupi tia pos ambayo hayakuwasilish wa benkimapato ya halmashauri ambayo ha yakukusany wa kutoka kwenye vyan zo muhimu vya mapato
t ozo za uchimbaji na usafirishaji wa madini ya ujenzi ambayo hai kukusanywa
mapato ya leseni ziliz oisha muda wake katika halmashauri ambayo hayakuku sanywa
mawakala am bao hawakuwas ilisha mapato ya halmashauri kulingana na mikataba ya ukusanyaji wa mapato
 c or tamisemi kwa kushirikiana na mamlaka ya mapato anzania tra zihakikishe kunakuwepo na mfumo rasmi wa ubadilishanaji wa taarifa za walipa ushuru wa huduma service levy urnover kati yao na halmashauri
usimamizi wa matumizi ya fedha za umma jambo la udhaifu katika usimamizi wa fedha za umma sheria ya fedha za umma ya mwaka kama ilivyorekebishwa mara kwa mara na kifungu cha cha sheria ya fedha za serikali za mitaa iliyopitiwa mwaka zinasema ni kosa kisheria kwa mtumishi yeyote wa mamlaka ya serikali za mitaa kufanya jambo litakalo hatarisha fedha za mamlaka
ripoti ya cag inaonesha kuwepo kwa udhaifu katika usimamizi wa matumizi ya fedha za umma katika taasisi za serikali kuu na mamlaka za serikali za mitaa
hali hii imetokana na maafisa masuuli na watendaji wengine wa serikali kutozingatia sheria taratibu na mipango iliyowekwa ya ulipaji wa fedha za umma
hii imepelekea kuwepo kwa matumizi nje ya bajeti matumizi yasiyokuwa na tija na kufanyika kwa malipo bila kudai risiti za kielektroniki
baadhi ya kasoro zilizojitokeza kutokana na mapungufu hayo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 kielelezo na baadhi ya kasoro katika matumizi ya fedha za umma katika serikali za mitaa matumizi nje ya bajeti kiasi cha shilingi 
 bilioni katika halmashauri 
kukosekana kwa viambatisho katika malipo yenye thamani ya shilingi 
 bilioni katika halmashauri 
matumizi yenye risiti za kughushi kiasi cha shilingi 
 milioni katika halmashauri 
malipo yasiyo na risiti kiasi cha shilingi 
 bilioni katika halmashauri 
kuwepo kwa malipo hewa ya fedha za umma kiasi cha shilingi 
 bilioni katika halmashauri 
malipo yasiyo na tija ya shilingi milioni katika halmashauri halmashauri zililipa shilingi 
 bilioni kwa ajili ya vifaa na huduma ambavyo havikupokelewa
 bilioni 
 bilioni 
 milioni 
 bilioni 
 bilioni milioni 
 bilioni kielelezo na baadhi ya kasoro katika matumizi ya fedha za umma katika serikali kuu 
 bilioni bilionibilioni bilionibilionishilingi shilingishilingi shilingishilingi matumizi ya bila nyaraka stahiki na toshelezi yalifanywa na aasisi 
aasisi tisa zilifanya malipo bila kuidhinishwa na maafisa masuuli malipo kwenye vifungu visivyohusika yalifanywa na aasisi aasisi zilikuwa na masurufu ambayo hayajarejeshwamalipo zaidi ya bajeti yaliyoidhinishwa bila kuwa na uthibitisho wa kibali cha kubadili matumizi kwenye aasisi athari mapungufu yaliyobainishwa yamesababisha athari zifuatazo a kukosekana kwa fedha za kutosha gharama za kutoa ama kuboresha huduma kwa wananchi kama ambavyo bajeti ilivyoelekeza mfano malipo kwa kampuni ya kimataifa ya huduma za makontena anzania ticts yenye jumla ya dola za marekani sawa na shilingi 
 milioni kwa fedha ya kitanzania kwa ajili ya madai ya gharama za kuhifadhi makontena iliyosababishwa na kuchelewa kukomboa vifaa kwa ajili ya wakandarasi m shanxi construction engineering corporation na mineral co
ltd wanaotekeleza mradi wa maji usafi na mazingira mkoani kigoma na lindi
fedha hizo zingetumika kufanya miradi ya maji ambayo kwa sasa inashindwa kufanyika na kuleta athari kwa wakina mama na wasichana ambao wanafuata maji umbali mrefu na wakati mwingine hatarishi kwa usalama wao
b serikali kuendelea kupata hasara ya mabilioni katika matumizi ya fedha za umma ambayo hayana tija ambayo yangeweza kuepukika iwapo watumishi husika wangekua wawajibikaji zaidi katika maamuzi yao nini kifanyike ili kuondoa matumizi yasiyo na tija kwa serikali wajibu inashauri yafuatayo a or tamisemi iwachukulie hatua za kinidhamu wakurugenzi na watendaji mbalimbali waliofanya matumizi yasiokua na tija kwenye halmashauri husika
b wizara ya fedha na mipango iwawajibishe maafisa waliohusika kufanya matumizi yasiyokuwa na tija kwenye taasisi za umma
c bodi zinazosimamia wahasibu wakaguzi wa ndani na maafisa ugavi zifuatilie mwenendo wa uwajibikaji kwa wanataaluma hao ili kuwawajibisha wanapo kwenda kinyume na maadili ya taaluma zao
 jambo la ukiukwaji wa masharti ya mikataba katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ili kukuza makampuni na biashara ndogondogo za wazawa nchini serikali kupitia kanuni na ya kanuni za ununuzi wa umma za mwaka imeweka lengo la taasisi zinazofanya manunuzi zihakikishe kwamba malipo ya wazabuni yanafanyika kwa wakati
kanuni hii inaelekeza kuwa malipo yafanywe ndani ya siku tangu kutolewa kwa hati ya madai kwa taasisi nunuzi
kifungu cha 
 cha masharti ya jumla ya mikataba gcc kinasema kwamba mwajiri atamlipa mkandarasi kiasi kilichothibitishwa na meneja wa mradi ndani ya siku tangu tarehe ya kila cheti hati ya madai
ikiwa mwajiri atafanya malipo kwa kuchelewa mkandarasi atalipwa riba kwa malipo yaliyocheleweshwa
ripoti ya cag inaonyesha kumekuwepo na ukiukwaji wa matakwa ya mikataba katika miradi ya maendeleo ambayo imesababisha hasara kubwa kwa serikali hali iliyopelekea kutozwa riba ya shilingi 
 bilioni
baadhi ya miradi iliyokuwa na ucheleweshwaji wa malipo ni kama inavyoonekana katika kielelezo na 
kielelezo na
 miradi enye ozo za riba kutokana na kucheleweshwa kwa malipo
mradi kiasi shilingi milioni miradi ya sekta ya maji inayotekelezwa katika wilaya 
 programu ya usaidizi wa sekta ya uchukuzi tssp 
 mradi wa uwezeshaji biashara na uchukuzi kusini mwa afrika sattfp 
 mradi wa barabara wa arusha holili 
 programu ya uboreshaji wa miundombinu ya usafirishaji jijini dar es salaam dutp 
 mradi wa multinational rumonge gitaza kibondo kasulu manyovu 
 jumla 
 athari kucheleweshwa kwa malipo ya makandarasi kuna sababisha athari zifuatazo a kukosekana kwa thamani ya fedha na kuongezeka kwa gharama za utekelezaji wa miradi ya maendeleo b wakandarasi kukosa imani na serikali kwa sababu ya kuvunjwa kwa vipengele vya mikataba yao haswa kwenye suala la malipo kwa wakati na c miradi kukamilika chini ya kiwango ambayo inaweza kusababisha madhara kwa wananchi na kusababisha wananchi kukosa huduma stahiki
nini kifanyike wajibu inashauri kitengo cha ukaguzi wa ndani kwenye halmashauri kufanya ukaguzi wa mara kwa mara kwenye mwenendo wa miradi ili kuhakikisha madai yote ya wakandarasi yanalipwa kwa wakati na kuepuka riba zinazotokana na ucheleweshwaji wa malipo hayo
 hitimisho masuala yaliyochambuliwa katika ripoti hii yanalenga kutoa taarifa kwa wananchi juu ya mambo muhimu yaliyoripotiwa katika ripoti za cag za mwaka 
kiujumla kumekuwa na changamoto kwenye ufanisi katika usimamizi wa mapato na utekelezaji wa bajeti kwenye serikali kuu na mamlaka za serikali za mitaa
changamoto hizo zinajumuisha kasoro katika usimamizi na ukusanyaji wa mapato usimamizi wa mikataba na manunuzi ya umma uadilifu wa watumishi wa umma na ukiukwaji wa sheria ya fedha za umma ya mwaka sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka pamoja na sheria ya mamlaka ya serikali za mitaa za mwaka pamoja na utegemezi na utoaji wa ruzuku kutoka serikali kuu
katika kuendelea kukuza mazingira ya uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa fedha za umma wajibu inashauri yafuatayo a vyombo vya habari viendelee kutumia fursa ya ripoti za uwajibikaji zilizorahisishwa kutoka katika ripoti za cag kuuhabarisha umma pamoja na kufuatilia masuala mbalimbali ya uwajibikaji yaliyoibuliwa katika ripoti hizo
hii itasaidia umma kufuatilia masuala yaliyoibuliwa na cag ili kuweza kudai uwajibikaji na utekelezaji wa mapendekezo ya aasisi za usimamizi ndani ya muda uliopangwa
b serikali kupitia wizara ya katiba na sheria na mchakato wa rais wa kuangalia suala la katiba mpya inashauriwa kuangalia vipengele vyote vya katiba vinavyochangia kushusha uwajibikaji wa serikali na watumishi wa umma
c aasisi za kiraia ziendeleze juhudi za kufanya uchechemuzi wa masuala ya usimamizi uwazi na ufuatiliaji pets sam wa rasilimali za umma pamoja na utekelezaji wa sheria kanuni zinazosimamia masuala yote yanayohusu makusanyo na matumizi ya fedha za umma
wajibu ins titute institute of public accountability s
p barabara ya rose garden mtaa wa ndovu nyumba no
 dar es salaam baruapepe ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia asisitiza matumizi ya tehama kwa jeshi la polisi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amelitaka jeshi la polisi kuimarisha matumizi ya mifumo ya kielektroniki tehama kama mkakati wa kurahisisha na kuongeza ufanisi katika utendaji kazi
rais samia ametoa tamko hilo leo kwenye hafla ya ufunguzi wa mkutano mkuu wa maafisa waandamizi wa jeshi la polisi iliyofanyika katika bwalo la maafisa wa polisi oysterbay
aidha rais samia amelitaka jeshi hilo kuendelea kujipanga kupokea miradi mikubwa ya kimkakati ya tehama ikiwemo mradi wa miji salama pamoja na mradi wa mfumo wa utambuzi na uchakataji wa taarifa za wahalifu
rais samia pia amebainisha kuwa jeshi la polisi linaendelea kukamilisha mradi mwingine wa ukaguzi wa magari wa lazima wenye lengo la kuongeza tija na ufanisi katika kuwahudumia wananchi kudhibiti uhalifu na ajali za barabarani
kwa upande mwingine rais samia amelitaka jeshi la polisi kuendelea na mpango mkakati wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na tume ya haki jinai ambayo ni pamoja na kuharakisha upelelezi wa kesi za jinai ili kuepuka mrundikano
vile vile rais samia amelitaka jeshi la polisi kuhakikisha linachukua haraka hatua za kisheria dhidi ya mtu au kikundi chochote kinachovunja sheria za nchi
hali kadhalika rais samia amesisitiza uimarishwaji na ushirikishwaji wa jamii kupitia polisi jamii pamoja na kutoa elimu ya unyanyasaji wa kijinsia na ukatili dhidi ya wanawake na watoto
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amefanya uteuzi na uhamisho wa viongozi kama ifuatavyo a
uteuzi wa katibu tawala wa mkoa i amemteua bi maryam ahmed muhaji kuwa katibu tawala wa mkoa wa manyara
kabla ya uteuzi huu bi
muhaji alikuwa mkurugenzi mtendaji wa wilaya ya wanging ombe
anachukua nafasi ya bi
karoline albert mthapula ambaye atapangiwa kazi nyingine
uteuzi wa katibu tawala wa wilaya i amemteua bi
zuhura abdulrahman rashid kuwa katibu tawala wa wilaya ya ruangwa
bi
rashid ni afisa mwandamizi katika mfuko wa taifa wa maji
anachukua nafasi ya bi
shamim sadiq ambaye atapangiwa kazi nyingine
uteuzi wa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri i amemteua bw
michael kachoma kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya busega
bw
kachoma anachukua nafasi ya bi
veronica vicent sayore ambaye uteuzi wake umetenguliwa
uhamisho wa wakuu wa wilaya i mhe
mayeka simon mayeka amehamishwa kutoka wilaya ya chunya kwenda kuwa mkuu wa wilaya ya kongwa
ii mhe
remidius mwema emmanuel amehamishwa kutoka wilaya ya kongwa kwenda kuwa mkuu wa wilaya ya kiteto
 iii mhe
mbaraka alhaji batenga amehamishwa kutoka wilaya ya kiteto kwenda kuwa mkuu wa wilaya ya chunya
iv mhe
kanali hamis mayamba maiga amehamishwa kutoka wilaya ya rombo kwenda kuwa mkuu wa wilaya ya misenyi
v mhe
kanali wilson christian sakullo amehamishwa kutoka wilaya ya misenyi kwenda kuwa mkuu wa wilaya ya ngorongoro
vi mhe
raymond stephen mwangwala amehamishwa kutoka wilaya ya ngorongoro kwenda kuwa mkuu wa wilaya ya rombo
uhamisho wa wakurugenzi watendaji wa halmashauri i bi
rose robert manumba amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya kigoma kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya malinyi
ii bi
rehema said bwasi amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya malinyi kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya mji wa mbulu
iii bw
yefred edson myenzi amehamishwa kutoka halmashauri ya mji wa mbulu kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya mji wa geita
iv bi zahara muhiddin michuzi amehamishwa kutoka halmashauri ya mji wa geita kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya mji wa ifakara
v bi
lena martin nkya amehamishwa kutoka halmashauri ya mji wa ifakara kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya mji wa tunduma
vi bw
chiriku hamis chilumba amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya namtumbo kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya kigoma
 vii bw
kisena magena mabuba amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya kilosa kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya shinyanga
viii bw
simon sales berege amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya shinyanga kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya rufiji
ix bw
michael john gwimile amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya rufiji kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya kilosa
x bi
regina lazaro bieda amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya momba kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya kibaha
xi bi
mwajuma abasy nasombe amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya mwanga kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya manispaa ya moshi
xii bw
rashid karim gembe amehamishwa kutoka halmashauri ya manispaa ya moshi kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya mkinga
xiii bi
zahara abdul msangi amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya mkinga kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya mwanga
xiv bw
philemon mwita magesa amehamishwa kutoka halmashauri ya mji wa tunduma kwenda kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya namtumbo
xv bi
butamo nuru ndalahwa amehamishwa kutoka halmashauri ya wilaya ya kibaha kuwa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya ya momba
uteuzi na uhamisho huu umeanza tarehe desemba 
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma taarifa kwa umma wakuu wa idara vitengo vya tehama serikalini wajengewa uwezo dodoma septemba taasisi za umma nchini zimetakiwa kuzingatia kikamilifu sheria ya serikali mtandao ya mwaka na kanuni zake za mwaka katika kutekeleza jitihada za serikali mtandao mahala pa kazi
hayo yameelezwa leo jijini dodoma na mkurugenzi wa usimamizi wa rasilimaliwatu serikalini acp ibrahim mahumi kwa niaba ya katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora dkt
laurean ndumbaro wakati akifungua mafunzo kwa wakuu wa idara na vitengo vya tehama serikalini yaliyohusu kujenga uelewa katika utekelezaji wa sheria ya serikali mtandao na kanuni zake
acp mahumi ameeleza kuwa serikali kupitia tangazo na
 la tarehe ilitangaza kuwa tarehe disemba ni siku ya kuanza kutumika rasmi kwa sheria hii ya serikali mtandao na kanuni zake zilizopitishwa mwanzoni mwa mwaka ambazo nazo zimeanza kutumika katika kutekeleza sheria hii
tambueni kuwa sheria hii inaweka msingi wa kisheria wa utekelezaji wa sera ya taifa ya tehama ya mwaka na kuanzisha mamlaka ya serikali mtandao e ga yenye jukumu la kusimamia kuratibu na kuendeleza utekelezaji wa serikali mtandao pamoja na kusimamia uzingatiaji wa sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika taasisi za umma acp mahumi amesisitiza
aidha acp mahumi amesema kuwa mafunzo haya ni moja ya jitihada za kuongeza uelewa wa mambo ya kuzingatia wakati wa kutumia tehama katika utekelezaji wa shughuli mbalimbali katika taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa umma kwa lengo la kuongeza tija na kutoa huduma bora zinazopatikana kwa urahisi
nazipongeza taasisi za umma ambazo zimefanikiwa kuboresha utendaji kazi na kutoa huduma zao kwa umma kwa kutumia tehama ingawa tunaelewa kumekuwa na changamoto katika eneo hili kama vile uwepo wa mifumo isiyoongea na urudufu
hivyo sheria hii itasaidia kutatua baadhi ya changamoto hizo ikiwa ni pamoja na kuiwezesha mamlaka ya serikali mtandao kutoa viwango na jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mamlaka ya serikali mtandao mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma miongozo ya kitaalamu vya serikali mtandao kwa ajili ya kusimamia utekelezaji wa jitihada mbalimbali za serikali mtandao katika taasisi za umma acp mahumi ameongeza
acp mahumi ameendelea kusisitiza umuhimu wa kuzingatia vipengele vyote vinavyohusu usalama wa mifumo na miundombinu ya tehama kama vilivyoainishwa katika sheria ya serikali mtandao na kanuni zake
uzingatiaji huo utahakikisha usalama wa taarifa za serikali zilizomo katika mifumo na miundombinu ya tehama inayotumika katika taasisi za umma
ingawa mafunzo haya yametolewa kwa wakuu wa idara vitengo vya tehama acp mahumi amewaasa wakuu hao kuhakikisha na wao wanakuwa walimu kwa kusaidia kuwaelewesha watumishi wenzao katika taasisi zao kuifahamu na kuizingatia sheria hii na kanuni zake wakati wa utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao
imetolewa na katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala borajamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti singida oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia aanza ziara ya kikazi mkoani singida rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali itaendelea kuhakikisha huduma ya elimu inasogezwa karibu na wananachi ili kuondoa adha ya wanafunzi kutembea umbali mrefu kufuata elimu
rais samia amesema hayo leo wakati akihutubia wananchi katika eneo la uwanja wa police square wilayani manyoni ikiwa ni siku ya kwanza ya ziara yake ya kikazi mkoani singida
rais samia amesema kupitia mradi wa kuimarisha elimu ya awali na msingi nchini boost na mradi wa kuimarisha elimu ya sekondari sequip serikali inajenga shule za msingi na sekondari katika mikoa yote nchini
rais samia amesema lengo la miradi hiyo ni kuondoa msongamano katika madarasa ili kuongeza tija na ufanisi kwenye ufundishaji kutoka wanafunzi kwa darasa hadi kufikia 
awali rais samia alifungua shule ya msingi imbele yenye thamani ya shilingi milioni 
 na mabweni ya madarasa ya shule ya sekondari mwanamwema shein katika manispaa ya singida
rais samia pia aliweka jiwe la msingi ujenzi wa barabara ya mkiwa itigi noranga 
 km kwa kiwango cha lami yenye thamani ya shilingi bilioni 
 bilioni ambayo ni sehemu ya barabara ya makongorosi rungwa itigi mkiwa km
barabara hii licha ya kuunganisha ushoroba wa tanzania na zambia pamoja na wa kati itaunganisha pia tanzania na ukanda wa sadc na hivyo kuchochea shughuli za uzalishaji na biashara kwa kurahisisha usafiri na usafirishaji
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia kuwa mjumbe wa bodi ya ushauri ya kituo cha dunia cha uhimilivu wa mabadiliko ya tabianchi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameteuliwa rasmi kuwa mjumbe wa bodi ya ushauri ya kituo cha dunia cha uhimilivu wa mabadiliko ya tabianchi advisory board of the global centre on adaptation gca
taarifa ya uteuzi huo iliwasilishwa na mhe
ban ki moon mwenyekiti wa bodi ya gca na katibu mkuu mstaafu wa umoja wa mataifa alipokutana na mhe
rais pembezoni mwa mkutano wa wakuu wa nchi za afrika kuhusu mabadiliko ya tabianchi uliofanyika nairobi kenya
heshima hii ni utambuzi wa uongozi mahiri wa rais samia katika jitihada za kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi afrika na duniani kote ambapo tanzania ni kinara kwenye utekelezaji wa miradi mbalimbali barani afrika
wajumbe wengine wa bodi hiyo ni rais wa jamhuri ya senegal mhe
macky sall mwenyekiti wa kamisheni ya umoja wa afrika mhe
moussa faki mahamat rais wa benki ya maendeleo ya afrika afdb mhe
akinumwi adesina na mkurugenzi mwendeshaji wa mfuko wa fedha wa kimataifa imf mhe
kristalina georgieva
gca ni taasisi kubwa duniani inayosimamia masuala ya uhimilivu wa mabadiliko ya tabianchi ambapo hadi sasa imeweza kufanikisha upatikanaji zaidi ya dola za marekani bilioni 
tanzania ni miongoni mwa nchi za kwanza zitakazonufaika na fedha hizo katika kipindi cha miaka mitatu ijayo
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa kulihutubia kwa mara ya mwisho bunge la kumi na moja la jamhuri ya muungano wa tanzania ukumbi wa bunge dodoma tarehe juni mheshimiwa spika awali ya yote napenda nimshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema aliyetujalia uhai na kutuwezesha kuiona siku ya leo
kama mheshimiwa spika unavyofahamu wapo wenzetu ambao tulikuwa nao wakati wa kuzindua bunge hili lakini leo hatuko nao
wametangulia mbele za haki
hivyo basi kwa heshima yao naomba tusimame kwa dakika moja kuwakumbuka
mwenyezi mungu azipumzishe roho zao mahali pema peponi
amina
mheshimiwa spika kabla sijaendelea zaidi naomba kutambua uwepo wa viongozi mbalimbali kwenye ukumbi huu
nimefurahi kuwaona waheshimiwa marais wetu wastaafu wote wapo hapa pamoja na makamu wa rais wastaafu na pia mawaziri wakuu wastaafu akiwemo mheshimiwa lowasa na mheshimiwa sumaye
hii ndiyo tanzania
kwa namna ya pekee napenda nikushukuru wewe mheshimiwa spika job ndugai mbunge wa kongwa kwa kunipa kibali cha kuja kulihutubia bunge hili
aidha nawashukuru naibu spika mheshimiwa tulia ackson pamoja na wenyeviti wa bunge mheshimiwa andrew chenge na mheshimiwa najma giga kwa ushirikiano wenu
ahsanteni sana
hiki ni kielelezo cha uhusiano mzuri uliokuwepo kati ya mihimili yetu mitatu katika kipindi chote cha miaka mitano iliyopita
nitumie fursa hii pia kueleza kuwa tangu nimeingia ndani ya bunge hili leo nimeshuhudia mabadiliko mengi makubwa tofauti na ilivyokuwa wakati mimi nikiwa mbunge
hivi sasa nimeona hata waheshimiwa wabunge wanatumia vifaa vya kisasa kama vile tablets
enzi zetu vifaa hivyo havikuwepo
hivyo basi nakupongeza sana mheshimiwa spika kwa ubunifu huu na nawapongeza pia waheshimiwa wabunge kwa kuweza kuvitumia vifaa hivi na hivyo kulifanya bunge lenu kuwa la kisasa namna hii
mheshimiwa spika tarehe novemba nilikuja hapa kulizindua bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania
leo tena kwa madhumuni ya kutimiza matakwa ya katiba yetu nimekuja kulihutubia kwa mara ya mwisho ili hatimaye kuweza kuruhusu kuanza kwa mchakato wa uchaguzi mkuu wa rais wabunge na madiwani unaotarajiwa kufanyika mwezi oktoba 
utakumbuka mheshimiwa spika kuwa wakati nikizindua bunge lako tukufu nilitumia fursa hiyo pia kutoa mwelekeo kueleza malengo na pia kutaja vipaumbele vya serikali ya awamu ya tano
siku ile nakumbuka nilieleza mambo mengi sana ambayo nafarijika kuona kuwa mengi tumefanikiwa kuyatekeleza kama ambavyo waheshimiwa mawaziri mbalimbali walieleza wakati wakiwasilisha bajeti zao
namshukuru pia mheshimiwa waziri wa fedha ambaye naye wakati wa kuwasilisha hotuba ya bajeti ya serikali alitoa ufafanuzi wa mafanikio tuliyoyapata
aidha jana mheshimiwa waziri mkuu alitoa maelezo ya kina kuhusu mafanikio yaliyopatikana
kwa ujumla naweza kusema katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumeweza kutimiza wajibu wetu wa kuwatumikia watanzania kwa kiasi kikubwa
na tumeweza kufanya hivyo kutokana na ushirikiano mkubwa tulioupata kutoka kwa watanzania wote
nitumie fursa hii kuwashukuru ninyi waheshimiwa wabunge kwa kuishauri vyema na pia kuisimamia vizuri serikali katika kutekeleza majukumu yake
aidha nawashukuru waheshimiwa madiwani kwa kusimamia vizuri utekelezaji wa shughuli mbalimbali za maendeleo kwenye maeneo yao
kama mnavyofahamu madiwani ni kiungo muhimu kati ya wananchi na serikali lakini pia kati yenu waheshimiwa wabunge pamoja na wananchi
hivyo hatuna budi kuwashukuru waheshimiwa madiwani wetu
napenda pia nitumie fursa hii kuwashukuru watangulizi wangu kuanzia awamu ya kwanza iliyoongozwa na baba ya taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere awamu ya pili iliyoongozwa na mzee ali hassan mwinyi awamu ya tatu ya mzee benjamin william mkapa pamoja na awamu ya nne ya mzee jakaya mrisho kikwete kwa kuweka misingi imara na kutengeneza mazingira yaliyowezesha kupatikana mafanikio hayo mbalimbali katika kipindi cha miaka mitano iliyopita
na katika hilo nawashukuru pia viongozi wetu wakuu wastaafu mzee wetu mwinyi mzee ruksa mzee wetu mkapa mzee wa ukweli na uwazi na mzee kikwete mzee wa ari mpya nguvu mpya na kasi mpya kwa ushauri wao mbalimbali waliotupatia katika kipindi chote cha miaka mitano iliyopita
nikiri tu kwamba ushauri wao umenisaidia sana mimi binafsi pamoja na serikali ninayoingoza
nawashukuru pia makamu wa rais wastaafu marais wa zanzibar wastaafu na mawaziri wakuu wastaafu kwa ushirikiano wao
mheshimiwa spika kama utakavyokumbuka mojawapo ya ahadi kubwa niliyoitoa wakati wa kuzindua bunge ilikuwa kudumisha amani umoja mshikamano mapinduzi matukufu ya zanzibar pamoja na muungano wetu na halikadhalika kuimarisha amani ulinzi usalama na utulivu wa nchi yetu
ninayo furaha kuliarifu bunge lako tukufu kwamba tumeitimiza ahadi hiyo kwa vitendo
watanzania tumebaki kuwa wamoja na tumeendelea kushirikiana licha ya tofauti zetu za dini kabila rangi ufuasi vyama vya siasa au mahali tunakotoka
muungano wetu pia umeendelea kuimarika
tumeweza kushughulikia baadhi ya changamoto za muungano na kufikia makubaliano ikiwemo kuhusu suala la gharama za kushusha mizigo landing fees na pia kufuta kodi ya ongezeko la thamani pamoja na malimbikizo ya kodi hiyo ya shilingi bilioni 
 ambayo shirika la umeme zanzibar zeco lilikuwa likidaiwa na tanesco
tumefanikiwa pia kuyalinda mapinduzi matukufu ya zanzibar
kuhusu amani ulinzi na usalama nchi yetu imeendelea kuwa kisiwa cha amani na mipaka yake imebaki kuwa salama
utakumbuka kuwa wakati tukiingia madarakani kulikuwepo na wimbi kubwa la uhalifu wa kutumia silaha pamoja na vitendo vingine vya kihalifu ikiwemo matukio ya mauaji kule kibiti na rufiji
hata hivyo kutokana na kazi kubwa iliyofanywa na vyombo vyetu vya ulinzi na usalama vitendo vyote hivyo vilikomeshwa na nchi yetu sasa ipo salama
na katika kuthibitisha hilo ripoti ya global peace index ya mwaka imeitaja tanzania kushika nafasi ya kwanza kwa amani na utulivu kwenye eneo la afrika mashariki na ya saba kwa nchi za afrika zilizopo kusini mwa jangwa la sahara
kwa niaba yenu na kwa niaba ya watanzania wote navipongeza sana vyombo vyetu vya ulinzi na usalama kwa kazi kubwa na nzuri wanayoifanya ya kusimamia amani nchini
nawashukuru pia watanzania kwa kutoa ushirikiano kwa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumejitahidi pia kuimarisha maadili nidhamu na utendaji kazi serikalini
kama tulivyoahdi hatukuwa na mzaha kwa viongozi na watumishi wazembe walioshindwa kufanya kazi kwa weledi nidhamu maarifa na uadilifu
viongozi na watumishi wa namna hiyo walichukuliwa hatua za kinidhamu ikiwemo kuwatumbua kuwashusha vyeo na mishahara au kuwapa onyo kali
kwa mujibu wa takwimu zilizopo jumla ya watumishi wamechukuliwa hatua mbalimbali wakiwemo watumishi ambao waliachishwa kazi kwa kukutwa na vyeti vya kughushi
aidha tulifuta ajira hewa zilizoigharimu serikali kila mwezi kiasi cha shilingi bilioni 
hatua hii ilitoa fursa ya kuajiri watumishi wapya wenye sifa wapatao 
vilevile kufuatia hatua tulizochukua tuliwapandisha vyeo watumishi na kulipa madeni ya watumishi ya mishahara na yasiyo ya mishahara yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ya kimshahara shilingi bilioni 
 na yasiyo ya kimshahara shilingi bilioni 
waheshimiwa wabunge tulifanya haya kwa lengo kulinda heshima ya wafanyakazi na kuleta nidhamu kwenye utumishi wa umma
sambamba na kuimarisha nidhamu serikalini tulizidisha mapambano dhidi ya rushwa uhujumu uchumi na ufisadi
utakumbuka kuwa wakati nikizindua bunge hili niliahidi kuanzisha mahakama ya uhujumu uchumi
mahakama hiyo ilianzishwa mwaka na mpaka sasa imepokea mashauri ambapo mashauri tayari yamesikilizwa
zaidi ya hapo katika kupambana na adui rushwa taasisi yetu ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru imeweza kufungua mashauri ambapo mashauri tayari yametolewa uamuzi na serikali imepata ushindi kwenye mashauri 
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita pia takukuru imefanikiwa kuokoa kiasi cha shilingi bilioni 
 zikiwemo fedha walizokuwa wamedhulumiwa wakulima
aidha takukuru imetaifisha fedha taslim shilingi milioni dola za marekani euro nyumba zenye thamani ya shilingi bilioni 
 magari matano yenye thamani ya shilingi milioni pamoja na viwanja vitano 
aidha tumeweza kurejesha mali za serikali zilizochukuliwa na watu binafsi ama taasisi kinyume cha sheria zikiwemo nyumba na majengo ikiwemo mbeya hotel mashamba viwanja kampuni maghala 
vile vile kiasi cha fedha na mali zilizowekewa zuio kusubiria kukamilika kwa taratibu za kisheria za utaifishaji ni shilingi bilioni 
 dola za marekani milioni 
 euro milioni 
 magari nyumba viwanja na mashamba 
hii bila shaka inaonesha dhamira yetu isiyo na mashaka ya kupambana na rushwa na ufisadi
naupongeza muhimili wa mahakama takukuru ofisi ya taifa ya mashtaka jeshi la polisi pamoja na wananchi kwa ujumla kwa kufanikisha mapambano haya
lakini nitumie fursa hii pia kuipongeza mamlaka ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya kwa kufanikiwa kudhibiti na kuvunja mitandao ya biashara hiyo haramu hapa nchini
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita jumla ya tani 
 za bangi tani 
 za mirungi kilo 
 za heroin na kilo 
 za cocaine zimekamatwa pamoja na watuhumiwa 
hatua hizi ndizo zilifanya shirika la umoja wa mataifa linaloshughulikia masuala ya dawa za kulevya na uhalifu unodc mwaka jana kuipongeza nchi yetu kwa kupunguza uingizaji wa dawa za kulevya kwa asilimia 
lakini niseme mafanikio haya yasingepatikana kama pasingekuwa na sheria nzuri zilizopitishwa na bunge hili
hivyo basi nawapongeza sana waheshimiwa wabunge kwa kazi nzuri mliyoifanya
nawashukuru pia watanzania kwa ushirikiano waliotoa katika kukabiliana na biashara hii haramu
mheshimiwa spika wakati nikizindua bunge hili nilieleza kwa kirefu sana kuhusu kutoridhishwa kwangu na hali ya ukusanyaji wa mapato ya serikali
hivyo basi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumejitahidi kushughulikia suala hilo kwa kusimamia uadilifu kwa watumishi waliopewa dhamana ya kukusanya mapato kuimarisha sheria za kodi mifumo ya tehama kupanua wigo wa walipa kodi kupunguza misamaha na kuziba mianya ya ukwepaji kodi n
kutokana na hatua hizo ukusanyaji wa mapato umeimarika
mathalan ukusanyaji wa mapato ya kodi kwa mwezi umeongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni mwaka hadi shilingi trilioni 
 hivi sasa na mwezi disemba tra ilikusanya shilingi trilioni 
 kiwango ambacho ni cha juu kabisa kuwahi kukusanywa kwenye historia ya nchi yetu
kwa upande wa mapato yasiyo ya kodi nayo yameongezeka kutoka chini ya shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 mwaka 
halikadhalika mapato ya ndani ya halmashauri yameongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni mwaka wa fedha 
hii imefanya mapato ya ndani kwa ujumla kuongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi shilingi trilioni 
 mwaka wa fedha 
sambamba na kuongeza ukusanyaji wa mapato tumedhibiti matumizi ya fedha za serikali kwa kuzuia au kupunguza safari za nje zisizo za lazima semina warsha makongamano matamasha na udanganyifu kwenye manunuzi
aidha tulipitia upya muundo wa serikali ili kuongeza ufanisi na kubana matumizi yasiyo ya lazima
katika zoezi hilo tuliweza kupunguza idadi ya wizara kutoka hadi na pia kuunganisha taasisi idara na vitengo mbalimbali
vilevile tumepitia miundo ya wizara taasisi na idara zinazojitegemea na kufanikiwa kuokoa kiasi cha shilingi bilioni 
tumeunganisha pia mifuko ya hifadhi ya jamii kutoka mitano kuwa miwili kwa lengo hilo hilo la kuongeza ufanisi na kupunguza gharama za uendeshaji
mabadiliko yote haya yalifanyika baada ya kupata baraka za bunge hili tukufu
hivyo basi nina haki kabisa ya kusema ahsanteni sana waheshimiwa wabunge
bila ya ninyi haya yote yasingefanyika
mheshimiwa spika kwa sababu ya kuongezeka kwa mapato na kudhibiti matumizi serikali iliweza kuongeza bajeti ya maendeleo kutoka wastani wa asilimia hadi asilimia 
hii ndiyo imetuwezesha kuboresha huduma mbalimbali za jamii na kutekeleza miradi mikubwa ya maendeleo
kwa upande wa huduma za jamii tumepanua wigo na kuboresha upatikanaji wa huduma za elimu afya pamoja na maji
kwenye elimu kama unavyofahamu tulianza kutoa elimu bila malipo kwa shule za msingi na sekondari ambapo mpaka mwezi februari tulikuwa tumetumia shilingi trilioni 
 kugharamia
lakini mbali na kutoa elimu bure tumeongeza idadi ya shule za msingi kutoka mwaka hadi mwaka huu na shule za sekondari kutoka mwaka hadi shule mwaka 
vilevile tumekarabati shule kongwe za sekondari kati ya tumejenga mabweni na vyumba vya maabara ya 
aidha tumetoa vifaa kwenye maabara zipatazo na tumepunguza kwa kiasi kikubwa tatizo la uhaba wa madawati ambapo idadi yake imeongezeka kutoka madawati mwaka hadi kufikia sawa na ongezeko la zaidi ya asilimia 
kwa upande wa vyuo vya ualimu tumekarabati vyuo tumejenga upya vyuo viwili murutunguru na kabanga na halikadhalika tumepeleka kompyuta kwenye vyuo vyote vya ualimu kwa lengo la kuimarisha ufundishaji wa masomo ya tehama
kuhusu ngazi nyingine za elimu tumeongeza vyuo vya ufundi veta kutoka mwaka hadi mwaka na pia tumekarabati na kuboresha vifaa na miundombinu ya kufundishia katika vyuo vya maendeleo ya wananchi fdc
vilevile tumejenga hosteli kumbi za mihadhari mabwalo ya chakula na maktaba kwenye vyuo vikuu
tumeongeza pia bajeti ya mikopo ya elimu ya juu kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni mwaka huu wa fedha 
kutokana na hatua hizo uandikishaji wa wanafunzi wa darasa la kwanza umeongozeka maradufu kutoka wastani wa wanafunzi milioni mwaka hadi kufikia milioni 
 hivi sasa
aidha idadi ya wanafunzi wa kidato cha iv imeongezeka kutoka mwaka hadi 
idadi ya wanafunzi wa veta imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na idadi ya wanafunzi wa vyuo vya maendeleo ya wananchi fdc imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kwa upande wa vyuo vikuu idadi ya wanafunzi wanaojiunga mwaka wa kwanza imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na wenye kupata mikopo wameongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kwa taarifa hii waheshimiwa wabunge naamini nitakuwa sijakosea nikisema kazi kubwa imefanyika kwenye sekta ya elimu
mheshimiwa spika kwa upande wa sekta ya afya tumeongeza idadi ya vituo vya kutolea huduma za afya zikiwemo zahanati vituo vya afya hospitali za wilaya hospitali za mikoa ikiwemo hospitali ya mkoa wa mara mwalimu nyerere memorial hospital ambayo ujenzi wake ulikwama tangu miaka ya 
vilevile tumejenga hospitali za rufaa za kanda 
hii imefanya vituo vya kutolea huduma za afya kuongezeka kutoka mwaka hadi kufikia hivi sasa
zaidi ya hapo tumeajiri watumishi wapya wa afya wapatao wakiwemo madaktari wapya tuliowaajiri hivi karibuni
hii imeongeza idadi ya watumishi wa afya nchini kutoka mwaka hadi mwaka 
tumeimarisha pia upatikanaji wa dawa vifaa tiba ambapo tuliongeza bajeti yake kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni hivi sasa na pia tumenunua na kusambaza magari ya kubeba wagonjwa ambulances 
vilevile tumefanikiwa kusomesha madaktari bingwa ambao wamewezesha kuimarisha matibabu ya kibingwa nchini hususan kwa magonjwa ya moyo masikio figo mifupa ubongo kansa n
kutokana na hatua hizo idadi ya akinamama wanaojifungulia kwenye vituo vya kutolea huduma za afya imeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia hivi sasa vifo vya watoto wachanga wenye chini ya siku vimepungua kutoka wastani wa vifo hadi vifo kwa kila vizazi hai na idadi ya rufaa za kwenda nje ya nchi zimepungua kwa asilimia 
aidha kutokana na kuimarishwa kwa matibabu ya kibingwa baadhi ya wagonjwa kutoka mataifa jirani wameanza kuja kutibiwa nchini hususan magonjwa ya moyo
hii inadhihirisha kuwa tumefanya kazi kubwa sana katika kuboresha na kuimarisha sekta ya afya nchini
ninyi waheshimiwa wabunge ni mashahidi
kuhusu maji tumetekeleza miradi ya maji ambapo miradi ni ya vijijini na ni ya mijini
miongoni mwa miradi mikubwa inayoendelea kutekelezwa ni wa kutoa maji ziwa victoria kwenda nzega tabora na igunga mradi wa maji wa arusha pamoja na mradi wa kupeleka maji kwenye miji unaotekelezwa kwa gharama ya shilingi trilioni 
miradi mingine ya maji ilielezwa vizuri kwenye hotuba ya waziri wa maji wakati wa kuwasilisha bajeti
na kutokana na jitihada zilizofanyika upatikanaji wa majisafi na salama vijijini umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka na kwa mijini kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
tumeimarisha pia huduma za mawasiliano hususan kwa kuboresha usikivu wa simu kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwezi disemba 
aidha idadi ya watumiaji wa simu za mkononi pamoja na watumiaji data imeongezeka maradufu
na hali hiyo imechangiwa zaidi na kupungua kwa gharama za kupiga simu kwa dakika moja kutoka shilingi mwaka hadi shilingi tu hivi sasa
sambamba na hayo katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumefanikiwa kufufua shirika letu la simu ttcl ambalo lilikuwa limekufa pamoja na kuongeza hisa zetu kwenye kampuni ya airtel kutoka asilimia hadi asilimia 
huu ni ushahidi mwingine kwamba kazi tuliyotumwa na watanzania tumeifanya kikamilifu
mheshimiwa spika mbali na kuboresha huduma za jamii tumetekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo hususan katika ujenzi uchukuzi na nishati ya umeme
tumekamilisha ujenzi wa barabara zenye urefu wa takriban kilometa na hivyo kuifanya nchi yetu iwe na kilometa za barabara za lami
barabara nyingine zenye urefu wa zaidi ya kilometa zinaendelea kujengwa
aidha kwa mara ya kwanza katika historia ya nchi yetu tumejenga barabara za juu flyover na interchange dar es salaam ili kupunguza tatizo la msongamano wa magari na pia tumekamilisha ujenzi wa madaraja makubwa likiwepo daraja la nyerere kigamboni daraja la magufuli katika mto kilombero pamoja na daraja la sibiti na wakati huo huo ujenzi wa madaraja mengine makubwa unaendelea likiwemo daraja la kigongo busisi lenye urefu wa kilometa 
 daraja la salender lenye urefu wa kilometa 
 pamoja na daraja la wami lenye urefu wa meta 
kwa ujumla katika awamu hii hakuna mkoa au wilaya ambayo haikupatiwa fedha za kujenga barabara za lami
makao makuu ya mikoa na wilaya karibu zote sasa yanameremeta kwa lami na taa za barabarani
na ahadi yetu ya kuunganisha mikoa kwa barabara za lami nayo imetekelezwa kwa asilimia kubwa na kwa mikoa ya rukwa katavi katavi tabora singida tabora tabora kigoma na kigoma kagera nayo inaendelea kuunganishwa
mathalan barabara ya mpanda tabora kilometa wakandarasi wanne wanaendelea kujenga kwa kiwango cha lami na barabara ya manyoni tabora inakamilishwa kujengwa kwa lami
vilevile barabara ya kutoka mpanda kwenda kigoma na kigoma hadi nyakanazi zinaendelea kujengwa kwa kiwango cha lami
kwa hakika kazi kubwa imefanyika
sambamba na kujenga barabara tunakamilisha awamu ya kwanza ya ujenzi wa reli ya kisasa kutoka dar es salaam hadi morogoro yenye urefu wa kilometa na ujenzi wa awamu ya pili kutoka morogoro hadi makutupora umbali wa kilometa umefikia asilimia 
miradi hii miwili inagharimu shilingi trilioni 
ujenzi wa sehemu ya mwanza isaka dodoma ipo kwenye maandalizi
tumekarabati pia reli ya zamani kutoka dar es salaam hadi isaka kilometa na halikadhalika tumefufua usafiri wa reli ya dar es salaam tanga moshi arusha ambao ulisimama kwa takriban miaka 
lakini katika kipindi cha miaka mitano tumefanikiwa kurudisha tena usafiri wa treni kutoka dar es salaam kwenda tanga moshi hadi arusha
huu ni uthibitisho kuwa kazi kubwa imefanyika
kwa upande wa usafiri wa maji hivi sasa tunafanya upanuzi wa bandari zetu kuu za dar es salaam mtwara na tanga
vilevile tumeboresha usafiri wa maji kwenye maziwa yetu makuu ya victoria tanganyika na nyasa kwa kuboresha bandari zake pamoja na kujenga na kukarabati meli
kwenye ziwa victoria tumekarabati meli tano za mv
victoria mv
butiama mv
clarias mv
umoja na mv
wimbi na tunaendelea na ujenzi wa meli mpya kubwa ya mv
mwanza hapa kazi tu itakayokuwa na uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo
kwenye ziwa victoria pia tumejenga chelezo kubwa kuliko zote kwenye ziwa victoria ili kujenga na kukarabati meli
kwa upande wa ziwa tanganyika tumekarabati meli ya mafuta ya mt
sangara na tupo mbioni kuanza ukarabati wa mv liemba
kwenye ziwa nyasa tumejenga meli mpya ya kubeba abiria na mizigo tani 
jambo la kufurahisha zaidi ni kwamba wenzetu kule zanzibar wamenunua meli kubwa mbili kwa ajili ya kutoa huduma katika bahari ya hindi
aidha mipango ya kujenga meli mpya kwa ajili ya kutoa huduma kati ya bandari ya mtwara na comoro na kati ya bandari ya kalema na karemi nchini drc nayo inaendelea
sambamba na hayo tumejenga vivuko vipya na kukarabati vivuko vya zamani vipatavyo 
kuhusu usafiri wa anga tumekamilisha ujenzi wa jengo jipya la abiria terminal iii katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa mwalimu nyerere na tunaendelea na upanuzi wa viwanja vya kimataifa vya kilimanjaro kia na abeid aman karume kule zanzibar
vilevile ujenzi wa viwanja vingine upo katika hatua mbalimbali na tupo mbioni kumpata mkandarasi wa kujenga uwanja wa kimataifa wa msalato hapa dodoma
tumekamilisha pia ujenzi rada dar es salaam kilimanjaro na mwanza na kule songwe mbeya ujenzi wake unakaribia kukamilika
sambamba na hilo tumefufua shirika letu la ndege atcl kwa kununua ndege mpya ambapo tayari zimewasili
hii imeongeza idadi ya wasafiri wa anga nchini kutoka milioni 
 mwaka hadi milioni 
 mwaka 
na faida nyingine ya kuwa na ndege tumeiona katika kipindi hiki cha mlipuko wa ugonjwa wa corona ambapo kwa kutumia ndege zetu tumeweza kuwarejesha watanzania wenzetu waliokwama nchi mbalimbali ikiwemo india
kama tusingekuwa na ndege zetu ingekuwa vigumu kuwarejesha watanzania hao
ukiachilia mbali uimarishaji wa miundombinu ya usafiri tumeboresha upatikanaji wa nishati ya umeme
tumekamilisha mradi wa kinyerezi ii ambao umetuongezea megawati na tunakaribia kukamilisha upanuzi wa mtambo wa kinyerezi utakaozalisha megawati kutoka megawati za sasa
muhimu zaidi tumeanza kutekeleza mradi mkubwa wa bwawa la nyerere kwenye bonde la mto rufiji
mradi huu unagharimu shilingi trilioni 
 na utakapokamilika utazalisha umeme megawati ambazo sio tu zitatuhakikishia umeme wa kutosha na wa gharama nafuu lakini pia utatusaidia kukabiliana na tatizo la uharibifu wa mazingira unaosababishwa na matumizi makubwa ya kuni na mkaa
tunaendelea pia kutekeleza miradi mingine kwa kutumia vyanzo mbalimbali ikiwemo maji gesi asilia jua upepo n
aidha tumekamilisha miradi mikubwa ya kusafirisha umeme ikiwemo mradi wa iringa shinyanga makambako songea lindi mtwara n
pamoja na kuendelea kutekeleza mradi wa kupeleka umeme vijijini ambapo tumeongeza idadi ya vijiji vilivyofikishiwa umeme kutoka mwaka hadi vijiji mwezi aprili 
nchi yetu ina vijiji hivyo tumebakisha vijiji tu kufikisha umeme kwenye vijiji vyote nchini
kutokana na hatua tulizochukua idadi ya watumiaji wa umeme energy access imeongezeka kutoka asilimia hadi asilimia 
na hii imechagizwa na ushushaji wa gharama za kuunganisha umeme kutoka shilingi hadi shilingi 
mafanikio mengine tuliyoyapata kwenye sekta ya nishati ni kupunguza tatizo la kukatikakatika kwa umeme
katika kipindi chote cha miaka mitano nchi yetu haikuwahi kuingia gizani
zaidi ya hapo tumeokoa kiasi kikubwa cha fedha kwa kuzima mitambo ya kuzalisha umeme wa mafuta
kwa mfano kwa kuzima mitambo ya iptl aggreko na symbion tumeokoa shilingi bilioni kwa mwaka
hii ndiyo imesaidia tanesco sasa ianze kujiendesha yenyewe
mheshimiwa spika wakati nikizindua bunge hili nakumbuka niliahidi kuwa serikali ya awamu ya tano ingeendeleza jitihada za awamu zilizotangulia za kukuza uchumi pamoja na kukabiliana na matatizo ya umasikini na ukosefu wa ajira
hivyo basi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumejitahidi kutekeleza ahadi hiyo hususan kwa kukuza sekta zetu kuu za uchumi na uzalishaji ikiwemo viwanda kilimo biashara madini pamoja na utalii
kuhusu viwanda tumejenga viwanda vipya ambapo vikubwa ni vya kati vidogo na vidogo sana 
hii imeongeza idadi ya viwanda nchini kutoka mwaka hadi viwanda mwaka 
viwanda vipya vilivyojengwa vimeisaidia kuifanya nchi yetu kujitosheleza kwa baadhi ya bidhaa ikiwemo saruji nondo na bati
aidha viwanda vipya vimezalisha ajira 
sambamba na kujenga viwanda tumeendelea kuweka mkazo kwenye sekta ya kilimo uvuvi na ufugaji
kama unavyofahamu sekta hii bado ni uti wa mgongo wa uchumi wa nchi yetu
inachangia takriban asilimia ya fedha za kigeni asilimia ya pato la taifa asilimia ya malighafi za viwandani asilimia ya ajira zote nchini na asilimia ya mahitaji yetu ya chakula
hivyo basi katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumeendelea kuipa kipaumbele sekta hiyo
tumeongeza upatikanaji wa pembejeo na zana za kilimo mbegu bora mbolea viatilifu matrekta tumeongeza uzalishaji wa miche ya mazao ya kimkakati tumejenga na kukarabati skimu za umwagiliaji vihenge vya kuhifadhi mazao tumetafuta masoko na kuviimarisha vyama vya ushirika
vilevile tumeongeza maeneo ya ufugaji kutoka hekta milioni 
 mwaka hadi hekta milioni mwaka na hivyo kusaidia kupunguza migogoro kati ya wakulima na wafugaji
tumejenga pia majosho mapya tumeongeza idadi ya ng ombe waliohamilishwa kutoka mwaka hadi mwaka tumetoa chanjo ya mifugo na kusambaza dawa za kuogeshea mifugo
tumeimarisha pia ulinzi na usimamizi wa rasilimali za uvuvi kwa kuanzisha kanda kuu tatu ziwa victoria tanganyika na pwani pamoja na kudhibiti matumizi ya zana haramu
nakumbuka kuna wakati waziri wa uvuvi na mifugo mhe
mpina alikuwa akitembea na rula hadi kwenye migahawa
zaidi ya hapo tumehamasisha na kufanikiwa kuongeza idadi wafugaji samaki kutoka mwaka hadi mwaka tumeongeza idadi ya mabwawa kutoka hadi vizimba vya kufugia samaki fish cages kutoka hadi na uzalishaji wa vifaranga kutoka hadi 
sambamba na hayo mwaka tulizindua mpango wa pili wa maendeleo ya kilimo asdp ii wenye malengo wa kukifanya kilimo chetu kuwa cha kisasa cha kibiashara na chenye tija
vilevile tumeiongezea mtaji benki yetu ya maendeleo ya kilimo tadb wa shilingi bilioni kupitia mkopo kutoka benki ya maendeleo ya afrika
serikali pia imeipatia tadb dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi bilioni 
 ili kuendesha mfuko wa dhamana kwa wakulima wadogo scgs wenye lengo la kuchagiza mabenki na taasisi za fedha kuongeza utoaji wa mikopo kwa wakulima wadogo na makampuni madogo na ya kati ya kilimo smes
hii ina maana kuwa katika kipindi cha miaka mitano iliyopita serikali imeipa tadb shilingi bilioni 
 na hivyo kuiwezesha benki hiyo kutoa mikopo ya moja kwa moja kwa wakulima wafugaji na wavuvi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa riba nafuu
kutokana na hatua hizi mafanikio makubwa yamepatikana
mathalan uzalishaji wa mazao ya chakula umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
mahitaji yetu ya chakula kwa mwaka ni chini ya tani milioni 
kwa upande wa mazao ya biashara uzalishaji umeongezeka kutoka tani hadi tani 
kwenye uvuvi sangara kwenye ziwa victoria wameongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka na urefu wa sangara umeongezeka kutoka wastani wa sentimeta hadi sentimeta 
vilevile mauzo ya samaki wetu nje ya nchi yameongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
haya sio mambo madogo
mheshimiwa spika kwa lengo la kukuza uchumi pia tumeendelea kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini ikiwemo kuanza kutekeleza mpango wa kuboresha mazingira ya biashara nchini blueprint na kuanzisha wizara maalum ya uwekezaji iliyopo chini ya ofisi ya waziri mkuu
tumefanya marekebisho ya sheria mbalimbali na kupunguza urasimu katika kutoa vibali na pia kufuta tozo kero ambapo tozo zinahusu sekta ya kilimo uvuvi na mifugo tozo za sekta nyingine mbalimbali na tozo zilikuwa zinatozwa na wakala wa usalama na afya mahali pa kazi
kutokana na hatua hizo mafanikio makubwa yamepatikana kwenye nyanja za biashara na uwekezaji
biashara yetu ya nje imeongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 mwaka 
jambo la kufurahisha zaidi ni kwamba tanzania imekuwa na urari chanya wa mauzo ya bidhaa kwenye masoko ya nchi za jumuiya ya afrika mashariki eac pamoja na nchi za jumuiya ya maendeleo ya kusini mwa afrika sadc
mfano kwa upande wa jumuiya ya afrika mashariki kutoka mwaka hadi mwaka tanzania imekuwa na urari chanya wa mauzo ya bidhaa kwa wastani wa dola za marekani milioni 
kuhusu uwekezaji kituo chetu cha uwekezaji kimesajili miradi mipya yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 zaidi ya shilingi trilioni na itakapokamilika itatoa ajira 
mheshimiwa spika kwenye sekta ya madini mageuzi makubwa sana yamefanyika ikiwa ni pamoja na kuanzisha wizara mahsusi ya madini kudhibiti utoroshaji na usafirishaji wa madini ghafi nje ya nchi kuanzisha masoko ya madini kwenye kila mkoa kuongeza ushiriki wa wafanyabiashara wetu wadogo kwenye mnyororo wa uchumi wa madini na kuwafutia ama kuwapunguzia viwango vya kodi
zaidi ya hapo na muhimu zaidi mwezi julai tulipitisha sheria ya kulinda rasilimali za taifa the natural wealth and resources permanent sovereignty act ikiwemo madini
nakushukuru sana wewe mheshimiwa spika pamoja na waheshimiwa wabunge wote kwa kupitisha sheria hii muhimu sana kwa taifa letu
kwa hakika mmeingia kwenye vitabu vya historia vya nchi yetu na naamini vizazi hadi vizazi vitawakumbuka
kupitishwa kwa sheria hiyo ndiko kumewezesha kwa mara ya kwanza watanzania kumiliki rasilimali zao kwa nguvu za kisheria
na sheria hiyo pia ndiyo imefanikisha kuanzishwa kwa kampuni ya twiga minerals company ambayo serikali yetu inamiliki hisa asilimia na kampuni ya barrick asilimia ya hisa na halikadhalika kutolewa kwa malipo ya fidia ya dola za marekani milioni kati ya dola za marekani ambazo kampuni ya barrick ilikubali kutulipa kufuatia majadiliano tuliyofanya
napenda pia nikushukuru wewe mheshimiwa spika kwa kuunda kamati maalum ya bunge ya kuchunguza utoroshaji wa madini ya tanzanite ambayo ilitoa ushauri wa kujenga ukuta wa kilometa katika mgodi wa mirerani ambao serikali iliutekeleza
kutokana na hatua mbalimbali tulizochukua sekta ya madini sasa imeanza kukua kwa kasi kubwa ambapo mwaka jana iliongoza kwa ukuaji kwa asilimia 
 ikifuatiwa na ujenzi asilimia 
aidha mapato yatokanayo na madini nayo yameongezeka
mathalan kwenye mwaka wa fedha zilikusanywa shilingi bilioni kutoka shilingi bilioni mwaka 
kwenye mwaka huu wa fedha tunatarajia tukusanye shilingi bilioni ambapo mwezi aprili pekee licha ya kuwepo kwa tatizo la ugonjwa wa corona tumekusanya shilingi bilioni 
haijawahi kutokea
kiwango cha juu kabisa tulichowahi kukikusanya kwa mwezi ilikuwa shilingi bilioni 
mafanikio mengine tuliyoyapa kwenye sekta ya madini ni kutolewa kwa leseni za uchenjuaji madini leseni za uyeyushaji madini smelting na leseni za usafishaji madini refining
vilevile tumetenga hekta kwa ajili ya uchimbaji mdogo na kuwapatia mafunzo wachimbaji wadogo 
kwa ujumla hivi sasa wachimbaji wadogo hawabughudhiwi
mtakumbuka zamani wachimbaji wadogo waliendesha shughuli zao kama wakimbizi
sisi tukasema hatutaki kuona wananchi wetu wakiwa wakimbizi ndani ya taifa lao
na kweli kwa hatua tulizochukua tumeweza kujenga heshima kwa wananchi kwa kuwawezesha kutengeneza maisha yao bila bugudha
kuhusu utalii tumechukua hatua mbalimbali za kukuza sekta hiyo ikiwemo kuanza kutekeleza mpango wa uendelezaji utalii nyanda za kusini kuanzisha hifadhi mpya hifadhi ya nyerere chato burigi ibanda kyerwa na rumanyika karagwe na kuongeza jitihada za kutangaza vivutio tulivyonavyo kimataifa ikiwemo kuanzisha chaneli maalum ya utalii ya televisheni ya taifa
aidha kama tulivyoahidi tumezidisha mapambano dhidi ya ujangili kwa kuanzisha jeshi usu na hivyo kusaidia kuongezeka kwa idadi ya wanyama waliokuwa kwenye hatari ya kutoweka kama vile faru na tembo
mathalan idadi ya faru imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na tembo wameongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
kufuatia hatua hizo idadi ya watalii na mapato yameongezeka
kwa mfano mwaka tulipokea watalii kutoka watalii mwaka 
aidha mapato yaliongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwaka 
kama isingekuwa tatizo la kuibuka kwa janga la korona naamini mwaka huu pia idadi ya watalii na mapato yake yangeongezeka
sekta nyingine ambayo haijasemwa sana lakini kwa sasa ina mchango mkubwa kwenye uchumi wetu ni sanaa na utamaduni
kwa mujibu wa taarifa ya hali ya uchumi ya mwaka shughuli za sanaa na burudani ziliongoza kwa ukuaji mwaka ambapo ilikua kwa asilimia 
 na mwaka ilishika nafasi ya tatu kwa ukuaji wa asilimia 
hongereni sana wasanii wetu mbalimbali hususan wa bongo fleva na filamu
kazi zenu sio tu zinaburudisha na kuchangia ukuaji uchumi lakini pia zinaitangaza nchi yetu kimataifa
na katika hilo naipongeza timu yetu taifa ya soka ambayo baada ya takriban miaka kupita hatimaye mwaka jana ilifanikiwa kufuzu kushiriki fainali za kombe la afrika
nawapongeza pia wanamichezo wengine waliopeperusha vyema bendera yetu katika miaka mitano iliyopita hususan katika ndondi na riadha
mheshimiwa spika kutokana na mchango mkubwa unatolewa na wasanii na wanamichezo nchini serikali imejipanga katika miaka mitano ijayo kuweka mkazo mkubwa zaidi kwenye sekta hii ambayo imewaajiri vijana wetu wengi
sekta nyingine tulizoshughulikia na kutoa mchango kwenye ukuaji uchumi ni ulinzi sayansi na teknolojia habari misitu ufugaji nyuki mazingira n
kwenye ulinzi mathalan tumeviimarisha vyombo vyetu vya ulinzi na usalama ikiwemo jeshi polisi idara ya usalama magereza uhamiaji zimamoto takukuru na mamlaka ya kudhibiti madawa kulevya kwa kuvipatia vifaa na zana za kisasa
kwa upande wa sayansi na teknolojia tumeanzisha vituo mahiri vya mafunzo kwa taasisi za elimu ili kuzalisha vijana wenye uwezo unaohitajika kitaifa kikanda na kimataifa kwa gharama ya dola za marekani milioni 
taasisi hizo ni taasisi ya teknolojia dar es salaam itakayobobea katika tehama na taasisi ya teknolojia mwanza itakayobobea kwenye masuala ya ngozi chuo cha taifa cha usafirishaji kitakachobobea katika taaluma za anga na chuo cha ufundi arusha kitabobea katika nishati
kwa sababu ya ufinyu wa muda sitoweza kuzielezea sekta zote
itoshe tu kusema serikali imejitahidi kuimarisha sekta zote ili kukuza uchumi nchini
mheshimiwa spika kutokana na hatua tulizochukua za kuimarisha sekta mbalimbali uchumi wa nchi yetu umeendelea kukua vizuri ambapo kwa wastani katika miaka mitano iliyopita umekua kwa asilimia 
 kutoka ukuaji wa asilimia 
 mwaka 
pato ghafi la taifa limeongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 mwaka kwa bei ya miaka husika yaani current prices
hii sio tu imetufanya tuwe miongoni mwa nchi zinazokua kwa kasi kiuchumi lakini imeifanya tanzania kuwa miongoni mwa nchi zenye uchumi mkubwa zaidi barani afrika
tumefanikiwa pia kudhibiti mfumuko wa bei kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia wastani wa asilimia 
sambamba na hilo akiba ya fedha ya kigeni imeongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 zilizokuwa zikitosheleza kununua bidhaa na huduma kwa miezi 
 mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwezi aprili ambazo zinatowezesha kununua bidhaa na huduma kwa miezi 
kiwango hiki ni zaidi ya lengo lililowekwa kwenye eac miezi 
 na sadc miezi 
kwa upande wa mapambano dhidi ya umasikini umasikini wa kipato umepungua hadi kufikia asilimia 
 mwaka 
na kwa lengo la kuendelea kupambana na umaskini mwezi februari tumezindua kipindi cha pili cha awamu ya tatu ya mpango wa kunusuru kaya masikini tasaf iii ambao utagharimu shilingi trilioni 
kuhusu kukabiliana na tatizo la ajira kupitia jitihada zilizofanyika ikiwemo utekelezaji wa miradi mikubwa ya maendeleo tumefanikiwa kutengeneza ajira zipatazo 
kati ya ajira hizo zimezalishwa na sekta rasmi na ajira zimezalishwa na sekta isiyo rasmi
mheshimiwa spika mafanikio mengine tumeyapata kwenye nyanja za sheria na utoaji haki
katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumejitahidi kupunguza vitendo vya rushwa ucheleweshaji na ubambikaji kesi pamoja na tatizo la mlundikano wa wafungwa
mathalan ili kukabiliana na tatizo la ucheleweshaji wa kesi serikali iliteua majaji wapya wa mahakama ya rufani majaji wa mahakama kuu na kuajiri watumishi wa mahakama wakiwemo mahakimu 
aidha tumejenga mahakama kuu mpya mara na kigoma na kukarabati nyingine nne dar es salaam mbeya shinyanga na sumbawanga
tumejenga pia mahakama za hakimu mkazi za wilaya pamoja na mahakama za mwanzo na halikadhalika tumeanzisha mahakama ya kutembea mobile court ambayo imeanza kufanya kazi kwenye mikoa ya dar es salaam na mwanza na mpaka mwezi machi ilishasajili mashauri na kusikiliza mashauri 
naipongeza mahakama kwa kuchukua hatua za kupunguza mrundikano wa kesi ikiwemo kuimarisha matumizi ya tehama ambayo sio tu imeharakisha uendeshaji wa mashauri lakini pia imepunguza tatizo la rushwa kwa watumishi wa mahakama
vilevile katika jitihada za kukabiliana na tatizo la ucheleweshaji kesi nilisaini hati ya kuiimarisha ofisi ya mwanasheria mkuu na ofisi ya taifa ya mashtaka na pia kuanzisha ofisi ya wakili mkuu wa serikali
uwekaji saini hati hiyo umeongeza tija na kuleta ufanisi mkubwa katika usimamizi na uendeshaji wa mashauri mahakamani na pia kwenye mabaraza ya usuluhishi ndani na nje ya nchi
zaidi ya hapo katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumewasamehe wafungwa waliokuwa wakitumikia vifungo mbalimbali na hivyo kupunguza mlundikano magerezani
aidha katika zoezi la ukaguzi na kusikiliza changamoto za wafungwa na mahabusu ofisi ya taifa ya mashtaka imewafutia kesi mahabusu 
nitumie fursa hii kumpongeza sana mheshimiwa jaji mkuu jaji kiongozi waheshimiwa majaji wengine mahakimu mwanasheria mkuu wa serikali mkurugenzi wa ofisi ya taifa ya mashtaka pamoja na wakili mkuu wa serikali kwa kuimarisha mfumo wa utoaji haki nchini
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumeshughulikia pia kero mbalimbali za wananchi hususan wakulima wavuvi wafugaji wafanyabiashara wafanyakazi wajasiliamali na bila kusahau migogoro ya ardhi
kwa upande wa wakulima wavuvi wafugaji na wafanyabiashara kama nilivyosema awali tumefuta takriban tozo zilizokuwa zikikwamisha shughuli zao
kwa wafanyakazi tayari nimeshaeleza kuhusu upandishaji vyeo na malipo ya madeni mbalimbali
zaidi ya hapo tumepunguza kodi ya mapato kutoka asilimia hadi asilimia na kulipa deni la shilingi trilioni 
 ambalo serikali ilikuwa ikidaiwa na mifuko ya hifadhi ya jamii na hivyo kuwezesha wastaafu kuendelea kulipwa mafao yao
kwa upande wa wajasiliamali wadogo wakiwemo machinga mama lishe waendesha bodaboda na bajaji tumejitahidi kuwawekea utaratibu mzuri wa kuendesha shughuli bila ya kubughudhiwa kwa kuwapatia vitambulisho maalum vilivyotolewa kwa gharama nafuu
mwaka jana jumla ya wajasiliamali wadogo walipatiwa vitambulisho na hivyo kuwafanya waondokane na usumbufu uliokuwepo
mtakumbuka zamani kabla ya utaratibu huo kuanza wajasiliamali wadogo walikuwa wakibugudhiwa sana na mgambo ikiwemo kunyang anywa mali zao
hivyo kwa kuanzisha utaratibu wa kutoa vitambulisho hivyo tumedhihirisha kuwa serikali ya awamu ya tano ipo kwa ajili ya wanyonge
sambamba na kutoa vitambulisho kwa wajasiliamali wadogo tumetunga sheria yenye kuzitaka halmashauri zote kutenga asilimia ya mapato yao kwa ajili ya kutoa mikopo isiyo na riba kwa wanawake asilimia vijana asilimia na wenye ulemavu asilimia ambapo hadi mwezi machi kiasi cha shilingi bilioni 
 kilikuwa kimetolewa
kero nyingine tuliyoshughulikia ni ya migogoro ya ardhi
baadhi ya hatua tulizochukua ni kuanzisha ofisi za ardhi kwenye mikoa yote ambapo sasa huduma zote za upangaji upimaji umilikishaji utathmini pamoja na usajili wa hati nyaraka ramani na michoro zinapatikana
hii imeongeza kasi ya urasimishaji makazi ya wananchi na pia utoaji hati
jumla ya maeneo ya viwanja yaliyorasimishwa ni na tumetoa hatimiliki za kimila 
kubwa zaidi ni uamuzi uliofanywa na serikali wa kuvirasimisha vijiji kati ya vilivyokuwa kwenye maeneo ya hifadhi
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumeimarisha pia uhusiano na ushirikiano na mataifa ya nje pamoja na taasisi za kimataifa
hii ndiyo sababu tuliweza kuwapokea viongozi wa nchi na taasisi mbalimbali za kimataifa ikiwemo vietnam india uturuki afrika kusini drc ethiopia misri rwanda zambia zimbabwe uganda imf benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika ifad n
katika kipindi hicho pia tumefungua balozi mpya algeria cuba israel korea qatar namibia sudan na uturuki
aidha nchi mbili ethiopia na poland nazo zimefungua balozi zao hapa nchini
sambamba na hayo tumeendelea kushiriki katika shughuli na mipango mbalimbali ya kimataifa ikiwemo ulinzi wa amani ambapo kwa sasa tuna askari wapatao katika nchi za drc jamhuri ya afrika ya kati lebanon sudan na sudan kusini
zaidi ya hapo nchi yetu imeaminiwa kuongoza jumuiya mbili za kikanda jumuiya ya afrika mashariki kuanzia hadi na pia kuongoza sadc kuanzia agosti hadi mwezi agosti tutakapokabidhi
na moja ya mafanikio tuliyoyapata katika kuongoza taasisi hizo ni kuzishawishi nchi wanachama kuridhia lugha ya kiswahili kutumika kwenye taasisi hizo
mheshimiwa spika katika ibara c ya ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka chama cha mapinduzi kiliahidi nanukuu kusimamia azma ya serikali ya kuhakikisha majengo yote ya wizara za serikali yanajengwa dodoma badala ya dar es salaam mwisho wa kunukuu
ninayo furaha kuliarifu bunge lako tukufu kuwa ahadi hiyo tumeitekeleza
sio tu kwamba majengo ya wizara zote yamejengwa dodoma bali serikali yote tayari imehamia ambapo tarehe aprili nilizindua mji wa serikali pale mtumba
hii ina maana kuwa tumetekeleza ahadi yetu zaidi ya tulivyoahidi
nina imani kwa kutekeleza ndoto hiyo iliyodumu kwa miaka sio tu tumemuenzi baba wa taifa lakini pia wajumbe wa mkutano wa halmashauri kuu tanu waliofikia uamuzi ya kuhamishia makao makuu ya nchi dodoma mwaka 
hivyo naamini mheshimiwa spika utanisemehe nikisema ccm oyee
hapo nilikuwa nachomekea tu
mheshimiwa spika kwa kifupi sana haya ni baadhi tu ya mafanikio tuliyoyapata
lakini kama nilivyosema awali tumefanya mengi ambayo kama ningeamua kuyaeleze yote hapa tunaweza kukesha
kwa bahati nzuri watanzania wengi wameona na wanayajua
hivyo basi nina imani wataendelea kutuamini na kutupa dhamana ya kuongoza nchi yetu katika kipindi cha miaka mitano ijayo
na binafsi naamini kutokana na misingi imara tuliyoiweka ya ukuaji uchumi pamoja na uzoefu mkubwa tulioupata endapo wananchi wataendelea kutuamini na kutuchagua kuongoza nchi yetu katika miaka mitano ijayo tutafanya mambo mengine makubwa zaidi na hatimaye kufanikiwa kutimiza ndoto na dhamira yetu ya kuifanya tanzania kuwa nchi ya uchumi wa kati wenye kuongozwa na viwanda pamoja na huduma za kiuchumi economic services ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika pamoja na mafanikio yaliyopatikana zilijitokeza baadhi ya changamoto
kama ujuavyo hapa dunia sio rahisi kufanya jambo lisikumbane na changamoto ama vikwazo
hivyo basi sisi pia katika miaka hii mitano tumekumbana na changamoto vikwazo mbalimbali lakini kikubwa zaidi ni kuibuka kwa ugonjwa wa homa ya mapafu unaosababishwa na virusi vya corona
napenda nitumie fursa hii kulishukuru bunge hili tukufu kwa kupitisha azimio la kunipongeza japo ukweli ni kwamba pongezi hizi zinatustahili watanzania wote ikiwa ni pamoja na bunge hili
pamoja na hofu kubwa iliyokuwa imetawala bunge hili liliendelea na vikao vyake kama kawaida kwa lengo la kuwatumikia watanzania ingawa nafahamu wapo wachache walikimbia
lakini niseme tu kwamba kukimbia haikuwa jambo sahihi kwa sababu matatizo au changamoto hazikimbiwi
kukimbia matatizo au changamoto ni ishara ya udhaifu ni ishara ya woga lakini pia ni ishara ya kutojiamini
siku zote njia sahihi ya kukabiliana na matatizo ni kukabiliana nayo
na hii ndiyo sababu sisi tuliamua kukabiliana na ugonjwa wa corona huku tukiwa tumemtanguliza mwenyezi mungu
na tunashukuru kwa kufanya hivyo tumeweza mpaka sasa kwa kiasi kikubwa sio tu kufanikiwa kuushinda ugonjwa huo lakini pia kupunguza athari zake zikiwemo athari za kiuchumi
kama mnavyofahamu benki ya dunia pamoja na shirika la fedha dunia yamebashiri kwamba asilimia ya nchi za afrika zilizopo kusini mwa janga la sahara zitashuhudia ukuaji hasi wa uchumi mwaka huu 
hata hivyo sisi tanzania kutokana na hatua tulizochukua uchumi wetu unatarajiwa kuendelea kukua vizuri kwa asilimia 
zaidi ya hapo tumeweza kulinda ajira za wananchi wetu tuna uhakika wa usalama wa chakula na pia tumeweza kuendelea na utekelezaji wa miradi yetu mikubwa ya kimkakati
na hii inadhihirisha kuwa maamuzi yetu yalikuwa sahihi na maamuzi ya bunge hili kuendelea na vikao nayo yalikuwa sahihi sana
hongera sana mheshimiwa spika na hongereni sana waheshimiwa wabunge
nitumie fursa hii kwa mara nyingine tena kurudia kumshukuru mwenyezi mungu kwa kuliepusha taifa letu dhidi ya ugonjwa wa corona
nawashukuru pia viongozi wa dini pamoja na madhehebu mbalimbali kwa kuitikia wito wa serikali wa kufanya maombi maalum ya kumwomba mwenyezi mungu kutuepusha na janga la corona
dua na maombi yao yamedhihirisha kuwa penye hakuna linaloshindikana
namshukuru na kumpongeza mheshimiwa waziri mkuu pamoja wajumbe wote wa kamati ya kitaifa ya kukabiliana na ugonjwa wa corona
kwa namna ya pekee nampongeza mheshimiwa waziri wa afya ummy mwalimu kwa kufanya kazi kwa ujasiri mkubwa sana
vilevile navishukuru vyombo vya ulinzi na usalama pamoja na madaktari na wauguzi wetu kwa kazi kubwa na nzuri waliyoifanya na wanaoendelea kuifanya ya kuwahudumia wagonjwa wa corona
na kutokana na hali ya ugonjwa wa corona nchini kuendelea vizuri napenda kutumia fursa hii kutangaza kuwa kuanzia tarehe juni shule zote kuanzia za awali zifunguliwe na pia shughuli nyingine zote ambazo tulizizuia nazo zifunguliwe
maisha ni lazima yarudi kama ilivyokuwa zamani
hata hivyo naendelea kuwasihi watanzania kuendelea kuchukua tahadhari na pia kuzingatia ushauri unaotolewa na wataalam wetu wa afya
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge kabla ya kuhitimisha hotuba yangu napenda nirudie kuwashukuru watanzania wote wa makundi yote wakiwemo wakulima wafanyakazi wafugaji wavuvi wafanyabiashara kwa kuiunga mkono serikali yetu hususan kwa kudumisha amani na mshikamano kuchapa kazi kwa bidii kulipa kodi lakini pia kwa kuwa tayari kufunga mkanda ili kuijenga tanzania mpya
nawashukuru pia viongozi wenzangu wote wa serikali tulioshirikiana katika kipindi cha miaka mitano iliyopita
namshukuru makamu wa rais mwanamama shupavu na jasiri mama samia suluhu hassan kwa kunisaidia majukumu namshukuru rais wa zanzibar dkt
ali mohamed shein kwa ushauri na ushirikiano alionipa namshukuru na kumpongeza pia mheshimiwa waziri mkuu kassim majaliwa kwa heshima na unyenyekevu wake uchapaji kazi wake mzuri na kutanguliza mbele maslahi ya taifa
kwa hakika amenisaidia sana
aidha namshukuru makamo wa pili wa rais wa zanzibar balozi seif ali iddi pamoja na katibu mkuu kiongozi mheshimiwa balozi john kijazi kwa kufanya kazi kwa bidii bila kuchoka
vilevile nawashukuru waheshimiwa mawaziri na naibu mawaziri kwa kufanya kazi bila kuchoka
nawashukuru pia makatibu wakuu wakuu wa mikoa makatibu tawala wa mikoa wakuu wa wilaya makatibu tawala wa wilaya wakurugenzi wa wilaya manispaa na majiji maafisa tarafa watendaji wa kata na vijiji mabalozi wa nyumba kumi pamoja na watumishi wote wa serikali kwa kufanikisha kupatikana kwa mafanikio yote niliyoyataja
kwa ujumla wao wote wamenisaidia sana kwenye kufanya kazi
nawashukuru sana
natambua kuwa mhe
rais dkt
shein anamaliza muhula wake kwa mujibu wa katiba
hivyo napenda kutumia fursa hii kumpongeza kwa utumishi uliotukuka akiwa makamu wa rais kwa miaka nane na rais wa zanzibar kwa miaka kumi
mhe
rais dkt
shein ameweka historia ya namna yake katika utumishi wa umma na ametoa mchango mkubwa kwenye taifa letu
hivyo basi sasa anapokwenda kupumzika namtakia kila la heri na tumwahidi kuendelea kumuenzi kama tunavyowaenzi viongozi wengine wastaafu
nakishukuru pia chama changu ccm kwa kuisimamia vizuri serikali na kuhakikisha ilani ya uchaguzi ya mwaka inatekelezwa
usimamizi mzuri uliofanywa na ccm kwa serikali katika miaka hii mitano umedhihirisha maneno yaliyowahi kutamkwa na baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere kwamba chama legelege huzaa serikali legelege na chama kikiwa imara serikali nayo huwa imara
navishukuru pia vyama vingine vya siasa ambavyo vilitoa ushirikiano kwa serikali katika kipindi cha miaka mitano iliyopita
kama mnavyofahamu wapo baadhi ya viongozi wa vyama vya siasa ambao licha ya tofauti zetu za kiitikadi walikuwa pamoja na serikali wakati wote
na hivyo kusema kweli ndivyo inapaswa kuwa
sisi sote ni wamoja na tunajenga taifa moja
aidha ninawashukuru wana habari kwa kazi kubwa na nzuri wanayoifanya ya kuhabarisha na kuelimisha umma wa tanzania pamoja na dunia nzima kwa ujumla kuhusu masuala mbalimbali ya nchi yetu hususan mafanikio makubwa ya kiuchumi na kijamii tuliyoyapata katika kipindi hiki
kwa mara nyingine narudia kulishukuru bunge hili kwa ushirikiano mkubwa iliotoa kwa serikali katika kipindi cha miaka mitano
mbali na kuishauri na kuisimamia serikali bunge hili ndilo lilikuwa likipitisha bajeti na miswada mbalimbali ya sheria iliyoiwezesha serikali kutimiza majukumu yake kwa ufanisi
kwa namna ya pekee kabisa nawashukuru wabunge wa chama changu cha mapinduzi kwa kuiunga mkono serikali yetu
kusema kweli mmedhihirisha ule usemi usemao uchungu wa mwana aujuaye mzazi
nawashukuru pia wabunge wa vyama vingine kwa ushirikiano wao japo walikuwepo baadhi ambao wenyewe kila jambo walikuwa wakipinga
lakini nao tunawashukuru
naamini wakati ujao watakuwa wamejifunza kwamba kupinga pinga kila kitu sio vizuri
napenda pia nitumie fursa hii kuwashukuru washirika na wadau wetu mbalimbali wa maendeleo kwa ushirikiano mkubwa walitupatia
ushirikiano wao ulitupa nguvu na ari ya kutekeleza miradi ya maendeleo
hivyo basi tunawashukuru sana washirika wetu wa maendeleo ambao kwa bahati nzuri wiki iliyopita mheshimiwa waziri wa fedha wakati akiwasilisha hotuba ya bajeti ya serikali aliwataja
na nimefurahi baadhi ya waheshimiwa mabalozi na washirika wetu wa maendeleo tupo nao hapa leo
ahsanteni sana
mwisho lakini sio kwa umuhimu namshukuru sana mke wangu janet na pia niwasihi muendelee kumwombea mama yangu ambaye anaendelea kupambana na ugonjwa wa kiharusi kwa zaidi ya miaka miwili sasa
mheshimiwa spika mwanzoni mwa hotuba yangu nilieleza kuwa nimekuja kulihutubia bunge hili la kwa mara ya mwisho ili kuruhusu kuanza kwa mchakato wa uchaguzi wa rais wabunge na madiwani utakaofanyika mwezi oktoba 
nyote mnfahamu uchaguzi ni zoezi muhimu katika kukuza demokrasia katika nchi
mbali na kuwapa wananchi fursa ya kuwachagua viongozi wawatakao inatoa nafasi kwa viongozi kujua endapo bado wanaaminiwa na wananchi
na katika hilo natambua kuwa baadhi yenu hapa mmeonesha nia ya kuwania tena na wapo waliotangaza kutowania tena
nawatakia maisha mema wale waliotangaza kustaafu na nawatakia kila la kheri wale wanaowania tena
naamini wengi wenu hususan wale wenye kuvaa nguo za kijani watarejea lakini kwa wale ambao hawatabahatika kurejea tunawashukuru kwa mchango wao kwenye bunge hili
kwa upande wa serikali tumejipanga kuhakikisha uchaguzi wa mwaka huu kama ilivyokuwa chaguzi zilizopita unakuwa huru na haki
kwa sababu hiyo navisihi vyama vya siasa na wanasiasa kujiandaa vizuri kushiriki katika uchaguzi huo
navihimiza pia vyama kutoa fursa za kutosha kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu aidha na nawasihi wagombea kuepuka matusi na vurugu
kama nilivyosema sisi sote ni wamoja
hivyo tubishane kwa hoja kwa kushindanisha ilani zetu
lakini niseme kwa yeyote atakayetaka kuleta vurugu namtahadharisha kwamba serikali ipo macho
uchaguzi haumaanishi kuwa serikali inaenda kulala
serikali itaendelea kuwepo kusimamia sheria na taratibu za nchi
mheshimiwa spika kama nilivyosema awali katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tumepata mafanikio mengi makubwa
na mafanikio hayo ni matokeo ya ushirikiano ulikuweko miongoni mwa watanzania wote
hivyo hatuna budi kuendelea kushirikiano kwa lengo la kuiletea maendeleo nchi yetu
kama ambavyo nimekuwa nikisema mara nyingi sisi watanzania tukiamua tunaweza
baada ya kusema hayo sasa natamka kuwa bunge hili litavunjwa rasmi kwa tarehe itakayotangazwa kwenye gazeti la serikali
mungu libariki bunge la tanzania mungu wabariki wabunge wote mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye hafla ya kukaribisha mwaka mpya aliyoiandaa kwa ajili ya mabalozi na wakuu wa mashirika ya kimataifa ikulu dar es salaam tarehe januari mheshimiwa prof
palamagamba kabudi waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki mheshimiwa dkt
damas ndumbaro naibu waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki mheshimiwa ahamada fakih balozi wa muungano wa visiwa vya comoro na kiongozi wa mabalozi nchini waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi za kimataifa wageni waalikwa mabibi na mabwana dunia kwa sababu ya utandawazi mageuzi mbalimbali pamoja na maendeleo ya sayansi na teknolojia imekuwa imekuwa kila karne kila muongo mwaka siku na kila dakika ikishuhudia mabadiliko mengi makubwa yakitokea
na mabadiliko hayo yanazigusa nyanja zote siasa uchumi ulinzi na usalama jamii utamaduni diplomasia na kadhalika
lakini pamoja na mabadiliko hayo makubwa ambayo yamekuwa yakitokea duniani yapo baadhi ya mambo ambayo yameendelea kudumu
hayajabadilika
na mojawapo ya mambo hayo ni suala la kutakiana heri ya mwaka mpya
kila mwaka mpya unapoanza imekuwa ni utamaduni uliojengeka duniani kote kwa watu kutakiana heri
hivyo basi nami napenda nitumie fursa hii kwa niaba ya serikali pamoja na watanzania wote kuwatakia heri ya mwaka mpya wa ninyi waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi za kimataifa familia pamoja na watumishi wenu
aidha kupitia kwenu naomba salamu zangu za heri ya mwaka mpya ziwafikie wakuu wa nchi serikali na mashirika yote ambayo mnayawakilisha vizuri hapa nchini
natambua kuwa kwa baadhi yeu hapa hii ni mara yao ya kwanza kwenu kushiriki hafla ya namna hii hapa nchini
hivyo basi napenda niwakaribishe hapa ikulu lakini pia nchini kwetu kwa ujumla
kama ambavyo naamini mpaka sasa mmeshuhudia wenyewe nchi yetu ni tulivu ina amani na watu wake ni wakarimu sana
zaidi ya hapo najua mnajua kwamba nchi yetu ina vivutio vingi vya utalii ikiwemo mbuga za wanyama uoto mzuri wa asili misitu milima mabonde maporomoko maeneo ya kihistoria na halikadhali fukwe nzuri za bahari na maziwa
nawahimiza kutembelea vivutio hivyo ili kujionea uzuri wa tanzania
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa taasisi za kimataifa mwaka una umuhimu wa pekee sana kwa tanzania
mwaka huu serikali ya awamu ya tano ya nchi yetu ambayo watanzania waliniamini na kunipa ridhaa ya kuongoza itatimiza miaka mitano na hivyo kuhitimisha muhula wake wa kwanza
aidha mwezi oktoba nchi yetu itafanya uchaguzi wake mkuu
kwa sababu hiyo salamu zangu za mwaka mpya kwenu kwa mwaka huu mbali na kufanya tahmini ya mwaka uliopita na kueleza mikakati ya mwaka tuliouanza kama ilivyo kawaida zitagusia pia tathmini yangu ya miaka takriban minne na ushee ambayo serikali hii imekuwepo madarakani
mtakumbuka kuwa serikali hii iliingia madarakani mwezi novemba 
na kama ilivyo kwa serikali nyingi duniani wakati wa kampeni za kuingia madarakani kupitia ilani yake ya uchaguzi tuliahidi mambo mengi kwa wananchi
aidha mtakumbuka kuwa mwaka huo wa mwanzoni umoja wa afrika ulipitisha agenda yake ya mandeleo ya miaka ijayo hadi mwaka yaani the african union agenda 
na mtakumbuka pia kuwa miezi miwili tu kabla ya serikali ya awamu ya tano kuingia madarakani yaani mwezi septemba umoja wa mataifa nao ulipitisha agenda yake ya maendeleo endelevu ya mwaka agenda for sustainable development goals sdgs
hivyo basi mara tu baada ya kuingia madarakani serikali kwa kutumia dira ya taifa ya maendeleo ya mwaka ilani ya uchaguzi ya ccm kwa mwaka mipango ya kimataifa niliyoitaja pamoja na mingine ya kikanda ikiwemo ya sadc na eac iliandaa mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano 
dhima kuu ya mpango huu ni kujenga uchumi wa viwanda ili kuchochea mageuzi ya kiuchumi na maendeleo ya watu
aidha malengo ya mpango huu ni kuhakikisha rasilimali na fursa za nchi zinatumika vizuri ili kujenga uchumi wa viwanda na kupunguza umasikini
malengo mengine mahsusi ni kuimarisha kasi ya ukuaji mpana wa uchumi kwa manufaa walio wengi kuongeza kasi ya kupunguza umaskini kuongeza fursa ya ajira kwa wote kuongeza upatikanaji na ubora wa huduma za jamii na kuongeza mauzo nje kwa bidhaa za viwandani
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa taasisi za kimataifa mabibi na mabwana ninayo furaha kueleza kuwa utekelezaji wa mpango wetu wa taifa wa maendeleo unaendelea vizuri
na kusema kweli kupitia mpango huo nchi yetu imepata mafanikio makubwa sana
kwa haraka haraka naomba mniruhusu nitaje baadhi ya mafanikio yaliyopatikana
kwanza kabisa tumeweza kulinda na kudumisha amani na usalama wa nchi yetu
kama mjuavyo moja ya sifa ambayo nchi yetu imejijengea duniani tangu kupata uhuru wake mwaka ni kudumisha amani na utulivu
hivyo basi serikali ya awamu ya tano nayo imelipa umuhimu mkubwa suala la amani na usalama
zaidi ya hapo tumeweza kuimarisha muungano wetu ambapo mwezi aprili mwaka huu utatimiza miaka 
napenda kutumia fursa hii kuvipongeza vyombo vyetu vyote vya ulinzi na usalama viongozi wetu wa dini pamoja na watanzania kwa ujumla kwa kuendelea kutunza na kudumisha amani nchini
aidha nawashukuru ninyi waheshimiwa mabalozi pamoja na wawakilishi wa mashirika ya kimataifa kwa kuendelea kushirikiana nasi vizuri katika kulinda na kudumisha amani ya nchi yetu
ahsanteni sana
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa taasisi za kimataifa kutokana na kuweza kudumisha amani nchi yetu imeweza katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kupata mafanikio mengi makubwa ya kiuchumi
kwa wastani tangu serikali ya awamu ya tano imeingia madarakani uchumi wetu unakua kwa asilimia 
tumeweza pia kudhibiti mfumko wa bei ambapo katika kipindi cha miaka minne iliyopita mfumko wa bei kwa wastani kwa mwaka umekuwa chini ya asilimia 
mwaka jana mfumko wa bei ulikuwa asilimia 
akiba ya fedha za kigeni nayo imeimarika kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 kiasi ambacho kinatosheleza kuagiza bidhaa na huduma kwa kipindi kisichopungua miezi 
mafanikio mengine ya kiuchumi yamepatikana katika ukusanyaji mapato hususan mapato ya kodi ambayo yameongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 hivi sasa ambapo mwezi disemba zilikusanywa shilingi trilioni 
aidha katika kipindi cha miaka minne iliyopita nchi yetu imeweza kuvutia uwekezaji wa zaidi ya dola za marekani bilioni sawa na shilingi trilioni na kutengeneza ajira zaidi ya laki moja
biashara yetu ya nje nayo imeongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 mwaka 
ukuaji huu umechagizwa zaidi na kuimarika kwa shughuli kuu za kiuchumi na uzalisha nchini ikiwemo kilimo ujenzi viwanda madini na utalii
mathalan kwenye kilimo uzalishaji wa mazao ya biashara umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani milioni mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
sekta ya viwanda pia imeendelea kukua ambapo kati ya mwaka hadi sasa viwanda vipya vimejengwa
vilevile baada ya mwaka kufanya marekebisho ya sheria ili kuongeza uwazi katika biashara ya madini pamoja na kuimarisha usimamizi makusanya ya serikali na mchango wa sekta hiyo umeanza kuongezeka
mathalan mauzo ya dhahabu nje ya nchi yameongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwaka 
aidha mapato ya serikali kutokana na madini yameongezeka kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
kwa upande wa utalii idadi ya watalii imeongezeka kutoka milioni 
 mwaka hadi kufikia watalii milioni 
 mwaka 
aidha mapato ya utalii yameongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi dola za marekani bilioni 
 mwaka 
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa taasisi za kimataifa kwa sababu ya kukua kwa uchumi nchi yetu imeweza kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo hususan katika sekta ya miundombinu
najua mnafahamu kuhusu ujenzi wa reli ya kisasa unaoendelea kutoka dar es salaam hadi dodoma pamoja na ujenzi wa bwawa kubwa la kuzalisha umeme megawati katika bonde la mto rufiji
tumejenga pia barabara takriban kilometa barabara nyingine zaidi ya kilometa zinaendelea kujengwa na wakati huo huo kuna kilometa ambazo zipo kwenye hatua mbalimbali za maandalizi
tumekamilisha ujenzi wa madaraja makubwa yapatayo likiwepo daraja la magufuli katika mto kilombero lenye urefu wa meta na ujenzi wa madaraja mengine unaendelea likiwemo daraja la kigongo busisi lenye urefu wa kilometa 
 daraja la salender lenye urefu wa kilometa 
 pamoja na daraja la wami lenye urefu wa meta 
tumefufua pia reli yetu ya kati kutokea dar es salaam tanga hadi moshi ambayo ilikuwa haitoi huduma kwa zaidi ya miaka 
kwa upande wa usafiri wa maji tunafanya upanuzi wa bandari zetu kuu za dar es salaam mtwara na tanga na wenzetu kule zanzibar wapo kwenye hatua mbalimbali za ujenzi wa bandari mangapwani na mpigaduri na wamenunua meli kubwa mbili ambazo zinatoa huduma katika bandari ya hindi
tupo pia kwenye hatua mbalimbali za ujenzi na ukarabati wa meli takriban kwa ajili ya kutoa huduma katika maziwa yetu makuu ya victoria tanganyika na nyasa na pia kuboresha bandari zake
kuhusu usafiri wa anga tayari tumekamilisha ujenzi wa jengo jipya la abiria terminal iii katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa mwalimu nyerere na tunaendelea na upanuzi wa uwanja wa kimataifa wa abeid aman karume kule zazibar pamoja na viwanja vingine 
aidha ujenzi rada dar es salaam kilimanjaro songwe na mwanza unaendelea na pia tumefufua shirika letu la ndege atcl kwa kununua ndege mpya ambapo tayari zimewasili
hatua hizi zimewezesha kuongezeka kwa idadi ya wasafiri wa anga nchini kutoka wasafiri milioni 
 mwaka hadi wasafiri milioni 
 mwaka 
bila shaka mwaka jana watakuwa wameongezeka zaidi
tunaendelea pia kuimarisha upatikanaji wa nishati ya umeme nchini
mbali na kutekeleza mradi mkubwa wa kufua umeme wa bwawa la mwalimu nyerere tunaendelea na miradi mingine kwa kutumia vyanzo mbalimbali ikiwemo maji gesi asilia jua upepo n
aidha tumekamilisha miradi mikubwa ya kusafirisha umeme ikiwemo mradi wa iringa shinyanga makambako songea lindi mtwara n
pamoja na kuendelea na mradi wa kupeleka umeme vijiji ambapo tumeweza kuongeza idadi ya vijiji vilivyofikishiwa umeme kutoka mwaka hadi kufikia vijiji hivi sasa
sambamba na kujenga miundombinu kutokana na kuimarika kwa uchumi wetu tumeweza kupanua wigo na kuboresha upatikanaji wa huduma muhimu za jamii hususan afya elimu na maji
kwenye afya tumejenga na kukarabati miundombinu ya kutolea huduma za afya ikiwemo vituo vya afya na hospitali za wilaya 
aidha tumeajiri watumishi wa afya wapatao tumeongeza bajeti ya dawa na vifaa tiba na kuimarisha huduma za kibingwa hususan za magonjwa ya moyo mifupa mishipa figo na kansa
hii imetusaidia kupunguza kupeleka wagonjwa nje ya nchi
kuhusu elimu kama mnavyofahamu serikali inaendelea kutoa elimu ya msingi hadi sekondari bila malipo ambapo mpaka sasa tumetumia zaidi ya shilingi trilioni kugharamia
tumeongeza pia bajeti ya mikopo ya elimu ya juu kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka huu wa fedha 
hatua hizi zimeongeza udahili kwenye shule za msingi sekondari pamoja na vyuo vikuu
zaidi ya hapo tumejenga miundombinu mbalimbali ikiwemo madarasa kumbi za mihadhara maabara maktaba mabweni hosteli mabwalo ya chakula nyumba za watumishi na ofisi
kwa upande wa sekta ya maji katika kipindi cha miaka minne iliyopita tumetekeleza miradi ya maji yenye thamani ya zaidi ya shilingi trilioni 
hii imewezesha hali ya upatikanaji nchini kuimarika kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia hivi sasa ambapo mijini ni asilimia na vijijini asilimia 
mafanikio mengine tuliyoyapata katika kipindi cha miaka minne iliyopita ni kuongeza mapambano dhidi ya rushwa kuhamishia makao makuu ya nchi yetu jijini dodoma na pia kufanya uchaguzi wa serikali za mitaa ulio huru na haki mwaka jana
waheshimiwa mabalozi waheshimiwa wawakilishi wa mashirika ya kimataifa katika nyanja za kimataifa kama mnavyofahamu nchi yetu tangu ipate uhuru wake mwaka imekuwa mstari wa mbele katika masuala ya kimataifa
hivyo basi katika kipindi cha miaka cha miaka minne iliyopita tukiongozwa na sera yetu ya mambo ya nje inayoweka mkazo diplomasia ya uchumi tumeweza kuimarisha uhusiano wetu na nchi mbalimbali pamoja na taasisi mbalimbali za kimataifa
mimi pamoja na viongozi wenzangu tumeweza kufanya ziara kwenye nchi mbalimbali na kushiriki katika mikutano ya kimataifa
mathalan mwaka jana binafsi nilitembelea nchi za afrika kusini namibia na zimbabwe
aidha katika kipindi hicho viongozi mbalimbali wa nchi na taasisi za kimataifa walitembelea nchi yetu
katika kipindi cha miaka minne iliyopita tumeweza kufungua balozi mpya algeria cuba israel korea qatar namibia na uturuki
mtakumbuka pia kuwa wakati serikali ninayoingoza ikiingia madarakani nchi yetu ilikuwa mwenyekiti wa eac jukumu ambalo tulipaswa kulikabidhi mwezi februari 
hata hivyo wakuu wa nchi wa eac waliamua kutuongezea mwaka mwingine mmoja hadi mwezi machi 
mwezi agosti nchi yetu pia iliaminiwa na kukabidhiwa jukumu la kuwa mwenyekiti wa jumuiya ya sadc ambalo tunaendelea nalo hadi mwezi agosti 
sambamba na hayo nchi yetu imeendelea kushiriki katika shughuli na mipango mbalimbali ya kimataifa ikiwemo ulinzi wa amani ambapo kwa sasa tuna askari wapatao katika nchi za drc jamhuri ya afrika ya kati lebanon sudan na sudan kusini
aidha mwezi julai tanzania iliwasilisha ripoti yake kwenye umoja wa mataifa kuhusu utekelezaji wa malengo ya maendeleo endelevu sdgs na hivyo kuifanya iwe miongoni mwa nchi za mwanzo kabisa duniani kufanya hivyo
haya ni baadhi tu ya mafanikio yaliyopatikana katika kipindi cha miaka minne iliyopita
na kama nyote mjuavyo sehemu yoyote mafanikio hupatikana kutokana na ushirikiano wa wadau mbalimbali
hivyo basi kwa moyo wa dhati kabisa napenda kutumia fursa hii kuyashukuru mataifa na taasisi mbalimbali za kimataifa kwa ushirikiano mkubwa mliotupatia hadi kuweza kupatikana kwa mafanikio hayo
tunawasihi muendelee kutuunga mkono
waheshimiwa mabalozi waheshimiwa wawakilishi wa mashirika ya kimataifa katika kipindi cha mwaka serikali imejipanga kuendelea kutekeleza mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano ambapo kipaumbele chetu kitakuwa kuendelea kudumisha amani na kuimarisha muungano wetu
vipaumbele vingine ni kukuza uchumi ambapo tunalenga uchumi ukue kwa asilimia 
 kudhibiti mfumko wa bei ili usizidi asilimia kuimarisha akiba ya fedha za kigeni kuongeza ukusanyaji wa mapato na kukuza sekta zetu kuu za uchumi na uzalishaji yaani kilimo viwanda ujenzi madini pamoja na utalii
halikadhalika tutaendelea kuboresha mazingira ya kufanya biashara na uwekezaji nchini
kama mnavyofahamu mwezi julai nchi yetu imeanza kutekeleza rasmi mpango wa kuboresha mazingira ya biashara yaani blueprint for regulatory reforms to improve the business environment
napenda kutumia fursa hii kuwaomba waheshimiwa mabalozi kuwashawishi wafanyabiashara kutoka kwenye nchi zenu kuja kuwekeza hapa nchini
sambamba na hayo kama nilivyoeleza awali mwaka huu mwezi oktoba nchi yetu itafanya uchaguzi mkuu
zoezi la uchaguzi ni muhimu kwa nchi yoyote inayofuata misingi ya kidemokrasia kama yetu
hivyo basi serikali imejipanga kuhakikisha kuwa uchaguzi mkuu wa mwaka unafanyika katika mazingira ya amani uhuru na haki
na kama ilivyo kawaida yetu wakati ukifika tutazikaribisha nchi na taasisi mbalimbali kuja kuangalia uchaguzi wetu ili kujionea jinsi nchi yetu ilivyokomaa katika nyanja za demokrasia
katika nyanja za kimataifa tumejipanga mwaka kuendelea kukuza diplomasia yetu kwa kuimarisha ujirani mwema na uhusiano na mataifa mengine
tutaendelea pia kutekeleza majukumu yetu kimataifa kwa mujibu wa mikataba mbalimbali tuliyosaini na kuridhia ikiwemo jukumu letu la kuwahudumia wakimbizi
na katika hilo napenda kutumia fursa hii kuishukuru jumuiya ya kimataifa kwa kuunga mkono utekelezaji wa zoezi la kuwarejesha kwa hiyari nchini mwao wakimbizi wa burundi
zoezi hili linafuata sheria kanuni na taratibu zote za kitaifa kikanda na kimataifa na linafanyika kwa ushirikiano wa karibu wa wadau wote wanaohusika ikiwemo serikali ya burundi na mashirika ya kimataifa ya unhcr na iom
hata hivyo tunasikitishwa na hujuma na propaganda zinazofanywa kwa lengo la kukwamisha zoezi hilo
mwaka huu kama mjuavyo umoja wa mataifa utatimiza miaka 
tangu kuanzishwa kwake mwaka umoja huo umepata mafanikio mengi lakini pia umeendelea kukabiliwa na chagamoto mbalimbali
hivyo basi tunaahidi kuendelea kushirikiana na mataifa yote duniani katika kushughulikia changomoto hizo ili kuufanya umoja huo kuwa imara zaidi ikiwemo kwa kuhimiza kuendelea kwa majadiliano ya kuufanyia mageuzi ili kujenga usawa na kuimarisha demokrasia ndani ya umoja huo
na katika hilo tunaahidi kuendelea kutetea msimamo wa umoja wa afrika kama ilivyobainishwa kwenye makubaliano ya ezulwini yaani ezulwini consensus pamoja na azimio la sirte yaani sirte declaration
tanzania pia itaendelea kushirikiana na mataifa mbalimbali katika kushughulikia changamoto mbalimbali zinazoikabili dunia ikiwemo masuala ya amani na usalama hususan katika bara letu la afrika
na katika hilo tukiwa wenyekiti wa sadc tutaendelea kufuatilia kwa karibu hali ya usalama nchini drc na lesotho
naisihi jumuiya ya kimataifa kuendelea kuunga mkono jitahada za kutafuta amani katika nchi hizo na maeneo mengine duniani
aidha tutaendelea kushirikiana na mataifa mengine kushughulikia changamoto ya mabadiliko ya tabia nchi
kama mjuavyo hii ni moja ya changamoto kubwa yenye kuikabili dunia kwa sasa
nchi mbalimbali zimeendelea kukumbwa na majanga mbalimbali yatokanayo na mabadiliko ya tabianchi
mathalan katika kipindi cha mwaka mmoja uliopita nchi kadhaa za sadc ikiwemo afrika kusini angola madagasacar malawi msumbiji na zimbabwe zilikumbwa na majanga ya vimbunga mvua kubwa na mafuriko yaliyosababisha vifo na uharibifu mkubwa wa miundombinu
nitumie fursa hii kurudia tena kutoa pole nyingi kwa nchi zote zilizokumbwa na majanga hayo
majanga hayo yanatukumbusha umuhimu wa jumuiya ya kimataifa kushirikiana katika kuzuia athari zitokanazo na mabadiliko ya tabianchi
hivyo basi natoa wito kwa mataifa yote duniani kushirikiana katika kuzuia na kukabiliana na athari zitokanazo na mabadiliko ya tabiachi ikiwa ni pamoja na kutekeleza mikataba mbalimbali ya kimataifa ukiwemo mkataba wa paris wa mwaka 
kwa upande wetu tanzania tunaendelea kuchukua hatua zenye lengo la kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi hususan kwa kuhakikisha tunayatuza mazingira yetu
mathalan mwaka jana tulisisitisha matumizi ya mifuko ya plastiki
utekelezaji wa mradi mkubwa wa kuzalisha umeme katika bonde la mto rufiji nao ni sehemu za jitihada zetu za kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi
kama mnavyofahamu kwa sababu ya kukosekana kwa umeme wa uhakika wananchi wetu wengi wamekuwa wakitumia kuni na mkaa na hivyo kwa wastani kwa mwaka nchi yetu inapoteza takriban ekari 
hivyo basi tuna imani kuwa utekelezaji wa mradi wa umeme wa bonde la mto rufiji utapunguza matumizi ya kuni na mkaa na hivyo kusaidia kulinda misitu yetu
zaidi ya hapo kutokana na kuongeza kwa majanga yatokanayo na athari za tabianchi katika ukanda wetu mwezi februari tanzania ikiwa mwenyekiti wa sadc itakuwa mwenyeji wa mkutano wa kwanza wa mawaziri wenye dhamana ya kushughulikia masuala ya majanga mbalimbali
mheshimiwa waziri wa mambo ya nje waheshimiwa mabalozi waheshimiwa wawakilishi wa mashirika ya kimataifa nimesema mambo mengi
lakini kabla sijahitimisha naomba nizungumzie suala moja la mwisho nalo ni kuhusu changamoto ya tax refund ambayo ninyi waheshimiwa mabalozi mmekuwa mkiilalamikia sana
napenda niseme kuwa serikali inaifahamu changamoto hii
lakini niseme tu kuwa kimsigi changamoto hii inatokana na baadhi ya wadau kukosa uaminifu na uadilifu
hii imefanya serikali kuongeza umakini zaidi ili kukabiliana na udanganyifu uliokuwa ukijitokeza katika eneo hilo
hivyo basi ili kuondoa changamoto hii niwahimize wadau wote kushirikiana na kufanya kazi kwa uaminifu na uadilifu
lakini nitumie fursa hii pia kutoa wito kwa mamlaka ya mapato kuhakikisha kuwa taratibu za uhakiki zinapokamilika kujitahidi kurejesha kwa wakati fedha zilizokusanywa kwa utaratibu wa tax refund kwa wahusika
mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kurudia tena kuwashukuru waheshimiwa mabalozi kwa kuhudhuria hafla hii
aidha nawashukuru kwa ushirikiano mkubwa ambao nchi na taasisi mnazoziwakilisha zinatoa kwa nchi yetu
napenda niwaahidi kuwa serikali ninayoingoza itaendelea kushirikiana na na nchi pamoja tasisisi zote mnazoziwakilisha sio tu katika kukuza uhusiano na ushirikiano uliopo na bali pia kwa lengo la kuifanya dunia kuwa mahali pazuri pa kuishi
mungu ubariki uhusiano uliopo kati ya tanzania na nchi pamoja na taasisi mbalimbali mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na wenyekiti wa chama cha mapinduzi kwenye hafla ya ufunguzi wa majadiliano ya wajumbe wa halmashauri kuu ya ccm taifa mwanza tarehe desemba mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na makamu mwenyekiti wa ccm zanzibar mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa philip mangula makamu mwenyekiti wa ccm tanzania bara mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa balozi seif ali iddi makamu wa pili wa rais wa zanzibar mheshimiwa dkt
bashiru ally kakurwa katibu mkuu wa ccm mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa zubeir ali maulid spika wa baraza la wawakilishi ndugu wajumbe wa sekretarieti ya ccm ndugu wajumbe wa halmashauri kuu ya chama cha mapinduzi taifa mabibi na mabwana kidumu chama cha mapinduzi nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu ambaye kwa neema zake ametujalia uzima na afya njema na kutuwezesha kukutana mahali hapa
namshukuru pia katibu mkuu wa ccm dkt
bashiru ally kwa kunialika na kunipa heshima ya kuwa mgeni rasmi kwenye hafla hii ya ufunguzi wa majadiliano ya wajumbe wa halmashauri kuu ya taifa ya chama cha mapinduzi ccm
nimefurahi pia kuona mara hii vikao vya chama pamoja na majadiliano haya vyote vinanyika hapa mwanza
hili ni jambo zuri kwa kuwa chama chetu ni cha watanzania wote na hivyo tuna haki ya kufanyia vikao vyetu mahali popote nchini
sisi ndio tumeshika hatamu za uongozi wa dola
kabla sijaendelea napenda kutumia fursa hii kukipongeza chama cha mapinduzi wajumbe wa nec viongozi wa ngazi mbalimbali pamoja na wanachama wote kwa ushindi mkubwa na wa kishindo kwenye uchaguzi serikali za mitaa
katika maeneo mengi baadhi ya vyama viliamua kukimbia mapema
na hii ni dalili njema kwa uchaguzi mkuu wa 
ndugu wajumbe wa nec siku mbili zilizopita tumesheherekea maadhimisho ya miaka ya uhuru wa tanzania bara
katika miaka hii yote chama cha mapinduzi ndicho ki ukiacha miaka michache ya uongozi wa vyama mama vya tanu na asp
hivyo kimsingi tangu tumepata uhuru ccm imeshika hatamu za uongozi kwa kipindi chote hiki jambo ambalo ni nadra katika nchi nyingi za afrika
kwa hakika hili ni jambo la kujivunia na kujipongeza sisi wote
lakini pia imetimia miaka minne tangu chama chetu kishike hatamu za uongozi wa serikali ya awamu ya tano na sasa umesalia mwaka mmoja kukamilisha kipindi cha miaka mitano ya awamu ya tano
lakini nina uhakika kila mjumbe aliyepo hapa angependa chama chetu kiendelee kushika hatamu za uongozi miaka mingine ijayo
na hilo litawezekana tu endapo tutaweza kukidhi mahitaji na matarajio ya watanzania
ni dhahiri kwamba kama chama ili tuweze kufahamu endapo tunakidhi matarajio ya wananchi hatuna budi kujenga utamaduni na uwezo wa kujitathimini kujisahihisha na kubadilika
ccm must develop and enhance the capacity to re invend itself
tuepuke uongozi wa mazoea
na kusema kweli vyama vingi vinavyojisahau na kuongoza serikali kwa mazoea hufikia hatua ya kupoteza imani ya wananchi na uhalali wa kisiasa
ndicho kilichotokea kwa baadhi ya vyama vingi vilivyopigania uhuru barani afrika
ndugu zangu tusifikie huko
kwa sababu hiyo basi ninampongeza sana katibu mkuu na sekretarieti yake kwa uamuzi wa kuandaa semina hii ya wajumbe wa nec
nec ni chombo kikubwa cha maamuzi ndani ya chama cha mapinduzi hivyo semina hii itumike kama fursa ya kutathimini utendaji wa chama na serikali kwa lengo la kujenga uelewa wa pamoja kuhusu mahali tulikotoka mahali tulipo pamoja na mwelekeo wetu kama chama
lakini muhimu zaidi ni masuala mapana yanayotakiwa kuzingatiwa kwenye mwelekeo wa sera za chama cha mapinduzi kwa miaka kumi ijayo yaani pamoja na mipango mahsusi tunayotaka kuitekeleza kupitia ilani ya ccm ya mwaka 
majadiliano haya ya leo yatoe mwelekeo huo
waheshimiwa viongozi ndugu washiriki katika hafla hii fupi ya ufunguzi sikusudii kuzungumzia kwa kina kuhusu mafanikio katika utekelezaji wa ilani ya ccm pamoja shughuli zingine za seriakali
na kwa kweli hiyo siyo kazi yangu ni kazi ya waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania pamoja na makamu wa pili wa rais wa zanzibar
na hawa wote wapo hapa na watapewa fursa ya kufanya mawasilisho yao
kwa upande wangu nitataja baadhi tu ya hatua muhimu tulizochukua ili kukiimarisha chama changamoto tunazokabiliana nazo katika jitihada zetu za kuleta mageuzi nchini na mwisho nitabainisha masuala machache ambayo kwa maoni yangu ningependekeza yazingatiwe kwenye mwelekeo wa sera za ccm katika kipindi cha na ilani ya mwaka 
waheshimiwa viongozi ndugu washiriki kama mtakavyokumbuka nilipopewa ridhaa ya kuongoza chama katika nafasi ya mwenyekiti wa ccm taifa nilitambua haja ya kufanya mageuzi makubwa ndani ya chama
mageuzi hayo yalikuwa ni ya kimuundo kiutendaji lakini pia kiuchumi
lengo la kufanya mageuzi haya ilikuwa ni kuongeza ufanisi na kuondoa urasimu kupunguza gharama za uendeshaji na pia kukijenga chama kiuchumi
kwa maoni yangu mageuzi hayo yalikuwa hayaepukiki ili kulinda uhai wa chama kurejesha imani ya wananchi na heshima ya chama chetu
mageuzi hayo yalijengwa kwenye dhana ya chama imara serikali imara
na kusema kweli ilikuwa ni vigumu kuzungumzia mageuzi makubwa ndani ya serikali ilihali chama kilichokabidhiwa dola kipo hoi bin taaban
hii ingesababisha mtanziko mkubwa wa kiuongozi
mageuzi makubwa tuliyofanya kimuundo na kiutendaji ni pamoja na kupunguza idadi ya wajumbe wa halmashauri kuu ya ccm ya taifa kutoka hadi hongereni sana wajumbe kwa maamuzi haya na pia kuwaondoa makatibu wa mikoa katika orodha ya wajumbe wa nec
aidha tuliondoa kada za katibu msaidizi na mhasibu wa wilaya na mkoa ili majukumu yao yatekelezwe na katibu mmoja wa wilaya au mkoa
vilevile tuliamua kuunganisha utumishi wa chama na jumuiya ili uwe chini ya usimamizi wa sekretarieti ya nec
halikadhalika tulifuta nafasi ya katibu wa uchumi na fedha kwa ngazi za mkoa hadi tawi
nawapongeza sana wajumbe wa nec kwa maamuzi haya
kiuchumi tulibaini kwamba pamoja na uwingi wa rasilimali mapato ya chama yalikuwa ni kidogo sana na chama kilikuwa hakiwezi kujiendesha
kwa sehemu kubwa mali na rasilimali nyingi za chama zilikuwa zikiwanufaisha watu binafsi hususan viongozi wachache waliokuwa wamejimilikisha mali na rasilimali hizo
chama kikabaki kuwa ombaomba na kutegemea fedha za matajiri wachache waliojiita wafadhili wa chama
matajiri hao wachache ndio walikuwa na maamuzi makubwa ndani ya chama hakuna mtu aliyefurukuta
nikasema sitakubali uozo huu uendelee chini ya uenyekiti wangu na chini ua uongozi wenu
hatuwezi kujenga serikali na taifa linalojitegemea wakati chama kinachoongoza dola ni tegemezi na ombaomba
hatua kubwa niliyochukua kama mwenyekiti ni kuunda tume ya uhakiki wa mali za chama maarufu kama tume ya makinikia ya chama chini ya uenyekiti wa dkt
bashiri ally kakurwa ambaye sasa ni katibu mkuu wa ccm
tume hiyo ilifanya kazi kwa weledi mkubwa na kubaini kuwa kwa miaka mingi ccm ilikuwa shamba la bibi kila mtu alikuwa akitafuna mali za chama mahali alipo
tukaanza kazi ya kurejesha mali za chama ikiwemo vyombo vya habari kama vile channel ten majengo viwanja vitalu vya madini vituo vya mafuta nk
vilevile tukaanza kupitia upya mikataba mbalimbali ya biashara na uwekezaji ndani ya chama ikiwemo ile ya vodacom jengo la umoja wa vijana dar es salaam nk
lakini muhimu zaidi tukaanzisha mfumo wa kielektroniki wa usimamizi na uendeshaji wa mali na rasilimali za chama
aidha tumeunganisha umiliki wa mali na rasilimali za chama na jumuiya zake chini ya usimamizi wa baraza moja la wadhamini wa mali za chama na jumuiya zake
hatua nyingine muhimu tuliyochukua ni kuhakikisha mapato na matumizi ya fedha mikoani yanadhibitiwa na mkao makuu
jitihada hizi zote kwa pamoja zimeongeza mapato ya chama kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
muhimu zaidi baada ya kuanza kuthaminisha upya re valuation mali za chama thamani yake imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi bilioni 
 hivi sasa sawa na ongezeko la asilimia 
nimearifiwa kuwa zoezi hili la re valuation limefanyika katika mikoa tu likijumuisha baaadhi ya mali za jumuiya
zoezi hilo litaendelea kwenye mikoa iliyosalia
nina uhakika thamani ya mali za chama itakuwa ni ya mabilioni na mabilioni ya fedha
tafsiri yake ni kwamba mapato ya chama yataendelea kuongezeka kwa kasi zaidi
na katika hili nampongeza sana dkt
haule na idara nzima ya uchumi na fedha kwa jitihada zao kubwa walizofanya
ni matumaini yangu mkiendelea na jitihada hizi chama chetu kitaweza kujitegemea kwa asilimia mia moja badala ya kuwategemea watu wanaojiita wafadhili lakini pia mtaweza kuongeza maslahi ya watumishi wa chama ambayo kwa sasa ni madogo sana
jambo lingine la kujivunia na kufurahisha zaidi ni kwamba katika miaka minne iliyopita chama chetu kimeendelea kupokea wanachama mbalimbali kutoka vyama vya upinzani wakiwemo wabunge na madiwani
hii imepelekea ruzuku ya chama kuongezeka kutoka shilingi bilioni 
 kwa mwaka mwaka hadi bilioni 
 kwa mwaka hivi sasa
hayo ni baadhi ya mageuzi ya kimuundo kiutendaji na kiuchumi tuliyotekeleza ndani ya chama
lakini ninafahamu changamoto zilizopo katika kuyafanya mageuzi haya yashuke chini kabisa hadi kwenye ngazi ya tawi na shina
na hili ndilo jukumu la sekretarieti ya chama
tambueni kuwa chama ni mashina na matawi elekezeni jitihada zenu huko
ninaamini mkifanya hivyo chama chetu kitakuwa imara zaidi
waheshimiwa viongozi ndugu wajumbe mwelekeo wa sera za chama cha mapinduzi kwa kipindi cha miaka kumi ulijikita katika kujenga uchumi wa kisasa na kuwawezesha wananchi vivyo hivyo na ilani ya uchaguzi ya iliandaliwa kwa kuzingatia mwelekeo huo
lakini nikiri kwamba sisi katika serikali hatukuitumia ilani ya chama kama msahafu au biblia
ni kweli tumetumia ilani katika kutekeleza mambo mengi lakini hatukupenda kujizuia kufanya jitihada nyingine zenye maslahi mapana kwa watanzania na taifa kwa ujumla
hivyo pamoja na kutumia ilani kama mwongozo tuliona kuna umuhimu wa kuangalia mahitaji halisi ya maendeleo kwa sasa na kuchukua hatua muafaka
hivyo tulijadiliana na kukubaliana kwamba baadhi ya hatua za msingi hazina budi kuchukuliwa hata kama siyo sehemu ya ilani ili mradi zinalenga kuharakisha maendeleo na kuharakisha utekelezaji wa ilani yenyewe
hivyo basi mtaona kwamba mafanikio yatakayotajwa na mheshimiwa waziri mkuu pamoja na mkamu wa pili wa rais wa zanzibar kwa miaka minne iliyopita baadhi yake yamebainishwa ndani ya ilani na mengine hayatajwa kwenye ilani
hata hivyo yote yamejielekeza kwenye kuleta mageuzi ya kijamii na kiuchumi nchini
mathalan mtaelezwa kuhusu mafanikio tuliyopata katika kuleta mabadiliko kwenye utumishi wa umma hususan kurejesha heshima nidhamu uadilifu uchapakazi uzalendo na ari ya kujitolea kwa taifa
vilevile mtaelezwa mfanikio makubwa katika sekta za kijamii kama vile afya elimu maji na umeme
mtaelezwa pia kuhusu jitihada tulizofanya katika kuimarisha miundombinu ya usafiri na usafirishaji kama vile barabara reli maji na anga
kwa ujumla hakuna sekta iliyoachwa nyuma iwe ni kilimo ufugaji uvuvi utalii ulinzi na usalama nk
haya yote yatawasilishwa kwenu waziri mkuu pamoja na makamu wa pili wa rais na mnaweza kupata muda wa kuyatathimini zaidi
lakini mafanikio yote hayo yanatokana na jitihada za pamoja na ushirikiano kati ya chama na serikali
nami ninawashukuru sana viongozi wote wa chama na serikali pamoja na watanzania wote kwa ujumla katika kufanisha haya yote
waheshimiwa viongozi ndugu wajumbe katika utangulizi nilisema ningezungumzia baadhi ya changamoto ambazo tumekuwa tukikabiliana nazo kama serikali katika jitihada zetu za kuleta mageuzi ya kijamii na kiuchumi
kusema kweli mimi huwa sipendi sana kuzungumzia changamoto huwa napenda kuzikabili moja moja head on
lakini kwa minajili ya hadhara hii nitazitaja mbili tu
moja kubwa ni kukosekana kwa utayari miongoni mwa baadhi wananchi na viongozi pia wa kukubali na kuendana na mabadiliko yaani resistance to change
bado watu wanashindwa au wanachelewa kuelewa kuwa tupo kwenye zama mpya ambapo nia yetu kubwa ni kujenga taifa linalojitegemea kiuchumi
hawajaelewa kwamba ni lazima tujenge nidhamu na uadilifu katika kazi na kuelekeza rasilimali zetu kwenye mikakati ya maendeleo inayolenga kuleta ukombozi kiuchumi
na kwamba ni lazima tupige vita rushwa uzembe na mambo mengine ambayo yatatuchelewesha kufika huko
ninachokiona mimi bado kuna uzembe kushindwa kuchukua maamuzi na kupenda fedha za dezo ambazo hazipo
haya yote yanatokana na mazoea ya utegemezi na kushindwa kutambua kuwa tunapojenga misingi ya kujitegemea hatuna budi kufunga mikanda na wakati mwingine kupata shida kwa muda ili tujitegemee
hiyo ni changamoto ya kwanza kubwa
lakini ya pili ambayo ni kubwa pia ni hujuma dhidi ya jitihada za serikali zinazofanywa na baadhi ya watu wasioitakia mema nchi yetu
hujuma hizi zinalenga kufifisha jitihada zetu za kujikomboa kiuchumi kwa maslahi yao binafsi
watu hawa kamwe hawataki kuona tunadhibiti rasilimali zetu ambazo walikuwa wakizivuna na kusafirisha wanavyotaka bila kuulizwa na mtu
zaidi ya hapo watu hawa hawatakubali tutekeleze miradi mikubwa ya kimapinduzi itakayoharakisha maendeleo nchini ikiwemo bwawa la nyerere sgr au kufufua shirika la atcl wasingependa tutoe elimu bure wasingependa tupeleke umeme katika vijiji vyote na mengine mengi
wangependa tuendelee kuwategemea wao ilihali wao wanaishi kwa kutegemea rasilimali zetu
hivyo wanatumia kila njia kufifisha jitihada zetu na kupenyeza ajenda zao
wakati mwingine wanatumia asasi za kiraia civil societies na mashirika yasiyo ya kiserikali ngos na kujifanya wanatufundisha demokrasia na haki za binadamu ilihali wao wenyewe wanavunja misingi hiyo kwa kujenga mifumo ya kinyonyaji kuchochea machafuko na kuingilia uhuru wa mataifa mengine
wakati mwingine watajenga mazingira ya taharuki na kusema ebola imeingia tanzania
ili mradi tu ionekane nchi haiko salama
inatupasa tutambue kuwa hii ndiyo changamoto kubwa katika mapito yetu kuelekea ukombozi wa kiuchumi na tusiposimama imara na kujenga uzalendo na moyo wa kujitolea kwa taifa hatuwezi kushinda
ni lazima tujitambue tujue tulipotoka mahali tulipo na mwelekeo wetu kwa manufaa ya watanzania
na mimi niwajulishe nyinyi wajumbe wa nec nyinyi ndio chombo muhimu cha kuleta mabadiliko katika taifa hili hayupo mwingine wa kuwasemea na hatapatikana kwa sababu serikali hii inaongozwa na chama cha mapinduzi na kiongozi wa serikali kupitia chombo kilichopo juu cha mafanikio ama kutokufanikiwa ni nyinyi wajumbe wa nec mliopo hapa
na ndio maana najitahidi kuzungumza kwa uwazi sana ili kusudi muelewe mzijue changamoto lakini pia tujitafakari ni kwa namna gani taifa tunaweza kulipeleka mbele ama kulirudisha nyuma katika maendeleo ya kiuchumi
waheshimiwa viongozi ndugu washiriki nilianza hotuba yangu kwa kuwapongeza wana ccm wenzangu kwa kushinda uchaguzi wa serikali za mitaa
nimewakumbusha pia kuhusu mageuzi tuliyofanya kwenye chama chetu na mafanikio yaliyopatikana kutokana na mageuzi hayo
nimewaeleza pia kuwa mafanikio yaliyopatikana katika kipindi cha miaka minne iliyopita yatawasilishwa na mheshimiwa waziri mkuu na makamu wa pili wa rais wa zanzibar
lakini nimegusia pia kuhusu changamoto tunazokabiliana nazo
ninapoelekea kuhitimisha naomba sasa nipendekeze kwenu baadhi ya masuala ninayodhani ni muhimu yakazingatiwa kwenye mwelekeo wa sera za chama chetu kwa miaka ijayo na ilani ya uchaguzi 
ingawa nitayataja masuala husika kisekta msingi wa mwelekeo wa sera za ccm na ilani uwe ni kujenga taifa linalojitegemea ambalo nguzo kuu ya uchumi wake ni sekta ya viwanda
tunataka tufike mahali ambapo taifa letu litakuwa na uwezo wa kujitegemea kiuchumi na kutekeleza mipango yake ya maendeleo bila kutegemea misaada
nilikwisha eleza ndugu zangu tanzania tajiri sisi ni matajiri kwelikweli na hii narudi ndugu zangu kwa wajumbe wa nec tanzania ni tajiri ni tajiri walamsiwe na wasiwasi na utajiri wa tanzania sisi ni matajiri kwelikweli
ndio maana tulipofanya mabadiliko katika sekta ya madini mwanzoni tu makusanyo yalikuwa shilingi bilioni kwa taarifa nilizopata jana makusanyo mwaka huu yatafika karibu shilingi bilioni 
na baada kubadilisha ile sheria sasa watu wanaotaka kushiriki na sisi katika madini wamejitokeza na wanakuja ndio maana mmesikia hivi karibuni imetangazwa kampuni ya twiga ambayo tutashirikiana na kampuni ya barrick na wiki hii wanakuja kwa ajili ya majadiliano na kumaliza kila kitu na pale faida tutakuwa tunagawa kwa hisa sisi tutakuwa na asilimia na wao zilizobaki siku za nyuma sisi ilikuwa sifuri huu ndio mwelekeo tunaoutaka
tanzania tuna almasi nao tunafanya nao mazungumzo hata jana walikjuwa na mazungumzo dar es salaam namna ya kubadilisha zile hisa
lakini tanzania tuna kila kitu ukienda kule zanzibar kuna mafuta yale mafuta yakishakuwa zanziba maana yake hata bara yapo tuna gesi ya etheny ipo tuna helium ukienda kule kwa waziri mkuu kuna graphite anakanyaga udongo lakini ndani kuna graphite ndugu zangu wamwela hawajui ni kama wasukuma ambavyo walikuwa hawajui almasi wakawa wanacheza nazo kwenye bao mpaka alipokuja williamson tanzania ni tajiri ndugu zangu
kwa hiyo wala tusiogope kuyasemea haya na kusimama imara kulinda rasilimali zetu
dhababu ipo kila mahali inawezekana hata hapa ukichimba utakuta dhahabu kwenye jengo hili dhahabu ipo kila mahali
ndugu zangu sisi ni matajiri tuna chuma yale mashapo ya chuma yaliyopo kule liganga ni ya mabilioni na mabilioni na ndanbi ya kile chuma kuna titanium kuna makaa ya mawe yaani unapokwenda kule kwenu bukoba kuna madini ya kioo yapo yamejaa pale kwenye maendeo alipozikwa profesa mulokozi ni madini ya kioo tu yamejaa pale kisarawe kule kuna madini ya kutengeneza malumalu bora kabisa duniani tanzania ndugu zangu ni matajiri sisi ni matajiri ila hatujiamini kama sisi ni matajiri
mbuga za wanyama mpaka sasa tunaongoza tuna hifadhi za taifa zina wanyama wote hata mti mrefu kuliko yote afrika upo tanzania mlima mrefu kuliko yote afrika upo tanzania mlima kilimanjaro mungu ametupendelea tanzania hoyee kwa hiyo ndugu zangu wanjumbe nataka niwaeleze hili kwamba nchi hii ni tajiri
ni lazima ilani tutakayoitengeneza au mwelekeo wa chama cha mapinduzi ujielekeze ni namna gani tutaweza kuitumia hii rasilimali tuliyopewa na mungu katika kujiletea mabadiliko ya kiuchumi sisi kama taifa
maamuzi hayo wa kuyafanya ni nyinyi wajumbe
mtakayoyaamua ndio yatailazimu serikali itakayoingia madarakani baada yam waka kutekeleza haya maamuzi yenu nyinyi ndio walimunyinyi ndio viongozi serikali ni lazima itekeleze
ndio maana nasema katika kikao hiki mjadili kwa uwazi kabisa msimung unye maneno kama ni jipu pasua kama ni mkia ukate
ccm hoyeee hii misaada tunayopata ni ya kutupumbaza ni ya kutupumbaza lakini hata idadi yetu ya watanzania tuliopo sisi tuna idadi kubwa kuliko nchi yoyote ya afrika mashariki tupo milioni idadi ya watu ni mtaji ukitengeneza viatu vyako vitavaliwa na watu milioni kuliko nchi yenye watu wachache kwa hiyo unapokuwa nan chi yenye idadi ya watu wengi ni soko ni uchumi
ndio maana china ipo juu katika uchumi duniani ni kwa sababu ina watu wengi kwa hiyo soko lipo ukiuza kahawa hata kama wachina wangekunywa kijiko kimoja kimoja kahawa yetu yote ingeliwa ni kwa sababu wana soko
sisi tuna ng ombe milioni 
 na ni wa pili katika afrika tumeweza kwa sababu tuna soko lakini mifugo yetu tungeipeleka china kwenda kuliwa na watu bilioni 
 au india watu bilioni 
 ni soko
kwa hiyo sisi tanzania tuna soko kwa sababu tuna idadi kubwa ya watu
na ukishakuiwa na soko wewe ni tajiri ukitengeneza nguo zako ukaziuza kwenye soko lako utaweza kuliko yule mwenye idadi ndogo ya watu
kwa hiyo tutumia fursa ya kuwa na idadi kubwa katika afrika mashariki na pia katika nchi za jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc tuna watu wengi
lakini pia tuitumie ilani ya uchaguzi tunayoiandaa ili iakisi fursa za nchi yetu ambayo imezungukwa na nchi 
kuzungukwa na majirani wa namna hiyo wengine hawana njia ya kwenda bandarini ni uchumi kwa sababu wakitaka kusafirisha mizigo yao ni lazima wapiti humu
kwa hiyo unapaswa kutengeneza miundombinu itakayowalazimisha kupita hapa ili nyinyi mtengeneze fedha ukishakuwa na bandari kubwa bandari ya tanga bandari ya dar es salaam bandari ya mtwara ni uchumi bado bandari ya zanzibar na pemba tuna bandari katika nchi moja
tukivitumia hivi vyote tanzania ni tajiri tukitumia bandari yetu kutoka moa hadi msimbati zaidi ya kilometa zanzibar yote na pemba imezungukwa na maji mafia maji mwanza hii imezungukwa na maji ziwa victoria asilimia lipo tanzania bado ziwa tanganyika ziwa nyasa bado na mito sisi ni matajiri
kwa hiyo ndugu zangu wajumbe tujielekeza katika mwelekeo huo wa kujitambua kuwa sisi ni matajiri kwa hiyo mipango yetu tunapoipanga ambayo ni lazima itekelezwe na serikali katika kipindi cha miaka inayokuja iakisi utajiri wetu na ijielekeze kujenga uchumi wa tanzania tanzania hoyeee
na katika hilo nianze na sekta za kijamii yaani afya elimu na maji ambazo ndio msingi hasa wa kujenga nguvu kazi ya taifa kwa ajili ya kuendeleza sekta zingine
katika sekta ya afya itafaa mwelekeo wetu uwe ni kusogeza huduma za afya karibu zaidi na wananchi kwa kuhakikisha kila kata kijiji na mtaa unakuwa na kituo cha kutolea huduma health facility na pia kujenga hospitali za wilaya kwenye wilaya zote zilizosalia
lakini la muhimu zaidi ni kupanua zaidi huduma za kibingwa specialist services hadi kwenye hospitali za mikoa
kwenye elimu tujielekeze kwenye kuinua viwango vya ubora wa elimu ya msingi na sekondari kwa kuongeza maabara na vifaa vya maabara kuongeza walimu na kuboresha mitaala ili elimu iandane na mazingira halisi ya kitanzania na kuzalisha wahitimu wanaojitegemea
aidha msukumo mkubwa uwe ni kuimarisha elimu ya ufundi na kuongeza zaidi idadi ya vyuo vya ufundi kama kitovu cha uhawilishaji wa teknolojia technology transfer na ukuzaji wa sekta ya viwanda
kwenye elimu ya juu hatuna budi kuhakikisha programu za mafunzo zinatolewa kulingana na mahitaji ya kisekta ya taifa letu ili kuharakisha mageuzi ya kiuchumi
vilevile tuongeze uwezo wa serikali kugharamia elimu ya juu kwa kuhakikisha kila mwanafunzi anapata mkopo
muhimu zaidi ni kuhakikisha mfumo mzima wa elimu unajengwa kwa kuzingatia mila na utamaduni wa kitanzania
kwenye huduma ya maji tuongeze vyanzo vya maji na kasi ya usambazaji ili kutosheleza mahitaji kwa asilimia mia moja mijini na vijijini
inawezekana haya ninayoyazungumza wengine wakasema haiwezekani lakini nataka kuwaeleza ndugu zangu wajumbe wa nec yanawezekana kwa sababu tupo kwenye taifa tajiri na sisi ni matajiri
sekta za kilimo ufugaji na uvuvi zipewe msukumo mpya na wa kipekee kwani ndizo kichocheo cha ukuaji wa sekta ya viwanda
kuwepo na mikakati madhubuti ya kusimamia mnyororo mzima wa thamani kwa mazao yote ya kimkakati kuanzia pembejeo uzalishaji mavuno uhifadhi usindikaji hadi masoko
na utaratibu huu ufanyike kwenye mazao yote ya kilimo ufugaji na uvuvi
kwa sababu kuna wakati inafika hata mbegu za kupanda ni shida inafika mahali hata mbegu za kupanda mahindi hapa tunaagiza nje
suala jingine muhimu ni kuondoa kabisa utegemezi katika mbegu za mazao ya kilimo seed dependency ambapo kwa sasa takriban asilimia ya mbegu zinatoka nje
hii ni aibu
vilevile tujenge mfumo wa ushirika ambao pamoja na kuwa wa hiari udhibitiwe na serikali ili kumlinda mkulima
tupunguze utegemezi wa mvua kwenye kilimo na kuongeza maeneo ya umwagiliaji
kuwe na mikakati ya kuhamasisha na kukuza ufugaji wa samaki
halikadhalika tujizatiti kulifufua na kulikuza shirika letu la uvuvi la tafico na kutumia fursa za uvuvi wa bahari
suala jingine muhimu liwe ni kukuza na kushamirisha zidi teknolojia ya kilimo agro mechanisation na kuachana kabisa na matumizi ya jembe la mkono
waheshimiwa viongozi ndugu wajumbe wa nec katika miaka kumi ijayo sekta ya viwanda iwe ndiyo nguzo kuu ya uchumi na mzalishaji mkuu wa ajira na bidhaa za viwandani manufactured goods ili kuchangia zaidi kwenye pato la taifa
mnapokuwa na viwanda tatizo la ajira litapungua kwa sababu vijana wetu ndio watakaoajiriwa kwenye viwanda hivyo
jitihada zitaelekezwa kwenye kukuza teknolojia rahisi ya viwanda hususan viwanda vidogo na vya kati na kuhakikisha kuwa hakuna bidhaa yoyote inayouzwa nje ya nchi bila kuongezewa thamani
lakini lengo kuu liwe ni kuacha kabisa kuagiza nje bidhaa ambazo malighafi zake zinapakana hapa nchini kama vile nguo viatu mafuta ya kula samani nk
ni aibu kwa nchi kama tanzania imezungukwa na maji kila mahali lakini tunaagiza samaki kutoka nchi ni aibu kwa nchi kama tanzania ambayo ni ya pili afrika kwa kuwa na mifugo mingi lakini bado tunaagiza viatu kutoka kwenye nchi ambazo hazina mifugo mingi na wakati mwingine tunaagiza maziwa kutoka nje lakini ng ombe wa wagogo maziwa yao hatunywi
sasa tujielekeze katika mwelekeo huo
vilevile kuwepo na mkakati mahsusi wa uhawilishaji wa teknolojia technology transfer kwa kuzingatia mahitaji mahsusi ya kisekta
aidha msukumo mkubwa uelekezwe kwenye ujenzi na uimarishaji wa vyuo vya ufundi na kuvitumia kama njia kuu ya uhawilishaji wa teknolojia hususan teknolojia ya viwanda
katika sekta ya madini lengo liwe ni kuhakikisha madini yote yanasindikwa na kuongezewa thamani kabla ya kuuzwa nje ya nchi na kuendelea kutoa kipaumbele na vivutio kwa wachimbaji wazawa ili waweze kumiliki uchumi wa madini
tusioneane wivu kwamba mzawa hawezi kuwekeza kwenye madini au kwenye nini vilevile tuendelee kudhibiti soko la madini na kuongeza vituo vya mauzo yaani mineral centres
kwenye sekta ya nishati tujizatiti kuzalisha umeme wa kutosha na wa bei nafuu kwa kutumia vyanzo vyote tulivyonavyo kama vile maji gesi asilia upepo jua joto ardhi na makaa ya mawe
aidha umeme usambazwe kwenye mitaa na vijiji vyote
lengo kuu liwe siyo tu kutosheleza kwa ukamilifu mahitaji ya ndani lakini pia kuuza nishati ya ziada nje ya nchi
kuhusu sekta ya miundombinu ya usafiri na usafirishaji tutaendelea kuboresha kuimarisha kuboresha na kupanua miundombinu ya barabara reli maji na anga
mtandao wa barabara za lami utaendelea kupanuliwa hadi kwenye wilaya mitaa na vijiji hili ndio liwe lengo letu katika miaka inayokuja
tukamilishe ujenzi wa reli ya kisasa sgr pamoja na matawi yake yote kwenye ushoroba wa kati yaani kwenda mwanza tabora kigoma isaka na tuunganishe mpaka kigali rwanda lakini pia tufufue maeneo mengine ile ambayo imefika moshi tutaiendeleza ifike mpaka arusha na ile ya mpanda nayo tuiimarishe ili biashara iweze kufanyika kimkakati kwa manufaa ya watanzania wote
tuimarishe reli ya kati ya zamani na kuongeza ufanisi wa reli ya tazara
lengo kuu liwe ni kupunguza kwa zaidi ya asilimia hamsini matumizi ya barabara katika usafirishaji wa mizigo kwenye shoroba zote kuu za kati kusini na kaskazini
tutaendelea kuboresha na kuimarisha ufanisi wa bandari za dar es salaam tanga mtwara zanzibar na pemba ili kuongeza ushindani na bandari zingine
tuimarishe bandari kwenye maziwa yote makuu pamoja na kuongeza zaidi idadi ya meli ili kuimarisha biashara na nchi jirani
napenda kuipongeza serikali ya mapinduzi zanzibar kwa kununua meli mpya ambayo inafanya kazi huu ni mfano mzuri wa kujitegemea wa kweli
huu ni mfano wa kujitegemea wa kweli kwa hiyo wakati ujao wanunue meli nyingine ziwe zinazunguka humu baharini zinakwenda mtwara zinakwenda comoro huu ndio utajiri na huu ndio utanzania tunaoutaka
zanzibar hoyee shein hoyeeee
kwenye usafiri wa anga msukumo mkubwa uelekezwe kwenye ujenzi na upanuzi wa viwanja vya ndege kuongeza idadi ya ndege na mtandao wa safari za ndani na nje ya nchi hususan safari za kimkakati zinazolenga kukuza utalii na biashara
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana katika sekta ya utalii tujiwekee mikakati ya kuongeza zaidi mchango wake kwenye pato la taifa kwa kuboresha miundombinu kwenye vivutio vyetu na kuvitangaza ndani na nje ya nchi hususan kupitia balozi zetu za nje
na kwa kweli kipimo kimojawapo cha utendaji kazi wa balozi zetu za nje iwe ni idadi ya watalii wanaowaleta nchini
tujiwekee malengo ya watalii milioni kumi kwa miaka kumi ijayo
idadi ya watalii zanzibar imeongezeka na idadi ya watalii tanzania bara imeongezeka
halikadhalika tunataka sekta ya mawasiliano itoe mchango mkubwa zaidi kwenye pato la mataifa
hivyo hatuna budi kujizatiti na kuhakikisha kampuni yetu ya simu ya ttcl inamiliki angalau asilimia 
aidha tuimarishe usalama wa mawasiliano na kusimamia sheria ya makosa ya kimtandao
kwa upande wa masuala ya uhusiano ya kimataifa tuendelee na sera yetu ya kutofungamna na upande wowote
tuendelee pia kujenga na kuimarisha uhusiano na mataifa mengine lakini muhimu zaidi diplomasia ya uchumi iwe ndiyo msingi wa uhusiano wetu kimataifa
we must determine what we want in relating with other nations
aidha tutumie jiograifia yetu ya kimkakati na ushawishi wetu wa kihistoria hususan kwenye ukanda wa kusini katika kupeleka mbele ajenda yetu ya uchumi na maslahi mapana ya taifa
katika sekta ya ulinzi na usalama tuendelee kuimarisha ulinzi na usalama wa ndani na mipakani
aidha majeshi ya ulinzi na usalama yahusishwe kikamilifu katika kulinda miradi mikubwa ya kimkakati
aidha majeshi ya jkt na magereza yajihusishe zaidi na shughuli za uzalishaji pamoja utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kambi za jkt ziongezwe ili kila mhitimu wa kidato cha sita apate fursa ya kupata mafunzo ili kujenga uzalendo na moyo wa kujitolea
vilevile kila gereza liwe na shughuli mahsusi ya uzalishaji kama vile kilimo ufugaji uvuvi ufundi au viwanda kulingana na maeneo na fursa zilizopo
wafungwa wote wafanye kazi ili wakidhi mahitaji yao na kuchangia kwenye uchumi wa taifa
waheshimiwa viongozi ndugu wajumbe natambua kuwa majadiliano haya ya leo ni ya siku moja na mtakuwa na masuala mengi ya kujadiliana
hivyo nisingependa kutumia muda wenu mwingi kwa kutoa hotuba ndefu
lakini kama nilivyosema hapo awali nec ni chombo kikubwa sana cha maamuzi
mnapojadiliana na kufikia maazimio kuhusu mwelekeo wa sera za ccm kwa miaka kumi ijayo au ilani ya mnaamua pia kuhusu mustakabali wa taifa letu
hivyo mtangulizeni mungu na kuliweka mbele taifa letu ili tufikie mustakabali mwema
baada ya kusema haya sasa nafungua rasmi kikao cha majadiliano ya wajumbe wa halmashauri kuu ya taifa ya chama cha mapinduzi
nawatakia majadiliano na maazimio mema
mwenyezi mungu awabariki kidumu chama cha mapinduzi hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa ufunguzi wa mkutano wa mawaziri wa mambo ya nje kutoka nchi za africa na nordic ukumbi wa julius nyerere dar es salaam tarehe oktoba waheshimiwa marais wastaafu wa jamhuri ya muungano wa tanzania waheshimiwa makamu wa rais na mawaziri wakuu wastaafu wa tanzania mliopo mheshimiwa profesa palamagamba kabudi waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki na mwenyeji wa mkutano huu waheshimiwa mawaziri wa mambo ya nje kutoka nchi za nordic na afrika mliopo waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa mashirika ya kimataifa mliopo waheshimiwa viongozi wote wa chama na serikali wageni wote waalikwa mabibi na mabwana najisikia furaha kubwa kuweza kushiriki kwa mara ya kwanza katika mkutano wa mawaziri wa mambo ya nje wa nchi za afrika na nordic
hii ni mara ya kwanza kwa tanzania kuwa mwenyeji wa mkutano huu tangu kuanzishwa kwa utaratibu wa mikutano kama hii mwaka 
hivyo basi nitumie fursa hii kuwashukuru waandaji wa mkutano huu kwa kunipa heshima ya kuwa mgeni rasmi kwenye hafla ya ufunguzi wa mkutano huu
aidha kwa namna ya pekee kabisa niwashukuru kwa kuichagua tanzania kuwa mwenyeji wa mkutano huu muhimu katika kukuza ushirikiano kati ya mataifa ya nordic na afrika
ahsanteni sana
natambua kuwa wengi mmesafiri umbali mrefu na baadhi yenu hii ni mara ya kwanza kufika tanzania
hivyo basi karibuni sana nchini kwetu hususan kwenye jiji letu la dar es salaam
dar es salaam maana yake ni mahali pa amani na usalama
kwa sababu hiyo nina uhakika kuwa mkutano huu utafanyika kwa amani na salama na kuleta mafanikio kwa pande zote mbili
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana mkutano huu ni wa siku moja
kwa hiyo nitajitahidi kuzungumza kwa kifupi ili nisiwachukulie muda wenu wa majadiliano
mabibi na mabwana kwa ufupi kabisa uhusiano kati ya nchi za afrika na nordic ni wa muda mrefu na ulianza kabla ya uhuru wa nchi nyingi za afrika kupatikana
na kusema kweli nchi za nordic zilisaidia sana harakati za ukombozi kwenye nchi mbalimbali hususan kusini mwa afrika
kama mnavyofahamu tanzania ilikuwa mwenyekiti wa kamati ya ukombozi ya afrika
hivyo harakati nyingi ziliendeshwa nchini mwetu ambapo kulikuwa na kambi nyingi za wapigania uhuru
hivyo tunafahamu mchango mkubwa uliotolewa na nchi za nordic ikiwemo ujenzi wa kilichokuwa chuo cha wapigania uhuru wa afrika kusini kilichofahamika kwa jina la solomon mahlangu freedom college somafco
chuo hiki kilijengwa mwaka mkoani morogoro takriban kilomita miambili kutoka hapa dar es salaam
ikumbukwe kwamba nyakati hizo ilikuwa siyo rahisi kwa mataifa ya ulaya kuja kuunga mkono jitihada za ukombozi afrika lakini marafiki zetu wa nchi za nordic walikuja
na huu ndio upekee wa nchi za nordic
baada ya kusaidia harakati za kupigania uhuru nchi za nordic zimeendelea kuwa washirika wakubwa wa maendeleo ya nchi za afrika
tumekuwa tukishirikiana katika nyanja nyingi ikiwemo afya elimu kilimo sayansi na teknolojia nishati mazingira na bila kusahau masuala ya amani na usalama
nchi za nordic zimesaidia sana kujenga uwezo wa bara letu kukabiliana na changamoto za migogoro
tanzania ni miongoni mwa wanufaika wakubwa wa ushirikiano uliopo na nchi za nordic
kabla na baada ya uhuru nchi yetu imenufaika na miradi mingi ya maendeleo ikiwemo kituo cha elimu kibaha kibaha education centre na kituo cha utafiti wa kilimo uyole uyole agricultural research centre
vilevile nchi za nordic zilitusaidia kujenga vyuo vya ufundi na pia kwenye kampeni ya kufuta ujinga yaani literacy campaign programme iliyotekelezwa kwenye miaka ya na kuiwezesha tanzania kufuta ujinga kwa asilimia na hivyo kuwa miongoni mwa nchi za kwanza kabisa afrika kufikia kiwango hicho
zaidi ya hayo sisi watanzania tunakumbuka misaada tuliyopewa na nchi za nordic kwenye miaka ya wakati baadhi ya mataifa makubwa na taasisi za kifedha za kimataifa zilipositisha misaada kwa nchi yetu
kwa kuzingatia hayo yote napenda nitumie fursa hii kutoa shukrani zangu za dhati kwa ndugu na marafiki zetu wa nchi za nordic kwa kuendelea kushirikiana na nchi yetu na nchi nyingine za afrika kwa ujumla
na tunawaomba waheshimiwa mawaziri kutoka nchi za nordic mfikishe salamu na shukrani zetu kwa wakuu wenu wa nchi na serikali
waheshimiwa mawaziri wageni waalikwa mabibi na mabwana pamoja na uhusiano mzuri na mafanikio makubwa yaliyopatikana kwenye ushirikiano kati ya nchi za afrika na nordic bado tuna fursa ya kuukuza uhusiano wetu na kuupa msukumo mpya ili kuleta manufaa makubwa zaidi kwa pande zetu mbili
na suala hili ni muhimu kwa sababu kwa muda mrefu ushirikiano wetu umejikita zaidi kwenye kutoa na kupokea misaada yaani donor recipent relationship
ushirikiano wa aina hii siyo endelevu na wala hauhitajiki katika mazingira ya sasa
viongozi wengi wa afrika tumetambua kuwa mustakabali wa bara letu uko mikononi mwetu na kwamba uhuru wa kisiasa hauwezi kuwa na maana sana endapo mataifa yetu yataendelea kuwa tegemezi kiuchumi
hatuwezi kuwa na uhuru wa kujiamlia mambo yetu wenyewe endapo mataifa yetu yataendelea kuwa ombaomba
kutafuta ukombozi wa kiuchumi ndilo jukumu tuliloachiwa sisi viongozi wa sasa wa africa
hata hayati mwalimu julius nyerere alisema katika moja ya hotuba zake kwamba the first generation of leaders led africa to political freedom
but we the current generation of leaders must pick up the flickering torch and lead africa towards economic liberation
hivyo basi ni lazima tubadilishe mwelekeo na kuingia kwenye uhusiano wa kisasa baina ya mataifa ambao unajikita kwenye ushirikiano wa kiuchumi economic partnership kupitia biashara na uwekezaji
diplomasia ya uchumi ndiyo iwe msingi wa uhusiano na ushirikiano baina ya mataifa yetu
kwa bahati nzuri uwezo fursa na mazingira ya kuingia kwenye ushirikiano madhubuti wa kiuchumi yapo
kwa mfano nchi za nordic ambazo zipo tano denmark finland iceland norway na sweeden licha ya kuwa na eneo dogo kilomita za mraba milioni 
 na idadi ya watu wapatao milioni tu zina uchumi mkubwa
pato lao kwa mwaka jana lilikuwa na thamani ya dola za marekani trilioni 
kwa upande wetu afrika kama inavyofahamika bara letu ni kubwa lina kilomita za mraba milioni 
 na idadi ya watu wapatao bilioni 
hata hivyo kwa mwaka jana pato la nchi zote za afrika lilikuwa na thamani ya dola za marekani trilioni 
 tu
kusema kweli sisi waafrika tuna jambo kubwa la kujifunza
kwa sababu wakati nchi za nordic zenye jumla ya watu milioni tu pato lao kwa mwaka ni dola za marekani trilioni 
 sisi tanzania ambao tuko milioni mara mbili zaidi ya nchi za nordic pato letu la taifa kwa mwaka jana lilikuwa na thamani ya dola za marekani bilioni 
 tu
lakini hata ukilinganisha pato la mtu mmoja mmoja katika nchi za nordic na afrika tofauti ipo kubwa sana
kwa mfano ukigawa pato la nchi za nordic la dola za marekani trilioni 
 kwa watu milioni maana yake pato la mtu mmoja ni wastani wa dola za marekani 
lakini kwenye nchi za afrika ni wastani wa dola za marekani tu
tofauti hii ni kubwa sana hivyo basi sisi waafrika ni lazima tujitafakari ili tujue tunapokosea na tujifunze kutoka kwa marafiki zetu wa nchi za nordic
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana bara letu la afrika limebarikiwa kuwa na utajiri mwingi wa rasilimali na maliasili
mathalan bara letu lina eneo kubwa lenye kufaa kwa kilimo
kwa mujibu wa takwimu zilizopo asilimia ya ardhi yenye kufaa kwa kilimo duniani ipo barani afrika
aidha afrika ina utajiri wa rasilimali za bahari kwenye ukanda wa pwani wenye urefu wa kilomita 
rasilimali zingine ni pamoja na mifugo wanyamapori misitu madini mafuta gesi vivutio vya utalii nk
muhimu zaidi ni kwamba katika miaka ya karibuni afrika imefanya mageuzi makubwa kwenye nyanja za ulinzi na usalama
licha ya kuendelea kwa baadhi ya migogoro hali ya amani na usalama imeimarika
uchumi pia unakua vizuri ambapo afrika inashika nafasi ya pili kwa kasi ya ukuaji wa uchumi duniani
mathalan mwaka uchumi wa afrika ulikua kwa wastani wa asilimia 
na kati ya nchi zenye uchumi unaokuwa kwa kasi zaidi duniani tano zinatoka afrika
haya yote yanatoa fursa kwa pande zetu mbili kuimarisha ushirikiano wa kiuchumi
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana nimetaja baadhi ya fursa za ushirikiano wa kiuchumi katika afrika
lakini hata hapa nchini tumejaliwa rasilimali na maliasili lukuki na fursa za uwekezaji zipo kwenye sekta zote
mathalan tunayo madini karibu yote yanayopatikana duniani dhahabu almasi rubi sapphire chuma soda ash shaba nikeli cobalt tin urania helium nk
siwezi kuyataja yote hapa na mengine kama vile tanzanite yanapatikana hapa tanzania pekee
kwenye uvuvi tanzania ina ukanda wa pwani wenye urefu wa kilomita 
vilevile tunayo mito na maziwa makubwa ambayo yanafaa kwa uvuvi
utalii ni sekta nyingine yenye fursa nyingi za uwekezaji kwani nchi yetu inashika nafasi ya pili duniani kwa uwingi wa vivutio vya utalii
tuna mbuga ya wanyama mlima kilimanjaro fukwe nzuri nk
halikadhalika zipo fursa nyingi sana kwenye sekta ya kilimo mifugo viwanda nk
ni wazi kwamba pamoja na utajiri mkubwa wa rasilimali na maliasili changamoto kubwa inayolikabili bara la afrika ni ukosefu wa viwanda
afrika haitaweza kupiga hatua endapo itaendelea kuwa muuzaji wa bidhaa ghafi na muagizaji wa bidhaa za viwandani
kwa sasa asilimia ya mauzo ya nje kutoka nchi za afrika ni mazao ghafi
ni lazima waafrika tufike hatua ambapo tutaweza kusindika na kuongeza thamani ya mazao yetu ikiwemo mazao ya kilimo madini uvuvi nk
hivyo basi kwa kuwa marafiki zetu wa nchi za nordic wamepiga hatua kiteknolojia hususan teknolojia ya viwanda tushirikiane kujenga viwanda vya kusindika na kuongeza thamani ya mazao yetu kwa manufaa ya pande zetu mbili
tunataka tusindike pamba na kutengeneza nguo hapa afrika tunataka tuchimbe madini na kuyachenjua hapa hapa afrika tunataka tuvue samaki na kuwasindika hapa hapa afrika
africa must produce process consume and export finished products
viwanda ni moja ya vipaumbele vyetu vikubwa na washirika wetu wa maendeleo pamoja na wawekezaji wengine makini watuunge mkono kwenye mwelekeo huo
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa ili kuvutia biashara na uwekezaji katika sekta mbalimbali ni muhimu kwa nchi za afrika kuweka mazingira muafaka ikiwemo miundombinu wezeshi pamoja na kuondoa urasimu kwenye sheria na taratibu zetu za biashara na uwekezaji
na hapa naomba mnimruhusu nitaje baadhi ya jitihada ambazo tumefanya na tunaendelea kufanya hapa nchini ili kuvutia wawekezaji katika maeneo mbalimbali niliyoyataja hapo awali
moja ya jitihada tulizofanya ni kupitia na kurekebisha sheria na taratibu mbalimbali za uwekezaji nchini ikiwa ni pamoja na kutengeneza sheria za kuwalinda wawekezaji
vilevile tumeanzisha wizara mahsusi yenye dhamana ya uwekezaji chini ya ofisi ya waziri mkuu ili ijihusishe moja kwa moja na kurahisisha mazingira na uratibu wa uwekezaji nchini
lakini muhimu zaidi tunatekeleza mkakati wa kurekebisha na kuboresha mazingira ya biashara nchini yaani the blueprint for regulatory reforms to improve business environment
jitihada zingine ni kutenga kanda maalum kwa ajili ya ujenzi wa viwanda na kanda maalumu za uwekezaji yaani export processing zones and special economic zones
sambamba na hayo kwa kutambua umuhimu wa miundombinu wezeshi kama kichocheo cha biashara na uwekezaji hivi sasa tunajenga na kuboresha miundombinu ya usafiri na usafirishaji ikiwemo barabara reli usafiri wa majini na anga
mathalan hivi sasa tunajenga reli ya kisasa yaani standard gauge railway kwenye ushoroba wa kati yenye urefu wa kilomita kutoka dar es salaam hadi mwanza ambayo baadaye itatuunganisha na nchi jirani za rwanda na burundi
vile vile tumelifufua shirika letu la ndege la atcl na kuboresha viwanja vyetu vya ndege na kusimika rada za kuongozea ndege
tunapanua na kuboresha bandari zetu za dar es salaam mtwara na tanga pamoja zilizopo kwenye maziwa yetu ya victoria tanganyika na nyasa
na upanuzi huu unaenda sambamba na ujenzi wa meli na vivuko
zaidi ya hapo tutakeleza mradi mkubwa wa uzalishaji wa umeme wa maji kwenye bonde la rufiji utakaozalisha megawati na kuchangia kwa kiasi kikubwa kupunguza gharama za uzalishaji wa bidhaa viwandani na kwenye sekta nyingine
kwa kuzingatia hayo yote nitumie fursa hii adhimu kuwakaribisha ndugu na marafiki zetu wa nchi za nordic pamoja na mataifa mengine yakiwemo ya afrika kuja kuwekeza nchini mwetu
mazingira ya uwekezaji ni muafaka na yanatabirika kutokana na amani na utulivu wetu kisiasa lakini pia mwenendo wa ukuaji wa uchumi ni mzuri ambapo kwa sasa ni wastani wa asilimia 
zaidi ya hapo sisi ni wanachama wa sadc na eac ambazo kwa pamoja zina idadi ya watu wapatao milioni 
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana kwa kuhitimisha nisisitize kwamba nchi za afrika na nordic zinahitajiana kutokana na ukweli kwamba zipo fursa ambazo afrika tunazo lakini wenzetu wa nordic hawana na vivyo hivyo kwa afrika
hivyo basi mkutano wenu hauna budi kuja na mikakati mahsusi ya ushirikiano wenye manufaa kwa pande zote
our cooperation must be founded on win win principle
nawatakia maazimio mema
asanteni kwa kunisikiliza hotuba ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa john pombe joseph magufuli wakati wa kufungua rasmi bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania dodoma novemba mheshimiwa spika mara ya mwisho nilipoingia kwenye ukumbi huu kulifunga bunge la tulibahatika kuwa na marais wetu wastaafu watatu
lakini leo wapo wawili
mmoja mheshimiwa benjamin william mkapa rais mstaafu wa awamu ya tatu ametangulia mbele za haki
hivyo basi kabla ya kuanza hotuba yangu nawasihi sote tusimame tumkumbuke pamoja na wabunge wote waliofariki dunia tangu kufungwa kwa bunge la 
mwenyezi mungu aiweke roho ya marehemu mzee mkapa pamoja na marehemu wetu wote mahali pema peponi
amina
mheshimiwa spika baada ya utangulizi huo napende niseme kwamba katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ibara ya ibara ndogo ya kwanza imempa dhamana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kulifungua rasmi bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
ni kwa sababu hiyo nimekuja hapa leo kulihutubia bunge hili kwa lengo la kutimiza masharti hayo ya kikatiba
napenda nianze kwa kumshukuru sana mwenyezi mungu aliyetujalia neema ya uhai na kutuwezesha kuiona siku ya leo
aidha nakupongeza wewe mheshimiwa job ndugai mbunge wa jimbo la kongwa kwa kuchaguliwa kwa mara nyingine kuliongoza bunge hili ukiwa spika
hongera sana
nampongeza pia mheshimiwa dkt
tulia ackson kwa kuchaguliwa kwa mara nyingine kuwa naibu spika tena mara hii akiwa mbunge wa kuchaguliwa kutoka jimbo la mbeya mjini
hongera sana mheshimiwa dkt
tulia
huu ni uthibitisho kwamba nchi yetu kupitia serikali inayoongozwa na chama cha mapinduzi inawaamini sana wanawake
kama mnavyofahamu makamu wetu wa rais mheshimiwa samia suluhu hassan naye ni mwanamama
aidha bunge hili la nalo lina wabunge wengi wanawake
kwa msingi huo napenda nitumie fursa hii kuahidi kuwa serikali ninayoingoza itaendelea kuwaamini wanawake katika kushika nafasi mbalimbali za uongozi
wanawake na akinamama oyee napenda pia kuwapongeza waheshimiwa wabunge wote kwa kuchaguliwa kwenu kuwa wabunge wa bunge hili la 
mmechaguliwa kwa vile wananchi wana imani kuwa mna uwezo wa kuwawakilisha vizuri
hivyo basi nawasihi msiwaangushe wananchi waliowachagua
watanzania wana imani kubwa sana na bunge hili
nitumie fursa hii pia kuwashukuru waheshimiwa wabunge kwa kuridhia na kumpitisha mheshimiwa kassim majaliwa kuwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania
ahsanteni sana
mheshimiwa spika nimekuja kulizindua bunge hili baada ya nchi yetu kufanikiwa kumaliza uchaguzi mkuu uliofanyika tarehe oktoba kwa uwazi amani na utulivu mkubwa
kwa msingi huo napenda nirudie kuipongeza tume yetu ya taifa ya uchaguzi kwa kusimamia vizuri zoezi la uchaguzi mkuu wa mwaka huu kuanzia kwenye uandikishaji wapiga kura uchukuaji na urejeshaji fomu za wagombea usimamizi wa kampeni na pia zoezi la kupiga kura na utoaji matokeo mapema
kwa hakika tume imedhihirisha uwezo mkubwa katika kusimamia uchaguzi bila kutegemea misaada kutoka nje
mheshimiwa mwenyekiti wa tume ya taifa ya uchaguzi jaji mstaafu semistocles kaijage makamu mwenyekiti wa tume jaji mstaafu hamid mahmoud hamid makamishna wa tume mkurugenzi wa uchaguzi dkt
wilson mahera pamoja na watendaji wote wa tume hongereni sana kwa kazi nzuri
lakini kwa namna ya pekee nawapongeza kwa namna mlivyotumia vizuri fedha mlizotengewa
kama inavyofahamika uchaguzi wa mwaka huu uligharamiwa na serikali kwa asilimia ambapo kiasi cha shilingi bilioni kilitengwa
hata hivyo mpaka uchaguzi umekamilika tume imetumia shilingi bilioni tu
hii ni ishara ya uadilifu mkubwa walionao viongozi na watendaji wa tume ya taifa ya uchaguzi
hongereni sana
natoa rai kwa taasisi nyingine kuiga mfano mzuri wa tume hii
kwa moyo wa dhati kabisa narudia kuwashukuru viongozi wetu wa dini kwa kutuongoza vyema kwa sala na dua katika kipindi chote cha uchaguzi na hatimaye tumeweza kumaliza uchaguzi wetu salama
nawasihi endeleeni kuliombea taifa letu ili libaki katika mikono ya mwenyezi mungu
narudia pia kuvishukuru vyombo vyetu vya ulinzi na usalama kwa kusimamia vizuri amani na utulivu wa nchi yetu na mipaka yake wakati wote wa uchaguzi
hii ni ishara kuwa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama ni imara na vinafanya kazi kwa ueledi mkubwa
hongera sana kwa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama
kwa namna ya pekee kabisa natoa shukrani nyingi kwa watanzania wenzangu wote kwa kushiriki vizuri na kuonesha utulivu mkubwa kwenye uchaguzi uliopita kuanzia kwenye zoezi la uandikishaji wapiga kura wakati wa kampeni upigaji kura na kupokea matokeo
hakuna shaka uchaguzi wa mwaka huu kwa mara nyingine umeuthibitishia ulimwengu kuwa sisi watanzania ni wapenda amani tunajitambua hatudanganyiki na tumekomaa kidemokrasia
ahsanteni sana watanzania wenzangu
mheshimiwa spika masuala yote muhimu tuliyopanga kutekeleza kwenye miaka mitano ijayo tumeyaweka kwenye ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka ambayo ina kurasa 
kwa bahati nzuri waheshimiwa wabunge wengi wa bunge hili wanaifahamu vizuri ilani hiyo kwa vile wameitumia katika kuomba kura kwa wananchi kwenye uchaguzi mkuu uliomalizika
lakini sambamba na masuala hayo yaliyomo kwenye ilani yetu ya uchaguzi wa mwaka tutaendelea pia kutekeleza na kusimamia mambo yote niliyoeleza wakati nikizindua bunge la tarehe novemba 
kama mtakavyokumbuka kwenye hotuba hiyo ya kuzindua bunge la nilieleza mambo mengi sana ambayo kimsingi yalitoa falsafa dira na vipaumbele vya serikali ya awamu ya tano
baadhi tumeyatekeleza vizuri yapo ambayo hatujayatekeleza kwa ukamilifu na mengine yapo kwenye hatua mbalimbali za utekelezaji
kwa hiyo kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kusimamia na kutekeleza mambo yote niliyoyaeleza kwenye hotuba ya kuzindua bunge la 
hii ndiyo sababu nimeamua kuigawa tena hotuba yangu ya uzinduzi wa bunge la kwenu waheshimiwa wabunge ili mkaisome na hatimaye ikawaongoze katika kutekeleza majukumu yenu vizuri
hata hivyo pamoja na hayo yote naomba mheshimiwa spika uniruhusu nitaje baadhi ya mambo muhimu tutakayoyapa kipaumbele kikubwa katika kipindi cha miaka mitano ijayo
mheshimiwa spika jambo la kwanza na muhimu tutakalolipa kipaumbele kikubwa kwenye miaka mitano ijayo ni kuendelea kulinda na kudumisha tunu za taifa letu yaani amani umoja na mshikamano uhuru wa nchi yetu muungano na mapinduzi matukufu ya zanzibar
na katika hilo naahidi kushirikiana kwa karibu sana na rais mpya wa zanzibar mheshimiwa dkt
hussein mwinyi
kamwe hatutakuwa na mzaha na yeyote mwenye kutaka kuhatarisha amani ya nchi yetu mwenye nia ya kuvuruga umoja na mshikamano wetu na pia mwenye kutaka kutishia uhuru wetu muungano pamoja na mapinduzi matukufu ya zanzibar
napenda pia kutumia fursa hii kumwahidi mheshimiwa rais dkt
hussein mwinyi kwamba kwenye miaka mitano ijayo serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania itatoa ushirikiano mkubwa na kufanya kazi kwa karibu na serikali ya zanzibar
kwa kifupi naweza kusema tutafanya kazi kwa pamoja kwa lengo la kuleta maendeleo kwa pande zetu zote mbili za muungano
na katika hilo nampongeza sana mheshimiwa rais dkt
hussein mwinyi kwa hotuba nzuri aliyoitoa wakati wa kuzindua baraza la wawakilishi
kwenye hotuba yake alitoa dira mwelekeo na kutaja vipaumbele vya serikali ya awamu ya nane ya zanzibar
hongera sana kwa mheshimiwa rais dkt
mwinyi kwa hotuba nzuri
kupitia bunge hili napenda nimwahidi mheshimiwa rais dkt
hussein mwinyi kuwa nitampa ushirikiano wa kutosha katika kutekeleza yote aliyoahidi wakati wa uzinduzi rasmi wa baraza la wawakilishi
mheshimiwa spika sambamba na kulinda na kudumisha tunu za nchi yetu kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kuimarisha utawala bora hususan kwa kusimamia nidhamu kwenye utumishi wa umma pamoja na kuzidisha mapambana dhidi ya rushwa wizi ufisadi na ubadhirifu wa mali za umma
kwenye miaka mitano iliyopita tuliwachukulia hatua za kinidhamu watumishi na kuiwezesha nchi yetu kushika nafasi ya kwanza kati ya nchi za afrika kwa kupambana na rushwa kwa mujibu wa transparency international na pia kushika nafasi ya kati ya nchi duniani kwa matumizi mazuri ya fedha za umma kwa mujibu wa utafiti jukwaa la dunia world economic forum wa mwaka 
hata hivyo watumishi wazembe bado wapo wala rushwa bado wapo na pia wezi na wabadhirifu wa mali ya umma bado wapo
kwa hiyo kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kushughulikia matatizo hayo
na kwa kifupi niseme utumbuaji majipu utaendelea
hata hivyo kwa upande mwingine tutaendelea kuboresha mazingira ya kazi pamoja na maslahi ya watumishi wetu wote ili yaendane na hali halisi ya maisha ya watanzania
kwa hiyo watumishi wasiwe na wasiwasi
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano ijayo pia tumejipanga kuendeleza jitihada za kukuza uchumi
kama unavyofahamu katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tulijitahidi kusimamia vizuri uchumi wetu ambapo ulikua kwa wastani wa asilimia kwa mwaka
aidha pato ghafi la taifa limeongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 mwaka tulidhibiti mfumuko wa bei kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia wastani wa asilimia 
 na kuongeza akiba ya fedha ya kigeni kutoka dola za marekani bilioni 
 hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwezi julai ambazo zinatuwezesha kununua bidhaa na huduma kwa miezi 
zaidi ya hapo kwenye miaka mitano iliyopita tuliongeza mauzo yetu ya nje kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi dola za marekani bilioni 
 mwaka na pia kuvutia uwekezaji wenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 sawa na zaidi ya shilingi trilioni 
aidha tulifanikiwa kupunguza umasikini wa kipato hadi kufikia asilimia 
 kwa takwimu za mwaka 
mafanikio haya bila shaka ndiyo yamewezesha mwezi julai nchi yetu kutangazwa kuingia kundi la nchi za uchumi wa kati kutoka kundi la nchi masikini
na mafanikio hayo yamepatikana miaka mitano kabla ya muda uliopangwa yaani mwaka 
kwa hiyo kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuendeleza mafanikio ya kiuchumi yaliyopatikana na tutahakikisha ukuaji uchumi unawanufaisha wananchi hususan kwa kuinua vipato vyao kupunguza umasikini na tatizo la ajira
na katika hilo tunalenga kukuza uchumi wetu kwa wastani wa angalau asilimia kwa mwaka na pia kutengeneza ajira mpya zipatazo milioni 
tutaendelea pia kuboresha sera zetu za uchumi jumla na sera za fedha yaani macroeconomic and monetary policies na pia kuhakikisha viashiria vyote vya uchumi ikiwemo thamani ya sarafu yetu mfumko wa bei pamoja na viwango vya riba vinabaki kwenye hali ya utulivu
tutaongeza pia jitihada za kuwawezesha wananchi wetu kiuchumi kwa kuwapatia mikopo isiyo na riba ama yenye riba nafuu ikiwemo mikopo ya asilimia inayotolewa na halmashauri zetu na pia kupitia mifuko na programu mbalimbali zilizoanzishwa na serikali ambayo kwa idadi zipo 
baadhi ya mifuko hiyo ni mfuko wa maendeleo ya vijana ydf mfuko wa maendeleo ya wanawake wdf mfuko wa taifa wa kuendeleza wajasiriamali nedf mfuko wa kutoa mikopo kwa wajasiriamali wadogo self microfinance fund mfuko wa kudhamini mikopo ya mauzo ya nje mfuko wa kilimo kwanza
tutaimarisha usimamizi wa mifuko hii na kuhakikisha watanzania wanaifahamu
najua mifuko hii mingi ipo chini ya ofisi ya waziri mkuu hivyo basi nakuagiza mheshimiwa waziri mkuu hii ikawe kazi yako ya kwanza kuishughulikia ikiwezekana mwangalie uwezekano wa kuiunganisha baadhi ya mifuko ili ifanye kazi kwa tija zaidi na kupunguza gharama za uendeshaji
nataka mifuko hii ikiwasaidie wananchi wa kawaida wakiwemo machinga akina baba na mama lishe pamoja na wajasiriamali wengine wadogo
sambamba na kutoa mikopo tutaendelea kutekeleza program mbalimbali za kukuza ujuzi na maarifa ikiwemo maarifa ya ujasiriamali ili kuwapa ujuzi na uzoefu wananchi wetu utakaowawezesha kujiajiri ama kuajirika ndani na nje ya nchi
tutaendelea pia kutekeleza mpango wa kunusuru kaya masikini awamu ya tatu mzunguko wa pili tuliouzindua mwezi februari ambao utagharimu takriban shilingi trilioni 
tutahakikisha fedha hizo zinawafikia walengwa ambao ni wananchi masikini
muhimu zaidi ni kwamba katika kipindi cha miaka mitano ijayo sekta binafsi itapewa umuhimu wa pekee sana
tunataka mtu yeyote atakayetaka kuwekeza asisumbuliwe kwa kuwekewa vikwazo vya aina yoyote
watanzania ni matajiri lakini baadhi yao wanasita kuwekeza hapa nchini kwa kuogopa kusumbuliwa na maswali yasiyo na msingi
tunahitaji kuwa na mabilionea wengi wa kitanzania
nataka watanzania wote washiriki kikamilifu katika kujenga uchumi wa nchi yao
sambamba na kuwekeza watanzania wahamasishwe kuweka fedha kwenye benki za hapa nchini ili kusaidia benki zetu kufanya biashara na kuimarisha mzunguko wa fedha na kupunguza riba kwa wakopaji
waheshimiwa wabunge na watanzania mnaonisikiliza wakati wa kufanya mambo bila woga ni sasa
kwenye miaka mitano ijayo pia tutafungua milango kwa sekta binafsi kufanya majadiliano na serikali ili kutafuta mwafaka ya migogoro ya biashara business disputes iliyopo kwa faida ya pande zote mbili
lengo letu ni kuona tanzania inakuwa mahali pazuri pa kufanya biashara duniani
kwenye miaka mitano iliyopita tumefuta tozo ambapo zitahusu kilimo mifugo na uvuvi na tozo nyingine za biashara
mheshimiwa spika mbali na hatua hizo kwa lengo la kukuza uchumi kupambana na umasikini na pia kukabiliana na tatizo la ukosefu wa ajira tunakusudia kwenye miaka mitano ijayo kuweka mkazo mkubwa katika kukuza sekta zetu kuu za uchumi na uzalishaji hususan kilimo ufugaji uvuvi viwanda madini biashara na utalii
sekta hizi ndizo zenye kuajiri watanzania wengi
kwa hiyo ni wazi tukifanikiwa kuzikuza uchumi wetu utakua kwa kasi na hivyo kupunguza matatizo ya umasikini na ukosefu wa ajira nchini
kwa msingi huo kwenye kilimo tunakusudia kuongeza tija na kukifanya kilimo chetu kuwa cha kibiashara
lengo ni kujihakikishia usalama wa chakula upatikanaji wa malighafi za viwandani na pia kupata ziada ya kuuza nje
ili kufanikisha hayo tutahakikisha pembejeo na zana bora za kilimo ikiwemo mbegu mbolea viatilifu dawa na matrekta vinapatikana kwa uhakika na kwa gharama nafuu
tutaongeza pia eneo la umwagiliaji kutoka hekta hadi hekta milioni 
 mwaka ili kupunguza utegemezi kwenye mvua
tutaimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji kwa wakulima wadogo na wawekezaji kwa kushirikisha taasisi za fedha ikiwemo benki yetu ya maendeleo ya kilimo pamoja na benki nyingine
tutashughulikia pia tatizo la upotevu wa mazao yaani post harvest loss ikiwemo kwa kukamilisha ujenzi wa vihenge na maghala maeneo mbalimabli nchini ambayo yataongeza uwezo wetu wa kuhifadhi mazao kutoka tani za sasa hadi tani 
takwimu zinaonesha kuwa kila mwaka nchi yetu inapoteza wastani wa kati ya asilimia ya mavuno yake kwa sababu mbalimbali ikiwemo kukosekana kwa miundombinu ya kuhifadhi
zaidi ya hapo tunakusudia kuanzisha bidhaa mbalimbali za huduma ya bima ya kilimo na pia kuingia makubaliano ya kibiashara na nchi walaji na wanunuzi wa mazao ili kupata soko la uhakika
mazao ya kimkakati tunayolenga kuyapa kipaumbele kikubwa ni pamba korosho chai kahawa tumbaku mkonge michikichi cocoa alizeti na miwa lakini pia mazao ya chakula
nchi yetu kila mwaka inaagiza tani za ngano na kwa ujumla tunatumia wastani wa shilingi trilioni 
 kuagiza chakula kutoka nje
hii ni aibu kwa nchi kama tanzania
hivyo basi ni lazima tutafute majawabu ya suala hili
na hii ndiyo ikawe kazi ya kwanza ya waziri wa kilimo nitakayemteua
lakini zaidi ya hapo tutaweka mkazo mkubwa kwenye kilimo cha mazao ya bustani matunda mbogamboga maua na viungo ambacho kinakua kwa kasi kubwa nchini
hivi sasa nchi yetu inashika nafasi ya kwa kuzalisha kwa wingi mazao hayo duniani na mauzo yetu ya nje yameongezeka kutoka dola za marekani milioni mwaka hadi kufikia dola za marekani milioni mwaka 
hii ndiyo sababu hatuna budi kukiendeleza kilimo cha mazao hayo
na katika hilo napenda kuriafu bunge hili tukufu kuwa kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kununua ndege moja ya mizigo ili kurahisisha uzafirishaji wa mazao ya bustani lakini pia minofu ya samaki pamoja na nyama
wakulima wetu ni lazima watajirike na shughuli wanazozifanya hivyo basi mawaziri wa kilimo biashara mambo ya nje na mabalozi wajipange vizuri kwa hili
kwa upande wa mifugo kama mnavyofahamu nchi yetu inashika nafasi ya pili kwa mifugo barani afrika
tuna ng ombe milioni 
 mbuzi milioni 
 kondoo milioni 
 punda lakini pia tuna idadi kubwa ya kuku bata kanga n
hata hivyo ukweli ni kwamba sekta hii bado haijatunufaisha vya kutosha
kwa kuzingatia hilo kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuikuza sekta ya mifugo ili ichangie ukuaji uchumi na kupunguza matatizo ya umasikini na ukosefu wa ajira nchini
tutaongeza maeneo ya ufugaji kutoka hekta za sasa hadi hekta 
tunataka wafugaji wasiteswe na mifugo yao
mifugo ni utajiri
sambamba na hayo tutahamasisha ufugaji wa kisasa tutaongeza vituo vya kuzalisha mbegu bora na pia kuongeza uzalishaji wa chakula cha mifugo viwandani kutoka tani hadi milioni 
zaidi ya hapo tutakamilisha ujenzi wa machinjio saba unaoendelea maeneo mbalimbali nchini ambapo kwa pamoja zitakuwa na uwezo wa kuchinja ng ombe na mbuzi kwa siku
ujenzi wa machinjio hizo sio tu utasaidia kupatikana kwa nyama bora itakayouzwa hadi kwenye masoko ya kimataifa bali pia utawezesha upatikanaji wa ngozi bora kwa ajili ya kutengeneza bidhaa za ngozi
takwimu zinaonesha kuwa takriban asilimia ya ngozi inayozalishwa nchini kwa sasa haina ubora unaohitajika na sababu mojawapo ni uchinjaji wanyama kienyeji
kwa hiyo machinjio yanayojengwa yatapunguza tatizo hilo
nitumie fursa hii kuikaribisha sekta binafsi kuwekeza kwenye viwanda vya kutengeneza bidhaa za mifugo nyama ngozi maziwa kwato n
na katika hilo tunaahidi kutoa vivutio maalum kwa watakaowekeza kwenye viwanda hivyo ambavyo vitasaidia kuinua vipato vya wafugaji wetu na pia kuongeza fursa za ajira kwa watanzania
na hapa nataka niweke bayana kuwa watendaji watakaokwamisha ujenzi wa viwanda hivyo tutawashughulikia
mheshimiwa spika nchi yetu pia imebarikiwa kuwa na maeneo mengi yanayofaa kwa shughuli za uvuvi ikiwemo ukanda wa pwani maziwa mito na mabwawa
hali hii inafanya sekta hii kuwa na nafasi ya kutoa mchango mkubwa kwenye kukuza pato la taifa na pia kupambana na umasikini na tatizo la ajira
hata hivyo kwa sasa mchango wake bado ni mdogo
hivyo basi kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuikuza sekta hii ikiwemo kuimarisha shughuli za uvuvi kwenye bahari kuu ambako tumekuwa tukipoteza mapato mengi
kwa mujibu wa ripoti ya kamati ya bunge kuhusu shughuli za uvuvi wa bahari kuu ya mwaka shughuli za uvuvi kwenye bahari kuu zinaweza kuingizia serikali mapato ya moja kwa moja ya takriban shilingi bilioni 
 kwa mwaka endapo mifumo ya usimamizi na udhibiti ingekuwa imara na samaki wangechakatwa hapa nchini
hata hivyo mapato yaliyokuwa yamekusanywa kwa kipindi cha miaka tisa hadi yalikuwa shilingi bilioni 
 sawa na shilingi bilioni 
 kwa mwaka
kiwango hiki cha mapato hakikubaliki
hii ndiyo sababu tunataka kwenye miaka mitano ijayo kuisimamia vizuri shughuli za uvuvi wa bahari kuu ili taifa letu linufaike na rasilimali zake kwa kuhusisha sekta binafsi
kwa bahati nzuri tayari mwaka huu tumetunga sheria mpya ya kusimamia na kuendeleza ya uvuvi wa bahari kuu
aidha tumepanga kununua meli za uvuvi kwa kushirikiana na shirika ifad upande wa zanzibar na upande wa tanzania bara ili zishiriki katika uvuvi wa bahari kuu
kama mnavyofahamu suala la uvuvi wa bahari kuu ni la muungano
tunakusudia pia kujenga bandari kubwa ya uvuvi itakayotoa ajira zipatazo na tutaendelea kuihamasisha sekta binafsi kujenga viwanda vya kuchakata samaki
sambamba na kusimamia bahari kuu tutakuza shughuli za uvuvi kwenye maziwa yetu makuu victoria tanganyika na nyasa pamoja na mito yetu mikubwa
tutahamasisha wavuvi wetu wadogo kujiunga kwenye vikundi ili tuweze kuwapatia mitaji ujuzi vifaa na zana za uvuvi na halikadhalika tutapitia upya tozo na maeneo mbalimbali ili kuwapunguzia wavuvi kero na kuvutia uwekezaji
tutahamasisha pia watu binafsi kujenga mabwawa na kufuga kisasa kwa kutumia vizimba
sekta ya uvuvi ni lazima itoe mchango mkubwa kwenye uchumi wa nchi yetu
wateule wote wa sekta hii ni lazima walisimamie hili
mheshimiwa spika ni ndoto kufikiria kwamba utaweza kukuza uchumi au kupambana na umasikini pamoja na tatizo la ukosefu wa ajira bila kuelekeza nguvu katika kukuza sekta ya viwanda
duniani kote sekta ya viwanda ndiyo mhimili mkuu wa kukuza uchumi kupambana na umasikini pamoja na matatizo ya ajira
kwenye miaka mitano iliyopita tulifanikiwa kujenga viwanda vipya takriban ambavyo vilitengeneza ajira zipatazo ambapo mkoa wa pwani uliongoza kwa kujenga viwanda vingi
hivyo basi kwenye miaka mitano ijayo tutaendeleza jitihada za kukuza sekta hiyo
mkazo mkubwa tutauweka kwenye viwanda vyenye kutumia malighafi zinazopatikana kwa wingi hapa nchini mazao ya kilimo mifugo na uvuvi vyenye kuajiri watu wengi na ambavyo bidhaa zake zinatumika kwa wingi hapa nchini nguo bidhaa za ngozi mafuta ya kula sukari saruji n
ili kuvutia uwekezaji kwenye sekta ya viwanda tutaendelea kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji ikiwemo kuangalia masuala ya kodi na kuondoa vikwazo na urasimu
pamekuwepo na urasimu mwingi na kusumbuliwa kwa wawekezaji kwa kuzungushwa zungushwa na hivyo kuwafanya wakate tamaa
mimi nataka mwekezaji mwenye fedha akija apate kibali ndani ya siku 
kwa sababu hiyo nimeamua suala la uwekezaji ikiwa ni pamoja na kituo cha uwekezaji tanzania tic kulihamisha kutoka ofisi ya waziri mkuu kwenda ofisi ya rais ili hao wanaokwamisha nikapambane nao mwenyewe
lakini zaidi ya hapo tumepanga kujenga ukanda na kongani clusters za viwanda kila mkoa kulingana na mazao na maliasili zinazopatikana
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano iliyopita tumepata mafanikio makubwa kwenye sekta ya madini
mapato yameongezeka kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
mchango wa sekta ya madini kwenye pato la taifa umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka 
zaidi ya hapo kwa mara ya kwanza katika historia ya nchi yetu mwaka sekta ya madini iliongoza kwa kutuingizia fedha nyingi za kigeni dola za marekani bilioni 
nitumie fursa hii kulipongeza bunge la kwa kutoa mchango mkubwa katika kupatikana kwa mafanikio haya
nina imani kuwa bunge hili la litafuata nyayo za bunge la 
na katika hili napenda niliarifu bunge hili tukufu kuwa kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kuimarisha ulinzi na usimamizi wa madini yetu kama tulivyofanya kwa kujenga ukuta mirerani kwa kuimarisha sheria zetu ili madini yetu yasitoroshwe na serikali kukoseshwa mapato
aidha tunakusudia kuendelea kufanya majadiliano na wawekezaji wakubwa kwa kuzingatia mfano wa makubaliano yaliyofikiwa kati ya serikali na kampuni ya barrick yaliyowezesha kuundwa kwa kampuni ya twiga minerals corporation
nchi yetu imebarikiwa kuwa na madini mbalimbali ikiwemo dhahabu almasi tanzanite chuma bati nickel copper n
aidha tuna gesi aina mbalimbali kama vile ethane helium ambayo hivi karibuni zimepatikana futi za ujazo bilioni kwenye ziwa rukwa ambazo zinaweza kuhudumia dunia kwa miaka 
hii ndiyo sababu kila siku nimekuwa nikisema sisi sio masikini sisi ni matajiri
nchi yetu ni tajiri sana
lakini kuhusu madini pia kwenye miaka mitano ijayo pia tutaendelea kuliimarisha shirika letu la taifa la madini stamico ili lishiriki kikamilifu kwenye shughuli za madini kuwawezesha wachimbaji wetu wadogo ikiwa ni pamoja na kuwatengea maeneo ya uchimbaji kuwapatia mafunzo mikopo pamoja na vifaa
na katika natambua kuwa wapo baadhi ya watu wamepewa leseni za utafiti na uchimbaji lakini hawajazifanyia kazi tutazifuta leseni zao na maeneo hayo kuyagawa kwa wachimbaji wengine hususan wachimbaji wadogo
wachimbaji wadogo ni muhimu sana katika kukuza sekta ya madini
tutaendelea pia kuimarisha masoko ya madini pamoja na kuhamasisha ujenzi wa viwanda vya uchenjuaji uyeyushaji usafishaji na utengenezaji wa bidhaa za madini
tunataka madini yachimbwe hapa tanzania yachenjuliwe yayeyushwe na kisha bidhaa za bidhaa za madini zitengenezwe hapa hapa tanzania na ndipo ziuzwe nje ama watu kutoka nje waje kununua bidhaa za madini hapa nchini
ni imani yetu kuwa kutokana na hatua tulizopanga kuzichukua sekta ya madini itaweza kuchangia angalau asilimia ya pato la taifa ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika utalii ni sekta nyingine ambayo tutaipa mkazo mkubwa kwenye miaka mitano ijayo
sekta hii imeajiri takriban watu milioni 
kwenye miaka mitano iliyopita ilikua kwa kiwango cha kuridhisha ambapo idadi ya watalii waliotembelea nchini iliongezeka kutoka watalii mwaka hadi watalii mwaka 
mapato nayo yaliongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwaka 
nitumie fursa hii kuipongeza hifadhi yetu ya taifa ya serengeti kwa kuchaguliwa kuwa hifadhi bora barani afrika kwa mwaka 
kwenye miaka mitano ijayo tumejipanga kuongeza idadi ya watalii hadi kufikia milioni mwaka na mapato kutoka dola za marekani bilioni 
 za sasa hadi dola za marekani bilioni 
hatua tutakazochukua ni pamoja na kupanua wigo wa vivutio vya utalii ikiwemo kukuza utalii wa mikutano na uwindaji wanyamapori kuimarisha utalii wa fukwe kujenga miundombinu ya kuwezesha meli za utalii kuzuru nchini na kuongeza kasi ya utangazaji wa vivutio vyetu
vilevile tutazihamaisha taasisi na watu binafsi kuanzisha ranchi mashamba na bustani za wanyama kama inavyofanyika nchi nyingine ili kuzuia ujangili na kukuza utalii lakini pia kuongeza vipato na fursa za ajira kwa watanzania
na katika hilo napenda kuwaarifu watanzania kupitia bunge hili tukufu kuwa tumepunguza bei kwa ajili ya kupata wanyama wa mbegu
mathalan bei ya nyati wa mbegu imepungua kutoka dola za marekani hadi kufikia shilingi laki mbili pofu kutoka dola za marekani hadi shilingi na swala kutoka dola za marekani hadi shilingi 
hivyo basi nawasihi watanzania wenzangu popote walipo kuchangamkia fursa hiyo ambayo itachochea pia uanzishaji wa butcher za wanyama pori
zaidi ya hapo tutaendelea kupitia upya kodi na tozo mbalimbali ili kuzifuta ama kupunguza kodi zenye kero
kwenye miaka mitano iliyopita tulipunguza ada ya leseni ya biashara ya utalii kwa wakala wa kusafirisha watalii yenye idadi ya magari chini ya manne kutoka dola za kimarekani hadi dola za marekani na matokeo yake idadi ya kampuni za kitanzania zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
mheshimiwa spika tuna imani hatua hizi nilizoeleza zitatuwezesha kufikia malengo tuliyojiwekea ya kukuza uchumi kwa angalau asilimia kwa mwaka kuinua vipato vya watanzania kupunguza umasikini na kutengeneza ajira mpya milioni 
hata hivyo najua ili kufikia malengo haya tunategemea sana kupata ushirikiano kutoka sekta binafsi
kama mnavyofahamu sekta binafsi ndiyo injini ya kujenga uchumi wa kisasa
hivyo basi narudia kuikaribisha sekta binafsi ya hapa nchini na kutoka nje kuwekeza katika sekta nilizozitaja na ambazo sikuzitaja
na napenda niwahakikishie watu wa sekta binafsi kuwa tanzania ni mahali pazuri na sahihi pa kuwekeza
nchi yetu ina amani na utulivu tumebarikiwa kuwa na fursa nyingi za uwekezaji nchi yetu ipo kwenye eneo la kimkatati sisi pia ni wanachama wa jumuiya mbili eac na sadc ambazo zina soko la watu takriban milioni 
kwa hiyo narudia kuikaribisha sekta binafsi kuwekeza hapa nchini
na kwa bahati nzuri tangu mwaka jana tumeanza kutetekeleza mpango wetu wa kuboresha mazingira ya biashara nchini yaani blueprint for regulatory reforms to improve the business environment in tanzania
hivyo basi mazingira ya biashara na uwekezaji kwenye miaka mitano ijayo yanatarajiwa kuwa bora zaidi
mheshimiwa spika ili kukuza uchumi pamoja na sekta za uzalishaji ni lazima tuimarishe miundombinu hususan ya usafiri na nishati ya umeme
kamwe huwezi kukuza sekta za kilimo ufugaji uvuvi viwanda uchimbaji madini na utalii bila kuimarisha miundombinu na huduma za usafiri pamoja na upatikanaji wa huduma za umeme
kwa hiyo kama ilivyokuwa kwenye miaka mitano iliyopita tutaendelea kuweka mkazo mkubwa kwenye ujenzi wa miundombinu ya usafiri na kuboresha huduma za usafirishaji
tutakamilisha miradi tuliyoianzisha na kuanza kutekeleza miradi mipya
na katika hilo tumepanga kwenye miaka mitano ijayo kukamilisha ujenzi wa kilometa za barabara za lami na kuanza ujenzi wa barabara za lami zenye urefu wa kilometa ili hatimaye tuweze kufikia lengo letu la kuunganisha mikoa na wilaya zote kwa barabara za lami
barabara hizo zimetajwa kwenye ilani yetu ya uchaguzi na nyingine zinatokana na ahadi nilizotoa kipindi cha kampeni
tumepanga pia kukamilisha ujenzi wa madaraja na kuanza mengine likiwemo daraja la kigongo busisi wami na pangani
zaidi ya hapo tutaendelea kushughulia tatizo la msongamano wa magari kwenye miji na majiji yetu hususan arusha dar es salaam mbeya mwanza na hapa dodoma ambako tumepanga kujenga barabara ya mzunguko ya njia nne yenye urefu kilometa ambapo wakandarasi wawili tayari wamepatikana na ujenzi utaanza hivi karibuni
kwa upande wa usafiri wa reli tumepanga kuendelea kuimarisha usafiri wa reli ya kati na tazara
aidha tutakamilisha ujenzi wa reli ya kisasa kutoka dar es salaam dodoma na kuanza ujenzi wa vipande vya reli ya mwanza isaka makutopora tabora tabora isaka tabora kigoma na kaliua mapanda kalema
zaidi ya hapo tutanunua vichwa vya treni ya njia kuu na kukarabati tutanunua mabehewa ya mizigo na kukarabati na pia tutanunua mabehewa ya abiria na kukarabati 
kuhusu usafiri wa majini tumepanga kukamilisha upanuzi wa bandari zetu kuu za dar es salaam tanga na mtwara pamoja na zilizopo kwenye maziwa yetu makuu victoria tanganyika na nyasa
tumepanga pia kununua meli mpya ya mizigo kwa ajili ya kutoa huduma bahari ya hindi
tutakamilisha ujenzi wa meli mpya kukarabati meli ya mv
butiama na kuanza ujenzi wa meli ya kubeba mabehewa ferry wagon ziwa victoria
tutaikarabati mv
liemba na mt
sangara pamoja na kuanza ujenzi wa meli mpya ya kubeba abiria na mizigo tani na nyingine kubwa ya kubeba mizigo tani kwenye ziwa tanganyika
kuhusu usafiri wa anga tutajenga kiwanja kipya cha msalato tutafanya upanuzi na ukarabati wa viwanja vya ndege vikiwemo vya kigoma shinyanga sumbawanga tabora mtwara na songea na pia kujenga kwa kiwango cha lami njia za kutua na kuruka ndege kwenye viwanja vya iringa lake manyara tanga musoma lindi kilwa masoko njombe singida na simiyu
zaidi ya hapo tutanunua ndege mpya tano ambapo kama nilivyosema moja itakuwa ya mizigo
ujenzi wa miundombinu hii ya usafiri pamoja na uboreshaji wa huduma za usafirishaji sio tu utachochea shughuli za uchumi na uzalishaji lakini pia itakuwa ni hatua nzuri ya kuelekea kufikia malengo yetu ya kuifanya nchi yetu kuwa lango kuu la biashara kwenye ukanda huu na hivyo kuweza kunufaika na nafasi ya kijiografia
mheshimiwa spika kuhusu sekta ya nishati tutaendelea kuimarisha miundombinu ya nishati na pia kuboresha upatikanaji wa huduma za umeme
na katika hilo tunakusudia kukamilisha ujenzi wa bwawa la kufua umeme la nyerere litakalozalisha megawati na kuanza ujenzi wa miradi mingine ya umeme wa maji ruhudji megawati rumakali megawati kikonge megawati na pia umeme wa gesi asilia mtwara megawati somanga fungu megawati kinyerezi iii megawati na kinyerezi iv megawati pamoja na miradi mingine midogo midogo
aidha tunakusudia kuzalisha umeme megawati kwa kutumia nishati jadidifu jua upepo jotoardhi
tumepanga pia kukamilisha miradi wa kusafirisha umeme wa msongo wa kilovoti wa singida arusha namanga na iringa mbeya tunduma ambayo itaunganisha nchi yetu na majirani zetu wa kenya na zambia
tutatekeleza mingine ya kuunganisha maeneo ya humu nchini kwenye gridi ya taifa ikiwemo kigoma
kwenye miaka mitano iliyopita tulitekeleza miradi mingi ya kusafirisha umeme na hivyo kupunguza matumizi ya umeme wa mafuta na tukaweza kuokoa kiasi cha shilingi bilioni kwa mwaka
kuhusu umeme pia kwenye miaka mitano ijayo tumepanga kufikisha umeme kwenye vijiji vyote ambavyo bado havijafikishiwa umeme ambapo idadi yake haizidi 
kwenye miaka mitano iliyopita kwa takwimu za hadi jana tumefikisha umeme kwenye vijiji kutoka vijiji mwaka 
nchi yetu ina vijiji 
miradi hii yote ya umeme itakapokamilika sio tu itatuwezesha tuwe na umeme wa kutosha na kufikisha umeme kwenye maeneo yote nchini bali pia itatufanya tuwe na ziada ya kuweza kuuza nje
sambamba na hayo kuhusu nishati kwenye miaka mitano ijayo tutaanza utekelezaji wa miradi ya kielelezo flagship projects ya bomba la mafuta kutoka hoima nchini uganda hadi bandari ya tanga lenye urefu wa kilometa pamoja na mradi wa kusindika gesi asilia lng mkoani lindi
zaidi ya hapo tutaendelea kuhamasisha matumizi ya gesi asilia na gesi ya mitungi majumbani kwenye taasisi viwanda na magari ili kupunguza uharibifu wa mazingira na athari za mabadiliko ya tabianchi
mheshimiwa spika dunia hivi sasa ipo kwenye mapinduzi ya nne ya viwanda yaani the fourth industrial revoulution ambayo yanaongozwa na sekta ya mawasiliano ict
shughuli nyingi duniani kwa sasa zinafanyika kwa kutumia tehama
hivyo basi sisi nasi hatuna budi kwendana na kasi hiyo ya kukua kwa sekta ya mawasiliano
kwa msingi huo tumepanga kwenye miaka mitano ijayo pamoja na masuala mengine kufikisha miundombinu ya mkongo wa taifa kwenye maeneo mengi ya nchi yetu hususan wilayani tutaongeza wigo wa matumizi ya mawasiliano ya kasi yaani broadband kutoka asilimia ya sasa hadi asilimia mwaka 
aidha tumepanga kuongeza watumiaji wa internet kutoka asilimia ya sasa hadi asimilia mwaka na pia kuboresha matumizi ya simu za mkononi ili kupatikana nchi nzima
zaidi ya hapo tutatoa kipaumbele kwenye masuala ya utafiti na ubunifu kwenye tehama tutawatambua na kuwasajili wataalam wote wa tehama na tunakusudia kuweka anuani za makazi postikodi maeneo mbalimbali nchini
tutaimarisha pia usalama kwenye masuala ya mawasiliano
sambamba na kukuza huduma ya mawasiliano tunakusudia kuendelea kuboresha huduma za jamii hususan afya elimu na maji
kuhusu afya kama unavyofahamu kwenye miaka mitano iliyopita tumepata mafanikio makubwa ikiwemo kujenga vituo vya kutolea huduma za afya zahanati vituo vya afya hospitali za wilaya hospitali za rufaa za mikoa na hospitali za rufaa za kanda 
vilevile tumepunguza vifo vya akinamama wajawazito kutoka wastani wa vifo kwa mwaka mwaka hadi kufikia wastani wa hivi sasa na halikadhalika rufaa za kupeleka wagonjwa nje zimepungua kwa asilimia baada ya kuimarisha huduma za kibingwa
kwa msingi huo kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuendeleza ujenzi wa miundombinu ya kutolea huduma za afya hususan zahanati vituo vya afya na hospitali za wilaya kwenye maeneo ambako hazipo
tutaimarisha pia upatikanaji wa dawa vifaa na vitendanishi na kuongeza watumishi wa afya pamoja na kuimarisha mifuko yetu ya bima ya afya ili kufikia lengo la kuwawezesha wananchi wote kupata bima ya afya
wakati wa ugonjwa wa corona mbali na kumtunguliza mbele mwenyezi mungu tiba za asili au tiba mbadala zimesaidia sana
hivyo basi kwenye miaka mitano tunakusudia kuimarisha kitengo cha utafiti wa tiba mbadala
hatupaswi kudharau dawa zetu za asili ama tiba mbadala na kwa sababu hiyo matibabu na maduka rasmi ya dawa za asili yataruhusiwa
zaidi ya hapo tutaimarisha huduma za matibabu ya kibingwa na ubingwa bobezi ili kufikia viwango vya kimataifa
tunataka huduma zote za afya zipatikane hapa nchini na ikiwezekana watu kutoka nje waje kutibiwa hapa nchini
na kimsingi tayari wameanza kuja kutibiwa
kwenye elimu tutaendelea kutoa elimu ya msingi na sekondari bila malipo tutaongeza bajeti ya mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu ili kuongeza idadi ya wanufaika
aidha tutaendelea kujenga na kukarabati miundombinu ya elimu ikiwemo shule madarasa mabweni maabara maktaba ofisi na nyumba za walimu hosteli pamoja na kumbi za mihadhara
tutahakikisha tunaendelea kuboresha elimu inayotolewa ili iweze kutoa maarifa na ujuzi wa kutosha kwa wahitimu
tutahimiza ufundishaji wa masomo ya sayansi na hisabati hususan kwa wanafunzi wa kike ambapo tunakusudia kujenga shule moja ya sekondari kwenye kila mkoa kwa ajili ya kufundisha masomo ya sayansi kwa wasichana
tutaweka pia mkazo mkubwa kwenye elimu ya ufundi
na katika hilo tunalenga kuanzisha vituo mahiri vya mafunzo kwa taasisi za elimu ili kuzalisha vijana wenye uwezo unaohitajika kitaifa kikanda na kimataifa ambapo kiasi cha dola za marekani milioni kimepangwa kutumika taasisi ya teknolojia dar es salaam itabobea katika tehama taasisi ya teknolojia mwanza itabobea kwenye masuala ya ngozi chuo cha taifa cha usafirishaji kitakachobobea katika taaluma za usafiri wa anga na chuo cha ufundi arusha kitabobea katika nishati jadidifu
kuhusu maji mafanikio makubwa sana yamepatikana kwenye miaka mitano iliyopita
tumetekeleza miradi ipatayo yenye thamani ya takriban shilingi trilioni 
hii imefanya upatikanaji wa maji safi na salama uongezeke kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka kwa vijijini na kwa mijini kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
hata hivyo napenda nikiri nilipokuwa kwenye kampeni moja ya changamoto kubwa niliyoelezwa na wananchi ilikuwa shida ya maji hususan maeneo ya vijijini
kwa msingi huo kwenye miaka mitano ijayo tutajitahidi kuelekeza nguvu zaidi katika kushughulikia ikiwemo kwa kuhakikisha fedha zinazopelekwa vijijini kutekeleza miradi ya maji zinatumika vizuri
nataka kuona miradi ya maji inayojengwa inakamilika kwa wakati
watendaji wawe wabunifu na kuacha kufanya kazi kwa mazoea
mito na maziwa yetu yatumike kikamilifu katika kuwafikisha maji kwa wananchi
kwenye miaka mitano ijayo pia tutaimarisha mfuko wa taifa wa maji ili kuuongezea uwezo wa kifedha wa kutekeleza miradi ya maji
tutakamilisha pia miradi mikubwa ukiwemo wa miji utakaogharimu shilingi trilioni 
 mradi wa maji wa kutoa maji ziwa victoria unaogharimu takriban shilingi bilioni na mradi mkubwa wa arusha wenye thamani ya shilingi bilioni 
lakini nitumie fursa hii pia kuwasihi watanzania kulinda vyanzo vya maji na miundombinu inayojengwa
na nitoe wito kwa viongozi wote mkiwemo waheshimiwa wabunge kulifanya suala la kutunza vyanzo vya maji na miundombinu yake kuwa ajenda muhimu katika shughuli zenu
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano ijayo tumejipanga kuendelea kuimarisha na kukuza uhusiano wetu na nchi mbalimbali kwa kuzingatia sera yetu ya mambo ya nje inayoweka msisitizo diplomasia ya kiuchumi
tutakuza urafiki na ujirani mwema na pia tutashiriki kikamilifu kwenye shughuli za kikanda kibara na kimataifa hususan kwenye jumuiya ya afrika mashariki eac jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc umoja wa afrika na umoja wa mataifa
tutaendelea pia kushiriki kwenye shughuli za kulinda amani
halikadhalika kwenye miaka mitano ijayo tutaendeleza jitihada za kukuza na kuimarisha demokrasia kulinda uhuru na haki za wananchi na vyombo vya habari
hata hivyo ningependa kukumbusha kuwa lengo la demokrasia ni kuleta maendeleo na sio fujo na hakuna demokrasia isiyo na mipaka
aidha uhuru na haki vinakwenda samabamba na wajibu
hakuna uhuru au haki isiyo na wajibu
vyote vinakwenda sambamba
mheshimiwa spika kama nilivyoahidi wakati wa kipindi cha kampeni kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kuboresha mazingira ya kufanya biashara kwa wajasiriamali wadogo machinga mama lishe baba lishe waendesha boda bajaji n
kama mnavyofahamu kwenye miaka mitano iliyopita tulianzisha utaratibu wa kutoa vitambulisho maalum kwa wajasiriamali wetu wadogo
kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuviboresha vitambulisho ikiwemo kuweka picha na taarifa nyingine muhimu kama ilivyo kwenye vitambulisho vya taifa au pasipoti
hii itawawezesha wafanyabiashara watakaotumia vitambulisho hivyo kutambulika ikiwemo kwenye benki na hivyo kupata mikopo kwa ajili ya kukuza biashara
hii itawawezesha wafanyabiashara wetu wadogo kukua na kutajirika
na hilo ndilo lengo letu
tunataka wafanyabiashara wetu wadogo wawe wanakua na kutajirika na sio siku zote wabaki kuwa wafanyabiashara wadogo
kwenye miaka mitano ijayo pia tutakuza sekta ya sanaa michezo na utamaduni ambayo inakua kwa kasi kubwa hivi sasa
kama nilivyoahidi wakati wa kampeni tutaikuza zaidi sekta hii hususan kwa kuimarisha usimamizi wa masuala ya hati miliki ili wasaniii waweze kunufaika na kazi zao tutahuisha mfuko wa utamaduni na sanaa ili kuwasaidia wasanii wetu ikiwemo kupata mafunzo na mikopo
tutaanza pia kutenga fedha kidogo kidogo kwa ajili ya kuziandaa timu zetu za taifa
na katika hilo napenda kutumia fursa hii kuitakia heri timu yetu ya taifa taifa stars kwenye mechi yao dhidi ya tunisia baadaye leo pamoja na mwanamasumbwi wetu hassan mwakinyo ambaye naye ana pambano letu
watanzania tunataka ushindi
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano iliyopita tumefanikiwa kuhamishia makao makuu ya serikali hapa dodoma
viongozi na watumishi wote wa serikali wenye kustahili kuhamia dodoma tayari wamehamia
kwenye miaka mitano ijayo tutakamilisha ujenzi wa ofisi na pia kuendelea na ujenzi wa makazi ya watumishi
zaidi ya hapo tutaendelea kutekeleza miradi ya miundombinu ambayo tayari nimeitaja barabara ya njia nne uwanja wa ndege wa msalato na kushughulikia suala la upatikanaji maji katika jiji la dodoma
masuala mengine ambayo tutayapa kipaumbele ni kama ifuatavyo uendelezaji na uboreshaji wa makazi wa wananchi ambapo tutahakikisha vifaa vya ujenzi vinapatikana kwa gharama nafuu na mikopo ya ujenzi inapatikana kwa riba nafuu tutashughulikia pia masuala ya mabadiliko ya tabianchi tutashughulikia masuala ya watu wa makundi maalum ikiwemo wazee na watu wenye ulemavu tutaendeleza vita dhidi ya biashara haramu ya dawa za kulevya tutaimarisha sekta ya misitu na nyuki ikiwemo kwa kuanzisha viwanda vya mazao ya nyuki ili sekta hiyo itoe mchango mkubwa kwenye uchumi wa nchi yetu
tutahamasisha pia ufugaji wa nyuki
tutahakikisha wamiliki wa magari wanatoa mikataba kwa madereva ili kuipa hadhi inayostahili kazi hiyo na kuchochea shughuli za huduma za usafirishaji
na katika hiyo ikiwezekana itatungwa sheria mahususi
tutashughulikia pia kero mbalimbali za wananchi ikiwemo migogoro ya ardhi mirathi n
na katika hili napenda kuwaagiza viongozi wa serikali kuanzia ngazi za vijiji kata tarafa wilaya na mikoa kuhakikisha wanatenga siku maalum za kukutana na wananchi kwenye maeneo yao ili kusikiliza kero zao na kuzipatia ufumbuzi
mheshimiwa spika kwa ujumla mambo tuliyopanga kutekeleza ni mengi ni mengi sana
baadhi nimeyaeleza na yapo mengine mengi ambayo yameelezwa vizuri kwenye ilani ya uchaguzi ya ccm yenye kurasa lakini kwa sababu ya muda sitoweza kuyaeleza yote
hivyo basi nawaagiza mawaziri nitakaowateua pamoja na watendaji kuisoma vizuri kuielewa na kuitafsri vizuri ilani hiyo katika sera na mipango kazi ya utekelezaji kwenye wizara au taasisi wanazoziongoza ili ikifika mwaka tuwe tumeitekeleza yote
lakini najua ili kuweza kutekeleza ilani yetu vizuri tutahitaji sana kupata ushirikiano kutoka kwenye bunge hili
kama mnavyofahamu bunge ni kiungo muhimu kati ya serikali na wananchi
kwa hiyo nina uhakika endapo tutashirikiana vizuri miaka mitano ijayo itakuwa ya maajabu na mafanikio makubwa kwa nchi yetu
na binafsi sina shaka kwamba bunge hili litatoa ushirikiano wa kutosha kwa serikali
hata hivyo napenda niweke bayana kuwa ninaposema tunaomba ushirikiano haimaanishi kwamba tunataka muunge mkono kila kitu
la hasha penye kukosoa kusoeni lakini kwa hoja na kutoa mapendekezo ya namna ya kushughulikia
tunahitaji constructive criticism na sio kukosoa kwa lengo la kukosoa tu
na katika hilo kwa upande wetu serikali tunaahidi kutoa ushirikiano wa kutosha kwa bunge hili ili kuliwezesha kutimiza majukumu yake ipasavyo
tutatoa pia ushirikiano kwa mhimili wa mahakama ili nao uweze kutimiza majukumu yake ya kusimamia haki nchini
kama mnavyofahamu mahakama ni muhimu sana katika kuongoza serikali
ni muhimu katika kujenga maelewano katika jamii kudumisha amani na usalama na pia kuchochea shughuli za kiuchumi
mheshimiwa spika kwa mujibu wa katiba yetu mimi ni sehemu ya bunge hili
hivyo basi kabla sijahitimisha napenda kutumia fursa hii kuwashukuru wageni wetu wote walioungana nasi kwenye tukio hili
baada ya kusema hayo sasa natamka kwamba nimelifungua rasmi bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania
asanteni kwa kunisikiliza mungu libariki bunge letu na wabunge wake mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe josefu magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa kufunga mkutano wa wa wakuu wa nchi wa sadc dar es salaam tarehe agosti mheshimiwa emmerson mnangagwa mwenyekiti wa taasisi ya siasa ulinzi na usalama ya sadc waheshimiwa wakuu wa nchi wa sadc mliopo waheshimiwa wake wa viongozi mliopo waheshimiwa viongozi mnaowakilisha nchi wanachama mheshimiwa mzee ali hassan mwinyi rais mstaafu wa awamu wa pili wa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa balozi seif ali iddi makamu wa rais wa zanzibar mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania waheshimiwa mawaziri wakuu wastaafu wa tanzania mzee john malecela na peter pinda mheshimiwa tulia ackson naibu spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa othmani makungu jaji mkuu wa zanzibar mheshimiwa mwenyekiti wa baraza la mawaziri mliopo waheshimiwa mawaziri wengine mliopo mheshimiwa dkt
stergomena tax katibu mtendaji wa sekretarieti ya sadc waheshimiwa wakuu wa taasisi za kikanda na kimataifa mliopo waheshimiwa mabalozi mliopo waheshimiwa viongozi wa vyama mliopo mheshimiwa mkuu wa mkoa wa dar es salaam maafisa waadamizi na wajumbe wengine wa mkutano wageni waalikwa wote mabibi na mabwana naomba nianze kwa kutoa taarifa
jana baada ya kusoma sehemu ya hotuba yangu ya ukaribisho kwa lugha ya kiswahili wakuu wa nchi na serikali wa sadc walifurahi na kuvutiwa sana
hivyo basi tulipoenda tu kwenye mkutano wetu wa ndani wote kwa pamoja na kwa kauli moja walifanya uamuzi wa kukifanya kiswahili kuwa lugha rasmi ya nne ya sadc
hii ndiyo sababu nimeamua kuhutubia kwa kiswahili
napenda kutumia fursa hii kuwashukuru na kuwapongeza waheshimiwa wakuu wa nchi wenzangu kwa uamuzi huu mkubwa na wa kihistoria ambao pia unaendana na kumuenzi baba wa taifa letu hayati mwalimu julius kambarage nyerere
kama mnavyofahamu wakati wa uongozi wa mwalimu nyerere tanzania ilifanya kazi kubwa ya kusaidia harakati za ukombozi hususan wa nchi za kusini mwa afrika
nchi yetu ilitenga maeneo mengi kwa ajili ya kuanzisha kambi za wapigania uhuru kutoka anc frelimo mpla swapo zanu pf nachingwea mgagawa kongwa kaole dakawa na mazimbu nimefurahi hivi majuzi tu mheshimiwa rais ramaphosa alienda kutembelea mazimbu hivi karibuni
lakini hata mheshimiwa rais mnangagwa wa zimbabwe alipokuja alikwenda bagamoyo kaole ambako alipata mafunzo ya kupigania uhuru
tanzania pia wakati wa uongozi wa baba wa taifa mwalimu nyerere ilisaidia kuzuia jaribio la mapinduzi nchini shelisheli lililopangwa kufanywa na utawala wa makaburu wa afrika kusini
baada ya kuzimwa kwa jaribio hilo mtanzania marehemu brigredia jenerali hassan ngwilizi aliongoza nchi hiyo kwa muda
hii ni mifano michache tu ya mchango uliootolewa na tanzania chini ya uongozi wa baba wa taifa
na katika harakati zote hizo lugha ambayo ilitumika sana ni kiswahili
hivyo basi uamuzi wa kukifanya kiswahili kuwa lugha rasmi ya sadc ni sahihi na muafaka katika kuenzi kazi zilizofanywa na baba wa taifa mwalimu nyerere
narudia tena kuwashukuru na kuwapongeza waheshimiwa wakuu wa nchi na serikali kwa uamuzi huu mkubwa na wa kihistoria
kwa hakika mmeingia kwenye vitabu vya historia
vizazi na vizazi vitawakumbuka
kama mnavyofahamu lugha ni chombo muhimu katika kuimarisha mahusiano baina ya watu lakini pia katika kukuza na kuimarisha ushirikiano na utengamano kati na baina ya mataifa
mwanasosholojia na mtaalam wa lugha dkt
joshua fishman aliwahi kusema napenda nimnukuu a common indigenous language in the modern nation states is powerful factor of unity it promotes feeling of single community
additionally it makes possible the expansion of ideas economic targets and cultural identity mwisho wa kunukuu
kiswahili ni lugha ya kiafrika na sisi ni waafrika
hivyo basi nina imani kuwa uamuzi huu wa kukifanya kiswahili kuwa lugha rasmi ya sadc utasaidia kuimarisha uhusiano miongoni mwa wananchi wetu na pia kukuza na kuimarisha ushirikiano na utengamano kati ya mataifa yetu
na napenda nitumie fursa hii kuzisihi nchi wanachama ambazo kiswahili hakitumiki kuiga mfano wa afrika kusini ambayo kuanzia mwakani wataanza kufundisha kiswahili kwenye shule zao
sisi tanzania tutakuwa tayari kuwaunga mkono ikiwemo kwa kutoa walimu na nyenzo mbalimbali za kufundishia
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana tupo hapa kwa ajili ya kuhitimisha mkutano wetu
kwa takribani siku mbili tumekutana kujadili masuala mbalimbali yenye lengo la kuiletea maendeleo jumuiya yetu
napenda nitumie fursa hii kutamka kuwa mkutano wetu umekuwa wa mafanikio makubwa sana
nasema hivyo kwa sababu kwanza umefanyika kwenye mazingira ya utulivu upendo na maeleweno makubwa
ni kweli mara chache chache kulikuwa na kutofautiana kwenye baadhi ya hoja lakini tulijadiliana kwa urafiki mkubwa na hatimaye kuweza kufikia makubaliano
pili mkutano wetu ulikuwa wa mafanikio kwa sababu ya ajenda zenyewe tulizozijadili na maazimio tuliyoyafikia
tumejadili ajenda nyingi na kufikia maamuzi makubwa ambayo binafsi naamini endapo yatatekelezwa yataleta manufaa mengi kwenye nchi wanachama pamoja na jumuiya yetu kwa ujumla
naomba kwa haraka haraka mniruhusu nitoe muhtasari wa baadhi ya masuala tuliyoyajadili na kuyafanyia maamuzi
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana kama mnavyofahamu mkutano wetu umefanyika chini ya kaulimbiu isemayo mazingira wezeshi ya biashara kwa ajili ya kuwezesha maendeleo jumuishi na endelevu ya viwanda kukuza biashara na kuongeza fursa za ajira a conducive environment for inclusive and sustainable industrial development increased intra regional trade and job creation
kaulimbiu hii ni mwendelezo wa kaulimbiu za mikutano ya wakuu wa nchi iliyofanyika zimbabwe mwaka botswana mwaka eswatini mwaka afrika kusini mwaka na namibia mwaka ambapo zote ziliweka mkazo kwenye utekelezaji wa mkakati na mpango mwongozo wa maendeleo ya viwanda wa sadc wa mwaka the sadc industrialization strategy and roadmap 
kaulimbiu ya mwaka huu imeweka msisitizo katika kuboresha mazingira ya biashara ikiwemo kuondoa vikwazo vya mipakani ukiritimba kwenye maamuzi rushwa n
ili kukuza sekta ya viwanda na kustawisha biashara kwenye ukanda wetu
ninayo furaha kuarifu kuwa wakuu wa nchi wamepitisha kaulimbi hiyo na kuilekeza sekretarieti kusimamia utekelezaji wake na kisha kuwasilisha ripoti kwenye mkutano ujao wa sadc
sambamba na hilo kwa lengo la kukuza sekta ya viwanda kwenye jumuiya yetu mkutano umezihimiza nchi wanachama kuendelea kutekeleza mkakati na mwongozo wa maendeleo ya viwanda wa sadc 
na kama mlivyoshuhudia hivi punde nchi zetu zimesaini itifaki kuhusu viwanda
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana wakati wa mkutano wetu pia tumepokea ripoti za mwaka za mwenyekiti wa sadc anayemaliza muda wake na ripoti ya mwaka ya mwenyekiti anayemaliza muda wake wa taasisi ya siasa ulinzi na usalama ya sadc sadc organ
wakuu wa nchi wamewapongeza wenyeviti hao mheshimiwa rais geingob na mheshimiwa rais lungu kwa kazi nzuri walizofanya katika wenye mwaka uliopita
wakuu wa nchi pia wamekubaliana kuendelea kufuatilia suala la usalama nchini drc lakini pia wameitaka falme ya lesotho kuharakisha utungwaji wa sheria itakayoanzisha mamlaka ya kitaifa ya kusimamia mabadiliko national reform authority
zaidi ya hapo wakuu wa nchi wameiagiza sekretarieti kuharakisha uanzishaji wa chombo cha sadc cha kukabiliana na majanga sadc disaster preparedness and response mechanism kitakachozisaidia nchi wanachama kukabiliana na majanga kama vile mafuriko ukame njaa vimbunga magonjwa ya mlipuko n
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana sambamba na hayo wakuu wa nchi walipitia hali ya uchumi kwenye ukanda wetu
na kama ambavyo nilieleza jana kwa sababu ya majanga mbalimbali yaliyozikumba baadhi ya nchi wanachama pamoja na matatizo mbalimbali ya kiuchumi duniani uchumi wa ukanda wetu ulishindwa kukua kama ilivyotarajia kwa asilimia 
 badala yake ulikua kwa asilimia 
hivyo basi nchi wanachama zimetakiwa kuendelea kuwekeza kwenye miundombinu na kutengeneza mazingira mazuri ya uwekezaji na biashara kwa kuwa ni mojawapo ya vikwazo kikubwa vya ukuaji uchumi kwenye barani afrika ikiwemo kwenye ukanda wa sadc
zaidi ya hapo tumekubaliana kuendelea kuboresha sera zetu za uchumi na fedha ili kuboresha mazingira ya ukuaji uchumi kwenye ukanda wetu
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana masuala mengine tuliyojadili ni pamoja na suala la upatikaaji mapato resources mobilization ombi la burundi kujiunga na sadc pamoja na suala la vikwazo kwa zimbabwe
kuhusiana na suala la mapato mkutano umezipongeza nchi zilizokamilisha kutoa michango au ada zao za mwaka na kuzihimiza zile ambazo bado kufanya hivyo
aidha mkutano umepitisha mpango wa kuongeza mapato wa sadc sadc regional resource mobilization framework ambapo nchi wanachama zitakuwa na hiari ya kuchagua yenyewe njia bora ya kuchangia
nitumie fursa hii kwa niaba ya jumuiya kuwashukuru washirika na wadau wetu wa maendeleo kwa kutuunga mkono kifedha na katika kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo
kwenye bajeti ya mwaka ambayo inafikia takriban dola za marekani milioni washirika wetu wameahidi kuchangia takriban dola za marekani milioni na kiasi kingine cha dola za marekani milioni kitachangiwa na nchi wanachama
najua kwenye hadhira kama hii sio vizuri sana kutaja majina katika kutoa shukrani maana upo uwezekano wa kuwasahau wengine
hata hivyo naomba mniruhusu nitaje baadhi ya washirika wetu ambao wamekuwa wakituunga mkono umoja wa ulaya benki ya dunia ujerumani china sweden
lakini kwa namna ya pekee napenda kuishukuru benki ya maendeleo ya afrika pamoja na global fund kwa kwa michango wanayotoa kwa nchi zetu na jumuiya yetu hususan katika kujenga miundombinu kwa upande wa benki ya maendeleo ya afrika na kukabiliana na magonjwa ya ukimwi malaria na kifua kikuu kwa upande wa global fund
nitoe wito kwa sekretarieti kuendelea kujitahidi kutumia vizuri fedha zinazotolewa na nchi wanachama pamoja na washirika wetu wa maendeleo
fedha hizo zitumike kwa malengo yalikusudiwa na hasa katika kutekeleza miradi ya maendeleo badala ya kutumika kwenye semina warsha au mikutano
kama mnavyofahamu michango inayotolewa na nchi wanachama inatoka kwa wananchi masikini
hivyo basi ni lazima matumizi ya fedha yalete manufaa kwa wananchi hao masikini
mathalan binafsi nitafurahi sana kama nitaona fedha nyingi tunazochangia zinaelekezwa katika kutekeleza miradi ya maendeleo kama vile ujenzi wa shule vituo vya afya au kufanya usanifu wa miradi ya miundombinu ambayo italeta matokeo chanya hapo baadaye
nimeleza hivi punde kuwa kwenye bajeti ya nchi wanachama zitachangia dola za marekani milioni 
kama tutaamua angalau dola za marekani milioni zitumike kwenye kutekeleza miradi ya maendeleo kama kujenga vituo vya afya itakuwa na tija kubwa kwa wananchi
hapa tanzania kwa mfano gharama za kujenga kituo kimoja cha afya ni takriban dola za marekani laki mbili hivyo katika dola za marekani milioni unaweza kujenga vituo visivyopungua na hivyo kuleta manufaa makubwa kwa wananchi wetu
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana kuhusiana na ombi la burundi mkutano umepokea taarifa kuhusu hatua iliyofikiwa ya nchi hiyo kuweza kujiunga
hata hivyo ilibainika kuwa bado kuna maeneo ambayo hajakamilika vizuri
hivyo basi mkutano umeiilekeza sekretarieti kuiarifu burundi kuhusu maeneo ambayo bado hajakamilika ili yafanyiwe kazi na hatimaye kuwezesha kutumwa tena kwa timu ya uchunguzi verification mission
kuhusu zimbabwe tumekubaliana kuwa tuendelee kujadiliana na kufanya mawasiliano na jumuiya ya kimataifa ili kuwezesha kuondolewa kwa vikwazo kwenye nchi hiyo ikiwemo kupitia mabalozi wetu waliopo sehemu mbalimbali duniani
kwa ujumla niseme tu kwamba viongozi wote wa sadc tumekubaliana na kutamka kwa kauli moja kwamba tupo pamoja na zimbabwe na kamwe hatutaiacha nchi hiyo
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana mwanzoni mwa hotuba yangu nilieleza kuwa mkutano wetu umekuwa wa mafanikio makubwa
lakini nikiri kuwa mafanikio hayo yametokana na ushirikiano mkubwa kutoka kwa nchi wanachama wenyewe sekretarieti pamoja na wadau wengine mbalimbali
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kurudia tena kuwashukuru waheshimiwa wakuu wa nchi kwanza kwa kuhudhuria mkutano huu kwa wingi sana lakini pili kwa michango yenu mizuri wakati wa majadiliano
napenda pia niwashukuru waheshimiwa mawaziri pamoja na maafisa wetu waandamizi kwa kazi kubwa mliyoifanya ya kuandaa mkutano wa wakuu wa nchi
mmeturahisishia sana kazi yetu
kwa namna ya pekee nawashukuru watendaji wa sekretarieti wakiongozwa na katibu wake mtendaji mahiri dkt
tax kwa kufanya kazi kwa bidii na bila kuchoka wakati wa maandalizi wakati wa mkutano na mpaka muda huu tunapohitimisha
hongereni na ahasanteni sana
nawashukuru pia wote waliofanya kazi nyuma ya pazia na kuwezesha kufanikisha mkutano wetu
navishukuru vyombo vya ulinzi na usalama hususan kwa kuhakikisha usalama wa nchi na wageni wetu nawashukuru wakalimani vyombo vya habari madereva wahudumu vikundi vya burudani na kadhalika
nawashukuru pia wageni wetu kutoka nchi mbalimbali
tunawasihi sana kama mnayo nafasi msiondoke bila ya kutembelea vivutio tulivyo navyo
kama mjuavyo tanzania ina vivutio vingi ikiwemo visiwa vizuri vya marashi ya karafuu vya zanzibar mlima kilimanjaro mbuga za serengeti na ngorongoro
hapa tanzania pia ndio mahali penye mti mrefu zaidi barani afrika na pia ziwa kubwa zaidi barani afrika ziwa victoria
lakini pia kwa wawekezaji msiondoke bila kupata fursa ya kuwekeza
tanzania ni mahali penye fursa nyingi za uwekezaji
kwenye sekta za viwanda kilimo uvuvi ufugaji madini gesi nishati utalii n
hivyo basi nawasihi mchangamkie fursa hizo
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana kabla ya kuhitimisha hotuba yangu napenda kurudia tena kuwashukuru waheshimiwa wakuu wa nchi kwa kuniamini na kunikabidhi jukumu la kuwa mwenyekiti wenu
nimelipokea jukumu hilo kwa uenyenyekevu mkubwa
narudia tena kumpongeza mwenyekiti anayemaliza muda wake mheshimiwa rais dkt
geingob wa namibia kwa kazi nzuri aliyoifanya katika kipindi cha mwaka mmoja uliopita
naahidi kuendeleza mambo yote mazuri aliyoyaanzisha
napenda pia kumpongeza kaka yangu mheshimiwa emmerson mnangagwa rais wa zimbabwe kwa kuchaguliwa kuwa mwenyekiti wa taasisi yetu muhimu ya kusimamia masuala ya siasa ulinzi na usalama sadc organ
naahidi kushirikiana naye kwa karibu ili kuhakikisha amani utulivu na usalama unatawala kwenye jumuiya yetu
natambua kuwa katika kipindi chetu cha uenyekiti takriban nchi nne zinatarajiwa kufanya uchaguzi botswana msumbiji namibia na mauritius
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuzitakia nchi hizo uchaguzi mwema
nina matumaini makubwa kuwa chaguzi hizo zitafanyika kwenye mazingira ya amani na utulivu mkubwa na kwa kuzingatia vigezo vya jumuiya yetu
waheshimiwa wakuu wa nchi waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana jana wakati wa kuwakaribisha nilieleza kuwa mwaka huu nchi yetu inaadhimisha miaka tangu kufariki kwa baba wa taifa letu mwalimu julius kambarage nyerere
kwa kuzingatia hilo nawajibika kuhitimisha hotuba yangu kwa kunukuu baadhi ya maneno yake ambayo aliyatoa mwaka wakati akihutubia bunge la afrika kusini alisema kila nchi inapaswa kutegemea raia wake na rasilimali ilizonazo katika kujiletea maendeleo
hata hivyo hiyo peke yake haitoshi
ni lazima pia kushirikiana na nchi nyingine
nchi zinaposhirikiana zinaongeza uwezo wa kujiletea maendeleo mwisho wa kunukuu
kwa kutumia maneno hayo ya baba wa taifa letu napenda kurudia tena kuwaomba waheshimiwa viongozi tushirikiane ili kuleta maendeleo kwenye nchi zetu na jumuiya yetu kwa ujumla
umoja wetu ndiyo nguvu yetu
na katika hilo nawaahidi kuwa tanzania ikiwa mwenyekiti wa jumuiya itashirikiana na nchi zote wanachama ili kufanikisha utekelezaji wa malengo na kuiletea maendeleo jumuiya yetu
baada ya kusema natamka kuwa mkutano wa wa wakuu wa nchi za sadc umefungwa rasmi
nawatakieni wageni wetu wote safari njema wakati wa kurejea nyumbani
mungu ibariki sadc mungu ibariki afrika ahsanteni sana kwa kunisikiliza
hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye maadhimisho ya sikukuu ya wafanyakazi duniani mbeya tarehe mei ndugu tumaini nyamhokya rais wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi tanzania tucta mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa job ndugai spika wa jamhuri ya muungano wa tanzania mwakilishi wa jaji mkuu wa tanzania mheshimiwa tulia ackson naibu spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa jenista mhagama waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu waheshimiwa mawaziri na naibu mawaziri wengine mliopo mheshimiwa albert chalamila mkuu wa mkoa wa mbeya pamoja na wakuu wa mikoa mingine mliopo waheshimiwa wabunge mliopo ndugu makatibu mkuu na naibu makatibu wakuu mliopo jaji mfawidhi wa divisheni ya kazi ya mahakama kuu pamoja na waheshimiwa majaji wengine mliopo mwakilishi wa shirika la kazi duniani nchini mwenyekiti wa chama cha waajiri tanzania waheshimiwa mabalozi mliopo ndugu mwenyekiti wa ccm mkoa wa mbeya wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama ndugu qambos sulle makamu wa rais wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi dkt
yahya msigwa katibu mkuu wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi tucta viongozi wengine mliopo wa vyama vishiriki vya tucta viongozi wengine wa serikali mliopo viongozi wa vyama vya siasa na viongozi wa dini mliopo ndugu wafanyakazi wenzangu ndugu wana mbeya mabibi na mabwana najisikia furaha kubwa sana kwa mara nyingine tena kuweza kushiriki siku hii muhimu ya wafanyakazi ambayo huadhimishwa duniani kote kila mwaka
napenda kwanza kabisa kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutupa uhai na kutuwezesha kuiona siku ya leo
aidha kwa namna ya pekee napenda kutoa shukrani zangu nyingi na za dhati kwa uongozi wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi tanzania tucta wakiongozwa na rais wa shirikisho ndugu tumaini nyamhokya kwa kunialika kuwa mgeni rasmi kwenye maadhimisho haya
leo ni mara yangu ya nne tucta wamenialika kuwa mgeni rasmi tangu nimekuwa rais
mialiko hiyo ni ishara kwamba vyama vya wafanyakazi nchini vinaiunga mkono serikali ninayoiongoza
ninawashukuru sana na napenda niwahakikishie kuwa serikali itaendelea kushirikiana nanyi katika kushughulikia masuala yenu pia kwa lengo la kusukuma mbele gurudumu la maendeleo katika taifa letu
napenda pia kutumia fursa hii kuungana na wote walionitangulia kuzungumza kuwashukuru na kuwapongeza waratibu wa shughuli hii chama cha wafanyakazi wa sekta ya huduma za mtandao wa mawasiliano tanzania tewuta kwa maandalizi mazuri ya sherehe hizi
hongereni sana
sherehe zimefana
vilevile nawashukuru wenyeji wetu wananchi wa mbeya mkiongozwa na mkuu wenu wa mkoa kwa makaribisho yenu mazuri na kwa kujitokeza kwenu kwa wingi kwenye maadhimisho haya
ahsanteni sana wana mbeya
waswahili husema shughuli ni watu
nawashukuru pia viongozi wengine wa serikali ambao wamehudhuria maadhimisho haya wakiongozwa mheshimiwa makamu wa rais mheshimiwa waziri mkuu mheshimiwa spika na naibu spika waheshimiwa mawaziri waheshimiwa wabunge viongozi wa ulinzi na usalama n
uwepo wenu hapo unadhihirisha kuwa mnawapenda sana wafanyakazi
ndugu wafanyakazi wenzangu mabibi na mabwana siku ya wafanyakazi au maarufu mei mosi ni siku ambayo dunia huitumia kuenzi na kutambua mchango unaotolewa na wafanyakazi katika kuleta maendeleo
na hii ni kwa sababu kama mjuavyo maendeleo katika ngazi yoyote ile iwe mtu mmoja mmoja familia taasisi au nchi huwa ni matokeo ya kufanya kazi
waingereza wana usemi usemao all wealth is the product of labour na mwingine unasema without labour nothing prospers
hii yote ni katika kudhihirisha kuwa kazi na wafanyakazi ni muhimu sana katika kuleta maendeleo
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kwa niaba yangu binafsi na kwa niaba ya serikali na watanzania wote kuwapongeza wafanyakazi wote hapa nchini kwa kuungana na wafanyakazi wengine duniani katika kuadhimisha siku hii muhimu
aidha nawapongeza kwa mchango wenu mkubwa mnaoutoa katika kuiletea maendeleo nchi yetu
napenda niwahakikishie kuwa serikali itaendelea kushirikiana nanyi ikiwa ni pamoja na kushughulikia changamoto zenu mbalimbali
ni imani yangu kuwa mtaendelea kufanya kazi kwa bidii kama serikali ya awamu wa tano inavyosisitiza kuwa hapa kazi tu
tukifanya kazi kwa bidii tutafanikiwa katika lengo letu la kuiletea maendeleo nchi yetu
ndugu wafanyakazi mabibi na mabwana hivi punde tumetoka kusikia risala nzuri ya tucta iliyosomwa na katibu wake mkuu bwana msigwa
kupitia risala hiyo katibu tucta ameipongeza serikali kwa hatua mbalimbali inazochukua katika kujenga miundombinu na kuboresha huduma za jamii
aidha risala imetaja baadhi ya kero za wafanyakazi pamoja na kutoa mapendekezo yenye nia ya kuchochea ukuaji uchumi nchini
namshukuru katibu mkuu wa tucta kwa risala hiyo nzuri na leo napenda nimpongeze kwa kujitahidi kuisoma kwa muda mfupi
he was brief and very clear
hongera sana
napenda nikuhakikishie ndugu katibu mkuu wa tucta pamoja na wafanyakazi wote nchini kuwa serikali imepokea risala yenu na tunaahidi kuwa yote yaliyomo kwenye risala tutayafanyia kazi
hata hivyo naomba mniruhusu nizungumzie baadhi ya masuala machache yaliyomo kwenye risala hiyo
ndugu wafanyakazi mabibi na mabwana baadhi ya hoja zilizotolewa kwenye risala ni pamoja na maombi ya kutaka bodi za mishahara kukutana kupunguza viwango vya kodi kwa watumishi wote suala la watumishi wa darasa la saba na uboreshaji wa mazingira na usalama sehemu za kazi
napenda niseme kuwa binafsi sina tatizo na bodi za mishahara kukutana na kusema kweli sielewi ni kwa nini hazikutani
kwangu mimi hata wakitaka kukutana leo sina shida
hivyo basi namwagiza waziri mwenye dhamana kuhakikisha bodi hizo zinakutana
hata hivyo napenda kutoa angalizo kuwa vikao vyao visiwe kichochoro cha kutumia fedha za serikali vibaya
kuhusu suala la kupunguza viwango vya kodi na lenyewe sina matatizo nalo
kama tuliweza kushusha kodi kutoka asilimia had asilimia kwa watumishi wa kima cha chini bado tunaweza kuendelea kujadiliana kwa ngazi nyingine
jambo la msingi na muhimu kwa viongozi wa tucta na wafanyakazi ni kutambua kuwa serikali ina sababu za msingi za kutofautisha viwango vya kodi kulingana na madaraja ya mishahara
kuhusiana na suala la watumishi wa darasa la saba napenda niwahakikishie kuwa serikali hii haina ubaguzi kwenye suala la ajira
katika kuthibitisha hilo kati ya watumishi ambao serikali imeajiri nchi nzima wenye elimu ya darasa la saba wapo 
kuhusu suala la uboreshaji wa mazingira na usalama sehemu za kazi natoa wito kwa waajiri wote kuhakikisha wanazingatia sheria za kazi ikiwemo sheria ya usalama na afya mahali pa kazi
aidha waajiri hawana budi kutekeleza matakwa mengine ya kisheria ikiwemo kutoa mikataba ya ajira na pia kuruhusu uwepo wa vyama vya wafanyakazi sehemu zao za kazi
kama mtakavyokumbuka suala hili nimelieleza mara nyingi
hivyo kwa mara nyingine tena naziagiza mamlaka husika kuhakikisha masharti hayo ya sheria yanatekelezwa
ndugu rais wa tucta ndugu katibu mkuu wa tucta ndugu wafanyakazi wenzangu sambamba na hayo kama nilivyoeleza awali kwenye risala yenu mmetoa mapendekezo yenye nia ya kukuza uchumi na kuongeza fursa za ajira
mmeshauri tuongeze bidii kwenye ujenzi wa viwanda vinavyotumia malighafi zinazopatikana nchini kuongeza bidii katika kutangaza vivutio vyetu vya utalii kusimamia vizuri masuala ya uchumi wa bahari ikiwemo kununua meli ya mizigo itakayotoa huduma baharini n
mapendekezo yenu yote ni mazuri na tunakubaliana nayo kwa asilimia japokuwa mengine utekelezaji wake utategemea upatikanaji wa fedha
hata hivyo napenda niwaarifu kuwa baadhi ya mapendekezo tumeanza kuyafanyia kazi
mathalan kuhusu uchumi wa bahari tumeanza kuchukua hatua za kulifufua shirika letu la uvuvi tafiri ambapo marafiki zetu wa japan na korea wameonesha nia ya kutuunga mkono
na kuhusu ununuzi wa meli ya mizigo hilo na lenyewe halina shida
tumeshaanza kujenga meli mpya za mizigo ziwa nyasa na tunaendelea na ujenzi wa meli nyingine ziwa victoria na tanganyika
tukishishamaliza huko tutaelekeza nguvu zetu katika bahari ya hindi
kwa upande wa utalii ninyi wenyewe ni mashahidi
tunajitahidi sana kutangaza vivutio vyetu vya utalii vikiwemo vilivyo kwenye ukanda huu wa nyanda za juu kusini ambavyo kwa bahati mbaya kwa muda mrefu vilikuwa havitangazwi
na kutokana na jitihada tulizoanza kuzifanya idadi ya watalii imeendelea kuongezeka
mwaka juzi tulipokea watalii milioni 
 lakini mwaka jana tumepokea watalii milioni 
hivi majuzi mmeshuhudia wenyewe tumepokea takriban watalii kutoka israel
aidha bodi yetu ya utalii imeingia makubaliano na kampuni moja ya china kuleta watalii kwa mwaka ambapo kundi la kwanza la watalii linatarajiwa kuwasili nchini tarehe mwezi huu
lakini katika juhudi hizo hizo za kuvutia watalii wengi zaidi na kwa kutambua kuwa watalii wengi husafiri kwa ndege tunafanya upanuzi wa viwanja vya ndege na tayari tumenunua ndege mpya kwa mpigo
juzi mmeona kwa mara ya kwanza ndege ya abiria imetua kwenye uwanja wa ndege wa nduli iringa baada ya uwanja kufanyiwa matengenezo
ndugu wafanyakazi mabibi na mabwana ni kweli pia kuwa kutokana na jitihada mbalimbali tulizozifanya kwa kushirikiana na ninyi wafanyakazi serikali imeweza kuongeza ukusanyaji wa mapato
kwa mfano mapato ya kodi yameongezeka kutoka wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 hivi sasa
mapato yasiyo ya kodi pia yameongezeka na hasa baada ya kudhibiti wizi wa rasilimali zetu na pia kuyabana mashirika na kampuni kulipa gawio
mathalan mwaka jana wizara ya madini ilipanga kukusanya maduhuli ya shilingi bilioni lakini wakakusanya shilingi bilioni 
aidha mashirika na kampuni zilitoa gawio la shilingi bilioni 
 kwa serikali kutoka shilingi bilioni 
 mwaka 
haya ni mafanikio makubwa ingawa changamoto bado zipo
na changamoto kubwa iliyopo ni kwamba gharama za uendeshaji wa serikali bado zipo juu
kwa mfano kila mwezi inatulazimu kutumia takriban shilingi bilioni kulipa mishahara na wakati huo huo tunatakiwa kulipa madeni ya mikopo ya nyuma kutekeleza miradi ya maendeleo pamoja na kulipia oc
hivyo mnaweza kujionea wenyewe ni kiasi gani kinabaki baada ya matumizi hayo
na hapo ndiyo tumekuwa tukijiuliza maswali mengi kuhusu namna ya kutumia kiasi hicho kinachobaki
tumekuwa tukijiuliza sana kama ambavyo mkulima mwenye mbegu hujiuliza wakati wa njaa
je azitumie mbegu zake kwa chakula na baada ya muda mfupi arudi tena kwenye njaa ama azitunze kusubiri msimu wa mvua ili azipande na kumletea mavuno mengi
tumekuwa pia tukijiuliza kama ambavyo mfanyabiashara hujiuliza wakati wa mtikisiko wa kiuchumi au biashara je autumie mtaji wake wote kutatua shida alizonazo kwa wakati huo ama atafute biashara au shughuli nyingine itakayomwongezea mapato
tumekuwa tumejiuliza sana maswali hayo
na kama nilivyoeleza kwenye sherehe za mei mosi mwaka jana baada ya kutafakari kwa kina sisi mliotupa dhamana ya kuwaongoza tuliona ni busara tutumie kiasi kidogo tunachobakiwa nacho kuwekeza kwenye miradi ya maendeleo itakayosisimua na kuchochea uchumi shughuli za kiuchumi
shughuli ambazo zitasaidia kuongeza fursa za ajira na kukuza uchumi kwa kasi
ni kwa kuzingatia hayo yote tuliamua kutumia fedha inayobaki kuanza kujenga reli ya kisasa kutoka dar es salaam hadi dodoma kwa gharama ya shilingi trilioni 
tunajenga pia barabara na napenda nitumie fursa hii kuwaarifu kuwa jana benki ya maendeleo ya afrika imeidhinishia nchi yetu mkopo wa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kujenga barabara ya mzunguko ya njia nne katika jiji la dodoma yenye urefu wa kilometa 
zaidi ya hapo tumeamua kukarabati na kujenga meli mpya kwenye maziwa yetu makuu ya victoria tanganyika na nyasa kwa takriban shilingi bilioni 
 na pia tunapanua bandari zetu kuu tatu za dar es salaam mtwara na tanga kwa zaidi ya shilingi trilioni 
tunafanya upanuzi wa viwanja vya ndege na tumenunua ndege mpya 
aidha tunatekeleza mradi mkubwa wa umeme katika bonde la mto rufiji ambao utagharimu zaidi ya shilingi trilioni 
ni imani yetu kuwa miradi hii yote itakapokamilika itarahisisha na kupunguza gharama za usafiri na upatikanaji wa nishati ya umeme na hivyo kuchochea shughuli za kiuchumi ikiwemo viwanda kilimo biashara uvuvi ufugaji utalii uchimbaji madini
na hayo yakitokea uchumi wetu utaimarika na mapato ya serikali yataongezeka
ndugu zangu wafanyakazi sambamba na kutekeleza miradi hiyo ya miundombinu tunaendelea kuimarisha na kuboresha upatikanaji wa huduma muhimu za jamii hususan elimu afya na maji
kwa mfano kwa upande wa afya tunajenga hospitali za wilaya kwa gharama ya shilingi bilioni tumekarabati vituo vya afya kwa shilingi bilioni 
 na kuzipatia vifaa vyenye thamani ya shilingi bilioni 
tumeongeza pia bajeti ya afya kutoka shilingi bilioni hadi shilingi bilioni 
kwenye elimu nyote mnafahamu kwamba tunatoa elimu bila malipo tunajenga miundombinu na tumeongeza mikopo ya vyuo vikuu
kwa upande wa maji tunayo miradi mingi mikubwa tunaitekeleza ikiwemo mradi wa kutoa maji kutoka ziwa victoria kwenye miji ya nzega igunga tabora na sikonge pamoja na mradi mwingine katika jiji la arusha ambayo kwa pamoja tunatumia zaidi ya shilingi trilioni 
zaidi ya hapo tumepata mkopo kutoka india wenye thamani ya shilingi trilioni 
 kwa ajili ya miradi ya maji kwenye miji ambapo mkoa wa mbeya umepata miradi miwili yenye thamani ya shilingi bilioni 
tunatekeleza pia miradi ya kusambaza umeme vijijini
ni wazi kuwa uboreshaji huu wa huduma hizi muhimu za jamii utasaidia kupunguza gharama za maisha kwa wafanyakazi na watanzania kwa ujumla
hii ni kwa sababu huduma za maji afya na elimu sasa zinapatikana kwa urahisi na kwa gharama nafuu
ndugu viongozi wa tucta wafanyakazi wenzangu wageni waalikwa mabibi na mabwana kwa kutekeleza miradi hiyo ya maendeleo na kuboresha huduma za jamii haina maana kuwa tumeacha kushughulikia masuala ya maslahi ya wafanyakazi
la hasha tumeendelea kuyashughulikia
mathalan baada ya kukamilisha zoezi la uhakiki wa wafanyakazi hewa na wenye vyeti feki tangu mwaka wa fedha uliopita tumeanza kutoa nyongeza ya mwaka ya mshahara annual increment kwa watumishi kwa gharama ya shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 zimelipwa kwa walimu na kiasi kingine cha shilingi bilioni 
 kwa watumishi wengine wapatao 
mbali na nyongeza ya mwaka ya mshahara kuanzia mwezi novemba tumelipa malimbikizo ya mishahara yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa watumishi 
kati yao walimu ni na wamelipwa shilingi bilioni 
vilevile tumelipa shilingi bilioni 
 kwa watumishi wastaafu ambao nao walikuwa wakiidai serikali
ndugu wafanyakazi wenzangu miongoni mwa mabango ya mei mosi mwaka huu mojawapo limeandikwa tupandishe madaraja ili na sisi tupande bombardier
napenda niwaarifu kuwa tangu mwezi novemba tumewapandisha madaraja vyeo watumishi kwa gharama ya shilingi bilioni 
 ambapo walimu ni na wamelipwa shilingi bilioni 
 na watumishi wasio walimu ni na wamelipwa shilingi bilioni 
kwenye mwaka ujao wa fedha tumepanga kuwapandisha vyeo watumishi 
sambamba na hayo tumelipa madai mbalimbali yasiyo ya mishahara yenye thamani ya shilingi bilioni 
na mengi ya madai hayo yalikuwepo kwa zaidi ya miaka 
kama mlivyoona kwenye maeneo mengi nimeamua kutofautisha kati ya watumishi walimu na wasio walimu kwa kuwa walimu ni zaidi ya asilimia ya watumishi wote serikali
ndugu zangu wafanyakazi ukiachilia mbali hayo niliyoyaeleza serikali imelipa kiasi cha shilingi trilioni 
 kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii
kabla ya kulipa fedha hizo mifuko hiyo ilikuwa ikidai serikali kiasi cha shilingi trilioni 
 kwa kushindwa kupeleka michango ya watumishi wake tangu mwaka 
hii iliifanya mifuko ishindwe kulipa mafao ya wastaafu
lakini baada ya kulipa deni hilo sasa wanawalipa wastaafu
lakini kama mtakavyokumbuka kufuatia uamuzi wa serikali kuunganisha mifuko ya hifadhi ya jamii liliibuka sekeseke kubwa kuhusu kikokotoo kipya kilichopendekezwa
wafanyakazi wengi hawakuunga mkono kikokotoo hicho
hivyo baada ya kutafakari kwa kina ilibidi tuchukue uamuzi mgumu wa kuendelea na kikokotoo cha zamani
nasema ulikuwa uamuzi mgumu kwa vile kikokotoo hicho kinachotumika nchini hakitumiki mahali kokote duniani
ni sisi tu ndiyo wenye kukitumia
hata kwenye nchi zilizoendelea hawakitumii
na hii ndiyo sababu mifuko yote mitano ya hifadha ya jamii ilikuwa kwenye hali ngumu kiuchumi
na hali hiyo ilichangiwa zaidi na mifuko hiyo kujiingiza kwenye miradi isiyo na tija
hata hivyo kutokana na kilio cha wafanyakazi tuliamua kuubeba mzigo huo mzito ili kuwalinda wafanyakazi wetu
masuala mengine ambayo serikali imefanya kwa wafanyakazi ni pamoja na kujenga nyumba za walimu na za watumishi wa afya 
zaidi ya hapo baada ya kukamilisha zoezi la uhakiki tumeajiri watumishi wapya ambao kwa mwezi wanalipwa shilingi bilioni 
aidha kwenye mwaka wa fedha tumepanga kuajiri watumishi wengine wapya wapatao 
zaidi hayo miradi ya miundombinu tunayoitekeleza reli umeme viwanja vya ndege barabara n
imetengeneza ajira nyingine nyingi
haya yote yanadhihirisha kuwa serikali inawapenda sana wafanyakazi
hivyo basi nawasihi wafanyakazi kuendelea kuchapa kazi kwa bidii ili kuiletea maendeleo nchi yetu
wazee wetu wa zamani walijitoa mhanga kuikomboa nchi yetu kisiasa ni jukumu letu kizazi cha sasa kujitoa mhanga kuikomboa nchi yetu kiuchumi
ndugu viongozi wa tucta wafanyakazi wenzangu wageni waalikwa mabibi na mabwana kaulimbiu ya maadhimisho ya mei mosi mwaka huu inasema tanzania ya uchumi wa kati inawezekana wakati wa mishahara na maslahi bora kwa wafanyakazi ni sasa
na kutokana na kaulimbiu hiyo katibu mkuu wa tucta amenikumbusha kuhusu ahadi yangu niliyoitoa mwaka jana wakati wa sherehe kama hizi zilizofanyika iringa kwamba kabla sijaondoka madarakani nitaongeza mshahara
napenda kwanza nimkumbushe katibu mkuu wa tucta kuwa bado sijaondoka madarakani
aidha kama nilivyoeleza kutokana na hatua tulizochukua na tunazoendelea kuzichukua uchumi wa nchi yetu umeanza kuimarika
halikadhalika miradi mingi tunayoitekeleza imeanza kuwanufaisha watanzania wakiwemo wafanyakazi
hivyo basi nitumie fursa kuwasihi wafanyakazi nchini kuendelea kuwa na moyo wa subira maana subira yavuta heri
waingereza husema before the reward there must be labour
you plant before you harvest
ndugu viongozi wa tucta wafanyakazi wenzangu wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kurudia tena kuwashukuru viongozi wa tucta kwa kunialika
aidha nawashukuru kwa ushirikiano mkubwa mnaoutoa kwa serikali
hatuna budi kuendeleza ushirikiano huu
nawashukuru pia wageni wetu walioungana nasi kwenye maadhimisho haya wakiwemo waheshimiwa mabalozi
lakini kwa namna ya pekee namshukuru mwakilishi wa shirika la kazi duniani kwa kushiriki kwenye maadhimisho haya
napenda nimhakikishie kuwa tanzania itaendelea kuheshimu mikataba yote ya kimataifa inayohusu masuala ya kazi ambayo tumeisaini na kuiridhia
mwisho lakini sio kwa umuhimu narudia tena kuwashukuru wana mbeya kwa kujitokeza kwa wingi kwenye maadhimisho haya
nawasihi mwendelee kuchapa kazi kwa bidii tukikumbuka kuwa hapa kazi tu ndiyo kaulimbiu yetu kuu katika awamu hii ya tano
mungu wabariki wafanyakazi wa tanzania mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye hafla ya kuweka saini mkataba wa mradi wa kuzalisha umeme kwenye bonde la mto rufiji ikulu dar es salaam tarehe desemba mheshimiwa dkt
mostafa madbouly waziri mkuu wa jamhuri ya kiarabu ya misri mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa prof
ibrahim juma jaji mkuu wa tanzania mheshimiwa bashiru ally katibu mkuu wa chama cha mapinduzi waheshimiwa mawaziri kutoka tanzania na misri mliopo waheshimiwa wakuu wa mikoa waheshimiwa wabunge mliopo waheshimiwa mabalozi na wakuu wa taasisi za kimataifa ndugu makatibu wakuu mliopo waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo wageni waalikwa wote mabibi na mabwana awali ya yote napenda kumkaribisha mgeni wetu mheshimiwa dkt
mostafa madbouly waziri mkuu wa jamhuri ya kiarabu ya misri pamoja na ujumbe wake hapa nchini
mheshimiwa waziri mkuu karibu sana hapa ikulu karibu sana dar es salaam na karibu sana tanzania
tunakushukuru sana kwa uamuzi wako wa kuja kuungana nasi katika tukio hili muhimu kwa maendeleo ya nchi yetu
hii ni ishara tosha kuwa nchi zetu mbili zina uhusiano mzuri
na niseme tu kwamba tanzania na misri ni marafiki wa muda mrefu sana
zamani kabisa hata kabla ya kuja kwa wakoloni wafanyabiashara kutoka misri pamoja na mataifa mengine ya kiarabu na asia walifika kwenye ukanda wetu wa pwani kufanya biashara ambapo pia waliweza kueneza tamaduni zao ikiwemo lugha ya kiarabu pamoja na dini
inaelezwa kuwa hata muziki wa taarabu ambao ni maarufu sana hapa nchini asili yake ni nchi ya misri
uhusiano wetu huo ulikuzwa zaidi na waasisi wa mataifa yetu mawili yaani hayati baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere na hayati gamal abdel nasser wa misri
viongozi hawa wawili ambao walishibana sana walikuwa na maono yenye kufanana kwenye masuala mbalimbali
kupitia viongozi hawa mataifa yetu mawili yalitoa mchango mkubwa katika kuanzisha umoja wa nchi huru za afrika oau hivi sasa unajulikana kama umoja wa afrika au na pia katika harakati za ukombozi wa bara letu
kwa sasa mataifa yetu mawili yanashirikiana vizuri kwenye nyanja nyingi ikiwemo biashara na uwekezaji
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana napenda pia nitumie fursa hii kuwashukuru wageni wetu mbalimbali waheshimiwa wabunge waheshimiwa mabalozi waheshimiwa wakuu wa mikoa waheshimiwa wakuu wa wilaya makatibu tawala wa mikoa viongozi wa dini vyama vya siasa wana habari n
ambao wamekuja kujumuika nasi kwenye tukio hili
kuwepo kwenu hapa ni uthibitisho kwamba mnatambua umuhimu wa mradi huu
tunawashukuru sana
mheshimiwa waziri mkuu dkt
madbouly waheshimiwa viongozi mliopo mabibi na mabwana tupo hapa kushuhudia uwekaji saini wa mkataba wa mradi wa kufua umeme wa bonde la mto rufiji
binafsi najisikia furaha kubwa sana
kama mnavyofahamu mradi wa umeme wa bonde la mto rufiji ni wa muda mrefu sana
ulianza tangu enzi za baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere kwenye miaka ya 
kati ya mwaka mpaka serikali yetu kwa kushirikiana na serikali ya norway kupitia kampuni ya norplan hafslud zilifanya upembuzi yakinifu feasibility study na kubaini kuwa mradi huu wa bonde la mto rufiji una uwezo wa kuzalisha umeme megawati 
hata hivyo kwa sababu mbalimbali ikiwemo matatizo ya kifedha nchi yetu haikuweza kuutekeleza
ni kwa sababu hiyo nimefurahi sana leo tupo hapa baada ya kipindi cha zaidi ya miaka arobaini kushuhudia uwekaji saini wa mkataba huu
nimefurahi pia kwa sababu mradi huu tunautekeleza kwa fedha zetu wenyewe dola za marekani bilioni 
 sawa na takriban shilingi trilioni 
na jambo la kufurahisha zaidi ni kwamba kampuni itakayotekeleza mradi huu m arab contractors inatoka kwa marafiki zetu wa misri ambao ni waafrika wenzetu
huu ni uthibitisho kuwa sisi watanzania tukiamua tunaweza
na pia waafrika tukiamua tunaweza
napenda kutumia fursa hii kuwapongeza watanzania wote kwa kuweza kufikia hatua hii muhimu ya kuanza kutekeleza mradi huu ambao tumeusubiri kwa zaidi ya miaka 
naipongeza pia kampuni ya m arab contractors kutoka misri kwa kushinda zabuni ya mradi huu
kampuni nyingi za nchi mbalimbali zilijitokeza kuomba zabuni hii lakini iliyofanikiwa ni kampuni ya m arab contractors
hongereni sana
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana tanzania imebarikiwa kuwa na vyanzo vingi sana vya kuzalisha umeme
na kimsingi tunavyo karibu vyanzo vyote vya kuzalisha umeme maji gesi asilia makaa ya mawe jua upepo joto ardhi pamoja na madini ya urania
hata hivyo kabla ya kuamua kutekeleza mradi huu ilibidi tukae chini na kutafakari kwa kina ni chanzo kipi hasa kitatufaa katika mazingira yetu ya sasa
na baada ya tafakuri hiyo ambapo tulitumia vigezo vikubwa vinne yaani uhakika wa chanzo chenyewe gharama za utekelezaji investment cost gharama za uzalishaji cost of generation pamoja na tija au manufaa yanayotarajiwa kupatikana tulibaini kuwa mradi huu ndio unaifaa zaidi nchi yetu kwa sasa
kwanza kwa sababu chanzo chake ni cha uhakika
kama mnavyofahamu mradi huu utatekelezwa kwa kutumia maji yanayotoka kwenye mtandao wa mito iliyopo kwenye maeneo yenye wastani mkubwa wa mvua
kwa tathmini ya awali mradi huu utazalisha umeme kwa zaidi ya miaka 
pili gharama za utekelezaji sio kubwa sana ukilinganisha na vyanzo vingine
kama nilivyosema mradi huu utagharimu shilingi trilioni 
kama tungeamua kuzalisha megawati kwa kutumia vyanzo vingine tungelazimika kutumia fedha nyingi zaidi
zaidi ya hapo gharama za kuzalisha umeme wa maji ni ndogo kuliko vyanzo vingine
uniti moja ya umeme wa maji inazalishwa kwa shilingi wakati uniti moja ya umeme wa nyuklia inazalishwa kwa shilingi jua shilingi 
 upepo shilingi 
 joto ardhi shilingi 
 makaa mawe shilingi gesi asilia shilingi na mafuta shilingi 
hii inafanya umeme wa maji uwe nafuu sana kuuzalisha
muhimu zaidi ni kwamba mradi huu unatarajiwa kutaleta manufaa mengi makubwa kwa nchi yetu
waziri wa nishati mheshimiwa kalemani ametaja baadhi ya faida hizo
lakini faida nyingine kubwa ni kwamba mradi huu utatuzalishia umeme mwingi zaidi megawati ambazo ni nyingi kuliko umeme wote ambao unazalishwa kwa sasa hapa nchini takriban megawati 
na kwa vile umeme huo utazalishwa kwa gharama nafuu bei yake ya kuuza pia itakuwa nafuu
tunatarajia mradi huu utakapokamilika bei ya umeme nchini itashuka na kuwa nafuu kuliko ilivyo sasa
zaidi ya hapo mradi huu utachochea shughuli nyingine za kiuchumi ikiwemo viwanda kilimo utalii uvuvi michezo n
kwa sababu hiyo narudia tena kuwapongeza watanzania wote kwa kuanza kutekeleza mradi huu
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana nafahamu kuwa yapo madai kwamba mradi huu utaharibu mazingira
niseme tu kwamba hiyo siyo kweli
mradi huu katika hali halisi kabisa utasaidia kutunza mazingira yetu
kwanza kwa sababu umeme wa maji ni rafiki wa mazingira
pili eneo litakalotumika kuutekeleza ni dogo litakuwa kati ya asilimia 
 hadi asilimia ya eneo zima la hifadhi ya selous ambalo ni kubwa kuliko baadhi ya nchi
sababu ya tatu ni kwamba mradi huu utapunguza ukataji miti nchini
kwa mujibu wa taarifa ya tathmini ya hali ya misitu nchini national forest resources monitorig and assessment naforma ya mwaka mgawanyo wa matumizi ya nishati kwa sasa hapa nchini ni asilimia kwa kuni na mkaa petroli ni asilimia na umeme ni asilimia 
matumizi ya mkaa kwa mwaka yanakadiriwa kuwa zaidi ya tani milioni 
 ambapo takriban asilimia ya mkaa wote unaozalishwa unatumika dar es salaam
matumizi ya mkaa nchini yanatarajiwa kuongezeka maradufu ifikapo mwaka 
utafiti unaonesha kuwa ili kuzalisha tani moja ya mkaa kwa kutumia matanuri ya kienyeji zinahitajika tani hadi tani za miti
hii maana yake ni kwamba kwa tani milioni 
 za mkaa tunazotumia kwa mwaka zinahitajika tani milioni hadi milioni 
 za miti yenye kipenyo cha zaidi ya sentimita kwa mwaka
utafiti pia unaonesha kuwa kwa kila miti yenye kipenyo cha sentimita inatoa magunia ya mkaa yenye kilo kila moja
kwa hiyo tani milioni 
 za mkaa zinazozalishwa kwa mwaka zinatumia miti milioni yenye kipenyo kisichopungua sentimita 
hii ni idadi kubwa sana ya miti
hivyo ni wazi kuwa upatikanaji wa umeme wa uhakika utaokoa idadi hii kubwa ya miti inayokatwa kwa mwaka na hivyo kusaidia kutunza mazingira yetu
hivi sasa kwa sababu ya mahitaji ya mkaa kila siku zinavunwa hekta za miti
hii ni sawa na hekta za miti kwa mwaka
eneo la selous lina ukubwa wa hekta milioni 
hivyo kwa kasi ya ukataji miti ya sasa inahitajika miaka tu ili miti yote ya selous iwe imemalizika na hiyo ni kwa kwa mujibu wa takwimu za mwaka 
kwa vile idadi ya watanzania inaendelea kuongezeka ambapo kwa sasa tunakadiriwa kufikia milioni inahitajika miaka isiyozidi kumaliza miti yote ya hifadhi ya selous
ni kwa sababu hiyo narudia tena kusisitiza kuwa mradi huu ni muhimu sana kwa utunzaji wa mazingira ya nchi yetu
tuna matumaini makubwa kuwa utakapokamilika wananchi wengi wataachana na matumizi ya kuni na mkaa na kuhamia kwenye umeme ambao utapatikana kwa bei nafuu
nawaombe basi wapenda mazingira wote kuunga mkono mradi huu ambao utaisaidia nchi yetu kutunza mazingira
kama mnavyofahamu sisi watanzania ni watunzaji wazuri sana wa mazingira
tumetenga zaidi ya asilimia ya nchi yetu kwa ajili ya hifadhi
sina hakika kama ipo nchi nyingine duniani iliyotenga eneo kubwa kiasi hicho
mheshimiwa waziri mkuu waheshimiwa viongozi mliopo mabibi na mabwana kama nilivyosema awali tupo hapa kushuhudia uwekaji saini ya mkataba wa mradi wa umeme wa mto rufiji
kwa sababu hiyo sitapenda kuwachosha kwa hotuba ndefu
hata hivyo kabla sijahitimisha naomba mniruhusu nisisitize mambo machache yafuatayo
kwanza narudia tena kusema kuwa mradi huu utakapokamilika utaipatia nchi yetu umeme wa uhakika na wa bei nafuu na hivyo kuongeza kasi ya ujenzi wa viwanda na upatikanaji wa fursa za ajira kwa watanzania
bei ya umeme kwa sasa nchini ni dola za marekani senti 
kiwango hiki ni kikubwa ukilinganisha na nchi nyingine ambapo kwa mfano kwa marafiki zetu wa misri ambao weyewe wana megawati bei yake ni senti 
 korea kusini senti china senti afrika kusini senti 
 india senti 
 algeria senti ethiopia senti 
 uingereza senti 
 na marekani senti 
huu ni uthibitisho kuwa gharama za umeme hapa nchini zipo juu sana
na gharama za umeme zikiwa juu maana yake ni kwamba gharama za uzalishaji nazo zinakuwa juu
hii ndiyo sababu bidhaa zetu za viwandani zinashindwa kushindana kimataifa
jambo la pili hivi punde tumesikia kuwa baada ya leo kusainiwa kwa mkataba huu mkandarasi atapewa muda wa miezi sita ya kumwezesha kukusanya vifaa na utekelezaji wa mradi wenyewe utachukua miezi 
hii maana yake ni kwamba mradi huu unatarajiwa kukamilika baada ya kipindi cha miaka mitatu na nusu kuanzia sasa
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kutoa wito kwa mkandarasi kuhakikisha anakamilisha mradi huu kwa wakati na ikiwezekana umalizike kabla ya muda ili kudhihirisha kuwa waafrika tukiamua tunaweza
na binafsi naamini kuwa mkandarasi huyu atakamilisha mradi huu mapema na hasa kwa kuzingatia kuwa wamisri ni wachapakazi sana
waliweza kujenga ma piramidi ambayo mpaka sasa yamebaki kuwa maajabu ya dunia
hivyo hata mradi huu wataumaliza mapema sana
na bahati nzuri hata rais wa misri ndugu yangu mheshimiwa al sisi amenihakikishia kuwa mradi huu utakamilika kwa wakati
yeye mwenyewe alitamani sana kuwepo hapa leo lakini baadaye tulikubaliana kuwa atakuja wakati wa kuweka jiwe la msingi au uzinduzi
hata hivyo ameniahidi atakuwa akifuatilia kwa karibu utekelezaji wa mradi huu
tatu napenda nitumie fursa hii kutoa wito kwa wananchi wanaoishi maeneo ambayo mto rufiji unaanza unakopita na sehemu ambako bwawa litajengwa kuunga mkono mradi huu hususan kwa kutunza vyanzo vya maji
msikate au kuchoma moto miti kiholela au kuendesha shughuli za kilimo na ufugaji karibu na vyanzo vya maji
na hapa ninazungumza na wananchi wa mikoa ya pwani morogoro dodoma iringa njombe ruvuma mbeya lindi na singida
natoa wito kwa wakuu wa mikoa hiyo kusimamia suala hili na kwa bahati nzuri wote mpo hapa
mabibi na mabwana siwezi kuhitimisha hotuba yangu bila kutoa pongezi zangu nyingi kwa timu ya wataalam waliosimama kidete kwenye majadiliano na mipango yote ya maandalizi ya mradi huu hadi leo tumeweza kufikia hatua hii
kwa kutambua mchango wao mkubwa naomba niwataje majina
kwanza kabisa ni mwenyekiti wa timu hiyo dkt
leonard chamuriho katibu mkuu uchukuzi ambaye pia aliongoza timu yetu ya majadiliano kuhusu ujenzi wa reli na ununuzi wa ndege
wajumbe wengine wa kamati hiyo ni mhandisi patrick mfugale tanroads mjumbe dkt
tito mwinuka tanesco mjumbe ndg
elias kissamo ncc mjumbe ndg
saidi kalunde nishati mjumbe ndg
hassan lugwa ofisi ya rais mjumbe ndg
glory kombe nemc mjumbe ndg
beatrice steven tra mjumbe ndg
edson mweyuge ag chambers mjumbe ndg
yosepha tamamu hazina mjumbe ndg
jackson william nishati mjumbe ndg
harold katainda tanroads mjumbe ndg
leonard masanja nishati mjumbe ndg
james luchagula tanesco mjumbe ndg
lutengano mwandambo tanroads mjumbe ndg
stanslaus kizzy tanesco mjumbe ndg
john mageni tanesco mjumbe ndg
justus mtolela tanesco mjumbe ndg
mhina kiondo nishati mjumbe na ndg
pakaya mtamakaya tanesco mjumbe
hongereni sana wataalam wetu kwa kazi kubwa ya kizalendo mliyoifanya
nimearifiwa kuwa ndugu stanslaus kizzy anatakiwa kustaafu leo lakini nimeamua kumwongezea muda mpaka mradi huu utakapokamilika na kama watakuwepo wajumbe wengine watakaofikia umri wa kustaafu kabla ya mradi huu kukamilika nao nawaongezea muda kwa kuwa timu hii ya wataalam ndiyo itakayosimamia utekelezaji wa mradi huu
nitumie fursa hii pia kuipongeza wizara ya nishati kwa mchango wake mkubwa kwenye mradi huu
aidha naipongeza timu ya wataalam ya misri ambao nao wapo hapa
mheshimiwa waziri mkuu dkt
madbouly waheshimiwa viongozi mliopo mabibi na mabwana napenda kuhitimisha hotuba yangu kwa kurudia tena kuwapongeza watanzania wote kwa kuanza kutekeleza mradi huu
tuendelee kushikamana
kama mjuavyo mradi huu umekuwa ukipigwa vita sana
na hii ni kwa sababu umeme ni bidhaa muhimu na nyeti kwa taifa lolote lile duniani
baadhi ya wanaoupiga wanafahamu kuwa endapo tutafanikiwa kuutekeleza tutakuwa tumepiga hatua kubwa za kimaendeleo
hivyo basi narudia tena kuwasihi watanzania wenzangu tushikamane katika kutekeleza mradi huu
na niseme tu kwamba sisi serikalini tumedhamiria kuutekeleza
nalishukuru bunge letu kwa kupitisha bajeti ya mradi huu na napenda kumhakikishia mkandarasi kuwa fedha ya kutekeleza mradi huu tayari tunazo
lakini nitoe wito kwa watanzania wenzangu kuendelea kulipa kodi
mwisho kabisa naipongeza tena kampuni ya m arab contractors kwa kushinda kandarasi ya kutekeleza mradi huu
aidha namshukuru mheshimiwa waziri mkuu dkt
madbouly kwa kuungana nasi katika tukio hili
naahidi kuwa tanzania itaendelea kushirikiana na misri katika ngazi ya kitaifa na kimataifa
nirudie tena kuwashukuru wageni wetu mbalimbali mliohudhuria wakiwemo waheshimiwa mabalozi na viongozi wa vyama vya siasa
lakini kwa namna ya pekee kabisa nawashukuru viongozi wa dini kwa kujitokeza kwenu kwa wingi
hii ni ishara kuwa mradi huu una baraka za mwenyezi mungu na utafanikiwa
baada ya kusema hayo mungu ubariki mradi huu mungu ibariki kampuni ya arab contractors mungu ubariki uhusiano wa tanzania na misri mungu ibariki tanzania
mungu ibariki afrika ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye kikao kazi na viongozi wa mamlaka ya mapato tanzania pamoja na taasisi nyingine za usimamizi ukumbi wa mwalimu julius nyerere tarehe desemba mheshimiwa philip mpango waziri wa fedha na mipango waheshimiwa mawaziri wengine mliopo mheshimiwa balozi mhandisi john kijazi katibu mkuu kiongozi waheshimiwa wakuu wa mikoa mliopo ndugu makatibu wakuu mliopo prof
frolens luoga gavana wa benki kuu ya tanzania ndugu charles kichere kamishna mkuu wa mamlaka ya mapato tanzania pamoja na watendaji wengine wa tra wakuu wa taasisi nyingine za serikali mliopo ndugu makatibu tawala wa mikoa mabibi na mabwana kwanza kabisa napenda kumshukuru mwenyezi mungu aliyetuwezesha tukutane hapa
aidha napenda nitumie fursa hii kuwapongeza waandaji mamlaka ya mapato tanzania tra kwa maandalizi mazuri ya kikao hiki
nafahamu kuwa muda wa kuandaa kikao hiki ulikuwa mdogo lakini mmejitahidi hadi kukifanikisha
hongereni sana
kikao hiki kimsingi kina madhumuni makubwa mawili
kwanza kujadili suala la ukusanyaji mapato nchini hususan mapato ya kodi
na pili kubadilishana mawazo ya namna ya kuboresha mazingira ya biashara nchini ili hatimaye tuweze kuongeza uzalishaji pamoja na kukuza shughuli za kiuchumi viwanda kilimo biashara uwekezaji n
hii ndio sababu kwenye kikao hiki tumewaalika pia wakuu wa mikoa na makatibu tawala wa mikoa
hawa ni wadau muhimu katika masuala ya ukusanyaji kodi na pia kwenye uboreshaji wa mazingira ya biashara nchini
waheshimiwa mawaziri ndugu watendaji wa taasisi mbalimbali mliopo suala ukusanyaji mapato hususan mapato ya kodi ni muhimu sana kwa maendeleo ya nchi
wamerekani wana usemi hapa duniani kuna mambo mawili tu ya uhakika kifo na kulipa kodi
aidha baba wa taifa letu mwalimu julius nyerere aliwahi kusema serikali isiyokusanya kodi ni serikali mufilisi iliyofilisika
ni serikali ya wala rushwa
hii inadhihirisha kuwa suala la ukusanyaji kodi ni muhimu sana katika nchi
ni kwa sababu hiyo napenda niwapongeze watendaji wote wa tra kwa kazi kubwa mnayofanya ya kukusanya kodi
kwa hakika kazi yenu ni ngumu sana
tangu enzi na enzi watoza kodi ni watu wasiopendwa
kwa wakristu watakuwa wakifahamu habari za zakayo
alichukiwa na watu kwa sababu ya kazi yake ya kutoza kodi
nitumie fursa hii pia kuwapongeza wafanyakazi wa tra kwa jitihada mbalimbali mnazofanya za kuongeza mapato
wakati serikali ya awamu ya tano inaingia madarakani wastani wa makusanyo ya kodi kwa mwezi yalikuwa shilingi bilioni lakini sasa ni shilingi trilioni 
hongereni sana
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana licha ya mafanikio hayo yaliyopatikana katika ukusanyaji kodi ni wazi kuwa mfumo na taratibu zetu za kodi bado zina mapungufu
baadhi ya mapungufu tuliyonayo ni wigo mdogo wa walipa kodi
nchi yetu ina wigo mdogo sana wa kodi tax base kwa uwiano wa makusanyo ya kodi na pato la taifa gdp ukilinganisha na nchi nyingi za afrika
naomba nitoe takwimu chache zifuatazo wigo huu mdogo kimsingi unatokana na nchi yetu kushindwa kutumia vizuri vyanzo vya mapato vilivyopo katika kukusanya kodi
kwanza tumeshindwa kurasamisha sekta isiyo rasmi informal sector ambayo inakadiriwa kufikia asilimia 
hivi sasa tunakusanya kwenye sekta rasmi tu ambayo ni asilimia hadi 
hii maana yake ni kwamba tunakosa fedha nyingi kutoka sekta isiyo rasmi kwenye kilimo ufugaji nyumba huduma hoteli n
aidha nchi yetu bado haijafanikiwa kutumia vizuri rasilimali zake katika kukusanya mapato na hasa ya kodi
kwa mfano ripoti ya kamati maalum ya spika wa jamhuri ya muungano wa tanzania kuhusu uvuvi wa bahari kuu ilibainisha na napenda ninukuu kiwango cha mapato ambayo taifa linapoteza kwa kipindi cha miaka iliyopita inakadiriwa kufikia shilingi trilioni 
 mwisho wa kunukuu
hiki ni kiwango kikubwa sana na hii ni kwenye sekta ya uvuvi peke yake
upotevu mkubwa wa mapato kama huo pia upo kwenye sekta za madini na uchimbaji wa gesi asilia
hivyo basi wizara ya fedha na tra hamna budi kulifanyia kazi
ukiachilia mbali tatizo la kuwa na wigo mdogo wa walipa kodi ufanisi katika kusanya kodi pia ni mdogo
ni kweli kuwa kama nilivyotangulia kusema katika kipindi cha miaka mitatu iliyopita ukusanyaji kodi umeongeza
hata hivyo kiwango tunachokusanya bado ni kidogo na nitatoa mfano
kwenye mwaka wa fedha wenzetu wa kenya walipanga kukusanya dola za marekani bilioni 
 na walifanikiwa kukusanya dola za marekani bilioni 
sisi tulipanga kukusanya dola za marekani bilioni 
 tukakusanya dola za marekani bilioni 
katika mwaka wa fedha uliopita kenya ilipanga kukusanya dola za marekani bilioni 
 wakakusanya dola za marekani bilioni 
sisi tulipanga kukusanya dola za marekani bilioni 
 tukakusanya dola za marekani bilioni 
huu uthibitisho kuwa ufanisi wa ukusanyaji kodi nchini bado ni mdogo
tatu viwango vya kodi nchini vipo juu
yapo malalamiko mengi kutoka kwa wananchi kuhusu viwango vya kodi wanavyotozwa
na mfano mzuri ni kwenye kodi ya majengo
kodi za majengo ni kubwa sana
hii ndio sababu mapato na idadi ya majengo yaliyosajiliwa mpaka sasa ni ndogo sana
mathalani katika kipindi cha miaka miwili iliyopita tumekusanya shilingi bilioni 
 tu na majengo yaliyosajiliwa mpaka sasa ni milioni 
hiki ni kichekesho
kwa ukubwa wa nchi yetu na idadi ya watu iliyopo takriban milioni haiwezekani tuwe na idadi hiyo ya majengo
kilichofanya msajili idadi ndogo ni viwango vyenu kuwa juu
hivyo basi napenda nitumie fursa hii kurudia tena maelekezo yangu niliyowahi kutoa siku za nyuma kwa tra kwamba kodi ya nyumba iwe shilingi elfu kumi kwa nyumba za kawaida na shilingi elfu ishirini kwa nyumba za ghorofa zilizopo maeneo ya wilayani na vijijini na shilingi kwa nyumba za kawaida na kwa kila sakafu floor moja ya nyumba ya ghorofa kwa maeneo ya mijini
na kodi hizo zitozwe kwa kuzingatia hati ya viwanja na sio idadi ya nyumba zilizopo kwenye kiwanja husika
nne ni kuendelea kuwepo kwa mianya ya ukwepaji kodi
pamoja na jitihada zilizofanyika bado kuna ukwepaji mkubwa wa kodi kwenye bonded warehouses epza icds maduka ya kubadilisha fedha za kigeni bandari bubu pamoja na njia za magendo mipakani na halikadhalika kupitia wafanyabiashara wanaosafirisha na kuingiza bidhaa nchini
vilevile baadhi ya wafanyabiashara kwa kutumia udhaifu uliopo kwenye sheria zetu wameendelea kukwepa kodi kwa ujanja wa kuongeza gharama za uzalishaji au kuongeza gharama za uendeshaji wa kampuni masharika yao transfer pricing and management fee
zipo kampuni ambazo kila mwaka zinatangaza kupata hasara ili kukwepa kulipa kodi
tano ni matatizo ndani ya tra yenyewe
mgawanyo wa watumishi usioendana na potentiality na majukumu katika mikoa na wilaya
baadhi ya maeneo kuna watumishi wengi lakini tija haionekani
aidha matumizi ya tehama na mifumo ya kieletroniki yakiwemo matumizi ya efd bado hayajaimarika na hivyo kusababisha upotevu mkubwa wa mapato
vilevile kuna suala la kukosekana kwa ushirikiano ndani ya tra
mathalan meneja wa mikoa na wilaya hawawajibiki kwenye masuala ya forodha na huduma saidizi kwa sababu tu wao wanatoka idara moja ya mapato ya ndani
na kwa upande mwingine wanaohusika na forodha nao hawawajibiki kwa mameneja wa mikoa na wilaya isipokuwa kwa kamishna wa idara kuu ya forodha
hili ni tatizo ambalo tra ni lazima mlirekebishe
matatizo mengine yaliyopo kwenye tra ni kupanga malengo bila kufanya utafiti kuruhusu kuwepo wa watu wanaowakilisha walipa kodi kinyume cha sheria
vilevile baadhi ya watumishi wa tra sio waaminifu
mathalan zipo tuhuma kuwa ni wafanyabiashara wachache tu wenye uhusiano na watumishi wa tra ndio wameruhusiwa kuingiza mashine za efd na risiti zake
aidha zipo tuhuma kuwa kwa kutumia mfumo wa ukadiriaji wa kodi kwa wafanyabiashara wadogo na wa kati presumptive tax assessment baadhi ya watumishi wamekuwa wakiomba rushwa ama kuwababimbikiza kodi kubwa wafanyabiashara wadogo na hivyo kulazimika kufunga biashara zao hali inayofanya waichukie serikali yao
hizo nilizotaja ni baadhi tu ya changamoto zinahusu mifumo na taratibu za kodi nchini
lakini ukiachilia mbali mapungufu hayo ya ukusanyaji kodi nchi yetu pia haifanyi vizuri sana katika kukusanya mapato yasiyo ya kodi
ni kweli kuwa tumefanikiwa kuongeza ukusanyaji wa mapato yasiyo ya kodi kutoka shilingi bilioni mwaka wa fedha hadi kufikia shilingi trilioni 
 katika mwaka wa fedha 
hata hivyo kiwango hiki bado ni kidogo
hivyo basi natoa wito kwa mamlaka zote zinazohusika na ukusanyaji wa mapato nchini ya kodi na yale yasiyo ya kodi zikiwemo halmashauri kuongeza bidii katika ukusanyaji wa mapato ya serikali
mheshimiwa waziri wa fedha ameeleza hivi punde kuwa fedha za mikopo na misaada kutoka kwa wahisani na wafadhili zinakuja taratibu sana na hata zikija wakati mwingine zinaambatana na masharti magumu
hivyo basi ni lazima sisi wenyewe tutafute mbinu za kujitegemea kifedha
faida za kujitegemea kifedha zipo nyingi baadhi zimeanza kuziona tumenunua ndege mpya saba kwa fedha zetu wenyewe tunajenga reli meli tunaboresha huduma za jamii ikiwemo elimu maji na afya
kesho kutwa tunaweka saini mkataba wa kutekeleza mradi wa umeme wa bonde la mto rufiji
hivyo narudia kuzihimiza mamlaka husika kuongeza bidii ya ukusanyaji mapato ya serikali
na katika kutekeleza jukumu msimwogope au kumwonea mtu yeyote
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana sambamba na matatizo hayo ya ukusanyaji mapato niliyotaja mazingira ya kufanya biashara nchini pia sio mazuri sana
tuna shida katika kutoa vibali vya uwekezaji huduma za usafirishaji umeme utitiri wa taasisi za usimamizi unaombatana na kodi ada ushuru na tozo mbalimbali
ni kweli kuwa katika miaka ya hivi karibuni tumejitahidi sana kuimarisha miundombinu ya usafiri pamoja na upatikanaji wa huduma za umeme ambapo kwa mfano kesho kutwa tunaweka saini ya ujenzi wa mradi mkubwa wa kufua umeme wa bonde la mto rufiji
hata hivyo bado tuna matatizo ya ucheleweshaji kwenye bandari vizuizi barabarani rasmi na visivyo rasmi n
wafanyabiashara wanahangaika sana kutoa mizigo yao bandarini na wawekezaji inawachukua muda mrefu kupata vibali vya uwekezaji
hii ndio sababu kwenye kikao hiki tumewaalika pia mamlaka ya bandari shirika la reli benki kuu ya tanzania tic brela tbs tfda mkemia mkuu wa serikali lengo ni kutaka kutafuta ufumbuzi wa matatizo hayo yote
nina imani watu wa jeshi la polisi idara ya uhamiaji idara ya kazi nemc osha pia wapo
kama hawapo mambo yatakayoamuliwa hapa yafikishwe kwao
waheshimiwa mawaziri ndugu watendaji wa taasisi mbalimbali nimeeleza mengi
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba niseme suala moja la mwisho
ndugu zangu upo uhusiano wa karibu sana kati ya mifumo au taratibu za kodi kwa upande mmoja na kuimarika kwa mazingira ya biashara kuongezeka kwa uzalishaji na mapato kwa upande mwingine
taratibu za kodi zikiwa rahisi na viwango vyake vikiwa chini watu uhamasika kufanya biashara na kuwekeza na kama watu wengi watafanya biashara na kuwekeza maana mapato nayo yataongezeka
lakini kinyume chake viwango vikiwa juu na taratibu zikiwa ngumu mazingira ya biashara yanakuwa magumu watu wanashindwa kufanya biashara na kuwekeza na hatimaye mapato yanapungua
kwa kuzingatia hayo napenda kutoa wito ufuatao kwanza ni kwa tra na mamlaka nyingine zinazohusika na ukusanyaji wa mapato nchini
hakikisheni mnatengeneza mazingira rahisi ya watu kulipa kodi
imarisheni mifumo ya kielektroniki ili watu wasilazimike kutembea umbali mrefu ama kutumia muda mwingi kulipa kodi
muda ni mali
aidha kama nilivyosema hivi majuzi pale arusha pitieni upya viwango vya kodi mnazotoza
watu wengi wanawalalamikia kuhusu viwango vyenu
viwango vya kodi vikiwa chini sio tu itawapunguzia gharama za kuwafuatilia walipa kodi bali pia itapunguza vitendo vya rushwa
sambamba na hilo nawasihi mpanue wigo wa walipa kodi
pili ni kwa taasisi zinazohusika na masuala ya biashara na uwekezaji nchini
nia na makusudi ya serikali kuanzisha taasisi hizi ilikuwa kuongeza ufanisi
lakini kwa bahati mbaya nyingi zimegeuka kuwa kikwazo
wamekuwa kikwazo bandarini lakini pia pale tic
hivyo natoa wito kwa taasisi hizo kujirekebisha ikiwa ni pamoja na jeshi la polisi idara ya uhamiaji nemc idara ya kazi
nahimiza pia tpa pamoja na shirika la reli kuzidi kuboresha huduma zenu
tatu ni kwenu wakuu wa mikoa na makatibu tawala wa mikoa
kama nilivyosema awali ninyi ni wadau muhimu sana katika masuala ya kodi na uboreshaji wa mazingira ya biashara nchini
sheria ya kodi ya mapato ya tanzania ya mwaka pamoja na kanuni zake kanuni ya imeanzisha kamati ya wilaya ya ushauri kuhusu masuala ya kodi katika wilaya
aidha kanuni ya inamtaja mkuu wa wilaya kuwa mwenyekiti na afisa mapato wa wilaya wa tra kuwa katibu
miongoni mwa watu wanaoweza kuteuliwa kuwa wajumbe wa kamati hii wanachaguliwa na mkuu wa mkoa ambaye naye ana wajibu wa kudai kumbukumbu za vikao vya kamati ili kufahamu masuala mbalimbali ya kodi katika mkoa wake
sina hakika kama waheshimiwa wakuu wa mikoa mnafahamu hili
na hii ndio sababu hasa ya kuwajumuisha kwenye kikao chetu hiki ili mkasimamie haya yote mkishirikiana na viongozi walio chini yenu
wakuu wa mikoa pia mna wajibu wa kutengeneza mazingira mazuri ya biashara katika maeneo yenu ikiwemo kutenga maeneo maalum ya kufanya biashara hususan kwa wafanyabiashara wadogo na pia maeneo ya uwekezaji
nne ni kwa watanzania wenzangu kwa ujumla
napenda niwahimize kuendelea kulipa kodi
kodi ndiyo inawezesha serikali kutekeleza miradi ya maendeleo na pia kuboresha huduma za jamii
najua bado wapo watanzania wachache wenye kuona fahari kukwepa kodi
nitoe wito kwa tra kuendelea kuwaelimisha watu wa namna hiyo
zaidi ya hapo hakikisheni mnatoa adhabu kali kwa wakwepa kodi
waheshimiwa mawaziri ndugu watendaji wa taasisi mbalimbali napenda kuhitimisha kwa kurudia tena kuwapongeza tra kwa kuandaa mkutano huu
aidha nawapongeza wote mliohudhuria kikao hii
nawatakia majadiliano mema na yote mtakayoyaamua hakikisheni kuwa mnayatekeleza
binafsi nina matumaini makubwa kuwa baada ya kikao hiki tutaanza kuona mageuzi makubwa ya kiutendaji katika tra pamoja na taasisi nyingine zinazohusika na masuala ya ukusanyaji mapato na uboreshaji wa mazingira ya biashara nchini
mwisho kabisa kutokana na kasi ndogo ya zoezi la usajili wa wafanyabiashara wadogo ofisi yangu tamisemi imeamua kuandaa vitambulisho vya wafanyabiashara wadogo ambavyo vitawawesha kufanya shughuli zao kwa uhuru
baada ya kumaliza hotuba yangu nitamkabidhi kila mkuu wa mkoa vitambulisho kwa ajili ya kwenda kuvigawa kwa wafanyabiashara wadogo kwenye mikoa yao
kitambulisho hiki ambacho kimewekewa alama za usalama zisizogushika kwa urahisi kimsingi kitatolewa bure
hata hivyo wafanyabiashara wadogo itabidi wachangie gharama ndogo utenganezaji kiasi cha shilingi tu
mfanyabiashara anayestahili kupata kitambulisho hiki ni mwenye kufanya mauzo turnover yasiyozidi shilingi milioni kwa mwaka
lakini napenda kutumia fursa hii kutoa wito kwa wafanyabiashara wadogo watakaopata vitambulisho hivyo kutokubali kutumiwa na wafanyabiashara wakubwa kukwepa kodi
aidha hakikisheni kuwa shughuli zenu mnazifanya kwenye maeneo yaliyoruhusiwa
mungu zibariki mamlaka za ukusanyaji mapato nchini mungu zibariki mamlaka zote zenye kuhusika na uboreshaji wa mazingira ya biashara nchini mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye uwekaji jiwe la msingi la mradi wa maji safi na mazingira wa arusha kimyaki arumeru tarehe desemba mheshimiwa prof
makame mbarawa waziri wa maji mheshimiwa mhandisi isack kamwelwe waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano mheshimiwa alex mubiru mwakilishi wa benki ya maendeleo afrika nchini tanzania mheshimiwa mrisho gambo mkuu wa mkoa wa arusha mheshimiwa mwenyekiti wa ccm mkoa wa arusha waheshimiwa wabunge mliopo ndugu makatibu wakuu wa wizara ya maji pamoja na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa mstahiki meya pamoja na madiwani wa jiji la arusha viongozi wengine wa serikali mliopo ndugu wana arusha mabibi na mabwana napenda nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kukutana hapa siku ya leo
aidha namshukuru mheshimiwa waziri prof
mbarawa kwa kunialika ili nami nishiriki katika tukio hili muhimu kwa wakazi wa jiji la arusha
ahsante sana
napenda pia nitumie fursa hii kuwashukuru wana arumeru na wana arusha kwa ujumla kwa kujitokeza kwenu kwa wingi katika hafla hii
lakini kwa vile hii ni mara yangu ya kwanza kufika kwenye eneo hili tangu nimekuwa rais napenda niwashukuru wana arumeru kwa kunichagua
nawaahidi kuendelea kuwatumikia kwa moyo wangu wote
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana maji ni rasilimali muhimu sana
ni muhimu kwanza katika maisha ya binadamu
ninyi nyote hapa mnafahamu kuhusu usemi usemao maji ni uhai
usemi huu unamaanisha kuwa maisha ya binadamu yanategemea maji
bila ya maji hakuna uhai
lakini zaidi ya hapo maji ni muhimu kwa shughuli za kiuchumi na uzalishaji ikiwemo kilimo uvuvi ufugaji viwanda utalii ujenzi n
kwa ujumla shughuli zote za maendeleo duniani zinahitaji maji
pamoja na ukweli huo ni ukweli pia usiopingika kuwa upatikanaji wa maji nchini bado sio wa kuridhisha sana
hadi kufikia mwaka takwimu zilionesha kuwa upatikanaji wa maji nchini ulikuwa wa kiwango cha asilimia 
hapa arusha penyewe kwa mfano mpaka sasa uzalishaji wa maji ni mita za ujazo sawa na asilimia 
 tu ya mahitaji ambayo ni mita za ujazo 
ni kwakuzingatia hilo serikali ya awamu ya tano kupitia ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka na nimefurahi kuona mwenyekiti wa ccm mkoa wa arusha yupo hapa tuliahidi kuwa tutaboresha upatikanaji wa maji nchini hususan kwa kuhakikisha tunakamilisha miradi ya zamani ambayo ilikuwa imekwama na pia kutekeleza miradi mipya
waswahili husema ahadi ni deni
hivyo basi leo nafurahi nipo hapa arusha kuweka jiwe la msingi la mradi huu
hii maana yake ni kwamba ccm ikiahidi jambo inatekeleza
ndugu wananchi mabibi na mabwana mradi wenu wa maji ni mkubwa sana
kama mlivyosikia utakapokamilika utakuwa na uwezo wa kuzalisha mita za ujazo zaidi ya mara nne ya kiwango kinachozalishwa sasa na mara mbili zaidi ya mahitaji yenu ya sasa
kwa maana hiyo maji yatakuwa mengi zaidi kuliko mahitaji yenu
hongereni sana wana arusha
utekelezaji wa mradi huu utagharimu dola za marekani milioni 
 zaidi ya shilingi bilioni 
fedha hizi ni za mkopo kutoka benki ya maendeleo ya afrika the african development bank afdb
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuishukuru afdb kwa kutupatia mkopo huu
benki hii imekuwa ni mdau mkubwa wa maendeleo wa nchi yetu
wameshirikiana nasi katika kutekeleza miradi mingi ya maendeleo
kwa mfano kwa upande wa sekta ya maji hawa ndio walitupa mkopo wa kutekeleza miradi wa maji ya sengerema na nansio ambayo tayari nimeizindua
wametufadhili pia kwenye miradi ya miundombinu hususan usafiri na umeme
tunawashukuru sana
nimefurahi kuona mwakilishi wa benki hiyo nchini bwana alex mubiru pamoja wapo hapa
tunawaomba utufikishie shukrani zetu nyingi kwa uongozi wa juu wa benki
tunaomba muendelee kutuunga mkono
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana mbali na mradi huu serikali inatekeleza miradi mingine mikubwa ya maji
mradi wa kutoa maji kutoka ziwa victoria kupeleka miji ya nzega igunga na tabora wenye thamani ya dola za marekani milioni takriban shilingi bilioni 
aidha tumepata mkopo kutoka india wenye thamani ya shilingi trilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza mradi wa kupeleka maji kwenye miji 
hivi majuzi tu tumepata fedha nyingine kutoka benki ya dunia dola za marekani milioni takriban shilingi bilioni kwa ajili ya kufanya ukarabati wa miradi iliyokuwa imesimama au haifanyi kazi
katika mkoa wenu wa arusha mbali na mradi huu nitakaoweka jiwe la msingi leo tunatekeleza miradi mikubwa ya maji simanjiro longido loliondo pamoja na karatu
ndugu wananchi mabibi na mabwana ukiachilia mbali miradi ya maji katika kipindi cha miaka mitatu iliyopita serikali imechukua hatua nyingine muhimu za kuiletea maendeleo nchi yetu
tumeongeza bajeti ya mikopo ya elimu ya juu shilingi bilioni hadi kufikia shilingi bilioni 
tunatoa elimu bure ambapo kila mwezi tunatenga shilingi bilioni 
tumeongeza bajeti ya dawa kutoka shilingi bilioni hadi shilingi bilioni hivi sasa
tumekarabati vituo vya afya zaidi ya 
tunajenga hospitali mpya za wilaya 
tunajenga miundombinu ya barabara na tunasambaza umeme
hapa arusha tumekamilisha ujenzi wa barabara ya kisasa ya njia nne ya sakina tengeru yenye urefu wa kilometa 
aidha hivi sasa tunajenga barabara za mzunguko zenye urefu wa kilometa 
hizi zote ni jitihada za kueletea maendeleo nchi yetu
ndugu wananchi mabibi na mabwana wabunge wenu wameeleza kuhusu kusuasua kwa utekelezaji wa mradi wa kupeleka umeme vijijini na pia wameombea barabara ya kutoka mianzini hadi ngaramtoni yenye urefu wa takriban kilometa ijengwe kwa lami
napenda kwanza kabisa kutumia fursa hii kumwagiza waziri wa nishati kuhakikisha anamfuatilia kwa karibu mkandarasi huyo aliyepewa zabuni ya kusambaza umeme hapa arusha
na endapo itathibitika kuwa mkandarasi hana uwezo basi asisite kumchukulia hatua
na kuhusu ujenzi wa barabara naagiza kwanza ipandishwe hadhi kuwa ya mkoa na taratibu za ujenzi zianze mara moja
kwa bahati nzuri waziri wa ujenzi upo hapa
mnaweza kuanza na kipande cha kilometa kutoka mianzini hadi hapa na kisha mmalizie sehemu iliyobaki ya kilometa hadi ngaramtoni
kama zipo fedha zilizotengwa na tarura kwa ajili ya kujenga barabara hii sasa zihamishiwe tanroads
lakini niwaombe wananchi nanyi muwe wavumilivu
ujenzi wa barabara una taratibu zake
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana tupo hapa kuweka jiwe la msingi la mradi wa maji wa arusha
kabla ya kuhitimisha hotuba yangu napenda nitumie fursa hii kutoa wito kwa wakandarasi wote kumi wanaotekeleza mradi huu kuhakikisha wanaukamilisha kwa wakati
sitaki kabisa kusikia habari za ucheleweshaji
nayasema hayo kwa sababu nafahamu moja ya changamoto zenye kuikabili sekta ya maji nchini ni kuchelewa kutekelezwa kwa miradi
narudia tena hilo sitaki litokee kwenye mradi huu
nakupongeza mheshimiwa waziri wa maji kwa kuanza kuchukua hatua dhidi ya wakandarasi wazembe wanaochelewesha miradi
endelea hivyo hivyo
lakini nakuagiza pia mheshimiwa waziri kuhakikisha maeneo vijiji ambavyo mradi huu utapita wananchi wapate maji na pia angalia uwezekano wa mradi huu kufikisha maji kwenye kijiji cha oldonyosambu ambacho jana wananchi waliniomba maji
pili ni kwenu wananchi
kama mlivyosikia mradi huu ni wa mkopo
baadaye serikali itaulipa
na serikali haina njia nyingine ya kupata fedha zaidi ya kodi zenu
hivyo nawasihi sana tulipe kodi
nimesikitika sana kusikia tabia ya kukwepa kodi inashamiri
baadhi ya watu wanatumia mbinu mbalimbali kukwepa kodi ikiwemo kuwatumia wafanyabiashara wadogo kuwauzia bidhaa zao kuacha kutumia mashine za kielektroniki kutengeneza risiti feki ama kuandika risiti chini ya thamani halisi ya bidhaa husika
tabia za namna hiyo zinaikosesha sana serikali mapato mengi ambayo yangetumika kutekeleza miradi ya maendeleo
hivyo basi nawasihi sana wananchi tutambue umuhimu wa kulipa kodi
na niwaombe sana marafiki zangu wamachinga msikubali kutumika kukwepa kodi
serikali ilimewaruhusu kufanya shughuli zenu kwa uhuru ili muweze kuinua vipato vyenu na kuondokana na umaskini
nawasihi sana msiitumie vibaya nia hiyo njema ya serikali
najua wenye tabia hiyo ni wachache
wafichueni
napenda pia kutumia fursa hii kutoa wito kwa tra kuwachukulia hatua kali wakwepa kodi
lakini zaidi ya hapo na ninyi inapaswa mjitathimini kwanini watu wanatafuta mbinu mbalimbali za kukwepa kodi
wakati mwingine chanzo ni ninyi wenyewe
mnaweka viwango vikubwa sana vya kodi ambavyo havilipiki
ni bora muweke viwango vidogo vyenye kulipika kuliko kuweka viwango vikubwa visivyolipika
jambo la tatu nawasihi wananchi kutunza vyanzo vya maji
kama nilivyosema awali maji ni rasilimali muhimu sana
lakini kwa bahati mbaya rasilimali hii inaendelea kupungua kila kukicha kwa sababu ya ongezeko la idadi ya watu pamoja na uharibifu wa vyanzo vyake
hivyo nawasihi watanzania tutunze vyanzo vyetu vya maji
mwisho lakini sio kwa umuhimu napenda kuwapongeza wana arusha na watanzania kwa ujumla kwa kuendelea kuitunza amani yetu
amani ndiyo msingi wa maendeleo
kwa sababu hiyo nawasihi sana tuendelee kudumisha amani
tusikubali kufarakanishwa kwa sababu ya dini zetu makabila yetu au vyama vyetu
maendeleo hayana chama
mradi huu wa maji utamnufaisha kila mwananchi
hivyo basi hatuna budi kushikamana na kuwa kitu kimoja
aidha nawasihi muendelee kuchapa kazi kwa bidii
wakati nakuja hapa nimeshuhudia kila mahali pamelimwa
hongereni sana wana arumeru
hiyo ndio dhana halisi ya hapa kazi tu
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kusema kuwa nchi yetu inaendelea vizuri
tunajenga miundombinu mbalimbali na kuboresha huduma za jamii
tunajenga reli mpya ya kisasa
tunafufua reli yetu kutoka tanga kuja arusha
tumenunua ndege
tunajenga barabara
na tupo mbioni kuanza kutekeleza mradi mkubwa wa kuzalisha umeme wa bonde la mto rufiji
tunaendelea kusimamia vizuri rasilimali zetu
tangu tumepitisha sheria ya kulinda rasilimali zetu mapato yameongezeka
mwaka uliopita tulipanga kukusanya shilingi bilioni lakini tumekusanya shilingi bilioni 
lakini ninyi wana arusha mnafahamu vizuri
zamani tulikuwa tukiibiwa sana tanzanite yetu
sasa tumefanikiwa kudhibiti wizi huo baada ya kujenga ukuta kuzunguka mgodi pale mererani
sambamba na hayo tunaendelea kushughulikia kero mbalimbali rushwa utitiri wa tozo kwenye kilimo mifugo na uvuvi migogoro ya ardhi n
yote haya lengo lake ni kuiletea nchi yetu maendeleo
na kuhusu suala la mifugo nakuagiza mheshimiwa mkuu wa mkoa kushirikiana na wizara ya mifugo kuanzisha mnada ili wananchi wauze mifugo yao kwa uhuru na kupata faida
hiyo ndiyo namna ya kujenga uchumi wa kisasa
badala ya kuwazuia wananchi kupeleka mifugo nje wekeni mazingira mazuri yatakayowawezesha wananchi kufanya biashara hapa nchini
mungu ubariki mradi huu mungu ibariki arusha mungu ubariki uhusiano kati ya tanzania na afdb mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye uzinduzi wa maktaba ya chuo kikuu cha dar es salaam kampasi ya mlimani tarehe novemba mheshimiwa jaji mstaafu damian lubuva mwenyekiti wa baraza la chuo kikuu cha dar es salaam mheshimiwa prof
ibrahimu juma jaji mkuu wa tanzania waheshimiwa mawaziri wakuu wastaafu mzee joseph warioba na mzee edward lowasa mheshimiwa prof
joyce ndalichako waziri wa elimu sayansi teknolojia na mafunzo ya ufundi waheshimiwa mawaziri wengine mliopo mheshimiwa wang ke balozi wa china nchini mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam mheshimiwa peter serukamba mwenyekiti wa kamati ya bunge ya huduma za jamii pamoja na wabunge wengine mliopo waheshimiwa mabalozi mliopo wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama prof
william anangisye makamu mkuu wa chuo kikuu cha dar es salaam viongozi wengine wa chuo kikuu cha dar es salaam waheshimiwa viongozi wengine wa serikali mliopo ndugu wana jumuiya wa chuo kikuu cha dar es salaam wahadhiri watumishi na wanafunzi wageni wote waalikwa mabibi na mabwana napenda kwanza kabisa kumshukuru mwenyezi mungu aliyetuwezesha tukutane hapa
aidha namshukuru mheshimiwa waziri wa elimu prof
ndalichako pamoja na uongozi wa chuo kikuu cha dar es salaam kwa kunialika kuzindua maktaba hii ambayo ni kubwa na ya kisasa kwa nchi za afrika zilizopo kusini mwa jangwa la sahara
nawashukuru sana kwa mwaliko wenu
leo ni mara yangu ya tano kufika kwenye chuo kikuu hiki tangu nimechaguliwa kuwa rais
nilifika mara ya kwanza kuweka jiwe la msingi la maktaba hii
kisha nilikuja kukagua ujenzi wa hosteli zenu
baadaye nikaja kuzizindua
mwezi huu mwanzoni mlinialika kuhudhuria mdahalo
hivyo leo ni mara ya tano
ahsanteni sana wana jumuiya wa chuo kikuu cha dar es salaam
hiki ni chuo kikuu kikongwe nchini hivyo nimekuwa nikifurahi sana kufika hapa
na nashukuru mara zote mmekuwa mkinipokea vizuri
hata hivyo napenda kusema kuwa mimi navipenda vyuo vyote nchini
hii ni kwa sababu vyuo vyote ni vyangu
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana tupo hapa kuzindua maktaba ya chuo kikuu cha dar es salaam iliyojengwa kwa ufadhili wa marafiki zetu wa china kwa gharama ya dola za marekani milioni 
 sawa na zaidi ya shilingi bilioni 
kama mlivyosikia maktaba hii ni kubwa na ya kisasa kwa nchi za afrika zilizopo kusini mwa jangwa la sahara
ina jengo la maktaba lenye uwezo wa kuhudumia wasomaji eneo la makasha yenye uwezo wa kuweka vitabu laki nane eneo la kusomea lenye kompyuta ukumbi wa mikutano wa kukaa watu 
aidha mradi huu umejumuisha jengo la taasisi ya confucius inayofundisha lugha na tamaduni za kichina kwa ajili ya wanafunzi wa chuo hiki pamoja na watanzania wengine
napenda kutumia fursa kumpongeza mkandarasi aliyejenga maktaba hii kampuni ya jiangsu jiangdu kutoka china kwa kukamilisha mradi huu kwa wakati na kwa viwango vya hali ya juu sana
kwa hakika jengo linapendeza sana
hongereni sana
aidha kama nilivyosema wakati wa kuweka jiwe la msingi mradi huu ulipatikana wakati wa uongozi wa awamu ya nne
hivyo sisi wengine tumekuja kusimamia utekelezaji wake tu
hivyo basi kwa dhati kabisa napenda kurudia tena kumshukuru na kumpongeza rais wa awamu ya nne mzee kikwete pamoja na watendaji wote waliofanikisha kupatikana kwa mradi huu
tunawashukuru sana
kwa namna ya pekee kabisa napenda kutoa shukrani zangu nyingi kwa marafiki zetu wa china kwa kutujengea maktaba hii kubwa nzuri na ya kisasa
ahsanteni sana marafiki zetu wa china
na niseme tu kwamba china wamekuwa marafiki wa kweli wa nchi yetu kwa muda mrefu
uhusiano huu uliimarika zaidi kutokana na urafiki uliokuwepo kati ya waasisi wa mataifa yetu mawili yaani baba wa taifa mwalimu nyerere na mwenyekiti mao zedong
kupitia viongozi hao wawili nchi zetu mbili zimekuwa zikishirikiana kwenye mambo mengi katika nyanja za kitaifa na kimataifa ambapo sisi tanzania tumenufaika na misaada mingi kutoka china
jambo la kufurahisha ni kwamba misaada kutoka china haina masharti
wenyewe wakiamua kukupa wanakupa tu
walitujengea tazara kiwanda cha urafiki lakini pia tunashirikiana nao kwenye nyanja afya elimu maji kilimo miundombinu n
tunawashukuru sana
nimefurahi katika hafla hii tunaye balozi wa china nchini mheshimiwa wang ke
tunakuomba mheshimiwa balozi utufikishie shukrani zetu kwa mheshimiwa rais xi jinping serikali pamoja na wananchi wa china
maktaba hii itatumika kwa miaka mingi ijayo
hivyo basi tunawashukuru sana na napenda niahidi kuwa tutaendelea kushirikiana nanyi kwa karibu na msaada mtakayotupatia tutaitumia vizuri
ndugu wana jumuiya wa chuo kikuu mabibi na mabwana maktaba ni nyumba ya maarifa na ni taasisi muhimu sana kwa maendeleo ya sekta ya elimu
maktaba inatoa mazingira mazuri na tulivu kwa watu kujisomea
lakini zaidi ya hapo maktaba inamwezesha mtu wa kipato chochote kusoma ama kuazima vitabu ambavyo aghalabu isingekuwa rahisi kuvipata kwa sababu ya bei
hivyo narudia tena kukipongeza chuo kikuu cha dar es salaam kwa kupata maktaba hii kubwa na ya kisasa
nina imani maktaba hii itasaidia kuboresha kiwango cha elimu inayotolewa katika chuo hiki
na katika hili napenda kutoa wito kwa uongozi wa chuo kuendelea kusimamia ubora wa elimu
baadhi ya changamoto ambazo zimeanza kusikika hakikisheni mzishughulikia
kama nilivyosema chuo hiki ni kikongwe na kinategemewa na watanzania
ndugu wana jumuiya wa chuo kikuu wageni waalikwa mabibi na mabwana moja ya vipaumbele vikubwa vya serikali ya awamu ya tano ni kuimarisha na kuboresha sekta ya elimu nchini kuanzia elimumsingi hadi vyuo vikuu
tangu tumeingia madarakani tumechukua hatua mbalimbali kufikia azma hiyo
kwa mfano mbali na msaada huu kutoka china kwenye chuo hiki tumejenga majengo ya hosteli yenye uwezo wa kubeba wanachuo na hivyo kupunguza tatizo la makazi kwa wanafunzi
aidha katika chuo kikuu cha kilimo cha sokoine kilichopo morogoro tumetoa shilingi bilioni kwa ajili ya kujenga maabara kubwa multi purpose laboratory
tuliwapatia pia shilingi milioni za kujenga mgahawa cafeteria itakayochukua wanafunzi kwa mpigo na shilingi bilioni nyingine za ujenzi wa hosteli zitakazochukua wanachuo 
kwenye chuo kikuu cha mzumbe tunajenga hosteli itakayochukua wanachuo kwa gharama ya shilingi bilioni 
 na pia tumetoa kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kujenga maktaba na hosteli kwenye kampasi yake ya mbeya
ujenzi na ukarabati wa miundombinu mingine nyumba maabara kumbi za mihadhara n
inaendelea kwenye vyuo vikuu vya umma kwa gharama ya shilingi bilioni 
kwa upande wa elimumsingi tumejenga na kukarabati miundombinu ya shule za msingi na sekondari kwa gharama ya shilingi bilioni 
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana mbali na kujenga miundombinu tumepanua wigo na kuchukua hatua za kuboresha na kuimarisha elimu yetu
nyote mnafahamu hivi sasa tunatoa elimu bure kuanzia shule ya msingi hadi sekondari ambapo kila mwezi tunatenga kiasi cha shilingi 
 kugharamia
tumeongeza idadi ya wanafunzi wanaopata mikopo ya elimu ya juu kutoka hadi kufikia hivi sasa
hii imewezekana baada ya serikali kuongeza bajeti ya mikopo kutoka shilingi bilioni mwaka hadi kufikia shilingi bilioni mwaka huu
nitumie fursa hii pia kuipongeza bodi ya mikopo ya elimu ya juu kwa kutoa mikopo kwa wakati japo mwaka huu nimesikia kuna ucheleweshaji kidogo
baadhi ya wanafunzi hawajapata mikopo yao mpaka sasa
wizara ya fedha na bodi ya mikopo hakikisheni mnashughulikia suala hilo haraka
lakini napenda kuipongeza pia bodi kwa kuanza kusimamia vizuri suala la urejeshaji wa mikopo iliyotolewa
mwaka walikusanya shilingi bilioni 
 lakini mwaka jana walikusanya shilingi bilioni 
hongereni sana
sambamba na hayo serikali imesambaza vifaa vya maabara vyenye thamani ya shiligi bilioni 
 kwenye shule za sekondari pamoja na vifaa vya kufundishia kwenye shule za mahitaji maalum
vilevile tumenunua pikipiki na magari kwa ajili ya kuwezesha ukaguzi wa mara kwa mara
tunafanya haya yote kwa ajili ya kuhakikisha elimu yetu inaendelea kuwa bora
waheshimiwa viongozi mliopo ndugu wana jumuiya wa chuo kikuu wageni waalikwa mabibi na mabwana tupo hapa kuzidua maktaba
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu napenda nitoe wito kwa wana jumuiya wa chuo kikuu kuhakikisha kwanza mnaitunza maktaba hii ili iweze kutumika kwa muda mrefu
kitunze kidumu
aidha hakikisheni maktaba hii inakuwa na vitabu vya kutosha
maktaba ni vitabu sio jengo peke yake
na katika hili nawakumbusha waandishi na wachipishaji vitabu kote nchini kuhakikisha wanatekeleza sheria inayowataka kupeleka nakala mbili za kila chapisho wanaloandaa kwenye maktaba kuu pamoja na maktaba ya chuo kikuu
pili natoa wito kwa bodi ya huduma za maktaba taasisi za umma na binafsi pamoja na watanzania kwa ujumla kuhakikisha tunakuwa na maktaba nyingi kwenye maeneo yetu ikiwemo majumbani ili kuwajengea watoto wetu utamaduni wa kujisomea
tafiti nyingi zinaonesha kuwa watanzania wengi hawapendi kusoma vitabu
tatu kama mlivyosikia katika mradi huu mbali na jengo la maktaba lipo jengo la kufundisha lugha ya kichina
nawasihi watanzania wenzangu kuchangamkia fursa ya kujifunza lugha ya kichina
yapo manufaa mengi sana ya kujifunza lugha ya kichina kwa sasa
china ni taifa kubwa lenye idadi ya watu takriban bilioni 
ni la pili kiuchumi duniani na pia limepiga hatua kubwa kwenye masuala ya sayansi na teknolojia
hivyo kujifunza kichina kuna manufaa mengi
mathalan kwa taarifa nilizonazo kila mwaka watalii milioni kutoka china hutembelea sehemu mbalimbali duniani
nchi yetu hivi sasa imejipanga kuongeza idadi ya watalii kutoka china hususan kwa kuanzisha safari za ndege za moja kwa moja kutoka china kuja hapa nchini
hivyo basi ni wazi kuwa watu wanaofahamu lugha ya kichina watahitajika zaidi ili kuwahudumia watalii kutoka china na hasa kwa kuwa wachina wengi wanajua kichina pekee
mheshimiwa mwenyekiti wa bodi ya chuo kikuu mheshimiwa balozi wa china waheshimiwa viongozi wengine mliopo ndugu wana jumuiya wa chuo kikuu wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kurudia tena kuushukuru uongozi wa wizara ya elimu pamoja na chuo kikuu cha dar es salaam kwa kunikaribisha
naahidi kuwa serikali itaendelea kushirikiana na chuo hiki pamoja na vyuo vingine nchini
natambua kuwa chuo hiki kinakabiliwa na baadhi ya changamoto
tutaendelea kuzishughulikia
kama mlivyosikia kutoka kwa wanafunzi wa zamani chuo hiki kimetoka mbali hadi kufikia hapa
hivyo basi hata changamoto zenu za sasa nazo zitashughulikiwa
na katika hilo naahidi kuanza kushughulikia barabara zenu za hapa
naiagiza tarura kuziingiza kwenye mpango wa kuboresha barabara za jiji la dar es salaam
napenda kurudia tena kuwashukuru marafiki zetu wa china kwa kuendelea kutuunga mkono kwenye masuala mbalimbali
tunawashukuru pia kwa kukubali kutujengea chuo cha veta kule kagera kutoa mafunzo ya watumishi wa maktaba hii pamoja na misaada mingine mingi mnayotupatia
tunashukuru pia waheshimiwa mabalozi mliopo
tunaahidi kuendelea kushirikiana na mataifa pamoja na taasisi zenu kwa manufaa yetu wote
mwisho lakini sio kwa umuhimu napenda nimshukuru na kumpongeza waziri mkuu mstaafu mheshimiwa lowasa ambaye alikuwa mpinzani wangu kwenye kinyang anyiro cha urais mwaka kwa kujumuika nasi katika tukio hili
ameonesha ukomavu mkubwa ambao wanasiasa wengine wa nchi hii hawana budi kujifunza
siasa sio uadui au uhasama
mungu ibariki maktaba hii mungu kibariki chuo kikuu cha dar es salaam mungu ubariki uhusiano wa tanzania na china mungu ibariki tanzania ahsanteni kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye hafla ya uzinduzi wa daraja la juu flyover katika makutano ya barabara za mandela na nyerere eneo la tazara tarehe septemba mheshimiwa elias kwandikwa naibu waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam mheshimiwa masaharu yoshida balozi wa japan nchini mheshimiwa bashiru ally katibu mkuu wa chama cha mapinduzi mheshimiwa mama kate kamba mwenyekiti wa ccm mkoa wa dar es salaam mheshimiwa selemani kakoso mwenyekiti wa kamati ya bunge ya miundombinu waheshimiwa wabunge wengine mliopo mwakilishi wa jica nchini tanzania wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama mliopo ndugu viongozi wengine na wafanyakazi wa wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasiliano viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo waheshimiwa wageni wote waalikwa ndugu wana dar es salaam mabibi na mabwana kwanza kabisa napenda kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kukutana hapa
lakini kama mjuavyo wiki iliyopita taifa letu lilipatwa na simanzi kubwa kufuatia ajali ya kuzama kwa kivuko cha mv
nyerere iliyosababisha vifo vya watanzania wenzetu takriban 
kwa heshima ya marehemu hao naomba sote tusimame ili tuweze kuwakumbuka kwa dakika moja
roho za marehemu wetu zipumzike mahali pema peponi
amina
napenda kwa mara nyingine tena kutoa pole nyingi kwa familia zilizopoteza wapendwa wao
aidha nawaombea majeruhi wote wapone haraka
nawashukuru pia marafiki zetu kutoka nchi mbalimbali ambao wametutumia salamu za rambirambi na pole kufuatia ajali iliyotokea
salamu zao kwa hakika zimetufariji sana
tunawashukuru
lakini kwa namna ya pekee kabisa napenda kuwashukuru na kuwapongeza watanzania wote kwa mshikamano mkubwa mlioonesha tangu kutokea kwa ajali hiyo mpaka sasa
hongereni sana
natambua kuwa wengi wetu bado tupo kwenye huzuni na simanzi kubwa hata hivyo hatuna budi kuendelea na kazi ya kulijenga taifa letu
hivyo ndivyo hata vitabu vyetu vitakatifu vinatufundisha
lakini napenda kutumia fursa hii kutoa wito kwa watanzania wenzangu tutumie ajali iliyotokea kujitafakari kwa kina kwa lengo la kujifunza
kila mmoja wetu ajitafakari
viongozi wenye dhamana ya kusimamia vyombo vya usafiri watafakari na kujifunza
watendaji wanaosimamia usafiri pia watafakari
na halikadhalika wananchi ambao ndio watumiaji wakubwa wa vyombo vya usafiri nao wanapaswa kujitafakari
nina imani kuwa kama sote tutatafakari vizuri na kuweza kujifunza ajali kama hizi zitaepukika na endapo zitatokea basi madhara yake hayatakuwa makubwa sana
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana tupo hapa kushuhudia uzinduzi wa daraja la juu flyover hapa tazara
napenda kumshukuru waziri wa ujenzi mhandisi kamwelwe kwa kunialika kushuhudia tukio hili la maendeleo na historia kwa nchi yetu
hii ni flyover ya kwanza kabisa kujengwa hapa nchini
hivyo basi nasema ahsante sana mheshimiwa waziri wa ujenzi kwa kunialika
mtakumbuka kuwa takriban miezi iliyopita tarehe aprili nilikuja hapa kuweka jiwe la msingi la ujenzi wa daraja hili la juu
leo nimekuja tena hapa kwa ajili ya kulizindua
kwa hakika nimefurahi sana
kama mjuavyo daraja hili ni moja ya ahadi za ccm kwenye kampeni za uchaguzi mkuu wa mwaka 
hivyo kukamilika kwake ni uthibitisho kuwa ccm ikiahidi jambo inalitekeleza
nimefurahi sana kuona kwenye hafla hii wenye ilani yao pia wapo
hongereni sana wana ccm kwa kuweza kutimiza ahadi hii
ndugu wananchi mabibi na mabwana kama walivyosema walionitangulia kuzungumza daraja hili mbali na kurahisisha usafiri na kupunguza kero ya foleni barabarani litasaidia kuzuia upotevu mkubwa wa fedha
utafiti uliofanyika mwaka ulibainisha kuwa nchi yetu ilikuwa ikipoteza takriban shilingi bilioni kwa mwaka kwa sababu ya msongamano wa magari barabarai
zaidi ya hapo daraja hili litapendezesha mandhari ya jiji la dar es salaam ambalo ni miongoni mwa majiji yanayokua kwa kasi barani afrika
hivyo basi nitumie fursa hii kumpongeza mkandarasi kampuni ya sumitomo mitsui construction ya japan iliyoshirikiana na kampuni ya mak contractor ya tanzania kwa kukamilisha mradi huu mapema
daraja hili lilipangwa kukamilika tarehe oktoba 
lakini limekamilika mapema mwezi huu septemba
hongera sana wakandarasi pamoja na wahandisi washauri kampuni ya the consortium of oriental consultants global ltd na eight japan engineering consultants inc
ya japan
wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda pia kutumia fursa hii kuishukuru serikali ya japan kwa kutuunga mkono katika kutekeleza mradi huu
daraja hili limegharimu takriban shilingi bilioni 
sehemu kubwa ya fedha hizo zimetolewa na marafiki zetu wa japan na kiasi kingine kimechangiwa na serikali yetu
tunawashukuru sana marafiki zetu hawa wa japan
na niseme tu kwamba japan ni marafiki zetu wa kweli na tena wa muda mrefu
tumeshirikiana nao katika kutekeleza miradi mingi ya maendeleo kwenye sekta za miundombinu ya usafiri na nishati ya umeme elimu afya kilimo maji ujenzi n
tunawashukuru sana
nimefurahi kumwona balozi wa japan nchini mheshimiwa yoshida yupo hapa
tunakushukuru sana mheshimiwa balozi kwa kuja kuungana nasi katika tukio hili
tunakuomba utufikishie shukrani zetu nyingi kwa waziri mkuu serikali pamoja na wananchi wa japan
natambua kuwa siku chache zijazo utarejea nyumbani baada ya kumaliza muda wako hapa nchini
tunaomba ukaendelee kuwa balozi wetu
na katika hili nikuombe sana mheshimiwa balozi utusaidie kuikumbusha serikali yako kuhusu ahadi iliyotoa ya kutusaidia kujenga barabara ya morocco mwenge daraja la juu pale eneo la gerezani pamoja na barabara za mzunguko ring roads kule dodoma
watanzania tunasubiri kwa hamu kuona utekelezaji wa miradi hiyo
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda pia kutumia fursa hii kuipongeza wizara ya ujenzi pamoja na tanroads kwa kusimamia vizuri utekelezaji wa mradi huu
nampongeza prof
mbarawa ambaye wakati ujenzi wa daraja hili unaanza alikuwa waziri wa ujenzi
lakini kwa namna ya pekee kabisa nampongeze mtendaji mkuu wa tanroads mhandisi patrick mfugale ambaye ameshiriki kikamilifu katika kubuni kuandaa mchoro na kusimamia kwa karibu utekelezaji wa daraja hili
hongera sana mhandisi mfugale na wote ulioshirikiana nao
mengi tayari yameelezwa kumhusu mhandisi mfugale
binafsi namfahamu sana
nimefanya naye kazi kwa karibu wakati nikiwa waziri wa ujenzi
najua uchapa kazi wake uzalendo alionao pamoja na uaminifu na ubunifu
mbali na daraja hili la juu ameshiriki pia katika kubuni michoro ya madaraja mengine makubwa nchini ikiwa ni pamoja na daraja ya mkapa umoja kikwete magufuli kule kilombero n
lakini zaidi ya sifa hizo zilizotajwa mhandisi mfugale pia ni mtu muadilifu sana
na kutokana na uadilifu wake kuna wakati alikaribia kufukuzwa kazi
ni kwa kutambua na kuthamini mchango wake nilipendekeza na nafurahi wizara ilinikubali kuliita daraja hili la juu hapa tazara jina la mhandisi mfugale
hivyo kuanzia sasa hapa pataitwa mfugale flyover
ni matumaini yangu kuwa hatua hii itatoa hamasa kwa watanzania wengine kufanya kazi kwa kujituma uadilifu na kuweka maslahi ya taifa mbele
na napenda kutumia fursa kuwasihi sana watanzania hususan wataalam wetu kuiga mfano wa mhandisi mfugale
wapo baadhi ya wataalam wetu sio wazalendo
wanakubali kutumika katika kukwamisha maendeleo ya nchi yetu
hii ni aibu kubwa sana
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana ujenzi wa daraja hili la juu ni moja ya mikakati mingi inayotekelezwa na serikali ya kutatua tatizo la msongamano wa magari na kuliboresha jiji letu la dar es salaam
kama mnavyokumbuka mwaka juzi tulizindua daraja la nyerere kigamboni na mradi wa magari ya mwendokasi brt
mwaka jana tuliweka jiwe la msingi la ujenzi wa daraja la pete mpishano interchange pale ubungo ambalo ujenzi wake unaendelea
mwaka huu pia tumeanza ujenzi wa barabara ya njia sita kutoka kimara mwisho hadi kiluvya na pia ujenzi wa daraja la salender
aidha ujenzi wa miundombinu ya mabasi ya mwendokasi awamu ya pili kutoka maeneo ya kariakoo kwenda mbagala unatarajiwa kuanza mwaka huu wa fedha pamoja na madaraja mengine ya juu katika maeneo ya chag ombe uhasibu na magomeni
na kama mnavyofahamu upanuzi wa bandari ya dar es salaam pamoja na uwanja wa ndege wa kimataifa wa mwalimu nyerere nao unaendelea
zaidi ya hapo kupitia mradi wa uendelezaji wa jiji la dar es salaam dar es salaam metropolitan development project dmdp serikali imeanza ujenzi wa barabara zenye urefu wa kilometa katika wilaya zote za jiji la dar es salaam
ninyi wananchi ni mashahidi hivi sasa kuna barabara nyingi zinajengwa kwenye mitaa yetu
na mradi huu wa dmdp utahusisha pia ujenzi wa mifereji ya kuzuia mafuriko yenye urefu wa kilometa ikiwemo katika bonde la mto msimbazi kujenga masoko na stendi mifumo ya maji taka n
miradi hii inatarajiwa kugharimu shilingi bilioni 
nina imani kuwa miradi hii yote itakapokamilika jiji la dar es salaam litazidi kupendeza na kuwa la kisasa zaidi
lakini katika kuongeza ufanisi kwenye utadaji kazi napenda kuiagiza tamisemi kuuhamishia tarura mradi huu wa dmdp
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda nihitimishe hotuba yangu kwa kurudia tena kuwashukuru na kuwapongeza wote walioshiriki katika ujenzi wa daraja hili
naishukuru serikali ya japan
nawapongeza wakandarasi na wahandisi washauri wa mradi
naipongeza wizara ya ujenzi
naipongeza tanroads hususan mtendaji wake mkuu mhandisi mfugale
na mwisho lakini sio kwa umuhimu nawapongeza watanzania wote kwa kufanikisha ujenzi wa mradi huu
wito wangu kwa viongozi watendaji na wananchi tulitunze daraja hili
na katika hili naiagiza wizara kuhakikisha inafunga kamera kwenye daraja hili na kwenye miundombinu mingine ya namna hii tuliyoijenga ili kudhibiti vitendo vya uharibifu wa miundombinu yetu
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta la kuzindua daraja hili la mfugale hapa tazara
mungu libariki daraja hili mungu wabariki wana dar es salaam mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa kupokea gawio kutoka kampuni taasisi na mashirika mbalimbali dar es salaam tarehe julai mheshimiwa dkt
philip mpango waziri wa fedha na mipango waheshimiwa mawaziri na naibu mawaziri wengine mliopo mheshimiwa mhandisi evarist ndikilo kaimu mkuu wa mkoa wa dar es salaam mheshimiwa kate kamba mwenyekiti wa ccm mkoa wa dar es salaam waheshimiwa wenyeviti wa kamati za bunge za uwekezaji na mitaji ya umma hesabu za serikali pamoja na bajeti waheshimiwa wabunge wengine mliopo ndugu makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu mliopo waheshimiwa mabalozi mliopo waheshimiwa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa pamoja na dini mliopo ndugu athumani mbuttuka msajili wa hazina wenyeviti wa bodi watendaji wakuu pamoja na watumishi wa taasisi makampuni na mashirika mbalimbali mliopo wageni wote waalikwa mabibi na mabwana napenda nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu aliyetupa uzima na kutuwezesha tukutane hapa
aidha namshukuru waziri wa fedha na mipango mheshimiwa philip mpango kwa kunialika kwenye tukio hili la kupokea gawio la shilingi bilioni 
 kutoka kwenye taasisi makampuni na mashirika yapatayo ambayo serikali ina hisa ama inayamiliki kwa asilimia mia moja
kwa hakika hili ni tukio muhimu kwa maendeleo ya nchi yetu hivyo basi napenda kurudia tena kukushuru mheshimiwa waziri wa fedha na mipango kwa kunialika
napenda pia kutumia fursa hii hapa mwanzoni kabisa kutoa shukrani na pongezi zangu nyingi kwa wenyeviti wa bodi watendaji wakuu pamoja watumishi wote wa taasisi pamoja na makampuni yote ambayo leo yanakabidhi gawio kwa serikali
gawio hili litaiwezesha serikali kutekeleza miradi ya maendeleo na pia kuboresha huduma mbalimbali za jamii
hivyo basi tunawashukuru na hongereni sana
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana duniani kote serikali zina njia kuu mbili za kupata mapato yake
njia ya kwanza ni kupitia makusanyo ya kodi
wamerekani wana usemi usemao nothing is certain but death and taxes maanake ni kwamba kuna mambo mawili tu ambayo ni hakika au ya lazima duniani kifo na kodi
baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere naye aliwahi kusema nanukuu serikali isiyokusanya kodi ni serikali ya wala rushwa mwisho wa kunukuu
hii inaonesha kuwa kodi ni chanzo muhimu cha kukusanya mapato ya serikali
na ninafurahi kuona kuwa katika miaka ya hivi karibuni licha ya kwamba bado hatujaweza kufikia malengo yetu kwa asilimia serikali imejitahidi sana kuimarisha ukusanyaji wa mapato ya kodi
mathalan wakati serikali ya awamu ya tano ikiingia madarakani mwaka wastani wa makusanyo ya kodi kwa mwezi ulikuwa shilingi bilioni 
hivi sasa wastani kwa mwezi ni shilingi trilioni 
 ongezeko la takriban asilimia 
mapato kwa mwaka pia yamekuwa yakiongezeka
katika mwaka wa fedha tulikusanya shilingi trilioni 
 lakini kwenye mwaka wa fedha uliopita tumekusanya shilingi trilioni 
kwa tathmini yangu binafsi ongezeko hili limetokana na mambo makubwa mawili
kwanza hatua zilizochukuliwa na serikali katika kuziba mianya ya ukwepaji kodi
pili wananchi wengi kuhamasika kulipa kodi na hasa baada ya kuona kodi zao zinatumika vizuri
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuipongeza mamalaka ya mapato tra kwa kuimarisha ukusanyaji wa mapato ya kodi
waswahili husema mnyonge mnyongeni lakini haki yake mpeni
licha ya changamato ambazo bado zipo lakini wamejitahidi
hongereni tra
wageni waalikwa mabibi na mabwana nitumie fursa hii pia kuwapongeza watanzania wote kwa kuhamasika kulipa kodi
endeleeni na moyo huo huo
kodi zenu ndizo zinaiwezesha serikali kutekeleza miradi ya miundombinu ujenzi wa reli barabara bandari viwanja vya ndege utekelezaji wa miradi ya umeme n
mathalan kabla ya kuja hapa nimetoka kushuhudia uwekaji saini mkataba wa ujenzi wa daraja la salender
daraja hili ambalo litapita kwenye bahari litajengwa kwa gharama ya zaidi ya shilingi bilioni ambazo ni mkopo wa masharti nafuu kutoka korea kusini na ambazo baadaye tutazilipa kupitia kodi zenu
zaidi ya hapo kodi tunazokusanya kutoka kwa wananchi ndizo zinaiwezesha serikali kuboresha huduma mbalimbali za jamii kama vile afya elimu na maji
hivyo basi narudia tena kuwasihi watanzania wenzangu kuendelea kulipa kodi ili kuiwezesha serikali kutekeleza shughuli za maendeleo
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana ukiachilia mbali mapato ya kodi njia ya pili inayoiwezesha serikali kupata mapato ni kupitia vyanzo visivyo vya kodi
kuna vyanzo vingi visivyo vya kodi lakini kimojawapo ni kupokea gawio kutoka kwenye taasisi au mashirika ambayo serikali imefanya uwekezaji
mathalan hivi punde tumesikia kuwa serikali yetu imewekeza kiasi cha shilingi trilioni 
 kwenye taasisi na makampuni mbalimbali
na kama mtakavyokumbuka wakati nikipokea gawio la ttcl nilisema kuwa tunayo mashirika zaidi ya yenye kustahili kutoa gawio kwa serikali
lakini licha ya idadi hiyo kubwa ya taasisi pamoja na uwekezaji mkubwa uliofanyika niwe mkweli nchi yetu bado haijanufaika na uwekezaji ilioufanya
gawio tunalopata ni dogo sana na mashirika mengi bado hayatoi gawio kwa serikali
mathalan mwaka tulipata gawio la shilingi bilioni 
 kutoka mashirika tu
mwaka mashirika yalitoa gawio la shilingi bilioni 
hali hii haikuturidhisha
kama mjuavyo huwezi kuendesha nchi kwa kutegemea mapato ya kodi peke yake
na baada ya kufanya utafiti tuligundua mambo kadhaa yanayofanya taasisi na mashirika yetu yasitoe ama yatoe gawio dogo
baadhi ya mambo hayo ni uongozi mbovu kutokuwepo kwa ufuatiliaji madhubuti hususan kwenye mashirika ambayo serikali ina hisa udanganyifu ubadhirifu rushwa n
baada ya kugundua hayo tulianza kuchukua hatua
na ninafurahi kuona kuwa hatua zetu zimeanza kuzaa matunda
kama mlivyosikia leo tunapokea gawio la shilingi bilioni 
haya ni mafanikio makubwa sana
hivyo basi napenda kurudia tena kuwapongeza wenyeviti wa bodi watendaji wakuu watumishi wasimamaizi pamoja na watu wote waliofanikisha makampuni haya yote kutoa gawio kwa serikali kwa mwaka wa fedha wa 
kwa namna ya pekee kabisa napenda kuzitambua taasisi tatu zilizotajwa na mheshimiwa waziri wa fedha ambazo zimevuka malengo ya kutoa gawio kwa mwaka wa fedha uliopita
hongereni sana
binafsi nimefurahishwa zaidi na shirika kama la tazama ambalo halikuwahi kutoa gawio lakini leo limetoa
hongereni sana
ni matumaini yangu kuwa katika mwaka huu wa fedha tuliouanza makampuni na mashirika mengi yatatoa gawio kwa serikali
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana hatukuja hapa kusikiliza hotuba
tumekuja hapa kupokea fedha
na kama mjuavyo kwenye masuala ya fedha huwa hakuna maneno mengi
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba mniruhusu niseme masuala machache ya mwisho
suala la kwanza napenda kurudia tena agizo langu kwa msajili wa hazina kuhakikisha mashirika na taasisi zote zenye kustahili kutoa gawio kwa serikali zinafanya hivyo
ni kweli katika miaka hii miwili gawio kwa serikali kutoka kwenye taasisi na mashirika limeongezeka
hata hivyo kiasi kinachopatikana bado ni kidogo sana ukilingaisha na uwekezaji uliofanyika
kama nilivyosema tumewekeza zaidi ya shilingi trilioni 
haiwezekani tupate gawio la shilingi bilioni tu kwa mwaka
hivyo basi msajili wa hazina hakikisha mashirika yote yanatoa gawio
yatakayoshindwa uongozi wake ubadilishwe ama mashirika hayo yafutwe kabisa
suala la pili ambalo nitalieleza kwa kirefu kidogo ni kuhusu ushirikiano kati ya sekta binafsi na serikali na hasa kwenye masuala ya uwazi katika biashara
napenda nisisitize kuwa serikali inatambua mchango wa sekta binafsi katika kuchangia maendeleo ya taifa letu
na naahidi kuwa serikali itaendelea kutoa ushirikiano wa kutosha kwa sekta binafsi ya hapa nchini
lakini pamoja na ahadi hiyo napenda niwe mkweli
baadhi ya washirika wetu kutoka sekta binafsi sio waaminifu na wana tabia ya kufanya udanganyifu
napenda nitoe mifano michache
mabibi na mabwana kama mjuavyo baadhi ya kampuni au mashirika yanayofanya kazi hapa nchini yana kampuni zake tanzu au mama nje ya nchi
hili kimsingi halina ubaya
ubaya unakuja pale ambapo kampuni hizo tanzu au kampuni mama zinapotumika kufanya udanganyifu wa kukwepa kodi tozo malipo ya mrahaba pamoja na gawio
na udanganyifu huo mara nyingi hufanyika kwa kuongeza gharama za uendeshaji ili kupunguza kiwango cha faida ambacho kampuni zilizopo hapa nchini zinapata ama zinaonekane zinapata hasara
ujanja huu kwa kitaalamu unaitwa transfer pricing
mbinu mojawapo inayotumika ni katika ununuzi wa mitambo na vipuri
ili kupandisha gharama za uendeshaji kampuni za hapa nchini huagiza vifaa hivyo kupitia kampuni tanzu au mama zilizopo nje ili serikali isifahamu gharama halisi
kampuni hizo tanzu zikishanunua vifaa hivyo huviuza kwa kampuni za hapa nchini kwa bei ya juu wakati mwingine mara tano zaidi ya bei halisi
na kwa vile sheria zetu za kodi na uwekezaji zinatoa misamaha ya kodi gharama hizi za kununua vifaa zinaendelea kukatwa katika mapato ya kampuni hizo miaka nenda miaka rudi na hivyo kuzifanya kampuni hizo zisilipe kabisa ama zilipe kiwango kidogo sana cha kodi na tozo mbalimbali
njia nyingine inayotumika ni kupitia mikopo
kampuni za hapa nchini huchukua mikopo kwa riba kubwa kutoka kwenye kampuni zao tanzu au mama zilizopo nje ya nchi
hii inaongeza gharama za uendeshaji na kuzifanya kampuni za hapa nchini kila wakati zionekane zinajiendesha kwa hasara na hivyo kuzifanya zisilipe kodi
lakini cha kushangaza ni kwamba licha ya kupata hasara makampuni hayo yanaendelea kufanya kazi
mbinu nyingine inayotumika na makampuni kukwepa kutoa gawio au kulipa kodi na tozo mbalimbali ni kupitia gharama za usimamizi yaani management fee
kampuni hizi hulipa menejimenti zao gharama kubwa na wakati mwingine huajiri kampuni nyingine kuzisimamia kampuni zao
hii inapandisha gharama za uendeshaji na kuzifanya kampuni husika zionekane zinapata hasara kila kukicha na hivyo zishindwe kulipa kodi na tozo nyingine
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana mambo haya yote kwa ujumla wake sio tu yanapunguza mapato kwa serikali bali pia yanasababisha kuwepo kwa hali ya kutoaminiana kati ya serikali na sekta binafsi
hivyo basi nitumie fursa hii kuisihi sana sekta binafsi ya hapa nchini kushirikiana kwa karibu na serikali
fanyeni biashara zenu kwa uwazi
acheni usiri
kama unaendesha shughuli zako kihalali kwanini ufichefiche mathalan nimearifiwa kuwa ipo kampuni moja ya madini ilikataa ombi la ofisi ya mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali la kwenda kuangalia mahesabu ili kujiridhisha kama kodi iliyolipwa tra ni sahihi
nimeambiwa kuwa kampuni hiyo imekataa kwa kisingizio kuwa yenyewe ni kampuni binafsi
wasichofahamu ni kwamba sheria ya ukaguzi wa umma inaipa ofisi ya mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mamlaka ya kupata taarifa kutoka mtu au taasisi yoyote katika kutimiza majukumu yake ya ukaguzi katika serikali
hivyo basi nirudie tena wito wangu kwa sekta binafsi kutoa ushirikiano kwa serikali
sambamba na hilo natoa wito kwa taasisi zote za serikali zenye dhamana ya kusimamia uwajibikaji na kufuatilia shughuli za uwekezaji katika maeneo mbalimbali madini gesi uvuvi wa bahari kuu uzalishaji kampuni za simu pamoja na taasisi za fedha kuhakikisha zinatekeleza majukumu yake ipasavyo
wakati mwingine tunaliwa kwa sababu ya uzembe wa watendaji wa serikali
hivyo basi niziagiza mamlaka zote tr tic epza cag tra bot n
kutekeleza majukumu yenu
mathalan natarajia kuwa kuanzia sasa benki kuu itahakikisha mikopo yote inayochukuliwa na kampuni za hapa nchini kutoka nje inasajiliwa kwa mujibu wa sheria
aidha natarajia tra itakuwa ikifanya ukaguzi wa mara kwa mara kwa biashara na mialama inayofanyika baina ya kampuni zenye mahusiano hususan kampuni zilizopo hapa nchini na kampuni mama au tazu zilizopo nje ili kudhibiti uhamishaji wa mali au utoroshaji wa faida
suala la mwisho ni kwa tra tena
awali nimewapongeza kwa kuongeza ukusanyaji wa mapato
lakini napenda niwapongeze pia kwa hatua zenu za hivi karibuni za kuanza kuwarasimisha watu kutoka sekta isiyo rasmi machinga mamalishe n
pamoja na kutoa msamaha wa riba na faini kwa wafanyabishara mliokuwa mkiwadai
hizi ni hatua nzuri ambazo naamini zitapanua wigo wa walipa kodi na kuongeza mapato kwa serikali
hongereni sana
hata hivyo hampaswi kubweteka
ni lazima muendelee kuboresha mifumo yenu ya ukusanyaji kodi kutoa elimu kwa wananchi kuhusu umuhimu wa kulipa kodi na pia kuhakikisha viwango vya kodi mnavyoweka vinalipika
zaidi ya hapa napenda niseme na hapa napenda niwe muwazi baadhi ya watumishi wa tra sio waadilifu
wanapokea rushwa na kunyanyasa walipa kodi
na tabia hizi ndizo zimekuwa zikichafua taswira ya tra pamoja na serikali
hivyo basi natoa wito kwa kamishna mkuu wa tra kuchukua hatua kali dhidi ya watumishi wa namna hiyo
baba wa taifa mwalimu nyerere aliwahi kusema nanukuu uvundo wa yai moja bovu ni mkali zaidi kuliko harufu ya mayai mengi mazima mwisho wa kuukuu
msiwaache watu wachache wawachafue
lakini nimpongeze kamishna mkuu kwa hatua mbalimbali anazochukua
mara nyingi namuona akitembelea mikoa mbalimbali kuwaelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa kulipa kodi
ni matumaini yangu kuwa endapo maafisa wengine wataiga mfano wake basi makusanyo ya kodi yatazidi kuimarika
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kurudia tena kumshukuru mheshimiwa waziri wa fedha na mipango kwa kunialika kwenye shughuli hii
aidha nayapongeza tena makampuni yote yaliyotoa gawio kwa serikali katika mwaka wa fedha ulioisha wa 
napenda pia kuwashukuru waheshimiwa wabunge kwa kazi nzuri wanayofanya ya kuishauri serikali katika kutekeleza shughuli mbalimbali za maendeleo
nawashukuru pia waheshimiwa mabalozi kwa kushiriki nasi kwenye tukio hili
tunawasihi muendelee kuwahimiza na kuwahamasisha wawekezaji waaminifu kwenye nchi zenu kuja kuwekeza hapa nchini
mwisho kabisa lakini sio kwa umuhimu navishukuru na kuvipongeza vyombo vyetu vya ulinzi na usalama kwa kusimamia amani na utulivu wa nchi yetu
bila amani hakuna kodi
bila amani hakuna gawio na bila ya amani hakuna maendeleo
hivyo basi navipongeza vyombo vya ulinzi pamoja na watanzania wote kwa ujumla kwa kuendelea kuitunza amani yetu
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta la kupokea gawio kutoka taasisi mbalimbali
mungu zibariki taasisi zilizotoa gawio mungu ibariki tanzaia ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mwenyekiti wa chama cha mapinduzi kwenye ufunguzi wa mkutano maalum wa majadiliano kati ya chama cha kikomunisti cha china na vyama vya siasa vya nchi mbalimbali za afrika hoteli ya serena dar es salaam tarehe julai waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa kutoka nchi mbalimbali za afrika mkiongozwa na mwenyeji wenu katibu mkuu wa ccm dkt
bashiru ally mheshimiwa song tao waziri wa masuala ya uhusiano wa kimataifa wa chama cha kikomunisti cha china waheshimiwa viongozi wa chama na serikali mliopo waheshimiwa wazee wetu wastaafu mliopo mheshimiwa wang ke balozi wa china nchini waheshimiwa mabalozi wengine mliopo waheshimiwa wageni wote waalikwa mabibi na mabwana awali ya yote namshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kukutana hapa
binafsi najisikia heshima kubwa kuwepo mahali hapa na kupata fursa hii adimu ya kufungua mkutano huu maalum wa majadiliano kati ya chama cha kikomunisti cha china na vyama siasa vya afrika unaofanyika kwa mara ya kwanza nje ya china hapa dar es salaam
kwa niaba yangu binafsi na kwa niaba ya chama cha mapinduzi ccm serikali pamoja na watanzania wote napenda niwakaribishe wageni wetu wote hapa nchini
nawakaribisha viongozi wa vyama vya siasa kutoka nchi mbalimbali za afrika ambao nimearifiwa kuwa mnatoka kwenye nchi zaidi ya za afrika
karibuni sana
vilevile na kwa namna ya pekee kabisa napenda kuukaribisha nchini ujumbe kutoka chama cha kikomunisti cha china the communist party of china cpc ukiongozwa na mheshimiwa song tao waziri wa masuala ya mambo ya nje wa cpc
karibuni tanzania
karibuni sana dar es salaam
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana napenda pia hapa mwanzoni kabisa kutumia fursa hii kuishukuru cpc kwa kuichagua afrika kuwa sehemu ya kwanza nje ya china kufanya mkutano huu
kama mjuavyo mkutano wa kwanza wa namna hii ulifanyika beijing china tarehe novemba hadi desemba na uliikutanisha cpc na vyama vya siasa kutoka sehemu mbalimbali duniani
hivyo basi tunaishukuru cpc kwa kuichagua afrika kuwa sehemu ya kwanza nje ya china kufanya mkutano huu
vilevile naishukuru cpc pamoja na vyama vyote shiriki kwa kuichagua na kuridhia tanzania kuwa mwenyeji wa mkutano huu
tunawashukuru sana
tunaahidi kuwa tutajitahidi kutimiza majukumu yetu ili mkutano huu uwe wenye mafanikio makubwa
na napenda niseme kuwa hamjakosea kuichagua tanzania kuwa mwenyeji wa mkutano huu
tanzania ni mahali sahihi kabisa pa kufanyia mkutano huu
zipo sababu nyingi zenye kufanya tanzania iwe sehemu sahihi lakini kwa sababu ya muda nitataja mbili
kwanza kabisa kama mjuavyo mwenyeji wa mkutano huu ni chama cha mapinduzi ccm na sote hapa tunafahamu kuwa ccm ni miongoni mwa vyama vikongwe barani afrika ambacho kimedumu madarakani kwa muda mrefu
na kama mnavyofahamu moja ya mila na desturi za waafrika ni kuheshimu wakubwa
hivyo basi ni wazi kuwa uamuzi wa kufanya mkutano huu hapa tanzania ulikuwa sahihi kabisa
pili kama ambavyo sote tunakumbuka wakati wa harakati za kupigania uhuru wa bara la afrika tanzania ilikuwa makao makuu ya kamati ya ukombozi ya umoja wa nchi huru za afrika organization of the african unity oau
kupitia kamati hiyo ambayo ilikuwa chini ya uenyekiti wa baba wa taifa letu mwalimu julius kambarage nyerere tanzania ilikuwa kitovu cha harakati za ukombozi wa bara letu
wapigania uhuru kutoka nchi mbalimbali waliishi na kupata misaada mbalimbali ikiwemo mafunzo na mbinu za mapambano na hatimaye kufanikiwa kuzipatia nchi zao uhuru
hivi sasa nchi za afrika zipo kwenye harakati za kujikomboa kiuchumi na sisi tanzania tumedhamiria kuongoza mapambano haya ya kiuchumi
hivyo basi ni sahihi kabisa mkutano huu kufanyika hapa tanzania
napenda kurudia tena kuwashukuru kwa kuridhia mkutano huu kufanyika hapa tanzania
na kama nilivyoahidi tutajitahidi kuufanya mkutano huu uwe wa mafanikio makubwa kwa ustawi na maendeleo ya pande zetu mbili
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana uhusiano na ushirikiano kati ya afrika na china ni wa kihistoria na ni wa muda mrefu sana
kwa mujibu wa mwana historia wa uchina li anshan uhusiano kati ya afrika na china ulianza takriban miaka kabla ya ujio wa kristo ambapo kulikuwa na uhusiano wa kibiashara kati ya tawala mbalimbali za china na watawala wa misri na maeneo mengine ya afrika
kadri miaka ilivyozidi kupita uhusiano huo ulizidi kukua na kupanuka na hasa kuanzia karne ya 
upo ushahidi mwingi wa kihistoria na vitu vya kale unaoonesha kuwepo kwa uhusiano wa karibu kati ya china na afrika
ushahidi huu unapatikana kwenye maeneo mengi kule china na pia kwenye maeneo mbalimbali ya afrika ikiwemo cairo bandari ya aizhabu kule sudan maeneo ya kenya somalia na halikadhalika zanzibar hapa nchini tanzania
pamoja na uhusiano huo wa kihistoria ni ukweli usiopingika kuwa ushirikiano wetu ulikua na kuimarika zaidi kufuatia mapinduzi ya mwaka nchini china na baada ya nchi za afrika kuanza kupata uhuru kwenye miaka ya na mwanzoni mwa miaka ya 
nchi nyingi za afrika zilizopata uhuru zilianzisha uhusiano na china
tanzania ni miongoni mwa nchi ambazo mara tu baada ya kupata uhuru ilianzisha uhusiano na china
na napenda niseme kuwa china ilitoa mchango mkubwa sana katika harakati za ukombozi barani afrika
kama nilivyosema awali tanzania chini ya mwalimu julius nyerere ilikuwa mwenyekiti wa kamati ya ukombozi wa oau
hivyo tunafahamu mchango wa china katika harakati za ukombozi wa bara letu
ndugu zetu hawa walitoa silaha na vifaa mbalimbali kwa wapigania uhuru
halikadhalika waliwapatia wapigania uhuru mafunzo ya kijeshi na pia kiitikadi
na kwa wasiofahamu ni hawa hawa marafiki zetu wachina ndio waliojenga reli kati ya tanzania na zambia yenye urefu wa zaidi ya kilometa maarufu kama reli ya tazara ambayo ilitoa mchango mkubwa sana katika harakati za ukombozi hususan kusini mwa bara la afrika
na bila shaka kwa kutambua mchango wa china kwenye harakati hizo za ukombozi nchi nyingi za afrika zilisimama pamoja na china katika kuhakikisha inapewa hadhi yake kwenye umoja wa mataifa
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana baada ya nchi nyingi za afrika kupata uhuru uhusiano na china ulizidi kupanuka kwenye masuala ya ulinzi na usalama biashara uwekezaji ujenzi wa miundombinu kilimo afya elimu sayansi na teknolojia mazingira utalii habari utamaduni n
na mwaka afrika na china zilianzisha rasmi jukwaa la ushirikiano china africa forum
jukwaa hili ambalo mikutano yake hufanyika kila baada ya miaka mitatu kwa kubadilishana kati ya afrika na china limeweka misingi imara ya ushirikiano kati ya pande hizi mbili
mkutano wa saba wa jukwaa unatarajiwa kufanyika beijing china mwezi septemba 
tangu jukwaa hili limeanzishwa mafanikio mengi makubwa yamepatikana katika nyanja mbalimbali
mathalan biashara kati ya afrika na china imeongezeka kutoka dola za marekani bilioni na hivi sasa inakadiriwa kufikia zaidi ya dola za marekani bilioni 
aidha uwekezaji wa china barani afrika umeongezeka kutoka dola za marekani milioni mwaka na kufikia zaidi ya dola za marekani bilioni hivi sasa
hii imeifanya china kuwa mshirika mkubwa wa kiuchumi wa afrika
vilevile nchi za afrika inashirikiana na china katika kutekeleza miradi ya miundombinu hususan ya usafiri umeme na maji
halikadhalika china wamekuwa wakitoa misaada mbalimbali kwa afrika katika nyanja za afya elimu kilimo sayansi na teknolojia n
maelfu ya waafrika wamepata fursa za udhamini wa masomo nchini china
na kama ambayo mmesikia hivi punde kutoka kwa mheshimiwa tao china itatoa nafasi za mafunzo kwa viongozi wa vyama vya siasa vya afrika
zaidi ya hapo china inashirikiana na umoja wa afrika katika kuimarisha amani na usalama barani afrika kwa kutoa fedha mafunzo kwa walinda amani kutoka nchi za kiafrika wanatoa vifaa vya kijeshi na pia china inaongoza kwa kuwa na walinda amani wengi kwenye bara letu
kwa ujumla naweza kusema kuwa ushirikiano kati ya china na afrika kwa sasa umefikia kiwango cha juu sana
na jambo la kufurahisha ni kwamba ushirikiano wetu umejengwa kwenye misingi ya kuelewana na kuheshimiana
na hii ndio sababu misaada ya china kwetu imekuwa haiambatani na masharti yoyote
na hili ndilo haswaa nchi za afrika tunataka ushirikiano ambao sote tunajiona tupo sawa na sote tunanufaika
tunawashukuru sana marafiki zetu hawa wa china kwa kuheshimu msingi huu mkubwa wa ushirikiano
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana licha ya mafanikio haya makubwa yaliyopatikana kwenye ushirikiano wetu ni wazi kuwa bado tunayo fursa ya kuukuza na kuuimarisha
tuna maeneo mengi ambayo tunaweza kuanzisha au kuimarisha ushirikiano
tuna fursa kubwa ya kukuza biashara kati yetu
mathalan nchi zetu za afrika tunahitaji soko la china kupanuliwa zaidi ili kuuza bidhaa zetu
hivi sasa china ina watu watu wapatao bilioni 
hili ni soko kubwa ambalo nchi za afrika inaweza kulitumia kwa ajili ya kuuza bidhaa zake mbalimbali kahawa chai n
zaidi ya hapo tunaihitaji china kuongeza uwekezaji barani afrika hususan kwenye sekta za kilimo viwanda madini utalii n
aidha nchi za afrika zingependa kukuza ushirikiano na china katika ujenzi wa miundombinu hususan ya usafiri na nishati ya umeme
tunahitaji pia kuendeleza ushirikiano na china kwenye masuala ya sayansi na teknolojia utamaduni kupata fursa za masomo kwa ajili ya kujenga uwezo wa wananchi wetu
na vilevile nchi za afrika zinahitaji kushirikiana na china katika masuala ya kimataifa ikiwemo masuala ya ulinzi na usalama kushughulikia mabadiliko ya tabianchi pamoja na mageuzi kwenye umoja wa mataifa
hayo ni baadhi tu ya maeneo ambayo afrika na china zinaweza kuimarisha ushirikiano
na kama ukiniuliza mimi hivi sasa ndio wakati muafaka wa kukuza ushirikiano kati ya afrika na china
nasema hivyo kwa sababu kama mjuavyo mwaka mheshimiwa rais xi jinping wa china alianzisha mpango au mkakati ujulikanao kwa jina la belt and road initiative wenye lengo la kukuza na kuimarisha uhusiano na ushirikiano wa kihistoria kati china nchi nyingine za asia pamoja na mabara mengine ikiwa ni pamoja na bara letu la afrika
aidha mwaka huu china imetimiza miaka tangu ilipoanza kufanya mageuzi ya kiuchumi ambayo yameiletea mafanikio makubwa nchi hiyo na mwaka jana china ilipitisha mwogozo wa maendeleo wa china hadi mwaka a blueprint for china s development wenye lengo la kuifanya china kuwa ya kisasa na imara zaidi
kwa upande wetu afrika sote hapa tunafahamu kuwa mwaka kupitia umoja wa afrika tulipitisha agenda ya maendeleo ya afrika hadi kufikia mwaka the au agenda ambayo lengo lake ni kujenga afrika moja yenye ustawi na amani an integrated prosperous and peaceful africa
aidha kama mjuavyo nchi nyingi za afrika hivi sasa zinaongoza kwa ukuaji uchumi duniani na nyingine nyingi zinatekeleza dira pamoja na mipango ya maendeleo yenye lengo za kuzifanya ziwe za uchumi wa kati katika kipindi cha muongo mmoja ujao
haya yote yanafanya huu uwe ni wakati muafaka zaidi kwa afrika na china kuimarisha uhusiano na ushirikiano na hasa kwa sababu mipango na malengo yetu yanafanana
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana ni kwa kuzingatia hayo yote napenda nitumie fursa hii kutoa pongezi na shukrani zangu nyingi kwa vyama vyetu viwili yaani chama cha kikomunisti cha china cpc na chama cha mapinduzi ccm cha tanzania ambavyo vimeshirikiana kuandaa mkutano huu wa majadiliano kati ya cpc na vyama vya siasa vya afrika
kama sote tujuavyo vyama vya siasa ni taasisi muhimu ambazo zinatoa mchango mkubwa wa maendeleo duniani
vyama vya siasa ni sauti ya watu lakini pia ndivyo vyenye kuunda na kuzisimia serikali
hivyo basi nina matumaini makubwa kuwa yote yatakayojadiliwa hapa yatakuwa yanawakilisha sauti za wananchi wetu na kwa kuwa mkutano huu unahusisha watendaji wakuu wa vyama basi maamuzi au mapendekezo yatakayofikiwa ni lazima yatatekelezwa na serikali zetu
na kwa bahati nzuri kama nilivyosema mkutano huu unafanyika miezi michache tu kabla ya kufanyika kwa mkutano wa jukwaa la ushirikiano kati ya afrika na china mwezi septemba 
hivyo nina imani baadhi ya mapedekezo ya mkutano huu yatajumuishwa kwenye maazimio ya mkutano huo wa septemba kwa ajili ya kutekelezwa na serikali zetu katika kipindi cha miaka mitatu ijayo
nimefurahishwa sana na kaulimbiu ya mkutano huu ambayo inasema nadharia na mikakati halisi ya vyama vya siasa vya afrika na china katika kutafuta njia za maendeleo kwenye nchi zetu theories and practices of chinese and african political parties in exploring development paths suitable to national situation
binafsi naiona kaulimbiu hii kuwa nzuri sana
inatoa nafasi kwa vyama vyetu kujadili namna ya kukuza ushirikiano kati ya afrika na china
aidha inatoa fursa ya kubadilishana mawazo na kupeana uzoefu wa namna vyama vyetu vitaweza kushiriki kwenye masuala ya maendeleo fursa zilizopo na changamoto ambazo vyama vyetu vinakumbana navyo katika kusimamia shughuli za maendeleo katika nchi zetu n
masuala haya yote ni muhimu katika kukuza ushirikiano wetu lakini pia katika kuleta maendeleo kwenye nchi zetu
hivyo basi niwaombe sana wajumbe wa mkutano huu mjadili kwa uwazi na kina masuala haya
msiogope kujadili suala lolote
kama nilivyosema vyama ni sauti ya watu lakini pia ndio vyenye kuunda serikali
hivyo mjadili kwa uwazi bila kuogopa
naamini yapo mambo mazuri mengi ambayo vyama vya siasa kutoka nchi za afrika zitajifunza kutoka chama cha kikomunisti cha china na pia yapo mambo mazuri ambayo cpc itajifunza kutoka kwetu afrika
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimesema mengi sana
nimeeleza kuhusu historia ya uhusiano kati ya afrika na china mafanikio yaliyopatikana maeneo ya kuimarisha uhusiano na kadhalika namna ambavyo vyama vyetu vinaweza kutoa mchango katika kukuza ushirikiano kati ya pande zetu mbili na pia kuleta maendeleo kwenye nchi zetu hususan maendeleo ya kiuchumi
hata hivyo kabla ya kuhitimisha napenda kurudia tena kuishukuru na kuipongeza cpc kwa kubuni wazo la kuanzisha majadiliano ya namna hii
aidha nawashukuru wajumbe kutoka nchi mbalimbali kwa kuhudhuria kwa wingi katika mkutano huu
kwa niaba ya wana ccm na watanzania wote tunawashukuru kwa kuichagua nchi yetu kuwa mwenyeji wa mkutano huu
narudia tena kusema hamjakosea kuichagua tanzania kuwa mwenyeji wa mkutano huu
mbali na sababu mbili nilizozitaja awali tanzania ina vivutio vingi vya utalii ambavyo huwafurahisha wageni wetu wengi
fukwe za zanzibar mbuga za wanyama za serengeti na ngorongoro mlima kilimanjaro n
ni imani yangu kuwa hata ninyi wajumbe wa mkutano huu kama sio wakati huu basi mtatafuta wakati mwingine kuvitembelea vivutio hivyo ili kujionea uzuri wa tanzania
napenda kuhitimisha kwa kuahidi kwamba ccm pamoja na serikali yake itaendelea kushirikiana na cpc serikali ya china pamoja na vyama vingine barani afrika
na katika hili napenda niseme kuwa ccm na serikali ya tanzania kwa pamoja vinaishukuru cpc na serikali ya china kwa misaada mbalimbali inayotupatia kwenye chama na pia kwenye serikali hususan katika nyanja za afya elimu maji kilimo miundombinu n
nia yetu ni kuona ushirikiano wetu ukizidi kukua
hivi sasa nchi yetu inatekeleza dira yake ya maendeleo ya mwaka ambayo inalenga kuifanya nchi yetu kuwa nchi ya uchumi wa kati wenye kuongozwa na viwanda
ili kufikia azma hiyo tumebuni mipango na miradi mbalimbali ya kimkatati
baadhi tumeshaiwasilisha kwa marafiki zetu mbalimbali wakiwemo wa china ili watuunge mkono
miradi hiyo ni pamoja ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa kutoka hapa dar es salaam kwenda mikoa ya mwanza na kigoma na kisha kwenda nchi za burundi na rwanda ujenzi wa bandari ya bagamoyo miradi ya kufua na kusafirisha umeme mradi wa kuchimba chuma pamoja na kufua umeme wa makaa ya mawe wa mchuchuma na liganga na mradi mkubwa wa kiwanda cha kuchakata gesi asilia n
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwaomba marafiki zetu wa china kutuuga mkono katika kutekeleza miradi hiyo mikubwa ya maendeleo kwa nchi yetu
tunawakaribisha pia rafiki zetu wa china pamoja na nchi nyingine zikiwemo za afrika kuja kuwekeza hapa nchini hususan kwenye viwanda vya kusindika na kuongezea thamani mazao ya kilimo mifugo na uvuvi kilimo chenyewe uchakataji madini sekta ya utalii n
aidha tunawaomba marafiki zetu wa china waendelee kutupatia fursa za masomo hususan kwenye fani za afya kilimo mafuta na gesi sayansi na teknolojia n
kwa namna hii ushirikiano wetu utazidi kuimarika na wananchi wetu watanufaika
baada ya kusema hayo natamka rasmi kuufungua mkutano huu
nawatakia wajumbe majadiliano mema na nina matumaini makubwa kuwa mkutano huu utakuwa wa mafanikio
mungu ubariki ushirikiano kati ya afrika na china mungu ibariki afrika mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi ripoti ya jumla ya ukaguzi wa ufanisi na ukaguzi maalumu kwa kipindi kinachoishia tarehe machi ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali machi jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi dira kuwa kituo cha ufanisi katika ukaguzi wa hesabu za serikali na taasisi za umma
dhamiri kutoa huduma za ukaguzi wa hesabu zenye tija ili kuimarisha uwajibikaji na thamani ya fedha katika kukusanya kutumia rasilimali za umma
katika kutoa huduma zenye ubora ofisi hii inaongozwa na vigezo vya msingi vifuatavyo uadilifu kuwa taasisi adilifu inayotoa huduma bila upendeleo
weledi tunalenga kuto huduma za ukaguzi zenye ubora wa kiwango cha juu kwa kuzingatia taratibu bora
uaminifu tunahakikisha kuwa na kiwango cha juu cha uaminifu na kuzingatia utawala wa sheria
mkazo kwa watu tunalenga kufanikisha matarajio ya wadau wetu kwa kujenga utamaduni mzuri wa kuhudumia wateja na kuwa na watumishi wata alamu na wenye motisha ya kazi
uvumbuzi kuwa taasisi ambayo wakati wote inahamasisha utamaduni wa kupokea na kuendeleza mawazo mapya kutoka ndani na nje ya taasisi
matumizi bora ya rasilimali kuwa taasisi inayothamini na kutumia kwa umakini mkubwa rasi limali za umma ilizokabidhiwa
jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi mtaa wa samora s
 dar es salaam simu ya upepo ukaguzi simu nukushi barua pepe tovuti ww
nao
go
tz kwa majibu tafadhali taja kumbukumbu machi na
fa mheshimiwa dkt
john p
magufuli rais wa jamhu ri ya muungano wa tanzania ikulu barabara ya barack obama na dar es salaam
yah kuwasilisha ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali za ripoti sita za ukaguzi wa ufanisi kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliyorekebishwa mwaka na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka ninawasilisha kwa ko ripoti yangu ya saba ya ukaguzi wa ufanisi na ukaguzi maalum u
taarifa hi inajumuisha taari fa sita za ukaguzi wa ufanisi ambazo zinahusu serikali kuu na serikali za mitaa zitakazo wasilishwa bungeni mnamo mwezi aprili 
nawasilisha
prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi mtaa wa samora s
 dar es salaam simu ya upepo ukaguzi simu nukushi barua pepe tovuti ww
nao
go
tz kwa majibu tafadhali taja kumbukumbu machi na
fa mheshimiwa dkt
john p
magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ikulu barabara ya barack obama na dar es salaam
yah kuwasilisha ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali za ripoti sita za ukaguzi wa ufanisi kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliyorekebishwa mwaka na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka ninawasilisha kwa ko ripoti yangu ya saba ya ukaguzi wa ufanisi na ukaguzi maalum u
taarifa hi inajumuisha taari fa sita za ukaguzi wa ufanisi ambazo zinahusu serikali kuu na serikali za mitaa zitakazo wasilishwa bungeni mnamo mwezi aprili 
nawasilisha
prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali yaliyomo orodha ya vifupisho dibaji xi shukrani xiv muhtasari kwa waanda mizi xvi sura ya kwanza utangulizi 
 usuli wa ukaguzi 
 mamlaka ya kukagua 
 madhumuni ya ripoti 
 lengo kuu la ripoti 
 mchakato wa uthibitisho wa takwimu 
 muundo wa ripoti sura ya pili usimamizi wa utendaj katika taasisi za umma 
 utangulizi 
 usimamizi wa data 
 upimaji wa utendaji kwenye taasisi za umma 
 ufuatiliaji wa utekel ezaji katika tasisi za umma 
 uhusiano kati ya usim amizi wa taarifa upimaji wa utekeleza ji na ufuatiliaji wa ut ekelezaji sura ya tatu usimamizi wa data kw enye sekta ya umma 
 utangulizi 
 malengo ya usimamizi wa data kwenye sekta ya umma 
 uandaaji na uzalishaj wa data 
 mapungufu katika upatikanaji wa data 
 udhaifu katika uzalishaji na uhakiki wa data 
 mapungufu ya data kwa ajili ya kufanya maamuzi 
 uhifadhi wa kumbukumb 
 ukosefu wa mifumo ya kukusanya na kuhifadhia data data za awali 
 udhaifu katika mifumo ya kurekodi data 
usahihi wa data 
 matumizi na uwasilishaji wa data 
 mapungufu katika matumizi ya data wakati wa kuandaaa mipango kazi 
 udhaifu katika kuwasilisha na kushirikishana data 
 mrejesho kuhusiana na taarifa zilizowasilishwa 
 mapungufu katika matumizi ya data wakati wa kuandaaa mipango kazi 
 udhaifu katika kuwasilisha na kushirikishana data 
 mrejesho kuhusiana na taarifa zilizowasilishwa sura ya nne upimaji wa utendaji 
 utangulizi 
 lengo la kupima utend aji katika sekta ya umma 
 kukosekana kwa tathmi ni ya matokeo ya ute ndaji kwa kuzingatia malengo 
 mkazo finyu kwenye vi asharia vya utendaji ambavyo si vya upimaji wa fedha 
 hakuna uhusiano kati ya viashiria vya ufa nisi utendaji na malengo ya juu ya taasisi 
 kutokuandaa mipango ya up imaji wa utendaji sura ya tano ufuatiliaji katika ekta ya umma 
 utangulizi 
 lengo la kuchunguza fuatiliaji katika sekta ya umma 
 ufuatiliaji kwenye utendaji wa sekta ya umma 
 tathmini katika utend aji wa sekta ya umma 
 mawasiliano katika utendaji wa sekta ya umma sura ya sita hitimisho 
 utangulizi 
 usimamizi wa data kwe nye shughuli za sekt za umma 
 upimaji wa utendaji kwa taasisi za serikali 
 kushindwa kusimamia upimaji wa utendaji kwenye taasisi za serikali 
 ufuatiliaji katika sh ughuli za sekta ya mma sura ya saba mapendekezo 
 utangulizi 
 usimamizi wa data kwe nye shughuli za sekt ya umma 
 upimaji wa kiutendaji kwenye taasisi za um ma 
 usimamizi wa ufuatili aji katika sekta ya umma marejeo 
 mapungufu katika matumizi ya data wakati wa kuandaaa mipango kazi 
 udhaifu katika kuwasilisha na kushirikishana data 
 mrejesho kuhusiana na taarifa zilizowasilishwa sura ya nne upimaji wa utendaji 
 utangulizi 
 lengo la kupima utend aji katika sekta ya umma 
 kukosekana kwa tathmi ni ya matokeo ya ute ndaji kwa kuzingatia malengo 
 mkazo finyu kwenye vi asharia vya utendaji ambavyo si vya upimaji wa fedha 
 hakuna uhusiano kati ya viashiria vya ufa nisi utendaji na malengo ya juu ya taasisi 
 kutokuandaa mipango ya up imaji wa utendaji sura ya tano ufuatiliaji katika ekta ya umma 
 utangulizi 
 lengo la kuchunguza fuatiliaji katika sekta ya umma 
 ufuatiliaji kwenye utendaji wa sekta ya umma 
 tathmini katika utend aji wa sekta ya umma 
 mawasiliano katika utendaji wa sekta ya umma sura ya sita hitimisho 
 utangulizi 
 usimamizi wa data kwe nye shughuli za sekt za umma 
 upimaji wa utendaji kwa taasisi za serikali 
 kushindwa kusimamia upimaji wa utendaji kwenye taasisi za serikali 
 ufuatiliaji katika sh ughuli za sekta ya mma sura ya saba mapendekezo 
 utangulizi 
 usimamizi wa data kwe nye shughuli za sekt ya umma 
 upimaji wa kiutendaji kwenye taasisi za um ma 
 usimamizi wa ufuatili aji katika sekta ya umma marejeo orodha ya vifupisho tamisemi tawala za miko na serikali za mitaa tzs shilingi ya tanzania ukurasadibaji nina furaha kuwasilisha ripoti yangu ya saba ya jumla ya ukaguzi wa ufanisi na ukaguzi maalum u
ripoti hii ya jumla inahus taarifa saba za ukaguzi wa ufanisi kwa serikali kuu wizara ya elimu sayansi teknolojia na mafunzo ya ufundi wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi wizara ya maji na umwagiliaji wizara ya fedha na mipango na ofisi ya makamu wa raisi na ofisi ya raisi tawala za mikoa na serikali za mitaa
ripoti hii inalenga kutoa taarifa kwa wadau wabunge ma ofisa wa serikali kuu na serikali za mitaa wanahabari wafadhili na asasi za kijamii na zisizo za kiserikali kuhusiana na matokeo ya uk aguzi yaliyopo kwenye ripoti za ukaguzi wa ufanisi na ukaguzi aalum zilizofanywa na ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu za serikali kufikia mwezi machi 
ufafanuzi wa kina kuhusiana na taarifa zilizoandikwa kwa kifupi unapatikana kwenye ripoti husika ya ukaguzi ambayo ilikabidhiwa kwa maofisa masuuli makatibu wakuu wa wizara husika
ripoti hii imekabidhiwa kwa rais wa jamhuri wa muungano wa tanzania dkt
john pombe magufuli kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na vifungu na vya sheria ya ukaguzi wa umma namba ya mwaka 
chini ya ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama inavyorekebishwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali anatakiwa kuwasilish kwa rais kila taarifa aliyotoa kwa mujibu wa ibara ndogo ya ibara iliyotajwa
mara taarifa hiyo inapopokelewa rais atamwelekeza waziri husika kuwasilisha taarifa hiyo mbele ya kikao cha kwanza cha bunge kabla ya siku saba kupita toka kikao cha kwanz cha bunge kuanza
ibara hiyohiyo inamruhusu mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwasilisha ripoti yake kwa spika wa bunge iwapo rais kwa sababu zozote zile atashindwa kuwasilisha ripoti hiyo kwa spika kama sheria inavyotaka
kutungwa kwa she ria ya ukaguzi wa umma namba ya mwaka kumeimarisha uhuru wa utendaji wa ofisi yangu katika kutimiza majukumu yake ya kikatiba
uhuru wa utendaji wa ofisi yangu unatarajiwa kuniwezesha kupata na kuwa na udhibiti muhimu juu ya rasilimali zote zilizop kwa ajili ya ofisi ikiwa ni pamoja na rasilimali watu na fedha amba zo zitaiwezesha ofisi yangu kufanya kazi bila kuingiliwa na mtu au mamlaka yoyote ikiwemo zile ninazo zikagua
xi ukurasasheria hii imepanua mawanda ya ukaguzi kwa kunipa mamlaka ya kufanya ukaguz wa ufanisi wa utambuzi wa mazingira na maalum u
aina hizi za ukaguzi ni zaidi ya ukaguzi wa kawaida wa taarifa za fedha kama ambavyo tumeku wa tukifanya kwa miaka mingi
kimsingi taarifa hii imeniwezesha kutoa maoni huru kwa bunge kuhusiana na matumizi sahihi na uwajibikaji uwazi na uadilifu katika matumizi ya rasilimali za umma kwenye maeneo ya usimamizi wa ubora wa elimu uzalishaji nyama huduma za ugani ilipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea tathmini ya athari ya mazingira na mikatab a
lengo kuu la kufanya aina hizi za kaguzi ni kuangalia kama rasilimali zilizotengwa zimetumika kwa ufanisi kwa kuzingatia uwekevu tija na ufanisi kama ilivyotarajiwa na kupitishwa na bunge kwenye maeneo yaliyotajwa
ni vizuri kufahamu kwamba wakati ofisi yangu inafanya ukaguzi na kutoa taarifa ya utendaji wa serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kulingana na sheria katika taratibu zilizopo wajibu wa kuhakikisha uwepo wa ufanisi uwekevu na tija katika matumizi ya rasilimali za umma ni wa ma ofisa masuuli
wakati huohuo ni wajibu wa ma ofisa masuuli kuhakikisha uchunguzi na mapendekezo niliyoyatoa yanatekelezwa kikamilifu
ni matarajio ya bunge kwamba mdhibiti na mkaguzi mkuu wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ataandaa taarifa za fedha kuhu su usimamizi wa rasilimali za umma katika serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kuhusiana na tija na ufanisi kwenye utekelezaji wa programu mbalimbali za serikali
ofisi yangu inachangia kwa kutoa mapendekezo ili kuboresha utendaji katika se kta ya umma
kwa jinsi hiyo serikali kuu serikali za mitaa mashirika ya umma na ofisi yangu kwa pamoja zina mchango mkubwa kwa bunge katika kujenga imani kwa umma katika usimamizi wa rasilimali za umma
ingawa majukumu yanatofautiana matarajio ya usima mizi bora kwa rasilimali yanafanana
ili kukidhi matarajio ya wabunge na umma kwa ujumla ofisi ya taifa ya ukaguzi imeendelea kufanya mapitio ya njia bora zaidi za kufanya ukaguzi na kuongeza wigo wa masuala yanayokaguliwa na hivyo kuimarisha utendaji na uwajibikaji katika sekta ya umma
aidha tunahakikisha ukaguzi wetu unalenga na kuyapa kipaumbele maeneo muhimu yanayochangia maendeleo ya sekta ya umma
hivyo kazi ya ukaguzi ni chachu katika usimamizi wa rasilimali za umma
xii ukurasaninapenda kutambua weledi na dhamira ya wafanyakazi wa ofisi yangu kwa juhudi kubwa walizofanya katika kutimiza malengo tuliyojipangia licha ya kufanya kazi katika mazingira magumu ambayo ni pamoja na kukosa fedha za kutosha kukosa vitendea kazi na mishahara duni na wakati mwingine kufanya kazi kwenye maeneo yasiyofikika kirahisi
ninatarajia kuwa bunge vyombo vya habari na jamii wa ujumla itaona taarifa hii kuwa ni muhimu katika kuiwajibisha serikali kutokana na jukumu lake la usimamizi wa rasilimali za umma na utoaji wa huduma kwa watanzania
hivyo nitafurahi kupata mapendekezo ya jinsi ya kuboresha taarifa kama hii kwa siku zijazo
prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi dar es salaam
 machi xiii ukurasashukrani ninapenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa wale wote walio weka mazingira wezeshi kwangu kuweza kutimiza wajibu wangu wa kikatiba
ninapenda kumshukuru kila mfanyakazi katika ofisi yangu kwa jitihada zao ambazo zimeniwezesha kut oa ripoti kwa wakati
ninalazimika kuishukuru familia yangu na za wafanyakazi katika ofisi yangu kwa uvumilivu wao walio uonyesha wakati wa kipindi chote cha kutimiza wajibu huu wa kikatiba
ninapenda kuishukuru serikali na bunge letu tukufu kwa kuendelea kuisaidia ofisi yangu katika kutekeleza majukumu yake
vilevile shukrani za pekee ziende kwa jumuiya ya wafadhili hasa ofi si ya taifa ya ukaguzi ya sweden serikali ya sweden kupitia shirika la kimataifa la maendeleo la sweden serikali ya ujerumani kupit ia giz idara ya aendeleo ya kimataifa ya shirika la maendeleo ya kimataifa la marekani benki ya dunia kupitia mradi wa programu ya maboresho ya usimamizi wa fedha na wote waliotutakia mema ambao walichangia kwa njia moja au nyingine kwa nia ya kuleta mabadiliko katika ofisi yangu
mchango wao katika kuendeleza uwezo wa wafanyakazi kiujuzi kimfumo wa teknolo jia ya mawasiliano na nyenzo mbalimbali vimechangia kwa kiasi kikubwa katika mafanikio yetu
halikadhalika ninapenda kuwashukuru wadau wengine ote ikiwa ni pamoja na maofisa masuuli wa wizara ya elimu sayansi teknolojia na mafunzo ya ufundi wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi wizara ya maji na umwagiliaji wizara ya fedha na mipango ofisi ya makamu wa rais na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa
vilevile ninapenda kuwasilisha taarifa za ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi yaliyotolewa miaka ya nyuma kwenye ripoti tano za ukaguzi wa ufanisi ambazo zilihusisha serikali kuu na serikali za mitaa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kwa ushirikiano walioutoa na kutupatia taarifa muhimu zilizohitajika wakati wa uandaaji wa ripoti za ukaguzi ambazo ni chanzo cha ripoti hii ya ujumla
shukrani za kipekee ziende kwa jamii ya wanataaluma na wataalamu wa kada mbalimbali kutoka chuo kikuu dar es salaam chuo kikuu cha mzumbe chuo kikuu cha kilimo cha sokoine wataalamu wa kujitegemea na ma ofisa wastaafu wa serikali kwa michango yao ambayo liboresha ripoti za ukaguzi wa ufanisi kupitia maoni na uhakiki walioufanya katika rasimu za ripoti hizo
ninapenda pia kuishukuru kamati ya bunge hesabu za serikali kuu ambayo ripoti hii pamoja na ripoti binafsi zitafikishwa kwa ajili ya uchunguzi majadi liano na kutoa maelezo yake
tunatarajia kuwa kamati ya bunge ya hesabu za serikali kuu itatupa maboresho na muelekeo ut akaotoka na na mjadala wa ripoti hizi
mwisho ninapenda kuwashukuru ma ofisa masuuli na watumishi wote wa umma tanzania nzima
ninatamb ua pia mchango wa walipakodi ambao ripoti hii tunaitoa kwao
mwenyezi mungu awabariki wote kama mnavyojitoa katika kusimamia uwajibikaji katika matumizi ya rasilimali za umma nchini
xiv ukurasashukrani za kipekee ziende kwa jamii ya wanataaluma na wataalamu wa kada mbalimbali kutoka chuo kikuu dar es salaam chuo kikuu cha mzumbe chuo kikuu cha kilimo cha sokoine wataalamu wa kujitegemea na ma ofisa wastaafu wa serikali kwa michango yao ambayo liboresha ripoti za ukaguzi wa ufanisi kupitia maoni na uhakiki walioufanya katika rasimu za ripoti hizo
ninapenda pia kuishukuru kamati ya bunge hesabu za serikali kuu ambayo ripoti hii pamoja na ripoti binafsi zitafikishwa kwa ajili ya uchunguzi majadi liano na kutoa maelezo yake
tunatarajia kuwa kamati ya bunge ya hesabu za serikali kuu itatupa maboresho na muelekeo ut akaotoka na na mjadala wa ripoti hizi
mwisho ninapenda kuwashukuru ma ofisa masuuli na watumishi wote wa umma tanzania nzima
ninatamb ua pia mchango wa walipakodi ambao ripoti hii tunaitoa kwao
mwenyezi mungu awabariki wote kama mnavyojitoa katika kusimamia uwajibikaji katika matumizi ya rasilimali za umma nchini
xv ukurasamuhtasari kwa waandamizi ukaguzi wa ufanisi unalenga kuboresha uwajibik aji na ufanisi wa taasisi za umma
pia unatoa tathmini ya haki na elekevu kuhusiana na namna taasisi zilizokaguliwa zina vyotumia rasilimali katika kutimiza majukumu yao kwa kuzingatia uwekevu tija na ufanisi
kifungu namba cha sheria ya ukaguzi wa umm namba ya mwaka inampa mamlaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya ukaguzi wa ufanisi
ripoti hii ya jumla inaainisha mapungufu yaliyobainika hitimisho na mapendekezo kwa ripoti zote sita za ukaguzi zilizo fanyika kwa mwaka zinazohusiana na mfumo wa usimamizi wa ubora wa elimu tanzania usimamizi wa mikataba ya ujenzi wa miradi ya maji mijini usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za kimazingira katika miradi ya maendeleo utekelezaji wa mipango ya usimamizi wa milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea usimamizi wa usafi katika uzalishaji wa nyama na huduma za ugani
mkazo umewekwa katika maeneo ya usimamizi wa taarifa upimaji wa utendaji na ufuatiliaji katika sekta ya umma
kwa ujumla ripoti hii ina le ngo la kuwasaidia wabunge serikali vyombo vya habari umma na wadau wengine kufanya maamuzi ili kuongeza uwekevu tija na ufanisi katika utekelezaji wa shughuli za serikali
hata hivyo ripoti hii ya majumuisho hail engi kuwa mbadala wa ripoti sita ambaz zimefanyika na kuwasilishwa karibuni
kwa mantik hii basi msomaji anashauriwa kusoma ripoti za kaguzi husika ili kuweza kupata undani wa kilichokaguliwa
ripoti hii inatoa ufahamu kutokana na ripoti binafsi za ukaguzi wa ufanisi kuhusu kiwango cha vyombo vya serikali katika usimamizi wa data kupima utendaji wao na kuendesha ufuatiliaji wa shughuli zao
yafuatayo yalikuwa matokeo muhimu ya uchunguzi uliofanywa usimamizi wa data katika sekta ya umma ukaguzi ulibaini udhaifu katika namna taasisi za serikali zinavyosimamia data
taasisi hazi kuhifadhi hazikuzalisha hazikudumisha hazikutumia na hazikuwasilisha data katika utendaji wa shughuli zao
ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa usafi katika uzalishaji wa nyama ulibainisha kuwa mifumo ya data ya mamlaka ya chakula na dawa wizara ya afya wizara ya mifugo na tamisemi haikufanya kazi kwa ufanisi
wizara ya afya haikufuatilia kikamilifu shughuli za mamlaka ya chakula na dawa xvi ukurasausimamizi wa data katika sekta ya umma ukaguzi ulibaini udhaifu katika namna taasisi za serikali zina vyosimamia data
taasisi hazi kuhifadhi hazikuzalisha hazikudumisha hazikutumia na hazikuwasilisha data katika utendaji wa shughuli zao
ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa usafi katika uzalishaji wa nyama ulibainisha kuwa mifumo ya data ya mamlaka ya chakula na dawa wizara ya afya wizara ya mifugo na tamisemi haikufanya kazi kwa ufanisi
wizara ya afya haikufuatilia kikamilifu shughuli za mamlaka ya chakula na dawa ukaguzi ulibaini udhaifu katika namna taasisi za serikali zina vyosimamia data
taasisi hazi kuhifadhi hazikuzalisha hazikudumisha hazikutumia na hazikuwasilisha data katika utendaji wa shughuli zao
ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa usafi katika uzalishaji wa nyama ulibainisha kuwa mifumo ya data ya mamlaka ya chakula na dawa wizara ya afya wizara ya mifugo na tamisemi haikufanya kazi kwa ufanisi
wizara ya afya haikufuatilia kikamilifu shughuli za mamlaka ya chakula na dawa taarifa hazi kuzingatia usafi wa nyama na hakuna data zilizokuwa zinapa tikana katika tamisemi zinazo onyesha utendaji wa idara ya mifugo licha ya kuwa na mratibu anaye husika na sekta hiyo
wizara ya mifugo na mamlaka ya chakula na dawa hazikuandaa na kuzalisha data muhimu kuhusiana na idadi ya machinjio yaliyosajiliwa
katika ukaguzi wa usimamizi wa ubora wa elimu ilionekana kwamba wizara ya elimu na ofisi ya rais tamisemi ha zikuweza kutoa takwimu kuhusu utendaji wa vituo vya kujengea uwezo walimu
kulikuwa na matukio ambapo taasisi zilizokaguliwa zilishindwa kuthibitisha taarifa zilizotumika kuandaa nyaraka muhimu
vilevile ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya ujenzi wa miradi ya maji mijini iliku wa na udhaifu katika kuhakiki data zilizotumika kuandaa makadirio ya gharama za ujenzi makadirio ya ujenzi
hali hii ilisababisha ongezeko la gharama za ziada kutokana na kurekebisha makosa yaliyofanywa
ukaguzi ulibainisha udhaifu katika kuwe ka na kutunza kumbukumbu za taasisi husika
kwa mfano ukaguzi wa usimamizi wa machinjio ligundua kuwa machinjio matano kati ya kumi na mb ili yaliyotembelewa hayaku wa na kumbukumbu za taarifa za uchunguzi wa awali wa magonjwa ya wanyama kabla ha wajachinjwa
kulikuwa pia na udhaifu katika mawasiliano na kubadilishana taarifa kati ya taasisi za serikali
kwa mfano katika ukaguzi wa usimamizi wa machinjio ilibainika kwamba mamlaka ya chakula na dawa na serikali za mitaa ha zikuwa zinawa silisha ripoti zao za ukaguzi kwa wadau muhimu ambao wanatakiwa kupokea ripoti hizo
serikali za mitaa mara chache ziliwasilisha matokeo ya ukaguzi kwa tawala za mikoa na tamisemi lakini hazijawahi kupeleka taarifa hizo wizarani wizara ya mifugo na wizara ya afya
matokeo yake mapendekezo ambayo walipewa kutokana na ukaguzi uliofanyika hayakufanyiwa kazi vya kutosha na serikali za itaa
kadhalika ukaguz wa usimamizi wa mikataba umebaini kuwa wizara ya maji ha ikufanya maamuzi ya kuwasiliana na wataalamu washauri na wakandarasi
katika aadhi ya matukio mawasiliano haya yali tolewa kwa mdomo bila ya kumbukumbu za maandishi
upimaji wa utendaji katika sek ta ya umma tasisi zilizokaguliwa zilikosa mifumo ya kupima utendaji wa taasisi zao na ule wa taasisi zilizo chini ya mamlaka yao
hii ili sababishwa na mambo mawili kwanza kwa kiasi kikubwa upimaji wa utendaji katika sekta ya umma umelenga kungalia utend aji wa kifedha zaidi kwa kulinganisha ki asi cha fedha kilichotengwa na matumizi yake badala ya kuzingatia mapungufu katika utoaji wa huduma
pili sekta ya umma haioni umuhimu wa upimaji wa utendaji katika utoaji wa huduma kwaku wa hufanyika tu wakati wa ka zi zenye ufadhili
xvii ukurasautambuzi na uchaguzi wa viashiria vya utendaji kwa ajili ya kupima utendaji wa taasisi za sekta ya umma katika utoaji wa huduma zao au utekele zaji wa miradi ya maendeleo hau fanyik vya kutosha
ilibainika kuwa taasisi tisa zilizokaguliw zimeshindwa kuanzisha malengo ya upimaji wa utendaji wa huduma zao zinazotolewa kwa watu
matokeo yake taasisi zilitoa tu taarifa juu ya utendaji wa kifedha huku zikipuuza masuala yanayohusiana na ubora na muda wa kuhudum ia watu
kwa mfano katika ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya ujenzi ukosefu wa kipimo cha utendaji ulisababisha kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maji kwa kipindi cha kati ya miezi tisa na miaka minne
hali hii ilisababisha ongezeko la gharama za mradi zilizofikia hadi shilingi bilio ni 
pia kulikuwa na udhaifu katika kuchukua atua za maboresho na udhaifu katika utoaji mrejesho
hali hii ilisababishwa na mawasiliano duni ya kiutendaji miongoni mwa wadau muhimu ambapo kuliku wa na mawasiliano ya upande mmoja kutoka chini kwenda juu
pia hakuna mrejesho uliotolewa kwenda serikali za mitaa na tawala za mikoa na wizara husika kuhusiana na taarifa iliyowasilishwa kwao
taarifa nyingi kutoka tamisemi wizara husika na tawala za mikoa zilikuwa ni za maelekezo na zilitolewa kwa nadra san a
tawala za mikoa zilizikumbusha serikali za mitaa kuzipelekea data hasa pale walipoacha kupeleka ripoti za utekelezaji za kila mwaka kwa tawala za mikoa
aidha ilibainika kuwa hakuna taasisi kati ya zilizokaguliwa iliyoweza kutafsiri ripoti zao ili kuonesha mwenendo wa utoaji wa huduma katika maeneo yao
ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli katika sekta ya umma ukaguzi wa mfumo wa usimamizi wa ubora wa elimu umebaini udhaifu unaotokana na ufuatiliaji hafifu
kwa mfano kukosekana kwa mpango wa maende leo ya walimu kitaaluma ilikuwa moja ya sababu za kuwepo walimu wasiokuwa na sifa
hali hii ilisababishwa na ukosefu wa vyombo vya kufuatilia maendeleo ya waalimu kitaaluma
kukosekana kwa mpango sahihi wa mafunzo kwa walimu walioko kazini kulisababish wa na wizara ya elimu kukosa chombo cha kufuatilia utekelezaji wa shughuli za mafunzo
ukosefu wa orodha ya vitabu teule vya kutumika katika kufundish ia na kujifunz ia kunaashiria udhaifu katika ufuatiliaji wa vitabu
hii pia ilisababisha uwepo wa vitabu vingi katika soko ambavyo havijahakikiwa ubora wake
hata hivyo matokeo ya ukaguzi wa shule hayaku shughulikia tatizo hili
xviii ukurasapia kulikuwa na udhaifu katika kuchukua atua za maboresho na udhaifu katika utoaji mrejesho
hali hii ilisababishwa na mawasiliano duni ya kiutendaji miongoni mwa wadau muhimu ambapo kuliku wa na mawasiliano ya upande mmoja kutoka chini kwenda juu
pia hakuna mrejesho uliotolewa kwenda serikali za mitaa na tawala za mikoa na wizara husika kuhusiana na taarifa iliyowasilishwa kwao
taarifa nyingi kutoka tamisemi wizara husika na tawala za mikoa zilikuwa ni za maelekezo na zilitolewa kwa nadra sana
tawala za mikoa zili zikumbusha serikali za mitaa kuzipelekea data hasa pale walipo acha kupeleka ripoti za utekelezaji za kila mwaka kwa tawala za mikoa
aidha ilibainika kuwa hakuna taasisi kati ya zilizokaguliwa iliyoweza kutafsiri ripoti zao ili kuon esha mwenendo wa utoaji wa huduma katika maeneo yao
ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli katika sekta ya umma ukaguzi wa mfumo wa usimamizi wa ubora wa elimu umebaini udhaifu unaotokana na ufuatiliaji hafifu
kwa mfano kukosekana kwa mpango wa maendeleo ya walimu kitaaluma ilikuwa moja ya sababu za kuwepo walimu wasiokuwa na sifa
hali hii ilisababishwa na ukosefu wa vyombo vya kufuatilia maendeleo ya waalimu kitaaluma
kukosekana kwa mpango sahihi wa mafunzo kwa walimu walioko kazini kulisababish wa na wizara ya elimu kukosa chombo cha kufuatilia utekelezaji wa shughuli za mafunzo
ukosefu wa orodha ya vitabu teule vya kutumika katika kufundish ia na kujifunz ia kunaashiria udhaifu katika ufuatiliaji wa vitabu
hii pia ilisababisha uwepo wa vitabu ingi katika soko mbavyo havijahakikiwa ubora wake
hata hivyo matokeo ya ukaguzi wa shule hayaku shughulikia tatizo hili
ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli katika sekta ya umma ukaguzi wa usafi katika mchakato wa uzalishaji nyama pia umebaini udhaifu katika ufuatiliaji ambao lisababisha kukithiri kwa tabia za uchafu katika mchakato wa uzalishaji nyama
shughuli za kuchinja zilifanywa katika mazingira yasiyofaa kwa af ya za walaji kutokana na udhaifu wa utaratibu wa ufuati liaji wa usafi katika machinjio
dhaifu katika utaratibu wa ufuatiliaji ulionekana ka tika nga zi mbalimbali za taasisi za umma
hii ilisababish wa na uwepo wa machinjio ambayo hayajasajiliwa
uchunguzi wa kubaini uwepo wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mazao haukufanyika kama ilivyotakiwa kwa sababu mfumo wa ufuatiliaji haukushughulikia eneo hil i
ufuatiliaji hafifu ulipelekea kukosekana kwa mipango inayo zingatia vihatarishi kwa ajili ya usimamizi wa milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mazao
ukaguzi umebaini udhaifu wa namna ambayo taasisi zinavyosimamia tathmini ya utendaji
ilibain ika kuwa taasisi za serikali hazijitathmini vya kutosha katika utendaji wao hasa katika shughuli wanazo fanya
kwa mfano kuwepo kwa walimu wasiokuwa na sifa kama ilivyoripotiwa katika ukaguzi wa mfumo wa kusimamia ubora wa elimu ulionekana ni ishara ya udhaifu katika idara zinazohusika na utoaji wa elimu kujitathmini binafsi
iwapo kungekuwepo na kujitathmini kungesaidia kutambuliwa na kuondolewa kwa tatizo la uwepo wa walimu wasiokuwa na sifa
mawasiliano hafifu ya matokeo ya usimamizi ya lionekana katika kaguzi kati ya zilizofanyika kwenye taasisi za serikali
kujirudia kwa udhaifu katika sekta ya umma inaweza kuwa imesababishwa na ikakati duni mawasiliano
kwa ujumla udhaifu ulioonekana ulihusu kukosekana kwa malengo ya mawasiliano ili kuwezesha kufahamu nini cha kuwasili ana na kwa nani namna ya kuwasili ana muda wa kuwasilia na na kutathmini kinachotarajiwa kati ka mawasiliano hayo
ukaguzi wa mfumo wa kudhibiti ubora wa elimu umebaini mapungufu katika mawasiliano
matokeo ya mitihani alikuwa hombo cha kutathmini utendaji na kubaini mapungufu ili kuboresha ubora wa elimu
atokeo ya mitihani yalilenga kuwapa wadau taarif zinazohitajika kwa ajili ya ma boresho
hata hivyo ilibainika kuwa matokeo ya mitihani hayakutumika kuboresha taasisi zinazohusika katika utoaji wa elimu
xix ukurasaukaguzi umebaini udhaifu wa namna ambayo taasisi zinavyosimamia tathmini ya utendaji
ilibainika kuwa taasisi za serikali hazijitathmini vya kutosha katika utendaji wao hasa katika shughuli wanazo fanya
kwa mfano kuwepo kwa walimu wasiokuwa na sifa kama ilivyoripotiwa katika ukaguzi wa mfumo wa kusimamia ubora wa elimu ulionekana ni ishara ya udhaifu katika idara zinazohusika na utoaji wa elimu kujitathmini binafsi
iwapo kungekuwepo na kujitathmini kungesaidia kutambuliwa na kuondolewa kwa tatizo la uwepo wa walimu wasiokuwa na sifa
taarifa za uch ambuzi wa matokeo ya mitihani hazikutolewa na wala kusambazwa kwa wakati
hivyo aasisi zinazohusika na zinazoshiriki katika utoaji wa elimu nchini ha zikutumia taarifa hizo kwa ufanisi ku weka mipango ya kuzing atiwa kwa ajili ya utendaji wa taasisi
kwa upande mwingine mawasiliano hafifu au yanayo cheleweshwa ya naweza kusababisha utekelezaji duni wa mapendekezo yaliyotolewa
hii ni kama inavyothibitishwa katika ripoti ya ukaguzi wa usafi katika uzalishaji wa nyama ambayo taarifa duni ya utekelezaji wa mapendekezo ilionekana
moja ya mapendekezo yaliyotolewa na mamlaka ya chakula na dawa kwa halmashauri kutoka na na ukaguzi na ufuatiliaji wa ripoti yalionyesha mambo ambayo ni lazima kushughulikiwa kutokana na kasor ndogo katika uendeshaji na katika kuboresha mazingira
mambo hayo ni pamoja na kuondoa sakafu iliyochakaa kuboresha mfumo wa usimamizi wa taka kuhakikisha upatikana ji wa maji ya kutosha na utupaji sahihi wa taka
hata hivyo hakukuwa na us hahidi wamba mapendekezo hayo yaliwasilishwa kwenye serikali za mitaa husika kwa hatua za marekebisho
hitimisho usimamizi wa data katika sekta ya umma taasisi za serikali hazizalishi na kuhifadhi katika kiwango cha kutosha data zinazopatikana katika vyanzo mbalim bali
kuna udhaifu katika mapitio ya data zinazopatikana ndani na nje ya taasisi
matokeo yake data potofu zinatumika bila kuzirekebisha
hii ni kutokana na ukosefu wa utaratibu wa wazi wa kuwezesh kuhakiki data zinazozalishwa
mfumo wa kuhifadhi data ni dhaifu utunzaji kumbukumbu
taasisi za serikali hazihifadhi vya kutosha kumbukumbu za shughuli ambazo zinazitekeleza
data zinazopatikana katika taasisi ni hafifu kuwezesha taasisi au mtumiaji wa data hizo kufanya maamuzi
upimaji wa utendaji katika sek ta ya umma upimaji wa utendaji katika taasisi za sekta ya umma haukufanywa vizuri na hivyo kuna udhaifu katika kupima na kuelewa kiwango cha utendaji wa vyombo mbalimbali vya sekta ya umma
hii ni kwa sababu vyombo vingi vya serikali havina mifumo izuri ya upimaji wa maendeleo ya utendaji inayoweza kut umika kuongoza na kuelekeza kila taasisi za umma namna ya kutathmini utendaji wake katika kutoa huduma kwa watu
ufuatilia ji katika sekta ya umma kuna udhaifu katika usimamizi tathmini na mawasiliano katika taasisi zilizokaguliwa
hii imeathiri utendaji mzima wa shughuli na utoaji wa hudum kwa umma
wadau hawatekelezi kwa ufanisi majukumu yao kwa sababu hawapati taarifa kwa wakati muafaka
uratibu mzuri kati ya wadau unahitaji uwepo wa mawasiliano sah ihi na kwa wakati katika hatua za awali za uanzishaji ushiriki katika utekelezaji hadi hatua ya mwisho ya mradi
ni vigumu sana kutathmini shughuli ambayo haikuand aliwa vizuri na ambayo maendeleo yake hayasimamiwi kwa utaratibu na matokeo ya taarifa kuw asilishwa
xx ukurasaufuatilia ji katika sekta ya umma kuna udhaifu katika usimamizi tathmini na mawasiliano katika taasisi zilizokaguliwa
hii imeathiri utendaji mzima wa shughuli na utoaji wa hudum kwa umma
wadau hawatekelezi kwa ufanisi majukumu yao kwa sababu hawapati taarifa kwa wakati muafaka
uratibu mzuri kati ya wadau unahitaji uwepo wa mawasiliano sah ihi na kwa wakati katika hatua za awali za uanzishaji ushiriki katika utekelezaji hadi hatua ya mwisho ya mradi
ni vigumu sana kutathmini shughuli ambayo haikuand aliwa vizuri na ambayo maendeleo yake hayasimamiwi kwa utaratibu na matokeo ya taarifa kuw asilishwa
kadhalika tathmini haifanyiki katika kiwango cha kutosha
mapungufu katika ufuatiliaji tathmini na mawasiliano ya matokeo ya utendaji yanazuia upatikanaji wa taarifa sahihi ambazo zingeweza kutumika kwa ajili ya maboresho ya siku zijazo
mapendekezo ofisi ya waziri mkuu ihakikishe kuwa wizara idara zinazojitegemea mashirika wakala na malamlaka za serikali za mitaa zote usimamizi wa data zinaanzisha na kuboresha mifumo ambayo itawawezesha upatikanaji na utunzaji sahihi wa data zinazop atikana kutoka katika vyanzo mbalimbali kwa matumizi ya kiofisi na utekelezaji wa shughuli zilizoainishwa zinaanzisha mfumo wa mapitio ili kuh akikisha kuwa data zote zinazopokelewa kutoka vyanzo mbalimbali zinahakikiwa ili kuhakikisha kuwa ni kamili na ahihi kabla ya kutumika kuendeleza mifumo ya wazi kwa ajili ya kudumisha data ili kuwezesha uwepo na upatikanaji wa taarifa kwa watumiaji walengwa zinaanzisha mbinu na mikakati ya wazi ya usimamizi wa data ili kushughulikia masuala ya ubora wa data katika sekta ya umma zinaanzisha mfumo wa wazi unaoeleweka wa kubadilishana data kwenye sekta ya umma wa kati zitakapohitaji na i
kutoa mrejesho kulingana na ripoti zinazowasilishwa kwa ajili ya maboresho au maamuzi muhimu
kutoa mrejesho kulingana na ripoti zinazowasilishwa kwa ajili ya maboresho au maamuzi muhimu
xxi ukurasaii iii iv vi upimaji wa utendaji kupitisha na kutumia upimaji wa utendaji na kwa njia hiyo taarifa za utendaji za mwaka za kila taasisi izalishwe na utumika kama kipimo cha kutathmini kiwango chao cha utendaji katika utoaji wa huduma kuanzisha mfumo wa utendaji kwa ajili ya huduma zote zilizotolew a na kutoa hadhi ya utekelezaji kwa kufanya tathmini ya mara kwa mara juu ya utendaji wao kuwepo na utambuzi na uchagu zi sahihi wa viashiria vya utendaji ambavyo vitatumika kupima utendaji na huduma zitolewazo kwa watu kuwepo utaratibu madhubuti wa kupa ta kuchambua kutafsiri na kupeleka uchambu zi wa taarifa za utendaji kwa taasisi husika na kutekeleza kwa wakati mapendekezo yaliyotolewa na kutoa mrejesho kwa taasisi husika
usimamizi wa ufuatiliaji katika sekta ya umma kubuni mfumo wa ufuatiliaji kwa namna ambayo taarifa zitakusanywa kuchunguzwa kujumlishwa na kutumika ipasavyo ili kuongoza na kujifunza ufumbuzi wake kubuni mfumo wa ufuatiliaji utakaotoa mwongozo wa mtiririko wa taarifa kwa ufanisi kati ya taasisi na ngazi mbalimbali za utawala li kurahisisha utoaji wa maamuzi kupitia mara kwa mara na kuhuisha zana zinazo tumika kufuatilia wigo wa tathmini ili kutoa mtazamo sahihi wa maendeleo kiidara ambao unaweza ku tumika katika usimamizi uwajibikaji na mchakato wa kutathmini mfumo kutoa mwongozo wa wazi wa kufuatilia utendaji wa idara katika matumizi ya rasilimali ili tathmini itak ayofanywa itoe picha halisi ya kile kinachotokea kupeleka taarifa zi nazopatikan katika mfumo wa tathmini kwa watumiaji sahihi ili kurahisisha hatua zi nazopaswa kuchukuliwa i
kubaini mara kwa mara mapungufu ya mawasiliano na kuhakikisha taarifa zinawasilishwa kwa wakati muafaka na kwa walengwa kwa ajili ya kuchukua hatua za kiutawala na kiusimamizi
kubaini mara kwa mara mapungufu ya mawasiliano na kuhakikisha taarifa zinawasilishwa kwa wakati muafaka na kwa walengwa kwa ajili ya kuchukua hatua za kiutawala na kiusimamizi
xxii ukurasaxvii viii ix xi xiv xiii xv xvi vii xii sura ya kwanza utangulizi 
 usuli wa ukaguzi ukaguzi ufanisi ni muhimu kwa sababu unalenga kuboresha uwajibikaji na utendaji wa taasisi za serikali ili wananchi wapate huduma inazolingana na thamani ya fedha ziliyotumika
vigezo kadhaa hutumika kuchagu maeneo yanayo lengwa na ukaguzi wa ufanisi na ukaguzi aalumu
miongoni mwa mambo hayo ni malalamiko kutoka kwa wananchi na umuhimu wa eneo linaloangaliwa pamoja na sababu za kijamii na kiuchumi
ukaguzi wa ufanisi unatathmini ili kufahamu iwapo shughuli mipango au miradi inayohusisha rasilimali za umma katika wizara idara serikali za mitaa na mashirika yote ya umma imesimamiwa kwa kuzingatia uwekevu tija na ufanisi
uwekevu tija na ufanisi unaweza kuelezwa kama ifuatavyo uwekevu kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli huku kukizingatiwa ubora sahihi
ufanisi uhusiano kati ya matokeo wa kuzingatia bidhaa huduma matokeo na rasilimali zilizotumika kuzalishia
tija kiwango ambacho malengo yamefikiwa na uhusiano kati ya malengo yaliyokusudiwa na matokeo halisi katika shughuli husika
 mamlaka ya kukagua mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali amepewa mamlaka ya kisheria ya kufanya ukaguzi wa ufanisi kupitia sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
kifungu cha cha sheria hii kinasema mdh ibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa lengo la kuthibitisha uwekevu tija na ufanisi katika matumizi ya fedha au rasilimali za taasisi ya umma anaweza kukagua kuchunguza na kutoa ripoti kadri atakavyoona in afaa kuhusu ukurasa matumizi ya fedha na asilimali za umma katika wizara idara mamlaka za serikali za mitaa na mamlaka nyingine za serikali utekelezaji wa majukumu ya ma ofisa masuuli wakuu wa idara na wakuu wa taasisi mbalimbali za umma utekelezaji wa matakwa ya sheria ya mazingira kanu ni na sera ya ndani ya mazingira na viwango
ukaguzi wa ufanisi unalenga kuangalia iwapo malengo ya awali yaliyowekwa yamefanikiwa
kisha unaangalia iwapo uwekevu tija na ufanisi umezingatiwa
hatimaye apendekezo yanatolewa kwa ajili ya kuboresha maeneo yaliyoonekana kuwa na mapungufu
a b c ukaguzi unafanyika kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya ukaguzi wa ufanisi
viwango hivyo vinataka ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu za serikali kupanga na kutekeleza ukaguzi ili kupata ushahidi wa kutosha ambao utak uwa kigezo cha kuripoti mapungufu yaliyoonekana na kutoa hitimisho kwa kuzingatia lengo la ukaguzi husika
 madhumuni ya ripoti ripoti hii ya jumla inalenga kuwapa taarifa muhimu waheshimiwa wabunge vyombo vya habari umma pamoja na wadau wengine ili waweze ku fanya maamuzi yatakayoongeza uwekevu tija na ufanisi katika shughuli za serikali
mwisho muhtasari wa kila ripoti unatolewa kwa kubainisha mambo yatakayojadiliwa na kamati za kudumu za bunge kwa kushirikisha ma ofisa masuuli wakati wa kusikiliza oja za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
ripoti hii haikusudii kuwa mbadala wa ripoti sita za ukaguzi wa ufanisi ambazo zimefupishwa katika sura zinazofuata
ili kuweza kupata uelewa wa kina wa mada mahsusi zilizo jadiliwa katika ripoti hii msomaji anashauriwa kusoma ripoti binafsi zilizokamilika
ripoti hizo ni za ukaguzi za ufanisi katika maeneo yafuatayo utoaji wa huduma za ugani kwa wakulima usimamizi wa milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea udhibiti wa usafi kwenye maen eo ya kuzalishia nyama mfumo wa udhibiti wa ubora wa elimu usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za kimazingira na usimamizi wa mikataba katika taasisi za umma
ukurasa 
 lengo kuu la ripoti ripoti hii imelenga kuonesha masuala yanayohusu utendaji wa serikali katika maeneo makuu matatu yafuatayo usimamizi wa data kwenye taasisi za serikali upimaji wa utendaji katika sekta ya umma na ufuatiliaji wa utendaji wa serikali
ripoti hii inatoa mchanganuo wa masuala yaliyobainika kwenye ripoti sita za uk aguzi wa ufanisi ili kuonesha mapungufu katika maeneo makuu matatu
mwisho inapendekeza namna ya kuboresha mapungufu hayo
 mchakato wa uthibitisho wa takwimu wizara idar a mashirika taasisi na wakala mbalimbali wa serikali waliokaguliwa walipewa fursa ya kujadili na kutoa maoni yao juu ya matokeo ya ukaguzi na kusahihisha makosa yaliyojitokeza katika rasimu ya taarifa hii
 muundo wa ripoti ripoti hii ya jumla ina sura saba kama ifuatavyo utangulizi wa ukaguzi wa fanisi sura ya kwanza ina toa utangulizi wa ukaguzi wa ufanisi mamlaka ya ukaguzi madhumuni ya ripoti ya jumla mchakato wa uthibitisho wa takwimu
sura ya pili inatoa muhtasari wa muundo wa upimaji wa utendaji ufuatiliaji na usimamizi wa data kwenye taasisi za umma
kaguzi zil izofanyika na udhaifu unaofanana sura za tatu hadi tano zinatoa matokeo ya ukaguzi kwenye maeneo makuu matatu yafuatayo upimaji wa utendaji ufuatiliaji ili kubaini utekelezaji wa mapendekezo ya masuala yaliyobainka kwenye uchunguzi unaofanywa na taasis husika tathmini na ufuatiliaji wa shughuli mbalimbali za serikali na usimami zi wa mifumo ya taarifa kwenye taasisi za umma
ukurasamchanganuo wa maeneo hayo ni kama ifutavyo sura ya tatu inaonesha udhaifu unaofanana kwenye eneo la usimamizi wa data kwa ripo ti zote sita za kaguzi zilizofanyika sura ya nne inaonesha udhaifu unaofanana kwenye eneo la upimaji wa utendaji kwenye ripoti zote sita za ukaguzi na sura ya tano inaonesha mapungufu yanayofanana kwenye ufuatiliaji wa shughuli za serikali kama ilivyobai nishwa katika ripoti zote sita za ukaguzi
hitimisho la jumla na mapendekezo sura za sita na saba zinatoa mahitimisho ya jumla na mapendekezo ya masuala yaliyobainishwa katika maeneo makuu matatu kama yalivyotajwa hapo juu
ukurasasura ya pili usimamizi utendaji katika taasisi za umma 
 utangulizi kufikia malengo ya programu ni muhimu katika kufanikisha programu yoyote ya umma
ukusanyaji wa data ili kuonesha mafanikio ya programu ni muhimu kwa upimaji wa utendaji
sura hii ya usimamizi wa utendaji inalenga kuonesha namna taasisi za umma zina vyosimamia utendaji wake kupitia usimamizi wa data upimaji wa utendaji na ufuatiliaji wa karibu wa utekelezaji wa shughuli zake
kwa kupima utendaji na kufanya ulinganifu wa utendaji huo taasisi inaweza kup ata taarifa zitakazosaidia kuongeza ubora utoaji gharama na muda wa huduma
data nzuri zinasaidia katika kufanya tathmnini ya utendaji wa taasisi za umma
hii inaweza ufikiwa kupitia mbinu sahihi za ufuatiliaji wa utekelezaji uta kaohakikisha malendo ya taasisi yanafikiwa kwa urahisi
kwa hiyo sura hii inatoa maelezo kuhusu uhusiano uliopo kati ya mfumo wa usimamizi wa data usimamizi wa utendaji na ufuatiliaji wa masuala ya kiutendaji katika taasisi za umma
 usimamizi wa data usimamizi wa data unahusisha shughuli zote zinazo husu upangaji utekelezaji na utekelezaji na uratibu wa ifumo kwa ajili ya upatikana utunzaji ulinzi ukokotaji usambazaji uhifadhi na namna ya kuharibu data
data zilizosimamiwa vizuri ni kielelezo kizuri na mad hubuti cha masuala amba yo serikali imeahidi imeweza kutekeleza nini inafanya na jinsi inavyotumia fedha za umma
usimamizi wa data ni jukumu muhimu katika usimami zi wa taarifa
data sahihi na zinazo husika ni chanzo cha taari fa muhimu
wa kusimamaia data kwa umakini maamuzi sahihi ya kiutendaji yanaweza kufanyika
ni dhahiri kuwa mafanikio ya kitaasisi hayategeme tu uwepo wa rasilimali bali pia matumizi madhubuti katika kufikia malengo yaliyopangwa
hivyo taarifa zinaweza kuchukuliwa kuwa ni kiung muhimu kinachoshikamanisha taasisi
data katika taasisi za umma pamoja na mazingira yaliyopo ni sehemu ya mkakati na mpango wa uendeshaji wa taasisi
pamoja na mazingira yaliyopo ni sehemu ya mikakati mbinu na uendeshaji wa taasisi
ukurasadata zilizosimamiwa vizuri ni kielelezo kizuri na mad hubuti cha masuala amba yo serikali imeahidi imeweza kutekeleza nini inafanya na jinsi inavyotumia fedha za umma
usimamizi wa data ni jukumu muhimu katika usimami zi wa taarifa
data sahihi na zinazo husika ni chanzo cha taari fa muhimu
wa kusimamaia data kwa umakini maamuzi sahihi ya kiutendaji yanaweza kufanyika
ni dhahiri kuwa mafanikio ya kitaasisi hayategeme tu uwepo wa rasilimali bali pia matumizi madhubuti katika kufikia malengo yaliyopangwa
hivyo taarifa zinaweza kuchukuliwa kuwa ni kiung muhimu kinachoshikamanisha taasisi
data katika taasisi za umma pamoja na mazingira yaliyopo ni sehemu ya mkakati na mpango wa uendeshaji wa taasisi
pamoja na mazingira yaliyopo ni sehemu ya mikakati mbinu na uendeshaji wa taasisi
kielelezo 
 usimamizi wa taarifa unavyohusishwa na mafanikio ya taasisi ukurasachanzo uchambuzi wa mkaguzi kususu mfumo wa ufafafnuzi inajulikana kwamba umuhimu wa taasisi za umma inategemea kiwango cha taasisi katika wajibu wake unaotarajiwa
kama ilivyoone shwa katika kielelezo 
 hapo juu kufikiwa kwa malengo ya kitaasisi kunategemea maamuzi sahihi yaliyofanywa na maofisa husika
taarifa nzuri inatokana na ubora wa taarifa zilizoandaliwa na ku hakikiwa baada ya kuandaliwa
maamuzi sahihi yanaweza kufanywa iwapo mhusika ana taarifa sahihi
 upimaji wa utendaji kwenye taasisi za umma upimaji wa utendaji katika taasisi za umma unalenga katika uanzishaji wa mfumo wa kiutendaji utambuzi na uteuzi wa viashiria vya utendaji
unalenga pia uandaa mazingira ya via shiria vya utendaji na uendelezaji wa mipango na upimaji wa utendaji
halikadhalika unalenga ufuatilia na kufanya tathmini ya taarifa za utendaji ufafanuzi wa taarifa za kiutendaji hatua za kuchukuliwa na utoaji wa marejesho
sekta za umma zinakabiliw na changamoto kubwa ya kuongeza kiwango cha utoaji wa huduma kwa wananchi na pia kuongeza ufanisi na tija katika ukusany aji na utumiaji wa rasilimali zilizopo
ili kuyafikia haya utekelezaji makini wa utendaji katika taasisi za umma ni muhimu
upimaji wa utekelezaji wa utendaji unatumia taarifa za kifedha na zisizo za kifedha
upimaji wa utendaji wa kifedha unajumuisha fedha ziliz owekewa bajeti na zinazotumika
upimaji wa utendaji nazingatia bajeti na idadi ya maombi ya ukaguzi yaliyotolewa ubora wa utoaji huduma kuwaridhisha wananchi upatikanaji wa utoaji huduma kuwaridhisha wafanyakazi uvumbuzi wa huduma mpya zitolewazo na uendelevu wa huduma zitolewazo
inadaiwa kwamba upimaji wa utendaji unaweza kusaidia taasisi za umma kuongeza uwazi kutoa njia ya kuzawadia utendaji bora na kukuza kujifunza ndani na baina ya taasisi husika
chanzo uchambuzi wa mkaguzi kususu mfumo wa ufafafnuzi inajulikana kwamba umuhimu wa taasisi za umma inategemea kiwango cha taasisi katika wajibu wake unaotarajiwa
kama ilivyoone shwa katika kielelezo 
 hapo juu kufikiwa kwa malengo ya kitaasisi kunategemea maamuzi sahihi yaliyofanywa na maofisa husika
taarifa nzuri inatokana na ubora wa taarifa zilizoandaliwa na ku hakikiwa baada ya kuandaliwa
maamuzi sahihi yanaweza kufanywa iwapo mhusika ana taarifa sahihi
 upimaji wa utendaji kwenye taasisi za umma upimaji wa utendaji katika taasisi za umma unalenga katika uanzishaji wa mfumo wa kiutendaji utambuzi na uteuzi wa viashiria vya utendaji
unalenga pia uandaa mazingira ya via shiria vya utendaji na uendelezaji wa mipango na upimaji wa utendaji
halikadhalika unalenga ufuatilia na kufanya tathmini ya taarifa za utendaji ufafanuzi wa taarifa za kiutendaji hatua za kuchukuliwa na utoaji wa marejesho
sekta za umma zinakabiliw na changamoto kubwa ya kuongeza kiwango cha utoaji wa huduma kwa wananchi na pia kuongeza ufanisi na tija katika ukusany aji na utumiaji wa rasilimali zilizopo
ili kuyafikia haya utekelezaji makini wa utendaji katika taasisi za umma ni muhimu
upimaji wa utekelezaji wa utendaji unatumia taarifa za kifedha na zisizo za kifedha
upimaji wa utendaji wa kifedha unajumuisha fedha ziliz owekewa bajeti na zinazotumika
upimaji wa utendaji nazingatia bajeti na idadi ya maombi ya ukaguzi yaliyotolewa ubora wa utoaji huduma kuwaridhisha wananchi upatikanaji wa utoaji huduma kuwaridhisha wafanyakazi uvumbuzi wa huduma mpya zitolewazo na uendelevu wa huduma zitolewazo
inadaiwa kwamba upimaji wa utendaji unaweza kusaidia taasisi za umma kuongeza uwazi kutoa njia ya kuzawadia utendaji bora na kukuza kujifunza ndani na baina ya taasisi husika
ukurasa 
 ufuatiliaji wa utekelezaji katika tasisi za umma ufuatiliaji unaweza kufafanuliwa kuwa ni ufuatiliaji wa tathmini za athari za mipango miradi na mawasiliano ku husu ufanisi wa miradi mipango inayotekelezwa na taasisi za umma
ufuatiliaji mzuri unaweza kusaidia mambo mengi ikiwemo kuthibitisha na kudhibiti shughuli za utekelezaji wa miradi
mrejesho kutoka kwenye programu za ufuatiliaji pia unatoa fursa kwa wasim amizi wa miradi na vyombo vya udhibiti kutoa majibu mabadiliko yanapotokea
shughuli nyingi zinazohusika katika miradi zinaweza kuwa katika mbinu za kisayansi
baadhi ya ufuatiliaji wa shughuli hutoa tathmni ya matumizi ya ufanisi wa majukumu haya
ufuatiliaji unatoa uelewa mzuri wa teknolojia na mbinu mpya za kiutendaji
hivyo ufuatiliaji kunaboresha ubora wa hatua au mbinu zinazoweza kutumika katika miradi ya baadaye
mipango ya fuatiliaji inaweza kuboresha uelewa wa umma kuhusu madhara au matoke halisi ya miradi ya maendeleo hivyo kupelekea umma kuyakubali mapendekezo husika
ufuatiliaji madhubuti unahitaji upangwa na kufanyika kwa wakati
matokeo na utendaji yanapaswa kuhusisha wadau mbalimbali wa kisekta kama inavyoonekana kwenye
pia ufuatliaji unapaswa kuzingatia utendaji na uwasilisi wa wadau kama inavyooneshwa katika kielelezo 
 kielelezo 
 mfumo wa ufuatiliaji ukurasapia ufuatliaji unapaswa kuzingatia utendaji na uwasilisi wa wadau kama ina vyooneshwa katika kielelezo 
 mawasiliano hayahitaj kusubiri kuandaliwa kwa taarifa husika ya tathmini ili kuweza kuwasilisha matokeo ya tathmini
mpango tathmini unatakiwa uwe na mfumo wa kuweza kugawana matokeo ya awali ili kuwezesha marekebisho ya mpango na kufanya maamuzi
ukurasakielelezo 
 mfumo wa ufuatiliaji chanzo uchambuzi wa mkaguzi kuhusu ufafanuzi wa mfumo tathmini ya mahitaji wigo mipango kwa wakati vitendea kazi viashiria bayana defined tools indicators ufuatiliaji tathmini ya nusu mwaka mwaka nusu mwaka tathmini ya mwisho kuripoti mawasiliano 
 uhusiano kati ya usimami zi wa taarifa upimaji wa utekelezaji na ufuatiliaji wa utekelezaji katika utoaji wa huduma za umma usimamizi wa taarifa ni muhimu sana katika kuboresha utendaji
hii inajumuisha ukusanyaji ufuatiliaji upembuzi wa kutafsiri pamoja na kufanyia kazi taarifa za taasisi kwa ajili ya hatua maalum u
upimaji wa michakato na matokeo ni mkabala madhubuti na utaratibu muhimu wa usimamizi wa taarifa
pia unahusisha upimaji usimamizi pamoja na ufuatiliaji wa utendaji unaoendelea
inasaidia taasisi kutambua kutekeleza mipango kwa ajili ya maboresho ya mfumo wa utoaji wa huduma za umma na chanzo uchambuzi wa mkaguzi kuhusu ufafanuzi wa muundo chanzo uchambuzi wa mkaguzi kuhusu ufafanuzi wa muundo kufuatilia utekelezaji wake 
uhusiano kati ya vipengele hivi vitatu unaoneshwa katika kielelezo 
usimamizi wa data ili kubor esha utendaji
idara ya afya rasilimali za huduma za afya ya binadamu na usimamizi wa utoaji huduma marekani aprili kufuatilia utekelezaji wake 
uhusiano kati ya vipengele hivi vitatu unaoneshwa katika kielelezo 
kielelezo 
 uhusiano kati ya taarifa upimaji wa utendaji na matokeo ya taarifa chanzo uchambuzi wa mkaguzi kuhusu ufafanuzi wa muundo usimamizi wa data ili kubor esha utendaji
idara ya afya rasilimali za huduma za afya ya binadamu na usimamizi wa utoaji huduma marekani aprili ukurasa ukurasasura ya tatu usimamizi wa data kwenye sekta ya umma 
 utangulizi usimamizi wa data katika sekta ya umma unajumuisha shughuli zote zinazohus mipango maendeleo utekelezaji na usimamizi wa mifumo yaupatikanaji uhifadhi usalama urejezaji usambazaji utunzaji na njia za kuharibu data
usimamizi mzuri wa data hutoa ushahidi wa wazi na wa kudumu kuhusu ahadi za serikali nini ilichokifanya huduma inazozitoa na jinsi inavyo tumia fedha za umma
udhaifu katika udhibiti wa kumbukumbu unaweza kusababisha uwezekano wa upotoshaji wa taarifa na hivyo kutoa fursa za udanganyifu rushwa na ubadhirifu
pia hudhoofisha uwezo wa wananchi kudai haki na stahili zao hudhoofisha uwezo wa kupangana kufuatilia sera na huduma na husababisha ugumu katika kupata taarifa za umma kwa ufanisi 
wakati wa ukaguzi wa ufanisi uliofanywa katika maeneo sita ya kiukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ilibaini maeneo ambayo yameonyesha udhaifu kat ika usimamizi wa data miongoni mwa taasisi za serikali
mapungufu haya yameelezwa kama ilivyoainishwa hapa chini
 malengo ya usimamizi wa data kwenye sekta ya umma malengo ya jumla ya sura hii ni ku tathmini jinsi taasisi za serikali zinavyosimamia mat umizi ya taarifa wakati zikitekeleza majukumu yake
taasisi hizi pamoja na nyinginezo ni zile ambazo zimetolewa katika ripoti za ukaguzi wa ufanisi kama zilivyoainishwa kwenye sura ya kwanza ya ripoti hii
hususani lengo la kaguzi hizi lilikuwa ni kufan ya tathmini ya kiwango ambacho taasisi za serikali zinasimamia data katika kutatua mapungufu ya kiutendaji katika kazi zao ili kuongeza tija na ufanisi katika shug huli miradi na mipango ya serikali
kutambua mapungufu katika usimamizi wa data na hivyo utoa mapendekezo ambayo yataongeza thamani na tija na kusaidia kutatua mapungufu hayo
 iso taarifa na uhifadhi wa nyaraka mifumo ya usimamizi wa kumbukumbu nyaraka kuu na msamiati alogue detail csnumber sura ya tatu usimamizi wa data kwenye sekta ya umma 
 utangulizi usimamizi wa data katika sekta ya umma unajumuisha shughuli zote zinazohus mipango maendeleo utekelezaji na usimamizi wa mifumo yaupatikanaji uhifadhi usalama urejezaji usambazaji utunzaji na njia za kuharibu data
usimamizi mzuri wa data hutoa ushahidi wa wazi na wa kudumu kuhusu ahadi za serikali nini ilichokifanya huduma inazozitoa na jinsi inavyo tumia fedha za umma
udhaifu katika udhibiti wa kumbukumbu unaweza kusababisha uwezekano wa upotoshaji wa taarifa na hivyo kutoa fursa za udanganyifu rushwa na ubadhirifu
pia hudhoofisha uwezo wa wananchi kudai haki na stahili zao hudhoofisha uwezo wa kupangana kufuatilia sera na huduma na husababisha ugumu katika kupata taarifa za umma kwa ufanisi 
wakati wa ukaguzi wa ufanisi uliofanywa katika maeneo sita ya kiukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ilibaini maeneo ambayo yameonyesha udhaifu kat ika usimamizi wa data miongoni mwa taasisi za serikali
mapungufu haya yameelezwa kama ilivyoainishwa hapa chini
 malengo ya usimamizi wa data kwenye sekta ya umma malengo ya jumla ya sura hii ni ku tathmini jinsi taasisi za serikali zinavyosimamia mat umizi ya taarifa wakati zikitekeleza majukumu yake
taasisi hizi pamoja na nyinginezo ni zile ambazo zimetolewa katika ripoti za ukaguzi wa ufanisi kama zilivyoainishwa kwenye sura ya kwanza ya ripoti hii
hususani lengo la kaguzi hizi lilikuwa ni kufan ya tathmini ya kiwango ambacho taasisi za serikali zinasimamia data katika kutatua mapungufu ya kiutendaji katika kazi zao ili kuongeza tija na ufanisi katika shug huli miradi na mipango ya serikali
kutambua mapungufu katika usimamizi wa data na hivyo utoa mapendekezo ambayo yataongeza thamani na tija na kusaidia kutatua mapungufu hayo
 iso taarifa na uhifadhi wa nyaraka mifumo ya usimamizi wa kumbukumbu nyaraka kuu na msamiati alogue detail csnumber ukurasa kufan ya tathmini ya kiwango ambacho taasisi za serikali zinasimamia data katika kutatua mapungufu ya kiutendaji katika kazi zao ili kuongeza tija na ufanisi katika shug huli miradi na mipango ya serikali
kutambua mapungufu katika usimamizi wa data na hivyo utoa mapendekezo ambayo yataongeza thamani na tija na kusaidia kutatua mapungufu hayo
ni vigumu kutambua tija na ufanisi wa shughuli za serikali kwa sababu ya mapungufu ya usimamizi wa data ambayo yamekuwa yakionekana katika kaguzi nyingi zilizofanyika
mapungufu katika maeneo yote yaliyotambuliwa yanahusiana na hivyo kuathiriana
mapungufu hayo yameelezwa katika sehemu zifuatazo hapa chini
 uandaaji na uzalishaji wa data taasisi za serikali zinatarajiwa kuwa na mifumo maridadi ya kupokea na kupokea data ili kuziwezesha ku pokea kupata na kuzalisha data sahihi na muhimu kwa taasisi husika
katika taarifa sita za ukaguzi wa thamani ilibainika kuwa kulikuwa na mapungufu makubwa yanayohusiana na up okeaji uandaaji na uzalishaji wa data
taasisi za umma hazikuweza kupata data muhimu ambazo zingeziwezesha kuwa na taarifa muhimu juu ya utendaji na changamoto zinazozikabili
 mapungufu katika upatikanaji wa data katika ukaguzi wa usimamizi wa milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea ilibainik kuwa serikali za mitaa zimewekewa mfumo wa upataji wa data za kilimo amba zo hurekodi taarifa za kilimo na ufugaji
moja ya data hizo ni milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea
wizara ya kilimo chakula na ushirika wizara ya kilimo haikuweza kupokea data kutoka kwenye halmashauri kwa sababu mfumo husika hautoi hali halisi ya milipuko ya magonjwa ya mimea kwa wakati husika
ali ii imesababishwa na kutokuwepo kwa ufuatiliaji pamoja na ukosefu wa data kwa wizara ya kilimo ambazo zingesaidia ku dhibiti milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea nchini
 ukurasakwa upande mwingine ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ulibainisha kuwa rejesta ya miradi iliyopo katika baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ilion esha kuwa jumla ya miradi ikijumuisha miradi ya ujenzi ilisajiliwa kwa kipindi cha mwaka hadi 
hata hivyo kwa kipindi hichohicho jumla ya miradi ya ujenzi iliyotekelezwa kwa mujibu wa rejesta ya bodi ya makandarasi ilikuwa 
ii inaashi ria kuwa miradi ya ujenzi ipatayo ambayo ni sawa na asilimia ya miradi yote ya ujenzi inayotekelezwa haikusajiliwa au kufanyiwa tathmini
kutofany ika tahimini kwenye miradi ya namn hii ni kinyume cha sheria ya usimamizi wa mazingira na
 ya mwaka 
vilevile hii imekwamisha kufanya maamuzi iwa po tathmini ya athari za mazingira ifanyike au la 
hii inaashiria kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuweza kupata taarifa za kutosha na sahihi ambazo zin geweza kuathiri ipango yake ya usimamizi wa shughuli za mazingira
 udhaifu katika uzalishaji na uhakiki wa data ukaguzi wa ufanisi wa udhibiti wa usafi katika uzalishaji wa nyama ulibaini mapungufu katika mifumo ya utoaji wa data baina ya mamlaka ya chakula na dawa wizara ya mifugo na maendeleo ya uvuvi wizara ya mifugo na ofisi ya rais tamisemi hii ilidhihirishwa na wizara ya mifugo kukosa taarifa muhimu kuhusu usalama wa nyama
taarifa hizi zilipaswa kukusanywa na mamlaka ya chakula na dawa kupitia shughuli zao za ukaguzi kwenye machinjio
ilibainika pia uwepo wa udhaifu katika uratibu wa utendaji ndani ya wizara ya afya na baina ya wizara ya afya na mamlaka ya chakula na dawa umechangia wizara ya afya kus hindwa kufuatilia utendaji wa mamlaka ya chakula dawa katika kusimamia hali ya usafi katika mchakato wa uzalishaji wa nyama kwa kutumia taarifa zinazozalishwa na mamlaka ya chakula na dawa na wizara za kisekta
wakati wa mapitio ya taarifa za kila mwezi za robo mwaka na za mwaka ilibainika kwamba taar ifa zote hizi hazikulenga usafi wa nyama na hapakuwepo taarifa yoyote ofisi ya rais tamisemi iliyoonesha utendaji wa shughuli za huduma kwa mifugo kwenye halmashauri mbali ya kuwepo kwa mratibu wa sekta hiyo katika halmashuri husika
 kanuni kanuni za tathmini ya athari za mazingira na ukaguzi za mwaka kwa upande mwingine ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ulibainisha kuwa rejesta ya miradi iliyopo katika baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ilion esha kuwa jumla ya miradi ikijumuisha miradi ya ujenzi ilisajiliwa kwa kipindi cha mwaka hadi 
hata hivyo kwa kipindi hichohicho jumla ya miradi ya ujenzi iliyotekelezwa kwa mujibu wa rejesta ya bodi ya makandarasi ilikuwa 
ii inaashi ria kuwa miradi ya ujenzi ipatayo ambayo ni sawa na asilimia ya miradi yote ya ujenzi inayotekelezwa haikusajiliwa au kufanyiwa tathmini
kutofany ika tahimini kwenye miradi ya namn hii ni kinyume cha sheria ya usimamizi wa mazingira na
 ya mwaka 
vilevile hii imekwamisha kufanya maamuzi iwa po tathmini ya athari za mazingira ifanyike au la 
hii inaashiria kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuweza kupata taarifa za kutosha na sahihi ambazo zin geweza kuathiri ipango yake ya usimamizi wa shughuli za mazingira
 udhaifu katika uzalishaji na uhakiki wa data ukaguzi wa ufanisi wa udhibiti wa usafi katika uzalishaji wa nyama ulibaini mapungufu katika mifumo ya utoaji wa data baina ya mamlaka ya chakula na dawa wizara ya mifugo na maendeleo ya uvuvi wizara ya mifugo na ofisi ya rais tamisemi hii ilidhihirishwa na wizara ya mifugo kukosa taarifa muhimu kuhusu usalama wa nyama
taarifa hizi zilipaswa kukusanywa na mamlaka ya chakula na dawa kupitia shughuli zao za ukaguzi kwenye machinjio
ilibainika pia uwepo wa udhaifu katika uratibu wa utendaji ndani ya wizara ya afya na baina ya wizara ya afya na mamlaka ya chakula na dawa umechangia wizara ya afya kus hindwa kufuatilia utendaji wa mamlaka ya chakula dawa katika kusimamia hali ya usafi katika mchakato wa uzalishaji wa nyama kwa kutumia taarifa zinazozalishwa na mamlaka ya chakula na dawa na wizara za kisekta
wakati wa mapitio ya taarifa za kila mwezi za robo mwaka na za mwaka ilibainika kwamba taar ifa zote hizi hazikulenga usafi wa nyama na hapakuwepo taarifa yoyote ofisi ya rais tamisemi iliyoonesha utendaji wa shughuli za huduma kwa mifugo kwenye halmashauri mbali ya kuwepo kwa mratibu wa sekta hiyo katika halmashuri husika
 kanuni kanuni za tathmini ya athari za mazingira na ukaguzi za mwaka ukurasailibainika pia uwepo wa udhaifu katika uratibu wa utendaji ndani ya wizara ya afya na baina ya wizara ya afya na mamlaka ya chakula na dawa umechangia wizara ya afya kus hindwa kufuatilia utendaji wa mamlaka ya chakula dawa katika kusimamia hali ya usafi katika mchakato wa uzalishaji wa nyama kwa kutumia taarifa zinazozalishwa na mamlaka ya chakula na dawa na wizara za kisekta
wakati wa mapitio ya taarifa za kila mwezi za robo mwaka na za mwaka ilibainika kwamba taar ifa zote hizi hazikulenga usafi wa nyama na hapakuwepo taarifa yoyote ofisi ya rais tamisemi iliyoonesha utendaji wa shughuli za huduma kwa mifugo kwenye halmashauri mbali ya kuwepo kwa mratibu wa sekta hiyo katika halmashuri husika
ilibainika pia kuwa wizara ya mifugo na mamlaka ya chakula na dawa ha zikuandaa wala kuzalisha data muhimu ambazo ziliendana na idadi ya machinjio yaliyosajiliwa
mapitio ya taarifa ya mwaka ya mamlaka ya chakula na dawa kuhusu usajili wa machinjio nchini yalibainisha kuwa silimia ya machinjio yanayofanya kazi hayakusajiliwa ni machinjio tu kati ya ndiyo yaliyosajiliwa
hii ilikuwa ni kinyume cha mahitaji ya sheria ya mamlaka ya chakula na dawa ya magonjwa ya mifugo
kwa maana hiyo taasisi mbili hazikuwa na taar ifa za idadi ya machinjio yaliyosajiliwa na yasiyosajiliwa
jedwali 
 makundi ya machinjio ambayo hayakusajiliwa na mamlaka ya chakula na dawa na wizara ya mifugo kundi la machinjio idadi ya machinjio yaliyopo asilimia ya machinjio yaliyosajiliwa na mamlaka ya chakula na dawa asilimia ya machinjio yaliyosajiliwa na wizara ya mifugo machinjio ya kisasa machinjio ya kati karo la machinjio chanzo mapitio ya hali ya usajili kutoka wizara ya mifugo na mamlaka ya chakula na awa pamoja ya uchambuzi wa wakaguzi jedwali 
 linaonesha kuwa kumekuwepo na mapungufu ya uzalishaji wa data kutoka mamlaka ya chakula na dawa na wizara ya mifugo kuhusu idadi ya machinjio ya kisasa machinjio ya kati na karo za machinjio
mapunguf yaliyoonekana yanahusu kasoro katika kukusanya data zinazohusiana na machinjio ya liyosajiliwa na utunzaji wa kumbukumbu na kupeana taarifa baina ya wizara ya mifugo na mamlaka ya chakula na dawa
data hizi ni muhimu ili kuelewa idadi ya machinjio amba yo hayasimamiwi kwa sababu ya kutosajiliwa
baadhi ya taasisi zilizokaguliwa hazikuandaa kabisa data ambazo ni muhimu kama amb avyo ilibainika kwenye ukaguzi wa usimamizi wa mfumo wa udhibiti ubora wa elimu ambapo wizara ya elimu na ufundi stadi na ofisi rais tamisemi hazikuweza kutoa taarifa juu ya utendaji na uendeshaji wa vituo vya walimu
ofisi ya rais tamisemi ambayo inahusika na kusimamia na kufuatilia utendaji wa halmashauri ambazo kwa kupitia ma ofisa elimu wa kata wilaya na waratibu wa vituo ya waalimu ina jukumu la kuhakikisha kuwa msaada unatolewa kwenye vituo vya walimu na kwamba walimu wanapata mafunzo ilitakiwa kuandaa taarifa hizo ambazo zingeviwezesha vituo hivi kufanya kazi
kulikuwepo na matukio ambapo taasisi zilizokaguliwa hazikuw eza kuhakiki data ambazo ilizitumia kuandaa nyaraka muhimu
kwa mfano ukaguzi wa usimamizi wa miradi ya ujenzi mijini ulibaini kuwepo kwa mapungufu katika kuhakiki taarifa zilizotumika kuandaa makisio ya gharama makadirio ya ujenzi
ilionekana kuwa miun do ya miradi haikufanyika kikamilifu kwa sababu wahandisi washauri hawakukusanya taarifa muhimu wakati wa utafiti na uchunguzi wa udongo ili kuwezesha uandaaji wa taarifa zenye kina juu ya muundo wa miradi
 kifungucha 
 chavifungu vya masharti ya jumla ukurasachanzo mapitio ya hali ya usajili kutoka wizara ya mifugo na mamlaka ya chakula na awa pamoja ya uchambuzi wa wakaguzi jedwali 
 linaonesha kuwa kumekuwepo na mapungufu ya uzalishaji wa data kutoka mamlaka ya chakula na dawa na wizara ya mifugo kuhusu idadi ya machinjio ya kisasa machinjio ya kati na karo za machinjio
mapunguf yaliyoonekana yanahusu kasoro katika kukusanya data zinazohusiana na machinjio ya liyosajiliwa na utunzaji wa kumbukumbu na kupeana taarifa baina ya wizara ya mifugo na mamlaka ya chakula na dawa
data hizi ni muhimu ili kuelewa idadi ya machinjio amba yo hayasimamiwi kwa sababu ya kutosajiliwa
baadhi ya taasisi zilizokaguliwa hazikuandaa kabisa data ambazo ni muhimu kama amb avyo ilibainika kwenye ukaguzi wa usimamizi wa mfumo wa udhibiti ubora wa elimu ambapo wizara ya elimu na ufundi stadi na ofisi rais tamisemi hazikuweza kutoa taarifa juu ya utendaji na uendeshaji wa vituo vya walimu
ofisi ya rais tamisemi ambayo inahusika na kusimamia na kufuatilia utendaji wa halmashauri ambazo kwa kupitia ma ofisa elimu wa kata wilaya na waratibu wa vituo ya waalimu ina jukumu la kuhakikisha kuwa msaada unatolewa kwenye vituo vya walimu na kwamba walimu wanapata mafunzo ilitakiwa kuandaa taarifa hizo ambazo zingeviwezesha vituo hivi kufanya kazi
kulikuwepo na matukio ambapo taasisi zilizokaguliwa hazikuw eza kuhakiki data ambazo ilizitumia kuandaa nyaraka muhimu
kwa mfano ukaguzi wa usimamizi wa miradi ya ujenzi mijini ulibaini kuwepo kwa mapungufu katika kuhakiki taarifa zilizotumika kuandaa makisio ya gharama makadirio ya ujenzi
ilionekana kuwa miun do ya miradi haikufanyika kikamilifu kwa sababu wahandisi washauri hawakukusanya taarifa muhimu wakati wa utafiti na uchunguzi wa udongo ili kuwezesha uandaaji wa taarifa zenye kina juu ya muundo wa miradi
 kifungucha 
 cha vifungu vya masharti ya jumla chanzo mapitio ya hali ya usajili kutoka wizara ya mifugo na mamlaka ya chakula na awa pamoja ya uchambuzi wa wakaguzi jedwali 
 linaonesha kuwa kumekuwepo na mapungufu ya uzalishaji wa data kutoka mamlaka ya chakula na dawa na wizara ya mifugo kuhusu idadi ya machinjio ya kisasa machinjio ya kati na karo za machinjio
mapunguf yaliyoonekana yanahusu kasoro katika kukusanya data zinazohusiana na machinjio ya liyosajiliwa na utunzaji wa kumbukumbu na kupeana taarifa baina ya wizara ya mifugo na mamlaka ya chakula na dawa
data hizi ni muhimu ili kuelewa idadi ya machinjio amba yo hayasimamiwi kwa sababu ya kutosajiliwa
baadhi ya taasisi zilizokaguliwa hazikuandaa kabisa data ambazo ni muhimu kama amb avyo ilibainika kwenye ukaguzi wa usimamizi wa mfumo wa udhibiti ubora wa elimu ambapo wizara ya elimu na ufundi stadi na ofisi rais tamisemi hazikuweza kutoa taarifa juu ya utendaji na uendeshaji wa vituo vya walimu
ofisi ya rais tamisemi ambayo inahusika na kusimamia na kufuatilia utendaji wa halmashauri ambazo kwa kupitia ma ofisa elimu wa kata wilaya na waratibu wa vituo ya waalimu ina jukumu la kuhakikisha kuwa msaada unatolewa kwenye vituo vya walimu na kwamba walimu wanapata mafunzo ilitakiwa kuandaa taarifa hizo ambazo zingeviwezesha vituo hivi kufanya kazi
kulikuwepo na matukio ambapo taasisi zilizokaguliwa hazikuw eza kuhakiki data ambazo ilizitumia kuandaa nyaraka muhimu
kwa mfano ukaguzi wa usimamizi wa miradi ya ujenzi mijini ulibaini kuwepo kwa mapungufu katika kuhakiki taarifa zilizotumika kuandaa makisio ya gharama makadirio ya ujenzi
ilionekana kuwa miun do ya miradi haikufanyika kikamilifu kwa sababu wahandisi washauri hawakukusanya taarifa muhimu wakati wa utafiti na uchunguzi wa udongo ili kuwezesha uandaaji wa taarifa zenye kina juu ya muundo wa miradi
 kifungucha 
 chavifungu vya masharti ya jumla ukurasakwa kutumia taarifa zilizokusanywa wahandisi ashauri walitakiwa kuanda michoro iliyoonesha miundo na makadirio ya ujenzi ambayo inaonesha kiwango cha mahitaji ya kazi
kuhusu hili makisio halisi kwa kazi zote zilizopimwa zilitakiwa kuwemo kwenye makadirio ya ujenzi ili kuongoza shughuli za ujenzi
mapitio ya maagizo ya mabadiliko yalionesha kuwa makadirio ya ujenzi kwenye fungu la f h na loti na yalikosa mahitaji muhimu yaliyotakiwa kwenye kazi hivyo kusababisha kuwepo kwa umuhimu wa kuongezea mahitaji mengine ya ziada yaliyofikia kiasi cha shilingi bilioni 
kwenye ukaguzi huohuo ilibainika kuwa kwa kuzingatia mapungufu hayo hapo juu gharama ya mkataba iliongezwa na wizara ya maji kinyume cha utaratibu
kwenye loti ya mradi wa maji chalinze gharama ya mkataba iliongezeka hadi kuf ikia milioni 
 baada ya kuweka viwango vipya kwenye makadirio ya ujenzi ambavyo vingeweza kutekelezwa kwa gharama nyinginezo na viwango kwenye mkataba
kwa kufanya hivyo wizara ya maji ilienda kinyume cha kifungo cha 
 cha vifungu vya masharti ya ju mla
taarifa zilizokusanywa na kuhakikiwa zilikuwa muhimu utumika kama muongozo au ulinganishaji wakati wa utekelezaji wa miradi
katika ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya miradi ya ujenzi ya maji mijini ilibainika kuwa mipango kazi ambayo ilikuwa muhi mu katika kusaidia kuongoza utekelezaji wa miradi husika haikupitiwa wala kuhuishwa mara kwa mara kama ilivyotakiwa kwenye mikataba husika
kwa mfano katika mradi wa maji wa musoma ambao gharama yake ya awali ilikuwa shilingi bilioni 
 ilibainika uwa taarifa ya maendeleo ya mradi ya robo mwaka ya februar wizara ya maji ilimwandikia mkandarasi kumjulisha mabadiliko kwenye gharama ya mradi ambao awali ulionekana kuthaminiwa kwa kiasi cha chini kwa sababu ya makosa ya kimahesabu kwenye makadiri ya ujenzi
kwa sababu hii gharama ya mkataba iliongezeka kwa kiasi cha shilingi bilioni 
 hadi kufikia shilingi bilioni 
kushindwa kuhuisha mkataba kwa wakati kulisababisha ugumu katika usimamizi kwa kuwa mhandisi hakuweza kutumia mipango kazi iliyopitiliza muda wake
 ukurasailibainika pia kwenye ukaguzi huohuo kuwa kulikuwepo na upungufu katika kuandaa na kuhakiki mikataba
mapitio ya mikataba yalibainisha kuwa kulikuwepo na makosa katika kuweka namba katika mikataba ambapo mikataba iliwekwa namba moja kwenye miradi miwili tofauti na kuwepo kwa namba mbili za mkataba katika mradi mmoja
taarifa muhimu kama vile tarehe za kusaini mkataba kukabidhi eneo la kazi kuanza na kukamilisha kazi vilinakiliwa tofauti katika viambatanisho nyongeza ya mkataba
 kulikuwepo na taarifa mchanganyiko zilizohusu aina ya dhamana ya utendaji ambayo ingetolewa na mkandarasi wa fungu f h la mradi wa ujenzi
hata hivyo hapakuwepo uainishaji wa majukumu baina ya msimamizi wa mradi aliyetajwa kwenye mkataba na mhandisi mshauri ambaye aliajiriwa kusimamia mradi huo
hii ilisababishwa na maandalizi hafifu ya mradi na hivyo kushindwa kufanya mapitio ya mkataba jambo lililosababishwa na wizara ya maji kabla ya kusaini mkataba ili kuhakikisha vipengele na masharti ya mkataba vinaeleweka kwa pande zote mbili zinazohusika na mkataba
 zingatia kiambatanisho cha cha taarifa ya ukaguzi kuhusu usimamizi mikataba ya miradi ya
maji mijini 
 mapungufu ya data kwa ajili ya kufanya maamuzi ilibainika kuwa dataambazo zilizalishwa na taasisi za serikali hazikuzingatia mambo muhimu ambayo yangewezesha mamlaka husika zichuku maamuz sahi hi
kwa mujibu wa kanuni za tathmini za athari za mazingira taarifa ya athari za mazingira inatakiwa kuzingatia kuidhinisha miradi ambayo inajengwa kwenye maeneo hatarishi kimazingira kama vile sehemu oevu na sehemu zenye mitiririko ya maji
vilevi le kanuni zinaitaka baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kufanya mapitio ya taarifa ya tathmini ya athari za mazingira kwa kuzingatia vigezo vinne 
 kanuni za tathmini ya athari na ukaguzi wa mazingira maelezo ya uendelezaji wa mazingira masharti ya awali kutambua na kutathmini madhara mahususi njia mbadala namna ya kukabili madhara mango wa kimazingira jinsi ya ku tekeleza uhusika wa wadau pamoja na uwasilishaji wa matokeo
 ilibainika pia kwenye ukaguzi huohuo kuwa kulikuwepo na upungufu katika kuandaa na kuhakiki mikataba
mapitio ya mikataba yalibainisha kuwa kulikuwepo na makosa katika kuweka namba katika mikataba ambapo mikataba iliwekwa namba moja kwenye miradi miwili tofauti na kuwepo kwa namba mbili za mkataba katika mradi mmoja
taarifa muhimu kama vile tarehe za kusaini mkataba kukabidhi eneo la kazi kuanza na kukamilisha kazi vilinakiliwa tofauti katika viambatanisho nyongeza ya mkataba
 kulikuwepo na taarifa mchanganyiko zilizohusu aina ya dhamana ya utendaji ambayo ingetolewa na mkandarasi wa fungu f h la mradi wa ujenzi
hata hivyo hapakuwepo uainishaji wa majukumu baina ya msimamizi wa mradi aliyetajwa kwenye mkataba na mhandisi mshauri ambaye aliajiriwa kusimamia mradi huo
hii ilisababishwa na maandalizi hafifu ya mradi na hivyo kushindwa kufanya mapitio ya mkataba jambo lililosababishwa na wizara ya maji kabla ya kusaini mkataba ili kuhakikisha vipengele na masharti ya mkataba vinaeleweka kwa pande zote mbili zinazohusika na mkataba
 zingatia kiambatanisho cha cha taarifa ya ukaguzi kuhusu usimamizi mikataba ya miradi ya
maji mijini 
 mapungufu ya data kwa ajili ya kufanya maamuzi ilibainika kuwa dataambazo zilizalishwa na taasisi za serikali hazikuzingatia mambo muhimu ambayo yangewezesha mamlaka husika zichuku maamu zi sahi hi
kwa mujibu wa kanuni za tathmini za athari za mazingira taarifa ya athari za mazingira inatakiwa kuzingatia kuidhinisha miradi ambayo inajengwa kwenye maeneo hatarishi kimazingira kama vile sehemu oevu na sehemu zenye mitiririko ya maji
vilev ile kanuni zinaitaka baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kufanya mapitio ya taarifa ya tathmini ya athari za mazingira kwa kuzingatia vigezo vinne 
 kanuni za tathmini ya athari na ukaguzi wa mazingira maelezo ya uendelezaji wa mazingira masharti ya awali kutambua na kutathmini madhara mahususi njia mbadala namna ya kukabili madhara mango wa kimazingira jinsi ya utekeleza uhusika wa wadau pamoja na uwasilishaji wa matokeo
 ukurasahata hivyo ilibainika kuwa tathmini ya athari za mazingira kwa ajili ya mradi wa mabasi yaendayo kasi haukuzingatia vigezo hivyo muhimu ikiwa ni pamoja na kutambua na kutathmini athari kimazingira na hatua za kuyakabili katika bonde la mto msimbazi ambayo yangetokana na ujenzi wa kituo cha maegesho ya magari ya mradi huo katika eneo jangwani
ku tokana na taarifa za kiupotoshaji zili zokuwa kwenye taarifa ya tathmini ya athari za mazingira ambayo iliwasilishwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira na kuidhinishwa eneo hilo ambalo linajulikana kwa kuwa na matatizo ya mafuriko ya mara kwa mara lilikumbwa na mvua kali na mtirirko wa maji ili yosababisha maji kujaa na kutiririka juu ya daraja la jangwani na katika makazi ya watu na kuathiri sehemu ya miundombinu ya mradi huo
 uhifadhi wa kumbukumbu taasisi zilizokaguliwa zinatarajiwa kutunza ubora wa data zinazozalishwa ilimradi tu ni muhimu na zinafaa kwa shughuli na utendaji katika majukumu yao
vivyo hivyo mifumo inatakiwa kuwepo ili kuwezesha taasisi hizo kupata taarifa kutoka vyanzo mbalimbali kwa matumizi mbalimbali
ukaguzi uliofanyika ulibaini kuwepo mapungufu ambayo yali athiri malengo ya taasisi katika eneo la utunzaji wa kumbukumbu kama inavyoelezwa hapa chini
 ukosefu wa mifumo ya kukusanya na kuhifadhia data data za awali ukaguzi ulibaini kuwa kulikuwepo na udhaifu katika utunzaji wa taarifa kwenye taasisi zilizokaguliwa
katika baadhi ya maeneo taarifa zilizotarajiwa kuandaliwa na kuhifadhiwa na taasisi zilizokaguliwa hazikuweza kutolewa kwa wakaguzi baada ya kuhitajiwa
kwa mfano katika ukaguzi wa usimamizi wa huduma ugani ilibainika kuwa halmashauri zilikosa rejesta za kuhifadhi kumbukumbu za shughuli za kilimo daftari la kilimo
daftari la kilimo ni shajara ambayo natumiwa na maofisa ugani wa kata na vijiji katika kutunza kumbukumbu za shughuli za kilimo kila iku
kwa kawaida shajara hiyo ina namba za idadi ya wakulima waliofikiwa na huduma za ugani aina ya mazao yanayolimwa na ratiba ya kaz ambayo inaonesha shughuli zote zilizofanywa na maofisa hao kila siku
 ukurasamahojiano yaliyofanywa baina ya wakaguzi na mao fisa kutoka halmashauri yalibainisha kuwa madaftari ya kilimo hayakuwepo kwenye halmashauri
hii ni kinyume cha miongozo ya uendeshaji na usimamizi wa shughuli za ugani kwa wakulima ambayo inamtaka kila ofisa ugani katika ngazi ya kata na kijiji kuweka kum bukumbu za shughuli za ugani na kilimo kwa kutumia daftari la kilimo
ukosefu wa taarifa ulisababishwa na wizara ya kilimo kushindwa kupeleka madaftari ya kilimo kwenye halmashauri na hivyo maofisa ugani wengi hawajawahi kuziona
vilevile taarifa za juml za mwaka zilitolewa mbele ya kamati ya kilimo ambayo hukutana kila baada ya miezi mi nne ili kupitia maendeleo ya shughuli za kilimo na kufanya maamuzi
mambo yaliyojitokeza kwenye mikutano hiyo yalitakiwa kuwasilishwa kwenye halmashauri kama mrejesho kupitia ofisi ya rais tamisemi
ofisi ya rais tamisemi ilikiri kufanya hivyo kwa kupitia warsha na semina
hata hivyo hapakuwepo na taarifa zozote za warsha wala semina ambazo zililenga halmashauri kuthibitisha hojaya ofisi ya rais tamisemi
katika ukaguzi wa usimamizi wa udhibiti wa usafi katika uzalishaji wa nyama wakaguzi kwa kufanya mapitio ya taarifa za ufuatiliaji na tathmini za mifugo na kilimo kutoka ofisi ya rais tamisemi hawakuweza kubaini taarifa yoyote iliyokusanywa na ofisi ya rais tamisemi kutoka kwenye halmashauri iliyobainisha utendaji wa halmashauri katika kuhakikisha inazalisha nyama iliyo salama kwa ajili ya matumizi ya umma
matokeo yake ofisi ya rais tamisemi haifahamu kiwango cha uchafuzi kinacho fanywa wakati wa mchakato wa kuzalisha nyama na hakuna hatua zilizochukuliwa kwa ajili ya kuepusha hali hiyo ili kutunza afya za walaji
hii imesababishwa na halmashauri kutotunza data za machinjio yanayotumika kwenye maeneo yao
wakati wa ukaguzi huo mahojiano baina ya wakaguzi na maofisa wa kanda wa sumbawanga na mwanza yalibaini kuwa maofisa hao hawakuwa na data za idadi ya machinjio ambayo hutoa taarifa za kila siku kuhusu magonjwa ya mifugo
wizara ya mifugo haikufanya uchambuzi na kukusanya taarifa zilizotoka kwenye vituo vyake vya kanda
hivyo basi wakaguzi hawakuweza kuhakiki taarifa zilizokusanywa na wizara ya mifugo kwa kuwa hapakuwepo data za jumla kutoka kwa sekta zinazotakiwa kutoa taarifa wizara ya mifugo
 ukurasa 
 udhaifu katika mifumo ya kurekodi data ukaguzi ulibaini mapungufu atika eneo la kurekodi data hasa kutunza kumbukumbu ambazo zinatekelezwa na taasisi husika
katika ukaguzi wa usimamizi wa udhibiti wa usafi kwenye mchakato wa uzalishaji nyama ilibainika kuwa kati ya machinjio kumi na mbili yaliyotembelewa machinj io matano hayakuwa na kumbukumbu za ukaguzi wa awali wa wanyama
hii iliashiria kuwepo kwa uwezekano wa kutokufanyika ukaguzi wa awali kinyume cha kanuni ya h ya kanuni za wanyama za mwaka na tangazo la serikali na
 ambalo linawataka wakaguzi kuweka kumbukumbu za ukaguzi na kutoa taarifa kila mwezi
wakaguzi walibaini kwamba wakaguzi wa wanyama walikagua kati ya wanyama kwa usiku mmoja bila ya kuwa na kitabu cha kuchukulia taarifa za awali kama inavyotakiwa ili kusaidia wakaguzi nyama kutunza kumbukumbu na kuandaa taarifa na hivyo kusababisha kuwepo kwa hatari ya kupata taarifa zisizo sahihi kuhusu magonjwa yanayobainishwa wakati wa ukaguzi baada ya uchinjaji
vilevile ilibainika kuwa kwenye machinjio yaliyotembelewa machi njio hayakuwa na taarifa juu ya upimaji wa afya kwa watumishi wa machinjio kinyume cha sheria ya mamlaka ya chakula na dawa ya usafi wa chakula ya mwaka kanuni ya b
kanuni hizi zinataka watumishi kupimwa afya kabla ya kuajiriwa katika muda wa ngalau kila baada ya miezi sita na majibu ya upimaji huo yatunzwe katika ofisi za machinjio husika
hata hivyo ilikuwa vigumu kufahamu idadi kamili ya wafanyakazi waliopimwa na ambao hawakupimwa afya kwa sababu kumbukumbu kuhusu upimaji wa afya na idadi watumishi hazikupatikana kwenye ofisi hizo
ilibainika pia katika ukaguzi wa udhibiti wa ubora wa elimu kuwa ongezeko la uandikishaji lilikuwa ni matokeo ya programu za serikali za elimu ambazo ziliongeza changamoto kwenye mahitaji na usambazaji wa wali mu
hii ilisababisha serikali kuamua kutoa leseni za kufundishia kwa wahitimu wa kidato cha sita na kwamba wangepewa mafunzo ili kuwa walimu kamili ndani ya miaka miwili hadi mitano kama ilivyoainishwa kwenye mikataba yao
 lufaveso ukonga kiboroloni moshi na uyole 
 udhaifu katika mifumo ya kurekodi data ukaguzi ulibaini mapungufu atika eneo la kurekodi data hasa kutunza kumbukumbu ambazo zinatekelezwa na taasisi husika
katika ukaguzi wa usimamizi wa udhibiti wa usafi kwenye mchakato wa uzalishaji nyama ilibainika kuwa kati ya machinjio kumi na mbili yaliyotembelewa machinj io matano hayakuwa na kumbukumbu za ukaguzi wa awali wa wanyama
hii iliashiria kuwepo kwa uwezekano wa kutokufanyika ukaguzi wa awali kinyume cha kanuni ya h ya kanuni za wanyama za mwaka na tangazo la serikali na
 ambalo linawataka wakaguzi kuweka kumbukumbu za ukaguzi na kutoa taarifa kila mwezi
wakaguzi walibaini kwamba wakaguzi wa wanyama walikagua kati ya wanyama kwa usiku mmoja bila ya kuwa na kitabu cha kuchukulia taarifa za awali kama inavyotakiwa ili kusaidia wakaguzi nyama kutunza kumbukumbu na kuandaa taarifa na hivyo kusababisha kuwepo kwa hatari ya kupata taarifa zisizo sahihi kuhusu magonjwa yanayobainishwa wakati wa ukaguzi baada ya uchinjaji
vilevile ilibainika kuwa kwenye machinjio yaliyotembelewa machi njio hayakuwa na taarifa juu ya upimaji wa afya kwa watumishi wa machinjio kinyume cha sheria ya mamlaka ya chakula na dawa ya usafi wa chakula ya mwaka kanuni ya b
kanuni hizi zinataka watumishi kupimwa afya kabla ya kuajiriwa katika muda wa ngalau kila baada ya miezi sita na majibu ya upimaji huo yatunzwe katika ofisi za machinjio husika
hata hivyo ilikuwa vigumu kufahamu idadi kamili ya wafanyakazi waliopimwa na ambao hawakupimwa afya kwa sababu kumbukumbu kuhusu upimaji wa afya na idadi watumishi hazikupatikana kwenye ofisi hizo
ilibainika pia katika ukaguzi wa udhibiti wa ubora wa elimu kuwa ongezeko la uandikishaji lilikuwa ni matokeo ya programu za serikali za elimu ambazo ziliongeza changamoto kwenye mahitaji na usambazaji wa wali mu
hii ilisababisha serikali kuamua kutoa leseni za kufundishia kwa wahitimu wa kidato cha sita na kwamba wangepewa mafunzo ili kuwa walimu kamili ndani ya miaka miwili hadi mitano kama ilivyoainishwa kwenye mikataba yao
 lufaveso ukonga kiboroloni moshi na uyole ukurasailibainika pia katika ukaguzi wa udhibiti wa ubora wa elimu kuwa ongezeko la uandikishaji lilikuwa ni matokeo ya programu za serikali za elimu ambazo ziliongeza changamoto kwenye mahitaji na usambazaji wa wali mu
hii ilisababisha serikali kuamua kutoa leseni za kufundishia kwa wahitimu wa kidato cha sita na kwamba wangepewa mafunzo ili kuwa walimu kamili ndani ya miaka miwili hadi mitano kama ilivyoainishwa kwenye mikataba yao
uchambuzi wa data kutoka idara ya huduma za ualimu katika wizara ya elimu ulibaini kuwa walimu waliopewa vibali vya kufundisha na ambao walitakiwa kujiendeleza hadi kufikia walimu kamili hawakufanya hivyo kwa kipindi cha miaka kumi
kwa kuzingatia hilo data zinaonesha kuwa kuna walimu ambao hawakujiendeleza kwenye taaluma ya ualimu
uchambuzi zaidi ulibaini kuwa kulikuwa na zaidi ya walimu waliokuwa na kibali cha ualimu ambao walijiendeleza kwenye taaluma tofauti na ualimu na walimu ambao huenda hawakujiendeleza kwenye taaluma ya ualimu kwa kuwa taarifa zao hazikupatikana na hivyo kushindwa kuhakikiwa
pia katika ukaguzi wa usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea mapitio ya mpango wa kati wa matumizi mpango mkakati na mpango wa maendeleo ya sekta ya kilimo kutoka kwenye halmashauri ulibaini kuwa halmashauri zilitoa taarifa za matukio ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea
hata hivyo taarifa hazikujitosheleza kuhusu milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea
kumbukumbu zilizowekwa na ofisi za kanda za wizara ya kilimo na halmashauri zilizotembelewa hazikuonesha mwenendo wa usambaaji wa wadudu waharibifu na magonjwa ya mimea
madhara yake ni kuwa juhudi kubwa zilielekezwa kwenye maeneo yenye milipuko kidogo kuliko ile yenye milipuko mikubwa
usahihi wa data katika matumizi ya data taasisi zilizokaguliwa zilitarajiwa kuandaa au kutumia taarifa halisi na sahihi
kwenye ukaguzi wa udhibiti wa ubora wa elimu wakaguzi walifanya uchambuzi wa uwepo wa walimu wasio na sifa
uchambuzi wa taarifa zilizo patikana kutoka taarifa ya taifa ya takwimu ya elimu na ofisi ya rais tamisemi ulionesha ongezeko kubwa la idadi ya walimu wasiokuwa na sifa kwa mwaka kinyume na miaka miwili iliyopita ya na na punguzo kubwa kwa mwaka ukurasataarifa ya taifa ya takwimu ya elimu na ofisi ya rais tamisemi ulionesha ongezeko kubwa la idadi ya walimu wasiokuwa na sifa kwa mwaka kinyume na miaka miwili iliyopita ya na na punguzo kubwa kwa mwaka 
kwa mujibu wa ma ofisa kutoka ofisi ya rais tamisemi kupungua kwa idadi ya walimu asio na taaluma kulisababishwa na maamuzi ya serikali kuajiri walimu waliokuwa na sifa na wale waliokuwa kwenye ajira walijiendeleza na kuwa na sifa za ualimu baada ya kumaliza programu za mafunzo
serikali ilikuwa ikigharimia programu za mafunzo ya kitaaluma kwa ajili ya walimu ili kuhakikisha walimu wote ambao hawakuwa na sifa wanakuwa na sifa
vilevile idadi ya walimu wasio na sifa ilipungua kwa vile baadhi ya waalimu ambao hawakuwa na sifa waliamua kustaafu bila kujiendeleza
hata hivyo ongezeko la idadi ya walimu ambao hawakuwa na sifa haikuweza kupatiwa maelezo kwa sababu ya kumbukumbu zisizo sahihi zilizopatikana kutoka kwenye taarifa ya taifa ya takwimu za elimu
wakati huohuo ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya miradi ya ujenzi mijini ilibainika kuwa mipango kazi ya miradi haikufuatwa wala kuhuishwa kama ilivyotakiwa na masharti ya mkataba
kwa mujibu wa mikataba mipango kazi iliyoonyesha taratibu za kazi mipangilio amri na mu da kwa shughuli zote za kazi ilitakiwa kuhuishwa kila baada ya siku ishirini na nane
hata hivyo ilibainika kuwa makandarasi katika miradi yote iliyofanyiwa mapitio na wakaguzi walikuwa nyuma ya muda nje ya mipango kazi ambayo ilikuwa haijahuishwa 
vilevile katika ukaguzi huohuo sambamba na asharti ya mkataba kama yalivyooneshwa kwenye mikataba ya ujenzi mhandisi mshauri aliyetakiwa kuandaa usanifu na makadirio ya ujenzi alitakiwa kuandaa makadirio ya kazi yaliyo sahihi
hata hivyo ilionekana kwamba wakati wa utekelezaji wa miradi baadhi ya vitu viliongezwa na hivyo kusababisha ongezeko la ziada la shilingi bilioni 
kutoka kwenye kiwango hicho shilingi bilioni 
 kilisababishwa na gharama ya ziada ya vitu vilivyokuwa vimethaminishwa kwa bei ya chini kwenye makadirio ya awali na kiasi kingine cha shilingi bilioni 
 kiliongezwa ili kugharimia vitu vilivyotakiwa kwa ajili ya ujenzi ila havikuwemo kabisa kwenye makadirio ya awali kama inavyoonekana katika jedwali 
 hap chini
 kifungu cha 
 vifungu vya masharti ya jumla kwenye mradi wa chalinze na kifungu cha 
 cha miradi ya bukoba na musoma rejea tamko la mwajiri wakati wa usuluhishi wa mradi wa f h barua yenye kumbukumbu namba tz cha of 
 dondoo za kikao cha mwezi namba
 kilichofanyika tarehe mach taarifa ya maendeleo robo mwaka namba
 dondoo za kikao cha makubaliano namba taarifa ya taifa ya takwimu ya elimu na ofisi ya rais tamisemi ulionesha ongezeko kubwa la idadi ya walimu wasiokuwa na sifa kwa mwaka kinyume na miaka miwili iliyopita ya na na punguzo kubwa kwa mwaka 
kwa mujibu wa ma ofisa kutoka ofisi ya rais tamisemi kupungua kwa idadi ya walimu asio na taaluma kulisababishwa na maamuzi ya serikali kuajiri walimu waliokuwa na sifa na wale waliokuwa kwenye ajira walijiendeleza na kuwa na sifa za ualimu baada ya kumaliza programu za mafunzo
serikali ilikuwa ikigharimia programu za mafunzo ya kitaaluma kwa ajili ya walimu ili kuhakikisha walimu wote ambao hawakuwa na sifa wanakuwa na sifa
vilevile idadi ya walimu wasio na sifa ilipungua kwa vile baadhi ya waalimu ambao hawakuwa na sifa waliamua kustaafu bila kujiendeleza
hata hivyo ongezeko la idadi ya walimu ambao hawakuwa na sifa haikuweza kupatiwa maelezo kwa sababu ya kumbukumbu zisizo sahihi zilizopatikana kutoka kwenye taarifa ya taifa ya takwimu za elimu
wakati huohuo ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya miradi ya ujenzi mijini ilibainika kuwa mipango kazi ya miradi haikufuatwa wala kuhuishwa kama ilivyotakiwa na masharti ya mkataba
kwa mujibu wa mikataba mipango kazi iliyoonyesha taratibu za kazi mipangilio amri na mu da kwa shughuli zote za kazi ilitakiwa kuhuishwa kila baada ya siku ishirini na nane
hata hivyo ilibainika kuwa makandarasi katika miradi yote iliyofanyiwa mapitio na wakaguzi walikuwa nyuma ya muda nje ya mipango kazi ambayo ilikuwa haijahuishwa 
vilevile katika ukaguzi huohuo sambamba na asharti ya mkataba kama yalivyooneshwa kwenye mikataba ya ujenzi mhandisi mshauri aliyetakiwa kuandaa usanifu na makadirio ya ujenzi alitakiwa kuandaa makadirio ya kazi yaliyo sahihi
hata hivyo ilionekana kwamba wakati wa utekelezaji wa miradi baadhi ya vitu viliongezwa na hivyo kusababisha ongezeko la ziada la shilingi bilioni 
kutoka kwenye kiwango hicho shilingi bilioni 
 kilisababishwa na gharama ya ziada ya vitu vilivyokuwa vimethaminishwa kwa bei ya chini kwenye makadirio ya awali na kiasi kingine cha shilingi bilioni 
 kiliongezwa ili kugharimia vitu vilivyotakiwa kwa ajili ya ujenzi ila havikuwemo kabisa kwenye makadirio ya awali kama inavyoonekana katika jedwali 
 hap chini
 kifungu cha 
 vifungu vya masharti ya jumla kwenye mradi wa chalinze na kifungu cha 
 cha miradi ya bukoba na musoma rejea tamko la mwajiri wakati wa usuluhishi wa mradi wa f h barua yenye kumbukumbu namba tz cha of 
 dondoo za kikao cha mwezi namba
 kilichofanyika tarehe mach taarifa ya maendeleo robo mwaka namba
 dondoo za kikao cha makubaliano namba ukurasajedwa li 
 makosa katika vitu vilivyokadiriwa na kuthaminiwa chini ya gharama halisi kwenye makadirio ya ujenzi fungu namba vitu vilivyothaminiwa kwa gharama ya chini million tzs vitu vilivyoachwa kwenye makadirio ya ujenzi million tzs jumla fungu la 
 fungu la 
 fungu la 
 fungu la 
 fungu la 
 fungu la h 
 bukoba 
 musoma 
 jumla 
 chanzo maagizo ya mabadiliko na viambat isho vya mikataba 
 matumizi na uwasilishaji wa data ukaguzi kwa jumla ulibaini mapungufu katika kushirikishana taarifa baina ya wizara za kisekta idara za serikali na halmashauri
mapungufu haya yameelezwa katika sehemu zinazofuata hapa chini
 mapungufu katika matumizi ya data wakati wa kuandaaa mipango kazi mipango ni moja ya shughuli muhimu ambapo taasisi husik huandaa mikakati ya shughuli zinazotarajiwa kupangwa katika mwaka wa fedha husika na inaweka namna ya kufikia mikakati hiyo
katika uandaaji wa mipango taarifa za miaka ya nyuma ni muhimu na inafaa katika kutathmini makadirio ya ukubwa wa shughuli zilizopangwa kutekelezwa katika mwaka husika
taasisi za serikali zilitarajiwa kuandaa mipango yake kutokana na taarifa zilizopita
mapitio ya nyaraka zilizohu su mipango ikijumuisha shughuli zilizofanyika ndani ya mwaka kwenye usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira yalibainisha kuwepo kwa tofauti kubwa baina ya shughuli zilizoanishwa kwenye mipango na zile zilizotekelezwa ambapo idadi ya tathmini ya athari za mazingira zilizopitiwa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kwa muda wote zilikuwa na idadi kubwa zaidi kuliko zile zilizopangwa kwenye mwaka husika kwa kipindi cha miaka mitano iliyopita rejea jedwali 
 hapo chini
 ukurasajedwali 
 malengo na mafanikio ya upitiaji wa taarifa za tathmini ya athari za mazingira mwaka wa fedha idadi ya taarifa za tathmini ya athari za mazingira zinazotarajiwa kufanyiwa mapitio idadi ya taarifa zilizofanyiwa mapitio tofauti asilimia chanzo mipango ya mwaka ya baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira pamoja na taarifa ya mwaka jedwali 
 linaonesha kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuwahi kujifunza kutokana na mwenendo wa taarifa za miaka ya nyuma kam inav yoonekana kwenye jedwali 
kwa kipindi hicho imekuwa ikiendelea kupanga idadi ya juu zaidi ya taarifa zilizofanyiwa marejeo tathmini ya athari za mazingira
malengo ya mapitio ya taarifa ya tathmini ya athari za mazingira yalizidi kuongezeka za idi mwaka 
hata hivyo idadi ya taarifa ambazo zilifanyiwa mapitio ilibaki kuwa juu
hii ilisababisha udhaifu katika mipango ya matumizi ya rasilimali na kusababisha mazoea ya kufanya mapitio ya dharura na hivyo kuwepo kwa ongezeko la marejeo ya dharu ra ambayo yanaongeza gharama ambazo hazikuwepo katika mipango ya awali ya mwaka
 udhaifu katika kuwasilisha na kushirikishana data kulikuwepo na mapungufu katika uwasilishaji na ushirikishanaji wa data baina ya taasisi za serikali
kwa mfano katika ukaguzi wa udhibiti wa afya katika mchakato wa uzalishaji wa nyama ilibainika kuwa mamlaka ya chakula na dawa na halmashauri hazikuwasilisha taarifa zao za ukaguzi kwa wadau ambao walitakiwa kupokea taarifa hizo angalia jedwali 
jedwali 
 malengo na mafanikio ya upitiaji wa taarifa za tathmini ya athari za mazingira mwaka wa fedha idadi ya taarifa za tathmini ya athari za mazingira zinazotarajiwa kufanyiwa mapitio idadi ya taarifa zilizofanyiwa mapitio tofauti asilimia ukurasajedwali 
 uwasi lishaji wa taarifa za ukaguzi za mamlaka ya chakula na dawa na halmashauri kwa wadau taarifa za ukaguzi kutoka kwenye mamlaka wadau waliostahili kupata taarifa za ukaguzi wizara ya mifugo wizara ya afya halmas hauri mamlaka ya chakula na dawa sekretarieti za mkoa ofisi ya rais tamisemi mamlaka ya chakula na dawa haikupok elewa haikup okelew ndiyo ndiyo nadra halmashauri haikupok elewa haikupo kelewa ndiyo nadra nadra sekretarieti za mkoa haikupok elewa nadra nadra nadra nadra chanzo taarifa ziliz owasilishwa na uchambuzi wa wakaguzi hapakuwa na ushahidi ulioonesha kwamba halmashauri zilipeleka taarifa zao za ukaguzi wizara ya mifugo au wizara ya afya
hii ilithibitishwa wakati wa mahojiano na maofisa kutoka idara ya huduma za kinga ya wizara ya afya
pia halmashauri ziliwasilisha taarifa zao za matokeo ya ukaguzi kwa nadra kwenye sekretarieti za mkoa na ofisi ya rais tamisemi wizara ya mifugo na wizara ya afya
matokeo yake mapendekezo yaliyotolewa na wakaguzi kwenye taarifa zao hayakuteke lezwa ipasavyo na halmashauri husika
mfano mzuri wa athari za kutowsilish wa kwa taarifa hizo yalionekana kwenye mawasiliano yaliyofanyika kutoka manispaa ya dodoma ambapo matokeo ya ukaguzi uliofanyika kwenye kampuni za huacheng intrnational ltd na s y go urment meat co
ltd ambapo taarifa yake haiku wasilishwa kwa wadau kama vile mamlaka ya chakula na dawa wizara ya mifugo wizara ya afya baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira wala ofisi ya ras dodoma
matokeo ya taarifa hii ykuwasilishwa katika baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ni kuchukua hatua stahiki za kuyafungia machinjio hay yaliyokuwa yakiendeshwa na kampuni hizo
katika ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ilibainika kuwa baraza la hifadhi na usimami zi wa mazingira lilitakiwa kufanya mapitio ya tathmini ya athari za mazingira na hadidu za rejea kwa kipindi cha siku kumi nanne baada ya siku ya kupokelewa 
hata hivyo mapitio ya miradi iliyokaguliwa yalibainisha kuwa zaidi ya nusu ya miradi kama asilimia ilicheleweshwa kufanyiwa mapitio na kutoa mrejesho kwa wamiliki wa miradi husika
ilibainika pia kuwa asilimia ya taarifa zilifanyiwa mapitio kwa wakati na taarifa kutolewa kwa wakati na kwa asilimia ya miradi taarifa zake ha zikuweza kupatikana wala kutolewa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira
 kanuni ya kanuni za tathmini na ukaguzi wa mazingira ukurasakatika ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ilibainika kuwa baraza la hifadhi na usimami zi wa mazingira lilitakiwa kufanya mapitio ya tathmini ya athari za mazingira na hadidu za rejea kwa kipindi cha siku kumi nanne baada ya siku ya kupokelewa 
hata hivyo mapitio ya miradi iliyokaguliwa yalibainisha kuwa zaidi ya nusu ya miradi kama asilimia ilicheleweshwa kufanyiwa mapitio na kutoa mrejesho kwa wamiliki wa miradi husika
ilibainika pia kuwa asilimia ya taarifa zilifanyiwa mapitio kwa wakati na taarifa kutolewa kwa wakati na kwa asilimia ya miradi taarifa zake ha zikuweza kupatikana wala kutolewa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira
kwa upande mwingine ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya ujenzi wa miradi ya maji mijini wahusika wa ikataba hawakutoa taarifa kwa wakati kuhusu melekezo bayana yaliyokuwa yakitole wa kutoka kwa mkandarasi au mmiliki wa mradi wizara ya maji
kwa mfano wizara ya maji ilitoa malekezo ya mdomo wakati ikitoa kibali cha ongezeko la muda kwa muda wa miaka kuanzia machi hadi agosti kwa mkandarasi wa mradi wa chalinze fungu la 
hii ni kinyume cha kifungu 
 cha vifungu vya masharti ya jumla kwenye mkataba amba cho kilisisitiza kuwa maw asiliano kati ya mkandarasi na mwenye mradi yana paswa kuwa katika maandishi
kwa mujibu wa taarifa za maendeleo ya mradi ya septemba haikufahamika endapo mkandarasi aliomba ongezeko hilo la muda kwani kazi zilikuwa zikiendelea
kwa kuzingatia kwamba maelekezo yoyote ya mdomo yasingeweza kuwa na nguvu kisheria endapo kutatokea mgogoro wa kimkataba hii inaweza kusababisha gharama kwa erikali
mapungufu yalibainika pia katika uratibu na ushirikishanaji wa taarifa ndani ya taasisi za serikali
katika ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ilibaini ka kuwepo kwa mapungufu katika kusambaza dondoo za miradi kwen ye halmashauri husika
wakaguzi walibaini kutokuwepo kwa dondoo za miradi ambazo zilifanyiwa mapitio na maofisa mazingira wa wilaya katika halmashauri zote zilizokaguliwa
hii ilitokana na ukweli kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuwasil isha kikamilifu dondoo za miradi kwenye halmashauri husika kwa ajili ya mapitio na maoni
ni asilimia tu ya dondoo za miradi kwenye halmashauri zilizokaguliwa ziliwasilishwa kwenye halmashauri husika kama inavyoainishwa kwenye jedwali 
 hapa chini
 kanuni ya kanuni za tathmini na ukaguzi wa mazingira septemba taarifa ya maendeleo ya kila mwezi ya loti 
 katika ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ilibainika kuwa baraza la hifadhi na usimami zi wa mazingira lilitakiwa kufanya mapitio ya tathmini ya athari za mazingira na hadidu za rejea kwa kipindi cha siku kumi nanne baada ya siku ya kupokelewa 
hata hivyo mapitio ya miradi iliyokaguliwa yalibainisha kuwa zaidi ya nusu ya miradi kama asilimia ilicheleweshwa kufanyiwa mapitio na kutoa mrejesho kwa wamiliki wa miradi husika
ilibainika pia kuwa asilimia ya taarifa zilifanyiwa mapitio kwa wakati na taarifa kutolewa kwa wakati na kwa asilimia ya miradi taarifa zake ha zikuweza kupatikana wala kutolewa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira
kwa upande mwingine ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya ujenzi wa miradi ya maji mijini wahusika wa ikataba hawakutoa taarifa kwa wakati kuhusu melekezo bayana yaliyokuwa yakitole wa kutoka kwa mkandarasi au mmiliki wa mradi wizara ya maji
kwa mfano wizara ya maji ilitoa malekezo ya mdomo wakati ikitoa kibali cha ongezeko la muda kwa muda wa miaka kuanzia machi hadi agosti kwa mkandarasi wa mradi wa chalinze fungu la 
hii ni kinyume cha kifungu 
 cha vifungu vya masharti ya jumla kwenye mkataba amba cho kilisisitiza kuwa maw asiliano kati ya mkandarasi na mwenye mradi yana paswa kuwa katika maandishi
kwa mujibu wa taarifa za maendeleo ya mradi ya septemba haikufahamika endapo mkandarasi aliomba ongezeko hilo la muda kwani kazi zilikuwa zikiendelea
kwa kuzingatia kwamba maelekezo yoyote ya mdomo yasingeweza kuwa na nguvu kisheria endapo kutatokea mgogoro wa kimkataba hii inaweza kusababisha gharama kwa erikali
mapungufu yalibainika pia katika uratibu na ushirikishanaji wa taarifa ndani ya taasisi za serikali
katika ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ilibaini ka kuwepo kwa mapungufu katika kusambaza dondoo za miradi kwen ye halmashauri husika
wakaguzi walibaini kutokuwepo kwa dondoo za miradi ambazo zilifanyiwa mapitio na maofisa mazingira wa wilaya katika halmashauri zote zilizokaguliwa
hii ilitokana na ukweli kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuwasil isha kikamilifu dondoo za miradi kwenye halmashauri husika kwa ajili ya mapitio na maoni
ni asilimia tu ya dondoo za miradi kwenye halmashauri zilizokaguliwa ziliwasilishwa kwenye halmashauri husika kama inavyoainishwa kwenye jedwali 
 hapa chini
 kanuni ya kanuni za tathmini na ukaguzi wa mazingira septemba taarifa ya maendeleo ya kila mwezi ya loti 
 kanuni ya kanuni za tathmini na ukaguzi wa mazingira septemba taarifa ya maendeleo ya kila mwezi ya fungu la 
 ukurasa mapungufu yalibainika pia katika uratibu na ushirikishanaji wa taarifa ndani ya taasisi za serikali
katika ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ilibaini ka kuwepo kwa mapungufu katika kusambaza dondoo za miradi kwen ye halmashauri husika
wakaguzi walibaini kutokuwepo kwa dondoo za miradi ambazo zilifanyiwa mapitio na maofisa mazingira wa wilaya katika halmashauri zote zilizokaguliwa
hii ilitokana na ukweli kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuwasil isha kikamilifu dondoo za miradi kwenye halmashauri husika kwa ajili ya mapitio na maoni
ni asilimia tu ya dondoo za miradi kwenye halmashauri zilizokaguliwa ziliwasilishwa kwenye halmashauri husika kama inavyoainishwa kwenye jedwali 
 hapa chini
jedwali 
 uwiano wa dondoo za miradi iliyopokelewa kutoka baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira na halmashauri mikoani na
mwaka wa fedha idadi ya miradi inayotekelezwa kwenye halmashauri idadi ya dondoo za miradi zilizopokelewa kitoka baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira jumla chanzo taarifa zilizokusanywa kutoka kwenye halmashauri zilizotembelewa taarifa za utendaji kuhusu usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira kwenye miradi ya maendeleo jedwali 
 lina onesha kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuwapatia maofisa mazingira nafasi ya kutoa maoni juu ya miradi inayotekelezwa kwenye maeneo yao
hii ni kinyume cha kanuni za tathmini ya athari za mazingira na ukaguzi
kwa upande mwingine kama inavyotakiwa na sheria ya mazingira ya mwaka kwa kipindi cha miaka mitano iliyopita baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira lilitoa jumla ya vyeti vya tathmini ya athari za mazingira lakini hakuna taarifa ya tathmini ya athari za mazingira iliyonakiliwa katika ofisi ya rais tamisemi kwa rejea
kati ya hizo hakuna zilizopelekwa kwenye halmashauri husika tazama jedwali 
 chini
hii in amaanisha kuwa ofisi ya rais tamisemi ha ikuweza kupata taarifa kuhusiana na miradi yenye cheti cha tathmini ya athari za mazingira
 halmashauri ya jiji la mbeya taarifa ya miradi miwili na tanga taarifa moja ya miradi kanuni ya b yatathmini athari na ukaguzi wa mazingira 
 mapungufu yalibainika pia katika uratibu na ushirikishanaji wa taarifa ndani ya taasisi za serikali
katika ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira ilibaini ka kuwepo kwa mapungufu katika kusambaza dondoo za miradi kwen ye halmashauri husika
wakaguzi walibaini kutokuwepo kwa dondoo za miradi ambazo zilifanyiwa mapitio na maofisa mazingira wa wilaya katika halmashauri zote zilizokaguliwa
hii ilitokana na ukweli kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuwasil isha kikamilifu dondoo za miradi kwenye halmashauri husika kwa ajili ya mapitio na maoni
ni asilimia tu ya dondoo za miradi kwenye halmashauri zilizokaguliwa ziliwasilishwa kwenye halmashauri husika kama inavyoainishwa kwenye jedwali 
 hapa chini
jedwali 
 uwiano wa dondoo za miradi iliyopokelewa kutoka baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira na halmashauri mikoani na
mwaka wa fedha idadi ya miradi inayotekelezwa kwenye halmashauri idadi ya dondoo za miradi zilizopokelewa kitoka baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira jumla chanzo taarifa zilizokusanywa kutoka kwenye halmashauri zilizotembelewa taarifa za utendaji kuhusu usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira kwenye miradi ya maendeleo jedwali 
 lina onesha kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ha likuwapatia maofisa mazingira nafasi ya kutoa maoni juu ya miradi inayotekelezwa kwenye maeneo yao
hii ni kinyume cha kanuni za tathmini ya athari za mazingira na ukaguzi
kwa upande mwingine kama inavyotakiwa na sheria ya mazingira ya mwaka kwa kipindi cha miaka mitano iliyopita baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira lilitoa jumla ya vyeti vya tathmini ya athari za mazingira lakini hakuna taarifa ya tathmini ya athari za mazingira iliyonakiliwa katika ofisi ya rais tamisemi kwa rejea
kati ya hizo hakuna zilizopelekwa kwenye halmashauri husika tazama jedwali 
 chini
hii in amaanisha kuwa ofisi ya rais tamisemi ha ikuweza kupata taarifa kuhusiana na miradi yenye cheti cha tathmini ya athari za mazingira
 halmashauri ya jiji la mbeya taarifa ya miradi miwili na tanga taarifa moja ya miradi kanuni ya b yatathmini ya athari na ukaguzi wa mazingira 
 ukurasajedwali 
 miradi yenye cheti cha tathmini ya athari za mazingira kutoka baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira bila ofisi ya rais tamisemi kuwa na taarifa mwaka wa fedha idadi ya miradi yenye cheti cha tathmini ya athari za mazingira idadi ya miradi yenye tamko la taarifa ya tathmini ya athari za mazingirailiyowasilishwa ofisi ya rais tamisemi hakuna hakuna hakuna hakuna hakuna jumla hakuna chanzo rejesta ya miradi baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira pamoja na mahojiano na maofisa wa ofisi ya rais tamisemi 
 mrejesho kuhusian na taarifa zilizowasilishwa kulikuwepo na mapungufu hasa kwa upande wa atumizi ya taarifa wakati wa kutoa mrejesho kwenye mamlaka husika
wakati wa ukaguzi wa mchakato wa dhibiti wa afya kwenye uzalishaji wa nyama ilibainika kuwa kulikuwepo na mrejes ho wa maandishi kwenda kwenye halmashauri kuhusiana na taarifa za maendeleo zilizowasilishwa kwenye mamalaka za juu za kisekta
hata hivyo kati ya sekretarieti za mikoa sita zilizotembelewa ni dar es salaam na rukwa pekee ndizo zilizofanya ufuatiliaji na tathmini ya machinjio amba yo haikujielekeza kwenye mambo ya afya kwenye mchakato wa uzalishaji wa nyama
mapendekezo mbalimbali yaliyotokana na ufuatiliaji na tathmini kuhusu uboreshaji wa hali ya afya kwenye machinjio yalitolewa kwenda kwenye halmashaur kwa ajili ya utekelezaji na usimamizi
mapendekezo yaliyotolewa yalilenga kutatua changamoto mbalimbali kama vile uboreshaji wa miundombinu ya machinjio usambazaji wa maji safi na salama tiba stahiki na uharibifu wa taka zitokanazo na machinjio na us imam izi mzuri wa wanyama ikiwemo utumiaji wa vifaa vya usalama
 ukurasa halmashauri zil ipeleka taarifa za kila mwezi na robo mwaka kwenda kwenye sekretarieti za mkoa
halmashauri ambazo hazikupeleka taarifa hizo zilikumbushwa kufanya hivyo
mapitio ya nyaraka hizo kwa mkoa wa dar es salaam yalibainisha kutokufanyika kwa uchambuzi kwenye taarifa zilizowasilishwa na hakuna mrejesho wa ta arifa hizo uliopelekwa kwenye halmashauri husika
aidha sekretarieti za mkoa hazikuwasilisha kwenye wizara taarifa yoyote ya jumla iliyoonesha hali ya uzingatiaji wa mahitaji ya usafi katika mchakato wa uzalishaji wa nyama
kwa upande mwingine katika ukaguzi wa usimamizi wa utoaji huduma za ugani ilibainika kwamba halmashauri hazikupokea mrejesho kutoka wizara ya kilimo na ofisi ya rais tamisemi kutoka kwenye taarifa za maendeleo za robo mwaka na zile za mwaka ingawa kulikuwepo na mfumo mzuri wa mrejesho kuanzia ngazi ya kijiji hadi wizarani
ukaguzi ulibaini kuwepo kwa taarifa nne za mwaka kutoka wizara ya kilimo na ofisi ya rais tamisemi na taarifa za robo mwaka zilizowasilishwa kwenye sekretarieti za mkoa kutoka kwenye halmashauri zilizokaguliwa
taarifa za maendeleo za mwaka pamoja na za robo mwaka zilijumuisha malengo ya halmashauri na changamoto zinazokumbana nazo ili ku fikia malengo ambayo yameainishwa
hata hivyo kinyume cha mahitaji ya miongozo ya uongozaji na usimami zi wa huduma za ugani za mwaka na miongozo ya ufuatiliaji na uthamini za mwaka ambazo zinahitaji wizara za kisekta kupokea taarifa za maendele za robo mwaka na za mwaka kuzichambua kwa kina na kutoa mrejesho kwenye halmashauri kupitia sekretarieti za mkoa ukaguzi ulibaini kutokuwepo kwa mrejesho wowote uliotolewa kwenda kwenye halmashauri juu ya taarifa zilizowasilishwa
 na halmashauri zil ipeleka taarifa za kila mwezi na robo mwaka kwenda kwenye sekretarieti za mkoa
halmashauri ambazo hazikupeleka taarifa hizo zilikumbushwa kufanya hivyo
mapitio ya nyaraka hizo kwa mkoa wa dar es salaam yalibainisha kutokufanyika kwa uchambuzi kwenye taarifa zilizowasilishwa na hakuna mrejesho wa ta arifa hizo uliopelekwa kwenye halmashauri husika
aidha sekretarieti za mkoa hazikuwasilisha kwenye wizara taarifa yoyote ya jumla iliyoonesha hali ya uzingatiaji wa mahitaji ya usafi katika mchakato wa uzalishaji wa nyama
kwa upande mwingine katika ukaguzi wa usimamizi wa utoaji huduma za ugani ilibainika kwamba halmashauri hazikupokea mrejesho kutoka wizara ya kilimo na ofisi ya rais tamisemi kutoka kwenye taarifa za maendeleo za robo mwaka na zile za mwaka ingawa kulikuwepo na mfumo mzuri wa mrejesho kuanzia ngazi ya kijiji hadi wizarani
ukaguzi ulibaini kuwepo kwa taarifa nne za mwaka kutoka wizara ya kilimo na ofisi ya rais tamisemi na taarifa za robo mwaka zilizowasilishwa kwenye sekretarieti za mkoa kutoka kwenye halmashauri zilizokaguliwa
taarifa za maendeleo za mwaka pamoja na za robo mwaka zilijumuisha malengo ya halmashauri na changamoto zinazokumbana nazo ili ku fikia malengo ambayo yameainishwa
hata hivyo kinyume cha mahitaji ya miongozo ya uongozaji na usimami zi wa huduma za ugani za mwaka na miongozo ya ufuatiliaji na uthamini za mwaka ambazo zinahitaji wizara za kisekta kupokea taarifa za maendele za robo mwaka na za mwaka kuzichambua kwa kina na kutoa mrejesho kwenye halmashauri kupitia sekretarieti za mkoa ukaguzi ulibaini kutokuwepo kwa mrejesho wowote uliotolewa kwenda kwenye halmashauri juu ya taarifa zilizowasilishwa
 na ukurasakielelezo 
 uhusiano wa matokeo ya ukaguzi katika usimamizi wa taarifa kwenye sekta ya umma mapungufu katika usimamizi wa taarifa kwenye sekta ya umma mfumo usioji tosheleza wa kuzalisha taarifa kwa sababu ya upungufu katika kupata taarifa kwa sababu ya udhaifu katika kuchukua kumbukumbu
taarifa zinazochukuliw haziwekewikumbukumbu sahihi mapungufu katika kuhifadhi taarifa kukosekana kwa taarifa udhaifu wa mifumo ya kutunzia taarifa mifumo duni ya utunzaji wa majalada
upungufu katika kuweka kumbukumbu kutokuwepo kwa ubora wa taarifa matumizi ya taarifa ambazohazijahakikiwa taarifa zinazotumika hazikufanyiwa mapitio
iiiiiooooo udhaifu katika kuwasilisha taarifa kutokuwasilisha taarifa kwenye mamlaka kwa mujibu wa miongozo taarifa inazowasilishwakukosa mrejesho mapungufu katika kushirikishana katika uandaaji na matumizi ya taarifa udhaifu katika kuratibu upatikanaji wa taarifa za kisekta ukurasasura ya nne upimaji wa utendaji 
 utangulizi sura hii inaonesha matokeo ya jumla kutokana na kaguzi sita za ufanisi zinazohusu upimaji wa utendaji katika sekta za umma
sura imejikita zaidi katika kuangalia uanzishaji wa mifumo ya upimaji wa utendaji wa kazi kutambua na kuchagua viashiria vya upimaji wa utendaji uandaaji wa mipango ya upimaji wa utendaji kukusanya na kuchambua taarifa za utendaji kutafsiri taarifa za utendaji kuchukua hatua madhubuti uanda aji na utoaji wa mrejesho
 lengo la kupima utendaji katika sekta ya umma lengo kuu la kupima utendaji ni kuangalia namna ambavyo shughuli zinazohusu upimaji wa utendaji katika wizara idara na wakala wa serikali unavyofanyika ipasavyo
hasa ililenga kuangalia kwa kina kiwango cha upimaji wa utendaji katika sekta za umma kama ilivyoonekana katika kaguzi zilizofanywa na iwapo taarifa za utendaji zinazowasilishwa kwa wadau zinatumika kwa maamuzi na maboresho yanafanyika ipasavyo
kulingana na matokeo ya kaguzi sita za ufanisi katika taasisi mbalimbali za umma kuhusu upimaji wa utendaji kuna masuala ambayo serikali inahitaji kuyasimamia ili kuleta tija na ufanisi katika utoaji wa huduma kwa wananchi
maeneo hayo yana uhusiano mkubwa na yanaathiri ufanisi wa kila mmoja
maeneo hayo ni kama ilivyo hapa chini
 kukosekana kwa tathmini ya matokeo ya utendaji kwa kuzingatia malengo matokeo ya kaguzi sita za ufanisi zilizofanywa zinaonesha kuwa uwepo wa matatizo katika utoaji wa huduma unahusishwa na udhaifu katika upimaji wa utendaji
jedwali 
 linaonesha tathmini ya upimaji wa ufanisi kama ilivyochambuliwa na wakaguzi
 ukurasa 
 kukosekana kwa tathmini ya matokeo ya utendaji kwa kuzingatia malengo matokeo ya kaguzi sita za ufanisi zilizofanywa zinaonesha kuwa uwepo wa matatizo katika utoaji wa huduma unahusishwa na udhaifu katika upimaji wa utendaji
jedwali 
 linaonesha tathmini ya upimaji wa ufanisi kama ilivyochambuliwa na wakaguzi
jedwali 
 tathmini ya upimaji wa utendaji kwa taa sisi za umma suala la kiutendaji taasisi upimaji wa utendaji taarifa zinazohusu fedha taarifa zisizohusu fedha ubora wa elimu wizara ya elimu ndio ndio ofisi ya rais tamisemi ndio ndio utoaji wa huduma za ugani ofisi ya rais tamisemi ndio ndio wizara ya kilimo ndio ndio udhibiti wa usafi kwenye uzalisha wa nyama wizara ya afya ndio hapana ofisi ya rais tamisemi ndio hapana wizara ya kilimo ndio hapana udhibiti wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea ofisi ya rais tamisemi ndio hapana wizara ya kilimo ndio hapana usimamizi wa mikataba wizara ya maji ndio ndio uthibiti wa athari za mazingira ofisi ya makamu wa rais mazingira ndio hapana baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ndio hapana chanzo tathmini ya wakaguzi ubora wa elimu unapimwa kwa kuangalia matokeo yanayotelewa na baraza la taifa la mitihani
ubora wa elimu unapimwa kwa kuangalia matokeo yanayotelewa na baraza la ta ifa la mitihani
hata hivyo taarifa za utendaji kwa shughuli amabazo hazikuwapo katika program ya maendeleo ya sekta ya kilimo hazikupatikana
hata hivyo taarifa za utendaji kwa shughuli amabazo hazikuwapo katika program ya maendeleo ya sekta ya kili mo hazikupatikana
 jedwali 
 tathmini ya upimaji utendaji kwa taasisi za umma suala la kiutendaji taasisi upimaji wa utendaji taarifa zinazohusu fedha taarifa zisizohusu fedha ubora wa elimu wizara ya elimu ndio ndio ofisi ya rais tamisemi ndio ndio utoaji wa huduma za ugani ofisi ya rais tamisemi ndio ndio wizara ya kilimo ndio ndio udhibiti wa usafi kwenye uzalisha wa nyama wizara ya afya ndio hapana ofisi ya rais tamisemi ndio hapana wizara ya kilimo ndio hapana udhibiti wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea ofisi ya rais tamisemi ndio hapana wizara ya kilimo ndio hapana usimamizi wa mikataba wizara ya maji ndio ndio uthibiti wa athari za mazingira ofisi ya makamu wa rais mazingira ndio hapana baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ndio hapana chanzo tathmini ya wakaguzi ubora wa elimu unapimwa kwa kuangalia matokeo yanayotelewa na baraza la taifa la mitihani
ubora wa elimu unapimwa kwa kuangalia matokeo yanayotelewa na baraza la taifa la mitihani
hata hivyo taarifa za utendaji kwa shughuli amabazo hazikuwapo katika program ya maendeleo ya sekta ya kilimo hazikupatikana
hata hivyo taarifa za utendaji kwa shughuli amabazo hazikuwapo katika program ya maendeleo ya sekta ya kilimo hazikupatikana
 ukurasajedwal 
 linaonesha kuwa taasisi zilizokaguliwa zinafanya tathmini ya utendaji wao
hata hivyo tathmini ilijikita zaidi katika kutathmini matumizi ya fedha kwa sababu zinatakiwa kuandaa taarifa ya fedha kwa ajili ya ukaguzi
iligundulika kuwa taasisi zilizoka guliwa zilikuwa zinatumia mipango mkakati na ipango ya kati ya matumizi katika kupima utendaji wao
taarifa ya mwaka ya utekelezaji ilikuwa inaandaliwa kwa kuangalia fedha zilizopangwa zilizotumika na zisizotumika na shughuli zilizofanywa kwa mwaka huo
iligundulika kuwa katika taarifa sita za kaguzi za ufanisi kulikuwa na mapungufu kwenye mfumo wa upimaji wa utendaji katika sekta za umma
hali hiyo imesababisha uwepo wa huduma zisizoridhisha kwenye taasisi zilizokaguliwa na kusababisha utoaji hafifu wa huduma kwa wananchi
hali ya kutoa huduma hafifu inatokana na wizara na taasisi husika kutokuwa na taarifa juu ya matatizo ya kiutendaji katika sekta hizo
jedwali 
 linaonesha baadhi ya mifano itokanayo na athari ya taasisi husika kushindwa kuelewa hali ya utendaji wake wa kazi
mifano hiyo ni kutoka kwenye ripoti sita za ukaguzi
 ukurasajedwali 
 athari za kutokuwa na mfumo thabiti wa upimaji wa utendaji katika utoaji wa huduma kwa taasisi zilizokaguliwa taarifa ya ukaguzi wa ufanisi mandhara utoaji wa huduma za ugani halmashauri nyingi zilizotembelewa zina tatizo la njaa kipindi cha kiangazi
uzalishaji mdogo unatokana na wananchi kutokutumia njia bora za kilimo katika mashamba yao
usimamizi wa magonjwa na wadudu aharibifu wa mimea heka zilizoharibiwa ziliongezeka kutoka hadi kwa mwaka na migomba iliyong olewa ilikuwa asilimia kwa miezi minne kuanzia mwezi wa sita hadi wa tisa 
ubora wa huduma za elimu inasababisha kuwa na utendaji usioridhisha kwa walimu na utek elezaji hafifu wa mitaala na kusababisha wanafunzi wengi kufanya vibaya katika masomo yao
udhibiti wa uchafu kwenye uzalishaji wa nyama asilimia ya machinjio kumi na mbili yaliyotembelewa yanafanya kazi katika mazingira yanayohatarisha afya ya walaji wa nyama
mchakato wa tathmini za athari za mazingira miradi kati ya iliyosajiliwa na bodi ya usajili ya makandarasi haikusajiliwa na baraza la hifadhi na na usimamizi wa mazingira
usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji mijini pamoja na kuonesha kuwa kazi ilifanyika kwa kiwango cha chini kwa sehemu ya mkataba hadi kusababibisha kuvunjwa kwa mkataba kiwango cha malipo ya fedha cha shilingi bilioni 
 kilikuwa kimeidhinishwa na mshauri na kulipwa na wizara
chanzo sehemu ya taarifa ya ukaguzi wa ufanisi utoaji wa huduma za ugani
usimamizi wa mgonjwa na wadudu waharibifu wa mimea ubora wa huduma za elimu udhibiti wa uchafu kwenye uzalishaji wa nyama usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji mijini na mchakato wa tat hmini za athati za mazingira
jedwali 
 athari za kutokuwa na mfumo thabiti wa upimaji wa utendaji katika utoaji wa huduma kwa taasisi zilizokaguliwa taarifa ya ukaguzi wa ufanisi mandhara utoaji wa huduma za ugani halmashauri nyingi zilizotembelewa zina tatizo la njaa kipindi cha kiangazi
uzalishaji mdogo unatokana na wananchi kutokutumia njia bora za kilimo katika mashamba yao
usimamizi wa magonjwa na wadudu aharibifu wa mimea heka zilizoharibiwa ziliongezeka kutoka hadi kwa mwaka na migomba iliyong olewa ilikuwa asilimia kwa miezi minne kuanzia mwezi wa sita hadi wa tisa 
ubora wa huduma za elimu inasababisha kuwa na utendaji usioridhisha kwa walimu na utek elezaji hafifu wa mitaala na kusababisha wanafunzi wengi kufanya vibaya katika masomo yao
udhibiti wa uchafu kwenye uzalishaji wa nyama asilimia ya machinjio kumi na mbili yaliyotembelewa yanafanya kazi katika mazingira yanayohatarisha afya ya walaji wa nyama
mchakato wa tathmini za athari za mazingira miradi kati ya iliyosajiliwa na bodi ya usajili ya makandarasi haikusajiliwa na baraza la hifadhi na na usimamizi wa mazingira
usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji mijini pamoja na kuonesha kuwa kazi ilifanyika kwa kiwango cha chini kwa sehemu ya mkataba hadi kusababibisha kuvunjwa kwa mkataba kiwango cha malipo ya fedha cha shilingi bilioni 
 kilikuwa kimeidhinishwa na mshauri na kulipwa na wizara
chanzo sehemu ya taarifa ya ukaguzi wa ufanisi utoaji wa huduma za ugani
usimamizi wa mgonjwa na wadudu waharibifu wa mimea ubora wa huduma za elimu udhibiti wa uchafu kwenye uzalishaji wa nyama usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji mijini na mchakato wa tat hmini za athati za mazingira
 jedwali 
 linaonesha kuwa katika taarifa sita za kaguzi za ufanisi zinaonesha mapungufu katika utoaji wa huduma kwa wananchi
mapungufu hayo yalitokana na kushindwa kufikia malengo yaliyopang wa kuchelewesha utoaji wa huduma huduma zitolewazo kutoridhish a na gharama za utekelezaji wa huduma kuzidi zilizopangwa
uchambuzi uliofanywa na ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu inaonesha kuwa hali hii inatokana na kukosekana kwa mfumo wa kupima uten daji katika utoaji wa huduma katika taasisi za umma
ilione kana kuwa mfumo wa upimaji wa utendaji ulikuwa kwa miradi au programu zinazofadhiliwa na washirika wa maendeleo ambapo moja ya kigezo ni kuwa na mfumo wa upimaji wa utendaji kwenye miradi au pr ogramu hi zo
hii inaonesha kuwa taasisi za umma hazioni umuhimu wa kupima utendaji kwenye utoaji wa huduma zinazofadhiliwa na fedha za ndani
vilevile iligundulika kuwa upimaji wa utendaji unafanywa hasa kwa kuangalia ufanisi wa fedha kwa kulinganisha fed ha zilizotengwa na zilizotumika
taarifa za mwaka zilizoandaliwa na taasisi zilizokaguliwa zinaonesha kuwa taasisi hizo zinajikita zaidi katika kuonesha kiwango cha fedha ambazo ha zikupata kuliko kiwango cha utekelezaji wa shughuli zilizopangwa na malengo waliyojiwekea
 mkazo finyu kwenye viasharia vya utendaji ambavyo si vya upimaji wa fedha ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu imeona kuwa uanishaji na uchambazi wa viashiria vya upimaji wa utendaji katika sekta za umma kwenye utoaji wa huduma au utekel ezaji wa miradi ya maendeleo haufanyiki ipasavyo
hii iligundulika kwenye ripoti tatu kati ya sita za ukaguzi wa ufanisi zilizojumuishwa katika ripoti hii
ripoti hizo tatu za ukaguzi zilionesha kuwa taasisi saba zilizokaguliwa hazikuwa na viashiria vya kupima utoaji wa huduma kwa wananchi hivyo kusababisha kutoa taarifa ya ufanisi wa fedha na kuachana na taarifa zinazohusu ubora na utoaji wa huduma kwa wakati
usimamizi wa majonjwa na wadudu waharibifu wa mimea udhibiti wa uchafu kwenye uzalishaji wa nyama na mchakato wa tathmini za athari za mazingira jedwali 
 athari za kutokuwa na mfumo thabiti upimaji wa utendaji katika utoaji wa huduma kwa taasisi zilizokaguliwa ukurasajedwali 
 linaonesha kuwa katika taarifa sita za kaguzi za ufanisi zinaonesha mapungufu katika utoaji wa huduma kwa wananchi
mapungufu hayo yalitokana na kushindwa kufikia malengo yaliyopang wa kuchelewesha utoaji wa huduma huduma zitolewazo kutoridhish a na gharama za utekelezaji wa huduma kuzidi zilizopangwa
uchambuzi uliofanywa na ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu inaonesha kuwa hali hii inatokana na kukosekana kwa mfumo wa kupima uten daji katika utoaji wa huduma katika taasisi za umma
ilione kana kuwa mfumo wa upimaji wa utendaji ulikuwa kwa miradi au programu zinazofadhiliwa na washirika wa maendeleo ambapo moja ya kigezo ni kuwa na mfumo wa upimaji wa utendaji kwenye miradi au pr ogramu hi zo
hii inaonesha kuwa taasisi za umma hazioni umuhimu wa kupima utendaji kwenye utoaji wa huduma zinazofadhiliwa na fedha za ndani
vilevile iligundulika kuwa upimaji wa utendaji unafanywa hasa kwa kuangalia ufanisi wa fedha kwa kulinganisha fed ha zilizotengwa na zilizotumika
taarifa za mwaka zilizoandaliwa na taasisi zilizokaguliwa zinaonesha kuwa taasisi hizo zinajikita zaidi katika kuonesha kiwango cha fedha ambazo ha zikupata kuliko kiwango cha utekelezaji wa shughuli zilizopangwa na malengo waliyojiwekea
 mkazo finyu kwenye viasharia vya utendaji ambavyo si vya upimaji wa fedha ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu imeona kuwa uanishaji na uchambazi wa viashiria vya upimaji wa utendaji katika sekta za umma kwenye utoaji wa huduma au utekel ezaji wa miradi ya maendeleo haufanyiki ipasavyo
hii iligundulika kwenye ripoti tatu kati ya sita za ukaguzi wa ufanisi zilizojumuishwa katika ripoti hii
ripoti hizo tatu za ukaguzi zilionesha kuwa taasisi saba zilizokaguliwa hazikuwa na viashiria vya kupima utoaji wa huduma kwa wananchi hivyo kusababisha kutoa taarifa ya ufanisi wa fedha na kuachana na taarifa zinazohusu ubora na utoaji wa huduma kwa wakati
usimamizi wa majonjwa na wadudu waharibifu wa mimea udhibiti wa uchafu kwenye uzalishaji wa nyama na mchakato wa tathmini za athari za mazingira jedwali 
 linaonesha kuwa katika taarifa sita za kaguzi za ufanisi zinaonesha mapungufu katika utoaji wa huduma kwa wananchi
mapungufu hayo yalitokana na kushindwa kufikia malengo yaliyopang wa kuchelewesha utoaji wa huduma huduma zitolewazo kutoridhish a na gharama za utekelezaji wa huduma kuzidi zilizopangwa
uchambuzi uliofanywa na ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu inaonesha kuwa hali hii inatokana na kukosekana kwa mfumo wa kupima uten daji katika utoaji wa huduma katika taasisi za umma
ilione kana kuwa mfumo wa upimaji wa utendaji ulikuwa kwa miradi au programu zinazofadhiliwa na washirika wa maendeleo ambapo moja ya kigezo ni kuwa na mfumo wa upimaji wa utendaji kwenye miradi au pr ogramu hi zo
hii inaonesha kuwa taasisi za umma hazioni umuhimu wa kupima utendaji kwenye utoaji wa huduma zinazofadhiliwa na fedha za ndani
vilevile iligundulika kuwa upimaji wa utendaji unafanywa hasa kwa kuangalia ufanisi wa fedha kwa kulinganisha fed ha zilizotengwa na zilizotumika
taarifa za mwaka zilizoandaliwa na taasisi zilizokaguliwa zinaonesha kuwa taasisi hizo zinajikita zaidi katika kuonesha kiwango cha fedha ambazo ha zikupata kuliko kiwango cha utekelezaji wa shughuli zilizopangwa na malengo waliyojiwekea
 mkazo finyu kwenye viasharia vya utendaji ambavyo si vya upimaji wa fedha ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu imeona kuwa uanishaji na uchambazi wa viashiria vya upimaji wa utendaji katika sekta za umma kwenye utoaji wa huduma au utekel ezaji wa miradi ya maendeleo haufanyiki ipasavyo
hii iligundulika kwenye ripoti tatu kati ya sita za ukaguzi wa ufanisi zilizojumuishwa katika ripoti hii
ripoti hizo tatu za ukaguzi zilionesha kuwa taasisi saba zilizokaguliwa hazikuwa na viashiria vya kupima utoaji wa huduma kwa wananchi hivyo kusababisha kutoa taarifa ya ufanisi wa fedha na kuachana na taarifa zinazohusu ubora na utoaji wa huduma kwa wakati
usimamizi wa majonjwa na wadudu waharibifu wa mimea udhibiti wa uchafu kwenye uzalishaji wa nyama na mchakato wa tathmini za athari za mazingira ukurasakielelezo 
uhusiano kati ya programu au malengo na viashiria vya upimaji wa utendaji taarifa ya ukaguzi wa ufanisi malengo matokeo ya ukaguzi ambayo yangeweza kuzuiliwa kama kungekuwa na viashiria vizuri vya kupimaji utendaji utoaji wa huduma za ugani kuongeza uzalishaji kwa wakulima wadogo wadogo kwa kuwawezesha kutumia teknolojia ya kisasa kwa kuimarisha huduma za ugani kwa wakulima wakulima wachache walifundishwa njia bora za kilimo mashamba ya mfano na mashamba darasa hayakuanzishwa ipasavyo vijijini na wakulima wengi bado wanatumia njia ya zamani usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea kuongeza uzalishaji kwa kudhibiti magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea kuna milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea karibu kila mkoa uchunguzi wa kina haufanyiki mara kwa mara kwa magonjwa na wadudu wahari bifu wa mimea na utekelezaji hafifu wa kutabiri uwezekano wa milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea ubora wa huduma za elimu kuimarisha ubora wa elimu ya msingi na sekondari kwa kuongeza hali ya ufaulu kwa kuimarisha ufundishaji upatikanaji wa zana za kujifunzia na kufundishia na kusimamia ufanisi wa walimu
kuna uwepo wa walimu wasio na sifa mgawanyo usio sawa wa walimu upungufu wa vitabu na upungufu katika usambazaji wa taarifa za uchambuzi wa mitihani udhibiti wa usafi kwenye uzalishaji wa nyama kulinda afya na usalama wa wananchi kwa kuhakikisha kuna udhibiti wa usafi katika uzalishaji wa nyama
asilimia ya machinjio yanaendeshwa katika mazingira ya uchafu kuna machinjio yanayofanya kazi ambayo hayajasajiliwa na kuna baadhi ya mag ari yanayotumika kusafirishia nyama ambayo hayajakidhi vigezo vya usafi
 ukurasakielelezo 
uhusiano kati ya programu au malengo na viashiria vya upimaji wa utendaji taarifa ya ukaguzi wa ufanisi malengo matokeo ya ukaguzi ambayo yangeweza kuzuiliwa kama kungekuwa na viashiria vizuri vya kupimaji utendaji utoaji wa huduma za ugani kuongeza uzalishaji kwa wakulima wadogo wadogo kwa kuwawezesha kutumia teknolojia ya kisasa kwa kuimarisha huduma za ugani kwa wakulima wakulima wachache walifundishwa njia bora za kilimo mashamba ya mfano na mashamba darasa hayakuanzishwa ipasavyo vijijini na wakulima wengi bado wanatumia njia ya zamani usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea kuongeza uzalishaji kwa kudhibiti magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea kuna milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea karibu kila mkoa uchunguzi wa kina haufanyiki mara kwa mara kwa magonjwa na wadudu wahari bifu wa mimea na utekelezaji hafifu wa kutabiri uwezekano wa milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea ubora wa huduma za elimu kuimarisha ubora wa elimu ya msingi na sekondari kwa kuongeza hali ya ufaulu kwa kuimarisha ufundishaji upatikanaji wa zana za kujifunzia na kufundishia na kusimamia ufanisi wa walimu
kuna uwepo wa walimu wasio na sifa mgawanyo usio sawa wa walimu upungufu wa vitabu na upungufu katika usambazaji wa taarifa za uchambuzi wa mitihani udhibiti wa usafi kwenye uzalishaji wa nyama kulinda afya na usalama wa wananchi kwa kuhakikisha kuna udhibiti wa usafi katika uzalishaji wa nyama
asilimia ya machinjio yanaendeshwa katika mazingira ya uchafu kuna machinjio yanayofanya kazi ambayo hayajasajiliwa na kuna baadhi ya mag ari yanayotumika kusafirishia nyama ambayo hayajakidhi vigezo vya usafi
mchakato wa tathmini za athari za mazingira kuhakikisha kuwa miradi yote ambayo ina athari inasajiliwa tathminiwa na kuchukua hatua za kupunguza athari kama inavyooneshwa kwenye aarifa ya tathmini ya athari za mazingira
mchakato unaotumiwa na baraza la hifadhi na usimami zi wa mazingira katika kuchukua miradi ya kufanyia tathmini unategemea uaminifu kwa anayeendeleza mradi na inashindwa kutambua baadhi ya vitu venye athari ya kimazingira kama ilivyo kuwa ujenzi wa mradi wa mabasi yaendayo kasi usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji mijini kuongeza upatikanaj wa maji safi na salama kwa watanzania kwa njia ya utekelezaji wa ujenzi wa miradi ya maji mijini kuna ub ora hafifu kwenye miradi ya ujenzi wa maji miradi haimaliziki kwa wakati na kuongezeka kwa gharama za utekelezaji wa miradi chanzo sehemu ya taarifa ya ukaguzi za ufanisi utoaji wa huduma za ugani
usimamizi wa magonnjwa na wadudu waharibifu wa mimea ubora wa huduma za elimu udhibiti wa uchafu kwenye uzalisha ji wa nyama usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji mijini na mchakato wa tathmini za athari za mazingira
mchakato wa tathmini za athari za mazingira kuhakikisha kuwa miradi yote ambayo ina athari inasajiliwa tathminiwa na kuchukua hatua za kupunguza athari kama inavyooneshwa kwenye aarifa ya tathmini ya athari za mazingira
mchakato unaotumiwa na baraza la hifadhi na usimami zi wa mazingira katika kuchukua miradi ya kufanyia tathmini unategemea uaminifu kwa anayeendeleza mradi na inashindwa kutambua baadhi ya vitu venye athari ya kimazingira kama ilivyo kuwa ujenzi wa mradi wa mabasi yaendayo kasi usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji mijini kuongeza upatikanaj wa maji safi na salama kwa watanzania kwa njia ya utekelezaji wa ujenzi wa miradi ya maji mijini kuna ub ora hafifu kwenye miradi ya ujenzi wa maji miradi haimaliziki kwa wakati na kuongezeka kwa gharama za utekelezaji wa miradi chanzo sehemu ya taarifa ya ukaguzi za ufanisi utoaji wa huduma za ugani
usimamizi wa magonnjwa na wadudu waharibifu wa mimea ubora wa huduma za elimu udhibiti wa uchafu kwenye uzalisha ji wa nyama usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji mijini na mchakato wa tathmini za athari za mazingira
 kielelezo 
 kinaonesha kuwa ugunduzi na uchambuzi wa viashiria vya ufanisi vinavyotumiwa na taasisi zilizokaguliwa haujumuishi baadhi ya vitu vinavyochangia mafanikio ya malengo kwa ujumla
kwa mfano kwenye ukaguzi wa ufanisi uliohusu utoaji wa huduma za ugani iligundulika kuwa programu ya maendeleo ya kilimo haikuj umuisha masuala yanayohusu upatikanaji wa soko
hii inazuia maana ya kuongeza faida na mapato kwa wakulima
 ukurasapia iligundulika kwenye ukaguzi wa ufanisi wa mchakato wa tathmini za athari za mazingira kuwa njia zilizokuwa zinatumiwa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kutambua miradi zilitegemea zaidi uaminifu kwa mtu anayeendeleza miradi na zimeshindwa kutambua baadhi ya masuala yenye athari za kimazingira
hali hiyo ilisababisha baadhi ya miradi yenye athari kimazingira kutotambuliwa na kusajili wa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira
baadhi ya miradi ilisajiliwa bila ya kujali njia za kuzuia athari za kimazingira kwa miradi iliyopo kwenye maeneo hatarishi kama vile kwenye maeneo ya majimaji ambayo ni muhimu kuruhusu maji kupita kwa ura hisi
kadhalika kwenye ukaguzi wa ufanisi wa usimamizi wa mikataba kwenye miradi ya ujenzi ya maji mjini iligundulika kuwa miradi hiyo ilikuwa na matatizo yaliyosababishwa na usanifu mbaya wa miradi uliosababisha ongezeko la gharama kuchelewa kukamilika kwa miradi na kushindwa kutambua masuala muhimu katika usimamizi wa miradi
uchambuzi hafifu wa viashiria vya ufanisi vinasababisha yafuatayo kuongezeka kwa gharama za ujenzi wa miradi ya maji iliyokaguliwa kwa shilingi bilioni 
 kama inavyooneshwa kwenye jedwali 
 jedwali 
 ongezeko la gharama kutokana na mapungufu katika kuangalia ufanisi wa mradi vitu vilivyoongezeka gharama yake sh
milioni bomba la maji la kilomita kuongezewa alama zinazoonesha kuwepo kwa bomba la maji utafiti wa kuonesha muonekano wa eneo husika kuonyesha eneo la kuvukia waenda kwa miguu na eneo ambalo mto unakatisha vijiji vinne havikuwepo kwenye mchoro wa awali jumla chanzo taarifa ya ukaguzi wa ufanisi kwenye usi mamizi wa miradi ya maji mijini 
awali ilikuwa kwa dola za marekani ambayo ni sawa na shilingi pia iligundulika kwenye ukaguzi wa ufanisi wa mchakato wa tathmini za athari za mazingira kuwa njia zilizokuwa zinatumiwa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kutambua miradi zilitegemea zaidi uaminifu kwa mtu anayeendeleza miradi na zimeshindwa kutambua baadhi ya masuala yenye athari za kimazingira
hali hiyo ilisababisha baadhi ya miradi yenye athari kimazingira kutotambuliwa na kusajili wa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira
baadhi ya miradi ilisajiliwa bila ya kujali njia za kuzuia athari za kimazingira kwa miradi iliyopo kwenye maeneo hatarishi kama vile kwenye maeneo ya majimaji ambayo ni muhimu kuruhusu maji kupita kwa ura hisi
kadhalika kwenye ukaguzi wa ufanisi wa usimamizi wa mikataba kwenye miradi ya ujenzi ya maji mjini iligundulika kuwa miradi hiyo ilikuwa na matatizo yaliyosababishwa na usanifu mbaya wa miradi uliosababisha ongezeko la gharama kuchelewa kukamilika kwa miradi na kushindwa kutambua masuala muhimu katika usimamizi wa miradi
uchambuzi hafifu wa viashiria vya ufanisi vinasababisha yafuatayo kuongezeka kwa gharama za ujenzi wa miradi ya maji iliyokaguliwa kwa shilingi bilioni 
 kama inavyooneshwa kwenye jedwali 
 jedwali 
 ongezeko la gharama kutokana na mapungufu katika kuangalia ufanisi wa mradi vitu vilivyoongezeka gharama yake sh
milioni bomba la maji la kilomita kuongezewa alama zinazoonesha kuwepo kwa bomba la maji utafiti wa kuonesha muonekano wa eneo husika kuonyesha eneo la kuvukia waenda kwa miguu na eneo ambalo mto unakatisha vijiji vinne havikuwepo kwenye mchoro wa awali jumla chanzo taarifa ya ukaguzi wa ufanisi kwenye usi mamizi wa miradi ya maji mijini 
awali ilikuwa kwa dola za marekani ambayo ni sawa na shilingi i
 ukurasa kutokukamilika kwa miradi kwa wakati pia ukaguzi wa usimamizi wa mkataba katika miradi ya maji mijini iligundulika kuchelewa kwa kukamilika miradi kuanzia miezi tisa hadi miaka mine kama ilivyooneshwa kwenye jedwali 
 hapo chini
baadhi ya sababu zilizosababisha kuchelewa kukamilika kwa mirad ni kuwa baadhi ya vitu havikuweka kwenye makadilio ya awali ya gharama ya ujenzi
jedwali 
 tofauti kati ya muda uliopangwa na muda uliotumika mpaka kukamilika kwa kazi number ya mkataba muda uliopangwa miezi muda ulioongezwa miezi asilimia ya muda ulioongezwa hali ya kazi ilipofika mradi wa chalinze kipande 
 umekamilika mradi wa chalinze kipande uko kwenye hatua za mwisho mradi wa chalinze kipande unaendelea mradi wa chalinze kipande uko kwenye hatua za mwisho mradi wa chalinze kipande 
 uko kwenye hatua za mwisho mradi wa bukoba unaendelea mradi wa musoma unaendelea mradi wa chalinze kipande kazi zilizobaki unaendelea chanzo taarifa ya ukagu zi wa ufanisi kwenye usimamizi wa miradi ya maji mijini 
ii ukurasajedwali 
 linaonesha kuwa miradi ya ujenzi wa maji haiku kamilik kwa muda uliopangwa
hii ni kutokana na ongezeko la muda ambalo ni mara 
 ya muda uliyopangwa
ongezeko la muda linatok ana na makandarasi kutokuwa na watu muhimu kwenye eneo la mradi wa kuweza kusimamia ujenzi kuchelewa kwa malipo ya awali na malipo ya kazi inayoendelea kutokana na matatizo ya fedha serikalini kasi ndogo ya makandarasi kutokana na wafanyakazi wachache na kukosekana vifaa vya ujenzi kuchelewesha kuidhinisha mabadiliko yaliyofanywa kwenye aina ya bomba la maji kuongezeka kwa kazi iliyotakiwa kufanyika kwa mujibu wa mkataba
kwa upande mwingine yafuatayo yaligundulika kwenye taarifa ya ukaguzi wa mchakato wa tathmini za athari za mazingira taarifa za ufanisi hazichambuliwi ipasavyo taarifa ya ukaguzi wa mchakato wa tathmini za athari za mazingira inaonesha kuwapo kwa tofauti kubwa kati ya taarifa zilizopangwa kupitiwa na zilizopitiwa na baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira
taarifa za miradi iliyopitiwa zinazidi zilizopangwa kwa asilimia kati ya kama inavyooneshwa kwenye jedwali 
 jedwali 
 idadi ya miradi iliyopangwa na iliyopitiwa na baraza la hifadhi na usimamiz wa mazingira mwaka wa fedha idadi ya miradi iliyopangwa kupitiwa idadi ya miradi iliyopitiwa na iliyosajiliwa asilimia iliyozidi chanzo regis ta na mipango ya mwaka ya baraza la hifadhi na na usimamizi wa mazingira iii ukurasajedwali 
 linaonesha kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira halijifunzi kutokana na utendaji wa miaka inayopita ili kuweza kuboresha utendaji wa mwaka una ofuata
kwa mfano mwaka hadi lilipanga kuangalia miradi ambayo ilikuwa ni idadi ndogo kuliko ya mwaka uliofuata ya kuangalia miradi 
ingawa kiwango kilichopangwa cha utendaji kilipanda hadi kufikia miradi idadi ya taarifa za iradi zilizopitiwa zilikuwa zinapanda
hii inaonesha kuna mapungufu katika kutambua na kuchagua viashiria vya kupima utendaji wa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kuhusu tathmini ya athari za kimazingira
kushindwa kuzingatia masuala muhimu kweny tathmini za athari za kimazingira kwenye mradi wa mabasi yaendayo kasi ya dar es salaam tathmini ya athari za mazingira kwa mradi wa mabasi yaendayo kasi inaonesha kuwa baadhi ya masuala muhimu yenye athari za mazingira ha yakuangaliwa
kwa mfano suala la mto msimbazi halikuangaliwa wakati wa ujenzi wa kituo cha mabasi cha jangwani
vilevile taarifa haikuainisha njia za kupunguza athari za mazingira kwenye ujenzi wa kituo hicho kikubwa cha mabasi yaendayo kasi
hali hii inasabibisha uwepo wa mafuriko kwe nye eneo hilo kwani maji yamekuwa yakijaa na kusambaa kwenye kituo cha mabasi na kwenye makazi ya watu
pia tathmini hiyo ya athari za mazingira haiku zingat ia suala la usimamizi wa maafa kwani haikujenga barabara ndogo ya kuwezesha kuingi na kutoka kweny ofisi za kuzalishia umeme zilizopo ubungo
hali hii inapelekea usumbufu wakati wa kuingia katika ofisi hizo
jedwali 
 linaonesha kuwa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira halijifunzi kutokana na utendaji wa miaka inayopita ili kuweza kuboresha utendaji wa mwaka una ofuata
kwa mfano mwaka hadi lilipanga kuangalia miradi ambayo ilikuwa ni idadi ndogo kuliko ya mwaka uliofuata ya kuangalia miradi 
ingawa kiwango kilichopangwa cha utendaji kilipanda hadi kufikia miradi idadi ya taarifa za iradi zilizopitiwa zilikuwa zinapanda
hii inaonesha kuna mapungufu katika kutambua na kuchagua viashiria vya kupima utendaji wa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kuhusu tathmini ya athari za kimazingira
kushindwa kuzingatia masuala muhimu kweny tathmini za athari za kimazingira kwenye mradi wa mabasi yaendayo kasi ya dar es salaam tathmini ya athari za mazingira kwa mradi wa mabasi yaendayo kasi inaonesha kuwa baadhi ya masuala muhimu yenye athari za mazingira ha yakuangaliwa
kwa mfano suala la mto msimbazi halikuangaliwa wakati wa ujenzi wa kituo cha mabasi cha jangwani
vilevile taarifa haikuainisha njia za kupunguza athari za mazingira kwenye ujenzi wa kituo hicho kikubwa cha mabasi yaendayo kasi
hali hii inasabibisha uwepo wa mafuriko kwe nye eneo hilo kwani maji yamekuwa yakijaa na kusambaa kwenye kituo cha mabasi na kwenye makazi ya watu
pia tathmini hiyo ya athari za mazingira haiku zingat ia suala la usimamizi wa maafa kwani haikujenga barabara ndogo ya kuwezesha kuingi na kutoka kweny ofisi za kuzalishia umeme zilizopo ubungo
hali hii inapelekea usumbufu wakati wa kuingia katika ofisi hizo
iv ukurasa 
 hakuna uhusiano kati ya viashiria vya ufanisi utendaji na malengo ya juu ya taasisi uchambuzi wa malengo kwa taasisi zilizokaguliwa unaones ha kuwepo kwa mapungufu kwenye mahusiano kati ya viashiria vya utendaji na malengo makuu ya taasisi kama inavyoelezwa hapa chini
kwenye ukaguzi wa ufanisi wa udhibiti uchafu kwenye maeneo ya uzalishaji wa nyama inaonesha kuwa ofisi ya rais tamisem i
wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi na wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto hazikuwa na viashiria vya kupima utendaji kwenye masuala ya udhibiti wa usafi kwenye uzalishaji wa nyama
vilevile iligundulika kwenye ukaguz wa ufanisi wa usimamizi wa tathmini ya athari za mazingira kuwa ofisi ya makamu rais haina viashiria vya kupima utendaji wa baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira katika shughuli za kusimamia tathmini ya athari za mazingira kwa miradi usika
shugh uli za kutathmini athari za mazingira ilibainika kuwa kulikosekana viashiria vya kupima utendaji kwenye idadi ya miradi iliyosajiliwa na baraza la hifadhi na na usimamizi wa mazingira
pia kulibainika kutolewa kwa vibali vya ujenzi bila ya kufanyika kwa athmini ya athari za mazingira na kuchambua miradi ya maendeleo inayotakiwa kufanyiwa tathmini ya athari za mazingira
kwa upande mwingine taarifa ya ukaguzi wa ufanisi kwenye huduma za ugani inaonesha kuwa ofisi ya rais tamisemi na wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi zimeandaa viashiria vya kupima utendaji wa ma ofisa ugani kwa ngazi ya kata na kijiji ma ofisa wa kilimo wa wilaya tawala za mikoa na ofisi za kilimo za kanda
viashiria vilivyoandaliwa vilikuwa vinajumuisha huduma za ugani na upimaji wa ufanisi katika upimaji na matokeo ya programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo
 ukurasa hata hivyo ukaguzi wa ufanisi kwenye usimamizi wa milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea nchini iligundulika kuwa wizara hizo za ofisi ya rais tamise mi wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi zilikuwa na viashiaria vya kupima ufanisi katika eneo hili la ilipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea lakini viashiria hivyo havikuweza kuonesha matokeo halisi ya kupata utekelezaji wa mipango hiyo ya kukabiliana na milipuko husika
hii inaonyesha kuwa izara zimeshindwa kuwa na viashiria vya utendaji vinavyopima matokeo halisi ya shughuli za kudhibiti milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea
vilevile kwenye eneo hilohilo la milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea imegundulika kuwa hapakuwa na viashiria vya kupima ufanisi wa watendaji waliopo kwenye ofisi za tawala za mikoa ofisi za kanda na zile za serikali za mitaa katika kudhibiti milipuko ya magonjwa na wadudu waha ribifu
katika taarifa mbili za ukaguzi wa ufanisi viashiria vya utendaji vilijikita katika kuangalia malengo kwa shughuli zilizopang wa kufanyika
viashiria hivyo vilivyowekwa vilishindwa kuonesha hali halisi ya utekelezaji wa malengo husika
kwenye taarifa ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa magonjwa na wadudu aharibifu wa mimea iligundulika kuwa viashiria vya kupima utendaji katika usimamizi wa shughuli za kudhibiti milipuko hivyo havikuangalia masuala yote muhimu
ripoti za utekelezaji wa mp ango wa maendeleo ya kilimo kwa wilaya zote saba zilizotembelewa zimeonyesha kuwa masuala yanayohusu usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea hayakujumuishwa kwenye shughuli za ufuatiliaji katika wilaya husika
kipengele pekee kilichokuwa inajumuishwa ni mafunzo yaliyokuwa yanatolewa kwa wakulima japo nayo hayakuwa yakifanyika kikamilifu
ubora wa elimu na usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea halmashauri hizo ni ya muleba meru bahi nanyumbu mbarali masasi and lushoto hata hivyo ukaguzi wa ufanisi kwenye usimamizi wa milipuko ya ma gonjwa na wadudu waharibifu wa mimea nchini iligundulika kuwa wizara hizo za ofisi ya rais tamise mi wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi zilikuwa na viashiaria vya kupima ufanisi katika eneo hili la ilipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea lakini viashiria hivyo havikuweza kuonesha matokeo halisi ya kupata utekelezaji wa mipango hiyo ya kukabiliana na milipuko husika
hii inaonyesha kuwa izara zimeshindwa kuwa na viashiria vya utendaji vinavyopima matokeo halisi ya shughuli za kudhibiti milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea
vilevile kwenye eneo hilohilo la milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea imegundulika kuwa hapakuwa na viashiria vya kupima ufanisi wa watendaji waliopo kwenye ofisi za tawala za mikoa ofisi za kanda na zile za serikali za mitaa katika kudhibiti milipuko ya magonjwa na wadudu waha ribifu
katika taarifa mbili za ukaguzi wa ufanisi viashiria vya utendaji vilijikita katika kuangalia malengo kwa shughuli zilizopang wa kufanyika
viashiria hivyo vilivyowekwa vilishindwa kuonesha hali halisi ya utekelezaji wa malengo husika
kwenye taarifa ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa magonjwa na wadudu aharibifu wa mimea iligundulika kuwa viashiria vya kupima utendaji katika usimamizi wa shughuli za kudhibiti milipuko hivyo havikuangalia masuala yote muhimu
ripoti za utekelezaji wa mp ango wa maendeleo ya kilimo kwa wilaya zote saba zilizotembelewa zimeonyesha kuwa masuala yanayohusu usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea hayakujumuishwa kwenye shughuli za ufuatiliaji katika wilaya husika
kipengele pekee kilichokuwa kinajumuishwa ni mafunzo yaliyokuwa yanatolewa kwa wakulima japo nayo hayakuwa yakifanyika kikamilifu
ubora wa elimu na usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea halmashauri hizo ni ya muleba meru bahi nanyumbu mbarali masasi and lushoto ukurasavilevile kwenye taarifa za ukaguzi wa ufanisi katika ubora wa elimu kwa shule za msingi na sekondari iligundulika kuwa viashiria vya kupima ufanisi ilijikita kwenye malengo na madhumuni ya kutekeleza shughuli zilizopangwa
hata hivyo hapakuwapo na malengo halisi ya utendaji
iiligundulika kuwa kwa kukosa malengo halisi ya utendaji ilikuwa vigumu sana kupima utendaji katika kuboresha ubora wa elimu
wakati wa ukaguzi wa eneo hilohilo la utoaji wa elimu bora kwa shule za msingi na sekondari iligundulika kuwa mfumo wa upimaji wa utendaji kwa njia ya mfumo wa wazi wa kupima utendaji haukuwa unafaa kupima utendaji wa walimu kwa kuwa mfumo huo hauna viash iria vinavyoendana na mazingira ya walimu
iligundulika kuwa tathmini hizo hazikuwa zinazingatia mchango wa mwalimu katika ufaulu wa mwanafunzi
iligundulika kuwa kukosekana kwa viashiria vya utendaji kunazuia taasisi za umma kuangalia kiwango na ubora wa huduma zinazotoa kwa wananchi kwa maeneo mbalimbali kama vile huduma ya elimu bora usimamizi wa udhibiti wa usafi usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea na usimamizi wa mchakato wa kutathmini athari ya mazingira kwa miradi mbalimbali nchini
hali hii inahatarisha uwezekano wa serikali kutoa huduma kwa wananchi ipasavyo
iligundulika kuwa hali hii inazuia uwajibikaji kwa sababu ni vigumu kwa wizara kupima utendaji wa taasisi zinazowajibika kwake
kwa hivyo ni vigumu kwa wizara kuchukua amuzi sahihi kwa ajili ya kuimarisha utoaji wa huduma
mifano ya maeneo yanayohitaji kufanyiwa maboresho ni kama ilivyoonyeshwa kwenye jedwali 
kutokana na kushindwa kutambua kuchambua na kuweka viashiria vya kupima utendaji katika sekta za umma ta asisi kumi na moja zilizokaguliwa isipokuwa wizara ya elimu sayansi teknologia na mafunzo ya ufundi zilishindwa kuchukua uamuzi wa kuimarisha viashiria vya kupima utendaji wa watumishi wake
 ukurasakwa mfano kwenye ukaguzi wa ufanisi kuhusu ubora wa elimu inaonesha kuwa wizara ya elimu sayansi teknolo jia na mafunzo ya ufundi ofisi ya rais tamisemi na chama cha walimu tanzania kimeamua kurekebisha mfumo wa wazi wa kupima ufanisi wa walimu sioendana na mazingira ya kufundisha na kuweka hali halisi ya ufanisi wa walimu
kwa maeneo mengine ya utoaji wa huduma za ugani usimamizi wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea udhibiti wa usafi kwenye uzalishaji wa nyama na tathmini athari za mazingira kwenye miradi ya maendeleo ha kuchuku liwa hatua za kuimarisha viashiria vya utendaji katika maeneo hayo
 kutok uandaa kwa mipango ya upimaji wa utendaji kaguzi zote sita za ufanisi zinaonesha kuwa hapakuwa na taasisi yeyote ile iliyoandaa mpango wa kupima utendaji wa shughuli zao na za taasis zinazozisimamia katika utoaji wa huduma husika
taarifa ya ukaguzi wa ufanisi katika uboreshaji wa elimu ya msingi na sekondari inaonesha kuwa wizara ya elimu sayansi teknolo jia na mafunzo ya ufundi kupitia idara ya ukaguzi haikuweza kukagua shule zo te ndani ya miaka miwili kama inavyooneshwa kwenye muongozo wa ukaguzi wa shule wa mwaka 
vilevile kuna shule ambazo hazijakaguliwa kwa kipindi cha miaka mitano mpaka kumi tofauti na shule za binafsi ambazo zilikuwa zinakaguliwa mara kwa mara kwa saba bu zinalipa ada ya ukaguzi
ukaguzi wa usimamizi wa magonjwa na wadudu aharibifu wa mimea unaonesha kuwa pamoja na ofisi ya rais tamisemi kupanga kufanya ufuatiliaji kwenye shughuli za kilimo kwa halmashauri zake shughuli zinazohusu ilipuko ya magonjw na wadudu waharibifu wa mimea hazikuweza kufuatiliwa kwani nguvu kubwa iliwek wa kwenye kufuatilia na kisimamia shughuli zilizokuwa zinazohusu mpango wa maendeleo ya kilimo ambapo masuala yahusuyo magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea hayakuguswa
 ukurasakwa ku ongezea ukaguzi wa ufanisi kwenye usimamizi wa mikataba kwenye sekta ya maji ilionesha kuwa mshauri alitakiwa aandae taarifa ya maendeleo ya ujenzi kwa kila mwezi na kutuma wizara ya maji na umwagiliaji lakini iligundulika kuwa taarifa za maendeleo za mw ezi zilikuwa haziandaliwi na kutumwa kama ilivyokuwa inatakiwa
kwa upande mwingine mikutano ya mwezi ilikuwa haifanyik mara kwa mara
kwa kuangalia taarifa za mwezi iligundulika kuwa mikutano ya kwenye eneo la kazi ilikuwa haifanyiki kama ilivyokuwa in atakiwa
matokeo yake ni kuwa taasisi zilizokaguliwa zilikuwa zinafanya maamuzi ya kupima ufanisi baada ya matatizo au malamiko kutokea kwenye utoaji huduma ilikutatua hali hiyo
ukaguzi wa ufanisi wa udhibiti wa usafi kwenye uzalishaji wa nyama ulibaini sha kuwa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto ilijumuisha masuala ya udhibiti wa usafi kwenye mpango wa kati wa matumizi na ilikuwa inafanya mashindano ya kitaifa ya usafi wa mazingira ambapo usafi wa machinjio ulikuwa unatazamwa ia
hata hivyo libain ika kuwa hapakuwa na taarifa yeyote iliyoandaliwa na wizara kuhusu ufanisi wa mashindano hayo kwenye udhibiti wa usafi kwenye maeneo ya uzalishaji wa nyama
utoaji wa huduma duni kwa wananchi udhaifu katika upimaji wa utendaji upimaji wa utendaji ulio dhaifu udhaifu katika utambuzi na uchaguzi wa viashiria vya utendaji mrejesho duni na uchukuaji wa hatua kwa kuzingatia taarifa za utendaji mipango duni ya upimaji wa utendaji mkazo wa upimaji wa utendaji kutolewa zaidi katika utendaji wa kifedha tafsiri isiyo sahihi ya kinachotarajiwa na matokeo mapungufu katika kusanifu miradi pamoja na kufanya tathimini ya mahitaji ya huduma zinazotarajiwa kutolewa udhaifu katika upatikanaji na uchambuzi wa taarifa za kiutendaji mawasiliano duni ya upimaji wa utendaji baina ya wadau wa kisekta udhaifu katika kutafsiri taarifa za kiutendaji ukurasakielelezo 
 uhusiano wa matokeo ya ukaguzi katika upimaji wa utndaji katika sekta ya umma utoaji wa huduma duni kwa wananchi ukurasasura ya tano ufuatiliaji kat ika sekta ya umma 
 utangulizi ufuatilia ji wa ufanisi katika shughuli za utekelezaji unawezesha kufikia malengo ya taasisi
ufuatiliaji wa shughuli unaweza kufanywa kwa njia ya ufuatiliaji tathmini na kuwas ilisha taarifa za utekelezaji wake
taasisi za serikali zinatakiwa kuwa na utaratibu wa wazi na unaoeleweka wa kufuatilia na kutathmini na vile vile kuwasilisha taarifa za matokeo ya utendaji kwa wadau walengwa
kutokana na yaliyoonekana kwenye taarifa za ukaguzi wa ufanisi kuna masu ala yaliyohusishwa na udhaifu wa taasisi za serikali katika kusimamia kutathmini na kuwasilisha taarifa za shughuli zinazohitaji ka ilikuhakikisha inaendesha na kusimamia shughuli zake kwa ufanisi
mipango hafifu huathiri utendaji mzima wa shughuli kama bajeti usimamizi tathmini na utekelezaji
tathmini haf ifu inaleta mwanya wa kukosekana maboresho wa siku za baadae kwaku wa watoa maamuzi hawapewi taarifa stahiki
kuna matukio yanayoonyesha kwamba upo mfumo wa ufuatiliaji tathmini na mawasiliano lakini haufanyi kazi kwa ufanisi
 lengo la kuchunguza uf uatiliaji katika sekta ya umma lengo kuu la sehemu hii ni kuchunguza kiwango cha masuala yaliyobainika katika ukaguzi uliofanywa kama zilivyoripotiwa katika taarifa juu ya shughuli za wizara mbalimbali idara na mashirika ya serikali katika utoaji wa hudu ma yalivyohusishwa na udhaifu wa namna taasisi za serikali zinavyofuatilia utekelezaji wa shughuli zake
lengo hasa la uchunguzi ni kuangalia ni kwa kiasi gani udhaifu katika usimamizi tathmini na mawasiliano kama sehemu ya utaratibu wa ufuatiliaji umechangia mapungufu kama yalivyoonekana kwenye matokeo ya ukaguzi kuangalia nini kifanyike ili kuboresha hali kwa kutoa mapendekezo
ufuatiliaji wa ufanisi katika shughuli za utekelezaji unawezesha kufikia malengo ya taasisi
ufuatiliaji wa shughuli unaweza kufanywa kwa njia ya ufuatiliaji tathmini na kuwas ilisha taarifa za utekelezaji wake
taasisi za serikali zinatakiwa kuwa na utaratibu wa wazi na unaoeleweka wa kufuatilia na kutathmini na vile vile kuwasilisha taarifa za matokeo ya utendaji kwa wadau walengwa
kuangalia ni kwa kiasi gani udhaifu katika usimamizi tathmini na mawasiliano kama sehemu ya utaratibu wa ufuatiliaji umechangia mapungufu kama yalivyoonekana kwenye matokeo ya ukaguzi ukurasa kuangalia nini kifanyike ili kuboresha hali kwa kutoa mapendekezo
kulingana na matokeo ya uchunguzi yaliyoshabihiana kwenye ufuatilia ji na tathmini kama zilivyoonekana katika ripoti sita za ukaguzi wa ufanisi wa taasisi mbalimbali kuna masuala yanayohitaji ufuatiliaji wa karibu wa serikali ili kuhakikisha kuwa serikali inajiendesha na kusimamia shughuli zake kwa ufanisi
ufanisi katika shughuli za serikali ni vigumu kuonekana kutokan na udhaifu mkubwa ulioonekana zaidi katika kaguzi zilizofanyika
maeneo yote yaliyoainishwa yameonekana kuwa na uhusiano unaoathiri kila mmoja
 ufuatiliaji kwenye utendaji wa sekta umma mfumo wa ufuatiliaji hutumika kama zana ya kufuatilia utekele zaji wa kazi fulani
fuatiliaji naweza ukafafanuliwa kama mkusanyiko wa taratibu zinazoongoza utoaji wa taarifa kwa taasisi kwa ngazi tofauti na mbalimbali ili kusaidia kufanya maamuzi na kujifunza
mashirika mengi kwa utartibu maalumu au usio maalumu uandaa na kutumia mfumo wa taarifa kwa malengo ya ufuatiliaji
kwa kutumia kazi za ufuatiliaji shirika huweza kuendelea kufuatilia maendeleo ya kufanyika kwa kazi fulani
katika hali ya kutokuwepo kwa mfumo madhubuti wa ufuatiliaji ingekuwa ngumu kujua ama matokeo yaliyolengwa yanafikiwa kama ilivyopangwa
hata hivyo katika ukaguzi uliofanywa imebainika kwamba shughuli za serikali hufuatiliwa kwa kiwango kisichotosh eleza
kuna udhaifu uliobainishwa katika usimamizi wa mfumo wa taarifa ili kuwezesha ufuatiliaji wa ufanisi wa taarifa uliothibitishwa wa taarifa za ubora na kiasi na tafsiri yake katika usimamizi wa taarifa muhimu
udhaifu ulioonekana katika ufuatiliaji huashiria usimamizi dhaifu katika shughuli za sekta ya umma
maeneo yaliyobainika kuwa na udhaifu yanahusiana na hivyo kuathiriana
hii imesababisha kukosekana kwa ufanisi katika utoaji wa huduma kwa wananchi
kuangalia nini kifanyike ili kuboresha hali kwa kutoa mapendekezo
kulingana na mat okeo ya uchunguzi yaliyoshabihiana kwenye ufuatilia ji na tathmini kama zilivyoonekana katika ripoti sita za ukaguzi wa ufanisi wa taasisi mbalimbali kuna masuala yana yohitaji ufuatiliaji wa karibu wa serikali ili kuhakikisha kuwa serikali inajiendesha na kusimamia shughuli zake kwa ufanisi
ufanisi katika shughuli za serikali ni vigumu kuonekana kutokana na udhaifu mkubwa ulioonekana zaidi katika kaguzi zilizofanyika
maeneo yote yaliyoainishwa yameonekana kuwa na uhusiano unaoathiri kila mmoja
 ukurasaukaguzi wa mfumo wa udhibiti wa ubora wa elimu umebaini baadhi ya mapungufu yanayotokana na ufuatiliaji hafifu
kwa mfano kukosek ana kwa mpango wa uendelezaji kitaaluma wa walimu ni moja ya sababu ya kuwepo kwa walimu wasiokuwa na ujuzi sifa na vigezo vinavyohitajika
hii ilisababishwa na ukosefu wa chombo cha kufuatilia maboresho ya walimu kitaaluma
kukosekana kwa mipango sahih ya mafunzo ya walimu walioko kazini kumesababisha wizara ya elimu kukosa chombo ambacho kingeweza kutumika kufuatilia utekelezaji wa mafunzo
inajulikana dhahiri kwamba ubora wa elimu unategemea ubora wa vitabu vya kiada vi navyotumika shule ni
orodha isiyot osheleza ya vitabu vilivyochaguliwa kutumika katika kufundishia na kujifunz ia huashiria udhaifu katika ufuatiliaji wa vitabu ambavyo husaidia kufundishia na kujifunz ia
hii pia ilisababisha hali ya kutokuwa na usahihi wa vitabu vya kiada katika sok o
pia iligundulika kwamba baadhi ya vitabu vya kiada vilivyotumika katika shule havikuwa vimeidhinishwa
hata hivyo suala hili halikuzungumziwa na matokeo ya ukaguzi
masuala mengine yanaohusishwa na udhaifu wa ufuatiliaji ni kama inavyoonekana katika jedwali 
jedwali 
 masuala ya ukaguzi wa ubora wa elimu yanayohusishwa na udhaifu wa ufuatiliaji suala udhaifu wa ufuatiliaji uliobainishwa ajira na upangaji wa walimu katika shule mbalimbali sio suala linalochukuliwa kwa umakini kutiliwa mka zo ufuatiliaji usiotosheleza wa upangaji wa shughuli za walimu
vituo vya kujengea uwezo walimu visivyofanya kazi matokezo yanayotarajiwa kutoka katika kituo cha kujengea walimu uwezo hayafikiwi kutokana na ufuatiliaji usiotosheleza
taarifa za uchung uzi wa matokeo ya mitihani hazitolewi kwa wakati
ufuatiliaji dhaifu wa utendaji wa idara inayohusika na uchunguzi wa matokeo ya mitihani
 ukurasakadhalika katika suala la utoaji wa huduma za ugani kwa wakulima ukaguzi umebaini kukosekana kwa ufanisi unaohusishwa na ufuatiliaji
tathmini ya ufuatiliaji wa huduma za ugani ulibainisha udhaifu katika suala la kuwepo kwa mipango ya ufuatiliaji iliyoandaliwa na ziara za usimamizi zisizotosha kwa halmashauri
ilitarajiwa kwamba wizara ya kilimo mi fugo na maendeleo ya uvuvi na ofisi ya rais tamisemi zingeandaa mipango ya ufuatiliaji kama mwongozo kutathmini matokeo na athari za huduma za ugani zinazotokea kutokana na rasilimali za pamoja zinazopitia halmashauri zote
kufanya ufuatiliaji kw kuzingatia mipango dhaifu kumesababisha tathmini isiyo ya kutosha ya utendaji wa huduma za ugani za kilimo
masuala mengine yanayohusishwa na udhaifu katika utoaji wa huduma za ugani ni kama ilivyooneshwa katika jedwali 
 jedwali 
 masuala ya kiu kaguzi wa huduma za ugani yanayohusishwa na udhaifu katika ufuatiliaji
suala udhaifu ulioonekana katika ufuatiliaji kutowekwa kipaumbele kwa shughuli za ugani katika hatua ya kupanga inapelekea kuondolewa kwa huduma muhimu za ugani katika bajeti
ufuat iliaji dhaifu katika upangaji wa shughuli uhaba wa maofisa ugani ni matokeo ya ufuatiliaji hafifu wa huduma za ugani
ufuatiliaji dhaifu wa ukuaji wa wakulima dhidi ya huduma za ugani zilizohitajika
ukosefu wa vitabu vya rejesta vya kilimo katika ha lmashauri ufuatiliaji dhaifu wa ziara za shughuli za usimamizi ufikiaji wa malengo ya ziara za usimamizi dhaifu na kukosekana kwa mwongozo wa vigezo kwa ajili ya kuchagua maeneo ya kufikiwa kwa kila ziara na lengo la ziara mpango kwa ajili ya ziara za usimamizi hazifuatiliwi vizuri
kukosekana kwa hatua za marekebisho ili kuboresha hali kukosekana kwa mfumo sahihi wa kufuatilia utendaji na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa ukurasauchunguzi wa kina kwa ajili ya kubaini uwepo wa wadudu waharibifu na mago njwa ya mimea na milipuko ya magonjwa haukufanyika kama inavyotakiwa kwa sababu utaratibu wa ufuatiliaji ha ukuwa wa kutosha kushughulikia uchunguzi kwa ajili ya kubaini uwepo wa ke
utekelezaji wa mikakati kwa ajili ya udhibiti wa wadudu waharibifu na mago njwa ya mimea ulionesha kuwa ufuatiliaji haukufanyika kwa kuangalia ubainishaji wa wadudu waharibifu na magonjwa ya milipuko
kwa mfano kwa miaka kumi iliyopita uchunguzi wa kina ulifanywa mara moja tu juu ya magonjwa ya mazao
hii ilishuhudia kuto lewa kwa ipoti ya kina juu ya mwitikio kwa ajili ya usimamizi na udhibiti wa ugonjwa wa mahindi unaoitwa lethal necrosis disease katika eneo la afrika mashariki mwaka 
utaratibu hafifu wa ufuatiliaji ulipelekea kutoandaliwa kwa mipango iliyozingatia kuwepo kwa usimamizi wa wadudu waharibifu na kutokea kwa ilipuko
ilibainika kwamba shughuli za ufuatiliaji wa upatikanaji wa mbegu zilizoboreshwa na mbolea kwa ajili ya kudhibiti wadudu waharibifu na magonjwa haukufanyika kwa kiasi cha kutosha
matokeo yake ruzuku hazikutolewa kikamilifu
hii ilisababisha wakulima kutumia mbegu za kienyeji zenye uwezo mdogo wa kuzalisha na zinazoshambuliwa na magonjwa makubwa na wadudu waharibifu wa mimea
matokeo mengine ya ukaguzi yaliyotokana na udhaifu katika ufuat iliaji ni kama ifuatavyo upungufu wa utekelezaji wa utabiri wa wadudu waharibifu wa mimea na milipuko ya magonjwa nchini tanzania
upungufu wa mgawanyo wa rasilimali kwa ajili ya usimamizi wa wadudu waharibifu wa mimea na ilipuko ya magonjwa
uratibu dhaifu kati ya wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi na taasisi za utafiti wa viuatilifu nchini
kukosekana kwa mfumo wa kuaminika kwa ajili ya kuweka kumbukumbu za matukio ya milipuko ukaguzi duni katika vituo vya kupokelea wageni wa kimatai fa
ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za kimazingira katika miradi ya maendeleo pia ilionesha kwamba kulikuwa na udhaifu katika ufuatiliaji ambao ulipelekea usimamizi hafifu wa mchakato
ilibainika kwamba si miradi yote ya maendeleo ilisajiliwa kwa kufuata mchakato wa tathmini ya athari ya kimazingira
hii ilitokana na ukosefu wa utaratibu wenye lengo la kuleta tija katika kutambua miradi isiyosajiliwa
kulikuwa na matukio yaliyoripotiwa ambapo vibali vilitolewa bila uth ibitisho wa maamuzi ya tathmini ya athari za kimazingira hali iliyotokana na ufuatiliaji dhaifu wa mchakato
 ukurasa ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za kimazingira katika miradi ya maendeleo pia ilionesha kwamba kulikuwa na udhaifu katika ufuatiliaji ambao ulipelekea usimamizi hafifu wa mchakato
ilibainika kwamba si miradi yote ya maendeleo ilisajiliwa kwa kufuata mchakato wa tathmini ya athari ya kimazingira
hii ilitokana na ukosefu wa utaratibu wenye lengo la kuleta tija katika kutambua miradi isiyosajiliwa
kulikuwa na matukio yaliyoripotiwa ambapo vibali vilitolewa bila uth ibitisho wa maamuzi ya tathmini ya athari za kimazingira hali iliyotokana na ufuatiliaji dhaifu wa mchakato
ukaguzi umebaini kwamba baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira lilikadiria kiwango cha chini cha idadi ya taarifa zilizopangwa kupitiwa kw mwaka
matokeo yake idadi halisi ya mapitio ya taarifa ilionekana kuwa juu kwa miaka ya ukaguzi
malengo yaliyowekwa yalionesha mwenendo wa kuongezeka kwa ujumla
jedwali 
 chini linaonesha utofauti kati ya mipango na mafanikio ambapo idadi ya taar ifa zilizopitiwa zilikuwa kubwa kuliko idadi zilizolengwa kwa miaka mitano
jedwali 
 lengo na mafanikio ya kupitia taarifa ya tathmini ya athari za mazingira mwaka utofauti asilimia chanzo mipango ya mwaka ya baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira na taarifa za mwaka kwa uchambuzi tafadhali rejea jedwali 
 ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za kimazingira katika miradi ya maendeleo pia ilionesha kwamba kulikuwa na udhaifu katika ufuatiliaji ambao ulipelekea usimamizi hafifu wa mchakato
ilibainika kwamba si miradi yote ya maendeleo ilisajiliwa kwa kufuata mchakato wa tathmini ya athari ya kimazingira
hii ilitokana na ukosefu wa utaratibu wenye lengo la kuleta tija katika kutambua miradi isiyosajiliwa
kulikuwa na matukio yaliyoripotiwa ambapo vibali vilitolewa bila uth ibitisho wa maamuzi ya tathmini ya athari za kimazingira hali iliyotokana na ufuatiliaji dhaifu wa mchakato
ukaguzi umebaini kwamba baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira lilikadiria kiwango cha chini cha idadi ya taarifa zilizopangwa kupitiwa kw mwaka
matokeo yake idadi halisi ya mapitio ya taarifa ilionekana kuwa juu kwa miaka ya ukaguzi
malengo yaliyowekwa yalionesha mwenendo wa kuongezeka kwa ujumla
jedwali 
 chini linaonesha utofauti kati ya mipango na mafanikio ambapo idadi ya taar ifa zilizopitiwa zilikuwa kubwa kuliko idadi zilizolengwa kwa miaka mitano
jedwali 
 lengo na mafanikio ya kupitia taarifa ya tathmini ya athari za mazingira mwaka utofauti asilimia chanzo mipango ya mwaka ya baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira na taarifa za mwaka kwa uchambuzi tafadhali rejea jedwali 
 ukurasavilevile ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya ujenzi katika miradi ya maji mijini umebaini kwamba udhaifu katika ufuatiliaji ulipelekea usima mizi hafifu katika ujenzi wa miradi ya maji mijini
ubunifu wa miradi mapitio na maandalizi ya nukuu za gharama za ujenzi zilifanywa kwa udhaifu uliotokana na kutokuwepo kwa ufuatiliaji wa kutosha
hakukuwa na utaratibu wa ufuatiliaji wenye kuleta tija mbao ungeweza kuhakikisha kwamba ubunifu wa zamani unafanyiwa marekebisho kwa kiwango cha kutosha
utafiti wa kutambua maumbile ya nchi katika eneo la mradi na stadi za miamba haukufanyika kiufanisi kutokana na kukosekana kwa utaratibu wa kufuatilia vipimo
udhaifu katika ufuatiliaji pia ulipelekea vibanda vya maji na sehemu ya bomba la kusafirishia katika kipande cha mradi cha kufanyia kazi vijengwe katika miliki ya hifadhi ya barabara ya wakala wa taifa wa barabara kuongezeka kwa wanufaika wa mradi ambao hawakuwemo mwanzoni kulitokana na ufuatiliaji hafifu wa upembuzi yakinifu uliofanyika kubadilika kwa bei ya mkataba wakati wa utekelezaji wa mradi kulipelekea kuongezeka kwa gharama wakandarasi kutozingatia matakwa ya mkataba ya kuajiri wafanyakazi wa msingi wenye sifa zinazohitajika kuongezeka kwa wanufaika wa mradi ambao hawakuwemo mwanzoni kulitokana na ufuatiliaji hafifu wa upembuzi yakinifu uliofanyika kubadilika kwa bei ya mkataba wakati wa utekelezaji wa mradi kulipelekea kuongezeka kwa gharama wakandarasi kutozingatia matakwa ya mkataba ya kuajiri wafanyakazi wa msingi wenye sifa zinazohitajika utumiaji wa vifaa vya ujenzi visivyokuwa na ubora unaotakiwa
hii ilionekana wakati mkandarasi alipoomba kubadilisha aina ya vifaa vya ujenzi kutumika katika mradi ingawaje kulikuwa na mwongozo maalumu wa aina ya vifaa vitakavyotumika
bila kufikiria kukataliwa kwa ombi kutoka kwa mhandisi mshauri bado wizara iliidhinisha matumizi ya vifaa vya bomba aina ya hdpe ambapo kwa upande mwingine haikufanya kazi kama ilivyotarajiwa
 tathmini katika utendaji wa sek ta ya umma tathmini inaweza kuchukuliwa kama jambo linalofanyika mwishoni mwa mradi ambapo huuangalia iwapo mradi baada ya kukamilika mradi husika ulifanikiwa au la
kimsingi tathmini inapaswa kuwa sehemu muhimu ya mradi wowote au uliopangwa tangu mwanz oni
lengo hasa la tathmini si tu kutafuta nini kilichotokea bali pia kutumia taarifa kufanya maboresho katika utekelezaji wa mradi au kazi
tathmini ya taasisi inahitaji kuangalia maeneo katika hatua mbalimbali za kutekeleza shughuli zake wakati ikijiuli za masuala kama inavyooneshwa katika jedwali 
 ukurasa 
 tathmini katika utendaji wa sek ta ya umma tathmini inaweza kuchukuliwa kama jambo linalofanyika mwishoni mwa mradi ambapo huuangalia iwapo mradi baada ya kukamilika mradi husika ulifanikiwa au la
kimsingi tathmini inapaswa kuwa sehemu muhimu ya mradi wowote au uliopangwa tangu mwanz oni
lengo hasa la tathmini si tu kutafuta nini kilichotokea bali pia kutumia taarifa kufanya maboresho katika utekelezaji wa mradi au kazi
tathmini ya taasisi inahitaji kuangalia maeneo katika hatua mbalimbali za kutekeleza shughuli zake wakati ikijiuli za masuala kama inavyooneshwa katika jedwali 
jedwali 
 masuala yanayoulizwa katika hatua mbalimbali utekelezaji wa kazi kutathmini mchakato endapo tathmini sahihi ilfanyika kujua hitaji halisi na tathmini zilitambua na kuitikia mahitaji
endapo mradi uliwekwa na kuendeshwa ndani ya muda uliopangwa na miundo iliyowekwa
endapo waliwashirikisha watu waliolengwa
endapo wamepata rasilimali zilizotarajiwa
endapo wafanyakazi walipewa mafunzo na kuandaliwa kufanya kazi
endapo kumbuku mbu zilifan ywa kiusahihi na kwa wakati
kutathmini utekelezaji endapo walifanya kile kilicholengwa endapo njia sahihi ilitumika endapo hatua ya kazi ililengwa endapo kwa kudhamiria au kwa kutokudhamiria mabadiliko yalifanywa na kwa nini matokeo ya kutathmini endapo kazi iliyofanyika ina matokeo yaliyotarajiwa endapo kuna athari nyingine zisizoonekana je athari zilikuwa chanya au hasi au hakuna kati ya hizi nini kilihitajika kubadilishwa kama ilihitajika na kwa namna gani ili kuifanya kazi iwe ya tija zaidi
kama inavyoonekana katika jedwali 
 ufuatiliaji wa karibu unahitajika katika hatua mbalimbali za utekelezaji wa program u
lengo ni kukusanya taarifa na kisha kuzichambua ili kuhakikisha taarifa zinazopatikana inaweza kutumika ili kujua endapo taasisi au programu inafanya kazi zilizopangwa kwa ufanisi na kwa kiwango ambacho itafikia malengo yake na matokeo yaliyotarajiwa
 ukurasahata hivyo kaguzi za ufanisi zilizofanyika zimebaini udhaifu katika kiwango ambacho taasisi husimamia tathmini zinazop elekea mapungufu ya kiutendaji
kuwepo kwa walimu wasiokuwa na sifa za kitaaluma katika ukaguzi wa mfumo wa udhibiti wa ubora wa elimu ilikuwa ni ishara ya udhaifu katika tathmini ya ndani ya idara zinazohusika kwa kutoa elimu ambayo ingeweza kuwa imebaini uwepo wa walimu wasiokuwa na sifa za kitaaluma
mapungufu pia yalionekana katika utekelezaji wa tathmini zilizopangwa
tathmini ya masuala yaliyoonekana kuhusishwa na tathmini ya udhaifu ni kama inavyoonekana katika jedwali 
jedwali 
 masuala ya kiukaguzi wa ubora wa elimu yahusianayo na udhaifu katika tathmini suala mapungufu yaliyobainika kutokuwepo kwa programu za kuendeleza taaluma za walimu tathmini hafifu ya programu za kuendeleza taaluma za walimu ambayo hupelekea kufanyika kwa maam uzi ya upangaji wa rasilimali
vituo vya kujengea uwezo walimu visivyofanya kazi tathmini ya kituo cha kujengea walimu uwezo walimu hakijajikita katika kutoa matokeo
kuchelewa kupandishwa madaraja walimu
tathmini ya walimu kupandishwa madaraja haikutoa matokeo yaliyotarajiwa
wakaguzi hawakuhakikisha vitabu vilivyoidhinishwa vilitumika katika shule tathmini ya kazi ya wakaguzi haikulenga kutimiza malengo kutotekelezwa kwa mapendekezo ya matokeo ya mtihani kuhusiana na maboresho kwenye mtaala
tathmini hafifu ya matokeo ya mitihani kuzungumzia masuala ya mtaala
uratibu duni kati ya tamisemi na sekta za wizara
tathmini hafifu ya kiwizara ambayo imepelekea pengo kati ya tamisemi na sekta za wizara
ukaguzi wa udhibiti usafi katika uzalishaji wa nyama ulibaini tathmini hafifu ya kiidara kitaasisi amba yo imepelekea idadi ya wanyama waliochinjwa katika machinjio mengi kuzidi uwezo wa machinjio
masuala mengine yaliyoonekana kuhusiana na tathmini duni ni kama inavyoonekana katika jedwali 
 ukurasajedwali 
 masuala ya ki ukaguzi wa udhibiti wa usafi katika uzalishaji wa nyama yanayohusiana na tathmini hafifu suala mapungufu yaliyobainika shughuli za kuchinja zilifanyika pasipo hali ya usafi tathmini ya usafi katika machinjio haikufanyika kwa kiasi cha kutosha udhibiti hafifu wa ubora wa mchakato wa ukaguzi wa nyama shughuli za udhibiti ubora zilitathminiwa kimapungufu taarifa za halmashauri kutoeleza hali ya uchafu katika uzalishaji nyama
tathmini iliyofanywa haikuwa ya kina
uwezes haji usiokuwa wa uhakika wa huduma za ugani unaweza kuwa matokeo ya tathmini kutofanyika vizuri na matokeo yake kulikuwa na kupungua kwa upangaji wa msaada wa kifedha wa kujenga uwezo wa halmashauri
maeneo ya maonesho na mashamba darasa yalionekana kuwa yameandaliwa kihafifu na kufikishwa katika vijiji
hali hii inaweza ikawa imesababisha udhaifu katika tathmini ya maeneo ya maonesho na mashamba darasa na kupelekea kushindwa katika kutambua matatizo yanayojitokeza
tathmini ya program za kilimo ili kuonesha masuala ya wadudu waharibifu wa mimea na ilipuko ya magonjwa ha ikufanyika kwa kiwango cha kutosha hivyo kupelekea kuongezeka kwa tatizo la wadudu waharibifu wa mimea na ilipuko ya magonjwa nchini tanzania
hali hii iliathiri hughuli za uchunguzi kina kwa ajili ya utambuzi wa ke
tathmini ya programu za kilimo ili kuelez ea masuala ya wadudu waharibifu wa mimea na ilipuko wa magonjwa ha ikufanyika kwa kiwango cha kutosha na kusababisha kuongezeka kwa tatizo la wadudu waharibifu wa mimea na milipu ko ya magonjwa tanzania
shughuli zinazohusiana na uchunguzi wa kina kwa ajili ya utambuzi wa wadudu waharibifu wa mimea na milipuko ya magonjwa hazikufanyiwa tathmini za mara kwa mara iligundulika zaidi kuwa tathmini ya shughuli zinazohusiana na mipango hazikuhakikisha kuwa mipango ya kukabiliana na athari inaandaliwa
matokeo yake shughuli zilifanyika kwa kushitukiza
hii iliathiri wakulima kutokana na uzalishaji mdogo hivyo kutokuwepo kwa uhakika wa chakula
masuala mengine yanayohusiana na udhaifu kati ka tathmini ni kama vile ukurasa mfumo wa kutunza kumbukumbu haukufanyiwa tathmini vya kutosha na matokeo yake ilikuwa vigumu kuchambua magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea
pia haukuonesha mwenendo mtiririko katika kanda zote
shughuli za ukaguzi katika seh emu za mipaka ya kimataifa hazikufanyika kwa kiwango cha kutosha
mapungufu katika tathmini ya kiidara ilipelekea uratibu dhaifu kwa shughuli za usimamizi wa wadudu waharibifu wa mimea na magonjwa katika ngazi ya sekretariati ya mkoa
katika ukaguzi wa usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za kimazingira katika miradi ya maendeleo mapungufu yafuatayo yanayohusiana na tathmini yalionekana tathmini ya shughuli za utoaji wa vibali haikufanywa kikamilifu udhaifu katika tathmini ya baraza la hifadh na usimamizi wa mazingira ambao ungeweza kubaini mapungufu yao tathmini ya shughuli kupitia taarifa ya kuonesha wigo wa kazi ya tathmini ya athari za kimazingira na hadidu rejea na utoaji wa taarifa kwa wawekezaji wenye miradi haukufanyika tathmini atika uchaguzi wa uundaji wa kamati ya kitaalamu kwa timu za kupitia kazi haikufanyika kikamilifu katika ukaguzi wa usimamizi wa mikataba ya ujenzi katika miradi ya maji mijini uliofanyika katika wizara ya maji mapungufu yafuatayo katika tathmini yaliba inika tathmini ya kuonesha eneo la miradi haikufanyika tathmini ya kufuatilia mpango wa kazi haukufanyika kikamilifu tathmini ya maombi na maidhinisho ya kuongeza muda wa mikataba haikufanyika kwa wakati tathmini ya kuongeza muda na kuongezeka kwa harama za kuendesha ofisi hazikufanyika kwa wakati ambapo ingeweza kupunguza kuongezeka kwa gharama za ziada na tathmini ya gharama anazolipa mkandarasi kwa mwenye mradi kwa kuchelewa kumaliza kazi haikufanywa kwa wakati
 mawasiliano katika utendaji wa sekta umma mawasiliano yenye ufanisi ni muhimu kwa taasisi za serikali ili kufanya kazi za msingi za usimamizi kama vile upangaji kuandaa kuongoza na kudhibiti
mawasiliano huwawezesha watawala kufanya kazi na kutimiza wajibu wao
mawasiliano hu tumika kama msingi kwa ajili ya mipango
taarifa zote za msingi lazima zifanyiwe mawasiliano kwa watawala ambao kwa namna nyingine lazima wafanye mawasiliano ya mipango ili kuitekeleza
maandalizi pia huhitaji mawasiliano kamili na wengine kuhusu kazi zao
vilevile viongozi kama watawala lazima wafanye mawasiliano kikamilifu na wafanyakazi walio chini yao ili kufikia malengo ya pamoja
udhibiti hauwezekani bila mawasiliano yaliyoandikwa au kwa njia ya mdomo
tathmini ya kuonesha eneo la miradi haikufanyika tathmini ya kufuatilia mpango wa kazi haukufanyika kikamilifu tathmini ya maombi na maidhinisho ya kuongeza muda wa mikataba haikufanyika kwa wakati tathmini ya kuongeza muda na kuongezeka kwa harama za kuendesha ofisi hazikufanyika kwa wakati ambapo ingeweza kupunguza kuongezeka kwa gharama za ziada na tathmini ya gharama anazolipa mkandarasi kwa mwenye mradi kwa kuchelewa kumaliza kazi haikufanywa kwa wakati
 mawasiliano katika utendaji wa sekta umma mawasiliano yenye ufanisi ni muhimu kwa taasisi za serikali ili kufanya kazi za msingi za usimamizi kama vile upangaji kuandaa kuongoza na kudhibiti
mawasiliano huwawezesha watawala kufanya kazi na kutimiza wajibu wao
mawasiliano hu tumika kama msingi kwa ajili ya mipango
taarifa zote za msingi lazima zifanyiwe mawasiliano kwa watawala ambao kwa namna nyingine lazima wafanye mawasiliano ya mipango ili kuitekeleza
maandalizi pia huhitaji mawasiliano kamili na wengine kuhusu kazi zao
vilevile viongozi kama watawala lazima wafanye mawasiliano kikamilifu na wafanyakazi walio chini yao ili kufikia malengo ya pamoja
udhibiti hauwezekani bila mawasiliano yaliyoandikwa au kwa njia ya mdomo
 ukurasa 
 mawasiliano katika utendaji wa sekta umma mawasiliano yenye ufanisi ni muhimu kwa taasisi za serikali ili kufanya kazi za msingi za usimamizi kama vile upangaji kuandaa kuongoza na kudhibiti
mawasiliano huwawezesha watawala kufanya kazi na kutimiza wajibu wao
mawasiliano hu tumika kama msingi kwa ajili ya mipango
taarifa zote za msingi lazima zifanyiwe mawasiliano kwa watawala ambao kwa namna nyingine lazima wafanye mawasiliano ya mipango ili kuitekeleza
maandalizi pia huhitaji mawasiliano kamili na wengine kuhusu kazi zao
vilevile viongozi kama watawala lazima wafanye mawasiliano kikamilifu na wafanyakazi walio chini yao ili kufikia malengo ya pamoja
udhibiti hauwezekani bila mawasiliano yaliyoandikwa au kwa njia ya mdomo
imebainika katika kaguzi nyingi zilizofanyik kwamba taasisi na programu zili kosa mawasiliano kamili ya matokeo ambayo ni muhimu kwa uwajibikaji wa rasilimali walizopewa
ujirudiaji wa mapungufu katika sekta ya umma kunaweza kusababishwa na tathmini isiyo kamilifu ya mkakati wa mawasiliano
kwa ujum la mapungufu yaliyoonekana yali husu mambo yana yohitajika kufanyiwa mawasiliano na kwa nani namna gani ya kufanya mawasiliano wakati gani wa kufanya mawasiliano na nini kinatarajiwa kutoka na na mawasiliano
jedwali 
 linaonesha mapungufu ya liyoonekana sehemu zote katika taasisi zilizokaguliwa
jedwali 
 mapungufu ya liyoonekana katika kila sehemu katika taasisi zilizokaguliwa jina la ukaguzi taasisi kaguliwa mapungufu yaliyoonekana kila sehemu udhibiti wa ubora katika elimu wizara ya elimu sayansi tekinolojia na mafunzo ya ufundi ofisi ya rais tamisemi ukosefu wa njia mbalimbali za usambazaji ikijumuisha taarifa zilizoandikwa vyombo vya elektroniki na mawasiliano ya ana kwa ana kutokuundwa kwa mifumo iliyo wazi ili watumiaji kufanya mahita ji yao na vipaumbele vyao kutambulika na taasisi
kutokuwepo kwa utaratibu wa kudhibiti ubora wa kuhakikisha kwamba taarifa ni sahihi inayohusika na inayowakilisha ukurasajedwali 
 mapungufu ya liyoonekana katika kila sehemu katika taasisi zilizokaguliwa jina la ukaguzi taasisi kaguliwa mapungufu yaliyoonekana kila sehemu udhibiti wa ubora katika elimu wizara ya elimu sayansi tekinolojia na mafunzo ya ufundi ofisi ya rais tamisemi ukosefu wa njia mbalimbali za usambazaji ikijumuisha taarifa zilizoandikwa vyombo vya elektroniki na mawasiliano ya ana kwa ana kutokuundwa kwa mifumo iliyo wazi ili watumiaji kufanya mahita ji yao na vipaumbele vyao kutambulika na taasisi
kutokuwepo kwa utaratibu wa kudhibiti ubora wa kuhakikisha kwamba taarifa ni sahihi inayohusika na inayowakilisha udhibiti wa usafi katika uzalishaji wa nyama
wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto ukosefu wa njia mbalimbali za usambazaji ikijumuisha taarifa zilizoandikwa vyombo vya elektroniki na mawasiliano ya ana kwa ana kutokuundwa kwa mifumo iliyo wazi iliwatumiaji waweze kutimiza mahitaji yao na vipaumbele vyao kutambulika na taasisi
kutokuwepo kwa utaratibu wa kudhibiti ubora na kuhakikisha kwamba taarifa ni sahihi inayohusika na inayowakilisha huduma za ugani wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi ukosefu wa njia mbalimbali za usambazaji ikijumuisha taarifa zilizoandikwa vyombo vya elektroniki na mawasiliano ya ana kwa ana kutokuundwa kwa mifumo iliyo wazi kwa watumiaji kili waweze kutimiza mahitaji yao na vipaumbele vyao kutambulika na taasisi
kutokuwepo kwa utaratibu wa kudhibiti ubora na kuhakikisha kwamba taarifa ni sahihi inayohusika na inayowakilisha tathmini ya athari za kimazingira baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira ukosefu wa kushirikishana taarifa kutoka baraza la hifadhi na usimamizi wa mazingira kwenda halmashauri kwa kupitia ofisi ya rais tamisemi ukosefu wa mawasiliano kwa wadau husika ambao hawajakidhi matakwa ya tathmini ya athari ya kimazingira au ukaguzi wa mazingira mawasiliano ya matokeo ya uchunguzi kwa wawekezaji wenye miradi ndani ya muda uliotakiwa milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea tamisemi mtiririko dhaifuwa mawasiliano kwenye milipuko wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea utoaji wa mafunzo wenye masuala yasiyotosha kuhusu mlipuko wa magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea usimamizi wa mikataba katika ujenzi wa miradi ya maji wizara ya maji na umwagiliaji mfumo wa mawasiliano usiofaa na usiotumia maandishi kutoka wizara ya maji kwenda kwa mkandarasi kutokuwepo kwa utaratibu wa kudhibiti ubora wa kuhakikisha kwamba taarifa ni sahihi inayohusika na inayowakilisha chanzo uchambuzi wa wakaguzi jedwali 
 hapo juu linaonesha muhtasari wa mapungufu yaliyojitokeza katika kila sehemu yanayohusiana na mawasiliano kama yalivyoonekana katika kaguzi zilizofanywa katika taasisi husika za serikali
mapu ngufu hayo yanaelezewa kimahususi hapa chini
ukaguzi wa mfumo wa udhibiti wa programu za ubora wa elimu ulibaini matokeo ya ukaguzi uliotokana na udhaifu katika mawasiliano
matokeo ya mitihani hulenga katika kuwapa wadau taarifa zinazotakiwa kwa mabore sho
hata hivyo ilionekana kwamba matokeo ya mitihani hayakutumika kwa ajili ya maboresho ya taasisi zilizohusika katika kutoa elimu
kulikuwa na utolewa ji wa ripoti za uchunguzi wa matokeo ya mitihani usi yozingatia muda na usambazaji duni wa ripoti za uc hunguzi
hivyo taasisi zinazohusika katika kutoa elimu nchini hazikutumia taarifa kikamilifu kuandaa mipango kwa kuzingatia utendaji wa taasisi
mawasiliano yasiyofaa au mawasiliano yaliyocheleweshwa yanaweza kupelekea utekelezaji usiokamilika wa mapende kezo yaliyotolewa
hii inashuhudiwa katika ripoti ya ukaguzi kuhusu udhibiti wa usafi katika uzalishaji nyama ambao uliripoti wa kuwepo kwa utekelezaji duni wa mapendekezo yaliyotolewa
moja ya mapendekezo yalionesha kasoro ndogo katika utendaji na za ma zingira kama vile kuondoa sakafu iliyoharibika kuboresha mfumo wa usimamizi wa taka kuhakikisha kuwepo kwa maji ya kutosha na utupaji sahihi wa taka
mapendekezo mengine yalitaka kufungwa kwa machinjio majengo
pia kulikuwa na maboresho makubwa yaliyokuwa yakisubiria kuhakikish wa
miongoni mwao ni kuhakikisha kwamba uchinjaji nafanyik katika maeneo sahihi uuaji wa vijidudu katika vifaa vya uchinjaji utupaji sahihi wa taka zilizozalishwa na ukaguzi wa wanyama kabla ya kuchinja
hata hivyo iliba inika kwamba asilimia tu ya mapendekezo yaliyotolewa yalitekelezwa kikamilifu
 ukurasachanzo uchambuzi wa wakaguzi jedwali 
 hapo juu linaonesha muhtasari wa mapungufu yaliyojitokeza katika kila sehemu yanayohusiana na mawasiliano kama yalivyoonekana katika kaguzi zilizofanywa katika taasisi husika za serikali
mapu ngufu hayo yanaelezewa kimahususi hapa chini
ukaguzi wa mfumo wa udhibiti wa programu za ubora wa elimu ulibaini matokeo ya ukaguzi uliotokana na udhaifu katika mawasiliano
matokeo ya mitihani hulenga katika kuwapa wadau taarifa zinazotakiwa kwa mabore sho
hata hivyo ilionekana kwamba matokeo ya mitihani hayakutumika kwa ajili ya maboresho ya taasisi zilizohusika katika kutoa elimu
kulikuwa na utolewa ji wa ripoti za uchunguzi wa matokeo ya mitihani usi yozingatia muda na usambazaji duni wa ripoti za uc hunguzi
hivyo taasisi zinazohusika katika kutoa elimu nchini hazikutumia taarifa kikamilifu kuandaa mipango kwa kuzingatia utendaji wa taasisi
mawasiliano yasiyofaa au mawasiliano yaliyocheleweshwa yanaweza kupelekea utekelezaji usiokamilika wa mapende kezo yaliyotolewa
hii inashuhudiwa katika ripoti ya ukaguzi kuhusu udhibiti wa usafi katika uzalishaji nyama ambao uliripoti wa kuwepo kwa utekelezaji duni wa mapendekezo yaliyotolewa
moja ya mapendekezo yalionesha kasoro ndogo katika utendaji na za ma zingira kama vile kuondoa sakafu iliyoharibika kuboresha mfumo wa usimamizi wa taka kuhakikisha kuwepo kwa maji ya kutosha na utupaji sahihi wa taka
mapendekezo mengine yalitaka kufungwa kwa machinjio majengo
pia kulikuwa na maboresho makubwa yaliyokuwa yakisubiria kuhakikish wa
miongoni mwao ni kuhakikisha kwamba uchinjaji nafanyik katika maeneo sahihi uuaji wa vijidudu katika vifaa vya uchinjaji utupaji sahihi wa taka zilizozalishwa na ukaguzi wa wanyama kabla ya kuchinja
hata hivyo iliba inika kwamba asilimia tu ya mapendekezo yaliyotolewa yalitekelezwa kikamilifu
 ukurasakutokujua umuhimu wa kitu cha kuwasiliana huweza kupelekea kuacha masuala muhimu kama vile kushirikishana ripoti kwa wadau wanaohusika
hali hii imebainika katika ukaguzi udhibiti wa usafi katika uzalishaji wa nyama ambapo hakukuwa na kushirikiana katika ripoti za ufuatiliaji miongoni mwa wizara zilizohusika kuchukua hatua za kuhakikisha kwamba nyama salama inatolewa kwa umma
vilevile katika ukaguzi wa utoaji wa hudum za ugani kwa wakulima kutokuwepo kwa kitabu cha rejesta ya kilimo katika halmashauri kulizuia kukamilika kwa uwekaji kumbukumbu za shughuli za ugani za kila siku
taarifa zilizokuwepo ndani ya vitabu vya rejesta zingeweza kuwafahamisha wafadhili juu ya masuala kama vile idadi ya wakulima waliopo aina ya mazao yaliyolimwa na ratiba ya kufanya kazi ya maofisa ugani ambayo huonesha shughuli kazi zifanywazo na kata na au ma ofisa ugani wa kijiji kwa kila siku
usimamizi wa sheria nahitaji mawasiliano ya kutosha kwa wadau husika
hata hivyo udhaifu katika mawasiliano ha ukuwezesha taarifa kuwafikia kwa wakati kundi lililolengwa
hivyo wadau hawajui masharti yanayotakiwa kwa ajili ya kuendesha machinjio
pia miongozo ya huduma za ugani ambayo ilitakiwa ugawiwa kwa halmashauri zote haikugawiwa
hii imesababisha fedha zilizo pangwa kwa ajili ya huduma za ugani zitumike kwa shughuli nyingine
mfumo wa utoaji taarifa usio wa ufanisi ulisababisha uhaba wa miongozo ya huduma za ugani katika halmashauri kutohamasishwa umuhimu wa miongozo ya huduma za ugani na fedha kwa ajili ya huduma za ugani kutumika kwa ajili ya shughuli nyingine
taarifa kuhusu milipuko ya magonjwa hazikufikishwa kwa wakati
matokeo yake idadi ya mikoa iliyoathirika iliongezeka
kutokuf anya mawasiliano kuhusu miongozo ya upangaji imepelekea kutokuandaliwa vizuri kwa mipango ya kukabiliana na athari
hii husababisha halmashauri kushindwa kudhibiti na kusimamia milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea
ilibainika pia kwamba matok eo ya utabiri hayakupelekwa atika idara husika
matokeo yake mtego wa kutabiri kuwepo kwa wadudu waharibifu wa mimea unaoitwa pheromone haukutunzwa
 ukurasavilevile wakulima na ma ofisa ugani hawakufaham ishwa vizuri kuhusu elimu inayohusiana na uchunguzi wa ki na
mfumo duni wa mawasiliano ulipelekea taarifa za milipuko ya magonjwa kupokelewa kwa nadra kutoka sekretariati za mikoa na kusababisha uratibu hafifu wa usimamizi wa shughuli za wadudu waharibifu wa mimea na magonjwa katika ikoa
muhtasari wa masuala yaliyochukuliwa kutoka kwenye matokeo ya ukaguzi yanayohusiana na mawasiliano ni kama inavyoonekana katika jedwali 
jedwali 
 chati inayoonesha ufuatilia ji wa mawasiliano ukaguzi watu waliolengwa malengo ya mawasiliano zana ya mawasiliano hali il iyopo mfumo wa usimamizi wa ubora wa elimu shule kuwa na walimu wenye sifa taarifa za mwaka walimu wasiokuwa na ujuzi waliopo walimu mafunzo kazini mipango ya mafunzo mafunzo duni walimu kupandishwa madaraja kwa wakati tathmini ya walimu upandishaji madara kuchelewa wazazi wanaf unzi walimu vitabu sahihi orodha ya vitabu vilivyoidhinis hwa isiyo ya kina umma tathmini ya wanafunzi ripoti ya mitihani kutofikiwa wadau wote udhibiti wa usafi katika nyama umma nyama salama usafi wa machinjio mazoea ya hali ya uchafu katika machinjio huduma za ugani wakulima kuboresha teknolojia ya kilimo kwa wakulima kutwaa teknolojia ya kilimo uzalishaji mdogo tathmini ya athari za mazingira mwanajumuiya umma kupokea taarifa kwa wakati vyombo vya habari kuchelewa kupokelewa kwa taarifa wadudu waharibifu wa mimea wakulima kuboresha ujuzi katika udhibiti wa wadudu waharibifu wa mime na magonjwa mpango wa mafunzo mafunzo duni usimamizi wa mikataba makandarasi kupokea taarifa kwa wakati maelekezo kutoka kwa mshauri kuchelewa kupokelewa kwa taarifa ukurasavilevile wakulima na ma ofisa ugani hawakufaham ishwa vizuri kuhusu elimu inayohusiana na uchunguzi wa ki na
mfumo duni wa mawasiliano ulipelekea taarifa za milipuko ya magonjwa kupokelewa kwa nadra kutoka sekretariati za mikoa na kusababisha uratibu hafifu wa usimamizi wa shughuli za wadudu waharibifu wa mimea na magonjwa katika ikoa
muhtasari wa masuala yaliyochukuliwa kutoka kwenye matokeo ya ukaguzi yanayohusiana na mawasiliano ni kama inavyoonekana katika jedwali 
jedwali 
 chati inayoonesha ufuatilia ji wa mawasiliano ukaguzi watu waliolengwa malengo ya mawasiliano zana ya mawasiliano hali il iyopo mfumo wa usimamizi wa ubora wa elimu shule kuwa na walimu wenye sifa taarifa za mwaka walimu wasiokuwa na ujuzi waliopo walimu mafunzo kazini mipango ya mafunzo mafunzo duni walimu kupandishwa madaraja kwa wakati tathmini ya walimu upandishaji madara kuchelewa wazazi wanaf unzi walimu vitabu sahihi orodha ya vitabu vilivyoidhinis hwa isiyo ya kina umma tathmini ya wanafunzi ripoti ya mitihani kutofikiwa wadau wote udhibiti wa usafi katika nyama umma nyama salama usafi wa machinjio mazoea ya hali ya uchafu katika machinjio huduma za ugani wakulima kuboresha teknolojia ya kilimo kwa wakulima kutwaa teknolojia ya kilimo uzalishaji mdogo tathmini ya athari za mazingira mwanajumuiya umma kupokea taarifa kwa wakati vyombo vya habari kuchelewa kupokelewa kwa taarifa wadudu waharibifu wa mimea wakulima kuboresha ujuzi katika udhibiti wa wadudu waharibifu wa mime na magonjwa mpango wa mafunzo mafunzo duni usimamizi wa mikataba makandarasi kupokea taarifa kwa wakati maelekezo kutoka kwa mshauri kuchelewa kupokelewa kwa taarifa vilevile wakulima na ma ofisa ugani hawakufaham ishwa vizuri kuhusu elimu inayohusiana na uchunguzi wa ki na
mfumo duni wa mawasiliano ulipelekea taarifa za milipuko ya magonjwa kupokelewa kwa nadra kutoka sekretariati za mikoa na kusababisha uratibu hafifu wa usimamizi wa shughuli za wadudu waharibifu wa mimea na magonjwa katika ikoa
muhtasari wa masuala yaliyochukuliwa kutoka kwenye matokeo ya ukaguzi yanayohusiana na mawasiliano ni kama inavyoonekana katika jedwali 
jedwali 
 chati inayoonesha ufuatilia ji wa mawasiliano ukaguzi watu waliolengwa malengo ya mawasiliano zana ya mawasiliano hali il iyopo mfumo wa usimamizi wa ubora wa elimu shule kuwa na walimu wenye sifa taarifa za mwaka walimu wasiokuwa na ujuzi waliopo walimu mafunzo kazini mipango ya mafunzo mafunzo duni walimu kupandishwa madaraja kwa wakati tathmini ya walimu upandishaji madara kuchelewa wazazi wanaf unzi walimu vitabu sahihi orodha ya vitabu vilivyoidhinis hwa isiyo ya kina umma tathmini ya wanafunzi ripoti ya mitihani kutofikiwa wadau wote udhibiti wa usafi katika nyama umma nyama salama usafi wa machinjio mazoea ya hali ya uchafu katika machinjio huduma za ugani wakulima kuboresha teknolojia ya kilimo kwa wakulima kutwaa teknolojia ya kilimo uzalishaji mdogo tathmini ya athari za mazingira mwanajumuiya umma kupokea taarifa kwa wakati vyombo vya habari kuchelewa kupokelewa kwa taarifa wadudu waharibifu wa mimea wakulima kuboresha ujuzi katika udhibiti wa wadudu waharibifu wa mime na magonjwa mpango wa mafunzo mafunzo duni usimamizi wa mikataba makandarasi kupokea taarifa kwa wakati maelekezo kutoka kwa mshauri kuchelewa kupokelewa kwa taarifa jedwali 
 linaonesha kwamba taasisi zilizokaguliwa zilikuwa zimetambua kile kilichohitajika kwa ajili ya kukifanyia mawasiliano kwa mlengwa na kwa namna gani
hata hivyo bado kuna tatizo ambapo lengo la jumla la mawasiliano kwa kuzingatia malengo ya kitaasisi bado hayajafikiwa
ufuatao ni uhusiano wa matokeo ya ukaguzi na ufuatiliaji kama ilivyowekwa kwa ufupisho katika kielelezo 
 hapo chini ukurasakielelezo 
 uhusiano wa matokeo ya ukaguzi katika usimamizi wa ufuatiliaji katika sekta ya umma utoaji wa huduma duni kwa umma ufuatiliaji usiotosha wa uendeshaji wa serikali ufuatiliaji duni wa utekelezaji wa shughuli udhaifu katika usimamizi wa tathmini ukosefu wa mawasiliano yenye fanisi tathmini isiyotosheleza ya mkakati wa mawasiliano udhaifu katika kutathmini mchakato udhaifu katika kutathmini utekelezaji utaratibu wa ufuatiliaji pungufu ukosefu wa zana za ufuatiliaji utekelezaji dhaifu wa ufuatiliaji udhaifu katika kutathmini matokeo mawasiliano yasiyozingatia wakati taarifa isiyofaa kutoshirikish wa kwa wadau mfumo wa mawasiliano usiofaa ukurasasura ya sita hitimisho 
 utangulizi uchambuzi wa masuala yaliyobainika katika kaguzi sita za ufanisi zilizofanyika unaifanya ofisi ya ukaguzi wa hesabu kuhitimisha kwamba kuna mapungufu ya utendaji yanayohusiana na usimamizi wa data upimaji wa utendaji na ufuatiliaji katika utendaji wa sekta ya umma
hivyo mafanikio ya baadhi ya malengo ya serikali yaliyopangwa yanaweza kuonekana kutokana na idadi ya mapungufu yaliyobainishwa katika kaguzi
hitimisho maalumu ni kama ilivyo hapa chini
 usimamizi wa data kwenye shughuli za sekta za umma taasisi za serikali haziweki kumbukumbu za taarifa mbalimbali ipasavyo kwa sababu ya mapungufu katika matumizi ya mifu mo ya kurekodi taarifa kutoka vyanzo mbalimbali
zaidi kuna mapungufu katika ku pitia taarifa zinazopokelewa na taasisi husika kutoka vyanzo mbalimbali vya ndani na vya nje kwa sababu ya kutokuwa na mfumo madhubuti wa kunakili taarifa
matokeo yake taasisi hizo zimeshindwa kutoa au kuzalisha taarifa ambazo zinaashiria hali halisi ya shughuli za serikali
kwa upande mwingine taasisi za serikali hazizalishi taarifa sahihi wakati wa kutekeleza shughuli zake na matokeo ya matumizi ya taarifa hizo hayanakiliwi au kuwekwa kwenye kumbukumbu ipasavyo na kwa wakati
kulikuwa pia na mapungufu kwenye usahihi wa mifumo ya kuingiza taarifa ndani ya taasisi husika
hakukuwa na vitengo vya kuchukua na kuzalisha taarifa ambavyo vingekuwa sehemu ya kupatia kumbukumbu na pal ambapo vitengo hivyo vilikuwepo vilibainika kuwa na mapungufu
taasisi za serikali zimeshindwa kuainisha majukumu ndani ya taasisi kuhusu kuchukua kuzalisha na kuhakiki taarifa
hakuna mfumo wa wazi ambao unawezesha taasisi kuhakiki taarifa inazozalisha ndani ya taasisi au zile zinazotoka nje ya taasisi kwa matumizi ya taasisi au ya umma
hii imeathiri uwepo wa tija wakati wa mchakato wa kupitia taarifa ndani ya taasisi ili kuhakikisha taarifa zote zinahakikiwa na kuwa tayari kwa matumizi mbalimbali ikiw ni pamoja na kufanya maamuzi au kuchapishwa
 ukurasakwa upande mwingine taasisi za serikali hazizalishi taarifa sahihi wakati wa kutekeleza shughuli zake na matokeo ya matumizi ya taarifa hizo hayanakiliwi au kuwekwa kwenye kumbukumbu ipasavyo na kwa wakati
kulikuwa pia na mapungufu kwenye usahihi wa mifumo ya kuingiza taarifa ndani ya taasisi husika
hakukuwa na vitengo vya kuchukua na kuzalisha taarifa ambavyo vingekuwa sehemu ya kupatia kumbukumbu na pal ambapo vitengo hivyo vilikuwepo vilibainika kuwa na mapungufu
taasisi za serikali zimeshindwa kuainisha majukumu ndani ya taasisi kuhusu kuchukua kuzalisha na kuhakiki taarifa
hakuna mfumo wa wazi ambao unawezesha taasisi kuhakiki taarifa inazozalisha ndani ya taasisi au zile zinazotoka nje ya taasisi kwa matumizi ya taasisi au ya umma
hii imeathiri uwepo wa tija wakati wa mchakato wa kupitia taarifa ndani ya taasisi ili kuhakikisha taarifa zote zinahakikiwa na kuwa tayari kwa matumizi mbalimbali ikiw ni pamoja na kufanya maamuzi au kuchapishwa
mifumo ya uhifadhi wa taarifa haijitoshelezi
matokeo yake ni kuwa taarifa haziko tayari pale zinapohitajika kwa malengo fulani
hapakuwa na rejesta za kuhifadhia taarifa zinazopokelewa na zinazozalishwa kutok ndani au nje ya taasisi
taasisi za serikali zimeshindwa kuhifadhi kumbukumbu za shughuli zinazofanywa na taasisi husika
kumbukumbu za ukaguzi ufuatiliaji na uthamini au mapitio hazijahifadhiwa kikamilifu katika taasisi husika
matokeo yake uwepo na upatikanaji wake haufahamiki
taarifa zilizokuwepo ndani ya taasisi hazijitoshelezi kuwezesha taasisi au mtumiaji wa taarifa hizo kufanya maamuzi sahihi na ya busara
taasisi za serikali hazina sera zinazohusiana na ubora wa taarifa ili kuhakikisha ubora wa taarifa zinazotengenezwa na kuzalishwa na taasisi husika
taarifa zinazohifadhiwa na taasisi hazitoi mwelekeo wa hali halisi ya taasisi
kuna tofauti kubwa katika kuelezea suala la aina moja pale linapotolewa taarifa na taasisi tofauti
taarifa zinazo andaliwa na taasisi za serikali ni pamoja na takwimu mbalimbali
hata hivyo taasisi za serikali hazitumi taarifa hizo kwenye taasisi zingine za kisekta kama inavyotakiwa na baadhi ya miongozo ya kiutendaji
hii imeathiri shughuli za uratibu kwa sababu ya kosefu wa taarifa kwenye sekta zingine
 ukurasakuna upungufu katika matumizi ya taarifa zilizopo ndani ya taasisi kwa ajili ya kuandaa mipango mbalimbali ya mwaka kwa miaka inayofuata
matokeo yake mazoea ya utendaji kwa dharura ndani ya taasisi za serikali ime kuwa ikishika hatamu
kumekuwa na pungufu katika matumizi ya taarifa katika utoaji wa mrejesho kwenye taasisi zingine za kisekta
mara taarifa zinapowasilishwa kwenye mamlaka husika taasisi hizo hazitoi mrejesho wa kutosha kuhusiana na taarifa zilizowas ilishwa
hii imezinyima taasisi zinazowasilisha taarifa fursa ya kuboresha utendaji kwa kutumia mrejesho unaopata kutoka mamlaka husika
 upimaji wa utendaji kwa taasisi za serikali 
 kushindwa kusimamia upimaji wa utendaji kwenye taasisi za serikal upimaji wa utendaji kwenye taasisi za serikali haufanyiki ipasavyo na kupelekea udhaifu kwenye kupima na kuelewa kiwango cha ufanisi kwenye taasisi mbalimbali za serikali
hii ni kwa sababu taasisi nyingi za serikali hazijaandaa mifumo ya kupima utendaj ambayo ingewezesha kutoa mwongozo na kuelekeza namna taasisi za serikali zitakavyochanganua utendaji wake katika utoaji wa huduma kwa wananchi
sababu nyingine ni kuwa licha ya kuwa taasisi za serikali zinapanga shughuli za kutekelezwa shughuli hizo zi nakosa viashiria husika ambavyo vingeweza kutumika kama mizani ya ulinganifu kwa kutathmini ufikiwaji wa malengo na madhumuni yaliyowekwa kwa huduma zinazotolewa
vilevile upimaji wa utendaji wa taasisi za serikali ni changamoto kwa sababu ya kukosekana kwa mfumo wa kukusanyia data na kukosekana kwa tathmini na tafsiri ya taarifa za kiutendaji ambazo zinahitajika ili kupima kiwango cha ufanisi kwa shughuli husika
kwa kiasi kikubwa hali hii imechangiwa na sababu kuu mbili
sababu ya kwanza ni kushindwa kubainisha aina ya taarifa inayohitajika
hii inatokana na kukosekana kwa viashiria muhimu vya kupima ufanisi
sababu ya pili ni udhaifu katika utunzaji wa taarifa muhimu za kiutendaji
 ukurasachangamoto nyingine katika taasisi za umma ni katika eneo la utoaji taarifa za kiutendaji na mrejesho
taarifa za kiutendaji zimekuwa zikiripotiwa kwa asilimia ndogo tu
pia ni mara chache taasisi zilizopokea au kutuma ripoti zimekuwa zikitoa mrejesho
hii imekwamisha mchakato mzima wa kupima utendaji katika taasisi za umma
hivyo taasisi zimeshindwa kufikia madhumuni na malengo yaliyowekwa katika kuhakikisha kunakuwa na uboreshaji kwenye utoaji wa huduma kwa wananchi
hivyo basi wananchi wamekuwa wakipata huduma dhaifu kutoka kwenye taasisi za serikali
hii inatokana na kuwepo na mapungufu ya kiutendaji kwenye utoaji wa huduma unaofanywa na taasisi za serikali
hali hii inapelekea taasisi za serikali kushindwa kuchukua hatua za uwajibikaji katika maeneo yanayohitaji uboreshaji zaidi
 ufuatiliaji katika shughuli za sekta ya umma uzito mdogo umepewa kwa ufuatiliaji kwenye utoaji wa huduma za serikali hali inayopelekea mapungufu na utendaji usio wa ufanisi
kwa kuzingatia matokeo ya ripoti za ukaguzi wa ufanisi kuna mapungufu yaliyo onekana katika ufuatiliaji tathmini na mawasiliano ya matokeo yaliyotarajiwa ya utendaji
hii inamaanisha mapungufu katika ufuatiliaji tathmini na mawasiliano ya matokeo kwa watumiaji walengwa na hivyo kusababisha udhaifu katika usimamizi katika shughuli za sekta ya umma
mapungufu katika ufuatiliaji tathmini na mawasiliano huathiri utendaji mzima wa shughuli na utoaji wa huduma kwa umma
pia wadau wanatekeleza majukumu yao bila ufanisi kwa kuwa hawa pewi taarifa kwa wakati
uratibu mzuri miongoni mwa wadau ulihitaji mawasiliano ahihi na kwa wakati katika hatua ya mwanzo na kushirikishwa kipindi chote cha utekelezaji hadi mwisho wa mradi
 ukurasakuwa na mfumo wa ufuatiliaji na tathmini pekee katika taasisi za umma hakuhakikishi mafanikio ya matokeo yaliyotarajiwa
maendeleo katika kufi kia matokeo ya nahitaji kufuatiliwa kutathminiwa na mawasiliano kwa wadau wote wanaohusika
kadhalika hakuna kiwango kizuri cha ufuatiliaji tathmini na mawasiliano pekee kita kacho sahihisha ubunifu wa shughuli mipango na matokeo
mawasiliano kutokana na ufuatiliaji yanahitaji ka ili kuleta matumaini ya maboresho au kuimarisha mipango
taarifa kutokana na ufuatiliaji wenye utaratibu pia hutoa mchango muhimu sana kwa tathmini
ni ngumu sana kutathmini shughuli ambayo haijafanyiwa ubunifu vizuri na ambayo haina utaratibu wa ufuatiliaji wa maendeleo yake na kutoa taarifa kwa matokeo yake
tathmini hujazia ufuatiliaji kwa kutoa tathmini ya kipekee na ya kina ya kile kilichotoa matokeo mazuri na kile ambacho hakikutoa matokeo mazuri na kwa nini imekuwa hiv yo
baada ya kutekeleza na kufuatilia jitihada kwa kipindi ulani ni muhimu kwa utawala kuchukua hatua ya kufanya tathmini ya hali nje ya mambo
tathmini ya ubora hutoa mrejesho ambao huweza kutumika kwa maboresho
tathmini pia hutambua matokeo yasiyolen gwa na matokeo athari za mipango ya maendeleo ambayo huenda isiwe katika ufuatiliaji wa mara kwa mara
hii ni kuwa mipango ya maendeleo hulenga utekelezaji wa mpango wa maendeleo
taarifa zilizotokana na tathmini huchangia hali ya kujifunza kitaasisi
ufuatiliaji tathmini na matokeo duni waliyowasilishwa huzuia uwepo wa taarifa sahihi ambayo ingeweza kutumika kwa maboresho ya wakati ujao
 ukurasasura ya saba mapendekezo 
 utangulizi sehemu hii inatoa mapendekezo kulingana na hitimisho la hapo juu katika usimamizi wa data upimaji wa utendaji na ufuatiliaji katika sekta ya umma
 usimamizi wa data kwenye shughuli za sekta ya umma ofisi ya waziri mkuu ihakikishe kuwa wizara idara zinazojitegemea mashirika na mamlaka za serikali za mitaa zinafanya yafuatayo kuanzisha mfumo wa wazi wa kupata kuandaa na kuzalisha data ambazo zinafaa kwa taasisi husika ili kuziwezesha kuchukua maamuzi sahihi
kwa kuzingati hili taasisi za serikali zihakikishe i
zina kumbukumbu za taarifa zote izipata zo au zinazozalishwa kutoka vyanzo mbalimbali kwa matumizi ya ofisi na kiutendaji kwa ajili ya shughuli husika
 utangulizi sehemu hii inatoa mapendekezo kulingana na hitimisho la hapo juu katika usimamizi wa data upimaji wa utendaji na ufuatiliaji katika sekta ya umma
 usimamizi wa data kwenye shughuli za sekta ya umma ofisi ya waziri mkuu ihakikishe kuwa wizara idara zinazojitegemea mashirika na mamlaka za serikali za mitaa zinafanya yafuatayo kuanzisha mfumo wa wazi wa kupata kuandaa na kuzalisha data ambazo zinafaa kwa taasisi husika ili kuziwezesha kuchukua maamuzi sahihi
kwa kuzingati hili taasisi za serikali zihakikishe zina kumbukumbu za taarifa zote izipata zo au zinazozalishwa kutoka vyanzo mbalimbali kwa matumizi ya ofisi na kiutendaji kwa ajili ya shughuli husika
zianzi she na kuboresha mifumo ya kitaasisi ambayo itahakikisha kuwa taarifa zote zinazopatikana na kuzalishwa ni sahihi na halisi
zianz ishe mfumo wa kupitia taarifa zote ili kuhakikisha taarifa zinazopatikana kutoka vyanzo mbalimbali zinafanyiwa mapitio zimekamilika na sahihi kabla hazijatumika
iii ii a c kuanzisha mfumo imara kwa ajili ya utunzaji wa kumbukumbu za taarifa ili kufanikisha uwepo na upati kanaji wa taarifa hizo mara zinapohitajiwa na watumiaji
b ukurasa kuanzisha mfumo wa wazi wa kupata kuandaa na kuzalisha data ambazo zinafaa kwa taasisi husika ili kuziwezesha kuchukua maamuzi sahihi
kwa kuzingati hili taasisi za serikali zihakikishe zina kumbukumbu za taarifa zote izipata zo au zinazozalishwa kutoka vyanzo mbalimbali kwa matumizi ya ofisi na kiutendaji kwa ajili ya shughuli husika
zianzi she na kuboresha mifumo ya kitaasisi ambayo itahakikisha kuwa taarifa zote zinazopatikana na kuzalishwa ni sahihi na halisi
viii zianz ishe mfumo wa kupitia taarifa zote ili kuhakikisha taarifa zinazopatikana kutoka vyanzo mbalimbali zinafanyiwa mapitio zimekamilika na sahihi kabla hazijatumika
kuanzisha mfumo imara kwa ajili ya utunzaji wa kumbukumbu za taarifa ili kufanikisha uwepo na upati kanaji wa taarifa hizo mara zinapohitajiwa na watumiaji
kuandaa sera na mikakati ya usimamizi wa taarifa ndani ya taasisi ili kuimarisha ubora wa taarifa kwenye sekta ya umma
kuanzisha mfumo imara wa kuwasilisha na kushirikishana taarifa baina ya taas isi za umma pindi zi napotakiwa kufanya hivyo na miongozo mbalimbali
a kutoa mrejesho kwa taarifa zina zowasilishwa kwenye taasisi za umma kwa ajili ya kuchukua hatua za marekebisho au maboresho ili kusaidia katika kufanya maamuzi
a kutoa mrejesho kwa taarifa zina zowasilishwa kwenye taasisi za umma kwa ajili ya kuchukua hatua za marekebisho au maboresho ili kusaidia katika kufanya maamuzi
a c d e upimaji wa kiutendaji kwenye taasisi za umma ofisi ya waziri mkuu inapaswa kuhakikisha kuwa wizara idara taasisi na serikali za mitaa zote zinaanzisha na kuwa na mfumo wa kupima utendaji
kupitia mfumo huo taarifa za kiutendaji za mwaka za kila taasisi zinaandaliwa na inatumika kama kipimo cha kutathmini kiwango cha ufanisi kwa huduma zitolewazo zinatayarisha mfumo wa kupima utendaji ambao utajumuisha huduma zote zinazotolewa na taasisi husika na kutoa hali ya utekelezaji wa utoaji wa huduma hizo kwa kufanya tathmini za mara kwa mara ziwe na mfumo sahihi wa kuai nisha na kuchagua viashiria muhimu vya kupima ufanisi ambavyo vitatumika kupima uwajibikaji katika huduma zinazotolewa kwa wananchi ziwe na mfumo madhubuti wa kupatia taarifa kufanya tathmini kutafsiri na kuripoti taarifa za kiutendaji kwa taasisi husika na zitekeleze kwa wakati mapendekezo yaliyotolewa na kutoa mrejesho kwa taasisi husika
 usimamizi wa ufuatiliaji katika sekta ya umma ofisi ya waziri mkuu inapaswa kuhakikisha kwamba wizara idara zinazojitegemea mashirika na mamlaka za serikali za mitaa a c d b a c e upimaji wa kiutendaji kwenye taasisi za umma ofisi ya waziri mkuu inapaswa kuhakikisha kuwa wizara idara taasisi na serikali za mitaa zote zinaanzisha na kuwa na mfumo wa kupima utendaji
kupitia mfumo huo taarifa za kiutendaji za mwaka za kila taasisi zinaandaliwa na inatumika kama kipimo cha kutathmini kiwango cha ufanisi kwa huduma zitolewazo zinatayarisha mfumo wa kupima utendaji ambao utajumuisha huduma zote zinazotolewa na taasisi husika na kutoa hali ya utekelezaji wa utoaji wa huduma hizo kwa kufanya tathmini za mara kwa mara ziwe na mfumo sahihi wa kuai nisha na kuchagua viashiria muhimu vya kupima ufanisi ambavyo vitatumika kupima uwajibikaji katika huduma zinazotolewa kwa wananchi ziwe na mfumo madhubuti wa kupatia taarifa kufanya tathmini kutafsiri na kuripoti taarifa za kiutendaji kwa taasisi husika na zitekeleze kwa wakati mapendekezo yaliyotolewa na kutoa mrejesho kwa taasisi husika
 usimamizi wa ufuatiliaji katika sekta ya umma ofisi ya waziri mkuu inapaswa kuhakikisha kwamba wizara idara zinazojitegemea mashirika na mamlaka za serikali za mitaa ukurasa 
 usimamizi wa ufuatiliaji katika sekta ya umma ofisi ya waziri mkuu inapaswa kuhakikisha kwamba wizara idara zinazojitegemea mashirika na mamlaka za serikali za mitaa zinabuni mfumo wa ufuatiliaji ili kukusanya takwimu kuchambua na kutumia kwa ajili kuongoza ujifunzaji wa mikakati ya ufumbuzi zibuni mfumo wa ufuatiliaji ili kuongoza mtiririko wenye ufanisi wa taarifa kupitia taasisi kwenda kwenye ngazi tofauti za utawala ili kusaidia utoaji wa maamuzi zipitie mara kwa mara na kurekebisha zana zinazotumika kusimamia eneo la tathmini ili kutoa mwelekeo sahihi wa maendeleo ya kiidara ambayo yanaweza kufik iriwa katika mchakato wa tathmini ya usimamizi wa mfumo wa uwajibikaji zitoe mwongozo wa wazi kufuatilia utendaji wa idara katika matumizi ya rasilimali ili tathmini yaliyofanyika na kutoa picha halisi ya kile kinachotokea ziandae aarifa za moja kwa mo ja zilizotokana na mchakato wa tathmini kwa watumiaji sahihi ili kuwezesha kuchukuliwa hatua zinazohitajika
a zibaini mara kwa mara mapungufu ya mawasiliano ili kuhakikisha kwamba taarifa zinawasilishwa kwa walengwa kwa ajili ya kuchukua hatua za kiutawala
e f a c a c b d 
 usimamizi wa ufuatiliaji katika sekta ya umma ofisi ya waziri mkuu inapaswa kuhakikisha kwamba wizara idara zinazojitegemea mashirika na mamlaka za serikali za mitaa zinabuni mfumo wa ufuatiliaji ili kukusanya takwimu kuchambua na kutumia kwa ajili kuongoza ujifunzaji wa mikakati ya ufumbuzi zibuni mfumo wa ufuatiliaji ili kuongoza mtiririko wenye ufanisi wa taarifa kupitia taasisi kwenda kwenye ngazi tofauti za utawala ili kusaidia utoaji wa maamuzi zipitie mara kwa mara na kurekebisha zana zinazotumika kusimamia eneo la tathmini ili kutoa mwelekeo sahihi wa maendeleo ya kiidara ambayo yanaweza kufik iriwa katika mchakato wa tathmini ya usimamizi wa mfumo wa uwajibikaji zitoe mwongozo wa wazi kufuatilia utendaji wa idara katika matumizi ya rasilimali ili tathmini yaliyofanyika na kutoa picha halisi ya kile kinachotokea ziandae aarifa za moja kwa mo ja zilizotokana na mchakato wa tathmini kwa watumiaji sahihi ili kuwezesha kuchukuliwa hatua zinazohitajika
a zibaini mara kwa mara mapungufu ya mawasiliano ili kuhakikisha kwamba taarifa zinawasilishwa kwa walengwa kwa ajili ya kuchukua hatua za kiutawala
a zibaini mara kwa mara mapungufu ya mawasiliano ili kuhakikisha kwamba taarifa zinawasilishwa kwa walengwa kwa ajili ya kuchukua hatua za kiutawala
 ukurasai
iii iv ii marejeo ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu utoaji wa huduma za ugani kwa wakulima nchini tanzania utendaji wa wizara ya kilimo chakula na ushirika na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa mikataba ya ujenzi wa miradi ya maji mijini katika wizara ya maji na umwagiliaji utendaji wa wizara ya maji na umwagilia ji taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa usafi udhibiti uchafu katika mchakato wa uzalishaji nyama utendaji wa wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi ofisi ya raisi tawala za mikoa na serikali za mitaa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukagu zi wa ufanisi kuhusu utekelezaji wa mikakati ya kukabiliana na milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea nchini tanzania utendaji wa wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi na ofisi ya raisi tawala za mikoa na serikali za mitaa taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira katika miradi ya maendeleo utendaji wa baraza la taifa la usimam izi wa mazingira na ofisi ya makamu wa raisi idara ya mazingira taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu mfumo wa usimamizi udhibiti ubora wa elimu nchin tanzania utendaji wa wizara ya elimu sayansi teknolojia na mafunzo ya ufundi na ofisi ya raisi tawala za mikoa na serikali za mitaa taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
 ukurasa vi mareje ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu utoaji wa huduma za ugani kwa wakulima nchini tanzania utendaji wa wizara ya kilimo chakula na ushirika na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa mikataba ya ujenzi wa miradi ya maji mijini katika wizara ya maji na umwagiliaji utendaji wa wizara ya maji na umwagilia ji taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa usafi udhibiti uchafu katika mchakato wa uzalishaji nyama utendaji wa wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi ofisi ya raisi tawala za mikoa na serikali za mitaa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukagu zi wa ufanisi kuhusu utekelezaji wa mikakati ya kukabiliana na milipuko ya magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea nchini tanzania utendaji wa wizara ya kilimo mifugo na maendeleo ya uvuvi na ofisi ya raisi tawala za mikoa na serikali za mitaa taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu usimamizi wa mchakato wa tathmini ya athari za mazingira katika miradi ya maendeleo utendaji wa baraza la taifa la usimam izi wa mazingira na ofisi ya makamu wa raisi idara ya mazingira taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
ripoti ya ukaguzi wa ufanisi kuhusu mfumo wa usimamizi udhibiti ubora wa elimu nchin tanzania utendaji wa wizara ya elimu sayansi teknolojia na mafunzo ya ufundi na ofisi ya raisi tawala za mikoa na serikali za mitaa taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania machi 
jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari mikataba ya uwekezaji wa bandari imezingatia maoni ya watanzania rais samia rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema mikataba ya uwekezaji wa bandari iliyosainiwa imezingatia maoni yaliyotolewa kupitia makundi mbalimbali ya kijamii pamoja na sheria na taratibu zote za nchi
rais samia amesema hayo leo wakati wa hafla ya utiaji saini mikataba ya uwekezaji katika bandari ya dar es salaam kati ya mamlaka ya bandari tanzania tpa serikali na kampuni ya dp world ya dubai iliyofanyika ikulu chamwino
aidha rais samia amesema serikali ilisikiliza maoni mbalimbali yaliyotolewa na chama cha wanasheria wa tanganyika vyama vya siasa asasi za kiraia wanaharakati vyombo vya habari mitandao ya kijamii viongozi wa dini na baadhi ya viongozi wastaafu
vile vile rais samia amesema mikataba iliyosainiwa imetokana na makubaliano ya awali kati ya serikali na mamlaka ya dubai ambao wameridhia mahitaji na matakwa ya nchi kama yalivyoainishwa kwa kuzingatia maslahi ya taifa
mikataba iliyosainiwa ni mkataba wa nchi mwenyeji host government agreement mkataba wa upangishaji ardhi lease agreement na mkataba wa uendeshaji wa bandari concession agreement
rais samia pia amesema uimarishwaji utakaofanywa kupitia uwekezaji huu utakuza biashara za ndani na nje pamoja na kuwezesha shughuli za kiuchumi za nchi jirani hivyo kuongeza mapato ya serikali na kukuza uchumi wa taifa
mikataba hii imesainiwa kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya ubia namba ya mwaka the public private partnership act cap na kifungu cha cha sheria ya ununuzi wa umma namba ya mwaka the public procurement act no of 
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti babati oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awahimiza wananchi kutunza mazingira rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali itafanya mapitio ya sera na mitaala ya elimu katika ngazi zote ikiwa ni jitihada ya kuwawezesha vijana nchini
aidha rais samia amesema lengo ni kuleta mageuzi makubwa ili elimu inayotolewa kwa viajana iakisi mazingira na mahitaji ya nchi ya mandeleo na kuwawezesha wahitimu kujiajiri na kuajirika kiurahisi
rais samia amesema hayo leo wakati wa kilele cha mbio za mwenge wa uhuru na kumbukumbu ya baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere na wiki ya vijana kitaifa katika uwanja wa kwaraa
kwa upande mwingine rais samia amewataka wananchi kutunza mazingira kwa kuwa zaidi ya asilimia ya mabadiliko ya tabianchi yanatokana na shughuli za binadamu ambazo zinaathiri misimu ya mvua na kupotea kwa vyanzo vya maji
rais samia pia amesema serikali inaendelea kuchukua hatua za kuhakikisha bei ya gesi inashuka ili kuwahamasisha wananchi wengi zaidi kuacha matumizi ya mkaa ambao unaharibu ikolojia na una madhara kiafya
vile vile rais samia amewataka wananchi hususan wa mikoa ya kanda ya ziwa na pwani ya bahari ya hindi wa maeneo ya mabondeni kuchukua tahadhari dhidi ya uwezekano wa kuwepo kwa mvua za el nino wakati wa msimu wa vuli
kupitia mbio za mwenge mwaka huu jumla ya miradi yenye thamani ya shilingi trilioni 
 ilishughulikiwa katika halmashauri nchini na kati ya hiyo miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ilibainika kuwa na dosari
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma novemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemteua bw
adam charles mihayo kuwa afisa mtendaji mkuu wa benki ya biashara tanzania tcb
bw
mihayo ni mkurugenzi mtendaji wa benki ya afrika tanzania
uteuzi huu umeanza tarehe novemba zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao mfumo wa barua pepe serikalini warahisisha mawasiliano na mambwana jumbe siku hizi husikii tena mtu akisema nitumie barua au nakwenda posta kutazama barua
badala yake utasikia nitumiei meili barua pepe ausms ujumbe mfupi au utasikia nacheki meili kwa maana ya kutazama kwenye kompyuta au kwenye simu kama ametumiwa ujumbe wowote
huu ndio msemo unaoanza kuzoeleka kama msamiati mpya wa jamii yetu
manufaa ya barua pepe ni ule wepesi na urahisi wa kupata taarifa kwa kutumia vitumi vya kielektroni kama kompyuta na simu
bila shaka ujio wa teknolojia ya habari umepunguza kwa kiasi kikubwa matumizi ya barua kwa njia ya posta
waziri wa nchi ofisi ya rais utumishi na utawala bora mhe
angella kairuki akitoa maagizo ya kusimamia mfumo wa barua pepe serikalini kwa menejimenti ya wakala ya serikali mtandaoserikali kupitia wakala wa serikali mtandao ega iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kusimamia na kuratibu utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao katika taasisi za umma imetengeneza mfumo wa barua pepe serikalini gms ambao kwa sasa unatumiwa na taasisi za umma takribani watumishi wa wizara taasisi zinazojitegemea wakala na serikali za mitaa wakibadilishana taarifa na nyaraka mbalimbali za serikali kwa usalama na uhakika
kuna unafuu na manufaa makubwa yanayopatikana kwa kutumia mfumo huu wa barua pepe kama wanavyothibitisha watumishi hawa wa umma mfumo wa barua pepe serikalini umerahisisha sana utumaji wa taarifa za serikali kwa taasisi za umma na sasa watumishi hatuna hofu tena kuwa taarifa za serikali zinakwenda mahali pasipokusudiwa bali tuna uhakika kuwa taarifa zinazotumwa zipo sehemusalama alisema bw
john mganga ambaye ni mtumishi wa umma wilayani nsimbo
naye makame kauli mtumishi wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo anaeleza kuwa mfumo wa barua pepe serikalini ni wa kuaminika kwa kuwa hivi sasa mtumishi ana uhakika kuwa taarifa au nyaraka mbalimbali za serikali zinapotumwa zinakuwa ni salama na hazitoki nje ya tanzania na hivyo kudumisha usiri wa taarifa hizo na kulinda maslahi ya taifa letu
mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa wakala ya serikali mtandao bw
benedict ndomba anasema serikali imeamua kutengeneza mfumo huo ili kuziwezesha taasisi za umma kuweza kuwasiliana na kubadilishana taarifa kati ya taasisi na taasisi kwa usalama uhakika na gharama nafuu
anasema kuwa wakala ilianza kutumia mfumo wa serikali wa barua pepe baada ya majaribio yenye ufanisi kwenye baadhi ya taasisi za umma
mfumo huo ni matokeo ya utafiti wa kina wa miundombinu ya mifumo ya barua pepe kwenye taasisi za umma uliobainisha kuwapo na matatizo ya jumla ya mawasiliano katika mifumo hiyo iliyotawanyika isiyo salama na upatikanaji usio na uhakika
bw
ndomba anasema mfumo huu unarahisisha mawasiliano kwa njia ya barua pepe kwa taasisi za serikali na kuongeza usalama wa taarifa zinazosafirishwa kupitia mfumo huo
anasema kuwa mfumo huo umetengenezwa na vijana wa kitanzania waliojengewa uwezo na serikali na umezingatia teknolojia ya kisasa kabisa ambayo inamwezesha mtumiaji kuchagua kasi ya intaneti anayotumia
mtumiaji anaweza kuchagua mobile minimal mode kama mtandao wake upo chini kwa maana yataarifa kuchukua muda mrefu kupatikana
mfumo huu unaonekana vizuri kwa kutumia kivinjari cha firefox 
 na zaidi internet explorer na zaidi au chrome 
anaongeza kuwa katika kuhakikisha mfumo huo unabadilishana taarifa na mifumo mingine ya serikali umeungananishwa na mfumo wa mishahara ambapo ikitokea mtumishi ameacha kazi au amefariki mfumo huo nao utaacha kufanya kazi kwa mtumishi husika
katika kufanikisha hilo
wakala ya serikali mtandao inatoa mafunzo mbalimbali ya usimamizi wa mfumo huo ikiwa ni njia mojawapo ya kuwajengea uwezo maofisa tehama serikalini katika kuumudu na kuuendesha mfumo huo kwa ufanisi
hadi sasa maafisa tehama kutoka taasisi za umma wamepatiwa mafunzo mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri bakari anasema kuwa mfumo huo unafanya kazi kwa ufanisi na unazidi kuboreshwa siku hadi siku ili kukidhi mahitaji ya watumiaji na kuendana na teknolojia inayobadilika siku hadi siku
vilevile anasema taasisi za umma zinapaswa kutumia mifumo ya barua pepe ya serikali ambayo ni salama zaidi kuliko mifumo iliyokuwa inatumika hapo awali kama vile yahoo na gmail ili kuweza kuimarisha mawasiliano serikalini kwa njia ya mtandao
dkt bakari anasema kuwa mfumo wa barua pepe selikalini ni mfumo wenye usalama na uhakika na wakala imejizatiti kudhibiti wadukuzi wa mtandao kwa kuwa mfumo huo umehifadhiwa nchini na kuna wataalam wanaofuatilia kwa karibu suala la udukuzi wa barua pepe na taarifa wakati wote
gharama za uendeshaji wa mfumo huo pia ni nafuu kwa kuwa sasa taasisi za umma zitatumia rasilimali shirikishi katika kuendesha mfumo huo ikilinganishwa na hapo awali ambao kila taasisi ya umma ilijaribu kutengeneza mfumo wake wa kipekee uliotumia gharama nyingi za uendeshaji na haikufanya kazi kwa ufanisi wala kukidhi mahitaji halisi ya mtumiaji
waziri wa nchi ofisi ya rais utumishi na utawala bora mhe
angella kairuki alipotembelea wakala mwishoni mwa mwezi desemba mwaka alisema watumishi wote wa umma wanapaswa kutumia mifumo ya barua pepe za serikali katika masuala yote ya serikali kwa kuwa mifumo hiyo ni salama na yakuaminika
waziri kairuki anasema kuwa serikali haiwezi kuendelea kuruhusu utumaji wa taarifa za serikali kwa kutumia barua pepe nje ya mifumo ya serikali kwa kuwa itakuwa inahatarisha taarifa zake kuvuja sehemu zisizohitajika
hata hivyo aliongeza kuwa serikali haijakataza matumizi ya barua pepe za kawaida kwenye mawasiliano binafsi ya watumishi wa umma
naye meneja kitengo cha habari elimu na mawasiliano wa wakala bi
suzan mshakangoto anasema watumishi wa umma wanatakiwa kutumia mifumo yabarua pepe ya serikali hasa gms na wanapokutana na changamoto yoyote wanatakiwa kuiwakilisha katika kuwa mfumo wa huduma kwa wateja unaopatikana saa siku za wiki kwa mwaka 
kwakufanya hivyo mfumo huo utaendelea kuboreshwa kila siku na kukidhi mahitaji ya watumiaji ipasavyo maofisa tehama kutoka taasisi za umma wakimsikiliza mwezeshaji wa mafunzo ya usimamizi wa barua pepe serikalini nassor laizer yaliyofanyika katika ofisi za wakala hivi karibuni mfumo wa huduma kwa wateja umetengenezwa kwa lengo la kutoa msaada wa kiufundi kwa watumishi wa umma kutoka kwenye taasisi za umma wanaotumia huduma mbalimbali za tehama serikalini
mfumo huu unamwezesha mteja kuwasilisha maombi au matatizo mbalimbali ya kiufundi kupitia barua pepe na simu namba 
anasema bi suzan hivyo basi watumishi wa umma wanashauriwa kutumia mfumo huu wa barua pepe serikalini kwa kuwa ni salama wa uhakika na unapatikana kwa gharama nafuu
pia wanashauriwa kuwasiliana na wakala ya serikali mtandao kwa matatizo ya kiufundi ili yaweze kushughulikiwa kwa wakati na kupata ushauri wa kitaalamu kuhusu masuala ya tehama na huduma mbalimbali zinazotolewa na wakala ili wananchi wapate huduma stahiki kwa wakati mwafaka
hata hivyo si rahisi kuacha kutumia barua pepe za yahoo gmail na nyinginezo ambazo watumishi wengi wa serikali wamezizoea kwa mara moja bali watumishi hawa wanahitaji kujiamini na kudhamiria kulinda taarifa za serikali na taifa letu kwa ujumla
kwani mifumo mingi ya barua pepe wanazotumia inahifadhiwa nje ya nchi
hivyo tunavyoendelea kutumia barua pepe hizo kwa kazi nyeti za serikali taarifa hizo huendelea kubaki nje ya nchi na mwisho ni kuhatararisha usalama wa taifa let mambwana jumbe ni ofisa habari elimu na mawasiliano wa wakala ya serikali mtandao jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam novemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifakwavyombovyahabari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemteua bw
mohamed malick salum kuwa mkurugenzi mkuu wa shirika la uwakala wa meli tanzania tasac
kabla ya uteuzi huu bw
salum alikuwa mkurugenzi wa kitengo cha sheria wizara ya uchukuzi
bw
salum anachukua nafasi ya bw
kaimu abdi mkeyenge aliyeteuliwa kuwa mkurugenzi mtendaji wa shirika la bima la taifa nic
uteuzi huu unaanza tarehe novemba 
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti new delhi oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari tanzania na india kukuza uhusiano kimkakati rais samia suluhu hassan amesema tanzania na india zimekubaliana kukuza uhusiano wao wa kihistoria baina ya mataifa hayo mawili kwa kiwango cha ushirika wa kimkakati
rais samia ameyasema hayo wakati wa mkutano na waandishi wa habari katika ziara yake ya kitaifa ya siku nchini india
miongoni mwa masuala ambayo viongozi hao wameyawekea msisitizo katika ushirikiano ni pamoja na ulinzi nishati kujenga uwezo usalama wa majini biashara na uwekezaji
hadi kufika mwaka kiwango cha biashara kati ya nchi hizo mbili ulifikia dola za kimarekani bilioni 
 hivyo kuifanya india kuwa mshirika wa tatu kwa ukubwa katika biashara na mwekezaji wa tano kwa ukubwa nchini tanzania
wakati huo huo nchi hizo mbili zimetia saini hati za makubaliano na mkataba mmoja ambapo hati zimehusisha taasisi za serikali na mitano ni za sekta binafsi
mbali na kuwa tayari india inaisaidia tanzania katika masuala ya ubobezi wa kupandikiza figo na uboho bone marrow pia viongozi hao wamejadili namna ya kuanzisha kituo cha dawa asilia
rais samia ameshukuru pia kwa kuanzishwa kampasi ya kwanza ya chuo cha iit nje ya india chenye hadhi ya juu katika masuala ya teknolojia visiwani zanzibar kitakachowanufaisha wanafunzi mbalimbali siyo tu wa tanzania ila hata nje ya mipaka
masuala mengine yaliojadiliwa katika ziara ya rais samia ni pamoja na usalama wa mitandao kushirikisha vijana hasa kupitia vyuo vya veta kutoa mafunzo kwa wahandisi wa madini kushirikiana kwenye kilimo na miradi ya maji
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia apokea ripoti ya utafiti wa afya ya uzazi na mtoto rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameiagiza wizara ya afya na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi kuhakikisha hospitali zote nchini zinakuwa na wodi maalum za watoto wachanga
aidha rais samia amewataka kuhakikisha wodi hizo zinakuwa na watumishi wenye ujuzi vifaa tiba na dawa muhimu kwa watoto hao wachanga
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati wa uzinduzi wa matokeo ya utafiti wa afya ya uzazi na mtoto na viashiria vya malaria na ugawaji wa magari ya kubebea wagonjwa na vifaa tiba katika ukumbi wa mikutano wa kimataifa wa julius nyerere
rais samia pia amezitaka wizara ya afya tamisemi na wizara ya maendeleo ya jamii kushirikiana kubeba ajenda ya kupambana na udumavu wa watoto chini ya miaka na kuiwekea mpango wa utekelezaji
vile vile rais samia amezitaka wizara hizo kupanua wigo wa uelimishaji na uhamasishaji wa masuala ya lishe ili kupunguza zaidi kiwango cha udumavu nchini ambacho kimepungua kutoka mwaka hadi mwaka 
kwa upande mwingine rais samia amesema matokeo chanya yaliyobainishwa na utafiti huu yanadhihirisha matokeo ya uwekezaji mkubwa unaoendelea kufanywa na serikali kwenye sekta ya afya
rais samia amegawa seti za vifaa vya huduma kwa watoto wachanga na wenye uzito pungufu mashine za mionzi mashine za kutibu dalili za awali za saratani ya mlango wa kizazi ambavyo vitasambazwa kwenye hospitali za halmashauri na vituo mbalimbali vya afya nchi nzima
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais anwani ya simu utijmishi i i dsm ofisi ya rais simu nambari menejimenti ya utumishi wa umma nukushi jengo la utumishi barua pepe barabara ya kivukoni s
 unapojibu tafadhali taja dar es salaam
waraka wa utumishi na
wa mwaka utaratibu wa malipo ya posho ya kukaimu cheo cha madaraka superlative substantive post i
o utangulizi 
utaratibu wa kukaimu nafasj za madaraka superatibe substative posts umeelezwa kwenye kanuni za kudumu katika utumishi wa umma toleo la mwaka hususan kanuni d
 b
 watumishi wanaoteuliwa kukaimu nafasi hizo hulipwa posho ya kukaimu nafasi za madaraka
kwa mujibu wa kanuni l
 na ya kanuni za kudumu katika utumishi wa umma toleo la mwaka posho ya kukaimu madaraka hulipwa kwa kuzingatia tofauti ya mshahara wa cheo kinachokaimiwa na mshahara wa cheo cha mtumishi anayekaimu
 kwa mujibu wa kanuni hizi kuna aina mbili za kukaimu nafasi za madaraka ambazo ni nafasi zinazokaimjwa kwa muda mfupi kutokana na wahusika kuwa wagonjwa s farini likizoni masomoni n
nafasi wazi zinazokaimiwa zikisubiri kukamilika kwa mchakato wa uteuzi wa kuzijaza rasmi
utaratibu uliopo wa kukaimu nafasi za madaraka kwa mujibu wa kanuni zilizoainishwa katika aya 
 ya waraka huu malipo ya posho hiyo hulipwa kupitia kifungu cha matumizi mengineyo other charges oc
 pamoja na maelekezo yaliyopo katika kanuni hizi za kudumu kumekuwepo madai mengi ya malimbikizo ya posho ya kukaimu nafasi za madaraka kutoka kwa waajiri mbalimba i katika miaka ya hivi karibuni kwa kuwa waajiri hushindwa kulipa posho hizo kwa kutumia fedha za matumizi mengineyo kutokana na ufinyu wa bajeti inayotengwa kwenye kasma hii
matokeo yake madeni yameendelea kuzalishwa
kufuatia hali hii serikali imeamua kuandaa utaratibu mpya
 madhumuni ya waraka madhumuni ya waraka huu ni kuweka utaratibu mzuri wa kulipa posho ya kukaimu madaraka kwa wakati na bila kulimbikiza madeni 
 utaratibu mpya wa kulipa posho ya kukaimu madaraka 
 kwa kuwa mishahara ya nafasi zinazokaimiwa hukasimiwa katika kifungu cha mishahara posho ya kukaimu nafasi wazi za madaraka ambazo hazijajazwa rasmi italipwa kupitia orodha ya malipo ya mshahara payroll
kama ilivyoainishwa katika kanuni za kudumu katika utumishi wa umma za mwaka posho hii italipwa baada ya kupata kibali cha katibu mkuu utumishi
ili kuepuka kuzalishwa kwa madeni waajiri wanatakiwa kuomba kibali kwa katibu mkuu utumishi mapema kadri itakavyowezekana
 utaratibu wa kulipa posho ya kukaimu madaraka utakuwa kama ifuatavyo 
 watumishi watakaoteuliwa kukaimu madaraka kuanzia tarehe oktoba watalipwa posho ya kukaimu kupitia orodha ya malipo ya mshahara payroll 
 watumishi wanaoendelea kukaimu madaraka watalipwa posho ya kukaimu kwa kujaza fomu za madai ya malimbikizo ya mshahara hadi tarehe septemba kuanzia tarehe oktoba watalipwa kupitia orodha ya malipo ya mshahara payroll
 watumishi walioteuliwa kukaimu nafasi za madaraka na hawakulipwa posho ya kukaimu kabla ya tarehe oktoba watalipwa posho hii kwa kujaza fomu za madai ya malimbikizo ya mshahara na kuziwasilisha ofisi ya rais utumishi
 watumishi watakaokaimu nafasi za madaraka kutokana na wahusika kuwa wagonjwa safarini likizoni na mafunzo ya muda mfupi kwa mujibu wa aya ya 
 i ya waraka huu wataendelea kulipwa posho ya kukaimu kwa kutumia bajeti ya matumizi mengineyo na siyo kupitia orodha ya malipo ya mshahara payroll
 watumishi walioteuliwa na waajiri kukaimu madaraka bila kupata kibali cha katibu mkuu utumishi hawatapewa kibali maalum retrospective approval cha kulipwa posho ya kukaimu
 nafasi zitakazoachwa wazi na watumishi wenye madaraka watakaohudhuria mafunzo ya muda wa zaidi ya mwaka mmoja au kupewa likizo bila malipo ya zaidi ya mwaka mmoja hazitahusika na utaratibu huu
badala yake nafasi hizi zitapaswa kujazwa ili kuepusha uwezekano wa kuwepo ombwe la usimamizi wa kazi
 posho nyingine kama za simu umeme na nyumba hazitawahusu watumishi wanaokaimu nafasi za madaraka kulingana na masharti yaliyopo katika barua ya katibu mkuu utijmishi yenye kumb na
cac ya tarehe julai 
utekelezaji wa maelekezo ya waraka huu utekelezaji wa maelekezo yaliyomo katika kifungu cha 
 cha waraka huu utakuwa kama ifuatavyo waajjri watapaswa kuweka barua ya kibali cha katibu mkuu utumishi kupitia mfumo wa lawson ili kuwawezesha watumishi waliotimiza vigezo vilivyoelezwa katika kifungu cha 
 cha waraka huu kulipwa posho hiyo
kwa watumishi wenye madai yaliyoelezwa katika kifungu cha 
 cha waraka huu watalipwa malimbikizo yao baada ya kujaziwa fomu za madai ya malimbikizo ya mishahara salary arrears claim form na kuziwasilisha utumishi kama inavyofanyika kwa madai ya malimbikizo mengine
 tarehe ya kuanza kutumika waraka huu unaanza kutumika tarehe oktoba na unarekebisha kanuni l
 ya kanuni za kudumu katika utumishi wa umma za mwaka kaimu katibu mkuu utumishi jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dubai desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia ahutubia katika mkutano wa cop rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameyataka mataifa duniani kutambua kuwa suluhisho la uhakika la kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi ni kutimiza ahadi za kutoa fedha na kuongeza kasi ya mikakati ya kukabiliana na janga hilo
rais samia ametoa tamko hilo leo katika mkutano wa umoja wa mataifa wa mabadiliko ya tabianchi cop uliofanyika umoja wa falme za kiarabu uae
aidha rais samia amesema ilitolewa ahadi ya dola za kimarekani bilioni kila mwaka ili kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi katika mkutano wa copenhagen na ahadi hiyo haijatekelezwa licha ya kiasi hicho kuwa kidogo kuliko kilichohitajika kwa upande mwingine rais samia amesema mkutano wa paris na ufaransa iliazimiwa kudhibiti ongezeko la joto chini ya nyuzi joto 
 lakini hali ni kinyume kwani kasi ya ongezeko la joto kwa sasa duniani inatia wasiwasi
rais samia pia amesema kushindwa kutimiza ahadi kunapunguza mshikamano na imani na kuleta matokeo mabaya kwa nchi zinazoendelea ikiwemo tanzania ambayo hupoteza kati ya hadi ya pato la la taifa gdp kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa
akisisitiza kwenye mkutano huo rais samia amesema tanzania ina nia ya kuhamasisha kuongezwa matumizi ya nishati safi na gharama nafuu ya kupikia na teknolojia kote barani afrika hasa kwa wanawake
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti singida oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia aanza ziara ya kikazi mkoani singida rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali itaendelea kuhakikisha huduma ya elimu inasogezwa karibu na wananachi ili kuondoa adha ya wanafunzi kutembea umbali mrefu kufuata elimu
rais samia amesema hayo leo wakati akihutubia wananchi katika eneo la uwanja wa police square wilayani manyoni ikiwa ni siku ya kwanza ya ziara yake ya kikazi mkoani singida
rais samia amesema kupitia mradi wa kuimarisha elimu ya awali na msingi nchini boost na mradi wa kuimarisha elimu ya sekondari sequip serikali inajenga shule za msingi na sekondari katika mikoa yote nchini
rais samia amesema lengo la miradi hiyo ni kuondoa msongamano katika madarasa ili kuongeza tija na ufanisi kwenye ufundishaji kutoka wanafunzi kwa darasa hadi kufikia 
awali rais samia alifungua shule ya msingi imbele yenye thamani ya shilingi milioni 
 na mabweni ya madarasa ya shule ya sekondari mwanamwema shein katika manispaa ya singida
rais samia pia aliweka jiwe la msingi ujenzi wa barabara ya mkiwa itigi noranga 
 km kwa kiwango cha lami yenye thamani ya shilingi bilioni 
 bilioni ambayo ni sehemu ya barabara ya makongorosi rungwa itigi mkiwa km
barabara hii licha ya kuunganisha ushoroba wa tanzania na zambia pamoja na wa kati itaunganisha pia tanzania na ukanda wa sadc na hivyo kuchochea shughuli za uzalishaji na biashara kwa kurahisisha usafiri na usafirishaji
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti lusaka oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemteua prof
joseph canicius ndunguru kuwa mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya afya ya mimea na viuatilifu tphpa
uteuzi huu umeanza tarehe oktoba 
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu taarifa ya mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga eng
benedict ndomba kwa waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
george simbachawene mb wakati wa makabidhiano ya mfumo wa kieletroni wa usimamizi wa kesi cmis pamoja na tovuti ya ofisi ya taifa ya mashtaka tarehe agosti 
 mhe
george simbachawene mb waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
pauline philipo gekul mb naibu waziri katiba na sheria ndg
mary gasper makondo katibu mkuu wizara ya katiba na sheria ndg
xavier daudi naibu katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma ndg
sylvester mwakitalu mkurugenzi wa mashitaka dpp ndg
javelin rugaihuruza kaimu naibu mkurugenzi wa mashtaka ndg
priscus kiwango mkurugenzi wa tehama serikalini ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora prof
aloyce mvuma mjumbe wa bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya serikali mtandao e ga jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mamlaka ya serikali mtandao menejimentii na watumishi wa ofisi ya taifa ya mashitaka nps na mamlaka ya serikali mtandao e ga wageni waalikwa wanahabari mabibi na mabwana nawasalimu kwa jina la jamhuri ya muungano wa tanzania awali ya yote namshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kukutana hapa leo katika hafla hii maalum ya makabidhiano ya mfumo wa kieletroni wa usimamamizi wa kesi ujulikanao kama case management information system cmis pamoja na tovuti ya ofisi ya taifa ya mashtaka
waheshimiwa mawaziri napenda kutumia nafasi hii kuwashukuru kwa kuitikia wito wetu wa kushiriki nasi katika tukio hili muhimu
tunafahamu kuwa mnayo majukumu mengi lakini kwa umuhimu wa tukio hili mmeona ni vyema kutenga muda ili mshiriki nasi
tunawashukuru sana na tunawakaribisha
kwa ujumla niwashukuru viongozi na watumishi wote kutoka ofisi ya taifa ya mashitaka nps na mamlaka ya serikali mtandao e ga pamoja na waandishi wa habari kwa kushiriki nasi katika hafla hii muhimu ikiwa ni sehemu ya jitihada za kukuza serikali mtandao
ndugu mgeni rasmi mamlaka ya serikali mtandao e ga ni taasisi ya umma yenye jukumu la kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao pamoja na kuhimiza uzingatiaji wa sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao ili kuhakikisha taasisi za umma zinatumia tehama kwa usahihi na usalama
katika utekelezaji wa jitihada za kukuza serikali mtandao nchini mamlaka hushirikiana na taasisi nyingine za umma katika kusanifu na kujenga mifumo mbalimbali ya tehama kwa lengo la kuboresha utendaji kazi ndani ya taasisi hizo na utoaji wa huduma kwa umma
ndugu mgeni rasmi mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na ofisi ya taifa ya mashtaka nps imesanifu kujenga na kusimamia uendeshaji wa mfumo wa kieletroni wa usimamamizi wa ushughulikiaji wa kesiujulikanao kamacase management information system cmis
lengo la mfumo huu ni kuratibu shughuli zinazofanywa na ofisi yanps ambazo ni kufungua na kusimamia uendeshaji wa kesi za jinai nchini hivyo mfumo unakusanya kuchakata na kutunza taarifa za kesi za jinai
mpaka sasa kesi za jinai zaidi ya zimeshasajiliwa katika mfumo huu ambapo kati ya hizo kesi zimeshafika mwisho na kutolewa hukumu wakati kesi zipo katika hatua mbalimbali za kufanyiwa kazi
aidha mfumo huu umejengwa kwa lengo la urahisisha upatikanaji wa taarifa sahihi zinazohusu uendeshaji wa mashtaka na kusaidia katika uandaaji wa mipango ya ofisi na utoaji maamuzi mbalimbali pamoja na uandaaji wa taarifa zinazowasilishwa kwenye mamlaka nyingine
ikumbukwe kuwa utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao ni moja ya maeneo muhimu ya maboresho yaliyofanyika na yanayoendelea kutekelezwa katika utumishi wa umma ambayo yamesaidia kuboresha utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa umma
hivyo ujenzi wa mfumo huu ni muendelezo wa jitihada za mamlaka za kuhakikisha taasisi za umma zinatumia vyema tehama katika kuboresha utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa umma
ndugu mgeni rasmi itakumbukwa kuwa lengo la rais wa jumhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
samia suluhu hassan ni kuwa na serikali ya kidijitali inayofanya kazi kwa ufanisi na kutoa huduma bora kwa umma pamoja na kutoa mchango katika maendeleo ya taifa letu
kwa kuzingatia azma hiyo mamlaka ya serikali mtandao e ga itaendelea kuziwezeshi taasisi za umma kutumia tehama katika kuboresha utekelezaji wa majukumu yao ya kila siku na kutoa huduma bora kwa umma
aidha mhe
rais ametuelekeza tuimarishe matumizi ya tehama ili kwenda sambamba na mapinduzi ya nne ya viwanda ambayo yamepelekea shughuli nyingi duniani zikiwemo za kiuchumi kwa sasa kufanyika kwa kutumia tehama
hivyo niwahakikishie kuwa e ga itaendela kufanya tafiti ili kuleta bunifu za mifumo ya tehama itakayoliwezesha taifa kufanikiwa kuimarisha utendaji katika sekta mbalimbali ikiwemo sekta ya katiba na sheria ili kuendeleza taifa letu
mamlaka ya serikali mtandao imejipanga kufanya mageuzi katika utoaji wa huduma mtandao sanjari na hilo tumejipanga kutekeleza kikamilifu matakwa ya kisheria pamoja na maelekezo ya mh
rais ya kuhakikisha mifumo ya tehama inawasiliana na kubadilishana taarifa
hivyo mfumo huu umeunganishwa na mfumo wa serikali wa kuwezesha mifumo ya tehama kubadilishana taarifa unaojulikana kama government enterprise service bus govesb
mpaka sasa mfumo huu unaokabidhiwa leo tayari umeunganishwa na mifumo ya polisi na takukuru na mahakama
mwisho niwaahidi kuwa mamlaka ya serikali mtandao e ga itaendelea kushirikiana na taasisi za umma katika kuhakikisha inajenga mifumo inayotatua changamoto tulizonazo ili kufanikisha dhana nzima ya serikali ya kidigitali
ndugu mgeni rasmi baada ya kusema hayo naomba kuhitimisha kwa kuwashukuru tena wote mliohudhuria tukio hili
asanteni sana kwa kunisikiliza the united republic of tanzania directorate of presidential communications state house tel fax email website kigali ndnovember president s office state house julius nyerere road chamwino p
o box dodoma
press release president samia urges african countries to tell their own stories president samia suluhu hassan has urged african countries to rewrite the narrative about the continent by telling their own stories from their own unique perspectives
in speech at the rd global summit of the world travel and tourism council in the rwandan capital kigali the president said african governments must ask themselves some serious questions for tourism to make the required strides including strategic marketing and branding research and conservation
africa should tell its own story in its own terms and set positive narrative about africa
we cannot afford to continue remaining silent in this era of fake news
we should stand up and put the record straight
africa is not only the future it is now president samia said
africa should develop compelling narratives and brand identity that highlights the continent s unique cultural heritage natural beauty and diverse experiences she explained
president samia insisted that africa must embrace ecotourism and invest in targeted marketing campaigns across various platforms to reach the global audience
the head of state said africa should prioritise conservation and support efforts to preserve cultural sites artifacts and traditions for future generations if the continent wants to continue relying on natural attractions
research on tourism trends visitor preferences and environmental impacts are crucial for the tourism sector to remain relevant in africa she said
the president emphasised the role of the private sector in the tourism eco system saying there has to be collaboration between government private sector and non profit organisations
like elsewhere in africa tourism plays key role in the economy accounting for 
 of tanzania s gdp and of foreign exchange earnings
zuhura yunus director of presidential communications state house jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari serikali kuimarisha mazingira ya uchimbaji madini rais samia rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaasa wachimbaji wadogo kuachana na vitendo vya utoroshaji madini
rais samia ametoa wito huo leo wakati akihutubia kwenye hafla ya uzinduzi wa mitambo ya uchorongaji kwa ajili ya wachimbaji wadogo pamoja na mitambo ya shirika la madini la taifa stamico
aidha rais samia amesema wachimbaji wadogo hawana budi kuunga mkono jitihada za serikali kwa kuhakikisha kuwa wanauza madini yao katika viwanda vya ndani vya kusafisha dhahabu ili kuchochea uchumi wa viwanda
vile vile rais samia amewataka wachimbaji hao kufuata sheria kanuni na miongozo iliyopo katika sekta ya madini ili kuhakikisha kuwa rasilimali za madini zinawanufaisha wananchi na kuchochea maendeleo ya uchumi wa nchi
rais samia pia amewahakikishia wachimbaji wadogo wa madini nchini kwamba serikali itaendelea kuchukua hatua mbalimbali za kuimarisha mazingira ya uchimbaji pamoja na biashara ya madini ili waweze kuchangia kwenye uchumi wa taifa
serikali ina mpango ambao ni sehemu ya dira ya vision unaoelekeza kufanya utafiti wa madini kwa kutumia teknolojia ya kisasa ya high resolution airborne geophysical survey ifikapo mwaka 
kama hatua za mwanzo za utekelezaji wa mpango huo mitambo mitano yenye thamani ya shilingi bilioni 
 imezinduliwa ambayo iko tayari kufanya kazi katika maeneo ya wachimbaji wadogo hapa nchini
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameainisha changamoto zinazopaswa kupewa kipaumbele ikiwemo kufungamanisha ukuaji wa uchumi na sekta za uzalishaji
rais samia amesema hayo kwenye maadhimisho ya miaka ya uhuru wa tanzania bara sanjari na mkutano wa kwanza wa uzinduzi wa dira ya taifa ya maendeleo yaliyofanyika katika ukumbi wa mikutano wa jakaya kikwete
aidha rais samia ametaka sekta mbalimbali za uzalishaji ziimarishwe zaidi ikiwemo kilimo ambayo inakua kwa asilimia tu kwa sasa tofauti na inavyotakiwa
pia amesisitiza kuimarishwa kwa ushiriki wa sekta binafsi ndani na nje ya nchi ili kufanya wenyeji kuwa na utayari wa kupokea na kushirikiana na wageni wanaokuja kuwekeza na kufanya biashara nchini
rais samia amesema dira hiyo mpya itatakiwa kuzingatia kigezo cha kuongeza pato la kila mwananchi kufikia dola za kimarekani kwa mwaka ambacho hakikufikiwa katika dira ya mwaka 
amesema kushindwa huko kulisababishwa na ukuaji wa uchumi kutojielekeza kwenye sekta zinazogusa maisha ya watu wengi hivyo umasikini vijijini haujapungua kwa kasi iliyotarajiwa
kuhusu suala la maadili ya taifa ethos rais samia amesema ni muhimu taifa kuwa na watu mahiri makini na waadilifu ili kupata jamii inayochukia rushwa kila mahali inayojituma na kufanya kazi bila kusukumwa na inayopinga na kulaani ukwepaji kodi
vile vile rais samia ametoa wito kwa watanzania wote ndani na nje ya nchi diaspora kushiriki kutoa maoni katika kuandaa dira ya taifa ya maendeleo kupitia njia za kisasa zitakazoainishwa na tume ya mipango
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao samora avenue extelecoms house ndfloor p
o box dar es salaam tel fax general email ceo email website taarifa kwa vyombo vya habari
serikali imeandaa viwango na miongozo mbalimbali inayotoa maelekezo na ufafanuzi wa taratibu zinazotakiwa kuzingatiwa ili kuwa na matumizi sahihi na salama ya teknolojia ya habari na mawasiliano katika hatua za kupanga kubuni kupata kununua kusimamia na kuendesha mifumo mbalimbali ya tehama serikalini
miongozo na viwango hivyo vinalenga kuziwezesha taasisi za umma kujenga mifumo inayoendana na mahitaji halisi ya taasisi husika na kuepuka mifumo inayojengwa kwa shinikizo la wafanyabiashara wafadhili au kwa matakwa ya mtu binafsi
aidha inabainisha taratibu za kusanifu kutengeneza na kuendesha mifumo inayowasiliana na kubadilishana taarifa miongoni mwa taasisi hizo ili kuboresha utoaji wa maamuzi na huduma kwa wananchi wanaoishi mijini na vijijini kwa haraka gharama nafuu na kwa ufanisi mkubwa
pia kwa kutumia miongozo na viwango hivyo serikali itakuwa na uwezo wa kuepuka urudufu wa mifumo na kupunguza gharama kubwa za uendeshaji na kuwa na mifumo endelevu na yenye gharama halisi na inayofuata viwango vya usalama katika kulinda taarifa na data za serikali
aidha miongozo na viwango vitapitiwa mara kwa mara na kuchapishwa kulingana na mabadiliko ya sayansi na teknolojia mahitaji ya shughuli na matakwa ya serikali
viwango na miongozo hii inapatikana katika tovuti ya wakala ya serikali mtandao sehemu ya miongozo na viwango
hivyo wakala ya serikali mtandao inashauri taasisi zote za umma ikiwa ni pamoja na wizara idara zinazojitegemea sekreterieti za mikoa wakala za serikali mamlaka bodi tume mabaraza mifuko mashirika ya umma na mamlaka za serikali za mitaa kufuata miongozo na viwango vilivyotolewa katika uanzishaji na usimamizi wa mifumo ya tehama serikalini
vilevile taasisi hizo zinashauriwa kuwasilisha maandiko ya mifumo mipya ya tehama ili iweze kuthibitishwa iwapo imefuata miongozo na viwango vilivyowekwa kabla ya kujengwa na kusakinishwa
aidha taasisi hizo zinatakiwa kujaza taarifa za mifumo au miradi ya tehama iliyopo katika mfumo wa kukusanya na kutunza taarifa za miradi ya tehama serikalini unaopatikana katika anuani ya kwa wafanyabiashara wanaojihusha na miradi au utengenezaji wa mifumo ya tehama serikalini wanashauriwa kufuata miongozo na viwango hivi ili kujua mahitaji halisi ya serikali na kuweza kujenga mifumo ya tehama endelevu na inayoleta tija kwa umma
wakala ya serikali mtandao e government agency ni taasisi ya serikali iliyoanzishwa mwaka kwa sheria ya wakala za serikali na
 sura ya ya mwaka 
wakala hii ina majukumu na mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini tanzania
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxmwishoxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx imetolewa na mtendaji mkuu wakala ya serikali mtandao ega
yaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi wa hesabu mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka jambo la kuongezeka kwa hati zinazoridhisha za ukaguzi kwa mwaka jambo la kuongezeka kwa mapato ya ndani katika halmashauri jambo la sekta za elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi jambo la mapungufu ya usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu jambo la mamlaka ya serikali za mitaa kupoteza tzs
 bilioni kwakutozingatia sheria ya manunuzi jambo la matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa jambo la hali ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo jambo la uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita hitimisho yaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi wa hesabu mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka jambo la kuongezeka kwa hati zinazoridhisha za ukaguzi kwa mwaka jambo la kuongezeka kwa mapato ya ndani katika halmashauri jambo la sekta za elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi jambo la mapungufu ya usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu jambo la mamlaka ya serikali za mitaa kupoteza tzs
 bilioni kwakutozingatia sheria ya manunuzi jambo la matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa jambo la hali ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo jambo la uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita hitimisho utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ya uwajibikaji ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yake na kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo tisa kati ya mambo mbalimbali yaliyochambuliwa kutoka katika ripoti za cag
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa kupitia ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ushirikiano na shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway tanzania na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi husika za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzibaada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma iliyokaguliwa
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi inatolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ni kielelezo cha ubora wa uandaaji wa hesabu na taarifa nyingine za fedha zilizokaguliwa
hati ya ukaguzi inaonesha ni kwa kiwango gani hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass pamoja matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa na sheria husika
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za kaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified hati yenye shaka qualified hati isiyoridhisha adverse na hati mbaya kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati safi ya ukaguzi haimainishi kuwa kwenye taasisi iliyokaguliwa haina dosari zozote maana ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions
utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ya uwajibikaji ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yake na kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo tisa kati ya mambo mbalimbali yaliyochambuliwa kutoka katika ripoti za cag
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa kupitia ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ushirikiano na shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway tanzania na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi husika za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzibaada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma iliyokaguliwa
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi inatolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ni kielelezo cha ubora wa uandaaji wa hesabu na taarifa nyingine za fedha zilizokaguliwa
hati ya ukaguzi inaonesha ni kwa kiwango gani hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass pamoja matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa na sheria husika
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za kaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified hati yenye shaka qualified hati isiyoridhisha adverse na hati mbaya kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati safi ya ukaguzi haimainishi kuwa kwenye taasisi iliyokaguliwa haina dosari zozote maana ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions
 mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inachambua mambo tisa kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag zina zohusu serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita
wajibu imechambua mambo hayo tisa kama ifuatavyo
jambo la kuongezeka kwa hati zinazoridhisha za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kuendelea kuongezeka kwa hati zinazoridhisha katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
hii ni kutokana na uboreshwaji wa uandaaji hesabu kwa kufuata viwango vya kimataifa vya kihasibu matamko yanayotolewa na nbaa na sheria
hata hivyo ongezeko hilo halimaanishi moja kwa moja kuwa hakukuwa na mapungufu katika usimamizi wa rasilimali za umma
mwenendo wa hati za ukaguzi katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ni kama ifuatavyo
a kielelezo na
 hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka hadi hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaaripoti ya cag ya mwaka ya mamlaka ya serikali za mitaa inaonesha kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka na hakuna mamlaka ya serikali za mitaa iliyopata hati isiyoridhisha wala hati mbaya kama inavyoonekana katika kielelezo na
wajibu inaipongeza ofisi ya rais tamisemi pamoja na halmashauri zilizoboresha usimamizi na uandaaji wa hesabu hadi kupelekea cag kutotoa hati isiyoridhisha na hati mbaya kwa mwaka 
mbali na kutokuwepo kwa hati isiyoridhisha na hati mbaya ripoti ya cag inaonesha mapungufu mbalimbali ambayo menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa na mabaraza ya madiwani ya halmashauri husika zinatakiwa kufanyia kazi
 hati inayoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hati isiyoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hati isiyoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hati isiyoridhisha b kielelezo na
 hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa mwaka hadi 
hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo katika mwaka wa fedha cag alikagua jumla ya miradi ya maendeleo na kutoa aina tatu za hati za ukaguzi ambapo hati zinazoridhisha ni sawa na asilimia hati zenye shaka ni sawa na asilimia na hati isiyoridhisha ni moja sawa na asilimia 
mradi wa programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp uliotekelezwa na halmashauri ya wilaya ya handeni ndio uliopata hati isiyoridhisha
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa miaka mitatu mfululizo
 hati inayoridhisha hatiinayoridhisha hatiinayoridhisha hatiyenye shaka hatiyenye shaka hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inachambua mambo tisa kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag zina zohusu serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita
wajibu imechambua mambo hayo tisa kama ifuatavyo
jambo la kuongezeka kwa hati zinazoridhisha za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kuendelea kuongezeka kwa hati zinazoridhisha katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
hii ni kutokana na uboreshwaji wa uandaaji hesabu kwa kufuata viwango vya kimataifa vya kihasibu matamko yanayotolewa na nbaa na sheria
hata hivyo ongezeko hilo halimaanishi moja kwa moja kuwa hakukuwa na mapungufu katika usimamizi wa rasilimali za umma
mwenendo wa hati za ukaguzi katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ni kama ifuatavyo
a kielelezo na
 hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka hadi hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaaripoti ya cag ya mwaka ya mamlaka ya serikali za mitaa inaonesha kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka na hakuna mamlaka ya serikali za mitaa iliyopata hati isiyoridhisha wala hati mbaya kama inavyoonekana katika kielelezo na
wajibu inaipongeza ofisi ya rais tamisemi pamoja na halmashauri zilizoboresha usimamizi na uandaaji wa hesabu hadi kupelekea cag kutotoa hati isiyoridhisha na hati mbaya kwa mwaka 
mbali na kutokuwepo kwa hati isiyoridhisha na hati mbaya ripoti ya cag inaonesha mapungufu mbalimbali ambayo menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa na mabaraza ya madiwani ya halmashauri husika zinatakiwa kufanyia kazi
 hati inayoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha b kielelezo na
 hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa mwaka hadi 
hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo katika mwaka wa fedha cag alikagua jumla ya miradi ya maendeleo na kutoa aina tatu za hati za ukaguzi ambapo hati zinazoridhisha ni sawa na asilimia hati zenye shaka ni sawa na asilimia na hati isiyoridhisha ni moja sawa na asilimia 
mradi wa programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp uliotekelezwa na halmashauri ya wilaya ya handeni ndio uliopata hati isiyoridhisha
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa miaka mitatu mfululizo
 hati inayoridhisha hatiinayoridhisha hatiinayoridhisha hatiyenye shaka hatiyenye shaka hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha jambo la mapato ya ndani katika halmashauri yaongezeka bajeti ya mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka ilikuwa tzs
 bilioni wakati makusanyo halisi yakiwa ni tzs 
 bilioni ikiwa ni tofauti ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
kwa mwaka mamlaka ya serikali za mitaa zilishindwa kukusanya tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya mapato yake ya ndani ikilinganishwa na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya kwa msm 
kuendelea kuongezeka kwa mapato ya jumla ya mamlaka za serikali za mitaa kutoka tzs
 bilioni ya mwaka hadi tzs
 bilioni ni kutokana na halmashauri kukusanya zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa mfano halmashauri ya wilaya ya chalinze ilikusanya asilimia zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa ambapo bajeti iliyoidhinishwa ni tzs
 bilioni na mapato halisi ni tzs
 bilioni
aidha kuna halmashauri ambazo hazikuweza kukusanya zaidi ya asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
halmashauri zilizoshindwa kukusanya zaidi ya asilimia zimeongezeka kutoka halmashauri mwaka hadi kufikia halmashauri mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na halmashauri zilizoshindwa kukusanya mapato yake ya ndani kwa kipindi cha miaka miaka mitatu vilevile kumekuwa na usimamizi mbovu wa mapato ya ndani kwa baadhi ya halmashauri
hii imepelekea cag kushindwa kuthibitisha uhalali wa mapato ya ndani yaliyokusanywa na ruzuku iliyotolewa na serikali kuu katika halmashauri tisa ambazo zilipata hati yenye shaka kutokana na makosa katika taarifa zao za fedha
 idadi ya halmashauri athari halmashauri kushindwa kukusanya zaidi ya asilimia ya mapato yake ya ndani kunapelekea kuongeza utegemezi kwa serikali kuu
hali hii inaathiri moja kwa moja utendaji wa halmashauri
kwa mfano katika mwaka cag amebainisha mamlaka za serikali za mitaa zilishindwa kutekeleza miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs
 bilioni kutokana na kutotolewa kwa fedha na serikali kuu au kutokana na makusanyo hafifu ya mapato ya ndani
ushauri mamlaka za serikali za mitaa zifanye tathmini ya uwezo halisi wa vyanzo vyake vya mapato ili kupanga bajeti halisia
aidha halmashauri ziimarishe mifumo ya kielektroniki na usimamizi wake internal control ya ukusanyaji wa mapato kutoka katika vyanzo vya ndani vilivyopitishwa
jambo la sekta za elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi ripoti ya cag imeonesha mapitio ya idadi ya watumishi katika halmashauri na kubaini upungufu wa watumishi sawa na asilimia ikilinganishwa na uhitaji wa watumishi katika halmashauri 
upungufu wa watumishi uliobainika katika mamlaka ya serikali za mitaa umeathiri zaidi sekta za afya na elimu
kielelezo na
kinaonesha upungufu wa watumishi katika halmashauri kwa miaka mitatu mfululizo kutoka mwaka hadi kielelezo na
 upungufu wa watumishi katika halmashauri kwa miaka mitatu mwaka hadi 
upungufu wa watumishi kwa sehemu kubwa ulichangiwa na halmashauri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na hazina kwa kutochukua hatua stahiki kujaza nafasi zilizo wazi
aidha upungufu wa watumishi pia ulisababishwa na watumishi kuacha au kuachishwa kazi baada ya zoezi la uhakiki wa taarifa za watumishi katika mfumo wa lawson
zoezi hilo lilibaini watumishi waliokuwa na vyeti vya kughushi ambao waliondolewa katika utumishi bila kuwepo na mikakati ya kujaza nafasi zilizojitokeza ndani ya muda mfupi
 jambo la mapato ya ndani katika halmashauri yaongezeka bajeti ya mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka ilikuwa tzs
 bilioni wakati makusanyo halisi yakiwa ni tzs 
 bilioni ikiwa ni tofauti ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
kwa mwaka mamlaka ya serikali za mitaa zilishindwa kukusanya tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya mapato yake ya ndani ikilinganishwa na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya kwa msm 
kuendelea kuongezeka kwa mapato ya jumla ya mamlaka za serikali za mitaa kutoka tzs
 bilioni ya mwaka hadi tzs
 bilioni ni kutokana na halmashauri kukusanya zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa mfano halmashauri ya wilaya ya chalinze ilikusanya asilimia zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa ambapo bajeti iliyoidhinishwa ni tzs
 bilioni na mapato halisi ni tzs
 bilioni
aidha kuna halmashauri ambazo hazikuweza kukusanya zaidi ya asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
halmashauri zilizoshindwa kukusanya zaidi ya asilimia zimeongezeka kutoka halmashauri mwaka hadi kufikia halmashauri mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na halmashauri zilizoshindwa kukusanya mapato yake ya ndani kwa kipindi cha miaka miaka mitatu vilevile kumekuwa na usimamizi mbovu wa mapato ya ndani kwa baadhi ya halmashauri
hii imepelekea cag kushindwa kuthibitisha uhalali wa mapato ya ndani yaliyokusanywa na ruzuku iliyotolewa na serikali kuu katika halmashauri tisa ambazo zilipata hati yenye shaka kutokana na makosa katika taarifa zao za fedha
 idadi ya halmashauri athari halmashauri kushindwa kukusanya zaidi ya asilimia ya mapato yake ya ndani kunapelekea kuongeza utegemezi kwa serikali kuu
hali hii inaathiri moja kwa moja utendaji wa halmashauri
kwa mfano katika mwaka cag amebainisha mamlaka za serikali za mitaa zilishindwa kutekeleza miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs
 bilioni kutokana na kutotolewa kwa fedha na serikali kuu au kutokana na makusanyo hafifu ya mapato ya ndani
ushauri mamlaka za serikali za mitaa zifanye tathmini ya uwezo halisi wa vyanzo vyake vya mapato ili kupanga bajeti halisia
aidha halmashauri ziimarishe mifumo ya kielektroniki na usimamizi wake internal control ya ukusanyaji wa mapato kutoka katika vyanzo vya ndani vilivyopitishwa
jambo la sekta za elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi ripoti ya cag imeonesha mapitio ya idadi ya watumishi katika halmashauri na kubaini upungufu wa watumishi sawa na asilimia ikilinganishwa na uhitaji wa watumishi katika halmashauri 
upungufu wa watumishi uliobainika katika mamlaka ya serikali za mitaa umeathiri zaidi sekta za afya na elimu
kielelezo na
kinaonesha upungufu wa watumishi katika halmashauri kwa miaka mitatu mfululizo kutoka mwaka hadi kielelezo na
 upungufu wa watumishi katika halmashauri kwa miaka mitatu mwaka hadi 
upungufu wa watumishi kwa sehemu kubwa ulichangiwa na halmashauri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na hazina kwa kutochukua hatua stahiki kujaza nafasi zilizo wazi
aidha upungufu wa watumishi pia ulisababishwa na watumishi kuacha au kuachishwa kazi baada ya zoezi la uhakiki wa taarifa za watumishi katika mfumo wa lawson
zoezi hilo lilibaini watumishi waliokuwa na vyeti vya kughushi ambao waliondolewa katika utumishi bila kuwepo na mikakati ya kujaza nafasi zilizojitokeza ndani ya muda mfupi
 athari upungufu wa watumishi katika halmashauri unapunguza ufanisi wa utendaji kazi katika kuhudumia wananchi
mfano kumekuwepo na vituo vya afya ambavyo vimejengwa hususani maeneo ya vijijini bila kuwepo watumishi wa kutosha
aidha katika sekta ya elimu cag alibaini uhaba wa walimu wa kutofika uwiano stahiki kati ya mwalimu na wanafunzi katika shule za msingi
ushauri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora na hazina ziweke mikakati ya kuajiri watumishi ili kujaza nafasi zilizo wazi
pia serikali iboreshe sera na taratibu za ajira ya watumishi wa umma
jambo la mapungufu ya usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
kifungu cha a cha sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa inazitaka halmashauri kuchangia asilimia ya mapato yake ya ndani kwenda kwenye mfuko huo
lengo la uamuzi huu ni kuwakomboa kiuchumi wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ripoti ya cag inabainisha kuwepo kwa kasoro kadhaa katika usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kama ifuatavyo i
halmashauri hazikuchangia jumla ya tzs
 bilioni kwenye mfuko wa mikopo ya maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ii
mamlaka ya serikali za mitaa zimeshindwa kukusanya kiasi cha tzs
 bilioni sawa na asilimia ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa mwaka 
hii inatokana na kutokuwepo kwa udhibiti wa uhakika wa utoaji na ufuatiliaji wa mikopo hiyo
mwenendo wa fedha ambazo hazikutolewa na fedha ambazo hazikurejeshwa katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa kipindi cha miaka mitatu ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
 kielelezo na fedha ambazo hazikutolewa hazikurejeshwa katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu 
athari halmashauri kutochangia tzs
 bilioni pamoja na kutokurejeshwa kwa asilimia ya fedha za mfuko kumerudisha nyuma jitihada za serikali katika kuwakomboa kiuchumi walengwa wa mfuko huu
aidha kutokuwa na usimamizi mzuri na uendeshaji wa mfuko huu kunaweza kusababisha mfuko huu kukosa uendelevu
 fedha ambazo hazikutolewa fedha ambazo hazijarejeshwakiasi tzs bilioni athari upungufu wa watumishi katika halmashauri unapunguza ufanisi wa utendaji kazi katika kuhudumia wananchi
mfano kumekuwepo na vituo vya afya ambavyo vimejengwa hususani maeneo ya vijijini bila kuwepo watumishi wa kutosha
aidha katika sekta ya elimu cag alibaini uhaba wa walimu wa kutofika uwiano stahiki kati ya mwalimu na wanafunzi katika shule za msingi
ushauri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora na hazina ziweke mikakati ya kuajiri watumishi ili kujaza nafasi zilizo wazi
pia serikali iboreshe sera na taratibu za ajira ya watumishi wa umma
jambo la mapungufu ya usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
kifungu cha a cha sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa inazitaka halmashauri kuchangia asilimia ya mapato yake ya ndani kwenda kwenye mfuko huo
lengo la uamuzi huu ni kuwakomboa kiuchumi wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ripoti ya cag inabainisha kuwepo kwa kasoro kadhaa katika usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kama ifuatavyo i
halmashauri hazikuchangia jumla ya tzs
 bilioni kwenye mfuko wa mikopo ya maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ii
mamlaka ya serikali za mitaa zimeshindwa kukusanya kiasi cha tzs
 bilioni sawa na asilimia ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa mwaka 
hii inatokana na kutokuwepo kwa udhibiti wa uhakika wa utoaji na ufuatiliaji wa mikopo hiyo
mwenendo wa fedha ambazo hazikutolewa na fedha ambazo hazikurejeshwa katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa kipindi cha miaka mitatu ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
 kielelezo na fedha ambazo hazikutolewa hazikurejeshwa katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu 
athari halmashauri kutochangia tzs
 bilioni pamoja na kutokurejeshwa kwa asilimia ya fedha za mfuko kumerudisha nyuma jitihada za serikali katika kuwakomboa kiuchumi walengwa wa mfuko huu
aidha kutokuwa na usimamizi mzuri na uendeshaji wa mfuko huu kunaweza kusababisha mfuko huu kukosa uendelevu
 fedha ambazo hazikutolewa fedha ambazo hazijarejeshwakiasi tzs bilioni athari halmashauri kutokuzingatia matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi wa umma katika kutekeleza miradi ya maendeleo kunasababisha kuwepo na mianya ya ubadhirifu na rushwa
hali hiyo inasababisha kupokewa vifaa visivyokuwa na viwango au vigezo vilivyoainishwa kupotea kwa vifaa miradi kufanywa chini ya kiwango hivyo kusababisha kutokuwepo kwa thamani ya fedha
ushauri wizara ya fedha na mipango ifanye tathmini ya utendaji wa idara ya sera katika ununuzi wa umma pppd ili kuboresha uwezo wa kutekeleza majukumu yake ya usimamizi na ufuatiliaji wa uzingatiaji wa sheria ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango izipatie uwezo wa kifedha na watumishi idara ya sera ya ununuzi wa umma pppd na mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra ili ziweze kusimamia ipasavyo matumizi ya mfumo wa manunuzi ya umma kwa njia ya mtandao e procurement system ujulikanao kama taneps
hii itaongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa mikataba
pia mfumo huu utasaidia kupunguza ukiukwaji wa sheria ya manunuzi ya umma
aidha ifahamike kuwa matumizi ya kielektroniki bila usimamizi bora internal control ni hatari kwa uwajibikaji
serikali iwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao hawazingatii sheria na kanuni za manunuzi wakati wakishughulikia upatikanaji wa huduma vifaa na miundombinu ya serikali na taasisi zake
pia asasi za kiraia na vyombo vya habari viendelee kuuelimisha umma juu ya nafasi ya wananchi katika kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya miradi ya maendeleo ili kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
jambo la matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka kulikuwa na matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa
matumizi hayo ni pamoja na i
ii
iii
iv
athari kutokana na mapungufu yaliyoainishwa hapo juu serikali imepoteza jumla ya tzs 
 bilioni kupitia kufanyika kwa manunuzi yasiyo na tija
fedha hizi zingeweza kupelekwa kwenye huduma nyingine za kijamii kama afya elimu au maji
ushauri serikali kupitia or tamisemi iendelee kuzisimamia halmashauri katika kuimarisha mifumo yake ya ndani ili kuzuia mianya ya upotevu wa fedha
aidha menejimenti kamati za ukaguzi za halmashauri pamoja na mabaraza ya madiwani yahakikishe utekelezaji wa matakwa ya kisheria ya udhibiti wa mifumo ya ndani
vilevile or tamisemi inashauriwa kwanza ifanye ukaguzi maalumu wa fedha tzs 
 bilioni ambazo zilitumika pasipo udhibiti madhubutu katika akaunti ya amana na kuwachukulia hatua waliohusika
pia or tamisemi inashauriwa kuandaa mwongozo utakaosimamia uendeshaji wa mfuko wa amana kwa ufanisi zaidi
 malipo yasiyostahili tzs
 bilioni katika halmashauri mikopo isiyorejeshwa kutoka akaunti ya amana tzs
 bilioni katika halmashauri malipo yasiyodhibitiwa katika akaunti ya amana tzs
 bilioni katika halmashaur mapungufu katika matumizi ya mafuta ya magari yaliyosababisha hasara ya tzs
 bilioni katika halmashauri athari halmashauri kutokuzingatia matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi wa umma katika kutekeleza miradi ya maendeleo kunasababisha kuwepo na mianya ya ubadhirifu na rushwa
hali hiyo inasababisha kupokewa vifaa visivyokuwa na viwango au vigezo vilivyoainishwa kupotea kwa vifaa miradi kufanywa chini ya kiwango hivyo kusababisha kutokuwepo kwa thamani ya fedha
ushauri wizara ya fedha na mipango ifanye tathmini ya utendaji wa idara ya sera katika ununuzi wa umma pppd ili kuboresha uwezo wa kutekeleza majukumu yake ya usimamizi na ufuatiliaji wa uzingatiaji wa sheria ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango izipatie uwezo wa kifedha na watumishi idara ya sera ya ununuzi wa umma pppd na mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra ili ziweze kusimamia ipasavyo matumizi ya mfumo wa manunuzi ya umma kwa njia ya mtandao e procurement system ujulikanao kama taneps
hii itaongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa mikataba
pia mfumo huu utasaidia kupunguza ukiukwaji wa sheria ya manunuzi ya umma
aidha ifahamike kuwa matumizi ya kielektroniki bila usimamizi bora internal control ni hatari kwa uwajibikaji
serikali iwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao hawazingatii sheria na kanuni za manunuzi wakati wakishughulikia upatikanaji wa huduma vifaa na miundombinu ya serikali na taasisi zake
pia asasi za kiraia na vyombo vya habari viendelee kuuelimisha umma juu ya nafasi ya wananchi katika kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya miradi ya maendeleo ili kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
jambo la matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka kulikuwa na matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa
matumizi hayo ni pamoja na i
ii
iii
iv
athari kutokana na mapungufu yaliyoainishwa hapo juu serikali imepoteza jumla ya tzs 
 bilioni kupitia kufanyika kwa manunuzi yasiyo na tija
fedha hizi zingeweza kupelekwa kwenye huduma nyingine za kijamii kama afya elimu au maji
ushauri serikali kupitia or tamisemi iendelee kuzisimamia halmashauri katika kuimarisha mifumo yake ya ndani ili kuzuia mianya ya upotevu wa fedha
aidha menejimenti kamati za ukaguzi za halmashauri pamoja na mabaraza ya madiwani yahakikishe utekelezaji wa matakwa ya kisheria ya udhibiti wa mifumo ya ndani
vilevile or tamisemi inashauriwa kwanza ifanye ukaguzi maalumu wa fedha tzs 
 bilioni ambazo zilitumika pasipo udhibiti madhubutu katika akaunti ya amana na kuwachukulia hatua waliohusika
pia or tamisemi inashauriwa kuandaa mwongozo utakaosimamia uendeshaji wa mfuko wa amana kwa ufanisi zaidi
 malipo yasiyostahili tzs
 bilioni katika halmashauri mikopo isiyorejeshwa kutoka akaunti ya amana tzs
 bilioni katika halmashauri malipo yasiyodhibitiwa katika akaunti ya amana tzs
 bilioni katika halmashaur mapungufu katika matumizi ya mafuta ya magari yaliyosababisha hasara ya tzs
 bilioni katika halmashauri jambo la hali ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutokana na ripoti ya cag ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo iliyojumuisha miradi ya serikali kuu na serikali za mitaa ya mwaka imeonesha kuwepo kwa mapungufu ya utekelezaji katika sekta za uchukuzi na maji kama ifuatavyo
a b kutolipwa kwa madai ya wakandarasi tzs
 trilioni kwa miradi ya sekta ya uchukuzicag alibaini madai ya tzs
 trilioni kwa wakandarasi ambao walitekeleza miradi ya ujenzi ya barabara na viwanja vya ndege kupitia tanroads
deni hilo lilitokana na ucheleweshwaji wa malipo kutoka wizara ya fedha na mipango kwenda tanroads na kushindwa kuwalipa kwa wakati wakandarasi wahandisi washauri na watu walioathiriwa na utekelezaji wa miradi hiyo
mchanganuo wa deni la tzs
 trilioni umeoneshwa kama ifuatavyo malipo ya hati za madai ya kazi tzs
 bilioni
malipo ya riba zitokanazo na kuchelewesha malipo tzs
 bilioni
fidia kwa watu walioathiriwa na miradi tzs
 bilioni
pia cag alibaini kucheleweshwa kwa malipo ya tzs
 bilioni ya kazi zilizotekelezwa kupitia mikataba ya programu ya maendeleo katika sekta ya maji wsdp
miradi ya maji ya tzs
 bilioni imekamilika lakini haifanyi kazi
katika manispaa ya singida cag alibaini miradi saba iliyotekelezwa na programu ya maendeleo katika sekta ya maji wsdp yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo haifanyi kazi japokua imekamilika tangu juni 
hali hii inatokana na uharibifu wa miundombinu ya maji na upatikanaji wa maji kwa kiwango kidogo kutoka kwenye vyanzo
aidha vituo vya maji vipatavyo vilivyo chini ya watekeleza miradi katika maeneo mbalimbali nchini havitoi maji kutokana na kutofanyiwa matengene zo ya mara kwa mara
 jambo la hali ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutokana na ripoti ya cag ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo iliyojumuisha miradi ya serikali kuu na serikali za mitaa ya mwaka imeonesha kuwepo kwa mapungufu ya utekelezaji katika sekta za uchukuzi na maji kama ifuatavyo
a b kutolipwa kwa madai ya wakandarasi tzs
 trilioni kwa miradi ya sekta ya uchukuzicag alibaini madai ya tzs
 trilioni kwa wakandarasi ambao walitekeleza miradi ya ujenzi ya barabara na viwanja vya ndege kupitia tanroads
deni hilo lilitokana na ucheleweshwaji wa malipo kutoka wizara ya fedha na mipango kwenda tanroads na kushindwa kuwalipa kwa wakati wakandarasi wahandisi washauri na watu walioathiriwa na utekelezaji wa miradi hiyo
mchanganuo wa deni la tzs
 trilioni umeoneshwa kama ifuatavyo malipo ya hati za madai ya kazi tzs
 bilioni
malipo ya riba zitokanazo na kuchelewesha malipo tzs
 bilioni
fidia kwa watu walioathiriwa na miradi tzs
 bilioni
pia cag alibaini kucheleweshwa kwa malipo ya tzs
 bilioni ya kazi zilizotekelezwa kupitia mikataba ya programu ya maendeleo katika sekta ya maji wsdp
miradi ya maji ya tzs
 bilioni imekamilika lakini haifanyi kazi
katika manispaa ya singida cag alibaini miradi saba iliyotekelezwa na programu ya maendeleo katika sekta ya maji wsdp yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo haifanyi kazi japokua imekamilika tangu juni 
hali hii inatokana na uharibifu wa miundombinu ya maji na upatikanaji wa maji kwa kiwango kidogo kutoka kwenye vyanzo
aidha vituo vya maji vipatavyo vilivyo chini ya watekeleza miradi katika maeneo mbalimbali nchini havitoi maji kutokana na kutofanyiwa matengene zo ya mara kwa mara
 jambo la uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari
cag aliainisha upungufu wa miundombinu ya elimu vyumba vya madarasa maabara vyoo mabweni madawati na nyumba za walimu katika shule za msingi na sekondari katika halmashauri zilizofanyiwa tathimini
uhaba wa nyumba za walimu ndio mkubwa zaidi ambapo uhaba huo katika shule za sekondari ni asilimia wakati kwenye shule za msingi ni asilimia 
uhaba wa matundu ya vyoo unafuata kwa kuwa na asilimia kwenye shule za sekondari wakati shule za msingi zikiwa na asilimia 
uhaba huo ni kama unavyooneshwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
 taarifa juu ya uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari athari upungufu wa nyumba za walimu unashusha morali ya kazi kwa watendaji hasa kwenye shule za vijijini ambapo hakuna nyumba za kupanga na kusababisha watendaji hao kutembea umbali mrefu ili kufika maeneo yao ya kazi
aidha upungufu wa matundu ya vyoo huathiri afya na utulivu wa wanafunzi hususan wanafunzi wa kike na wale wenye mahitaji maalum
hali hiyo huchangia kwa kiasi kikubwa ushukaji wa mahudhurio na kiwango cha elimu nchini
 nyumba za waalimu matundu ya vyoomaabaravyumba vya madarasamadawati nyumba za waalimumatundu ya vyoomadawati vyumba vya madarasa shule za sekondari shule za msingi ushauri or tamisemi na wizara ya elimu sayansi na teknolojia washirikiane katika kutekeleza mikakati iliyopo ya uboreshwaji wa miundombinu ya shule
pia mamlaka ya serikali za mitaa ziendelee kushirikisha wananchi kwenye mipango ya maendeleo ya shule ili kuchangia nguvukazi katika kuibua na kuboresha miundombinu ya shule za msingi na sekondari nchini
jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita jambo hili linazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya usimamizi wa hesabu za serikali za mitaa laac
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag inaonesha kuwa kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa kabisa
hata hivyo kwa mujibu wa uchambuzi wa wajibu kwa miaka mitatu na unaonesha hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu
hii ni kutokana na mabaraza ya madiwani idara ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali iagd pamoja na or tamisemi kutotilia mkazo utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na cag
kwa mujibu wa ripoti ya cag utekelezaji wa mapendekezo yaliyojumuishwa kwenye ripoti kuu ya mamlaka za serikali za mitaa hairidhishi kutokana na jitihada hafifu za maafisa masuuli katika kushughulikia mapungufu yaliyobainishwa
kielelezo na
kinaonesha hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu 
kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu utekelezaji wa maendeleo ya cag katika mamlaka yaserikali za mitaa yanayotekelezwa yamepitwa na wakati hayajatekelezwa yaliyotekelezwa jambo la uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari
cag aliainisha upungufu wa miundombinu ya elimu vyumba vya madarasa maabara vyoo mabweni madawati na nyumba za walimu katika shule za msingi na sekondari katika halmashauri zilizofanyiwa tathimini
uhaba wa nyumba za walimu ndio mkubwa zaidi ambapo uhaba huo katika shule za sekondari ni asilimia wakati kwenye shule za msingi ni asilimia 
uhaba wa matundu ya vyoo unafuata kwa kuwa na asilimia kwenye shule za sekondari wakati shule za msingi zikiwa na asilimia 
uhaba huo ni kama unavyooneshwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
 taarifa juu ya uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari athari upungufu wa nyumba za walimu unashusha morali ya kazi kwa watendaji hasa kwenye shule za vijijini ambapo hakuna nyumba za kupanga na kusababisha watendaji hao kutembea umbali mrefu ili kufika maeneo yao ya kazi
aidha upungufu wa matundu ya vyoo huathiri afya na utulivu wa wanafunzi hususan wanafunzi wa kike na wale wenye mahitaji maalum
hali hiyo huchangia kwa kiasi kikubwa ushukaji wa mahudhurio na kiwango cha elimu nchini
 nyumba za waalimu matundu ya vyoomaabaravyumba vya madarasamadawati nyumba za waalimumatundu ya vyoomadawati vyumba vya madarasa shule za sekondari shule za msingi ushauri or tamisemi na wizara ya elimu sayansi na teknolojia washirikiane katika kutekeleza mikakati iliyopo ya uboreshwaji wa miundombinu ya shule
pia mamlaka ya serikali za mitaa ziendelee kushirikisha wananchi kwenye mipango ya maendeleo ya shule ili kuchangia nguvukazi katika kuibua na kuboresha miundombinu ya shule za msingi na sekondari nchini
jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita jambo hili linazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya usimamizi wa hesabu za serikali za mitaa laac
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag inaonesha kuwa kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa kabisa
hata hivyo kwa mujibu wa uchambuzi wa wajibu kwa miaka mitatu na unaonesha hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu
hii ni kutokana na mabaraza ya madiwani idara ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali iagd pamoja na or tamisemi kutotilia mkazo utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na cag
kwa mujibu wa ripoti ya cag utekelezaji wa mapendekezo yaliyojumuishwa kwenye ripoti kuu ya mamlaka za serikali za mitaa hairidhishi kutokana na jitihada hafifu za maafisa masuuli katika kushughulikia mapungufu yaliyobainishwa
kielelezo na
kinaonesha hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu 
kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu utekelezaji wa maendeleo ya cag katika mamlaka yaserikali za mitaa yanayotekelezwa yamepitwa na wakati hayajatekelezwa yaliyotekelezwa hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya laac kamati ya laac hupitia ripoti ya cag ya mwaka husika pamoja na kuwahoji maafisa masuuli juu ya hoja zilizoibuliwa na cag kisha hutoa maagizo ambayo yanapaswa kutekelezwa na maafisa hao
hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti ya mwaka inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa ni maagizo tu sawa na asilimia yaliyotekelezwa maagizo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa na maagizo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopita katika miradi ya maendeleoripoti ya cag ya miradi ya maendeleo ya mwaka inaonesha kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka ni mapendekezo sawa na asilimia yaliyotekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yamejirudia haya ni mapendekezo ambayo hayajatekelezwa kwa muda mrefu na yamejirudia lakini bado hayajapitwa na wakati na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
kiujumla ripoti ya cag inaonesha utekelezaji wa mapendekezo yake bado upo chini ya asilimia 
hali hii inasababisha kupungua kwa ufanisi na umahiri katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kielelezo na
kinaeleza mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu yaliyotekelezwa yanayoendelea kutekelezwahayajatekelezwayanayojirudiayamepitwa na wakati athari utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag unapunguza uwajibikaji na ufanisi katika utendaji wa serikali
vilevile unasababisha upotevu wa rasilimali za umma ambazo zingepaswa kuokolewa kutokana na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag
ushauri wajibu inashauri yafuatayo i idara ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali na or tamisemi kuendelea kutilia mkazo utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa kuhakikisha vikao vyote vya halmashauri vinakuwa na ajenda ya kudumu ambayo ni utekelezaji wa mapendekezo ya cag
ii or tamisemi iimarishe kamati za ukaguzi za halmashauri
iii kamati ya laac iendelee kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na cag na mapendekezo yake ili kuongeza uwajibikaji na ufanisi katika usimamizi wa rasilimali za umma
iv asasi za kiraia na vyombo vya habari vinapaswa kujadili mapendekezo aliyoyatoa cag na maelekezo yaliyotolewa na kamati za usimamizi za kudumu za bunge ili kuielimisha jamii kuyafahamu na kufuatilia utekelezaji wake
 hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya laac kamati ya laac hupitia ripoti ya cag ya mwaka husika pamoja na kuwahoji maafisa masuuli juu ya hoja zilizoibuliwa na cag kisha hutoa maagizo ambayo yanapaswa kutekelezwa na maafisa hao
hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti ya mwaka inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa ni maagizo tu sawa na asilimia yaliyotekelezwa maagizo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa na maagizo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopita katika miradi ya maendeleoripoti ya cag ya miradi ya maendeleo ya mwaka inaonesha kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka ni mapendekezo sawa na asilimia yaliyotekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yamejirudia haya ni mapendekezo ambayo hayajatekelezwa kwa muda mrefu na yamejirudia lakini bado hayajapitwa na wakati na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
kiujumla ripoti ya cag inaonesha utekelezaji wa mapendekezo yake bado upo chini ya asilimia 
hali hii inasababisha kupungua kwa ufanisi na umahiri katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kielelezo na
kinaeleza mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu yaliyotekelezwa yanayoendelea kutekelezwahayajatekelezwayanayojirudiayamepitwa na wakati athari utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag unapunguza uwajibikaji na ufanisi katika utendaji wa serikali
vilevile unasababisha upotevu wa rasilimali za umma ambazo zingepaswa kuokolewa kutokana na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag
ushauri wajibu inashauri yafuatayo i idara ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali na or tamisemi kuendelea kutilia mkazo utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa kuhakikisha vikao vyote vya halmashauri vinakuwa na ajenda ya kudumu ambayo ni utekelezaji wa mapendekezo ya cag
ii or tamisemi iimarishe kamati za ukaguzi za halmashauri
iii kamati ya laac iendelee kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na cag na mapendekezo yake ili kuongeza uwajibikaji na ufanisi katika usimamizi wa rasilimali za umma
iv asasi za kiraia na vyombo vya habari vinapaswa kujadili mapendekezo aliyoyatoa cag na maelekezo yaliyotolewa na kamati za usimamizi za kudumu za bunge ili kuielimisha jamii kuyafahamu na kufuatilia utekelezaji wake
 hitimisho mambo tisa yaliyochambuliwa yameonesha matokeo chanya na hasi katika utendaji wa mamlaka za serikali za mitaa na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
dosari zilizoonekana katika manunuzi ya umma usimamizi wa matumizi ya fedha za umma upangaji wa mipango na bajeti na utekelezaji wa mapendekezo ya cag laac zinatokana na ukiukwaji wa sheria na miongozo mbalimbali ikiwemo sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa pamoja na sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka 
wajibu inashauri kamati ya kudumu ya bunge laac wizara ya or tamisemi wizara ya elimu sayansi na teknolojia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora pamoja na wizara ya fedha na mipango kufuatilia na kutekeleza kikamilifu mapendekezo yaliyotolewa na cag
aidha utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag na yanayoshauriwa na wajibu ni muhimu yakatekelezwa ili kukuza na kuendeleza uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma nchini
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni hitimisho mambo tisa yaliyochambuliwa yameonesha matokeo chanya na hasi katika utendaji wa mamlaka za serikali za mitaa na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
dosari zilizoonekana katika manunuzi ya umma usimamizi wa matumizi ya fedha za umma upangaji wa mipango na bajeti na utekelezaji wa mapendekezo ya cag laac zinatokana na ukiukwaji wa sheria na miongozo mbalimbali ikiwemo sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa pamoja na sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka 
wajibu inashauri kamati ya kudumu ya bunge laac wizara ya or tamisemi wizara ya elimu sayansi na teknolojia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora pamoja na wizara ya fedha na mipango kufuatilia na kutekeleza kikamilifu mapendekezo yaliyotolewa na cag
aidha utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag na yanayoshauriwa na wajibu ni muhimu yakatekelezwa ili kukuza na kuendeleza uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma nchini
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni yaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi wa hesabu mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka jambo la uhalisia wa bajeti ya serikali jambo la kukiukwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wamfuko mkuu wa hazina jambo la hasara zilizojitokeza katika usimamizi wa sheria yaununuzi wa umma na
ya mwaka katika serikali kuu jambo la kuongezeka kwa mashirika ya umma yasiyo na bodi jambo la upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katikamashirika ya umma jambo la changamoto za utendaji katika mamlaka za maji nchini jambo la deni la serikali tzs 
 trilioni linalodaiwa na mifuko yahifadhi ya jamii jambo la mapungufu katika uendeshaji wa shirika la pride jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwamiaka iliyopita hitimisho utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya serikali kuu na mashirika ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za serikali kuu na mashirika ya umma za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ya uwajibikaji ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa umuhimu wa mapendekezo yaliyomo kwenye ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
taasisi ya wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali na mashirika ya umma umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yanayotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo kumi kati ya mambo mbalimbali yaliyoibuliwa na cag kwenye serikali kuu na mashirika ya umma
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 yaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi wa hesabu mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka jambo la uhalisia wa bajeti ya serikali jambo la kukiukwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wamfuko mkuu wa hazina jambo la hasara zilizojitokeza katika usimamizi wa sheria yaununuzi wa umma na
ya mwaka katika serikali kuu jambo la kuongezeka kwa mashirika ya umma yasiyo na bodi jambo la upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katikamashirika ya umma jambo la changamoto za utendaji katika mamlaka za maji nchini jambo la deni la serikali tzs 
 trilioni linalodaiwa na mifuko yahifadhi ya jamii jambo la mapungufu katika uendeshaji wa shirika la pride jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwamiaka iliyopita hitimisho utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya serikali kuu na mashirika ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za serikali kuu na mashirika ya umma za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ya uwajibikaji ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa umuhimu wa mapendekezo yaliyomo kwenye ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
taasisi ya wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali na mashirika ya umma umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yanayotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo kumi kati ya mambo mbalimbali yaliyoibuliwa na cag kwenye serikali kuu na mashirika ya umma
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi husika za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzi baada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma iliyokaguliwa
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi inatolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ni kielelezo cha ubora wa uandaaji wa hesabu na taarifa nyingine za fedha zilizokaguliwa
hati ya ukaguzi inaonesha ni kwa kiwango gani hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta ya umma ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta binafsi ifrs pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za ukaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified hati yenye shaka qualified hati isiyoridhisha adverse na hati mbaya kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati safi ya ukaguzi haimainishi kuwa kwenye taasisi iliyokaguliwa haina dosari zozote maana ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inazungumzia mambo kumi kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita
wajibu imechambua mambo hayo kumi kama ifuatavyo
jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kupungua kwa uwiano wa hati zinazoridhisha ukilinganisha na jumla ya hati zilizotolewa katika serikali kuu kwa mwaka 
kumekuwa na ongezeko la uwiano wa hati zinazoridhisha katika mashirika ya umma kwa kipindi hicho
mwenendo wa hati zilizotolewa katika serikali kuu na mashirika ya umma ni kama ifuatavyo
a kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa serikali kuu kwa kipindi cha miaka mitatu hadi 
b hati zinazoridhisha hati zenye shaka hati zisizoridhisha hati mbaya hati za ukaguzi zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu kwa mwaka wa fedha ripoti ya cag inaonesha kati ya taasisi ambazo ukaguzi wake ulikamilika taasisi zilipata hati za ukaguzi
taasisi sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha taasisi sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka taasisi sawa na asilimia zilipata hati zisizoridhisha na taasisi sawa na asilimia zilipata hati mbaya
cag hakuweza kutoa hati kwa ofisi ya ubalozi wa havana cuba pamoja na hesabu za mfuko mkuu wa hazina consolidated fund kwa kuwa hesabu hizo hazikuwa zimeandaliwa mpaka ukaguzi ulipokamilika
hii ni kinyume na matakwa ya sheria ya fedha za umma ya mwaka kifungu cha kama ilivyorekebishwa
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mashirika ya umma katika kipindi cha mwaka wa fedha cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika na kutoa maoni yake ya ukaguzi
kati ya mashirika hayo mashirika yalipata hati inayoridhisha shirika moja lilipata hati isiyoridhisha na hapakuwa na hati yoyote mbaya au yenye shaka
shirika ambalo lilipata hati isiyoridhisha ni kampuni ya stamigold kampuni tanzu ya stamico
 umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi husika za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzi baada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma iliyokaguliwa
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi inatolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ni kielelezo cha ubora wa uandaaji wa hesabu na taarifa nyingine za fedha zilizokaguliwa
hati ya ukaguzi inaonesha ni kwa kiwango gani hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta ya umma ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta binafsi ifrs pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za ukaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified hati yenye shaka qualified hati isiyoridhisha adverse na hati mbaya kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati safi ya ukaguzi haimainishi kuwa kwenye taasisi iliyokaguliwa haina dosari zozote maana ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inazungumzia mambo kumi kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita
wajibu imechambua mambo hayo kumi kama ifuatavyo
jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kupungua kwa uwiano wa hati zinazoridhisha ukilinganisha na jumla ya hati zilizotolewa katika serikali kuu kwa mwaka 
kumekuwa na ongezeko la uwiano wa hati zinazoridhisha katika mashirika ya umma kwa kipindi hicho
mwenendo wa hati zilizotolewa katika serikali kuu na mashirika ya umma ni kama ifuatavyo
a kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa serikali kuu kwa kipindi cha miaka mitatu hadi 
b hati zinazoridhisha hati zenye shaka hati zisizoridhisha hati mbaya hati za ukaguzi zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu kwa mwaka wa fedha ripoti ya cag inaonesha kati ya taasisi ambazo ukaguzi wake ulikamilika taasisi zilipata hati za ukaguzi
taasisi sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha taasisi sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka taasisi sawa na asilimia zilipata hati zisizoridhisha na taasisi sawa na asilimia zilipata hati mbaya
cag hakuweza kutoa hati kwa ofisi ya ubalozi wa havana cuba pamoja na hesabu za mfuko mkuu wa hazina consolidated fund kwa kuwa hesabu hizo hazikuwa zimeandaliwa mpaka ukaguzi ulipokamilika
hii ni kinyume na matakwa ya sheria ya fedha za umma ya mwaka kifungu cha kama ilivyorekebishwa
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mashirika ya umma katika kipindi cha mwaka wa fedha cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika na kutoa maoni yake ya ukaguzi
kati ya mashirika hayo mashirika yalipata hati inayoridhisha shirika moja lilipata hati isiyoridhisha na hapakuwa na hati yoyote mbaya au yenye shaka
shirika ambalo lilipata hati isiyoridhisha ni kampuni ya stamigold kampuni tanzu ya stamico
 athari kutoandaliwa kwa hesabu za mfuko mkuu wa hazina kwa wakati kunasababisha kukosekana kwa uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma kwenye mfuko huo
ushauri wizara ya fedha na mipango ihakikishe kuwa hesabu za mfuko mkuu wa hazina zinaandaliwa kwa wakati na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu ipsass na matamko yanayotolewa na nbaa na kuwasilishwa kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali
stamico ambayo ndiyo kampuni mama ya stamigold iiwajibishe bodi ya wakurugenzi ya stamigold kwa kushindwa kutimiza wajibu wake wa kisheria wa kusimamia utayarishaji wa hesabu kwa ajili ya ukaguzi
jambo la uhalisia wa bajeti ya serikali kwa mwaka kulingana na bajeti iliyopitishwa serikali ilipanga kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni lakini iliweza kukusanya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
hivyo serikali ilishindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni sawa na asilimia ukilinganisha na bajeti iliyoidhinishwa na bunge
kwa hali hii ya utekelezaji inaonesha serikali imeendelea kuwa na bajeti ambayo haiakisi uhalisia wa vyanzo vya mapato vinavyotarajiwa
mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na makusanyo halisi kwa kipindi cha mwaka hadi ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
mwaka makisio tzs trilioni 
 halisi tzs trilioni 
 asilimia 
 kielelezo na
 mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na bunge na makusanyo halisi kwa kipindi cha mwaka hadi 
athari serikali kutokukusanya asilimia ya mapato iliyotarajia kunafanya utekelezaji wa bajeti kutofikia malengo yaliyopangwa
mfano ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na halmashauri ambazo zilipokea ruzuku za miradi ya maendeleo tzs 
 bilioni sawa na asilimia tofauti na bajeti iliyopangwa ya tzs 
 trilioni
vilevile serikali kutofikia malengo ya ukusanyaji wa mapato kunaifanya bajeti kutotumika kama dhana ya kudhibiti matumizi
pia cag alihoji serikali kutoa tzs 
 trilioni katika mfuko mkuu wa serikali kiasi ambacho ni zaidi ya fedha zilizoingizwa katika mfuko huo
hii ni ongezeko la tzs 
 trilioni ukilinganisha na mwaka ambapo serikali ilitoa kiasi zaidi cha tzs 
 bilioni kutoka kwenye mfuko mkuu wa serikali
ushauri serikali ifanye tathimini ya vyanzo vyake vya mapato ili kuweza kufanya makisio halisia
aidha serikali inashauriwa kupanua wigo wa mapato yake pamoja na kuimarisha usimamizi wa mapato yake
jambo la kukiukwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina ripoti ya cag ya mwaka imeonesha mapungufu mbalimbali yaliyosababishwa na kutozingatiwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina
ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebishwa inataka makusanyo yote ya serikali kuwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa hazina
mapungufu hayo ni kama yafuatayo a kutopelekwa makusanyo kwenye mfuko mkuu wa hazina kiasi cha tzs 
 trilioni na makusanyo ya mapato ya ndani ya mamlaka ya serikali za mtaa kiasi cha tzs 
 bilioni kutokupelekwa katika mfuko mkuu wa hazina
pia kulikuwa na kiasi cha tzs 
 trilioni kutoka mikopo ya nje ambayo ilipelekwa moja kwa moja kwenye miradi bila kuingia katika mfuko mkuu wa hazina
dosari hii imekuwa ikijitokeza kwa miaka mitatu mfululizo kama inavyoonyesha kwenye kielelezo na
kuanzia mwaka hadi mwaka athari kutoandaliwa kwa hesabu za mfuko mkuu wa hazina kwa wakati kunasababisha kukosekana kwa uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma kwenye mfuko huo
ushauri wizara ya fedha na mipango ihakikishe kuwa hesabu za mfuko mkuu wa hazina zinaandaliwa kwa wakati na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu ipsass na matamko yanayotolewa na nbaa na kuwasilishwa kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali
stamico ambayo ndiyo kampuni mama ya stamigold iiwajibishe bodi ya wakurugenzi ya stamigold kwa kushindwa kutimiza wajibu wake wa kisheria wa kusimamia utayarishaji wa hesabu kwa ajili ya ukaguzi
jambo la uhalisia wa bajeti ya serikali kwa mwaka kulingana na bajeti iliyopitishwa serikali ilipanga kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni lakini iliweza kukusanya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
hivyo serikali ilishindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni sawa na asilimia ukilinganisha na bajeti iliyoidhinishwa na bunge
kwa hali hii ya utekelezaji inaonesha serikali imeendelea kuwa na bajeti ambayo haiakisi uhalisia wa vyanzo vya mapato vinavyotarajiwa
mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na makusanyo halisi kwa kipindi cha mwaka hadi ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
mwaka makisio tzs trilioni 
 halisi tzs trilioni 
 asilimia 
 kielelezo na
 mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na bunge na makusanyo halisi kwa kipindi cha mwaka hadi 
athari serikali kutokukusanya asilimia ya mapato iliyotarajia kunafanya utekelezaji wa bajeti kutofikia malengo yaliyopangwa
mfano ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na halmashauri ambazo zilipokea ruzuku za miradi ya maendeleo tzs 
 bilioni sawa na asilimia tofauti na bajeti iliyopangwa ya tzs 
 trilioni
vilevile serikali kutofikia malengo ya ukusanyaji wa mapato kunaifanya bajeti kutotumika kama dhana ya kudhibiti matumizi
pia cag alihoji serikali kutoa tzs 
 trilioni katika mfuko mkuu wa serikali kiasi ambacho ni zaidi ya fedha zilizoingizwa katika mfuko huo
hii ni ongezeko la tzs 
 trilioni ukilinganisha na mwaka ambapo serikali ilitoa kiasi zaidi cha tzs 
 bilioni kutoka kwenye mfuko mkuu wa serikali
ushauri serikali ifanye tathimini ya vyanzo vyake vya mapato ili kuweza kufanya makisio halisia
aidha serikali inashauriwa kupanua wigo wa mapato yake pamoja na kuimarisha usimamizi wa mapato yake
jambo la kukiukwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina ripoti ya cag ya mwaka imeonesha mapungufu mbalimbali yaliyosababishwa na kutozingatiwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina
ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebishwa inataka makusanyo yote ya serikali kuwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa hazina
mapungufu hayo ni kama yafuatayo a kutopelekwa makusanyo kwenye mfuko mkuu wa hazina kiasi cha tzs 
 trilioni na makusanyo ya mapato ya ndani ya mamlaka ya serikali za mtaa kiasi cha tzs 
 bilioni kutokupelekwa katika mfuko mkuu wa hazina
pia kulikuwa na kiasi cha tzs 
 trilioni kutoka mikopo ya nje ambayo ilipelekwa moja kwa moja kwenye miradi bila kuingia katika mfuko mkuu wa hazina
dosari hii imekuwa ikijitokeza kwa miaka mitatu mfululizo kama inavyoonyesha kwenye kielelezo na
kuanzia mwaka hadi mwaka wakala wa barabara vijijini tarura iliingia hasara ya jumla ya tzs 
 bilioni kutokana na udhaifu katika usimamizi wa mikataba
hasara hii ilisababishwa na mipango duni ya manunuzi tzs 
 bilioni kuenguliwa kwa mzabuni mwenye bei ya chini kinyume na taratibu tzs
 bilioni kazi za ujenzi wa barabara ambazo hazikufanyika tzs 
 bilionipamoja na kutodai fedha ya dhamana tzs 
 bilioni
wakala wa majengo tba ilipata hasara ya tzs 
 bilioni kutokana na kukataliwa kwa madai ya ongezeko la kazi iliyoifanya bila kupata idhini ya mwajiri ambaye ni tume ya taifa ya uchaguzi nec
wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula ilipata hasara ya tzs 
 bilioni iliyotokana na kuhamisha eneo la mradi wa ujenzi baada ya kazi za ujenzi kuwa zimeanza
kielelezo na
kiasi cha fedha ambazo hazikuwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa hazina kwa mwaka hadi b athari kuwepo kwa mapungufu na dosari katika usimamizi wa mfuko mkuu wa hazina kunaweza kupelekea kutokuwa na mtiririko mzuri wa makusanyo na matumizi hivyo kufanya bajeti kutokuwa kigezo cha kusimamia matumizi ya rasilimali za umma
ushauri kutokana na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mapato yote ya serikali ni muhimu yakaingizwa kwanza kwenye mfuko mkuu wa hazina kabla ya matumizi kufanyika
taasisi zote za umma na halmashauri zizingatie sheria ya fedha za umma ya mwaka kifungu cha kinachoelekeza makusanyo yote ya mapato ya serikali kuingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina kabla ya matumizi
jambo la hasara zilizojitokeza katika usimamizi wa sheria ya ununuzi wa umma na
ya mwaka katika serikali kuu cag alibaini hasara ya kiasi cha tzs 
 bilioni iliyotokana na kutozingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kanuni zake
hasara hizi ni kama zifuatavyo a b c tzs 
 bilionitzs 
 bilionitzs 
 bilioni serikali kutoa tzs 
 trilioni zaidi ya kiasi kilichopokelewa kwenye mfuko mkuu wa hazina
cag ameonesha kuwa kiasi cha tzs 
 trilioni kilitolewa katika mfuko mkuu wa hazina
kiasi hiki ni zaidi kwa tzs 
 trilioni ikilinganishwa na kiasi cha tzs 
 trilioni kilichopokelewa kwenye mfuko huo
hii ni ongezeko la tzs 
 trilioni ukilinganisha na mwaka ambapo serikali ilitoa kutoka kwenye mfuko mkuu wa hazina kiasi cha tzs 
 bilioni zaidi
manunuzi ya kiasi cha tzs 
 bilioni yaliyofanywa na serikali kuu na taasisi zake bila kuzingatia sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka 
baadhi ya mapungufu hayo ni a b c d athari kutozingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma kumeisababishia serikali hasara ya tzs 
 bilioni
pia kunapelekea upotevu wa vifaa na kusababisha mianya ya rushwa na ubadhirifu wa fedha za umma hivyo kufanya serikali kushindwa kutoa huduma bora za kijamii
ushauri wizara ya fedha na mipango ifanye tathmini ya utendaji wa idara ya sera katika ununuzi wa umma pppd ili kuboresha uwezo wa kutekeleza majukumu yake ya usimamizi na ufuatiliaji wa uzingatiaji wa sheria ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango izipatie uwezo wa kifedha na watumishi idara ya sera ya ununuzi wa umma pppd na mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra ili ziweze kusimamia ipasavyo matumizi ya mfumo wa ununuzi wa umma kwa njia ya mtandao e procurement system ujulikanao kama taneps
hii itaongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa mikataba
pia mfumo huu utasaidia kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
 ununuzi wa vifaa na huduma nje ya mpango wa manunuzi wa mwaka tzs 
 bilioni
kutowasilishwa kwa kodi ya zuio kwa mamlaka ya mapato tanzania kiasi cha tzs 
 bilioni
ununuzi wa vifaa na huduma bila mikataba tzs 
 bilioni hii ikiwa ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka 
mapokezi ya vifaa visivyokaguliwa vyenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa mwaka 
hii inaonesha ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka 
vifaa vilivyonunuliwa bila kuandikishwa kwenye vitabu vya stoo tzs 
 bilioni hii ni ongezeko la tzs 
 bilioni kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka wa fedha 
 wakala wa barabara vijijini tarura iliingia hasara ya jumla ya tzs 
 bilioni kutokana na udhaifu katika usimamizi wa mikataba
hasara hii ilisababishwa na mipango duni ya manunuzi tzs 
 bilioni kuenguliwa kwa mzabuni mwenye bei ya chini kinyume na taratibu tzs
 bilioni kazi za ujenzi wa barabara ambazo hazikufanyika tzs 
 bilionipamoja na kutodai fedha ya dhamana tzs 
 bilioni
wakala wa majengo tba ilipata hasara ya tzs 
 bilioni kutokana na kukataliwa kwa madai ya ongezeko la kazi iliyoifanya bila kupata idhini ya mwajiri ambaye ni tume ya taifa ya uchaguzi nec
wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula ilipata hasara ya tzs 
 bilioni iliyotokana na kuhamisha eneo la mradi wa ujenzi baada ya kazi za ujenzi kuwa zimeanza
kielelezo na
kiasi cha fedha ambazo hazikuwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa hazina kwa mwaka hadi b athari kuwepo kwa mapungufu na dosari katika usimamizi wa mfuko mkuu wa hazina kunaweza kupelekea kutokuwa na mtiririko mzuri wa makusanyo na matumizi hivyo kufanya bajeti kutokuwa kigezo cha kusimamia matumizi ya rasilimali za umma
ushauri kutokana na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mapato yote ya serikali ni muhimu yakaingizwa kwanza kwenye mfuko mkuu wa hazina kabla ya matumizi kufanyika
taasisi zote za umma na halmashauri zizingatie sheria ya fedha za umma ya mwaka kifungu cha kinachoelekeza makusanyo yote ya mapato ya serikali kuingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina kabla ya matumizi
jambo la hasara zilizojitokeza katika usimamizi wa sheria ya ununuzi wa umma na
ya mwaka katika serikali kuu cag alibaini hasara ya kiasi cha tzs 
 bilioni iliyotokana na kutozingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kanuni zake
hasara hizi ni kama zifuatavyo a b c tzs 
 bilionitzs 
 bilionitzs 
 bilioni serikali kutoa tzs 
 trilioni zaidi ya kiasi kilichopokelewa kwenye mfuko mkuu wa hazina
cag ameonesha kuwa kiasi cha tzs 
 trilioni kilitolewa katika mfuko mkuu wa hazina
kiasi hiki ni zaidi kwa tzs 
 trilioni ikilinganishwa na kiasi cha tzs 
 trilioni kilichopokelewa kwenye mfuko huo
hii ni ongezeko la tzs 
 trilioni ukilinganisha na mwaka ambapo serikali ilitoa kutoka kwenye mfuko mkuu wa hazina kiasi cha tzs 
 bilioni zaidi
manunuzi ya kiasi cha tzs 
 bilioni yaliyofanywa na serikali kuu na taasisi zake bila kuzingatia sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka 
baadhi ya mapungufu hayo ni a b c d athari kutozingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma kumeisababishia serikali hasara ya tzs 
 bilioni
pia kunapelekea upotevu wa vifaa na kusababisha mianya ya rushwa na ubadhirifu wa fedha za umma hivyo kufanya serikali kushindwa kutoa huduma bora za kijamii
ushauri wizara ya fedha na mipango ifanye tathmini ya utendaji wa idara ya sera katika ununuzi wa umma pppd ili kuboresha uwezo wa kutekeleza majukumu yake ya usimamizi na ufuatiliaji wa uzingatiaji wa sheria ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango izipatie uwezo wa kifedha na watumishi idara ya sera ya ununuzi wa umma pppd na mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra ili ziweze kusimamia ipasavyo matumizi ya mfumo wa ununuzi wa umma kwa njia ya mtandao e procurement system ujulikanao kama taneps
hii itaongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa mikataba
pia mfumo huu utasaidia kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
 ununuzi wa vifaa na huduma nje ya mpango wa manunuzi wa mwaka tzs 
 bilioni
kutowasilishwa kwa kodi ya zuio kwa mamlaka ya mapato tanzania kiasi cha tzs 
 bilioni
ununuzi wa vifaa na huduma bila mikataba tzs 
 bilioni hii ikiwa ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka 
mapokezi ya vifaa visivyokaguliwa vyenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa mwaka 
hii inaonesha ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka 
vifaa vilivyonunuliwa bila kuandikishwa kwenye vitabu vya stoo tzs 
 bilioni hii ni ongezeko la tzs 
 bilioni kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka wa fedha 
 serikali iwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao hawazingatii sheria na kanuni za manunuzi wakati wakishughulikia upatikanaji wa huduma vifaa na miundombinu ya serikali na taasisi zake
pia asasi za kiraia na vyombo vya habari viendelee kuelimisha umma juu ya nafasi ya wananchi katika kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya miradi ya maendeleo ili kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
jambo la kuongezeka kwa mashirika ya umma yasiyo na bodi bodi za wakurugenzi au wadhamini ni mamlaka za usimamizi kwa taasisi za umma ambazo zina majukumu muhimu ya huhakikisha utekelezaji wa shughuli za taasisi hizo zinakuwa kwa maslahi ya umma
bodi za wakurugenzi wadhamini zinawajibika kutoa maamuzi yanayoleta mwelekeo wa taasisi hizo kwa maslahi ya umma
hata hivyo cag amebaini idadi kubwa ya mashirika ya umma ambayo hayakuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini
mashirika ambayo hayakuwa na bodi yameongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mashirika mwaka kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
ongezeko la mashirika ya umma yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi kwa kipindi cha mwaka hadi athari kukosekana kwa bodi za wakurugenzi na wadhamini kunazorotesha usimamizi wa menejimenti za mashirika hayo hivyo kuchelewesha utekelezaji wa baadhi ya shughuli za kiutendaji ambazo zina hitaji idhini ya bodi
mfano upitishawaji wa bajeti uwekaji saini kwenye hesabu za shirika zilizokaguli wa uajiri na upandishwaji vyeo maafisa wa shirika husika n
k ushauri pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kumshauri msajili wa hazina kupendekeza kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
msajili wa hazina anaweza kupendekeza vipengele vifuatavyo katika sheria zilizoanzisha mashirika mbalimbali ya umma a b jambo la upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katika mashirika ya umma katika ukaguzi wake cag alibaini kuwa katika mashirika tisa kati ya kulikuwa na mahitaji ya watumishi kwa mwaka wa fedha katika kada mbalimbali
hata hivyo kati ya mashirika hayo mashirika matatu yana upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 muda wa wajumbe wa bodi kuhudumu tenure uwe unatofautiana katika kuanza na kumalizika
mfano bodi yenye wajumbe wajumbe watatu wamalize muda wao wa kuhudumu katika bodi mwaka wa tatu kisha wateuliwe wengine watatu kwa kuachiana nafasi au kuwepo kwa kipengele kinachoitaka bodi iliyomaliza muda wake kuendeleakutekeleza majukumu yake mpaka itakapoteuliwa bodi mpya
 serikali iwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao hawazingatii sheria na kanuni za manunuzi wakati wakishughulikia upatikanaji wa huduma vifaa na miundombinu ya serikali na taasisi zake
pia asasi za kiraia na vyombo vya habari viendelee kuelimisha umma juu ya nafasi ya wananchi katika kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya miradi ya maendeleo ili kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
jambo la kuongezeka kwa mashirika ya umma yasiyo na bodi bodi za wakurugenzi au wadhamini ni mamlaka za usimamizi kwa taasisi za umma ambazo zina majukumu muhimu ya huhakikisha utekelezaji wa shughuli za taasisi hizo zinakuwa kwa maslahi ya umma
bodi za wakurugenzi wadhamini zinawajibika kutoa maamuzi yanayoleta mwelekeo wa taasisi hizo kwa maslahi ya umma
hata hivyo cag amebaini idadi kubwa ya mashirika ya umma ambayo hayakuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini
mashirika ambayo hayakuwa na bodi yameongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mashirika mwaka kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
ongezeko la mashirika ya umma yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi kwa kipindi cha mwaka hadi athari kukosekana kwa bodi za wakurugenzi na wadhamini kunazorotesha usimamizi wa menejimenti za mashirika hayo hivyo kuchelewesha utekelezaji wa baadhi ya shughuli za kiutendaji ambazo zina hitaji idhini ya bodi
mfano upitishawaji wa bajeti uwekaji saini kwenye hesabu za shirika zilizokaguli wa uajiri na upandishwaji vyeo maafisa wa shirika husika n
k ushauri pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kumshauri msajili wa hazina kupendekeza kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
msajili wa hazina anaweza kupendekeza vipengele vifuatavyo katika sheria zilizoanzisha mashirika mbalimbali ya umma a b jambo la upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katika mashirika ya umma katika ukaguzi wake cag alibaini kuwa katika mashirika tisa kati ya kulikuwa na mahitaji ya watumishi kwa mwaka wa fedha katika kada mbalimbali
hata hivyo kati ya mashirika hayo mashirika matatu yana upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 muda wa wajumbe wa bodi kuhudumu tenure uwe unatofautiana katika kuanza na kumalizika
mfano bodi yenye wajumbe wajumbe watatu wamalize muda wao wa kuhudumu katika bodi mwaka wa tatu kisha wateuliwe wengine watatu kwa kuachiana nafasi au kuwepo kwa kipengele kinachoitaka bodi iliyomaliza muda wake kuendeleakutekeleza majukumu yake mpaka itakapoteuliwa bodi mpya
 kielelezo na
 upungufu wa watumishi katika mashirika ya umma athari upungufu huu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katika taasisi hizi unapunguza uwezo wa taasisi kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
mfano mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra ilikuwa na upungufu wa watumishi kwa asilimia hivyo kupelekea a b ushauri mashirika ya umma kwa kushirikiana na ofisi ya msajili wa hazina yaangalie upya mahitaji ya rasilimali watu kwa kuzingatia majukumu yao na kuhakikisha nafasi zilizo wazi zinajazwa ili kuongeza ufanisi wa taasisi hizi za umma na kuzipunguzia gharama za uendeshaji
jambo la changamoto za utendaji katika mamlaka za maji nchini mamlaka za maji nchini zilikuwa na changamoto zilizobainishwa na cag kama ifuatavyo a baraza la mazingira tanzania bodi ya usanifu na upimajimamlaka ya kudhibiti manunuzi ya umma kushindwa kufanya ukaguzi kwa taasisi nunuzi sawa na asilimia hata mara moja kwa kipindi cha miaka mitano mfululizo ingawa zilitakiwa kuwa zimekaguliwa mara tano kwa kipindi hicho
pia taasisi ambazo ni sawa na asilimia zilikaguliwa mara moja tu katika kipindi cha miaka mitano kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kifungu cha i taasisi hizi zilipaswa kuwa zimekaguliwa mara tano
kwa kipindi cha mwaka mpaka asilimia ya kaguzi za ufanisi zilizofanywa na ppra zilifanywa kwa kutumia waatalamu wa nje
hii ni kutokana na ppra kutokuwa na watumishi wa kutosha
upotevu wa maji wenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa mujibu wa mkataba wa makubaliano kati ya wizara ya maji na umwagiliaji na mamlaka za maji mijini kiasi kinachokubaliwa cha upotevu wa maji ni asilimia 
mamlaka kati ya zilikuwa na upotevu wa maji wenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo ni sawa na asilimia ya mapato ambayo yangekusanywa
mamlaka zinazoongoza kwa upotevu wa maji ni pamoja na musoma asilimia 
 dawasa asilimia 
 pamoja na bukoba asilimia 
hata hivyo ni mamlaka ya maji moja tu ya kahama ndiyo iliyokuwa na asilimia ambayo ni kiwango cha chini cha asilimia inayokubaliwa ya upotevu wa maji
hali ya upotevu wa maji kwa mamlaka za maji nchini imekuwa ikiongezeka kila mwaka kielelezo na
kinaonesha hali ilivyo kwa kipindi cha miaka mitatu kuanzia hadi kielelezo na
 kiasi cha upotevu wa maji kwa miaka mitatu mfululizo kutoka hadi b tzs 
 bilionitzs 
 bilionitzs 
 bilioni ucheleweshaji wa makusanyo ya madeni ya tzs 
 bilioni katika mamlaka za maji sera ya mikopo ya mamlaka za maji na usafi wa mazingira ni kurejesha malipo ya ankara zilizoiva kwa mwezi unaofuata kwa kila mteja
pia kumkatia huduma za maji mteja yeyote anayedaiwa ankara ya maji kwa siku zaidi ya tisini bila kulipa
cag alibaini kuwa bado kuna kiwango cha chini cha usimamizi wa ukusanyaji wa madeni katika mamlaka za maji kwa kuwa madeni makubwa ambayo hayajarejeshwa yalikuwa yamezidi muda uliopo kwenye sera ya mikopo ya miezi mitatu siku tisini
 kielelezo na
 upungufu wa watumishi katika mashirika ya umma athari upungufu huu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katika taasisi hizi unapunguza uwezo wa taasisi kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
mfano mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra ilikuwa na upungufu wa watumishi kwa asilimia hivyo kupelekea a b ushauri mashirika ya umma kwa kushirikiana na ofisi ya msajili wa hazina yaangalie upya mahitaji ya rasilimali watu kwa kuzingatia majukumu yao na kuhakikisha nafasi zilizo wazi zinajazwa ili kuongeza ufanisi wa taasisi hizi za umma na kuzipunguzia gharama za uendeshaji
jambo la changamoto za utendaji katika mamlaka za maji nchini mamlaka za maji nchini zilikuwa na changamoto zilizobainishwa na cag kama ifuatavyo a baraza la mazingira tanzania bodi ya usanifu na upimajimamlaka ya kudhibiti manunuzi ya umma kushindwa kufanya ukaguzi kwa taasisi nunuzi sawa na asilimia hata mara moja kwa kipindi cha miaka mitano mfululizo ingawa zilitakiwa kuwa zimekaguliwa mara tano kwa kipindi hicho
pia taasisi ambazo ni sawa na asilimia zilikaguliwa mara moja tu katika kipindi cha miaka mitano kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kifungu cha i taasisi hizi zilipaswa kuwa zimekaguliwa mara tano
kwa kipindi cha mwaka mpaka asilimia ya kaguzi za ufanisi zilizofanywa na ppra zilifanywa kwa kutumia waatalamu wa nje
hii ni kutokana na ppra kutokuwa na watumishi wa kutosha
upotevu wa maji wenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa mujibu wa mkataba wa makubaliano kati ya wizara ya maji na umwagiliaji na mamlaka za maji mijini kiasi kinachokubaliwa cha upotevu wa maji ni asilimia 
mamlaka kati ya zilikuwa na upotevu wa maji wenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo ni sawa na asilimia ya mapato ambayo yangekusanywa
mamlaka zinazoongoza kwa upotevu wa maji ni pamoja na musoma asilimia 
 dawasa asilimia 
 pamoja na bukoba asilimia 
hata hivyo ni mamlaka ya maji moja tu ya kahama ndiyo iliyokuwa na asilimia ambayo ni kiwango cha chini cha asilimia inayokubaliwa ya upotevu wa maji
hali ya upotevu wa maji kwa mamlaka za maji nchini imekuwa ikiongezeka kila mwaka kielelezo na
kinaonesha hali ilivyo kwa kipindi cha miaka mitatu kuanzia hadi kielelezo na
 kiasi cha upotevu wa maji kwa miaka mitatu mfululizo kutoka hadi b tzs 
 bilionitzs 
 bilionitzs 
 bilioni ucheleweshaji wa makusanyo ya madeni ya tzs 
 bilioni katika mamlaka za maji sera ya mikopo ya mamlaka za maji na usafi wa mazingira ni kurejesha malipo ya ankara zilizoiva kwa mwezi unaofuata kwa kila mteja
pia kumkatia huduma za maji mteja yeyote anayedaiwa ankara ya maji kwa siku zaidi ya tisini bila kulipa
cag alibaini kuwa bado kuna kiwango cha chini cha usimamizi wa ukusanyaji wa madeni katika mamlaka za maji kwa kuwa madeni makubwa ambayo hayajarejeshwa yalikuwa yamezidi muda uliopo kwenye sera ya mikopo ya miezi mitatu siku tisini
 katika mkusanyiko huu wa madeni cag alibaini kuwa kati ya tzs 
 bilioni ambazo zilikuwa hazijakusanywa tzs 
 bilioni sawa na asilimia ni madeni ya serikali na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ni madeni kutoka kwa wateja wengine kama vile wateja wa kibiashara wateja wa majumbani wateja wa viwanda na wateja wa taasisi za kidini
athari asilimia ya upotevu wa maji katika mamlaka za maji pamoja na kushindwa kukusanya madeni ya tzs 
 bilioni kunazisababishia mamlaka husika kushindwa kutoa huduma kwa kiwango na ufanisi unaohitajika na wananchi
kwa mfano mamlaka ya maji masasi ina upungufu wa utoaji huduma ya maji kwa asilimia na mamlaka ya maji dodoma kwa asilimia ya wakazi wanaostahili kupata huduma hiyo
ushauri wajibu inashauri yafuatayo a b c d jambo la deni la serikali tzs 
 trilioni linalodaiwa na mifuko ya hifadhi ya jamii hadi kufikia tarehe juni mifuko ya hifadhi ya jamii ilikuwa inaidai serikali pamoja na taasisi zake kiasi cha tzs 
 trilioni kama inavyoainishwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
 hali ya deni la serikali katika mifuko ya hifadhi ya jamii mamlaka za maji mijini zifanye tathmini ya sababu za kuongezeka kwa upotevu wa maji na izifanyie kazi kuzuia upotevu huo
wizara ya maji na umwagiliaji isimamie jukumu hili kikamilifu
mamlaka za maji ziwabane wateja wao kutekeleza sera ya mkopo kwa matumizi ya maji bila shuruti kwa kuwanyima huduma ya kupata maji na kuwapeleka kwenye vyombo vya sheria kudai madeni ambayo hayajalipwa
wizara ya maji na umwagiliaji inashauriwa kuipitia sera ya mkopo kwa madhumuni ya kupunguza kipindi cha mteja kudaiwa kutoka siku tisini mpaka sitini
utekelezaji wa pendekezo hili litaharakisha mzunguko wa fedha kutoka kwa wateja kuja kwa mamlaka za maji na itampunguzia mteja kulimbikiza deni kubwa mno ambalo mara nyingi linakuja kumshinda kulilipa
vilevile serikali iharakishe utekelezaji wa utaratibu wa kulipia maji kabla ya matumizi kama ilivyo kwa matumizi ya umeme na simu luku za maji
mfuko wa taifa wabima ya afyamfuko wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma mfuko wa taifa wahifadhi ya jamii 
 ubadhirifu wa mali za pride zenye thamani ya tzs 
 bilioni cag alibaini ubadhirifu wa mali za shirika la pride baada ya kupitia taarifa za mali za shirika hilo ambapo shirika lilikuwa na mali zenye thamani ya tzs 
 bilioni hadi kufikia tarehe oktoba 
mali hizo zinajumuisha mikopo ya wateja ya tzs 
 bilioni na mikopo ya watumishi wake tzs 
 bilioni
hii inamaana kuwa pride ilitoa mikopo mingi kwa watumishi wake kwa asilimia ukilinganisha na wateja ambao walikopeshwa asilimia tu ingawa ndio walengwa wakuu kama inavyoonekana katika kielelezo na
kwa miaka mitatu mfululizo serikali imeendelea kuwa na madeni yaliyozidi muda wake wa kulipwa katika mifuko ya hifadhi ya jamii
mwenendo wa deni la serikali katika mifuko ya hifadhi ya jamii ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 kielelezo na
 mwenendo wa ongezeko la deni la serikali kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii kutoka mwaka hadi athari kutolipwa kwa deni hili kwa muda uliokubalika kunaathiri utendaji wa mifuko hii mosi kwa kushindwa kuwahudumia wastaafu kwa ufanisi kama ilivyotarajiwa na pili mifuko hii kukosa riba ya mikopo hii kwa kuwa serikali hailipi riba kwa madeni inayodaiwa na tatu fedha hizi zingeweza kutumika kwenye uwekezaji wa vitega uchumi na hivyo kukuza thamani ya michango ya wanachama wa mifuko hii
ushauri serikali ilipe hili deni kwa mjibu wa sheria za mifuko hiyo au serikali ikubali kubadilisha madeni hayo kuwa amana maalumu za serikali
jambo la mapungufu katika uendeshaji wa shirika la pride katika ukaguzi uliofanyika katika shirika la pride cag ameendelea kuonesha mapungufu katika uendeshaji wa shirika hilo
kwa mwaka cag amebaini mapungufu yafuatayo a tzs 
 bilioni tzs 
 bilionitzs bilionitzs bilioni katika mkusanyiko huu wa madeni cag alibaini kuwa kati ya tzs 
 bilioni ambazo zilikuwa hazijakusanywa tzs 
 bilioni sawa na asilimia ni madeni ya serikali na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ni madeni kutoka kwa wateja wengine kama vile wateja wa kibiashara wateja wa majumbani wateja wa viwanda na wateja wa taasisi za kidini
athari asilimia ya upotevu wa maji katika mamlaka za maji pamoja na kushindwa kukusanya madeni ya tzs 
 bilioni kunazisababishia mamlaka husika kushindwa kutoa huduma kwa kiwango na ufanisi unaohitajika na wananchi
kwa mfano mamlaka ya maji masasi ina upungufu wa utoaji huduma ya maji kwa asilimia na mamlaka ya maji dodoma kwa asilimia ya wakazi wanaostahili kupata huduma hiyo
ushauri wajibu inashauri yafuatayo a b c d jambo la deni la serikali tzs 
 trilioni linalodaiwa na mifuko ya hifadhi ya jamii hadi kufikia tarehe juni mifuko ya hifadhi ya jamii ilikuwa inaidai serikali pamoja na taasisi zake kiasi cha tzs 
 trilioni kama inavyoainishwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
 hali ya deni la serikali katika mifuko ya hifadhi ya jamii mamlaka za maji mijini zifanye tathmini ya sababu za kuongezeka kwa upotevu wa maji na izifanyie kazi kuzuia upotevu huo
wizara ya maji na umwagiliaji isimamie jukumu hili kikamilifu
mamlaka za maji ziwabane wateja wao kutekeleza sera ya mkopo kwa matumizi ya maji bila shuruti kwa kuwanyima huduma ya kupata maji na kuwapeleka kwenye vyombo vya sheria kudai madeni ambayo hayajalipwa
wizara ya maji na umwagiliaji inashauriwa kuipitia sera ya mkopo kwa madhumuni ya kupunguza kipindi cha mteja kudaiwa kutoka siku tisini mpaka sitini
utekelezaji wa pendekezo hili litaharakisha mzunguko wa fedha kutoka kwa wateja kuja kwa mamlaka za maji na itampunguzia mteja kulimbikiza deni kubwa mno ambalo mara nyingi linakuja kumshinda kulilipa
vilevile serikali iharakishe utekelezaji wa utaratibu wa kulipia maji kabla ya matumizi kama ilivyo kwa matumizi ya umeme na simu luku za maji
mfuko wa taifa wabima ya afyamfuko wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma mfuko wa taifa wahifadhi ya jamii 
 ubadhirifu wa mali za pride zenye thamani ya tzs 
 bilioni cag alibaini ubadhirifu wa mali za shirika la pride baada ya kupitia taarifa za mali za shirika hilo ambapo shirika lilikuwa na mali zenye thamani ya tzs 
 bilioni hadi kufikia tarehe oktoba 
mali hizo zinajumuisha mikopo ya wateja ya tzs 
 bilioni na mikopo ya watumishi wake tzs 
 bilioni
hii inamaana kuwa pride ilitoa mikopo mingi kwa watumishi wake kwa asilimia ukilinganisha na wateja ambao walikopeshwa asilimia tu ingawa ndio walengwa wakuu kama inavyoonekana katika kielelezo na
kwa miaka mitatu mfululizo serikali imeendelea kuwa na madeni yaliyozidi muda wake wa kulipwa katika mifuko ya hifadhi ya jamii
mwenendo wa deni la serikali katika mifuko ya hifadhi ya jamii ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 kielelezo na
 mwenendo wa ongezeko la deni la serikali kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii kutoka mwaka hadi athari kutolipwa kwa deni hili kwa muda uliokubalika kunaathiri utendaji wa mifuko hii mosi kwa kushindwa kuwahudumia wastaafu kwa ufanisi kama ilivyotarajiwa na pili mifuko hii kukosa riba ya mikopo hii kwa kuwa serikali hailipi riba kwa madeni inayodaiwa na tatu fedha hizi zingeweza kutumika kwenye uwekezaji wa vitega uchumi na hivyo kukuza thamani ya michango ya wanachama wa mifuko hii
ushauri serikali ilipe hili deni kwa mjibu wa sheria za mifuko hiyo au serikali ikubali kubadilisha madeni hayo kuwa amana maalumu za serikali
jambo la mapungufu katika uendeshaji wa shirika la pride katika ukaguzi uliofanyika katika shirika la pride cag ameendelea kuonesha mapungufu katika uendeshaji wa shirika hilo
kwa mwaka cag amebaini mapungufu yafuatayo a tzs 
 bilioni tzs 
 bilionitzs bilionitzs bilioni kielelezo na
 mgawanyo wa mikopo iliyotolewa kwa watumishi na wateja wa kampuni ya pride
 mikopo ya watejamikopo ya watumishi licha ya kuwa mikopo mingi ilielekezwa kwa watumishi cag alibaini ubadhirifu wa tzs 
 billioni katika utoaji wa mikopo hiyo kama ifuatavyo i kiasi cha mikopo ya tzs 
 milioni kilitolewa kwa watumishi walioacha au kuachishwa kazi wakati shirika halikuwa na mkakati wowote wa namna ya kurudishwa kwa mikopo hiyo
ii mikopo ya tzs 
 bilioni ilitolewa kwa watumishi bila makato ya urejeshwaji kufanyika kwenye mishahara yao hivyo kuzifanya fedha hizo kuwa kama fedha zilizogawiwa bure kwa watumishi hao
iii mikopo ya tzs 
 bilioni haikuwa na taarifa za wakopaji na hivyo kushindwa kujumuishwa kama sehemu ya mali za shirika
a i madeni matano kutoka taasisi za fedha za nje ya nchi yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo hayakuwa yamesajiliwa na benki kuu ya tanzania kama sheria na taratibu zinavyotaka hivyo kushindikana kuthibitishwa uhalali wake
ii madeni ya tzs 
 milioni toka kwa watoa huduma ambayo hayakuweza kuthibitishwa kutokana na kukosa viambatisho vya hati za madai na mikataba
iii kukosekana kwa taarifa za makato ya wafanyakazi wa shirika la pride kwenda saccos fahari yetu saccos ya kiasi cha tzs 
 bilioni kutokana na kuharibika kwa mfumo wa taarifa wa saccos na kutokuwepo na taarifa mbadala
atharikiasi cha tzs 
 bilioni ubadhirifu wa mali za pride na madeni yasiyothibitishwa na yaliyoingizwa kwa njia za udanganyifu ni fedha ambazo inawezekana zimepotea na hazijaleta tija katika kuwanufaisha wateja waliokusudiwa
vilevile kiasi hiki kama kingetumika vizuri kwa kuzingatia kanuni na miongozo ya usimamizi wa shirika kingeweza kusaidia kukopesha wateja ambao wameonekana kupata asilimia tu ya mikopo yote iliyotolewa na shirika
ushauriwizara ya fedha na mipango kupitia msajili wa hazina iiagize takukuru kuwachukulia hatua za kisheria wahusika wa huu ubadhirifu kwa kufanya uchunguzi wa kina juu ya hoja zilizoibuliwa na ripoti ya cag
jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopitaserikali kuu utekelezaji wa mapendekezo ya cag umeshuka kwa asilimia ambapo mwaka serikali ilitekeleza asilimia ya mapendekezo ikilinganishwa na asilimia ya mwaka 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa mwaka ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
 madeni yasiyothibitishwa na yaliyoingizwa kwa njia za udanganyifu tzs 
 bilionicag alibaini kuwa shirika la pride lilikuwa na madeni ya jumla ya tzs 
 bilioni
hata hivyo kati ya madeni hayo kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
 ya madeni yote ni madeni ambayo hayakuweza kuthibitika ama yangeweza kuepukika
madeni hayo yamechambuliwa kama ifuatavyo kielelezo na
 mgawanyo wa mikopo iliyotolewa kwa watumishi na wateja wa kampuni ya pride
 mikopo ya watejamikopo ya watumishi licha ya kuwa mikopo mingi ilielekezwa kwa watumishi cag alibaini ubadhirifu wa tzs 
 billioni katika utoaji wa mikopo hiyo kama ifuatavyo i kiasi cha mikopo ya tzs 
 milioni kilitolewa kwa watumishi walioacha au kuachishwa kazi wakati shirika halikuwa na mkakati wowote wa namna ya kurudishwa kwa mikopo hiyo
ii mikopo ya tzs 
 bilioni ilitolewa kwa watumishi bila makato ya urejeshwaji kufanyika kwenye mishahara yao hivyo kuzifanya fedha hizo kuwa kama fedha zilizogawiwa bure kwa watumishi hao
iii mikopo ya tzs 
 bilioni haikuwa na taarifa za wakopaji na hivyo kushindwa kujumuishwa kama sehemu ya mali za shirika
a i madeni matano kutoka taasisi za fedha za nje ya nchi yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo hayakuwa yamesajiliwa na benki kuu ya tanzania kama sheria na taratibu zinavyotaka hivyo kushindikana kuthibitishwa uhalali wake
ii madeni ya tzs 
 milioni toka kwa watoa huduma ambayo hayakuweza kuthibitishwa kutokana na kukosa viambatisho vya hati za madai na mikataba
iii kukosekana kwa taarifa za makato ya wafanyakazi wa shirika la pride kwenda saccos fahari yetu saccos ya kiasi cha tzs 
 bilioni kutokana na kuharibika kwa mfumo wa taarifa wa saccos na kutokuwepo na taarifa mbadala
atharikiasi cha tzs 
 bilioni ubadhirifu wa mali za pride na madeni yasiyothibitishwa na yaliyoingizwa kwa njia za udanganyifu ni fedha ambazo inawezekana zimepotea na hazijaleta tija katika kuwanufaisha wateja waliokusudiwa
vilevile kiasi hiki kama kingetumika vizuri kwa kuzingatia kanuni na miongozo ya usimamizi wa shirika kingeweza kusaidia kukopesha wateja ambao wameonekana kupata asilimia tu ya mikopo yote iliyotolewa na shirika
ushauriwizara ya fedha na mipango kupitia msajili wa hazina iiagize takukuru kuwachukulia hatua za kisheria wahusika wa huu ubadhirifu kwa kufanya uchunguzi wa kina juu ya hoja zilizoibuliwa na ripoti ya cag
jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopitaserikali kuu utekelezaji wa mapendekezo ya cag umeshuka kwa asilimia ambapo mwaka serikali ilitekeleza asilimia ya mapendekezo ikilinganishwa na asilimia ya mwaka 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa mwaka ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
 madeni yasiyothibitishwa na yaliyoingizwa kwa njia za udanganyifu tzs 
 bilionicag alibaini kuwa shirika la pride lilikuwa na madeni ya jumla ya tzs 
 bilioni
hata hivyo kati ya madeni hayo kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
 ya madeni yote ni madeni ambayo hayakuweza kuthibitika ama yangeweza kuepukika
madeni hayo yamechambuliwa kama ifuatavyo kielelezo na
 asilimia ya mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu kuanzia mwaka hadi 
mashirika ya umma mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag unaonesha kushuka hadi kufikia chini ya asilimia kwa miaka mitatu mfululizo kutoka asilimia kwa mwaka mpaka asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 asilimia ya mapendekezo ya cag yaliyotekelezwa kwa kipindi cha miaka minne mpaka katika mashirika ya umma kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag ni mapendekezo sawa na asilimia yametekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yapo kwenye hatua za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
athari kuwepo kwa mwenendo usioridhisha wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kunaweza kuipelekea serikali kuingia hasara kubwa siku za usoni
mfano pendekezo la benki ya azania kutakiwa kuwa chini ya udhibiti wa msajili wa hazina na kuwasilisha taarifa zake za fedha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kifungu cha a iii na iv cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
pendekezo hili kwa muda mrefu halijatekelezwa hivyo linaweza kuisababishia serikali hasara huko mbeleni kama yaliyojitokeza kwenye shirika la pride ushauri wajibu inaendelea kusisitiza utekelezwaji wa pendekezo alilolitoa cag kwa serikali la kuharakisha utekelezaji wa mkakati wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi gari its chini ya idara ya mkaguzi mkuu wa ndani katika wizara ya fedha na mipango
hii itawezesha ufuatiliaji thabiti wa maendeleo ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag wa maafisa masuuli kupitia kwa wakaguzi wakuu wa ndani wa wizara idara wakala na mamlaka ya serikali za mitaa
 kielelezo na
 asilimia ya mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu kuanzia mwaka hadi 
mashirika ya umma mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag unaonesha kushuka hadi kufikia chini ya asilimia kwa miaka mitatu mfululizo kutoka asilimia kwa mwaka mpaka asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 asilimia ya mapendekezo ya cag yaliyotekelezwa kwa kipindi cha miaka minne mpaka katika mashirika ya umma kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag ni mapendekezo sawa na asilimia yametekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yapo kwenye hatua za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
athari kuwepo kwa mwenendo usioridhisha wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kunaweza kuipelekea serikali kuingia hasara kubwa siku za usoni
mfano pendekezo la benki ya azania kutakiwa kuwa chini ya udhibiti wa msajili wa hazina na kuwasilisha taarifa zake za fedha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kifungu cha a iii na iv cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
pendekezo hili kwa muda mrefu halijatekelezwa hivyo linaweza kuisababishia serikali hasara huko mbeleni kama yaliyojitokeza kwenye shirika la pride ushauri wajibu inaendelea kusisitiza utekelezwaji wa pendekezo alilolitoa cag kwa serikali la kuharakisha utekelezaji wa mkakati wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi gari its chini ya idara ya mkaguzi mkuu wa ndani katika wizara ya fedha na mipango
hii itawezesha ufuatiliaji thabiti wa maendeleo ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag wa maafisa masuuli kupitia kwa wakaguzi wakuu wa ndani wa wizara idara wakala na mamlaka ya serikali za mitaa
 hitimisho ripoti hii ya uwajibikaji imeainisha baadhi ya mapungufu na dosari zilizojitokeza katika ripoti za cag za serikali kuu na mashirika ya umma
kati ya dosari na mapungufu hayo yamejitokeza katika usimamizi na matumizi ya rasilimali za umma ukusanyaji wa mapato na utekelezaji wa bajeti dosari kwenye manunuzi ya umma pamoja na mifumo ya ndani
dosari na mapungufu hayo yametokana na kutozingatiwa kwa sheria na kanuni mbalimbali za fedha pamoja na sheria ya ununuzi wa umma
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni hitimisho ripoti hii ya uwajibikaji imeainisha baadhi ya mapungufu na dosari zilizojitokeza katika ripoti za cag za serikali kuu na mashirika ya umma
kati ya dosari na mapungufu hayo yamejitokeza katika usimamizi na matumizi ya rasilimali za umma ukusanyaji wa mapato na utekelezaji wa bajeti dosari kwenye manunuzi ya umma pamoja na mifumo ya ndani
dosari na mapungufu hayo yametokana na kutozingatiwa kwa sheria na kanuni mbalimbali za fedha pamoja na sheria ya ununuzi wa umma
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kwa niaba ya unaotekelezwa na kwa kushirikiana na mradi wa usimamizi bora wa rasilimali za umma good financial governance ripoti ya uwajibikaji uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa i yaliyomo dibaji vi sura ya kwanza maudhui ya uchambuzi ufafanuzi juu ya vigezo vya uchambuzi sura ya pili utekelezaji wa miradi ya maendeleo kiujumla idadi ya miradi iliyokaguliwa mwenendo wa hati za ukaguzi mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag hali ya kifedha katika miradi mitatu iliyochambuliwa maoni ya wajibu juu ya mwenendo wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwa mwaka sura ya tatu utekelezaji wa miradi ya maendeleo kimkoa mkoa wa arusha mkoa wa dar es salaam mkoa wa dodoma mkoa wa geita mkoa wa iringa mkoa wa kagera mkoa wa katavi mkoa wa kigoma mkoa wa kilimanjaro mkoa wa lindi mkoa wa manyara mkoa wa mara mkoa wa morogoro mkoa wa mbeya mkoa wa mtwara mkoa wa mwanza mkoa wa njombe mkoa wa pwani mkoa wa rukwa mkoa wa ruvuma mkoa wa singida mkoa wa simiyu mkoa wa songwe mkoa wa shinyanga mkoa wa tabora mkoa wa tanga sura ya nne ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mwenendo wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo athari zinazoweza kutokea mapendekezo ya wajibu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo sura ya tano hitimisho uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa ii orodha ya majedwali jedwali na
 uchambuzi wa hali ya kifedha za miradi mitatu kwenye serikali za mitaa mwaka jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa arusha jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa arusha jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa arusha jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa dar es salaam jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa dar es salaam jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa dodoma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji mkoa wa dodoma jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya maji wsdp jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa geita jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa iringa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa iringa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kagera jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kagera jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kagera jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa katavi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa katavi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa katavi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kigoma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kigoma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kigoma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kilimanjaro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kilimanjaro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kilimanjaro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa lindi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa lindi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa lindi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa manyara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa manyara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa manyara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa morogoro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa morogoro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa morogoro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mbeya jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mbeya jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mbeya jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mtwara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mtwara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mtwara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mwanza jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mwanza jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mwanza jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa njombe uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa iiijedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa njombe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa njombe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa pwani jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa maendeleo sekta ya barabara rf mkoa wa pwani jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa pwani jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa rukwa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa rukwa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa ruvuma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa ruvuma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa ruvuma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa singida jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa singida jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa singida jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa simiyu jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa simiyu jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa simiyu jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa songwe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa songwe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa songwe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa shinyanga jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa shinyanga jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf shinyanga jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa tabora jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa tanga jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa tanga jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa tanga uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa ivkielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka ikilinganishwa na mwaka kielelezo na
 idadi ya mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita katika mwaka na kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mwaka ikilinganishwa na mwaka kielelezo na
 mikoa ambayo haikupokea kiasi kikubwa cha fedha za mradi wa mfuko wa barabara rf hadi kufikia tarehe juni kielelezo na
 halmashauri kumi ambazo hazikupatiwa kiasi kikubwa zaidi cha fedha kielelezo na
 asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa barabara rf katika halmashauri kumi kufikia tarehe juni kielelezo na
 asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi kufikia tarehe juni kielelezo na
 asilimia ya matumizi yaliyohojiwa katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi kielelezo na
 asilimia ya matumizi yaliyohojiwa katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi kielelezo na
 mikoa kumi ambayo halmashauri zake zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki katika mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kufikia juni kielelezo na
 halmashauri kumi zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki katika mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kufikia juni kielelezo na
 mikoa kumi ambayo halmashauri zake hazikupatiwa kiasi kibwa cha fedha za mradi wa maendeleo sekta ya maji orodha ya vielelezouchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa v orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali giz shirika la maendeleo la ujerumani ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma nbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu wsdp mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji rf mradi wa mfuko wa barabara hbf mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya ppe mali mitambo na vifaa lgrcis mfumo wa taarifa ya ukusanyaji wa maduhuli kwa serikali za mitaa lgcdg fedha za ruzuku za maendeleo kwa serikali za mitaa iia taasisi ya kimataifa ya wakaguzi wa ndaniuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa vi dibaji taasisi ya wajibu wajibu institute of public accountability ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
katika kukamilisha adhma hii wajibu imeandaa ripoti ya uwajibikaji ya uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa
ripoti hii inaonesha hali ya utekelezaji wa miradi mbalimbali ya maendeleo inayotekelezwa katika ngazi ya halmashauri hapa nchini
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa rasilimali za umma good financial governance
mradi huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
wajibu imetumia taarifa mbalimbali ikiwemo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za miradi ya maendeleo na ripoti ya serikali za mitaa za mwaka 
aidha wajibu imetumia taarifa zinazopatikana katika machapisho na tovuti mbalimbali kama vile tovuti ya tamisemi wakala wa barabara nchini tanroads mikoa halmashauri na mfuko wa barabara road fund board
wajibu inatarajia ripoti hii itakuwa na mchango mkubwa kwa watendaji wa halmashauri viongozi wa mikoa wilaya pamoja na madiwani katika kusimamia utekelezaji wa miradi ya maendeleo ndani ya halmshauri mojamoja na kimkoa
vilevile ripoti hii itawawezesha watendaji na viongozi hao kusimamia uwazi uwajibikaji na ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwenye maeneo yao
aidha watendaji na viongozi wa mikoa wanaweza kupata ulinganisho wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo baina ya halmashauri na halmashauri pamoja na mkoa na mkoa
ripoti hii itawawezesha madiwani kujua ni maeneo gani ya kuweka vipaumbele katika kudhibiti mianya ya upotevu uzembe au mapungufu ya kiutendaji katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwenye halmashauri wanazozisimamia
vilevile wajibu inaamini ripoti hii inatoa nafasi nyingine kwa baraza la madiwani na watendaji kupata nafasi ya kujadili zaidi mapendekezo ya cag hivyo kuongeza uwezekano wa mapendekezo hayo kutekelezwa
ripoti hii ina sura tano
sura ya kwanza inahusu maudhui ya uchambuzi sura ya pili inaonyesha utekelezaji wa miradi ya maendeleo kiujumla sura ya tatu ni uchambuzi wa miradi ya maendeleo kimkoa sura ya nne ni ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo sura ya tano ni hitimisho la kiujumla kwa mikoa yote ishirini na sita iliyofanyiwa uchambuzi
wajibu inawakaribisha kuisoma na kuitumia ripoti hii ambayo inalenga kukuza uwajibikaji hapa nchini
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendaji wajibu institute of public accountability
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya kwanza maudhui ya uchambuzi ripoti hii ya uchambuzi wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kwa mwaka imechambua miradi ya maendeleo mitatu iliyotekelezwa katika mikoa ishirini na sita ya tanzania bara
katika mikoa hiyo pamoja na miradi mingine iliyokaguliwa cag alikagua mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mradi wa mfuko wa barabara rf pamoja na mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf
miradi hii mitatu ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa katika utekelezaji wake
aidha mradi wa kilimo haukujumuishwa kwenye uchambuzi wa kimikoa kwa kuwa ripoti ya cag haikujumuisha taarifa za utekelezaji wa mradi huu kwa kiwango kikubwa
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeangalia mambo muhimu yaliyojitokeza kwenye utekelezaji wa miradi hiyo pamoja na athari ambazo zinaweza kusababishwa na kuwepo kwa kasoro za kiutendaji
mambo yaliyozingatiwa ni pamoja na aina ya hati iliyotolewa na cag miradi yenye mchango mkubwa katika maendeleo ya jamii kiasi cha fedha kilichokuwepo kwa ajili ya utekelezaji wa mradi kiasi asilimia ya fedha zilizobaki pamoja na kasoro mbalimbali zilizojitokeza
katika uchambuzi wa halmashauri kimikoa ripoti hii imechambua miradi iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa kwa kuzingatia maeneo yafuatayo hati za ukaguzi kiasi asilimia ya fedha zilizobaki kiasi asilimia ya fedha zilizohojiwa kutokana na kutokuzingatia sheria na kanuni za usimamizi wa fedha za umma kiasi cha fedha za miradi ya maendeleo ambazo hazikutolewa fedha za miradi zilizohojiwa na cag na miradi ya maendeleo iliyokuwa haijakamilika
hata hivyo ripoti hii imewasilisha mapungufu yaliyokuwa na kiwango kinachozidi asilimia ya fedha zinazohusika
madhumuni ya uchambuzi huu ni kuonesha utekelezaji wa miradi hiyo mitatu ya maendeleo katika halmashauri na namna ambavyo watumiaji wa ripoti hii wanavyoweza kuchangia kuhamasisha au kusimamia utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwenye miradi hiyo
ufafanuzi juu ya vigezo vya uchambuzi sehemu hii inatoa ufafanuzi wa vigezo vilivyotumika katika kufanya uchambuzi huu kama inavyoelezwa hapa chini a hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu ukaguzi wa hesabu za halmashauri inayokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsas na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nbaa
katika ripoti hii wajibu imeweka mkazo katika kuangalia sababu zilizosababisha mkaguliwa kupata aina ya hati aliyoipata pamoja na kutoa athari zinazoweza kujitokeza kwa mkaguliwa kupata hati ya aina hiyo
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa b fedha ambazo hazikutolewa
katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kulikuwa na kiasi cha fedha ambacho hakikutolewa na hazina ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa
hii ni kutokana na hazina kuchelewa kutoa fedha hizo kwa halmashauri
pia wafadhili kuchelewa kutoa fedha kwa sababu mbalimbali ikiwemo hazina kutoa taarifa zenye mapungufu wakati wa kuomba fedha hizo kulingana na makubaliano
c fedha zilizohojiwa katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kulikuwa na ukiukwaji wa taratibu na sheria zinazosimamia matumizi ya fedha za umma
ukiukwaji huu ulikuwa katika maeneo mbalimbali ikiwemo hati za malipo kutopatikana wakati wa ukaguzi malipo kufanyika pasipo viambatanisho muhimu malipo kufanyika pasipo kuwa na risiti za efd vifaa ambavyo havikuingizwa kwenye daftari la stoo vitabu vya makusanyo kutowasilishwa kwa ukaguzi vifaa vilivyonunuliwa lakini havikupokelewa masurufu yasiyorejeshwa manunuzi yaliyofanyika kwa pesa taslimu matumizi yaliyofanyika katika vifungu visivyohusika manunuzi ya dawa na vifaa tiba bila kuwepo kwa vibali kutoka mamlaka husika halmashauri kugharamia malipo ya kodi badala ya kukata kwenye malipo ya wakandarasi manunuzi pasipo ushindani pamoja na manunuzi yaliyofanyika kwa wazabuni wasioidhinishwa
kwa madhumuni ya uchambuzi huu wajibu imetumia kigezo cha zaidi ya asilimia kama kiwango cha chini cha kuzitahadharisha menejimenti za halmashauri katika usimamizi wa matumizi ya fedha za umma katika mamlaka zao
d fedha zilizobaki fedha zilizobaki katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo zinatokana na fedha ambazo hazikutumika hadi kufikia mwisho wa mwaka wa fedha yaani juni 
fedha hizi ni fedha ambazo zilipokelewa katika akaunti za halmashauri ili kutekeleza miradi iliyopangwa kulingana na bajeti lakini halmashauri zilishindwa kutumia fedha hizo
kwa madhumuni ya uchambuzi huu wajibu imetumia kigezo cha zaidi ya asilimia kama kiwango cha chini cha kuzitahadharisha menejimenti za halmashauri katika usimamizi wa matumizi ya fedha za umma katika mamlaka zao
e miradi ambayo haikukamilika hii ni miradi ya maendeleo ambayo hadi kufikia mwisho wa mwaka wa fedha tarehe juni ilikuwa haijatekelezwa kikamilifu wakati muda wake ulikuwa umeshapita
f madhumuni ya mapendekezo ya cag madhumuni ya mapendekezo ya cag ni kuongeza tija ufanisi uwajibikaji na utawala bora katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
hivyo kuna umuhimu mkubwa wa utekelezaji wa mapendekezo hayo
hati inayoridhisha hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu
hati yenye shaka hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
hati isiyoridhisha hesabu na rasilimali kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati mbaya kushindwa kutoa hati tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndanikatika ukaguzi wa sekta ya umma wakaguzi hutoa kati ya hati zifuatazo uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya pili utekelezaji wa miradi ya maendeleo kiujumla sura hii inazungumzia mwenendo wa kiujumla wa utekelezaji wa miradi mitatu ya maendeleo kulingana na ripoti za ukaguzi za cag katika halmashauri zote nchini
katika kuonesha mwenendo wa utekelezaji wa miradi hii wajibu imetazama idadi ya miradi iliyokaguliwa mwenendo wa hati za ukaguzi mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag hali ya kifedha katika miradi mitatu iliyochambuliwa na wajibu pamoja na kutoa maoni juu ya mwenendo wa utekelezaji wa miradi hiyo
idadi ya miradi iliyokaguliwa katika mwaka cag alikagua jumla ya miradi ya maendeleo kwa nchi nzima
idadi hiyo inajumuisha miradi ya maendeleo kutoka katika miradi mikubwa mitatu iliyo chambuliwa katika ripoti hii yaani mfuko wa uchangiaji wa sekta ya afya hbf hati mfuko wa barabara rf hati na programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp hati 
mwenendo wa hati za ukaguzi katika ukaguzi wa mwaka cag alitoa jumla ya hati katika miradi mitatu iliyo chambuliwa katika ripoti hii
kati ya hati zilizotolewa asilimia sawa na hati zilikuwa ni hati zinazoridhisha asilimia sawa na hati zilikuwa ni hati zenye shaka na hati moja ilikuwa ni hati isiyoridhisha
hata hivyo mwenendo wa hati za ukaguzi ulikuwa wakuridhisha ukilinganisha na mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo hapo chini
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka ikilinganishwa na mwaka mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mwaka miradi yote mitatu iliyochambuliwa ilikuwa na mapendekezo ya miaka iliyopita ambayo yalikuwa hayajatekelezwa ikiwa ni ongezeko la mapendekezo ikilinganishwa na mwaka 
kielelezo na
 idadi ya mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita katika mwaka na hata hivyo ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuongezeka kwa kasi ya utekelezaji wa mapendekezo yake ikilinganishwa na mwaka 
ripoti ya mwaka inaonesha asilimia ya mapendekezo ya miaka iliyopita yalitekelezwa ikiwa ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na ripoti ya mwaka 
aidha asilimia ya mapendekezo ya miaka iliyopita hayakutekelezwa kwa kuwa yalipitwa na wakati ikiwa ni ongezeko la asilimia kutoka asilimia ikilinganishwa na hali ya utekelezaji katika mwaka 
 hati inayoridhisha hati yenye shakauchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mwaka ikilinganishwa na mwaka hali ya kifedha katika miradi mitatu iliyochambuliwa ili kutekeleza miradi ya maendeleo halmashauri zote nchini zilikuwa na jumla ya sh
 milioni ikiwa ni ongezeko la sh
 milioni sawa na asilimia ikilinganishwa na mwaka ambapo zilikuwa na sh
 milioni
fedha zilizotumika kutekeleza miradi ya maendeleo kwa mwaka huo ni sh
 kukiwa na bakizo la sh
 sawa na asilimia 
jedwali na
 uchambuzi wa hali ya kifedha za miradi mitatu kwenye serikali za mitaa mwaka mwaka mradi afya sh
milioni barabara sh
milioni maji sh
milioni jumla sh
milioni jumla ya fedha zilizokuwepo 
 fedha zilizotumika 
 bakaa ishia 
 mapungufu katika utekelezaji wa mradi fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 asilimia ya fedha zilizobaki asilimia ya fedha zilizohojiwa mwaka mradiafya sh
milioni barabara sh
milioni maji sh
milioni jumla sh
milioni jumla ya fedha zilizokuwepo 
 fedha zilizotumika 
 bakaa ishia 
 mapungufu katika utekelezaji wa mradifedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 asilimia ya fedha zilizobaki asilimia ya fedha zilizohojiwa hata hivyo uchambuzi umeonesha kuongezeka kwa fedha ambazo hazikutolewa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutoka sh
 bilioni mwaka hadi sh
 bilioni mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia 
 yaliyotekelezwa kikamilifuyaliyo kweznye utekelezajihayajatekelezwa yamepitwa na wakati uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa maoni ya wajibu juu ya mwenendo wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwa mwaka taasisi ya wajibu inaipongeza serikali kwa utekelezaji unaoridhisha wa miradi hii mitatu ya maendeleo kwa mwaka 
kumekuwa na utendaji mzuri wa usimamizi wa fedha za mradi ikionesha kupungua kwa hoja za ukaguzi hadi kufikia asilimia ya fedha zilizotumika katika miradi mwaka toka asilimia za mwaka uliopita
uchambuzi umeonesha kumekuwepo na matumizi mazuri ya fedha za umma unaotokana na ongezeko la uwezo wa halmashauri katika kutumia fedha zilizotolewa kwenye miradi ya maendeleo
wajibu inatambua jitihada zilizofanywa na serikali hadi kufikia mafanikio haya hii ikiwa ni pamoja na usimamizi wa kuridhisha wa mifumo ya udhibiti ya ndani ya halmashauri na utekelezaji wa mapendekezo ya cag uliopelekea kuboreshwa kwa aina za hati za ukaguzi zilizotolewa mwaka 
jitihada hizi za serikali zimechangia katika kuboresha utekelezaji wa miradi hii hivyo kupelekea kuongezeka kwa kasi ya maendeleo kwa wananchi
pamoja na kwamba mradi wa kilimo asdp haujajumuishwa katika uchambuzi wa ripoti hii kuna mapungufu yaliyoonekana ambayo ni muhimu kuyajadili kwa mustakabali wa maendeleo ya nchi
mapungufu yaliyoripotiwa kwenye ripoti ya cag yalionekana kutoendana na matamko ya serikali kwamba kilimo ni uti wa mgongo wa taifa letu na mhimili katika kutekeleza sera ya viwanda
azma hii ya serikali inalengo la kulifikisha taifa kwenye uchumi wa kati kupitia viwanda kufikia mwaka 
hata hivyo inasikitisha kuona katika utekelezaji wa mradi wa kilimo kulikuwa na sh
 milioni sawa na asilimia tu ya fedha zote za utekelezaji wa miradi minne katika mamlaka za serikali za mitaa ambayo ni sh
 milioni ikilinganishwa na miradi ya afya asilimia barabara asilimia na maji asilimia 
ripoti ya cag inaonesha udhaifu mkubwa zaidi katika uwezo wa serikali za mitaa kutumia fedha zilizokuwepo kwenye mradi wa kilimo ambapo kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia hakikutumika ikilinganishwa na mradi wa afya uliobakiza asilimia mradi wa barabara asilimia na mradi wa maji asilimia 
ripoti hiyo imeonesha wazi kuwa utekelezaji wa mradi wa kilimo kwenye mamlaka za serikali za mitaa kitaifa siyo wa kuridhisha
hivyo kuna umuhimu mkubwa wa kutafakari juu ya ufumbuzi wa tatizo hilo
ili kilimo kiweze kuwa mchangiaji mkubwa wa uchumi wa kati kupitia viwanda hakina budi kupewa kipaumbele kikubwa zaidi katika mipango ya taifa
hata hivyo uchambuzi wa utekelezaji wa miradi mingine ya maji afya na barabara unaonesha kutekelezwa kwa viwango vya kuridhisha ikilinganishwa na mwaka 
aidha wajibu inaona bado kuna umuhimu wa kuendelea kuongeza bajeti za miradi hii na kusimamia kwa karibu zaidi miradi hiyo ambayo ni muhimu kwa maendeleo ya taifa letu
picha gizuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya tatu utekelezaji wa miradi ya maendeleo kimkoa sura hii inahusu uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo kimikoa
katika kufanya uchambuzi huu wajibu imejikita kwenye miradi mitatu ambayo ni mfuko wa uchangiaji wa sekta ya afya hbf mfuko wa barabara rf na programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp
mkoa wa arusha mkoa wa arusha una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri ya jiji moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni jiji la arusha na wilaya za arusha monduli longido meru karatu na ngorongoro
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote saba ambapo halmashauri mbili za longido na meru zilipata hati zenye shaka
katika halmashauri ya meru cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo upungufu wa nyaraka za malipo yenye jumla ya sh
 milioni maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki sh
 milioni malipo ya mishahara yaliyolipwa kwa watumishi waliokoma utumishi wa umma sh
 milioni malipo ya kodi ya ongezeko la thamani kwa mzabuni asiyesajiliwa sh
 milioni malipo ya posho za vikao zaidi ya ilivyostahili sh
 milioni pamoja na malipo ya posho za vikao kwa wajumbe ambao hawakuhudhuria vikao sh
 milioni
vilevile katika halmashauri ya longido cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu mbalimbali zikiwemo malipo ya mishahara kwa watumishi ambao hawakuwa kwenye utumishi wa umma sh
 milioni kukosekana kwa vitabu ishirini na mbili vya kukusanyia maduhuli ya halmashauri malipo batili na yasiyokuwa na manufaa yenye thamani ya sh
 milioni malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni malipo ya ziada ya posho kwa madiwani na baadhi ya watumishi wa halmashauri sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp
halmashauri za mkoa wa arusha kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa arusha halmashauri mji wa arusha sh
milioni wilaya ya arusha sh
milioni wilaya ya longido sh
milioni wilaya ya karatu sh
milioni wilaya ya meru sh
milioni wilaya ya monduli sh
milioni wilaya ya ngorongoro sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya ngorongoro ilibakiza asilimia ya fedha za mradi
aidha kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa
baadhi ya halmashauri ambazo hazikupata kiasi hicho ni halmashauri za wilaya za longido meru monduli arusha na karatu ambazo hazikupewa sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni
vilevile kulikuwa na miradi yenye thamani ya sh
 milioni ambayo haikukamilika
halmashauri ambazo zilikuwa na miradi ambayo haijakamilika ni halmashauri za wilaya za arusha monduli na karatu ambazo zilikuwa na sh
 sh
 na sh
 milioni
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa arusha kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa arusha halmashauri jiji la arusha sh
milioni wilaya ya arusha sh
milioni wilaya ya longido sh
milioni wilaya ya monduli sh
milioni wilaya ya ngorongoro sh
milioni wilaya ya meru sh
milioni wilaya ya karatu sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za arusha ngorongoro meru na karatu zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi ambazo hazikutumika
hata hivyo kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo jiji la arusha halikupatiwa sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za karatu monduli na longido hazikupatiwa sh
 sh
 na sh
 milioni
vilevile kiasi cha sh
 za matumizi ya mradi zilihojiwa na cag halmashauri ya wilaya ya meru ilikuwa na asilimia ya fedha za matumizi ya mradi zilizohojiwa
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa arusha kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa arusha halmashauri jiji la arusha sh
milioni wilaya ya arusha sh
milioni wilaya ya longido sh
milioni wilaya ya monduli sh
milioni wilaya ya ngorongoro sh
milioni wilaya ya meru sh
milioni wilaya ya karatu sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi ya mradi kilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za meru arusha ngorongoro karatu na longido zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohojiwa
mkoa wa dar es salaam mkoa wa dar es salaam una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya jiji moja na halmashauri za manispaa tano
halmashauri hizo ni jiji la dar es salaam na manispaa za kinondoni temeke ilala ubungo na kigamboni
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita za mkoa wa dar es salaam ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa dar es salaam
wajibu imechambua utekelezaji wa miradi miwili katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa dar es salaam kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya manispaa ya ubungo ambayo haikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa dar es salaam halmashauri manispaa ya ilala sh
milioni manispaa ya kinon doni sh
milioni manispaa ya eme ke sh
milioni manispaa ya kigam boni sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za manispaa za kigamboni kinondoni temeke na ilala zilikuwa na asilimia na za fedha za mradi ambazo hazikuitumika
aidha kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo katika halmashauri za manispaa za temeke kigamboni na kinondoni hazikupatiwa sh
 sh
 na sh
 milioni kwa mtiririko huo
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa dar es salaam kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya manispaa ya ubungo ambayo haikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa dar es salaam halmashauri manispaa ya ilala sh
milioni manispaa ya kinondoni sh
milioni manispaa ya emeke sh
milioni manispaa ya kigam boni sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha zilizotumika kutekeleza mradi zilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya manispaa ya temeke ilikuwa na asilimia 
aidha kiasi cha sh
 milioni za mradi hazikutolewa katika halmashauri zote zilizochambuliwa zikiongozwa na manispaa za kigamboni na temeke kwa sh
 na 
 milioni
mkoa wa dodoma mkoa wa dodoma una halmashauri nane zikiwa ni halmashauri ya jiji moja halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni jiji la dodoma iliyokuwa manispaa ya dodoma mji wa kondoa na wilaya za chamwino mpwapwa kondoa kongwa chemba na bahi
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nane za mkoa wa dodoma ambapo halmashauri zote zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa dodoma
wajibu imechambua miradi miwili katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa dodoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni za kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa dodoma halmashauri wilaya ya bahi sh
milioni wilaya ya cham wino sh
milioni wilaya ya chemba sh
milioni wilaya ya mpwap wa sh
milioni wilaya ya kondoa sh
milioni manispaa ya dodoma sh
milioni mji wa kondoa sh
milioni wilaya ya kongwa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya mji wa kondoa ilibakiza asilimia halmashauri ya jiji la dodoma asilimia na halmashauri za wilaya za mpwapwa aslimia kondoa aslimia chamwino asilimia na bahi asilimia ya fedha za mradi zilibaki
aidha kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa ambapo katika halmashauri ya jiji la dodoma sh
 milioni halmashauri ya mji wa kondoa sh
 milioni na halmashauri za wilaya za bahi sh
 chamwino sh
 na kongwa sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa dodoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni za kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji mkoa wa dodoma halmashauri wilaya ya bahi sh
milioni wilaya ya chamwino sh
milioni wilaya ya chemba sh
milioni wilaya ya mpwapwa sh
milioni wilaya ya kondoa sh
milioni manispaa ya dodoma sh
milioni mji wa kondoa sh
milioni wilaya ya kongwa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya jiji la dodoma ilibakiza asilimia na halmashauri za wilaya za bahi kongwa chamwino na chemba zilibakiza asilimia na ya fedha za mradi
vilevile kiasi cha sh
 sawa na asilimia ya fedha zilizotumika zilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za kongwa asilimia chemba aslimia na kondoa asilimia ya matumizi ya mradi yalihojiwa
hata hivyo kiasi cha sh
 ya fedha za mradi hazikutolewa baadhi ya halmashauri ambazo hazikupatiwa kiasi hicho cha fedha hizo ni halmashauri za wilaya za chemba sh
 kongwa sh
 mpwapwa sh
 bahi sh
 na kondoa sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa
mkoa wa geita mkoa wa geita una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni mji wa geita na wilaya za geita bukombe chato nyang hwale na mbogwe
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita za mkoa wa geita
kwenye ukaguzi huo halmashauri ya wilaya ya mbogwe ilipata hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo kukosekana kwa vitabu vya kukusanyia maduhuli na kukosekana kwa hati za malipo yenye nyaraka pungufu kiasi cha sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa geita kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya maji wsdp halmashauri wilaya ya bukombe sh
milioni wilaya ya chato sh
milioni wilaya ya geita sh
milioni mji wa geita sh
milioni wilaya ya mbogwe sh
milioni wilaya ya nyang wale sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za geita na mbogwe zilibakiza asilimia na 
pia kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa
halmashauri za wilaya ambazo hazikupatiwa kiasi hicho ni geita sh
 na nyang wale sh
 milioni hazikutolewa wakati halmashauri ya mji wa geita haikupatiwa sh
 milioni
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa geita kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri wilaya ya bukombe sh
milioni wilaya ya chato sh
milioni wilaya ya geita sh
milioni mji wa geita sh
milioni wilaya ya mbogwe sh
milioni wilaya ya nyang wale sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha zilizotumika kutekeleza mradi zilihojiwa na cag
halmashauri ya wilaya ya chato ilikuwa na kiasi kikubwa cha fedha zilizohojiwa cha asilimia 
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa geita kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa geita halmashauri wilaya ya bukombe sh
milioni wilaya ya chato sh
milioni wilaya ya geita sh
milioni mji wa geita sh
milioni wilaya ya mbogwe sh
milioni wilaya ya nyang wale sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia 
 ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za chato na nyang wale zilibakiza asilimia na wakati halmashauri ya mji wa geita ilibakiza asilimia 
vilevile kiasi cha sh
 sawa na asilimia cha fedha zilizotumika kilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya wilaya ya bukombe ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
aidha sh
 ya fedha za mradi hazikutolewa kwa halmashauri za wilaya tano kama ifuatavyo geita bukombe nyang wale na chato sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa geita haikupatiwa sh
 milioni
mkoa wa iringa mkoa wa iringa una halmashauri tano zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya tatu
halmashauri hizo ni manispaa ya iringa mji wa mafinga na wilaya za iringa kilolo na mufindi
katika ukaguzi wa mwaka cag alikagua halmashauri tano ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa iringa
wajibu imechambua miradi miwili katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa iringa kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa iringa halmashauri wilaya ya iringa sh
milioni manispa ya iringa sh
milioni wilaya ya kilolo sh
milioni wilaya ya mufindi sh
milioni mji wa mafinga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi kilihojiwa na cag
halmashauri zilizokuwa na asilimia kubwa ya matumizi yaliyohojiwa ni manispaa ya iringa asilimia ikifuatiwa na mji wa mafinga asilimia pamoja na wilaya ya kilolo asilimia 
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa iringa kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa iringa halmashauri wilaya ya iringa sh
milioni manispa ya iringa sh
milioni wilaya ya kilolo sh
milioni wilaya ya mufindi sh
milioni mji wa mafinga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri ya manispaa ya iringa haikupewa sh
 milioni ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya mufindi sh
 milioni na halmashauri ya mji wa mafinga sh
 milioni
mkoa wa kagera mkoa wa kagera una halmashauri za wilaya nane zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya saba
halmashauri hizo ni manispaa ya bukoba na wilaya za biharamulo ngara bukoba muleba kyerwa misenyi na karagwe
katika ukaguzi wa mwaka cag alikagua halmashauri zote nane ambapo halmashauri ya manispaa ya bukoba ilipata hati yenye shaka
cag alitoa hati hiyo kutokana na halmashauri kushindwa kuthibitisha umiliki wa majengo na ardhi yenye thamani ya sh
 bilioni
thamani hiyo iliripotiwa kwenye taarifa za fedha za halmashauri bila kuwepo na vithibitisho vya umiliki huo pamoja na uhalali wa madeni yanayotokana na mali hizo
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa kagera kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kagera halmashauri wilaya ya bihara mulo sh
milioni wilaya ya bukoba sh
milioni manispaa ya bukoba sh
mili oni wilaya ya karagwe sh
mili oni wilaya ya kyerwa sh
milioni wilaya ya misenyi sh
milioni wilaya ya muleba sh
milioni wilaya ya ngara sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika
halmashauri zilizobakiza asilimia kubwa ya fedha za mradi huu ni halmashauri za wilaya za bukoba kyerwa na muleba zilizobakiza asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya bukoba ilibakiza asilimia ya fedha za mradi
aidha matumizi yenye thamani ya sh
 milioni yalihojiwa na cag ambapo halmashauri ya wilaya ya karagwe ilikuwa na asilimia 
pia kulikuwa na miradi ambayo haikukamilika yenye thamani ya sh
 milioni ambapo halmashauri ya wilaya ya karagwe ilikuwa na kiasi cha sh
 milioni
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa katika halmashauri saba
baadhi ya halmashauri ambazo hazikupata kiasi hicho ni halmashauri ya manispaa ya bukoba sh
 milioni halmashauri za wilaya za karagwe sh
 milioni muleba sh
 milioni na misenyi sh
 milioni
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa kagera kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kagera halmashauri wilaya ya biharamulo sh
milioni wilaya ya bukoba sh
milioni manispaa ya bukoba sh
milioni wilaya ya karagwe sh
milioni wilaya ya kyerwa sh
milioni wilaya ya misenyi sh
milioni wilaya ya muleba sh
milioni wilaya ya ngara sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakiku tumika ambapo manispaa ya bukoba ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
pia kulikuwa na miradi yenye thamani ya sh
 milioni ambayo haikukamilika ambapo halmashauri za wilaya ya karagwe na misenyi zilikuwa na sh
 na sh
 milioni za miradi ambayo haijakamilika
aidha sh
 milioni za mradi hazikutolewa katika halmashauri sita ambazo ni halmashauri za wilaya za misenyi sh
 milioni na ngara sh
oo milioni pamoja na halmashauri ya manispaa ya bukoba sh
 milioni
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa kagera kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kagera halmashauri wilaya ya biharamulo sh
milioni wilaya ya bukoba sh
milioni manispaa ya bukoba sh
milioni wilaya ya karagwe sh
milioni wilaya ya kyerwa sh
milioni wilaya ya misenyi sh
milioni wilaya ya muleba sh
milioni wilaya ya ngara sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za misenyi na bukoba zilibakiza asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya bukoba ilibakiwa na asilimia ya fedha za mradi
picha gizuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mkoa wa katavi mkoa wa katavi una halmashauri tano zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya nne
halmashauri hizo ni manispaa ya mpanda na wilaya za mpimbwe nsimbo mpanda na mlele
katika ukaguzi wa mwaka cag alikagua halmashauri zote tano ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa katavi
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa katavi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa katavi halmashauri wilaya ya mlele sh
milioni wilaya ya mpan da sh
milioni manispaa ya mpanda sh
milioni wilaya ya nsim bo sh
milioni wilaya ya mpimbwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika
halmashauri zilizobakiza asilimia kubwa ya fedha hizo ni halmashauri za wilaya za mpanda na nsimbo kwa asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya mpanda ilibakiza asilimia 
aidha kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri ya manispaa ya mpanda ilikuwa na sh
 milioni wakati halmashauri ya wilaya ya mpimbwe ilikuwa na sh
 milioni ambazo hazikutolewa
vilevile kiasi cha sh
 sawa na asilimia ya fedha zilizotumika zilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za nsimbo na mpanda zilikuwa na aslimia na pamoja na manispaa ya mpanda asilimia ya fedha zilizohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa katavi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa katavi halmashauri wilaya ya mlele sh
milioni wilaya ya mpan da sh
milioni manispaa ya mpanda sh
milioni wilaya ya nsim bo sh
milioni wilaya ya mpimbwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za mlele mpimbwe nsimbo na mpanda zilikuwa na sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya manispaa ya mpanda ilikuwa sh
 milioni ambazo hazikutolewa
pia kiasi cha sh
 sawa na asilimia ya fedha za mradi hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya ya mpimbwe na nsimbo zilikuwa na asilimia na ya fedha ambazo hazikutumika
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa katavi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa katavi halmashauri wilaya ya mlele sh
milioni wilaya ya mpan da sh
milioni manispaa ya mpanda sh
milioni wilaya ya nsim bo sh
milioni wilaya ya mpimbwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za mpimbwe na nsimbo zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi hazikutumika
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi ya mradi yalihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya ya mlele na mpanda zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizohojiwa
mkoa wa kigoma mkoa wa kigoma una halmashauri nane zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya kigoma ujiji mji wa kasulu na wilaya za kigoma uvinza kasulu kakonko buhigwe na kibondo
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nane na katika ukaguzi huo halmashauri mbili zilipata hati zisizoridhisha ambazo ni halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji na halmashauri ya wilaya ya kigoma
katika halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji cag alitoa hati isiyoridhisha kutokana na sababu zifuatazo amana fedha ambayo haijapokelewa benki na haina viambatisho sh
 milioni mali mitambo na vifaa ppe vimeoneshwa vikiwa na thamani ya zaidi kwa sh
 milioni mali mitambo na vifaa visivyothibitishwa thamani yake ya sh
 milioni tofauti isiyotolewa maelezo ya thamani ya kazi za ujenzi zinazoendelea kwa sh
 milioni fedha taslimu zilizokusanywa na wakala wa kukusanya mapato ambazo hazikuwasilishwa halmashauri sh
 milioni wadaiwa wa maduhuli kwenye mfumo wa taarifa ya ukusanyaji wa maduhuli kwa serikali za mitaa lgrcis ambao hawakuingizwa kwenye taarifa za fedha sh
 milioni malipo ya posho yenye nyaraka pungufu sh
 milioni fedha za ruzuku za maendeleo kwa serikali za mitaa lgcdg kutumika kwa shughuli zisizofahamika sh
 milioni tofauti ya takwimu linganifu kwenye taarifa za fedha na kutosahihishwa kwa makosa ya mwaka uliopita kwenye taarifa za fedha
katika halmashauri ya wilaya ya kigoma cag alitoa hati isiyoridhisha kutokana na sababu zifuatazo uwasilishaji usio sahihi wa mali mtaji net asset equity katika taarifa ya mizania ya hesabu ya mwaka unaoishia tarehe juni tofauti ya sh
 milioni kati ya bakaa ya ruzuku ya mali za kudumu iliyooneshwa kwenye taarifa ya fedha iliyowasilishwa tarehe disemba na taarifa za fedha zilizorekebishwa na kuwasilishwa tarehe machi bila maelezo ya ufafanuzi wake ongezeko lisilo sahihi kwenye takwimu linganifu ya jumla ya mali iliyooneshwa kwenye taarifa ya mizania ya hesabu hadi kufikia tarehe juni kiasi cha sh
 milioni ukokotozi usio sahihi wa bakaa kati ya faida ya mwaka na mtaji kwa kipindi kinachoishia juni sh
 milioni upungufu wa matumizi usiothibitishwa katika taarifa za fedha zilizorekebishwa sh
 milioni kuoneshwa zaidi kwa thamani ya fedha sh
 milioni kuoneshwa zaidi kwa madeni ya halmashauri kwa kiasi cha sh
 milioni na maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakuwasilishwa na wakusanyaji sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rfhalmashauri za mkoa wa kigoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kigoma halmashauri wilaya ya buhigwe sh
mili oni wilaya ya kakonko sh
mili oni wilaya ya kasulu sh
milioni mji wa kasulu sh
milioni wilaya ya kibondo sh
mili oni wilaya ya kigoma sh
mili oni wilaya ya uvinza sh
milioni manispaa ya kigoma sh
mili oni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kibondo buhigwe na kigoma zilikuwa na asilimia na pamoja na halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji iliyokuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa halmashauri ambazo hazikupokea kiasi hicho ni halmashauri za wilaya za kibondo kasulu na buhigwe sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa kasulu ilikuwa na sh
 milioni ambazo hazikutolewa
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa kigoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kigoma halmashauri wilaya ya buhigwe sh
mili oni wilaya ya kakonko sh
mili oni wilaya ya kasulu sh
milioni mji wa kasulu sh
milioni wilaya ya kibondo sh
mili oni wilaya ya kigoma sh
mili oni wilaya ya uvinza sh
milioni manispaa ya kigoma sh
mili oni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kibondo kakonko kigoma na uvinza zilibakiza asilimia na ya fedha za mradi
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa kigoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kigoma halmashauri wilaya ya buhigwe sh
mili oni wilaya ya kakonko sh
mili oni wilaya ya kasulu sh
milioni mji wa kasulu sh
milioni wilaya ya kibondo sh
mili oni wilaya ya kigoma sh
mili oni wilaya ya uvinza sh
milioni manispaa ya kigoma sh
mili oni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji ilibakiza asilimia halmashauri za wilaya za kibondo buhugwe kigoma na kasulu zilibakiza asilimia na ya fedha za mradi
hata hivyo kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa
baadhi ya halmashauri ambazo kiasi hicho hakikutolewa ni halmashauri za wilaya za kakonko sh
 milioni uvinza sh
 milioni kasulu sh
 milioni na kibondo sh
 milioni pamoja na halmashauri ya mji wa kasulu sh
 milioni
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi kwenye mradi zilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya wilaya ya uvinza ilikuwa na asilimia ya fedha zilizohojiwa
mkoa wa kilimanjaro mkoa wa kilimanjaro una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya moshi na wilaya za hai moshi mwanga rombo same na siha
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote saba ambapo halmashauri za rombo na siha zilipata hati zenye shaka
halmashauri ya wilaya ya rombo ilipata hati yenye shaka kutokana na kuwepo kwa malipo yasiyokuwa na vielelezo yenye thamani ya sh
 milioni maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki sh
 milioni na malipo yasiyostahili kulipwa kutoka kwenye akaunti ya amana sh
 milioni
aidha kwa upande wa halmashauri ya siha cag alitoa hati yenye mashaka kwa sababu zifuatazo maduhuli yaliyokusanywa kupitia vitabu batili vya leseni za biashara na vileo sh
 milioni vitabu kumi na moja vya kukusanyia maduhuli ambavyo havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi vitabu vitatu vya leseni za biashara ambavyo havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi upotoshwaji wa vivuli vya leseni carbon slipping kwenye ukusanyaji wa mapato ya leseni za biashara uliosababisha upotevu wa sh
 milioni mapato kutoka maeneo yaliyopangishwa ambayo hayakupelekwa benki sh
 milioni majina na stakabadhi za uwongo zilizonukuliwa kwenye leseni za biashara leseni za biashara zilizotolewa bila kuoneshwa kiasi kilicholipwa kiasi ambacho hakikutumika hakijarejeshwa kwenye akaunti sh
 milioni na malipo ya posho kwa maafisa ambao sio waajiriwa wa halmashauri sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa kilimanjaro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kilimanjaro halmashauri wilaya ya hai sh
milioni wilaya ya moshi sh
milioni manispaa ya moshi sh
milioni wilaya ya mwanga sh
milioni wilaya ya rombo sh
milioni wilaya ya same sh
milioni wilaya ya siha sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za rombo hai na same zikiwa na asilimia na 
aidha kiasi cha sh
 milioni za matumizi ya mradi zilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za siha mwanga moshi na hai zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizotumika
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa kilimanjaro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kilimanjaro halmashauri wilaya ya hai sh
milioni wilaya ya moshi sh
milioni manispaa ya moshi sh
milioni wilaya ya mwanga sh
milioni wilaya ya rombo sh
milioni wilaya ya same sh
milioni wilaya ya siha sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya manispaa ya moshi ilibakiza asilimia na halmashauri za wilaya za mwanga na same zilibakiza asilimia na 
vilevile kiasi cha shilingi 
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa baadhi ya halmashauri hizo ni rombo sh
 milioni hai sh
 milioni na moshi sh
 milioni
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa kilimanjaro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kilimanjaro halmashauri wilaya ya hai sh
milioni wilaya ya moshi sh
milioni manispaa ya moshi sh
milioni wilaya ya mwanga sh
milioni wilaya ya rombo sh
milioni wilaya ya same sh
milioni wilaya ya siha sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jum la ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za moshi na siha zilikuwa na asilimia na 
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa halmashauri ambazo hazikupatiwa kiasi kikubwa cha fedha hizo ni halmashauri ya manispaa ya moshi sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya hai sh
 milioni
aidha kiasi cha sh
 milioni ya matumizi ya mradi zilihojiwa na cag
halmashauri ya manispaa ya moshi ndiyo iliyokuwa na kiasi kikubwa cha fedha zilizohojiwa sh
 sawa na asilimia 
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mkoa wa lindi mkoa wa lindi una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni mji wa lindi na wilaya za kilwa lindi liwale nachingwea na ruangwa
kwa mwaka cag alikagua halmashauri zote sita ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa lindi
wajibu imechambua utekelezaji wa miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa lindi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa lindi halmashauri wilaya ya kilwa sh
milioni wilaya ya lindi sh
ilioni manispaa ya lindi sh
milioni wilaya ya liwale sh
milioni wilaya ya nachingwea sh
milioni wilaya ya ruangwa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za nachingwea ruangwa na liwale zilibakiza asilimia na ya fedha zilizotakiwa kutumika
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa lindi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa lindi halmashauri wilaya ya kilwa sh
milioni wilaya ya liwale sh
milioni wilaya ya lindi sh
milioni wilaya ya ruangwa sh
milioni wilaya ya nachingwea sh
milioni manispaa ya lindi sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha fedha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa ambapo katika halmashauri za wilaya za lindi na nachingwea sh
 na sh
 milioni hazikutolewa
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya za ruangwa na nachingwea zilibakiza asilimia na ya fedha zilikuwepo
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa lindi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa lindi halmashauri wilaya ya kilwa sh
milioni wilaya ya lindi sh
milioni manispaa ya lindi sh
milioni wilaya ya liwale sh
milioni wilaya ya nachingwea sh
milioni wilaya ya ruangwa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za ruangwa kilwa na liwale zilikuwa na sh
 sh
 na sh
 milioni za fedha za mradi hazikutolewa
kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika
baadhi ya halmashauri zilizokuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki ni halmashauri ya wilaya ya kilwa asilimia pamoja na halmashauri ya manispaa ya lindi asilimia 
mkoa wa manyara mkoa wa manyara una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri miji mbili na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni miji ya babati na mbulu na wilaya za simanjiro kiteto babati mbulu na hanang
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mwaka cag alikagua halmashauri zote saba ambapo halmashauri mbili zilipata hati zenye shaka
halmashauri hizo ni halmashauri ya wilaya ya simanjiro na halmashauri ya mji wa babati
katika halmashauri ya simanjiro cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo malipo batili na yasiyo na manufaa yaliyotokana na madai ya kodi yaliyolipwa na halmashauri badala ya wakandarasi sh
 milioni maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakuthibitika kupelekwa benki sh
 milioni kukosekana kwa hati za malipo zenye thamani ya sh
 milioni malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni pamoja na vitabu viwili vya kukusanyia maduhuli ambavyo havikuwasilishwa kwa ukaguzi
aidha cag alitoa hati yenye shaka kwa halmashauri ya mji wa babati kutokana na sababu zifuatazo malipo batili na yasiyo na manufaa yaliyotokana na madai ya kodi yaliyolipwa na halmashauri badala ya wakandarasi sh
 milioni makusanyo ya maduhuli ambayo hayakuthibitika kupelekwa benki sh
 milioni kukosekana kwa hati za malipo zenye thamani ya sh
 milioni malipo kwa fedha taslimu yasiyo na vielelezo sh
 milioni pamoja na malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa manyara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa manyara halmashauri wilaya ya babati sh
milioni mji wa babati sh
milioni wilaya ya hanang sh
milioni wilaya ya kiteto sh
milioni wilaya ya mbulu sh
milioni mji wa mbulu sh
milioni wilaya ya simanjiro sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya mbulu ilibakiza asilimia 
aidha katika halmashauri ya mji wa babati sh
 zikiwa ni asilimia ya fedha zilizotumika zilihojiwa na cag
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa manyara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa manyara halmashauri wilaya ya babati sh
milioni mji wa babati sh
milioni wilaya ya hanang sh
milioni wilaya ya kiteto sh
milioni wilaya ya mbulu sh
milioni mji wa mbulu sh
milioni wilaya ya simanjiro sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazi kutumika 
 fedha ambazo hazi kutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kiteto na babati zilibakiza asilimia na 
aidha katika halmashauri za mkoa wa manyara kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa
baadhi ya halmashauri ambazo hazikupokea fedha hizo ni halmashauri za wilaya za hanang na babati hazikupokea sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa babati haikupokea sh
 milioni za mradi
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa manyara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa manyara halmashauri wilaya ya babati sh
milioni mji wa babati sh
milioni wilaya ya hanang sh
milioni wilaya ya kiteto sh
milioni wilaya ya mbulu sh
milioni mji wa mbulu sh
milioni wilaya ya simanjiro sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za miji ya babati na mbulu zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri ya wilaya ya hanang ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za mbulu babati na kiteto zilikuwa na kiasi cha sh
 sh
 na sh
 milioni pamoja na halmashauri ya mji wa babati sh
 milioni ya fedha ambazo hazikutolewa
mkoa wa mara mkoa wa mara una halmashauri tisa zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri za miji mbili na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya musoma miji ya tarime na bunda na wilaya za musoma rorya tarime bunda butiama na serengeti
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote tisa za mkoa wa mara ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa mara
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa mara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya mji wa bunda ambao haukuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mara halmashauri wilaya ya bunda sh
milioni wilaya ya butiama sh
milioni wilaya ya musoma sh
milioni manispaa ya musoma sh
milioni wilaya ya rorya sh
milioni wilaya ya serengeti sh
milioni wilaya ya tarime sh
milioni mji wa tarime sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya ya tarime rorya na serengeti zilibakiza asilimia na kwa mtiririko huo
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa mara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya wilaya ya tarime ambayo haikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mara halmashauri wilaya ya bunda sh
milioni mji wa bunda sh
milioni wilaya ya butiama sh
milioni wilaya ya musoma sh
milioni manispaa ya musoma sh
milioni wilaya ya rorya sh
milioni wilaya ya serengeti sh
milioni mji wa tarime sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za bunda serengeti na musoma zilibakiza asilimia na kwa mtiririko huo
vilevile sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa halmashauri za mji wa bunda haikupokea sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya butiama haikupokea sh
 milioni wakati halmashauri ya wilaya ya rorya haikupokea sh
 milioni
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa mara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mara halmashauri wilaya ya bunda sh
milioni mji wa bunda sh
milioni wilaya ya butiama sh
milioni wilaya ya musoma sh
milioni manispaa ya muso ma sh
milioni wilaya ya rorya sh
milioni wilaya ya seren geti sh
milioni wilaya ya tarime sh
milioni mji wa tarime sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya musoma na serengeti zilibakiza asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya musoma ilibakiza asilimia na halmashauri ya mji wa bunda ilibakiza asilimia 
aidha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa halmashauri za wilaya za musoma butiama na tarime hazikupokea sh
 sh
 na sh
 milioni pamoja na halmashauri za miji ya tarime na bunda hazikupokea sh
 na sh
 milioni kwa mtiririko huo
mkoa wa morogoro mkoa wa morogoro una halmashauri tisa zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya saba
halmashauri hizo ni manispaa ya morogoro mji wa ifakara na wilaya za malinyi morogoro kilosa mvomero gairo kilombero na ulanga
kwa mwaka cag alikagua halmashauri zote tisa za mkoa wa morogoro
katika ukaguzi huo halmashauri zote zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa morogoro
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa morogoro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya wilaya ya ulanga
kwenye ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa morogoro halmashauri wilaya ya gairo sh
milioni wilaya ya kilombero sh
milioni wilaya ya kilosa sh
milioni wilaya ya morogoro sh
milioni manispaa ya morogoro sh
milioni wilaya ya mvomero dc sh
milioni mji wa ifakara sh
milioni wilaya ya malinyi sh
milioni jumla sh
million fedha amba zo hazikutu mika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za ifakara gairo kilosa mvomero na kilombero zilikuwa na asilimia na kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya manispaa ya morogoro ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa morogoro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa morogoro halmashauri wilaya ya kilombe ro sh
milioni wilaya ya kilosa sh
milioni wilaya ya mvomero sh
milioni wilaya ya morogoro sh
milioni manispaa ya moro goro sh
milioni wilaya ya ulanga sh
milioni mji wa ifakara sh
milioni wilaya ya malinyi sh
milioni wilaya ya gairo sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kilosa morogoro ulanga na gairo zilikuwa na asilimia na kwa mtiririko huo kiasi cha sh
 milioni cha matumizi kilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya wilaya ya gairo ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa morogoro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa morogoro halmashauri wilaya ya gairo sh
milioni mji wa ifakara sh
milioni wilaya ya kilombero sh
milioni wilaya ya kilosa sh
milioni wilaya ya malinyi sh
milioni wilaya ya morogoro sh
milioni wilaya ya mvomero sh
milioni wilaya ya ulanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za morogoro na ulanga hazikupokea sh
 milioni na sh
 milioni ya fedha za mradi
pia kulikua na miiradi ambayo haikukamilika katika halmashauri ya wilaya ya ulanga yenye thamani ya sh
 milioni
mkoa wa mbeya mkoa wa mbeya una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri ya jiji moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni jiji la mbeya na wilaya za chunya mbeya busokelo rungwe mbarali na kyela
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote saba ambapo zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa mbeya
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf
halmashauri za mkoa wa mbeya kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mbeya halmashauri wilaya ya busokelo sh
milioni wilaya ya chunya sh
milioni wilaya ya kyela sh
milioni wilaya ya mbarali sh
milioni wilaya ya mbeya sh
milioni jiji la mbeya sh
milioni wilaya ya rungwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika
halmashauri za wilaya za mbarali na kyela zilibakiza asilimia na wakati halmashauri ya jiji la mbeya ilibakiza asilimia 
aidha katika halmashauri za mkoa wa mbeya sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi yalihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za kyela mbeya mbarali na busokelo zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohojiwa kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya jiji la mbeya ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa mbeya kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
kwenye ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mbeya halmashauri wilaya ya busokelo sh
milioni wilaya ya chunya sh
milioni wilaya ya kyela sh
milioni wilaya ya mbarali sh
milioni jiji la mbeya sh
milioni wilaya ya mbeya sh
milioni wilaya ya rungwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za busokelo rungwe na mbeya zilibakiza asilimia na za fedha zilizokuwepo kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya jiji la mbeya ilibakiza asilimia ya fedha zilizokuwepo
vilevile sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri ya jiji la mbeya haikupokea sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za kyela na mbarali hazikupokea sh
 na sh 
 milioni
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi ya mradi yalihojiwa na cag ambapo katika halmashauri za wilaya za rungwe mbarali na kyela zilihojiwa asilimia na za matumizi yao kwa mtiririko huo
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa mbeya kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mbeya halmashauri wilaya ya busokelo sh
milioni wilaya ya chunya sh
milioni wilaya ya kyela sh
milioni wilaya ya mbarali sh
milioni wilaya ya mbeya sh
milioni jiji la mbeya sh
milioni wilaya ya rungwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za mbeya busokelo kyela chunya na rungwe zilibakisha asilimia na ya fedha zilizokuwepo kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya jiji la mbeya lilibaliza asilimia ya fedha zilizokuwepo
katika utekelezaji wa mradi wa maji katika mkoa wa mbeya halmashauri tatu hazikupatiwa jumla ya sh
 milioni ambapo halmashauri za wilaya za mbeya na busokelo hazikupokea sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya jiji la mbeya haikupokea sh
 milioni
aidha miradi yenye thamani ya sh
 milioni haikukamilika ambapo halmashauri za wilaya za mbarali zilikuwa na kiasi cha sh
 na sh
 milioni za miradi isiyokamilika ikiwa ni dalili za kuwepo udhaifu wa usimamizi wa miradi husika
mkoa wa mtwara mkoa wa mtwara una halmashauri tisa zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri za miji mbili na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya mtwara miji ya masasi na newala na wilaya za masasi mtwara newala tandahimba nanyamba na nanyumbu
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kwa mwaka cag alikagua halmashauri zote tisa za mkoa wa mtwara ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria uwepo wa usimamizi na utunzaji mzuri wa nyaraka na kumbukumbu za fedha na rasilimali nyingine katika halmashauri za mkoa wa mtwara
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa mtwara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mtwara halmashauri manis paa ya mtwara sh
milioni mji wa masasi sh
milioni wilaya ya masasi sh
milioni wilaya ya mtwara sh
milioni mji wa nanyam ba sh
milioni wilaya ya tandahimba sh
milioni wilaya ya nanyumbu sh
milioni mji wa newala sh
milioni wilaya ya newala sh
milioni jumla sh
milion fedha ambazo haz ikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi zilibaki ambapo halmashauri za wilaya za mtwara na tandahimba zilibakiza asilimia na wakati halmashauri za miji ya nanyamba na masasi zilibakiza asilimia na ya fedha zilizokuwepo
halmashauri za mkoa wa mtwara zilikuwa na sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa na cag
halmashauri za wilaya za tandahimba na newala zote zilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa wakati halmashauri ya mji wa newala ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa mtwara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri za mji wa newala na wilaya ya newala ambazo hazikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mtwara halmashauri wilaya ya masasi sh
milioni mji wa masasi sh
milioni wilaya ya mtwara sh
milioni manispaa ya mtwara sh
milioni wilaya ya nanyumbu sh
milioni wilaya ya tandahimba sh
milioni wilaya ya nanyamba sh
milioni jumla sh
milion fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika
halmashauri za wilaya za nanyumbu nanyamba na masasi zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki wakati halmashauri ya mji wa masasi na manispaa ya mtwara zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki
aidha halmashauri ya wilaya ya nanyumbu ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa mtwara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mtwara halmashauri wilaya ya masasi sh
milioni mji wa masasi sh
milioni wilaya ya nanyum bu sh
milioni mji wa nanyam ba sh
milioni wilaya ya newala sh
mili oni mji wa newala sh
mili oni wilaya ya mtwara sh
mili oni manispaa ya mtwara sh
mili oni wilaya ya tanda himba sh
milioni jumla sh
milion fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo hai kukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za newala nanyumbu masasi na tandahimba zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki
vilevile kulikuwa na miradi yenye thamani ya sh
 milioni ambayo haikukamilika katika halmashauri zifuatazo halmashauri ya wilaya ya nanyumbu sh
 milioni halmashauri ya manispaa ya mtwara sh
 milioni pamoja na halmashauri ya mji wa nanyamba sh
 milioni ikiashiria uwepo wa usimamizi dhaifu wa miradi husika
mkoa wa mwanza mkoa wa mwanza una halmashauri nane zikiwa ni halmashauri ya jiji moja halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni jiji la mwanza manispaa ya ilemela na wilaya za kwimba magu misungwi sengerema ukerewe na buchosa
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nane za mkoa wa mwanza
katika ukaguzi huo halmashauri tatu yaani halmashauri za wilaya za ukerewe buchosa na misungwi zilipata hati zenye shaka
halmashauri ya wilaya ya ukerewe ilipata hata yenye shaka kwa mwaka wa pili mfululizo
cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo kukosekana kwa vitabu vya kukusanyia maduhuli kukosekana kwa hati za malipo yenye thamani ya sh
 milioni na kutambulika kwa thamani ya uchakavu kwa mali isiyoshikika yenye thamani ya sh
 milioni
kwa upande wa halmashauri ya wilaya ya buchosa cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki yenye thamani ya sh
 milioni kutowasilisha maduhuli yaliyokusanywa makao makuu ya halmashauri yenye thamani ya sh
 milioni na kutopeleka benki fedha zilizosalia kwenye malipo mbalimbali yenye thamani ya sh
 milioni
halmashauri ya wilaya ya misungwi ilipata hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo madeni yasiyokuwa na vielelezo ambayo yana thamani ya sh
 milioni na kukosekana kwa hati za malipo yenye thamani ya sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa mwanza kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri za wilaya za misungwi na ukerewe ambazo hazikujumuishwa katika riport ya cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mwanza halmashauri manispaa ya ilemela sh
milioni wilaya ya kwimba sh
milioni wilaya ya magu sh
milioni jiji la mwanza sh
milioni wilaya ya sengerema sh
milioni wilaya ya buchosa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za sengerema na magu zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki wakati halmashauri ya jiji la mwanza na manispaa ya ilemela zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki
kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hazikutolewa katika halmashauri tano za mkoa wa mwanza
halmashauri ya jiji la mwanza haikupokea sh
 milioni halmashauri ya manispaa ya ilemela haikupokea sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za sengerema kwimba na buchosa hazikupokea sh
 sh
 na sh
 milioni kwa mtiririko huo
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya ya matumizi yalihojiwa na cag
halmashauri za wilaya za kwimba sengerema na magu zilikuwa na asilimia na ya matumizi yao wakati halmashauri ya manispaa ya ilemela ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa mwanza kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mwanza halmashauri wilaya ya senger ema sh
milioni wilaya ya ukerewe sh
milioni wilaya ya kwimba sh
milioni manispaa ya ilemela sh
mili oni wilaya ya misung wi sh
milioni wilaya ya buchosa sh
milioni wilaya ya magu sh
milioni jiji la mwanza sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za sengerema ukerewe na magu zilibakiza asilimia na ya fedha zilizokuwepo
aidha halmashauri ya manispaa ya ilemela ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa na cag
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa mwanza kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya manispaa ya ilemela ambayo haikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mwanza buchosa sh
milioni h kwimba sh
milioni h magu sh
milioni h misungwi sh
milioni h mwanza sh
milioni h sengerema sh
milioni h ukerewe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kwimba misungwi na sengerema zilibakiza asilimia na ya fedha zilizokuwepo kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya jiji la mwanza ilibakiza asilimia 
vilevile kiasi cha sh
 milioni hazikutolewa kwa utekelezaji wa mradi kama ilivyopangwa ambapo halmashauri za wilaya za kwimba misungwi na sengerema hazikupokea sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya jiji la mwanza haikupokea sh
 milioni
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mkoa wa njombe mkoa wa njombe una jumla ya halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni mji wa njombe na wilaya za njombe makambako ludewa makete na wangingo mbe
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita ambazo zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria uwepo wa usimamizi na utunzaji mzuri wa nyaraka na kumbukumbu za fedha na rasilimali nyingine katika halmashauri za mkoa wa njombe
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu mkubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa njombe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa njombe halmashauri wilaya ya njombe sh
milioni mji wa njombe sh
milioni wilaya ya makete sh
milioni wilaya ya lude wa sh
milioni mji wa makambako sh
milioni wilaya ya wanging ombe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha iliyotumika kutekeleza mradi huu kilihojiwa ambapo halmashauri ya wilaya ya wanging ombe ilikuwa na asilimia halmashauri za miji ya njombe na makambako ilikuwa na asilimia na za matumizi yaliyohojiwa
kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya mji wa njombe ilikuwa na asilimia wakati halmashauri za wilaya za njombe na wanging ombe zikiwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizobaki
mradi wa mfuko wa barabara rfhalmashauri za mkoa wa njombe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini picha gizuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa njombe halmashauri wilaya ya ludewa sh
milioni mji wa makambako sh
milioni wilaya ya makete sh
milioni wilaya ya njombe sh
milioni mji wa njombe sh
milioni wilaya ya wanging ombe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya mji wa njombe ilibakiza asilimia ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya wanging ombe asilimia 
aidha kiasi cha sh 
 sawa na asilimia ya matumizi ya mradi zilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za makete na ludewa zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohiwa wakati halmashauri ya mji wa makambako ilikuwa na asilimia 
vilevile kiasi cha sh
 milioni hazikutolewa ambapo halmashauri ya mji wa njombe haikupokea sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za makete na ludewa hazikupokea sh
 milioni na sh
 milioni
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa njombe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
kwenye ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa njombe halmashauri wilaya ya ludewa sh
milioni mji wa makambako sh
milioni wilaya ya makete sh
milioni wilaya ya njombe sh
milioni mji wa njombe sh
milioni wilaya ya wanging ombe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi ya mradi zilihojiwa na cag
halmashauri za wilaya za wanging ombe na makete zilikuwa na asilimia 
 na 
 ya matumizi yaliyohojiwa
aidha kiasi cha sh
 milioni hakikutolewa kwenye utekelezaji wa mradi huu katika halmashauri nne za mkoa wa njombe kama ifuatavyo halmashauri za wilaya za wanging ombe makambako makete na njombe kiasi cha sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni hazikutolewa kwa mtiririko huo
mkoa wa pwani mkoa wa pwani una halmashauri tisa zikiwa ni halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya nane
halmashauri hizo ni mji wa kibaha na wilaya za kibaha bagamoyo kisarawe rufiji mafia chalinze kibiti na mkuranga
kwa mwaka cag alikagua halmashauri tisa za mkoa wa pwani ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria uwepo wa usimamizi na utunzaji mzuri wa nyaraka na kumbukumbu za fedha na rasilimali nyingine katika halmashauri za mkoa wa pwani
wajibu imechambua utekelezaji wa miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa pwani kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa pwani halmashauri wilaya ya kisarawe sh
milioni wilaya ya kibaha sh
milioni wilaya ya mafia sh
milioni wilaya ya bagam oyo sh
milioni wilaya ya mkuran ga sh
milioni wilaya ya rufiji sh
milioni wilaya ya chalinze sh
milioni mji wa kibaha sh
milioni wilaya ya kibiti sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya mkuranga iliongoza ikiwa na asilimia 
aidha sh
 milioni za matumizi katika mradi huu zilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya mji wa kibaha ilikuwa na asilimia wakati halmashauri za wilaya za chalinze kibaha na kisarawe zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa maendeleo sekta ya barabara rf halmashauri za mkoa wa pwani kwa mwaka zilikuwa na sh 
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa maendeleo sekta ya barabara rf mkoa wa pwani halmashauri wilaya ya bagam oyo sh
milioni wilaya ya kibaha sh
milioni mji wa kibaha sh
mili oni wilaya ya kisarawe sh
mili oni wilaya ya mafia sh
milioni wilaya ya mkuran ga sh
milioni wilaya ya rufiji sh
milioni wilaya ya chalinze sh
milioni wilaya ya kibiti sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni za mradi hazikutolewa kulingana na bajeti ambapo halmashauri ya mji wa kibaha haikupokea sh
 milioni na halmashauri za wilaya za kibaha bagamoyo na rufiji hazikupokea sh
 sh
 na sh
 milioni
vilevile halmashauri ya wilaya ya mkuranga ilikuwa na miradi yenye thamani ya sh
 milioni ambayo ilikuwa haijakamilika
pia sh
 milioni za mradi hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya za chalinze kibiti kisarawe mafia rufiji na bagamayo zilikuwa na asilimia na ya fedha ambazo hazikutumika wakati halmashauri ya mji wa kibaha ilikuwa na asilimia 
aidha asilimia na ya matumizi ya mradi huu yalihojiwa na cag katika halmashauri za wilaya za mafia na kibaha wakati halmashauri ya mji wa kibaha ilihojiwa kwa kiasi cha asilimia 
mradi wa maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa pwani kwa mwaka zilikuwa na sh 
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa pwani halmashauri wilaya ya chalinze sh
mili oni wilaya ya bagam oyo sh
milioni wilaya ya kibaha sh
milioni mji wa kibaha sh
milioni wilaya ya kibiti sh
milioni wilaya ya kisarawe sh
mili oni wilaya ya mafia sh
milioni wilaya ya mkuran ga sh
milioni wilaya ya rufiji sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha zilizoidhinishwa za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za kibaha kisarawe mkuranga na chalinze hazikupokea sh
 milioni sh
 milioni sh
 milioni na sh
 milioni kwa mtiririko huo
vilevile sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi zilizokuwepo hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya za bagamoyo kibaha chalinze mafia na mkuranga zilibakiza asilimia na ya fedha zilizokuwepo zilibaki wakati halmashauri ya mji wa kibaha ilibakiza asilimia 
mkoa wa rukwa mkoa wa rukwa una halmashauri nne zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya tatu
halmashauri hizo ni manispaa ya sumbawanga na wilaya za nkasi sumbawanga na kalambo
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nne
katika ukaguzi huo halmashauri zote zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa rukwa
wajibu imechambua miradi miwili katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rfhalmashauri za mkoa wa rukwa kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa rukwa halmashauri wilaya ya kalambo sh
milioni wilaya ya nkasi sh
milioni manispaa ya sum bawanga sh
milioni wilaya ya sum bawanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyoho jiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kalambo na sumbawanga zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya sumbawanga ikiwa na asilimia ya fedha za mradi zilizobaki
aidha kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri ya manispaa ya sumbawanga ilikuwa na sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za sumbawanga na kalambo zilikuwa na sh
 na sh
 milioni ya fedha za mradi ambazo hazikutolewa
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa rukwa kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa rukwa halmashauri wilaya ya sumbawanga sh
milioni manispaa ya sumbawanga sh
milioni wilaya ya nkasi sh
milioni wilaya ya kalambo sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 kiasi cha sh
 cha fedha za mradi hazikutumika ambapo halmashauri ya manispaa ya sumbawanga ilikua na asilimia na halmashauri ya wilaya ya kalambo asilimia ya fedha za mradi zilizobaki
mkoa wa ruvuma mkoa wa ruvuma una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni manispaa ya songea na wilaya za tunduru namtumbo mbinga songea na nyasa
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita
katika ukaguzi huo halmashauri ya wilaya ya mbinga ilipata hati yenye shaka
cag alitoa hati hiyo kutokana na sababu zifuatazo vitabu nane vya kukusanyia maduhuli havikuonekana na malipo yasiyokuwa na nyaraka za kutosha sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa ruvuma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa ruvuma halmashauri wilaya ya tunduru sh
milioni wilaya ya mbinga sh
milioni wilaya ya namtumbo sh
milioni wilaya ya songea sh
milioni manispaa ya songea sh
milioni wilaya ya nyasa sh
milioni wilaya ya madaba sh
milioni mji wa mbinga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia zilibaki ambapo halmashauri za wilaya za mbinga namtumbo na songea zilikuwa na asilimia na 
hata hivyo halmashauri za wilaya za madaba na songea zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizotumika zilihojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa ruvuma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa ruvuma halmashauri wilaya ya madaba sh
milioni wilaya ya mbinga sh
milioni mji wa mbinga sh
milioni wilaya ya namtumbo sh
milioni wilaya ya nyasa sh
milioni wilaya ya songea sh
milioni manispaa ya songea sh
milioni wilaya ya tunduru sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za madaba nyasa songea mbinga na tunduru zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri ya mji wa mbinga ikiwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile sh
 ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za mbinga songea nyasa namtumbo na tunduru zilikuwa na sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya manispaa ya songea ilikuwa na sh
 milioni ya fedha za mradi ambazo hazikutolewa
aidha miradi yenye thamani ya sh
 milioni haikukamilika ambapo halmashauri za wilaya za namtumbo na tunduru zilikuwa na miradi ya aina hiyo yenye thamani ya sh
 na sh
 milioni
kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za matumizi ya mradi zilihojiwa
halmashauri ya manispaa ya songea ilikuwa na asilimia na halmashauri ya wilaya ya madaba ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rfhalmashauri za mkoa wa ruvuma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa ruvuma halmashauri wilaya ya namtumbo sh
milioni wilaya ya mbinga sh
milioni mji wa mbinga sh
milioni wilaya ya nyasa sh
milioni wilaya ya songea sh
milioni manispaa ya songea sh
milioni wilaya ya tunduru sh
milioni wilaya ya madaba sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya ma tumizi yaliyoho jiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za madaba songea na namtumbo zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya songea ikiwa na asilimia ya fedha zilizobaki
aidha sh
 milioni sawa na asilimia za matumizi ya mradi zilihojiwa na cag
halmashauri za wilaya za nyasa na namtumbo zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohojiwa
vilevile sh
 milioni za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri ya manispaa ya songea ilikuwa na sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya tunduru sh
 milioni ya fedha ambazo hazikutolewa
mkoa wa singida mkoa wa singida una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya singida na wilaya za iramba manyoni singida ikungi mkalama na itigi
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa katika mwaka cag alikagua halmashauri zote saba
katika ukaguzi huo halmashauri zote saba zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa singida
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa singida kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa singida halmashauri wilaya ya iramba sh
milioni wilaya ya mkalama sh
milioni wilaya ya manyoni sh
milioni manispaa ya singida sh
smilioni wilaya ya singida sh
milioni wilaya ya itigi sh
milioni wilaya ya ikungi sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia zilibaki ambapo halmashauri za wilaya za ikungi na mkalama zilikuwa na asilimia na 
aidha kiasi cha sh
 milioni za fedha zilizotumika kwenye mradi zilihojiwa na cag
halmashauri ya manispaa ya singida ilikuwa na asilimia na halmashauri za wilaya za iramba manyoni na itigi zilikua na asilimia na ya fedha za matumizi zilizohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa singida kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa singida halmashauri wilaya ya ikungi sh
milioni wilaya ya iramba sh
milioni wilaya ya itigi sh
milioni wilaya ya manyoni sh
milioni wilaya ya mkalama sh
milioni wilaya ya singida sh
milioni manispaa ya singida sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia cha fedha za mradi hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya za itigi na singida zilikuwa na asilimia na pamoja na halmashauri ya manispaa ya singida kuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
aidha kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za ikungi iramba singida manyoni na mkalama zilikuwa na sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya manispaa ya singida ilikuwa na sh
 milioni ya fedha ambazo hazikutolewa kulingana na bajeti iliyoidhinishwa
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha zilizotumika katika mradi zilihojiwa na cag
halmashauri ya manispaa ya singida ilikuwa na asilimia na halmashauri ya wilaya ya iramba ikiwa asilimia ya fedha zilihojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa singida kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa singida halmashauri wilaya ya iramba sh
milioni wilaya ya ikungi sh
milioni wilaya ya manyoni sh
milioni wilaya ya mkalama sh
milioni wilaya ya singida sh
milioni manispaa ya singida sh
milioni wilaya ya itigi sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya iramba ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za iramba manyoni na ikungi zilikuwa na sh
 sh
 na sh
 milioni ya fedha za mradi ambazo hazikutolewa
aidha kiasi cha sh
 milioni za matumizi ya mradi zilihojiwa na cag
halmashauri za wilaya za manyoni na iramba zilikuwa na asilimia na za fedha zilihojiwa
mkoa wa simiyu mkoa wa simiyu una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni mji wa bariadi na wilaya za bariadi busega itilima maswa na meatu
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita
katika ukaguzi huo halmashauri zote zilipata hati zinazoridhisha hali inayoashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa simiyu
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa simiyu kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa simiyu halmashauri mji wa bariadi sh
milioni wilaya ya bariadi sh
milioni wilaya ya maswa sh
milioni wilaya ya meatu sh
milioni wilaya ya busega sh
milioni wilaya ya itilima sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutu mika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia kilibaki ambapo halmashauri ya wilaya ya itilima ilikua na asilimia na halmashauri ya wilaya ya bariadi asilimia 
hata hivyo kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikupokelewa
halmashauri ya wilaya ya bariadi ilikuwa sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya maswa sh
 milioni hazikutolewa
aidha halmashauri ya wilaya ya itilima ilikuwa na asilimia ya matumizi yalihojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa simiyu kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa simiyu halmashauri wilaya ya bariadi sh
milioni mji wa bariadi sh
milioni wilaya ya busega sh
milioni wilaya ya itilima sh
milioni wilaya ya maswa sh
milioni wilaya ya meatu sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutu mika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za itilima maswa busega na bariadi zilikuwa na asilimia na za fedha zilizobaki wakati halmashauri ya mji wa bariadi ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile halmashauri ya wilaya ya bariadi haikupokea fedha za mradi kiasi cha sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya meatu ilihojiwa matumizi yake kwa kiasi cha asilimia 
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa simiyu kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa simiyu halmashauri wilaya ya bariadi sh
milioni mji wa bariadi sh
milioni wilaya ya maswa sh
milioni wilaya ya meatu sh
milioni wilaya ya busega sh
milioni wilaya ya itilima sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi huu hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za bariadi na busega zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki wakati halmashauri ya mji wa bariadi ilikuwa na asilimia 
mkoa wa songwe mkoa wa songwe una halmashauri tano zikiwa ni halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya nne
halmashauri hizo ni mji wa tunduma na wilaya za ileje mbozi momba na songwe
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote tano
katika ukaguzi huo halmashauri zote tano zilipata hati zinazoridhisha hali inayoashiria kuwepo usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa songwe
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa songwe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa songwe halmashauri wilaya ya mbozi sh
milioni wilaya ya ileje sh
milioni wilaya ya songwe sh
milioni wilaya ya momba sh
milioni mji wa tunduma sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za mbozi na ileje zilikuwa na asilimia na za fedha zilizobaki
aidha cag alihoji asilimia ya matumizi ya utekelezaji wa mradi huu yaliyofanywa na halmashauri ya wilaya ya momba
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa songwe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa songwe halmashauri wilaya ya ileje sh
milioni wilaya ya mbozi sh
milioni wilaya ya momba sh
milioni wilaya ya songwe sh
milioni mji wa tunduma sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya mji wa tunduma ilikuwa na asilimia wakati halmashauri za wilaya za songwe ileje na momba zikiwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni cha matumizi ya mradi yalihojiwa na cag ambapo katika halmashauri za wilaya ya ileje na momba zilihojiwa asilimia na za matumizi yaliyofanyika
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa songwe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa songwe halmashauri wilaya ya mbozi sh
milioni wilaya ya ileje sh
milioni wilaya ya momba sh
milioni mji wa tunduma sh
milioni wilaya ya songwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za ileje mbozi na songwe zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki kwenye mradi
mkoa wa shinyanga mkoa wa shinyanga una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya nne
halmashauri hizo ni manispaa ya shinyanga mji wa kahama na wilaya za shinyanga msalala kishapu ushetu na kahama
katika mwaka cag alikagua halmashauri sita
katika ukaguzi huo halmashauri zote sita zilipata hati zinazoridhisha hali inayoashiria kuwepo usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa shinyanga
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa shinyanga kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa shinyanga halmashauri mji wa kahama sh
milioni wilaya ya ushetu sh
milioni wilaya ya kishapu sh
milioni wilaya ya msalala sh
milioni wilaya ya shinyanga sh
milioni manispaa ya shinyanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutu mika 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za shinyanga kishapu na msalala zilikuwa na asilimia na za fedha zilizobaki wakati halmashauri ya manispaa ya shinyanga ilikuwa na asilimia ambapo halmashauri ya mji wa kahama ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
katika ukaguzi wake cag alihoji matumizi ya mradi huu kwa kiasi cha sh
 milioni ambapo halmashauri ya manispaa ya shinyanga ilikuwa na asilimia na halmashauri ya mji wa kahama nayo ikiwa na asilimia za matumizi yaliyohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa shinyanga kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni ambazo zilitakiwa zitumike kwenye utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa shinyanga halmashauri mji wa kahama sh
milioni wilaya ya kishapu sh
milioni wilaya ya msalala sh
milioni wilaya ya shinyanga sh
milioni manispaa ya shinyanga sh
milioni wilaya ya ushetu sh
milioni jumla sh
milioni fedha ambazo hazikutu mika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za shinyanga uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa ushetu na msalala zilikuwa na asilimia za fedha zilizobaki wakati halmashauri ya mji wa kahama ikiwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile sh
 milioni za matumizi kwenye mradi huu ziliyohojiwa na cag ambapo halmashauri ya mji wa kahama ilikuwa na asilimia halmashauri ya manispaa ya shinyanga ikiwa na asilimia na halmashauri ya wilaya ya ushetu ikiwa na asilimia ya matumizi yalihojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa shinyanga kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf shinyanga halmashauri mji wa kahama sh
milioni wilaya ya kishapu sh
milioni wilaya ya msalala sh
milioni wilaya ya shinyanga sh
milioni manispaa ya shinyanga sh
milioni wilaya ya ushetu sh
milioni jumla sh
milioni fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kishapu na msalala zote zilibakiza asilimia halmashauri ya mji wa kahama asilimia na halmashauri ya manispaa ya shinyanga ilibakiza asilimia 
aidha sh
 milioni za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za kishapu na shinyanga zilikuwa na sh
 na sh
 milioni ambazo hazikutolewa wakati halmashauri ya manispaa ya shinyanga ikiwa na kiasi cha sh
 milioni ambacho hakikutolewa
mkoa wa tabora mkoa wa tabora una halmashauri nane zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya tabora mji wa nzega na wilaya za igunga sikonge tabora kaliua nzega na urambo
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nane za mkoa wa tabora
katika ukaguzi huo halmashauri moja ya manispaa ya tabora ilipata hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo madeni kuoneshwa kimakosa kwenye taarifa ya fedha kwa upungufu wa kiasi cha sh
 milioni kukosekana kwa hati za malipo sh
 milioni malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni na kukosekana kwa viambatanisho vya kurejeshwa masurufu ya jumla sh
 milioni
wajibu imechambua mradi mmoja katika mkoa huu ambao ulionekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa tabora kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni za kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa tabora halmashauri wilaya ya kaliua sh
milioni wilaya ya urambo sh
milioni wilaya ya igunga sh
milioni manispaa ya tabora sh
milioni wilaya ya sikonge sh
milioni wilaya ya nzega sh
milioni wilaya ya tabora sh
milioni mji wa nzega sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa ripoti ya cag umeonesha kuwa katika mradi huu kulikuwa na fedha ambazo hazikutumika ambapo halmashauri ya mji wa nzega ilikuwa na asilimia na halmashauri ya manispaa ya tabora ilikuwa na asilimia ya fedha za mradi zilizobaki
aidha halmashauri ya manispaa ya tabora ilikuwa na asilimia ya matumizi yalihojiwa na cag
mkoa wa tanga mkoa wa tanga una halmashauri kumi na moja zikiwa ni halmashauri ya jiji moja halmashauri za miji mbili na halmashauri za wilaya nane
halmashauri hizo ni jiji la tanga miji ya handeni na korogwe na wilaya za bumbuli handeni kilindi korogwe lushoto mkinga muheza na pangani
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote kumi na moja
katika ukaguzi huo halmashauri tatu zilipata hati zenye shaka na halmashauri moja ilipata hati isiyoridhisha
halmashauri zilizopata hati zenye shaka ni halmashauri za wilaya za handeni korogwe na lushoto wakati halmashauri ya wilaya ya pangani ilipata hati isiyoridhisha
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa katika halmashauri ya wilaya ya handeni cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo malipo ya mishahara yaliyolipwa kwa watumishi waliokoma utumishi wa umma sh
 milioni maduhuli yaliyokusanywa kutoka vyanzo mbalimbali na hayakupelekwa benki sh
 milioni malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni na malipo batili na yasiyo na manufaa yanayotokana na halmashauri kulipa madai ya kodi badala ya wazabuni sh
 milioni
aidha katika halmashauri ya wilaya ya lushoto cag alibaini marekebisho yasiyofafanuliwa katika taarifa ya mabadiliko ya mtaji ya sh
 milioni madeni kuoneshwa pungufu kwa kiasi cha sh
 milioni na kutooneshwa maelezo ya ziada ya fedha zilizotolewa benki zaidi ya kiasi kilichopo sh
 milioni
vilevile katika halmashauri ya wilaya ya korogwe cag alibaini tofauti isiyokuwa na maelezo kati ya manunuzi ya bidhaa na huduma kati ya taarifa ya mapato na matumizi na taarifa ya mtiririko wa fedha ya sh
 milioni na matumizi ya kawaida yaliyolipwa kutoka akaunti ya amana badala ya akaunti ya matumizi mengineyo ya sh
 milioni
aidha cag alibainisha halmashauri ya wilaya ya pangani ilipata hati isiyoridhisha kutokana na sababu mbalimbali ikiwemo kufanya marekebisho yasiyothibitika yaliyofanywa kabla ya tarehe julai ya sh
 milioni ambapo halmashauri ilipitisha marekebisho hayo kwenye taarifa kuhusu mabadiliko ya mtaji
hata hivyo kiasi hicho hakikufafanuliwa wala kuwa na nyaraka za kuthibitisha usahihi wake
pia matumizi yameoneshwa zaidi kwa sh
 milioni hii ilitokana na urari wa hesabu na viambatisho vya taarifa ya fedha kujumuisha jumla ya gharama za huduma na bidhaa nyingine kiasi cha sh
 milioni ambazo zinahusisha madeni ya bidhaa yasiyolipwa ya sh
 milioni
hata hivyo uhakiki alioufanya cag kwenye orodha ya madeni ya bidhaa na huduma iliyoambatishwa ulibaini kuwa sh
 milioni tu ndio madeni ya bidhaa na huduma yasiyolipwa kwa mwaka huo wa ukaguzi na kiasi kilichobaki cha sh
 milioni kilikuwa tayari kimetambuliwa kama madeni yasiyolipwa kwa mwaka uliopita
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa tanga kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa tanga halmashauri wilaya ya han deni sh
milioni wilaya ya mkin ga sh
milioni wilaya ya kilin di sh
milioni jiji la tanga sh
milioni wilaya ya pan gani sh
milioni wilaya ya korog we sh
milioni wilaya ya muheza sh
milioni wilaya ya lush oto sh
milioni mji wa korog we sh
milioni wilaya ya bum buli sh
milioni mji wa handeni sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni za mradi huu zilibaki kwenye mkoa wa tanga ambapo halmashauri za wilaya za korogwe kilindi mkinga na muheza ziliongoza kwa kuwa na asilimia na wakati halmashauri ya mji wa handeni ikiwa na asilimia ya fedha zilizobaki
aidha halmashauri za wilaya za korogwe na bumbuli matumizi yao ya utekelezaji wa mradi yalihojiwa na cag kwa kiasi cha asilimia na 
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa tanga kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa tanga halmashauri wilaya ya bum buli sh
milioni wilaya ya han deni sh
milioni mji wa handeni sh
milioni wilaya ya kilin di sh
milioni wilaya ya korogwe sh
milioni mji wa korogwe sh
milioni wilaya ya lush oto sh
milioni wilaya ya mkin ga sh
milioni wilaya ya muhe za sh
milioni wilaya ya pan gani sh
milioni jiji la tanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha zilizokuwepo hakikutumika ambapo halmashauri za miji ya handeni na korogwe zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri za wilaya za bumbuli handeni kilindi korogwe na pangani zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizobaki bila kutumika
aidha kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za kilindi mkinga lushoto handeni korogwe na pangani ziliongoza kwa kuwa na sh
 sh 
 sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa handeni ikiwa na sh
 milioni za fedha ambazo hazikutolewa kama bajeti ilivyoelekeza
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za matumizi kwenye mradi kilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya jiji la tanga liliongoza kwa kuwa na asilimia likifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya bumbuli iliyokuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa tanga kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa tanga halmashauri wilaya ya bum buli sh
milioni wilaya ya han deni sh
milioni mji wa handeni sh
mili oni wilaya ya kilin di sh
milioni wilaya ya korogwe sh
mili oni mji wa korogwe sh
milioni wilaya ya lush oto sh
milioni wilaya ya mkin ga sh
milioni wilaya ya muheza sh
mili oni wilaya ya pan gani sh
milioni jiji la tanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi zilizokuwepo hazikutumika ambapo halmashauri za miji ya korogwe na handeni zilikuwa na asilimia na ya fedha ambazo zilibaki
halmashauri za wilaya za korogwe handeni kilindi na mkinga zilikuwa na asimia na ya fedha za mradi zilizobaki wakati halmashauri ya jiji la tanga likiwa na asilimia ya fedha za mradi zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni cha fedha ya mradi hakikutolewa halmashauri ya jiji la tanga ilikuwa na sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za muheza lushoto kilindi pangani na mkinga zilikuwa na sh
 sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa handeni ikiwa na sh
 milioni ya fedha za mradi ambazo hazikutolewa kulingana na bajeti iliyoidhinishwa
katika ukaguzi wake cag alihoji matumizi ya mradi huu ambapo halmashauri za wilaya za handeni na muheza zilihojiwa kwa kiasi cha asilimia na wakati halmashauri ya jiji la tanga lilihojiwa kwa kiasi cha asilimia 
picha gizuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya nne ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo sura hii inazungumzia namna halmashauri zilivyotekeleza miradi ya maendeleo kiujumla katika mwaka ambayo ina sehemu tatu ambazo ni mwenendo wa ujumla wa utekelezaji wa miradi athari zinazoweza kutokea pamoja na mapendekezo ya wajibu katika utekelezaji wa miradi
mwenendo wa utekelezaji wa miradi ya maendeleowajibu imefanya ulinganisho katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mitatu katika mikoa pamoja na halmashauri zilizofanyiwa uchambuzi
mwenendo huu unalenga kutoa hali ya utekelezaji na ufanisi katika mikoa na halmashauri hususani katika maeneo yafuatayo fedha zilizobaki fedha ambazo hazikutolewa na matumizi yaliyohojiwa
a mradi wa mfuko wa barabara rf katika utekelezaji wa mradi wa barabara wajibu imefanya ulinganisho wa fedha za mradi ambazo hazikutolewa pamoja na fedha zilizobaki ili kupata ufanisi wa utendaji kimikoa na kwa halmashauri mojamoja
fedha ambazo hazikutolewamwaka wa fedha wa halmashauri za mkoa wa tanga hazikupokea kiasi cha sh
 milioni kufikia tarehe juni
mikoa mingine ambayo haikupokea kiasi kikubwa ni pamoja na halmashauri za mkoa wa dodoma sh
 milioni lindi sh
 milioni arusha sh
 milioni na mwanza sh
 milioni
kielelezo kifuatacho kinaonesha mikoa kumi ambayo haikupokea kiasi kikubwa cha fedha
kielelezo na
 mikoa ambayo haikupokea kiasi kikubwa cha fedha za mradi wa mfuko wa barabara rf hadi kufikia tarehe juni hata hivyo halmashauri ya jiji la tanga ndiyo inaongoza kwa kutopokea kiasi kikubwa cha pesa ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya ruangwa pamoja na manispaa ya temeke
kwa halmashauri kutopatiwa kiasi kikubwa cha fedha za miradi ya barabara kinaathiri utekelezaji wa miradi iliyopangwa
kielelezo kifuatacho kinaonesha halmashauri kumi ambazo hazikupatiwa kiasi kikubwa zaidi cha fedha
 tangadodomalindiarushamwanza dar es salaamkigoma kilimanjaropwani geitauchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa 
 maispaa ya temeke manispaa ya moshi manispaa ya kigamboniwilaya ya bahi wilaya ya bahi jiji la mwanza wilaya ya rungwajiji la tangajiji la arusha wilaya ya kilwa wilaya ya chalinzemji wa kondoa manispaa ya kigambonimji wa ifakara manispaa ya kinondonimji wa korogwewilaya ya madaba wilaya ya sengeremawilaya ya korogwe wilaya ya busokelo kielelezo na
 halmashauri kumi ambazo hazikupatiwa kiasi kikubwa zaidi cha fedha fedha zilizobaki mpaka kufikia tarehe juni halmashauri za mikoa mitano iliyokuwa na asilimia kubwa ya fedha za mradi wa barabara iliyobaki bila kutumika ni halmashauri za mikoa ya dar es salaam asilimia tanga asilimia mbeya asilimia pwani asilimia na morogoro asilimia 
mikoa kumi iliyokuwa na asilimia kubwa ya fedha za mradi wa barabara zilizobaki ni kama inavyooneka kwenye kielelezo kifuatacho kielelezo asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa barabara rf kwenye mikoa kumi kufikia tarehe juni mwanza rukwa kagera katavi dodoma morogoro pwani mbeya tanga dar es salaam kubakiza asilimia kubwa ya fedha za utekelezaji wa mradi ni kiashiria cha kutokuwepo kwa ufanisi wa utekelezaji wa miradi ya barabara
halmashauri kumi zilizoongoza kwa kuwa na asilimia kubwa ya pesa zilizobaki ukilinganisha na jumla ya kiasi kilichokuwepo ili kutekeleza mradi ni kama zinavyooneshwa katika kielelezo hapo chini
kielelezo na
 asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa barabara rf katika halmashauri kumi kufikia tarehe juni 
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa katavimtwara shinyangageita pwani kilimanjaroarusha mbeya singida njombe b mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf kulikuwa na asilimia kubwa ya fedha za mradi ambazo hazikutumika pamoja na asilimia kubwa ya fedha zilizohojiwa matumizi yake na cag
fedha zilizobakikatika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya mikoa sita iliyo kuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki ni mkoa wa lindi asilimia ikifuatiwa na katavi shinyanga na mwanza asilimia pamoja na ruvuma na kilimanjaro asilimia 
kielelezo kifuatacho kinaonesha asilimia ya fedha zilizobaki katika mikoa kumi nchini kielelezo na
 asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi kufikia tarehe juni ruvuma kilimanjarombeyamarasimiyu kageralindikatavi shinyangamwanza matumizi yaliyohojiwa katika mfuko wa uchangiaji sekta ya afya kuna matumizi ambayo yalihojiwa kutokana na matumizi hayo kutokufuata taratibu na kanuni zinazosimamia matumizi ya fedha za umma
mikoa mitano ambayo halmashauri zake ziliongoza kwa matumizi yake kuhojiwa ni halmashauri za mkoa wa njombe asilimia ikifuatiwa na halmashauri za mkoa wa singida na mbeya asilimia pamoja na halmashauri za mkoa wa arusha na kilimanjaro asilimia 
kielelezo kifuatacho kinaonesha mikoa iliyokuwa na asilimia kubwa ya matumizi yaliyohojiwa kielelezo na
 asilimia ya matumizi yaliyohojiwa katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi c mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp katika uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kulikuwa na fedha ambazo hazikutolewa pamoja na asilimia kubwa ya fedha za mradi ambazo hazikutumika
fedha zilizobakikatika utekelezaji wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mikoa mitano iliyobakiza asilimia kubwa ya uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mji wa handeniwilaya ya itigiwilaya ya itilimawilaya ya singidamji wa babati wilaya ya madabawilaya ya bagamoyomji wa newala wilaya ya bumbuliwilaya ya mbeya singida simiyu shinyangadodomapwani tanga mbeyaruvuma manyara kilimanjaro fedha ni halmashauri za mikoa ya singida asilimia simiyu asilimia shinyanga asilimia dodoma asilimia pamoja na pwani asilimia 
kielelezo kifuatacho kinaonesha mikoa kumi ambayo halmashauri zake zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki
kielelezo na
 mikoa kumi ambayo halmashauri zake zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki katika mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kufikia juni kubakiza asilimia kubwa ya fedha za utekelezaji wa mradi ni kiashiria cha kutokuwepo kwa ufanisi wa utekelezaji wa miradi ya maji
halmashauri kumi zilizoongoza kwa kuwa na asilimia kubwa ya pesa zilizobaki ukilinganisha na jumla ya kiasi kilichokuwepo ili kutekeleza mradi ni kama zinavyooneshwa katika kielelezo hapo chini
kielelezo na
 halmashauri kumi zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki katika mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kufikia juni fedha ambazo hazikutolewa katika utekelezaji wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mikoa mitatu ambayo haikupatiwa kiasi kikubwa cha fedha ni mkoa wa arusha ambao halmashauri zake hazikupatiwa sh
 milioni tanga sh
 milioni na kigoma sh
 milioni
kiambatisho kifuatacho kinaonesha mikoa kumi ambayo halmashauri zake hazikupatiwa kiasi kibwa cha fedha za miradi uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kielelezo na
 mikoa kumi ambayo halmashauri zake hazikupatiwa kiasi kibwa cha fedha za mradi wa maendeleo sekta ya maji athari zinazoweza kutokea kutokana na mapungufu yaliyojitokeza kwenye uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo athari mbalimbali zinaweza kutokea
katika utekelezaji wa miradi hiyo kulikuwa na fedha ambazo hazikutolewa matumizi yaliyohojiwa pamoja na fedha zilizobaki bila kutumika
hii inapelekea kuwepo na athari zifuatazo mradi wa barabara rf katika utekelezaji wa mradi wa barabara kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni fedha za mradi ambazo hazikutolewa na hazina
aidha kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni ambazo zilikuwepo lakini hazikutumika na halmashauri katika mradi huu
hii inafikia jumla ya sh
 milioni fedha ambazo zilitakiwa kutumika katika mradi huu kwa mwaka lakini hazikutumika
kwa mujibu wa taarifa ya bodi ya mfuko wa barabara road fund board katika kipindi cha mwaka inaonesha asilimia ya barabara zote nchini hazina lami hivyo kuhitaji matengenezo ya mara kwa mara
kutokutumika kwa sh
 milioni katika mradi wa barabara kunaathiri utoaji wa huduma hii kwa wananchi pamoja na kuongeza gharama kubwa kwa serikali katika matengenezo ya barabara hizi mara kwa mara
kwa mfano katika kutekeleza miradi ya maendeleo ya barabara kwenye mkoa wa dar es salaam kwa mwaka sh
 milioni hazikutolewa kwenye mradi na hazina wakati sh
 milioni fedha za mradi hazikutumika na halmashauri
hivyo katika mkoa wa dar es salaam sh
 milioni zilizotakiwa kutumika kwenye mradi hazikutumika
hali hii inaathiri miundombinu ya barabara kwa ujumla hususani barabara za michepuko feeder roads ambazo hazijajengwa kwa kiwango cha lami
fedha hizi zingeweza kutengeneza barabara za michepuko na kupunguza tatizo la foleni katika mkoa wa dar es salaam
vilevile katika kutekeleza miradi ya barabara kwenye mkoa wa dodoma kiasi cha sh
 milioni hakikupokelewa kutoka hazina wakati sh
 fedha za mradi hazikutumika na halmashauri
hivyo katika mkoa wa dodoma sh
 milioni zilizotakiwa kutumika kwenye mradi hazikutumika
hali hii inaathiri miundombinu ya barabara kwa ujumla hususani barabara zinazounganisha wilaya na wilaya ambazo hazijajengwa kwa kiwango cha lami
fedha hizi zingeweza kutengeneza barabara hizo na kurahisisha utoaji huduma katika mkoa wa dodoma
mradi wa maji wsdpkatika utekelezaji wa mradi wa maji kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni fedha za mradi ambazo hazikutolewa na hazina
aidha kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni ambazo zilikuwepo lakini hazikutumika na halmashauri katika mradi huu
hii inafikia jumla ya sh
 milioni fedha ambazo zilitakiwa kutumika katika mradi huu kwa mwaka lakini hazikutumika
aidha sera ya taifa ya maji iliweka lengo la kufikia asilimia vijijini na asilimia mijini ya wananchi wanaopata huduma ya maji safi na salama
pia sera inaweka lengo la kutoa huduma ya maji kwa wakazi ndani ya umbali usiozidi mita kutoka kwenye makazi yao
serikali kutopeleka kiasi sh
 milioni kwenye miradi ya maji kunaathiri utekelezaji wa sera hityo kwa kiwango kikubwa
kwa mfano katika kutekeleza miradi ya maendeleo ya maji kwenye mkoa wa arusha kwa mwaka sh
 milioni hazikutolewa kwenye mradi na hazina wakati sh
 milioni fedha za mradi hazikutumika na halmashauri
hivyo katika mkoa wa arusha sh
 milioni zilizotakiwa kutumika kwenye mradi hazikutumika
hivyo hali hiyo inaathiri upatikanaji wa huduma ya maji katika mkoa wa arusha hasa ukizingatia kwamba ripoti ya utekelezaji na mafanikio ya shughuli za 
 arushatangakigoma dodoma ruvumamorogoronjombe mwanzakatavi kagerauchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa serikali mkoa wa arusha ya januari hadi disemba imeainisha mikakati ya kutatua tatizo la maji hadi kufikia juni kwa kuhakikisha watu takribani wataanza kupata huduma ya maji katika maeneo ya vijijini hivyo serikali kushindwa kutoa fedha zote za kutekeleza mradi wa maji kunakwamisha kwa kiasi kikubwa malengo ya kutatua kero ya maji katika mkoa wa arusha vilevile halmashauri za mkoa wa tanga zilibakiza sh
 milioni na hazikupatiwa sh
 milioni za kutekeleza miradi ya maji
hivyo katika mkoa wa tanga sh
 milioni zilizotakiwa kutumika kwenye mradi hazikutumika
aidha halmashauri ya wilaya ya mkinga haikupatiwa sh
 milioni ambayo ndiyo kiasi kikubwa zaidi ukilinganisha na halmashauri zote nchini hali hii inathiri juhudi za wilaya kuondoa tatizo la uhaba wa maji
hasa ukizingatia kwamba halamashauri ya wilaya ya mkinga inakadiriwa kuwa jumla ya watu sawa na wastani wa asilimia 
 tu ndiyo wanaopata maji safi katika maeneo ya vijijini
wastani huu ni chini ya lengo la taifa la kuhakikisha asilimia ya wananchi wa vijijini wanapata maji safi na salama 
mradi wa afya hbf katika utekelezaji wa mradi wa afya kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutumika na halmashauri
aidha katika utekelezaji wa mradi matumizi ya sh
 milioni yalihojiwa na cag
mbali na serikali kujitahidi kutoa fedha zote zilizohitajika katika utekelezaji wa mradi wa afya mwaka halmashauri nchini zilishindwa kutumia ipasavyo fedha hizo kwa kiasi cha sh
 milioni
kushindwa kwa halmashauri kutumia fedha hizi kulikwamisha utoaji wa huduma bora za afya kama ilivyotarajiwa
kwa mfano halmashauri za mkoa wa lindi zilibakiza kiasi cha sh
 milioni pamoja na sh
 milioni ya fedha zilizotumika kutekeleza mradi zilihojiwa na cag
hata hivyo fedha zilizobaki zilitakiwa kutumika kuboresha hali ya huduma za afya hasa maeneo ya vijijini ambako huduma ya afya bado ni duni sana
ingawa hali ya upatikanaji wa dawa katika mkoa wa lindi kwa mwaka iliongezeka kutoka asilimia 
 mpaka kufikia asilimia 
 bado kulikuwa na uwezekano wa halmashauri kuongeza kiwango hiki cha upatikanaji wa dawa kwa kutumia fedha ambazo zilibaki 
vilevile halmashauri za mkoa wa tabora zilibakiza kiasi cha sh
 milioni pamoja na sh
 milioni ya fedha zilizo tumika kutekeleza mradi zilihojiwa na cag
fedha zilizobaki zilitakiwa kutumika kuboresha hali ya huduma za afya hasa maeneo ya vijijini ambako huduma ya afya bado ni duni sana
hali ya huduma za afya katika mkoa wa tabora ziko chini mfano kwenye wilaya ya kaliuwa ni asilimia tu ya akina mama wanaotumia uzazi wa mpango kiwango cha maambukizi ya malaria ni asilimia pamoja na kiwango cha utapiamlo kwa watoto ni asilimia 
mapendekezo ya wajibu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleowajibu inapendekeza mambo yafuatayo katika udhibiti na usimamizi wa rasilimali za umma ili kuiwezesha nchi yetu kupiga hatua zinazotarajiwa kiuchumi kama ifuatavyo fedha zilizobakikiasi kikubwa cha fedha za utekelezaji wa miradi ya maendeleo kimebaki bila kutumika licha ya fedha hizo kuwa zimepokelewa kwenye akaunti za halmashauri
hali hii husababisha fedha hizo kushindwa kutumika katika mwaka unaofuata mpaka halmashauri itakapotimiza masharti ya ziada ya kuomba kutumia fedha ambazo hazikuidhinishwa kutumika kwa mwaka husika
serikali iangalie upya utaratibu wa kupeleka fedha katika halmashauri kwani moja ya sababu iliyopelekea halmashauri kubakiza fedha ni kutokana na kuchelewa kutolewa kwa fedha kwa halmashauri
wajibu inashauri serikali iwe na ukomo wa kutoa fedha za maendeleo ili zifike kwa wakati na ziweze kutumika kwa mwaka husika
vilevile kamati za fedha za halmashauri pamoja na mabaraza ya madiwani yana jukumu la kusimamia utekelezaji wa bajeti ilivyoidhinishwa
ni jukumu lao kuhakikisha miradi ya maendeleo inayoidhinishwa inaendana na mtiririko wa fedha unaotarajiwa na utekelezaji wake unakamilika ndani ya mwaka husika hii ni kulingana na memoranda ya fedha za serikali za mitaa kifungu na
fedha zilizohojiwa kiasi kikubwa cha fedha zilizotumika kutekeleza miradi kilihojiwa na cag
hii ni kutokana na malipo mengi kutokuwa na nyaraka kamilifu baadhi ya nyaraka za malipo kutoonekana na sababu nyinginezo mbalimbali
mapungufu haya yanasababishwa na kuwepo kwa udhaifu katika mifumo ya ndani ya udhibiti na usimamizi wa fedha
mifumo hii inaweza kuboreshwa endapo halmashauri zitakuwa menejiment madhubuti zinazozingatia uwajibikaji na utawala bora na vitengo imara vya ukaguzi wa ndani pamoja na utendaji mzuri wa kamati za ukaguzi wa ndani
sekretarieti za mikoa na menejimenti za halmashauri zijiimarishe zaidi kwa kuwa na utaratibu madhubuti wa kusimamia na kukijengea uwezo kitengo cha ukaguzi wa ndani ikiwemo kuweza kutumia viwango vya kimataifa vya ukaguzi wa ndani vinavyotolewa na taasisi ya kimataifa ya ukaguzi wa ndani iia pia kuvipatia vitengo vya ukaguzi wa ndani rasilimali za kutisha kama vitendea kazi teknolojia na watumishi wa kutosha
kamati za fedha za halmashauri zina jukumu la kuidhinisha taratibu za usimamizi wa ndani wa fedha za halmashauri na kuhakikisha unafuatwa kwa mujibu wa sheria kama inavyoelekezwa kwenye memoranda ya fedha za serikali za mitaa kifungu na
fedha ambazo hazikutolewa wajibu inaishauri serikali kuwa na bajeti ambazo zinatekelezeka yaani bajeti ambayo itaendana na uwezo wa serikali wa kukusanya mapato
vilevile wajibu inasisitiza serikali kutumia bajeti iliyoidhinishwa kama nyenzo ya usimamizi wa fedha za umma
wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya tano hitimisho wajibu katika ripoti hii ya uchambuzi wa miradi ya maendeleo kimikoa inadhamiria kuziwezesha halmashauri pamoja na sekretariati za mikoa kuongeza tija katika usimamizi wa rasilimali za umma ikiwa ni pamoja na kuwachukulia hatua stahiki wale wote ambao wamehusika katika upotevu au ubadhilifu wa rasilimali za umma
kama halmashauri zitafanyia kazi ripoti hii ya uwajibikaji na yale yote yaliyooneshwa katika uchambuzi huu ni dhahiri kuwa halmashauri hizo zitaweza kudhibiti vizuri mianya ya upotevu wa rasilimali za umma
kwa upande wa mabaraza ya madiwani na watendaji wa halmashauri zile zenye changamoto wajitahidi kudhibiti upotevu au ubadhirifu wa rasilimali za umma kwa kuimarisha mifumo yake ya ndani kufanyia kazi mapendekezo ya cag kuzingatia sheria pamoja na kutimiza wajibu wa kuwatumikia wananchi ipasavyo
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa wajibu institute of public accountability p
box dar es salaam barua pepe simu tovuti ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanis i rushwa na ubad hirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanis i rushwa na ubad hirifu katika sekta ya umm iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho iiripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma utanguli zi ripoti ya uwajibikaji ya ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma ya mwaka imeandaliwa kutokana na ripoti kati ya ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za ukaguzi wa ufanisi za mwaka pamoja na kuchambua viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ripoti za ukaguzi wa serikali kuu mashirika ya umma mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
ripoti hizi za ukaguzi wa ufanisi zimechambuliwa kwa kuwa zinawagusa wananchi moja kwa moja wakiwemo wanawak e vijana na watu wenye ulemavu katika nyanja za kiuchumi na kijamii
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendek ezo yaliyopo kwenye ripoti hizo na kudai uwajibikaji kutoka kwa watendaji wa serikali duty bearers endapo uwajibikaji unaohitajika haupo
ripoti hii itawawezesha wananchi right holders kuelewa namna rasilimali mifumo na sera zilizopo zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
wananchi wanaweza kutumia ripoti hii kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ufuatiliaji huo unaweza kutumia mbinu mbalimbali kama vile kuhoji kupitia vyombo vya habari mikutano midahalo na watendaji wa serikali kutumia nyenzo ya uwajibikaji jamii sam au ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma pet s kutoa taarifa na kushirikiana na akukuru
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutek eleza mapendek ezo yaliyotolewa na cag kwa madhumuni ya kuimarisha usimamizi wa rasilimali za taifa
mapendek ezo yaliyomo katika ripoti hii yataisaidia serikali kuboresha usimamizi wa rasilimali za taifa na utoaji huduma hivyo kuchochea kasi ya maendeleo ya nchi na wananchi wak e
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu na sehemu ya nne ni hitimisho
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti za ukaguzi wa ufanisi katika maeneo yafuatayo ufanisi wa udhibiti wa bei ya uhamishaji gharama tranfer pricing nchini tanzania kupitia mamlaka ya mapato tanzania usimamizi wa usafi katika masok ya vyakula utek elezaji wa mradi wa uzalishaji sukari mbigiri unaotek elezwa na kampuni tanzu ya mkulazi morogoro usimamizi na ufuatiliaji wa miradi inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu usajili na utoaji wa vitambulisho vya utaifa unaotek elezwa na nida ukaguzi wa mifumo ya tehama na ripoti ya ufuatiliaji wa mapendek ezo ya cag kwa ripoti tano za ufanisi zilizowasilishwa na kujadiliwa bungeni aprili 
katika kufanya uchambuzi wa ripoti hizi wajibu imezingatia mambo yafuatayo changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kujitok eza kutokana na mapungufu hayo pamoja na kutoa ushauri wa nini kifanyik ili kuongeza ufanisi katika sekta husika
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa ubalozi wa ufalme wa norway
wajibu inawakaribisha wadau kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm sehemu ya kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu katika sehemu hii ripoti imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi ambao pia hujulikana kama ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake kwa kuzingatia uwek evu tija na ufanisi
uwek evu tija na ufanisi vinaweza kuelezwa kama ifuatavyo a uwek evu ni kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli kwa kuzingatia ubora unaohitajika
b ufanisi ni kiwango cha malengo yaliyofikiwa na uhusiano uliopo kati ya malengo yaliyokusudiwa na matok eo halisi yaliyofikiwa katika shughuli husika
c tija ni uhusiano uliopo kati ya matok eo yaliyopatikana kwa kuzingatia bidhaa huduma na rasilimali zilizotumika kuzalisha matok eo hayo
cag hufanya ukaguzi wa thamani ya fedha kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marek ebisho yake
tofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa thamani ya fedha haupelek ei cag kutoa hati ya ukaguzi bali hutoa hitimisho na mapendek ezo ya nini kifanyik ili kuongeza ufanisi
ukaguzi huu unaweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika kwenye eneo linalokaguliwa
maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyosababisha ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni kitendo au vitendo vya makusudi vinavyofanywa na watu au mtu kwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha za wa bei ya sok kwa bidhaa mbalimbali na kupelek ea wananchi kuk osa huduma bora za kijamii
vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho iiripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma utanguli zi ripoti ya uwajibikaji ya ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma ya mwaka imeandaliwa kutokana na ripoti kati ya ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za ukaguzi wa ufanisi za mwaka pamoja na kuchambua viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ripoti za ukaguzi wa serikali kuu mashirika ya umma mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
ripoti hizi za ukaguzi wa ufanisi zimechambuliwa kwa kuwa zinawagusa wananchi moja kwa moja wakiwemo wanawak e vijana na watu wenye ulemavu katika nyanja za kiuchumi na kijamii
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendek ezo yaliyopo kwenye ripoti hizo na kudai uwajibikaji kutoka kwa watendaji wa serikali duty bearers endapo uwajibikaji unaohitajika haupo
ripoti hii itawawezesha wananchi right holders kuelewa namna rasilimali mifumo na sera zilizopo zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
wananchi wanaweza kutumia ripoti hii kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ufuatiliaji huo unaweza kutumia mbinu mbalimbali kama vile kuhoji kupitia vyombo vya habari mikutano midahalo na watendaji wa serikali kutumia nyenzo ya uwajibikaji jamii sam au ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma pet s kutoa taarifa na kushirikiana na akukuru
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutek eleza mapendek ezo yaliyotolewa na cag kwa madhumuni ya kuimarisha usimamizi wa rasilimali za taifa
mapendek ezo yaliyomo katika ripoti hii yataisaidia serikali kuboresha usimamizi wa rasilimali za taifa na utoaji huduma hivyo kuchochea kasi ya maendeleo ya nchi na wananchi wak e
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu na sehemu ya nne ni hitimisho
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti za ukaguzi wa ufanisi katika maeneo yafuatayo ufanisi wa udhibiti wa bei ya uhamishaji gharama tranfer pricing nchini tanzania kupitia mamlaka ya mapato tanzania usimamizi wa usafi katika masok ya vyakula utek elezaji wa mradi wa uzalishaji sukari mbigiri unaotek elezwa na kampuni tanzu ya mkulazi morogoro usimamizi na ufuatiliaji wa miradi inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu usajili na utoaji wa vitambulisho vya utaifa unaotek elezwa na nida ukaguzi wa mifumo ya tehama na ripoti ya ufuatiliaji wa mapendek ezo ya cag kwa ripoti tano za ufanisi zilizowasilishwa na kujadiliwa bungeni aprili 
katika kufanya uchambuzi wa ripoti hizi wajibu imezingatia mambo yafuatayo changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kujitok eza kutokana na mapungufu hayo pamoja na kutoa ushauri wa nini kifanyik ili kuongeza ufanisi katika sekta husika
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa ubalozi wa ufalme wa norway
wajibu inawakaribisha wadau kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm sehemu ya kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu katika sehemu hii ripoti imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi ambao pia hujulikana kama ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake kwa kuzingatia uwek evu tija na ufanisi
uwek evu tija na ufanisi vinaweza kuelezwa kama ifuatavyo a uwek evu ni kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli kwa kuzingatia ubora unaohitajika
b ufanisi ni kiwango cha malengo yaliyofikiwa na uhusiano uliopo kati ya malengo yaliyokusudiwa na matok eo halisi yaliyofikiwa katika shughuli husika
c tija ni uhusiano uliopo kati ya matok eo yaliyopatikana kwa kuzingatia bidhaa huduma na rasilimali zilizotumika kuzalisha matok eo hayo
cag hufanya ukaguzi wa thamani ya fedha kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marek ebisho yake
tofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa thamani ya fedha haupelek ei cag kutoa hati ya ukaguzi bali hutoa hitimisho na mapendek ezo ya nini kifanyik ili kuongeza ufanisi
ukaguzi huu unaweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika kwenye eneo linalokaguliwa
maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyosababisha ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni kitendo au vitendo vya makusudi vinavyofanywa na watu au mtu kwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha za wa bei ya sok kwa bidhaa mbalimbali na kupelek ea wananchi kuk osa huduma bora za kijamii
vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma c kutumia hundi ya malipo iliyoghushiwa d kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za manunuzi na ulipaji fedha za umma e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma na bidhaa ambazo hazijatolewa au hazijapokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo katika kufanya maamuzi ya makusanyo na matumizi ya fedha za umma i malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani au malipo yake hayajaidhinishwa j kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi viwango au mahitaji na k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama yalivyochambuliwa katika sehemu ya tatu ya ripoti hii
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm sehemu ya pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi sehemu hii imezungumzia mambo ambayo yamechambuliwa kutoka katika ripoti za ufanisi kati ya ripoti zilizotolewa mwaka 
mambo hayo ni kama ifuatavyo jambo la mapungufu kwenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa kwa utaratibu wa force account atika sekta ya elimu force account ni utaratibu wa utekelezaji wa miradi ya ujenzi kupitia usimamizi wa wataalamu waliopo katika taasisi husika
cag alibaini mapungufu yafuatayo katika utekelezaji wa miradi iliyotek elezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu a kukosekana kwa wataalamu wanaoweza kusimamia na kufuatilia kitaalamu miradi inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account hususani kwenye kamati za shule
mfano kazi ya kusimamia miradi yenye thamani ya tzs 
 milioni mpaka tzs 
 milioni iliyotek elezwa katika halmashauri za wilaya za nzega nachingwea na mpwapwa ilifanywa na wahandisi wasio na sifa hivyo kuwa na majengo yasiyo na kiwango kinachostahili hali inayoweza kuhatarisha maisha ya watumiaji wa majengo hayo na kusababisha kutokuwepo kwa thamani ya fedha ya miradi iliyotek elezwa
b kutokumika kwa mfumo wa ununuzi wa umma taneps katika utekelezaji wa miradi inayotumia utaratibu wa force account
hii ni kutokana na muongozo wa force account kutokuweka mkazo wa matumizi ya mfumo huo
mfano watekelezaji wa miradi iliyokaguliwa hawakutumia mfumo wa ununuzi wa umma wa aneps
c wasimamizi wa miradi hawazingatii sheria ya ununuzi wa umma na aya ya ya muongozo wa force account uliotolewa na or t amisemi unaozitaka taasisi zinazofanya manunuzi kuandaa takwimu za vifaa vitakavyotumika katika utekelezaji wa miradi
mfano taasisi nunuzi hazikufanya majadiliano ya punguzo la bei kabla ya kusaini mkataba au kununua bidhaa
d baadhi ya majengo yaliyokamilika kutotumika kwa madhumuni yaliyokusudiwa
mfano shule ya sekondari ya mwanzoli iliyopo nzega mjini ilikuwa na vyumba viwili vya bweni vilivyotumika kama stoo na mabweni mawili ambayo yamekamilika lakini hayatumiki
pia shule ya sekondari kitangili iliyopo nzega mjini ilikuwa na vyumba viwili vya madarasa pamoja na jengo la utawala ambayo yamekamilika lakini hayatumiki
athari mapungufu yaliyobainishwa katika utekelezaji wa miradi kwa utaratibu wa force account yamepelek ea kuwepo kwa athari zifuatazo a kuwepo kwa viashiria vya rushwa na udanganyifu katika mchakato wa ununuzi wa umma
mfano kutilia shaka ushindani kwenye mchakato wa ununuzi katika miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account kutokana na nyaraka za zabuni zilizowasilishwa kuwa na miandik inayofanana na kutokuwa na muhuri wa mtoa huduma
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma c kutumia hundi ya malipo iliyoghushiwa d kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za manunuzi na ulipaji fedha za umma e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma na bidhaa ambazo hazijatolewa au hazijapokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo katika kufanya maamuzi ya makusanyo na matumizi ya fedha za umma i malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani au malipo yake hayajaidhinishwa j kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi viwango au mahitaji na k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama yalivyochambuliwa katika sehemu ya tatu ya ripoti hii
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm sehemu ya pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi sehemu hii imezungumzia mambo ambayo yamechambuliwa kutoka katika ripoti za ufanisi kati ya ripoti zilizotolewa mwaka 
mambo hayo ni kama ifuatavyo jambo la mapungufu kwenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa kwa utaratibu wa force account atika sekta ya elimu force account ni utaratibu wa utekelezaji wa miradi ya ujenzi kupitia usimamizi wa wataalamu waliopo katika taasisi husika
cag alibaini mapungufu yafuatayo katika utekelezaji wa miradi iliyotek elezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu a kukosekana kwa wataalamu wanaoweza kusimamia na kufuatilia kitaalamu miradi inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account hususani kwenye kamati za shule
mfano kazi ya kusimamia miradi yenye thamani ya tzs 
 milioni mpaka tzs 
 milioni iliyotek elezwa katika halmashauri za wilaya za nzega nachingwea na mpwapwa ilifanywa na wahandisi wasio na sifa hivyo kuwa na majengo yasiyo na kiwango kinachostahili hali inayoweza kuhatarisha maisha ya watumiaji wa majengo hayo na kusababisha kutokuwepo kwa thamani ya fedha ya miradi iliyotek elezwa
b kutokumika kwa mfumo wa ununuzi wa umma taneps katika utekelezaji wa miradi inayotumia utaratibu wa force account
hii ni kutokana na muongozo wa force account kutokuweka mkazo wa matumizi ya mfumo huo
mfano watekelezaji wa miradi iliyokaguliwa hawakutumia mfumo wa ununuzi wa umma wa aneps
c wasimamizi wa miradi hawazingatii sheria ya ununuzi wa umma na aya ya ya muongozo wa force account uliotolewa na or t amisemi unaozitaka taasisi zinazofanya manunuzi kuandaa takwimu za vifaa vitakavyotumika katika utekelezaji wa miradi
mfano taasisi nunuzi hazikufanya majadiliano ya punguzo la bei kabla ya kusaini mkataba au kununua bidhaa
d baadhi ya majengo yaliyokamilika kutotumika kwa madhumuni yaliyokusudiwa
mfano shule ya sekondari ya mwanzoli iliyopo nzega mjini ilikuwa na vyumba viwili vya bweni vilivyotumika kama stoo na mabweni mawili ambayo yamekamilika lakini hayatumiki
pia shule ya sekondari kitangili iliyopo nzega mjini ilikuwa na vyumba viwili vya madarasa pamoja na jengo la utawala ambayo yamekamilika lakini hayatumiki
athari mapungufu yaliyobainishwa katika utekelezaji wa miradi kwa utaratibu wa force account yamepelek ea kuwepo kwa athari zifuatazo a kuwepo kwa viashiria vya rushwa na udanganyifu katika mchakato wa ununuzi wa umma
mfano kutilia shaka ushindani kwenye mchakato wa ununuzi katika miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account kutokana na nyaraka za zabuni zilizowasilishwa kuwa na miandik inayofanana na kutokuwa na muhuri wa mtoa huduma
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma b kuwepo kwa upotevu ubadhirifu wa fedha za umma
mfano manunuzi yalifanyika kwa bei ya juu kuliko bei ya soko na kusababisha upotevu wa kiasi cha tzs 
 milioni ambazo zingeokolewa kama sheria ya ununuzi ya umma kifungu a na marekebisho yake ingezingatiwa
c kukosekana kwa thamani ya fedha katika miradi iliyotekelezwa
mfano majengo kupata nyufa muda mfupi baada ya kukamilika katika shule za sekondari berege na mazae zilizopo mpwapwa na shule ya sekondari bulunde iliyopo mji nzega
ushauri ili kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa miradi kwa utaratibu wa force account wajibu inashauri yafuatayo a mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra iandae vigezo au mahitaji ya awali yatakayoziwezesha halmashauri kutekeleza miradi kwa utaratibu wa force account kikamilifu kisha ifanye tathimini ya uwezo wa halmashauri zote nchini kama zinaweza kuendelea kutekeleza miradi kwa utaratibu huu
b halmashauri zitoe elimu ya ununuzi wa umma kwa wasimamizi wa miradi inayotekelezwa kwa utaratibu wa force account hususani kamati za shule ili kuongeza ufanisi katika miradi
c serikali iboreshe muundo wa utendaji katika ngazi ya kata ili kuongeza wataalamu watakaoshirikiana na mtendaji wa kata katika kusimamia miradi ya maendeleo
baadhi ya wataalamu wanaokosekana katika ngazi ya kata ni kama vile afisa tehama mhasibu na mhandisi
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama serikali imejitahidi kutumia tehama katika kuboresha usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma
mifumo hii imelenga kuongeza udhibiti wa makusanyo ya fedha za umma kuongeza ufanisi wa utoaji wa huduma za kijamii kuongeza mapato na kuleta tija katika matumizi ya fedha za umma
hata hivyo kumekuwa na changamoto mbalimbali zinazoikabili mifumo hii kama inavyoelezwa kwenye ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika mifumo ya tehama ambapo cag alibaini changamoto katika maeneo yafuatayo i
udhaifu wa utek elezaji wa sera ya aifa ya tehama ya mwaka sera ya taifa ya tehama ya mwaka inazitaka taasisi zote za umma nchini kuandaa sera na mpango mkakati wa tehama utakaoziongoza katika matumizi ya tehama
ukaguzi wa cag ulibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa pamoja na baadhi ya taasisi za serikali hazina sera na mipango mikakati ya mifumo ya tehama
pia sera na mipango mikakati iliyopo haiendani na kanuni za fedha katika taasisi zilizokaguliwa
baadhi ya taasisi zilizobainishwa kuwa na changamoto hiyo ni kampuni ya uendelezaji wa jotoardhi tanzania tgdc kituo cha mahusiano ya kigeni cfr baraza la kiswahili tanzania bakit a shirika la usimamizi na ukaguzi wa ushirika coasco mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra na mamlaka ya maji singida suw asa
ii
kukosekana kwa ufanisi katika utendaji wa mifumo ya tehama cag alibaini mapungufu mbalimbali yanayoondoa ufanisi katika utendaji wa mifumo ya tehama kama ifuatavyo mfumo wa manunuzi wa kieletroniki t aneps ukaguzi ulibaini kuwa muuzaji wa mfumo huu hakuiwezesha mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra kuifikia seva server na kanzi data ya taneps
hivyo ppra haiwezi kufuatilia shughuli zinazofanywa na muuzaji wa mfumo huu au kugundua shughuli zisizoruhusiwa katika seva na kanzi data
aidha mfumo wa taneps hauna uwezo wa kutoa taarifa kuhusu jumla ya taasisi zinazofanya manunuzi nchini idadi ya taasisi ambazo hazikuwasilisha mpango wa manunuzi wa mwaka na idadi ya mikataba ya manunuzi iliyotek elezwa katika kiwango cha nchi au kitaasisi
vilevile mfumo wa taneps haujaunganishwa na mifumo mingine ya serikali mfano mfumo wa bajeti wa serikali kuu cbms mfumo wa matumizi na malipo ya serikali muse mfumo unaotumika kutambua wazabuni wenye sifa gps a mfumo wa malipo ya serikali gepg na mfumo wa kupanga bajeti na kutoa ripoti za utekelezaji katika halmashauri planr ep
kutounganishwa kwa mifumo hii ni kinyume na dhana ya kuwa na mifumo ya tehama ambayo inarahisisha kazi na badala yak kufanya kazi kuwa ngumu na zenye mlolongo mrefu wa kiutendaji
mfumo wa bajeti wa serikali uu cbms mfumo huu hauwezi kuzuia uwasilishaji wa bajeti iliyozidi kiwango kilichoidhinishwa
pia mfumo haumwezeshi afisa masuuli mtendaji mkuu kuidhinisha bajeti kabla haijawasilishwa wizara ya fedha na mipango na hauna udhibiti wa kutosha katika usimamizi wa utekelezaji wa bajeti iliyoidhinishwa
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma b kuwepo kwa upotevu ubadhirifu wa fedha za umma
mfano manunuzi yalifanyika kwa bei ya juu kuliko bei ya soko na kusababisha upotevu wa kiasi cha tzs 
 milioni ambazo zingeokolewa kama sheria ya ununuzi ya umma kifungu a na marekebisho yake ingezingatiwa
c kukosekana kwa thamani ya fedha katika miradi iliyotekelezwa
mfano majengo kupata nyufa muda mfupi baada ya kukamilika katika shule za sekondari berege na mazae zilizopo mpwapwa na shule ya sekondari bulunde iliyopo mji nzega
ushauri ili kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa miradi kwa utaratibu wa force account wajibu inashauri yafuatayo a mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra iandae vigezo au mahitaji ya awali yatakayoziwezesha halmashauri kutekeleza miradi kwa utaratibu wa force account kikamilifu kisha ifanye tathimini ya uwezo wa halmashauri zote nchini kama zinaweza kuendelea kutekeleza miradi kwa utaratibu huu
b halmashauri zitoe elimu ya ununuzi wa umma kwa wasimamizi wa miradi inayotekelezwa kwa utaratibu wa force account hususani kamati za shule ili kuongeza ufanisi katika miradi
c serikali iboreshe muundo wa utendaji katika ngazi ya kata ili kuongeza wataalamu watakaoshirikiana na mtendaji wa kata katika kusimamia miradi ya maendeleo
baadhi ya wataalamu wanaokosekana katika ngazi ya kata ni kama vile afisa tehama mhasibu na mhandisi
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama serikali imejitahidi kutumia tehama katika kuboresha usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma
mifumo hii imelenga kuongeza udhibiti wa makusanyo ya fedha za umma kuongeza ufanisi wa utoaji wa huduma za kijamii kuongeza mapato na kuleta tija katika matumizi ya fedha za umma
hata hivyo kumekuwa na changamoto mbalimbali zinazoikabili mifumo hii kama inavyoelezwa kwenye ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika mifumo ya tehama ambapo cag alibaini changamoto katika maeneo yafuatayo i
udhaifu wa utek elezaji wa sera ya aifa ya tehama ya mwaka sera ya taifa ya tehama ya mwaka inazitaka taasisi zote za umma nchini kuandaa sera na mpango mkakati wa tehama utakaoziongoza katika matumizi ya tehama
ukaguzi wa cag ulibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa pamoja na baadhi ya taasisi za serikali hazina sera na mipango mikakati ya mifumo ya tehama
pia sera na mipango mikakati iliyopo haiendani na kanuni za fedha katika taasisi zilizokaguliwa
baadhi ya taasisi zilizobainishwa kuwa na changamoto hiyo ni kampuni ya uendelezaji wa jotoardhi tanzania tgdc kituo cha mahusiano ya kigeni cfr baraza la kiswahili tanzania bakit a shirika la usimamizi na ukaguzi wa ushirika coasco mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra na mamlaka ya maji singida suw asa
ii
kukosekana kwa ufanisi katika utendaji wa mifumo ya tehama cag alibaini mapungufu mbalimbali yanayoondoa ufanisi katika utendaji wa mifumo ya tehama kama ifuatavyo mfumo wa manunuzi wa kieletroniki t aneps ukaguzi ulibaini kuwa muuzaji wa mfumo huu hakuiwezesha mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra kuifikia seva server na kanzi data ya taneps
hivyo ppra haiwezi kufuatilia shughuli zinazofanywa na muuzaji wa mfumo huu au kugundua shughuli zisizoruhusiwa katika seva na kanzi data
aidha mfumo wa taneps hauna uwezo wa kutoa taarifa kuhusu jumla ya taasisi zinazofanya manunuzi nchini idadi ya taasisi ambazo hazikuwasilisha mpango wa manunuzi wa mwaka na idadi ya mikataba ya manunuzi iliyotek elezwa katika kiwango cha nchi au kitaasisi
vilevile mfumo wa taneps haujaunganishwa na mifumo mingine ya serikali mfano mfumo wa bajeti wa serikali kuu cbms mfumo wa matumizi na malipo ya serikali muse mfumo unaotumika kutambua wazabuni wenye sifa gps a mfumo wa malipo ya serikali gepg na mfumo wa kupanga bajeti na kutoa ripoti za utekelezaji katika halmashauri planr ep
kutounganishwa kwa mifumo hii ni kinyume na dhana ya kuwa na mifumo ya tehama ambayo inarahisisha kazi na badala yak kufanya kazi kuwa ngumu na zenye mlolongo mrefu wa kiutendaji
mfumo wa bajeti wa serikali uu cbms mfumo huu hauwezi kuzuia uwasilishaji wa bajeti iliyozidi kiwango kilichoidhinishwa
pia mfumo haumwezeshi afisa masuuli mtendaji mkuu kuidhinisha bajeti kabla haijawasilishwa wizara ya fedha na mipango na hauna udhibiti wa kutosha katika usimamizi wa utekelezaji wa bajeti iliyoidhinishwa
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma mfumo wa ukusanyaji wa mapato serikali za mitaa l grcis mapungufu yaliyobainishwa katika mfumo huo ni pamoja na a kushindwa kuk okotoa ushuru wa huduma ada za ujenzi wa majengo na adhabu b kushindwa kuonesha kiasi sahihi cha fedha ambazo hazijawasilishwa benki c kukosekana kwa uwiano wa muda wa leseni za biashara unaooneshwa katika mfumo na katika kanuni za leseni ya biashara d kushindwa kutunza kumbukumbu za miamala ya makusanyo katika mashine za kukusanyia mapato pos zilizopotea ama kuharibika na e uwezekano wa kuvuruga taarifa za mashine hizo kutokana na udhaifu wa udhibiti wa kielektroniki
iii
uwepo wa mifumo ya tehama inayofanya azi zinazofanana kuwepo kwa mifumo inayofanya kazi zinazofanana ni dalili ya kutokuwepo kwa mawasiliano thabiti ya kiutendaji kati ya wizara idara na taasisi za serikali
cag alibaini uwepo wa baadhi ya mifumo tofauti ya tehama inayofanya kazi zinazofanana kama inavyooneshwa katika jedwali na
jedwali mifumo ya tehama inayofanya azi zinazofanana mfumo mfumo kazi zinazofanana planr ep mfumo unaotumika katika kupanga kubajeti na kutoa ripoti za utekelezaji katika halmashauri
times mfumo jumuishi wa ufuatiliaji na tathmini ya utekelezaji wa bajeti katika halmashauri
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kwa usimamizi wa utekelezaji wa bajeti ngazi ya halmashauri
ift mis mfumo unaofuatilia utekelezaji wa mapendek ezo na maagizo ya cag ppra na laac
gari it s mfumo unaofuatilia utekelezaji wa mapendek ezo ya kaguzi za serikali
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kufuatilia utekelezaji wa mapendek ezo ya cag ppra na laac katika ngazi ya halmashauri
sis mfumo unaotumika kukusanya takwimu za shule kama vile mahudhurio ya wanafunzi na maendeleo idadi ya wanafunzi walimu na vitabu
asc mfumo unaotumika kukusanya takwimu kutoka shule za msingi sekondari na elimu ya watu wazima
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kukusanya takwimu za shule
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma athari udhaifu uliobainishwa kwenye mifumo hii una athari zifuatazo a kutokuwepo kwa sera na mipango mikakati mizuri inayoendana na mahitaji ya tehama kwa wakati kumesababisha kukosekana kwa ufanisi wa matumizi ya tehama serikalini hivyo kushindwa kurahisisha utendaji na utoaji huduma kwa wananchi
b changamoto za kimfumo zinaongeza uwezekano wa watumishi wasio waadilifu kufanya vitendo vya ulaghai na hivyo kutumia vibaya mapato wanayoyakusanya
mfano katika halmashauri ya wilaya ya mbinga afisa tehama na mhasibu msaidizi walikuwa na mashine yao ya kukusanya mapato ambayo yalikuwa hayaonekani kwenye mfumo wa lgrcis na taarifa zake zilikuwa haziendi kwenye mfumo wa mapato hivyo kufanikiwa kukusanya na kuiba tzs 
 milioni
c bajeti kutotumika kama nyenzo ya udhibiti control tool kulikopelekea fedha kutumika zaidi ya viwango vilivyoidhinishwa na bunge
mfano cag alibaini taasisi sita zilizopo chini ya wizara mbalimbali zilifanya matumizi yenye jumla ya tzs 
 bilioni ambayo hayakuwa kwenye bajeti kinyume na sheria ya bajeti ya mwaka 
d kuwepo kwa mifumo miwili au zaidi inayofanya kazi zinazofanana kunaongeza gharama za uendeshaji na matengenezo ya mifumo ya tehama inayotumiwa na serikali
e kukosekana kwa muingiliano lack of interlink baina ya mifumo ya tehama inayotumiwa serikalini kunaongeza mianya ya wizi na ubadhirifu wa fedha za umma
ushauri katika kutatua changamoto zilizowasilishwa hapo juu wajibu inashauri serikali ichukue hatua zifuatazo a mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ifanye mapitio ya mifumo yote ya tehama inayohusika katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma ili i
kuunganisha mifumo inayofanya kazi zinazofanana planrep dhidi ya times ift mis dhidi ya gari its na sis dhidi ya asc na kutengeneza moduli ambazo hazipo katika mifumo hiyo ii
kuunganisha mifumo ambayo haiwasiliani taneps na mifumo ya muse planrep cbms na gpsa iii
kuongeza udhibiti wa matumizi ya mifumo ya tehama mfano lgrcis na iv
kuhakikisha seva na kanzi data ya mifumo mfano taneps zinamilikiwa zinaendeshwa na zinasimamiwa na taasisi za serikali na sio watu au taasisi binafsi
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma mfumo wa ukusanyaji wa mapato serikali za mitaa l grcis mapungufu yaliyobainishwa katika mfumo huo ni pamoja na a kushindwa kuk okotoa ushuru wa huduma ada za ujenzi wa majengo na adhabu b kushindwa kuonesha kiasi sahihi cha fedha ambazo hazijawasilishwa benki c kukosekana kwa uwiano wa muda wa leseni za biashara unaooneshwa katika mfumo na katika kanuni za leseni ya biashara d kushindwa kutunza kumbukumbu za miamala ya makusanyo katika mashine za kukusanyia mapato pos zilizopotea ama kuharibika na e uwezekano wa kuvuruga taarifa za mashine hizo kutokana na udhaifu wa udhibiti wa kielektroniki
iii
uwepo wa mifumo ya tehama inayofanya azi zinazofanana kuwepo kwa mifumo inayofanya kazi zinazofanana ni dalili ya kutokuwepo kwa mawasiliano thabiti ya kiutendaji kati ya wizara idara na taasisi za serikali
cag alibaini uwepo wa baadhi ya mifumo tofauti ya tehama inayofanya kazi zinazofanana kama inavyooneshwa katika jedwali na
jedwali mifumo ya tehama inayofanya azi zinazofanana mfumo mfumo kazi zinazofanana planr ep mfumo unaotumika katika kupanga kubajeti na kutoa ripoti za utekelezaji katika halmashauri
times mfumo jumuishi wa ufuatiliaji na tathmini ya utekelezaji wa bajeti katika halmashauri
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kwa usimamizi wa utekelezaji wa bajeti ngazi ya halmashauri
ift mis mfumo unaofuatilia utekelezaji wa mapendek ezo na maagizo ya cag ppra na laac
gari it s mfumo unaofuatilia utekelezaji wa mapendek ezo ya kaguzi za serikali
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kufuatilia utekelezaji wa mapendek ezo ya cag ppra na laac katika ngazi ya halmashauri
sis mfumo unaotumika kukusanya takwimu za shule kama vile mahudhurio ya wanafunzi na maendeleo idadi ya wanafunzi walimu na vitabu
asc mfumo unaotumika kukusanya takwimu kutoka shule za msingi sekondari na elimu ya watu wazima
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kukusanya takwimu za shule
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma athari udhaifu uliobainishwa kwenye mifumo hii una athari zifuatazo a kutokuwepo kwa sera na mipango mikakati mizuri inayoendana na mahitaji ya tehama kwa wakati kumesababisha kukosekana kwa ufanisi wa matumizi ya tehama serikalini hivyo kushindwa kurahisisha utendaji na utoaji huduma kwa wananchi
b changamoto za kimfumo zinaongeza uwezekano wa watumishi wasio waadilifu kufanya vitendo vya ulaghai na hivyo kutumia vibaya mapato wanayoyakusanya
mfano katika halmashauri ya wilaya ya mbinga afisa tehama na mhasibu msaidizi walikuwa na mashine yao ya kukusanya mapato ambayo yalikuwa hayaonekani kwenye mfumo wa lgrcis na taarifa zake zilikuwa haziendi kwenye mfumo wa mapato hivyo kufanikiwa kukusanya na kuiba tzs 
 milioni
c bajeti kutotumika kama nyenzo ya udhibiti control tool kulikopelekea fedha kutumika zaidi ya viwango vilivyoidhinishwa na bunge
mfano cag alibaini taasisi sita zilizopo chini ya wizara mbalimbali zilifanya matumizi yenye jumla ya tzs 
 bilioni ambayo hayakuwa kwenye bajeti kinyume na sheria ya bajeti ya mwaka 
d kuwepo kwa mifumo miwili au zaidi inayofanya kazi zinazofanana kunaongeza gharama za uendeshaji na matengenezo ya mifumo ya tehama inayotumiwa na serikali
e kukosekana kwa muingiliano lack of interlink baina ya mifumo ya tehama inayotumiwa serikalini kunaongeza mianya ya wizi na ubadhirifu wa fedha za umma
ushauri katika kutatua changamoto zilizowasilishwa hapo juu wajibu inashauri serikali ichukue hatua zifuatazo a mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ifanye mapitio ya mifumo yote ya tehama inayohusika katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma ili i
kuunganisha mifumo inayofanya kazi zinazofanana planrep dhidi ya times ift mis dhidi ya gari its na sis dhidi ya asc na kutengeneza moduli ambazo hazipo katika mifumo hiyo ii
kuunganisha mifumo ambayo haiwasiliani taneps na mifumo ya muse planrep cbms na gpsa iii
kuongeza udhibiti wa matumizi ya mifumo ya tehama mfano lgrcis na iv
kuhakikisha seva na kanzi data ya mifumo mfano taneps zinamilikiwa zinaendeshwa na zinasimamiwa na taasisi za serikali na sio watu au taasisi binafsi
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm mbarali malinyi sumbawanga namtumbo itilima na momba kila halmashauri ina mtumishi mmoja tu anayefanya zoezi la usajili na utoaji wa vitambulisho
c kutokutumika kwa mashine mbili zenye thamani ya tzs 
 bilioni zilizokuwa na uwezo wa kutoa vitambulisho kwa mwaka ingawa watumishi wanne walipewa mafunzo ya kutumia mashine hizo
d uchapaji mdogo wa vitambulisho ikilinganishwa na wingi wa wananchi walioandikishwa kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo idadi ya ananchi aliopata vitambulisho vya aifa tzs milioni athari athari za changamoto zilizotolewa hapo juu ni kushindwa kwa nida kutoa vitambulisho kwa wakati na kupelek ea wananchi kukosa huduma hii stahiki na kutokuwepo kwa thamani ya fedha kwa fedha zilizowek ezwa kwenye mradi huu
mfano kushindwa kupata hati ya kusafiria pasipoti kushindwa kusajili kadi za simu za mkononi kukosa baadhi ya huduma za kifedha na kibiashara
hali hii imesababishia watu 
 milioni sawa na asilimia ya wananchi waliosajiliwa kutopata vitambulisho licha ya serikali kutumia kiasi cha tzs 
 bilioni kwa kipindi cha miaka mitano kwenye mradi huu 
 wana otakiw kusajiliw awalios ajiliw waliop ata vitambulishomalengo usajili tzs 
 bilioni thamani ya mashine mbili ambazo zina uwezo wa kutoa vitambulisho kwa mwaka
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma b takukuru kufanya uchunguzi na kuwafikisha mahakamani watendaji wanaotuhumiwa kwa vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mifumo ya usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma
jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha tangu lilipoanza zoezi la utolewaji wa vitambulisho vya taifa mwaka ni wananchi tu ndio waliopata vitambulisho vya taifa sawa na asilimia ya wananchi walioandikishwa nida hadi kufikia juni 
zoezi la usajili na utoaji wa vitambulisho vya taifa kwa wananchi linaathiriwa na sababu zifuatazo a mwaka serikali iliagiza vitambulisho vya taifa viwe na saini ya mwenye kitambulisho hatua ambayo ilipelek ea uwezo wa mashine katika uzalishaji vitambulisho kushuka kutoka vitambulisho hadi vitambulisho kwa mwaka
kutokana na kuweka saini katika vitambulisho pamoja na kutokuwepo kwa matengenezo ya mashine za kuzalisha vitambulisho imepelek ea nida kuzalisha idadi ndogo ya vitambulisho kulinganisha na uwezo wa mashine zilizopo
b ufinyu wa idadi ya watumishi katika ofisi za wilaya cag alibaini asilimia ya wilaya zilikuwa na watumishi watatu wakati asilimia zilikuwa na watumishi 
kwa kila wilaya kunatakiwa kuwe na watumishi kuanzia watatu wanaofanya utambuzi usajili na ugawaji wa vitambulisho lakini imekuwa kinyume na utaratibu wa nida
mfano halmashauri ya wilaya za iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm mbarali malinyi sumbawanga namtumbo itilima na momba kila halmashauri ina mtumishi mmoja tu anayefanya zoezi la usajili na utoaji wa vitambulisho
c kutokutumika kwa mashine mbili zenye thamani ya tzs 
 bilioni zilizokuwa na uwezo wa kutoa vitambulisho kwa mwaka ingawa watumishi wanne walipewa mafunzo ya kutumia mashine hizo
d uchapaji mdogo wa vitambulisho ikilinganishwa na wingi wa wananchi walioandikishwa kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo idadi ya ananchi aliopata vitambulisho vya aifa tzs milioni athari athari za changamoto zilizotolewa hapo juu ni kushindwa kwa nida kutoa vitambulisho kwa wakati na kupelek ea wananchi kukosa huduma hii stahiki na kutokuwepo kwa thamani ya fedha kwa fedha zilizowek ezwa kwenye mradi huu
mfano kushindwa kupata hati ya kusafiria pasipoti kushindwa kusajili kadi za simu za mkononi kukosa baadhi ya huduma za kifedha na kibiashara
hali hii imesababishia watu 
 milioni sawa na asilimia ya wananchi waliosajiliwa kutopata vitambulisho licha ya serikali kutumia kiasi cha tzs 
 bilioni kwa kipindi cha miaka mitano kwenye mradi huu 
 wana otakiw kusajiliw awalios ajiliw waliop ata vitambulishomalengo usajili tzs 
 bilioni thamani ya mashine mbili ambazo zina uwezo wa kutoa vitambulisho kwa mwaka
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma b takukuru kufanya uchunguzi na kuwafikisha mahakamani watendaji wanaotuhumiwa kwa vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mifumo ya usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma
jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha tangu lilipoanza zoezi la utolewaji wa vitambulisho vya taifa mwaka ni wananchi tu ndio waliopata vitambulisho vya taifa sawa na asilimia ya wananchi walioandikishwa nida hadi kufikia juni 
zoezi la usajili na utoaji wa vitambulisho vya taifa kwa wananchi linaathiriwa na sababu zifuatazo a mwaka serikali iliagiza vitambulisho vya taifa viwe na saini ya mwenye kitambulisho hatua ambayo ilipelek ea uwezo wa mashine katika uzalishaji vitambulisho kushuka kutoka vitambulisho hadi vitambulisho kwa mwaka
kutokana na kuweka saini katika vitambulisho pamoja na kutokuwepo kwa matengenezo ya mashine za kuzalisha vitambulisho imepelek ea nida kuzalisha idadi ndogo ya vitambulisho kulinganisha na uwezo wa mashine zilizopo
b ufinyu wa idadi ya watumishi katika ofisi za wilaya cag alibaini asilimia ya wilaya zilikuwa na watumishi watatu wakati asilimia zilikuwa na watumishi 
kwa kila wilaya kunatakiwa kuwe na watumishi kuanzia watatu wanaofanya utambuzi usajili na ugawaji wa vitambulisho lakini imekuwa kinyume na utaratibu wa nida
mfan o halmashauri ya wilaya za iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma ushauri wajibu inaishauri serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu kufanya mapitio ya kina juu ya muundo na mfumo wote wa kiutendaji wa nida ili kufanya mabadiliko yatakayoweza kuondoa changamoto za utoaji wa vitambulisho ambazo zimedumu tangu kuanzishwa kwa mradi huu wa vitambulisho vya taifa tangu mwaka 
jambo la uchakavu na uchafu katika masoko ya chakula masoko ya chakula nchini yamekuwa katika hali ya uchakavu na uchafu hivyo kuhatarisha afya za watumiaji wa huduma za masoko hayo hususani wanawake ambao ndio watumiaji wakubwa wa huduma hii
hii ni kinyume na sheria ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka kama iliyorekebiswa inayozipa mamlaka ya serikali za mitaa jukumu la kusimamia na kuboresha afya ya jamii
sababu zinazopelekea uchafu na uchakavu katika masoko hayo ni kama ifuatavyo i
agizo la ofisi ya rais tamisemi linataka kila halmashauri kutenga asilimia ya mapato yanayopatikana kutoka katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko hayo
hata hivyo halmashauri zilishindwa kutenga asilimia ya kiasi cha fedha kinachokusanywa kama mapato kutoka katika masoko ili kugharamia usafi wa masoko hayo
mfano halmashauri ya manispaa ya ilala ilitenga asilimia wakati halmashauri ya jiji la dodoma na mbeya manispaa za kigoma ujiji na temeke na wilaya za korogwe mbarali na sengerema hazikutenga kiasi chochote cha fedha kwa ajili hiyo katika kipindi cha miaka minne kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm kielelezo na jumla ya fedha zilizokusanywa kutoka katika masok ya chakula na fedha zilizorudishwa ili kugharamia usafi wa masok hayo kwa kipindi cha miaka minne ii
katika ukaguzi huo cag alibaini masok kati ya masok yaliyotembelewa hayakuwa na watoa huduma waliosajiliwa kutoa huduma mbalimbali ikiwemo huduma za kuondoa takataka na kufanya usafi katika maeneo ya soko
vilevile cag alibaini kuwepo kwa idadi kubwa ya wafanyabiashara katika masok zaidi ya uwezo wa masok hayo kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ambapo hali hii husababisha uzalishaji mkubwa wa takataka na uchakavu wa miundombinu
kielelezo na asilimia ya idadi ya wafanyabiashara waliozidi katika masok ya chakula ukilinganisha na uwezo wa sok ododoma jijiwilaya korogwewilaya mbaralimbeya jiji manispaa kigoma ujijiwilaya kibondomanispaa ilemelawilaya sengeremamanispaa ilalamanispaa temek e mapato matumizi manispaa temek manispaa ilala wilaya sengerema wilaya ilemela wilaya kibondo manispaakigoma ujiji mbeya jiji wilaya korogwe dodoma jijiwilaya yambarali temek sterio tazara ilala jioni soko kuu kirumba kibondo mikaratusini mwanga soweto sido mwanjelwa rujewa kongwa mbogamboga sabasaba majengomecco iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma ushauri wajibu inaishauri serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu kufanya mapitio ya kina juu ya muundo na mfumo wote wa kiutendaji wa nida ili kufanya mabadiliko yatakayoweza kuondoa changamoto za utoaji wa vitambulisho ambazo zimedumu tangu kuanzishwa kwa mradi huu wa vitambulisho vya taifa tangu mwaka 
jambo la uchakavu na uchafu katika masoko ya chakula masoko ya chakula nchini yamekuwa katika hali ya uchakavu na uchafu hivyo kuhatarisha afya za watumiaji wa huduma za masoko hayo hususani wanawake ambao ndio watumiaji wakubwa wa huduma hii
hii ni kinyume na sheria ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka kama iliyorekebiswa inayozipa mamlaka ya serikali za mitaa jukumu la kusimamia na kuboresha afya ya jamii
sababu zinazopelekea uchafu na uchakavu katika masoko hayo ni kama ifuatavyo i
agizo la ofisi ya rais tamisemi linataka kila halmashauri kutenga asilimia ya mapato yanayopatikana kutoka katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko hayo
hata hivyo halmashauri zilishindwa kutenga asilimia ya kiasi cha fedha kinachokusanywa kama mapato kutoka katika masoko ili kugharamia usafi wa masoko hayo
mfano halmashauri ya manispaa ya ilala ilitenga asilimia wakati halmashauri ya jiji la dodoma na mbeya manispaa za kigoma ujiji na temeke na wilaya za korogwe mbarali na sengerema hazikutenga kiasi chochote cha fedha kwa ajili hiyo katika kipindi cha miaka minne kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm kielelezo na jumla ya fedha zilizokusanywa kutoka katika masok ya chakula na fedha zilizorudishwa ili kugharamia usafi wa masok hayo kwa kipindi cha miaka minne ii
katika ukaguzi huo cag alibaini masok kati ya masok yaliyotembelewa hayakuwa na watoa huduma waliosajiliwa kutoa huduma mbalimbali ikiwemo huduma za kuondoa takataka na kufanya usafi katika maeneo ya soko
vilevile cag alibaini kuwepo kwa idadi kubwa ya wafanyabiashara katika masok zaidi ya uwezo wa masok hayo kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ambapo hali hii husababisha uzalishaji mkubwa wa takataka na uchakavu wa miundombinu
kielelezo na asilimia ya idadi ya wafanyabiashara waliozidi katika masok ya chakula ukilinganisha na uwezo wa sok ododoma jijiwilaya korogwewilaya mbaralimbeya jiji manispaa kigoma ujijiwilaya kibondomanispaa ilemelawilaya sengeremamanispaa ilalamanispaa temek e mapato matumizi manispaa temek manispaa ilala wilaya sengerema wilaya ilemela wilaya kibondo manispaakigoma ujiji mbeya jiji wilaya korogwe dodoma jijiwilaya yambarali temek sterio tazara ilala jioni soko kuu kirumba kibondo mikaratusini mwanga soweto sido mwanjelwa rujewa kongwa mbogamboga sabasaba majengomecco iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma iii
cag alibaini kulikuwa na udhaifu katika usimamizi wa uendeshaji wa masoko ambapo kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri hazikuwa na sheria ndogondogo za usimamizi wa usafi wa masoko
pia halmashauri kati ya hazikuwa na miongozo ya kusimamia kamati za usimamizi wa masoko kwenye masuala ya usafi
masoko kati ya yaliyokaguliwa hayakuwa na kamati za usimamizi wa masoko pamoja na kutokuwa na uongozi wa masoko yaliyokuwepo
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa athari zilizojitokeza katika masoko ya chakula yaliyokaguliwa ni kama zifuatazo athari zilizojitokeza mapungufu yaliyobainishwa yamesababisha wananchi kuendelea kununua vyakula katika masoko ambayo si salama kiafya
masoko hayo yanaweza kusababisha milipuko ya magonjwa yanayotokana na uchafu kama vile kipindupindu
vilevile uchakavu wa miundombinu huathiri zaidi wafanyabiashara wa jinsi ya kike ambao ndio watumiaji wakubwa wa masoko ya chakula kwa kukosa maeneo bora ya kujisitiri na kufanya biashara
ushauri wajibu inashauri or tamisemi kuhimiza halmashauri zote nchini kuhakikisha kuwa zinafuata agizo linalowataka kutenga asilimia ya mapato yanayopatikana katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko yao
vilevile or tamisemi iwachukulie hatua za kinidhamu watendaji wote wa halmashauri ambao hawatatenga asilimia ya mapato yanayopatikana katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko
pia halmashauri zitakiwe kusimamia kikamilifu uanzishwaji wa kamati za usimamizi wa masoko utungaji wa sheria ndogondogo za usimamizi wa usafi wa masoko na uimarishaji ufuatiliaji wa uendeshaji wa masoko
kukosekana kwa mfumo wa kutoa maji safi uchakavu wa mfumo wa kutoa maji taka uchakavu wa vizimba vya kuhifadhi taka ujenzi hafifu wa vizimba vya kuhifadhia taka usimamizi hafifu wa taka ngumu uchafu mwingi ambao haukusanywi kwa muda mrefu udhaifu wa mifumo ya maji taka kukosekana kwa mgawanyo wa bidhaa udhaifu wa vifaa vya kujitakasa upangaji vyakula chini ardhini barabarani ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano cag alibaini mapungufu katika kusimamia ukusanyaji kodi katika miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing katika mauziano baina ya taasisi zenye uhusiano wa kimataifa multinational corporations
miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing hutok ea pale ambapo kampuni iliyok ndani ya nchi inafanya biashara na kampuni iliyo nje ya nchi
kutokana na tofauti ya viwango vya kodi kati ya nchi na nchi wafanya biashara hao hushawishika kuongeza au kupunguza gharama za mauziano baina yao ili kuhamishia kiasi kikubwa cha faida katika nchi yenye unafuu wa kodi
kupitia njia hii makampuni mengi hukwepa kodi ambazo wangepaswa kulipa nchini kutokana na kuonesha gharama kubwa za ununuzi wa huduma na bidhaa nje ya nchi na kupelek ea kuwa na hasara katika biashara zinazofanyika hapa nchini
baadhi ya mapungufu yaliyobainika katika usimamizi wa odi zinazotokana na miamala ya uhamishaji gharama ni kama ifuatavyo a kukosekana kwa sera na mkakati maalumu wa kusimamia uhamishaji gharama katika mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
mfano kwa kipindi cha miaka minne ni makampuni sawa na asilimia 
 tu ndiyo yaliyokaguliwa kati ya makampuni ya kimataifa yaliyotakiwa kufanyiwa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing audit
hii ni kutokana na kukosekana kwa sera na mpango unaozingatia vihatarishi vya ukwepaji kodi kupitia uhamishaji gharama katika mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
b uwezo mdogo wa watumishi na uhaba wa vitendea kazi katika usimamizi utekelezaji na ufuatiliaji wa miamala ya uhamishaji gharama
mfano kwa kipindi cha miaka minne tra ilitarajia kufanya kaguzi zilizopangwa na kaguzi za dharura katika miamala ya uhamishaji gharama
hata hivyo tra ilianzisha kaguzi sawa na asilimia ambapo kati ya kaguzi hizo ni kaguzi sawa na asilimia ndizo zilifanyika kikamilifu
c ufinyu wa bajeti katika kitengo cha usimamizi wa uhamishaji gharama inayotokana na mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
mfano serikali imekuwa ikitoa kiasi kidogo cha bajeti iliyoidhinishwa kwa ajili ya kitengo cha kodi za kimataifa kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na mtiririk wa bajeti iliyoidhinishwa na fedha iliyotolewa katika kitengo cha kodi za kimataifa kwa kipindi cha miaka minne mwaka bajeti iliyoidhinishw ofedha ziliz otolew ofedha ziliz otolew 
 jumla 
 iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma iii
cag alibaini kulikuwa na udhaifu katika usimamizi wa uendeshaji wa masoko ambapo kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri hazikuwa na sheria ndogondogo za usimamizi wa usafi wa masoko
pia halmashauri kati ya hazikuwa na miongozo ya kusimamia kamati za usimamizi wa masoko kwenye masuala ya usafi
masoko kati ya yaliyokaguliwa hayakuwa na kamati za usimamizi wa masoko pamoja na kutokuwa na uongozi wa masoko yaliyokuwepo
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa athari zilizojitokeza katika masoko ya chakula yaliyokaguliwa ni kama zifuatazo athari zilizojitokeza mapungufu yaliyobainishwa yamesababisha wananchi kuendelea kununua vyakula katika masoko ambayo si salama kiafya
masoko hayo yanaweza kusababisha milipuko ya magonjwa yanayotokana na uchafu kama vile kipindupindu
vilevile uchakavu wa miundombinu huathiri zaidi wafanyabiashara wa jinsi ya kike ambao ndio watumiaji wakubwa wa masoko ya chakula kwa kukosa maeneo bora ya kujisitiri na kufanya biashara
ushauri wajibu inashauri or tamisemi kuhimiza halmashauri zote nchini kuhakikisha kuwa zinafuata agizo linalowataka kutenga asilimia ya mapato yanayopatikana katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko yao
vilevile or tamisemi iwachukulie hatua za kinidhamu watendaji wote wa halmashauri ambao hawatatenga asilimia ya mapato yanayopatikana katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko
pia halmashauri zitakiwe kusimamia kikamilifu uanzishwaji wa kamati za usimamizi wa masoko utungaji wa sheria ndogondogo za usimamizi wa usafi wa masoko na uimarishaji ufuatiliaji wa uendeshaji wa masoko
kukosekana kwa mfumo wa kutoa maji safi uchakavu wa mfumo wa kutoa maji taka uchakavu wa vizimba vya kuhifadhi taka ujenzi hafifu wa vizimba vya kuhifadhia taka usimamizi hafifu wa taka ngumu uchafu mwingi ambao haukusanywi kwa muda mrefu udhaifu wa mifumo ya maji taka kukosekana kwa mgawanyo wa bidhaa udhaifu wa vifaa vya kujitakasa upangaji vyakula chini ardhini barabarani ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano cag alibaini mapungufu katika kusimamia ukusanyaji kodi katika miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing katika mauziano baina ya taasisi zenye uhusiano wa kimataifa multinational corporations
miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing hutok ea pale ambapo kampuni iliyok ndani ya nchi inafanya biashara na kampuni iliyo nje ya nchi
kutokana na tofauti ya viwango vya kodi kati ya nchi na nchi wafanya biashara hao hushawishika kuongeza au kupunguza gharama za mauziano baina yao ili kuhamishia kiasi kikubwa cha faida katika nchi yenye unafuu wa kodi
kupitia njia hii makampuni mengi hukwepa kodi ambazo wangepaswa kulipa nchini kutokana na kuonesha gharama kubwa za ununuzi wa huduma na bidhaa nje ya nchi na kupelek ea kuwa na hasara katika biashara zinazofanyika hapa nchini
baadhi ya mapungufu yaliyobainika katika usimamizi wa odi zinazotokana na miamala ya uhamishaji gharama ni kama ifuatavyo a kukosekana kwa sera na mkakati maalumu wa kusimamia uhamishaji gharama katika mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
mfano kwa kipindi cha miaka minne ni makampuni sawa na asilimia 
 tu ndiyo yaliyokaguliwa kati ya makampuni ya kimataifa yaliyotakiwa kufanyiwa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing audit
hii ni kutokana na kukosekana kwa sera na mpango unaozingatia vihatarishi vya ukwepaji kodi kupitia uhamishaji gharama katika mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
b uwezo mdogo wa watumishi na uhaba wa vitendea kazi katika usimamizi utekelezaji na ufuatiliaji wa miamala ya uhamishaji gharama
mfano kwa kipindi cha miaka minne tra ilitarajia kufanya kaguzi zilizopangwa na kaguzi za dharura katika miamala ya uhamishaji gharama
hata hivyo tra ilianzisha kaguzi sawa na asilimia ambapo kati ya kaguzi hizo ni kaguzi sawa na asilimia ndizo zilifanyika kikamilifu
c ufinyu wa bajeti katika kitengo cha usimamizi wa uhamishaji gharama inayotokana na mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
mfano serikali imekuwa ikitoa kiasi kidogo cha bajeti iliyoidhinishwa kwa ajili ya kitengo cha kodi za kimataifa kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na mtiririk wa bajeti iliyoidhinishwa na fedha iliyotolewa katika kitengo cha kodi za kimataifa kwa kipindi cha miaka minne mwaka bajeti iliyoidhinishw ofedha ziliz otolew ofedha ziliz otolew 
 jumla 
 iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma kwa hali hii ya utoaji fedha za uendeshaji wa kitengo cha kodi za kimataifa kwa asilimia hadi hukwamisha ufanisi wa kitengo hicho
d sekta muhimu zenye mchango mkubwa katika uchumi wa nchi kama vile kilimo inayochangia asilimia 
 ujenzi asilimia 
 uziduaji asilimia na viwanda asilimia hazikuhusishwa kwenye mpango wa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama kutokana na ukosefu wa kanzidata
e changamoto za ubadilishanaji wa taarifa za kodi
kwa kipindi cha miaka minne tra ilipanga kuanzisha mazungumzo ya mikataba au kupitia mikataba ya kubadilishana taarifa za fedha na faida za makampuni yanayofanya biashara ndani na nje ya nchi kila mwaka ili kuiwezesha mamlaka kufanya ulinganifu lakini haikufanya mazungumzo hayo kutokana na uwepo wa sheria zinazozuia mabadilishano ya taarifa za nchi na wadau wa kimataifa
hii ni kinyume na kanuni ya ya kanuni za usimamizi wa kodi ya mwaka 
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa athari zilizojitokeza katika kusimamia ukusanyaji kodi katika miamala ya uhamishaji gharama ni kama zifuatazo a kutokana na utekelezaji duni wa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama ripoti za mwaka za utendaji za tra zinaonesha ongezeko la kodi la tzs 
 bilioni kutoka katika kodi ya tzs 
 bilioni iliyoripotiwa na makampuni mwaka 
hivyo kama kungekuwa na ufanisi katika kusimamia eneo hilo serikali ingeweza kukusanya kiasi kikubwa zaidi kutoka katika kesi za kodi zenye thamani ya tzs 
 trilioni kwa mwaka na na kuiwezesha serikali kutekeleza miradi mingi zaidi ya maendeleo
b serikali kushindwa kupata taarifa halisi za bei zilizopo sokoni kutokana na ukosefu wa mikataba ya mabadilishano ya taarifa za kodi baina ya nchi na nchi hivyo kuchangia ukwepaji kodi kwa makampuni yenye mahusiano ya kimataifa
ushauri wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na tra ziandae sera na mkakati maalumu wa usimamizi na ufuatiliaji wa miamala ya uhamishaji gharama
vilevile zitoe bajeti yote inayoidhinishwa ya kitengo cha kodi za kimataifa itu ili kusimamia utekelezaji na ufuatiliaji wa makampuni yanayofanya miamala ya uhamishaji gharama ili kuhakikisha kodi stahiki inakusanywa
vilevile kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali iisimamie serikali kuanzisha na kukamilisha mazungumzo na makubaliano yote ya ubadilishanaji wa taarifa kati ya tanzania na nchi mbalimbali kama inavyoonesha katika mpango mkakati wa mamlaka ya mapato tanzania
hii ni pamoja na bunge kufanya mapitio ya sheria zote zinazozuia mamlaka ya mapato tanzania kufanya mabadilishano ya taarifa za kodi baina yake na nchi mbalimbali
jambo la utekelezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri ambao unamilikiwa na kampuni tanzu ya mkulazi uliyopo wilayani kilosa mkoani morogoro una lengo la kuzalisha sukari tani kwa mwaka
cag alibaini mapungufu katika utekelezaji wa mradi huu kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma a kampuni ya mkulazi kushindwa kusimika mtambo wa kuchakata sukari kwa wakati
hii ni kinyume na mkataba wa mwaka uliosainiwa kati ya kampuni ya mkulazi benki ya azania na chama cha ushirika cha kati cha magole uliokuwa na lengo la kukuza mnyororo wa thamani wa sukari kwa kuanzisha mahusiano baina ya wakulima benki na kampuni
kulingana na mkataba kampuni ya mkulazi ilitakiwa kusimika mtambo wa kuchakata sukari ili benki iweze kutoa mkopo kwa wakulima
hadi mwezi disemba kampuni ya mkulazi ilikuwa haijasimika mtambo huo wakati wakulima walikuwa wameshaanza kulima miwa na imesha komaa kwa matumizi ya utengenezaji wa sukari
b kampuni ya mkulazi haikuweza kusimamia utendaji wa wakulima wanaouzunguka mradi kwa kuwapatia ushauri wa kiutaalamu ili kuhakikisha uwepo wa miwa ya kutosha na yenye ubora kwa ajili ya kiwanda
hii ni kinyume na sera ya kilimo ya mwaka inayotaka kila unapofanyika uwekezaji mkubwa wa kilimo kuhakikisha kwamba unawanufaisha wananchi wa eneo linalozunguka uwekezaji huo
athari kutokana na usimamizi duni wa mradi wa mbigiri wakulima kupitia vyama vyao vya msingi wameshindwa kufikia malengo waliyojiwekea katika uzalishaji wa miwa kutokana na kupoteza fursa ya mkopo wa tzs 
 bilioni kutoka benki ya azania
mfano kwa mwaka wa fedha lengo walilojiwekea lilikuwa kulima na kupanda ekari za miwa lakini walifanikiwa kulima na kupanda ekari tu za miwa
kwa mwaka wa fedha lengo lilikuwa kupanda ekari lakini walifanikiwa kulima na kupanda ekari tu
aidha wakulima walishindwa kuvuna na kuuza miwa japokuwa walikuwa na mkataba wa kuuza miwa kwa mradi wa mbigiri
hivyo wakulima hao walisababishiwa kushindwa kumudu gharama za kuandaa mashamba kununua mbolea na dawa za wadudu mbegu pamoja na kuchimba visima katika mashamba yao kwa msimu ujao
pia kampuni ya mkulazi imepoteza fedha kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya uwekezaji wote wa mradi kutokana na matumizi yasiyo na tija na usimamizi duni wa mradi
ushauri ili kuzuia hasara inayoendelea kutokea katika mradi huu wajibu inashauri yafuatayo a takukuru iufanyie uchunguzi wa kina mradi wa mbigiri unaotekelezwa kupitia kampuni tanzu ya mkulazi ili kuokoa fedha na mali ambazo zinaendelea kupotea katika shamba la mbigiri
b serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu iwachukulie hatua za kinidhamu watendaji waliosababisha kasoro zilizojitokeza pamoja na kutokutekeleza mapendekezo ya cag yaliyotolewa mwaka yaliyolenga kuboresha uendeshaji wa mradi huu
c serikali inapoamua kuanzisha miradi ya aina hii ihakikishe inafanya maandalizi ya kutosha ikiwepo kufanya upembuzi yakinifu na kufuata mpango mkakati uliowekwa ili kuhakikisha utekelezaji unakwenda kama ulivyopangwa
umuhimu huu unatokana na miradi ya aina hii kuhusisha sekta binafsi hivyo kunapotokea kulegalega kwa utekelezaji wake huathiri zaidi uwekezaji wa sekta binafsi na kuendeleza mnyororo wa umaskini katika nchi
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma kwa hali hii ya utoaji fedha za uendeshaji wa kitengo cha kodi za kimataifa kwa asilimia hadi hukwamisha ufanisi wa kitengo hicho
d sekta muhimu zenye mchango mkubwa katika uchumi wa nchi kama vile kilimo inayochangia asilimia 
 ujenzi asilimia 
 uziduaji asilimia na viwanda asilimia hazikuhusishwa kwenye mpango wa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama kutokana na ukosefu wa kanzidata
e changamoto za ubadilishanaji wa taarifa za kodi
kwa kipindi cha miaka minne tra ilipanga kuanzisha mazungumzo ya mikataba au kupitia mikataba ya kubadilishana taarifa za fedha na faida za makampuni yanayofanya biashara ndani na nje ya nchi kila mwaka ili kuiwezesha mamlaka kufanya ulinganifu lakini haikufanya mazungumzo hayo kutokana na uwepo wa sheria zinazozuia mabadilishano ya taarifa za nchi na wadau wa kimataifa
hii ni kinyume na kanuni ya ya kanuni za usimamizi wa kodi ya mwaka 
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa athari zilizojitokeza katika kusimamia ukusanyaji kodi katika miamala ya uhamishaji gharama ni kama zifuatazo a kutokana na utekelezaji duni wa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama ripoti za mwaka za utendaji za tra zinaonesha ongezeko la kodi la tzs 
 bilioni kutoka katika kodi ya tzs 
 bilioni iliyoripotiwa na makampuni mwaka 
hivyo kama kungekuwa na ufanisi katika kusimamia eneo hilo serikali ingeweza kukusanya kiasi kikubwa zaidi kutoka katika kesi za kodi zenye thamani ya tzs 
 trilioni kwa mwaka na na kuiwezesha serikali kutekeleza miradi mingi zaidi ya maendeleo
b serikali kushindwa kupata taarifa halisi za bei zilizopo sokoni kutokana na ukosefu wa mikataba ya mabadilishano ya taarifa za kodi baina ya nchi na nchi hivyo kuchangia ukwepaji kodi kwa makampuni yenye mahusiano ya kimataifa
ushauri wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na tra ziandae sera na mkakati maalumu wa usimamizi na ufuatiliaji wa miamala ya uhamishaji gharama
vilevile zitoe bajeti yote inayoidhinishwa ya kitengo cha kodi za kimataifa itu ili kusimamia utekelezaji na ufuatiliaji wa makampuni yanayofanya miamala ya uhamishaji gharama ili kuhakikisha kodi stahiki inakusanywa
vilevile kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali iisimamie serikali kuanzisha na kukamilisha mazungumzo na makubaliano yote ya ubadilishanaji wa taarifa kati ya tanzania na nchi mbalimbali kama inavyoonesha katika mpango mkakati wa mamlaka ya mapato tanzania
hii ni pamoja na bunge kufanya mapitio ya sheria zote zinazozuia mamlaka ya mapato tanzania kufanya mabadilishano ya taarifa za kodi baina yake na nchi mbalimbali
jambo la utekelezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri ambao unamilikiwa na kampuni tanzu ya mkulazi uliyopo wilayani kilosa mkoani morogoro una lengo la kuzalisha sukari tani kwa mwaka
cag alibaini mapungufu katika utekelezaji wa mradi huu kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma a kampuni ya mkulazi kushindwa kusimika mtambo wa kuchakata sukari kwa wakati
hii ni kinyume na mkataba wa mwaka uliosainiwa kati ya kampuni ya mkulazi benki ya azania na chama cha ushirika cha kati cha magole uliokuwa na lengo la kukuza mnyororo wa thamani wa sukari kwa kuanzisha mahusiano baina ya wakulima benki na kampuni
kulingana na mkataba kampuni ya mkulazi ilitakiwa kusimika mtambo wa kuchakata sukari ili benki iweze kutoa mkopo kwa wakulima
hadi mwezi disemba kampuni ya mkulazi ilikuwa haijasimika mtambo huo wakati wakulima walikuwa wameshaanza kulima miwa na imesha komaa kwa matumizi ya utengenezaji wa sukari
b kampuni ya mkulazi haikuweza kusimamia utendaji wa wakulima wanaouzunguka mradi kwa kuwapatia ushauri wa kiutaalamu ili kuhakikisha uwepo wa miwa ya kutosha na yenye ubora kwa ajili ya kiwanda
hii ni kinyume na sera ya kilimo ya mwaka inayotaka kila unapofanyika uwekezaji mkubwa wa kilimo kuhakikisha kwamba unawanufaisha wananchi wa eneo linalozunguka uwekezaji huo
athari kutokana na usimamizi duni wa mradi wa mbigiri wakulima kupitia vyama vyao vya msingi wameshindwa kufikia malengo waliyojiwekea katika uzalishaji wa miwa kutokana na kupoteza fursa ya mkopo wa tzs 
 bilioni kutoka benki ya azania
mfano kwa mwaka wa fedha lengo walilojiwekea lilikuwa kulima na kupanda ekari za miwa lakini walifanikiwa kulima na kupanda ekari tu za miwa
kwa mwaka wa fedha lengo lilikuwa kupanda ekari lakini walifanikiwa kulima na kupanda ekari tu
aidha wakulima walishindwa kuvuna na kuuza miwa japokuwa walikuwa na mkataba wa kuuza miwa kwa mradi wa mbigiri
hivyo wakulima hao walisababishiwa kushindwa kumudu gharama za kuandaa mashamba kununua mbolea na dawa za wadudu mbegu pamoja na kuchimba visima katika mashamba yao kwa msimu ujao
pia kampuni ya mkulazi imepoteza fedha kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya uwekezaji wote wa mradi kutokana na matumizi yasiyo na tija na usimamizi duni wa mradi
ushauri ili kuzuia hasara inayoendelea kutokea katika mradi huu wajibu inashauri yafuatayo a takukuru iufanyie uchunguzi wa kina mradi wa mbigiri unaotekelezwa kupitia kampuni tanzu ya mkulazi ili kuokoa fedha na mali ambazo zinaendelea kupotea katika shamba la mbigiri
b serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu iwachukulie hatua za kinidhamu watendaji waliosababisha kasoro zilizojitokeza pamoja na kutokutekeleza mapendekezo ya cag yaliyotolewa mwaka yaliyolenga kuboresha uendeshaji wa mradi huu
c serikali inapoamua kuanzisha miradi ya aina hii ihakikishe inafanya maandalizi ya kutosha ikiwepo kufanya upembuzi yakinifu na kufuata mpango mkakati uliowekwa ili kuhakikisha utekelezaji unakwenda kama ulivyopangwa
umuhimu huu unatokana na miradi ya aina hii kuhusisha sekta binafsi hivyo kunapotokea kulegalega kwa utekelezaji wake huathiri zaidi uwekezaji wa sekta binafsi na kuendeleza mnyororo wa umaskini katika nchi
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma d serikali ifanye tathimini ya hasara ambayo wakulima wa miwa wamepata kutokana na kutokufanya kazi kwa mradi wa mbigiri na kuwalipa wakulima hao ili waweze kuendelea na mradi huo mara utakapo tengamaa
jambo la utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka mwaka cag alifanya ukaguzi wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano zilizotolewa aprili ambazo ni i
usimamizi wa utoaji leseni na mikataba ya utafutaji na uendelezaji gesi asilia ii
ufuatiliaji wa utekelezaji na uzingatiaji wa sera sheria na kanuni kwenye shughuli za utafutaji wa petroli tanzania iii
utekelezaji wa matakwa ya maudhui ya ndani na uthibitisho wa gharama za uwekezaji katika mikataba ya uchangiaji wa gharama za uzalishaji iv
usimamizi wa taarifa za kijiografia na kijiolojia katika sekta ya mafuta na gesi asilia tanzania na v
usimamizi wa uendelezaji rasilimaliwatu katika sekta ya mafuta na gesi asilia
ripoti hizo zilikuwa na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi zinazosimamia utafutaji na uendelezaji wa mafuta na gesi asilia
kati ya mapendekezo ni mapendekezo sawa na asilimia ndiyo yaliyotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yako kwenye hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa kabisa na pendekezo sawa na asilimia limepitwa na wakati
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotokana na ripoti hizo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kutokana na ripoti tano za mwaka 
 yametekelezwa hayajatekelezwa yamepitwa na wakatiyanatekelezwa ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma taasisi ya pura ndiyo inayoongoza kwa kutekeleza kikamilifu mapendekezo mengi yaliyotolewa na cag kwa kuwa imetekeleza kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo 
wizara ya nishati inaongoza kwa kutotekeleza mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo 
nemc ilikuwa ikiendelea na utekelezaji wa mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo yaliyotolewa
athari kutotekelezwa kikamilifu kwa mapendekezo ya cag kunaendelea kuathiri sekta ya nishati ikiwemo mfumo wa usimamizi wa utoaji wa mikataba na leseni za utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia nchini
hali hii iliathiri maeneo ya tathmini ya uhitaji maandalizi ya vigezo mahsusi vya zabuni utangazaji wa zabuni tathmini ya zabuni zilizopokelewa
eneo lingine linaloathirika zaidi ni eneo la majadiliano baina ya serikali na wawekezaji kabla ya kutoa zabuni na kupelekea serikali kushindwa kuingia mikataba na wawekezaji wa utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia
kutosainiwa kwa mikataba ya utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia kunaisababishia serikali kukosa mapato kupitia mikataba na leseni ya uendelezaji wa gesi asilia hivyo kushindwa kutoa huduma za kijamii
ushauri wajibu inasisitiza umuhimu wa wahusika kutekeleza kikamilifu mapendekezo ya cag
pia azaki zinazofanya uchechemuzi katika sekta ya mafuta na gesi asilia na wananchi kuendelea kudai utekelezaji wa mapendekezo ya cag
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma d serikali ifanye tathimini ya hasara ambayo wakulima wa miwa wamepata kutokana na kutokufanya kazi kwa mradi wa mbigiri na kuwalipa wakulima hao ili waweze kuendelea na mradi huo mara utakapo tengamaa
jambo la utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka mwaka cag alifanya ukaguzi wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano zilizotolewa aprili ambazo ni i
usimamizi wa utoaji leseni na mikataba ya utafutaji na uendelezaji gesi asilia ii
ufuatiliaji wa utekelezaji na uzingatiaji wa sera sheria na kanuni kwenye shughuli za utafutaji wa petroli tanzania iii
utekelezaji wa matakwa ya maudhui ya ndani na uthibitisho wa gharama za uwekezaji katika mikataba ya uchangiaji wa gharama za uzalishaji iv
usimamizi wa taarifa za kijiografia na kijiolojia katika sekta ya mafuta na gesi asilia tanzania na v
usimamizi wa uendelezaji rasilimaliwatu katika sekta ya mafuta na gesi asilia
ripoti hizo zilikuwa na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi zinazosimamia utafutaji na uendelezaji wa mafuta na gesi asilia
kati ya mapendekezo ni mapendekezo sawa na asilimia ndiyo yaliyotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yako kwenye hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa kabisa na pendekezo sawa na asilimia limepitwa na wakati
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotokana na ripoti hizo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kutokana na ripoti tano za mwaka 
 yametekelezwa hayajatekelezwa yamepitwa na wakatiyanatekelezwa ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma taasisi ya pura ndiyo inayoongoza kwa kutekeleza kikamilifu mapendekezo mengi yaliyotolewa na cag kwa kuwa imetekeleza kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo 
wizara ya nishati inaongoza kwa kutotekeleza mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo 
nemc ilikuwa ikiendelea na utekelezaji wa mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo yaliyotolewa
athari kutotekelezwa kikamilifu kwa mapendekezo ya cag kunaendelea kuathiri sekta ya nishati ikiwemo mfumo wa usimamizi wa utoaji wa mikataba na leseni za utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia nchini
hali hii iliathiri maeneo ya tathmini ya uhitaji maandalizi ya vigezo mahsusi vya zabuni utangazaji wa zabuni tathmini ya zabuni zilizopokelewa
eneo lingine linaloathirika zaidi ni eneo la majadiliano baina ya serikali na wawekezaji kabla ya kutoa zabuni na kupelekea serikali kushindwa kuingia mikataba na wawekezaji wa utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia
kutosainiwa kwa mikataba ya utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia kunaisababishia serikali kukosa mapato kupitia mikataba na leseni ya uendelezaji wa gesi asilia hivyo kushindwa kutoa huduma za kijamii
ushauri wajibu inasisitiza umuhimu wa wahusika kutekeleza kikamilifu mapendekezo ya cag
pia azaki zinazofanya uchechemuzi katika sekta ya mafuta na gesi asilia na wananchi kuendelea kudai utekelezaji wa mapendekezo ya cag
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kiasi ambacho aidha hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipo kupata tija yoyote kimeongezeka kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
mamlaka ya serikali za mitaa ndizo zimekuwa na ongezeko kubwa zaidi kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni kwa mwaka kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na mwenendo wa kiasi cha makusanyo na matumizi yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa kipindi cha miaka mitatu tzs bilioni jumla 
 lll serikali kuu 
 lll mamlaka za serikali za mitaa 
 lll mashirika ya umma 
 lll ufunguo lkiasi ni kidogo ukilinganisha na mwaka uliopita ama unaofuata lkiasi ni kikubwa ukilinganisha na mwaka uliopita ama unaofuata kati ya makusanyo na matumizi ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa mwaka mamlaka ya serikali za mitaa ilikuwa na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya tzs 
 bilioni ambapo kasoro nyingi zilionekana katika eneo la ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jedwali na mchanganuo wa maeneo ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kwa mwaka serikali kuuserikali za mitaamashirika ya ummajumla asilimia tzs bilioni jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilioni 
 jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya kawaida 
 jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
 jumla 
 asilimia jambo la uwezekano wa serikali upoteza mapato ya tzs 
 bilioni kutokana na udhaifu katika mifumo ya ukusanyaji wa mapato kuna uwezekano mkubwa wa serikali kupoteza tzs 
 bilioni kutokana na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama inavyoonekana katika jedwali na
katika serikali kuu kumekuwa na ongezek la upotevu wa mapato kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka mpaka tzs 
 bilioni kwa mwaka ikiwa ni ongezek la tzs 
 bilioni
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kinaonesha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ukusanyaji wa mapato katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma
mwaka serikali uu serikali za mitaamashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek la upotevu 
 asilimia iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kiasi ambacho aidha hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipo kupata tija yoyote kimeongezeka kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
mamlaka ya serikali za mitaa ndizo zimekuwa na ongezeko kubwa zaidi kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni kwa mwaka kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na mwenendo wa kiasi cha makusanyo na matumizi yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa kipindi cha miaka mitatu tzs bilioni jumla 
 lll serikali kuu 
 lll mamlaka za serikali za mitaa 
 lll mashirika ya umma 
 lll ufunguo lkiasi ni kidogo ukilinganisha na mwaka uliopita ama unaofuata lkiasi ni kikubwa ukilinganisha na mwaka uliopita ama unaofuata kati ya makusanyo na matumizi ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa mwaka mamlaka ya serikali za mitaa ilikuwa na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya tzs 
 bilioni ambapo kasoro nyingi zilionekana katika eneo la ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jedwali na mchanganuo wa maeneo ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kwa mwaka serikali kuuserikali za mitaamashirika ya ummajumla asilimia tzs bilioni jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilioni 
 jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya kawaida 
 jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
 jumla 
 asilimia jambo la uwezekano wa serikali upoteza mapato ya tzs 
 bilioni kutokana na udhaifu katika mifumo ya ukusanyaji wa mapato kuna uwezekano mkubwa wa serikali kupoteza tzs 
 bilioni kutokana na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama inavyoonekana katika jedwali na
katika serikali kuu kumekuwa na ongezek la upotevu wa mapato kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka mpaka tzs 
 bilioni kwa mwaka ikiwa ni ongezek la tzs 
 bilioni
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kinaonesha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ukusanyaji wa mapato katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma
mwaka serikali uu serikali za mitaamashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek la upotevu 
 asilimia iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma serikali kuu katika ukusanyaji wa mapato ya serikali kuu cag alibaini mapungufu yafuatayo a
kupotea kwa kodi ya tzs 
 bilioni ya mafuta lita 
 milioni yaliyoingizwa nchini kama mafuta ambayo yalikuwa yanaenda nchi jirani lakini hayakutoka nje ya nchi
kutokusanywa kwa kodi ya ongezeko la thamani vat ya tzs 
 bilioni kutokana na wafanyabiashara kushusha thamani ya mauzo katika ripoti zao za mwezi
upotevu wa makusanyo yenye thamani ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa nje ya mfumo wa malipo ya serikali gepg na ambayo hayakupelekwa benki
serikali za mitaa baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa tzs 
 bilioni katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama yafuatayo a
kutokana na ukaguzi maalumu katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya msm kwa kipindi cha miaka mitatu cag alibaini kutokusanywa kwa tzs 
 bilioni ambazo ni mapato ya ndani yaliyopaswa kukusanywa
katika ukaguzi wa mwaka cag ameonesha kuongezeka kwa kutokusanywa kwa mapato ya ndani kwa kipindi cha mwaka hadi kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm c
mapitio ya mfumo wa mapato lgrcis katika msm yalionesha kulikuwa na tzs 
 bilioni ambazo ni miamala iliyokuwa haijawasilishwa na wakusanya mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali
baadhi ya halmashauri zilizokuwa na hoja hii ni kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
jedwali na
 miamala ambayo ilikuwa haijawasilishwa na wakusanya mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali na halmashauri mapato ya ndani tzs milioni kiasi kinachodaiwa tzs milioni asilimia andahimba 
 songea 
 mkinga 
 gairo 
 ilala 
 songea 
 nanyumbu 
 mji ifakara 
 angani 
 mji handeni 
 d
katika ukaguzi maalumu wa mfumo wa ukusanyaji mapato kwa kipindi cha miaka mitatu cag alibaini mawakala wa kukusanya mapato katika msm hawakupeleka benki makusanyo ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa kupitia mashine za pos
hii ilitokana na msm kuwa na udhaifu katika usimamizi wa ndani wa mfumo huo wa ukusanyaji mapato
baadhi ya msm zilizokuwa na kasoro hii ni kama zifuatazo tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 mapato ambayo hayakukusanywa iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma serikali kuu katika ukusanyaji wa mapato ya serikali kuu cag alibaini mapungufu yafuatayo a
kupotea kwa kodi ya tzs 
 bilioni ya mafuta lita 
 milioni yaliyoingizwa nchini kama mafuta ambayo yalikuwa yanaenda nchi jirani lakini hayakutoka nje ya nchi
kutokusanywa kwa kodi ya ongezeko la thamani vat ya tzs 
 bilioni kutokana na wafanyabiashara kushusha thamani ya mauzo katika ripoti zao za mwezi
upotevu wa makusanyo yenye thamani ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa nje ya mfumo wa malipo ya serikali gepg na ambayo hayakupelekwa benki
serikali za mitaa baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa tzs 
 bilioni katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama yafuatayo a
kutokana na ukaguzi maalumu katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya msm kwa kipindi cha miaka mitatu cag alibaini kutokusanywa kwa tzs 
 bilioni ambazo ni mapato ya ndani yaliyopaswa kukusanywa
katika ukaguzi wa mwaka cag ameonesha kuongezeka kwa kutokusanywa kwa mapato ya ndani kwa kipindi cha mwaka hadi kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm c
mapitio ya mfumo wa mapato lgrcis katika msm yalionesha kulikuwa na tzs 
 bilioni ambazo ni miamala iliyokuwa haijawasilishwa na wakusanya mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali
baadhi ya halmashauri zilizokuwa na hoja hii ni kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
jedwali na
 miamala ambayo ilikuwa haijawasilishwa na wakusanya mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali na halmashauri mapato ya ndani tzs milioni kiasi kinachodaiwa tzs milioni asilimia andahimba 
 songea 
 mkinga 
 gairo 
 ilala 
 songea 
 nanyumbu 
 mji ifakara 
 angani 
 mji handeni 
 d
katika ukaguzi maalumu wa mfumo wa ukusanyaji mapato kwa kipindi cha miaka mitatu cag alibaini mawakala wa kukusanya mapato katika msm hawakupeleka benki makusanyo ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa kupitia mashine za pos
hii ilitokana na msm kuwa na udhaifu katika usimamizi wa ndani wa mfumo huo wa ukusanyaji mapato
baadhi ya msm zilizokuwa na kasoro hii ni kama zifuatazo tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 mapato ambayo hayakukusanywa iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma baadhi ya halmashauri ambazo mawakala wa kukusanya mapato hawakupeleka benki makusanyo na halma sha uri mapato ya ndani kiasi ambacho hakikupelekwa benkiasilimia tzs millioni kilosa 
 sumbawanga 
 mji ahama 
 abora 
 ilala 
 songea 
 njombe 
 mkinga 
 mashirika ya umma katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya mashirika ya umma baadhi ya mapungufu yaliyopelek ea upotevu wa tzs 
 bilioni ni kama yafuatayo a
upotevu wa tzs 
 bilioni kutokana na kufutwa kwa madeni ya wakopaji pasipo kuwa na idhini ya ofisi ya msajili wa hazina na wizara ya fedha na mipango ambayo ni kinyume na kanuni ya ya kanuni ya sheria ya fedha za umma ya mwaka kama ilivyorek ebishwa kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mashirika yaliyofuta madeni pasipokuwa na idhini ya wizara ya fedha na mipango na ofisi ya msajili wa hazina
taasisi disemba disemba tzs bilioni benki ya maendeleo tib 
 tpb benki 
 jumla 
 b
upotevu wa makusanyo yenye thamani ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa nje ya mfumo wa malipo ya serikali gepg na hayakupelekwa benki
upotevu wa mapato yenye thamani ya tzs 
 bilioni kutokana na msamaha usiostahili uliotolewa kwa ampuni ya saruji ya mbeya
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm athari fedha zilizokusanywa na kutopelekwa benki ni dhahiri kuwa fedha hizi zimeibwa na wakusanyaji wa mapato hayo
vilevile kuna uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni kutokana na vitendo vinavyoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu
upotevu huu unaweza kuisababishia serikali kushindwa kufikia lengo la makusanyo kama ilivyoidhinishwa katika bajeti ya taifa
kiasi hiki kingeweza kukamilisha miradi ya maendeleo ambayo haikupok ea fedha kwa mwaka na kuwak osesha wananchi fursa ya kupata huduma za kijamii
ushauri ili kutatua changamoto zilizobainishwa ajibu inashauri yafuatayo a mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ifanye mapitio ya mifumo yote ya tehama inayohusika katika usimamizi wa ukusanyaji wa mapato ya umma ili i
kuongeza udhibiti wa matumizi ya mifumo ya tehama katika ukusanyaji wa mapato ya serikali mfano lgrcis na gepg na ii
kuhakikisha kunakuwa na ufanisi wa uendeshaji wa mifumo ya tehama serikalini ili kuondoa vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
b taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru ifanye uchunguzi na kuwachukulia hatua wale wote watakaobainika kwa namna moja au nyingine wamejihusisha na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vilivyopelek ea upotevu wa mapato ya ndani
c or t amisemi kupitia kitengo cha ufuatiliaji wa fedha katika mamlaka ya serikali za mitaa iftu kifanye ukaguzi maalumu katika halmashauri ya wilaya ya songea ambapo kiasi cha asilimia 
 hakikupelekwa benki
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma baadhi ya halmashauri ambazo mawakala wa kukusanya mapato hawakupeleka benki makusanyo na halma sha uri mapato ya ndani kiasi ambacho hakikupelekwa benkiasilimia tzs millioni kilosa 
 sumbawanga 
 mji ahama 
 abora 
 ilala 
 songea 
 njombe 
 mkinga 
 mashirika ya umma katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya mashirika ya umma baadhi ya mapungufu yaliyopelek ea upotevu wa tzs 
 bilioni ni kama yafuatayo a
upotevu wa tzs 
 bilioni kutokana na kufutwa kwa madeni ya wakopaji pasipo kuwa na idhini ya ofisi ya msajili wa hazina na wizara ya fedha na mipango ambayo ni kinyume na kanuni ya ya kanuni ya sheria ya fedha za umma ya mwaka kama ilivyorek ebishwa kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mashirika yaliyofuta madeni pasipokuwa na idhini ya wizara ya fedha na mipango na ofisi ya msajili wa hazina
taasisi disemba disemba tzs bilioni benki ya maendeleo tib 
 tpb benki 
 jumla 
 b
upotevu wa makusanyo yenye thamani ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa nje ya mfumo wa malipo ya serikali gepg na hayakupelekwa benki
upotevu wa mapato yenye thamani ya tzs 
 bilioni kutokana na msamaha usiostahili uliotolewa kwa ampuni ya saruji ya mbeya
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm athari fedha zilizokusanywa na kutopelekwa benki ni dhahiri kuwa fedha hizi zimeibwa na wakusanyaji wa mapato hayo
vilevile kuna uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni kutokana na vitendo vinavyoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu
upotevu huu unaweza kuisababishia serikali kushindwa kufikia lengo la makusanyo kama ilivyoidhinishwa katika bajeti ya taifa
kiasi hiki kingeweza kukamilisha miradi ya maendeleo ambayo haikupok ea fedha kwa mwaka na kuwak osesha wananchi fursa ya kupata huduma za kijamii
ushauri ili kutatua changamoto zilizobainishwa ajibu inashauri yafuatayo a mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ifanye mapitio ya mifumo yote ya tehama inayohusika katika usimamizi wa ukusanyaji wa mapato ya umma ili i
kuongeza udhibiti wa matumizi ya mifumo ya tehama katika ukusanyaji wa mapato ya serikali mfano lgrcis na gepg na ii
kuhakikisha kunakuwa na ufanisi wa uendeshaji wa mifumo ya tehama serikalini ili kuondoa vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
b taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru ifanye uchunguzi na kuwachukulia hatua wale wote watakaobainika kwa namna moja au nyingine wamejihusisha na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vilivyopelek ea upotevu wa mapato ya ndani
c or t amisemi kupitia kitengo cha ufuatiliaji wa fedha katika mamlaka ya serikali za mitaa iftu kifanye ukaguzi maalumu katika halmashauri ya wilaya ya songea ambapo kiasi cha asilimia 
 hakikupelekwa benki
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma jambo la matumizi asiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida cag ameonesha kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya tzs 
 bilioni kwa mwaka yaliyotokana na udhaifu wa mifumo ya ndani katika usimamizi wa matumizi ya kawaida
thamani ya kiasi cha tzs 
 bilioni ni ongezek la asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika matumizi ya kawaida katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma
serikali uu serikali za mitaamashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek 
 asilimia muhimu ongezek la asilimia ya matumizi ya kawaida yenye viashiria vya udanganyifu na ubadhirifu kwa mwaka kwa serikali kuu ni kiasi kikubwa na kinaonesha ni namna gani mifumo ya ndani ya usimamizi wa matumizi ya kawaida imeshindwa kudhibiti udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi hayo
vivyohivyo katika mamlaka ya serikali za mitaa kumekuwa na ongezek la asilimia ya matumizi yenye viashiria vya udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya kawaida
serikali uu baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu kwenye matumizi ya kawaida ni kama ifuatavyo b udhaifu katika usimamizi wa matumizi uliosababisha watumishi kutorudisha masurufu ya tzs 
 bilioni na watumishi hao kutoanza kukatwa mishahara yao kama sheria ya fedha inavyoelek eza
a miradi minne ya sekta ya uchukuzi ilikuwa na tozo ya riba kiasi cha tzs 
 bilioni kama adhabu ya kuchelewesha kulipa madai ya makandarasi ipcs
uchambuzi unaonesha kuwa sekta ya uchukuzi inaongoza kuchelewesha malipo ya makandarasi ambapo tzs 
 bilioni ilihusisha programu ya kusaidia sekta ya usafirishaji tssp mradi wa maendeleo ya reli tanzania tirdp tzs 
 bilioni mradi wa ujenzi wa barabara ya kimataifa arusha t aveta holilii oi tzs 
 bilioni na mradi wa uboreshaji usafiri wa mjini dar es salaam dutp tzs 
 bilioni
d matumizi ya tzs 
 bilioni katika mfuk wa maendeleo ya utalii yametumika pasipo kuwa na nyaraka zilizoidhinishwa
c katika taasisi cag alishindwa kuhakiki matumizi ya tzs 
 bilioni yenye viambatisho pungufu hivyo kutia shaka uhalali wa matumizi hayo
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama yafuatayo a msm zilifanya matumizi ya tzs 
 bilioni katika akaunti ya amana pasipo kufuata taratibu za uendeshaji wa akaunti hiyo
kasoro hizo ni pamoja na na
kasoro idadi ya msm kiasi tzs bilioni 
malipo ambayo hayakuidhinishwa 
kulipa miradi fedha zaidi ya kiasi kilichowekwa katika akaunti ya amana 
mikopo isiyorejeshwa kwenye akaunti ya amana 
 jumla 
 iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma jambo la matumizi asiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida cag ameonesha kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya tzs 
 bilioni kwa mwaka yaliyotokana na udhaifu wa mifumo ya ndani katika usimamizi wa matumizi ya kawaida
thamani ya kiasi cha tzs 
 bilioni ni ongezek la asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika matumizi ya kawaida katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma
serikali uu serikali za mitaamashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek 
 asilimia muhimu ongezek la asilimia ya matumizi ya kawaida yenye viashiria vya udanganyifu na ubadhirifu kwa mwaka kwa serikali kuu ni kiasi kikubwa na kinaonesha ni namna gani mifumo ya ndani ya usimamizi wa matumizi ya kawaida imeshindwa kudhibiti udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi hayo
vivyohivyo katika mamlaka ya serikali za mitaa kumekuwa na ongezek la asilimia ya matumizi yenye viashiria vya udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya kawaida
serikali uu baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu kwenye matumizi ya kawaida ni kama ifuatavyo b udhaifu katika usimamizi wa matumizi uliosababisha watumishi kutorudisha masurufu ya tzs 
 bilioni na watumishi hao kutoanza kukatwa mishahara yao kama sheria ya fedha inavyoelek eza
a miradi minne ya sekta ya uchukuzi ilikuwa na tozo ya riba kiasi cha tzs 
 bilioni kama adhabu ya kuchelewesha kulipa madai ya makandarasi ipcs
uchambuzi unaonesha kuwa sekta ya uchukuzi inaongoza kuchelewesha malipo ya makandarasi ambapo tzs 
 bilioni ilihusisha programu ya kusaidia sekta ya usafirishaji tssp mradi wa maendeleo ya reli tanzania tirdp tzs 
 bilioni mradi wa ujenzi wa barabara ya kimataifa arusha t aveta holilii oi tzs 
 bilioni na mradi wa uboreshaji usafiri wa mjini dar es salaam dutp tzs 
 bilioni
d matumizi ya tzs 
 bilioni katika mfuk wa maendeleo ya utalii yametumika pasipo kuwa na nyaraka zilizoidhinishwa
c katika taasisi cag alishindwa kuhakiki matumizi ya tzs 
 bilioni yenye viambatisho pungufu hivyo kutia shaka uhalali wa matumizi hayo
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama yafuatayo a msm zilifanya matumizi ya tzs 
 bilioni katika akaunti ya amana pasipo kufuata taratibu za uendeshaji wa akaunti hiyo
kasoro hizo ni pamoja na na
kasoro idadi ya msm kiasi tzs bilioni 
malipo ambayo hayakuidhinishwa 
kulipa miradi fedha zaidi ya kiasi kilichowekwa katika akaunti ya amana 
mikopo isiyorejeshwa kwenye akaunti ya amana 
 jumla 
 iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma b msm zililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya kodi ya ongezek katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ambayo ilikuwa imesamehewa kodi ya ongezek la thamani
miradi iliyolipiwa kodi hiyo ingali imesamehewa ni ile inayotek elezwa na wizara ya elimu sayansi na teknolojia wizara ya fedha na mipango tanro ads mwauwasa na uwasa
c msm hazikukusanya tzs 
 bilioni ambayo ni marejesho ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawak e vijana na watu wenyeulemavu
katika ukaguzi wake cag alibaini msm zilitoa jumla ya tzs 
 bilioni na kukusanya marejesho ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
hata hivyo mbali na serikali kurek ebisha sheria ya fedha za serikali za mitaa ya ili kuboresha usimamizi na uendeshaji wa mfuk wa uwezeshaji wa vikundi vya wanawak e vijana na watu wenyeulemavu bado urejeshwaji wa mikopo hiyo hauridhishi
ripoti ya cag imeonesha kuongezeka kwa mikopo ambayo haijarejeshwa kwa kipindi cha miaka mitatu kama inavyooneshwa kwenye jedwali
na
jedwali na
 asilimia ya mik opo ambayo haikurejeshwa kwa mwaka mwaka idadi ya halmashauri fedha ambazo hazijarejeshwa tzs bilioni fedha ambazo hazijarejeshwa 
 mashirika ya umma baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwenye matumizi ya kawaida katika mashirika ya umma ni kama yafuatayo a uwezekano wa shirika la nyumba kulipa riba kubwa kutokana na kuk opa kupitia huduma ya mikopo ya muda mfupi overdraft kiasi cha tzs 
 bilioni bila kuwa na mkataba na benki ya nmb
b upotevu wa tzs 
 bilioni kutokana na miamala ya udanganyifu katika bandari ya kigoma na mwanza uliosababishwa na udhaifu katika usimamizi wa malipo
c malipo ya tzs 
 bilioni yaliyolipwa bila ya kuwa na nyaraka kamili hivyo kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
athari udhaifu katika usimamizi wa gharama ya matumizi ya kawaida uliosababishwa na uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu umepelek ea kuwepo na upotevu wa fedha au matumizi yasiyo na tija hivyo kutokuwepo na thamani ya fedha katika malipo ya tzs 
 bilioni
hii imesababisha serikali kupoteza fedha ambazo zingeweza kutumika katika kuajiri watumishi kwenye msm zilizokuwa na upungufu wa watumishi kwa mwaka 
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ushauri wajibu inashauri kuwa wizara ya fedha na mipango itoe fedha za utekelezaji wa miradi kwa wakati ili kupunguza ongezek la tozo za riba kutoka kwa makandarasi
aidha takukuru ifanye uchun guzi katika taasisi zilizoripotiwa kusababisha upotevu wa fedha za umma au kufanya matumizi yasiyo na tija ili kuwafikisha mahakamani wahusika wote watakaokuwa wamehusika katika vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yana viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba kuna hatari ya tzs 
 bilioni kuwa zimetumika bila kuleta tija kutokana na kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kiasi hiki kimeongezeka kwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka 
kumekuwa na kiasi kikubwa cha matumizi katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ambayo yana viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu hususani kwa mamlaka ya serikali za mitaa kiasi cha tzs 
 bilioni ikifuatiwa na serikali kuu tzs 
 bilioni na mashirika ya umma tzs 
 bilioni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kinaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma serikali uu serikali za mitaa mashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek 
 asilimia serikali uu baadhi ya kasoro zilizopelek ea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu ni pamoja na tzs 
 bilioni kiasi cha fedha ambazo serikali imepoteza kwa njia ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu au matumizi yasiyo na tija
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma b msm zililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya kodi ya ongezek katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ambayo ilikuwa imesamehewa kodi ya ongezek la thamani
miradi iliyolipiwa kodi hiyo ingali imesamehewa ni ile inayotek elezwa na wizara ya elimu sayansi na teknolojia wizara ya fedha na mipango tanro ads mwauwasa na uwasa
c msm hazikukusanya tzs 
 bilioni ambayo ni marejesho ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawak e vijana na watu wenyeulemavu
katika ukaguzi wake cag alibaini msm zilitoa jumla ya tzs 
 bilioni na kukusanya marejesho ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
hata hivyo mbali na serikali kurek ebisha sheria ya fedha za serikali za mitaa ya ili kuboresha usimamizi na uendeshaji wa mfuk wa uwezeshaji wa vikundi vya wanawak e vijana na watu wenyeulemavu bado urejeshwaji wa mikopo hiyo hauridhishi
ripoti ya cag imeonesha kuongezeka kwa mikopo ambayo haijarejeshwa kwa kipindi cha miaka mitatu kama inavyooneshwa kwenye jedwali
na
jedwali na
 asilimia ya mik opo ambayo haikurejeshwa kwa mwaka mwaka idadi ya halmashauri fedha ambazo hazijarejeshwa tzs bilioni fedha ambazo hazijarejeshwa 
 mashirika ya umma baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwenye matumizi ya kawaida katika mashirika ya umma ni kama yafuatayo a uwezekano wa shirika la nyumba kulipa riba kubwa kutokana na kuk opa kupitia huduma ya mikopo ya muda mfupi overdraft kiasi cha tzs 
 bilioni bila kuwa na mkataba na benki ya nmb
b upotevu wa tzs 
 bilioni kutokana na miamala ya udanganyifu katika bandari ya kigoma na mwanza uliosababishwa na udhaifu katika usimamizi wa malipo
c malipo ya tzs 
 bilioni yaliyolipwa bila ya kuwa na nyaraka kamili hivyo kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
athari udhaifu katika usimamizi wa gharama ya matumizi ya kawaida uliosababishwa na uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu umepelek ea kuwepo na upotevu wa fedha au matumizi yasiyo na tija hivyo kutokuwepo na thamani ya fedha katika malipo ya tzs 
 bilioni
hii imesababisha serikali kupoteza fedha ambazo zingeweza kutumika katika kuajiri watumishi kwenye msm zilizokuwa na upungufu wa watumishi kwa mwaka 
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ushauri wajibu inashauri kuwa wizara ya fedha na mipango itoe fedha za utekelezaji wa miradi kwa wakati ili kupunguza ongezek la tozo za riba kutoka kwa makandarasi
aidha takukuru ifanye uchun guzi katika taasisi zilizoripotiwa kusababisha upotevu wa fedha za umma au kufanya matumizi yasiyo na tija ili kuwafikisha mahakamani wahusika wote watakaokuwa wamehusika katika vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yana viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba kuna hatari ya tzs 
 bilioni kuwa zimetumika bila kuleta tija kutokana na kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kiasi hiki kimeongezeka kwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka 
kumekuwa na kiasi kikubwa cha matumizi katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ambayo yana viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu hususani kwa mamlaka ya serikali za mitaa kiasi cha tzs 
 bilioni ikifuatiwa na serikali kuu tzs 
 bilioni na mashirika ya umma tzs 
 bilioni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kinaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma serikali uu serikali za mitaa mashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek 
 asilimia serikali uu baadhi ya kasoro zilizopelek ea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu ni pamoja na tzs 
 bilioni kiasi cha fedha ambazo serikali imepoteza kwa njia ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu au matumizi yasiyo na tija
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu ni pamoja na a kuwepo kwa malipo yenye shaka katika uwekezaji wa mradi wa mfumo salama wa mawasiliano independent mobile secured network tzs 
 bilioni b kutopatikana kwa thamani ya fedha katika matumizi ya tzs 
 bilioni kutokana na kuchelewa kukamilika kwa ujenzi wa miradi ya ujenzi na kuchelewa kupokea bidhaa na huduma na c mapungufu katika usimamizi wa ujenzi wa ofisi za mahakama zenye thamani ya tzs 
 bilioni
mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya kasoro zilizopelekea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika msm ni pamoja na a kuwepo hatari ya ongezeko la gharama za utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutokana na kuongezeka kwa muda wa makandarasi katika maeneo ya miradi pamoja na kupanda kwa bei za bidhaa katika msm ambazo zilikuwa na miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni iliyochelewa kukamilika
msm zenye miradi ya maendeleo ambayo haijakamilika zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na thamani ya miradi ambayo haijakamilika imekuwa ikiongezeka mwaka hadi mwaka kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
kuendelea kuongezeka kwa miradi ambayo haijakamilika inasababishwa na serikali kuwa na idadi kubwa ya miradi inayopangwa kutekelezwa kuliko uwezo wa kifedha katika mwaka husika
jedwali na
 linaonesha ongezeko la miradi isiyokamilika kwenye msm
jedwali na
ongezeko la miradi isiyokamilika kwenye msm kwa kipindi cha miaka minne mwaka tzs bilioni thamani ya miradi ambayo haijakamilika 
 idadi ya msm baadhi ya msm zilizokuwa na miradi ambayo haikukamilika ni pamoja na na halmashauri mradi gharama tzs milioni bukoba ujenzi wa ukumbi wa bwalo la chakula na maktaba katika shule ya sekondari kagemo 
 nkasi ujenzi wa kituo cha afya cha ninde 
 ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 sumbawanga ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 kilosa visima vinne katika kijiji cha ng ole changalawe chabi na mgogozi 
 njombe ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha matembwe lyembela 
 ujenzi wa pampu ya maji kijiji cha lupembe 
 ujenzi wa mradi wa maji kijiji cha kidegembye 
 b miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilikuwa inatekelezwa pasipo kuwa na hati halali za dhamana ya utendaji
kutokuwepo kwa hati halali za dhamana ya utendaji kunaweza kuliingizia taifa hasara kwani endapo mkandarasi atashindwa kutekeleza mradi kwa ufanisi serikali haitakuwa na uwezo wa kupata fidia ya hasara ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm iliyojitok eza kutoka kwa mkandarasi
c kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kutokana na kushindwa kuwasilisha kwa mkaguzi wa hesabu nyaraka za zabuni na ripoti za tathmini za zabuni za mikataba yenye thamani ya tzs 
 bilioni iliyoingiwa baina ya msm na wataalamu washauri 
mashirika ya umma baadhi ya kasoro zilizopelek ea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika mashirika ya umma ni pamoja na a zabuni zilitolewa juu ya kiwango cha daraja la makandarasi
cag alibaini miradi iliyofanywa na mamlaka ya bandari tanzania yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilitek elezwa na makandarasi walio chini ya kikomo cha daraja kilichowekwa na bodi ya usajili wa makandarasi hivyo kusababisha miradi kuchelewa kukamilika b kampuni ya huduma za meli mscl ilifanya malipo ya dola za marekani 
 milioni sawa na tzs bilioni bila kukata odi ya zuio c uwezekano wa kupotea kwa kiasi cha tzs 
 bilioni kama gharama za awali zilizotumika katika kutek eleza miradi ya mamlaka za maji katika mikoa ya dar es salaam kilimanjaro na arusha
miradi hii imetelek ezwa kwa kipindi cha miaka mitatu mfululizo
athari udhaifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba uliosababishwa na uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu umepelek ea matumizi yasiyo na tija ya tzs 
 bilioni na kusababisha athari zifuatazo a kiasi cha tzs 
 bilioni cha matumizi yasiyo na tija kingewezesha serikali kutoa kiasi chote cha bajeti ya miradi ya maendeleo kwa mwaka ambapo msm hazikupok ea tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
b kiasi ambacho kimepotea kingeweza kutumika katika kuwapunguzia wananchi adha ya upatikanaji wa huduma za maji afya na elimu
mfano kijiji cha masanula kilichopo kata ya usule wilayani shinyanga hakina zahanati tangu kilipoanzishwa mwaka 
ushauri ili kuondoa viashir ia vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ajibu inashauri yafuatayo a takukuru iwek mkazo katika kutambua viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hii ifanyik kwa kuboresha utendaji wa idara ya ufuatiliaji wa matumizi ya serikali pets kwa kuwaongezea idadi ya watumishi wa idara hiyo katika ngazi ya wilaya na kuwapatia vitendea kazi
b kuwepo na ushirikiano wa utendaji kazi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi na ofisi za usimamiaji wa sheria hapa nchini kulingana na matakwa ya utekezaji wa matakwa ya kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma kama ilivyorek ebishwa
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu ni pamoja na a kuwepo kwa malipo yenye shaka katika uwekezaji wa mradi wa mfumo salama wa mawasiliano independent mobile secured network tzs 
 bilioni b kutopatikana kwa thamani ya fedha katika matumizi ya tzs 
 bilioni kutokana na kuchelewa kukamilika kwa ujenzi wa miradi ya ujenzi na kuchelewa kupokea bidhaa na huduma na c mapungufu katika usimamizi wa ujenzi wa ofisi za mahakama zenye thamani ya tzs 
 bilioni
mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya kasoro zilizopelekea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika msm ni pamoja na a kuwepo hatari ya ongezeko la gharama za utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutokana na kuongezeka kwa muda wa makandarasi katika maeneo ya miradi pamoja na kupanda kwa bei za bidhaa katika msm ambazo zilikuwa na miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni iliyochelewa kukamilika
msm zenye miradi ya maendeleo ambayo haijakamilika zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na thamani ya miradi ambayo haijakamilika imekuwa ikiongezeka mwaka hadi mwaka kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
kuendelea kuongezeka kwa miradi ambayo haijakamilika inasababishwa na serikali kuwa na idadi kubwa ya miradi inayopangwa kutekelezwa kuliko uwezo wa kifedha katika mwaka husika
jedwali na
 linaonesha ongezeko la miradi isiyokamilika kwenye msm
jedwali na
ongezeko la miradi isiyokamilika kwenye msm kwa kipindi cha miaka minne mwaka tzs bilioni thamani ya miradi ambayo haijakamilika 
 idadi ya msm baadhi ya msm zilizokuwa na miradi ambayo haikukamilika ni pamoja na na halmashauri mradi gharama tzs milioni bukoba ujenzi wa ukumbi wa bwalo la chakula na maktaba katika shule ya sekondari kagemo 
 nkasi ujenzi wa kituo cha afya cha ninde 
 ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 sumbawanga ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 kilosa visima vinne katika kijiji cha ng ole changalawe chabi na mgogozi 
 njombe ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha matembwe lyembela 
 ujenzi wa pampu ya maji kijiji cha lupembe 
 ujenzi wa mradi wa maji kijiji cha kidegembye 
 b miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilikuwa inatekelezwa pasipo kuwa na hati halali za dhamana ya utendaji
kutokuwepo kwa hati halali za dhamana ya utendaji kunaweza kuliingizia taifa hasara kwani endapo mkandarasi atashindwa kutekeleza mradi kwa ufanisi serikali haitakuwa na uwezo wa kupata fidia ya hasara ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm iliyojitok eza kutoka kwa mkandarasi
c kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kutokana na kushindwa kuwasilisha kwa mkaguzi wa hesabu nyaraka za zabuni na ripoti za tathmini za zabuni za mikataba yenye thamani ya tzs 
 bilioni iliyoingiwa baina ya msm na wataalamu washauri 
mashirika ya umma baadhi ya kasoro zilizopelek ea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika mashirika ya umma ni pamoja na a zabuni zilitolewa juu ya kiwango cha daraja la makandarasi
cag alibaini miradi iliyofanywa na mamlaka ya bandari tanzania yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilitek elezwa na makandarasi walio chini ya kikomo cha daraja kilichowekwa na bodi ya usajili wa makandarasi hivyo kusababisha miradi kuchelewa kukamilika b kampuni ya huduma za meli mscl ilifanya malipo ya dola za marekani 
 milioni sawa na tzs bilioni bila kukata odi ya zuio c uwezekano wa kupotea kwa kiasi cha tzs 
 bilioni kama gharama za awali zilizotumika katika kutek eleza miradi ya mamlaka za maji katika mikoa ya dar es salaam kilimanjaro na arusha
miradi hii imetelek ezwa kwa kipindi cha miaka mitatu mfululizo
athari udhaifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba uliosababishwa na uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu umepelek ea matumizi yasiyo na tija ya tzs 
 bilioni na kusababisha athari zifuatazo a kiasi cha tzs 
 bilioni cha matumizi yasiyo na tija kingewezesha serikali kutoa kiasi chote cha bajeti ya miradi ya maendeleo kwa mwaka ambapo msm hazikupok ea tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
b kiasi ambacho kimepotea kingeweza kutumika katika kuwapunguzia wananchi adha ya upatikanaji wa huduma za maji afya na elimu
mfano kijiji cha masanula kilichopo kata ya usule wilayani shinyanga hakina zahanati tangu kilipoanzishwa mwaka 
ushauri ili kuondoa viashir ia vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ajibu inashauri yafuatayo a takukuru iwek mkazo katika kutambua viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hii ifanyik kwa kuboresha utendaji wa idara ya ufuatiliaji wa matumizi ya serikali pets kwa kuwaongezea idadi ya watumishi wa idara hiyo katika ngazi ya wilaya na kuwapatia vitendea kazi
b kuwepo na ushirikiano wa utendaji kazi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi na ofisi za usimamiaji wa sheria hapa nchini kulingana na matakwa ya utekezaji wa matakwa ya kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma kama ilivyorek ebishwa
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma c ili kuboresha ushirikiano uliopo kati ya ofisi ya takukuru azaki vyombo vya habari na wananchi takukuru iongeze kutoa mrejesho kwa wadau ikiwa ni pamoja na kuiwasilisha ripoti ya utendaji wake ya mwaka bungeni ili kuifanya ripoti hiyo kujadiliwa na kuwa wazi kwa umma
d tra ishirikiane na kampuni ya huduma za meli ili kupata kodi ya zuio ambayo haikutozwa kutoka kwenye malipo ya dola za marekani 
 milioni
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma hitimisho ripoti hii imeonesha kuna udhaifu mkubwa katika utendaji wa mifumo ya usimamizi wa fedha za umma hivyo kuathiri utekelezaji wa sera na mipango mikakati ya nchi
maeneo yaliyoathirika ni pamoja na utoaji wa vitambulisho vya taifa miundombinu ya masoko ya chakula mifumo ya tehama ukusanyaji wa kodi ya uhamishaji gharama ya mauziano transfer pricing mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri na miradi iliyotekelezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu
aidha uchambuzi unaonesha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimeongezeka ukilinganisha na mwaka 
ongezeko hili limetokea zaidi katika mamlaka ya serikali za mitaa hususani katika eneo la ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ambapo kiasi kilichokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni tzs 
 bilioni
hii inatia shaka endapo serikali imepata tija katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba
wajibu inatoa wito kwa wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ufuatiliaji huo unaweza kutumia mbinu mbalimbali kama vile kuhoji kupitia vyombo vya habari mikutano midahalo na watendaji wa serikali kutumia nyenzo ya uwajibikaji jamii sam au ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma pets kutoa taarifa na kushirikiana na vyombo vya dola kama takukuru katika kupambana na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
vilevile unaweza kupakua ripoti hii ya uwajibikaji kupitia tovuti ya wajibu au kutufuatilia katika mitandao ya kijamii instagram twitter na facebook muhimu ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma hitimisho ripoti hii imeonesha kuna udhaifu mkubwa katika utendaji wa mifumo ya usimamizi wa fedha za umma hivyo kuathiri utekelezaji wa sera na mipango mikakati ya nchi
maeneo yaliyoathirika ni pamoja na utoaji wa vitambulisho vya taifa miundombinu ya masoko ya chakula mifumo ya tehama ukusanyaji wa kodi ya uhamishaji gharama ya mauziano transfer pricing mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri na miradi iliyotekelezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu
aidha uchambuzi unaonesha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimeongezeka ukilinganisha na mwaka 
ongezeko hili limetokea zaidi katika mamlaka ya serikali za mitaa hususani katika eneo la ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ambapo kiasi kilichokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni tzs 
 bilioni
hii inatia shaka endapo serikali imepata tija katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba
wajibu inatoa wito kwa wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ufuatiliaji huo unaweza kutumia mbinu mbalimbali kama vile kuhoji kupitia vyombo vya habari mikutano midahalo na watendaji wa serikali kutumia nyenzo ya uwajibikaji jamii sam au ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma pets kutoa taarifa na kushirikiana na vyombo vya dola kama takukuru katika kupambana na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
vilevile unaweza kupakua ripoti hii ya uwajibikaji kupitia tovuti ya wajibu au kutufuatilia katika mitandao ya kijamii instagram twitter na facebook muhimu ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma mawasiliano wajibu ins titute of public ccount ability s
 rose garden oad ndovu treet house no
 dar es salaam email com wajibu institute wajibu institute wajibu institute of public accountabilitywajibu institute of public accountability ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma mawasiliano wajibu ins titute of public ccount ability s
 rose garden oad ndovu treet house no
 dar es salaam email com wajibu institute wajibu institute wajibu institute of public accountabilitywajibu institute of public accountabilityripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu kati ka sekta ya umma ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu kati ka sekta ya umma kwa niaba ya kwa kushirikiana na mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance unaotekelezwa na iyaliyomo orodha ya vifupisho ii orodha ya vielelezo iii dibaji iv sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za miaka iliyopita maana na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu viashiria vilivyotumika kubainisha maeneo yenye rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi jambo la mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maji vijijini jambo la udhaifu wa usimamizi wa shughuli za ujenzi wa miradi ya umwagiliaji jambo la changamoto za uwepo na upatikanaji wa pembejeo za kilimo zenye ubora jambo la utoaji hafifu wa huduma za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa jambo la utoaji hafifu wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu jambo la udhaifu katika usimamizi wa makusanyo ya mapato jambo la udhaifu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu jambo la udhaifu katika usimamizi wa manunuzi na mikataba jambo la udhaifu katika usimamizi wa bajeti na matumizi ya fedha za umma sehemu ya nne hitimisho na mapendekezo iiorodha ya vielelezo kielelezo na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotolewa katika ripoti tano za ufanisi za mwaka kielelezo na
 asilimia ya miradi ya umwagiliaji iliyochelewa kukamilika katika kanda ano zilizokaguliwa na cag kielelezo na
 asilimia ya upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa matibabu ya dharura katika hospitali za rufaa tatu katika ngazi ya kanda kielelezo na
 asilimia ya upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa matibabu ya dharura katika hospitali za rufaa saba katika ngazi ya mkoa iii orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma nbaa bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nhif mfuko wa aifa wa bima ya afya msm mamlaka ya serikali za mitaa giz shirika la maendeleo la ujerumani or tamisemi ofisi ya rais awala za mikoa na serikali za mitaa isa viwango vya kimataifa vya ukaguzi issai viwango vya kimataifa vya ukaguzi katika sekta ya umma tra mamlaka ya mapato anzania efd mashine za risiti za kielektroniki tehama eknolojia ya habari na mawasiliano tzs shilingi ya kitanzania usd dola ya kimarekaniiv dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za mwaka imeandaa ripoti ya uwajibikaji iliyochambua ripoti za ufanisi sita kati ya ripoti kumi na moja alizotoa cag
pia ripoti hii inaonesha maeneo yenye udhaifu pamoja na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sekta ya umma
ripoti hii ni mpya katika mwendelezo wa ripoti za uwajibikaji zilizoanza kutolewa na wajibu tangu mwaka 
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini anzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance
mradi huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag katika ukaguzi wa sekta ya umma mwaka 
vilevile wajibu imeeleza athari pamoja na nini kifanyike ili kushughulikia mambo yaliyoibuliwa
hata hivyo wajibu inasisitiza umuhimu wa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo ya cag na maagizo ya kamati za kudumu za usimamizi za bunge ili kujenga uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili ziweze kuwawezesha wananchi kupitia azaki kuelewa mianya ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika usimamizi wa rasilimali za umma na kufuatilia ili kukuza ufanisi utawala bora na mapambano dhidi ya rushwa
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni utangulizi sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya nne ni hitimisho na mapendekezo
wajibu inapenda kuwashukuru dfid kupitia mradi wa act foundation for civil society na aasisi ya twaweza kwa kuendelea kuwezesha usambazaji wa ripoti hii kwa wadau mbalimbali hapa nchini
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendaji wajibu institute of public accountability sehemu ya kwanza utangulizi katika sehemu hii wajibu imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo yatokanayo na ukaguzi wa ufanisi maana na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi au ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake
cag hufanya ukaguzi wa aina hii kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marekebisho yake
ofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa aina hii haupelekei cag kutoa hati ya ukaguzi
mara nyingi ukaguzi huu huweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika katika eneo linalokaguliwa
katika ripoti hii wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti sita kati ya ripoti kumi na moja za ukaguzi wa ufanisi zilizotolewa na cag kwa mwaka 
ripoti hizo zimechambuliwa kwa kuwa zimegusa sekta muhimu zenye mchango mkubwa kiuchumi na kijamii
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa usambazaji wa maji yatokanayo na visima ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa miradi ya maji vijijini ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa utolewaji wa huduma za afya za rufaa na dharura ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum pamoja na ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika uwepo na upatikanaji wa pembejeo mbolea na mbegu zenye ubora
katika kufanya uchambuzi huu mambo yafuatayo yamezingatiwa changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kusababishwa na mapungufu hayo pamoja na nini kifanyike ili kuleta ufanisi katika sekta husika
utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za miaka iliyopita katika mwaka cag alifanya ukaguzi wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano zilizotolewa mwaka 
ripoti hizo zilikuwa na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi kumi 
kati ya mapendekezo yaliyotolewa ni mapendekezo sawa na asilimia tu ndiyo yalitekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa
 wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto pamoja na bohari kuu ya dawa ndizo taasisi zilizofanya vizuri katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag kutekeleza asilimia na mtawalia
wakati wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi pamoja na ofisi ya rais awala za mikoa na serikali za mitaa or tamisemi ndizo zilizofanya vibaya katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kutekeleza asilimia na tu mtawalia
kielelezo na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotolewa katika ripoti ano za ufanisi za mwaka maana na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyopelekea ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya ufisadi kuwa ni vitendo au kitendo cha makusudi kinachofanywa na watu au mtu kwa sekta idadi ya watekelezaji kiasi tzs milioni yametekelezwa yanatekelezwa hayajatekelezwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
aidha jukumu la msingi la kuzuia na kutambua vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni la wale wanaohusika na utawala bora ambao ni uongozi wa taasisi watumishi na yeyote mwenye maslahi na taasisi husika
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha wananchi kutokuwa na imani na serikali yao kukosekana kwa uwazi uwajibikaji utawala bora pamoja na kuvuruga bei ya soko kwa bidhaa mbalimbali hivyo kupelekea wananchi kukosa huduma bora za kijamii
kwa kipindi cha mwaka hadi ripoti za cag zimeonesha kuwa serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma bado hazijaweka mifumo itakayoziwezesha kufanya tathmini kugundua na kusimamia vihatarishi vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
viashiria vilivyotumika kubainisha maeneo yenye rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na kwamba cag hajaonesha moja kwa moja katika ripoti zake kuwa kuna rushwa udanganyifu na ubadhirifu lakini katika kupitia na kuchambua ripoti hizo yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia viashiria vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo kukosekana kwa hati za malipo kufanya malipo pasipo kupatiwa risiti za kielektroniki efd mapato kutopelekwa benki hati za malipo kuwa na nyaraka pungufu kutumia hundi za malipo zilizoghushiwa kukosekana kwa vitabu vya risiti vya kukusanyia mapato kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za manunuzi kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo kupokea bidhaa au huduma zisizokaguliwa na wahusika malipo ya huduma ambazo hazijatolewa au kupokelewa malipo kwa watumishi hewa matumizi mabaya ya nafasi au cheo malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani malipo katika viambatanisho vilivyorudufishwa photocopy malipo kwa kampuni isiyosajiliwa kihalali brela tra temesa gpsa kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi mahitaji na kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia viashiria vilivyoainishwa hapo juu wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka na kubaini kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu
pia wajibu imetoa maoni juu ya athari na nini kifanyike ili kuboresha usimamizi wa rasilimali za umma
 sehemu ya pili uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu hii imezungumzia mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maji na usambazaji wa maji ya visima vijijini shughuli za ujenzi katika miradi ya umwagiliaji uwepo na upatikanaji wa pembejeo za kilimo zenye ubora mbegu na mbolea utoaji wa huduma za afya za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa pamoja na utoaji wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum
jambo la mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maji vijijini mapungufu ya usimamizi wa miradi ya maji vijijini yameripotiwa katika ripoti mbili za ufanisi zilizotolewa na cag
ripoti hizo ni ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa usambazaji wa maji yatokanayo na visima na ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa miradi ya maji vijijini
ripoti hizi zilitokana na ukaguzi uliofanywa na cag katika wizara ya maji
lengo kuu la kaguzi hizi lilikuwa ni kuangalia kama wizara ya maji inasimamia kwa ufanisi utekelezaji wa miradi ya kusambaza maji vijijini ili kuhakikisha jamii inapata maji safi na salama kwa kiwango cha kutosha
ripoti za cag zimebainisha changamoto mbalimbali katika utekelezaji wa miradi ya maji na usambazaji wa maji ya visima
changamoto hizo ni pamoja na a jumla ya tzs milioni zilitumika na halmashauri kuchimba visima ambavyo baada ya kukamilika havikuwa na maji
b kati ya visima visima sawa na asilimia tu ambavyo vilichimbwa katika kipindi cha utekelezaji wa mradi wa wsdp na ii havikutoa maji
c ripoti ya sekta ya maji ya mwaka ilionesha kuwa visima sawa na asilimia 
 ya visima vilikuwa vinatoa maji ambayo hayana viwango stahiki kwa matumizi ya binadamu
d utekelezaji wa miradi pasipo kufuata ripoti za vipimo vya haidrolojia
cag alibaini kuwa katika halmashauri kati ya halmashauri zilizokaguliwa hazikutekeleza wastani wa asilimia ya mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti za vipimo vya haidrolojia katika uchimbaji wa visima 
halmashauri ya manispaa ya songea na manispaa ya kinondoni ndizo zilizoongoza kwa kutozingatia mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti hizo kwa kiasi cha asilimia na mtawalia
e mapungufu katika mchakato wa uchambuzi wa wazabuni kabla ya kuwapatia zabuni
kutokana na ukaguzi wazabuni waliopewa kazi hawakuwa na vigezo mbalimbali vilivyotakiwa
hii ilipelekea wazabuni hao kutokuwa na uwezo wa kufanya kazi ipasavyo
 athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa katika usimamizi wa miradi ya uchimbaji wa visima kumesababisha kuwepo kwa athari mbalimbali zikiwemo a serikali kupitia sera ya maji ilipanga kuhakikisha mpaka mwaka asilimia 
 ya wananchi waishio vijijini wawe wamepata maji safi na salama
cag alibaini hadi kufikia mwaka wa fedha serikali ilikuwa imejenga miundombinu yenye uwezo wa kuhudumia asilimia 
 ya wananchi waishio vijijini ingawa ni asilimia 
 ya wananchi hao ndio wanaopata maji safi na salama
b upotevu wa fedha nyingi za walipa kodi
hii ni kwa kuwa visima vimechimbwa kwa bei ambayo ni juu ya bei ya wastani ya uchimbaji wa visima
katika halmashauri zilizokaguliwa bei ya kuchimba kisima kwa mita moja ilikuwa ni kubwa ukilinganisha na bei za wastani
halmashauri ambazo zilipata ongezeko kubwa la bei ni pamoja na manispaa ya songea iliyokuwa na ongezeko la bei kwa asilimia jiji la dodoma na wilaya ya longido ambazo zilikuwa na ongezeko la bei la asilimia 
c miradi ya visima katika halmashauri haikukamilika katika muda uliopangwa
ripoti inaonesha kuwa kati ya asilimia hadi ya miradi iliyotekelezwa haikukamilika ndani ya muda uliopangwa
miradi iliyotekelezwa katika halmashauri za jiji la dodoma manispaa za arusha abora lindi na kinondoni pamoja na wilaya za longido na bariadi ilichelewa kukamilika kwa asilimia mia moja 
hivyo hali hii ilisababisha wananchi kutopata maji safi na salama kwa wakati
 nini kifanyike ili kuboresha utekelezaji wa miradi ya uchimbaji wa visima na kuongeza upatikanaji wa maji kwa wananchi wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a wizara iandae ramani ya uwepo wa maji kwa nchi nzima aquifer mapping na kuisambaza kwa wadau wa uchimbaji wa visima nchini ili kuepusha uchimbaji wa visima katika maeneo yasiyo na maji
b wizara iweke utaratibu utakaohakikisha kwamba vipimo vya kihaidrolojia hydrogeological survey vinafanyika na watalaam washauri wenye uwezo kwa kutumia teknolojia stahiki na matokeo yake yasambazwe na yatumike katika uandaaji wa michoro ya mradi kupanga na kutekeleza miradi ya uchimbaji visima
jambo la udhaifu wa usimamizi wa shughuli za ujenzi wa miradi ya umwagiliaji udhaifu wa usimamizi wa shughuli za ujenzi wa miradi ya umwagiliaji umebainishwa katika ripoti ya ukaguzi wa ufanisi uliofanywa na cag kwa wizara ya kilimo na umwagiliaji na tume ya aifa ya umwagiliaji
lengo kuu la kufanya ukaguzi huu lilikuwa ni kujua kama tume ya aifa ya umwagiliaji inasimamia kwa ufanisi kazi za awali na zile za ujenzi wa miradi ya umwagiliaji ili kuhakikisha uwepo wa maji ya umwagiliaji utakaokidhi mahitaji
sekta ya kilimo inaajiri takribani asilimia ya watanzania wanaojihusisha katika shughuli za uzalishaji
vilevile kilimo ndicho kinacho endesha uchumi wa anzania kwa kuchangia asilimia ya pato ghafi la aifa gdp na asilimia ya mapato yatokanayo na mauzo nje ya nchi
cag alibaini changamoto mbalimbali zilizosababisha tume ya aifa ya umwagiliaji ikose ufanisi katika usimamizi wa miradi nchini
changamoto zilizobainika ni pamoja na a eneo lote linalofaa kuendelezwa katika kilimo cha umwagiliaji nchini ni takribani hekta milioni 
 ingawa ni hekta sawa na asilimia 
 tu ya eneo hilo ndilo limeendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji 
b kutofanyika kwa upembuzi yakinifu kwa mwaka wa fedha na kanda za umwagiliaji za morogoro mwanza na mbeya hazikupanga kabisa kufanya upembuzi yakinifu kabla ya kutekeleza miradi iliyopangwa
wakati huohuo kanda za umwagiliaji za mtwara na kilimanjaro zilipanga kufanya pembuzi yakinifu na mtawalia lakini hazikufanya
kwa ujumla kati ya pembuzi yakinifu zilizopangwa kufanyika ni pembuzi yakinifu sawa na asilimia ndizo zilizofanyika katika kanda tano za umwagiliaji za morogoro mwanza mbeya mtwara na kilimanjaro
national irrigation master plan nimp kutofanyika kwa upembuzi yakinifu kulitokana na kiasi kikubwa cha fedha zilizopangwa kutopelekwa katika halmashauri husika
kwa kipindi cha miaka mitano kati ya tzs 
 bilioni zilizoombwa ili kufanya upembuzi yakinifu ni tzs 
 milioni sawa na asilimia 
 tu ndizo zilizotolewa huku kanda za morogoro na kilimanjaro hazikupatiwa fedha kabisa
c utumiaji hafifu wa matokeo na ushauri ulioko katika taarifa za upembuzi yakinifu
cag aliripoti kuwa asilimia kati ya ya miradi iliyochambuliwa ilitekelezwa pasipo kufanyika ama kutofanyika kikamilifu kwa upembuzi yakinifu
d kutokuwepo kwa mfumo mathubuti wa kufuatilia utaratibu wa kutathimini na kugawa zabuni kwa wazabuni
hii inatokana na kutokuwepo kwa ushirikiano kati ya tume ya aifa ya umwagiliaji na halmashauri
e kuchelewa kukamilika kwa miradi ya umwagiliaji
kati ya miradi yote iliyokaguliwa asilimia ya miradi hiyo ilichelewa kukamilika huku kanda ya morogoro ikionesha kuwa miradi yote iliyokaguliwa haikukamilika kwa wakati kama inavyoonekana katika kielelezo na 
mfano
mradi wa umwagiliaji wa idete unaotekelezwa na gereza la idete morogoro ulichelewa kukamilika kwa kipindi cha miaka minne na nusu 
 hadi kipindi cha ukaguzi
kielelezo na
 asilimia ya miradi ya umwagiliaji iliyochelewa kukamilika katika kanda ano zilizokaguliwa na cag f serikali ilitoa tzs 
 bilioni sawa na asilimia tu kati ya tzs 
 bilioni zilizopangwa kutolewa kulingana na mikataba
aidha serikali kushindwa kutekeleza matakwa ya mikataba na wabia wa maendeleo imesababisha kuendelea kupungua kwa mchango wa wabia katika utekelezaji wa miradi hiyo kama inavyoonekana kwenye jedwali na
kwenye ukurasa unaofuata
morogoro matwara mwanza mbeya kilimanjaro jedwali na
 mtiririko wa namna serikali na wabia walivyotoa fedha za miradi ya maji kwa kipindi cha miaka minne chanzo ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa miradi ya umwagiliaji uk
 bajeti iliyoidhinishwa na fedha zilizotolewa na serikali kutoka mapato ya ndanibajeti iliyoidhinishwa na fedha zilizotolewa na serikali kutoka kwa wadau wa maendeleo bajeti iliyoidhinishwa tzs bilioni fedha zilizotolewa tzs bilioni asilimia ya fedha iliyotolewa tzs bilioni bajeti iliyoidhinishwa tzs bilioni fedha zilizotolewa tzs bilioni asilimia ya fedha iliyotolewa tzs bilioni 
 jumlamwaka athari mapungufu yaliyobainishwa yalipelekea kuwepo kwa athari mbalimbali zilizosababisha eneo kubwa ambalo lingeweza kutumika kwa kilimo cha umwagiliaji lisitumike
athari hizo ni pamoja na a kuwepo kwa eneo la asilimia 
 tu lililoendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji kuna sababisha wakulima ambao ni asilimia ya watanzania wote wanaojishughulisha na uzalishaji kuendelea kutegemea mvua jambo ambalo linasababisha uzalishaji duni na usio wa uhakika
b kuongezeka kwa gharama za miradi ya umwagiliaji kunako sababisha serikali kutumia fedha nyingi kutekeleza miradi michache ya umwagiliaji
nini kifanyike kwa nchi ya anzania yenye mabonde mito na maziwa yenye maji baridi ni aibu kuwa na hekta sawa na asilimia 
 tu kati ya hekta 
 milioni ya eneo linalofaa kuendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji
kutokana na hali hiyo wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a tume ya aifa ya umwagiliaji iboreshe kanzidata ya vyanzo vya maji vilivyopo pamoja na hali ya utekelezaji wa miradi ambayo bado ipo kwenye hatua za ujenzi
kanzidata hii itumike kutunza kumbukumbu za utekelezaji wa miradi pamoja na kuhakikisha kuwa hatua zote za utekelezaji wa miradi zinatekelezwa kikamilifu
hii ni pamoja na kuhakikisha kwamba kila mradi unatekelezwa kwa kufuata mapendekezo ya ripoti za upembuzi yakinifu mpango wa utekelezaji wa mradi na mapendekezo ya vitengo vya ukaguzi wa ndani
b tume ya aifa ya umwagiliaji iweke vigezo mahususi vya utendaji katika utekelezaji wa miradi ya umwagiliaji
vigezo hivyo vitumike kwa usawa katika kupima utekelezaji wa miradi ya umwagiliaji ili kuongeza ufanisi
c tume ya aifa ya umwagiliaji kupitia wizara ya kilimo na umwagiliaji ifanye mawasiliano na wizara ya fedha na mipango ili kuhakikisha kuwa serikali inakuwa na mpango madhubuti wa kutoa fedha za miradi kulingana na makubaliano na wahisani
 jambo la changamoto za uwepo na upatikanaji wa pembejeo za kilimo zenye ubora udhaifu wa usimamizi wa uwepo na upatikanaji wa pembejeo za kilimo umebainishwa katika ripoti ya ukaguzi wa ufanisi uliofanywa na cag kwa wizara ya kilimo na umwagiliaji mamlaka ya aifa ya usimamizi wa mbolea tfra na aasisi ya kuthibitisha mbegu anzania tosci
pamoja na umuhimu wa sekta ya kilimo katika uchumi wa nchi bado kuna upatikanaji na utumiaji hafifu wa mbegu na mbolea zilizoboreshwa ikiwa ni pamoja na ukosefu wa mikopo kwa wakulima ili kuwezesha utekelezaji wa kilimo cha kisasa
cag alibaini mapungufu mbalimbali yaliyosababisha changamoto zilizotajwa hapo juu
mapungufu yaliyobainishwa ni pamoja na a usimamizi na ukaguzi dhaifu katika vituo vya uingizaji wa pembejeo nchini kutokana na sababu zifuatazo i
aasisi ya udhibiti wa ubora wa mbegu ilikuwa haifanyi kazi katika vituo vyote vya uingizaji wa pembejeo nchini
ii
mamlaka ya udhibiti wa mbolea ilikuwa ikifanya kazi katika kituo kimoja tu kati ya vituo vya uingizaji wa pembejeo nchini
iii
aasisi ya udhibiti wa ubora wa mbegu haikufanya ukaguzi wa shughuli za mashamba kulingana na uhitaji wa uzalishaji wa mbegu za kilimo
b mapungufu katika mafunzo au uelewa kuhusiana na pembejeo za kilimo
cag ameripoti kati ya wasambazaji wa pembejeo katika serikali za mitaa nne zilizokaguliwa ni wasambazaji tu ndio walipata mafunzo bora katika masuala ya kilimo
aidha cag amebaini uwepo wa wasambazaji ambao hawajasajiliwa kwa mujibu wa sheria na ambao hawana leseni za uzaji au usambazaji wa pembejeo katika soko
c mchakato usio na ufanisi wa kutambua mahitaji ya pembejeo za kilimo
cag ameripoti kuwa hakukuwa na njia elekezi au sahihi zilizotumika na wizara ya kilimo na umwagiliaji katika kutambua mahitaji halisi ya pembejeo za kilimo nchini
hadi kufikia mwaka cag amebaini wizara haikufanya utafiti wa awali upembuzi yakinifu kuelewa uhitaji halisi wa pembejeo kwa wakulima
pia cag aligundua kwamba kulikuwa na usimamizi dhaifu kati ya serikali za mitaa na wakulima wakati wa kutambua mahitaji ya pembejeo
d mfumo wa usimamizi usio na ufanisi wa kuhakikisha upatikanaji wa pembejeo bora za kilimo
mfumo wa vocha uliotumika ndani ya mwaka umeonesha kwamba kulikuwa na ucheleweshwaji katika kufikisha pembejeo za kilimo kwa wakulima kwa baadhi ya maeneo
aidha cag amegundua kulikuwa na ucheleweshwaji katika usambazaji wa pembejeo katika mfumo wa vocha kwa wastani wa miezi hadi 
e mfumo dhaifu wa kusimamia bei za pembejeo
cag alibaini kulikuwa na mfumo dhaifu wa kuhakikisha taarifa kuhusu bei elekezi zinafika kwa watumiaji wote kwa muda
aidha baadhi ya wasambazaji hawakuwa wameweka wazi bei za pembejeo za kilimo kama inavyotakiwa
wasambazaji hao walitumia mwanya huo kutoza wakulima zaidi ya bei elekezi
serikali ilitoa ruzuku sawa na asilimia kinyume na makubaliano ya kutoa asilimia ya gharama za pembejeo
f kutokuwepo kwa taasisi za fedha za kusaidia upatikanaji wa mikopo hasa kwa wakulima wa vijijini
cag alibaini kwamba aasisi ya mfuko wa pembejeo agtf ina ofisi katika mkoa wa dodoma pekee hivyo kufanya wakulima wengi hasa waishio vijijini kutokufahamu huduma zake
hata hivyo karibia wakulima wote waliowasilisha maombi ya mikopo katika taasisi hiyo hawakukidhi vigezo vilivyowekwa hivyo kufanya mikopo iliyokusudiwa kwa wakulima kutotolewa
athari mapungufu yaliyobainishwa yaliathiri upatikanaji wa pembejeo za kutosha na zenye ubora stahiki kwa wakulima
athari hizo ni pamoja na a kuwepo kwa pembejeo zenye ubora mdogo sokoni kunakopelekea uzalishaji duni au hafifu
b kasoro za usimamizi wa usambazaji wa pembejeo zilisababisha uwepo wa pembejeo zenye ubora mdogo bandia na zisizoidhinishwa ambazo hazikufaa kwa matumizi ya wakulima
c wasambazaji kuwatoza wakulima bei isiyostahili kinyume na bei elekezi
d serikali kushindwa kujua uhitaji sahihi wa kiasi na aina za pembejeo nchini hivyo kushindwa kukidhi mahitaji ya wakulima
nini kifanyike ili kuhakikisha kuwa wakulima wanapata pembejeo za kutosha na zenye ubora wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a serikali kupitia wizara husika iimarishe mfumo wa usambazaji wa pembejeo zenye ubora ili kusaidia wakulima kupata mazao bora ya kilimo na uzalishaji wenye tija
hii itasaidia katika kupunguza uwezekano wa kutokea uhaba wa chakula na kuimarisha ubora wa mazao kulingana na soko la kimataifa
b wizara ya kilimo na umwagiliaji ifanye upembuzi yakinifu ili kuweza kujua kiasi gani cha pembejeo kinahitajika ili kukidhi mahitaji ya wakulima
c wizara ya kilimo na umwagiliaji iimarishe mikakati iliyopo ya kuhakikisha pembejeo za kilimo zinauzwa kulingana na bei elekezi na kusambazwa kwa wakulima kwa wakati
 jambo la utoaji hafifu wa huduma za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa kasoro za usimamizi wa utoaji wa huduma za afya za dharura na rufaa zimebainishwa katika ripoti ya ukaguzi wa ufanisi uliofanywa na cag kwa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto
ukaguzi ulilenga kuangalia ufanisi wa mfumo unaotumika na wizara katika kusimamia utoaji wa huduma za afya za rufaa na dharura katika hospitali za mikoa kanda na aifa
mapungufu yaliyobainishwa ni pamoja na a idadi kubwa ya wananchi wanaotegemea huduma za rufaa zaidi ya uwezo wa hospitali zinazotoa huduma hizo
hospitali za mkoa kanda na aifa zimekuwa zikitegemewa na wakazi zaidi kati ya asilimia hadi ya idadi ambayo hospitali hizo zina uwezo wa kuhudumia
kwa mfano hospitali ya mpanda ambayo ndiyo hospitali ya mkoa wa katavi ilijengwa ili kuweza kuhudumia wakazi lakini kiuhalisia hospitali hiyo inahudumia wakazi ambao ni asilimia zaidi ya uwezo wake
b kupandishwa hadhi kwa hospitali pasipo kuboresha miundombinu ya kutolea huduma
hospitali nyingi za rufaa zilijengwa kwa malengo ya kuhudumia katika ngazi ya kata ama wilaya hivyo hazikuwa na miundombinu na vifaa vitakavyoziwezesha kutoa huduma za rufaa
ukaguzi ulibaini kuwa hospitali hizi zilipandishwa hadhi ili kukidhi mahitaji ya kiutawala katika ngazi za mikoa na kanda hivyo hazikuwa zimeboreshwa kwa upande wa matibabu
c wizara ya afya imeweka utaratibu maalum ambao wananchi wanapaswa kuufuata ili kupata huduma katika hospitali za rufaa ingawa mara nyingi wagonjwa huwa wana ukwepa utaratibu huo na kwenda moja kwa moja katika hopitali za rufaa
hii inasababishwa na wananchi kutoziamini hospitali za ngazi ya chini
aidha ukaguzi ulibaini kuwa huduma za uzazi hazijajumuishwa katika utaratibu wa kupata huduma za rufaa
hali hii huwafanya wanawake wengi wajawazito kupenda kupata huduma za afya katika hospitali za rufaa badala ya hospitali za ngazi za chini
d upungufu wa wataalamu wa huduma za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa
ukaguzi ulibaini kuwa katika hospitali za rufaa za mikoa na kanda kulikuwa na upungufu mkubwa wa madaktari bingwa pamoja na madaktari bingwa waliobobea katika kutoa huduma za dharura
vielelezo namba na namba vinaonesha upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa dharura katika hospitali za rufaa za kanda na mikoa
 kielelezo na
 asilimia ya upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa matibabu ya dharura katika hospitali za rufaa atu katika ngazi ya kanda kielelezo na
 asilimia ya upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa matibabu ya dharura katika hospitali za rufaa saba katika ngazi ya mkoa madaktari bingwa madaktari bingwa na matibabu ya dharurampanda kitete ligula mwananyamala tanga mbeyasekou toure madaktari bingwa madaktari bingwa na matibabu ya dharura bugando mbeya kcmc athari mapungufu yaliyobainishwa yanaathari kubwa katika utoaji wa huduma za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa
athari hizo ni pamoja na a kumekuwa na ucheleweshaji mkubwa wa kutolewa huduma za rufaa pamoja na utoaji hafifu wa huduma za dharura
inakadiriwa kuwa asilimia ya vifo vya wagonjwa vinatokana na kutokuwepo kwa huduma stahiki za afya katika magonjwa ya dharura na ajali
b kuwepo kwa wagonjwa wengi katika hospitali za rufaa kuliko uwezo wa miundombinu iliyopo
hali hii hupelekea wagonjwa kulala wawili wawili katika kitanda kimoja katika hospitali kati ya zilizokaguliwa na cag
c kucheleweshwa au kutolewa kwa huduma za rufaa na dharura zenye ubora mdogo
msongamano wa wagonjwa husababisha watoa huduma kushindwa kutoa huduma za afya kwa ufanisi na wakati
kiujumla ukaguzi ulibaini kuwa wagonjwa walikuwa wakisubiri kwa wastani wa masaa hadi kabla ya kupatiwa huduma huku katika hospitali za rufaa za kcmc kitete na muhimbili wagonjwa wamekuwa wakisubiri hadi masaa kabla ya kupatiwa huduma
nini kifanyike ili kuboresha utekelezaji wa huduma za afya za rufaa na dharura na kuongeza ubora wa huduma hizo kwa wananchi wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a wizara iandae vigezo vya ufanisi katika utendaji na kuhakikisha kuwa vigezo hivyo vinatumika kwa usawa katika kupima utoaji huduma za rufaa na dharura
b wizara iandae mkakati utakaohakikisha hospitali zote zinazotoa huduma za rufaa na dharura zinaongezewa uwezo wa wataalamu miundombinu na vifaa ili kuboresha utendaji wake
c wizara ijumuishe matibabu ya watoto wazee na wajazito katika mfumo wa rufaa ili kupunguza msongamano wa wagonjwa aina hiyo katika hospitali za rufaa
d serikali iendeleze juhudi zilizopo za kujenga na kuongezea uwezo wa vituo vya afya vya ngazi za chini ili kuviwezesha kuhudumia wagonjwa ambao wangetakiwa kupatiwa huduma katika vituo hivyo
 jambo la utoaji hafifu wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum serikali ilianza michakato mbalimbali ya kutoa huduma kwa watu wenye ulemavu hasa baada ya kupata uhuru mwaka 
kutokana na mabadiliko ya kijamii kiuchumi na kisiasa ndani ya mwaka serikali iliona umuhimu wa kujumuisha mpango maalum kwa ajili ya watu wenye ulemavu
mbali na jitihada za serikali hali ya elimu kwa wanafunzi wenye uhitaji maalum hairidhishi
elimu ya watoto wenye mahitaji maalum nchini inakabiliwa na changamoto nyingi ambazo zinapelekea kutokuwa na usawa katika upatikanaji wa elimu hiyo
cag alifanya ukaguzi wa ufanisi katika uratibu na utoaji wa elimu msingi na mahitaji muhimu vifaa kwa watoto wenye mahitaji maalum
ukaguzi huo ulibaini changamoto zifuatazo a uwepo wa upungufu wa asilimia wa vifaa vya kufundishia na kujifunzia kwa watoto wenye mahitaji maalum katika shule za msingi
b kwa kipindi cha miaka minne mfululizo or tamisemi haikutenga fedha za kununulia vifaa saidizi pamoja na mafunzo kwa walimu wanaofundisha watoto wenye mahitaji maalum
c wizara ya elimu sayansi eknolojia na ufundi ilitoa tzs millioni kwa ajili ya manunuzi ya vifaa vya kufundishia na kujifunzia watoto wenye mahitaji maalum lakini fedha hiyo ilielekezwa katika shughuli nyingine
d uhaba wa vyumba na madarasa vya kutunzia vifaa vya kujifunzia na vifaa saidizi vya kidigitali
kwa mfano asilimia ya shule za msingi za watoto wenye mahitaji maalum hawana vyumba vya kupimia uwezo na kiasi cha kusikia
e mfumo dhaifu wa kuboresha na kurekebisha vifaa vya kufundishia na kujifunzia
hali hii inatokana na wizara husika kutotenga fedha kwa ajili ya kuboresha na kurekebisha vifaa pamoja na kutokuwa na kumbukumbu za vifaa vilivyoaribika na vifaa saidizi vya kidigitali ambavyo vinahitajika
aidha cag aligundua kwamba zaidi ya mashine za kuandikia perkins braille na mbili za kuchapishia thermoform viliaribika na hazijafanyiwa marekebisho kwa miaka miwili iliyopita katika shule ya msingi ilembula nyangao na mugeza
f uwepo wa vyuo vichache vinavyoweza kutoa mafunzo kwa walimu watakaofundisha watoto wenye mahitaji maalum
nchi inahitaji jumla ya walimu wa shule za msingi kwa ajili ya watoto wenye uhitaji maalum ambapo kwa sasa kuna jumla ya walimu sawa na asilimia tu
aidha taarifa inaonesha kuwa wizara husika imeweza kuzalisha jumla ya walimu tu kwa kipindi cha mwaka hadi 
kwa kiwango hiki cha uzalishaji walimu hawa kinaweza kikachukua zaidi ya miaka kwa wizara husika kuweza kutatua hali hii ya upungufu wa jumla wa walimu 
aidha cag aligundua kuwa zaidi ya walimu sawa na asilimia hawakuwa wamepata mafunzo endelevu tangu mwaka hadi 
kati ya walimu ni walimu tu ndiyo waliopata mafunzo ya muda mfupi kwa kipindi cha miaka minne
 athari mapungufu yaliyobainishwa yanaathari kubwa katika utoaji wa elimu kwa watoto wenye mahitaji maalum katika shule za msingi
athari hizo ni pamoja na a kumekuwa na changamoto katika njia za uelimishaji kwa watoto wenye mahitaji maalum
hali hii imechangiwa na mazingira mabaya ya kufundishia na kujifunzia
kwa mfano ukosefu wa vifaa vya kufundishia na kujifunzia pamoja na walimu kumepelekea watoto waliotambuliwa kuwa na mahitaji maalum kukosa elimu bora
hivyo kupelekea kuongezeka kwa idadi ya wategemezi nchini
b kuwepo kwa mashine zilizoharibika muda mrefu bila kutengenezwa kunapelekea serikali kupata hasara ya fedha pamoja na vifaa hivyo kushindwa kutumika
nini kifanyike ili kuboresha mazingira ya kujifunza na kufundishia katika utoaji wa elimu kwa watoto wenye mahitaji maalum wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a serikali kupitia wizara husika itoe vipaumbele kwa elimu ya watoto wenye mahitaji maalum kwa kuvijumuisha katika bajeti zake za kila mwaka
pia kuanzisha mfumo endelevu kwa ajili ya kusimamia fedha hizo na shughuli zote za utoaji wa elimu kwa watoto hao
hii ni pamoja na kuhakikisha kila mwaka kuna kuwa na bajeti na mpango wa kupitia mtaala wa kufundishia na mafunzo kwa walimu
hii ni sambamba na kuhakikisha ukaguzi na ufuatiliaji wa utekelezaji wa maazimio yaliyowekwa katika shule hizo
b wizara husika kuongeza idadi ya vyuo vya kutolea mafunzo kwa walimu watakao fundisha watoto wenye mahitaji maalum
lengo ni kutoa mafunzo endelevu na kutatua changamoto ya upungufu wa walimu
 sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ripoti za cag zimekuwa na mchango mkubwa katika kuibua matendo ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sekta ya umma
hii imedhihirika katika ripoti ya utendaji ya mwaka ya aasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru iliyoonesha kuwepo kwa watumishi kadhaa waliofikishwa mahakamani na kukutwa na hatia ya kushiriki katika vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
ripoti hiyo ilionesha baadhi ya watumishi kutoka taasisi kama benki kuu ya anzania shirika la viwango anzania chuo cha uhasibu arusha na shirika la ndege anzania waliotiwa hatiani baada ya kuwa wametajwa katika ripoti za cag
baada ya kufanya uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imebaini maeneo mbalimbali ambayo yanaviashiria vya uwepo wa rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kulingana na viashiria vilivyotumika wajibu imegawanya maeneo hayo katika mambo makuu manne kama ifuatavyo jambo la udhaifu katika usimamizi wa makusanyo ya mapato katika ukusanyaji wa mapato yapo maeneo matatu ambayo yanaviashiria vya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
maeneo yaliyobainishwa yanaweza kuwa yameisababishia serikali kupoteza mapato ya takribani tzs 
 bilioni kama ifuatavyo a katika mamlaka ya mapato anzania tra cag alibaini kodi ya thamani tzs 
 bilioni iliyotokana na uingizaji wa mafuta na bidhaa zingine zilizoruhusiwa bila ya kufuata taratibu za kiforodha na hakuna nyaraka za uthibitisho wa ulipwaji wa kodi hiyo
chanzo ripoti ya serikali kuu uk
b tzs 
 bilioni ambazo ni makusanyo katika msm hayakuthibitishwa kupelekwa benki kama inavyotakiwa na agizo la la randama ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka chanzo ripoti ya msm uk
c tzs 
 bilioni zimeainishwa kama upotevu wa mapato katika halmashauri ya wilaya ya hanang ikiwa ni pamoja na upotevu wa vitabu vya kukusanyia mapato chanzo ripoti ya msm uk
 d tzs 
 bilioni ziliashiria kuwa ubadhirifu ulifanyika katika wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi ikiwa ni makusanyo ya kodi na tozo za ardhi zilizotakiwa kurudishwa kwa msm chanzo ripoti ya msm uk
e msm zina mawakala wa kukusanya mapato bila kuwa na mikataba nao chanzo ripoti ya msm uk
 athari kukosekana kwa nyaraka za uthibitisho wa kukusanya mapato kunaashiria kuwepo kwa dalili za rushwa udanganyifu na ubadhirifu na kusababisha kutokukusanya kodi ya takribani tzs 
 bilioni ambazo zingetumika kutoa huduma za jamii
nini kifanyike serikali ifanye uchunguzi ili kuthibitisha kama kulifanyika kwa vitendo vya ubadhirifu ufisadi na rushwa ili hatua za kisheria zichukuliwe dhidi ya wahusika
jambo la udhaifu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu katika sekta ya umma yapo maeneo matatu ambayo yanaviashiria vya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
maeneo yaliyobainishwa yanaweza kuwa yameisababishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni kama ifuatavyo a ukaguzi uliofanyika katika nyaraka za malipo ya pensheni kwa mwaka wa fedha ulibaini zaidi ya tzs 
 bilioni zililipwa kwa kutumia nyaraka zilizokokotolewa kimakosa katika serikali kuu
chanzo ripoti ya serikali kuu uk
 b kiasi cha tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya kazi za ziada bila ya kuwepo kwa nyaraka za udhibitisho wa wahusika kukiri kupokea fedha hizo
chanzo ripoti ya serikali kuu uk
 c cag alibaini kuwepo na malipo ya tzs
 bilioni kwa watumishi waliokoma utumishi wao makato ya mishahara ya tzs 
 bilioni ambayo hayakupelekwa katika aasisi husika na kuwepo kwa malipo ya tzs 
 bilioni kwa wafanyakazi wa muda bila kuwa na mikataba halali
chanzo ripoti ya msm uk
athari jumla ya tzs 
 bilioni ya matumizi kutoka serikali kuu na msm zina dalili za rushwa udanganyifu na ubadhirifu
hii inapelekea wananchi kukosa mahitaji muhimu katika kuendesha maisha yao ya kila siku au serikali kuibiwa kiasi hicho ambacho kingetumika katika utekelezaji wa malengo ya aifa
nini kifanyike jukumu la kupeleka fedha za makato ya mishahara lifanywe kuwa ni jukumu la mwajiri na mwajiriwa
hii ifanyike kwa serikali kuiagiza mifuko ya pensheni kutumia mifumo ya kielektroniki iliyopo ili kumjulisha muajiriwa pindi makato yake yanapowasilishwa katika mifuko ya hifadhi ya jamii
serikali kuboresha mifumo ya tehama katika kudhibiti udanganyifu na ubadhirifu unaoendelea kujitokeza katika ulipaji wa mishahara ya watumishi hewa
hii ni pamoja na mfumo kuweza kusimamisha malipo ya mishahara kwa watumishi waliostaafu kazi pamoja na kuchukua hatua kali za kinidhamu kwa maafisa waliosababisha malipo ya mishahara hewa
jambo la udhaifu katika usimamizi wa manunuzi na mikataba katika usimamizi wa manunuzi na mikataba yapo maeneo matatu ambayo yanaviashiria vya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
maeneo yaliyobainishwa yanaweza kuwa yameisababishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni na usd katika maeneo yafuatayo serikali kuu
chanzo ripoti ya serikali kuu 
a aasisi zilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni bila kuwepo na ushindanishi wa wazabuni uk
b aasisi zilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni bila ya kibali au idhini ya bodi ya zabuni uk
c aasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya bidhaa kazi na huduma ambazo hazijatolewa kupokelewa au hazikufanyika uk
d aasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya kazi bidhaa na huduma bila ya kuwepo kwa mikataba uk
 na 
 e mamlaka ya vitambulisho vya aifa nida ilipata hasara ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa mifumo ya kidigitali wa kusajili wapigakura bvr uk 
f tume ya aifa ya uchaguzi ililipa usd kama gharama za mafunzo ya tehama kwa maafisa mafunzo ambayo hayakufanyika uk
g jeshi la polisi lililipa tzs 
 bilioni kama gharama za mafunzo ya ukaguzi wa kiuchunguzi kwa wataalamu mafunzo ambayo hayakufanyika uk
 h jeshi la polisi lililipwa tzs 
 bilioni ili kufunga vifaa vya utambuzi wa alama za vidole katika magereza ingawa vifaa hivyo havikufungwa uk
 i jeshi la polisi lililipa tzs
 bilioni kama gharama za ununuzi wa mfumo wa utambuzi wa alama za vidole afis ambao haukufungwa uk j jeshi la polisi lilifanya malipo ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa kompyuta ambazo hazikupokelewa uk
 k mamlaka ya viwanja vya ndege anzania taa ililipa tzs
 bilioni kwa mkandarasi bila ya kuidhinishwa na mhandisi mshauri katika ujenzi wa uwanja wa songwe uk
 l taa ililipa tzs 
 bilioni zaidi ya gharama zilizoidhinishwa na mhandisi mshauri katika ujenzi wa uwanja wa songwe uk 
m tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo yaliyohusu ujenzi wa uwanja wa ndege wa songwe yaliyofanyika kwa udanganyifu kupitia maafisa wa mamlaka ya viwanja vya ndege taa uk
n tzs 
 bilioni ambazo zilikuwa bakaa kwenye ujenzi wa uwanja ndege wa songwe zilizotarajiwa kurejeshwa hadi kufikia kukamilika kwa ukaguzi huu fedha hizi zilikuwa bado hazijarejeshwa uk
o tzs 
 bilioni zililipwa bila ya kuwepo kwa jedwali la vipimo na hati za madai zilizoidhinishwa na mhandisi mshauri katika ujenzi wa uwanja wa ndege songwe uk
p tzs
 bilioni zililipwa na jeshi la polisi bila ya kuwa na ushahidi wa uagizaji na upokeaji wa sare kwa boharia mkuu katika jeshi hilo uk
 mashirika ya umma chanzo ripoti ya mashirika ya umma a tzs 
 bilioni zililipwa na benki ya posta zaidi ya bajeti iliyopangwa bila ya idhini ya bodi ya zabuni uk
b tzs 
 bilioni zililipwa na wakala wa viwango anzania tbs kama ziada ya mkataba bila ya kibali au idhini ya bodi uk
c tzs 
 bilioni zilizotumika katika manunuzi ya huduma ambazo hazikupokelewa na shirika la rahco uk
 d usd 
 milioni zililipwa na bima ya aifa kununulia mfumo wa kuunganisha bima ya maisha na bima zisizo za maisha pamoja na uhasibu mfumo huo haufanyi kazi uk
 mamlaka ya serikali za mitaa chanzo ripoti ya msm a tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo katika manunuzi kutoka kwa wazabuni bila ya kushindanishwa katika msm uk
 b msm zililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya manunuzi bila kuwa na kibali au idhini ya bodi ya zabuni uk
 c msm zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya kazi bidhaa na huduma bila uwepo wa uthibitisho wa kupokelewa kwa kazi bidhaa au huduma hizo uk
 d tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya manunuzi ya bidhaa yasiyothibitishwa na hakukuwepo na kumbukumbu za kupokelewa katika msm uk
e tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya manunuzi ya bidhaa na huduma kutoka kwa wazabuni ambao walipewa mkataba kutokana na kuondolewa kwa wazabuni wenye bei ndogo katika msm uk
f tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya manunuzi ya bidhaa na huduma kama nyongeza kwenye mikataba bila ya idhini ya bodi ya zabuni katika msm uk
g tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya udanganyifu katika halmashauri ya wilaya ya rombo uk
h tzs 
 bilioni ikiwa ni upotevu wa mapato katika halmashauri ya wilaya ya hanang uk
i tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo hewa katika kandarasi ya mradi wa maendeleo ya sekta ya maji katika halmashauri ya hanang uk
 athari jumla ya tzs 
 bilioni na usd ya malipo katika manunuzi ya bidhaa kazi na huduma yanaashiria kuwepo kwa rushwa udanganyifu na ubadhirifu kutoka serikali kuu mashirika ya umma na mamlaka ya serikali za mitaa ambazo zingetumika ipasavyo ingeleta ufaninisi katika utekelezaji wa malengo yaliyopangwa
nini kifanyike serikali iwachukulie hatua za kisheria maofisa masuuli walioenda kinyume na matakwa ya sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni zake
pia serikali iongeze uwazi zaidi katika utekelezaji wa miaka mikataba ya manunuzi ya umma open contracting
jambo la udhaifu katika usimamizi wa bajeti na matumizi ya fedha za umma katika usimamizi wa bajeti na matumizi ya fedha za umma yapo maeneo mbalimbali ambayo yanaviashiria vya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
maeneo yaliyobainishwa yanaweza kuwa yameisababishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni na usd 
 milioni katika maeneo yafuatayo serikali kuu chanzo ripoti ya serikali kuu a tzs 
 bilioni zililipwa na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kama malipo ya ada za kisheria za uwakilishi katika kesi ya usuluishi icsid fedha ambazo hazikustahili kulipwa na ofisi yake uk
b tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya matibabu nchini india bila kuwa na uthibitisho kwa kiwango kinachoridhisha ankara ambazo hazikupitiwa na timu ya wakaguzi wa kitabibu ankara ambazo hazikusainiwa na wagonjwa na ankara zisizo na viambatisho katika wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto uk
c tzs 
 bilioni ziliibiwa kwa kutumia akaunti feki katika ofisi ya katibu awala wa wilaya arime uk
d tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo yaliofanyika bila kuwepo nyaraka toshelezi kama vile hati za madai hati za kukiri kupokea huduma hati za malipo katika aasisi uk
 na 
e tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo yasiyo na risiti za kielektroniki katika aasisi uk
f aasisi zilifanya malipo hewa ya tzs 
 bilioni uk
g tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo yaliofanywa bila kuidhinishwa katika aasisi uk
mashirika ya umma chanzo ripoti ya mashirika ya umma a tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya bidhaa za madawa ya bohari kuu ya madawa bila kuwepo hati za makabidhiano uk
b tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo hewa ndani ya idara ya uhasibu katika mfuko wa aifa wa bima ya afya katika wilaya ya arime uk
c tzs 
 bilioni malipo ya nyongeza katika ujenzi wa ukumbi wa chuo kikuu kishiriki cha mkwawa uk
d usd 
 milioni ikiwa ni malipo yaliyofanywa na chuo kikuu cha muhimbili kwa huduma ambayo haikukidhi mahitaji uk
e tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo bila uwepo wa hati za malipo katika mfuko wa aifa wa bima ya afya mkoa wa mara uk
f tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya kamisheni yaliyotakiwa kulipwa na kampuni ya bico kwa chuo kikuu cha dar es salaam ambayo hayajalipwa uk 
mamlaka ya serikali za mitaa chanzo ripoti ya msm a msm zililipa tzs 
 bilioni bila ya nyaraka toshelezi uk
b tzs 
 bilioni zililipwa bila kuwepo na hati za malipo katika msm uk
c tzs 
 bilioni zililipwa bila kuidhinishwa aidha na wakuu wa idara au maafisa masuuli katika msm uk
d tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo kwa wakandarasi na watoa huduma yaliyofanyika bila ya risiti za efd katika msm uk
athari kutokana na uchambuzi takribani tzs 
 bilioni na usd 
 milioni zinawezekana kuwa zimepotea kutokana na vitendo vilivyoainishwa hapo juu
kiasi hiki cha fedha kingeweza kujenga wastani wa vituo vya afya kwa gharama ya tzs milioni kwa kila kituo
 nini kifanyike kwakuwa kulingana na vigezo vya ukaguzi ni vigumu ukaguzi kubaini kwa kina matendo ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu hivyo wajibu inashauri vitengo vya upelelezi kufanya uchunguzi wa kina katika matukio yaliyobainishwa na kubaini wahusika wa vitendo hivyo ili kuwachukulia hatua
 sehemu ya nne hitimisho na mapendekezo sehemu hii inajumuisha hitimisho na mapendekezo ya ujumla ambayo wajibu inaamini yatakuwa na mchango mkubwa katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag na kuchangia katika mapambano dhidi ya rushwa
mapendekezo haya yamegawanywa katika maeneo mawili yaani mapendekezo yanayohusu ukaguzi wa ufanisi na mapendekezo yanayohusu rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kulingana na mambo yaliyoibuliwa katika ukaguzi wa ufanisi ni dhahiri kuwa utekelezaji wa sera za serikali katika sekta ya maji elimu kilimo na afya bado haujaweza kutoa huduma kwa kiwango kilichotarajiwa
kutokana na umuhimu wa mapendekezo yanayotolewa na cag katika ukaguzi wa ufanisi katika kuimarisha utoaji wa huduma za jamii wajibu inashauri yafuatayo a kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac kushirikiana kwa karibu na kamati za kudumu za bunge zinazoshughulikia sekta mahsusi zilizohusishwa katika ripoti za ufanisi ili kusimamia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag
b kwa kuwa mapendekezo yanayokuwepo katika ripoti za ufanisi uhitaji muda mrefu ili kutekelezwa wajibu inashauri aasisi zilizoainishwa katika ripoti kuweka mfumo madhubuti wa kufuatilia mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag
c wadau mbalimbali hasa azaki wanatakiwa kushiriki kwa karibu katika kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya cag yanayohusu ukaguzi wa ufanisi
d aidha wajibu inapendekeza serikali ipitie upya utendaji kazi wa tume ya umwagiliaji kwa madhumuni ya kuiboresha
kutokana na uchambuzi uliofanyika wajibu imeainisha maeneo yaliyo na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu yanayofikia takribani tzs 
 bilioni na usd 
kiasi kilichobainishwa ni kikubwa hivyo wajibu inashauri yafuatayo yafanyike ili kuongeza kasi ya mapambano dhidi ya rushwa a serikali kwa kupitia mkaguzi mkuu wa ndani isimamie uanzishwaji na utekelezaji wa mfumo wa udhibiti na usimamizi wa vihatarishi vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sekta ya umma
b serikali kuweka namna bora zaidi itakayoongeza ushirikiano wa vyombo vya kisheria katika kupambana na rushwa
hii ilenge katika kuongeza utekelezaji wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marakebisho yake
c wadau mbalimbali zikiwemo azaki wananchi na wanahabari washirikiane kwa karibu na serikali katika kutekeleza mkakati wa aifa dhidi ya rushwa na mpango wa utekelezaji awamu ya atu 
d aasisi za elimu ya juu zitoe elimu ya rushwa na uzalendo kwa wanafunzi ambao wanategemea kuingia katika soko la ajira
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya aifa ya ukaguzi ambayo ni go
tz
fomu ya mrejesho utangulizi unaalikwa kushiriki katika tathmini hii
lengo la tathmini likiwa ni kupata mrejesho kuhusu ripoti za uwajibikaji zinazotelewa na taasisi ya wajibu ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
jina jinsi ke me umri a b c d weka alama ya a b c d kwenye boxi taasisi cheo barua pepe simu 
je ni mara ngapi umepata ripoti za uwajibikaji weka alama ya a au b kwenye box a mara moja tu b zaidi ya mara mbili 
je ripoti hii inakusaidiaje katika kudai uwajibikaji 
ni hatua gani serikali ichukue ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma 
kwa mawazo yako wajibu ifanye nini ili kuboresha ripoti zijazo za uwajibikaji kwa mawasiliano zaidi tuma kwa taasisi ya wajibu institute of public accountability s
 dar es salaam tanzania barua pepe tovuti asante kwa muda wako wajibu institute of public accountability wajibu institute of public accountability s
p dar es salaam barua pepe simu tovuti yaliyomo orodha ya vifupisho orodha ya vielelezo utangulizi sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu naubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za mwaka maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi jambo la mapungufu katika kudhibiti uhalifu wa utakatishaji fedha nchini jambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afyajambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afya jambo la utolewaji hafifu wa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari jambo la changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu jambo la serikali yatumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija sehemu ya nne hitimisho yaliyomo orodha ya vifupisho orodha ya vielelezo utangulizi sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu naubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za mwaka maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi jambo la mapungufu katika kudhibiti uhalifu wa utakatishaji fedha nchini jambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afyajambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afya jambo la utolewaji hafifu wa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari jambo la changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu jambo la serikali yatumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija sehemu ya nne hitimisho orodha ya vifupisho afis mfumo wa utambuzi wa alama za vidole agitf mfuko wa pembejeo wa taifaazaki asasi za kiraiabrela wakala wa usajili na utoaji wa leseni za biasharabvr mfumo wa kidigitali wa usajili wapiga kura cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali efd mashine za risiti za kielektronikigdp pato ghafi la ndani la taifagepf mfuko wa pensheni wa watumishi wa serikali kuugiz shirika la maendeleo la ujerumanigpsa wakala wa ununuzi na usambazaji serikaliniheslb bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juuipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya ummaisa viwango vya kimataifa vya ukaguziissai viwango vya kimataifa vya ukaguzi katika sekta ya ummalapf mfuko wa pensheni wa watumishi wa mamlaka ya serikali za mitaa msm mamlaka ya serikali za mitaanbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabunec tume ya taifa ya uchaguzi nida mamlaka wa vitambulisho vya taifaor tamisemi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaatakukuru taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwatbs wakala wa viwango tanzaniatehama teknolojia ya habari na mawasilianotemesa wakala wa ufundi na umemetfra mamlaka ya taifa ya usimamizi wa mboleatosci taasisi ya kuthibitisha mbegu tanzaniatra mamlaka ya mapato tanzaniatzs shilingi za kitanzaniauk ukurasausd dola ya kimarekaniwajibu wajibu institute of public accountabilitywsdp mradi wa maendeleo sekta ya maji orodha ya vielelezo kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka kielelezo na
 baadhi ya makosa ya jinai yanayotokana na uhalifu wa utakatishaji fedha kielelezo na
 utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kielelezo na
 uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga kwa mwaka wa fedha hadi kielelezo na
 upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo katika vituo vya afya kwa kipindi cha mwaka kielelezo na
asilimia ya taasisi zilizotekeleza matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi za umma nchini katika ngazi mbalimbali kielelzo na
 udhaifu katika ununuzi wa umma kielelezo na
upungufu wa fedha za bajeti zinazotolewa kwa kurugenzi ya mafunzo kielelezo na
 mchanganuo wa tzs 
 bilioni ambazo zina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kielezo na
 mchanganuo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa kielelezo na
 makusanyo ambayo hayajapelekwa kwenye mfuko mkuu wa serikali kielelezo na
 upotevu wa makusanyo ya ndani katika msm kwa mwaka na kielelezo na
 matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali tuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kutoka mwaka hadi mwaka kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kwenye mashirika ya umma kwa mwaka hadi mwaka kielelezo na
 kasoro zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi orodha ya vifupisho afis mfumo wa utambuzi wa alama za vidole agitf mfuko wa pembejeo wa taifaazaki asasi za kiraiabrela wakala wa usajili na utoaji wa leseni za biasharabvr mfumo wa kidigitali wa usajili wapiga kura cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali efd mashine za risiti za kielektronikigdp pato ghafi la ndani la taifagepf mfuko wa pensheni wa watumishi wa serikali kuugiz shirika la maendeleo la ujerumanigpsa wakala wa ununuzi na usambazaji serikaliniheslb bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juuipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya ummaisa viwango vya kimataifa vya ukaguziissai viwango vya kimataifa vya ukaguzi katika sekta ya ummalapf mfuko wa pensheni wa watumishi wa mamlaka ya serikali za mitaa msm mamlaka ya serikali za mitaanbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabunec tume ya taifa ya uchaguzi nida mamlaka wa vitambulisho vya taifaor tamisemi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaatakukuru taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwatbs wakala wa viwango tanzaniatehama teknolojia ya habari na mawasilianotemesa wakala wa ufundi na umemetfra mamlaka ya taifa ya usimamizi wa mboleatosci taasisi ya kuthibitisha mbegu tanzaniatra mamlaka ya mapato tanzaniatzs shilingi za kitanzaniauk ukurasausd dola ya kimarekaniwajibu wajibu institute of public accountabilitywsdp mradi wa maendeleo sekta ya maji orodha ya vielelezo kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka kielelezo na
 baadhi ya makosa ya jinai yanayotokana na uhalifu wa utakatishaji fedha kielelezo na
 utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kielelezo na
 uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga kwa mwaka wa fedha hadi kielelezo na
 upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo katika vituo vya afya kwa kipindi cha mwaka kielelezo na
asilimia ya taasisi zilizotekeleza matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi za umma nchini katika ngazi mbalimbali kielelzo na
 udhaifu katika ununuzi wa umma kielelezo na
upungufu wa fedha za bajeti zinazotolewa kwa kurugenzi ya mafunzo kielelezo na
 mchanganuo wa tzs 
 bilioni ambazo zina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kielezo na
 mchanganuo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa kielelezo na
 makusanyo ambayo hayajapelekwa kwenye mfuko mkuu wa serikali kielelezo na
 upotevu wa makusanyo ya ndani katika msm kwa mwaka na kielelezo na
 matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali tuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kutoka mwaka hadi mwaka kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kwenye mashirika ya umma kwa mwaka hadi mwaka kielelezo na
 kasoro zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za cag za ukaguzi wa ufanisi katika serikali kuu mashirika ya umma mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ya mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yaliyopo kwenye ripoti za cag ili waweze kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali za umma zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu na sehemu ya nne ni hitimisho
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sehemu hii wajibu imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo yatokanayo na ukaguzi wa ufanisi na maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi ambao pia huitwa ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake kwa kuzingatia uwekevu tija na ufanisi
uwekevu tija na ufanisi unaweza kuelezwa kama ifuatavyo a uwekevu ni kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli huku ukizingatia ubora unaohitajika
b ufanisi ni kiwango ambacho malengo yamefikiwa na uhusiano kati ya malengo yaliyokusudiwa na matokeo halisi katika shughuli husika
c tija ni uhusiano kati ya matokeo kwa kuzingatia bidhaa huduma na rasilimali zilizotumika kuzalishia
cag hufanya ukaguzi wa aina hii kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marekebisho yake
tofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa aina hii haupelekei cag kutoa hati ya ukaguzi
mara nyingi ukaguzi huu huweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika katika eneo linalokaguliwa
katika ripoti hii wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti sita kati ya ripoti kumi na mbili za ukaguzi wa ufanisi zilizotolewa na cag mwaka 
ripoti hizo zimechambuliwa kwa kuwa zinamgusa mwananchi moja kwa moja kiuchumi na kijamii
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti za ukaguzi za ufanisi katika maeneo yafuatayo utekelezaji wa mikakati ya kitaifa ya kudhibiti utakatishaji fedha utolewaji wa mafunzo kwa walimu utolewaji wa huduma za kinga na chanjo kwa watoto usimamizi wa mfumo wa ununuzi wa umma udhibiti wa magonjwa ya mifugo na ripoti ya ufuatiliaji wa mapendekezo ya cag kwa ripoti tano za ufanisi zilizotolewa machi 
katika kufanya uchambuzi huu wajibu imezingatia mambo yafuatayo changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kujitokeza kutokana na mapungufu hayo pamoja na ushauri wa nini kifanyike ili kuongeza ufanisi katika sekta husika
utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za mwaka mwaka cag ametoa ripoti ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano za ukaguzi wa ufanisi za mwaka 
ripoti hizo zilikua na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo namba 
 utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za cag za ukaguzi wa ufanisi katika serikali kuu mashirika ya umma mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ya mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yaliyopo kwenye ripoti za cag ili waweze kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali za umma zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu na sehemu ya nne ni hitimisho
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sehemu hii wajibu imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo yatokanayo na ukaguzi wa ufanisi na maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi ambao pia huitwa ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake kwa kuzingatia uwekevu tija na ufanisi
uwekevu tija na ufanisi unaweza kuelezwa kama ifuatavyo a uwekevu ni kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli huku ukizingatia ubora unaohitajika
b ufanisi ni kiwango ambacho malengo yamefikiwa na uhusiano kati ya malengo yaliyokusudiwa na matokeo halisi katika shughuli husika
c tija ni uhusiano kati ya matokeo kwa kuzingatia bidhaa huduma na rasilimali zilizotumika kuzalishia
cag hufanya ukaguzi wa aina hii kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marekebisho yake
tofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa aina hii haupelekei cag kutoa hati ya ukaguzi
mara nyingi ukaguzi huu huweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika katika eneo linalokaguliwa
katika ripoti hii wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti sita kati ya ripoti kumi na mbili za ukaguzi wa ufanisi zilizotolewa na cag mwaka 
ripoti hizo zimechambuliwa kwa kuwa zinamgusa mwananchi moja kwa moja kiuchumi na kijamii
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti za ukaguzi za ufanisi katika maeneo yafuatayo utekelezaji wa mikakati ya kitaifa ya kudhibiti utakatishaji fedha utolewaji wa mafunzo kwa walimu utolewaji wa huduma za kinga na chanjo kwa watoto usimamizi wa mfumo wa ununuzi wa umma udhibiti wa magonjwa ya mifugo na ripoti ya ufuatiliaji wa mapendekezo ya cag kwa ripoti tano za ufanisi zilizotolewa machi 
katika kufanya uchambuzi huu wajibu imezingatia mambo yafuatayo changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kujitokeza kutokana na mapungufu hayo pamoja na ushauri wa nini kifanyike ili kuongeza ufanisi katika sekta husika
utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za mwaka mwaka cag ametoa ripoti ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano za ukaguzi wa ufanisi za mwaka 
ripoti hizo zilikua na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo namba 
 kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka wizara ya maji na umwagiliaji na wizara ya elimu sayansi na teknolojia ndizo zilizofanya vizuri katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kutekeleza kwa kiwango cha asilimia na mtawalia
wakati wizara ya kilimo na mifugo pamoja na ofisi ya rais tamisemi hazikutekeleza pendekezo hata moja katika mapendekezo na mtawalia kwa kipindi hicho
maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyopelekea ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni vitendo au kitendo cha makusudi kinachofanywa na watu au mtu kwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha wananchi kutokuwa na imani na serikali yao kukosekana kwa uwazi uwajibikaji utawala bora pamoja na kuvuruga bei ya soko kwa bidhaa mbalimbali na kupelekea wananchi kukosa huduma bora za kijamii
vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo c kutumia hundi za malipo zilizoghushiwa d kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za ununuzi wa umma e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma na bidhaa ambazo hazijatolewa au kupokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo i malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani j kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi mahitaji na k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama yalivyochambuliwa katika sehemu ya tatu ya ripoti hii
 kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka wizara ya maji na umwagiliaji na wizara ya elimu sayansi na teknolojia ndizo zilizofanya vizuri katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kutekeleza kwa kiwango cha asilimia na mtawalia
wakati wizara ya kilimo na mifugo pamoja na ofisi ya rais tamisemi hazikutekeleza pendekezo hata moja katika mapendekezo na mtawalia kwa kipindi hicho
maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyopelekea ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni vitendo au kitendo cha makusudi kinachofanywa na watu au mtu kwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha wananchi kutokuwa na imani na serikali yao kukosekana kwa uwazi uwajibikaji utawala bora pamoja na kuvuruga bei ya soko kwa bidhaa mbalimbali na kupelekea wananchi kukosa huduma bora za kijamii
vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo c kutumia hundi za malipo zilizoghushiwa d kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za ununuzi wa umma e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma na bidhaa ambazo hazijatolewa au kupokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo i malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani j kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi mahitaji na k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama yalivyochambuliwa katika sehemu ya tatu ya ripoti hii
 kielelezo na
 baadhi ya makosa ya jinai yanayotokana na uhalifu wa utakatishaji fedha athari kila nchi barani afrika ikiwemo tanzania hupoteza wastani wa dola za kimarekani bilioni moja sawa na tzs 
 trilioni kwa mwaka kutokana na mtiririko haramu wa fedha illicit financial flows unaosababishwa na makosa ya utakatishaji fedha
kukosekana kwa sera na mpango mkakati mpya pamoja na uratibu wa mapambano dhidi ya utakatishaji fedha nchini kumesababisha athari zifuatazo biashara ya madawa ya kulevya ukwepaji wa kodimakosa yanayotokana na utakatishwaji fedhabiashara ya bidhaa bandia ujangili na umilikiwa nyara za serikali uchimbaji wa madinina biashara ya madinibila kuzingatia sheria matumizi mabayaya fedha utoaji rushwa au hongo a kuwanyima wafanyabiashara fursa ya kufanya biashara katika mazingira ya usawa na uwazi kutokana na mtiririko wa fedha haramu unaopelekea uhalifu wa utakatishaji fedha
b serikali kushindwa kupata taarifa za uhakika za kiuchumi ikiwa watoa taarifa wanaendelea kutozingatia miongozo inayotolewa na kamati ya kitaifa ya mapambano dhidi ya utakatishaji fedha
c jamii kutojua nafasi yake katika mapambano dhidi ya utakatishaji fedha kutokana na kukosekana kwa uwazi wa taarifa za utakatishaji fedha ikiwemo ripoti za miamala ya fedha inayoshukiwa
ushauri wajibu inashauri yafuatayo kufanyika ili kudhibiti uhalifu wa utakatishaji fedha nchini jambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afya ripoti ya ukaguzi ya ufanisi katika utoaji wa huduma za kinga na chanjo kwa watoto nchini imeonesha udhaifu katika utolewaji wa kinga na chanjo
udhaifu huo ni pamoja na serikali kutoa fedha pungufu katika manunuzi ya chanjo pamoja na uhaba wa watumishi kama ifuatavyo kielelezo na
 utolewaji f inyu wa fedha za manunuzi ya chanjo tzs bilioni vilevile mwenendo wa uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga baina ya serikali na wabia wa maendeleo unaonesha uchangiaji hafifu kutoka serikalini kwa miaka minne mfululizo hadi kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
 a wizara ya fedha na mipango washirikiane na kamati ya taifa ya kupambana na utakatishaji fedha namlc ili kuandaa sera na mpango mkakati mpya wa kuzuia utakatishaji fedha nchini
b idara ya kiintelijensia ya fedha ya wizara ya fedha na mipango ihakikishe kuwa wadau kutoka sekta tekelezi wanapatiwa taarifa za miamala inayoshukiwa kwa wakati ili kuleta ufanisi wa uchambuzi na ufuatiliaji wa taarifa hizo kwa manufaa ya umma
c kamati ya taifa ya kupambana na utakatishaji fedha namlc ikishirikiana na idara ya kiintelijensia ya fedha ya wizara ya fedha na mipango iwajengee uwezo taasisi tekelezi ili ziweze kutoa taarifa za utakatishaji fedha kwa wakati na kuleta ufanisi katika mapambano dhidi ya uhalifu huo
serikali kutoa fedha pungufu katika manunuzi ya chanjocag alibaini kiasi cha fedha kilichotolewa na serikali kwa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto kwa ajili ya kufanya manunuzi ya chanjo kilikua chini ya nusu ya bajeti iliyopangwa
kwa mwaka wa fedha bajeti iliyopangwa ilikua tzs bilioni na kiasi kilichotolewa kilikuwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia tu
ufinyu wa utoaji fedha umesababisha uhaba katika manunuzi ya chanjo
mfano vituo vya afya kati ya vituo vilivyokaguliwa na cag havikuwa na chanjo yoyote wakati vituo kati ya havikuwa na chanjo ya surua measles rubella na vituo kati ya havikuwa na chanjo ya polio opv
utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kwa miaka mitatu mfululizo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 a kielelezo na
 baadhi ya makosa ya jinai yanayotokana na uhalifu wa utakatishaji fedha athari kila nchi barani afrika ikiwemo tanzania hupoteza wastani wa dola za kimarekani bilioni moja sawa na tzs 
 trilioni kwa mwaka kutokana na mtiririko haramu wa fedha illicit financial flows unaosababishwa na makosa ya utakatishaji fedha
kukosekana kwa sera na mpango mkakati mpya pamoja na uratibu wa mapambano dhidi ya utakatishaji fedha nchini kumesababisha athari zifuatazo biashara ya madawa ya kulevya ukwepaji wa kodimakosa yanayotokana na utakatishwaji fedhabiashara ya bidhaa bandia ujangili na umilikiwa nyara za serikali uchimbaji wa madinina biashara ya madinibila kuzingatia sheria matumizi mabayaya fedha utoaji rushwa au hongo a kuwanyima wafanyabiashara fursa ya kufanya biashara katika mazingira ya usawa na uwazi kutokana na mtiririko wa fedha haramu unaopelekea uhalifu wa utakatishaji fedha
b serikali kushindwa kupata taarifa za uhakika za kiuchumi ikiwa watoa taarifa wanaendelea kutozingatia miongozo inayotolewa na kamati ya kitaifa ya mapambano dhidi ya utakatishaji fedha
c jamii kutojua nafasi yake katika mapambano dhidi ya utakatishaji fedha kutokana na kukosekana kwa uwazi wa taarifa za utakatishaji fedha ikiwemo ripoti za miamala ya fedha inayoshukiwa
ushauri wajibu inashauri yafuatayo kufanyika ili kudhibiti uhalifu wa utakatishaji fedha nchini jambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afya ripoti ya ukaguzi ya ufanisi katika utoaji wa huduma za kinga na chanjo kwa watoto nchini imeonesha udhaifu katika utolewaji wa kinga na chanjo
udhaifu huo ni pamoja na serikali kutoa fedha pungufu katika manunuzi ya chanjo pamoja na uhaba wa watumishi kama ifuatavyo kielelezo na
 utolewaji f inyu wa fedha za manunuzi ya chanjo tzs bilioni vilevile mwenendo wa uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga baina ya serikali na wabia wa maendeleo unaonesha uchangiaji hafifu kutoka serikalini kwa miaka minne mfululizo hadi kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
 a wizara ya fedha na mipango washirikiane na kamati ya taifa ya kupambana na utakatishaji fedha namlc ili kuandaa sera na mpango mkakati mpya wa kuzuia utakatishaji fedha nchini
b idara ya kiintelijensia ya fedha ya wizara ya fedha na mipango ihakikishe kuwa wadau kutoka sekta tekelezi wanapatiwa taarifa za miamala inayoshukiwa kwa wakati ili kuleta ufanisi wa uchambuzi na ufuatiliaji wa taarifa hizo kwa manufaa ya umma
c kamati ya taifa ya kupambana na utakatishaji fedha namlc ikishirikiana na idara ya kiintelijensia ya fedha ya wizara ya fedha na mipango iwajengee uwezo taasisi tekelezi ili ziweze kutoa taarifa za utakatishaji fedha kwa wakati na kuleta ufanisi katika mapambano dhidi ya uhalifu huo
serikali kutoa fedha pungufu katika manunuzi ya chanjocag alibaini kiasi cha fedha kilichotolewa na serikali kwa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto kwa ajili ya kufanya manunuzi ya chanjo kilikua chini ya nusu ya bajeti iliyopangwa
kwa mwaka wa fedha bajeti iliyopangwa ilikua tzs bilioni na kiasi kilichotolewa kilikuwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia tu
ufinyu wa utoaji fedha umesababisha uhaba katika manunuzi ya chanjo
mfano vituo vya afya kati ya vituo vilivyokaguliwa na cag havikuwa na chanjo yoyote wakati vituo kati ya havikuwa na chanjo ya surua measles rubella na vituo kati ya havikuwa na chanjo ya polio opv
utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kwa miaka mitatu mfululizo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 a kielelezo na
 uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga kwa mwaka wa fedha hadi tzs bilioni b uhaba wa watoa huduma za afya za kinga na chanjo kielelezo na
 upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo katika vituo vya afya kwa kipindi cha mwaka mchango wa wafadhili mchango wa serikali 
 cag alibaini kwa mwaka wa fedha kulikuwa na uhaba wa watoa huduma za kinga na chanjo kwa asilimia nchi nzima
sambamba na hilo bado kumekuwa na uhaba wa wataalamu wanaohitajika
mfano wahudumu kati ya wahudumu wanaofanya kazi katika idara ya kinga na chanjo ivd katika vituo vilivyokaguliwa hawana utaalamu wa masuala ya chanjo na kinga
kielelezi na
kinaonesha kuongezeka kwa upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo kwenye vituo vya afya
athari utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kwa watoto pamoja na uhaba wa watumishi wenye utaalamu wa kinga na chanjo kwenye vituo vya afya unasababisha athari zifuatazo ushauri ili kumaliza tatizo la uhaba wa watumishi wenye taaluma ya kinga na chanjo na upungufu wa utolewaji wa fedha za manunuzi ya chanjo wajibu inashauri mambo yafuatayo yafanyike a wizara ya fedha na mipango itoe kipaumbele kwa bajeti ya huduma za kinga na chanjo katika wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto ili kutoa fedha hizo kwa wakati na kwa ukamilifu
b wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto na ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na asasi za kiraia azaki zitoe mafunzo kwa watumishi wasio na weledi wa kinga na chanjo kwenye vituo vya afya ili kuongeza ufanisi na ubora wa utoaji wa huduma hizo
c serikali iweke mkakati maalum wa kuhakikisha kuwa inatenga na inatoa fedha husika kama inavyokubalika kati ya serikali na wadau wa maendeleo ili kutowavunja moyo wadau hao
 a vifo vya watoto walio chini ya umri wa miaka mitano
ripoti ya unicef ya mwaka inaonesha kuwa kila siku nchini tanzania kuna vifo vya watoto wenye umri wa chini ya miaka vinavyotokana na magonjwa yenye kinga na chanjo kama vile kuhara na malaria
vilevile moja ya malengo mahususi ya lengo namba la malengo endelevu ya maendeleo sdgs linasema kumaliza vifo vya watoto walio chini ya miaka hadi kufikia mwaka 
wajibu inaamini kuwa iwapo huduma za chanjo na kinga zitaendelea kupewa fedha pungufu ni dhahiri kuwa lengo hilo halitafikiwa
b uhaba wa watumishi wenye taaluma ya kinga na chanjo umesababisha udhaifu wa utoaji huduma za kinga na chanjo hususan kwenye vituo vya afya hivyo kuifanya jamii kukosa huduma hiyo muhimu pindi inapohitajika
 kielelezo na
 uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga kwa mwaka wa fedha hadi tzs bilioni b uhaba wa watoa huduma za afya za kinga na chanjo kielelezo na
 upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo katika vituo vya afya kwa kipindi cha mwaka mchango wa wafadhili mchango wa serikali 
 cag alibaini kwa mwaka wa fedha kulikuwa na uhaba wa watoa huduma za kinga na chanjo kwa asilimia nchi nzima
sambamba na hilo bado kumekuwa na uhaba wa wataalamu wanaohitajika
mfano wahudumu kati ya wahudumu wanaofanya kazi katika idara ya kinga na chanjo ivd katika vituo vilivyokaguliwa hawana utaalamu wa masuala ya chanjo na kinga
kielelezi na
kinaonesha kuongezeka kwa upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo kwenye vituo vya afya
athari utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kwa watoto pamoja na uhaba wa watumishi wenye utaalamu wa kinga na chanjo kwenye vituo vya afya unasababisha athari zifuatazo ushauri ili kumaliza tatizo la uhaba wa watumishi wenye taaluma ya kinga na chanjo na upungufu wa utolewaji wa fedha za manunuzi ya chanjo wajibu inashauri mambo yafuatayo yafanyike a wizara ya fedha na mipango itoe kipaumbele kwa bajeti ya huduma za kinga na chanjo katika wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto ili kutoa fedha hizo kwa wakati na kwa ukamilifu
b wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto na ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na asasi za kiraia azaki zitoe mafunzo kwa watumishi wasio na weledi wa kinga na chanjo kwenye vituo vya afya ili kuongeza ufanisi na ubora wa utoaji wa huduma hizo
c serikali iweke mkakati maalum wa kuhakikisha kuwa inatenga na inatoa fedha husika kama inavyokubalika kati ya serikali na wadau wa maendeleo ili kutowavunja moyo wadau hao
 a vifo vya watoto walio chini ya umri wa miaka mitano
ripoti ya unicef ya mwaka inaonesha kuwa kila siku nchini tanzania kuna vifo vya watoto wenye umri wa chini ya miaka vinavyotokana na magonjwa yenye kinga na chanjo kama vile kuhara na malaria
vilevile moja ya malengo mahususi ya lengo namba la malengo endelevu ya maendeleo sdgs linasema kumaliza vifo vya watoto walio chini ya miaka hadi kufikia mwaka 
wajibu inaamini kuwa iwapo huduma za chanjo na kinga zitaendelea kupewa fedha pungufu ni dhahiri kuwa lengo hilo halitafikiwa
b uhaba wa watumishi wenye taaluma ya kinga na chanjo umesababisha udhaifu wa utoaji huduma za kinga na chanjo hususan kwenye vituo vya afya hivyo kuifanya jamii kukosa huduma hiyo muhimu pindi inapohitajika
 jambo la udhaifu katika usimamizi wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma kila mwaka wastani wa zaidi ya asilimia ya matumizi ya serikali yanatumika katika kufanya manunuzi ya huduma bidhaa na ujenzi wa miundombinu
ripoti ya cag inaonesha kumekuwa na usimamizi usioridhisha wa mfumo wa manunuzi ya umma hapa nchini
hali hii inatokana na wizara ya fedha na mipango pamoja na bunge kutosimamia ipasavyo taasisi zinazohusika na usimamizi wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma nchini
taasisi za usimamizi zilizohusishwa katika ukaguzi huu ni mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra pamoja na kitengo cha sera katika ununuzi wa umma pppd
katika ukaguzi wa mwaka cag alibaini kuwa wizara ya fedha na mipango kupitia kitengo cha sera katika ununuzi wa umma haikuwahi kufanya ufuatiliaji au tathmini ya utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma katika taasisi nunuzi kwa kipindi cha miaka mitano
pia alibaini pppd na ppra hazijaweka mkazo katika kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ingawa ndiyo jukumu lao mahususi
ripoti ya cag inaonesha taasisi hizi za udhibiti wa ununuzi wa umma hasa pppd imekuwa haitengi fedha kwa lengo la kufanya kazi za ufuatiliaji na tathmini monitoring evaluation and learning licha yakuwa serikali imekuwa ikiipatia wastani wa asilimia ya bajeti yake
cag alibaini kuwa mipango kazi ya taasisi hizi ilijikita zaidi katika kutoa mafunzo
changamoto zilizobainishwa zinazifanya taasisi hizi kushindwa kusimamia vyema utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma
baadhi ya mapungufu yaliyobainishwa ni kama yafuatayo a taasisi nunuzi sawa na asilimia hazikufanyiwa ukaguzi hata mara moja katika kipindicha miaka mitano ingawa zilistahili kuwa zimekaguliwa mara tano
pia taasisi sawa na asilimia zilikaguliwa mara moja tu katika kipindi cha miaka mitano kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kifungu cha i taasisi hizi zilipaswa kukaguliwa mara tano
b kwa muda wa miaka kumi wizara ya fedha na mipango kupitia kitengo cha pppd haikuweza kukamilisha uandaaji wa sera ya taifa ya ununuzi ya umma licha ya serikali kuwa imelipa tzs 
 milioni kwa kazi hiyo
rasimu ya sera hii haikuidhinishwa na baraza la makatibu wakuu kutokana na kuandaliwa bila kufuata mfumo wa uandaaji wa sera ya kitaifa ya ununuzi ya umma pamoja na kutofanyika utafiti wa kutosha wakati wa uandaaji wake
c kumekuwa na utekelezaji duni wa mfumo wa manunuzi kwa taasisi za ununuzi za umma
asilimia ya taasisi za ununuzi za umma hazikuwasilisha mikataba ya ununuzi waliyoingia na watoa huduma kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 kielelezo na
asilimia ya taasisi zilizotekeleza matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi za umma nchini katika ngazi mbalimbali
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa hapo juu athari zifuatazo zimeonekana a kielelzo na
 udhaifu katika ununuzi wa umma kuendelea kuwepo kwa vitendo vya rushwa na ubadhirifu katika michakato ya manunuzi nchini
kwa mwaka ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na kiasi cha tzs 
 bilioni ambacho kilitumika pasipokufuata matakwa ya sheria na kanuni za mfumo wa manunuzi ya umma nchini hivyo kuleta mashaka iwapo matumizi hayo yalileta tija yeyote kwa jamii
mchanganuo wa fedha hizo ni kama unavyoonekana kwenye kielelezo na
 jumla 
 jambo la udhaifu katika usimamizi wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma kila mwaka wastani wa zaidi ya asilimia ya matumizi ya serikali yanatumika katika kufanya manunuzi ya huduma bidhaa na ujenzi wa miundombinu
ripoti ya cag inaonesha kumekuwa na usimamizi usioridhisha wa mfumo wa manunuzi ya umma hapa nchini
hali hii inatokana na wizara ya fedha na mipango pamoja na bunge kutosimamia ipasavyo taasisi zinazohusika na usimamizi wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma nchini
taasisi za usimamizi zilizohusishwa katika ukaguzi huu ni mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra pamoja na kitengo cha sera katika ununuzi wa umma pppd
katika ukaguzi wa mwaka cag alibaini kuwa wizara ya fedha na mipango kupitia kitengo cha sera katika ununuzi wa umma haikuwahi kufanya ufuatiliaji au tathmini ya utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma katika taasisi nunuzi kwa kipindi cha miaka mitano
pia alibaini pppd na ppra hazijaweka mkazo katika kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ingawa ndiyo jukumu lao mahususi
ripoti ya cag inaonesha taasisi hizi za udhibiti wa ununuzi wa umma hasa pppd imekuwa haitengi fedha kwa lengo la kufanya kazi za ufuatiliaji na tathmini monitoring evaluation and learning licha yakuwa serikali imekuwa ikiipatia wastani wa asilimia ya bajeti yake
cag alibaini kuwa mipango kazi ya taasisi hizi ilijikita zaidi katika kutoa mafunzo
changamoto zilizobainishwa zinazifanya taasisi hizi kushindwa kusimamia vyema utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma
baadhi ya mapungufu yaliyobainishwa ni kama yafuatayo a taasisi nunuzi sawa na asilimia hazikufanyiwa ukaguzi hata mara moja katika kipindicha miaka mitano ingawa zilistahili kuwa zimekaguliwa mara tano
pia taasisi sawa na asilimia zilikaguliwa mara moja tu katika kipindi cha miaka mitano kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kifungu cha i taasisi hizi zilipaswa kukaguliwa mara tano
b kwa muda wa miaka kumi wizara ya fedha na mipango kupitia kitengo cha pppd haikuweza kukamilisha uandaaji wa sera ya taifa ya ununuzi ya umma licha ya serikali kuwa imelipa tzs 
 milioni kwa kazi hiyo
rasimu ya sera hii haikuidhinishwa na baraza la makatibu wakuu kutokana na kuandaliwa bila kufuata mfumo wa uandaaji wa sera ya kitaifa ya ununuzi ya umma pamoja na kutofanyika utafiti wa kutosha wakati wa uandaaji wake
c kumekuwa na utekelezaji duni wa mfumo wa manunuzi kwa taasisi za ununuzi za umma
asilimia ya taasisi za ununuzi za umma hazikuwasilisha mikataba ya ununuzi waliyoingia na watoa huduma kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 kielelezo na
asilimia ya taasisi zilizotekeleza matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi za umma nchini katika ngazi mbalimbali
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa hapo juu athari zifuatazo zimeonekana a kielelzo na
 udhaifu katika ununuzi wa umma kuendelea kuwepo kwa vitendo vya rushwa na ubadhirifu katika michakato ya manunuzi nchini
kwa mwaka ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na kiasi cha tzs 
 bilioni ambacho kilitumika pasipokufuata matakwa ya sheria na kanuni za mfumo wa manunuzi ya umma nchini hivyo kuleta mashaka iwapo matumizi hayo yalileta tija yeyote kwa jamii
mchanganuo wa fedha hizo ni kama unavyoonekana kwenye kielelezo na
 jumla 
 a ushauri ili kutatua changamoto zinazokabili usimamizi wa mfumo wa ununuzi nchini wajibu inashauri yafuatayo a b jambo la utolewaji hafifu wa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari
serikali imekuwa ikifanya jitihada mbalimbali zinazolenga kuboresha elimu nchini
kati ya jitihada hizo ni pamoja na kuhakikisha kuwa sekta ya elimu inakuwa miongoni mwa sekta tatu zinazotengewa kiasi kikubwa cha bajeti
vilevile sekta imekuwa na sera na mipango kama vile mpango wa maendeleo wa sekta ya elimu sera ya taifa ya elimu sera ya taifa ya elimu na mafunzo pamoja na muundo wa tume ya utumishi wa waalimu 
hata hivyo jitihada hizi zimeshindwa kuhakikisha kunakuwa na mpango mkakati wa taifa wa mafunzo unaotekelezeka ambao utatumika kusimamia mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
pia cag alibaini kuwa pamoja na bajeti ya sekta ya elimu kuwa kubwa bado serikali imekuwa ikishindwa kutoa fedha zote zilizoidhinishwa
kwa mfano kurugenzi ya mafunzo ya walimu kwa miaka minne mfululizo imekuwa ikipewa fedha pungufu ya bajeti iliyoidhinishwa kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
upungufu wa fedha za bajeti zinazotolewa kwa kurugenzi ya mafunzo wizara ya fedha na mipango isimamie kitengo cha sera ya ununuzi wa umma dppp ili kuhakikisha kitengo hicho kinakamilisha rasimu ya sera mpya ya taifa ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango iipatie ppra watumishi na vitendea kazi vitakavyo iwezesha kuanzisha ofisi za kanda kwa ngazi ya mkoa ili kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma
kupungua kwa uwazi na uwajibikaji katika utekelezaji wa shughuli za manunuzi ya umma
hali hii imepelekea wazabuni mbalimbali kunyimwa zabuni pasipo kuwa na sababu za msingi pamoja na taasisi nunuzi kununua bidhaa kwa mzabuni mmoja pasipo ushindani
kwa mfano mamlaka ya bandari tanzania ilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni pasipo kuwepo ushindani na sababu za msingi za kutofanya ushindani wa wazabuni
pia veta ilitoa zabuni kwa mzabuni mwenye gharama ya dola za kimarekani usd 
 na kumuacha mzabuni aliyekuwa na gharama ya dola za kimarekani usd bila sababu za msingi za kufidia tofauti kubwa ya usd 
hali hii imepelekea serikali kupata hasara katika zabuni hiyo
 athari wizara ya elimu sayansi na teknolojia imeshindwa kutoa mafunzo ya walimu kwa asilimia kutokana na upungufu wa fedha zinazotolewa kwa ajili ya bajeti ya mafunzo kwa walimu
hali hii kupelekea baadhi ya walimu kukosa ujuzi na maarifa mapya na kusababisha elimu inayotolewa kutokidhi viwango stahiki
ushauri ili kutatua changamoto zinazokabili utoaji wa mafunzo kwa walimu wajibu inashauri yafuatayo a b jambo la changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini wizara ya mifugo na uvuvi kupitia idara ya huduma za mifugo imeshindwa kuweka mfumo madhubuti wa kukinga na kuzuia magonjwa ya mifugo
hii ni kutokana na kutokuwepo kwa mfumo madhubuti wa kuchunguza na kuripoti magonjwa ya mifugo
cag alibaini changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini kama zifuatavyo a b c d e serikali itilie maanani umuhimu wa kupanga na kutoa fedha kamilifu kwa ajili ya mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
wizara ya elimu sayansi na teknolojia iandae mpango mkakati wa taifa wa mafunzo unaotekelezeka utakaotumika kusimamia mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
asilimia ya mfumo wa kuchunguza na kuripoti magonjwa ya mifugo unafanywa kianalojia manual operations
halmashauri tano hazikuwa na mtandao unaoweza kufanya kazi hizo kwa njia ya mtandao
hali hii inafanya kuchelewa kwa utoaji wa taarifa za milipuko ya magonjwa kutoka eneo moja kwenda eneo jingine
sheria ya magonjwa ya mifugo ya mwaka inaelekeza taarifa zote za magonjwa ya wanyama ziwe zimekwisha wasilishwa katika mamlaka husika katika kipindi cha masaa 
hata hivyo katika halmashauri hizo kulikuwa na ucheleweshaji wa taarfia za magonjwa kwa kipindi cha masaa hadi zaidi ya kipindi kilichotamkwa na sheria
mfumo wa uchunguzi wa magonjwa ya mifugo umeshindwa kukusanya zaidi ya asilimia ya taarifa za magonjwa yaliyotokea katika maeneo mbalimbali nchini
upungufu mkubwa wa maafisa mifugo na wasaidizi wa maafisa ugani para professional officers
kati ya wasaidizi wa maafisa ugani wanaohitajika kuna upungufu wa wasaidizi wa maafisa ugani sawa na asilimia magonjwa mengi ya mifugo yamekuwa yakiongezeka mwaka hadi mwaka badala ya kupungua
magonjwa yaliyoongezeka ni homa ya nguruwe asf asilimia homa ya mapafu kwa mbuzi ccpp asilimia pamoja na ugonjwa wa ngozi lsd asilimia 
 a ushauri ili kutatua changamoto zinazokabili usimamizi wa mfumo wa ununuzi nchini wajibu inashauri yafuatayo a b jambo la utolewaji hafifu wa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari
serikali imekuwa ikifanya jitihada mbalimbali zinazolenga kuboresha elimu nchini
kati ya jitihada hizo ni pamoja na kuhakikisha kuwa sekta ya elimu inakuwa miongoni mwa sekta tatu zinazotengewa kiasi kikubwa cha bajeti
vilevile sekta imekuwa na sera na mipango kama vile mpango wa maendeleo wa sekta ya elimu sera ya taifa ya elimu sera ya taifa ya elimu na mafunzo pamoja na muundo wa tume ya utumishi wa waalimu 
hata hivyo jitihada hizi zimeshindwa kuhakikisha kunakuwa na mpango mkakati wa taifa wa mafunzo unaotekelezeka ambao utatumika kusimamia mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
pia cag alibaini kuwa pamoja na bajeti ya sekta ya elimu kuwa kubwa bado serikali imekuwa ikishindwa kutoa fedha zote zilizoidhinishwa
kwa mfano kurugenzi ya mafunzo ya walimu kwa miaka minne mfululizo imekuwa ikipewa fedha pungufu ya bajeti iliyoidhinishwa kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
upungufu wa fedha za bajeti zinazotolewa kwa kurugenzi ya mafunzo wizara ya fedha na mipango isimamie kitengo cha sera ya ununuzi wa umma dppp ili kuhakikisha kitengo hicho kinakamilisha rasimu ya sera mpya ya taifa ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango iipatie ppra watumishi na vitendea kazi vitakavyo iwezesha kuanzisha ofisi za kanda kwa ngazi ya mkoa ili kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma
kupungua kwa uwazi na uwajibikaji katika utekelezaji wa shughuli za manunuzi ya umma
hali hii imepelekea wazabuni mbalimbali kunyimwa zabuni pasipo kuwa na sababu za msingi pamoja na taasisi nunuzi kununua bidhaa kwa mzabuni mmoja pasipo ushindani
kwa mfano mamlaka ya bandari tanzania ilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni pasipo kuwepo ushindani na sababu za msingi za kutofanya ushindani wa wazabuni
pia veta ilitoa zabuni kwa mzabuni mwenye gharama ya dola za kimarekani usd 
 na kumuacha mzabuni aliyekuwa na gharama ya dola za kimarekani usd bila sababu za msingi za kufidia tofauti kubwa ya usd 
hali hii imepelekea serikali kupata hasara katika zabuni hiyo
 athari wizara ya elimu sayansi na teknolojia imeshindwa kutoa mafunzo ya walimu kwa asilimia kutokana na upungufu wa fedha zinazotolewa kwa ajili ya bajeti ya mafunzo kwa walimu
hali hii kupelekea baadhi ya walimu kukosa ujuzi na maarifa mapya na kusababisha elimu inayotolewa kutokidhi viwango stahiki
ushauri ili kutatua changamoto zinazokabili utoaji wa mafunzo kwa walimu wajibu inashauri yafuatayo a b jambo la changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini wizara ya mifugo na uvuvi kupitia idara ya huduma za mifugo imeshindwa kuweka mfumo madhubuti wa kukinga na kuzuia magonjwa ya mifugo
hii ni kutokana na kutokuwepo kwa mfumo madhubuti wa kuchunguza na kuripoti magonjwa ya mifugo
cag alibaini changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini kama zifuatavyo a b c d e serikali itilie maanani umuhimu wa kupanga na kutoa fedha kamilifu kwa ajili ya mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
wizara ya elimu sayansi na teknolojia iandae mpango mkakati wa taifa wa mafunzo unaotekelezeka utakaotumika kusimamia mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
asilimia ya mfumo wa kuchunguza na kuripoti magonjwa ya mifugo unafanywa kianalojia manual operations
halmashauri tano hazikuwa na mtandao unaoweza kufanya kazi hizo kwa njia ya mtandao
hali hii inafanya kuchelewa kwa utoaji wa taarifa za milipuko ya magonjwa kutoka eneo moja kwenda eneo jingine
sheria ya magonjwa ya mifugo ya mwaka inaelekeza taarifa zote za magonjwa ya wanyama ziwe zimekwisha wasilishwa katika mamlaka husika katika kipindi cha masaa 
hata hivyo katika halmashauri hizo kulikuwa na ucheleweshaji wa taarfia za magonjwa kwa kipindi cha masaa hadi zaidi ya kipindi kilichotamkwa na sheria
mfumo wa uchunguzi wa magonjwa ya mifugo umeshindwa kukusanya zaidi ya asilimia ya taarifa za magonjwa yaliyotokea katika maeneo mbalimbali nchini
upungufu mkubwa wa maafisa mifugo na wasaidizi wa maafisa ugani para professional officers
kati ya wasaidizi wa maafisa ugani wanaohitajika kuna upungufu wa wasaidizi wa maafisa ugani sawa na asilimia magonjwa mengi ya mifugo yamekuwa yakiongezeka mwaka hadi mwaka badala ya kupungua
magonjwa yaliyoongezeka ni homa ya nguruwe asf asilimia homa ya mapafu kwa mbuzi ccpp asilimia pamoja na ugonjwa wa ngozi lsd asilimia 
 athari changamoto zilizobainishwa zinasababisha athari zifuatazo kwa wafugaji na wafanyabiashara wa mazao ya mifugo a b ushauri wajibu inashauri kuwa wizara ya mifugo na uvuvi ishirikiane na mamlaka ya serikali mtandao ega ambayo inadhamana ya kuunda na kusimamia uundwaji wa mifumo ya kielektroniki serikalini
mamlaka hiyo iunde mfumo wa kielektroniki utakao tumika kufanya ufuatiliaji wa magonjwa katika ngazi ya halmashauri pamoja na utoaji wa taarifa kutoka ngazi moja kwenda ngazi nyingine
mfumo huu pia uwekewe uwezo wa kurudisha matokeo ya vipimo na taarifa mbalimbali kutoka maabara na wizara kwenda ngazi za chini hadi kufikia kwa wafugaji wenyewe
aidha ofisi ya rais tamisemi iajiri maafisa mifugo kulingana na sifa na mahitaji yaliyopo ili kupunguza tatizo la vifo vya wanyama hususan maeneo ya vijijini
taarifa ilioshindwakukusanywa upungufuwa wasaidizigonjwa lililo ongezeka homa ya nguruwe gonjwa lililo ongezeka homa ya mapafukwa mbuzi gonjwa lililo ongezeka ugonjwa wa ngozi mfumo wa kuchunguza na kuripoti magonjwaya mifugo kushindwa kudhibiti na kuzuia magonjwa kunasababisha vifo vingi kwa mifugo pamoja na gharama kubwa za kutibu wanyama
mfano katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kumekuwepo na milipuko iliyohusisha magonjwa 
katika milipuko hiyo kulikuwa na visa vya mifugo iliyokuwa katika hali mbaya na kati yao ilikufa
kumekuwa na vifo vya wanyama wadogo ambapo asilimia ya vifo vya wanyama wadogo vinatokana na magonjwa ya miguu na midomo
hata hivyo imebainika kuwa kila mwaka asilimia karibia ya ndama walikufa kwa magonjwa yanayotokana na kupe
 sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kiasi ambacho hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipokuwa na tija yoyote kimepungua kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
ingawa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimepungua bado hali si nzuri kwa upande wa mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kama inavyoonekana katika kielelezo na
 kielelezo na
 mchanganuo wa tzs 
 bilioni ambazo zina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilionikutokana na udhaifu katika mifumo ya makusanyo ya ndani serikali imepoteza tzs 
 bilioni katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa
kiasi kikubwa cha fedha hizi kinatokana na kasoro zilizojitokeza katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielezo na
 mchanganuo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa tzs 
 tzs 
 serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa athari changamoto zilizobainishwa zinasababisha athari zifuatazo kwa wafugaji na wafanyabiashara wa mazao ya mifugo a b ushauri wajibu inashauri kuwa wizara ya mifugo na uvuvi ishirikiane na mamlaka ya serikali mtandao ega ambayo inadhamana ya kuunda na kusimamia uundwaji wa mifumo ya kielektroniki serikalini
mamlaka hiyo iunde mfumo wa kielektroniki utakao tumika kufanya ufuatiliaji wa magonjwa katika ngazi ya halmashauri pamoja na utoaji wa taarifa kutoka ngazi moja kwenda ngazi nyingine
mfumo huu pia uwekewe uwezo wa kurudisha matokeo ya vipimo na taarifa mbalimbali kutoka maabara na wizara kwenda ngazi za chini hadi kufikia kwa wafugaji wenyewe
aidha ofisi ya rais tamisemi iajiri maafisa mifugo kulingana na sifa na mahitaji yaliyopo ili kupunguza tatizo la vifo vya wanyama hususan maeneo ya vijijini
taarifa ilioshindwakukusanywa upungufuwa wasaidizigonjwa lililo ongezeka homa ya nguruwe gonjwa lililo ongezeka homa ya mapafukwa mbuzi gonjwa lililo ongezeka ugonjwa wa ngozi mfumo wa kuchunguza na kuripoti magonjwaya mifugo kushindwa kudhibiti na kuzuia magonjwa kunasababisha vifo vingi kwa mifugo pamoja na gharama kubwa za kutibu wanyama
mfano katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kumekuwepo na milipuko iliyohusisha magonjwa 
katika milipuko hiyo kulikuwa na visa vya mifugo iliyokuwa katika hali mbaya na kati yao ilikufa
kumekuwa na vifo vya wanyama wadogo ambapo asilimia ya vifo vya wanyama wadogo vinatokana na magonjwa ya miguu na midomo
hata hivyo imebainika kuwa kila mwaka asilimia karibia ya ndama walikufa kwa magonjwa yanayotokana na kupe
 sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kiasi ambacho hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipokuwa na tija yoyote kimepungua kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
ingawa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimepungua bado hali si nzuri kwa upande wa mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kama inavyoonekana katika kielelezo na
 kielelezo na
 mchanganuo wa tzs 
 bilioni ambazo zina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilionikutokana na udhaifu katika mifumo ya makusanyo ya ndani serikali imepoteza tzs 
 bilioni katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa
kiasi kikubwa cha fedha hizi kinatokana na kasoro zilizojitokeza katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielezo na
 mchanganuo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa tzs 
 tzs 
 serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa kasoro zilizopelekea serikali kushindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 bilioni ni kama ifuatavyo serikali kuu cag alibaini jumla ya tzs 
 bilioni zilikusanywa lakini hazikupelekwa kwenye mfuko mkuu wa hazina serikali kama inavyoelekeza ibara ya ya katiba ya nchi pamoja na kifungu cha cha sheria ya fedha za umma na
ya mwaka 
fedha ambazo hazikupelekwa katika mfuko mkuu wa hazina ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 kielelezo na
 makusanyo ambayo hayajapelekwa kwenye mfuko mkuu wa serikali mamlaka ya serikali za mitaa cag alibaini jumla ya tzs 
 bilioni ambazo ni mapato ya ndani hazikukusanywa au zilipotea baada ya kukusanywa kutokana na vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu
kumekuwa na ongezeko la asilimia katika upotevu wa mapato ya ndani ukilinganisha na tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 upotevu wa makusanyo ya ndani katika msm kwa mwaka na baadhi ya sababu zilizopelekea mapato hayo kupotea ni pamoja na a tzs 
 bilioni zilitakiwa kukusanywa kama mapato kutoka katika vyanzo mbalimbali kama vile masoko na stendi za mabasi kwenye msm lakini hazikukusanywa
b tzs 
 bilioni zilikusanywa katika msm lakini hazikuthibitishwa kupelekwa benki kama inavyoelekezwa katika agizo namba la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
c tzs 
 bilioni zilikusanywa na wakala kama mapato ya ndani ya halmashauri lakini fedha hizo hazikupelekwa katika halmashauri husika
athari kutokukusanya kodi na mapato ya ndani ya tzs 
 bilioni kumeisababishia serikali kushindwa kufikia malengo ya ukusanyaji wa mapato na kupelekea kushindwa kukamilisha miradi ambayo imepangwa
mfano kama msm zingekusanya tzs 
 bilioni zilizoshindwa kukusanya halmashauri zingeweza kutekeleza miradi ya maendeleo iliyopangwa yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo haikutekelezwa kutokana na makusanyo hafifu ya mapato ya ndani
ushauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki ziondoe matumizi ya mfumo wa fedha taslimu kwenye makusanyo ya malipo ya visa katika ofisi za balozi
vilevile ofisi za takukuru katika ngazi ya wilaya zifanye uchunguzi katika matukio yanayohusu upotevu wa mapato katika halmashauri zilizo katika wilaya zao
 kasoro zilizopelekea serikali kushindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 bilioni ni kama ifuatavyo serikali kuu cag alibaini jumla ya tzs 
 bilioni zilikusanywa lakini hazikupelekwa kwenye mfuko mkuu wa hazina serikali kama inavyoelekeza ibara ya ya katiba ya nchi pamoja na kifungu cha cha sheria ya fedha za umma na
ya mwaka 
fedha ambazo hazikupelekwa katika mfuko mkuu wa hazina ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 kielelezo na
 makusanyo ambayo hayajapelekwa kwenye mfuko mkuu wa serikali mamlaka ya serikali za mitaa cag alibaini jumla ya tzs 
 bilioni ambazo ni mapato ya ndani hazikukusanywa au zilipotea baada ya kukusanywa kutokana na vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu
kumekuwa na ongezeko la asilimia katika upotevu wa mapato ya ndani ukilinganisha na tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 upotevu wa makusanyo ya ndani katika msm kwa mwaka na baadhi ya sababu zilizopelekea mapato hayo kupotea ni pamoja na a tzs 
 bilioni zilitakiwa kukusanywa kama mapato kutoka katika vyanzo mbalimbali kama vile masoko na stendi za mabasi kwenye msm lakini hazikukusanywa
b tzs 
 bilioni zilikusanywa katika msm lakini hazikuthibitishwa kupelekwa benki kama inavyoelekezwa katika agizo namba la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
c tzs 
 bilioni zilikusanywa na wakala kama mapato ya ndani ya halmashauri lakini fedha hizo hazikupelekwa katika halmashauri husika
athari kutokukusanya kodi na mapato ya ndani ya tzs 
 bilioni kumeisababishia serikali kushindwa kufikia malengo ya ukusanyaji wa mapato na kupelekea kushindwa kukamilisha miradi ambayo imepangwa
mfano kama msm zingekusanya tzs 
 bilioni zilizoshindwa kukusanya halmashauri zingeweza kutekeleza miradi ya maendeleo iliyopangwa yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo haikutekelezwa kutokana na makusanyo hafifu ya mapato ya ndani
ushauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki ziondoe matumizi ya mfumo wa fedha taslimu kwenye makusanyo ya malipo ya visa katika ofisi za balozi
vilevile ofisi za takukuru katika ngazi ya wilaya zifanye uchunguzi katika matukio yanayohusu upotevu wa mapato katika halmashauri zilizo katika wilaya zao
 jambo la matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu serikali imepoteza takribani tzs 
 bilioni kutokana na mianya ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu
kiasi hiki ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na tzs 
 bilioni zilizoripotiwa mwaka 
licha ya serikali kuchukua hatua madhubuti za kuondoa watumishi hewa kwenye mfumo wa lawson bado watumishi wanaokoma muda wao wa utumishi wa umma kustaafu huchelewa kuondolewa kwenye mfumo huo
kielelezo na
 kinaonesha matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma serikali kuu jeshi la polisi tanzania lililipa tzs 
 milioni kwa watumishi waliokoma utumishi wao
ripoti ya cag inaonesha malipo yasiyostahili ya tzs 
 milioni katika mamlaka ya serikali za mitaa kutokana na sababu zifuatazo a b c serikali kuu tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni mamlaka ya serikali za mitaa mashirika ya umma msm zililipa tzs 
 milioni kama mishahara kwa watumishi waliofikia ukomo wa utumishi wao
msm hazikurejesha hazina tzs 
 milioni ambayo ni mishahara kwa watumishi waliostaafu kufariki watoro na waliofukuzwa kazi
msm zililipa tzs 
 milioni kwa wafanyakazi wa muda mfupi ambao hawakuwa na mikataba ya kazi
kutokana na mianya ya rushwa ubadhirifu na udanganyifu mashirika ya umma yalilipa jumla ya tzs 
 bilioni kwa watumishi pasipo kupata tija yoyote
asilimia ya malipo hayo yalifanywa na pride kama mikopo kwa watumishi ambao ajira zao zimekoma na kwa watumishi ambao hawakatwi mishahara yao ili kurejesha mikopo hiyo
mchanganuo wa malipo ambayo yanaashiria vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni kama ifuatavyo a malipo yaliyofanywa kwa wastaafu wasiostahili bodi ya mikopo heslb tzs 
 milioni mamlaka ya mbolea tfra tzs 
 milioni mamlaka ya bandari tpa tzs 
 milioni b kadco ililipa tzs 
 milioni kama malipo ya bima pasipo kupokea huduma
c dawasa ililipa tzs 
 bilioni kama malipo yasiyostahili ya posho ya likizo
d pride ilitoa tzs 
 bilioni kama mikopo kwa watumishi ambao ajira zao zimekoma na kwa watumishi ambao hawakatwi mishahara yao
athari serikali kupoteza kiasi cha tzs 
 bilioni kwa mwaka kumepelekea kushindwa kuajiri watumishi wapya na pia inashindwa kuongeza mishahara kwa watumishi waliopo kwenye ajira
mfano kumekuwa na upungufu wa watumishi kwenye sekta mbalimbali kama vile sekta ya afya kilimo na katika taasisi mbalimbali za serikali
 jambo la matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu serikali imepoteza takribani tzs 
 bilioni kutokana na mianya ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu
kiasi hiki ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na tzs 
 bilioni zilizoripotiwa mwaka 
licha ya serikali kuchukua hatua madhubuti za kuondoa watumishi hewa kwenye mfumo wa lawson bado watumishi wanaokoma muda wao wa utumishi wa umma kustaafu huchelewa kuondolewa kwenye mfumo huo
kielelezo na
 kinaonesha matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma serikali kuu jeshi la polisi tanzania lililipa tzs 
 milioni kwa watumishi waliokoma utumishi wao
ripoti ya cag inaonesha malipo yasiyostahili ya tzs 
 milioni katika mamlaka ya serikali za mitaa kutokana na sababu zifuatazo a b c serikali kuu tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni mamlaka ya serikali za mitaa mashirika ya umma msm zililipa tzs 
 milioni kama mishahara kwa watumishi waliofikia ukomo wa utumishi wao
msm hazikurejesha hazina tzs 
 milioni ambayo ni mishahara kwa watumishi waliostaafu kufariki watoro na waliofukuzwa kazi
msm zililipa tzs 
 milioni kwa wafanyakazi wa muda mfupi ambao hawakuwa na mikataba ya kazi
kutokana na mianya ya rushwa ubadhirifu na udanganyifu mashirika ya umma yalilipa jumla ya tzs 
 bilioni kwa watumishi pasipo kupata tija yoyote
asilimia ya malipo hayo yalifanywa na pride kama mikopo kwa watumishi ambao ajira zao zimekoma na kwa watumishi ambao hawakatwi mishahara yao ili kurejesha mikopo hiyo
mchanganuo wa malipo ambayo yanaashiria vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni kama ifuatavyo a malipo yaliyofanywa kwa wastaafu wasiostahili bodi ya mikopo heslb tzs 
 milioni mamlaka ya mbolea tfra tzs 
 milioni mamlaka ya bandari tpa tzs 
 milioni b kadco ililipa tzs 
 milioni kama malipo ya bima pasipo kupokea huduma
c dawasa ililipa tzs 
 bilioni kama malipo yasiyostahili ya posho ya likizo
d pride ilitoa tzs 
 bilioni kama mikopo kwa watumishi ambao ajira zao zimekoma na kwa watumishi ambao hawakatwi mishahara yao
athari serikali kupoteza kiasi cha tzs 
 bilioni kwa mwaka kumepelekea kushindwa kuajiri watumishi wapya na pia inashindwa kuongeza mishahara kwa watumishi waliopo kwenye ajira
mfano kumekuwa na upungufu wa watumishi kwenye sekta mbalimbali kama vile sekta ya afya kilimo na katika taasisi mbalimbali za serikali
 ushauri menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa mashirika ya umma na serikali kuu watekeleze yafutayo a ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora iendelee kuboresha mfumo wa lawson ili kuwezesha upelekaji wa taarifa za watumishi kimtandao wakati wa kuajiriwa kuhamishwa na kustaafu ili maafisa utumishi wapate taarifa hizo ndani ya wakati na kuzuia kutokea kwa malipo hewa
pia mfumo ufanye zuio la malipo ya mshahara wa mtumishi mara tu mtumishi anapofikia muda wa kustaafu
b kuhakikisha fedha zisizolipwa kutokana na watumishi kufukuzwa kufikia ukomo wa utumishi au kutokuwepo kituoni zinarejeshwa hazina ndani ya wiki mbili kama inavyotakiwa na randama ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
c takukuru ifanye uchunguzi juu ya mikopo iliyotolewa na pride kwa watumishi wake ili kunusuru fedha hizo zisipotee
jambo la serikali yatumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija katika usimamizi wa mikataba ya manunuzi ya umma yapo maeneo mbalimbali ambayo yana viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma
maeneo hayo yameisababishia serikali kutumia tzs 
 bilioni katika manunuzi ya umma pasipo kupata tija yoyote
hili ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na mwaka ambapo serikali ilitumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija
kielelezo na
 kinaonesha mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma
 kielelezo na
 mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali tuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kutoka mwaka hadi mwaka viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu vimepungua kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyooneshwa katika mchanganuo ufuatao a tzs 
 bilioni zililipwa kwa wakala wa majengo tanzania tba kwa ajili ya ujenzi wa ofisi za makao makuu ya tume ya taifa ya uchaguzi nec ingawa nec ilikataa kupokea jengo hilo kwa sababu lilijengwa chini ya kiwango
b kuongezeka kwa malipo yasiyo na viambatanisho kwa asilimia kutoka tzs 
 bilio ni ya mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni ya mwaka 
c taasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya huduma na bidhaa bila kuwepo kwa mikataba halisi
 tzs 
 bilioniserikali kuu tzs 
 bilioni mamlaka ya serikali za mitaa tzs 
 bilioni mashirika ya umma tzs 
 bilioni 
 tzs bilioni ushauri menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa mashirika ya umma na serikali kuu watekeleze yafutayo a ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora iendelee kuboresha mfumo wa lawson ili kuwezesha upelekaji wa taarifa za watumishi kimtandao wakati wa kuajiriwa kuhamishwa na kustaafu ili maafisa utumishi wapate taarifa hizo ndani ya wakati na kuzuia kutokea kwa malipo hewa
pia mfumo ufanye zuio la malipo ya mshahara wa mtumishi mara tu mtumishi anapofikia muda wa kustaafu
b kuhakikisha fedha zisizolipwa kutokana na watumishi kufukuzwa kufikia ukomo wa utumishi au kutokuwepo kituoni zinarejeshwa hazina ndani ya wiki mbili kama inavyotakiwa na randama ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
c takukuru ifanye uchunguzi juu ya mikopo iliyotolewa na pride kwa watumishi wake ili kunusuru fedha hizo zisipotee
jambo la serikali yatumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija katika usimamizi wa mikataba ya manunuzi ya umma yapo maeneo mbalimbali ambayo yana viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma
maeneo hayo yameisababishia serikali kutumia tzs 
 bilioni katika manunuzi ya umma pasipo kupata tija yoyote
hili ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na mwaka ambapo serikali ilitumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija
kielelezo na
 kinaonesha mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma
 kielelezo na
 mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali tuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kutoka mwaka hadi mwaka viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu vimepungua kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyooneshwa katika mchanganuo ufuatao a tzs 
 bilioni zililipwa kwa wakala wa majengo tanzania tba kwa ajili ya ujenzi wa ofisi za makao makuu ya tume ya taifa ya uchaguzi nec ingawa nec ilikataa kupokea jengo hilo kwa sababu lilijengwa chini ya kiwango
b kuongezeka kwa malipo yasiyo na viambatanisho kwa asilimia kutoka tzs 
 bilio ni ya mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni ya mwaka 
c taasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya huduma na bidhaa bila kuwepo kwa mikataba halisi
 tzs 
 bilioniserikali kuu tzs 
 bilioni mamlaka ya serikali za mitaa tzs 
 bilioni mashirika ya umma tzs 
 bilioni 
 tzs bilioni d tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya awali kwa ajili ya ununuzi wa vifaa vya ujenzi wa mahakama kinyume na mkataba
vilevile tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya awali ya ujenzi wa mahakama za wilaya za bunda kilindi katavi na lindi ambazo ujenzi wake haukuwa umeanza
e taasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya bidhaa ambazo hazikuonekana katika daftari la kumbukumbu za bidhaa zilizopokelewa
katika manunuzi ya umma na utekelezaji wa mikataba katika mamlaka ya serikali za mitaa kulikuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika malipo ya tzs 
 bilioni
hili ni ongezeko la asilimia ukilingalisha na tzs 
 bilioni ya mwaka 
baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu ni kama ifuatavyo a msm zilitoa mikataba yenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa wakandarasi wasio na sifa stahiki kinyume na kifungu cha na cha sheria ya usajili wa wakandarasi ya mwaka 
b msm zilitangaza washindi wa zabuni zenye thamani ya tzs 
 bilioni bila idhini ya kamati ya fedha na mipango
c halmashauri ya wilaya ya siha ilitoa zabuni zenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa wazabu ni ambao hawakuwepo kwenye orodha ya wazabuni waliochukua nyaraka za zabuni
d msm zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi kutoka kwa wazabuni bila ya kushindanishwa
e tzs 
 bilioni zililipwa na halmashauri ya wilaya ya nkasi bila kuwepo kwa nyaraka zilizotumika kwenye mchakato wa kuwapata wazabuni pamoja na kutokuwepo kwa mikataba halali ya wazabuni hao
kwa mwaka kiasi cha tzs 
 bilioni zilizotumika kwenye manunuzi na mikataba katika mashirika ya umma zimeonesha kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
hili ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ukilingalisha na tzs 
 bilioni ya mwaka 
kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kwenye mashirika ya umma kwa mwaka hadi mwaka 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni maeneo matatu yaliyokuwa na kiasi kikubwa cha matumizi yaliyokuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanyanyifu ni bohari kuu ya dawa nssf na katika mradi wa uendeshaji wa usafiri wa mwendo kasi kama ifuatavyo a bohari kuu ya dawa ililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya matunzo ya magari pasipo kupatiwa huduma yoyote
b nssf ilipata hasara ya takribani tzs 
 bilioni kutokana na kununua ardhi kwa gharama ya tzs 
 bilioni
hii ni kutokana na eneo hilo kuwa na thamani ya tzs
 milioni ambayo ilishauriwa na mthamini wa wilaya ya temeke
c kasoro mbalimbali zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi zimeisaba bishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni kama inavyooneshwa katika kielelezo na
 kielelezo na
 kasoro zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi athari kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika manunuzi ya bidhaa yenye thamani ya tzs 
 bilioni imesababisha kuwepo na mapungufu katika utoaji wa huduma kwa wananchi ikiwemo ucheleweshwaji wa mafao kwa wastaafu na matatizo ya usafiri kwenye mabasi yaendayo mwendo kasi
ushauri wajibu inashauri yafuatayo a b c d e mlipaji mkuu wa serikali ambaye ndiye katibu mkuu wizara ya fedha na mipango awachukulie hatua za kisheria maafisa masuuli ambao ndio wakurugenzi wa halmashauri walioenda kinyume na matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kanuni zake
mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma iwachukulie hatua za kinidhamu wakuu wa vitengo vya manunuzi wa halmashauri zilizokwenda kinyume na matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma iharakishe uandaaji wa muongozo wa matumizi ya fedha kwa kutumia mfumo wa force account kama njia ya manunuzi inayotumika kutekeleza miradi ya maendeleo
katibu mkuu or tamisemi aiwasilishe ripoti ya ukaguzi maalumu wa udart kwa takukuru ili iendelee na hatua za kisheria
vilevile katibu mkuu or tamisemi ashirikiane na msajili wa hazina ili kuweka mfumo mzuri wa uendeshaji wa udart
 d tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya awali kwa ajili ya ununuzi wa vifaa vya ujenzi wa mahakama kinyume na mkataba
vilevile tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya awali ya ujenzi wa mahakama za wilaya za bunda kilindi katavi na lindi ambazo ujenzi wake haukuwa umeanza
e taasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya bidhaa ambazo hazikuonekana katika daftari la kumbukumbu za bidhaa zilizopokelewa
katika manunuzi ya umma na utekelezaji wa mikataba katika mamlaka ya serikali za mitaa kulikuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika malipo ya tzs 
 bilioni
hili ni ongezeko la asilimia ukilingalisha na tzs 
 bilioni ya mwaka 
baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu ni kama ifuatavyo a msm zilitoa mikataba yenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa wakandarasi wasio na sifa stahiki kinyume na kifungu cha na cha sheria ya usajili wa wakandarasi ya mwaka 
b msm zilitangaza washindi wa zabuni zenye thamani ya tzs 
 bilioni bila idhini ya kamati ya fedha na mipango
c halmashauri ya wilaya ya siha ilitoa zabuni zenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa wazabu ni ambao hawakuwepo kwenye orodha ya wazabuni waliochukua nyaraka za zabuni
d msm zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi kutoka kwa wazabuni bila ya kushindanishwa
e tzs 
 bilioni zililipwa na halmashauri ya wilaya ya nkasi bila kuwepo kwa nyaraka zilizotumika kwenye mchakato wa kuwapata wazabuni pamoja na kutokuwepo kwa mikataba halali ya wazabuni hao
kwa mwaka kiasi cha tzs 
 bilioni zilizotumika kwenye manunuzi na mikataba katika mashirika ya umma zimeonesha kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
hili ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ukilingalisha na tzs 
 bilioni ya mwaka 
kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kwenye mashirika ya umma kwa mwaka hadi mwaka 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni maeneo matatu yaliyokuwa na kiasi kikubwa cha matumizi yaliyokuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanyanyifu ni bohari kuu ya dawa nssf na katika mradi wa uendeshaji wa usafiri wa mwendo kasi kama ifuatavyo a bohari kuu ya dawa ililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya matunzo ya magari pasipo kupatiwa huduma yoyote
b nssf ilipata hasara ya takribani tzs 
 bilioni kutokana na kununua ardhi kwa gharama ya tzs 
 bilioni
hii ni kutokana na eneo hilo kuwa na thamani ya tzs
 milioni ambayo ilishauriwa na mthamini wa wilaya ya temeke
c kasoro mbalimbali zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi zimeisaba bishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni kama inavyooneshwa katika kielelezo na
 kielelezo na
 kasoro zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi athari kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika manunuzi ya bidhaa yenye thamani ya tzs 
 bilioni imesababisha kuwepo na mapungufu katika utoaji wa huduma kwa wananchi ikiwemo ucheleweshwaji wa mafao kwa wastaafu na matatizo ya usafiri kwenye mabasi yaendayo mwendo kasi
ushauri wajibu inashauri yafuatayo a b c d e mlipaji mkuu wa serikali ambaye ndiye katibu mkuu wizara ya fedha na mipango awachukulie hatua za kisheria maafisa masuuli ambao ndio wakurugenzi wa halmashauri walioenda kinyume na matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kanuni zake
mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma iwachukulie hatua za kinidhamu wakuu wa vitengo vya manunuzi wa halmashauri zilizokwenda kinyume na matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma iharakishe uandaaji wa muongozo wa matumizi ya fedha kwa kutumia mfumo wa force account kama njia ya manunuzi inayotumika kutekeleza miradi ya maendeleo
katibu mkuu or tamisemi aiwasilishe ripoti ya ukaguzi maalumu wa udart kwa takukuru ili iendelee na hatua za kisheria
vilevile katibu mkuu or tamisemi ashirikiane na msajili wa hazina ili kuweka mfumo mzuri wa uendeshaji wa udart
 sehemu ya nne hitimisho ripoti hii imeonesha utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag katika ripoti za ukaguzi wa ufanisi
ukilinganisha ripoti ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za ufanisi za mwaka na ni wastani wa asilimia tu ya mapendekezo ya cag yaliyotekelezwa
wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango kupitia idara ya mkaguzi mkuu wa ndani iharakishe utekelezaji wa pendekezo la cag la kukamilisha uaandaaji wa mfumo wa kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya mkaguzi wa ndani na nje gari its
mfumo huu utasaidia kuhimiza utekelezaji wa mapendekezo hasa kwa taasisi ambazo hazijatekeleza kabisa mapendekezo hayo kwa miaka iliyopita
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kueli misha umma kuhusu ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni sehemu ya nne hitimisho ripoti hii imeonesha utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag katika ripoti za ukaguzi wa ufanisi
ukilinganisha ripoti ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za ufanisi za mwaka na ni wastani wa asilimia tu ya mapendekezo ya cag yaliyotekelezwa
wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango kupitia idara ya mkaguzi mkuu wa ndani iharakishe utekelezaji wa pendekezo la cag la kukamilisha uaandaaji wa mfumo wa kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya mkaguzi wa ndani na nje gari its
mfumo huu utasaidia kuhimiza utekelezaji wa mapendekezo hasa kwa taasisi ambazo hazijatekeleza kabisa mapendekezo hayo kwa miaka iliyopita
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kueli misha umma kuhusu ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma kwa kushirikiana na mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance unaotekelezwa na ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma kwa niaba ya yaliyomo orodha ya vielelezo ii orodha ya vifupisho iii dibaji iv sehemu ya kwanza hati za ukaguzi aina ya hati zitolewazo na cag mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo na maagizo ya miaka iliyopita utekelezaji wa mapendekezo ya cag utekelezaji wa maagizo ya pac sehemu ya tatu mambo muhimu katika ukaguzi wa mwaka serikali kuu jambo la changamoto za utekelezaji wa bajeti jambo la kushuka kwa uwiano wa makusanyo ya kodi na pato la aifa jambo la changamoto za utendaji wa wakala na mamlaka za serikali jambo la kutokuzingatiwa kwa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka jambo la mapungufu katika ukaguzi wa vyama vya siasa mashirika ya umma jambo la mashirika yasiyo na uhakika wa kuendelea kujiendesha jambo la kutopatikana kwa wafaidika wa mikopo ya elimu ya juu jambo la changamoto za utawala bora katika uendeshaji wa mashirika ya umma jambo la uwekezaji usio na tija uliofanywa na shirika la bima la aifa nic jambo la mifuko ya hifadhi ya jamii kuendelea kuidai serikali jambo la nssf na nhif kushindwa kukusanya michango sehemu ya nne hitimisho na mapendekezo iorodha ya vielelezo kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika serikali kuu kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika mashirika ya umma kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika serikali kuu kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika mashirka ya umma kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa maagizo ya pac kwa kipindi cha miaka mitatu kielelezo na
uwiano wa kodi dhidi ya pato la ndani la aifa katika nchi za afrika mashariki kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi katika vyama vya siasa kielelezo na
mchanganuo wa gharama za vikao vya bodi ya hifadhi ya bonde la ngorongoro kielelezo na
mtiririko wa mapato madai ya matibabu na hasara katika mradi wa bima ya matibabu kielelezo na
 madeni ya serikali kwa mifuko ya hifadhi ya jamii mwaka iiiiiorodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability azaki asasi za kiraia cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma ifrs viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta binafsi nbaa bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nhif mfuko wa aifa wa bima ya afya nic shirika la bima la aifa nssf mfuko wa pensheni wa watumishi wa sekta binafsi giz shirika la maendeleo la ujerumani efd mashine za risiti za kielektroniki tzs shilingi ya kitanzania usd dola ya kimarekani dart wakala wa mabasi yaendayo haraka rita wakala wa usajili ufilisi na udhaminiiv dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za mwaka imeandaa ripoti ya uwajibikaji ya serikali kuu na mashirika ya umma
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance
mradi huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag kwa mwaka katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma
vilevile wajibu imetoa athari pamoja na nini kifanyike ili kushughulikia mambo yaliyoibuliwa
hata hivyo kuna umuhimu mkubwa kwa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo ya cag na maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wananchi kupitia azaki kuzielewa na kufuatilia usimamizi wa rasilimali za umma katika serikali kuu na mashirika ya umma
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni hati za ukaguzi sehemu ya pili ni mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu ya tatu ni mambo muhimu katika ukaguzi wa mwaka na sehemu ya nne ni hitimisho na mapendekezo
wajibu inapenda kuwashukuru shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji anzania awamu ya pili act the foundation for civil society na shirika la twaweza kwa kuendelea kuwezesha usambazaji wa ripoti hii kwa wadau mbalimbali hapa nchini
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendaji wajibu institute of public accountability sehemu ya kwanza hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu hesabu za taasisi iliyokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaji vya ipsass na ifrs kwa serikali kuu na mashirika ya umma mtawalia pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
aina ya hati zitolewazo na cag katika ukaguzi wa sekta ya umma cag hutoa kati ya hati zifuatazo i
hati inayoridhisha hati hii ndiyo hati safi ambayo hutolewa endapo hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu na matamko yanayotolewa na bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
ii
hati yenye shaka hati hii hutolewa endapo hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
iii
hati isiyoridhisha hati hii hutolewa endapo hesabu kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
 iv
kushindwa kutoa hati hati mbaya hili ni tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndani hivyo kumfanya mkaguzi ashindwe kutoa hati ya ukaguzi
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka a
serikali kuu katika kipindi cha mwaka kati ya taasisi za serikali kuu zilizokaguliwa ukitoa vyama vya siasa ni taasisi sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha wakati taasisi sawa na asilimia zilipata hati zenyeshaka
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi katika taasisi za serikali kuu kwa kipindi cha miaka mitatu 
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika serikali kuu taasisi zilizot olewa hati hati zinazoridhisha sawa na taasisi hati enye shak sawa na taasisi hati isiy oridhisha sawa na taasisi hati mba ya sawa na taasisi ripoti ya ca ya mwenendo wa hati zinazoridhisha b
mashirika ya umma katika kipindi cha mwaka cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika ikijumuisha kaguzi za miaka ya nyuma
hata hivyo alitoa maoni ya ukaguzi kwa mashirika pekee
mashirika sawa na asilimia yalipata hati zinazoridhisha wakati shirika sawa na asilimia lilipata hati isiyoridhisha
aidha kwa sababu mbalimbali cag hakuweza kutoa hati za ukaguzi kwa mashirika 
mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mashirika ya umma kwa kipindi cha miaka mitatu kuanzia mpaka ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
hapo chini
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika mashirika ya umma taasisi zilizot olewa hati hati zinazoridhisha sawa na taasisi hati enye shak sawa na taasisi hati isiy oridhisha sawa na taasisi hati mba ya sawa na taasisi ripoti ya ca ya mwenendo wa hati zinazoridhisha sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo na maagizo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac
utekelezaji wa mapendekezo ya cag a
serikali kuu ripoti inaonesha kati ya mapendekezo ya mwaka uliopita ni mapendekezo sawa na asilimia tu ndiyo yametekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo kwenye hatua mbali mbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
hali hii inaonesha kuongezeka kwa mapendekezo ambayo hayajatekelezwa na yale yaliyopitwa na wakati
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu
chanzo ripoti ya cag serikali kuu kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika serikali kuu yaliyotekelezwa yapo atika utekelezaji hayajat ekelezwa yamepitwa na wak ati utekelezaji ya mapendek ezo ya ca b
mashirika ya umma kati ya mapendekezo ya mwaka uliopita ni mapendekezo sawa na asilimia yametekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yapo kwenye hatua mbali mbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
kati ya mapendekezo ambayo hayajatekelezwa na serikali mapendekezo sawa na asilimia hayana majibu kabisa kuonesha mwendelezo wa utekelezaji wake
kuchelewa kutekelezwa kwa mapendekezo yanayotolewa na cag kunaendelea kuongeza upotevu wa rasilimali za umma
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu 
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika mashirka ya umma chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 yaliyotekelezwa yapo atika utekelezaji hayajat ekelezwa yamepitwa na wak ati utekelezaji ya mapendek ezo ya ca g utekelezaji wa maagizo ya pac kwa mwaka ripoti ya cag inaonesha kushuka kwa utekelezaji wa maagizo ya pac kwa asilimia ukilinganisha asilimia ya mwaka na asilimia ya mwaka 
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa utekelezaji wa maagizo ya pac kwa kipindi cha miaka mitatu
kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa maagizo ya pac kwa kipindi cha miaka mitatu yaliyotekelezwa yapo atika utekelezaji hayajat ekelezwa yamepitwa na wak ati utekelezaji wa maagizo ya pac sehemu ya tatu mambo muhimu katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii imegawanyika katika maeneo mawili ambayo ni serikali kuu na mashirika ya umma
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii yaliyojitokeza kwenye ukaguzi kwa mwaka ikiwa ni pamoja na kuonesha athari zinazoweza kusababishwa na mapungufu hayo
vilevile wajibu inashauri nini kifanyike ili kurekebisha mapungufu yaliyobainishwa
wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti za cag za serikali kuu na mashirika ya umma na kuchambua mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii
mambo hayo yamechaguliwa kwa kuzingatia vigezo vifuatavyo mapungufu yaliyokuwa na zaidi ya asilimia kumi ya fedha zilizohusika sekta zilizoathiriwa zaidi na hoja husika kujirudia kwa hoja ya ukaguzi pamoja na namna jambo husika linavyoathiri jamii
yafuatayo ni mambo yaliyochambuliwa na wajibu
serikali kuu pamoja na kuwa asilimia ya taasisi za serikali kuu zilipata hati zinazoridhisha bado kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa rasilimali zake kama yalivyoripotiwa na cag
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu matano yaliyojitokeza kama ifuatavyo jambo la changamoto za utekelezaji wa bajeti kwa mwaka bunge liliidhinisha bajeti ya tzs 
 trilioni ingawa makusanyo halisi yalikuwa tzs 
 trilioni ikisababisha tofauti ya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
ripoti imeonesha kuwa kati ya tzs 
 trilioni zilizokusanywa ni tzs 
 trilioni ndizo zilizoingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina na kusababisha tofauti ya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
 ya makusanyo ambayo hayakuingizwa kwenye mfuko mkuu
katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania ya mwaka kama ilivyorekebishwa ibara ya inaelekeza kuwa fedha zote zitakazokusanywa zitaingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina isipokuwa kwa fedha za aina iliyotajwa katika ibara ndogo ya pili ya ibara hii
ibara ndogo ya pili inaelekeza kuwa fedha ambazo hazitawekwa katika mfuko mkuu wa hazina ni zile ambazo zimetajwa na sheria kwamba zitumike kwa shughuli maalum au ziwekwe katika mfuko mwingine kwa ajili ya matumizi maalum
katika utekelezaji wa bajeti hiyo cag amebaini changamoto mbalimbali ikiwa ni pamoja na a upungufu wa makusanyo kulingana na bajeti iliyoidhinishwa ya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
b kiasi cha tzs 
 trilioni kutoingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina
c kiasi cha tzs 
 bilioni kimetolewa zaidi ya fedha zilizopokelewa kwenye mfuko mkuu wa hazina
d utofauti katika taarifa ya utekelezaji wa bajeti na taarifa ya fedha ya mwaka
kwa mujibu wa kifungu cha kifungu kidogo cha cha sheria ya bajeti ya mwaka na marekebisho yake kinamtaka kamishna wa bajeti akishirikiana na kamishna wa mipango kuandaa na kutoa taarifa ya mwaka ya utekelezaji wa bajeti katika kila mwisho wa mwaka
ripoti ya cag imeonesha kuwepo kwa tofauti kati ya kiasi cha fedha kilichoripotiwa katika taarifa ya utekelezaji wa bajeti ya mwaka na taarifa ya fedha katika wizara ya fedha na mipango
athari kutokana na ripoti ya cag inaonekana kuwa tzs 
 trilioni hazikuwekwa kwenye mfuko mkuu wa hazina na hazijaoneshwa ziliwekwa katika mifuko ipi kwa kuzingatia matakwa ya ibara ya ya katiba
vilevile ripoti inaonesha tzs 
 bilioni zilitolewa zaidi ya kiasi kilichowekwa katika mfuko mkuu wa hazina bila kuwa na maelezo ya kutosha
hali hii inaathiri uwepo wa uwazi na uwajibikaji katika utekelezaji wa bajeti
kutokuandaliwa kwa usahihi aarifa ya utekelezaji wa bajeti kunaweza kupotosha umma na kuathiri mwenendo wa tathmini ya utekelezaji wa bajeti
nini kifanyike kwa mujibu wa sheria ya fedha za umma ya mwaka na marekebisho yake inataka fedha zote za umma ambazo hazijatumika kila ifikapo mwisho wa mwaka wa fedha zirudishwe katika mfuko mkuu wa hazina
hivyo kuna kiasi kikubwa cha fedha ambacho hurudishwa katika mfuko huo kila ifikapo mwisho wa mwaka hivyo kusababisha mfuko mkuu wa hazina kuwa na kiasi kikubwa cha fedha zaidi ya zile zilizokusanywa katika mwaka husika
wajibu inalishauri bunge liitake wizara ya fedha na mipango kuandaa taarifa ya fedha zote zilizorudishwa kwenye mfuko mkuu kila mwaka ili fedha hizo ziingizwe katika bajeti ya taifa ya mwaka unaufuata kupitita bajeti ya ziada
vilevile bunge limtake cag kufanya ukaguzi maalum ili kubaini kama tzs 
 trilioni ambazo hazikupokelewa katika mfuko mkuu wa hazina kama ni fedha zinazohusiana na mifuko iliyoundwa kwa mujibu wa ibara ya katiba
jambo la kushuka kwa uwiano wa makusanyo ya kodi na pato la aifa ufanisi wa mfumo wa ukusanyaji kodi unaweza kupimwa kwa kutumia uwiano wa makusanyo ya kodi kwa kulinganisha na pato la aifa
kwa mwaka wa fedha tanzania imeshuka katika ufanisi wa ukusanyaji wa kodi hadi kufikia asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 ya mwaka 
ukilinganisha uwiano wa makusanyo ya kodi na pato la aifa katika ukanda wa afrika mashariki anzania imeshika nafasi ya mwisho
hata hivyo wastani wa ufanisi wa ukusanyaji kodi kwa kiwango cha kimataifa ni asilimia 
 kulingana na ripoti ya benki ya dunia ya mwaka 
uwiano wa ukusanyaji wa kodi kwa nchi za afrika mashariki ikilinganishwa na pato la taifa ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
hapo chini
athari kuwa na uwiano mdogo wa ukusanyaji wa kodi na pato la taifa inaonesha kwamba kuna ufanisi mdogo wa utozaji kodi kwa sekta zote za kiuchumi
hali hii inaathiri ukusanyaji wa mapato hivyo kusababisha serikali kushindwa kutekeleza bajeti iliyoidhinishwa
 kielelezo na
uwiano wa kodi dhidi ya pato la ndani la aifa katika nchi za afrika mashariki nini kifanyike kwa miaka miwili mfululizo yaani mwaka na serikali ilishindwa kukusanya asilimia na ya bajeti iliyoidhinishwa
wajibu inashauri serikali itafiti mfumo bora zaidi wa ulipaji kodi utakaovutia wananchi kulipa kodi kwa hiari na utakao husisha walipakodi wengi zaidi kuliko ilivyo sasa na kudhibiti mianya ya uvujaji wa kodi zinazokusanywa
jambo la changamoto za utendaji wa wakala na mamlaka za serikali sheria na
 ya mwaka inayosimamia wakala za serikali inazitaka wakala zote kufanya kazi zao kwa mujibu wa kanuni za biashara na kuhakikisha kuwa mapato yao yanatosheleza kulipia matumizi yao na ziada kupelekwa mfuko mkuu wa hazina
kulingana na ripoti ya cag bado kuna mapungufu mbalimbali yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka kama ifutavyo a wakala za serikali zinaweza kugharamia asilimia tu ya matumizi yake ya kawaida kutoka katika vyanzo vyake vya ndani hivyo kuwa na utegemezi kwa asilimia 
hali hii inaonesha kuendelea kuongezeka kwa utegemezi ikilinganishwa na asilimia ya mwaka na asilimia ya mwaka 
hii ni kutokana na kuendelea kupungua kwa makusanyo ya wakala za serikali kutoka vyanzo vyake vya ndani huku matumizi yake ya kawaida yakiendelea kuongezeka mwaka hadi mwaka
b katika ukaguzi wa wakala wa mabasi yaendayo haraka dart cag alibaini kuwa kulikuwa na mtoa huduma mmoja tu kinyume na mkataba ambao ulielekeza kwamba kutatakiwa kuwe na watoa huduma wawili
vilevile cag alibaini 
 tanzania burundi uganda rwanda kenya kimataifa 
 kulikuwa na mabasi tu kinyume na mkataba unavyoelekeza kuwa na mabasi 
cag alibaini kutokana na mkataba wa ukodishaji wa eneo la urafiki wenye thamani ya tzs 
 milioni dart imepata hasara ya tzs
 milioni kutokana na kutotumika kwa eneo hilo kwa muda wa miaka nane tangu kuanzishwa kwa mradi huo
c kulingana na makubaliano katika mkataba kumekuwa na kasi ndogo katika uzalishaji wa vitambulisho vya taifa ikilinganishwa na idadi ya wananchi waliosajiliwa
kati ya wananchi walioandikishwa ni vitambulisho sawa na asilimia tu za vitambulisho ndivyo vilivyotengenezwa
hali hii inaonesha udhaifu katika usimamizi wa mkataba
 athari kutokana na kasoro zilizobainishwa hapo juu kuna uwezekano wa kuwepo kwa athari zifuatazo a utegemezi wa wakala za serikali kwa serikali kuu hupunguza fedha ambazo serikali ingetumia katika shughuli nyingine za maendeleo
b ukosefu wa mabasi ya kutosha kunakopelekea wananchi kupoteza muda mwingi kutokana na msongamono wa abiria katika vituo vya mabasi na kuwasababishia kuchelewa kufanya shughuli mbalimbali za kujenga taifa
c kutokana na kasi ndogo ya uzalishaji wa vitambulisho asilimia kubwa ya wananchi hawana vitambulisho
hali hii pia inasababisha kundi kubwa la wananchi kukosa haki zao za kijamii endapo watahitajika kutoa kitambulisho cha taifa kama vile matibabu masomo kupata malipo ya pensheni usajili wa biashara na kadi za simu za mkononi n
nini kifanyike wajibu inashauri yafuatayo ili kuboresha utendaji wa wakala na mamlaka za serikali a bunge liishauri serikali kupitia upya utendaji wa wakala za serikali kwa mantiki ya kuangalia kazi zinazofanya tija inayopatikana kwa uwepo wa wakala hizo pamoja na uwezo wa kujiendesha
b bunge kupitia pac kuangalia upya mkataba wa uendeshaji wa mradi wa mabasi ya dart ili kuongeza idadi ya mabasi yanayotoa huduma kwa wananchi
pia uongozi wa dart uangalie namna ya kuzuia hasara inayoendelea kupatikana kutokana na mkataba wa upangishaji wa eneo la urafiki hii ni pamoja na kusitisha mkataba huo ikiwa hawana matumizi ya eneo hilo
jambo la kutokuzingatiwa kwa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka kwa mujibu wa ripoti ya ppra ya mwaka wastani wa kuzingantia sheria ya manunuzi katika taasisi za serikali kuu umeshuka ukilinganisha na mwaka kutoka asilimia hadi 
vilevile ripoti ya cag ya mwaka imeonesha mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa sheria ya manunuzi
mapungufu hayo ni kama yafuatayo a ongezeko la asilimia katika manunuzi ya bidhaa na huduma bila idhini ya bodi ya manunuzi hadi kufikia tzs 
 bilioni
b aasisi za serikali kulipa tzs 
 bilioni kwa ajili ya bidhaa kazi na huduma ambazo hazijapokelewa
kiasi hiki kimeongezeka kwa asilimia 
 ukilinganisha na mwaka 
 c manunuzi yaliyofanyika bila ushindani kiasi cha tzs
 bilioni
d manunuzi ya kazi bidhaa na huduma yaliyofanywa bila ya kuwa na mikataba ya kisheria tzs
 bilioni e kuwepo kwa malipo yasiyokuwa na tija ya kiasi cha tzs 
 bilioni kwa ajili ya ununuzi wa leseni za window na biometric algorithms ambayo ni mifumo ya kidigitali ya kusajili wapiga kura
malipo haya yalifanyika baada ya mfumo wa kusajili wapigakura kutokuunganishwa na ule wa vitambulisho vya taifa nida na wakala wa usajili ufilisi na udhamini rita kinyume na makubaliano ya mkataba
f tume ya uchaguzi ilifanya manunuzi ya mifumo ya kidigitali ya kusajili wapigakura bvr kwa thamani ya usd 
hata hivyo mkataba wa manunuzi uliitaka tume ilipe usd 
 tu hivyo kupelekea malipo yaliyolipwa zaidi kwa mzabuni ya usd 
g tume ya uchaguzi nec ilifanya malipo ya usd kwa ajili ya mafunzo ambayo hayakufanyika
h jeshi la polisi lilifanya malipo ya tzs 
 bilioni kwa ajili ya sare za polisi ambazo hazikupokelewa hadi tarehe ya kukamilika kwa ukaguzi huo
athari mapungufu yaliyobainishwa yanaashiria uwezekano wa uwepo wa upotevu wa takribani tzs 
 bilioni na usd 
 za umma
kutozingatia sheria ya manunuzi kunaruhusu mianya ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu hivyo kuisababishia serikali hasara na kuzorotesha utoaji wa huduma kwa wananchi
 nini kifanyike ni vyema sasa serikali ikaongeza uwazi na uwajibikaji zaidi katika mfumo mzima wa manunuzi ya umma utakaowezesha wananchi kupata taarifa zaidi za utekelezaji wa mikataba ya manunuzi ya umma open contracting ili kupunguza vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
jambo la mapungufu katika ukaguzi wa vyama vya siasa kwa upande wa vyama vya siasa hali ya uwajibikaji katika usimamizi wa mali na fedha zake hauridhishi
hali hii inatokana na kuendelea kuwepo kwa vyama vilivyopata hati mbaya za ukaguzi kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
hapo chini
kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi katika vyama vya siasa hati inayoridhisha hati isiyoridhisha hati zenye shaka hati mbaya vilevile kwenye ukaguzi wa vyama vya siasa kumekuwa na hoja mbalimbali za ukaguzi kama ifuatavyo a matumizi yaliyofanyika bila kuwa na vielelezo vya kutosha yenye thamani ya tzs 
 bilioni
b matumizi yaliyofanyika bila kuwa na risiti za efd ya tzs 
 bilioni
c vyama vya siasa kati ya havikuwasilisha taarifa za fedha kwa ajili ya ukaguzi
d makato ya tzs 
 bilioni kutowasilishwa kwenye mfuko wa aifa wa hifadhi ya jamii
e hali ya mashaka katika umiliki wa mali za vyama kama magari majengo n
f kutozingatia sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
g vyama vya siasa viliwasilisha taarifa za fedha zenye mapungufu wakati wa ukaguzi
athari vyama vya siasa hutoa viongozi mbalimbali wa nchi ambao ni pamoja na wabunge wenye dhamana ya kuisimamia serikali na matumizi ya mali za umma
hivyo mapungufu haya yanayojitokeza katika usimamizi wa rasilimali zao yanaweza kusababisha wananchi kutokuwa na imani ya kuwapa madaraka
pia inawapunguzia uhalali wa kusimamia taratibu na sheria zinazohusu uwajibikaji pale zinapokuwa hazifuatwi na taasisi za serikali hivyo kupelekea matumizi mabaya ya rasilimali za umma
nini kifanyike msajili wa vyama vya siasa avitathmini vyama vilivyo na mapungufu ya usimamizi wa rasilimali na kuvisaidia ili kuboresha uwezo wa kusimamia rasilimali zao
 mashirika ya umma pamoja na kuwa asilimia ya mashirika ya umma yalipata hati zinazoridhisha bado kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa rasilimali zake kama yalivyoripotiwa na cag
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama ifuatavyo jambo la mashirika yasiyo na uhakika wa kuendelea kujiendesha katika ukaguzi wa mashirika ya umma cag alibaini kuwa kuna mashirika ambayo yako hatarini kukosa uwezo wa kuendelea kutoa huduma kutokana na kutokuwa na rasilimali za kutosha kujiendesha
mashirika hayo hayana uhakika wa kuendelea kutoa huduma kwa kuwa yana uwiano baina ya madeni na mtaji unaozidi asilimia 
mashirika kati ya yana ukwasi hasi kwa maana yanajiendesha kwa hasara kwa zaidi ya miaka sasa
hali ya ukwasi na madeni katika mashirika hayo ni kama inavyoonekana katika jedwali na
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 jedwali na
 mashirika ya umma yenye hali mbaya kifedha taasisi shirika la maendeleo ya petroli bodi ya utalii tanzania dawasco baraza la michezo la taifa kampuni ya ndege tanzania atcl tanzania geothermal development company limited baraza la biashara la taifa kampuni ya ttcl pesa bodi ya maziwa tanzania juni juni jun jun jun jun jun jun jun 
 hadi ku f ikia hasara sh
 mtaji sh
 deni sh
 uwiano wa madeni na mtaji athari endapo mashirika haya yatakufa serikali itatakiwa kulipa tzs 
 trilioni ambayo ni jumla ya madeni ya mashirika hayo
hii ni pamoja na serikali kutakiwa kulipa watumishi wote wa mashirika hayo malipo ya kusitisha ajira zao
kwa mashirika haya kushindwa kufanya kazi kwa ufanisi kunaikosesha serikali kupata gawio pamoja na kuzorotesha utoaji wa huduma za jamii
nini kifanyike serikali kupitia msajili wa hazina ifanye mapitio ya uendeshaji wa mashirika hayo ili kuona kama kuna umuhimu wa kuyaongezea mitaji ili yaweze kujiendesha
iwapo itaonekana kwamba hakuna tija itakayopatikana kwa kuyaongezea mitaji mashirika hayo basi serikali iyaunganishe au iyafunge ili yasiendelee kuliingizia aifa hasara
jambo la kutopatikana kwa wafaidika wa mikopo ya elimu ya juu bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu heslb ipo hatarini kupoteza tzs 
 trilioni kama mikopo ya wanafunzi ambao bodi imeshindwa kuwapata
hali hii inakinzana na kifungu cha h cha sheria ya bodi kinachoitaka bodi kutengeneza mtandao na kushirikiana na taasisi na mashirika mbalimbali ili kuwatambua wadaiwa mara wanapokamilisha masomo yao na kuweza kupata marejesho ya mikopo iliyotolewa
athari kiasi kinachodaiwa ni zaidi ya mara tatu ya tzs 
 bilioni ambayo ni bajeti iliyotengwa na serikali kwa ajili ya kukopesha wanafunzi kwa mwaka 
hivyo fedha hizi zingeiwezesha bodi hiyo kujiendesha yenyewe pasipo kuendelea kutegemea fedha kutoka serikali kuu
 nini kifanyike bodi ya wakurugenzi wa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu wafanye tathmini ili kubaini uhalisia wa deni hilo kwa kuzingatia uwezekano wa kukusanya fedha hizo ama kufuta kiasi ambacho kitaonekana kina uwezekano mdogo wa kukusanywa
bodi ishirikiane na taasisi nyingine kama vile nida rita uhamiaji waajiri na vyanzo vingine vya taarifa ili kuiongezea uwezo kanzidata yake katika kuwatambua wakopaji ambao haijaweza kuwapata
jambo la changamoto za utawala bora katika uendeshaji wa mashirika ya umma katika uendeshaji wa mashirika ya umma wajibu imechambua mambo mawili yafuatayo a
mashirika ya umma kutokuwa na bodi za wakurugenzi na wadhamini
kwa mujibu wa ukaguzi wa cag kumekuwa na ongezeko la mashirika ya umma ambayo hayakuwa na bodi za wakurugenzi kutoka yaliyoripotiwa mwaka mpaka mwaka 
kati ya mashirika mashirika nane yamefanya kazi bila ya kuwa na bodi kwa zaidi ya mwaka mmoja na mashirika manne kwa zaidi ya miaka miwili
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
bodi ya mamlaka ya hifadhi ya bonde la ngorongoro ilitumia tzs 
 bilioni kufanya vikao na semina za bodi kwa mwaka 
gharama hizi zilikuwa kubwa kutokana na kufanya jumla ya vikao na semina ambayo ni wastani wa vikao kila mwezi
aidha cag alibaini kwamba katika kila kikao menejimenti yote ilishiriki
mchanganuo wa gharama hizo za tzs 
 bilioni ni kama inavyoonekana kwenye jedwali na
hapo chini
kielelezo na
 mchanganuo wa gharama za vikao vya bodi ya hifadhi ya bonde la ngorongoro chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 gharama za ukumbi chakula na viburudisho malazi hela kwa ajili ya mafuta gharama nyingine za usa f iri posho ya kujikimush
 sh
 sh
 sh
 sh
 sh
 jumla sh
 athari kukosekana kwa bodi za wakurugenzi kunazorotesha usimamizi wa menejimenti za mashirika hayo hivyo kuchelewesha utekelezaji wa baadhi shughuli za kiutendaji ambazo zinahitaji idhini ya bodi
bodi kuwa na vikao zaidi ya vikao vilivyoshauriwa katika muongozo wa msajili wa hazina inaonesha kutokuwepo na uadilifu na kuwepo kwa viashiria vya rushwa na ubadhirifu kwa bodi na menejimenti
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kuishauri serikali kufanya mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi na wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
serikali inaweza kuweka vipengele vifuatavyo katika sheria zilizoanzisha mashirika mbalimbali a muda wa wajumbe wa bodi kuhudumu tenure uwe unatofautiana katika kuanza na kumalizika
mfano bodi yenye wajumbe wajumbe watatu wamalize muda wao wa kuhudumu katika bodi mwaka wa tatu kisha wateuliwe wengine watatu kwa kuachiana nafasi au b kuwepo kwa kipengele kinachoitaka bodi iliyomaliza muda wake kuendelea kutekeleza majukumu yake mpaka itakapoteuliwa bodi nyingine au c kuwepo kwa kipengele kinachomruhusu mkurugenzi mtendaji wa shirika husika kuomba kibali kwa msajili wa hazina kuongezea kipindi cha bodi iliyomaliza muda wake kuja kufanya majukumu yake kwa muda maalumu
aidha menejimenti ya mamlaka ya hifadhi ya bonde la ngorongoro kupunguza gharama za kuendesha vikao kwa kufanya vikao kama inavyoelekezwa kwenye muongozo wa msajili wa hazina na vikao vya ziada viwe ni vile tu vyenye umuhimu na ulazima wa kufanyika
jambo la uwekezaji usio na tija uliofanywa na shirika la bima la aifa nic shirika la bima la aifa nic linamiliki mradi wa bima ya matibabu medicare insurance scheme product
mradi huo unatoa huduma ya matibabu ya bima kwa ajili ya kikundi cha watu au mtu mmoja
angu shirika limekusanya mapato ya bima ya tzs 
 milioni na kutakiwa kulipa tzs
 bilioni kama gharama za matibabu ya wanufaika
hali hii imepelekea mradi huo kusababisha hasara ya jumla ya tzs 
 milioni kwa kipindi cha miaka mitano
hasara hii inaweza kuwa imesababishwa na tozo ya bima kuwa chini ukilinganisha na uhalisia wa gharama za matibabu au watoa huduma za matibabu wanaofanya udanganyifu
jedwali na
hapo chini linaonesha hasara hizo kielelezo na
 mtiririko wa mapato madai ya matibabu na hasara katika mradi wa bima ya matibabu chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 athari nic kuendelea kutekeleza mradi huu kunaliongezea shirika mzigo wa madeni usiokuwa wa lazima hivyo kupelekea shirika kushindwa kutoa huduma zake kwa kiwango kinachostahili
nini kifanyike kwa mwenendo wa hasara ya miaka mitano mfululizo ni dhahiri kwamba mradi huu haufai kuendelea kutekelezwa hivyo bodi ya wakurugenzi ya nic iiagize menejimenti kusitisha mradi huu
jambo la mifuko ya hifadhi ya jamii kuendelea kuidai serikali mifuko yote ya hifadhi ya jamii ina madai makubwa ambayo ni chechefu madeni hayo ni ya serikali na taasisi zake pamoja na vyama vya siasa
deni ambalo serikali inadaiwa na mifuko ya hifadhi limefikia tzs 
 trilioni kama inavyoainishwa kwenye kielelezo na
hapa chini kielelezo na
 madeni ya serikali kwa mifuko ya hifadhi ya jamii mwaka chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 mwaka mapato madai hasara januar i desemba januar i desemba januar i desemba januar i desemba januar i desemba jumla 
 sh
sh
sh
pspf 
 ppf 
 nhif 
 lapf 
 gepf 
 nssf athari hali hii inasababisha mifuko ya hifadhi ya jamii kuwa katika hali ya ukata kiasi cha kukwamisha utekelezaji wa majukumu yake
nini kifanyike kwa ajili ya uendelevu wa mifuko ni vyema serikali na aasisi zake zikalipa kiasi kinachodaiwa kwa wakati ili kuisaidia mifuko kuwahudumia wanachama wake kwa ufanisi
vilevile mifuko hii ihakikishe inarasimisha mikataba waliyoingia na serikali
jambo la nssf na nhif kushindwa kukusanya michango kisheria waajiri wanapaswa kuwasilisha makato ya wafanyakazi wao ndani ya siku tangu kufanyika kwa makato hayo
mpaka kufikia juni nssf ilikuwa haijakusanya jumla ya tzs 
 bilioni kutoka kwa waajiri kwa kipindi cha zaidi ya mwaka mmoja
hata hivyo cag hakuona ushahidi kutoka nssf unaoenesha ufuatiliaji wa michango hiyo
cag alibaini mfuko wa nhif umeshindwa kukusanya jumla ya tzs 
 bilioni na tzs 
 bilioni kutoka kwa waajiri kwa kipindi kinachozidi siku na mwaka mmoja mtawalia
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 athari kutokuwepo kwa mikakati ya ufuatiliaji wa ukusanyaji wa michango kunasababisha mifuko hiyo kupata hasara hivyo kushindwa kuwahudumia wanachama wake kwa ufanisi
nini kifanyike mifuko ya pensheni iweke mikakati mathubuti ya kukusanya makato ya wanachama
hii ni pamoja na kulifanya jukumu la kupeleka fedha za makato ya mishahara kuwa ni jukumu la mwajiri na mwajiriwa
mbinu hii inaweza kufanyika kwa mifuko ya pensheni kutumia mifumo ya kielektroniki iliyopo ili kumjulisha muajiriwa pindi makato yake yanapowasilishwa katika mifuko ya hifadhi ya jamii
 sehemu ya nne hitimisho na mapendekezo kutokana na matokeo ya ukaguzi kwa mwaka serikali bado inapata hasara kubwa kutokana na taasisi zake kutozingatia sheria kanuni na taratibu zilizowekwa
sheria hizo ni pamoja na sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni za mwaka 
hivyo wajibu inasisitiza wadau wengine kushirikiana na serikali katika kuhakikisha sheria ya manunuzi ya umma inazingatiwa
kamishna wa bajeti na mipango kutekeleza matakwa ya kifungu cha cha sheria ya bajeti ya mwaka kinachomtaka kuandaa na kutoa taarifa ya mwaka ya utekelezaji wa bajeti katika kila mwisho wa mwaka
ripoti hii itaiwezesha kamati ya bunge ya kudumu ya bajeti kuisimamia serikali katika utekelezaji wa bajeti
aidha wajibu inashauri serikali kupunguza viwango na idadi ya kodi zinazotozwa na taasisi mbalimbali za serikali
na kuongeza viwango vya tozo za kutokulipa kodi ili kuchochea ulipaji kodi wa hiari
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ambayo ni go
tz
fomu ya mrejesho utangulizi unaalikwa kushiriki katika tathmini hii
lengo la tathmini likiwa ni kupata mrejesho kuhusu ripoti za uwajibikaji zinazotelewa na taasisi ya wajibu ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
jina jinsi ke me umri a b c d weka alama ya a b c d kwenye boxi taasisi cheo barua pepe simu 
je ni mara ngapi umepata ripoti za uwajibikaji weka alama ya a au b kwenye box a mara moja tu b zaidi ya mara mbili 
je ripoti hii inakusaidiaje katika kudai uwajibikaji 
ni hatua gani serikali ichukue ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma 
kwa mawazo yako wajibu ifanye nini ili kuboresha ripoti zijazo za uwajibikaji kwa mawasiliano zaidi tuma kwa taasisi ya wajibu institute of public accountability s
 dar es salaam tanzania barua pepe tovuti asante kwa muda wako wajibu institute of public accountabilitywajibu institute of public accountability s
p dar es salaam barua pepe simu tovuti ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo i ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo yaliyomo utangulizi jambo la kuongezeka kwa hati zenye shaka na hati mbaya za ukaguzi kwa mwaka jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa mapato jambo la changamoto za usimamizi wa rasilimali watu katika mamlaka ya serikali za mitaa jambo la mapungufu katika usimamizi wa mali za mamlaka ya serikali za mitaa jambo la mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo jambo la ufanisi katika uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
 jambo la upungufu wa miundombinu kwenye shule za msingi na sekondari
 jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita ii ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo iii ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo imeandaliwa kutokana na ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo za mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti alizozitoa cag katika ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yaliyopo kwenye ripoti hizo na kudai uwajibikaji kutoka kwa watendaji wa serikali duty bearers
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag ili kuimarisha usimamizi wa rasilimali za taifa
ripoti hii itawawezesha wananchi right holders kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
vilevile ripoti hii inaweza kutumika kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa matumizi na rasilimali za umma ngazi ya halmashauri
ripoti inafafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi na maana ya maoni ya ukaguzi pamoja na mambo ambayo serikali inapaswa kuyafanyia kazi
baadhi ya mambo hayo ni mwenendo wa hati za ukaguzi na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag na maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa ubalozi wa ufalme wa norway
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
iv ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa kwenye kukusanya mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi gani rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzi baada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma aliyoikagua
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya umma
hati ya ukaguzi hutolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kuonesha ni kwa kiwango gani hesabu alizozikagua zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta ya umma ipsass pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa na sheria za nchi husika
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za ukaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified opinion hati yenye shaka qualified opinion hati mbaya adverse opinion na kushindwa kutoa maoni hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati ya ukaguzi inayoridhisha haimaanishi kuwa taasisi iliyokaguliwa haina dosari yoyote
hii ni kwa sababu ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote all transactions iliyofanywa na taasisi husika
mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inaonesha uchambuzi wa mambo ikiwemo hati za ukaguzi zilizotolewa na cag katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo pamoja na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka mitatu iliyopita
yafuatayo ni mambo yaliyochambuliwa ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la kuongezeka kwa hati zenye shaka na hati mbaya za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kuongezeka kwa hati zenye shaka na hati mbaya zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
mwenendo wa hati zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ni kama ifuatavyo i
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag inaonesha kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka na halmashauri sawa na asilimia zilipata hati mbaya
hati zinazoridhisha zimeshuka kwa asilimia kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
hati zenye shaka zimekuwa zikiongezeka kwa miaka mitatu mfululizo kutoka asilimia mwaka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka 
halmashauri zilizopata hati mbaya ni halmashauri ya manispaa ya tabora na halmashauri za wilaya za shinyanga singida itigi igunga sikonge urambo na momba
hati zenye shaka na hati mbaya zilitolewa kutokana na mapungufu mbalimbali ikiwemo mabadiliko ya kiasi kilichoripotiwa katika hesabu za mwaka bila maelezo taarifa za fedha kuripoti kiasi zaidi au pungufu bila maelezo kukosekana kwa nyaraka za matumizi pamoja na ufafanuzi wa matumizi kutokuzingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma pamoja na tatizo la uandaaji wa hesabu kwa kutumia viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma ipsass
vilevile ripoti ya cag inaonesha mapungufu katika mifumo ya usimamizi wa ndani ikiwa ni pamoja na wakaguzi wa ndani kutokukagua hesabu za mwisho za halmashauri kabla ya kuwasilishwa kwa cag kwa ajili ya ukaguzi
hii ni kinyume na memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa d
aidha kumekuwepo wa viashiria vya rushwa kutokamilika kwa miradi pamoja na kutotumika kwa miradi iliyokamilika
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka hadi 
hati inayoridhishahati yenyeshakahati mbaya ii
hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa mwaka cag alikagua jumla ya miradi ya maendeleo na kutoa aina mbili za hati za ukaguzi ambapo alitoa hati zinazoridhisha kwa miradi sawa na asilimia na hati zenye shaka kwa miradi sawa na asilimia 
hati zinazoridhisha zimeshuka kwa asilimia kutoka asilimia mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na mwenedo wa hati za ukaguzi zinazoridhisha na zenye shaka zilizotolewa kwenye miradi ya maendeleo kwa mwaka hadi 
 hati inayoridhisha hati zenye shaka ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo athari kushuka kwa idadi ya hati zinazoridhisha na kuongezeka kwa idadi ya hati zenye shaka kunaashiria kushuka kwa uwezo na uelewa wa watumishi wa idara ya uhasibu waliopo katika mamlaka ya serikali za mitaa katika kufuata viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma na ripoti nyingine za fedha za mamlaka ya serikali za mitaa
aidha udhaifu katika vitengo vya ukaguzi wa ndani kukosekana au kutofanya kazi kwa kamati za ukaguzi wa ndani au kutokuzingatiwa kwa sheria ya ununuzi ya umma hupelekea wahasibu kushindwa kuandaa hesabu kwa kufuata viwango vya kihasibu hivyo kushindwa kupata hati zinazoridhisha
madhara ya udhaifu huu ni i
uwezekano mkubwa wa kupotosha watumiaji wa taarifa hizi kutokana na tatizo la usahihi wa hesabu na ripoti nyingine za fedha ii
hesabu na taarifa za fedha za mamlaka ya serikali za mitaa kutoaminiwa na wadau na watumiaji wengine wa taarifa hizo na iii
upotevu wa fedha na rasilimali za mamlaka ya serikali za mitaa kutokana na kuripoti mapato na matumizi yasiyo sahihi
ushauri wajibu inaishauri ofisi ya rais tamisemi ofisi ya mkaguzi mkuu wa ndani internal auditor general pamoja na ofisi ya rais utumishi na utawala bora zifanye yafuatayo i
kuwapa mafunzo ya mara kwa mara watumishi wa idara ya uhasibu walioko katika mamlaka ya serikali za mitaa kwenye viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma
hii ni kwa sababu viwango hivi huwa vinaboreshwa kila wakati ili viendane na mabadiliko yanayotokea duniani
ii
kuimarisha vitengo vya ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa
hii ni pamoja na kuwachukulia hatua kali za kinidhamu wahusika wa uzembe utakaobainika kama njia ya kukomesha uzembe huo
ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa mapato ripoti ya cag inaonesha makusanyo ya mapato ya mamlaka ya serikali za mitaa kuongezeka kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
vilevile mamlaka ya serikali za mitaa ziliongeza uwezo wa kukusanya mapato ya ndani ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa
mwaka msm zilikusanya asilimia ya mapato ya ndani kulingana na bajeti iliyoidhinishwa ikiwa ni ongezeko la asilimia kutoka asilimia ya mwaka 
 tzs 
 bilionitzs 
 bilioni mbali na kuongezeka kwa ukusanyaji wa mapato kumekuwa na changamoto mbalimbali kama ifuatavyo i
mapato ya ushuru wa huduma tzs 
 bilioni ambayo hayakukusanywa katika halmashauri 
ii
mapato yaliyokusanywa nje ya mfumo wa kukusanyia mapato wa lgrcis tzs 
 bilioni katika halmashauri iii
mapato ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa na mawakala kupitia mfumo wa lgrcis katika halmashauri lakini hayakupelekwa benki iv
mapato ya tzs 
 bilioni yalikusanywa na mawakala lakini hayakuwasilishwa katika halmashauri v
mapato ya tzs 
 bilioni katika halmashauri kushindwa kukusanywa kutoka katika vyanzo mbalimbali vya mapato ya ndani na vi
mapato yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki tzs 
 bilioni katika halmashauri ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo athari mapungufu yaliyoainishwa yanaashiria upotevu au ubadhirifu wa mapato ya mamlaka ya serikali za mitaa ambayo yangeweza kutumika katika kuboresha huduma za kijamii na kutekeleza miradi ya maendeleo katika halmashauri husika
mfano kama mapato ya tzs 
 bilioni yaliyohusishwa na kasoro zilizobainishwa yangekusanywa yangechangia tzs 
 bilioni katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ushauri wajibu inashauri ofisi ya rais tamisemi ifanye yafuatayo i
isimamie maelekezo yote yaliyotolewa kwenye memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka pamoja na randama zake ili kuhakikisha mapato yanakusanywa na kutumika kwa mujibu wa sheria ii
iimarishe vitengo vya ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi audit committees za halmashauri ili viweze kusimamia kikamilifu mapato ya halmashauri iii
pale ambapo kuna viashiria vya rushwa na ubadhirifu wa mapato ya halmashauri mabaraza ya madiwani yachukue hatua stahiki ikiwemo kuwafikisha kwenye vyombo vya dola wahusika wa vitendo hivyo iv
kuhakikisha kuwa inakagua mara kwa mara mifumo ya kielektroniki kwenye ukusanyaji mapato ya ndani ya halmashauri ili kuongeza ufanisi wa mifumo hiyo na v
kuhakikisha halmashauri zinahuisha na kutunga sheria ndogo by laws za kukusanya mapato ili kuongeza wigo wa vyanzo vya mapato ya ndani na kuendana na wakati
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la changamoto za usimamizi wa rasilimali watu katika mamlaka ya serikali za mitaa katika ukaguzi wa mwaka cag ameonesha changamoto zifuatazo katika usimamizi wa rasilimali watu katika mamlaka ya serikali za mitaa i
idara ya ujenzi sekta ya elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi katika mapitio ya idadi ya wafanyakazi katika halmashauri cag alibaini uhitaji wa watumishi 
hata hivyo watumishi waliopo ni na kupelekea upungufu wa watumishi sawa na asilimia 
upungufu huo umeathiri zaidi idara ya ujenzi pamoja na sekta ya afya na elimu
hii ni kutokana na kuongezeka kwa idadi ya vituo vya afya katika vijiji kata na ongezeko la uandikishwaji wa wanafunzi wa elimu ya msingi na sekondari lililosababishwa na utekelezaji wa sera ya elimu msingi bila malipo tangu mwaka 
kwa kipindi cha miaka minne kumekuwa na upungufu wa watumishi kati ya asilimia hadi katika mamlaka ya serikali za mitaa
kwa mwaka wa fedha upungufu wa watumishi ulikuwa ni asilimia katika halmashauri kwa mwaka ni asilimia katika halmashauri kwa mwaka ni asilimia katika halmashauri na kwa mwaka ni asilimia katika halmashauri 
kielelezo na mwenendo wa asilimia ya upungufu wa watumishi katika kipindi cha miaka minne ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo i
mapungufu katika ulipaji wa mishahara na mikopo cag ameonesha mapungufu yafuatayo katika ulipaji wa mishahara kwa watumishi katika mamlaka ya serikali za mitaa msm a msm kushindwa kulipa madai mbalimbali ya watumishi yenye thamani ya tzs
 bilioni b msm kushindwa kuwasilisha makato ya kisheria ya mishahara yenye thamani ya tzs
 bilioni kwenye taasisi husika tra tzs 
 millioni mifuko ya hifadhi ya jamii tzs 
 bilioni makato mengine tzs 
 bilioni
c mikopo iliyopindukia kwa watumishi bila kudhibitiwa na mamlaka za serikali za mitaa kupelekea watumishi kupokea chini ya ya mishahara yao huku watumishi katika msm h jiji arusha kiteto njombe rombo na same pamoja na manispaa ya temeke hawapati kiasi chochote cha mshahara mwisho wa mwezi
kwa kiasi kikubwa makato haya ya watumishi yametokana na ulipaji wa deni la bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu
athari kasoro zilizobainishwa zimesababisha athari zifuatazo i
upungufu wa watumishi unaathiri utendaji mzima wa mamlaka ya serikali za mitaa na kusababisha utoaji duni wa huduma za msingi kama vile elimu afya na maji salama
mfano kuendelea kuwepo kwa vifo vya mama na mtoto chini ya umri wa miaka mitano kutokufikia uwiano wa mwalimu mmoja kwa wanafunzi kwa shule za msingi na kutofikia lengo la kumtua mama ndoo kichwani hadi leo
ii
makato ya mishahara ya watumishi zaidi ya kiwango kilichowekwa cha ya mshahara inaathiri utendaji kazi wa watumishi hao ikiwa ni pamoja na kujiingiza kwenye vishawishi na vitendo vya rushwa na ubadhirifu wa rasilimali za umma
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo iii
kutokuwasilisha makato ya kisheria ya mishahara ya watumishi katika taasisi husika ni sawa na kuzikopa fedha hizo ambazo zingetumika kuwekezwa kwa ajili ya mafao ya watumishi
vilevile hali hii inawasababishia watumishi usumbufu usio wa lazima unapofika wakati wa kustaafu
ushauri wajibu inashauri yafuatayo yafanyike ili kutatua changamoto zilizooneshwa kwenye ripoti ya cag i
japokuwa serikali imeshaanza mchakato wa kutoa ajira kwa mwaka bado kuna uhitaji mkubwa wa kuajiri watumishi hususani kwenye sekta ya afya na elimu
ofisi ya rais tamisemi na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ziendelee kuajiri watumishi wenye sifa ili kujaza nafasi zilizo wazi serikalini
ii
halmashauri zilizoshindwa kupeleka makato ya mishahara ya watumishi katika mifuko ya hifadhi za kijamii na tra zichukuliwe hatua za kinidhamu kwa mujibu wa sheria ya fedha ya serikali za mitaa kama ilivyorekebishwa mwaka kifungu cha 
iii
serikali iendelee kutenga fedha kwa ajili ya kulipa malimbikizo ya madai mbalimbali ya watumishi
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la mapungufu katika usimamizi wa mali za mamlaka ya serikali za mitaa cag ameonesha mapungufu yafuatayo katika usimamizi wa mali za mamlaka ya serikali za mitaa i
kutokuwepo kwa hati za umiliki wa ardhi zenye thamani ya tzs
 trilioni katika mamlaka ya serikali za mitaa kutokana na uzembe wa menejimenti za halmashauri husika kutokupima ardhi zinazozimiliki
hali hii inaweza kusababisha migogoro kati ya halmashauri na wananchi kutokana na kuvamia maeneo hayo ii
magari na pikipiki zinazomilikiwa na halmashauri kutokukatiwa bima
hali hii inaweza kuisababishia serikali hasara pale inapotokea ajali iii
magari pikipiki na mali mbalimbali zinazomilikiwa na halmashauri zimetelekezwa kwa muda mrefu bila matengenezo hivyo kupunguza ufanisi wa kiutendaji na kuingizia serikali hasara kwa kununua magari na pikipiki nyingine iv
kutokuwekwa namba za utambulisho na kutohifadhiwa vyema kwa mali za kudumu zenye thamani ya tzs
 bilioni zilizonunuliwa na mamlaka ya serikali za mitaa hivyo kufanya mali hizo kutotambulika kirahisi na kuwa na hatari ya kupotea na v
mali za kudumu zikiwemo mashine za kufulia na fotokopi tofali nondo vifaa vya hospitali na kompyuta zenye thamani ya tzs
 bilioni zilizonunuliwa na mamlaka ya serikali za mitaa hazitumiki
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo athari mapungufu haya yanaweza kupelekea upotevu wa mali za halmashauri na kukosekana kwa thamani ya fedha katika ununuzi wa mali hizo
pia ukosefu wa hati za umiliki wa maeneo ya halmashauri inachangia kuongeza migogoro ya ardhi katika halmashauri husika
ushauri wajibu inashauri yafuatayo i
halmashauri husika kufanya uhakiki wa mali zake zote na kuziingiza kwenye rejesta ya mali za kudumu na kuzitumia kikamilifu ili kuwepo na thamani ya fedha ii
menejimenti za halmashauri zihakikishe zinapima ardhi zinazomiliki kwa madhumuni ya kupata hati za umiliki kwa usalama wa ardhi hizo iii
or tamisemi iwachukulie hatua za kinidhamu wahusika waliosababisha uzembe wa kutopima maeneo yanayomilikiwa na halmashauri na iv
halmashauri zihakikishe zinakatia bima magari pikipiki mitambo na mali nyingine zinazomiliki
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la mapunguf katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mamlaka ya serikali za mitaa zinajukumu la kusimamia idadi kubwa ya miradi ya maendeleo inayotekelezwa nchini
miradi hii yenye lengo la kutoa huduma za kijamii hutekelezwa kwa fedha za ruzuku inayotumwa kutoka serikali kuu na kiasi fulani huchangiwa na mapato ya ndani ya halmashauri husika pamoja na wananchi
hata hivyo utekelezaji wa miradi hiyo umekuwa na kasoro zifuatazo i
mamlaka ya serikali za mitaa hazikupokea tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya fedha za miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha 
mamlaka ya serikali za mitaa ziliathirika zaidi kwa kutopokea zaidi ya asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa kama inavyoonekana katika jedwali na
halmashauri ya mji wa ifakara haikupokea fedha yoyote ya ruzuku ya miradi ya maendeleo kwa mwaka 
jedwali na baadhi ya halmashauri zilizopokea fedha pungufu na jina la halmashauribajeti tzs bilioni kiasi kilicho pokelewakiasi pungufu tzs bilioni asilimia mji ifakara 
 mji njombe 
 karagwe 
 songea 
 kilosa 
 bukoba 
 wwanging ombe 
 mtwara 
 mji tabora 
 iringa 
 mkinga 
 ii
hazina na washirika wa maendeleo hawakutoa fedha za miradi ya maendeleo kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
fedha hizo zilitakiwa kutekeleza miradi katika sekta za maji kilimo afya na elimu inayotekelezwa na watekelezaji wa miradi 
tzs 
 bilioni maji kilimo afya elimu watendaji ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo hii imetokana na watekelezaji kushindwa kuwasilisha kwa wakati taarifa za utekelezaji wa miradi kwa wizara ya fedha na mipango
hii ni kinyume na makubaliano baina ya watekelezaji na wizara hazina
kutotolewa kwa fedha za miradi ya maendeleo kuliwasababishia watekelezaji kushindwa kupewa fedha
mfano sekta ya maji haikupokea kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa ikifuatiwa na sekta ya afya kwa kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa kwa sekta husika
iii
cag alibaini zaidi ya miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilikuwa imekamilika lakini haitumiki
miradi hii ilitekelezwa kwenye mamlaka ya serikali za mitaa ikihusisha miradi ya ujenzi wa masoko ujenzi wa hospitali za wilaya vituo vya afya na zahanati ujenzi wa miundombinu ya shule nyumba za walimu vyoo na madarasa na ujenzi wa maeneo ya machinjio
athari kasoro zilizobainishwa zimesababisha athari zifuatazo i
halmashauri kushindwa kukamilisha miradi ya maendeleo kwa wakati na mingine kutotekelezwa kabisa
mfano kwa mwaka jumla ya miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs bilioni katika mamlaka ya serikali za mitaa haikukamilika
 miradi tzs bilioniserikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo vilevile zaidi ya miradi ya maendeleo iliyopangwa kutekelezwa kwenye halmashauri halmashauri za wilaya sumbawanga kyela mvomero na tarime halmashauri ya mji tarime na halmashauri ya manispaa ya musoma yenye thamani ya tzs 
 bilioni haikutekelezwa kutokana na kutopokea fedha za miradi ya maendeleo kutoka hazina ii
kutokukamilika kwa miradi kwa wakati hukosesha wananchi kupata huduma zilizokuwa zimekusudiwa endapo miradi hiyo ingekamilika kwa wakati na iii
miradi yote ya serikali hufanywa kwa malengo mahususi ya kuwapatia wananchi huduma
kutokutumika kwa miradi iliyokamilika kunawanyima wananchi kupata huduma iliyokusudiwa na kutokuwepo kwa thamani ya fedha
ushauri ili kutatua kasoro zilizoainishwa wajibu inashauri yafuatayo i
serikali kuziwezesha halmashauri kukamilisha miradi iliyokwisha anza kabla ya kuanza miradi mipya
hii ni pamoja na kuhakikisha kwamba miradi yote iliyokamilika inapatiwa vifaa wezeshi pamoja na rasilimali watu ili iweze kuwahudumia wananchi
ii
wizara ya fedha na mipango hazina na watekeleza miradi wafuate makubaliano waliojiwekea na washirika wa maendeleo kwa kuwasilisha kwa wakati taarifa za utekelezaji wa miradi ili fedha ziweze kutolewa kwa wakati
iii
mamlaka ya serikali za mitaa ziendelee kuimarisha ufuatiliaji na usimamizi wa mifumo ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwa kuimarisha ushirikishwaji wa wananchi katika kupanga kusimamia na kutekeleza miradi ya maendeleo ili kuleta umilikishwaji na uendelevu wa miradi hiyo
iv
waheshimiwa madiwani na menejimenti za halmashauri zifuatilie na kuhakikisha gharama za uendeshaji wa miradi inayokaribia kukamilika zinaingizwa kwenye bajeti ya mwaka unaofuata ili miradi hiyo itakapo kamilika kusiwe na visingizio vya kutokuwepo kwa bajeti ya uendeshaji
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la ufanisi katika uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
katika ukaguzi wa uendeshaji wa mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu cag amebaini mapungufu yafuatayo i
asilimia ya mikopo iliyotolewa kwenye vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu haikurejeshwa
kwa mwaka cag alionesha kuwa mamlaka ya serikali za mitaa zilitoa mikopo yenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa vikundi hivyo lakini tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya mikopo hiyo haikurejeshwa na wanavikundi
changamoto ya kutorejeshwa kwa mikopo imeongezeka kwa asilimia kutoka asilimia ya mwaka hadi asilima mwaka 
ii
mamlaka ya serikali za mitaa hazikupeleka kiasi cha tzs 
 bilioni katika akaunti maalumu ya mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
hii ni kinyume na kanuni ya na ya kanuni za utoaji na usimamizi wa mikopo kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu za mwaka ambayo inazitaka mamlaka ya serikali za mitaa kufungua na kuendesha akaunti maalumu ya mikopo na kuhakikisha kuwa fedha zote zilizotengwa kwa ajili ya mikopo na fedha za marejesho ya mikopo hiyo zinaingizwa katika akaunti maalumu ili kufanikisha shughuli za mfuko huo
athari mapungufu yaliyobainishwa yanasababisha athari zifuatazo i
wanufaika wa mkopo kutorejesha tzs 
 bilioni na mamlaka ya serikali za mitaa kutopeleka tzs 
 bilioni katika akaunti maalumu ya mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kunakwamisha utekelezaji wa dhana ya kuufanya mfuko kuwa endelevu revolving fund kama dhamira ya uanzishwaji wa mfuko huu ulivyokuwa wakati wa uanzishwaji wake
ii
mikopo inayotolewa ingekuwa inarejeshwa ingezipunguzia halmashauri mzigo wa kutenga kiasi kingine cha fedha ili kuwakopesha wakopaji wengine
iii
kiasi ambacho hakikurejeshwa na kiasi ambacho hakijatengwa kimefikia jumla ya tzs 
 bilioni ambapo kama kiasi hicho kingekopeshwa kwa vikundi vya watu na kila kikundi kupewa tzs milioni kingeweza kuwasaidia watu sawa na vikundi nchini hivyo kuchangia katika kupunguza umaskini kwa wananchi
ushauri ili kutatua mapungufu yaliyoibuliwa na cag wajibu inashauri yafuatayo i
ofisi ya rais tamisemi pamoja na asasi zisizo za kiserikali zimeshirikiana katika kuandaa muongozo wa usimamizi na uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
hivyo washirikiane katika utoaji wa mafunzo ya muongozo huo kwa wadau mbalimbali ili kuboresha usimamizi wa mfuko
ii
waheshimiwa wabunge na madiwani waitangaze mikopo hii kwa wananchi wao na wawahimize wanaokopa kurejesha mikopo hiyo bila usumbufu ili kunufaisha wananchi wengine
iii
maafisa maendeleo ya jamii wa halmashauri wabandike orodha ya wanaodaiwa kwenye mbao za matangazo kwa kila kata kwa kila robo mwaka ili kusaidia kuhimiza urejeshwaji wa mikopo hii kwa wakati
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la upungufu wa miundombinu kwenye shule za msingi na sekondari
kutokana na utelekezaji wa sera ya elimu msingi bila malipo ya mwaka kumekuwa na ongezeko la wanafunzi kila mwaka
ongezeko la wanafunzi lilipaswa kwenda sambamba na uboreshwaji wa miundombinu ya shule kama vile vyumba vya madarasa madawati matundu ya vyoo nk
kwa mwaka cag aliainisha kuwa mamlaka ya serikali za mitaa zilikuwa na upungufu wa miundombinu ya shule huku upungufu mkubwa ukiwa kwenye nyumba za walimu na matundu ya vyoo katika shule za msingi na nyumba za walimu mabweni maabara na majengo ya utawala katika shule za sekondari kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
upungufu wa miundombinu ya shule za msingi na sekondari kwa asilimia
jengo la utawalameza za walimunyumba za walimumadarasa matundu ya vyoomadawati viti vya walimu shule za msingi ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jengo lautawalameza zawalimu nyumba za walimu madarasamaabara matundu yavyoo meza za wanafunziviti vya wanafunziviti vya wanafunziviti vya walimu shule za sekondari athari changamoto zilizoainishwa zina athari zifuatazo i
upungufu wa miundombinu ya shule hususani nyumba za walimu na mabweni huathiri ufanisi wa utoaji elimu kwa shule za sekondari haswa kwa wanafunzi wa jinsia ya kike ambao ni wahanga wa vitendo vya ubakaji
ii
upungufu wa matundu ya vyoo mashuleni huathiri utulivu na usafi wa wanafunzi wakati wa kujisitiri
tatizo hili linaathiri zaidi wanafunzi wa kike ambao kwa maumbile yao wanahitaji zaidi hali ya usiri na usafi wakati wa kujisitiri
ushauri ili kutatua changamoto zilizoibuliwa na cag wajibu inashauri yafuatayo i
halmashauri za wilaya kwa kushirikiana na kamati za shule na wananchi kuendelea kuibua na kusimamia miradi ya uboreshwaji wa miundombinu ya elimu nchini vyoo mabweni na nyumba za walimu katika shule za msingi na sekondari
ii
wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na or tamisemi zitoe kipaumbele zaidi kwenye upangaji na utoaji wa bajeti ya miundombinu ili kuleta ufanisi katika utekelezaji wa sera ya elimu msingi bila malipo nchini
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa ofisi ya rais tamisemi ripoti ya ukaguzi ya mwaka inaonesha kuwa kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka or tamisemi haikutekeleza pendekezo lolote kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamejirudia
kielelezo na
 ulinganifu wa hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa or tamisemi kwa miaka mitatu 
 yametekelezwa yanayotekelezwa hayajatekelezwa yamejirudia ii
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika miradi ya maendeleo ripoti ya cag ya miradi ya maendeleo ya mwaka inaonesha kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka ni mapendekezo sawa na asilimia ndiyo yametekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yamejirudia kwa kuwa hayajatekelezwa kwa muda mrefu na hayajapitwa na wakati na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
kiujumla ripoti ya cag inaonesha utekelezaji wa mapendekezo bado upo chini ya asilimia 
hali hii inasababisha kupungua kwa ufanisi na umahiri katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu kwa asilimia
 yametekelezwa yanayoendelea kutekelezwa hayajatekelezwa yaliyojirudia yamepitwa na wakati iii
hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya laac kamati ya laac hupitia ripoti ya cag ya mwaka husika pamoja na kuwahoji maafisa masuuli juu ya hoja zilizoibuliwa na cag kisha hutoa maagizo ambayo yanapaswa kutekelezwa na maafisa masuuli husika
hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti ya mwaka inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka ya serikali za mitaa ni maagizo sawa na asilimia ndiyo yaliyotekelezwa kikamilifu maagizo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa na maagizo sawa na asilimia yalipitwa na wakati
utekelezaji wa maagizo ya laac umepanda kwa asilimia kutoka asilimia ya mwaka hadi asilimia ya mwaka 
athari kutotekelezwa kwa mapendekezo ya cag na maagizo ya laac kunasababisha athari zifuatazo i
utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag unapunguza ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ii
kukosekana kwa thamani ya fedha katika miradi inayotekelezwa na iii
kuwanyima wananchi fursa ya kunufaika na miradi ya maendeleo
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ushauri ili kuongeza utekelezaji wa mapendekezo ya cag na maagizo ya laac wajibu inashauri yafuatayo i
halmashauri kupitia vikao vya mabaraza ya madiwani kuendelea kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo mbalimbali yanayotolewa na cag
wajibu inashauri taarifa ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag na kamati ya laac ifanywe kuwa agenda ya kudumu katika vikao vya mabaraza ya madiwani ii
asasi za kiraia vikiwemo vyombo vya habari kuendelea kuelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa mapendekezo ya cag pamoja na maagizo ya laac ili kwa pamoja wawe na uwezo wa kudai uwajibikaji katika halmashauri husika
iii
or tamisemi kuzidi kuimarisha mikakati ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag na kamati ya laac ikiwezekana kuweka adhabu kwa halmashauri ambazo zitashindwa kutekeleza mapendekezo hayo bila kuwa na sababu za msingi
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo hitimisho ripoti hii ya uwajibikaji imeainisha baadhi ya mapungufu na dosari zilizojitokeza katika ripoti za cag za mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
dosari hizi zinatokana na ukiukwaji wa sheria na miongozo mbalimbali ikiwemo sheria ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka na marekebisho yake sheria ya serikali mtandao namba ya mwaka na kanuni zake kanuni za uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
dosari zilizobainishwa zimeathiri zaidi ukusanyaji wa mapato ya ndani ya halmashauri utekelezaji wa mapendekezo ya cag usimamizi wa miradi ya maendeleo na uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
wajibu inashauri kamati ya kudumu ya bunge ya usimamizi wa hesabu za mamlaka ya serikali za mitaa laac or tamisemi wizara ya elimu sayansi na teknolojia or menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora pamoja na wizara ya fedha na mipango kufuatilia na kutekeleza kikamilifu mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na ushauri wa wajibu
aidha wajibu inapenda kuwakaribisha wananchi na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya umuhimu wa ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
ili kuongeza upatikanaji wa ripoti hii wadau mbalimbali wanaweza kupakua ripoti hii ya uwajibikaji kupitia tovuti ya wajibu au kufuatilia katika mitandao ya kijamii instagram twitter na facebook muhimu ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika aasisi za umma ripoti ya uwajibikaji viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika aasisi za ummaripoti ya uwajibikaji co funded by european unioniutangulizi ii maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu jambo la upotevu wa mapato ya umma shillingi 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija shilling 
 bilioni katika usimamizi wa matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu jambo la matumizi ya shillingi 
 bilioni katika manunuzi na usimamizi wa mikataba yaliyo na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho yaliyomoiiutangulizi ripoti ya uwajibikaji ya viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika taasisi za umma imeandaliwa kutokana na ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za serikali kuu mashirika ya umma na mamlaka ya serikali za mitaa za mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kuzirahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kama vile azaki wawakilishi wa wananchi aasisi za elimu ya juu na vyombo vya habari kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatambua kuwa dhana ya mapambano dhidi ya rushwa siyo ya takukuru pekee ndiyo maana wajibu imeona ina wajibu na jukumu kama azaki kutoa taarifa hizi za viashiria vya rushwa ili kuchochea mapambano dhidi ya rushwa
pia wajibu inazishauri mamlaka husika kuanza kufanya uchunguzi kuhusu viashiria hivi vya rushwa na kuchukua hatua stahiki kwa wahusika ili kukomesha vitendo vya rushwa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag kuhusu vitendo vinavyoashiria rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ukusanyaji na utumiaji wa fedha na rasilimali nyingine za umma
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali za umma zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti hii imejikita katika kuelezea maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kuchambua maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu utoaji wa mapendekezo ya wajibu katika kupambana na rushwa ubadhirifu na udanganyifu
wajibu inawakaribisha wananchi na wadau wengine wote kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha uwajibikaji wa taasisi za umma na serikali kwa ujumla
 maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa mujibu wa mkakati wa aifa dhidi ya rushwa na mpango wa utekelezaji wa awamu ya atu nascap iii vitendo vya rushwa vinatafsiriwa kuwa ni kutoa kupokea kitu chochote cha thamani kushawishi moja kwa moja au vinginevyo ili kupindisha utaratibu katika utoaji wa maamuzi
rushwa ni janga ambalo lina athari hasi katika jamii
athari hizo ni pamoja na kudhoofisha ustawi wa demokrasia katika nchi ukiukwaji wa haki za binadamu kuharibu mfumo wa masoko kusababisha mmomonyoko wa maadili katika jamii kuchelewesha maendeleo ya nchi kuruhusu uhalifu wa kupangwa ugaidi na vitisho vingine kwa usalama wa aifa
athari nyingine ni kuumiza wananchi kwa kuchepusha rasilimali zilizotengwa kwa ajili ya miradi ya maendeleo kwa matumizi na manufaa ya watu wachache kudhoofisha uwezo wa serikali wa kutoa huduma za msingi kukosekana kwa usawa na haki na kukatisha tamaa wananchi kulipa kodi na kukatisha tamaa wafadhili wadau wa maendeleo na wawekezaji kuendelea kuchangia maendeleo ya nchi
kwa njia moja au nyingine rushwa uhusiana na udanganyifu ambao unahusisha kutotimiza wajibu kujitambulisha kwa uongo au jaribio la kupotosha ukweli ili kujinufaisha kifedha au kwa namna nyingine yeyote
kwa hiyo rushwa na udanganyifu huathiri maendeleo ya uchumi wa nchi na ni adui mkubwa katika utoaji wa haki kupunguza umaskini na kukuza uchumi
rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyopelekea ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni kitendo au vitendo vya makusudi kinacho vinavyo fanywa na watu au mtu kwa ajili kunufaika kwa njia haramu au isiyo ya haki
mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi ni suala muhimu kwa kuwa athari zake ni kubwa katika harakati za kukuza maendeleo ya kijamii na kiuchumi
endapo suala la rushwa litaendelea kutokuchukuliwa hatua stahiki juhudi za kujenga uchumi imara ambao utachangia kupunguza kiwango cha umasikini wa wananchi hazitoweza kuzaa matunda tarajiwa
ripoti ya ume ya rais ya kupunguza kero za rushwa ilibainisha namna rushwa inavyoweza kujidhihirisha kupitia njia kuu mbili ambazo ni a rushwa katika mifumo ya utawala hii inatokana na watumishi wa serikali na mawakala wao kudai rushwa wakati wa kutoa huduma za bure kwa wananchi
aarifa hiyo imeeleza kuwa aina hiyo ya rushwa uchwara inasababishwa na viwango vidogo vya mishahara vinavyolipwa kwa wafanyakazi ambavyo havikidhi mahitaji yao
ripoti ya ume ya rais ya kupunguza kero za rushwa ya mwaka b rushwa kabambe kubwa aina hii ya rushwa imebainishwa kuhusisha viongozi wa ngazi za juu serikalini wenye mamlaka ya kutoa maamuzi kupitia sera na mikataba
aarifa hiyo imebainisha kuwa sababu kubwa ya rushwa hiyo ni ulafi uliokithiri wa kujilimbikizia mali kwa watumishi wa serikali wasiowaaminifu katika utendaji wa kazi zao
hata hivyo taarifa ya hali ya mtazamo wa jamii kuhusu rushwa inayotolewa na shirika la kimataifa katika masuala ya uwazi ya mwaka corruption perceptions index of ransparency international imeonesha kuwa serikali ya anzania imepata alama kati ya katika mapambano dhidi ya adui rushwa 
utafiti huo ulionesha kuwa anzania imeshika nafasi ya kati ya nchi katika mapambano dhidi ya rushwa ulimwenguni
hali hii inaonesha kuwa bado jitihada kubwa za mashirikiano zinahitajika kufanywa na wadau wote katika mapambano dhidi ya rushwa
https en cpi index tza vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo c kutumia hundi za malipo zilizoghushiwa d kufanya malipo kinyume na matakwa ya sheria kanuni na aratibu za manunuzi e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma au bidhaa ambazo hazijatolewa au hazijapokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo i malipo kwa makandarasi ambao hawajulikani wakandarasi hewa j kupokea huduma au bidhaa zisizo sahihi au ambazo hazikidhi mahitaji k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali na l makusanyo ya fedha za umma yaliyofanyika nje ya mfumo wa gepg
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha na rasilimani za umma kama yalivyochambuliwa katika ripoti hii
 viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kwa sababu mbalimbali zinazoashiria vitendo vya rushwa serikali imeshindwa kukusanya mapato yaliyoainishwa kwenye bajeti na kufanya matumizi mabaya yasiyo na tija kisera na kijamii
kiasi ambacho aidha hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipo kupata tija yoyote nugatory expenditure kimekua kwa asilimia kutoka shilingi 
 bilioni mwaka hadi kufikia shilingi 
 bilioni mwaka 
hii ni sawa na asilimia ya fedha zote zilizotumika katika mwaka wa fedha zilizofikia shilingi 
 bilioni
serikali kuu ndiyo imekua na ongezeko kubwa zaidi la asilimia kutoka shilingi 
 bilioni mwaka hadi shilingi 
 bilioni kwa mwaka 
viashiria vya rushwa katika serikali kuu pekee vya shilingi 
 bilioni ni sawa na asilimia 
 ya jumla yote ya viashiria vya rushwa vya shilingi 
 bilioni kwa mwaka ambapo kasoro nyingi zilionekana katika eneo la ununuzi wa umma na mapungufu ya usimamizi wa kina wa mikataba kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mwenendo wa viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu kwa kipindi cha miaka mitatu 
 shilingi bilioni jumla 
 serikali kuu 
 mamlaka za serikali za mitaa 
 mashirika ya umma 
 jumla ya viashiria vyote vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu vya shilingi 
 bilioni vilikua ni asilimia ya matumizi yote ya serikali ya shilingi 
 billioni mwaka 
viashiria vya vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu vinaoneshwa katika jedwali na
 na maelezo yanayofuata
 jedwali na mchanganuo wa maeneo ambayo yana viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kwa mwaka serikali kuuserikali za mitaamashirika ya ummajumla shilingi bilioni jambo la upotevu wa mapato ya fedha za umma shilingi 
 bilioni 
 jambo la matumizi yasiyo na tija shilingi 
 bilioni katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu
 jambo la matumizi ya shilingi 
 bilioni katika manunuzi na mikataba yanayoashiria vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu
 jambo la upotevu wa mapato ya umma shilingi 
 bilioni kutokana na udhaifu katika mifumo ya ukusanyaji wa mapato serikali inaweza kuwa imepoteza shilingi 
 bilioni kwa sababu ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kiasi kikubwa cha fedha hizi kinatokana na kasoro zilizojitokeza katika ukusanyaji wa mapato katika serikali kuu kama inavyoonekana katika jedwali na 
jedwali na mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ukusanyaji wa mapato katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma upotevu wa mapato kiasi cha shillingi 
 bilioni mwakaserikali za mitaa serikali kuu mashirika ya umma jumla shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni 
 serikali kuu baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa shilingi 
 bilioni katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika serikali kuu ni kama yafuatayo a
malipo ya ndege na abiria kwa kutumia uwanja wa ndege arusha airport departure charges yaliyokusanywa na kadco hayakupelekwa mamlaka ya mapato ya anzania tra kiasi cha shilingi 
 bilioni na dola za kimarekani 
 milioni sawa na shilingi 
 bilioni
mamlaka ya udhibiti wa huduma za nishati na maji ewura haikukusanya tozo ya shilingi 
 bilioni kutoka kwa makampuni yaliyosababisha mabadiliko katika mfumo wa ununuzi wa mafuta kwa pamoja
kampuni hizo bado zilikuwa zikiendelea kushiriki katika michakato ya ununuzi wakati zikiwa hazistahili kwa kuwa zilikuwa zimefungiwa kushiriki
makusanyo yaliyofanyika nje ya mfumo wa gepg shilingi 
 bilioni
pia idara ya uchapaji ya serikali na mamlaka mbili za maji zilishindwa kukusanya makusanyo ya shilingi 
 bilioni kutokana na kutokuwa na uwezo wa kutoa huduma
serikali za mitaa baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa shilingi 
 bilioni katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama ifuatavyo a
mamlaka za serikali za mitaa hazikukusanya mapato ya leseni za biashara kiasi cha shilingi 
 bilioni
pia halmashauri zilitoa leseni za shilingi 
 billioni wakati fedha zilizokusanywa kutokana na utoaji wa leseni hizo ni shilingi 
 bilioni ikimaanisha kuwa malipo ya shilingi 
 millioni hayakukusanywa au kama yalikusanywa basi hayakuwasilishwa kwenye halmashauri husika
halmashauri ya manispaa ya emeke haikukusanya ushuru wa huduma wa shilingi 
 billioni kutokana na ukosefu wa mfumo wa kielektroniki wa kupeana taarifa za mauzo ghafi kati ya ofisi ya rais tamisemi na tra
pia halmashauri zilikusanya ushuru wa huduma wenye jumla ya shilingi 
 billioni bila kupata ushahidi wa taarifa za mauzo ghafi kutoka mamlaka husika au taasisi husika ili kuthibitisha usahihi wa kiasi kilichokusanywa
mamlaka za serikali za mitaa zilirekebisha ankara za kiasi cha shilingi 
 billioni katika mfumo wa aarifa za ukusanyaji wa mapato bila maelezo na au viambatisho toshelevu ili kuhalalisha mabadiliko ya ankara zinazohusika wakati baadhi ya halmashauri zilifanya marekebisho bila idhini ya wakurugenzi wao
 d
wakusanya mapato kupitia pos katika mamlaka za serikali za mitaa hawakuwasilisha jumla ya shilingi 
 billioni katika akaunti za benki za halmashauri husika
hii inatokana na kutofanyika kwa usuluhishi wa mara kwa mara wa hesabu angalau kwa wiki na kukosekana kwa ufuatiliaji wa karibu wa makusanyo ya halmashauri ili kuhakikisha makusanyo ya mapato yanawekwa benki kwa wakati
mashirika ya umma katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya mashirika ya umma baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa shilingi 
 bilioni ni kama ifuatavyo a
shirika la umeme tanesco lilipata hasara ya shilingi 
 billioni kutokana na punguzo za tozo za mauzo ya nishati na uunganishaji wa huduma za umeme pia rakili za mita meter seal za shirika ziligunduliwa katika duka la mtaani hali iliyoashiria upotevu wa mapato kutokana na wizi wa rakili hizo za mita
wateja wa shirika la bima la aifa hawakulipa fedha za tahadhari zenye jumla ya shilingi 
 milioni
hata hivyo cag alibaini kuwa wateja hao hawakulipa fedha hizo kutokana na ukaidi
mapato yenye thamani ya shilingi 
 bilioni yalikusanywa nje ya mfumo wa kielekitroniki wa ukusanyaji wa mapato ya serikali gepg
 jambo la matumizi yasiyo na tija shilingi 
 bilioni katika usimamizi wa matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu cag ameonesha kuna viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya shilingi 
 bilioni kwa mwaka kutokana na kasoro za usimamizi wa matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu
kiasi hiki kimeongezeka kwa shilingi 
 bilioni kutoka shilingi 
 bilioni cha mwaka 
katika matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu mamlaka ya serikali za mitaa zilikuwa na kiasi kikubwa zaidi cha shillingi 
 bilioni zikifuatiwa na serikali kuu shilingi 
 bilioni na mashirika ya umma shilingi 
 bilioni kama inavyoonekana katika jedwali na 
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu mwakaserikali za mitaa serikali kuu mashirika ya umma jumla shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni 
 serikali kuu baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu ni kama ifuatavyo a
katika eneo la usimamizi wa matumizi taasisi kwenye serikali kuu zilifanya matumizi ya shilingi 
 bilioni bila ya kuwa na nyaraka stahiki na toshelezi taasisi nane zilifanya malipo yasiyo na tija ya shilingi 
 milioni na taasisi zilifanya malipo ya shilingi 
 bilioni kwenye vifungu visivyohusika
pia kulikuwa na taasisi zilizofanya malipo ya shilingi 
 bilioni zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa bila kuwa na uthibitisho wa vibali cha kubadili matumizi aasisi zilikuwa na masurufu ambayo hayajarejeshwa ya shilingi 
 bilioni na taasisi nane zilitumia masurufu ya shilingi 
 milioni kama matumizi kinyume na kanuni za fedha za umma za mwaka kama zilivyorekebishwa
 b
katika ukaguzi wa rasilimaliwatu na malipo ya mishahara kama ilivyokuwa katika miaka iliyopita cag alibaini taasisi za serikali ambazo hazikuwasilisha makato ya kisheria kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii na aasisi nyingine ya kiasi cha shilingi
 milioni pamoja na malipo ya mishahara bila mikataba ya ajira yenye thamani ya shilingi 
 milioni
wizara ya kilimo ilitekeleza mradi wa kuongeza uzalishaji wa mpunga erpp wenye lengo la kuongeza tija na uzalishaji wa mpunga mkoa wa morogoro
mradi huu ulifadhiliwa na mfuko wa dhamana wa mpango wa kilimo na usalama wa chakula duniani gafsp na kusimamiwa na benki ya dunia
wizara ya kilimo ilifungua akaunti ya mradi katika benki kuu ya anzania
benki kuu ya anzania ilihamisha kiasi cha dola za marekani ambazo ni sawa na shilingi 
 milioni kutoka kwenye akaunti ya mradi wa erpp kwenda kwenye kampuni ya rich host enterprises group limited kwa njia ya udanganyifu kwa kutumia barua ya kuhamisha fedha iliyoghushiwa
mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama ifuatavyo a
cag alibaini kuwa halmashauri zililipwa kutoka hazina jumla ya shilingi 
 milioni kwa watumishi ambao hawakuwepo kazini kwa mfano watumishi wastaafu waliofariki watoro walioachishwa kazi na waliopewa likizo bila malipo
cag alibaini makato ya kisheria yenye thamani ya shilingi 
 milioni hayakupelekwa katika taasisi husika hivyo kusababisha deni la shilingi 
 bilioni linalotokana na adhabu zilizotolewa kwa halmashauri tano kwa kushindwa kuwasilisha makato ya kisheria
cag alibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa zilitumia shilingi milioni kwenye matumizi yasiyo na manufaa
pia mamlaka za serikali za mitaa ziliagiza na kulipa shilingi 
 bilioni kwa ajili ya bidhaa huduma ambazo hazikupokelewa toka kwa wazabuni kwa muda wa hadi kufikia miezi na mamlaka za serikali za mitaa hazikuwa na hati za malipo na viambatisho vya matumizi ya thamani ya shilingi 
 bilioni
 mashirika ya umma baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mashirika ya umma ni kama ifuatavyo a
mashirika na taasisi zingine za umma nne katika mwaka hazikupeleka michango ya kisheria ya shilingi 
 bilioni kwenye mifuko ya pensheni bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu na mfuko wa fidia kwa wafanyakazi
mashirika sita ya umma yalifanya miamala ya malipo katika shughuli mbalimbali yenye thamani ya shilingi 
 bilioni lakini malipo hayo hayakuwa na nyaraka sahihi za kuthibitisha uhalali wa gharama hizo
 c
matumizi yasiyostahili yenye thamani ya shilingi 
 millioni katika mashirika na taasisi nyingine za umma jambo la matumizi ya shilingi 
 bilioni katika manunuzi na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu kifungu cha cha sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kinamtaka cag kueleza katika ripoti yake ya ukaguzi ya mwaka iwapo taasisi alizozikagua zimezingatia sheria ya ununuzi wa umma na kanuni zake
katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba kuna viashiria vya shilingi 
 bilioni kuwa zimetumika bila kuwepo na tija kutokana na kuwa na dalili zote za kuwepo na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kumekuwepo na kiasi kikubwa cha matumizi katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba cha shilingi 
 bilioni kwenye mashirika ya umma shilingi 
 bilioni kwenye serikali kuu na shilingi 
 billioni kwenye serikali za mitaa ambayo yanaviashiria vya uwepo wa rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma manunuzi na mikataba yenye viashiria vya rushwa
mwakaserikali za mitaa serikali kuu mashirika ya umma jumla shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni 
 serikali kuu baadhi ya kasoro zilizobainishwa na cag zenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na a
shilingi 
 bilioni zilizopelekwa kwa wakala wa huduma ya ununuzi serikalini gpsa kwa ajili ya kununua magari lakini magari hayo hayajapokelewa na wizara idara na wakala 
wakala wa nishati vijijini rea wakala wa aifa wa hifadhi ya chakula nfra na idara ya jeshi la magereza walikatisha mikataba mitatu yenye jumla ya shilingi 
 bilioni pasipo kufuata taratibu za kusitisha mikataba ikiwa ni pamoja na kutatua migogoro na kuomba ushauri wa kisheria kutoka kwa mamlaka husika ikiwemo ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali
kusitisha mikataba pasipo kufuata sheria kunaweza kuiingizia serikali hasara endapo wakandarasi wataamua kudai haki zao
ukaguzi maalumu juu ya tuhuma za ubadhirifu za noti chakavu zilizorejeshwa benki kuu ya anzania ulibaini kuwa noti zenye thamani ya shilingi 
 bilioni hazikuwa zimekidhi vigezo vya kuwa noti chakavu na zilibadilishwa na kutolewa noti safi kwa njia ya udanganyifu na maofisa wawili na watunza fedha wanne wa benki kuu
kuanzia tarehe hadi agosti tawa ilifanya mnada wa kielektroniki kwenye vitalu mbalimbali vya uwindaji ambapo makampuni yalishiriki katika mnada huo na makampuni sita wazabuni wenye bei ya juu zaidi walipewa vitalu vya uwindaji
wazabuni hao walioshinda zabuni waliilipa serikali kiasi cha shilingi
 milioni ikiwa ni asilimia na ya kiasi kilichotajwa kwa mujibu wa kifungu cha 
 iv v cha mwongozo wa ugawaji wa vitalu vya uwindaji kwa njia ya mnada ambao uko chini ya kifungu cha cha sheria ya uhifadhi wanyamapori sura na
hata hivyo tarehe novemba waziri wizara ya maliasili na utalii alisitisha na kufuta mchakato mzima wa mnada wa kielektroniki kwa sababu ya kuwepo kwa malalamiko kadhaa yaliyowasilishwa dhidi ya mchakato huo licha ya jitihada za tawa kujibu malalamiko hayo kwa maelezo na ushahidi wa maandishi
kwa maoni ya cag mnada huu wa kielektroniki ulifanywa kwa njia ya kielektroniki bila uingiliwaji wa aina yoyote kama ilivyobainishwa katika sehemu ya 
 iv v ya mwongozo wa ugawaji wa vitalu vya uwindaji kwa njia ya mnada ambao uko chini ya kifungu cha cha sheria ya uhifadhi wanyamapori sura na
 hivyo kupunguza uwezekano wa upendeleo
pamoja na hayo waziri angeweza kuchunguza mchakato mzima wa utendaji kazi wa mfumo kabla ya kufuta zabuni husika na kuisababishia serikali malalamiko na gharama
 mamlaka ya serikali za mitaa katika mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya kasoro zilizobainishwa na zenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na a
mamlaka za serikali za mitaa zilifanya ununuzi wenye thamani ya shilingi 
 bilioni bila kuzingatia mpango wa ununuzi wa kila halmashauri husika
mamlaka za serikali za mitaa zilifanya ununuzi wenye thamani ya shilingi 
 bilioni bila kuitisha nukuu za bei za ushindani ambapo halmashauri ya wilaya ya chalinze inaongoza kwa kufanya ununuzi wa shilingi 
 bilioni
kiasi cha shilingi 
 milioni hakikurudishwa na wakandarasi baada ya kuvunjika kwa mikataba katika halmashauri za wilaya ya madaba na kibondo kama ifuatavyo halmashauri za wilaya ya madaba na kibondo hazikurejeshewa kiasi cha shilingi 
 milioni na shilingi 
 milioni mtawalia ikiwa ni asilimia ya thamani ya kazi ambazo hazikufanyika kutoka kwa wakandarasi wawili hali iliyosababisha halmashauri hizo kuingia gharama za ziada katika kumalizia kazi hizo
halmashauri ya wilaya ya kibondo haikurudishiwa jumla ya shilingi 
 milioni zilizohesabika kama gharama za uvunjaji wa mkataba ambazo zililipwa kwa mkandarasi kinyume na utaratibu wa mkataba
mashirika ya umma katika mashirika ya umma baadhi ya kasoro zilizobainishwa na zenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na a
katika ukaguzi wa uzingatiaji wa sheria kanuni na miongozo katika michakato ya ununuzi wa ujenzi cag alibaini mashirika hayakuzingatia sheria ya manunuzi
mapungufu yaliyobainika ni pamoja na maofisa masuuli kuingilia majukumu ya bodi ya zabuni kwa kuidhinisha utoaji wa mikataba yenye thamani ya dola za marekani 
 milioni na shilingi 
 bilioni ununuzi ulifanyika bila mikataba halali yenye thamani ya shilingi 
 bilioni na dola za marekani 
 milioni katika bohari kuu ya dawa
mashirika ya umma yalifanya ununuzi wa shilingi 
 bilioni dola za marekani 
 milioni na euro kwa zabuni nje ya mfumo wa kielekitroniki wa ununuzi wa umma taneps
upanuzi wa bandari ya anga mamlaka ya usimamizi wa bandari iliingia mkataba na mkandarasi mkuu wa shilingi 
 bilioni tarehe agosti wa muda wa mwaka mmoja hadi kufikia mwezi agosti kwa ajili ya kuongeza kina cha lango na sehemu ya kugeuzia meli katika bandari ya anga kufanya tathmini ya athari za kimazingira na kununua vifaa kwa ajili ya shughuli za bandari
kwa kulingana na mkataba gharama ya kuongeza kina cha lango na sehemu ya kugeuzia meli katika bandari ya anga ilikuwa ni shilingi 
 billioni asilimia ya bei yote ya mkataba
katika ukaguzi wake cag alibaini kuwa mnamo tarehe agosti mkandarasi mkuu iliingia makubaliano na mkandarasi mbia kwa ajili ya kazi ya kuongeza kina cha lango na sehemu ya kugeuzia meli kwa bei ya mkataba wa dola za marekani 
 milioni sawa na shilingi 
 bilioni kwa kipindi cha miezi 
cha ajabu ni kuwa mkandarasi mkuu aliingia mkataba na mkandarasi mbia siku kabla ya yeye kuwa na mkataba na pia hakutoa taarifa kwa mamlaka ya usimamizi wa bandari
ukilinganisha bei ya mkataba kati ya mamlaka ya usimamizi wa bandari na mkandarasi mkuu pamoja na bei ya mkataba kati ya mkandarasi mkuu na mkandarasi mbia utabaini kuwa mkandarasi mkuu alipata faida ya shilingi 
 bilioni pasipo kufanya kazi yoyote
 hitimisho masuala yaliyochambuliwa katika ripoti hii yanalenga kutoa taarifa kwa wananchi na wadau mbalimbali juu ya uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka 
katika ripoti hii wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu ambayo yana umuhimu mkubwa kwa jamii kuhusu utendaji na uwajibikaji wa serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma
aidha uchambuzi wa ripoti za mdhibiti na mkaguzi wa hesabu za serikali za mwaka umeonesha ongezeko la asilimia ya makusanyo na matumizi ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika taasisi za umma
hali hii isipodhibitiwa inaleta athari kubwa katika jitihada za serikali za utoaji wa huduma kwa wananchi na kuipunguzia serikali mapato hivyo kuwaongezea wafanyabiashara mzigo wa kodi
serikali imekusanya mapato asilimia chini ya mapato yaliyokadiriwa katika bajeti ya mwaka 
utofauti huo umesababisha bajeti kutokuwa ya uhalisia ambapo viwango vya kimataifa vya uhalisia vya bajeti vinataka bajeti isizidi au isipungue asilimia ya utofauti huo
pamoja na sababu nyingi nyingine tatizo hili limechangiwa na viashiria vya rushwa katika kukusanya mapato
fedha zilizopotea kutokana na viashiria vya ubadhirifu na rushwa zingeweza kupunguza malipo ya mwaka ya deni la aifa kwa kiwango cha asilimia 
 takribani nusu ya malipo hayo
hii ingeiwezesha serikali kufikia malengo yake ya kutoa huduma kwa wananchi na kuendelea kujenga miundombinu na mazingira endelevu ya kiuchumi na kijamii kama vile miradi ya elimu na afya
ushauri wajibu inaishauri serikali vyombo vya habari wabia wa maendeleo pamoja na taasisi za kiraia kufanya mambo yafuatayo serikali kuiwezesha ofisi ya mkaguzi mkuu wa ndani iag kuwa na fungu lake vote ili kumuongezea uwezo wa kufanya kazi zake kwa uhuru zaidi
aidha wajibu inashauri mkaguzi mkuu wa ndani awe anapeleka taarifa hizi za mwaka kwa katibu mkuu kiongozi ikulu ili taarifa zake zifikishwe kwenye baraza la mawaziri ambalo rais wa jamhuri ya muungano ni mwenyekiti wake
ripoti hiyo imfikie rais kabla ya tarehe septemba ambapo itakua ni miezi baada ya mwaka wa fedha wa serikali kumalizika
hii itampa fursa rais ya kujua hali au utendaji wa serikali yake na inapolazimika kuanza kuchukua hatua kabla ya taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kutoka
serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kuielekeza takukuru kuifanya ripoti yake ya utendaji ya mwaka inayowasilishwa kwa mheshimiwa rais sambamba na ripoti za cag kuwa ripoti ya wazi kwa umma
hii itaboresha na kurahisisha utoaji na upokeaji wa taarifa za rushwa kutoka takukuru na serikali kwa ujumla
pia itazidi kujenga imani ya wananchi kwa serikali kwa kuonesha kuchukua hatua pale ambapo rushwa inahusishwa na utendaji hafifu wa serikali katika kukusanya mapato na katika matumizi mabaya ya fedha za umma
vita dhidi ya rushwa inahusu wananchi wote hivyo hakuna sababu ya kuwepo usiri katika mapambano hayo
vyombo vya habari viendelee kutumia fursa ya ripoti za uwajibikaji zilizorahisishwa kutoka katika ripoti za cag kuuhabarisha umma pamoja na kufuatilia masuala mbalimbali ya uwajibikaji yaliyoibuliwa katika ripoti hizo
hii itasaidia umma kushiriki katika mapambano ya vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu vinavyofanywa katika makusanyo na matumizi ya fedha za umma
katika ripoti za cag yapo maeneo ambayo vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimethibishwa na cag kwa mfano
mkataba wa upanuzi wa bandari ya anga kuchakata noti chakavu na utoaji wa fedha katika akaunti ya wizara ya kilimo iliyo benki kuu kwa barua ya kughushi
wajibu inasisitiza serikali ichukuwe hatua kali za kinidhamu ikiwemo kuvitaka vyombo vyake vya uchunguzi kufikisha wahusika hao katika vyombo vya sheria
wajibu ins titute institute of public accountability s
p barabara ya rose garden mtaa wa ndovu nyumba no
 dar es salaam baruapepe wa huduma kwa jamiiripoti ya uwajibikaji utoaji wa huduma kwa jamiiripoti ya uwajibikaji co funded by european unioniutangulizi hali ya utoaji wa huduma za kijamii jambo la mapungufu katika kuajiri watumishi jambo la mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya afya jambo la mapungufu ya utekelezaji wa miradi ya maji jambo la changamoto za sekta ya elimu nchini jambo la utekelezaji wa miradi ya masoko jambo la mapungufu katika miradi ya kilimo jambo la ufanisi wa mifuko ya kuinua wananchi kiuchumi jambo la hali ya utoaji huduma katika magereza nchini hitimisho yaliyomoiiutangulizi ripoti ya uwajibikaji ya utoaji wa huduma kwa jamii imeandaliwa kutokana na ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali za mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kuzirahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kama vile azaki wawakilishi wa wananchi aasisi za elimu ya juu na vyombo vya habari kudai uwajibikaji pale wanapoona huduma zinazotolewa na serikali hazikidhi mahitaji yao
dhana ya utoaji huduma kwa jamii utoaji wa huduma kwa jamii ni mgawanyo wa huduma muhimu kwa jamii kulingana na mahitaji ya jamii husika
huduma za jamii ni bidhaa au mahitaji ambayo ni muhimu kwa maisha na ustawi wa jamii
huduma hizi za kijamii mara nyingi hugharamiwa na serikali ingawaje kuna huduma nyingine zinachangiwa na wananchi
mfano wa huduma za kijamii ni elimu afya maji na barabara
pia huduma hizo hujumuisha nishati pembejeo za kilimo masoko na masuala mtambuka ikiwemo haki za binadamu
huduma hizi ama hutolewa moja kwa moja na serikali au kwa ushirikiano baina ya serikali na wafadhili wahisani taasisi za kidini au asasi za kiraia
ripoti hii imejikita katika huduma zifuatazo maji kilimo afya elimu masoko mifuko ya kuinua jamii kiuchumi na masuala mtambuka ya haki za binadamu na jinsia
ili kukidhi mahitaji ya jamii wapokea huduma watoa huduma wanatakiwa kutekeleza majukumu yao kwa kuzingatia dhana ya uwazi uwajibikaji na ushirikishwaji wa wapokea huduma
kwa upande wa serikali wizara mamlaka za serikali za mitaa idara na mawakala wa serikali wanawajibika kutoa huduma kwa jamii kwa kuzingatia misingi ya uwazi usawa na haki za binadamu
hii ni pamoja na kutoa ufafanuzi na uthibitisho pale unapohitajika na wananchi
wananchi wanahaki ya kushirikishwa na jukumu la kushiriki kwenye shughuli za jamii pamoja na kudai uwajibikaji kwa watoa huduma
huduma za jamii zinapaswa kutolewa kwa kuzingatia misingi mitatu muhimu ya uwazi uwajibikaji na ushirikishwaji kama inavyoelezwa hapa chini uwazi ni hali ya serikali kutekeleza majukumu yake bila usiri na kuwahabarisha wananchi kuhusu huduma husika ili waweze kufuatilia utendaji wa serikali kwa kuzingatia sheria kanuni na taratibu
serikali kufanya kazi kwa uwazi kunapunguza hatari ya vitendo vya rushwa na ukiukwaji wa haki za binadamu na jinsia
vilevile utendaji kazi wa serikali kwa uwazi kunaimarisha imani ya wananchi kwa serikali yao
hii ni kwa mujibu wa ibara ya f ya katiba ya jamhuri ya muungano ya anzania na kifungu cha c cha sheria na
 ya fedha za umma ya mwaka 
uwajibikaji ni hali ya serikali kutekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu na kubeba dhamana ya kutoa ufafanuzi na uthibitisho pale wananchi watapohoji utoaji wa huduma kwa jamii
kwa mujibu wa ibara ya c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania serikali viongozi na watendaji itawajibika kwa wananchi
hivyo serikali inawajibika kwa wananchi na wananchi wana wajibu wa kuiwajibisha serikali yao
ushiriki ushirikishwaji wa wananchi ni hali ya uhusishwaji wa makundi yote ya jamii katika kupanga kufanya maamuzi kwa mambo yanayowahusu na kufuatilia ufanisi wa huduma za jamii zinazotolewa na serikali
kwa mujibu wa ibara ya d ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania wananchi watashiriki katika shughuli za serikali yao kwa mujibu wa masharti ya katiba
na ibara ya ya katiba hiyo inampa nafasi mwananchi kushiriki na kushikirishwa na serikali za mitaa katika kupanga mipango na shughuli za utekelezaji wa maendeleo katika sehemu zao za kuishi
hali ya utoaji wa huduma za kijamii ripoti hii inaonesha hali ya utoaji wa huduma za jamii kulingana na matokeo ya uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi zilizotolewa na cag kwa mwaka 
pia uchambuzi huu umetumia ripoti nne za ukaguzi wa hesabu za cag za mwaka ambazo ni ripoti ya ukaguzi wa serikali kuu ripoti ya ukaguzi wa miradi ya maendeleo ripoti ya ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa na ripoti ya ukaguzi wa mashirika ya umma
ripoti hii imechambua hoja mbalimbali za cag ambazo zimeonyesha hali halisi ya utoaji wa huduma za kijamii na kushauri namna ya kuboresha mazingira ya utoaji wa huduma za jamii nchini
mikoa ambayo imefanyiwa uchambuzi katika ripoti hii ni mkoa wa dar es salaam njombe iringa songea mtwara dodoma anga mbeya kilimanjaro arusha abora rukwa singida katavi na kigoma
mambo yaliyoibuliwa katika uchambuzi huu ni kama ifuatavyo jambo la mapungufu katika kuajiri watumishi uwepo wa watumishi wa kutosha katika ofisi za serikali na aasisi za umma ni nguzo muhimu ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo na utoaji wa huduma kwa wananchi
ukaguzi wa cag wa umebaini upungufu wa watumishi katika wizara idara wakala za serikali aasisi nyingine na sekretarieti za mikoa
idadi hii ni sawa na asilimia ya mahitaji ya watumishi yaliyobainishwa na aasisi za umma kama ilivyofafanuliwa kwenye jedwali na
hapa chini
 jedwali na
 upungufu wa watumishi katika taasisi za serikali na jina la aasisi idadi ya aasisiwatumishi wanaotakiwaupungufu wa watumishiasilimia ya upungufu wa watumishi wizara na aasisi zake wakala za serikali aasisi nyingine sekretarieti za mikoa jumla ukaguzi wa cag umebaini kuwa upungufu wa watumishi uliopo unasababishwa na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kutotoa vibali vya ajira kama inavyoonekana kwenye aarifa ya hali ya ajira nchini ya mwaka wa fedha 
aarifa hii inaonesha kuwa serikali ilipanga kuajiri watumishi kwa mwaka wa fedha wakati aasisi za serikali ziliomba vibali vya kuajiri watumishi 
hata hivyo serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ilitoa vibali vya ajira tu kama inavyoonekana kwenye kielelezo namba hapa chini
mwelekeo wa uchambuzi wa vibali vya kuajiri kwa miaka miwili unaonesha mwenendo mdogo wa kutoa vibali vinavyotolewa na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora
 athari kukosekana upungufu wa watumishi katika ofisi za umma kunaathiri utoaji wa huduma stahiki kwa wananchi
kwa mfano kwenye sekta ya afya ukosefu wa watumishi bado ni changamoto kubwa inayochangia wanawake wengi kujifungua bila msaada wa wataalamu wa afya hivyo kusababisha vifo vya mama na mtoto ambapo kwa mwaka vifo vilivyotokana na uzazi vilikuwa 
nini kifanyike a serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora itekeleze kikamilifu lengo lake la kufanya tathmini ya kina ya mahitaji ya rasilimaliwatu katika utumishi wa umma
b serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora iwe na mkakati wa kuajiri watumishi kwa kuzingatia matokeo ya tathmini ya kina ya hali ya mahitaji ya rasilimaliwatu katika utumishi wa umma
c wizara ya fedha na mipango itenge bajeti ya kuajiri watumishi wanaohitajika kulingana na tathmini ya kina ya mahitaji ya rasilimaliwatu katika utumishi wa umma
jambo la mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya afya lengo namba la dira ya aifa ya maendeleo kufikia mwaka inaelekeza kila mwananchi kupata huduma bora ya afya ya msingi
serikali imekuwa ikitekeleza miradi mbalimbali ya afya ikiwemo ya ujenzi wa vituo vya afya na zahanati
kutokana na jitihada hizo idadi ya vituo vya afya na zahanati imeongezeka kutoka vituo mwaka hadi mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko la vituo vya afya halikwenda sambamba na ongezeko la watumishi wa afya
hii imesababisha upungufu wa watoa huduma za afya hadi kufikia asilimia mwaka 
pia ili kukabiliana na upungufu wa vifaa tiba na usambazaji wa madawa serikali kwa mwaka wa fedha ilipanga kutumia shillingi 
 bilioni 
hata hivyo cag alibaini kasoro mbalimbali zinazoathiri utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika ngazi ya halmashauri kama ifuatavyo ripoti ya nbs yam waka ukurasa hotuba ya waziri wa afya kwa mwaka kielelezo mwelekeo wa uchambuzi wa vibali vya kuajiri
 i
kuchelewa kukamilika kwa majengo ya afya mamlaka za serikali za mitaa zilizopokea kiasi cha shillingi 
 bilioni kwa ajili ya ujenzi na kukamilisha ujenzi wa majengo ya afya ikiwemo hospitali za wilaya vituo vya afya na zahanati ambavyo havikuwa vimekamilika
ii
serikali za mitaa kuchelewa kuanza ujenzi wa miradi mamlaka za serikali za mitaa zilichelewa kuanza ujenzi wa miradi ya majengo ya vituo vya afya kwa takribani miezi tangu fedha zilipopokelewa
iii
madawa yaliyokwisha muda wake mamlaka za serikali za mitaa ziliripotiwa kuwa na dawa zilizoisha muda wake wa matumizi zenye thamani ya shillingi 
 bilioni
dawa hizi zilikuwa zimekwisha muda wake kwa kipindi cha kuanzia miezi mitatu hadi miaka ambapo hadi muda wa ukaguzi wa cag zilikuwa bado hazijateketezwa
iv
kutotumika kwa miradi iliyokamilika miradi ya vituo vya afya yenye thamani ya shillingi 
 bilioni katika mamlaka za serikali za mitaa ilikuwa imekamilika lakini haitumiki
miradi hii inajumuisha vyumba vya upasuaji vyumba vya kuhifadhi maiti wodi zahanati na vituo vya afya
jedwali na
linaonesha hali ya utekelezaji wa ujenzi wa miradi ya afya kwa baadhi ya halmashauri
jedwali na
 hali ya utekelezaji wa miradi ya afya mwaka mahali jina la mradikiasi shillingi billion kuchelewa kukamilika kwa miradi ya afya nkasi ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 madaba ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 kigoma ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 lushotoujenzi wa wodi ya wazazi katika hospitali ya wilaya 
 mpandaujenzi wa jengo la wazazi kwenye hospitali ya rufaa ya mkoa wa katavi 
 mbeyaujenzi wa wodi ya upasuaji katika hospitali ya rufaa ya mkoa mbeya 
 singida ujenzi wa kituo cha kuzuia virusi vya corona kwenye hospitali ya rufaa ya mkoa singida 
 miradi ya afya iliyotelekezwa tandahimba ujenzi wa vituo vya kutolea huduma za afya kwa kipindi cha kuanzia mwaka mmoja hadi miaka 
 kutotumika kwa miradi iliyokamilika uvinza boti la kubebea wagonjwa 
 kilolo vituo vya afya vya lugalo mbawi na ng uruhe 
 h namtumbo ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 kaliua ujenzi wa zahanati ya igombe 
 mji handenikituo cha afya kata za kwamagome na kwasindi na ujenzi wa wodi ya wazazi chanika 
 kigoma ujijiujenzi wa chumba cha upasuaji na chumba cha watoto kituo cha afya gungu 
 mtwara ununuzi wa jokofu la kuhifadhia maiti pamoja na mashine ya mionzi x rays 
 mji newala ujenzi wa vituo vya afya na nyumba za watumishi
 songea ujenzi wa vituo vya afya 
 changamoto kwenye matumizi ya vifaa vya matibabu pamoja na serikali kukamilisha miradi ya afya ili iweze kutoa huduma kwa wananchi bado baadhi ya miradi imeshindwa kufanya kazi kwa ufanisi kama ilivyokusudiwa
atizo hili linasababishwa na mambo mbalimbali ikiwepo vifaa kuharibika mabadiliko ya teknolojia kukosa wataalamu na vifaa kutofanyiwa matengenezo hivyo kufanya vifaa kutokutumika au kutumika chini ya viwango
hospitali za rufaa za mikoa zenye vifaa vya matibabu vinavyotumika chini ya kiwango zimeorodheshwa katika jedwali na
 jedwali na
 vifaa na mashine zinazotumika chini ya kiwango katika hospitali za rufaa za mikoa hospitali ya rufaa ya mkoa jina la mradi vifaa vya matibabu vilivyotumika chini ya kiwango mbeya mashine ya kuchanganua kemia na homoni architect ci 
mashine hiyo ilitengenezwa kufanya vipimo yaani vipimo vya homoni na vipimo vya kemia
hata hivyo mashine hiyo ilikuwa inatumika kufanya majaribio matatu sawa na asilimia tu ya matumizi
kilimanjaro mawenzi kichanganuzi cha kemia cha aina ya abbot ci 
mashine hiyo inaweza kufanya aina za vipimo zaidi ya lakini inatumika kwa vipimo vitatu pekee kutokana na kutopatikana kwa vitendanishi vya maabara
vifaa na mashine za hospitali zisizofanya kazi kilimanjaro mawenzi mashine ya anesthesia
mashine hiyo ilipokelewa tarehe desemba lakini hadi wakati wa ukaguzi mwezi agosti miezi baadaye mashine hiyo ilikuwa bado haijaanza kutumika kutokana na kuchelewa kukamilika kwa jengo la wazazi
mashine zisizofanyiwa matengenezo singida kiunganishi cha oksijeni mashine za ganzi jokofu moja la benki ya damu mashine mbili za ganzi multipara mita biokemia moja na mashine ya elba biokemia
tanga mashine mbili za utrasaundi na mashine mbili za x ray
dodoma mashine mbili za x ray
lindi sokoine mashine ya kichanganuzi cha biokemia na haikuwa imetengenezwa tangu tarehe mei hadi agosti 
utoaji duni wa huduma za afya katika hospitali za rufaa za mikoa cag alibaini baadhi ya hospitali za rufaa za mikoa zilishindwa kutoa huduma stahiki kwa wananchi kutokana na sababu zifuatazo ukosefu wa vifaa tiba muhimu katika vyumba vya mashauriano ya daktari na mgonjwa katika hospitali ya mwananyamala amana na dodoma
vifaa hivi ni pamoja na vipima joto vya kliniki kikandamiza ulimi seti za uchunguzi sphygmomanometers tochi za mikono pazia za uchunguzi na sinki zenye maji ya bomba kukosekana kwa mipango ya kuboresha huduma za uzazi na vifo vya watoto wachanga katika hospitali pamoja na viongozi kuchelewa kuchukua hatua za kutosha kupunguza vifo vya uzazi na watoto wachanga utoaji duni wa huduma za rufaa katika baadhi ya hospitali za rufaa za mikoa kama abora
huduma hizo zinaathiriwa na kutokuwepo kwa vifaa maalum kama vile kichanganuzi cha architecti kemia mri na ct scan
athari a miradi ya afya kutokamilika kwa wakati pamoja na kukamilika bila kutumika kunaathiri sekta ya afya kwa kuzingatia kuwa idadi ya watu inaongezeka na mahitaji ya huduma za afya yanaongezeka
kwa mfano mwaka idadi ya watu iliongezeka kwa asilimia 
 na kufikia watu ikilinganishwa na watu mwaka 
b ukosefu wa vifaa tiba na wahudumu wa afya katika hospitali na vituo vya afya vinapelekea wananchi kunyimwa huduma hizi muhimu kwa maisha yao
hali hii inawalazimisha wananchi wengi walio na uwezo mdogo kiuchumi kugharamia huduma hizi muhimu kwenye hospitali na vituo binafsi
wananchi waliopo kwenye makundi maalum ambayo ni wanawake wajawazito watoto hususani chini ya miaka watu wenye ulemavu na wazee wanaathirika zaidi
nini kifanyike wajibu inashauri wizara ya afya pamoja na bohari kuu ya dawa zifanye yafuatayo a
wizara kutenga bajeti ya afya kulingana na makubaliano ya maazimio ya abuja ya kutenga kiasi cha asilimia ya bajeti ya aifa
kwa sasa bajeti iliyotengwa kwa mwaka ni shilingi 
 trilioni sawa na asilimia ya bajeti ya aifa ya shilingi 
 trilioni
bajeti iliyotengwa kwa mwaka haikidhi mahitaji ya utoaji wa huduma za afya kwa wananchi
utoaji wa huduma ya afya ni jukumu la serikali kwa wananchi wake
wizara ya afya iendelee kuhamasisha wananchi kukata bima ya afya ili waweze kupata huduma bora za afya
vilevile wizara ya afya iweke na kusimamia utaratibu wa kaya masikini na wazee kuweza kusaidiwa na serikali kupata bima ya afya ambayo itajumuisha matibabu ya magonjwa yote
nbs ripoti ya hali ya uchumi anzania yam waka c
bohari kuu ya dawa kununua dawa kulingana na mahitaji na wizara ya afya irahisishe utaratibu wa uteketezaji wa dawa zilizoisha muda wa matumizi yake
serikali kuziwezesha halmashauri kukamilisha miradi ya afya iliyokwishaanza kabla ya kuanza miradi mipya
hii ni pamoja na kuhakikisha kwamba miradi yote iliyokamilika inapatiwa vifaa tiba wezeshi pamoja na rasilimali watu ili iweze kutoa huduma kwa wananchi
or tamisemi kuendelea kuimarisha utoaji wa huduma za afya katika ngazi za hospitali vituo vya afya zahanati na ngazi ya vijiji kaya kwa kuajiri wafanyakazi kutoa ushauri wa kitaalam kwa vituo vya afya zahanati na rasilimali fedha kwa wakati
jambo la mapungufu ya utekelezaji wa miradi ya maji upatikanaji wa maji safi na salama kwa matumizi ya wanadamu ni moja ya huduma ya lazima kwa maisha na ustawi wa mwanadamu
serikali ina jukumu la kuhakikisha kuwa wananchi wote wanapata huduma ya maji safi na salama ili kuepukana na magonjwa kama kipindupindu
uviko ni moja ya changamoto iliyoonyesha umuhimu wa huduma ya maji safi na salama katika kuwalinda wananchi na magonjwa ya mlipuko
serikali imeboresha huduma ya maji safi na salama ambapo kwasasa ni takribani asilimia 
 ya wakazi wa mijini na asilimia 
 ya wakazi wa vijijini ndio waliounganishwa na huduma ya maji safi na salama
akribani asilimia 
 ya wakazi wa mijini na asilimia 
 ya wakazi wa vijijini hawajaungaunishwa na huduma ya maji safi na salama
kwa anzania wahanga wakubwa wa ukosefu wa maji ni watoto wasichana wanawake na baadhi ya watu wenye ulemavu kwa sababu za kimaumbile
mpango wa aifa wa maendeleo wa miaka mitano wa umeweka lengo la upatikanaji wa maji safi na salama kwa asilimia ya wakazi wanaoishi vijijini na asilimia ya wakazi wa mijini kufikia mwaka 
pamoja na jitihada za serikali za kuhakikisha wananchi wanapata maji safi na salama bado kuna changamoto kwenye utekelezaji wa miradi ya maji kama zifuatavyo a
kuchelewa kukamilika kwa ujenzi wa miradi ya maji
cag alibaini miradi inayogharimu kiasi cha shillingi 
 bilioni iliyotekelezwa kwenye mamlaka za serikali za mitaa ilichelewa kukamilika kwa kipindi cha mwezi mmoja hadi miaka 
kucheleweshwa kukamilika kwa miradi ya maji kunapelekea wananchi kuendelea kukosa huduma za maji
pia miradi inavyozidi kuchelewa kukamilika inasababisha ongezeko la gharama za ujenzi kutokana na kuongezeka kwa bei ya vifaa na gharama za kulipa mkandarasi malipo ya nyongeza na riba
jedwali na
 linaonesha hali ya utekelezaji wa miradi ya maji katika halmashauri zilizochambuliwa
jedwali na
 hali ya utekelezaji wa miradi ya maji katika halmashauri zilizochambuliwa msm jina la mradithamani ya mradi shilingi bilioni kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo ya maji namtumbo usambazaji wa maji katika vijiji vya luhimbalilo naikesi 
 masasi ukarabati wa mradi wa maji kwa vijiji vya makong onda hadi rivango 
 mtwara mradi wa maji wa bomba msimbati 
 uvinza mradi wa maji katika kijiji cha nguruka 
 njombe mradi wa maji wa igongwi lot 
 makete uboreshaji wa mradi wa maji wa igolwa 
 mkandarasi kutelekeza miradi ya maji ikungi mradi wa uchimbaji wa visima katika vijiji katika halmashauri ya ikungi 
 b
changamoto kwenye utoaji wa huduma za maji cag alibaini kwa zaidi ya miaka miradi ya maji kwenye halmashauri nchini imeshindwa kutoa huduma kwa ufanisi kutokana na changamoto mbalimbali kama zilivyoainishwa kwenye jedwali na
jedwali na hali ya utoaji wa huduma za maji kwenye baadhi ya halmashauri msm jina la mradi changamoto uvinzamradi wa maji wa ngurukavituo vya maji kati ya vituo vilivyojengwa sawa na asilimia havitumiki kutokana na mabomba yanayotoka katika chanzo cha maji kutounganishwa
pia vituo vya maji kutotumika kwa kuwa wanufaika hawako tayari kununua maji
badala yake wanatumia maji kutoka katika visima vya asili
chamwinomradi wa maji wa chamwino unaosambaza maji katika vijiji vitatu handali lugala na igandu
usanifu duni wa mradi umepelekea kubomoka kwa visima hivyo kupelekea watu kutopata huduma ya maji
uyuimradi wa maji wa kizengi na lutende maji yaliyopatikana hayafai kwa matumizi ya binadamu
hivyo kufanya jumla ya wananchi kukosa maji
dodomamradi wa maji hombolo bwawani a wenye thamani ya shilingi 
 billionikuwepo kwa shughuli za kilimo ndani ya mita kutoka vyanzo vya maji na uharibifu wa mitandao ya usambazaji maji katika mradi wa hombolo
pia vituo vitatu vya maji havifanyi kazi
athari kasoro zilizobainishwa zimepelekea athari zifuatazo a kukosekana kwa huduma ya maji safi na salama kwa wananchi katika halmashauri za uyui na chamwino kunakwamisha utekelezaji wa sera ya maji ya mwaka inayotaka usawa katika usambazaji maji kwa wananchi wote na kuelekeza kuwa umbali wa upatikanaji wa maji usizidi mita kutoka katika makazi ya watumiaji wa maji
vilevile ukosekanaji wa maji hudhoofisha jitihada za kupambana na magonjwa kama uviko kipindupindu n
 b kufifia kwa uchumi wa jamii na nchi hususani kwenye uzalishaji wa mazao na miradi ya umwagiliaji ambapo hadi sasa ni asilimia 
 tu ya eneo lote linalofaa kwa umwagiliaji ndilo linalotumika 
pia wananchi wameendelea kupata maji yasiyo salama ambayo wamekuwa wakiyafuata umbali mrefu kutoka katika makazi yao
c matumizi mabaya ya fedha za umma kwa kuwa na miradi iliyokamilika ambayo haitumiki
nini kifanyike wajibu inashauri yafuatayo kufanywa na wizara ya maji na umwagiliaji i
serikali na azaki ziendelee kuwaelimisha na kuhimiza wananchi kuhusu umuhimu wao wa kushiriki katika kuibua na kusimamia utekelezaji wa miradi ya maji kwenye halmashauri husika ili kupunguza hatari ya kufanya uwekezaji usiokua na tija
ii
mamlaka za maji safi na maji aka kufanya tathmini ya vituo vya maji ambavyo havitumiki kutokana na ubovu wa miundombinu na kuvitengea bajeti ya ukarabati
iii
wizara ya maji iagize mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira singida suwasa kumtafuta mkandarasi aliyepewa kazi ya kuchimba visima ikungi singida ambaye ni kitengo cha uchimbaji cha wakala wa maji na usafi wa mazingira vijijini ruwasa kuja kumalizia mradi wa maji walioutelekeza kwa miezi 
jambo la mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya elimu elimu ni huduma ya msingi inayotolewa kwa wananchi ili kuwapa maarifa na stadi ya kujikomboa kiuchumi na kijamii
ili nchi iweze kupata maendeleo endelevu ni muhimu wananchi wake wakapata elimu bora
wananchi walioelimika hujenga taifa lililoelimika na kuweza kutatua changamoto za kimaendeleo kwakua elimu ni daraja la kulitoa taifa kutoka kwenye umasikini na ujinga
serikali katika kuboresha elimu imekuja na sera ya elimu bila malipo ili kila mtoto apate elimu na kuwapunguzia wazazi gharama za kupatia elimu watoto wao
hotuba ya bajeti ya waziri wa kilimo uk
 dira ya maendeleo ya taifa ya mwaka inataka anzania kuwa taifa lenye watu wengi walioelimika katika nyanja zote kwa kiwango na ubora wa juu ili waweze kutatua changamoto za kijamii na kimaendeleo na kuleta ushindani wa kimaendeleo kimataifa
vilevile waraka wa elimu na
wa mwaka unaohusu utekelezaji wa elimu msingi bila malipo unalenga kuhakikisha kwamba watoto wote wa kitanzania wenye rika la kupata elimu msingi wanapata elimu hiyo bila kikwazo chochote ikiwemo kukosa ada au michango
kutokana na utekelezaji wa waraka huo kumekuwa na ongezeko la idadi ya wanafunzi wanaojiandikisha kila mwaka
pamoja na juhudi zote zinazofanywa na serikali za kuboresha hali ya elimu nchini ofisi ya cag imebaini kuwa bado kuna mapungufu katika kutekeleza miradi ya elimu kama ifuatavyo upungufu wa vitabu vya kiada katika shule za msingi mamlaka ya serikali za mitaa zina upungufu wa vitabu vya kiada sawa na asilimia ya vitabu vinavyohitajika
ili kumaliza uhaba huu vitabu vinavyohitajika vinagharimu shilingi 
 bilioni
utolewaji wa fedha pungufu za ruzuku kwa ajili ya elimu bila malipo mamlaka ya serikali za mitaa hazikupokea kiasi cha shilingi 
 bilioni ya ruzuku kwa shule za msingi na sekondari kwa ajili ya elimu bila malipo
upungufu wa miundombinu ya shule za msingi na sekondari mamlaka ya serikali za mitaa zina upungufu wa miundombinu kama vyumba vya madarasa nyumba za walimu ofisi viti na meza katika shule za msingi na sekondari
kwa shule za msingi kuna upungufu wa miundombinu sawa na asilimia na katika shule za sekondari kuna upungufu wa miundombinu sawa na asilimia 
mchanganuo wa upungufu wa miundombinu ni kama unavyoonekana kwenye jedwali na jedwali na
 upungufu wa miundombinu katika shule za msingi na sekondari
shule za msingi vifaa mahitaji upungufu ya upungufu madarasa nyumba za walimu ofisi ya walimu viti meza matundu vya vyoo shule za sekondari vifaa mahitaji upungufu ya upungufu madarasa nyumba za walimu ofisi ya walimu viti meza matundu vya vyoo matundu vya vyoo walimu upungufu wa walimu katika shule za msingi mamlaka ya serikali za mitaa zina upungufu wa walimu wa shule za msingi sawa na asilimia ambapo mahitaji halisi ni walimu 
utoro wa wanafunzi kati ya mwaka na wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza hawakumaliza elimu yao ya msingi kwa sababu mbalimbali katika mamlaka ya serikali za mitaa 
kwa upande wa watoto wa kike cag alibaini sababu mojawapo ni ujauzito
wanafunzi wa kike wamekuwa wakirubuniwa wanapokuwa njiani kutokana na umbali mrefu kutoka nyumbani hadi shuleni na kukosekana kwa mabweni shuleni changamoto katika ujenzi wa miradi ya elimu kwenye baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa ni kama ifuatavyo jedwali na hali ya utekelezaji wa miradi ya elimu msm jina la mradikiasi shilingi billioni kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo ya elimu bumbuliujenzi wa madarasa ukumbi wa chakula na matundu ya vyoo katika shule za msingi kiluwai soni funta mbelei maduda mibukwe na baga 
 miradi ya elimu iliyotelekezwa tanga ujenzi wa miundombinu mbalimbali kwenye shule za sekondari ulitelekezwa kwa muda wa kuanzia mwaka mmoja hadi miaka sita 
 h kilindi ujenzi wa maabara katika shule za sekondari ulitelekezwa kwa muda wa kuanzia mwaka mmoja hadi miaka sita 
 kigoma ujiji ujenzi wa miundombinu mbalimbali kwenye shule za sekondari ulitelekezwa kwa muda wa kuanzia mwaka mmoja hadi miaka 
 masasi ujenzi wa miundombinu mbalimbali kwenye shule za msingi ulitelekezwa kwa muda wa kuanzia mwaka mmoja hadi miaka 
 miradi iliyokamilika lakini haitumiki kilindi madarasa mawili katika halmashauri ya kwamazuma umekamilika mwaka 
 tunduruukumbi wa wanafunzi wa kulia chakula ujenzi umekamilika mwaka 
 athari bajeti ya elimu inatakiwa kufikia asilimia ya bajeti ya aifa mwaka wizara ya elimu sayansi na eknolojia ilipanga kutumia asilimia ya bajeti ya taifa katika sekta ya elimu na kupelekea utofauti wa asilimia 
hali hii imesababisha upungufu wa miundombinu kama vile vyoo na madarasa katika shule za msingi na sekondari na kuathiri mahudhurio ya wanafunzi kutokana na mazingira duni ya kujifunzia
aidha upungufu wa matundu ya choo mashuleni huathiri afya na utulivu wa akili hususani kwa wanafunzi wa kike wakati wa hedhi na wanafunzi wenye mahitaji maalum
hii huchangia ongezeko la utoro kwa wanafunzi kwa mfano kati ya mwaka na wanafunzi sawa na asilimia ya wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza hawakumaliza elimu yao ya msingi
vilevile upungufu wa miundombinu hii unaathiri uwezo wa kufikia malengo yaliyoainishwa katika mpango wa atu wa aifa wa maendeleo wa miaka mitano ambao unalenga darasa moja kutumiwa na wanafunzi katika shule za msingi yaani uwiano wa ifikapo mwaka tundu moja la choo kutumiwa na wanafunzi wa kiume na wa kike katika shule za msingi yaani uwiano wa na ifikapo mwaka kitabu kimoja kutumiwa na mwanafunzi mmoja yaani uwiano wa ifikapo mwaka mwalimu mmoja kufundisha wanafunzi yaani uwiano wa ifikapo mwaka na dawati moja kukaliwa na wanafunzi yaani uwiano wa ifikapo mwaka 
nini kifanyike wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango or tamisemi na wizara ya elimu sayansi na eknolojia kufanya yafuatayo a or tamisemi kufanya tathmini ya miradi ya miundombinu ya shule za msingi na sekondari inayotekelezwa kwa nguvu za wananchi ili kuitambua na kupanga mikakati kuikamilisha
unesco the education agenda no
of sustainable development goals b wizara ya fedha na mipango na wizara ya elimu sayansi na eknolojia kutoa kwa wakati ruzuku kwa ajili ya elimu bila malipo kwa shule za msingi na sekondari ili ziweze kutekeleza majukumu yao kwa wakati na kamati na bodi za usimamizi wa shule ziendelee kushirikiana na wazazi katika kusimamia na kuboresha hali ya miundombinu ya shule za msingi na sekondari
c serikali iangalie na kutathmini ufanisi wa sera na miongozo yake ya elimu bure na kuangalia njia za ziada za kuongeza bajeti ya elimu
pamoja na sera nzuri ya serikali ya elimu bure kwa wanafunzi wote wa shule za serikali kiwango kinachotolewa na serikali kwa kila mwanafunzi kwa mwaka hakitoshelezi mahitaji ya elimu bora
hii imeleta utofauti wa ubora wa elimu kati ya jamii zilizo na utayari kuchangia huduma kama za chakula na walimu wa ziada na zile jamii ambazo hazina utayari na uwezo wa kifedha wa kuchangia huduma hizo
jambo la utekelezaji wa miradi ya masoko cag amebaini kasoro katika ujenzi wa masoko pamoja na changamoto zinazotokana na ukosefu wa upembuzi yakinifu kabla ya kuanza miradi ya ujenzi wa masoko mazingira yasiyoridhisha ya utendaji kazi na usimamizi hafifu wa uendeshaji wa masoko
kasoro nyingine ni ujenzi wa masoko kuchelewa kukamilika na baadhi ya masoko kukamilika lakini kutotumika kama inayoonekana kwenye jedwali na 
jedwali na
 hali ya utekelezaji wa miradi ya masoko msm jina la mradikiasi shilingi billioni kuchelewa kukamilika kwa miradi ya masoko kigamboni ujenzi wa soko la kisasa kibada 
 miradi iliyokamilika lakini haitumiki mtwara mikindanisoko la chuno halitumiki kwa zaidi ya miezi minne
 temeke soko la mbagala kuu lilikuwa wazi kwa asilimia vibanda kati ya vibanda vilikuwa havitumiki
 soko la kijichi halitumiki 
 dar es salaam soko la bombom kiwalani limekamilika zaidi ya miezi lakini hadi sasa halitumiki 
 lushoto soko la mbogamboga la mnadani
ujenzi umekamilika mwaka lakini halitumiki 
 athari kasoro hizi zilizobainishwa zimepelekea athari zifuatazo a masoko yaliyokamilika kutotumika kunapelekea serikali kupoteza mapato ya ushuru wa masoko
serikali imekwishapoteza jumla ya shilingi 
 bilioni kwa masoko yaliyokamilika na kutokutumika kama yalivyochambuliwa katika ripoti za cag
kwa mfano kutotumika kwa vibanda kwenye soko la chuno kwa zaidi ya miezi minne kumepelekea mtwara mikindani kupoteza mapato ya zaidi ya shilingi 
 millioni
kama mapato haya yangekusanywa ingepatikana asilimia inayopaswa kukusanywa kwa ajili ya kuboresha miundombinu ya masoko hayo
b kukosa usimamizi mzuri wa uendeshaji wa masoko kumepelekea uchakavu wa miundombinu ya masoko nchini
ubovu wa miundombinu huathiri wafanyabiashara na wanunuzi kiakili na kiafya hususani katika kukidhi mahitaji muhimu kwenye masoko
nini kifanyike pamoja ya jitihada za serikali za kutekeleza mradi wa kuendeleza miji ya kimkakati wajibu inashauri yafuatayo halmashauri zifanye upembuzi yakinifu wa maeneo ambayo masoko yanatakiwa kujengwa na kushirikisha wananchi ili kupunguza hatari ya ujenzi wa masoko yasiyotumika halmashauri ya manispaa ya emeke ipunguze kodi ya vibanda na kuweka utaratibu wa kuwa na mikataba ya muda mrefu na mfupi ili wafanyabiashara waweze kumudu gharama za kukodi vibanda hivyo vya biashara jambo la mapungufu katika miradi ya kilimo sekta ya kilimo ni sekta ambayo ina mchango mkubwa katika ukuaji wa uchumi wa anzania
sekta inatoa ajira kwa asilimia 
 na inachangia asilimia 
 ya pato la aifa
sekta ya kilimo ni muhimu sana kwa wananchi wa anzania ambapo asilimia ya watanzania wanategemea kilimo kwa maisha yao
vilevile asilimia ya ardhi ya anzania hulimwa na wakulima wadogo
katika kuleta mageuzi katika sekta ya kilimo serikali kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii iliyoanza mwaka hadi mwaka inalenga kuleta mageuzi katika sekta ya kilimo kwa madhumuni ya kuongeza uzalishaji wenye tija
hii ni pamoja na kuhimiza kufanya kilimo cha kibiashara na kuongeza kipato kwa wakulima wote
mkakati huu unalenga kusaidia kuboresha maisha ya wakulima kuongeza uhakika na usalama wa chakula na lishe lakini pia kuongeza pato la taifa
 kwa mwaka cag alifanya ukaguzi wa utekelezaji wa miradi mbalimbali ya kilimo na kubaini changamoto zinazochelewesha wananchi kupata huduma za kilimo kwa wakati kutokana na miradi ya kilimo kutelekezwa kama inavyoonekana kwenye jedwali na jedwali na hali ya utekelezaji wa miradi ya kilimo kwa baadhi ya halmashauri msm jina la mradikiasi shilingi bilioni miradi ya kilimo iliyotelekezwa chamwino mradi wa umwagiliaji kijiji cha chinangali 
 chemba mradi wa umwagiliaji kijiji cha kidoka 
 buhigwe ujenzi wa kituo cha rasilimali za kilimo katika kijiji cha kibwiga kuanzia mwaka 
 songea makambako mbozi dodoma na shinyanga mradi wa ujenzi wa vihenge maghala na kukarabati mitambo iliyopo katika maeneo yaliyochaguliwa na wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra 
 athari ukosefu wa ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya skimu za umwagiliaji na ujenzi wa vihenge na maghala unaleta hatari ya kupungua kwa uhakika na usalama wa chakula na lishe nchini
pia udhaifu huo unazuia kufikia malengo ya serikali kupitia asdp ii ya kubadilisha wakulima kutoka katika kilimo cha kujikimu kwenda katika kilimo cha biashara
nini kifanyike wajibu inashauri wizara ya kilimo ifanye yafuatayo a serikali itenge asilimia ya bajeti ya aifa kwa ajili ya kilimo kulingana na makubaliano ya kimataifa ya mwaka malabo declaration b upembuzi yakinifu ufanyike kabla ya kuanza mradi kwa kuwashirikisha wananchi kwa uendelevu wa miradi ya kilimo c nfra na wizara ya fedha na mipango zimfuatilie mkandarasi aliyetelekeza mradi wa maghala ili kuokoa fedha kwa aidha kumalizia mradi au kurudisha fedha kiasi cha shillingi 
 bilioni ambazo ameshalipwa na d serikali kulipa kwa wakati wakandarasi ili kuepuka kuchelewesha kukamilika kwa miradi na kuwanyima wananchi fursa ya kutumia miradi hiyo pamoja na ongezeko la gharama zinazotokana na riba
 jambo la ufanisi wa mifuko ya kuinua wananchi kiuchumi uwezeshaji wa wananchi kiuchumi ni moja ya mkakati ambao serikali imeweka ili kupunguza umaskini nchini
katika kufikia adhma hiyo serikali ina sera na miongozo mbalimbali inayoongoza katika kuinua wananchi kiuchumi ambayo ni dira ya maendeleo ya aifa inataka wananchi kushiriki kikamilifu katika shughuli za kiuchumi
vilevile sera ya aifa ya uwezeshaji wa wananchi kiuchumi inalenga kuwawezesha na kuwapa fursa za kiuchumi wananchi katika sekta mbalimbali
pamoja na jitihada za serikali kuinua wananchi wake kiuchumi cag alibaini baadhi ya changamoto katika uendeshaji wa mifuko ya kuinua wananchi kiuchumi tasaf na mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kama ifuatavyo i
mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf ulianzishwa mwaka ukiwa na lengo la kupunguza umaskini kwa wananchi wenye hali duni nchini
changamoto zilizobainika katika mfuko huu ni pamoja na kutojumuishwa kwa walengwa waliothibitishwa kutoka halmashauri kwenye orodha ya malipo ya program walengwa hawakupata fedha kiasi cha shilingi 
 milioni kutokana na changamoto za uthibitishaji wa walengwa chini ya mfumo wa malipo ya dirishani baada ya vifaa vya kielektroniki vinavyotambua alama za vidole kushindwa kuwathibitisha
kutolewa kwa fedha pungufu za ufadhili wa mradi ambapo cag alibaini kiasi cha shilingi bilioni sawa na hazikutolewa hivyo kurudisha nyuma jitahada za kupunguza umaskini kwa kaya maskini nchini
ii
mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu mwaka serikali iliboresha utoaji wa mikopo kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa kutumia uwiano wa unaotokana na asilimia ya makusanyo ya ndani ya halmashauri
lengo la kuboresha uwiano huo lilikua ni kuongeza kiwango cha mkopo kwa vikundi vya watu wenye ulemavu
katika uendeshaji wa mfuko huu unaoratibiwa na mamlaka ya serikali za mitaa cag alibaini changamoto zifuatazo mamlaka ya serikali za mitaa zilitoa mikopo yenye thamani ya 
 bilioni bila kufuata uwiano wa hivyo kufanya kutokua na usawa katika utoaji wa mikopo hiyo
mamlaka ya serikali za mitaa zilishindwa kukusanya marejesho ya mikopo kutoka kwenye vikundi vinavyodaiwa kiasi cha shilingi 
 bilioni hivyo kuhatarisha uhai wa mfuko huu
halmashauri zilishindwa kutenga asilimia kutoka katika mapato yake ya ndani hivyo kushindwa kuchangia kiasi cha shilingi 
 bilioni kwenye mfuko
kutotenga fedha kwa ajili ya mfuko huu ni kinyume na sheria ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa sura ya kifungu cha a
halmashauri hazikupeleka kwenye akaunti maalumu ya kusaidia fedha za marejesho kukopeshwa tena kwa wanavikundi shilingi 
 bilioni za marejesho ya mikopo kutoka kwa wana vikundi
 athari kushindwa kutekeleza malengo ya mifuko hii kutokana na changamoto zilizoainishwa hapo juu kunapelekea wanufaika wananchi kushindwa kupata huduma ambazo zinasaidia kuinua maisha yao kiuchumi
vilevile hali hii inasababisha serikali kushindwa kufikia malengo yake ya kupunguza umaskini nchini
nini kifanyike ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na baraza la aifa la uwezeshaji wananchi kiuchumi kuhakikisha halmashauri ambazo hazikutenga asilimia ya mapato yake kwa ajili ya mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kinyume na matakwa ya sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka kama ilivyorekebishwa wachukuliwe hatua za kinidhamu sekretarieti za mikoa na halmashauri zinashauriwa kutenga maeneo maalum ya uwekezaji kwa ajili ya shughuli za uwezeshaji kiuchumi
hii ni pamoja na kutenga maeneo ya kilimo viwanda na biashara ndogo ndogo na za kati ili wanaokopa kwenye mfuko waweze kufanya biashara vizuri na kurejesha mikopo yao kwa wakati uhakiki wa mipango biashara ya vikundi ufanyike kwa ufanisi ili wanufaikaji wa mikopo hiyo waweze kurudisha mikopo yao kwa wakati serikali za mitaa kusaidia kufuatilia mikopo na kubandika majina ya vikundi vinavyodaiwa kwenye mbao za halmashauri na serikali za mitaa vijiji
serikali kupitia tasaf ianze kutumia mfumo wa utambuzi wa sura facial recognition system pamoja na vitambulisho vya uraia nida katika kutambua wanufaika wa tasaf ili kuepukana na changamoto za kutotambulika kwa alama za vidole gumba
jambo la hali ya utoaji huduma katika magereza nchini sheria ya magereza sura namba inaeleza haki ya mfungwa ni kupatiwa malazi safi na ya kutosha ambapo mfungwa mmoja anahitaji eneo la mita za mraba 
ukaguzi katika magereza yaliyokaguliwa nchini na cag ulibaini changamoto zifuatazo i
upungufu wa majengo ya mahabusu na wafungwa magereza yaliyokaguliwa yalikuwa na mahabusu na wafungwa wakati uwezo wa magereza hayo ulikuwa ni wafungwa ambapo ni ongezeko la mahabusu na wafungwa sawa na asilimia 
gereza lililokuwa na msongamano mkubwa ni gereza la keko ambalo lilikuwa na wafungwa zaidi ya uwezo wake kwa asilimia likifuatiwa na gereza la kiomboi lenye asilimia ya msongamano wa wafungwa
 ii
kukosekana kwa maji safi na salama kwenye magereza kati ya magereza yaliyokaguliwa hayakuwa na huduma ya maji safi na salama
hii ni kutokana na magereza hayo kutolipia huduma ya maji kwa mamlaka husika
kukosekana kwa maji safi na salama kunafanya wafungwa kutumia maji yasiyo salama kwa afya kutoka kwenye visima na mifereji au kwenye mabonde
iii
ukosefu wa vifaa vya usalama kwenye magereza katika kuhakikisha usalama wa wafungwa magereza yanatakiwa kuwa na vifaa vya kisasa vya kuangalia usalama magerezani
vifaa hivyo ni pamoja na mashine ya kutambua vitu visivyoruhusiwa magerezani scanners metal detectors closed circuit elevision cctv na searchlights
kati ya magereza yaliyokaguliwa ni magereza mawili tu keko na segerea ndio yalikua na vifaa hivyo
iv
utoaji duni wa huduma ya afya magerezani sheria ya magereza inataka uwepo wa mhudumu wa afya angalau mmoja kwa kila gereza nchini
cag alibaini uchakavu wa miundombinu ya huduma ya afya hususani kwa magereza yaliyo pembezoni mwa miji ikiwepo upungufu ukosefu wa watumishi wa afya ambapo katika magereza yaliyokaguliwa magereza mawili gereza la kingurungundwa na ushora hayakuwa na mhudumu wa afya kabisa
ukosefu wa huduma ya uzazi magerezani ambapo gereza la keko kingurungundwa iringa manyoni na ukerewe hayakuwa na huduma ya uzazi
hivyo wafungwa katika magereza hayo wanalazimika kupata huduma za uzazi nje ya gereza
ukosefu wa zahanati za magereza na vifaa tiba kati ya magereza yaliyokaguliwa ni magereza tu keko segerea iringa isupilo na butimba ndio yana zanahati pamoja na vifaa tiba
ukosefu wa gari la wagonjwa kwa magereza ulionekana katika magereza yote yaliyokaguliwa na cag
 athari kasoro hizi zilizobainishwa zimepelekea athari zifuatazo a uwezekano wa kuwa na milipuko ya magonjwa kutokana na mlundikano wa wafungwa na uhaba wa maji magerezani
pia hali hii inaweza kusababisha vifo vya mama wajawazito na watoto kutokana na huduma duni ya uzazi magerezani
b ukosefu wa vifaa vya kuhakiki usalama kwenye magereza inahatarisha usalama wa wafungwa kutokana na hatari ya baadhi ya wafungwa kuingia na vifaa visivyoruhusiwa ndani ya gereza au kufanyiwa vitendo kinyume na haki za binadamu
utoaji duni wa huduma za kijamii katika magereza ni kinyume na utoaji wa huduma kwa misingi ya haki za binadamu
nini kifanyike ili kuboresha hali ya magereza nchini wajibu inashauri yafuatayo kufanyika i
wizara ya mambo ya ndani iandae mpango wa muda mfupi kati na mrefu wa kutatua hali ya msongamano wa magereza ikiwepo ujenzi wa magereza mapya upatikanaji wa vifaa tiba watoa huduma za afya madawa pamoja na vifaa vya kiusalama
ni dhahiri kuwa idadi ya wananchi imeongezeka hivyo na idadi ya wanaofanya makosa wanaongezeka
ii
mahakama itoe amri kulingana na sheria ya huduma kwa jamii ya mwaka community service act of kwa watu wanaohukumiwa kifungo chini ya miaka mitatu kufanya shughuli za kijamii bila malipo kama njia ya kutumikia adhabu zao ili kupunguza mrundikano wa wafungwa magerezani
iii
mahakama ishughulikie kesi za mahabusu kwa wakati uliopangwa kisheria ili kupunguza msongamano magerezani
kuchelewesha hukumu ni kuzuia haki
 hitimisho masuala yaliyochambuliwa katika ripoti hii yanalenga kutoa taarifa na kuongeza uelewa wa mambo yaliyo katika ripoti za cag kuhusu hali ya utoaji wa huduma kwa jamii hapa nchini
ni matumaini ya wajibu kuwa taarifa hizi zitasaidia kufuatilia utolewaji wa huduma katika sekta ya kilimo afya maji elimu masoko na masuala mtambuka ya haki za binadamu
ushauri ili kuongeza ufanisi uwazi na uwajibikaji katika kutoa huduma za jamii wajibu inashauri yafuatayo kufanyika kupitia wadau mbalimbali a serikali kupitia ofisi ya rais tamisemi ishirikiane na azaki katika utekelezaji mpango wa uendeshaji wa zoezi la pets sam ili kuibua taarifa za utekelezaji wa miradi na kuongeza ufanisi wa usimamizi wa miradi hiyo
mapendekezo ya kamati za pets sam yatumike katika kuongeza ufanisi wa utoaji wa huduma za jamii b asasi za kiraia azaki kwa kushirikiana na wananchi ziendelee kufanya ufuatiliaji na kutoa taarifa kwa jamii ya miradi ya maendeleo kwa kutumia dhana ya ufuatiliaji wa jamii pets sam ili kuwawezesha wananchi kufahamu kwa undani hali ya utekelezaji wa miradi
c wanahabari wanashauriwa kuendelea kutoa makala maalum za hoja za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ili wananchi waweze kufuatilia na kudai utekelezaji wa mapendekezo ya cag
d halmashauri kupitia kamati za fedha uchumi na mipango zihakikishe mapendekezo yanayotolewa na mkaguzi wa ndani wa halmashauri pamoja na yale ya cag yanatekelezwa kikamilifu kabla ya ukaguzi unaofuata
hii ni pamoja na kufanya mapendekezo yaliyotolewa na cag kuwa ajenda ya kudumu kwenye kila kikao cha baraza la madiwani
e wananchi kushiriki katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika halmashauri husika
vilevile kushiriki katika kufuatilia utekelezaji wa miradi ya maendeleo na upangaji bajeti kupitia mpango ulioboreshwa wa fursa na vikwazo o od
wananchi wana haki ya kudai uwajibikaji pale wanapoona huduma zinazotolewa hazikidhi vigezo
f redio za jamii zifanye kazi ya ziada ya kuwaelimisha wananchi juu ya wajibu wao katika kushiriki kwenye michakato ya mipango na bajeti ya vijiji mitaa yao na pia kufuatilia utekelezaji wa bajeti hizo ikijumuisha miradi ya maendeleo
wajibu ins titute institute of public accountability s
p barabara ya rose garden mtaa wa ndovu nyumba no
 dar es salaam baruapepe ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaripoti ya uwajibikaji mashirika ya umma kwa niaba ya unaotekelezwa na kwa kushirikiana na mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma yaliyomo orodha ya vifupisho ii dibaji iii sehemu ya kwanza hati za ukaguzi aina ya hati zitolewazo na cag mwenendo wa hati za ukaguzi sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa jambo la hasara zilizolikabili shirika la ugavi wa umeme tanzania tanesco jambo la benki ya maendeleo ya kilimo yakopesha asilimia tu ya mtaji wake kwa wakulima jambo la mambo yaliyoibuliwa na cag katika hospitali ya taifa ya muhimbili mnh jambo la mamlaka ya chakula na dawa tfda kushindwa kudhibiti uingizwaji wa bidhaa zenye thamani ya sh
 billioni jambo la kuwepo kwa dawa zilizoisha muda wake katika bohari kuu ya dawa msd jambo la uwekezaji usio na tija katika mashirika ya umma jambo la mikopo isiyolipika katika benki ya uwekezaji tib jambo la mashirika ya umma yanavyoathiriwa na kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi sehemu ya nne hitimisho iripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali giz shirika la maendeleo la ujerumani ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma nbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu tanesco shirika la ugavi wa umeme tanzania mnh hospitali ya taifa ya muhimbili nhif mfuko wa taifa wa bima ya afya msd bohari kuu ya dawa tfda mamlaka ya chakula na dawa tanzania tbc shirika la utangazaji la taifa rahco kampuni hodhi ya rasilimali za reli tib benki ya uwekezaji tanzania azaki asasi za kiraia rea wakala wa umeme vijijini iiripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag ya mwaka ya mashirika ya umma imeandaa ripoti ya uwajibikaji katika mashirika ya umma
mashirika ya umma ni mashirika ambayo serikali inaumiliki wa kuanzia asilimia 
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance
mpango huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag kwa mwaka katika ukaguzi wa mashirika 
pia ripoti hii imezingatia mapendekezo ya cag yaliyotolewa kutokana na ukaguzi wa mashirika ya umma yenye umuhimu mkubwa kwa jamii
madhumuni ya mapendekezo ya cag ni kuongeza tija ufanisi uwajibikaji na utawala bora katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
hivyo kuna umuhimu mkubwa kwa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo hayo
ripoti hii inaweza kutumika kama nyenzo ya kufundishia wadau mbalimbali chanzo cha taarifa katika kuandaa machapisho mbalimbali ya kuelimisha umma au kusambazwa kwa wadau wengine
ripoti hii imegawanyika katika sehemu nne sehemu ya kwanza ni hati za ukaguzi sehemu ya pili ni utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu ya tatu ni mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka na sehemu ya nne ni hitimisho
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendaji wajibu institute of public accountability iii ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu ukaguzi wa hesabu za taasisi iliyokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
aina ya hati zitolewazo na cag sehemu ya kwanza hati inayoridhisha hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu
hati yenye shaka hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
hati isiyoridhisha hesabu na rasilimali kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati mbaya kushindwa kutoa hati tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndani
katika ukaguzi wa sekta ya umma wakaguzi hutoa kati ya hati zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummamwenendo wa hati za ukaguzi katika kipindi cha mwaka wa fedha cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika 
hata hivyo aliweza kutoa hati za ukaguzi kwa mashirika pekee
kati ya mashirika yaliyotolewa hati za ukaguzi mashirika yalipata hati zinazoridhisha na mashirika yalipata hati zenye shaka
hati isiyoridhisha na hati mbaya hazikutolewa kwa shirika lolote katika kipindi hiki cha ukaguzi
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitatu iliyopita ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo hapo chini chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk 
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mashirika ya umma mwaka hadi mashirika yaliyotolewa hati hati zinazoridhisha sawa na mashirika hati zenye shaka sawa na mashirika hati isiyoridhisha sawa na mashirika ripoti ya cag ya mwenendo wa hati zinazoridhisha ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita katika kufuatilia utekelezaji wa kaguzi za miaka iliyopita cag alibaini kuwa mapendekezo sawa na asilimia ndiyo yaliyotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
viii
kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi zilizopita mapendekezo yaliyotekelezwa mapendekezo yaliyopo kwenye hatua za utekelezaji mapendekezo ambayo hayajatekelezwa ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii ya ripoti inahusu uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa mashirika ya umma kwa mwaka ikiwa ni pamoja na kuonesha athari zinazoweza kujitokeza kwa jamii endapo mapendekezo hayo hayatatekelezwa
pia sehemu hii inashauri nini kifanyike ili kurekebisha mapungufu yaliyobainishwa katika ripoti ya cag kwa mustakabali wa maendeleo ya taifa
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama ifuatavyo
jambo la hasara zilizolikabili shirika la ugavi wa umeme tanzania tanesco katika kulikagua shirika la tanesco cag alibaini mambo mbalimbali yakiwemo yafuatayo i
mwenendo wa hasara katika shirika la tanesco
tanesco imekuwa na mwenendo usioridhisha kwa kupata hasara kwa miaka kadhaa mfululizo
kwa mwaka wa fedha hasara iliyopatikana ilikuwa sh
 bilioni na kwa hesabu za miezi iliyoishia juni hasara ilikuwa sh
 bilioni
mwenendo wa hasara umekuwa ukichangiwa na ongezeko la gharama za kuzalisha umeme
aidha kwa hesabu zilizoishia tarehe juni tanesco ilikuwa inadaiwa sh
 bilioni ikiwa ni ongezeko la asilimia hata hivyo thamani ya wadaiwa wa tanesco ilipungua hadi kufikia sh
 bilion
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaathari uwiano wa madeni ya tanesco ukilinganisha na madai inayodai wateja wake hauridhishi
hivyo kuna viashiria vinavyoonesha kwamba shirika haliwezi kugharamia mahitaji yake ya kifedha na kuwa na utegemezi mkubwa wa ruzuku kutoka serikali kuu
hali hii ya kifedha inaipunguzia tanesco uwezo wa kuhudumia mitambo na miundombinu ambayo inapelekea wateja kupata kero na usumbufu wa umeme kukatika mara kwa mara
hali hii inaathiri kwa kiasi kikubwa shughuli za uzalishaji mali na utoaji huduma katika jamii
matokeo haya huathiri pia ukuaji wa uchumi na kupunguza mapato ya serikali kupitia kodi zinazokusanywa
nini kifanyike tanesco ije na mkakati wa kuishauri serikali juu ya namna bora ya kuvuna maji na kuyahifadhi kwa matumizi ya uzalishaji wa umeme kwa kipindi chote cha mwaka
kwakua mradi wa stiegler s gorge utachukua muda mrefu kukamilika na kwakua serikali ipo katika kuvutia wawekezaji wa viwanda ambavyo vitahitaji umeme wajibu inashauri tanesco iangalie vyanzo mbadala vya umeme vyenye gharama nafuu katika kipindi hiki cha mpito
vilevile tanesco iongeze juhudi katika ukusanyaji wa madeni yake kwa wateja ili kuboresha mtaji wa uendeshaji wa shughuli zake
ii
tanesco yaidai hospitali ya tumaini sh
 bilioni katika ukaguzi wake cag alibaini kuwa tanesco imepangisha jengo lake kwa kampuni ya tumaini comprehensive infirmary limited
kumbukumbu zinaonesha kuwa mpangishwaji hajalipa kodi ya pango kuanzia mwaka hadi 
kampuni ya tumaini comprehensive infirmary limited ilifungua kesi ya kupinga malipo hayo mwaka 
tanesco ilishinda kesi hiyo na mlalamikaji kuamriwa kulipa kodi ya pango pamoja na fidia ya usumbufu na uharibifu zenye thamani ya jumla ya dola za kimarekani 
 milioni sawa na takribani sh
 bilioni
sambamba na hilo kampuni ya tumaini comprehensive infirmary limited ilitakiwa kuondoka kwenye jengo mwezi januari 
hata hivyo hadi tarehe juni mpangishwaji alikuwa hajatii amri ya mahakama na hakuna hatua zozote zilizochukuliwa na tanesco
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
 athari kutolipwa kodi hii kunaiathiri tanesco kwa kiwango kikubwa ikiwemo kukosa uwezo wa kutoa huduma kwa wateja wake
mfano kiasi hiki cha fedha kingeweza kugharamia mradi wa wakala wa umeme vijijini rea phase iii katika mkoa wa tabora wilaya za igunga na nzega ambao una gharama ya takribani sh
 bilioni utakaohudumia wateja 
chanzo nini kifanyike wajibu inaishauri tanesco kutumia madalali katika kutekeleza amri ya mahakama
jambo la benki ya maendeleo ya kilimo yakopesha asilimia tu ya mtaji wake kwa wakulima mnamo septemba serikali ilitoa mtaji wa sh
 bilioni kwa benki ya maendeleo ya kilimo
benki hii ilianzishwa kwa malengo ya kuhamasisha utoaji wa huduma za kifedha na zisizo za kifedha katika sekta ya kilimo ikiwa ni pamoja na utoaji wa mikopo vifaa mafunzo tafiti nk
cag alibaini kuwa benki ilitoa mikopo ya sh
 bilioni tu ambapo sh
 bilioni sawa na asilimia ya mtaji ndizo zilizotolewa kama mikopo kwenye sekta ya kilimo
sh
 bilioni zilitolewa kama mikopo kwa watumishi
benki iliwekeza sh
 bilioni sawa na asilimia ya mtaji wake kwenye amana za kudumu kinyume na malengo yake ya kutoa mikopo kwa wakulima
athari benki hii bado haijatekeleza dhumuni la kuanzishwa kwake kutokutoa mikopo kama ilivyotarajiwa kwa wakulima kunaathiri juhudi za serikali za kuinua wakulima
hali hii inapelekea wakulima kushindwa kufanya kilimo cha kisasa kutokana na kukosa mitaji
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummanini kifanyike benki hii inatakiwa kufanya shughuli zinazoendana na malengo makuu ya kuanzishwa kwake yaani kuwekeza sehemu kubwa ya mtaji wake katika kuikopesha sekta ya kilimo badala ya kuwekeza mtaji wake kwenye amana za kudumu kwa lengo la kupata riba
aidha benki itafute vyanzo vingine vitakavyo iwezesha kuongeza mtaji badala ya kutumia mtaji uliotolewa na serikali
jambo la mambo yaliyoibuliwa na cag katika hospitali ya taifa ya muhimbili mnh katika ukaguzi wa hospitali ya taifa ya muhimbili cag alibaini mapungufu mbalimbali hasa katika ukusanyaji wa madeni ikiwemo i
kuongezeka kwa madai na kutokuwepo kwa jitihada za ukusanyaji madeni hayo ukaguzi ulibaini kuwa kumekua na ongezeko la madai ya hospitali hiyo kutoka kwa taasisi mbalimbali
mpaka kufikia tarehe juni madai yalikuwa yamefikia sh
 bilioni ikilinganishwa na mwaka uliopita yalipokuwa sh
 bilioni ikiwa ni ongezeko la asilimia 
kuongezeka kwa wadaiwa kunachangiwa na kutokuwepo kwa jitihada za ukusanyaji madeni
ii
madai ya bima za afya yaliyokataliwa kulipwa sh
 bilioni hospitali ya taifa ya muhimbili mnh chini ya mpango wa bima hutoa huduma za matibabu kabla ya malipo
katika kipindi cha ukaguzi cag alibaini madai yanayofikia sh
 bilioni ambayo yalikataliwa kulipwa na makampuni ya bima
moja ya makampuni ambayo hayakulipa madeni yake ni mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif ambao ulikataa madai ya sh
 milioni
nhif ilidai kuwa madai hayo ni ya madawa ambayo hayakutolewa kwa wagonjwa
udanganyifu huu ulidaiwa kufanywa na watumishi wa hospitali ya taifa ya muhimbili
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma athari kuna uwezekano mkubwa wa hospitali ya taifa ya muhimbili kutokulipwa kiasi cha sh
 bilioni ikiwa tuhuma hizo zitakuwa za kweli
hali hii itapelekea muhimbili kushindwa kutoa huduma zake kwa wateja ipasavyo
mfano kiasi cha sh
 bilioni kingeweza kununua vitanda vya wagonjwa kwa bei elekezi ya msd ya sh
 kwa kitanda kimoja
nini kifanyike hospitali ya muhimbili inashauriwa kuchunguza tuhuma za udanganyifu huo na wahusika watakaobainika wachukuliwe hatua stahiki
pia bodi ya wakurugenzi ya muhimbili inashauriwa kuiagiza menejimenti kuupitia mfumo mzima wa kuhudumia wagonjwa wenye bima za afya ili kubaini mapungufu na kuyatafutia ufumbuzi
jambo la mamlaka ya chakula na dawa tfda kushindwa kudhibiti uingizwaji wa bidhaa zenye thamani ya sh
 billioni cag alibaini kwamba baadhi ya wafanya biashara wasio waadilifu waliweza kupitisha bidhaa bandarini zenye thamani ya dola za kimarekani 
 milioni sawa na takribani sh
 bilioni kwa kutumia vibali vya kughushi bila kugundulika
kutokana na udhaifu huo upo uwezekano wa bidhaa ambazo hazina sifa kuingizwa nchini hatimaye kuhatarisha afya za walaji
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
athari kutokana na udhaifu huo kuna uwezekano wa tfda kuendelea kukumbana na tatizo sugu la uwepo wa bidhaa zisizostahili kuingizwa nchini ambazo huatarisha afya za walaji
nini kifanyike tfda itumie vyombo vya dola katika kufanya uchunguzi wa kina kubaini utaratibu uliotumika kutoa hivyo vibali na waliohusika wachukuliwe hatua
vilevile tfda inashauriwa kuboresha mifumo yake ya usimamizi na utoaji wa vibali kwa bidhaa zote zinazoingia nchini ili kumlinda mtumiaji wa bidhaa hizo
jambo la kuwepo kwa dawa zilizoisha muda wake katika bohari kuu ya dawa msd ukaguzi ulibaini kuwa mwisho wa mwaka bohari kuu ya dawa ilikuwa na dawa zilizoisha muda wake zenye thamani ya sh
 bilioni sawa na asilimia 
 ambayo ni juu ya uwiano stahiki wa asilimia ya gharama ya mauzo ya mwaka
kwa mujibu wa menejimenti dawa hizi zilizoisha muda wake zilisababishwa na mabadiliko ya teknolojia dawa zilizoharibika mabadiliko katika miongozo ya matibabu uwezo mdogo wa wateja wa msd pamoja na upokeaji wa dawa zinazofanana kutoka kwa wahisani chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaathari hali hii inachangia kukosekana kwa madawa katika vituo vya afya na kuathiri wagonjwa
ukaguzi ulibaini kuwa uwezo wa bohari kukidhi mahitaji ya wateja sio wa kuridhisha
aidha thamani ya dawa zilizoisha muda wake inadhihirisha kutopatikana kwa thamani ya fedha katika matumizi ya fedha za umma nugatory expenditure
kwa mfano kutoka katika sampuli iliyochukuliwa ya hati za maombi za wateja kiasi cha dawa ambacho hakikupatikana kutoka bohari kuu ya dawa kilikuwa kati ya asilimia hadi kulingana na aina ya dawa zilizoombwa
nini kifanyike bodi ya wakurugenzi ya msd inashauriwa kuiagiza menejmenti kufuata muongozo wa usimamizi wa dawa wa januari ili kuhakikisha kiwango cha dawa zinazokwisha muda wake hakizidi asilimia ya gharama ya mauzo ya mwaka
hii ni pamoja na msd kuhakikisha inanunua dawa zenye zaidi ya miaka miwili kabla ya muda wake wa matumizi kuisha
msd ifanye utafiti wa soko kubaini mahitaji ya kila dawa hii itasaidia kuagiza dawa kufuatana na mahitaji ya soko
vilevile hii itaboresha uwezo wa msd kuhudumia wateja wake kikamilifu na kuepuka tatizo la dawa nyingi kuharibika zikiwa kwenye bohari
jambo la 
uwekezaji usio na tija katika mashirika ya ummaserikali inawekeza katika mashirika mbalimbali ili yaweze kutoa huduma kwa wananchi kwa namna ya kujitegemea pamoja na kupata gawio litakalochangia kukuza pato la taifa
hata hivyo ripoti ya cag inaonesha uwekezaji uliofanywa na serikali katika baadhi ya maeneo ambayo hayana tija kwa taifa
maeneo hayo ni pamoja na i
uwekezaji uliofanywa na shirika la utangazaji la taifa tbc katika kampuni ya star media tanzania limited
tbc inamiliki asilimia ya hisa za mtaji wa star media tanzania limited
hata hivyo kwa kipindi cha miaka mitatu mfululizo kampuni hiyo imekuwa ikipata hasara iliyofikia takribani sh
 bilioni
kutokana na hasara hiyo tbc haijawahi kupokea gawio lolote katika uwekezaji huo tangu mwaka 
ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaii
uwekezaji usiokuwa na tija wa kampuni hodhi ya rasilimali za reli rahco
katika kampuni ya rahco cag alibaini sh
 billioni zilitumika kufanya upembuzi yakinifu wa ujenzi wa reli katika maeneo ya arusha musoma mtwara songea mbambabay uvinza musongati mpanda karema na tabora kigoma kaliua mpanda
hata hivyo kutokana na ukosefu wa fedha miradi hii ilikuwa haijaanza kutekelezwa hivyo kupelekea rahco kutopata thamani ya fedha zilizotumika katika kufanya upembuzi yakinifu
aidha gharama za upembuzi huo zimeripotiwa kama miradi inayoendelea kutekelezwa licha ya kutokuwepo kwa bajeti ya miradi hiyo
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
athari uwekezaji usio na tija unasababisha shirika kushindwa kufikia malengo yake
kutopata gawio kwa muda mrefu kunaathiri uwezo wa kifedha wa tbc hivyo kupelekea kushuka kwa ubora wa huduma
vilevile kuwekeza kiasi kikubwa katika kufanya upembuzi yakinifu na miradi kutoanza kunasababisha uwekezaji huo kutokuwa na tija kwa kipindi chote ambacho mradi haujaanza kutekelezwa
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri mashirika ya umma yawe yanafanya uchambuzi wa kutosha ili kujiridhisha kuwa uwekezaji utakaofanywa utakuwa na tija na kuleta faida
vilevile rahco inatakiwa kutafuta namna ya kupata fedha za kutekeleza miradi husika ili kufikia malengo yaliyotazamiwa
aidha bodi ya wakurugenzi wa tbc iagize menejimenti kufanya tathmini ya usahihi wa hasara iliyoripotiwa na star media limited
pia endapo itabainika kuwa hasara hiyo ni sahihi bodi iangalie namna ya kuuza hisa zake ili isiendelee kuwa na uwekezaji usiyo na tija
jambo la mikopo isiyolipika katika benki ya uwekezaji tib katika mwaka ulioishia tarehe disemba benki ya maendeleo ya tib ilifuta idadi kubwa ya mikopo hadi kufikia sh
 bilioni ambayo imetokana na miradi yake kuwa chechefu
ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na mapungufu kwenye utaratibu wa utoaji wa mikopo mfano kuna baadhi ya mikopo iliyotolewa pasipo uhakiki wa kina wa uhalali wa hati za dhamana zilizotumika kuombea mikopo hiyo
hata hivyo katika kuhakikisha inakusanya mikopo hii benki ilitoa notisi ya siku kwa wadeni hao na kuwataka walipe mikopo hiyo
hadi mwezi machi kiasi cha sh
 bilioni ndicho kilikusanywa ambacho ni sawa na asilimia tu ya mikopo yote ya benki hiyo
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
athari kutokana na ukaguzi kubaini kiwango cha chini cha makusanyo ya madeni kuna uwezekano mkubwa wa benki hii kupoteza fedha zake na kuwa katika hatari ya kufilisika
hii inaminya uwezo wa ukuaji katika uwekezaji hasa katika kipindi hiki cha msukumo wa ujenzi wa viwanda
nini kifanyike tib inashauriwa kuboresha taratibu zake za kutoa kufuatilia na kurejesha mikopo ili kuzuia udhaifu ulioonekana na ambao unaweza kuathiri utendaji wa benki
vilevile benki iwachukulie hatua za kisheria waliohusika katika kutoa mikopo pasipo na dhamana stahiki
jambo la mashirika ya umma yanavyoathiriwa na kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi kwa mwaka kulikuwa na bodi za mashirika ambazo zimemaliza muda wake na hakuna bodi mpya za kusimamia mashirika hayo zilizokuwa zimeteuliwa hadi cag anakamilisha ukaguzi mwezi machi 
baadhi ya taasisi zimekuwa zikiendelea na utendaji kazi bila kuwa na bodi kwa zaidi ya mwaka mmoja chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaathari kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi na wadhamini kunazorotesha utendaji wa mashirika husika
hii ni kutokana na kuchelewa kwa maamuzi yanayohusu mambo kama kuidhinisha matokeo ya watahiniwa kwa taasisi zote za kitaaluma kuidhinisha hesabu zilizokaguliwa za taasisi kuidhinisha manunuzi kwa mujibu wa sheria kuidhinisha sera mbalimbali kuidhinisha ajira kwa baadhi ya nafasi na kuidhinisha uwekezaji wa taasisi katika maeneo mbalimbali
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri serikali kufanya mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
serikali inaweza kuweka vipengele vifuatavyo katika sheria zilizoanzisha mashirika mbalimbali i
muda wa wajumbe wa bodi kuhudumu tenure uwe unatofautiana katika kuanza na kumalizika
mfano bodi yenye wajumbe wajumbe watatu wamalize muda wao wa kuhudumu katika bodi mwaka wa tatu kisha wateuliwe wengine watatu kwa kuachiana nafasi au ii
kuwepo kwa kipengele kinachoitaka bodi iliyomaliza muda wake kuendelea kutekeleza majukumu yake mpaka itakapoteuliwa bodi nyingine au iii
kuwepo kwa kipengele kinachomruhusu mkurugenzi mtendaji wa shirika husika kuomba kibali kwa msajili wa hazina kuongezea kipindi cha bodi iliyomaliza muda wake kuja kufanya majukumu yake kwa muda maalumu
mashirika ambayo hayakuwa na bodi zawakurugenzi hadi machi kielelezo na
 idadi ya mashirika ambayo hayakuwa na bodi za wakurugenzi hadi kufika machi ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma sehemu ya nne hitimisho wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha maafisa masuuli na wahusika wengine wote kuhusu mapendekezo ya cag na umuhimu wa utekelezaji wake
aidha wajibu inatarajia ripoti hii itaongeza uelewa wa wananchi juu ya ripoti ya cag ya mashirika ya umma ya mwaka 
wajibu inatarajia ripoti hii itawawezesha wananchi kupitia asasi za kiraia azaki na wawakilishi wa wananchi kudai uwajibikaji kutoka kwa wenye mamlaka duty bearers pale watakapoona hawajawajibika ipasavyo
ripoti hii itachangia kufanya mapendekezo ya cag yawe na uhai wa muda mrefu zaidi kuliko ilivyokuwa kwa miaka iliyopita hivyo kuwepo na matarajio ya ongezeko la utekelezaji wa mapendekezo hayo
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummawajibu institute of public accountability p
box dar es salaam barua pepe simu tovuti ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaaripoti ya uwajibikaji serikali za mitaa kwa niaba ya unaotekelezwa na kwa kushirikiana na mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa yaliyomo orodha ya vifupisho ii dibaji iii sehemu ya kwanza hati za ukaguzi aina ya hati zitolewazo na cag mwenendo wa hati za ukaguzi sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa jambo la bajeti za halmashauri zilitekelezwa kwa kiwango gani jambo la mianya katika makusanyo ya ndani ilivyozikosesha halmashauri mapato jambo la uhaba wa watumishi ulivyoathiri ufanisi wa utendaji kazi wa serikali jambo la changamoto zilizoikumba mifuko ya mikopo kwa wanawake na vijana ya makusanyo ya ndani jambo la changamoto za utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo jambo la mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi yalivyozigharimu serikali za mitaa sehemu ya nne hitimisho i ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali giz shirika la maendeleo la ujerumani nbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma or tamisemi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa laac kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa efd mashine ya kieletroniki ya kukusanya mapato ppra mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma azaki asasi za kiraia ii ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag ya mwaka ya mamlaka ya serikali za mitaa imeandaa ripoti ya uwajibikaji katika serikali za mitaa
serikali za mitaa ni ngazi ya serikali kama inavyobainishwa katika ibara na ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania pamoja na sheria ya serikali za mitaa na
ya mwaka kama ilivyorekebishwa
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance
mpango huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag kwa mwaka katika ukaguzi wa halmashauri mia moja themanini na tano 
pia ripoti hii imezingatia mapendekezo ya cag yaliyotolewa kutokana na ukaguzi wa mamlaka za serikali za mitaa yenye umuhimu mkubwa kwa jamii
madhumuni ya mapendekezo ya cag ni kuongeza tija ufanisi uwajibikaji na utawala bora katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
hivyo kuna umuhimu mkubwa kwa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo hayo
ripoti hii inaweza kutumika kama nyenzo ya kufundishia wadau mbalimbali chanzo cha taarifa katika kuandaa machapisho mbalimbali ya kuelimisha umma au kusambazwa kwa wadau wengine
ripoti hii imegawanyika katika sehemu nne sehemu ya kwanza ni hati za ukaguzi sehemu ya pili ni utekelezaji wa mapendekezo ya cag na maagizo ya laac ya miaka iliyopita sehemu ya tatu ni mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka na sehemu ya nne ni hitimisho
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendajiwajibu institute of public accountability iii ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu ukaguzi wa hesabu za halmashauri iliyokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
aina ya hati zitolewazo na cag sehemu ya kwanza hati inayoridhisha hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu
hati yenye shaka hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
hati isiyoridhisha hesabu na rasilimali kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati mbaya kushindwa kutoa hati tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndanikatika ukaguzi wa sekta ya umma wakaguzi hutoa kati ya hati zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaamwenendo wa hati za ukaguzi ripoti ya cag ya inaeleza kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka na halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zisizoridhisha
mamlaka za serikali za mitaa zilizopata hati zisizoridhisha ni halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji halmashauri ya wilaya ya kigoma na halmashauri ya wilaya ya pangani
kujua aina za hati zilizotolewa katika halmashauri nyingine pitia ripoti ya cag ya serikali za mitaa ya mwaka inayopatikana katika tovuti ya go
tz
katika mwaka hakuna hati mbaya iliyotolewa kwenye halmashauri yeyote
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita ni kama inavyooneshwa katika kielelezo na
hapo chini
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka hadi kumekuwa na ufanisi katika uandaaji wa hesabu za halmashauri ukilinganisha na mwaka ambapo hati zinazoridhisha zimeongezeka kutoka asilimia hadi na kupungua kwa hati zenye shaka toka asilimia hadi 
vilevile hati zisizoridhisha zimeongezeka kutoka asilimia hadi 
 halmashauri zilizokaguliwa hati zinazoridhisha sawa na halmashauri hati zenye shaka sawa na halmashauri hati isiyoridhisha sawa na halmashauri ripoti ya cag ya mwenendo wa hati zinazoridhisha ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaautekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maelekezo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita katika kupitia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita ripoti ya cag inaonesha kushuka kwa kasi ya utekelezaji wa mapendekezo ya kiujumla
kati ya mapendekezo ya kiujumla yaliyotolewa na cag mwaka hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayakutekelezwa kabisa
kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopita sehemu ya pili yaliyopo katika utekelezaji hayajatekelezwa kushuka kwa utekelezaji wa mapendekezo ya cag utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti iliyopita inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa maagizo sawa na asilimia yalitekelezwa maagizo sawa na asilimia yapo katika hatua za utekelezaji na maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaamambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii ya ripoti inahusu uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka ikiwa ni pamoja na kuonesha athari zinazoweza kujitokeza kwa jamii endapo mapendekezo hayo hayatatekelezwa
pia sehemu hii inashauri nini kifanyike ili kurekebisha mapungufu yaliyobainishwa katika ripoti ya cag kwa mustakabali wa maendeleo ya taifa
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama ifuatavyo
jambo la bajeti za halmashauri zilitekelezwa kwa kiwango gani katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilikuwa na bajeti ya jumla ya sh
 bilioni ruzuku sh
 bilioni na makusanyo ya ndani sh
 bilioni zilizoidhinishwa na bunge
fedha hizo zilikuwa ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida sh
 bilioni ruzuku sh
 bilioni na makusanyo ya ndani sh
 bilioni na matumizi ya maendeleo sh
 bilioni rukuzu sh
 bilioni na makusanyo ya ndani sh
 bilioni chanzo bajeti ya serikali ya mwaka toleo la wananchi iliyotolewa na wizara ya fedha kwa kushirikiana na policy forum
hata hivyo fedha za ruzuku zilizotolewa kwa matumizi ya kawaida ni sh
 bilioni kwa halmashauri na zilizotolewa kwa matumizi ya maendeleo ni sh
 bilioni kwa halmashauri zilizo ripotiwa na cag
hali hii inaonesha utekelezaji usioridhisha wa bajeti uliosababishwa na mambo yafuatayo i
kutotolewa kwa fedha za miradi ya maendeleo katika mwaka cag alibaini mapungufu katika utoaji wa fedha za miradi ya maendeleo kama inavyofafanuliwa kama ifuatavyo a halmashauri hazikupatiwa sh
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge kwa halmashauri hizo b halmashauri zilipatiwa sh
 bilioni sawa na asilimia zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa kwa halmashauri hizo c halmashauri zilibakiza sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha walizopatiwa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka ya serikali za mitaa uk
ii
kushuka kwa uwezo wa halmashauri kukusanya mapato ya ndani kwa mwaka mamlaka za serikali za mitaa zilitakiwa kukusanya mapato ya ndani kiasi cha sh
 bilioni ambapo zilifanikiwa kukusanya jumla ya sh
 bilioni sawa na asilimia ambayo imeshuka kutoka asilimia ya mwaka 
hali hii inaweza kuwa imesabishwa na kupungua kwa vyanzo vya ndani vya mapato mfano kodi ya majengo mabango n
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
kutokana na sababu zilizoelezwa hapo juu utekelezaji wa bajeti za halmashauri ni kama ifuatavyo halmashauri zilikusanya asilimia tu ya mapato yake ya ndani na zilitumia asilimia ya ruzuku ya matumizi ya kawaida na asilimia tu ya ruzuku ya matumizi ya maendeleo ikilinganishwa na bajeti zilizoidhinishwa
sehemu ya tatu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaaathari kupungua kwa uwezo wa halmashauri kukusanya mapato yake ya ndani kutazifanya halmashauri kuendelea kuwa tegemezi kwa serikali kuu
vilevile utendaji kazi wa halmashauri utapungua kwa kiasi kikubwa
pia uwepo wa utoaji wa fedha zaidi au pungufu kwa halmashauri kunapelekea kuwepo kwa uwezekano mkubwa wa mianya ya rushwa na matumizi mabaya ya fedha za umma ama kushindwa kutekeleza miradi ya maendeleo kama ilivyotarajiwa
nini kifanyike serikali kuu iangalie uwezekano wa kuzipa zaidi uwezo serikali za mitaa katika ukusanyaji wa mapato yatokanayo na vyanzo vya ndani mfano kodi ya majengo ushuru wa mazao mabango n
pia serikali kuu iweke utaratibu mzuri wa kutoa fedha kwenda kwenye serikali za mitaa kwa wakati na kwa viwango vilivyoidhinishwa
mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuandaa mbinu madhubuti za kuongeza makusanyo ya mapato ya ndani
pia kuhakikisha vitu vinavyosababisha mapato yasikusanywe vinaondolewa hii ni pamoja na kuimarisha udhibiti wa mapato ili kupunguza utegemezi wa ruzuku kutoka serikali kuu
jambo la 
mianya katika makusanyo ya ndani ilivyozikosesha halmashauri mapato pamoja na ufinyu wa mapato ya ndani serikali za mitaa zimeendelea kuwa na mianya katika usimamizi wa makusanyo ya mapato hayo
kwa mwaka serikali za mitaa zilishindwa kukusanya mapato yake ya ndani kutokana na sababu zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa i
makusanyo ya mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala kutoka katika sampuli ya halmashauri kiasi cha sh
 bilioni
hii ni sawa na takribani sh
 bilioni endapo cag angeripoti hoja hii kwa halmashauri zote 
ii
vitabu vya makusanyo ya mapato kutoka katika sampuli ya halmashauri havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
hii ni sawa na takribani vitabu vya risiti endapo cag angeripoti hoja hii kwa halmashauri zote 
iii
fedha ambazo hazikukusanywa katika vyanzo vya ndani kutoka katika sampuli ya halmashauri kiasi cha sh
 bilioni
hii ni sawa na takribani sh
 bilioni endapo cag angeripoti hoja hii kwa halmashauri zote 
iv
maduhuli yaliyokusanywa kutoka katika sampuli ya halmashauri bila kupelekwa benki kiasi cha sh
 bilioni
hii ni sawa na takribani sh
 bilioni endapo cag angeripoti hoja hii kwa halmashauri zote 
mapungufu ya kimfumo wa uthibiti wa ndani kutoka katika sampuli ya halmashauri yanayohusu ukusanyaji wa mapato kiasi cha sh
 bilioni
mapungufu hayo ni kama kutokuwepo kwa uwiano kati ya pesa iliyokusanywa na iliyowekwa benki mapato kukusanywa na kutumika kabla ya kupelekwa benki
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
athari kiasi cha fedha kilichopotea kingeweza kutumika katika kukamilisha au kuendeleza miradi mbalimbai ya halmashauri mfano
barabara madarasa visima vya maji huduma za afya n
k nini kifanyike kuna haja ya serikali kuweka mkazo kwa halmashauri zote nchini kutumia mfumo wa kielektoniki wa ukusanyaji wa mapato ya ndani
aidha mfumo uweze kuongeza udhibiti katika utumiaji wake ikiwa ni pamoja na kuwa na alama za siri mahususi kwenye karatasi za risiti za kila halmashauri ili kupunguza uwezekano wa kuwepo risiti bandia
pia kuwepo na utaratibu bora wa uhakiki na uwajibikaji wa matumizi ya karatasi za risiti na mashine zenyewe
ili kufanikisha yanayopendekezwa kwenye mfumo huu kuna umuhimu wa kuimarisha vitengo vya ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi
vitengo hivi na kamati hizi vinatakiwa kutoa ripoti za utekelezaji wa mfumo huo kila robo mwaka kwa baraza la madiwani
aidha wajibu inashauri serikali kuwachukulia hatua za kinidhamu watumishi wote wanaoenda kinyume na sheria na kanuni za usimamizi wa fedha za umma
jambo la 
uhaba wa watumishi ulivyoathiri ufanisi wa utendaji kazi wa serikali idadi sahihi na ujuzi stahiki wa wafanyakazi ni kitu muhimu kwa mamlaka za serikali za mitaa katika kufanikisha malengo yake
tathmini ya cag kuhusu idadi ya watumishi katika mamlaka za serikali za mitaa alizozikagua imebaini upungufu wa watumishi sawa na asilimia ya idadi inayohitajika ya watumishi ikilinganishwa na watumishi waliokuwepo
sekta zilizoathiriwa zaidi ni afya kilimo na elimu
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaaathari kutokana na upungufu wa watumishi katika sekta hizi muhimu za afya kilimo na elimu kunapelekea kushuka kwa kiwango cha utoaji huduma
watumishi wachache waliopo wanalazimika kubeba majukumu zaidi ili kukidhi matarajio ya wananchi
kwa mfano wastani wa uwiano kati ya mwalimu wa darasa la awali na mwanafunzi ni mwalimu kwa wanafunzi badala ya wanafunzi kama ilivyo sasa
chanzo best 
aidha jumla ya walimu wa masomo ya sayansi wanahitajika kupunguza uhaba wa walimu wa masomo hayo
hisabati ni baiolojia kemia na fizikia 
chanzo mpango mkakati wa wizara ya elimu sayansi teknolojia na ufundi 
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri serikali ifanye uhakiki madhubuti wa uhitaji wa watumishi manpower audit
hii itaiwezesha serikali kujihakikishia uhitaji sahihi wa watumishi katika sekta ya umma
pia kuwepo na uhifadhi wa watumishi wenye ujuzi na utoaji wa motisha maalum kwa watumishi wanaofanya kazi katika halmashauri zenye upungufu mkubwa wa watumishi
jambo la changamoto zilizoikumba mifuko ya mikopo kwa wanawake na vijana ya makusanyo ya ndani mwaka serikali ilianzisha sera inayozitaka halmashauri zote nchini kutenga asilimia ya mapato yake ya ndani kwa lengo la kuanzisha mfuko wa kuwawezesha kiuchumi wanawake na vijana katika halmashauri husika
hata hivyo sera hii haijatekelezwa kwa ufanisi kama ilivyotarajiwa
ripoti ya cag inabainisha kuwepo kwa kasoro zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa i
fedha ambazo hazikutengwa kwa mifuko ya maendeleo ya vijana na wanawake ripoti ya cag ya mwaka imebainisha kuwa halmashauri hazikutenga jumla ya sh
 bilioni kwenye mifuko ya maendeleo ya wanawake na vijana
kumekuwa na ongezeko la asilimia ukilinganisha na mwaka ambapo jumla ya sh
 bilioni hazikutengwa na halmashauri 
ii
mikopo ambayo haijarejeshwa kiasi cha sh
 bilioni ripoti ya cag imebaini kati ya sh
 bilioni zilizokopeshwa kwa vikundi vya wanawake na vijana mwaka ni sh
 bilioni tu ndizo zilizorejeshwa na kiasi cha sh
 bilioni sawa na asilimia bado hakijarejeshwa licha ya tarehe za marejesho kwa mujibu wa mikataba kuwa zimeshapita
mamlaka za serikali za mitaa zilieleza kwamba kushindwa kukusanya marejesho hayo kunatokana na kutokuwepo kwa masharti yenye msukumo wa kisheria katika ukusanyaji wa madeni ya mifuko hii
kielelezo na
 mwenendo wa mikopo ambayo haijarejeshwa sh
 bilioni fedha zilizokopeshwa kwa vikundi vya wanawake na vijana sh
 bilioni fedha zilizorejeshwa sh
 bilioni fedha ambazo hazijarejeshwa licha ya muda wa marejesho kupita mwenendo wa mikopo ambayo haijarejeshwa mwenendo wa miaka mitatu wa asilimia za mikopo iliyotolewa kwa wanawake na vijana ambayo haijarejeshwa ni asilimia asilimia na asilimia 
hali hii inaonesha kuendelea kukuwa mwaka hadi mwaka na kutotekelezwa kwa mapendekezo ya cag
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaaathari lengo la mikopo hii nikuwawezesha wanawake na vijana kukopa na kurejesha ili kutoa fursa kwa wengine kukopa revolving fund
hivyo basi kutokurejeshwa kwa mikopo hii ya vijana na wanawake inakinzana na malengo ya kuanzishwa kwa mfuko huo na kuathiri kundi kubwa lenye uhitaji wa mikopo
aidha kuna uwezekano wa kutokuwepo na thamani ya fedha inayotokana na utoaji wa mikopo hiyo
nini kifanyike serikali iangalie upya utekelezaji wa sera hii kwa madhumuni ya kufanikisha lengo la uanzishwaji wa mfuko ili kuwe na mwendelezo wa upatikanaji wa mikopo hiyo kwa wanawake na vijana
pamoja na nia njema ya sera hii serikali imezitwisha halmashauri jukumu ambalo kimsingi lipo juu ya uwezo wao wa kiutendaji
jukumu la kusimamia mikopo linahitaji utaalamu wa kibenki ambao halmashauri hauna
jambo la changamoto za utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo mwaka serikali ilitoa waraka na
kwa ajili ya utekelezaji wa sera ya elimu na mafunzo ambao unawataka walimu wakuu wa shule zilizo katika mamlaka za serikali za mitaa pamoja na bodi za shule kuhakikisha kuwa elimu ya msingi na sekondari inatolewa bila malipo kwa wanafunzi wote
waraka huu unataja kwamba utoaji wa elimu bila malipo una maana kwamba wanafunzi hawatalipa ada au michango ya aina yoyote iliyokuwa ikilipwa awali na wazazi
katika ukaguzi wa mwaka cag alibaini kuwa utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo ulikuwa na changamoto zifuatazo i
kwa mujibu wa viwango vinavyotumika kutoa ruzuku za shule ikiwemo idadi ya wanafunzi cag alibaini kulikuwa na upungufu wa sh
 bilioni katika fedha zilizotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa ajili ya shule za msingi na sekondari
ii
shule nyingi za msingi hazina watumishi wenye utaalamu wa uhasibu watakao simamia fedha zinazopelekwa kwenye shule hizo
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa iii
kukosekana kwa fedha za kulipa walinzi na walimu wa muda mfupi wa masomo ya sayansi kwa shule zenye upungufu
iv
mtazamo hasi wa jamii kwa kufikiri kuwa sera ya elimu bila malipo inawaondolea kabisa wajibu wa kuchangia elimu ikiwamo kuwanunulia vifaa vya shule watoto wao
ongezeko la idadi ya wanafunzi katika shule za msingi lisilolingana na uwezo wa miundombinu iliyopo mashuleni
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
athari changamoto za utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo zinaathiri ubora wa elimu inayotolewa kwa kuzingatia mazingira ya kujifunza
pamoja na mapungufu yaliyoripotiwa na cag ripoti ya utafiti wa twaweza juu ya hali halisi ya utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo kutoka kwa wahojiwa ilionesha asilimia ya wahojiwa walisema changamoto kuu inayoikabili sera hii ni ukosefu wa walimu asilimia walisema ni madawati asilimia walisema ni madarasa pamoja na asilimia walisema ni uhaba wa vitabu
nini kifanyike serikali ihakikishe kwamba ina mpango mkakati wa kupambana na changamoto zilizojitokeza wakati wa utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo
kwa mfano upungufu wa madarasa walimu vitabu na vifaa vingine vya kufundishia unahitaji kutatutuliwa haraka iwezekanavyo
jamii ina mchango muhimu katika kuinua elimu na kuboresha shule zetu
hivyo kusitisha malipo ya ada kusipunguze ushiriki katika kuzisaidia shule badala yake iwe chachu kwa wazazi na walezi kushiriki kwa karibu katika maendeleo ya shule
jamii isizuiliwe kutoa misaada inayotokana na juhudi zao bila kushurutisha familia zisizoweza kuchangia kama ambavyo amekuwa akisisitiza rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaajambo la mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi yalivyozigharimu serikali za mitaa ripoti ya cag inaonesha kuwa jumla ya sh
 trilioni zilitumika kwa ajili ya manunuzi ya bidhaa na huduma katika halmashauri
kiwango hiki ni sawa na ongezeko la asilimia ikilinganishwa na kiasi cha sh
 trilioni kilichotumika mwaka 
ongezeko la manunuzi limetokana na idadi ya mamlaka za serikali za mitaa kuongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
cag alibaini bado kulikuwa na mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi kama ifuatavyo i
mchakato usiokuwa na ushindani wa manunuzi sh
 bilioni ii
manunuzi yaliyofanyika bila idhini ya bodi ya zabuni sh
 bilioni iii
manunuzi yaliyofanywa kutoka kwa wauzaji ambao hawakuidhinishwa sh
 milioni iv
manunuzi yaliyofanywa nje ya mpango wa mwaka wa manunuzi sh
 bilioni v
zabuni zenye thamani ya sh
 bilioni hazikuchapishwa katika tovuti ya mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra vi
ununuzi wa bidhaa na huduma usioambatana na utoaji wa stakabadhi za mfumo wa kieletroniki sh
 bilioni chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
athari halmashauri kutokuzingatia matakwa ya sheria na kanuni za manunuzi ya umma kuna sababisha matumizi mabaya ya fedha za umma
hii ni pamoja na kununua huduma na bidhaa zisizoendana na thamani ya fedha manunuzi yasiokuwa na tija kupungua kwa wigo wa ushindani wa zabuni na kuikosesha serikali mapato
nini kifanyike mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuhakikisha kuwa vitengo vya ugavi vina watumishi wenye uwezo na sifa kama inavyotakiwa na kanuni ya ya kanuni za manunuzi za mwaka 
pia bodi za zabuni zinatakiwa kuwa na wajumbe wenye fani mbalimbali ili kupata thamani ya fedha katika matumizi ya rasilimali za umma
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa sura ya nne hitimisho wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha maafisa masuuli na wahusika wengine wote kuhusu mapendekezo ya cag na umuhimu wa utekelezaji wake
aidha wajibu inatarajia ripoti hii itaongeza uelewa wa wananchi juu ya ripoti ya cag ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
wajibu inatarajia ripoti hii itawawezesha wananchi kupitia asasi za kiraia azaki na wawakilishi wa wananchi kudai uwajibikaji kutoka kwa wenye mamlaka duty bearers pale watakapoona hawajawajibika ipasavyo
ripoti hii itachangia kufanya mapendekezo ya cag yawe na uhai wa muda mrefu zaidi kuliko ilivyokuwa kwa miaka iliyopita hivyo kuwepo na matarajio ya ongezeko la utekelezaji wa mapendekezo hayo
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaawajibu institute of public accountability p
box dar es salaam barua pepe simu tovuti ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma i ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma yaliyomo utangulizi jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka jambo la maboresho katika ukusanyaji wa mapato jambo la mapungufu katika utekelezaji wa bajeti jambo la ongezeko la deni la serikali katika bohari kuu ya dawa msd jambo la mapungufu ya uendeshaji wa bodi za wakurugenzi jambo la mashirika ya umma yenye mtaji hasi jambo la changamoto za utendaji kazi katika mamlaka za maji nchini jambo la changamoto za uwekezaji tanzania jambo la uviko yaathiri uwajibikaji uchumi na utekelezaji wa miradi jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotolewa miaka iliyopita
 hitimisho ii ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma iii ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya serikali kuu na mashirika ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za serikali kuu na mashirika ya umma za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti alizozitoa cag katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yaliyopo kwenye ripoti hizo na kudai uwajibikaji kutoka kwa watendaji wa serikali duty bearers
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa madhumuni ya kuimarisha usimamizi wa rasilimali za taifa
ripoti hii itawawezesha wananchi right holders kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
vilevile ripoti hii inaweza kutumika kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo kumi yaliyochambuliwa kutoka katika ripoti zilizotolewa na cag katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa ubalozi wa ufalme wa norway
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
iv ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa kwenye kukusanya mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzi baada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma aliyoikagua
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi hutolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kuonesha ni kwa kiwango gani hesabu alizozikagua zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta ya umma ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta binafsi ifrs pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa na sheria za nchi husika
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za ukaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified opinion hati yenye shaka qualified opinion hati mbaya adverse opinion na kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati ya ukaguzi inayoridhisha haimaanishi kuwa taasisi iliyokaguliwa haina dosari yoyote kwa sababu ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions iliyofanywa na taasisi husika
mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inaonesha uchambuzi wa mambo kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag za ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma za mwaka 
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za miaka iliyopita kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika serikali kuu na mashirika ya umma ni kama ifuatavyo i
hati zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu kwa mwaka cag alikagua taasisi ambazo ni wizara idara na wakala wa serikali kuu na kutoa hati za ukaguzi ikilinganishwa na kwa mwaka 
kupungua kwa hati za ukaguzi ni kutokana na cag kushindwa kufanya ukaguzi kwa balozi na misheni kutokana na ugonjwa wa virusi vya korona uviko 
aidha uchambuzi unaonesha hati zinazoridhisha zimeongezeka kwa asilimia kutoka asilimia ya mwaka hadi asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitatu hati zinazoridhisha hati zenye shaka hati zisizolidhisha kushindwa kutoa maoni pamoja na hati zinazoridhisha kuongezeka bado cag ameibua hoja mbalimbali zinazotokana na ukiukwaji wa sheria kanuni na miongozo mbalimbali pamoja na uwepo wa udhaifu katika mifumo ya udhibiti wa ndani
ii
hati zilizotolewa katika ukaguzi wa mashirika ya umma kwa mwaka wa fedha cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika 
mashirika sawa na asilimia yalipata hati inayoridhisha na mashirika matatu sawa na asilimia yalipata hati zenye shaka
ripoti ya cag ya mwaka imeonesha kushuka kwa hati zinazoridhisha kwa asilimia kutoka asilimia kwa mwaka na kufikia asilimia kwa mwaka 
ripoti ya cag ripoti ya cag ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma aidha kuna mashirika ya umma ambayo hayakuwasilisha hesabu kwa cag kwa ajili ya ukaguzi
mashirika hayo ni hospitali ya taifa ya muhimbili kampuni ya mbolea tanzania shirika la posta tanzania mfuko wa taifa wa bima ya afya shirika la reli tanzania shirika la simu tanzania shirika la umeme tanzania soko la mitaji tanzania dse taasisi ya mifupa muhimbili mfuko wa utt amis na shirika la magazeti tanzania
ikumbukwe kuwa kutotayarisha hesabu na kuziwasilisha kwa cag kwa ukaguzi ni uvunjifu wa kifungu cha cha sheria ya fedha za umma na
 ya mwaka 
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mashirika ya umma kwa kipindi cha miaka mitatu hati inayoridhishahati yenye shakahati mbaya athari kutokaguliwa kwa ofisi za balozi pamoja na mashirika kutowasilisha taarifa za hesabu kwa cag kunasababisha wananchi kutokujua kama kuna ufanisi katika uendeshaji wa taasisi hizo
ushauri kwa kuwa serikali imefanya juhudi kubwa katika kuweka mifumo ya kielektroniki katika kukusanya na kutumia mapato ya serikali mhasibu mkuu wa serikali kwa kushirikiana na ofisi ya serikali mtandao ega na ofisi ya cag waangalie namna ya kufanya mifumo ya usimamizi wa fedha za umma kuruhusu ukaguzi kufanyika kwa njia ya kielektroniki
wizara ya fedha na mipango kupitia msajili wa hazina kuyachukulia hatua za kinidhamu mashirika ya umma ambayo hayana sababu za msingi zilizopelekea kutowasilisha hesabu kwa cag kwa ajili ya ukaguzi kulingana na kifungu na
 cha sheria ya fedha za umma kama ilivyorekebishwa
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la maboresho katika ukusanyaji wa mapato kwa mwaka serikali ilipanga kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni
hata hivyo serikali iliweza kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni sawa na asilimia na kushindwa kukusanya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
hali hii inaonesha kuongezeka kwa ukusanyaji wa mapato kutoka asilimia ya mwaka hadi asilimia kwa mwaka 
ongezeko hili limetokana na kuongezeka kwa ukusanyaji wa kodi pamoja na mikopo ya ndani na nje ya nchi
japokuwa makusanyo yameongezeka serikali bado inategemea mikopo na misaada kwa asilimia ili kutekeleza bajeti yake
kielelezo namba kinaonesha mwenendo wa makadirio ya bajeti pamoja na makusanyo halisi kwa kipindi cha miaka mitatu
kielelezo mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na bunge na makusanyo halisi kwa kipindi cha miaka mitatu 
 makisiomwaka halisi i
pamoja na serikali kukusanya mapato kwa asilimia bado kumekuwa na changamoto katika usimamizi wa mfuko mkuu wa serikali
kwa mwaka kiasi cha tzs 
 bilioni kutoka katika mapato ya ndani ya mamlaka ya serikali za mitaa kilitumika bila kuripotiwa kwenye mfuko mkuu wa serikali
kiasi hiki kimepungua kwa asilimia kutoka kiasi cha tzs 
 kwa mwaka 
 tzs 
 bilionitzs 
 bilioni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ii
vilevile kiasi cha tzs 
 bilioni kilipelekwa moja kwa moja kwenye mradi bila kupelekwa kwanza kwenye mfuko mkuu wa hazina ya serikali kama sheria na taratibu zinavyotaka
athari kutowasilisha mapato ya serikali kwenye mfuko mkuu wa serikali ni kwenda kinyume na matakwa ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ibara ya na kusababisha kukosekana kwa taarifa sahihi za mapato na matumizi ya serikali kwa mwaka husika na fedha za serikali kutumika kwa miradi ambayo haipo kwenye bajeti
vitendo vya aina hii vinaashiria udhaifu katika usimamizi wa sheria pamoja na kanuni za uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina ya serikali na kuifanya bajeti kutotumika kama zana ya udhibiti wa rasilimali za umma
ushauri mlipaji mkuu wa serikali ambaye ndiye mwenye mamlaka ya uteuzi wa maafisa masuuli ahakikishe kuwa afisa masuuli yeyote atakaye kiuka matakwa ya ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania anaripotiwa kwenye mamlaka ya uteuzi wake kwa ajili ya kuchukuliwa hatua za kinidhamu
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la mapungufu katika utekelezaji wa bajeti kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika utekelezaji wa bajeti hususani kwa wakala na taasisi za serikali kufanya matumizi ya tzs 
 bilioni nje ya bajeti iliyoidhinishwa kama ifuatavyo i
wakala za serikali zilifanya matumizi ya tzs 
 bilioni nje ya bajeti iliyoidhinishwa
hili ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka 
ii
taasisi zilifanya matumizi ya tzs 
 bilioni nje ya bajeti iliyoidhinishwa ambapo ni kinyume cha sheria ya bajeti ya mwaka 
taasisi hizo ni kama zinavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na
 taasisi zilizofanya matumizi nje ya bajeti kwa kipindi cha mwaka taasisi kiasi tzs tume ya taifa katika shirika la umoja wa mataifa linaloshughulikia elimu sayansi na utamaduni unesco fungu na
 wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasiliano fungu na
 wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto fungu na
 wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto fungu na
 ofisi ya waziri mkuu kazi vijana ajira na walemavu fungu na
 sekretarieti ya mkoa songwe 
 jumla 
 tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni asilimia tzs 
 bilioni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma iii
mamlaka ya hifadhi za taifa tanapa na mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro ncaa zilifanya matumizi ya tzs milioni nje ya bajeti iliyoidhinishwa
matumizi haya yalifanywa kwa ajili ya kufadhili tamasha la upandaji wa mlima kilimanjaro lililoandaliwa na wizara ya maliasili na utalii
tzs milionitanapa na ncaa iv
mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro ncaa na wakala wa huduma za misitu tfs kupitia maagizo ya kaimu katibu wa waziri wa maliasili na utalii zilifanya matumizi ya tzs 
 milioni nje ya bajeti kwa ajili ya kugharamia ofisi ya waziri wa maliasili na utalii
tzs 
 milionincaa na tfs athari matumizi ya fedha za umma nje ya bajeti yanaathari zifuatazo i
kushindwa kwa bajeti kutumika kama nyenzo muhimu ya usimamizi wa utekelezaji wa bajeti ya taifa ii
uwezekano wa uwepo wa ubadhirifu na vitendo vya rushwa katika kufanikisha matumizi makubwa nje ya bajeti iliyoidhinishwa na iii
matumizi ya ziada kinyume na bajeti iliyoidhinishwa kupitia maagizo ya viongozi ni matumizi mabaya ya madaraka kwa kuwa inasababisha kuvunja sheria na taratibu za matumizi ya fedha za serikali
ushauri serikali kupitia wizara ya fedha na mipango iboreshe mifumo ya usimamizi wa bajeti ili kuhakikisha bajeti inatumika kama zana ya usimamizi wa matumizi ya serikali
vilevile bunge lifanye mapitio ya sheria ya bajeti ili iweze kuonesha hatua atakazochukuliwa afisa masuuli atakayefanya matumizi nje ya bajeti bila kuidhinishwa na bunge
bunge lijidhatiti zaidi katika kusimamia utekelezaji wa bajeti iliyoidhinisha
bunge linatumia fedha na muda mwingi kuandaa bajeti ya taifa
hivyo inapaswa kuhakikisha usimamizi wa utekelezaji wa bajeti ya taifa unafanyika ipasavyo
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la ongezeko la deni la serikali katika bohari kuu ya dawa msd ukaguzi wa cag umebaini kuwa deni la serikali katika bohari kuu ya dawa limeongezeka kwa tzs 
 bilioni kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni mwaka 
kuongezeka kwa deni hilo kumetokana na ulipaji hafifu wa madeni ya hospitali vituo vya afya vya serikali na taasisi zingine za umma baada ya kupelekewa dawa na vifaa tiba kutoka msd kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 mwenendo wa deni la serikali katika bohari kuu ya dawa kwa miaka mitatu tzs bilioni 
 athari kuendelea kuongezeka kwa deni hili la muda mrefu kunaathiri utendaji wa bohari kuu ya dawa katika kutoa vifaa tiba na madawa
ushauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na or tamisemi na wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto zizitake taasisi zote zinazodaiwa na bohari kuu ya dawa fedha zinzotakiwa kutumwa kwa taasisi hizo kwajili ya matumizi mengineyo na kuzipeleka katika bohari kuu ya dawa ili kulipa madeni hayo
ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la mapungufu ya uendeshaji wa bodi za wakurugenzi kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika uendeshaji wa bodi za wakurugenzi katika mashirika ya umma
mapungufu hayo ni kama yafuatayo i
mashirika ya umma yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi tatizo la kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi limeendelea kuwepo katika mashirika ya umma
kwa mwaka wa fedha cag alibaini mashirika hayakuwa na bodi za wakurugenzi
kati ya mashirika hayo mashirika hayakuwa na bodi kwa muda wa chini ya mwaka mmoja mashirika tisa hayakuwa na bodi kwa zaidi ya mwaka mmoja na shirika moja kituo cha zana za kilimo na teknolojia vijijini carmatec halikuwa na bodi kwa miaka miwili kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 idadi ya mashirika yanayojiendesha bila kuwa na bodi za wakurugenzi ii
bodi za wakurugenzi kukaa vikao vingi cag alibaini uwepo wa mashirika ya umma saba yaliyofanya vikao vingi vya bodi
mashirika hayo yalifanya vikao kuanzia hadi kinyume na waraka wa msajili wa hazina na
 wa mwaka unaoyataka mashirika ya umma kufanya vikao vya bodi vinne vya kisheria kwa mwaka ambavyo vinatakiwa kufanyika kila robo ya mwaka kama inavyooneka katika jedwali na
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jedwali na
 taasisi zilizofanya vikao vingi vya bodi na
jina la taasisi idadi ya vikao shirika la wakala wa meli tanzania benki ya posta ya tanzania shirika la nyumba la taifa mamlaka ya udhibiti wa mawasiliano tanzania mamlaka ya usafiri wa anga tanzania chuo cha kumbukumbu cha mwalimu nyerere chuo kikuu cha mzumbe iii
idadi kubwa ya wajumbe wa bodi ya epza kuhudhuria vikao kwa njia ya uwakilishi
ripoti ya cag inaonesha kuwa vikao vingi vya bodi ya wakurugenzi ya epza vimekuwa vikihudhuriwa na wawakilishi wa wajumbe waliostahili kuhudhuria vikao hivyo kwa asilimia 
 hadi 
iv
bodi ya tantrade ina idadi kubwa ya wajumbe waliomaliza muda wao
katika mamlaka ya maendeleo ya biashara tanzania tantrade muda wa wajumbe wa bodi kati ya uliisha tangu mwezi disemba 
hivyo wajumbe waliobaki akiwemo mwenyekiti wa bodi hawawezi kukaa kikao au kuidhinisha mahitaji ya mamlaka hiyo
athari kasoro zilizobainishwa katika uendeshwaji wa bodi za wakurugenzi zimepelekea athari zifuatazo i
kukosekana kwa utawala bora kwenye uendeshaji wa mashirika yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi na wadhamini kwa kuwa bodi hizi ndizo zina jukumu la kuhakikisha uwepo wa utawala bora kwenye mashirika haya
ii
uwepo wa wawakilishi badala ya wajumbe katika bodi ya wakurugenzi ya epza kwa kiwango cha hadi asilimia 
 kunazorotesha utendaji wa bodi hiyo kwa kukosekana kwa mwendelezo wa majadiliano katika vikao vya bodi kwakuwa kila wakati kunakuwa na wawakilishi wapya
ushauri pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kushauri i
ofisi ya msajili wa hazina kupendekeza kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
ii
msajili wa hazina kuyasisitiza mashirika ya umma na bodi zake kuzingatia waraka wa msajili wa hazina na
 wa mwaka unaoyataka mashirika ya umma kufanya vikao vya bodi vinne vya kisheria kwa mwaka na vikao vichache vya dharura
iii
uwakilishi wa wajumbe wa bodi uwe na kikomo vinginevyo ujumbe wa mjumbe ukome na mamlaka ziteue wajumbe wengine wa kujaza nafasi hizo kuliko kuwa na uwakilishi wa kudumu
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la mashirika ya umma yenye mtaji hasi mashirika kati ya yaliyokaguliwa na cag yalikuwa na mtaji hasi
kati ya mashirika tisa matatu ni mashirika yanayotakiwa kujiendesha kibiashara na sita ni mashirika yanayotoa huduma
mashirika yenye mtaji hasi yana kiasi kikubwa cha mikopo na madeni kuliko mali
hali hii inatia shaka juu ya uwezo wa mashirika hayo kuendelea kutoa huduma katika siku zijazo
mitaji hasi kwa kiasi kikubwa ilisababishwa na mfululizo wa hasara au nakisi ya bajeti kwa mashirika husika pamoja na kiasi kikubwa cha madeni
mashirika ya kibiashara yenye mtaji hasi yameoneshwa kwenye jedwali na
 jedwali na
 orodha ya mashirika ya kibiashara yenye mtaji hasi jina la taasisi jumla ya mali tzs
bilioni jumla ya madeni tzs bilioni mtaji tzs bilioni kampuni ya ndege tanzania 
 shirika la maendeleo ya petroli tanzania 
 kampuni ya stamigold 
 athari uwepo wa mitaji hasi katika mashirika haya hufanya yaendelee kujiendesha kwa hasara mfululizo na hivyo kuendelea kuwa tegemezi kwa ruzuku kutoka mfuko mkuu wa serikali
mfano shirika la ndege tanzania limejiendesha kwa hasara kwa miaka miwili mfululizo mwaka hasara ilikuwa tzs 
 bilioni na mwaka hasara ilikuwa tzs 
 bilioni
ushauri serikali kupitia msajili wa hazina ifanye mapitio ya namna ya uendeshaji wa mashirika haya na kuishauri wizara ya fedha na mipango kuyaongezea mitaji ili yaweze kumudu gharama za uendeshaji
pia waangalie namna ya kuongeza wabia kupitia kuuza hisa kwa ajili ya kuongeza mitaji ya mashirika haya
 tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la changamoto za utendaji kazi katika mamlaka za maji nchini mamlaka za maji nchini zilikuwa na changamoto zilizobainishwa na cag kama ifuatavyo i
upotevu mkubwa wa maji uliogharimu kiasi cha tzs 
 bilioni cag alibaini mamlaka za maji kati ya zina kiwango kikubwa cha upotevu wa maji ikilinganishwa na kiwango kinachokubalika kisichozidi asilimia hii ni kutokana na miundombinu chakavu
katika mwaka upotevu wa maji ulikuwa wa thamani ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na mwaka ambapo ulikuwa ni tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
hali ya upotevu wa maji imeendelea kuongezeka kwa miaka mitatu mfululizo kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 upotevu wa maji tzs bilioni kwa kipindi cha miaka mitatu hadi 
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ii
ucheleweshaji wa makusanyo ya madeni katika mamlaka za maji tzs 
 bilioni
cag alibaini malimbikizo ya madeni ya muda mrefu kiasi cha tzs 
 bilioni ambayo yamejumuisha madeni ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka kwenye taasisi za serikali na tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka kwa wateja binafsi kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 madeni katika mamlaka za maji nchini tzs bilioni 
 athari upotevu wa maji uliogharimu kiasi cha tzs 
 bilioni katika mamlaka za maji pamoja na kushindwa kukusanya madeni ya tzs 
 bilioni kunasababisha mamlaka za maji kushindwa kutoa huduma kwa kiwango na ufanisi unaohitajika kwa wananchi
ushauri wajibu inashauri yafuatayo i
mamlaka za maji chini ya usimamizi wa wizara ya maji ziendelee kufanyia kazi sababu za kuongezeka kwa upotevu wa maji hususani kwenye miundombinu
ii
mamlaka za maji ziwabane wateja kulipa mikopo ya huduma ya maji bila shuruti
hii ni pamoja na kusitisha huduma ya maji na kuwapeleka wadaiwa sugu katika vyombo vya sheria kudai madeni ambayo hayajalipwa
iii
wizara ya maji ipitie sera ya mkopo ya gharama ya kuunganishiwa maji kwa madhumuni ya kupunguza kipindi cha mteja kudaiwa kutoka siku tisini mpaka thelathini
utekelezaji wa pendekezo hili utaharakisha mzunguko wa fedha kutoka kwa wateja kuja kwa mamlaka za maji na hivyo itampunguzia mteja kulimbikiza deni kubwa ambalo mara nyingi linakuja kumshinda kulilipa
iv
serikali kupitia wizara ya maji iharakishe utekelezaji wa mpango wa kutumia mita za luku za maji ili wananchi walipe bili za maji kabla ya kutumia
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la changamoto za uwekezaji tanzania ripoti ya cag ya mwaka inaonyesha kumekuwa na mapungufu katika kukuza mazingira ya uwekezaji nchini
mapungufu hayo yamebainika katika taasisi mbalimbali kama epza tic n
k kama ifuatavyo
maafisa wa kituo cha uwekezaji kukosa mamlaka ya kutoa baadhi ya huduma kwa wawekezaji katika vituo vinavyotoa huduma mahala pamoja one stop centre
vituo hivi vilitakiwa kutoa huduma lakini huduma saba hazikuwa zinatolewa
huduma hizo ni utoaji wa leseni za biashara viwanda utoaji wa huduma za kodi usajili wa kampuni vibali vya mazingira vibali vya ubora vibali vya dawa pamoja na vibali vya usalama na afya mahala pa kazi ii
ucheleweshwaji wa kutoa majibu ya maombi ya wawekezaji
mfano tra ilichelewesha kutoa majibu ya maombi ya vivutio vya kodi kutoka kwa wawekezaji wanaopitia tic kwa kipindi cha miezi sita hadi miaka miwili iii
taasisi zinazosimamia uwekezaji zilikuwa na nakisi ya tzs bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
hata hivyo serikali haikutoa ruzuku ya tzs bilioni sawa na asilimia ya nakisi hiyo
hii inasababisha taasisi hizi kushindwa kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi iv
taasisi ya uhandisi na usanifu wa mitambo tanzania temdo kuendelea kujiendesha bila kuwa na kanuni na mpango kazi kwa miaka mitano
mazingira ya uwekezaji tanzania yameshuka kwa asilimia ambapo kwa mwaka tanzania ilikuwa nafasi ya kati ya nchi kutoka nafasi ya mwaka 
athari changamoto zilizobainishwa zimesababisha athari zifuatazo i
kushuka kwa idadi ya miradi iliyosajiliwa na tic kwa mwaka ilisajiliwa miradi wakati kwa mwaka ilisajiliwa miradi hivyo idadi hiyo imeshuka kwa asilimia 
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ii
kushuka kwa kiasi cha mitaji mipya kilichowekezwa tic kutoka dola za kimarekani milioni kwa mwaka hadi kufikia dola za kimarekani milioni sawa na asilimia kwa mwaka 
iii
kushuka kwa nafasi za ajira kutoka kwa mwaka hadi kufikia kwa mwaka kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na
 mwenendo wa miradi ya uwekezaji mitaji mipya na nafasi za ajira zilizotengenezwa kutokana na miradi ya uwekezaji iliyosajiliwa katika kituo cha tic
hoja miradi ya uwekezaji iliyosajiliwa kiasi cha mitaji mipya kilichowekezwa milioni dola za marekani nafasi za ajira zilizotengenezwa kufuatia uwekezaji mpya iv
kushuka kwa mwenendo wa uwekezaji wa mitaji mipya kutoka dola za kimarekani milioni kwa mwaka hadi dola za kimarekani 
 milioni kwa mwaka sawa na asilimia 
ushauri wajibu inashauri serikali iboreshe mazingira ya uwekezaji kwa kutekeleza kikamilifu mpango mkakati wa kuboresha mazingira ya uwekezaji nchini blueprint ambao haujatekelezwa kikamilifu
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la uviko yaathiri uwajibikaji uchumi na utekelezaji wa miradi tanzania ni miongoni mwa nchi chache ambazo hazikupata madhara makubwa ya kiafya na kiuchumi kutokana na uwepo wa janga la korona uviko 
hata hivyo janga la korona liliathiri ufanisi wa mifumo ya uwajibikaji uchumi pamoja na kasi ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo nchini kama ifuatavyo i
cag alishindwa kufanya ukaguzi wa ofisi za balozi za tanzania sawa na asilimia ya taasisi zilizokaguliwa hivyo kushindwa kutoa hati za ukaguzi kwa balozi hizo pamoja na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki ii
idara ya taifa ya kusimamia maafa haikuweza kutumia tzs 
 bilioni ambazo zilichangwa na wadau mbalimbali ili kukabiliana na janga la korona kwa kuwa haikupata maelekezo kutoka mamlaka zinazohusika iii
mapato ya utalii katika mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro na mamlaka ya hifadhi ya taifa tanapa yalishuka kwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka tzs 
 bilionitzs 
 bilioni asilimia tzs bilioni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma iv
kuzuia utekelezaji wa kazi za miradi ya maendeleo kutokana na kuzingatia hatua za kiafya zilizotolewa na taasisi za afya kama vile kufungwa kwa mipaka baina ya nchi na kufungwa kwa taasisi za elimu zinazohusika kuhakiki vyeti vya elimu vya wataalamu wanaoshiriki katika utekelezaji wa miradi
athari changamoto zilizobainishwa zimesababisha athari zifuatazo i
kuchelewa kwa utekelezaji wa ujenzi wa mradi wa mabasi ya mwendo kasi kwa asilimia 
ripoti ya mwezi wa ya utekelezaji wa mradi inaonesha utekelezaji wa mradi ulitakiwa kuwa umefikia asilimia lakini ulikuwa umefikia asilimia tu
sambamba na mradi huu mradi wa kufua umeme wa maji wa rusumo regional rusumo falls hydropower project ulichelewa kukamilika kutokana na kufungwa kwa mpaka wa tanzania na rwanda
ii
kituo cha mikutano cha kimataifa cha arusha aicc kimezidi kupata hasara ambapo hasara ilifikia tzs 
 milioni mwaka ukilinganisha na hasara ya tzs 
 milioni mwaka kutokana na kusimamishwa kwa shughuli za mikutano na kufungwa kwa mipaka
iii
kutokaguliwa kwa ofisi za balozi kunafanya wananchi kushindwa kujua hali ya uwajibikaji wa wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki katika makusanyo na matumizi ambapo kwa mwaka ilikuwa na bajeti ya tzs 
 bilioni iv
cag alishindwa kuhakiki usahihi wa makusanyo ya tzs 
 bilioni yaliyoripotiwa katika mfuko mkuu wa hazina wa serikali ikizingatiwa kuwa ofisi za balozi zilikuwa na bajeti ya kukusanya tzs 
 bilioni kwa mwaka 
ushauri wajibu inashauri cag aandae ripoti yakina juu ya athari za korona katika uwajibikaji uchumi na utekelezaji wa miradi ya maendeleo nchini ili kuweza kubaini ni kwa kiasi gani korona imeathiri utendaji wa serikali
vilevile ofisi ya cag kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango iboreshe mifumo ya usimamizi wa fedha kwa kutumia tehema ili iweze kuruhusu ukaguzi kufanyika kwa njia ya mtandao
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotolewa miaka iliyopita
ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha mwenendo usioridhisha wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za miaka iliyopita katika serikali kuu na mashirika ya umma kama ifuatavyo i
serikali kuu ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuongezeka kwa idadi ya mapendekezo yanayotolewa na cag kwa miaka mitatu mfululizo kutoka kwa mwaka hadi kufikia kwa mwaka 
hata hivyo kasi ya utekelezaji wa mapendekezo haya inaendelea kushuka
mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu yalikuwa sawa na asilimia kwa mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu ni sawa na asilimia na kwa mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa ni sawa na asilimia kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu ii
mashirika ya umma ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuongezeka kwa idadi ya mapendekezo yanayotolewa na cag kwa miaka mitatu mfululizo kutoka mapendekezo kwa mwaka hadi kufikia mwaka 
hata hivyo kasi ya utekelezaji wa mapendekezo hayo umeendelea kushuka
mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu yalikuwa sawa na asilimia kwa mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu ni sawa na asilimia na kwa mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu ni sawa na asilimia kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopita ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma athari kuendelea kushuka kwa kasi ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mashirika ya umma na serikali kuu kunaondoa ufanisi wa uendeshaji wa taasisi hizo
vilevile kutokutekelezwa kwa mapendekezo ya cag kunapelekea upotevu wa fedha za umma kutokana na kuendelea kuwepo kwa kasoro zilizobainishwa na cag
ushauri mkaguzi mkuu wa ndani aendelee kuhimiza taasisi zote za serikali kutumia mfumo wa ufuatiliaji na utekelezaji wa mapendekezo ya hoja za ukaguzi gari its
vilevile wajibu inashauri mfumo huu kuwa wazi kwa umma ili wananchi waweze kufuatilia na kudai utekelezaji wa mapendekezo ya cag
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma hitimisho ripoti hii imeainisha baadhi ya mapungufu na changamoto zilizojitokeza katika ripoti za cag za serikali kuu na mashirika ya umma zilizotokana na ukiukwaji wa sheria na miongozo mbalimbali ikiwemo sheria ya bajeti ya mwaka na marekebisho yake katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kama ilivyorekebishwa na sheria ya fedha za umma 
baadhi ya dosari na mapungufu yaliyojitokeza ni udhaifu katika usimamizi wa mfuko mkuu wa serikali changamoto katika uendeshaji wa mashirika ya kibiashara usimamizi wa bajeti katika taasisi za serikali ukusanyaji wa mapato usimamizi wa bodi za wakurugenzi mawanda ya ukaguzi pamoja na mazingira ya uwekezaji nchini
aidha wajibu inapenda kuwakaribisha wananchi na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini vilevile unaweza kupakua ripoti hii ya uwajibikaji kupitia tovuti ya wajibu au kutufuatilia katika mitandao ya kijamii instagram twitter na facebook wajibu institute
muhimu ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma usimamizi wa aasisi za umma ripoti ya uwajibikajiusimamizi wa aasisi za umma ripoti ya uwajibikaji co funded by european unioniutangulizi hati za ukaguzi hali ya usimamizi wa aasisi za umma jambo la mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya ya cag jambo la utekelezaji usioridhisha wa maagizo ya kamati za kudumu za bunge za hesabu za serikali kuu pac na kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac jambo la mashirika na aasisi za umma kukosa bodi za wakurugenzi jambo la kutokuanzishwa kwa baraza la aifa la ushauri wa elimu jambo la mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi jambo la miongozo ya serikali za mitaa yachochea mgongano wa kimaslahi jambo la kutokuwapo kwa sera ya kudhibiti udanganyifu na vihatarishi hitimishoyaliyomo iiusimamizi wa taasisi za umma hufanywa na taasisi au vitengo vya serikali vyenye mamlaka kikatiba na kisheria ya kusimamia na kudhibiti maamuzi mipango na matumizi ya taasisi za umma ili kuhakikisha zinawajibika kwa sera na miongozo ya serikali na hatimae kwa wananchi walioipa serikali dhamana ya kutawala
uwajibikaji wa serikali kwa wananchi kupitia taasisi na vitengo vya udhibiti ni takwa la ibara ya c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania ya mwaka inayosema serikali inawajibu wa kuwajibika kwa wananchi
aasisi zenye jukumu la kufanya usimamizi udhibiti wa taasisi za serikali ni pamoja na bunge ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali naot mamlaka ya usimamizi wa ununuzi wa umma ppra pamoja na aasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru
baadhi ya vitengo vyenye jukumu la kufanya usimamizi wa utendaji wa taasisi za umma ni pamoja na ofisi ya msajili wa hazina bodi za wakurugenzi bodi za ushauri na idara ya mkaguzi wa ndani
aasisi hizi za usimamizi huwa zinakaguliwa na cag ambaye naye huwa anakaguliwa na mkaguzi huru anayeteuliwa na bunge
ibara ya c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania inaelekeza ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kufanya ukaguzi na kutoa taarifa juu ya ukaguzi wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hufanya kaguzi za aina mbalimbali ikiwemo ukaguzi wa taarifa za fedha ukaguzi wa uzingatiaji wa sheria na kanuni ukaguzi wa ufanisi ukaguzi maalumu ukaguzi wa kiuchunguzi na aina nyingine za ukaguzi ambazo zinaibuliwa na kufanyika kadri cag atakavyoona inafaa
matokeo ya kaguzi hizi huwekwa wazi kwa wananchi kupitia bunge hivyo kukamilisha dhana ya serikali kuwajibika kwa umma
ibara ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania imelipa bunge jukumu la kuisimamia na kuishauri serikali pamoja na vyombo vyake kwenye utekelezaji wa majukumu ya taifa kwa niaba ya wananchi
ripoti hii itaangazia taarifa za ukaguzi za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu utendaji na uwajibikaji wa taasisi na vitengo vya umma kwa kipindi cha mwaka wa fedha 
utangulizi hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu za serikali kuhusu hesabu za aasisi inayokaguliwa
maoni haya yanalenga kuonyesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsas na matamko yanayotolewa na bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nbaa
inatarajiwa kuwa uwajibikaji wa taasisi na vitengo vya umma unafanikiwa zaidi pale ambapo utendaji na matumizi ya taasisi za umma zinazingatia viwango vya kihesabu vya kimataifa na matamko ya nbaa
uzingatiaji wa viwango hivi unaziba mianya ya ubadhirifu kwenye matumizi ya umma na athari zake kwa upatikanaji huduma kwa wananchi
aina ya hati zinazotolewa na cag katika ukaguzi wa taasisi za umma cag hutoa hati zifuatazo i
hati inayoridhisha hati safi hati hii inatolewa wakati mkaguzi anaporidhika kuwa hesabu za mkaguliwa zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu na vile vinavyotolewa na bodi ya nbaa
hati safi inamaanisha kuwa hesabu zinaonyesha kwa usahihi hali halisi ya kifedha na utendaji wa taasisi iliyokaguliwa
ii
hati enye mashaka hati hii hutolewa pale mkaguzi anapokutana na mazingira ya kuwepo kwa makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za shirika linalokaguliwa
hati yenye mashaka inamaanisha kuwa hesabu zinaonyesha kwa usahihi hali halisi ya kifedha na utendaji wa taasisi iliyokaguliwa isipokuwa tu katika maeneo machache ambayo mkaguzi ameyatilia mashaka
iii
hati isiyoridhisha hati hii inatolewa pale mkaguzi anapoona kuwa taarifa za fedha na rasilimali za mkaguliwa kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na kuwepo na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati isiyoridhisha inamaanisha kuwa hesabu zilizokaguliwa sio sahihi na hivyo hazionyeshi usahihi wa hali halisi ya kifedha na utendaji wa taasisi iliyokaguliwa
iv
kushindwa kutoa hati hati mbaya hati hii hutolewa pale ambapo mkaguzi anapojiridhisha kuwa mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutengeneza taarifa za mahesabu ya taasisi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndani
kulingana na ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ndiyo inayozungumziwa kama hati mbaya ya ukaguzi
 hali ya usimamizi wa aasisi za umma sehemu hii inaonyesha hali ya uwajibikaji wa usimamizi na utendaji wa taasisi za umma kwa kuzingatia mambo kati ya mambo mbalimbali ya kiusimamizi yaliyo katika ripoti za cag za mwaka 
mambo haya yanatokana na uchambuzi uliofanywa katika ripoti za ukaguzi za cag za mwaka za serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa mashirika ya umma pamoja na ufanisi
baadhi ya mambo yaliyochambuliwa ili kuonyesha hali ya uwajibikaji wa usimamizi na utendaji wa taasisi za umma ni kama ifuatavyo jambo la mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka katika ukaguzi wa serikali kuu mashirika ya umma pamoja na mamlaka za serikali za mitaa cag alikagua jumla ya taasisi 
matokeo ya ukaguzi yanaonyesha kuna ongezeko la asilimia la taasisi zilizopata hati zinazoridhisha
aasisi zilizopata hati zinazoridhisha zimeongezeka kutoka taasisi asilimia mwaka hadi taasisi asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka miwili hati mbaya hati isiyoridhisha hati yenye shaka hati inayoridhisha hali hii inaonyesha matokeo chanya ya jitihada za serikali kuboresha uandaaji wa taarifa za fedha katika taasisi za umma
mbali na maboresho hayo bado kuna ukosefu wa uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma ambao umepelekea uwepo wa hoja nyingi za ukaguzi
hoja zilizoibuliwa na cag zinaonyesha dhahiri athari ya ukosefu wa uwajibikaji wa taasisi za umma kwenye utoaji wa huduma za kijamii hususan kwenye makundi yenye uhitaji maalum
vilevile hali hii hupelekea kushuka kwa imani ya wananchi juu ya masuala ya uwajibikaji wa serikali na utawala bora kwa ujumla
 athari wananchi wana imani kubwa na aina ya hati inayotolewa na cag
kwa mkaguliwa kupata hati safi ya ukaguzi kunawezekana kukaziaminisha kamati za usimamizi za kudumu za bunge kutokuona umuhimu wa kufanya ufuatiliaji wa utendaji wa taasisi za aina hiyo
uchambuzi wa hoja za cag unaonyesha kuwa pamoja na kupata hati safi taasisi nyingi za umma bado zina kasoro za kiutendaji na hivyo kuhitaji kufuatiliwa ili kudhibiti uwezekano wa kuwepo kwa vitendo vya rushwa na ubadhirifu wa rasilimali za umma
mfano bohari kuu ya dawa ilipata hati safi ilihali ilifanya malipo ya awali kiasi cha shilingi 
 bilioni kwa wazabuni watano keko pharmaceutical industry wakala wa huduma za ununuzi serikalini nakuroi investment company ltd echnical services and general na wide spectru t ltd bila mikataba au makubaliano yoyote ambayo yanabainisha misingi wa malipo hayo
nini kifanyike a
kamati za kudumu za bunge zitilie mkazo hoja zilizoibuliwa na cag pasipo kuangalia aina ya hati iliyotolewa kwa taasisi husika
badala ya kuridhika na hati safi zilizotolewa na cag bunge na kamati zake katika kufuatilia utendaji wa serikali na taasisi zake zitilie mkazo na kuzingatia uzito wa hoja za cag pamoja na athari za hoja hizo kwa jamii
bodi ya wahasibu na wakaguzi hesabu iishauri intosai ambayo ni mamlaka yake ya kitaalamu kuhusu ukaguzi wa umma kuhusu mapitio ya vigezo vinavyotumika katika utoaji wa hati za ukaguzi kwenye taasisi za umma zinazotoa huduma kwa wananchi
mbali na uaandaji wa hesabu vigezo hivyo viangalie pia hali ya utoaji wa huduma unaokidhi ubora unaostahili kwa wananchi
jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya ya cag pamoja na ongezeko la asilimia katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mwaka ikilinganishwa na mwaka utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa pamoja na mashirika ya umma kwa miaka mitatu iliyopita sio wa kuridhisha
bado hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kiujumla iko chini ya asilimia 
hii inaashiria mifumo iliyopo ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag gari its na ift mis ina mapungufu
ripoti ya cag inaonyesha mwaka serikali ilitekeleza mapendekezo kati ya mapendekezo sawa na asilimia na mwaka serikali ilitekeleza mapendekezo kati ya mapendekezo sawa na asilimia 
kielelezo na
kinaonyesha mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita
kielelezo na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu athari mapendekezo yanayotolewa na cag yanalenga kuboresha mifumo ya usimamizi uwajibikaji na utendaji wa serikali
kutokutekelezwa kwa mapendekezo ya cag kwa wakati kunafanya madhaifu yaliyobainishwa kuendelea kuwepo na wakati mwingine kunaiingizia serikali hasara
mfano tangu ukaguzi wa mwaka cag amekua akitoa pendekezo juu ya kutopatikana kwa wanufaika wa mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu ambao wanadaiwa shilingi 
 trilioni lakini bado pendekezo hilo halijatekelezwa kikamilifu
pendekezo hili lingetekelezwa na serikali lingeongeza uwezo wa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu kukopesha wanafunzi wengi zaidi
 nini kifanyike a
ofisi ya aifa ya ukaguzi ipendekeze kufanyika kwa marekebisho kwenye sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka ili kuweka kifungu kitakacho weka adhabu zikiwemo hatua za kinidhamu kwa maafisa masuuli ambao hawajatekeleza mapendekezo yanayotolewa na cag katika kaguzi za fedha
hii itawaongezea wakaguliwa hamasa na ari ya kutekeleza mapendekezo ya cag
serikali kupitia aasisi ya serikali mtandao ega iunganishe mfumo wa gari its na ift mis ambayo inatumika sasa kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mashirika ya umma na mamlaka ya serikali za mitaa
mifumo hii miwili iunganishwe ili kuwe na mfumo mmoja ulio wazi na madhubuti utakaotumika kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya cag
wajibu inashauri ofisi ya cag itoe mapendekezo yake kwa mchanganuo wa mapendekezo ya muda mfupi kati na mrefu ili kurahisisha utekelezaji na ufuatiliaji kwa wahusika
jambo la utekelezaji usioridhisha wa maagizo ya kamati za kudumu za bunge za hesabu za serikali kuu pac na kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac kumekua na utekelezaji usioridhisha wa maagizo yanayotolewa na pac pamoja na laac
kwa kipindi cha miaka mitatu hali ya utekelezaji wa maagizo hayo ilikuwa kama ifuatavyo utekelezaji maagizo ya pac hadi kufikia mwaka serikali ilitakiwa kutekeleza jumla ya maagizo yaliyotolewa na kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali pac
maagizo hayo yanajumuisha maagizo yaliyotolewa mwaka maagizo yaliyotolewa mwaka na maagizo yalitolewa mwaka 
 athmini ya cag kwa miaka mitatu inaonyesha kuwa maagizo sawa na asilimia yalitekelezwa kikamilifu maagizo sawa na asilimia yapo katika hatua ya utekelezaji maagizo sawa na asilimia hayakutekelezwa na maagizo sawa na asilimia yalifutwa kutokana na kupitwa na wakati
kielelezo na
kinaonyesha hali ya utekelezaji wa maagizo ya pac kwa asilimia
kielelezo na hali ya utekelezaji wa maagizo yaliyotolewa na pac kwa mwaka 
 yametekelezwa kikamilifuutekelezaji unaendeleahayajatekelezwa yamepitwa na wakati utekelezaji wa maagizo laac athmini ya hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac kwa kwa kipindi cha miaka mitatu inaonesha sio wa kuridhisha kwani bado utekelezaji wa maagizo haya upo chini ya asilimia 
kwa mwaka laac ilitoa jumla ya maagizo 
kati ya hayo yaliyotekelezwa ni sawa na asilimia yanayoendelea kutekelezwa sawa na asilimia ambayo hayakutekelezwa sawa na asilimia na yaliyoitwa na wakati sawa na asilimia 
kwa mwaka laac ilitoa jumla ya maagizo 
kati ya hayo yaliyotekelezwa sawa na asilimia yanayotekelezwa sawa na asilimia yasiyotekelezwa sawa na asilimia na yaliyopitwa na wakati sawa na asilimia 
vilevile mwaka wa fedha kati ya maagizo yaliyotolewa na kamati kwa mamlaka za serikali za mitaa maagizo sawa na asilimia yalitekelezwa maagizo sawa na asilimia yako katika utekelezaji na maagizo sawa na asilimia yalikuwa hayajatekelezwa
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya laac kwa miaka mitatu ilikuwa kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 kielelezo na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya laac kwa miaka mitatu 
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya laac yaliyotekelezwa yasiyotekelezwa yanayotekelezwa yaliyopitwa na wakati athari kutokutekeleza maagizo ya kamati za kudumu za bunge pac na laac kunakwamisha juhudi za kuimarisha utawala bora katika taasisi za umma
kamati za kudumu za bunge zinafanya kazi kwa kutumia fedha za umma na kuja na mapendekezo au maagizo yanayolenga kujenga uwajibikaji wa serikali na kuleta tija kwenye makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
mapendekezo na maagizo ya kamati hizi yasipotekelezwa hufifisha mawazo ya wawakilishi wa wananchi na kufanya fedha zilizotumika kuliwezesha bunge kufanyakazi yake kutoleta thamani
nini kifanyike a
wajibu inaendelea kushauri ofisi ya aifa ya ukaguzi ipendekeze kufanyika kwa marekebisho kwenye sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka ili kuweka kifungu kitakacho weka adhabu zikiwemo hatua za kinidhamu kwa watendaji ambao hawatatekeleza maagizo ya kamati za pac na laac na kutofanyia kazi mapendekezo ya cag
hii itawaongezea wakaguliwa hamasa na ari ya kutekeleza maagizo ya kamati za pac na laac na kuyafanyia kazi mapendekezo yake
 jambo la mashirika na aasisi za umma kukosa bodi za wakurugenzi kukosekana kwa bodi za wakurugenzi uongozi ni changamoto ambayo imekua ikijirudia katika ripoti za cag za serikali kuu pamoja na mashirika ya umma
katika ukaguzi wa mwaka cag alibaini kuendelea kuwepo kwa mashirika ya umma na aasisi za serikali ambazo hazikuwa na bodi za wakurugenzi uongozi na kuathiri utendaji wa aasisi hizo
katika ukaguzi wake cag alibaini changamoto zifuatazo a
kutokuwepo kwa bodi za uongozi mwongozo wa wizara ya fedha na mipango wa kuimarisha mifumo ya udhibiti wa mifumo ya ndani katika aasisi za umma uliotolewa desemba unaeleza kuwa bodi ya uongozi ndiyo chombo cha juu cha uangalizi katika taasisi za umma
bodi za uongozi zina jukumu muhimu katika kusimamia na kufanya maamuzi muhimu ya kimkakati inayohusu taasisi inayoisimamia
katika ukaguzi wa hesabu za serikali kuu cag alipitia nyaraka za bodi za wizara na taasisi zake sekretarieti za mikoa wakala wa serikali na taasisi nyingine mbalimbali za serikali na kubaini taasisi nne ambazo hazikuwa na bodi za usimamizi kwa kipindi cha miaka mitatu hadi mitano kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 orodha ya taasisi ambazo hazina bodi za uongozi ushauri
na
aasisi mapungufu yaliyobainika t ume ya eknolojia ya habari na mawasiliano hakuna bodi ya uongozi wa ume kwa kipindi cha zaidi ya miaka mitano
 hospitali ya rufaa ya kanda ya chato hakukua na bodi ya ushauri ya hospitali
 kituo cha mafunzo ya uhifadhi wa jamii hakukua na bodi ya ushauri ya wizara
mfuko wa aifa wa maji hakukua na bodi ya mfuko tangu mwaka 
 kuongezeka kwa mashirika yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi lengo namba 
 la malengo endelevu ya dunia sdgs linahimiza nchi wanachama kuwa na taasisi imara zinazojiendesha kwa uwazi uwajibikaji na ufanisi katika ngazi zote
uwepo wa bodi za wakurugenzi ni muhimu katika kuhakikisha kunakuwa na usimamizi mzuri na kuwa na taasisi imara
wakati wa ukaguzi wake cag alibaini kuwa mashirika ya umma hayakuwa na bodi za wakurugenzi
aidha mapitio ya cag yalibainisha kuwa bodi ya korosho anzania na shirika la maendeleo ya petroli anzania zina wenyeviti wa bodi lakini hazina wajumbe wa bodi walioteuliwa na mamlaka inayohusika
kielelezo na
 mwenendo wa mashirika ya umma yanayojiendesha bila kuwa na bodi za wakurugenzi kwa kipindi cha miaka mitatu
 bodi zilizomaliza muda wake ukaguzi wa cag katika serikali kuu ulibaini taasisi kumi hazikuwa na bodi za wakurugenzi kwa kuwa bodi zake zilikuwa zimemaliza muda wake wa uongozi
cag alibaini aasisi hizo hazikuwa na bodi kwa kipindi cha miaka hadi mitano
kuna umuhimu mkubwa wa kuwa na bodi hai zinazotoa miongozo na kuweka udhibiti katika uongozi wa taasisi hizo
aasisi ambazo zilikuwa na bodi zilizomaliza muda wake ni mfuko wa kulinda wanyamapori anzania hospitali ya rufaa ya mkoa wa mbeya ume ya maendeleo ya ushirika anzania ume ya aifa ya umwagiliaji aasisi ya kuthibiti ubora wa mbegu anzania tosci aasisi ya mafunzo ya ufugaji nyuki hospitali ya rufaa ya mkoa wa bukoba hospitali ya rufaa ya mkoa wa geita hospitali ya rufaa ya mkoa wa morogoro na hospitali ya rufaa ya mkoa wa simiyu
athari kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi kumepelekea athari zifuatazo i
kukosekana kwa utawala bora kwenye uendeshaji wa mashirika aasisi za umma kwa kuwa bodi hizi ndizo zina jukumu la kuhakikisha uwepo wa utawala bora kwenye mashirika haya
ii
kukwamisha juhudi za utekelezaji wa lengo namba 
 la malengo endelevu ya dunia sdgs pamoja na lengo namba la ajenda afrika tuitakayo
iii
kuendelea kuwepo kwa udhaifu katika mifumo ya usimamizi wa ndani pamoja na ukiukwaji wa sheria na kuwepo na vitendo vya rushwa na ubadhirifu wa rasilimali za umma kwa kuwa watendaji wanakosa usimamizi wa karibu wa bodi za wakurugenzi
iv
cag hakuweza kutoa hati za ukaguzi kwa taarifa za fedha za mashirika ya umma matano kwa sababu hazikuwa na bodi za wakurugenzi
sheria ya makampuni ya mwaka sheria ya fedha za umma ya mwaka na sheria mbalimbali zilizoanzisha mashirika ya umma zinaelekeza kuwa hesabu za shirika la umma zitasainiwa na mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi baada ya kuwa zimeidhinishwa katika kikao cha bodi ya wakurugenzi
kutokana na matakwa ya kisheria cag alishindwa kutoa maoni ya ukaguzi kwa mashirika ya umma matano ambayo hayakuwa na taarifa za fedha zilizoidhinishwa na kusainiwa na bodi ya wakurugenzi kwa sababu ya kuisha muda wa bodi hizo kama inavyoonekana katika jedwali na 
jedwali na
 orodha ya taasisi ambazo hazikupewa hati ya ukaguzi kwa sababu ya kutokuwa na hesabu zilizoidhinishwa na kusainiwa na bodi
na jina la shirikatarehe muda wa bodi kuishamiezi chuo kikuu cha kilimo na eknolojia cha mwalimu julius k
nyererejulai shirika la maendeleo na utafiti wa viwanda anzania oktoba mamlaka ya usimamizi wa bima anzania aprili chuo cha aifa cha sukari august bodi ya michezo ya kubahatisha anzania oktoba idadi ya miezi ambayo taasisi haikuwa na bodi hadi kufikia februari 
 v
bodi tatu za uongozi zilizo hai zilishindwa kutimiza idadi ya vikao vinavyotakiwa kutokana na kuwa na idadi kubwa ya wajumbe waliomaliza muda wao wa kuhudumu katika bodi
hivyo kupelekea wajumbe waliobaki kushindwa kutimiza akidi inayotakiwa ili kutekeleza majukumu ya bodi kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 orodha ya bodi zilizoshindwa kutimiza idadi ya vikao vinavyotakiwa
aasisi mapungufu yaliyobainika hospitali ya rufaa ya mkoa wa mbeyabodi ya ushauri ya hospitali ilifanya mkutano mmoja tu mnamo agosti 
wakala wa barabara anzania tanroads kushindwa kwa bodi tanroads board kufanya mikutano kwa robo mbili za mwaka
hospitali ya rufaa ya mkoa wa musoma bodi ya ushauri ya hospitali ilifanya mkutano mmoja tu januari 
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kushauri i
ofisi ya msajili wa hazina ipendekeze kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
mathalani kipengele cha kuruhusu bodi iliyopo kuendelea na majukumu yake hadi bodi mpya itakapoteuliwa
ii
msajili wa hazina apendekeze kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuweka kipengele kitakachowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini zenye uwakilishi sawa wa jinsia kwa kuzingatia sera ya jinsia ya aifa ya mwaka na miongozo mingine ya serikali
jambo la kutoanzishwa kwa baraza la aifa la ushauri wa elimu kifungu cha cha sheria ya elimu na
sura ya ya mwaka iliyorekebishwa mwaka inazungumzia uanzishwaji wa baraza la ushauri wa elimu
vilevile muundo wa wizara ya elimu sayansi na eknolojia ambao ulipitishwa mnamo tarehe julai unaonyesha uwepo wa baraza la kitaifa la ushauri wa elimu
kinyume na matarajio ukaguzi ulibaini kuwa baraza hilo bado halijaanzishwa tangu kupitishwa kwa muundo huo
athari kukosekana kwa baraza la ushauri la elimu kunakwamisha majukumu ambayo yameainishwa kwenye sheria ya elimu na ya mwaka kifungu cha a e kama ifuatavyo a kumshauri waziri kuhusu uratibu na usimamizi wa taasisi za elimu hapa nchini b kukuza elimu pamoja na maendeleo ya shule nchini c kupitia kushughulikia sheria yoyote inayopendekezwa inayohusiana na au inayoathiri elimu ambayo inakusudiwa kuwasilishwa bungeni d kushughulikia mambo mengine yanayohusiana na elimu nchini na e kushughulikia masuala ya elimu ambayo yanaweza kuibuliwa na waziri mwenye dhamana
kukosekana kwa baraza hili kumeathiri kwa kiasi kikubwa sekta ya elimu ambayo inakumbwa na changamoto nyingi za kisera kimfumo na miundombinu
mfano baraza hili lingekuwa na mchango mkubwa katika mjadala mpana unaoendelea sasa kuhusu lugha ya kufundishia mitaala ya elimu pamoja na changamoto ya stadi zinazotolewa mashuleni kutofautiana na matakwa ya soko la ajira
nini kifanyike ili kuongeza ufanisi katika sekta ya elimu ni vyema wizara ya elimu sayansi na eknolojia ihakikishe kuwa baraza la ushauri wa elimu linaanzishwa mara moja na kufanya kazi yake kama ilivyoelekezwa na sheria ya elimu na
 ya mwaka 
jambo la mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi kanuni ya ya kanuni za fedha za umma za mwaka inahitaji kila wizara na idara ya serikali mamlaka ya serikali za mitaa au sekretarieti ya mkoa kuunda kamati ya ukaguzi
wajumbe na majukumu ya kamati yametolewa katika kanuni ya na ya kanuni za fedha za umma mtawalia
uwepo wa kamati hizi husaidia kuleta uwajibikaji katika usimamizi wa mapato na matumizi ya fedha za umma katika taasisi husika
ingawa uwepo wa kamati hizi upo kisheria bado cag alibaini mapungufu makubwa katika kamati za ukaguzi za taasisi ikiwa ni pamoja na wizara tano sekretarieti za mikoa rs mbili hospitali za rufaa nne na taasisi nyingine saba pamoja na mamlaka ya serikali za mitaa 
mapungufu hayo ni pamoja na a kutoanzishwa kwa kamati za ukaguzi b kumalizika kwa muda wa wajumbe wa kamati za ukaguzi bila uteuzi wa wajumbe wapya c kutohakiki na kupitisha mipango ya ukaguzi wa ndani d kutohakiki taarifa za fedha za taasisi husika e kamati kutofanya vikao vya robo mwaka na f kutoandaliwa kwa taarifa za utendaji wa kamati za mwisho wa mwaka
aasisi zenye mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi zimepungua kutoka taasisi mwaka hadi taasisi mwaka 
hata hivyo mamlaka za serikali za mitaa ndizo zimekuwa zikiongoza kwa mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi
mgawanyo wa idadi ya taasisi zenye mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi kwa mwaka na umeonyeshwa katika kielelezo na
kielelezo na
 aasisi zenye mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi kwa mwaka na 
wizara sekretarieti wakala hospitali za rufaa serikali za mitaa aasisi nyingine athari kukosekana kwa kamati za ukaguzi zenye ufanisi kuna sababisha taasisi hizi kukosa ushauri na usimamizi thabiti katika maswala ya kiuhasibu udhibiti wa mifumo ya ndani uzingatiaji wa sheria maadili masuala ya ukaguzi na usimamizi wa vihatarishi
kwa mfano cag alibaini kuwa kamati ya ukaguzi katika halmashauri ya wilaya ya mlele haikuwa imeandaa taarifa yake ya utendaji ya mwaka na haikupitia taarifa za fedha za mwaka husika kabla ya taarifa hizo kuwasilishwa kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
matokeo yake ni pamoja na cag kutoa hati enye shaka kwa hesabu za halmashauri ya wilaya ya mlele
nini kifanyike a
maafisa masuuli wa taasisi zilizokaguliwa waanzishe kamati za ukaguzi na kuzipatia rasilimali za kutosha ili kuziwezesha kutoa matokeo yanayotarajiwa
mkaguzi mkuu wa ndani aongeze usimamizi wa utendaji kazi wa kamati za ukaguzi wa ndani katika taasisi mbalimbali nchini hasa za mamlaka za serikali za mitaa
vilevile or tamisemi kupitia sekretarieti za mikoa ziweke utaratibu wa kufuatilia kwa karibu utendaji kazi wa kamati za ukaguzi
hii ni pamoja na kuzitaka sekretarieti za mikoa kuwasilisha taarifa ya utendaji wa kamati za ukaguzi katika halmashauri zilizo chini yake na kuchukua hatua kwa uongozi wa mamlaka ambazo zitashindwa kuwa na kamati zinazofanya kazi kwa kufuata matakwa ya sheria na miongozo
jambo la miongozo ya serikali za mitaa yachochea mgongano wa kimaslahi kwa mujibu wa ripoti ya cag madiwani wamekuwa wakishiriki katika shughuli mbalimbali za kiutendaji za mamlaka za serikali za mitaa ambazo kimsingi zilitakiwa zitekelezwe na menejimenti na kuathiri dhana ya utawala bora
baadhi ya shughuli hizi ni kama ifuatavyo a
mwenyekiti meya wa halmashauri anapaswa kusaini mikataba kati ya mamlaka za serikali za mitaa na wazabuni mawakala wa ukusanyaji wa mapato kama ilivyoelekezwa katika kanuni ya ya kanuni za bodi za zabuni za mamlaka za serikali za mitaa uanzishaji na uendeshaji za mwaka b
mwenyekiti meya wa halmashauri anapaswa kusaini taarifa za mwaka za hesabu kama ilivyoanishwa katika agizo la la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka c
mwenyekiti meya wa halmashauri anapaswa kusaini hati za makabidhiano ya ofisi baina ya wakurugenzi kama inavyoelezwa katika agizo la la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka d
kamati ya fedha na baraza la madiwani lina wajibu wa kujadili majibu ya taarifa za ukaguzi kabla ya kuyawasilisha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kama ilivyoelezwa katika aya ya 
 e ya mwongozo wa uhasibu na usimamizi wa fedha za serikali za mitaa wa mwaka e
kamati ya fedha na baraza la madiwani lina jukumu la kuidhinisha mali zote ambazo mamlaka za serikali za mitaa zimeamua kuacha kuzitumia kama ilivyoelezwa katika aya ya 
 b ya mwongozo wa uhasibu na usimamizi wa fedha za serikali za mitaa wa mwaka f
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma sura ya ilivyorekebishwa baraza la madiwani ndio mamlaka ya nidhamu ya watumishi wa mamlaka za serikali za mitaa na g
agizo la la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka linalipa baraza la madiwani jukumu la maamuzi yote katika mamlaka za serikali za mitaa
majukumu yaliyoainishwa hapo juu kwa kiasi kikubwa yangepaswa kutekelezwa na menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa hivyo kuleta mgongano wa kimaslahi pale ambapo madiwani wanahusishwa katika utekelezaji wa majukumu hayo
athari uwezekano wa kuwepo kwa migongano ya kimaslahi katika kufanya maamuzi na uchukuaji wa hatua katika maeneo ambayo madiwani wamehusika katika utekelezaji wake
vilevile kushirikisha baraza la madiwani katika shughuli za kila siku za utendaji kazi kunaathiri usimamizi wake kwa menejimenti ya halmashauri husika
 kwa mfano mwezi mei serikali iliipatia halmashauri ya wilaya ya nzega shilingi 
 bilioni kwa ajili ya ujenzi wa jengo la utawala
baraza la madiwani kupitia kikao cha mwezi mei lilikuwa limekwisha chagua eneo ndani ya kijiji cha ndala kwa ajili ya ujenzi wa jengo hilo
hata hivyo baraza jipya la madiwani lililoundwa baada ya uchaguzi mkuu wa mwaka kupitia kikao cha mwezi juni lilibadili maamuzi hayo na kuchagua eneo jingine ndani ya kijiji cha lubisu kwa ajili ya mradi huo
maamuzi haya yalipelekea kutokuanza kwa ujenzi wa jengo hili hadi wakati cag anakamilisha ukaguzi wake
nini kifanyike wajibu inashauri or tamisemi kupitia chuo cha serikali za mitaa hombolo kufanya mapitio ya sheria kanuni na miongozo inayosimamia muundo na majukumu ya watendaji mbalimbali katika mamlaka ya serikali za mitaa
mapitio haya yalenge kudadisi ni namna gani ya kufanya mgawanyo wa majukumu ili kuleta ufanisi katika utendaji wa mamlaka ya serikali za mitaa
katika kufanya mapitio hayo wajibu inashauri majukumu ya madiwani yajikite katika kufanya uangalizi oversight ikiwa ni pamoja na a
uwakilishi wa kata zao katika mikutano ya baraza b
usimamizi wa matumizi ya rasilimali za halmashauri c
kupitisha bajeti za halmashauri na kupitia taarifa za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali baada ya kusainiwa na kuwasilishwa bungeni d
kutunga sheria ndogo ndogo zitakazotumika katika halmashauri husika e
kutetea maendeleo ya kijamii na utatuzi wa migogoro
kama ilivyoainishwa chini ya sheria ya serikali za mitaa mamlaka za wilaya sura ya iliyorekebishwa sheria ya serikali za mitaa mamlaka za miji sura ya iliyorekebishwa na randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
jambo la kutokuwapo kwa sera ya kudhibiti udanganyifu na vihatarishi katika ukaguzi wa taratibu za utekelezaji wa hatua za kudhibiti udanganyifu katika mashirika ya umma cag alibaini kuwa mashirika ya umma na mamlaka ya serikali za mitaa hayakuwa na sera mbinu na taratibu za kutambua na kukabiliana na vitendo vya udanganyifu
mashirika ya umma yaliyoainishwa na udhaifu huo ni a
mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira dar es salaam b
shirika la bima la aifa c
shirika la viwango anzania d
mamlaka ya bandari anzania e
benki ya uwekezaji tib f
bodi ya chai anzania g
bodi ya bima ya amana h
aasisi ya utafiti ya wanyamapori anzania i
mamlaka ya usimamizi wa huduma za bima anzania j
shirika la nyumba la aifa athari kutokana na hali hii taasisi hizi haziwezi kutambua hatari zilizopo katika utendaji wake
hii ni pamoja na kushindwa kubaini maeneo ambayo yana vihatarishi vya kufanyika kwa vitendo vya rushwa au ubadhirifu
hali hii pia inachangia kuendelea kuwepo kwa upotevu wa rasilimali za umma pamoja na kuwepo ufanisi mdogo katika utendaji wa serikali
nini kifanyike msajili wa hazina ahimize mashirika ya umma kutunga sera za kudhibiti udanganyifu fraud policy taratibu za kuzuia udanganyifu na taratibu za kutambua na kuzuia vihatarishi ili ziwe na uwezo wakutambua na kuzuia udanganyifu na vihatarishi mapema kabla ya tatizo kutokea
 hitimisho masuala yaliyochambuliwa katika ripoti hii yanalenga kutoa taarifa kwa wananchi juu ya mambo muhimu yaliyoripotiwa katika ripoti za cag za mwaka 
kiujumla kumekuwa na changamoto za utendaji wa taasisi na vitengo vya usimamizi katika taasisi za umma
changamoto hizi zinajumuisha kasoro za kiusimamizi kimuundo za kimfumo pamoja na mgawanyo wa majukumu hivyo kufifisha dhana nzima ya utawala bora nchini
ili kupunguza changamoto zilizobainika wajibu inashauri a
vyombo vya habari vitumie fursa ya ripoti za uwajibikaji zilizorahisishwa kutoka katika ripoti za cag kuuhabarisha umma kwa kipindi kizima cha mwaka mmoja yani kuanzia mwezi aprili ripoti zinapokuwa za umma hadi mwezi machi ya mwaka unaofuata wakati ripoti nyingine ya cag zinapowasilishwa kwa rais wa jmt
hii itasaidia umma kufuatilia masuala yaliyoibuliwa na cag ili kuweza kudai uwajibikajina utekelezaji wa mapendekezo ya aasisi za usimamizi ndani ya muda uliopangwa
aasisi za kiraia ngos kufanya uchechemuzi wa masuala ya uwajibikaji na usimamizi katika utekelezaji wa sheria
uchambuzi huu umeonesha kuwa sheria zinazoongoza kuvunjwa ni sheria ya fedha ya mwaka sheria ya manunuzi ya mwaka sheria ya usimamizi wa mashirika ya umma ya mwaka pamoja na sheria za mamlaka ya serikali za mitaa za mwaka 
kwa mfano kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi katika mashirika ya umma ni uvunjaji wa sheria unaoathiri utendaji wa mashirika hayo na utoaji huduma kwa jamii
 wajibu ins titute institute of public accountability s
p barabara ya rose garden mtaa wa ndovu nyumba no
 dar es salaam baruapepe ya uwajibikaji nchini serikali kuu ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu ripoti ya uwajibikaji serikali kuu kwa niaba ya unaotekelezwa na kwa kushirikiana na mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu yaliyomo orodha ya vifupisho ii dibaji iii sehemu ya kwanza hati za ukaguzi aina ya hati zitolewazo na cag mwenendo wa hati za ukaguzi sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag mwenendo wa utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa jambo la utekelezaji wa bajeti ya taifa usioridhisha jambo la changamoto katika ukusanyaji wa mapato ya kodi jambo la mapungufu katika usimamizi wa deni la taifa jambo la rasilimali za umma zinavyoathiriwa na udhaifu wa udhibiti wa mifumo ya ndani jambo la madhara ya uhaba wa watumishi jambo la wakala wa serikali bado ni tegemezi kwa serikali kuu jambo la vyama vya siasa kutozingatia sheria za fedha sehemu ya nne hitimisho iripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuuii orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali giz shirika la maendeleo la ujerumani nbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma pac kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali kuu efd mashine ya kielektroniki ya kukusanya mapato azaki asasi za kiraiaripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag ya mwaka ya serikali kuu imeandaa ripoti ya uwajibikaji katika serikali kuu
serikali kuu kisheria inajumuisha wizara wakala idara za serikali sekretarieti za mikoa pamoja na ofisi za balozi
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance
mpango huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag kwa mwaka katika ukaguzi wa taasisi sawa na asilimia ya taasisi zilizotakiwa kukaguliwa
taasisi kati ya taasisi zilizokaguliwa hazikuweza kupata hati ya ukaguzi kwa sababu ndio tu zilikua zimeanzishwa
pia ripoti hii imezingatia mapendekezo yaliyotolewa na cag katika ukaguzi wa serikali kuu yenye umuhimu mkubwa kwa jamii
madhumuni ya mapendekezo ya cag ni kuongeza tija ufanisi uwajibikaji na utawala bora katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
hivyo kuna umuhimu mkubwa kwa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo hayo
ripoti hii inaweza kutumika kama nyenzo ya kufundishia wadau mbalimbali chanzo cha taarifa katika kuandaa machapisho mbalimbali ya kuelimisha umma au kusambazwa kwa wadau wengine
ripoti hii imegawanyika katika sehemu nne sehemu ya kwanza ni hati za ukaguzi sehemu ya pili ni utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu ya tatu ni mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka na sehemu ya nne ni hitimisho
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendajiwajibu institute of public accountability iii ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu sehemu ya kwanza hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu hesabu za taasisi iliyokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
aina ya hati zitolewazo na cag hati inayoridhisha hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu
hati yenye shaka hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
hati isiyoridhisha hesabu na rasilimali kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati mbaya kushindwa kutoa hati tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndanikatika ukaguzi wa sekta ya umma wakaguzi hutoa kati ya hati zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu mwenendo wa hati za ukaguzi katika ukaguzi wa mwaka kati ya taasisi zilizokaguliwa cag alitoa hati kwa taasisi ambazo zinajumuisha wizara idara wakala sekretarieti za mikoa balozi bodi za mabonde ya maji vyama vya siasa na mifuko maalum ya fedha
kati ya taasisi zilizotolewa hati za ukaguzi taasisi sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha taasisi sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka taasisi sawa na asilimia zilipata hati zisizoridhisha na taasisi sawa na asilimia zilipata hati mbaya
taasisi zilizopata hati zisizoridhisha ni wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa hombolo taasisi ya mafunzo ya wanyamapori na hesabu jumuifu za serikali
hati mbaya zote zilitolewa kwa vyama vya siasa kama ifuatavyo chama cha alliance for tanzania farmers chama cha kijamii chama cha sauti ya umma chama cha tanzania democratic alliance chama cha tanzania labour party demokrasia makini na chama cha national league for democracy
mwenendo wa hati za ukaguzi katika serikali kuu kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita ni kama inavyooneshwa katika kielelezo na
hapo chini
kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa serikali kuu mwaka hadi taasisi zilizotolewa hati hati zinazoridhisha sawa na taasisi hati zenye shaka sawa na taasisi hati isiyoridhisha sawa na taasisi hati mbaya sawa na taasisi ripoti ya cag ya mwenendo wa hati zinazoridhisha ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya usimamizi ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali kuu pac ya miaka iliyopita
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mwaka cag alitoa jumla ya mapendekezo katika ukaguzi wa serikali kuu
kati ya mapendekezo hayo mapendekezo sawa na asilimia yametekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yako katika hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayakutekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia hayakutekelezwa kwa kuwa yalikuwa yamepitwa na wakati
hivyo kutokana na uchambuzi huu utekelezaji wa mapendekezo ya cag bado ni mdogo ukilinganisha na utekelezaji wa mapendekezo ya mwaka ambayo yalitekelezwa kwa asilimia 
kielelezo na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mwaka yaliyotekelezwa yapo katika utekelezaji hayajatekelezwa yamepitwa na wakati hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac katika kupitia ripoti za ukaguzi za taasisi mojamoja kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac ilitoa maagizo ambayo yalihitaji utekelezaji wa serikali kupitia kwa maofisa masuuli wa taasisi husika
kati ya maagizo hayo ni agizo sawa na asilimia tu lililotekelezwa maagizo sawa na asilimia yako katika hatua mbalimbali za utekelezaji maagizo sawa na asilimia hayakutekelezwa na maagizo sawa na asilimia hayakutekelezwa kwa kuwa yamepitwa na wakati
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii ya ripoti inahusu uchambuzi wa mapungufu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa taasisi zilizo chini ya serikali kuu kwa mwaka ikiwa ni pamoja na kuonesha athari zinazoweza kutokea kwa jamii endapo mapendekezo hayo hayatatekelezwa
pia sehemu hii inashauri nini kifanyike ili kurekebisha mapungufu yaliyobainishwa katika ripoti ya cag kwa mustakabali wa maendeleo ya taifa
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama ifuatavyo
jambo la utekelezaji wa bajeti ya taifa usioridhisha katika mwaka serikali iliidhinisha bajeti ya taifa ya sh
 trilioni ikiwa ni ongezeko la sh
 trilioni sawa na asilimia 
 ikilinganishwa na bajeti ya mwaka ambayo ilikuwa ni sh
 trilioni
vyanzo vya mapato vilivyoainishwa ni pamoja na mapato yatokanayo na kodi mapato yasiyotokana na kodi mikopo ya ndani mikopo ya nje na misaada ya wahisani
hata hivyo utekelezwaji wa bajeti iliyoidhinishwa ulikuwa kama ifuatavyo
mapato serikali iliweza kukusanya kiasi cha sh
 trilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge hivyo kuwepo na upungufu wa sh
 trilioni sawa na asilimia 
hii inaonesha kushuka kwa uwezo wa serikali kukusanya mapato kulingana na bajeti iliyoidhinishwa ikilinganishwa na mwaka uliopita ambapo serikali iliweza kukusanya asilimia ya bajeti hivyo kuwepo na upungufu wa asilimia tu
hali hii imesababishwa na makusanyo hafifu kutoka vyanzo viwili vya mapato
kwanza serikali ilishindwa kukusanya asilimia 
 ya mapato yasiyotokana na kodi
pili serikali ilishindwa kukusanya asilimia 
 kutoka mikopo na misaada ya nje ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa
matumizi katika mwaka serikali ilitoa sh
 trilioni kwa ajili ya matumizi sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge kama ilivyoripotiwa na cag
hii inaonesha kushuka kwa utekelezaji wa bajeti iliyoidhinishwa ukilinganisha na mwaka uliopita ambapo serikali ilitoa asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
hata hivyo ukilinganisha mapato na matumizi kama yalivyoripotiwa na cag kuna tofauti ya sh
 trilioni sawa na asilimia ya makusanyo ambazo hazikuripotiwa matumizi yake au kutambuliwa kama bakaa
aidha serikali kupitia naibu waziri wizara ya fedha na mipango ilitoa majibu bungeni kuelezea namna tofauti hiyo ilivyojitokeza
sehemu kubwa iliyoathirika na utekelezaji huu wa bajeti ni miradi ya maendeleo ambapo serikali ilitoa jumla ya asilimia tu ya bajeti ya maendeleo katika mwaka 
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu kielelezo na
 mapato na matumizi ya serikali kwa mwaka 
 sh
trillioni bajeti iliyoidhinishwa asilimia ya kiasi kilichokusanywa 
 sh
trillioni kiasi kilichokusanywa 
 sh
trillioni bajeti iliyoidhinishwa asilimia ya kiasi kilichotolewa 
 sh
trillioni kiasi kilichotolewa 
 matumizi ya kawaida matumizi ya maendeleomapato ya kodi mapato yasiyo ya kodi mikopo ya ndani mikopo ya nje misaada ya wahisanish
trillioni sh
trillioni sh
trillioni sh
trillionimapato matumiziripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu athari kushuka kwa utekelezaji wa bajeti ya taifa kwa asilimia ikilinganishwa na asilimia za mwaka uliopita kulisababisha serikali kushindwa kutekeleza sehemu kubwa ya miradi ya maendeleo
aidha hali hii iliathiri utoaji wa fedha za kutekeleza miradi ya maendeleo katika ngazi za halmashauri
kama vile mamlaka za serikali za mitaa hazikupatiwa sh
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya maendeleo iliyoidhinishwa na bunge
kushindwa kukamilisha miradi ya maendeleo katika ngazi ya mamlaka za serikali za mitaa kuliathiri moja kwa moja wananchi kwa kutopatiwa huduma bora kama vile afya maji elimu miundombinu nk
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri serikali ipitie upya vyanzo vyake vya mapato ili iweze kuandaa bajeti inayotekelezeka
aidha serikali iendelee kutekeleza mbinu ilizojiwekea za kupunguza matumizi ya kawaida ilikupata fedha nyingi zaidi za kutekeleza miradi ya maendeleo
wajibu inashauri kwa kuwa majibu yaliyotolewa na serikali bungeni kuelezea tofauti ya sh
 trilioni yalikuwa hayajakaguliwa na cag ni vema majibu hayo yakakaguliwa ili kuthibitisha usahihi wake
jambo la changamoto katika ukusanyaji wa mapato ya kodi kumekuwa nakushuka kwa uwezo wa serikali kukusanya mapato yake kama yalivyoidhinishwa kwenye bajeti ya mwaka ikilinganishwa na mwaka kutoka asilimia hadi asilimia 
hali hii inaonyesha bado kuna udhaifu mkubwa katika udhibiti wa makusanyo ya ndani
ripoti ya cag inaonesha udhaifu katika maeneo yaliyosababisha serikali kushindwa kukusanya kodi ya sh
 trilioni ambayo ni sawa na asilimia ya bajeti ya taifa iliyoidhinishwa na bunge
maeneo haya ni kama yanavyooneshwa kwenye kielelezo na
hapo chini kielelezo na
 maeneo yaliyosababisha serikali kushindwa kukusanya mapato ya kodi uendeshaji wa mitambo ya kuchenjua madini bila kuwepo kwa leseni hivyo kusababisha upotevu wa kodi mapato yasiyotokana na kodi ambayo hayakuwasilishwa katika mfuko mkuu wa serikali kesi za muda mrefu katika mamlaka za rufaa za kodi mifumo isiyoridhisha katika kushughulikia pingamizi za kodi mifumo ya udhibiti ya misamaha ya kodi ya mafuta kwa ajili ya matumizi ya uchimbaji madini usimamizi usioridhisha wa bidhaa zilizotoka katika maghala ya forodha usimamizi usioridhisha wa makusanyo ya madeni ya kodi 
 jumla 
 kiasi sh
milioni ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu athari hali hii imepelekea serikali kushindwa kukusanya sh
 trilioni ambazo kama zingekusanywa mapato ya serikali yangefikia sh
 trilioni sawa na ongezeko la asilimia zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge
kwa serikali kushindwa kuteua makamu wenyeviti na wajumbe wa bodi ya rufaa na baraza ya rufaa za kodi kumeipelekea serikali kushindwa kukusanya sh
 trilioni
udhaifu katika kukusanya mapato umeisababishia serikali kushindwa kutekeleza sehemu kubwa ya mipango iliyojiwekea hususani katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ambapo huduma za kijamii kama elimu afya maji na miundombinu zimekua ni tatizo kwa jamii katika shughuli zao za kujenga taifa
nini kifanyike serikali iimarishe utendaji na mifumo ya bodi ya rufaa za kodi na baraza la rufaa za kodi katika kuendesha kesi za rufaa za kodi
pia kuhakikisha kuwa wakati wote nafasi za makamu wenyeviti na wajumbe wa taasisi hizi zinajazwa kulingana na sheria husika jambo hili litaharakisha usikilizwaji wa kesi za rufaa za kodi ambazo zinazuia kiasi kikubwa cha mapato ya serikali
vilevile ni muhimu sana kuziongezea uwezo wa kifedha taasisi hizi kwani bajeti zao ni ndogo ikilinganishwa na mahitaji na majukumu yao
jambo la mapungufu katika usimamizi wa deni la taifa hadi kufikia tarehe juni deni la taifa lilikuwa sh
 trilioni ikiwa ni ongezeko la sh
 trilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na deni la sh
 trilioni lililoripotiwa na serikali juni 
deni hili linahusisha deni la ndani sh
 trilioni na deni la nje sh
 trilioni
katika ukaguzi uliofanyika mwaka cag ameonesha kuwa deni la taifa linaendelea kukua kila mwaka kutokana na mapato ya serikali kuwa madogo ikilinganishwa na matumizi yake ubadilishwaji wa hati za ukwasi kugharamia bajeti ya serikali ukopaji kwa ajili ya shughuli za maendeleo pamoja na hasara inayopatikana kutokana na kubadilisha fedha za kigeni kunakosababishwa na kushuka kwa thamani ya shilingi ikilinganishwa na fedha nyingine za kigeni
hata hivyo ukaguzi wa cag unaonesha mapungufu kadhaa katika usimamizi wa deni la taifa kama vile kiasi cha sh
 trilioni hakikuripotiwa kwenye deni la taifa hivyo kufanya ulipaji wake uwe mashakani
kiasi hiki kinatokana na hela zilizokopwa kutoka kwenye mifuko ya pensheni kiasi cha sh
 trilioni na dhamana zilizokiukwa masharti kiasi cha sh
 billioni
moja ya sababu za madeni haya kutojumuishwa kwenye jumla ya deni la taifa ni kukosekana kwa nyaraka za kuthibitisha madeni hayo
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu athari pamoja na kuwa deni la taifa ni himilivu kwa sasa kumekuwa na ongezeko katika uwiano wa gharama za kulihudumia na mapato ya ndani kutoka asilimia hadi kufikia asilimia ikilinganishwa na matokeo ya ukaguzi wa mwaka 
kutokana na kutozingatiwa kwa ahadi ya serikali katika ulipaji wa deni hili kwa mifuko ya pensheni kunaweza kupelekea kuzorotesha utoaji huduma kwa wanachama wa mifuko hii
nini kifanyike ingawaje ukubwa wa deni la taifa bado upo kwenye uwiano unaokubalika kwa kutumia vigezo vya benki ya dunia pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri mambo yafuatayo yafanyike i
ukopaji wa serikali ulenge katika kuwekeza kwenye vitega uchumi vya nchi vitakavyochangia katika ukuaji wa haraka wa uchumi na kutengeneza nafasi za ajira nyingi katika kukabili tatizo la ajira lililopo nchini hivyo kujenga uwezo wa serikali wa kulipa madeni yake
ii
mikopo inayokopwa ni kwa fedha za kigeni na malipo yake huwa yanafanywa kwa fedha za kigeni
hivyo kuna umuhimu mkubwa wa kuchunga thamani ya fedha yetu isishuke kwa kuwa serikali itakuja kuhitaji fedha nyingi za ndani kulipia madeni ya nje
iii
mbali na kuwepo kwa vigezo vya kimataifa vya kupima uhimilivu wa deni la taifa serikali iangalie upya vigezo hivyo kwa kutilia maanani mzigo unaotokana na kuhudumia deni hilo
iv
ni wakati muafaka kwa taasisi zingine zisizo za kiserikali azaki kuanza kudai uwazi zaidi wa matumizi ya fedha za mikopo
bunge kama mwakilishi wa wananchi lidai ushirikishwaji zaidi kwenye mikopo mikubwa ya kitaifa
jambo la rasilimali za umma zinavyoathiriwa na udhaifu wa udhibiti wa mifumo ya ndani ripoti ya ukaguzi ya mwaka imebainisha mapungufu katika udhibiti wa mifumo ya ndani ya usimamizi wa fedha na rasilimali za umma
mapungufu haya yanatokana na i
kuwepo kwa malipo ambayo hayakuwa na risiti za efd yenye thamani ya sh
 bilioni ikiwa ni ongezeko la sh
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na ripoti ya mwaka 
ii
faini zilizotokana na kucheleweshwa kwa malipo ya mikataba kiasi cha sh
 milioni na malipo yaliyolipwa kwenye shughuli mbalimbali yenye thamani ya sh
 milioni
iii
matumizi ya sh
 bilioni yaliyofanyika nje ya bajeti iliyopitishwa
kulingana na ripoti ya cag kuna baadhi ya taasisi zilizotumia zaidi ya fedha zilizoidhinishwa kwenye bajeti
baadhi ya taasisi ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu hizi ni idara ya deni la taifa na idara ya huduma za kijamii kwa asilimia ofisi ya waziri mkuu kwa asilimia tume ya taifa ya uchaguzi asilimia na idara ya uhamiaji kwa asilimia 
iv
fedha zilizotolewa kwa ajili ya kulipa madeni ya miaka ya nyuma sh
 bilioni
ripoti ya cag inaonesha kuwa kuna malipo yaliyofanyika ambayo hayakuwa sehemu ya bajeti iliyoidhinishwa
hivyo kutokana na malipo haya serikali imeendelea kuzalisha madeni mengineyo na kusababisha kutotekelezeka kwa bajeti
chanzo ripoti ya cag ya serikali kuu ya mwaka uk
athari serikali kufanya malipo nje ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge ni uvunjaji wa kifungu cha cha sheria ya fedha za umma na
ya mwaka kama ilivyorekebishwa
utaratibu huu ni mbovu na unapunguza uwezo wa bajeti iliyoidhinishwa kutumika kama ni nyenzo ya udhibiti wa matumizi ya fedha za serikali
mapungufu yaliyoripotiwa ni jumla sh
 bilioni fedha hizi zingeweza kufidia kiasi cha sh
 bilioni ambacho hakikutolewa katika utekelezaji miradi ya maendeleo kwenye mamlaka ya serikali za mitaa zilizoripotiwa
nini kifanyike sheria ya fedha za umma na
ya mwaka imeweka wazi utaratibu wa kufuatwa kuhusu malipo yanayofanywa nje ya bajeti iliyoidhinishwa
malipo yote yaliyofanywa zaidi ya kilichokuwa kimeidhinishwa au malipo ambayo hayakuidhinishwa na bunge sharti serikali iandae bajeti ya ziada na kuiombea kibali cha bunge
pia tamisemi ihakikishe halmashauri zote zinatumia kikamilifu mfumo wa epicor ili uwezeshe udhibiti wa matumizi kulingana na bajeti
jambo la madhara ya uhaba wa watumishi uhaba wa watumishi katika taasisi za serikali bado umeendelea kuwa tatizo
hii nikutokana na ongezeko la nafasi zilizowazi kufikia ikilinganishwa na mahitaji ya watumishi kwa taasisi zilizofanyiwa sampuli katika ripoti ya cag ya mwaka 
upungufu huu ni sawa na asilimia ikilinganishwa na uhitaji wa watumishi wanaohitajika
kwenye ripoti ya cag ya mwaka taasisi zilizochukuliwa kama sampuli zilikuwa na nafasi zilizokuwa wazi
tatizo hili limejitokeza kwa kiasi kikubwa katika sekretarieti za mikoa mahakama na jeshi la zimamoto na uokoaji kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
hapo chini
chanzo ripoti ya cag ya serikali kuu ya mwaka uk
 kielelezo na
 taasisi za serikali kuu zinazoongoza kwa uhaba wa watumishi mahakama wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto sekretarieti mkoa wa lindi mkoa wa mara mkoa wa geita mkoa wa manyara mkoa wa kigoma mkoa wa singida mkoa wa simiyu mkoa wa iringa mkoa wa kilimanjaro mkoa wa kagerajeshi la zimamoto na uokoaji tume ya maendeleo ya ushirika watumishi wanaohitajika katika taasisi za serikali kuuripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu athari ni ukweli usiofichika kuwa upungufu wa watumishi wa umma unaathiri ufanisi wa utendaji kazi wa sekta hiyo
vilevile upungufu unaoripotiwa na cag unachangia kutokukamilika kwa miradi na uzoroteshaji wa utoaji wa huduma kwa wananchi
nini kifanyike serikali ifanye tathmini iliyo sahihi ya uhitaji wa watumishi kwani kuwa na upungufu wa asilimia ya watumishi na bado serikali iweze kujiendesha kwa ufanisi unaotegemewa ni kitu ambacho hakiwezekani
vilevile bunge lisisitize serikali kupitia wizara ya utumishi na utawala bora kufanya tathimini ya kina ya mahitaji ya watumishi wa umma na kuandaa mpango wa kuajiri ili kukidhi mahitaji yatakayobainiwa
jambo la wakala wa serikali bado ni tegemezi kwa serikali kuusheria na
 ya mwaka inayosimamia wakala za serikali inazitaka wakala zote kufanya kazi zao kwa mujibu wa kanuni za biashara na kuhakikisha kuwa mapato yao yanatosheleza kulipia matumizi yao na ziada kupelekwa mfuko mkuu
yafuatayo ni baadhi ya mapungufu yaliyojitokeza katika usimamizi wa rasilimali za wakala wa serikali i
wakala bado zinaitegemea serikali kuu kwa asilimia ya bajeti zake
utegemezi huu umeongezeka kutoka asilimia iliyokuwa mwaka 
ii
kutotolewa kwa fedha za maendeleo zilizoidhinishwa kiasi cha sh
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya maendeleo ya wakala zilizokaguliwa mwaka 
iii
maendeleo sekta ya maji kulingana na ripoti ya ukaguzi inaonesha kuwa bodi za mabonde ya maji kupitia mradi wa maendeleo sekta ya maji zilipokea asilimia tu ya bajeti iliyoidhinishwa
iv
malipo zaidi yaliyotolewa kwa wakandarasi kutokana na marekebisho ya bei katika mikataba ya ujenzi wa barabara sh
 bilioni
kiasi hicho kililipwa kimakosa kwa wakandarasi kutokana na mapungufu katika kutumia kanuni za kukokotoa kiasi cha malipo kinachotokana na mabadiliko ya bei
chanzo ripoti ya ukaguzi serikali kuu uk
 athari utegemezi wa wakala za serikali kwa serikali kuu wa asilimia ni mzigo mkubwa kwa serikali ambao haukutarajiwa
athari ya tatizo hili ni matumizi ya fedha za serikali katika kuendesha wakala hizi fedha ambazo zingeweza kutumika kulipia miradi ya maendeleo katika ngazi ya mamlaka za serikali za mitaa zinazogusa maisha ya wananchi
siyo siri kuwa taifa bado linakabiliwa na changamoto nyingi za wananchi kupata maji safi na salama huduma za afya na nyinginezo
aidha itakuwa ni ndoto kwa serikali kuweza kutatua tatizo la upatikanaji wa maji kama mabonde ya maji nchini yanapewa asilimia tu ya fedha zinazohitajika za maendeleo
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu nini kifanyike serikali iwe makini zaidi katika kuanzisha wakala mpya
ni vizuri serikali ikawa inafanya uchambuzi wa kina feasibility study kabla ya kuanzishwa kwa wakala za serikali ili kujipunguzia mzigo wa kulipia gharama za uendeshaji wao
serikali ifanye uchambuzi wa wakala zilizopo kuona umuhimu wa kiuchumi na katika utoaji wa huduma wa wakala hizi zile ambazo zitaonekana hazina umuhimu mkubwa majukumu yake yaunganishwe na wakala nyingine au taasisi nyingine za serikali
jambo la vyama vya siasa kutozingatia sheria za fedha sheria na taratibu zinawekwa ili kuongeza uwajibikaji katika usimamizi wa fedha na rasilimali ndani ya vyama husika
ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuwa hati mbaya zote zilitolewa kwa vyama vya siasa
pia kumekua na mapungufu mbalimbali katika utaratibu wa udhibiti na usimamizi wa fedha za vyama vya siasa
baadhi ya mapungufu hayo ni kama yafuatayo i
kumekuwa na mikopo ambayo haikuthibitishwa mapokezi yake ndani ya vyama yenye thamani ya sh
bilioni
ii
makusanyo ya fedha za vyama ambayo hayakupelekwa benki sh
 bilioni iii
manunuzi yaliyofanyika na vyama vya siasa bila kushindanisha wazabuni sh
 bilioni iv
vyama vya siasa kutokuwa na rejista za mali za kudumu v
malipo yaliyofanyika na vyama vya siasa yenye nyaraka pungufu ya thamani ya sh
 milioni vi
kutokurejeshwa kwa masurufu yaliyochukuliwa kwenye vyama vya siasa yenye thamani ya sh
 milioni vii
mikopo iliyotolewa na vyama vya siasa isiyo na faida yenye thamani ya sh
 bilioni viii
mikopo ya uwekezaji iliyotolewa na vyama vya siasa bila kuzingatia taratibu na kutokuwepo na viambatisho yenye thamani ya sh
 milioni
athari vyama vya siasa madhumuni yake ni kushika dola hivyo chama cha siasa kupata hati mbaya ya ukaguzi ni ishara ya kutokuwa na uwezo wa kuongoza dola
nini kifanyike msajili wa vyama vya siasa anashauriwa kuviwajibisha vyama vya siasa ambavyo vitapata hati mbaya kwa mara tatu mfululizo
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu sehemu ya nne hitimisho wajibu inatarajia kupitia ripoti hii itawakumbusha maafisa masuuli na wahusika wengine wote kuhusu mapendekezo ya cag na umuhimu wa utekelezaji wake
vilevile wajibu inatarajia ripoti hii itaongeza uelewa wa wananchi juu ya ripoti ya cag ya serikali kuu ya mwaka 
aidha wajibu inatarajia ripoti hii itawawezesha wananchi kupitia asasi za kiraia azaki na wawakilishi wa wananchi kudai uwajibikaji kutoka kwa wenye mamlaka duty bearers pale watakapoona hawajawajibika ipasavyo
ripoti hii itachangia kufanya mapendekezo ya cag yawe na uhai wa muda mrefu zaidi kuliko ilivyokuwa miaka iliyopita hivyo kuwepo na matarajio ya ongezeko la utekelezaji wa mapendekezo hayo
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali kuu wajibu institute of public accountability p
box dar es salaam barua pepe simu tovuti ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo kwa niaba ya ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo kwa kushirikiana na mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance unaotekelezwa na iyaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi kwa mwananchi maoni ya ukaguzi matokeo ya ukaguzi wa mwaka hati za ukaguzi zilizotolewa katika mwaka hoja ya halmashauri kutokusanya mapato kulingana na bajeti hoja ya mapungufu ya usimamizi wa mifuko ya mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
hoja ya mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi hoja ya mapungufu katika usimamizi wa matumizi ya rasilimali za mamlaka ya serikali za mitaa hoja ya mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maendeleo hoja ya halmashauri kulipa kodi ya ongezeko la thamani isiyostahili kulipwa katika kutekeleza miradi ya maendeleo hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu bunge ya usimamizi wa hesabu za mamlaka ya serikali za mitaa laac hitimisho na mapendekezo utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
ripoti hii imejikita katika kuchambua hoja ambazo wajibu inaamini zina umuhimu mkubwa kwa jamii
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti ya cag ili kufanya wananchi waweze kuelewa namna rasilimali za aifa zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti hii imefafanua kuhusu maana ya ukaguzi mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita hoja zenye umuhimu mkubwa kwa jamii athari na ushauri kwa serikali ili kujenga uwajibikaji na utawala bora katika halmashauri
ripoti hii imeandaliwa na aasisi ya wajibu kwa kushirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini anzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hizi inasambazwa nchi nzima kwa ushirikiano na shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji anzania awamu ya pili act foundation for civil society na twaweza
wajibu inawakaribisha wananchi kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 umuhimu wa ukaguzi kwa mwananchi ukaguzi kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali pamoja na utendaji wa aasisi husika ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimefuatwa
ni muhimu kwa mwananchi kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma kwa sababu kupitia ripoti hizo ataweza kufahamu jinsi rasilimali za aifa zilivyotumika ili kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya aifa
maoni ya ukaguzi maoni ya mkaguzi wa hesabu za aasisi au mamlaka yeyote ile kwa lugha ya kitaalam huitwa hati ya ukaguzi
maoni haya yanatolewa na mkaguzi ili kuonesha kama taarifa za mapato na matumizi za aasisi au mamlaka husika zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
katika ukaguzi wa serikali za mitaa na miradi ya maendeleo cag hutoa kati ya hati inayoridhisha hati yenye shaka hati isiyoridhisha au kushindwa kutoa hati hati mbaya
matokeo ya ukaguzi wa mwaka sehemu hii inazungumzia hati za ukaguzi zilizotolewa na cag katika mamlaka ya serikali za mitaa pamoja na miradi ya maendeleo
vilevile sehemu hii inazungumzia hoja ambazo wajibu inaamini zina athari kubwa kwa jamii
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mwaka sehemu hii inazungumzia hati zilizotolewa kaitika mamlaka za serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilifanya vizuri katika uandaaji wa taarifa za mapato matumizi na mali hivyo zilipewa hati zinazoridhisha
halmashauri sawa na asilimia zilifanya vizuri katika uandaaji wa taarifa zake lakini kulikuwa na mapungufu kidogo ambayo yalipelekea cag kutoa hati zenye shaka
aidha halmashauri sawa na asilimia haikufanya vizuri kutokana na uwepo wa kasoro nyingi katika uandaaji wa taarifa yake ya mapato matumizi na mali hivyo cag kuipatia hati isiyoridhisha
vilevile cag alishindwa kutoa hati yoyote ya ukaguzi katika halmashauri sawa na asilimia kutokana na halmashauri hiyo kuwasilisha taarifa zisizojitosheleza
halmashauri ambazo hazikufanya vizuri ni pamoja na halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji ambayo imepata hati isiyoridhisha kwa miaka minne mfululizo ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya ukerewe ambayo pia imepata hati yenye shaka kwa miaka minne mfululizo
aidha ni halmashauri ya wilaya ya nyang hwale pekee ndiyo ambayo cag alishindwa kutoa hati yoyote
kwa mujibu wa ripoti ya cag kumekuwa na uboreshaji katika uandaaji wa hesabu za halmashauri na miradi ya maendeleo kwa mwaka ukilinganisha na mwaka 
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita ni kama inavyooneshwa hapo chini
hati za ukaguzi kwa serikali za mitaa kuanzia mwaka hadi hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo katika ukaguzi wa miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha cag alitoa jumla ya hati 
watekelezaji wa miradi ya maendeleo walifanya vizuri katika uandaaji wa taarifa za mapato matumizi na mali hivyo kupelekea cag kutoa hati zinazoridhisha sawa na asilimia wakati asilimia ya miradi hiyo ilikuwa na mapungufu machache hivyo kupewa hati zenye shaka 
aidha hakukuwa na mradi wowote uliopewa hati isiyoridhisha wala kukosekana kwa taarifa za mradi kukasababisha cag kushindwa kutoa hati
matokeo ya hati za ukaguzi katika miradi ya maendeleo kisekta ni kama inavyoonekana hapa chini
 halmashauri zilizok aguliwa hati zinazoridhisha sawa na halmashauri hati enye shak sawa na halmashauri hati isiy oridhisha sawa na halmashauri ripoti ya ca ya mwenendo wa hati zinazoridhisha hati mba ya sawa na taasisi hati zilizotolewa kisekta katika miradi ya maendeleo hati za ukaguzi katika miradi ya maendeleo kuanzia mwaka hadi hati zenye shaka programu ya maendeleo sekta ya kilimo hati zisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha mfuko wa uchangiaji wa afya mfuko wa maendeleo ya jamii tanzania programu ya maendeleo sekta ya maji miradi mingineyo jumla jumlaya hati hatizenye shaka hati zisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha jumlaya hati hati zenye shaka hatizisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha jumlaya hati hatizenye shaka hatizisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha jumlaya hati hatizenye shaka hatizisizoridhisha hati mbaya hati zinazoridhisha jumlaya hati miradi ya maendeleo iliyokaguliwa ripoti ya ca ya mwenendo wa hati zinazoridhisha hati zinazoridhisha sawa na miradi ya maendeleo hati isiy oridhisha sawa na miradi ya maendeleo hati isiy oridhisha hati mbaya hoja ya halmashauri kutokusanya mapato kulingana na bajeti aarifa ya cag inaonesha katika kipindi cha mwaka mamlaka za serikali za mitaa hazikufanikiwa kukusanya tzs
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya mapato yatokanayo na vyanzo vyake vya ndani
kulingana na bajeti iliyoidhinishwa kiasi kilichopaswa kukusanywa kutokana na vyanzo vya ndani ni tzs
 bilioni
mapato ya vyanzo vya ndani ni pamoja na ushuru tozo ada za leseni vibali vya ujenzi na vyanzo vingine vilivyotajwa katika sheria ndogondogo za halmashauri husika
athari kushindwa kufikia malengo ya makusanyo ya mapato katika serikali za mitaa kunaondoa ufanisi katika kutoa huduma za jamii pamoja na kuleta utegemezi kwa serikali kuu
utegemezi huo huathiri utekelezaji wa miradi inayolenga kutoa huduma kwa wananchi pamoja na kushindwa kutoa ruzuku ya asilimia ambayo ingewasaidia wanawake vijana na watu wenye ulemavu kujiendeleza kiuchumi
nini kifanyike serikali za mitaa zibuni vyanzo vipya vya mapato katika maeneo yao na kudhibiti ipasavyo matumizi ya mapato yanayokusanywa kutokana na ushuru tozo ada za leseni vibali vya ujenzi na vyanzo vingine vilivyotajwa katika sheria ndogondogo za halmashauri
hii itasaidia halmashauri kuongeza kipato na hivyo kuongeza ufanisi katika utendaji wake
hoja ya mapungufu ya usimamizi wa mifuko ya mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ripoti ya cag inabainisha kuwepo kwa kasoro katika usimamizi wa mifuko ya mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kama ifuatavyo a halmashauri hazikutenga tzs
 bilioni kwenye mifuko ya maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
mwaka serikali ilianzisha sera inayozitaka halmashauri zote nchini kutenga asilimia ya mapato yake ya ndani kila mwaka kwa lengo la kuendesha mifuko ya kuwawezesha kiuchumi wanawake na vijana ambapo sera hiyo baadae ilijumuisha watu wenye ulemavu
hata hivyo sera hii haijatekelezwa kwa ufanisi kama ilivyotarajiwa
b serikali za mitaa zimeshindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa mwaka 
mwenendo wa mikopo ya mifuko ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu ambayo haijarejeshwa kwa kipindi cha miaka mitatu ni kama inavyoonekana hapa chini
athari kushindwa kutenga fedha kwa ajili ya mifuko ya maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kunakwamisha malengo ya sera ya kuyainua kiuchumi makundi maalum yaliyokusudiwa kufikiwa
aidha kutorejeshwa kwa mikopo iliyotolewa kunadhoofisha uwezo wa mifuko hii kutoa mikopo stahiki kwa walengwa
nini kifanyike mamlaka ya serikali za mitaa zihakikishe kuwa sheria na kanuni zinazosimamia mifuko hii zinatekelezwa ipasavyo ili kufanikisha malengo ya kuanzishwa kwake
aidha serikali iweke masharti yatakayoziwezesha halmashauri kuwabana wakopaji wakati wa kusimamia marejesho ya mikopo hiyo ili kufanikisha malengo na uendelevu wa mifuko hii
asilimia ya mikopo hoja ya mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi ripoti ya cag imeonesha kuwa bado kuna mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni za mwaka kwenye mamlaka ya serikali za mitaa na utekelezaji wa miradi ya maendeleo kama ifuatavyo
mamlaka ya serikali za mitaa wajibu imechambua baadhi ya mapungufu yaliyofikia tzs 
 bilioni ambayo yamesababishwa na udhaifu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi kama ifuatavyo a msm zilifanya manunuzi ya tzs
 bilioni pasipo kuwepo na ushindani
b msm zilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni pasipo kuwa na idhini ya bodi za zabuni
c msm zilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni kutoka kwa wauzaji ambao hawakuidhinishwa na wakala wa manunuzi na usambazaji wa serikali
d msm zilipokea bidhaa zenye thamani ya tzs
 bilioni ambazo hazikukaguliwa na kamati za ukaguzi na mapokezi
e msm zilifanya manunuzi ya thamani ya tzs 
 bilioni nje ya mipango ya manunuzi wa mwaka
f msm zilifanya matumizi ya bidhaa zenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo hayajathibitishwa
miradi ya maendeleo wajibu imechambua baadhi ya miradi na kubaini mapungufu yenye thamani ya tzs
 bilioni ambayo yalitokana na udhaifu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi kama ifuatavyo a miradi ya maji yenye thamani ya tzs
 bilioni ilichelewa kukamilika kwa muda wa kati ya miezi hadi katika halmashauri 
ucheleweshaji huu ulitokana na uwepo wa wakandarasi wasio na uwezo serikali kutotoa fedha za kutosha changamoto za usanifu wa michoro na mapungufu yatokanayo na manunuzi
b manunuzi ya thamani ya tzs 
 bilioni yalifanywa na watekelezaji wa miradi bila kushindanisha watoahuduma wazabuni angalau watatu
c halmashauri zilifanya manunuzi ya thamani ya tzs 
 bilioni bila vibali vya bodi za zabuni kinyume na kanuni ya a ya kanuni ya manunuzi ya umma ya mwaka 
d kiasi cha tzs
 bilioni kilitumika kulipia bidhaa zilizonunuliwa bila kuwepo ushahidi wa kupokelewa kwa bidhaa hizo manunuzi hewa na watekelezaji wa miradi ya sekta ya afya
e vifaa vya thamani ya tzs
 bilioni vilipokelewa bila idhini ya kamati za mapokezi kwenye miradi ya afya elimu maendeleo ya jamii na miradi mingine
f manunuzi ya bidhaa na huduma ya tzs
 bilioni yaliyofanyika bila uthibitisho wa stakabadhi za kielektroniki za mamlaka ya mapato anzania kwa watekelezaji wa miradi 
g vifaa vyenye thamani ya tzs 
 bilioni vilivyonunuliwa havikuandikishwa kwenye leja ya vifaa husika kwa watekelezaji wa miradi 
hivyo kuzuia ufuatiliaji wa utumikaji wa vifaa hivyo
 athari halmashauri kutokuzingatia sheria kanuni na taratibu za manunuzi ya umma kunasababisha kuwepo kwa mianya ya ubadhirifu na rushwa katika usimamizi wa mali za umma na kuathiri maendeleo ya kiuchumi
nini kifanyike menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa ziwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao wanashindwa kusimamia utekelezaji wa sheria kanuni na taratibu za manunuzi ya umma
aidha bodi ya wataalam wa ununuzi na ugavi psptb iendelee kutoa mafunzo ya kitaalam mara kwa mara kwa maafisa ugavi wa halmashauri ili kuwaongezea ujuzi katika utekelezaji wa majukumu yao
hoja ya mapungufu katika usimamizi wa matumizi ya rasilimali za mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka kulikuwa na mapungufu katika usimamizi wa matumizi ya rasilimali za umma
mapungufu hayo ni pamoja na a malipo bila viambatisho muhimu au toshelezi ya tzs 
 bilioni katika halmashauri 
b hati za malipo zilizokosekana tzs 
 bilioni katika halmashauri 
c matumizi yaliyolipiwa katika vifungu visivyohusika tzs 
 bilioni katika halmashauri 
d malipo yasiyostahili tzs 
 bilioni katika halmashauri 
e malipo ambayo hayakufanyiwa ukaguzi wa awali tzs 
 bilioni katika halmashauri 
f matumizi ambayo hayakuwa kwenye bajeti na fedha zilizobadilishwa matumizi kinyume na utaratibu jumla ya tzs
 bilioni katika halmashauri 
g uhamisho wa ndani wa fedha kutoka akaunti moja kwenda nyingine kwa njia ya mikopo ambayo haijarejeshwa tzs 
 bilioni katika halmashauri 
h malipo ambayo hayakuidhinishwa na mamlaka husika tzs 
 bilioni katika halmashauri 
i mikopo isiyorejeshwa kutoka akaunti ya amana tzs 
 bilioni katika halmashauri 
j malipo yaliyolipwa kutoka akaunti ya amana bila kudhibitiwa tzs 
 bilioni katika halmashauri 
athari mapungufu katika usimamizi wa rasilimali za umma yamepelekea mamlaka ya serikali za mitaa kutokuwa na ufanisi katika udhibiti wa mapato ya tzs
 bilioni hivyo kuwanyima wananchi haki ya msingi ya kupewa huduma bora zinazotokana na kodi wanazolipa kwa serikali yao
 nini kifanyike ili kukabiliana na mapungufu yaliyoainishwa hapo juu serikali iimarishe udhibiti wa ndani wa mapato na matumizi kupitia mhasibu mkuu wa serikali
aidha mamalaka ya serikali za mitaa zijengewe uwezo ili kuweza kutumia kikamilifu mfumo wa uhasibu uliopo epicor ikiwemo kuambatanisha vielelezo vyote vinavyohusika katika kufanya malipo
hoja ya mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maendeleo ripoti ya cag imeonesha kuwepo kwa mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika sekta za elimu nishati usafirishaji maji na afya kama ifuatavyo a
kutolewa kwa fedha pungufu kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
katika baadhi ya miradi serikali haikuchangia tzs 
 bilioni sawa na asilimia kinyume na makubaliano ya mikataba vilevile serikali haikuchangia kiasi cha tzs 
 bilioni kwa watekelezaji wa miradi kutokana na kutotolewa fedha kutoka hazina na wafadhili kinyume na bajeti zilizoidhinishwa
watekelezaji kwenye miradi ya sekta za elimu afya maji na uchukuzi walikopa kiasi cha tzs 
 bilioni za miradi ambazo hazikurejeshwa
kasi ndogo ya utekelezaji wa mradi wa nishati vijijini
licha ya mradi wa nishati vijijini kubakiza miaka tu ya kukamilisha utekelezaji wakala wa nishati vijijini rea haijafanikiwa kwa asilimia kufikia lengo la kufikisha umeme kwenye vijiji vilivyopo anzania bara tangu kuzinduliwa kwa mradi huo mwaka 
aidha kati ya vijiji ni vijiji tu vimenufaika na mradi huo katika kipindi cha miaka ya utekelezaji wake
kutorejesha masurufu ya tzs 
 bilioni kwa watekelezaji wa miradi baada ya kumalizika kwa shughuli za miradi iliyokusudiwa
kutokana na mgogoro unaosababishwa na shule kujengwa karibu na dampo la msimba katika halmashauri ya kigoma ujiji umesababisha kutotumika kwa dampo lenye thamani ya tzs 
 bilioni lililokamilika tangu mwaka 
watekelezaji wa miradi walifanya malipo ya tzs 
 bilioni bila kuwa na nyaraka zilizojitosheleza kuthibitisha uhalali wa malipo hayo
watekelezaji wa miradi walifanya malipo yasiyokubalika yenye thamani ya tzs 
 bilioni
hii ni kutokana na malipo hayo kufanywa bila kuzingatia makubaliano ya mikataba inayosimamia utekelezaji wa miradi hiyo
 athari kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo huchangia ongezeko la gharama za miradi na kukosesha wananchi huduma muhimu zinazotokana na miradi hiyo
pia kutorudisha masurufu na mikopo kwa wakati ni ishara ya udhaifu wa udhibiti wa mifumo ya ndani na ukosefu wa uadilifu na uwajibikaji katika matumizi ya rasilimali za umma
vilevile kuwepo kwa mgogoro wa matumizi ya miradi ya maendeleo iliyokamilika kunawakosesha wananchi huduma tarajiwa na kuiingizia serikali hasara
aidha serikali kutotoa fedha za utekelezaji wa miradi kulingana na makubaliano kunasababisha wafadhili kutotoa fedha walizoahidi hivyo kukwamisha utekelezaji wa miradi hiyo
nini kifanyike serikali itekeleze makubaliano ya kimkataba na wahisani katika utekelezaji wa miradi na kuhakikisha kuwa fedha za miradi ya maendeleo zinatolewa kwa wakati
pia serikali itumie mifumo ya kielektroniki kuimarisha udhibiti wa ndani wa usimamizi wa masurufu na mikopo
halmashauri ya kigoma ujiji iangalie uwezekeano wa kuhamisha shule ili kuwezesha dampo la msimba litumike
vilevile serikali iongeze ufanisi katika upangaji usimamizi na ushirikishaji wa wananchi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ili kuhakikisha miradi hii inatumika mara inapokamilika
aidha vyombo vya uchunguzi vifanye uchunguzi wa malipo yaliyofanywa na baadhi ya watekelezaji wa miradi kinyume na taratibu
 hoja ya halmashauri kulipa kodi ya ongezeko la thamani isiyostahili kulipwa katika kutekeleza miradi ya maendeleo mamlaka za serikali za mitaa zililipa kodi ya ongezeko la thamani isivyostahili ya tzs
 bilioni katika miradi ya afya elimu maji na uchukuzi
mchanganuo wa malipo ya kodi hiyo ni kama inavyoonekana hapo chini
athari kiasi cha tzs 
 bilioni kilicholipwa kimakosa kimesababisha miradi mingine kutokamilika hivyo kupelekea wananchi kukosa huduma muhimu za kijamii katika sekta ya elimu afya maji pamoja na kuboresha miundombinu
nini kifanyike wajibu inasisitiza kuwa or tamisemi isimamie ufuatiliaji na utekelezaji wa misamaha ya kodi ya ongezeko la thamani katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
elimu afya uchukuzi maji 
 sekta idadi ya watekelezaji kiasi tzs milioni 
 jumla 
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia hali ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag mapendekezo ya cag ni ushauri unaotolewa na cag kila mwaka baada ya kufanya ukaguzi katika taasisi za umma
ushauri huo hutokana na cag kubaini mapungufu kasoro mbalimbali katika uandaaji wa taarifa za fedha pamoja na utendaji katika taasisi za umma
cag hutoa ushauri ili kufanya maboresho na kuongeza ufanisi katika usimamizi wa rasilimali za umma
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayakutekelezwa kabisa
kwa mujibu wa ripoti ya cag kumekuwa na kushuka kwa kasi ya utekelezaji wa mapendekezo ukilinganisha na miaka iliyopita
ulinganifu wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita ni kama inavyooneshwa hapo chini
ulinganifu wa hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu aliyotekelezwa anatekelezwa hayajatekelezwa amepitwa na wakati hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika miradi ya maendeleo katika miradi ya maendeleo iliyokaguliwa na cag mwaka jumla ya mapendekezo yalitolewa mapendekezo sawa na asilimia 
 yalitekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia 
 yanaendelea kutekelezwa mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati kama yanavyoonekana hapo chini
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag ya mwaka kwa miradi ya maendeleo yaliyotekelezwa 
 asilimia ya utekelezaji ya mapendekezoyanatekelezwa hayajatekelezwa yamepitwa na wakati katika miradi ya maendeleo iliyokaguliwa na cag kwa mwaka hali ya utekelezaji wa mapendekezo kisekta ilikuwa kama inavyooneshwa hapo chini
mchanganuo wa hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mwaka katika miradi ya maendeleo kisekta
hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya laac kamati ya laac hupitia ripoti ya cag ya mwaka husika pamoja na kuwahoji maafisa masuuli juu ya hoja zilizoibuliwa na cag kisha hutoa maagizo ambayo yanapaswa kutekelezwa na maafisa masuuli husika
hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti ya mwaka inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka ya serikali za mitaa ni maagizo sawa na asilimia tu yaliyotekelezwa kikamilifu maagizo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa na maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa
ulinganisho wa hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac kwa kipindi cha miaka mitatu unaoneshwa hapo chini
jina la sekta na mradijumla ya mapendekezoyaliyotekelezwa yanayoendelea kutekelezwaambayo hayajatekelezwa kilimo elimunishatiafyamajiuchukuzimiradi ya jamiimiradi mingineyojumlaasilimia ulinganisho wa hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac kwa miaka mitatu yaliyotekelezwa yapo atika utekelezaji hayajat ekelezwa utekelezaji wa maagizo ya laac hitimisho na mapendekezo kulingana na matokeo ya ukaguzi wa mwaka cag ametoa hati za ukaguzi zinazoridhisha kwa halmashauri sawa na asilimia kati ya halmashauri 
licha ya kutolewa kwa hati zinazoridhisha bado kumekuwa na mapungufu katika usimamizi wa rasilimali za umma kwenye mamlaka ya serikali za mitaa
baadhi ya mapungufu hayo ni pamoja na udhaifu katika utekelezaji wa bajeti na ukusanyaji wa mapato pamoja mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hali hii inapelekea wananchi kukosa huduma bora za kijamii
ili kukabiliana na mapungufu hayo ni vyema serikali ikaweka bayana na kuheshimu mgawanyo wa vyanzo vya mapato baina ya serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa na pia kuzingatia makubaliano ya kimkataba katika utoaji wa fedha za miradi ya maendeleo
hii itapunguza utegemezi wa mamlaka za serikali za mitaa kwa serikali kuu na kuziwezesha kutekeleza bajeti kama ilivyokusudiwa
ili kukabiliana na changamoto zilizojitokeza katika manunuzi na usimamizi wa mikataba serikali ifanye tathmini ya ufanisi wa mfumo wa utaratibu wa manunuzi kupitia wakala wa manunuzi na usambazaji wa umma kama unakidhi mahitaji ya watumiaji wake
vilevile wajibu inashauri kuwa ni muda muafaka kwa serikali kuongeza uwazi katika usimamizi na utekelezaji wa mikataba ya manunuzi kutumia mfumo wa open contracting
aidha wajibu inashauri or tamisemi kupitia kitengo cha ufuatiliaji wa fedha za halmashauri kufanya uchunguzi wa kina katika halmashauri zilizopata hati zenye shaka na hati zisizoridhisha kwa miaka minne mfululizo na halmashauri ambazo cag ameshindwa kutoa hati hati mbaya na kutoa mapendekezo ya hatua gani zichukuliwe ili kurekebisha hali hiyo
pia mamlaka za kinidhamu ziwachukulie ili hatua watendaji waliohusika na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa rasilimali za umma
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya aifa ya ukaguzi ambayo ni go
tz
fomu ya mrejesho utangulizi unaalikwa kushiriki katika tathmini hii
lengo la tathmini likiwa ni kupata mrejesho kuhusu ripoti za uwajibikaji zinazotelewa na taasisi ya wajibu ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
jina jinsi ke me umri a b c d weka alama ya a b c d kwenye boxi taasisi cheo barua pepe simu 
je ni mara ngapi umepata ripoti za uwajibikaji weka alama ya a au b kwenye box a mara moja tu b zaidi ya mara mbili 
je ripoti hii inakusaidiaje katika kudai uwajibikaji 
ni hatua gani serikali ichukue ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma 
kwa mawazo yako wajibu ifanye nini ili kuboresha ripoti zijazo za uwajibikaji kwa mawasiliano zaidi tuma kwa taasisi ya wajibu institute of public accountability s
 dar es salaam tanzania barua pepe tovuti asante kwa muda wako wajibu institute of public accountabilityfomu ya mrejesho utangulizi unaalikwa kushiriki katika tathmini hii
lengo la tathmini likiwa ni kupata mrejesho kuhusu ripoti za uwajibikaji zinazotelewa na taasisi ya wajibu ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
jina jinsi ke me umri a b c d weka alama ya a b c d kwenye boxi taasisi cheo barua pepe simu 
je ni mara ngapi umepata ripoti za uwajibikaji weka alama ya a au b kwenye box a mara moja tu b zaidi ya mara mbili 
je ripoti hii inakusaidiaje katika kudai uwajibikaji 
ni hatua gani serikali ichukue ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma 
kwa mawazo yako wajibu ifanye nini ili kuboresha ripoti zijazo za uwajibikaji kwa mawasiliano zaidi tuma kwa taasisi ya wajibu institute of public accountability s
 dar es salaam tanzania barua pepe tovuti asante kwa muda wako wajibu institute of public accountability wajibu institute of public accountability s
p dar es salaam barua pepe simu tovuti annual report for the year wajibu institute of public accountabilitywajibu annual report for the year contents acronyms iii general information iv message from the chairman board of directors photos vi part one introduction the strategic plan the operating context part two programme implementation program results wajibu well established as professional and respected think tank on accountability matters part three challenges lessons learnt and the way forward challenges encountered the lessons learnt the way forward iwajibu annual report for the year part four annual financial report and audited accounts annual financial reports audited accounts iiacronyms cag controller and auditor general laac local authorities accounts committee pac public accounts committee pic public investment committee ngo non governmental organization lga local government authorities sp strategic plan pets public expenditure tracking system thrdc tanzania human rights defenders coalition mou memorandum of understanding ungc united nations global compact pccb prevention and combating of corruption bureau udom university of dodoma sam social accountability monitor psam public social accountability monitor gfg good financial governance mel monitoring evaluation and learning pocs parliamentary oversight committees wajibu annual report for the year iiiwajibu annual report for the year ivgeneral information current address wajibu institute of public accountability wajibu p
o box ruhinde road plot no
 block house no
 opposite ada estate apartments kinondoni dar es salaam tanzania
bankers national microfinance bank bank house branch p
box dar es salaam tanzania
auditor ernst young certified public accountants plot ursino south new bagamoyo road p
box dar es salaam tanzania
wajibu annual report for the year vmessage from the chairman on behalf of wajibu institute of public accountability am delighted to present to you wajibu s annual report for the year 
this report highlights the key achievements collaborations and lessons learnt during the year 
since its establishment wajibu has been able to retain its good relationship with various key actors in the field of accountability in the country
this engagement stance has been one of wajibu s prerequisites to attain the envisioned impact for the year 
wajibu will maintain the existing relationships and develop others with relevant key stakeholders as way of fostering and enhancing accountability and good governance in the country
wajibu believes that accountability in the country will be achieved if the government implements the recommendations from the country s oversight institutions
in view of this wajibu will collaborate with other stakeholders to advocate for the implementation of the country s oversight institutions recommendations in particular those from the cag pocs and ppra
wajibu will also continue fostering an environment that supports accountability and good governance in tanzania through various interventions focusing on increasing transparency in the management of public resources and the fight against corruption
mr
yona killagane chairman of the board wajibu institute of public accountability wajibu believes that accountability in the country will be achieved if the government implements the recommendations from the country s oversight institutions reports in particular those from the cag pocs and ppra
wajibu annual report for the year viboard of directors mr
yona killagane chairman mr
gosbert kafanabo member ms
sarah reuben member mr
ludovick s
utouh secretary member wajibu annual report for the year part one introduction wajibu institute of public accountability is reputable think tank institution which was founded with the purpose of supporting and promoting public accountability in tanzania
in the year wajibu analyzed issues raised in the reports of the controller and auditor general cag and used the reports of the parliamentary oversight committees pac laac pic to leverage its case on public financial accountability position in the country
these analyzed issues were shared with the cso networks involved with accountability issues particularly so at the lga level and consequently the lessons learnt therefrom were applied to influence policies at the national level
during the year the main thrust of wajibu s intervention continued to be advocating for implementation of the oversight institutions recommendations and influencing the watchdog role of csos on public accountability matters
the grassroots csos and media were well networked through wajibu s provision of accountability information materials to monitor and advocate for accountability
through its strategic plan wajibu also continued to work with key stakeholders including government officials and elected representatives to enhance accountability integrity and ethics in the financial management system in the public sector
the year s advocacy agenda was based on engaging the government officials to become more accountable and transparent in the collection and use of public resources
the strategic plan the year was the second year in the implementation of the strategic plan 
this being the second year of implementation wajibu s activities and outcomes were geared towards attaining the following four strategic objectives i
to increase accessibility of accountability information by generating and disseminating tailored information to suit stakeholder s needs and capacity wajibu annual report for the year ii
to strengthen capacity of citizens and their representatives to use information to demand for proper use of public resources and respond and act on findings and recommendations reported by the country s oversight organs iii
to engage strategic government actors in influencing policy change and implementation and iv
wajibu developed as well established professional and respected think tank on the country s accountability and good governance agenda
the operating context during the year wajibu received several requests to provide its input at various local and international forums and dialogues
one of those is when the parliamentary budget committee asked wajibu to provide its views on the budget bill to assist it in preparing its submission to the full house before the enactment of the appropriation act 
wajibu was further asked by tanzania human right defenders coalition to provide its views on how the amended ngos regulations which were issued on th october will impact on the performance and accountability of the actors in the ngo sector
wajibu was also invited to the international budget partnership meeting ibp in accra ghana to contribute into the hypothesis which state that enhanced communication of the supreme audit institutions recommendations between actors can lead into increased rate of their implementation
media practitioners are now seeing wajibu as one of their dependable source of information when they are writing or reporting on financial accountability matters
several newspaper articles and press releases have shown wajibu s involvement in promoting accountability and good governance in the country
wajibu annual report for the year part two programme implementation this part gives explanation on the overall programme implementation and results that were attained during the implementation of the operational plan 
wajibu managed to implement its operation plan of despite financial challenges during the year
wajibu implemented the four strategic objectives of its strategic plan as mentioned below i
to increase accessibility of accountability information by generating and disseminating tailored information to suit stakeholder s needs and capacity ii
to strengthen capacity of citizens and their representatives to use accountability information to demand for proper use of public resource and response to findings and recommendations reported by the country s oversight organs iii
to engage strategic government actors to influence policy change and implementation and iv
wajibu developed as well established professional and respected think tank on the country s accountability and good governance agenda
in the year wajibu worked with key stakeholders including the government central and local and elected representatives in advocating for accountability integrity and ethics in the financial management system in the public sector
the grassroots csos and media were well networked through provision of accountability information materials to monitor and advocate for accountability
the advocacy agenda was based on engaging the government to become more accountable and transparent in the collection and use of public resources
wajibu annual report for the year detailed description on how wajibu achieved its intended outputs in the implementation of its annual action plan for the year and strategic plan for the period is as explained in the programme results below program results engagement with policy forum on breakfast debates
on th april wajibu in partnership with the policy forum conducted breakfast debate on the state of financial accountability in the country for the year 
the debate was conducted based on the cag s reports of the year which highlighted high public interest issues raised in the central government local government development projects and public authorities reports
this presentation was widely shared among key stakeholders on accountability issues in the country including the chief secretary hon
amb
kijazi who wrote an acknowledgement letter to wajibu congratulating its efforts in promoting accountability in the country
this intervention strengthened wajibu s partnership with the government
information on public financial management and cag reports on user friendly format are provided
in collaboration with giz gfg program wajibu prepared and launched its second simplified and user friendly accountability reports for the year on th july 
these reports were on central government public authorities local government authorities and development projects
mr
yona kilagane chairperson of the board of directors of wajibu flanked by mr
ludovick utouh executive director of wajibu on the right and dr annette mumert gfg program manager on his left launching the accountability reports on th july at julius nyerere convention center jncc wajibu annual report for the year with the support received from the foundation for civil society wajibu developed its first sector wise accountability brochures on water and education sectors based on the cag s development project reports for the year 
these accountability brochures were meant to assist csos ngos conducting pets sam at local government authorities to have access to such information
through wajibu s reflection sessions conducted in dar es salaam and morogoro csos ngos confirmed using the information in the wajibu s accountability reports and brochures in conducting pets and sam at the lgas of their jurisdiction
launching of the accountability book
on th july the accountability book titled uwajibikaji ndani ya kalamu isiyokua na wino authored by the retired controller and auditor general and executive director of wajibu mr
ludovick utouh was officially launched
the author explained the concept of accountability in simplified way based on his own working experience of more than years in the public service
this book written in swahili language is an eye opener and very educative in many ways to people with no financial background
as the cag for years and as the nbaa executive director for over years mr
utouh transformed naot and nbaa to the highly reputable and professional institutions in this country
the accountability book also shares his life story in which young professionals can emulate him and also become visionary and transformative leaders as he has been in their careers
wajibu annual report for the year built capacity of the elected representatives members of the parliamentary oversight committees
wajibu built the capacity of elected representatives through providing relevant accountability information materials to enable them to demand actions from duty bearers
in achieving this output wajibu conducted an accountability information session with the three parliamentary oversight committee members of pac laac pic in collaboration with hivos
the session was based on wajibu s analysis of the cag s reports for the year 
the session included paper presentation on interrogation skills which at the end of the session the members of parliament revealed that it was useful to them
 capacity building to parliamentary oversight committees wajibu annual report for the year accountability conference conducted on ngos csos role in the industrialization process
wajibu held an accountability conference on rd october during the cso week in dodoma with the theme accountability necessary prerequisite in the country s industrialization agenda
the accountability conference was conducted in the csos week which was organized by fcs in collaboration with other csos including wajibu
in this conference which was attended by more than participants from csos ngos government in particular representatives from the then ministry of industry trade and investment the private sector and development partners resulted into resolutions aiming at enhancing accountability in the implementation of the industrialization agenda which were then shared with the government
strengthened capacity of civil society organizations to demand public financial accountability from duty bearers
wajibu was able to conduct session which brought together civil society organizations executive directors from local governments authorities and officers of the prevention and combating corruption bureau dealing with pets and sam at the lgas level
 accountability conference held on rd october dodoma wajibu annual report for the year in this training wajibu presented the sector wise brochure on water and education sectors which analyzed findings from accountability information reports such as the cag s reports the lgas mid term expenditure framework mtef po ralg sectorial reports and ppra reports
these brochures were utilized by cso ngos in conducting public expenditure tracking and social accountability monitoring
the brochures helped the csos to have preliminary information before monitoring the development projects
through pets sam the csos reported to have tracked public development projects with the total value of about tzs 
 billion during the year 
the result was achieved due to the fact that during the training csos entered into agreements with their respective lgas and pccb officers on ways in which the three parties will be exchanging data and information to facilitate pets sam projects
participation in the alat th annual general meeting
wajibu s participation in the alat annual general meetings has yielded good results for two consecutive years
wajibu s relationship with the government has been enhanced through the alat platform where the prime minister of the united republic of tanzania hon
kassim majaliwa mp visited wajibu s pavilion took the accountability reports perused and commented on them that this is good job done
alat agm has also been the main outlet for wajibu s accountability reports to foundation for civil society annual report group photo during the access to information workshop on august morena hotel dodoma wajibu annual report for the year all the local government authorities in tanzania
the minister in charge of local government authorities hon
selemani jaffo mp also took wajibu s accountability reports and commented that i will read them and take action wajibu is my good partner
these encouraging words from the country s high level leaders indeed shows that wajibu s contribution in enhancing accountability in the country is valued
media training on accountability story writing
on th december wajibu organized media training to news editors and journalists
the training was on how to use the cag s reports which was conducted in dar es salaam
the media training had an aim of facilitating media houses to write public accountability stories in the newspapers whereby these stories are based on what has been reported by the cag on public financial management in this country
as result the mwananchi and citizens newspapers wrote articles on accountability
azam media clouds media star tv kwanza tv and tbc one have also invited wajibu to speak on issues of accountability in this country
utouh s accountability and anti corruption lecture series
in the year wajibu successfully conducted two accountability and anti corruption lecture series one on th january at mzumbe university and the other one on th november at university of dodoma udom
the accountability lecture at mzumbe university was the first lecture series to be conducted by wajibu and it participants in the media raining held on th december at kisaga conference hall dar es salaam wajibu annual report for the year was officially launched by dr
laurian ndumbaro permanent secretary at president s office public service management and good governance who was represented by mr
mathias kabundunguru who at that time was director of policy development president s office public service management and good governance
these lessons came with impetus of enhancing collaboration with pccb in the creation of anti corruption and accountability clubs at institutions of higher learning
these clubs aims at promoting the fight against corruption and create champions in enhancing accountability and provide continuous learning to other students on the effects of corruption and the advantages of enhanced accountability in the management of the country s public resources at the institutional level
initiation of research and study to influence policy change
wajibu together with giz gfg programme has came up with research on the effectiveness and efficiency in the management of the lgas revolving fund for women youth and people with disability which requires each lgas to set aside of its own source revenues for the fund
the fund has been facing various challenges including non recovery of the loaned money weak follow up mechanisms failure to identify the beneficiaries and lack of willingness from the lgas to set aside the from their own revenue for the fund
these challenges have been reported in the cag s reports where for the past three years the non recovered loans has been increasing
the research has been concluded and it awaits its presentation to the government in early for its possible action
accountability lecture series held on th november at university of dodoma udom
 wajibu annual report for the year wajibu well established as professional and respected think tank on accountability matters in establishing wajibu as professional and reputable think tank on accountability matters in the country its strategic plan for the period to has identified three areas of implementation which are governance structures management and administration and financial sustainability
in the year wajibu organized series of training coaching and support to strengthen its staff capacity in soliciting for funding for the effective implementation of its programmes
specific interventions were carried out in three implementation areas as follows governance structures
during the year wajibu s board of directors managed to conduct its four quarterly board meetings as directed in the board charter
from the four board meetings the board was able to provide oversight and strategic direction to the implementation of wajibu s strategic plan 
during the year the board of directors approved seven criteria which will be used to select and appoint new board directors in the future
management and administration
through the support of giz gfg programme two staff were trained on fundamentals of social accountability monitoring at psam rhodes university in south africa
the psam training is specialized social accountability monitoring training on public sector which aims at creating capacity to effectively engage in the countries processes of public financial management and accountability
the staff who attended the training are now able to identify possible entry points or areas where wajibu and other csos can interact with the government to improve the country s public financial management and accountability systems
to enable its staff to continuously monitor and manage the implementation of its programme activities and collect results wajibu received one week training on monitoring evaluation and learning mel
as result of the training wajibu developed its mel framework and results database through the support of cbli of arusha
 wajibu annual report for the year financial sustainability
to support the implementation of its five years strategic plan wajibu implemented three different strategic interventions to raise funds
the following are the results attained from the implementation of the three main strategic interventions development of the resource mobilization strategy 
through the support of cbli and giz gfg programme wajibu s staff were trained on different fundraising techniques and were able to develop resource mobilization strategy to support its strategic plan of 
through the resource mobilization strategy wajibu has been able to conduct fundraising events and was able to secure funds enough to implement of its operational plan
continuous dialogue with possible funders
in september wajibu signed contract with kpmg act ii programme with is funded by dfid
the contract is for the kpmg act ii programme to provide basket funding tothe tune of of wajibu s annual budget for the period of two years
resulting from the satisfactory project implementation and compliance to contractual requirements with existing donors wajibu continued to receive funds from an american donor twaweza east africa the foundation for civil society and giz gfg project for the year 
collaboration
this was one of the management strategies to enhance wajibu s capacity to implement its strategic plan and annual action plan
wajibu implemented some of its activities in collaboration with other key partners to enhance the organizations financial and technical capacity to achieve joint results
during the year among our key partners were giz gfg programme hivos and the foundation for civil society
from theses collaborations wajibu was able to prepare the accountability reports for the year prepare and print its first annual report for the year conduct training to parliamentary oversight committees and conduct an accountability conference on industrialization
 wajibu annual report for the year part three challenges lessons learnt and the way forward this part of the report focuses on challenges that were encountered and the lessons learnt during the programme implementation for the year 
it also sets the way forward for continuing improving the capacity of wajibu and its partners to engage with the government in improving public financial management systems and accountability in the country
challenges encountered during the year the main thrust of wajibu s intervention continued to be advocating for effective implementation of the oversight institutions controller and auditor general s recommendations and influencing the watchdog role of csos on public accountability matters through tracking public expenditure and sensitizing society to demand for accountability and good governance from the public officials duty bearers where they believe it is lacking or is insufficient
however there were challenges encountered during the implementation period
these challenges are as follows 
laws and regulations based on the access to information such as the statistics act which came into force in including its amendments which requires csos conducting research or analysis on government data to first get permission from the statistics office before proceeding
this is challenge because it is bureaucratic and time consuming exercise that adds costs into the programme implementation
financial sustainability is also challenge facing wajibu since the demand on its services is increasing especially in analyses and production of accountability information materials that caters for the needs of csos in specific sectors
 wajibu annual report for the year the lessons learnt wajibu conducted feedback session on th december with its stakeholders to understand how they perceive its performance
the session was attended by csos members of the parliamentary oversight committees pac laac and pic higher learning institutions representatives media personnel development partners and government officials
the participants gave positive feedback to wajibu s work especially on how the information that it had prepared and shared with its stakeholders had empowered citizens through csos to demand for accountability at the grassroots level
the feedback on wajibu s reports and products was also positive and members of parliament informed the team that they have been using wajibu s accountability reports as references in their parliamentary oversight functions
csos also testified that they used wajibu s accountability reports and sector wise brochures to track expenditure in the implementation of development projects at local government authorities level
the way forward wajibu through the feedback meeting was able to prepare the upcoming operational plan and budget which will be used in the coming year of operation
key areas in the year s plan are as follows the five strategic outcomes are as listed below 
duty bearers are using oversight recommendations to improve policies and practices of public financial accountability
citizens through csos are actively championing and demanding for accountable collection and use of public resources 
strategic stakeholders are actively engaged through platforms that enable consistent follow up and dialogue on issues of public accountability wajibu annual report for the year 
state and non state actors are fighting corruption to improve accountability in the country 
wajibu developing itself into well established professional and respected think tank on the country s accountability and good governance agenda
 wajibu annual report for the year part four annual financial report and audited accounts this part of the report focuses on the budget implementation for the year financing of wajibu s annual action plan and the audited financial statements for the year ended 
annual financial report in the year wajibu managed to collect tzs million which is in excess of the projected collection of tzs at the beginning of the year
furthermore out of the projected expenditure of tzs million which was required to implement the annual action plan wajibu spent million which is equivalent to only
the summary of the budget implementation is as presented in the table below
figure comparison of the budget and actual revenues and expenditure for the year financing of wajibu s annual action plan 
in the year wajibu s annual action plan required total of tzs million which was equivalent to usd
until december wajibu was able to collect tzs 
 equivalent to of the approved annual budget from seven different local and expected collectionexpected collection expected collection actual collectionactual collectiontzs billions actual collection wajibu annual report for the year international donors
the reported amount does not include direct costs incurred by other donors like giz gfg programme on behalf of wajibu
from the total collection tzs 
 million was an amount collected from the american donor to finance the action plan and budget for the year as shown on the summary table below
table list of all sorces of revenue for the year as distributed in three main funding categories figure proportion of the revenue collected from three main sources of funds in the year development partners actual collection tzs basket funding deferred grant 
 american donor 
 kpmg act 
 twaweza ea 
 sub total 
 project funding foundation for civil society 
 giz local subsidy contract 
 hivos 
 sub total 
 internal generated fund sale of the accountability book 
 sub total 
 total 
 basket funding project funding internal generated funding wajibu annual report for the year project actual expenditure to implement its activities wajibu spent tzs across the nine main outputs as follows table comparison of budgeted cost against actual cost incured in nine outputs for the year output budget actual variance amount tzs expenditure tzs tzs information on public financial management and cag reports on user friendly format are provided accountability index platforms for strategic engagements with key stakeholders groups identified build capacity of the elected representatives at all levels by providing relevant information and tools to enable them demand action from duty bearers capacity of stakeholders to demand accountability strengthened research and study to influence policy change implementation of the od plan advocacy and communication strategy fundraising strategy to support strategic plan for the period to programme costs administration costs total grant project expenditure wajibu annual report for the year audit accounts wajibu annual report for the year wajibu institute of public accountability statement of profit or loss and other comprehensive income as at december note tzs tzs income deferred income amortized capital grants other income expenditure programme expenses administration expenses depreciation charges surplus for the year other comprehensive income total comprehensive income for the year net of tax wajibu annual report for the year wajibu institute of public accountability statement of financial position as at december note tzs tzs assests non current assets property and equipment current assets inventory other receivables cash and cash equivalents total assets equity and liabilities equity accumu ated surplus deficit liabilities non current liabilities deferred revenue current liabilities deferred revenue deferred capital gain loan from related party accounts payable total assets these financial statements were approved for issue by the board of directors on and signed on its behalf by name title chairman signature wajibu annual report for the year wajibu institute of public accountability statement of changes in equity for the year ended december amount tzs balance as at january surplus deficit for the year other comprehensive income total comprehensive income for the net tax balance as at december balance as at january surplus deficit for the year other comprehensive income total comprehensive income for the year net of tax balance as at december wajibu institute of public accountability contacts wajibu institute of public accountability ruhinde road kumbukumbu street p
box dar es salaam tel email website wajibu institute wajibu institute wajibu institutemapato na matumizi ya fedha za ummaripoti ya uwajibikaji mapato na matumizi ya fedha za ummaripoti ya uwajibikaji co funded by european unioniutangulizi bajeti ya taifa utekelezaji wa bajeti jambo la serikali kushindwa kukusanya asilimia ya bajeti ya mwaka jambo la utegemezi wa serikali za mitaa wa ruzuku ya zaidi ya asilimia jambo la miradi ya maendeleo kupokea fedha pungufu kwa asilimia jambo la halmashauri zilipokea ruzuku ya maendeleo zaidi ya makadirio
jambo la kuvuja kwa mapato ya shilingi 
 bilioni usimamizi wa matumizi ya fedha za umma jambo la udhaifu katika usimamizi wa fedha za umma jambo la ukiukwaji wa masharti ya mikataba katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo hitimisho yaliyomoiiripoti ya uwajibikaji ya mapato na matumizi ya fedha za umma ya mwaka imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa miradi ya maendeleo mashirika ya umma na serikali kuu za mwa ka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ni kuwapatia wananchi taarifa ya namna serikali ilivyo tekeleza bajeti ya aifa katika ukusanyaji wa mapato na matumizi ya fed ha za umma kwa mwaka 
ripoti hii imeandaliwa kwa lugha nyepesi ili kumrahisishia msomaji aweze kuelewa kiurahisi mambo yaliyoibuliwa kwenye ripoti za cag
ripoti hii imefafanua maana ya bajeti ya aifa umuhimu wa wananchi kushiriki katika mchakato wa uandaaji wa bajeti ya aifa mapungufu yaliyo jitokeza katika usimamizi wa mapato na matumizi ya fedha za umma na athari kwa huduma za umma zitokanazo na mapungufu hayo
pia ripoti hii imetoa ushauri kwa serikali na wadau wengine wa maendeleo kueleza nini kifanyike ili kuimarisha mifumo ya ukusanyaji wa mapato na usimamizi bora wa matumizi ya rasilimali za umma
ni tegemeo la wajibu kuwa ripoti hii itachochea ari ya wananchi kushiriki kati ka mikutano ya maendeleo kuanzia ngazi za vijiji na mitaa hadi kitaifa ili kukuza na kudai uwajibikaji katika usimamizi wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma pale inapoonekana kuna upungufu
utangulizi bajeti ya aifa bajeti ya aifa ni makisio ya mapato na matumizi kwa mwaka wa fedha husika ambayo utekelezaji wake huanza tarehe julai na kukamilika tarehe juni kila mwaka
bajeti ya aifa huandaliwa kwa kuzingatia vipaumbele vilivyoainishwa katika mpango wa aifa wa maendeleo kwa kipindi husika
makadirio ya mapato na matumizi huandaliwa na serikali kisha hupitishwa na bunge ndipo huitwa bajeti ya aifa
mchakato wa maandalizi ya bajeti ya taifa unahusisha serikali sekta binafsi asasi za kiraia na wananchi
bajeti ya aifa hupitia hatua nne katika uandaaji wake hatua hizo ni uandaaji wa mpango wa maendeleo na bajeti ya taifa uidhinishwaji wa bajeti utekelezwaji wa bajeti ufuatiliaji na tathmini ya bajeti
ushiriki wa wananchi katika mchakato wa bajeti ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania inampa mwananchi nafasi ya kushiriki katika shughuli za maendeleo ya nchi
pia sheria ya serikali za mitaa na
na ya mwaka inazipa mamlaka za serikali za mitaa uwezo wa kuandaa mipango na bajeti katika ngazi ya halmashauri
sheria inazielekeza mamlaka hizi katika kuandaa bajeti zake ziwashirikishe wananchi ili kuweza kutambua mahitaji yao kwa maeneo husika
hivyo jukumu la kwanza kabisa la serikali katika kuandaa bajeti ya aifa ni kukusanya maoni na mahitaji ya wananchi kisha hufuatiwa na kupanga makisio ya mapato na matumizi kwa niaba ya wananchi ambao ndiyo wamiliki wa rasilimali hizo
je ni wakati gani mwananchi anapaswa kushiriki moja kwa moja katika uandaaji wa bajeti mwananchi anashiriki katika uandaji wa bajeti katika serikali za mitaa kuanzia ngazi ya msingi vitongoji vijiji na mitaa ambapo hushiriki katika vikao vya kuibua fursa na vikwazo vya maendeleo o od pamoja na kupanga mipango na vipaumbele vyao kwa mwaka husika
ushirikishwaji wa wananchi katika mchakato wa bajeti ni muhimu kwa sababu husaidia kuifanya bajeti izingatie vipaumbele vya wananchi na kuongeza ufanisi katika usimamizi wa mapato na matumizi ya fedha za umma katika ngazi ya vitongoji vijiji mitaa na kata
 utekelezaji wa bajeti utekelezaji wa bajeti ni dhana inayojumuisha ufanisi na utendaji wa serikali katika kufikia malengo yake ya kila mwaka katika ukusanyaji wa mapato na usimamizi wa matumizi yake
hata hivyo pamoja na kuwepo kwa dhana hii bado kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika utekelezaji wa malengo ya kila mwaka na kupelekea ukusanyaji wa mapato mdogo matumizi mabaya ya rasilimali za umma pamoja na uwepo wa uvujaji wa mapato
ripoti hii inaonyesha pamoja na mambo mengine na mapungufu yafuatayo katika utekelezaji wa bajeti ya jambo la serikali kushindwa kukusanya asilimia ya bajeti ya mwaka kwa mwaka serikali ilipanga kutumia shilingi 
 bilioni katika mgawanyo ufuatao shilingi 
 bilioni sawa na asilimia kwa ajili ya matumizi ya maendeleo na shilingi 
 bilioni sawa na asilimia kwa ajili ya matumizi ya kawaida
hata hivyo serikali ilifanikiwa kukusanya shilingi 
 bilioni sawa na asilimia ya makadirio yaliyoidhinishwa na bunge
hii inaonyesha kuwa serikali ilishindwa kukusanya asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa ikiwa ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na mwaka ambapo ilishindwa kukusanya mapato kwa asilimia 
kushindwa kukusanya mapato kulingana na bajeti iliyoidhinishwa inadhihirisha kuwa bajeti iliyopangwa haikuwa na uhalisia ambao umesababisha matarajio ya wananchi kutofikiwa
mchanganuo wa mapato katika bajeti ya mwaka unaonekana kwenye kielelezo na 
kielelezo na mchanganuo wa mapato katika bajeti ya aifa ya mwaka 
kodimakusanyo yasiyotokana na kodimakusanyo ya halmashaurimikopo ya njemikopo ya ndanimisaada makusanyo makadirio kielelezo na
kinaonyesha kuwa serikali ilishindwa kukusanya kiasi kikubwa kutoka katika mapato ya kodi
kwa mwaka serikali ilipanga kukusanya shilingi 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti
hata hivyo serikali ilikusanya shilingi 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti na kusababisha serikali kushindwa kukusanya asilimia ya malengo ya bajeti
kupitia mapendekezo ya mpango wa maendeleo wa aifa wa mwaka wizara ya fedha na mipango ilieleza changamoto zilizoathiri ukusanyaji wa mapato ya kodi ni pamoja na a athari za uviko katika biashara za ndani na je ya nchi b mmomonyoko wa wigo wa kodi kutokana na biashara nyingi kufanyika kwa njia ya mtandao na c baadhi ya wafanyabiashara wasio waaminifu kukwepa kulipa kodi hususan kupitia njia za magendo kutokutoa stakabadhi za kielektroniki efd receipt wakati wa mauzo na uhamishaji wa faida transfer pricing kwa kampuni zenye mitandao ya kimataifa
athari serikali kutokukusanya asilimia ya mapato yaliyotajarajiwa kukusanywa kunafanya utekelezaji wa bajeti kutofikia malengo yaliyopangwa
kwa mfano ripoti ya cag inaonyesha kuwa serikali za mitaa hazikupokea shilingi bilioni sawa na asilimia ya ruzuku iliyokuwa imeidhinishwa
hii imechangia kwa kiasi kikubwa kushusha uwezo wa halmashauri kutoa na kuboresha huduma kwa wananchi
nini kifanyike ili serikali iweze kukusanya zaidi ya asilimia ya bajeti yake kama inavyopendekezwa kimataifa wajibu inashauri yafuatayo a wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na or tamisemi zifanye upembuzi wa kina wa aina na uwezo wa vyanzo vya mapato vinavyokusanywa katika ngazi ya aifa na serikali za mitaa ili kuwezesha upangaji wa bajeti iliyo halisia zaidi b serikali ikamilishe maboresho ya sera na sheria ya kodi ili kuiwezesha kukusanya kodi katika biashara zinazofanyika mitandaoni na c serikali iendelee kutekeleza mapendekezo ya rasimu ya mapendekezo ya mabadiliko ya sheria za udhibiti na usimamiaji biashara anzania ili kuboresha mazingira ya kufanya biashara kukuza na kulinda walipa kodi 
pefa framework pilar on budget reliability urt april ministry of indutry rade and investment blueprint for regulatory reforms to improve the business environment jambo la utegemezi wa serikali za mitaa wa ruzuku ya zaidi ya asilimia kulingana na ripoti ya cag ya mwaka serikali za mitaa zilikusanya mapato ya shilingi 
 bilioni sawa na asilimia tu ya matumizi yake ya kawaida
matumizi ya kawaida ya mamlaka ya serikali za mitaa yalikuwa shilingi 
 trilioni kiasi ambacho ni kikubwa ukilinganisha na mapato ya ndani ya mamlaka hizo
hii inazifanya mamlaka za serikali za mitaa ziendelee kuwa tegemezi kwa serikali kuu kwa asilimia hali ambayo inahatarisha ufanisi katika utekelezaji wa shughuli mbalimbali za mamlaka hizo
mamlaka ya serikali za mitaa zilizokuwa na utegemezi mdogo na zile zilizokuwa na utegemezi mkubwa zimeainishwa katika jedwali na
jadwali na
 orodha ya halmashauri zenye utegemezi mdogo na mkubwa wa ruzuku kutoka serikali kuu
halmashauri zenye utegemezi mdogo wa ruzuku makusanyo ya ndanimatumizi ya kawaidaasilimia ya utegemezi shilingi bilioni shilingi bilioni jiji arusha 
 emeke 
 jiji dar es salaam 
 jiji dodoma 
 kinondoni 
 halmashauri zenye utegemezi mkubwa wa ruzuku makusanyo ya ndanimatumizi ya kawaidaasilimia ya utegemezi shilingi milionishilingi bilioni kigoma 
 mji mbulu 
 nyasa 
 lushoto 
 buhigwe 
 athari utegemezi wa halmashauri wa fedha toka serikali kuu unazorotosha uwezo wa halmashauri kutekeleza mipango yake na kutoa huduma kwa wananchi pale ambapo serikali kuu haijatoa fedha hizo ama imetoa pungufu ama imechelewa kutoa mfano wa athari za kuwa na utegemezi mkubwa wa ruzuku toka serikali kuu ni halmashauri ya mji wa korogwe ambayo ujenzi wa mabweni ya shule ya sekondari ya wasichana korogwe na umaliziaji wa madarasa shule ya sekondari korogwe havikukamilika hali ambayo inaweza kuathiri mwenendo mzima wa utoaji wa elimu katika halmashauri hiyo
kwa shule ya sekondari ya wasichana kutokuwa na mabweni kuna hatarisha usalama kwa watoto wa kike ambao wanasoma katika mazingira hatarishi
nini kifanyike a mamlaka za serikali za mitaa ziongeze vyanzo vipya vya mapato ili kupunguza utegemezi wa ruzuku kutoka serikali kuu
kwa mfano mamlaka za serikali za mitaa ziongeze jitihada za kupima maeneo mapya ya makazi pamoja na kurasimisha makazi ambayo hayajapimwa
b serikali kuu ipitie mgawanyo wa vyanzo vya mapato kati ya serikali kuu na serikali za mitaa kama vile kodi za majengo ushuru wa maegesho na ushuru wa viwanja
mgawanyo huo uhakikishe serikali za mitaa zinapata kiasi kikubwa zaidi
c halmashauri zijitahidi kuvutia wawekezaji katika maeneo yao ili kupanua na kukuza uchumi wa halmashauri husika
jambo la miradi ya maendeleo kupokea fedha pungufu kwa asilimia serikali kuu ilipanga kutoa kiasi cha shilingi 
 bilioni kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika mamlaka za serikali za mitaa
hata hivyo serikali ilitoa kiasi cha shilingi 
 bilioni sawa na asilimia tu ya bajeti iliyopangwa
upungufu huu ni wa kiasi cha shilingi 
 bilioni sawa na asilimia kama inavyoonyeshwa katika jedwali na 
 jedwali na baadhi ya halmashauri zilizopokea fedha pungufu za utekelezaji wa miradi ya maendeleo halmashaurikiasi kilichopangwakiasi kilichotolewaupungufu asilimia shilingi billioni bahi 
 singida 
 chemba 
 songea 
 arusha 
 athari utolewaji wa fedha pungufu kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwenye baadhi ya halmashauri kufikia asilimia husababisha halmashauri kushindwa kutoa huduma zilizopangwa kwa wananchi
hali hii hupelekea halmashauri kutoa huduma za jamii zisizo za viwango na kusababisha malalamiko ya wananchi dhidi ya serikali yao
kwa kutopewa ruzuku iliyoidhinishwa halmashauri nyingi zinajikuta ziko kwenye migogoro na wakandarasi kwa kuchelewesha malipo yao hivyo kuwepo na nyongeza za gharama za miradi kupitia tozo za riba
nini kifanyike a kutokana na halmashauri kupokea fedha pungufu kwa zaidi ya miaka mitatu iliyopita wajibu inashauri hazina kutoa fedha ambazo zitakamilisha miradi michache ya halmashauri kwa ukamilifu kwa kufanya hivyo itapunguza migogoro iliyopo kati ya halmashauri na wakandarasi
b serikali itekeleze makubaliano inayoingia na wahisahi ya kuchangia gharama za miradi ya maendeleo ambapo mara nyingi kwa serikali kutotekeleza makubaliano hayo kumesababisha ucheleweshawaji wa wahisani kutoa fedha za miradi kwa wakati
 jambo la halmashauri zilipokea ruzuku ya maendeleo zaidi ya makadirio
sheria ya bajeti na
 ya mwaka kifungu cha kinataka matumizi yafanyike kulingana na mgawanyo viwango na aina ya matumizi yalivyo pitishwa na kuidhinishwa na bunge
ukaguzi wa cag umeonyesha kumekuwa na utolewaji wa fedha zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa na bunge kwa baadhi ya halmashauri
ambapo ukilinganisha na mwaka kiasi hiki kimeongezeka kutoka shilingi 
 bilioni hadi kufikia shilingi 
 bilioni kwa mwaka 
hali hii inaweza kusababisha fedha za umma kutumika vibaya na watumishi wa halmashauri hizo kwa sababu fedha iliyopelekwa ni kiasi kikubwa kulinganisha na mahitaji halisi
halmashauri zilizopokea ruzuku zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa ni kama zinavyooneshwa katika jedwali na
 jedwali na baadhi ya halmashauri zilizopokea ruzuku zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa
halmashaurimakisio ya ruzukukiasi kilichotolewa kiasi kilichozidi asilimia shilingi bilioni jiji dodoma 
 emeke 
 nachingwea 
 athari a kutoa ruzuku zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa na bunge ni uvunjifu wa sheria ya matumizi ya umma
hii ni kwa sababu fedha zilizotolewa za ziada hazina idhini ya bunge
b kutoa ruzuku zaidi ya kiasi kilichoidhinishwa na bunge ni kiashiria cha kuwepo kwa udhaifu mkubwa wa usimamizi wa utekelezaji wa bajeti kwani bajeti ya taifa inatakiwa kuwa nyenzo muhimu ya usimamizi wa matumizi ya fedha za umma
 c kutoa ruzuku zaidi kwa baadhi ya halmashauri kunasababisha halmashauri nyingine kupokea ruzuku pungufu hivyo kuathiri utekelezaji wa bajeti za halmashauri hizo na kupelekea kutotimiza malengo yao kwa wakati
pia inaongeza kukosa uwiano wa kimaendeleo kati ya halmashauri moja na nyingine
kwa mfano i kumekua na ongezeko la halmashauri ambazo zimepokea ruzuku chini ya bajeti hadi kufikia halmashauri mwaka kutoka halmashauri mwaka hali ambayo inasababisha kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo katika halmashauri hizo
kwa maana hiyo wananchi wa halmashauri hizo hupata huduma finyu ama hawapati kabisa ii kutolewa kwa ruzuku zaidi kwa asilimia kwa halmashauri kama vile manispaa ya emeke ambayo ina utegemezi mdogo kwa serikali asilimia ukilinganisha na halmashauri zenye utegemezi mkubwa kama vile halmashauri ya wilaya ya kigoma asilimia ambayo ilipewa ruzuku pungufu kwa asilimia kunakiuka matumizi ya fomula ya ugawaji ruzuku kwa halmashauri nchini na kuathiri ukuaji wa uchumi na utoaji wa huduma za jamii hususan kwa halmashauri zenye utegemezi mkubwa kwa serikali
nini kifanyike a or tamisemi kwa kushirikiana na takukuru zifanye uchunguzi ili kujiridhisha kama fedha zilizotolewa zaidi ya bajeti hazikuwa na viashiria vya rushwa na ubadhirifu
b hazina izingatie vigezo fomula ya utoaji ruzuku kwa halmashauri na kuiboresha ili iendane na mahitaji ya sasa ya kiuchumi na kijamii
c wizara ya fedha na mipango ihalalishe ruzuku ya ziada iliyotolewa kwa halmashauri hizo kwa kuomba idhini ya bunge
usimamizi wa mapato jambo la kuvuja kwa mapato ya shilingi 
 bilioni sheria ya fedha za serikali za mitaa iliyopitiwa mwaka inazungumzia jukumu la mkurugenzi wa halmashauri ya wilaya na afisa wa mipango miji katika kusimamia rasilimali fedha katika mamlaka ya serikali za mitaa
ripoti ya cag imeonyesha kumekuwepo na mianya ya uvujaji wa mapato ambayo kama yangesimamiwa kwa umakini yangeweza kuleta tija kwa jamii
zifuatazo ni baadhi ya kasoro zilizojitokeza kwenye ripoti za cag za mwaka kuhusu uvujaji wa mapato ya serikali kielelezo na kasoro zilizosababisha uvujaji wa mapato katika halmashauri athari kutokana na kuvuja kwa mapato katika mamlaka za serikali za mitaa halmashauri zimepoteza mapato na kushindwa kutekeleza miradi ya maendeleo iliyotarajiwa kutekelezwa mwaka 
mawakala kukusanya mapato na kutoyawasilisha kwenye halmashauri ama halmashauri kutokukusanya mapato kutoka katika vyanzo mbalimbali vya mapato ni kiashiria cha rushwa na ubadhirifu wa fedha za umma
nini kifanyie ili kukabiliana na tatizo la kuvuja kwa mapato ya halmashauri wajibu inashauri a watumishi wote wanaofanya maamuzi ambayo yanahatarisha fedha za umma wachukuliwe hatua stahiki kulingana na sheria
hii ni sambamba na kifungu cha cha sheria ya fedha za serikali za mitaa iliyopitiwa mwaka kinachosema ni kosa kisheria kwa mtumishi yeyote wa mamlaka ya serikali za mitaa kufanya jambo litakalo hatarisha usalama wa fedha za mamlaka na b or tamisemi ihakikishe halmashauri zote zinaunganishwa katika mfumo wa kukusanya mapato wa lgrcs tausi pamoja na kuhakikisha inaweka ulinzi wa kimtandao wa kutosha ili kuzuia mfumo usiingiliwe na kusababisha mapato kuvuja kuibwa
 bilioni bilioni bilioni bilioni bilionishilingi shilingi shilingi shilingi shilingi mapato yaliy okusanywa na mawakala kupi tia pos ambayo hayakuwasilish wa benkimapato ya halmashauri ambayo ha yakukusany wa kutoka kwenye vyan zo muhimu vya mapato
t ozo za uchimbaji na usafirishaji wa madini ya ujenzi ambayo hai kukusanywa
mapato ya leseni ziliz oisha muda wake katika halmashauri ambayo hayakuku sanywa
mawakala am bao hawakuwas ilisha mapato ya halmashauri kulingana na mikataba ya ukusanyaji wa mapato
 c or tamisemi kwa kushirikiana na mamlaka ya mapato anzania tra zihakikishe kunakuwepo na mfumo rasmi wa ubadilishanaji wa taarifa za walipa ushuru wa huduma service levy urnover kati yao na halmashauri
usimamizi wa matumizi ya fedha za umma jambo la udhaifu katika usimamizi wa fedha za umma sheria ya fedha za umma ya mwaka kama ilivyorekebishwa mara kwa mara na kifungu cha cha sheria ya fedha za serikali za mitaa iliyopitiwa mwaka zinasema ni kosa kisheria kwa mtumishi yeyote wa mamlaka ya serikali za mitaa kufanya jambo litakalo hatarisha fedha za mamlaka
ripoti ya cag inaonesha kuwepo kwa udhaifu katika usimamizi wa matumizi ya fedha za umma katika taasisi za serikali kuu na mamlaka za serikali za mitaa
hali hii imetokana na maafisa masuuli na watendaji wengine wa serikali kutozingatia sheria taratibu na mipango iliyowekwa ya ulipaji wa fedha za umma
hii imepelekea kuwepo kwa matumizi nje ya bajeti matumizi yasiyokuwa na tija na kufanyika kwa malipo bila kudai risiti za kielektroniki
baadhi ya kasoro zilizojitokeza kutokana na mapungufu hayo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 kielelezo na baadhi ya kasoro katika matumizi ya fedha za umma katika serikali za mitaa matumizi nje ya bajeti kiasi cha shilingi 
 bilioni katika halmashauri 
kukosekana kwa viambatisho katika malipo yenye thamani ya shilingi 
 bilioni katika halmashauri 
matumizi yenye risiti za kughushi kiasi cha shilingi 
 milioni katika halmashauri 
malipo yasiyo na risiti kiasi cha shilingi 
 bilioni katika halmashauri 
kuwepo kwa malipo hewa ya fedha za umma kiasi cha shilingi 
 bilioni katika halmashauri 
malipo yasiyo na tija ya shilingi milioni katika halmashauri halmashauri zililipa shilingi 
 bilioni kwa ajili ya vifaa na huduma ambavyo havikupokelewa
 bilioni 
 bilioni 
 milioni 
 bilioni 
 bilioni milioni 
 bilioni kielelezo na baadhi ya kasoro katika matumizi ya fedha za umma katika serikali kuu 
 bilioni bilionibilioni bilionibilionishilingi shilingishilingi shilingishilingi matumizi ya bila nyaraka stahiki na toshelezi yalifanywa na aasisi 
aasisi tisa zilifanya malipo bila kuidhinishwa na maafisa masuuli malipo kwenye vifungu visivyohusika yalifanywa na aasisi aasisi zilikuwa na masurufu ambayo hayajarejeshwamalipo zaidi ya bajeti yaliyoidhinishwa bila kuwa na uthibitisho wa kibali cha kubadili matumizi kwenye aasisi athari mapungufu yaliyobainishwa yamesababisha athari zifuatazo a kukosekana kwa fedha za kutosha gharama za kutoa ama kuboresha huduma kwa wananchi kama ambavyo bajeti ilivyoelekeza mfano malipo kwa kampuni ya kimataifa ya huduma za makontena anzania ticts yenye jumla ya dola za marekani sawa na shilingi 
 milioni kwa fedha ya kitanzania kwa ajili ya madai ya gharama za kuhifadhi makontena iliyosababishwa na kuchelewa kukomboa vifaa kwa ajili ya wakandarasi m shanxi construction engineering corporation na mineral co
ltd wanaotekeleza mradi wa maji usafi na mazingira mkoani kigoma na lindi
fedha hizo zingetumika kufanya miradi ya maji ambayo kwa sasa inashindwa kufanyika na kuleta athari kwa wakina mama na wasichana ambao wanafuata maji umbali mrefu na wakati mwingine hatarishi kwa usalama wao
b serikali kuendelea kupata hasara ya mabilioni katika matumizi ya fedha za umma ambayo hayana tija ambayo yangeweza kuepukika iwapo watumishi husika wangekua wawajibikaji zaidi katika maamuzi yao nini kifanyike ili kuondoa matumizi yasiyo na tija kwa serikali wajibu inashauri yafuatayo a or tamisemi iwachukulie hatua za kinidhamu wakurugenzi na watendaji mbalimbali waliofanya matumizi yasiokua na tija kwenye halmashauri husika
b wizara ya fedha na mipango iwawajibishe maafisa waliohusika kufanya matumizi yasiyokuwa na tija kwenye taasisi za umma
c bodi zinazosimamia wahasibu wakaguzi wa ndani na maafisa ugavi zifuatilie mwenendo wa uwajibikaji kwa wanataaluma hao ili kuwawajibisha wanapo kwenda kinyume na maadili ya taaluma zao
 jambo la ukiukwaji wa masharti ya mikataba katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ili kukuza makampuni na biashara ndogondogo za wazawa nchini serikali kupitia kanuni na ya kanuni za ununuzi wa umma za mwaka imeweka lengo la taasisi zinazofanya manunuzi zihakikishe kwamba malipo ya wazabuni yanafanyika kwa wakati
kanuni hii inaelekeza kuwa malipo yafanywe ndani ya siku tangu kutolewa kwa hati ya madai kwa taasisi nunuzi
kifungu cha 
 cha masharti ya jumla ya mikataba gcc kinasema kwamba mwajiri atamlipa mkandarasi kiasi kilichothibitishwa na meneja wa mradi ndani ya siku tangu tarehe ya kila cheti hati ya madai
ikiwa mwajiri atafanya malipo kwa kuchelewa mkandarasi atalipwa riba kwa malipo yaliyocheleweshwa
ripoti ya cag inaonyesha kumekuwepo na ukiukwaji wa matakwa ya mikataba katika miradi ya maendeleo ambayo imesababisha hasara kubwa kwa serikali hali iliyopelekea kutozwa riba ya shilingi 
 bilioni
baadhi ya miradi iliyokuwa na ucheleweshwaji wa malipo ni kama inavyoonekana katika kielelezo na 
kielelezo na
 miradi enye ozo za riba kutokana na kucheleweshwa kwa malipo
mradi kiasi shilingi milioni miradi ya sekta ya maji inayotekelezwa katika wilaya 
 programu ya usaidizi wa sekta ya uchukuzi tssp 
 mradi wa uwezeshaji biashara na uchukuzi kusini mwa afrika sattfp 
 mradi wa barabara wa arusha holili 
 programu ya uboreshaji wa miundombinu ya usafirishaji jijini dar es salaam dutp 
 mradi wa multinational rumonge gitaza kibondo kasulu manyovu 
 jumla 
 athari kucheleweshwa kwa malipo ya makandarasi kuna sababisha athari zifuatazo a kukosekana kwa thamani ya fedha na kuongezeka kwa gharama za utekelezaji wa miradi ya maendeleo b wakandarasi kukosa imani na serikali kwa sababu ya kuvunjwa kwa vipengele vya mikataba yao haswa kwenye suala la malipo kwa wakati na c miradi kukamilika chini ya kiwango ambayo inaweza kusababisha madhara kwa wananchi na kusababisha wananchi kukosa huduma stahiki
nini kifanyike wajibu inashauri kitengo cha ukaguzi wa ndani kwenye halmashauri kufanya ukaguzi wa mara kwa mara kwenye mwenendo wa miradi ili kuhakikisha madai yote ya wakandarasi yanalipwa kwa wakati na kuepuka riba zinazotokana na ucheleweshwaji wa malipo hayo
 hitimisho masuala yaliyochambuliwa katika ripoti hii yanalenga kutoa taarifa kwa wananchi juu ya mambo muhimu yaliyoripotiwa katika ripoti za cag za mwaka 
kiujumla kumekuwa na changamoto kwenye ufanisi katika usimamizi wa mapato na utekelezaji wa bajeti kwenye serikali kuu na mamlaka za serikali za mitaa
changamoto hizo zinajumuisha kasoro katika usimamizi na ukusanyaji wa mapato usimamizi wa mikataba na manunuzi ya umma uadilifu wa watumishi wa umma na ukiukwaji wa sheria ya fedha za umma ya mwaka sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka pamoja na sheria ya mamlaka ya serikali za mitaa za mwaka pamoja na utegemezi na utoaji wa ruzuku kutoka serikali kuu
katika kuendelea kukuza mazingira ya uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa fedha za umma wajibu inashauri yafuatayo a vyombo vya habari viendelee kutumia fursa ya ripoti za uwajibikaji zilizorahisishwa kutoka katika ripoti za cag kuuhabarisha umma pamoja na kufuatilia masuala mbalimbali ya uwajibikaji yaliyoibuliwa katika ripoti hizo
hii itasaidia umma kufuatilia masuala yaliyoibuliwa na cag ili kuweza kudai uwajibikaji na utekelezaji wa mapendekezo ya aasisi za usimamizi ndani ya muda uliopangwa
b serikali kupitia wizara ya katiba na sheria na mchakato wa rais wa kuangalia suala la katiba mpya inashauriwa kuangalia vipengele vyote vya katiba vinavyochangia kushusha uwajibikaji wa serikali na watumishi wa umma
c aasisi za kiraia ziendeleze juhudi za kufanya uchechemuzi wa masuala ya usimamizi uwazi na ufuatiliaji pets sam wa rasilimali za umma pamoja na utekelezaji wa sheria kanuni zinazosimamia masuala yote yanayohusu makusanyo na matumizi ya fedha za umma
wajibu ins titute institute of public accountability s
p barabara ya rose garden mtaa wa ndovu nyumba no
 dar es salaam baruapepe
jamuhuri ya muungano wa tanzania bunge la tanzania taarifa ya shughuli za kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria kwa kipindi cha januari hadi januari inatolewa chini ya kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari ofisi ya bunge s
 dodoma yaliyomo sehemu ya kwanza maelezo ya jumla 
 utangulizi 
 majukumu ya kamati 
 njia na mbinu zilizotumika kutekeleza 
 shughuli zilizofanyika 
 kutembelea na kukagua utekekelezaji wa miradi ya maendeleo 
 kuchambua miswada ya sher ia na mikataba ya kimataifa inayopendekezwa kuridhiwa na bunge iliyo chini ya wizara inazozisimamia 
 kupokea na kujadili taarifa za utekelezaji za wizara 
 kuchambua taarifa za wizara kuhusu utekelezaji wa bajeti kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mapato na matumizi kwa mwaka wa fedha 
sehemu ya pili 
 uchambuzi wa matokeo ya utekelezaji wa majukumu ya kamati 
 maelezo ya jumla 
 matokeo ya uchambuzi wa kamati 
 ushiriki wa wadau katika utungwaji wa sheria 
 upatikanaji wa fedha kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
 ufinyu wa muda wa kamati kutembelea na kukagua miradi ya maendeleo 
 usimamizi sahihi wa matumizi ya fedha za umma 
 semina na mafunzo 
 utatuzi wa kero za muungano 
 usimamizi na utoaji wa haki nchini 
 changamoto za ukosefu wa ajira kwa vijana na uwekaji wa mazingira wezeshi kwa watu wenye ulemavu sehemu ya tatu 
 mapendekezo ya kamati 
 ushiriki wa wadau katika utungwaji wa 
 upatikanaji wa fedha kwa ajili ya utekelezaji miradi ya maendeleo ii 
 ufinyu na ukomo wa bajeti kwa taasisi ambazo kamati inazisimamia 
 ufinyu wa muda wa kamati ku tembelea na kukagua miradi ya maendeleo 
 usimamizi sahihi wa matumizi ya fedha za umma 
 semina na mafunzo kwa kamati 
 utatuzi wa kero za muungano 
 usimamizi na utoaji wa haki nchini 
 changamoto za ukosefu wa ajira kwa vijana 
 uwekaji wa mazingira wezeshi wa watu wenye ulemavu 
 utekelezaji wa maagizo ya kamati sehemu ya nne 
 hitimisho 
 shukrani taarifa ya shughuli za kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sh eria kwa kipindi cha januari hadi januari inatolewa chini ya kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari sehemu ya kwanza maelezo ya jumla 
 utangulizi mheshimiwa spika kwanza kabisa nap enda kumshukuru mungu kwa kunipa nafasi hii adhimu kusimama mbele ya bunge lako ukufu kwa ajili ya kuwasilisha taarifa ya mwaka ya kamat i
hii ni taarifa ya mwisho ya kamati kwa kipindi cha iaka miwili na nusu ya kwanza ya uhai wa bunge hili
kwa kuzingatia hilo naomba nitumie nafasi hii kuwashukuru wajumbe wa kamati kwa kujitoa kwao na kufanya kazi kwa weledi na ufanisi katika kuhakikis ha kwamba kamati inatekeleza majukumu yake kwa wakati na ubora unaotakiwa
mheshimiwa spika kabla ya kusoma taarifa hii napenda kumpongeza sana dr
adelardus kilangi kwa kuteuliwa kuwa mwanasheria mkuu wa serikali na ndg paul ngwembe kwa kuteuliwa kuwa naibu mwanasheria mkuu wa serikali
mwanasheria mkuu wa serikali ni kiungo muhimu sana kati ya kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria na serikali kwa ujumla na hivyo tunawatakia utumishi uliotukuka katika dhamana kubwa waliyopewa na mheshimwa rais
mheshimiwa spika kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria ina wajibu wa kuwasilisha aarifa ya mwaka ya shughuli zake kwa madhumuni ya kujadiliwa katika mkut ano wa mwisho kabla ya mkutano wa bajeti
mheshimiwa spika taarifa hii inaelezea shughuli zilizotekelezwa na kamati kwa kipindi cha januari hadi januari na imegawanyika katika sehemu kuu nne zifuatazo i
sehemu ya wanza inatoa maelezo ya umla kuhusu majukumu ya kamati na shughuli zilizotekelezwa ii
sehemu ya pili ina husu uchambuzi na matokeo ya utekelezaji wa majukumu ya kamati iii
sehemu ya tatu inabainisha maoni na mapendekezo ya kamati na iv
sehemu ya nne ni hitimisho la taarifa
 majuk umu ya kamati mheshimiwa spika kwa mujibu wa nyongeza ya nane fasili ya kifungu cha na fasili ya kifungu cha ch kanuni za kudumu za bunge toleo la januari kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria ni moja kati ya kamati tisa za kud umu za bunge za kisekta
kamat hii inasimamia wizara atu ambazo ni ofisi ya akamu wa rais muungano ofis ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na watu wenye ulemavu na wizara ya katiba na sheria
mheshimiwa sp ika majukumu ya kamati hii ni i
kushughulikia bajeti za wizara inazozisimamia ii
kushughulikia miswada na mikataba ya kimataifa inayopendekezwa kuridhiwa na bunge iliyo chini ya wizara inazozisimamia iii
kushughulikia taarifa za tendaji za kila waka za wizara hizo na iv
kufuatilia utekelezaji wa majukumu ya wizara hizo
 njia na mbinu zilizotumika kutekeleza mheshimiwa spika ili kutekeleza majukumu yake kwa weledi na ufanisi kamati ilitumia njia na mbinu mbalimbali zilizoendana na matakwa ya kanuni ya na ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari kuh usu kukutana ushirikishaji wa wadau kuhudhuria na kushiriki shughuli za kamati na uzingatia ji wa bajeti ya kamat iliyoidhinishwa kwa mwaka na 
njia zilizotumika ni i
vikao na wizara kwa ajili ya kupokea na kujadili ta arifa za utekelezaji wa wizara na taasisi inazozisimamia ii
kuwataka mawaziri kutoa maelezo na ufafanuzi wa masuala mbalimbali yaliyohitaji ufafanuzi
kwa mfano katika mkutano wa tisa wa bunge la kamati ilipoke taarifa maalumu kutoka tume ya pamoja ya utatuzi wa kero za muungano ambayo ipo chini ya ofisi ya makamu wa rais muungano iii
ziara za kutembelea na kukagua utekelezaji wa miradi ya maendeleo iliyotengewa fedha katika mwaka wa fedha kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari ili kujiridhisha na ufanisi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo iliyo chini ya wizara zinazosimamiwa na kamati iv
kuwaalika wadau mbalimbali kwa ajili ya kutoa maoni yao kwenye miswad ya sheria iliyoletwa kwenye kamati kwa mujibu wa kanuni ya na ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari v
kuwasilisha mbele ya kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti hoja mahsusi zilizotokana na bajeti za wizara zinazosimamiwa na kamati za mwaka wa fedha na vi
kupata mafunzo mbalimbali kwa lengo la kujifunza na kubadilishana uzoefu na taasisi mbalimbalimbali za serikali na asasi za kiraia
 shughuli zilizofanyika mheshimiwa spika katika kipindi cha januari hadi januari kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria imetekeleza shughuli zifuatazo 
 kutembelea na kukagua utekekelezaji wa miradi ya maendeleo mheshimiwa spika ili kukidhi matakwa ya kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januar i kuhusu kamati za kisekta kutembelea na kukagua utekelezaji wa miradi ya maendel eo kwa mwaka wa fedha unaoishia kamati hii ilitembelea na kukagua iradi mbalimbali ya maendeleo iliyo chini ya ofisi ya waziri mkuu wizara ya katiba na sheria na ofisi ya makamu wa rais iliyopo unguja pemba na dar es salaam
kamati pia ilitembelea radi wa ukuzaji masoko na mitaji ijijini mivarf ulioko dakawa morogoro na mradi wa iwand cha sukari cha mkulazi ulio po wilayani mvomero morogoro tarehe novemba 
 kuchambua miswada ya sheria na mikata ba ya kimataifa inayopendekezwa kuridhiwa na bunge iliyo chini ya wizara inazozisimamia mheshimiwa spika kwa mujibu wa kanuni ya ikisomwa pamoja na nyongeza ya nane b ya kanuni za kudumu za bunge to leo la januari katika ipindi kinachotolewa taarifa kamati yangu il ishughulikia miswada ya sheria na maazimio mawili ya kimataifa kama ifuata vyo i
miswada ya sheria za marekebisho ya sheria mbalimbali miscelleneous ammendments bills ii
sheria ya utoaji wa huduma za msaada wa kisheria ya mwaka the legal aid act iii
maazimio awili ya bunge kuhusu mkataba wa vitambulisho vya mabaharia na
 wa mwaka seafarer s identity documents convention revised of na mkataba wa kimataifa wa kazi za ubaharia wa shirika la kazi duniani wa mwaka maritime labour convention of iv
kamati kwa kushirikiana na kamati zingine nne za kisekta ilichambua na kujadili miswada miwili ya sheria kuhusu sheria ya mapitio na majadiliano kuh usu masharti hasi katika mikataba ya maliasili za nchi wa mwaka the natural wealth and resources contracts review and re negotiation of unconsionable terms bill of na sheria ya mamlaka ya nchi kuhusiana na umiliki wa maliasili wa mwaka the natural wealth and resources permanent sovereighty bill 
mheshimiwa spika kamati ilichambua kwa weledi na umakini miswada na maazimio hayo na kuwasilisha maoni na ushauri wake katika bunge lako ambap yote yaliridhiwa na kupitishwa na bunge lako tukufu kuwa sheria za nchi
 kupokea na ujadili taarifa za utekelezaji za wizara mheshimiwa spika kamati ilipokea na kujadili taarifa za utekelezaji wa majukumu ya wizara inazozisimamia pamoja na taasisi zake
taarifa hizo ni i
taarifa ya wizara mambo ya katiba na sheria ku husu utekelezaji wa majukumu ya ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali ofisi ya mkurugenzi mkuu wa mashtaka shule ya sheria tanzania wakala wa usajili ufilisi na udhamini tume ya marekebisho ya sheria tume ya haki za binadamu na utawala bora tume ya utumishi wa mahakama na chuo cha utumishi wa mahakama lushoto ii taarifa ya ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi ajira vijana na watu wenye ulemavu kuhusu utekelezaji wa ajukumu ya taasisi zifuatazo tume ya aifa ya uchaguzi ofisi ya msajili mkuu wa vyama vya siasa wakala wa afya na usalama mahali pa kazi mfuko wa fidia kwa wafanyakazi shirika la tija la taifa tume ya usuluhishi na utatuzi na kazi na ajira
mheshimiwa spika lengo la kupokea na kujadi li taarifa za utekelezaji wa wizara na taasisi zake ilikuwa ni kutekeleza jukumu la kibunge la kuisimamia serikali kama inavyoainishwa katika ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka 
baada ya kujadili taarifa hizo kamati il ibaini masuala mbalimbali ambayo yanafafan uliwa katika ehemu ya pili ya taarifa hii
 kuchambua taarifa za wizara kuhusu utekelezaji wa bajeti kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mapato na matumizi kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika kwa kuzingatia masharti ya kanuni ya ikisomwa pamoja na nyongeza ya nane kifungu a ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari kamati ili chambua taarifa za utekelezaji wa bajeti za wizara inazo zisimamia kwa mwaka wa edha na kufanya ulinganisho wa akadirio ya mapato na matumizi ya wizara hizo kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika matokeo ya uchambuzi uliofanywa na kama ti yanaelezewa kwa kina katika ehemu ya pili ya taarifa hii
sehemu ya pili 
 uchambuzi wa mat okeo ya utekelezaji wa majukumu ya kamati 
 maelezo ya jumla mheshimiwa spika baada ya kuainisha majukumu ya kamati na shughuli zilizotekelezwa na kama ti kwa kipindi cha januari hadi anuari naomba sasa nitoe taarifa kuhusu masuala mbalimbali ambayo kamati imeyabaini wakati ikitekeleza majukumu yake
mheshimiwa spika masuala yatakayotolewa taarifa ni yale ambayo kamati imebaini kuwa ni changamoto ambazo zinahitaji kupewa umuhimu wa kipekee ili kuziwezesha kamati wizara na taasisi zake kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi hivyo kuleta tija kwa taifa
masuala hayo ni i
ushiriki wa wadau katika utungwaji wa sheria ii
upatikanaji wa fedha kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo iii
ufinyu na ukomo wa bajeti kwa taasisi zote ambazo kamati inazisimamia iv
ufinyu wa uda kwa kamati kutembelea na kukagua miradi ya maendeleo v
usimamizi sahihi wa matumizi ya fedha za umma vi
semina na mafunzo vii
usimamizi na utoaji wa haki nchini viii
changamoto za ukosefu wa ajira kwa vijana ix
ujenzi wa azingira wezeshi kwa watu wenye ulemavu 
 matokeo ya uchambuzi wa kamati mheshimiwa spika naomba sasa kutoa maelezo kuhusu matokeo ya uchambuzi wa kamati kwenye masuala yaliyoainishwa hapo juu
 ushiriki wa wadau atika utungwaji wa sheria mheshim iwa spika katika kipindi kinachotolewa taarifa kamati ilichambua na kujadili miswada mitatu ya kisekta maazimio mawili na miswada sita ya sheria za marekebisho ya sheria mbalimbali
jumla ya sheria zote zilizochambuliwa na ku jadiliwa na kama ti zikiwemo sheria zilizomo katika miswada ya marekebisho ya sheria mbalimbali ni sheria 
mheshimiwa spika wakati wa uchambuzi kamati ilibaini changam oto ya wizara au aasisi husika kutowashirikisha adau wanaoguswa na marekebisho ya sheria husika ka tika mchakato wa marekebisho yanayofanyika
kwa mfano katika muswada wa sheria ya marekebisho ya sheria mbalimbali na
wa mwaka ambao lisomwa bungeni kwa mara ya pili na tatu wezi februari kamati ilibaini kuwa wadau wa ekta ya usafirishaj na mafuta hawakushirikishwa vya kutosha katika marekebisho yaliyokusudiwa kufanywa katika sheria ya tozo za barabara na mafuta sura ya 
katika muswada wa sheria ya marekebisho ya sheria mbalimbali na
wa mwaka ambao ulisomwa kwa mara ya pi li na tatu bungeni wezi septemba kamati ilibaini kwamba adau wa sekta ya usafirishaji hawakushirikishwa vya kutosha katika marekebisho yaliyokusudiwa kufanywa katika sheria ya mamlaka ya udhibiti usafiri wa nchi kavu na majini sumatra sura ya 
mheshimiwa spika mwezi julai mwaka kamati ilijadili na kuchambua muswada wa sheria ya marekebisho mbalimbali na
wa mwaka 
muswada huu ulifanya marekebisho makubwa katika sheria ya madini sura ya the mining act cap sheria ya petroli sura ya the petroleum act cap sheria ya kodi ya mapato sura ya the income tax act cap sheria ya kodi ya ongezeko la thamani sura ya the value added tax act cap sheria ya bima sura ya the insurance act cap na sheria ya usimamizi wa kodi sura ya the tax administration act cap 
katika uchambuzi wa muswada huu kwa kutumia kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari kamati iliwaalika wadau mbalimbali zaidi ya utoka taasisi za serikali asasi za kiraia taasisi za ini na awakilishi kutoka sekta binafsi na hasa makampuni ya mafuta na esi ambao walifika kwenye kamati kutoa maoni yao kuhusu muswada huu
ushiriki wa adau wengi katika muswada huu ulikua ni mfano mzur wa namna ambayo adau wanatakiwa kushirikishwa kwa kiwango cha kutosha katika uchambuzi wa miswada
mheshimiwa spika katika muswada huu pamoja na mambo mengine kamati ilipitisha marekebisho mba limbali yanayoleta tija katika sekta ya madini kama vile kuund wa kwa tume ya adini kuongeza wigo wa ushiriki wa ananchi katika utoaji wa huduma mbalimbali katika migodi
local content
mheshimiwa spika wajibu wa kuwashirikisha wadau katika mchakato wa kutunga au kurekebisha sheria yeyote ile ni wajibu wa kikatiba kwa mujibu wa ibara ya d na ya katiba ya jamuhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka 
jukumu hili pia ni jukumu la kikanuni kwa mujibu wa kanuni ya na ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari 
hivyo ni jukum la kila wizara au taasisi ya serikali inayokusudia kuwa na muswada au kufanya marekebisho ya sheria yeyote kuwashirikisha wadau wakuu katika muswada huo au marekebisho yanayokusudiwa kabla ya muswada wa sheria husika kus omwa bungeni kwa mara ya kwanza
 upatikanaji wa fedha kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika kamati ilizingatia masharti ya kanuni ya na kufanya ziara za ukaguzi wa miradi ya maendeleo iliyotengewa fedha kwa mwaka wa fedha kwa wizara na taas isi inazozisimamia kama ifuatavyo i
ofisi ya waziri mkuu fungu mradi na
 ujenzi wa soko na barabara pemba na mradi na
 ujenzi wa soko na barabara unguja ii
ofisi ya makamu wa rais muungano fungu mradi wa ujenzi wa barabara kwa kiwa ngo cha changarawe kwa kushirik iana na radi wa mivarf huko pemba
iii
wizara ya mambo ya katiba na sheria fungu mradi wa ujenzi wa ofisi ya tume ya haki za binadamu na utawala bora iliyoko pemba fungu 
mheshimiwa spika katika ziara hizo kamati ilibaini kuwa miradi mingi iliyotengewa fedha haikutekelezwa ipasavyo kutokana na fedha ndogo kutolewa
kwa mfano ukarabati wa ofisi ya tume ya haki za binadamu na utawala bora pemba ulichukua zaidi ya miaka mitano tangu mwaka wa fedha ukamilika kutok ana na ku tengewa fedha kidogo kwa ajili ya ukaraba ti
hata hivyo katika mwaka wa fedha tume ilitenga fedha ya kutosha kukamilisha ukarabati wa ofisi hii ambao umegharimu shilingi milioni arobaini mpaka kukamilika kwake
mheshimiwa spika ipo iradi ya aendeleo ambayo haikupokea fedha kabisa mpaka wezi machi wakati kamati inafanya uchambuzi wa taarifa za utekelezaji wa bajeti za wizara
kwa mfano mradi a
 mfuko wa maendeleo ya vijana na mradi na
 mradi wa uwezeshaji wananchi kiuchumi ambayo ipo chini ya ofisi ya waziri mkuu
mheshimiwa spika miradi ya mivarf iliyoko pemba na unguja mradi na
 unao husu ujenzi wa masoko na barabara unguja na pemba imekua ikitekelezeka kwa ufanisi kubwa kwa sababu ya ufadhili kutoka benki maendeleo afrika afdb pamoja na shirika la kimataifa la maendeleo ya kilimo ifad
mheshimiwa spika kuhusu iradi ya mivarf iliyoko pemba unguja na sehemu mbalimbali hapa tanzania bara kamati iliishauri serikali kwa kushirik iana na benki ya maendeleo ya afrika na shirika la kimataifa la maendeleo ya kilimo kukamilisha mchakato wa makubaliano ya awamu ya pili ya uendelezaji na utekelezaji wa miradi hii katika jamuhuri ya muungano wa tanzania
 ufinyu na ukomo wa bajeti kwa taasisi ambazo kamati inazisimamia mheshimiwa spika kamati ilifanya uchambuzi wa kina wa taarifa za bajeti kwa mwaka wa fedha kwa mafungu ya wizara na taasisi inazozisimamia kama ifuatavyo ofisi binafsi ya makamu wa rais fungu ofisi ya makamu wa rais fungu ofisi binafsi ya waziri ya waziri mkuu fungu ofisi ya waziri mkuu fungu tume ya usuluhishi na utatuzi fungu ofisi ya msajili wa vyama vya siasa fungu tume ya taifa ya uchaguzi fungu kazi na ajira fungu wizara ya sheria na katiba fungu ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali fungu ofisi ya mkurugenzi mkuu wa mashtaka fungu tume ya haki za binadamu na utawala bora fungu tume ya maboresho ya sheria fungu na tume ya tumishi wa mahakama fungu 
mheshimiwa spika kamati ilifanya uchambuzi wa bajeti ya wizara na taasisi hizi na kulishauri bunge lako tukufu kuzipitisha bajeti zake pamoja na changamoto zilizoonekana katika kila taasisi
kwa mfano katika uchambuzi wa taarifa ya utekelezaji wa bajeti ya tume ya haki za binadamu na utawala bora fungu kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mapato na matumizi ya tume kwa mwaka wa fedha kamati ilibaini kwamba tume imekua ikitengewa fedha kidogo sana ka tika kila bajeti kwa mia ka zaidi ya mitatu mfululizo hivyo kuathiri utekelezaji wa majukumu yake
wa mwaka wa fedha tume iliidhinishiwa na bunge kiasi cha shilingi lakini ilipokea kiasi cha shilingi tu
sawa na asilimia 
mheshimiwa spika kamati ilifanya jitihada za kutosha ili bajeti ya tume iongezwe kwa kupeleka ombi katika kamati ya bunge ya ajeti kwa lengo la kuishawishi serikali kuongeza bajeti ya tume
hata hivyo jitihada hizi hazikufanikiwa ka tika mwaka wa fedha kutokana na ukomo wa bajeti
hivyo serikali iliahidi kulifanyia kazi suala hili katika bajeti ya mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika kamati inaipongeza serikali kwa ku timiza ahadi yake katika mwaka wa fedha kwa kuongeza bajeti ya tume ya haki za binadamu na utawala bora kwa fedha ya matumizi mengineyo oc kutoka shilingi milioni mia tisa tisini na nne laki tano kumi na nne elfu 
 katika mwaka wa fedha mpaka shilingi bilioni moja milioni mia tano sitini na sita na themanini elfu 
 katika mwaka wa fedha 
ongezeko hili ni sawa na asilimia 
 ufinyu wa muda wa kamati kutembelea na kukagua miradi ya maendeleo mheshimiwa spika kanuni ya ya kanuni kudumu za bunge inazitaka kamati za kisekta kutembelea na kukagua utekelezaji wa miradi ya maendeleo iliyotengewa fedha kwa mwaka wa fedha unaoisha
ufinyu wa muda unakwamisha utekelezaji wa kanuni hii
kamati ya katiba na sheria inasimamia ofisi ya mak amu wa rais muungano ambayo ina miradi unguja na pemba
siku za kikanuni za kukag ua miradi ya maendeleo ni siku saba ambazo kiuhalisia hazitoshi kukagua miradi ya maendeleo kwa ufanisi tanzania bara na tanzania zanzibar
mheshimiwa spika kutokana ufinyu wa muda wa ukaguzi wa miradi ya maendeleo kamati ilifanikiwa kutembelea iradi ya maendeleo michache sana katika kipindi cha januari hadi januari 
 usimamizi sahihi wa matumizi ya fedha za umma mheshimiwa spika kamati ya atiba na sheria inasimamia pia sekta ya kazi na jira ambayo ndani yake kuna baadhi ya mifuko ya hifadhi ya jamii kama mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii nssf na mfuko wa fidia kwa wafanyakazi wcf
katika taarifa kamati kuhusu utekelezaji wa bajeti ya ofisi ya wazi ri mkuu kwa mwaka wa fedha na pamoja na makadirio ya mapato na matumizi kwa ofisi hiyo kwa mwaka wa edha na ambaz zilisomwa mwezi april i na kamati ili ishauri serikali kufuatilia kwa karibu na kuchukua atua kali za kinidhamu kwa watendaji wote wa nssf waliohusika na tuhuma mbalim bali za ubadhirifu wa fedha za umma katika iradi yake mbalimbali ya uwekezaji
 mheshimiwa spika katika taarifa ya kamati iliyosomwa wezi april i kamati ililieleza bunge lako ukufu kwamba serikali ilikua inaendelea na uchunguzi wa tuhuma hizi na hasa kwa kutumia mamlaka ya kupambana na kudhibiti rushwa benki kuu ya anzania bot mamlaka ya usimamizi wa sekta ya hifadhi ya jamii ssra pamoja na amlaka nyingine za kich unguzi za serikali
mheshimiwa spika serikali ya wamu ya tano imejipambanua katika kubana matumizi na kuziba mianya yote ya rushwa na ubadhirifu wa fedha za umma
ni muh imu kwa ifuko yote ya hifadhi ya amii kutumia na kuwekeza fedha za ananchi zili zowekwa katika mifuko hiyo kwa namna iliyo na tija kwa ananchama wa ke na katika uen delevu na uimara wa kifedha wa ifuko husika financial sustainability and liquidity of the funds
kwa namna ya pekee kamati inaipong eza serikali kwanza kwa kuunda odi mpya ya nssf na pili inaipongeza odi mpya ya nssf kwa kuchukua hatua stahiki ya kuwasimamisha kazi afanyakazi wote wa nssf ambao wametajwa katika tuhuma hizo tarehe juni katik kikao cha kawaida cha cha bodi ya nssf
mheshimiwa spika ni vema atumishi wa sekta ya ifadhi ya jamii kutambua kwamba wamepewa dhama na kubwa ya kusimamia vizuri fedha za wanachama na inawapasa kuibeba dhamana hii kwa uangalifu mkubwa
mheshimiwa spika kamati hii kwa miaka iwili mfululizo iliishauri serikali kutazama uwezekano wa kuunganisha mifuko hifadhi ya jamii ili kuwa na sekta ya hifadhi ya jamii iliyo na ifuko michache na inayoweza kuwafikia wafanyakazi wengi kwa urahisi na kwa ufanisi zaidi
tunapenda kwa mara nyingine tena kuipongeza serikali hii sikivu ya rais dkt
john pombe magufuli kwa kuufanyia kazi ushaur huu wa kamati na kuunganisha ifuko hii kupitia muswada wa kuanzisha mfuko wa hifad hi ya jamii kwa atumishi wa sekta ya umma wa mwaka the public service social security fun bill of ambao taya ri umesomwa kwa mara ya pili na ya tatu na kupitishwa na bunge hili kuwa sheria ya nchi
 semina na mafunzo mheshimiwa spika katika kipindi cha januari mpaka januari kamati ilipatiwa semina mafunzo kutoka taasisi na asasi mbalimbali za kiraia kwa ajili ya kujenga uelewa wa masuala mbalimbali ya kisheria
taasisi ambazo zimetoa mafunzo kwa kamati katika kipindi hiki ni kama ifuatavyo shirika la maendeleo la umoja wa mataifa chini ya mradi wake wa legislative support program undp lsp shirika la umoja wa mataifa la wanawake un women kwa kushirikiana na umoja wa wabunge wanawake tanzania twpg umoja wa mabunge duniani ipu jukwaa la uchambuzi wa sera tanzania policy forum chama cha wanasheria wanawake tanzania tawla kituo cha sheria na haki za binadamu lhrc chama cha mawakili tanganyika tls mtandao wa vikundi vya wakulima tanzania mviwata na mamlaka ya afya na usalama mahali pa kazi osha mheshimiwa spika kutokana na mafunzo yaliyotolewa wajumbe wamejeng ewa uwezo kuhusu mambo ya sheria
 utatuzi wa kero za muungano mheshimiwa spika moja kati ya maeneo muhimu ambayo kamati hii inashughulika nayo ni kuhakikisha kwamba kero za muungano zinatatuliwa kwa wakati
kamati ilikutana na waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais anayeshughulikia masuala ya muungano tarehe novemba hapa dodoma na kupokea taarif ya utekelezaji kutoka kamati aalum ya pamoja ya kutatua kero muungano iliyoundwa na ataalamu mbalimbali kutoka serikali ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi zanzibar
kamati hii maalum iliundwa toka waka kwa lengo la kuhakikisha kwamba kero za muungano zinapunguzwa na kutatuliwa kabisa ili wananchi wa pande zote mbili waendelee kufurahia matunda ya muungano
mheshimiwa spika zipo kero ambazo ofisi ya makamu wa rais inatakiwa kuendelea kuzi tatua kupitia kamati hii maalum ili kuendelea kudumisha muungano
kwa mfano ajira kwa atumishi wa anzibar katika aasisi za muungano ushirikiano wa zanzibar na taasisi za nje uwezo wa ser ikali ya zanzibar kukopa ndani na nje ya nchi ushiriki wa zanzibar katika jumuiya ya afrika mashariki mgawanyo wa mapato ya kodi na misaada wafanyabiashara wa zanzibar kuendelea kutozwa kodi mara mbili utafutaji na uchimbaji wa mafuta na gesi asilia na usajili wa vyombo vya moto
kero hizi zote zinaendelea kutatuliwa na serikali zote mbili na jitihada kubwa zimefanyika na serikali ya jamuhuri ya muungano wa tanzania kuhakikisha kwamba kero hizi zinapungua
 usimamizi na utoaji wa haki nchini mheshimiwa spika moja kati ya majukumu ya wizara ya mambo ya katiba na sheria ni kusimamia haki na mfumo wa utoaji haki
eneo hili bado limekua na changamoto nyingi hapa tanzania kama vi le ufinyu wa ajeti na mrundikano wa kesi ahakamani
kutokana na ufinyu wa ba jeti kumekua na uhaba mkubwa wa mahakimu na rasilimali atu katika kusimamia utoaji haki tanzania
kwa mfano kwa waka pekee mahakama ya tanzania ilikua na jumla ya mashauri 
kama hakuna ubunifu na mipango ikakati ya kupunguza wingi wa mash auri haya kitaalam haki za atu wengi zitaathirika
mheshimiwa spika tatizo la mrundikano wa kesi kuanzia katika mahakama za mwanzo hadi mahakama ya rufaa ya tanzania bado ni kubwa sana
kwa mfano katika mahakama ya rufaa ya tanzania kwa muda wa miaka taarifa ya utekelezaji ya mahakama ya tanzania kwa mwaka mfululizo idadi ya ajaji imebakia kuwa ni lakini idadi ya mashauri kwa mwaka imekua inaongezeka kila waka kwa mfano na 
mheshimiwa spika kamati inapongeza sana uamuz wa mahakama ya rufaa wa tarehe februari kwa kumwondole mkurugenzi wa mashtaka dpp amlaka ya kuzuia dhamana ya mshtakiwa bila kulazimika kutoa sababu chini ya kifungu cha cha sheria ya mwenendo wa mashauri ya jinai
katika huk umu hiyo atika kesi ya ufaa ya mwanasheria mkuu wa serikali dhidi ya mwanaharakati wa haki za binadamu jeremia mtobesya mahaka ma ya rufaa imesema kwamba ifungu hiki ni kinyume na ibara ya ya katiba na ni batili
kifungu hiki kimekua ni kikwazo kikubwa katika kusimamia haki za watuhumiwa wengi na uamuzi huu wa mahakama ya rufaa ni wa kupongezwa sana
 changamoto za ukosefu wa ajira kwa vijana na uwekaji wa mazingira wezeshi kwa watu wenye ulemavu mheshimiwa spika kamati inatambua kwamba ofisi waziri mkuu inaendelea kuchukua hatua mbalimbali ili kukabiliana na changamoto mbalimbali za ukose fu wa ajira kwa ijana na uwekaji wa mazingira wezeshi kwa watu wenye lemavu
hata hivyo maeneo haya ya maendeleo ya vijana na watu wenye ulemavu hayana ma fungu ya moja kwa moja ya kibajeti katika ofisi ya waziri mkuu
kukosekana kwa mafungu ya kibajeti mahusu si kwa ajili ya vijana na watu wenye lemavu kunaleta changamoto kubwa katika usimamizi na utekelezaji wa sera sheria uratibu na mipango azi ya kusimamia maslahi na maendeleo ya vijana na watu wenye lemavu
hotuba ya jaji mkuu wa tanzania katika maadhimisho ya siku sheria nchini tarehe februari uk
 sehemu ya tatu 
 mapendekezo ya kamati 
 ushiriki wa wadau katika utungwaji wa sheria mheshimiwa spika kwa kuwa haki ya wananch kushiriki katika shughuli za erikali ni haki ya kikatiba na kwa kuwa ushiriki huo ni matakwa ya kikanuni ya anuni za kudumu za bunge na kwa kuwa kutokuwashirikisha ananchi katika utungwaji wa sheria kunaondoa halali wa sheria hizo hivyo basi kamati inashauri wizara na taasisi zote serikali zinazotunga au zinazokusudia kurekebisha sher ia zao kuwashirikisha kwa kina wadau wote wanaoguswa na sheria hizo kabla na baada ya kusomwa bungeni kwa mara ya kwanza 
 upatikanaji wa fedha kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo mheshimiwa spika kwa kuwa miradi ya aendeleo ni muhimu kwa maendeleo ya uchumi wa nchi yetu na kwa kuwa utekelezaji wa iradi hii unategemea upatikanaji wa fedha kutoka hazina na kwa kuwa kutotolewa kwa fedha za miradi ya maendeleo kwa wakati kunaathiri utekelezaji wa miradi husika hivyo basi kamati inatoa ushauri ufuatao i serikali toe fedha kwa wakati ili kutekeleza miradi ya aendeleo iliyo chini ya ofisi ya waziri mkuu ofisi ya makamu wa rais pamoja na wizara ya katiba na sheria kwa nusu ya pili iliyobakia katika waka huu wa edha 
ii serikali itoe kipaumbele kwa iradi ya maendeleo ambayo imekua ikipok ea fedha chache siku za nyuma hu susani mfu ko wa maendeleo ya vijana na mfuko wa taifa wa uwezeshaji wananchi kiuchumi
 ufinyu na ukomo wa bajeti kwa taasisi ambazo kamati inazisimamia mheshimiwa spika kwa kuwa ufanisi wa taasisi yeyote unategemea kiwango cha fedha kilichoidhinishwa na bunge na kwa kuwa kiwango cha utekelezaji wa majukumu ya taasisi hizo unategemea sana kiasi cha fedha kilichopokelewa na kwa kuwa uhaba wa fedha unaathiri utekelezaji wa majukumu ya taasisi hizo hivyo basi kamat inaishauri serikali kutenga fedha ya kut osha kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu ya taasisi inazosimamiwa na kamati katika mwaka wa edha na kutoa fedha zilizoidhinishwa na bunge kwa taasisi hizo katika nusu hii ya pil ya utekelezaji wa bajeti kwa waka wa fedha 
 ufinyu muda wa kamati kutembelea na kukagua miradi ya maendeleo mheshimiwa spika kwa kuwa ukaguzi wa miradi ya aendeleo ni jukumu la msingi kwa kamati zote za kisekta na kwa kuwa muda uliopo wa ukaguzi wa miradi ya aendeleo hautoshi kwa kamati za kisekta kufanya ukaguzi wa miradi hii kwa ufanisi unaotakiwa hivyo basi kamati inashauri kamati za kisekta ipewe muda zaidi wa ukaguzi wa miradi ya aendeleo katika kalenda ya shughuli za bunge ili kujiridhisha na utekelezaji wa bajeti ya serikali katika mira di ya aendeleo iliyotengewa fedha katika mwaka wa edha husika 
 usimamizi sahihi wa matumizi ya fedha za umma mheshimiwa spika kwa kuwa mifuko ya hifadhi ya jamii mepewa dhamana ya ku pokea michango ya wanachama wa ifuko hiyo na kwa kuwa menejime nti na bodi za ifuko hiyo zinawajibika moja kwa moja na usimamizi wa mifuko hiyo na kwa kuwa ni wajibu wa watumishi katika mifuko hii kuwa waadilifu na waaminifu katika kutunza fedha za wanachama wa mifuko husika hivyo basi kamati inashauri hatua ka li za kisheria zichukuliwe dhidi ya watumishi wote wa mifuko ya ifadhi ya jamii ambao wanatumia fedha za mifuko kwa ubadhirifu na kwa kutokufuata anuni bora za fedha na hesabu katika matumizi na uwekezaji wa fedha hizo za anacham a
 semina na mafunzo kw kamati mheshimiwa spika kwa kuwa kamati hii ina jukumu la kuchambua na kujadili miswada yote ya sheria za mareke bisho ya sheria mbalimbali ambaz zinagusa karibu wizara zote mtambuka na kwa kuwa mafunzo ni muhimu kwa waheshimiwa wabunge ili kupanua wigo wa uelewa katika mambo mbalimbali kwa ajili ya utekelezaji bora wa majukumu yao na kwa kuwa elimu haina mwisho hivyo basi kamati inashauri kwamba i wizara ofisi na taasisi zote zinazosimamiwa na kamati hii kuendelea kutoa mafunzo mbalimbal ya kisekta ili kujenga uwezo kwa kamati ii ofisi ya bunge iendelee na utaratibu wa ku wajengea uwezo wajumbe wa kamati kwa kuandaa mafunzo aalumu ya kamati ndani na nje ya nchi iii wizara na taasisi za serikali zenye maeneo yanayofanyiwa marekebisho ya sh eria kuendelea kutoa mafunzo kwa kamati ili kuendelea kujenga uwezo na uelewa wa kamati katika maeneo husika
 utatuzi wa kero za muungano mheshimiwa spika kwa kuwa kumekuwepo ero mbalimbali za muungano toka kuas isiwa kwa muun gano wa tanganyika na zanzibar waka na kwa kuwa jitihada mbalimbali zimechukuliwa na serikali ya jamuhuri muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi zanzibar katika kutatua kero mbalimbali za muungano hivyo basi kamati inashaur ofisi ya makamu wa rais muungano kupitia tume ya pamoja ya kutatua kero za muungano kuendelea kutatua ero mbalimbali za muungano na kuhakikisha kwamba ananchi wa pande zote mbili wanatumia na kufaidika na fursa mbalimbali zinazotokana na muungano huu
 usimamizi na utoaji wa haki nchini mheshimiwa spika kwa kuwa usimamizi na utoaji haki ni suala la msingi la kikatiba na haki za binadamu na kwa kuwa kumeku wepo na kero mbalimbali katika ahakama na vyombo vingine vinavyohusi ka na usimamizi na utoaji wa haki nchini kama vile mr undikano wa kesi uhaba wa ahakimu na ufinyu wa bajeti hivyo basi kamati inaishauri serikali kupitia wizara ya katiba na sheria mahakama ya tanzania tume ya utumishi wa mahakama ofisi ya mwanashe ria mkuu wa serikali na ofisi ya mkurugenzi wa mashtaka ziendelee kufanya kazi kwa weledi ubunifu na kwa kuzingatia misingi ya ibara ya katiba ya jamuh uri ya muungano wa tanzania ya waka katika kutoa na kusimamia haki nchini
pia serikali iendele kuajiri atumishi zaidi wa mahakama pamoja na mahakimu majaji wa mahakama kuu na mahakama ya rufaa ili kuboresha mazingira ya utoaji haki nchini
 changamoto za ukosefu wa ajira kwa vijana mheshimiwa spika kwa kuwa ukosefu wa ajira bado ni tatizo kubw kwa ijana wengi hapa nchini na kwa kuwa vijana ni nguvu kazi kubwa katika aifa lolote hivyo basi kamati inaishauri serikali kuchukua hatua za kutosha na st ahiki katika kuendelea kujenga mifumo endelevu ya kukuza ajira kwa vijana katika sekta rasmi na zisizo rasmi
kamati inashauri serikali kutekeleza yafuatayo i serikali iboreshe sera ya taifa ya ajira ya mwaka ili iendane na mahitaji ya nyakati zilizopo na kutoa fursa zaidi za ajira kwa vijana ii serikali ianzishe kwa haraka baraza la taifa la vijan ambalo lilianzishwa na sheria ya baraza la taifa la vijana toka waka 
baraza hili mpaka leo bado halijaanzishwa
iii serikali itoe mw ongozo kwa halmashauri zote kuhus utoaji wa fedha za mikopo kwa vijana cha asili mia na kiasi cha riba ambazo ijana wanatakiwa kulipa kuliko kuacha utaratibu wa sasa ambapo kila halmashauri inajipangia utaratibu wake 
 uwekaji wa mazingira wezeshi wa watu wenye ulemavu mheshimiwa spika kwa kuwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania inasimamia sawa kati ya watu wo te na kwa kuwa watu wenye ulemavu ni sehemu muhimu ya jamii ya watu wa tanzania hivyo basi kamati inaishauri serikali kufanya yafu atayo ili kuboresha maslahi ya watu wenye lemavu i serikali iendelee kutenga bajeti ya kutosha na kutekeleza misingi iliyotajwa katika sera ya huduma na maendeleo kwa watu wenye ulemavu ya mwaka na sheria ya watu wenye ulemavu ya mwaka ambavyo vinataka ushiriki mkamilifu inclusion wa watu wenye ulemavu katika mambo yote ya kijamii
ii serikali itenge bajeti ya ku tosha kwa ajili ya araza la ushauri la watu weny ulemavu ambalo lipo kwa mujibu wa sheria ili liweze kufanya shughuli zake kwa ukamilifu
 utekelezaji wa maagizo ya kamati mheshimiwa spika kwa kuwa bunge lina dhamana kubwa ya kuisimamia na kuishauri erikali kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamuhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka na kwa kuwa katika kutimiza jukumu hili kamati imekua ikitoa ushauri mapendekezo na maelekezo mbalimbali kwa serikali kupitia wizara na taasisi zake hivyo asi kamati ina ishauri serikali kupitia wizara na taasisi zake kuendel ea kupokea na kutekeleza ushauri na mapendekezo mbalimbali ya kamati na kutoa aarifa ya utekelezaji wa ushauri na mapendekezo hayo kila inapotakiwa kufanya hivyo
 sehemu ya nne 
 hitimisho 
 shukran mheshimiwa spika kwa niaba ya kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria napenda kukushukuru wewe binafsi naibu spika na wenyeviti wote wa bunge kwa ushirikiano mlioutoa kwa kamati katika kutekeleza majukumu yake kwa kipin di cha mwaka mmoja uliopita
mheshimiwa spika nawashukuru mawaziri wote na watendaji wakuu wote wa wizara na taasisi ambazo kamati inazisimamia kwa ushirikiano wao katika kutekeleza majukumu ya kamati kwa kipindi cha mwaka mmoja uliopita
shukrani za pekee ziwaendee waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu mhe
jenista mhagama mb waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais mhe
january makamba mb na waziri wa katiba na heria prof
palamagamba john aidan mwaluko kabudi mb manaibu waziri wa ofisi ya waziri mkuu mhe
ntony mavunde mb na mhe
ikupa alex mb mhe
kangi lugola mb naibu waziri ofisi ya makamu wa rais pamoja na makatibu wakuu wote wa wizara hizi
kamati pia inamshuku ru kwa namna ya pekee aliyekua aibu waziri ofisi ya waziri mk uu aliyeshughulikia mas uala ya watu wenye lemavu dr
abd allah possi ambaye kwa sasa ni alozi wa tanzania nchini ujerumani ambaye alifanya kazi vizuri sana na kamati wakati wa utumishi wake katika ofisi ya waziri mkuu
mheshimiwa spika aidha napenda kuwa shukuru sana aliyeku mwanasheria mkuu wa serikali mhe
george masaju na naibu mwanasheria mkuu wa serikali mhe
gerson mdemu ambao walitoa ushirikiano mkubwa sana katika amati kipindi chote cha utumishi wao katika ofisi hiyo
kamati inawa pongeza sana kwa kuteuliwa kuwa majaji wa mahakama kuu ya tanzania na inawa takia tumishi uliotukuka katika mhimili wa mahakama
kamati inawashukuru sa na wanasheria wote waandishi wa sheria chini ya ofisi ya mwandishi mkuu wa sheria wa serikali cpd ambao wametoa ushirikiano mkubwa kwa kama ti wakati wa uchambuzi wa miswada mbalimbali
vilevile napenda kutoa shukrani za dhati kwa mshauri mkuu wa mambo ya sheria ofis ya bunge cplc pamoja na anasheria wote wa ofisi hiyo walioshiriki katika shughuli za uchambuzi wa miswada kwenye amati ya katiba na sheria
mheshimiwa spika naomba pia nitumie nafasi hii kutambua mchango wa wadau na taasisi ambazo zimeshirikiana na kamati wakati wa kutekeleza majukumu katika kipindi cha januari hadi januari 
kwa uchache naomba kuwataja wadau wafua tao shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp shirika la umoja wa mataifa la wanawake un women umoja wa wabunge wanawake tanzania twpg kituo cha sheria na haki za binadamu lhrc chama cha mawakili tanganyika tls umoja wa mabunge duniani ipu mtandao wa vikundi vya wakulima tanzania mviwata chuo kikuu cha dodoma chuo cha mipango dodoma chuo cha cbe tawi la dodoma taasisi ya uwezeshaji wa watoa huduma ya msaada wa kisheria lsf jukwaa la wahariri tanzania tef shirika la oxfam na baraza la maendeleo ya kijamii tanzania tacosode mheshimiwa spika kwa heshima kwa mara nyingine nichukue fursa hii kuwashukuru wajumbe wa kamati ya udumu ya bunge ya katiba na sheria kwa kufanya kazi nzuri na kwa umakini na uzalendo wa hali ya juu katika kutekeleza na kufanikisha majukumu ya kamati ya kuisimamia na kuishauri serikali
naomba majina yao yaingizwe kwenye kumbukumbu ya taarifa rasmi za bunge hansard kama ifuatavyo 
mhe
mohamed omary mchengerwa mb mwenyekiti 
mhe
najma murtaza gi ga mb mwenyekiti 
mhe ally saleh ally mb mjumbe 
mhe
mboni mohamed mhita mb mjumbe 
mhe taska restituta mbogo mb mjumbe 
mhe
makame mashaka foum mb mjumbe 
mhe
seif ungando ally mb mjumbe 
mhe
nassor suleiman omar mb mjumbe 
mhe
george simbac hawene mb mjumbe 
mhe
twahir awesu mohamed mb mjumbe 
mhe
ussi pondeza mb mjumbe 
mhe
asha abdallah juma mb mjumbe 
mhe
ajali rashid akbar mb mjumbe 
mhe
omary ahmad badwel mb mjumbe 
mhe
joseph kizito mhagama mb mjumbe 
mhe
prof
jumanne abda llah maghembe mb mjumbe 
mhe
joram ismail hongoli mb mjumbe 
mhe
anna joram gidarya mb mjumb 
mhe
gibson blasius meiseyeki mb mjumbe 
mhe
rashid abdallah shangazi mb mjumbe 
mhe
selemani zedi mb mjumbe 
mhe
wanu hafidh ameir mb mjumbe 
mhe
se lemani nchambi mb mjumbe 
mhe
juma kombo hamad mb mjumbe 
mhe
dkt
ma thayo david mathayo mb mjumbe 
mhe
zainab mndolwa mb mjumbe mheshimiwa spika mwisho kabisa lakini si kwa umuhimu napenda kuishukuru sekretariati yote ya bunge chini ya ongozi thabiti wa katibu wa bunge ndugu stephen kagaigai kwa ushirikiano wao katika kufanikisha shugh uli za kamati idara ya taarifa rasmi za bunge mkurugenzi wa idara ya kamati za bunge ndg
athumani hussein mkurugenzi msaidizi ndg
angelina sanga katibu wa kamati ndg
dunford mpelumbe msaidizi wa kamati ndg
raheli masima kwa umakini na weledi wao katika kufanikisha kazi za kamati
mheshimiwa spika baada ya kueleza kwa kina shughuli zilizotekelezwa na kamati uchambuzi wa matokeo ya utekelezaji wa shughuli hizo maoni na mapendekezo ya kamati naomb kutoa hoja kwamba bunge lako ukufu sasa lipokee na kuikubali taarifa ya kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria pamoja na maoni na mapendekezo yaliyomo katika taarifa hii mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
mohamed omary mchengerwa mb mwenyekiti kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria februari novemba bunge la tanzania majadiliano ya bunge mkutano wa kumi na tatu kikao cha kumi tarehe novemba bunge lilianza saa tatu asubuhi spika mhe
dkt
tulia ackson alisoma dua spika waheshimiwa tukae
katibu
ndg
lawrence makigi katibu mezani maswali na majibu spika waheshimiwa wabunge maswali
tunaanza na ofisi ya rais tamisemi mheshimiwa seif khamis said gulamali mbunge wa manonga sasa aulize swali lake kwa niaba yake mheshimiwa tunza malapo
na
 kuanzisha mkoa mpya wa manonga mhe
tunza i
malapo k
mhe
seif k
gulamali aliuliza je lini serikali itaugawa mkoa wa tabora na kupata mkoa mpya wa manonga na
sheria ya ununuzi wa umma issn x the united republic of tanzania no
 th october act supplement to the gazette of the united republic of tanzania no
 vol
 dated th october printed by the government printer dodoma by order of government sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka mpangilio wa vifungu kifungu jina sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi 
jina la sheria na kuanza kutumika
matumizi
tafsiri
wajibu wa kimataifa
misingi na viwango vya jumla vya ununuzi ugavi na uondoshaji mali
sehemu ya pili kamishna wa sera ya ununuzi wa umma 
kamishna wa sera ya ununuzi wa umma
majukumu ya kamishna wa sera ya ununuzi wa umma
sehemu ya tatu mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma 
mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma
malengo ya mamlaka
majukumu ya mamlaka
wigo wa uchunguzi unaofanywa na mamlaka
uanzishaji wa uchunguzi
ushahidi
na
sheria ya ununuzi wa umma 
katazo la utoaji wa baadhi ya taarifa
utaratibu katika uchunguzi
utaratibu baada ya uchunguzi
hatua za kinidhamu dhidi ya mtumishi wa umma
taratibu za uendeshaji wa mamlaka
mamlaka ya mamlaka
usitishaji wa michakato ya ununuzi
hatua baada ya mapendekezo ya mamlaka
bodi ya wakurugenzi
kamati za bodi ya wakurugenzi
uteuzi wa mkurugenzi mkuu
wakurugenzi washauri elekezi na watumishi wengine wa mamlaka
fedha za mamlaka
vitabu vya hesabu
ukaguzi wa hesabu
mpango kazi wa mwaka na bajeti
taarifa ya mwaka ya tathmini ya utendaji kazi wa ununuzi wa umma na thamani halisi ya fedha
taarifa ya mwaka
sehemu ya nne mpangilio wa kitaasisi katika ununuzi na ugavi 
bodi za zabuni
taarifa kwa mamlaka kuhusu muundo wa bodi ya zabuni
majukumu ya bodi za zabuni
mamlaka ya kuidhinisha bajeti
mamlaka ya bodi ya zabuni
tuzo ya mikataba
majukumu na mamlaka ya afisa masuuli
uanzishwaji na muundo wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi
majukumu ya kitengo cha usimamizi wa ununuzi
idara tumizi
kamati ya tathmini
uhuru wa majukumu na mamlaka
ukasimishaji wa mamlaka ya afisa masuuli
ununuzi kupitia taasisi nyingine
taratibu za ununuzi kwa ajili ya mamlaka na mamlaka ya rufani
kutokubaliana katika maamuzi
usiri wa nyaraka
na
sheria ya ununuzi wa umma sehemu ya tano taratibu mbalimbali za ununuzi wa umma 
ununuzi katika taasisi zinazojiendesha kibiashara
wajibu wa taasisi nunuzi
uidhinishaji wa mpango wa ununuzi wa mwaka
ununuzi wa bidhaa na huduma mtambuka
sifa za wazabuni
taratibu za uchambuzi wa sifa wa awali
uhakiki wa sifa za mzabuni
upendeleo wa kitaifa
upendeleo wa kipekee kwa watu au kampuni za ndani
ushiriki wa kampuni za ndani na wataalamu katika mikataba ya ushauri elekezi
matumizi ya wataalamu wa ndani katika mikataba ya kazi za ujenzi na huduma zisizo za kitaalamu
upendeleo kwa bidhaa za ndani
kujenga uwezo wa watu na kampuni za ndani
uingiaji wa ushirika au mikataba midogo na kampuni za ndani
umiliki wa mtaji wa hisa
upendeleo kwa makundi maalum ya kijamii
ununuzi kutoka kwa wakala
lugha
dhamana za zabuni
kukataliwa kwa zabuni
kukubaliwa kwa zabuni na mkataba kuwa na nguvu ya kisheria
ushuhudiaji wa utiaji saini wa mkataba
kumbukumbu na taarifa
kufungiwa kwa mzabuni
sehemu ya sita njia na michakato ya ununuzi 
ununuzi kwa njia ya kielektroniki
bei kikomo
uchaguzi wa njia za ununuzi
matumizi ya rasilimali za ndani
ununuzi wa dharura
ununuzi wa moja kwa moja kutoka kwa mzalishaji wakala au mtoa huduma
viwango vya ununuzi vilivyoidhinishwa
na
sheria ya ununuzi wa umma 
ununuzi wa vichwa na mabehewa ya treni ndege na meli zilizotumika
zabuni shindani
bidhaa za afya
mwaliko wa zabuni na matangazo
utoaji wa nyaraka za zabuni
maudhui ya nyaraka za zabuni
uhalali wa zabuni na dhamana ya zabuni
vigezo vya tathmini
kupokelewa na kufunguliwa kwa zabuni
tathmini na ulinganifu wa zabuni
uidhinishaji wa tuzo ya mkataba
majadiliano na utoaji wa tuzo ya mikataba
uchaguzi wa washauri elekezi
sehemu ya saba usimamizi wa mikataba 
wajibu wa kusimamia utekelezaji wa mikataba
udhibiti wa gharama ubora na muda katika mikataba ya ununuzi
mabadiliko au marekebisho
malipo ya awali
uvunjaji wa mkataba
ufungaji wa mkataba
sehemu ya nane usimamizi wa ugavi 
upokeaji na uwekaji kumbukumbu wa bidhaa vifaa au mali
wajibu wa taasisi nunuzi katika usimamizi wa bidhaa vifaa au mali
usimamizi bidhaa vifaa au mali
usambazaji wa bidhaa na vifaa
udhibiti wa hasara na udanganyifu katika bidhaa vifaa na mali
miongozo ya usimamizi wa bidhaa vifaa au mali
sehemu ya tisa ununuzi chini ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi 
wigo matumizi na idhini
na
sheria ya ununuzi wa umma 
uchaguzi wa mshauri au meneja wa mradi
sehemu ya kumi makatazo 
udanganyifu na rushwa
vitendo vinavyoshawishi mtumishi wa umma
ufichuaji wa malipo yaliyofanywa kwa njia ya kamisheni nk
vitendo vya wakurugenzi wafanyakazi au mawakala
ufunguaji wa mashauri ya jinai
sehemu ya kumi na moja utatuzi wa migogoro 
mamlaka ya rufani
uteuzi wa katibu mtendaji
watumishi wa mamlaka ya rufani
fedha za mamlaka ya rufani
ukaguzi wa hesabu
mpango kazi wa usimamizi wa mwaka na bajeti
taarifa ya mwaka
haki ya mapitio
utatuzi wa malalamiko au migogoro kwa maafisa masuuli
rufaa au malamiko kwa mamlaka ya rufani
nyongeza ya muda wa kuwasilisha malalamiko mgogoro au rufaa
taratibu zinazotumika katika mienendo ya mapitio
kusitishwa kwa mchakato wa ununuzi
mapitio ya kimahakama
sehemu ya kumi na mbili masharti ya jumla 
kanuni za maadili
kinga dhidi ya uwajibikaji
makosa
kanuni
miongozo
kufutwa kwa sheria na masharti ya mwendelezo
majedwali na
sheria ya ununuzi wa umma jamhuri ya muungano wa tanzania na
 ya nakubali samia suluhu hassan rais septemba sheria ya kuweka masharti bora ya usimamizi wa ununuzi wa umma na ugavi kufuta sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kutunga upya sheria ya ununuzi wa umma na masuala mengine yanayohusiana na hayo
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina la sheria na kuanza kutumika 
sheria hii itajulikana kama sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na itaanza kutumika tarehe ambayo waziri atateua kwa notisi katika gazeti la serikali
matumizi 
 sheria hii itatumika katika a hatua zote za ununuzi usimamizi wa ugavi na uondoshaji mali kwa njia ya zabuni zinazofanywa na taasisi nunuzi isipokuwa pale itakapoainishwa vinginevyo katika sheria hii b taasisi zisizo za kiserikali katika ununuzi unaogharamiwa kwa fedha za umma c miradi ya ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi katika hatua husika na na
sheria ya ununuzi wa umma d vyombo vya ulinzi na usalama kwa kuzingatia vifungu vidogo vya na 
 vyombo vya ulinzi na usalama vitasimamia ununuzi wake na uondoshaji mali kwa kuzingatia orodha inayoainisha bidhaa zitakazonunuliwa au kuondoshwa kwa njia ya wazi au uliyozuiliwa
 kila mwaka wa fedha vyombo vya ulinzi na usalama vitakubaliana na mamlaka kuhusu aina ya bidhaa zitakazojumuishwa kwenye orodha iliyozuiliwa zitakazonunuliwa au kuondoshwa kwa kuzingatia njia za ununuzi au uondoshaji zilizoainishwa katika sheria hii
 kwa kuzingatia kifungu cha endapo sheria au kanuni yoyote itakinzana na masharti ya sheria hii au kanuni zake kuhusu masuala ya ununuzi ugavi na uondoshaji mali za umma kwa njia ya zabuni masharti ya sheria hii na kanuni zake ndiyo yatakuwa na nguvu dhidi ya masharti hayo kwa kiwango cha mkinzano huo
 bila kujali masharti mengine yoyote yanayoelekeza vinginevyo masharti ya sheria hii hayataathiri utekelezaji wa mkataba wa mradi wa kimkakati ulioridhiwa na baraza la mawaziri na kufanyiwa uhakiki na mwanasheria mkuu wa serikali unaoweka utaratibu maalumu wa ununuzi au uondoshaji mali
tafsiri 
katika sheria hii isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo afisa masuuli maana yake ni afisa wa umma aliyeteuliwa sura ya kwa mujibu wa masharti ya sheria ya fedha za umma au afisa wa umma aliyeteuliwa kwa sheria nyingine yoyote kusimamia fungu au ruzuku na kuwajibika kwa fedha zote zilizotumika kutoka katika fungu hilo au ruzuku afisa wa umma maana yake ni a mtu yeyote anayehudumu au kufanya kazi kwenye ofisi yenye ujira katika utumishi wa umma b mtu anayehudumu au kufanya kazi kama waziri katika serikali c mwajiriwa wa taasisi ya umma au d mtu ambaye alikuwa afisa wa umma bei kikomo maana yake ni kiwango cha chini na kiwango na
sheria ya ununuzi wa umma cha juu cha bei zitakazotumika katika ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma bidhaa za afya zinajumuisha dawa na vifaa tiba vilivyoidhinishwa na mamlaka ya udhibiti inayohusika na uidhinishaji wa bidhaa za afya bidhaa maana yake ni malighafi vifaa na vitu vingine vya aina mbalimbali vinavyoshikika vikiwa katika hali ya kimiminika ugumu au gesi umeme mali isiyoshikika na miliki bunifu pamoja na huduma zinazohusiana na usambazaji wa bidhaa hizo ili mradi thamani ya huduma hizo haizidi thamani ya bidhaa yenyewe bodi maana yake ni bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma iliyoanzishwa chini ya kifungu cha chombo chenye mamlaka maana yake ni mtu kikundi cha watu wakala au chombo chenye mamlaka ya kuchukua hatua itakavyowasilishwa au kuelekezwa na mamlaka chini ya sheria hii fedha za umma maana yake ni rasilimali fedha zilizotengwa kupitia michakato ya kibajeti kwa taasisi nunuzi ikijumuisha mfuko mkuu misaada na mikopo iliyowekwa kwa ajili ya matumizi ya taasisi nunuzi na wafadhili wa ndani au wa nje na mapato yaliyozalishwa na taasisi nunuzi hadidu za rejea maana yake ni maelezo yanayotolewa na taasisi nunuzi yanayotoa tafsiri ya madhumuni malengo na wigo wa huduma ikijumuisha pale itakapohitajika njia zitakazotumika huduma za ushauri wa kitaalamu maana yake ni shughuli zenye asili ya kitaalamu na kiushauri ambazo hazitoi matokeo yanayoonekana yanayoweza kupimika na hujumuisha usanifu usimamizi mafunzo ushauri ukaguzi au utengenezaji wa mifumo na huduma zinazofanana na hizo huduma za ushauri zisizo za kitaalam maana yake ni ununuzi wowote mbali na ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi na huduma za kitaalam huduma maana yake ni huduma ya ushauri elekezi na ushauri usio wa kitaalamu idara ya serikali inayojitegemea maana yake ni idara ya na
sheria ya ununuzi wa umma serikali ambayo haipo kwenye udhibiti wa moja kwa moja wa wizara mama ya idara hiyo idara kuhusiana na wizara mamlaka nyingine ya umma au taasisi ya umma inajumuisha idara au kitengo chochote kwa jina lolote katika wizara mamlaka au taasisi hiyo katibu mkuu maana yake ni katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya masuala ya ununuzi wa umma kampuni ya ndani maana yake ni kampuni ambayo sehemu kubwa ya mtaji wa hisa zake inamilikiwa na raia wa jamhuri ya muungano kazi za ujenzi maana yake ni a kazi zote za ujenzi zinazohusiana na kujenga kujenga upya kubomoa kukarabati au kuboresha jengo barabara au kiwanja cha ndege b kazi nyingine zozote za ujenzi kama vile uandaaji wa eneo la kazi uchimbaji usimikaji ujenzi usimikaji mitambo au vifaa upambaji na shughuli za ukamilishaji wa ujenzi na c huduma iliyotolewa kwa zabuni na kuingiwa mkataba kwa kuzingatia misingi ya utendaji wa matokeo yanayopimika kwa kuonekana kama vile uchimbaji uchoraji ramani upigaji wa picha za satelaiti au uchunguzi wa miamba isipokuwa mikataba inayojumuisha utoaji wa kazi za ujenzi na huduma itachukuliwa kama ni mikataba ya kazi za ujenzi ikiwa jumla ya thamani ya kazi za ujenzi ni kubwa kuliko thamani ya huduma zitakazotolewa kwenye mkataba kitendo cha kushurutisha maana yake ni kitendo cha kumdhoofisha au kumdhuru au cha kutishia kumdhoofisha au kumdhuru moja kwa moja au vinginevyo mtu yeyote au mali ya mtu kwa nia ya kushawishi kitendo kufanyika au kumshawishi mtu anayehusika na ununuzi wa umma au kuendeleza vitendo vya rushwa au vya udanganyifu kitendo cha udanganyifu maana yake ni kutoa taarifa zisizo sahihi kwa lengo la kufanya ushawishi katika mchakato wa ununuzi au utekelezaji wa mkataba ambao utaleta madhara kwa serikali au taasisi ya na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya sura ya na umma na inajumuisha vitendo vya kula njama baina ya wazabuni kabla au baada ya wasilisho la zabuni ikilenga kuwa na bei ya zabuni ambayo si shindani na inainyima serikali faida zitokanazo na ushindani wa wazi na huru kitendo cha uzuiaji maana yake ni kitendo kinacholenga kuzuia upatikanaji wa taarifa zinazohitajika katika utekelezaji wa wajibu chini ya sheria hii kitengo cha usimamizi wa ununuzi maana yake ni idara au kitengo kutegemeana na ukubwa wa taasisi nunuzi chenye wajibu wa utekelezaji wa majukumu ya usimamizi wa ununuzi na ugavi kumfungia mzabuni maana yake ni kitendo cha mzabuni kuzuiwa kushiriki katika ununuzi wa umma kwa kipindi maalum mali ya umma maana yake ni mali yoyote inayoshikika au isiyoshikika inayomilikiwa na taasisi ya umma inayojumuisha mali inayoshikika ardhi hisa au haki miliki mamlaka inayoingia mkataba ina maana sawa kama ilivyoainishwa katika sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi mamlaka ya serikali za mitaa maana yake ni mamlaka ya serikali za mitaa iliyoanzishwa chini ya sheria ya serikali za mitaa mamlaka za wilaya au sheria ya serikali za mitaa mamlaka za mji mamlaka ya rufani maana yake ni mamlaka ya rufani ya zabuni za umma iliyoanzishwa chini ya kifungu cha mamlaka ya uidhinishaji maana yake ni afisa masuuli au bodi ya zabuni ya taasisi nunuzi mamlaka maana yake ni mamlaka ya kudhibitiununuzi wa umma iliyoanzishwa chini ya kifungu cha mapendekezo ya taasisi nunuzi ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi maana yake ni mapendekezo ya miradi ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi yanayoanzishwa na taasisi za umma na yanayohusu mipango ya kipaumbele ya serikali mapendekezo ya sekta binafsi ya ubia baina yasekta ya umma na sekta binafsi maana yake ni na
sheria ya ununuzi wa umma mapendekezo yaliyoanzishwa na upande wa sekta binafsi kwa taasisi ya umma kwa ajili ya kuamuliwa kuwa mradi wa ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi mchakato wa ununuzi maana yake ni hatua zinazofuatana katika mzunguko wa ununuzi zinazojumuisha kupanga kuchagua utaratibu hatua za kuomba ofa kutoka kwa wazabuni kupima na kutathmini ofa hizo utoaji wa tuzo ya mkataba na usimamizi wa mkataba mchakato wa uondoshaji maana yake ni hatua zinazofuatana katika mzunguko wa uondoshaji mali ikijumuisha uandaaji wa mpango uchaguzi wa utaratibu utakaotumika hatua zitakazotumika kutangaza zabuni tathmini ya zabuni na tuzo ya mkataba mfumo wa kieletroniki wa ununuzi wa umma maana yake ni mfumo uliojengwa kusimamiwa na kuendeshwa na mamlaka ili kuziwezesha taasisi nunuzi kufanya shughuli za ununuzi na ugavi kielektroniki mikataba maalum maana yake ni mikataba ambayo inaruhusu taasisi nunuzi kununua bidhaa huduma au kazi za ujenzi ambazo zinahitajika kwa mwendelezo au mara kwa mara kwa makubaliano au bila ya makubaliano ya bei kwa kipindi maalum kilichokubaliwa miongozo maana yake ni miongozi inayotolewa na mamlaka chini ya sheria hii mkandarasi maana yake ni kampuni shirika ubia au mtu binafsi anayejihusisha na kutoa huduma katika fani za uhandisi majenzi umeme au mitambo au katika ujenzi au kazi za majengo za aina yoyote ikijumuisha ukarabati na ambaye kwa muktadha husika ni sehemu ya au anaweza kuwa sehemu ya mkataba wa ununuzi na taasisi nunuzi mkataba wa ununuzi maana yake ni leseni kibali au idhini nyingine iliyotolewa na taasisi ya umma au makubaliano yaliyoingiwa baina ya taasisi ya umma na muuzaji wa bidhaa mkandarasi au mshauri elekezi yanayotokana na utaratibu wa na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya ununuzi kwa ajili ya ujenzi au kazi nyingine zinazohusiana na ujenzi au kwa ajili ya uuzaji wa bidhaa zozote au utoaji wa huduma mlipaji mkuu wa serikali ina maana iliyoainishwa chini ya sheria ya fedha za umma mshauri elekezi maana yake ni taasisi kampuni shirika asasi ubia au mtu binafsi anayejihusisha au mwenye uwezo wa kujihusisha na biashara ya kutoa huduma katika usanifu majengo uchumi uhandisi upimaji au fani yoyote ya huduma za kitaaluma na ambaye kwa muktadha husika ni sehemu ya mkataba au anaweza kuwa sehemu ya mkataba na taasisi nunuzi mshirika maana yake ni mtu ambaye a ana ubia na afisa wa umma au b ikiwa ni taasisi nafsi ni msimamizi wa taasisi hiyo au afisa wa umma na mtu yeyote mwenye ushirika naye mtaalamu wa ununuzi au mtalaamu wa ugavi maana yake ni mtu mwenye sifa za kitaaluma katika masuala ya ununuzi na ugavi kutoka katika chuo kinachotambulika na amesajiliwa na chombo kinachosimamia taaluma ya ununuzi na ugavi mtoa huduma maana yake ni mtu shirika au chombo kilichosajiliwa na kupewa leseni na mamlaka husika kutoa huduma na ambaye kwa mujibu wa mkataba ni sehemu ya au anaweza kuwa sehemu ya mkataba wa ununuzi na taasisi nunuzi mtu inajumuisha ushirika wowote wa watu ikiwa umesajiliwa au haujasajiliwa kama kampuni muuzaji wa bidhaa maana yake ni kampuni shirika asasi ubia au mtu binafsi anayeuza bidhaa na huduma zinazohusiana na bidhaa hizo na ambaye kwa mujibu wa mkataba ni sehemu ya au anaweza kuwa sehemu ya mkataba wa ununuzi na taasisi nunuzi mzabuni maana yake ni mtu yeyote kampuni au kikundi cha watu ambao wanashiriki au wanakusudia kushiriki kwenye mchakato wa ununuzi kwa lengo la kuwasilisha zabuni kwa ajili ya kuingia mkataba na inajumuisha muuzaji wa bidhaa mkandarasi na
sheria ya ununuzi wa umma mtoa huduma au mnunuzi wa mali mzabuni wa kigeni maana yake ni kampuni ambayo asilimia kubwa ya mtaji wa hisa zake inamilikiwa na raia wa nchi ya kigeni nyaraka ya zabuni maana yake ni nyaraka ya maandishi au kielektroniki au pendekezo la kuwaalika wazabuni kushiriki kwenye ununuzi au uondoshaji mali na inajumuisha nyaraka za mwaliko kwa wazabuni wenye sifa kwa ajili ya uchambuzi wa awali orodha ya bei maana yake ni orodha inayoainisha ukomo bei ya bidhaa na huduma inayoandaliwa na kutunzwa na mamlaka saini ya kidigitali maana yake ni saini ya kielektroniki iliyokidhi vigezo vya kielektroniki vilivyoainishwa vinavyowezesha kumtambua na kumthibitisha mtia saini serikali maana yake ni serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania taasisi nunuzi maana yake ni taasisi ya umma au taasisi nyingine yoyote au kitengo kilichoanzishwa na kupewa mamlaka na serikali kufanya shughuli za umma taasisi ya umma au mamlaka ya umma maana yake ni a wizara yoyote idara au wakala wa serikali b kampuni yoyote au chombo kilichoanzishwa kwa mujibu wa sheria au mamlaka iliyoanzishwa na serikali sura ya c kampuni yoyote iliyosajiliwa chini ya sheria ya kampuni ambayo serikali au wakala wa serikali upo katika nafasi ya kufanya ushawishi wa sera za kampuni au d mamlaka yoyote ya serikali za mitaa taasisi zinazojiendesha kibiashara maana yake ni taasisi za umma zinazojiendesha kibiashara kama ilivyoainishwa katika sheria inayoanzisha taasisi husika au kutambuliwa na msajili wa hazina kuwa zinajiendesha kibiashara taratibu wa ununuzi maana yake ni taratibu zinazopaswa kuzingatiwa na taasisi nunuzi au mamlaka yoyote ya kutoa idhini inapojihusisha katika ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya thamani ya fedha maana yake ni manufaa makubwa yanayopatikana kwenye bidhaa kazi za ujenzi au huduma zilizonunuliwa na rasilimali zilizopo ikilinganishwa na gharama zilizotumika ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi ina maana kama ilivyoainishwa chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi uchaguzi shindani maana yake ni njia ya ununuzi ambayo washauri elekezi au watoa huduma wanaalikwa na taasisi nunuzi kushindana katika kuwasilisha zabuni zenye bei au zisizo na bei ambapo zabuni hizo zinapaswa kufanyiwa tathmini kwa misingi ya ubora au kwa misingi ya ubora na gharama uchambuzi wa sifa wa awali maana yake ni utaratibu rasmi ambao wauzaji wa bidhaa wakandarasi au washauri elekezi wanaalikwa kuwasilisha taarifa za rasilimali zao na uwezo wao ambapo huchambuliwa kabla ya mwaliko wa zabuni kwa kuzingatia vigezo vya msingi vilivyowekwa kuhusu uzoefu rasilimali uwezo na hali ya kifedha ugavi maana yake ni utaratibu unaotumiwa na taasisi nunuzi kuwezesha upatikanaji upokeaji usambazaji uhifadhi utunzaji utumiaji wa vifaa bidhaa na huduma kwa idara tumizi ugavi wa kielektroniki maana yake ni ugavi unaofanywa kwa kutumia mfumo wa kielektroniki kwa mujibu wa sheria hii uhakiki wa sifa za mzabuni maana yake ni tathmini ya kina inayofanywa baada ya tathmini ya zabuni kukamilika kabla ya kutolewa tuzo ya mkataba ili kuthibitisha endapo mzabuni aliyekidhi vigezo na mwenye bei ya chini zaidi au mwenye bei ya juu zaidi katika zabuni za ukusanyaji mapato ana uzoefu uwezo na rasilimali za kutekeleza mkataba kwa ufanisi ununuzi wa dharura maana yake ni ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma ili kukidhi hali ya dharura ambao hauwezi kufanyika kwa mchakato wa kawaida wa ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya ununuzi wa kielektroniki maana yake ni ununuzi wa umma unaofanywa kwa kutumia mfumo wa kielektroniki kwa mujibu wa sheria hii ununuzi maana yake ni kununua kupanga kukodisha kununua kwa kukodisha au kupata bidhaa kazi za ujenzi au huduma yoyote kwa taasisi nunuzi na inajumuisha kazi zote zinazohusisha upatikanaji wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma ikijumuisha kutambua na kuandaa mahitaji uchaguzi na mwaliko wa wazabuni maandalizi ya mikataba tuzo na usimamizi wa mikataba uondoshaji mali maana yake ni uhamishaji wa umiliki wa mali za umma zikiwemo miliki bunifu haki miliki sifa ya kibiashara haki nyingine zozote za taasisi nunuzi au taasisi inayoondosha mali kwa njia ya zabuni kwa kuzingatia masharti ya sheria hii usimamizi wa mnyororo wa ugavi hujumuisha shughuli zote za utekelezaji ufuatiliaji na tathmini ya shughuli za mnyororo wa ugavi ikijumuisha usanifu utambuzi wa mahitaji uandaaji wa mpango ununuzi upokeaji uhifadhi utunzaji usambazaji usimamizi wa mikataba matumizi na uondoshaji mali kwa lengo la kupata thamani ya fedha iliyokusudiwa na taasisi nunuzi usimamizi wa ugavi maana yake ni uratibu na utekelezaji wenye unafuu na wenye ufanisi wa a mpangilio wa ghala uhifadhi udhibiti wa orodha ya bidhaa na uhifadhi wa bidhaa b usambazaji wa bidhaa ikiwemo usafirishaji utunzaji ugomboaji na uondoshaji na uhakiki na uondoshaji katika forodha na bandari c uhakiki na uhesabu mali d uondoshaji mali uchakataji wa mali kwa mara nyingine uhamishaji wa mali upigaji mnada na uhifadhi utoaji wa taarifa za uongo maana yake ni uwasilishaji wa taarifa zisizo za kweli unaofanywa na mtu kwa mtu mwingine kwa nia ya kudanganya wakati akijua kuwa taarifa hizo ni za uongo vifaa tiba maana yake itakuwa kama ilivyotafsiriwa katika sheria ya dawa na vifaa tiba na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya sura ya vigezo msawazo maana yake ni maelezo ya bidhaa kazi za ujenzi au huduma yoyote kwa kurejea aina ubora uimara uhalisia muundo wingi upana uzito daraja umadhubuti chanzo umri au sifa nyingine au kwa kurejea kitu chochote ambacho aukwa namna yoyote ambayo bidhaa huduma au kazi za ujenzi zinaweza kutengenezwa kuzalishwa kuchakatwa kuboreshwa kujengwa au kusimikwa vitendo vya kula njama maana yake ni mpango kati ya pande mbili au zaidi zikiwa na ufahamu au bila kuwa na ufahamu wa upande au pande nyingine kwa madhumuni ya kufanikisha lengo lisilo halali ikiwa ni pamoja na kushawishi isivyo halali vitendo vya mtu mwingine vitendo vya rushwa maana yake ni kama ilivyotafsiriwa katika sheria ya kuzuia na kupambana na rushwa vyombo vya ulinzi na usalama ina maana sawa kama ilivyoainishwa chini ya sheria ya baraza la ulinzi la taifa wakala maana yake ni wakala wa huduma ya ununuzi serikalini waziri maana yake ni waziri mwenye dhamana ya masuala ya ununuzi wa umma zabuni maana yake ni ofa pendekezo au ofa ya bei iliyowasilishwa na muuzaji wa bidhaa mtoa huduma mkandarasi au mshauri elekezi katika kuitikia ombi la taasisi nunuzi zabuni iliyoshinda maana yake ni zabuni iliyofanyiwa tathmini na kuchaguliwa na taasisi nunuzi kuwa a yenye gharama ya chini zaidi iliyotathminiwa na uwezo wa kutekeleza mkataba ikiwa njia ya ununuzi iliyotumika ni ya zabuni shindani b ndio iliyokidhi zaidi mahitaji ya taasisi nunuzi endapo ununuzi unafanyika kwa njia ya ushindani wa bei ununuzi kutoka kwa mzabuni mmoja uchaguzi shindani au pale ambapo bidhaa au huduma za thamani ndogo zinanunuliwa au c na bei ya juu zaidi iliyotathminiwa zabuni shindani maana yake ni njia ya ununuzi ambayo na
sheria ya ununuzi wa umma wauzaji wa bidhaa wakandarasi watoa huduma au washauri elekezi wanaalikwa na taasisi nunuzi kushindana kwa kuwasilisha zabuni zenye bei kwa ajili ya bidhaa kazi za ujenzi au huduma zabuni yenye bei ya chini zaidi iliyofanyiwa tathmini maana yake ni zabuni yenye bei ya chini zaidi baada ya kuzingatia vigezo vyote muhimu vya upimaji vilivyokokotolewa ili mradi vigezo hivyo vimeainishwa katika nyaraka za zabuni na zabuni yenye bei ya juu zaidi iliyofanyiwa tathmini maana yake ni zabuni yenye bei ya juu zaidi iliyotolewa na mzabuni baada ya kufanyiwa tathmini inayohusu ukusanyaji wa mapato au uondoshaji wa mali ambayo imeonekana kuwa na bei ya juu zaidi baada ya kuzingatia vigezo vyote muhimu vilivyoainishwa katika nyaraka za zabuni
wajibu wa kimataifa 
 endapo sheria hii inakinzana na wajibu wa jamhuri ya muungano unaotokana na a mkataba wowote wa kimataifa au makubaliano ya aina yoyote ambayo serikali ni sehemu ya mkataba ulioingiwa na taifa moja au zaidi au taasisi ya utawala ya kisiasa ya nchi hiyo au b makubaliano yoyote ya msaada yaliyoingiwa baina ya serikali na taasisi za kiserikali au mashirika ya fedha ya kimataifa ambayo serikali ni mnufaika mahitaji ya mkataba wa kimataifa au makubaliano hayo yatatumika isipokuwa kwa mazingira mengine yoyote ununuzi utasimamiwa na sheria hii
 endapo serikali itaingia katika mkataba wowote wa kimataifa au aina nyingine ya makubaliano ambayo yanamnufaisha mnufaika wa nje ya jamhuri ya muungano a ununuzi utakaofanyika kupitia michango iliyotolewa na serikali utafanyika katika jamhuri ya muungano kupitia wauzaji wa bidhaa wakandarasi au washauri elekezi wa ndani ya nchi b bima zote zinazohusika zitatolewa na kampuni zilizosajiliwa katika jamhuri ya muungano c vifaa vyote vitasafirishwa na kampuni za usafirishaji zilizosajiliwa katika jamhuri ya na
sheria ya ununuzi wa umma muungano
 endapo kwa sababu za uwezo mdogo wauzaji wa bidhaa watoa huduma wakandarasi au washauri elekezi wa ndani ya nchi watashindwa kutimiza kwa ujumla au kwa sehemu mahitaji mahsusi ya ununuzi watapewa nafasi ya upendeleo kushiriki katika mchakato wa ununuzi au uondoshaji mali kwa taasisi nufaika kwa kushirikiana na kampuni nyingine kwenye nchi hiyo na pale ambapo inawezekana kutimiza mahitaji hayo kutoka vyanzo vingine
 endapo kuna uhitaji wa kutokutumia kifungu kidogo cha na chombo kinachohusika na ununuzi au uondoshaji kinaweza kuwasilisha maombi kwa mamlaka kwa kuambatisha nyaraka na uthibitisho
misingi na viwango vya jumla vya ununuzi ugavi na uondoshaji mali 
 ununuzi wote wa umma ugavi na uondoshaji mali utafanywa kwa mujibu wa misingi iliyoainishwa katika sheria hii
 kwa kuzingatia sheria hii ununuzi wa umma ugavi na uondoshaji mali utafanywa kwa namna a itakayowezesha upatikanaji wa thamani ya fedha na b itakayoongeza uadilifu ushindani uwajibikaji uendelevu matumizi mazuri ya fedha ufanisi na uwazi
 katika kutekeleza wajibu wake taasisi nunuzi zitafanya jitihada za kufikia viwango vya juu vya haki kwa kuzingatia a fursa sawa kwa wazabuni wote b haki sawa kwa wahusika wote c uendelezaji wa viwanda vya ndani maendeleo endelevu na uhifadhi wa mazingira d umuhimu wa kupata thamani ya fedha katika bei ubora na utoaji huduma kwa kuzingatia viwango na vigezo vilivyoainishwa
 na
sheria ya ununuzi wa umma sehemu ya pili kamishna wa sera ya ununuzi wa umma kamishna wa sera ya ununuzi wa umma 
 kutakuwa na kamishna wa sera ya ununuzi wa umma chini ya wizara yenye dhamana ya masuala ya ununuzi wa umma
 kamishna wa sera ya ununuzi wa umma atakuwa mtaalam mwandamizi wa ununuzi na ugavi aliyesajiliwa na chombo kinachosimamia taaluma ya ununuzi na ugavi
 katika utekelezaji wa majukumu yake kamishna wa sera ya ununuzi wa umma atawajibika kwa katibu mkuu
majukumu ya kamishna wa sera ya ununuzi wa umma 
majukumu ya kamishna wa sera ya ununuzi wa umma yatakuwa a kuandaa sera ya taifa na mkakati wa ununuzi wa umma na ugavi b kupitia sera kanuni na miongozo pamoja na maelekezo mengine yanayohusu ununuzi wa umma na ugavi kwa lengo la uhuishaji c kufuatilia utekelezaji wa sera ya ununuzi wa umma na ugavi d kushauri serikali kuu serikali za mitaa na vyombo vilivyoundwa kisheria juu ya masuala yanayohusu sera na usimamizi wa ununuzi na ugavi e kuendeleza na kusimamia kada ya ununuzi wa umma na ugavi f kufuatilia na kutathmini mifumo ya usimamizi wa ununuzi na ugavi g kufanya tafiti kuhusu sera za ununuzi wa umma na ugavi na kushauri ipasavyo h kushauri kuhusu maombi ya kibali cha kuhalalisha ununuzi uliokwishafanyika i kufuatilia na kutathmini utendaji wa wakala na taasisi zinazosimamia ununuzi wa umma j kushauri kuhusu muundo uteuzi wa wakuu wa vitengo vya usimamizi wa ununuzi na ugavi na kupendekeza uhamisho wa watumishi wa ununuzi na ugavi na na
sheria ya ununuzi wa umma k kuwa kiungo baina ya serikali taasisi za kitaaluma na wadau wengine katika masuala yote yanayohusiana na ununuzi na ugavi katika sekta ya umma
sehemu ya tatu mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma 
 kutaendelea kuwepo mamlaka inayojulikana kama mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma
 mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma itakuwa na mamlaka yote yanayohitajika au yanayofaa kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu yake na a itakuwa ni taasisi nafsi yenye urithishaji endelevu na lakiri b kwa jina lake itakuwa na uwezo wa i kushtaki na kushtakiwa ii kumiliki kununua na kupata kwa namna nyingine au kuondosha mali inayohamishika au isiyohamishika na iii kuingia mkataba wowote au katika makubaliano mengine c kutumia mamlaka na kutekeleza majukumu iliyopewa chini ya sheria hii na d kufanya mambo mengine yoyote ambayo taasisi nafsi inaweza kufanya kwa mujibu wa sheria kwa ajili ya utekelezaji bora wa majukumu yake chini ya sheria hii
 uwekaji wa lakiri ya mamlaka katika nyaraka yoyote utathibitishwa kwa saini ya mkurugenzi mkuu
 nyaraka inayodaiwa kuwa hati iliyotolewa na mamlaka iliyowekwa lakiri ya mamlaka na kuthibitishwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha itachukuliwa kuwa hati ya mamlaka na itapokelewa kama ushahidi pasipo kuhitaji uthibitisho zaidi
malengo ya mamlaka 
malengo ya mamlaka yatakuwa ni a kuhakikisha upatikanaji wa thamani ya fedha katika ununuzi na ugavi b kuhakikisha uzingatiaji wa haki ushindani uwazi uendelevu uwajibikaji matumizi mazuri na
sheria ya ununuzi wa umma ya fedha ufanisi na uadilifu katika ununuzi na ugavi c kuweka viwango vya mifumo ya ununuzi wa umma na ugavi katika jamhuri ya muungano d kuhakikisha taasisi nunuzi zinatoa upendeleo kwa wazabuni wa ndani katika zabuni za bidhaa kazi za ujenzi na huduma e kufuatilia uzingatiaji wa sheria wa taasisi nunuzi na f kujenga uwezo katika ununuzi na ugavi katika jamhuri ya muungano kwa kushirikiana na wizara yenye dhamana na masuala ya ununuzi na ugavi na taasisi nyingine za kitaaluma
majukumu ya mamlaka sura ya 
majukumu ya mamlaka yatakuwa ni a kuishauri serikali mamlaka za serikali za mitaa na vyombo vilivyoanzishwa kisheria kuhusu misingi na mienendo ya ununuzi na ugavi b kufuatilia na kutoa taarifa juu ya utendaji kazi wa mifumo ya usimamizi wa ununuzi na ugavi katika jamhuri ya muungano na kushauri mabadiliko yanayohitajika c kudhibiti ununuzi wa washauri elekezi washauri wa miradi na mtu binafsi kuhusiana na miradi ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi kwa mujibu wa kanuni zilizotengenezwa chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi na miongozo iliyotolewa na mamlaka kwa kushirikiana na kitengo cha usimamizi wa miradi ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi d kwa kushirikiana na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali na taasisi za kitaaluma kuandaa kuhuisha na kutoa matoleo ya nyaraka sanifu za zabuni fomu za utaratibu wa kuzingatia na nyaraka nyingine zozote zilizothibitishwa kwa taasisi nunuzi e kuidhinisha matumizi ya nyaraka za zabuni fomu za hatua za ununuzi na nyaraka nyingine na
sheria ya ununuzi wa umma zozote zilizo tofauti na nyaraka sanifu zilizotolewa na mamlaka f kutoa miongozo chini ya sheria hii g kuratibu na kutunza mfumo wa uchapishaji wa taarifa kuhusu fursa za ununuzi wa umma tuzo na taarifa nyingine zozote zenye maslahi kwa umma kama itakavyoamuliwa na mamlaka h kufanya ukaguzi kwa vipindi maalum wa kumbukumbu na mienendo ya taasisi nunuzi ili kuhakikisha matumizi kamili na sahihi ya sheria hii i kufuatilia utoaji wa tuzo utekelezaji wa mikataba ya umma na usimamizi wa ugavi kwa lengo la kuhakikisha kuwa i mikataba hiyo inatolewa bila upendeleo na kwa kuzingatia sifa ii mazingira ambayo kila mkataba hutolewa au kuvunjwa hayahusishi vitendo visivyofaa au ukiukaji wa utaratibu iii bila kuathiri kazi ya taasisi yoyote ya umma kuhusiana na mkataba wowote utekelezaji wa kila mkataba unazingatia vigezo vilivyopo j kuanzisha i ukaguzi wa ununuzi wakati wa maandalizi ya mchakato wa zabuni ii ukaguzi wa mkataba wakati wa utekelezaji wa mikataba iliyoingiwa iii ukaguzi wa masuala ya ugavi wakati na baada ya utekelezaji wa mkataba na iv ukaguzi wa ufanisi baada ya kumalizika kwa mkataba kuhusu ununuzi wowote kadri itakavyohitajika k kuamua kuendeleza kuanzisha kutunza na kuhuisha mfumo husika wa kuwezesha ununuzi wa umma kwa njia ya teknolojia za habari na mawasiliano ikijumuisha matumizi ya mfumo wa kielektroniki katika usimamizi wa ununuzi na ugavi na
sheria ya ununuzi wa umma l kukubaliana na orodha ambayo itakuwa inafanyiwa mapitio kila mwaka ya vifaa na huduma mtambuka zinazotumika katika taasisi nunuzi zaidi ya moja ambazo zinaweza kujumuishwa kwenye ununuzi wa pamoja m kutekeleza na kusimamia uzingatiaji wa masharti ya sheria kanuni na miongozo inayotolewa chini ya sheria hii n kuwajengea uwezo wadau wanaoshiriki katika masuala ya ununuzi na ugavi o kupata taarifa ya bei ya bidhaa kazi za ujenzi na huduma zilizowekewa viwango kutoka kwa taasisi za umma husika kwa lengo la kuhakikisha kuwa bei zinaendana na bei za soko kwa wakati huo p kadiri itakavyoonekana inafaa kuandaa na kutunza taarifa ya bei kikomo kwa baadhi ya bidhaa kazi za ujenzi na huduma zilizowekewa viwango katika ununuzi wa umma kwa lengo la kuhakikisha upatikanaji wa thamani ya fedha na kuwa zinaendana na bei ya soko kwa wakati husika q kufanya tafiti kitaifa na kimataifa katika masuala ya ununuzi na ugavi na r kufanya shughuli yoyote ambayo inaweza kuwa muhimu katika kutekeleza majukumu yake
wigo wa uchunguzi unaofanywa na mamlaka 
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha mamlaka inaweza kadri itakavyoona ni muhimu au inahitajika kufanya uchunguzi katika masuala yote au lolote kati ya yafuatayo a usajili wa wakandarasi wauzaji wa bidhaa au washauri elekezi kuhusiana na ununuzi mahsusi b taratibu za zabuni zinazohusiana na mikataba iliyotolewa na taasisi za umma c tuzo ya mkataba wowote wa umma d utekelezaji wa masharti ya mkataba wowote wa umma e mazingira ya kutoa kutumia kusimamishwa au kufutwa leseni yoyote iliyoainishwa na
sheria ya ununuzi wa umma f mienendo na taratibu zinazohusiana na kutoa kusimamishwa au kufutwa kwa leseni yoyote iliyoainishwa g maombi ya uhalalisho wa ununuzi uliokwishafanyika na h suala lingine lolote ambalo litawasilishwa kwa mamlaka au ambalo mamlaka itaona ni muhimu
 kwa maelekezo ya awali kimaandishi kutoka kwa mlipaji mkuu wa serikali mamlaka itachunguza a mkataba wowote wa umma au masuala yoyote kuhusu mkataba wowote ulioingiwa kwa madhumuni ya ulinzi au uuzaji wa vifaa kwa vyombo vya usalama b utoaji wa leseni yoyote iliyoainishwa kwa madhumuni ya ulinzi au uuzaji wa vifaa kwa vyombo vya usalama na taarifa au maoni yoyote yatatolewa kwa mlipaji mkuu wa serikali au waziri au kwa wote
 endapo mamlaka iliyoidhinisha bajeti au afisa masuuli hajaridhishwa na utekelezaji wa ununuzi au uondoshaji mali mamlaka hiyo au afisa masuuli anaweza baada ya kulipa gharama zitakazoamuliwa na mamlaka kuwasilisha kwa mamlaka maombi ya kufanya uchunguzi au ukaguzi maalumu kuhusu suala lolote katika ununuzi au uondoshaji mali
 wakati wa kufanya uchunguzi mamlaka inaweza kuamuru kusimamishwa kwa mwenendo au utekelezaji wa suala lolote linalochunguzwa
uanzishaji wa uchunguzi 
uchunguzi wowote utakaofanywa kwa mujibu wa kifungu cha unaweza kufanywa na mamlaka kwa utashi wake au kutokana na taarifa zilizowasilishwa kwake ikiwa kwa maoni yake uchunguzi huo unapaswa kufanyika
 na
sheria ya ununuzi wa umma ushahidi 
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha na kifungu cha mamlaka wakati wowote inaweza kumtaka afisa au mtumishi yeyote wa taasisi ya umma au mtu mwingine yeyote ambaye kwa maoni ya mamlaka anaweza kutoa msaada wowote kuhusiana na uchunguzi wa suala lolote kwa mujibu wa sheria hii kutoa taarifa na nyaraka yoyote iliyo chini ya usimamizi wake
 mamlaka inaweza kutoa wito kwa a mtu yeyote aliyefanya wasilisho kwake au b afisa mtumishi au mwajiriwa yeyote wa taasisi ya umma au mtu mwingine yeyote ambaye kwa maoni ya mamlaka anaweza kutoa taarifa kuhusiana na uchunguzi
 kwa madhumuni ya uchunguzi mtu hatalazimika kutoa ushahidi au kuwasilisha nyaraka au kitu chochote ambacho hawezi kulazimishwa kutoa au kuwasilisha katika mashauri yaliyo mahakamani
katazo la utoaji wa baadhi ya taarifa 
 endapo kwa utashi wake au kwa maelekezo ya waziri mlipaji mkuu wa serikali a atatoa notisi kuwa masuala yatakayofichuliwa na mamlaka au watumishi wake kuhusu taarifa au nyaraka yoyote iliyoainishwa katika notisi au aina yoyote ya nyaraka au taarifa iliyoainishwa i yatahusisha kufichua majadiliano au maamuzi ya serikali au baraza la mawaziri au kamati yoyote husika kuhusiana na masuala ya siri na ambayo yanaweza kuathiri maslahi ya umma ii yataathiri mahusiano ya jamhuri ya muungano na serikali ya nchi nyingine au shirika lolote la kimataifa au iii yataathiri ugunduzi wa makosa mamlaka mwajiriwa au mtumishi wake yeyote hatawasilisha kwa mtu yeyote kwa madhumuni yoyote nyaraka au taarifa yoyote iliyoainishwa katika notisi au nyaraka au taarifa yoyote ya aina iliyoainishwa b atathibitisha kwamba utoaji wa taarifa yoyote kujibiwa kwa swali lolote au kuwasilishwa kwa nyaraka yoyote kunaweza kuhatarisha usalama na
sheria ya ununuzi wa umma na ulinzi wa jamhuri ya muungano mamlaka mwajiriwa au mtumishi wa mamlaka hataendelea kuelekeza taarifa au jibu husika kutolewa au nyaraka au kitu husika kuwasilishwa
 isipokuwa kama ilivyoainishwa katika kifungu kidogo cha kanuni yoyote inayoidhinisha au inayoelekeza kutojibu swali lolote au kuzuia taarifa nyaraka au kitu chochote kwa msingi kwamba kujibiwa kwa swali hilo au kufichuliwa kwa taarifa nyaraka au kitu hicho kunaweza kuathiri maslahi ya umma haitatumika katika uchunguzi wowote unaofanywa na mamlaka au katika shauri lolote lililo mbele ya mamlaka au watumishi wake
utaratibu wa uchunguzi 
katika kufanya uchunguzi mamlaka inaweza kutumia utaratibu wowote itakayoona unafaa kulingana na mazingira ya suala husika na kwa kuzingatia masharti ya sheria hii
utaratibu baada ya uchunguzi 
 baada ya kufanya uchunguzi chini ya sheria hii mamlaka itamjulisha kimaandishi mlipaji mkuu wa serikali na chombo chenye mamlaka husika au afisa masuuli wa taasisi ya umma inayohusika matokeo ya uchunguzi huo na itatoa mapendekezo kadri inavyoona inafaa kuhusu uchunguzi uliofanyika
 endapo taarifa ya mamlaka inatoa taswira hasi kuhusu mtu yeyote mkurugenzi mkuu wa mamlaka kwa kadri iwezekanavyo anaweza kumjulisha mtu huyo kuhusu maudhui ya taarifa hiyo
hatua za kinidhamu dhidi ya mtumishi wa umma 
 endapo wakati wa kufanya uchunguzi au baada ya kukamilisha uchunguzi mamlaka itabaini uwepo wa ushahidi wa ukiukwaji wa wajibu mienendo mibaya au kosa la jinai kwa afisa au mtumishi wa taasisi ya umma itawasilisha suala hilo kwenye chombo chenye mamlaka na suala husika
 mamlaka itawasilisha suala hilo kwa mtu au watu wenye mamlaka ya kuchukua hatua za kinidhamu au hatua nyingine yoyote stahiki dhidi ya afisa au mtumishi na kuwasilisha taarifa maalum kwa waziri
 na
sheria ya ununuzi wa umma taratibu za uendeshaji wa mamlaka 
taratibu za uendeshaji wa mamlaka au kamati zake hazitachukuliwa kuwa batili kwa kigezo cha kutokuwepo kwa utaratibu ulioainishwa
mamlaka ya mamlaka 
 mamlaka katika utekelezaji wa majukumu yake ya udhibiti itakua na mamlaka ya a kuhitaji taarifa nyaraka na kumbukumbu yoyote kuhusu suala lolote katika mchakato wa ununuzi wa umma na ugavi endapo madai yametolewa au kuthibitishwa dhidi ya taasisi nunuzi au mzabuni yoyote kuhusu ukiukwaji makosa usimamizi mbaya au njama b kutoa wito kwa mashahidi kuelekeza uwasilishaji wa vitabu vya hesabu mipango au nyaraka na kuwahoji mashahidi na pande zinazohusika kwa kiapo c kuagiza au kufanya uchunguzi na kuanzisha ukaguzi wa ununuzi ugavi mkataba na ufanisi d kuanzisha ukaguzi kwenye shughuli zinazohusiana na ununuzi wowote kwa lengo la kuhakikisha kwamba taasisi nunuzi imezingatia mkataba e kuingia eneo lolote au mahali i ambapo kazi inayotokana na mkataba wa umma imefanyika inafanyika au itafanyika ii ambapo ina sababu ya kuamini kuwa kitabu kumbukumbu nyaraka zozote au mali nyingine yoyote inayohitajika katika aya ya a inaweza kupatikana iii panapomilikiwa na mtu yeyote kwa lengo la kufanya mahojiano au kupekua nyaraka kumbukumbu au mali kadri itakavyoonekana ni muhimu kwa ajili ya suala lolote linalochunguzwa na mamlaka f kushikilia nyaraka kumbukumbu au mali nyingine yoyote iliyohusishwa katika suala linalochunguzwa na mamlaka g kupata taarifa kuhusu tuzo iliyotolewa na na
sheria ya ununuzi wa umma mabadiliko ya mkataba wowote wa umma yaliyofanywa na taasisi nunuzi inayohusika na mkataba huo h kuagiza taasisi nunuzi kuchukua hatua stahiki kadiri itakavyoonekana inafaa kurekebisha ukiukwaji wa sheria hii kanuni au miongozo i kushughulikia malalamiko ya taasisi nunuzi au taasisi au mtu mwingine yeyote j kuagiza kufanyika kwa tafiti zozote zinazohusiana na uamuzi wa utoaji wa tuzo za mikataba na k kuomba msaada wowote wa kitaaluma au kiufundi kutoka kwa taasisi au kwa mtu husika ndani ya tanzania au kwingineko
 endapo a mamlaka imeidhinisha mmoja wa watumishi wake kuingia kwenye eneo lolote na b afisa aliyeidhinishwa amekataliwa au kuzuiliwa kuingia katika eneo hilo hakimu anaweza baada ya maombi kuwasilishwa kuwa na mamlaka ya kutoa hati inayomuidhinisha afisa wa polisi yeyote kuingia kwa nguvu katika eneo husika ili kufanya upekuzi na kutoa nakala au dondoo za nyaraka zilizomo
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha mamlaka itakuwa na mamlaka ya kuitaka taasisi nunuzi yoyote kuwasilisha taarifa kuhusu utoaji wa tuzo ya mkataba wowote wa umma na taarifa nyingine zinazohusiana na tuzo hiyo kwa jinsi mamlaka itakavyoona inafaa
usitishaji wa michakato ya ununuzi 
 bila kujali kitu chochote kilichoainishwa vinginevyo katika sheria nyingine yoyote baada ya kufanya uchunguzi na kujiridhisha kwa kiwango cha kutosha kwamba kuna ukiukwaji wa sheria hii mamlaka itasitisha mchakato wa ununuzi
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha endapo baadhi ya loti au baadhi ya bidhaa za afya zilizoko katika zabuni moja hazijakidhi masharti ya sheria hii mamlaka itasitisha mchakato wa ununuzi wa loti au bidhaa hizo
 na
sheria ya ununuzi wa umma ndani ya siku saba kabla ya kutoa uamuzi chini ya kifungu kidogo cha mamlaka itatoa nafasi ya kuwasilisha utetezi kwa taasisi nunuzi au mtu mwingine yeyote ambaye inaaminika kuwa haki zake za kisheria zinaweza kuathirika na uamuzi huo
 mamlaka haitawajibika kwa taasisi nunuzi mtu au taasisi nyingine yoyote yenye maslahi katika zabuni inayofanyiwa mapitio au uchunguzi kwa minajili ya kutumia mamlaka yake chini ya kifungu hiki
hatua baada ya mapendekezo ya mamlaka 
 endapo kuna ukiukwaji unaojirudia wa sheria hii kanuni au miongozo iliyotolewa chini ya sheria hii mamlaka itapendekeza kwa chombo chenye mamlaka a kusitisha utoaji wa fedha kwa taasisi zisizo za serikali kwa ajili ya ununuzi wowote unaogharamiwa kwa fedha za umma endapo ukiukwaji umethibitishwa au kuzitaka taasisi hizo kurejesha fedha zilizopotea b kubadilishwa kwa mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi mwenyekiti au mjumbe wa bodi ya zabuni kadiri itakavyoonekana inafaa c kuchukuliwa kwa hatua za kinidhamu kwa afisa masuuli mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi mjumbe wa bodi ya zabuni mjumbe wa kamati ya tathmini au afisa mwingine yeyote ambaye anahusika na mchakato husika wa ununuzi na d uhamisho wa muda wa majukumu ya ununuzi ya taasisi kwenda kwa taasisi nyingine au wakala
 ndani ya siku kumi na nne tangu tarehe ya kupokelewa kwa mapendekezo ya mamlaka chombo chenye mamlaka husika kitajibu kwa maandishi kuhusu hatua zilizochukuliwa kufuatia mapendekezo hayo
 katika taarifa yake ya tathmini ya utendaji ya mwaka mamlaka itajumuisha a matokeo ya ukaguzi na malalamiko yaliyochunguzwa b hatua za kurekebisha zilizopendekezwa katika kila suala na
sheria ya ununuzi wa umma c majibu na hatua zilizochukuliwa na i chombo chenye mamlaka husika na ii vyombo husika vya utekelezaji na usimamizi wa sheria d hatua zozote za kurekebisha zilizochukuliwa
bodi ya wakurugenzi 
 kutakuwa na bodi itakayojulikana kama bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma itakayokuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti asiye mtendaji ambaye atateuliwa na rais b wajumbe sita ambapo wawili watakuwa na taaluma ya ununuzi na ugavi na wanne wenye taaluma za sheria fedha utawala uhandisi biashara au taaluma nyingine inayohusiana na hizo ambao watateuliwa na waziri
 mkurugenzi mkuu wa mamlaka atakuwa katibu wa bodi
 bodi itakua ndio chombo cha usimamizi wa uendeshaji wa mamlaka
 mwenyekiti na wajumbe wa bodi watateuliwa miongoni mwa watu wenye maadili na wenye viwango vya juu vya taaluma weledi na uadilifu
 masuala kuhusu taratibu za bodi yatakuwa kama ilivyoainishwa katika jedwali la kwanza
kamati za bodi ya wakurugenzi 
 bodi inaweza kuanzisha kamati mbalimbali ambazo zinaweza kuwa muhimu kwa utekelezaji bora wa majukumu ya mamlaka isipokuwa kwa hali yoyote ile kamati hizo hazitazidi tano
 bodi itaamua hadidu za rejea muundo na masharti ya uendeshaji wa kamati
uteuzi wa mkurugenzi mkuu 
 kutakuwa na mkurugenzi mkuu wa mamlaka ambaye atateuliwa na rais kwa vigezo na masharti kama rais atakavyoamua kwa mkataba wa miaka minne unaoweza kuhuishwa kwa kipindi kingine kimoja
 mkurugenzi mkuu atateuliwa miongoni mwa wataalam wenye uzoefu usiopungua miaka kumi katika taaluma ya uhandisi usanifu wa majengo sheria fedha usimamizi wa ununuzi na ugavi ukadiriaji majenzi na
sheria ya ununuzi wa umma usimamizi wa biashara mipango ya maendeleo ya kiuchumi au katika fani nyingine zinazoendana na hizo na atakuwa na uzoefu uliothibitika katika fani ya ununuzi
 kwa kuzingatia usimamizi na maelekezo ya bodi mkurugenzi mkuu atawajibika na a usimamizi na uendeshaji wa mamlaka b usimamizi wa fedha mali na shughuli za mamlaka c usimamizi wa maafisa na watumishi wa mamlaka na d kuwaendeleza kimafunzo na kuwawajibisha kinidhamu maafisa na watumishi wa mamlaka kwa mujibu wa vigezo na masharti ya ajira zao
 mkurugenzi mkuu atakuwa afisa masuuli wa mamlaka na katika utekelezaji wa wajibu ulioanishwa chini ya kifungu hiki ataongozwa na sheria zinazosimamia ajira katika utumishi wa umma
wakurugenzi washauri elekezi na watumishi wengine wa mamlaka 
 mamlaka itaajiri wakurugenzi ambao watakuwa wasaidizi wakuu kwa mkurugenzi mkuu maafisa na watumishi wengine kwa idadi na vyeo kadri itakavyoonekana ni muhimu kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu ya mamlaka kwa ufanisi kwa kuzingatia vigezo na masharti kama itakavyoamuliwa na bodi
 mamlaka inaweza kuteua washauri elekezi na wataalam katika fani mbalimbali kwa vigezo na masharti kama mamlaka inavyoweza kuamua
 mamlaka itaweka na kuzingatia utaratibu wa ushindani wa kuwapata washauri elekezi na wataalam
 ndani ya kipindi cha miezi kumi na mbili baada ya muda wa kuhudumu katika mamlaka kufikia ukomo au kusitishwa mtu yeyote ambaye alikuwa mwenyekiti au mjumbe wa bodi mkurugenzi mkuu au mwajiriwa wa mamlaka a hataingia kwenye mkataba wowote wa ajira au utoaji wa huduma kwa mtu yeyote au shirika lolote ambalo lilikuwa sehemu ya mkataba na mamlaka wakati ambapo mtu huyo alikuwa mjumbe mwenyekiti mkurugenzi mkuu au mwajiriwa wa mamlaka na
sheria ya ununuzi wa umma b hatajipatia au kuwa na maslahi yoyote ya kifedha akiwa kama mwajiriwa mbia mwanahisa afisa au mshirika katika biashara au shirika lolote linalotoa huduma kwa shirika au mtu yeyote ambaye alikuwa ni sehemu ya mkataba na mamlaka wakati ambapo mtu huyo alikuwa mjumbe mwenyekiti mkurugenzi mkuu au mwajiriwa wa mamlaka
fedha za mamlaka 
 fedha za mamlaka zitajumuisha a fedha zitakazotengwa na bunge b mikopo au misaada c mapato yaliyokusanywa kutoka kwenye bidhaa au huduma zinazotolewa na mamlaka na d fedha nyingine zozote zitakazopokelewa au zitakazotolewa kwa mamlaka kwa madhumuni ya kutekeleza majukumu yake
 mamlaka inaweza kukusanya ada na tozo kutokana na huduma inazotoa
 kutoka kwenye fedha za mamlaka italipwa a mishahara na posho za watumishi wa mamlaka b posho za safari usafiri na posho za kujikimu kwa wajumbe wa bodi au wajumbe wa kamati yoyote ya mamlaka pale wanapokuwa kwenye shughuli za mamlaka kwa viwango vitakavyoamuliwa na mamlaka husika na c gharama nyingine zozote ambazo mamlaka itaingia katika utekelezaji wa majukumu yake
 mamlaka baada ya idhini ya mlipaji mkuu wa serikali inaweza kuwekeza kwa namna itakavyoona inafaa kiasi cha fedha zake kisichohitajika kwa wakati husika katika utekelezaji wa majukumu yake
vitabu vya hesabu 
 mamlaka itatunza vitabu sahihi vya hesabu na kumbukumbu nyingine zinazohusiana na hesabu zake na kuandaa taarifa ya mwaka ya hesabu ikijumuisha hesabu za mapato na matumizi na mizania ya hesabu
 vitabu vya hesabu na kumbukumbu nyingine na
sheria ya ununuzi wa umma zitakuwa wazi kwa ajili ya kukaguliwa na waziri au mtu yeyote aliyeidhinishwa na waziri
ukaguzi wa hesabu 
 hesabu za mamlaka zitakaguliwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali au mtu mwingine aliyeteuliwa naye kukagua hesabu za mamlaka chini ya sheria hii atakuwa na haki stahili na mamlaka kuhusiana na ukaguzi huo kama ambavyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali alivyo na haki stahili na mamlaka katika kukagua hesabu za serikali
 katika kutekeleza majukumu yake chini ya kifungu kidogo cha mkaguzi ataruhusiwa kupata vitabu vyote vya hesabu kumbukumbu mapato na matumizi taarifa na nyaraka nyingine kuhusu hesabu za mamlaka kwa wakati unaofaa
 mkaguzi kwa kila mwaka wa fedha atathibitisha endapo a amepokea maelezo yote na taarifa nyingine muhimu kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu yake b hesabu za mamlaka zimetunzwa kwa usahihi na kwa mujibu wa maelezo na taarifa nyingine alizopokea na vitabu vya hesabu kumbukumbu mapato na matumizi taarifa na nyaraka nyingine kuhusu hesabu za mamlaka zilizowasilishwa kwake hesabu za mamlaka zinaakisi ukweli na usahihi wa hali ya kifedha ya mamlaka
 hesabu za mamlaka kama zilivyothibitishwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali au mtu mwingine yeyote aliyeteuliwa kwa niaba yake pamoja na taarifa ya ukaguzi zitawasilishwa kwa bodi na kwa waziri kila mwaka
 waziri atawasilisha bungeni hesabu na taarifa ya ukaguzi iliyopokelewa chini ya kifungu kidogo cha ndani ya miezi mitatu baada ya kupokea taarifa hiyo au katika kikao cha bunge kinachofuata chochote kitakachotangulia kati ya hivyo
 na
sheria ya ununuzi wa umma mpango kazi wa mwaka na bajeti 
 mkurugenzi mkuu atapaswa si zaidi ya miezi mitatu kabla ya kila mwaka wa fedha kuisha kuandaa na kuwasilisha kwa bodi mpango kazi wa mwaka ambao unajumuisha bajeti ili uidhinishwe kwa ajili ya mwaka wa fedha unaofuata
 katika muda wowote kabla ya kumalizika kwa mwaka wa fedha mkurugenzi mkuu anaweza kuandaa na kuwasilisha kwa bodi kwa ajili ya idhini makadirio yoyote ya nyongeza ya bajeti ya mwaka wa fedha husika
 matumizi hayatafanywa kwa fedha za mamlaka isipokuwa kama matumizi hayo ni sehemu ya matumizi yaliyoidhinishwa na bodi chini ya makadirio ya mwaka wa fedha ambao matumizi hayo yatatumika au katika nyongeza ya bajeti ya mwaka huo
 bodi itawasilisha bajeti ya mwaka au nyongeza yoyote ya bajeti kwa waziri kwa ajili ya kuidhinishwa baada ya kuidhinishwa kwa bajeti au nyongeza ya bajeti
taarifa ya mwaka ya tathmini ya utendaji kazi wa ununuzi wa umma na thamani halisi ya fedha 
ifikapo au kabla ya tarehe machi kila mwaka au kwa tarehe nyingine ambayo rais ataelekeza mamlaka itawasilisha kwa rais taarifa ya mwaka ya tathmini ya utendaji kazi wa ununuzi wa umma ugavi na uondoshaji mali na thamani halisi ya fedha itakayojumuisha a tathmini ya shughuli za taasisi nunuzi kuhusiana na uzingatiaji wa sheria b matokeo ya ukaguzi malalamiko yaliyochunguzwa na hatua zilizochukuliwa kurekebisha ukiukwaji na c taarifa nyingine yoyote ambayo rais anaweza kuelekeza
taarifa ya mwaka 
 ndani ya miezi mitatu baada ya mwaka wa fedha kuisha mamlaka itawasilisha kwa a waziri taarifa ya mwaka inayoainisha shughuli zilizotekelezwa na mamlaka katika mwaka huo na mpango wa usimamizi wa mwaka na b mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hesabu za mamlaka kwa mwaka wa fedha husika
 na
sheria ya ununuzi wa umma waziri atawasilisha bungeni taarifa ya mwaka ndani ya miezi mitatu kutoka tarehe ya kupokea taarifa hiyo au katika kikao cha bunge kinachofuata chochote kitakachotangulia kati ya hivyo
 endapo mazingira yatahitaji mamlaka inaweza kuandaa taarifa maalum ya suala lolote linalohusiana na ununuzi na ugavi na kuwasilisha kwa waziri
sehemu ya nne mpangilio wa kitaasisi katika ununuzi na ugavi bodi za zabuni 
 isipokuwa pale ilivyoelezwa vinginevyo katika sheria hii kila taasisi nunuzi itaanzisha bodi ya zabuni kwa ajili ya kuidhinisha ununuzi wa bidhaa huduma kazi za ujenzi na uondoshaji mali tofauti na ununuzi unaoidhinishwa na afisa masuuli chini ya sheria hii
 muundo wa bodi za zabuni uteuzi wa wajumbe na taratibu mbalimbali za bodi hizo isipokuwa bodi za zabuni katika mamlaka za serikali za mitaa zitakuwa kama ilivyoainishwa katika jedwali la pili
 muundo wa bodi ya zabuni katika mamlaka ya serikali za mitaa namna ya uteuzi wa wajumbe na taratibu zitakazozingatiwa na bodi zitaainishwa katika kanuni
 kanuni zitakazotengenezwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha zitaainisha pamoja na masuala mengine utaratibu ambao mamlaka ya serikali za mitaa kupitia kamati inayohusika na masuala ya fedha na mipango itatekeleza jukumu lake la uangalizi wa masuala ya ununuzi wa umma
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha idhini ya bodi ya zabuni itahitajika kwa ununuzi wa bidhaa huduma kazi za ujenzi na uondoshaji mali za umma kwa kuzingatia ukomo wa uidhinishaji
 ununuzi wa bidhaa huduma kazi za ujenzi na uondoshaji mali za umma tofauti na unaohitaji idhini ya bodi ya zabuni utaidhinishwa na afisa masuuli
 taratibu za ununuzi wa bidhaa huduma kazi za ujenzi na uondoshaji mali zinazohitaji idhini ya bodi ya zabuni na zinazohitaji idhini ya afisa masuuli zitakuwa kama itakavyoainishwa katika kanuni
 na
sheria ya ununuzi wa umma bila kujali ukomo wa uidhinishaji utakaowekwa afisa masuuli anaweza kuomba idhini ya bodi ya zabuni kwa ununuzi ulio nje ya wigo wa mamlaka ya bodi ya zabuni
 taasisi nunuzi haitagawanya zabuni kwa madhumuni ya kukwepa idhini ya bodi ya zabuni
taarifa kwa mamlaka kuhusu muundo wa bodi ya zabuni 
 afisa masuuli ataitaarifu mamlaka kuhusu muundo wa bodi ya zabuni na sifa za wajumbe wake ndani ya siku kumi na nne kutoka tarehe ya kuteuliwa
 endapo muundo wa taasisi nunuzi husika ni mdogo kiasi cha kutokuweza kuunda bodi ya zabuni mamlaka itaainisha utaratibu utakaofuatwa
majukumu ya bodi za zabuni 
kwa kuzingatia masharti ya kifungu cha majukumu ya bodi ya zabuni yatakuwa ni a kujadili mapendekezo kutoka kitengo cha usimamizi wa ununuzi na kuidhinisha tuzo za mikataba b kupitia maombi yote ya mabadiliko nyongeza au marekebisho kwenye mikataba inayoendelea kutekelezwa c kuidhinisha nyaraka za zabuni d kuidhinisha ununuzi ugavi na uondoshaji mali kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa na e kuhakikisha kuwa mienendo bora iliyozoeleka kuhusiana na ununuzi na uondoshaji mali inazingatiwa ipasavyo na taasisi nunuzi
mamlaka ya kuidhinisha bajeti 
 mamlaka ya kuidhinisha bajeti kuhusiana na ununuzi itakuwa na wajibu wa a kupitia na kuidhinisha mpango wa ununuzi wa mwaka kwa kuzingatia bajeti yake na mpango kazi b kupitia taarifa ya robo mwaka ya ununuzi iliyowasilishwa na afisa masuuli c kuhakikisha kuwa taasisi inazingatia masharti ya sheria na kanuni d kuhakikisha kuwa mapendekezo ya mamlaka kuhusiana na makosa yaliyothibitishwa katika na
sheria ya ununuzi wa umma shughuli za ununuzi na ugavi yanatekelezwa e kuchukua hatua za kinidhamu kwa watumishi waliohusishwa kwenye makosa chini ya aya d
 mamlaka ya kuidhinisha bajeti inaweza kuiomba mamlaka kufanya ukaguzi wa ununuzi au uchunguzi endapo haijaridhika na utekelezaji wa ununuzi wowote ndani ya taasisi nunuzi
mamlaka ya bodi ya zabuni 
katika kutekeleza mamlaka yake chini ya sheria hii bodi za zabuni zinaweza a kuomba ushauri wowote wa kitaaluma au kiufundi kutoka kwa chombo au mtu husika ndani ya jamhuri ya muungano au kwingineko b kuchambua kumbukumbu au nyaraka nyingine na kuchukua nakala au dondoo zake na c kufanya jambo au kitu chochote kama itakavyoona inafaa ili kutimiza malengo yake
tuzo ya mikataba 
 bila kujali sheria nyingine yoyote taasisi nunuzi a haitatangaza kualika kuomba au kuitisha zabuni kuhusiana na mkataba isipokuwa kama imeidhinishwa na afisa masuuli na b haitatoa tuzo yoyote ya mkataba isipokuwa kama idhini zinazohitajika zimetolewa
 mtu au kampuni haitaingia mkataba na taasisi nunuzi isipokuwa kama tuzo ya mkataba imeidhinishwa na mamlaka ya uidhinishaji
 taarifa ya kukubaliwa kwa zabuni itawasilishwa na afisa masuuli kwa mzabuni mshindi kimaandishi kupitia mfumo wa kielektroniki wa ununuzi wa umma
majukumu na mamlaka ya afisa masuuli 
 afisa masuuli atakuwa na wajibu wa jumla wa kusimamia utekelezaji wa michakato ya ununuzi na ugavi katika taasisi nunuzi na kwa mahsusi atawajibika a kuanzisha bodi ya zabuni na kuteua wajumbe wake kwa mujibu wa sheria hii b kuidhinisha fursa zote za ununuzi ugavi na uondoshaji mali c kuteua kamati ya tathmini timu ya majadiliano na
sheria ya ununuzi wa umma na kamati ya ukaguzi na mapokezi ya vifaa d kuthibitisha uwepo wa fedha za kugharamia shughuli za ununuzi na ugavi e kuidhinisha mapendekezo ya kutoa tuzo ya mkataba kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni f kutoa taarifa ya tuzo ya mkataba kwa mzabuni mshindi g kuidhinisha maombi ya mabadiliko au nyongeza ya mikataba inayotekelezwa kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni h kuidhinisha nyaraka za zabuni na mikataba kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni i kuidhinisha taratibu za ununuzi na uondoshaji mali kwa njia ya zabuni kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni j kuhakikisha taratibu bora zinazohusiana na ununuzi na uondoshaji mali zinazingatiwa ipasavyo k kuidhinisha mpango na taarifa ya majadiliano kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni l kutangaza mpango wa ununuzi wa mwaka baada ya kuidhinishwa na mamlaka ya kuidhinisha bajeti m kusaini mikataba ya ununuzi na ugavi kwa niaba ya taasisi nunuzi n kushughulikia malalamiko ya wazabuni na kuwasilisha kwa mamlaka nakala ya malalamiko na taarifa ya masuala yaliyobainika o kuhakikisha utekelezaji wa mkataba ulioingiwa unazingatia vigezo na masharti ya mkataba p kutekeleza maamuzi yaliyotolewa na mamlaka na mamlaka ya rufani baada ya uchunguzi au kusikilizwa kwa malalamiko q kutoa mrejesho wa utekelezaji wa uamuzi wa mamlaka au mamlaka ya rufani ndani ya siku na
sheria ya ununuzi wa umma kumi na nne baada ya kupokea uamuzi r kuhakikisha kuwa nyaraka za zabuni fomu za hatua za ununuzi na nyaraka nyingine zozote ambazo ni tofauti na nyaraka sanifu zilizotolewa zinatumika baada ya kupata idhini ya mamlaka kwa maandishi s kuelekeza uchunguzi ufanyike kuhusiana na tofauti ya idadi ya mali au vifaa vilivyotunzwa na idadi inayoonekana kwenye kumbukumbu za vifaa hivyo na t kuchukua hatua stahiki kutokana na matumizi mabaya ya mali na vifaa yaliyotolewa taarifa na mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi
 afisa masuuli kwa kushauriana na bodi ya zabuni anaweza kuomba ushauri wa kitaaluma au kiufundi kutoka kwenye chombo chochote stahiki au mtu ndani ya jamhuri ya muungano au kwingineko kama taasisi yake haina wataalam wa kiufundi wanaohitajika
 kabla ya kutoa taarifa ya uamuzi wa tuzo afisa masuuli anaweza kuitaka bodi ya zabuni kutoa taarifa fupi ya utoaji wa tuzo kwa zabuni husika na anaweza kumtaka mwenyekiti mjumbe yeyote wa bodi ya zabuni au kamati ya tathmini au kitengo cha usimamizi wa ununuzi kuwasilisha kumbukumbu yoyote au nyaraka nyingine zinazohusiana na zabuni yoyote na kujibu maswali yote muhimu
 endapo afisa masuuli hajaridhika na uamuzi wa bodi ya zabuni a atarejesha uamuzi kwa bodi ya zabuni kwa mapitio akitoa sababu kimaandishi za kutoridhika na b pale ambapo hajaridhika na matokeo ya mapitio atawasilisha suala hilo kwa mamlaka kwa ajili ya kutolewa ushauri
 afisa masuuli atawajibika na maamuzi ya ununuzi na ugavi yaliyofanywa na taasisi yake
uanzishwaji na muundo wa kitengo cha usimamizi wa 
 kutaanzishwa katika kila taasisi nunuzi kitengo cha usimamizi wa ununuzi chenye watumishi kwa kiwango na idadi inayofaa
 na
sheria ya ununuzi wa umma ununuzi kitengo cha usimamizi wa ununuzi kitakuwa na wataalam wa ununuzi na ugavi pamoja na watumishi wasaidizi
 kitengo cha usimamizi wa ununuzi kitaongozwa na mtu mwenye sifa stahiki za kielimu na kitaaluma na uzoefu katika ununuzi na ugavi aliyesajiliwa na chombo kinachosimamia taaluma ya ununuzi na ugavi
 mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi atawajibika moja kwa moja kwa afisa masuuli wa taasisi nunuzi
 afisa masuuli atahakikisha kuwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi kina fungu dogo na kinapangiwa fedha katika bajeti kwa ajili ya kutekeleza majukumu yake chini ya sheria hii
majukumu ya kitengo cha usimamizi wa ununuzi 
kitengo cha usimamizi wa ununuzi a kitasimamia shughuli zote za ununuzi na uondoshaji mali kwa taasisi nunuzi kama ifuatavyo i kutekeleza maamuzi na maelekezo ya afisa masuuli na bodi ya zabuni ii kupanga shughuli za ununuzi na uondoshaji mali iii kupendekeza taratibu za ununuzi na uondoshaji mali iv kufanya mapitio ya mahitaji kutoka idara tumizi ili kuhakikisha yanaendana na misingi na viwango vya ununuzi wa umma v kuandaa nyaraka za zabuni vi kuandaa matangazo ya fursa za zabuni vii kushirikiana na idara tumizi wakati wa kupendekeza kamati za tathmini na majadiliano viii kupitia taarifa za tathmini na majadiliano na kupendekeza utoaji wa tuzo ya mkataba kwa afisa masuuli au bodi ya zabuni ix kuandaa nyaraka za mkataba x kutoa nyaraka za mkataba na
sheria ya ununuzi wa umma zilizoidhinishwa xi kushirikiana na idara tumizi kufanya mapitio ya maombi yote kuhusiana na mabadiliko au nyongeza ya mikataba inayoendelea na kumshauri afisa masuuli xii kusimamia na kuhakikisha ubora katika upatikanaji wa bidhaa huduma na kazi za ujenzi xiii kumshauri afisa masuuli katika masuala yote yanayohusu ununuzi na uondoshaji mali xiv kutunza na kuhifadhi kumbukumbu za ununuzi na uondoshaji mali xv kutunza orodha au rejesta ya mikataba ya ununuzi iliyoingiwa xvi kuandaa taarifa za kila mwezi za bodi ya zabuni xvii kuandaa na kuwasilisha katika kikao cha menejimenti taarifa za robo mwaka za utekelezaji wa mpango wa ununuzi wa mwaka xviii kuratibu shughuli za ununuzi na uondoshaji mali ndani ya taasisi nunuzi na xix kuandaa taarifa nyingine kadri zinavyoweza kuhitajika na b kitasimamia shughuli zote za ugavi za taasisi nunuzi kama ifutavyo i kumshauri afisa masuuli katika masuala yote yanayohusu usimamizi wa ugavi ii kusimamia utunzaji uhifadhi na usambazaji wa bidhaa vifaa au mali iii kuhakikisha na kupanga mahitaji ya bidhaa vifaa au mali iv kuhakikisha bidhaa na vifaa vinaongezwa kwa wakati kabla ya kuisha v kupokea kuweka kumbukumbu na kutoa bidhaa vifaa na mali zilizonunuliwa vi kutoa taarifa kwa afisa masuuli na
sheria ya ununuzi wa umma kuhusiana na mabadiliko yoyote ya hali ya bidhaa vifaa au mali vii kutunza na kuhuisha kumbukumbu za bidhaa vifaa au mali za taasisi nunuzi viii kuratibu shughuli zinazohusu usimamizi wa bidhaa vifaa au mali ix kusimamia uagizaji wa mahitaji ya taasisi nunuzi na viwango na idadi ya bidhaa vifaa au mali x kufanya uhakiki wa mara kwa mara na hesabu ya mali na vifaa ya mwaka na kutoa taarifa ya tofauti zozote zitakazobainika kati ya idadi halisi iliyopo na idadi inayoonekana kwenye kumbukumbu xi kuandaa taarifa za mara kwa mara kuhusu bidhaa vifaa au mali zisizotumika zisizohitajika zilizooisha muda wake na zilizoharibika xii kupendekeza kwa afisa masuuli mfumo unaofaa kwa ajili ya utunzaji na usimamizi wa bidhaa vifaa au mali na xiii kufuatilia mara kwa mara bidhaa vifaa au mali za taasisi nunuzi kwa lengo la kubaini matumizi mabaya ya mali na vifaa na kupendekeza kwa afisa masuuli hatua stahiki za kuchukuliwa
idara tumizi 
 idara tumizi katika taasisi nunuzi itatekeleza majukumu yafuatayo a kushirikiana na kitengo cha usimamizi wa ununuzi wakati wote wa mchakato wa ununuzi au uondoshaji mali kwa njia ya zabuni hadi kusainiwa kwa mkataba b kuanzisha mahitaji ya ununuzi na uondoshaji mali na kuyawasilisha kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi c kupendekeza na kuandaa maelezo ya mahitaji vigezo msawazo vya kiufundi au hadidu za rejea na kuwasilisha kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma d kushiriki katika tathmini ya zabuni e kuhakiki madai kwa ajili ya malipo ya wauzaji wa bidhaa wakandarasi au watoa huduma f kutoa taarifa yoyote kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi kuhusiana na ukiukwaji wowote wa vigezo na masharti ya mkataba ulioingiwa g kuwasilisha maelezo ya marekebisho yoyote ya mkataba yanayohitajika kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi kwa hatua stahiki h kutunza na kuhifadhi kumbukumbu za usimamizi wa mikataba na kuwasilisha kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi baada ya kukamilika kwa mkataba i kuandaa taarifa zozote zinazotakiwa kuwasilishwa kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi bodi ya zabuni au afisa masuuli j kusimamia utekelezaji wa mkataba ikijumuisha kupitia na kuidhinisha taarifa za kiufundi usanifu au matokeo yoyote kulingana na mkataba na k kushirikiana na kitengo cha usimamizi wa ununuzi wakati wa kuandaa bajeti
 idara tumizi itaandaa jedwali la mahitaji ya ununuzi kama sehemu ya mchakato wa bajeti ambalo litawasilishwa kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi kwa ajili ya kufanya majumuisho ya mpango wa ununuzi wa mwaka
kamati ya tathmini 
 kutaundwa kwa kila zabuni kamati ya tathmini ambayo itafanya tathmini na kutoa taarifa kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi
 wajumbe wa kamati ya tathmini watapendekezwa na kitengo cha usimamizi wa ununuzi kwa mujibu wa kanuni na kuidhinishwa na afisa masuuli
 idadi ya wajumbe wa kamati ya tathmini itategemea thamani na ugumu wa ununuzi kama itakavyoainishwa katika kanuni
 wajumbe watakuwa na kiwango stahiki cha utaalam na uzoefu kwa kutegemea thamani na ugumu wa mahitaji ya ununuzi
 na
sheria ya ununuzi wa umma wajumbe wa kamati ya tathmini wanaweza kutoka nje ya taasisi nunuzi pale ambapo ujuzi au uzoefu unaohitajika haupo ndani ya taasisi nunuzi au pale ambapo wajumbe hawapo katika nafasi ya kufanya tathmini au wana mgongano wa maslahi
 wajumbe wote wa kamati ya tathmini watazingatia kanuni za maadili zilizoainishwa katika kanuni kwa kutoa tamko kuwa hawana mgongano wa maslahi katika mahitaji ya ununuzi
 vikao vya kamati ya tathmini mwenendo wa tathmini na njia za tathmini zitatekelezwa kwa mujibu wa kanuni na miongozo
uhuru wa majukumu na mamlaka 
kwa kuzingatia masharti ya sheria hii afisa masuuli bodi ya zabuni kitengo cha usimamizi wa ununuzi idara tumizi na kamati za tathmini zitatekeleza majukumu na mamlaka yake bila kuingiliwa
ukasimishaji wa mamlaka ya afisa masuuli 
 afisa masuuli anaweza kwa mujibu wa vigezo na masharti yaliyoainishwa katika kanuni kukasimisha majukumu ya ununuzi ya taasisi nunuzi kwa a tawi la taasisi hiyo b taasisi nunuzi nyingine au c wakala mwingine wa ununuzi
 afisa masuuli anaweza kukasimisha kwa mkuu wa idara ndani ya taasisi nunuzi mamlaka yake ya kufanya ununuzi kwa kiwango kisichozidi ukomo ulioainishwa katika kanuni na ukasimishaji huo utafanywa kimaandishi kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni
ununuzi kupitia taasisi nyingine 
 endapo uwezo wa kitaalamu umekosekana na kwa kuzingatia taratibu zilizoainishwa katika kanuni taasisi nunuzi inaweza kutumia wakala au kupata huduma za ununuzi kutoka taasisi nyingine ya umma
 katika kufanya maamuzi ya kupata huduma za ununuzi kwa kupitia wakala au taasisi nyingine afisa masuuli wa taasisi nunuzi a atahakikisha uwepo wa fedha za kulipia huduma hizo kwa ukamilifu na kwa wakati b atafuata taratibu zilizoainishwa katika kanuni
 na
sheria ya ununuzi wa umma taratibu za ununuzi kwa ajili ya mamlaka na mamlaka ya rufani 
 shughuli za ununuzi za mamlaka na mamlaka ya rufani zitafanywa na wakala kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni
 bila kuathiri kifungu kidogo cha ununuzi wenye thamani isiyozidi ukomo ulioainishwa katika kanuni utafanywa na mamlaka au mamlaka ya rufani
kutokubaliana katika maamuzi 
 kutokukubaliana kati ya bodi ya zabuni na afisa masuuli bodi ya zabuni na kitengo cha usimamizi wa ununuzi na kamati ya tathmini au idara tumizi kuhusu uamuzi wowote unaohusu mapendekezo ya tuzo ya mkataba matumizi au tafsiri ya njia mchakato au utaratibu wowote wa ununuzi isipokuwa kwa kifungu cha kutatatuliwa kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni
 endapo afisa masuuli hajaridhika na mapendekezo ya kitengo cha usimamizi wa ununuzi kuhusu matumizi au tafsiri ya njia au utaratibu wa ununuzi utoaji wa tuzo ya mkataba na usimamizi wa ugavi suala hilo litatatuliwa kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni
usiri wa nyaraka 
 mtu mwenye wajibu wa kikazi au aliyeajiriwa katika usimamizi wa sheria hii au aliyepewa kazi kama mshauri elekezi wa taasisi nunuzi atachukulia kuwa ni siri na kushughulika na nyaraka zote na taarifa zinazohusiana na majukumu ya taasisi nunuzi kwa siri
 kwa kuzingatia kifungu cha mtu anayemiliki au kusimamia nyaraka au taarifa yoyote inayohusiana na biashara au shughuli yoyote ya taasisi nunuzi hataweka wazi au kujaribu kuweka wazi taarifa yoyote iliyomo kwenye nyaraka hizo au kutoa nyaraka hizo kwa mtu mwingine isipokuwa afisa masuuli mjumbe wa bodi ya zabuni au kitengo cha usimamizi wa ununuzi
sehemu ya tano taratibu mbalimbali za ununuzi wa umma ununuzi katika taasisi zinazojiende sha kibiashara 
mashirika na taasisi za umma zinazojiendesha kibiashara zitafanya ununuzi ugavi au uondoshaji mali za umma kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika na
sheria ya ununuzi wa umma kanuni
wajibu wa taasisi nunuzi 
 bila kujali chochote kilichoelekezwa vinginevyo katika sheria yoyote endapo matumizi yoyote yanapaswa kufanyika kwa aina yoyote ya ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma itakuwa ni wajibu wa afisa masuuli kuhakikisha ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma unafanyika kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa chini ya sheria hii au kanuni
 mkuu wa ukaguzi wa ndani wa kila taasisi ya umma atajumuisha katika taarifa yake ya kila robo mwaka ya ukaguzi taarifa iwapo masharti ya sheria hii na kanuni yamezingatiwa na afisa masuuli baada ya kupokea taarifa hiyo atawasilisha nakala ya taarifa hiyo kwa mamlaka
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha kila afisa masuuli atawajibika kwa kushindwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha 
 endapo afisa masuuli ameiridhisha mamlaka kuwa kwa mujibu wa masharti ya kanuni yoyote alikasimisha majukumu yake chini ya kifungu kidogo cha kwa mtu mwingine yeyote au kamati mtu huyo mwingine au kila mjumbe wa kamati atawajibika pia kwa kushindwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha 
 ikiwa masharti ya kifungu kidogo cha hayajazingatiwa mamlaka itachukua hatua zinazofaa za kurekebisha au za kuadhibu
uidhinishaji wa mpango wa ununuzi wa mwaka 
 taasisi nunuzi itaandaa mpango wa ununuzi wa mwaka kwa namna inayofaa na a itaepuka ununuzi wa dharura pale inapowezekana b itafanya majumuisho ya mahitaji yake pale inapowezekana ndani ya taasisi nunuzi na kati ya taasisi nunuzi kupata thamani ya fedha na kupunguza gharama ya ununuzi c itaepuka kugawanya ununuzi kwa lengo la kukwepa kutumia njia za ununuzi zinazofaa isipokuwa kama mgawanyo huo ni wa kuwezesha ushiriki mpana wa washauri elekezi wauzaji wa bidhaa watoa huduma au wakandarasi wa ndani ambapo katika mazingira na
sheria ya ununuzi wa umma hayo idhini ya mamlaka itaombwa kabla ya kugawanya ununuzi husika na d itaoanisha bajeti yake ya ununuzi na mpango wake wa matumizi
 mpango wa ununuzi wa mwaka utaidhinishwa na mamlaka ya kuidhinisha bajeti
 taasisi nunuzi itazingatia mpango wa ununuzi wa mwaka uliyoidhinishwa na ununuzi wowote ambao haupo kwenye mpango utahitaji kupata idhini ya maandishi ya afisa masuuli
ununuzi kupitia mikataba maalumu 
 kwa madhumuni ya kuhakikisha ufanisi katika taratibu za ununuzi na kupunguza gharama za ununuzi ndani na nje ya taasisi za umma taasisi nunuzi itaingia mikataba maalum kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni pale itakapoamuliwa kwamba a mahitaji ya ununuzi yanatarajiwa kujitokeza mara kwa mara kwa kipindi cha muda fulani b kulingana na aina ya mahitaji ya ununuzi uhitaji wake unaweza kujitokeza kwa uharaka katika kipindi cha muda fulani na c sababu na mazingira mengine ambayo yanathibitisha matumizi ya utaratibu wa mikataba maalum
 wakala kwa kushirikiana na mamlaka itaweka utaratibu wa ununuzi wa bidhaa na huduma mtambuka kwa taasisi nunuzi kupitia mikataba maalum
sifa za wazabuni 
 ili kuweza kushiriki katika taratibu za ununuzi wazabuni watatakiwa kuwa na vigezo stahiki vilivyowekwa kwa mujibu wa sheria hii na kanuni
 wazabuni wa ndani wanaokusudia kushiriki kwenye mchakato wowote wa ununuzi watatimiza masharti yote ya usajili kwenye mamlaka husika za kisheria ndani ya jamhuri ya muungano
 wazabuni wa kigeni wanaokusudia kushiriki kwenye michakato ya ununuzi hawatahusika na masharti yaliyoainishwa katika kifungu kidogo cha isipokuwa kwamba endapo kutokana na michakato ya ununuzi mzabuni wa kigeni yeyote amechaguliwa kuwa ndiye aliyewasilisha zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya na
sheria ya ununuzi wa umma chini zaidi na kukidhi vigezo au pendekezo bora zaidi mzabuni huyo atasajiliwa na mamlaka husika za kitaaluma zilizoanzishwa kisheria na atatakiwa kuwasilisha ushahidi wa usajili kama muuzaji wa bidhaa mtoa huduma mkandarasi au mshauri elekezi aliyeidhinishwa ndani ya jamhuri ya muungano
 kwa kuzingatia vifungu vya na vya sheria hii vigezo vyovyote vinavyohitajika vitawekwa wazi na vitatumika kwa usawa kwa wazabuni wote na taasisi nunuzi haitaweka vigezo hitaji au utaratibu wa kibaguzi kuhusu sifa za mzabuni yeyote
taratibu za uchambuzi wa sifa wa awali 
 taasisi nunuzi inaweza kufanya uchambuzi wa sifa wa awali kwa nia ya kutambua wazabuni kabla ya kuitisha zabuni kwenye ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma
 mazingira na utaratibu wa uchambuzi wa sifa wa awali utaainishwa katika kanuni
uhakiki wa sifa za mzabuni 
 pale ambapo wazabuni hawajafanyiwa uchambuzi wa sifa wa awali taasisi nunuzi itajiridhisha iwapo mzabuni ambaye zabuni yake imeonekana kuwa ni zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya chini zaidi kwa ununuzi au zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya juu zaidi kwa uondoshaji mali ana sifa za kisheria uwezo na rasilimali za kumwezesha kutekeleza kwa ufanisi mkataba kama ulivyotolewa kwenye zabuni kabla ya kutoa taarifa ya uamuzi wa tuzo
 vigezo vya kuzingatiwa vitaainishwa kwenye nyaraka za zabuni na iwapo mzabuni hatakidhi moja kati ya vigezo hivyo zabuni itakataliwa na taasisi nunuzi itaendelea kufanya uchambuzi wa aina hiyo kwa mzabuni anayefuata kwa bei ya chini aliyefanyiwa tathmini na kukidhi vigezo iwapo ni ununuzi au mzabuni anayefuata kwa bei ya juu aliyefanyiwa tathmini na kukidhi vigezo ikiwa ni uondoshaji wa mali za umma kwa njia ya zabuni
 kwa kampuni ya kigeni taasisi nunuzi itaomba taarifa kwa chombo chochote kinachoaminika katika nchi husika kuhusu uhalali wa uwepo wa mzabuni uwezo na raslimali za kutekeleza zabuni inayoombwa na taarifa nyingine yoyote itakayoonekana ni muhimu kwa ajili ya na
sheria ya ununuzi wa umma kujiridhisha kuhusu sifa za mzabuni husika
 taasisi nunuzi itamtaka mzabuni aliyewasilisha zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya chini zaidi kwa ununuzi au zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya juu zaidi kwa uondoshaji mali kuthibitisha kwa mara nyingine sifa zake kabla ya tuzo ya mkataba kutolewa
 vigezo na taratibu zitakazotumika katika kifungu kidogo cha zitakuwa sawa na zile zilizotumika kwenye uchambuzi wa sifa wa awali ulioainishwa katika kifungu cha cha sheria hii na vigezo na taratibu hizo zitaainishwa katika nyaraka za zabuni zilizoandaliwa na taasisi nunuzi
 endapo mzabuni mwenye zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya chini au ya juu zaidi atashindwa kukidhi vigezo vya uhakiki wa sifa taasisi nunuzi itakataa zabuni yake na kuchagua zabuni inayofuata yenye bei ya chini au bei ya juu iliyofanyiwa tathmini kutoka kwenye zabuni zilizobaki isipokuwa taasisi nunuzi itakuwa na haki ya kukataa zabuni zote zilizobaki kwa mujibu wa kifungu cha 
upendeleo wa kitaifa 
 wazabuni wanaruhusiwa kushiriki kwenye michakato ya ununuzi bila kujali utaifa wao isipokuwa pale ambapo taasisi nunuzi imeweka utaratibu wa ushiriki kwenye mchakato wa ununuzi kwa misingi ya utaifa kwa mujibu wa sheria hii kanuni au masharti yoyote ya sheria nyingine yoyote
 taasisi nunuzi wakati wa kufanya ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma kwa njia ya zabuni za kimataifa au kitaifa au pale inapotathmini na kulinganisha zabuni itatoa upendeleo kwa zabuni za baadhi ya bidhaa zilizotengenezwa zilizochimbwa au kuzalishwa ndani ya jamhuri ya muungano kwa kazi za ujenzi za wakandarasi watanzania au huduma zilizotolewa na washauri elekezi watanzania
 kwa madhumuni ya utekelezaji wa masharti ya kifungu hiki mamlaka itaweka bayana kigezo cha upendeleo katika nyaraka sanifu za zabuni
 wakandarasi au washauri elekezi watanzania watapewa upendeleo kama ilivyoainishwa katika kifungu kidogo cha endapo watakidhi vigezo vifuatavyo na
sheria ya ununuzi wa umma a ikiwa ni kampuni binafsi i zimeanzishwa au kusajiliwa ndani ya jamhuri ya muungano ii sehemu kubwa ya mtaji wa hisa zilizolipwa za kampuni hizo inamilikiwa na serikali au raia wa tanzania na iii haina utaratibu unaoelekeza sehemu kubwa ya faida halisi au faida nyingine inayoonekana ya kampuni ya ndani kutolewa au kulipwa kwa watu ambao si raia wa tanzania au kwa kampuni ambazo zisingekuwa na sifa chini ya kifungu hiki b ikiwa ni ushirika wa kampuni za ndani i kampuni hizo binafsi zimeanzishwa au kusajiliwa ndani ya jamhuri ya muungano ii sehemu kubwa ya mtaji wa hisa zilizolipwa za kampuni binafsi inamilikiwa na raia wa tanzania iii ushirika huo umesajiliwa tanzania na iv kampuni hizo hazina utaratibu unaoelekeza sehemu kubwa ya faida halisi kutolewa au kulipwa kwa watu ambao si raia wa tanzania au kwa kampuni ambazo zisingekuwa na sifa chini ya kifungu hiki c ikiwa ni wabia au watu binafsi wanaofanya biashara kama wakandarasi au washauri elekezi sehemu kubwa ya hisa inamilikiwa na raia wa tanzania
 kwa ununuzi wote unaofanyika kwa njia ya ushindani wa zabuni kimataifa na kitaifa vivutio vilivyoainishwa katika kanuni vitatumika kuhamasisha kampuni za kigeni kuungana na wazabuni wa kitanzania kwa njia ya ushirika au utoaji wa sehemu ya kazi za mkataba wa kandarasi kutekelezwa na mkandarasi mwingine katika mchakato wa zabuni na katika utekelezaji wa mkataba
upendeleo wa 
 endapo rasilimali fedha zimetolewa na na
sheria ya ununuzi wa umma kipekee kwa watu au kampuni za ndani taasisi ya umma kila ununuzi wa kazi za ujenzi bidhaa au huduma wenye thamani isiyozidi ukomo ulioainishwa katika kanuni utatengwa kwa ajili ya watu au kampuni za ndani pekee
 endapo taasisi nunuzi imepokea ofa moja tu inayokidhi vigezo kutoka kwa mtu au kampuni ya ndani katika ununuzi uliotengwa taasisi nunuzi inaweza kutoa tuzo kwa mtu au kampuni hiyo
 endapo taasisi nunuzi haijapokea ofa zinazokidhi vigezo kutoka kwa watu au kampuni za ndani ununuzi uliotengwa utaondolewa na ikiwa vigezo bado viko halali ofa mpya zitatangazwa kwa mara nyingine kwa misingi isiyo ya upendeleo
ushiriki wa kampuni za ndani na wataalamu katika mikataba ya ushauri elekezi 
 kampuni za kigeni zinazoshindana kupewa kazi za ushauri elekezi zisizo za dharura kwa njia ya zabuni au njia nyinginezo zinazotambuliwa katika sheria hii zitahitajika kushirikisha wataalam na kampuni za ndani kwenye timu zao
 katika tathmini ya kampuni za kigeni taasisi nunuzi itahakikisha kuwa misingi ya ushirikishwaji wa lazima wa wataalam na kampuni za ndani katika shughuli zisizo za dharura imezingatiwa na kuweka uzito kwa mujibu wa kifungu hiki
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha taasisi nunuzi zitaweka uzito kama ifuatavyo a kwa kigezo cha ushiriki wa kampuni za ndani uzito wa juu wa asilimia kumi na tano utajumuishwa kwenye nyaraka ya zabuni ya ushauri elekezi na kampuni zitakazoonesha ushiriki wa kampuni za ndani kwa angalau asilimia hamsini zitapewa alama zote za ufaulu na b kwa kigezo cha ushiriki wa wataalam wa ndani uzito wa juu wa asilimia kumi utajumuishwa kwenye nyaraka ya zabuni ya ushauri elekezi na kampuni zitakazoonesha kuwa angalau asilimia hamsini ya wafanyakazi wake muhimu ni watanzania zitapewa alama zote za ufaulu
matumizi ya 
wakati wa kutoa upendeleo kwenye kazi za na
sheria ya ununuzi wa umma wataalamu wa ndani katika mikataba ya kazi za ujenzi na huduma zisizo za kitaalamu upendeleo kwa bidhaa za ndani kujenga uwezo wa watu na kampuni za ndani ujenzi au huduma zisizo za kitaalam taasisi nunuzi itafuata miongozo itakayotolewa na mamlaka na itazingatia a pamoja na muundo wa umiliki wa hisa katika ushirika kiwango cha ushiriki wa wafanyakazi muhimu watanzania katika ushirika na b kiwango cha matumizi ya bidhaa zilizotengenezwa kuzalishwa au kuchimbwa ndani ya nchi
 katika mikataba ya bidhaa na huduma zinazohusiana itakayotolewa kwa misingi ya ushindani wa zabuni wa kimataifa au wa kitaifa taasisi nunuzi itatoa upendeleo unaofikia asilimia kumi na tano kwa bidhaa zinazotengenezwa au kuzalishwa ndani ya nchi na huduma zinazohusiana kama ilivyoainishwa katika kanuni
 katika ununuzi wa bidhaa taasisi nunuzi itatoa kipaumbele kwa bidhaa zilizotengenezwa zilizozalishwa au zilizochimbwa ndani ya jamhuri ya muungano kabla ya kununua nje ya nchi
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha taasisi nunuzi itaeleza katika nyaraka za zabuni hitaji kwa muuzaji wa bidhaa au mkandarasi kutoa kipaumbele kwa bidhaa zilizotengenezwa zilizozalishwa au kuchimbwa ndani ya jamhuri ya muungano
 endapo taasisi nunuzi itanunua bidhaa ambazo hazijatengenezwa kuzalishwa au kuchimbwa ndani ya jamhuri ya muungano ndani ya siku tano za kazi baada ya kutoa tuzo ya mkataba itawasilisha kwa mamlaka taarifa inayoelezea kwa kina sababu za kutonunua bidhaa zilizotengenezwa zilizozalishwa au kuchimbwa ndani ya jamhuri ya muungano
 taasisi nunuzi itatenga kiwango cha ununuzi wa mwaka kwa ajili ya zabuni kwa watu na kampuni za ndani kwa kuzingatia taratibu zitakazoanishwa katika kanuni
 endapo watu au kampuni binafsi hazina uwezo wa kutekeleza mikataba watu hao au kampuni hizo zinaweza kuingia katika ushirika kwa lengo la kuimarisha uwezo
 waziri anaweza kutengeneza kanuni na
sheria ya ununuzi wa umma zitakazoainisha taratibu za kujenga uwezo kwa watu na kampuni za ndani chini ya kifungu hiki
uingiaji wa ushirika au mikataba midogo na kampuni za ndani umiliki wa mtaji wa hisa upendeleo kwa makundi maalum ya kijamii 
 kwa ununuzi wa kazi za ujenzi na huduma zisizo za ushauri elekezi zaidi ya ukomo ulioainishwa katika kanuni taasisi nunuzi inapaswa kuwataka wazabuni wa kigeni kuingia ushirika au mikataba midogo na kampuni za ndani
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha mzabuni wa kigeni aliyepewa tuzo ya mkataba wa ununuzi ataingia kwenye ushirika au mkataba mdogo kwa asilimia ya thamani ya jumla ya mkataba kama itakavyoainishwa katika kanuni
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha njia zitakazotumika kuingia katika ushirika au mkataba mdogo zitakuwa kama itakavyoainishwa katika kanuni
 mzabuni wa kigeni ataambatisha katika zabuni yake makubaliano ya ushirika au mkataba mdogo yakibainisha misingi muhimu ya utekelezaji itakayosimamia ushirika au mkataba husika
bila kujali masharti mengine yoyote yanayoeleza vinginevyo kampuni za ndani zilizorejewa chini ya vifungu vya na zitapaswa kuwa na mtaji wa hisa ambao wote unamilikiwa na raia wa jamhuri ya muungano
 taasisi nunuzi itatenga kiwango cha asilimia ya ununuzi ya mwaka kwa ajili ya makundi maalum ya kijamii kwa kuzingatia taratibu zilizoainishwa katika kanuni
ununuzi kutoka kwa wakala katika kutengeneza kanuni zinazorejewa katika kifungu kidogo cha waziri atashauriana na wizara zinazohusika na masuala ya makundi maalum
 kwa madhumuni ya kifungu hiki makundi maalum yanajumuisha wanawake vijana wazee na watu wenye mahitaji maalum
taasisi nunuzi itafanya ununuzi kutoka kwa wakala kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika kanuni
lugha 
nyaraka za tathmini ya awali na nyaraka za na
sheria ya ununuzi wa umma zabuni zitaandikwa kwa lugha ya kiswahili au kingereza na zabuni zitaitishwa kwa yoyote kati ya lugha hizo
dhamana za zabuni 
 endapo taasisi nunuzi inawataka wazabuni wanaowasilisha zabuni kuwasilisha aina yoyote ya dhamana ya zabuni au tamko la dhamana ya zabuni sharti hilo litatumika kwa wazabuni wote kwa usawa
 mzabuni mshindi atatakiwa kuwasilisha dhamana ya utekelezaji wa mkataba kwa kuzingatia masharti yaliyoainishwa katika kanuni
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha na aina za dhamana zitaainishwa katika kanuni
 mamlaka itatoa miongozo itakayohuishwa mara kwa mara kuhusu ukomo wa chini wa thamani ya dhamana na namna ya uwasilishaji wa dhamana ya zabuni na aina nyingine za dhamana au dhamana za bima
kukataliwa kwa zabuni 
 nyaraka za zabuni na nyaraka za zabuni ya ushauri elekezi zitaonesha kuwa taasisi nunuzi inaweza kukataa zabuni zote
 kukataliwa kwa zabuni zote chini ya kifungu hiki kutakuwa halali endapo a hakuna ushindani wa kutosha b zabuni zote hazijakidhi vigezo vilivyopo kwenye nyaraka za zabuni au nyaraka za zabuni ya ushauri elekezi c taarifa za mradi za gharama au za kiufundi zimebadilishwa d zabuni zinahusisha gharama kubwa kuliko bei ya soko bajeti halisi au makisio e kuna mazingira ya kipekee yanayofanya utekelezaji wa kawaida wa mkataba kushindikana f zabuni zilizopokelewa zina mapungufu makubwa yanayosababisha kuingilia taratibu za kawaida za mwenendo wa soko au g fedha zilizotengwa au kuainishwa kwa ajili ya ununuzi zimezuiliwa zimesitishwa au vinginevyo hazijatolewa
 kukosekana kwa ushindani hakutaamuliwa kwa misingi ya idadi ya wazabuni au watu waliowasilisha na
sheria ya ununuzi wa umma zabuni pekee na endapo zabuni zote zimekataliwa taasisi nunuzi itafanya mapitio ya sababu zilizohalalisha zabuni kukataliwa na a itafanya marejeo ya masharti ya mkataba usanifu na vigezo wigo wa mkataba au vyote kwa pamoja kabla ya kuitisha zabuni mpya au b itafanya marejeo ya nyaraka za zabuni ikijumuisha orodha ya wazabuni na bajeti
 endapo kukataliwa kwa zabuni zote kunatokana na kukosekana kwa ushindani wigo mpana zaidi wa kutangaza utazingatiwa na endapo zabuni nyingi zimekataliwa kwa sababu ya kutokukidhi vigezo zabuni mpya zinaweza kuitishwa au wazabuni waliowasilisha zabuni awali wanaweza kualikwa kwa idhini ya afisa masuuli au bodi ya zabuni kulingana na aina ya ununuzi
 idhini ya bodi ya zabuni au afisa masuuli itaombwa kabla ya kukataa zabuni zote kuitisha zabuni mpya au kuingia katika majadiliano na mzabuni aliyetathminiwa na kukidhi vigezo mwenye bei ya chini zaidi
kukubaliwa kwa zabuni na mkataba kuwa na nguvu ya kisheria 
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu cha zabuni iliyobainika kukidhi vigezo na kushinda kwa mujibu wa masharti ya sheria hii itakubaliwa
 kwa ununuzi unaohitaji idhini ya bodi ya zabuni afisa masuuli atajulishwa na bodi ya zabuni kuhusu uamuzi wake wa kutoa tuzo ndani ya siku tatu za kazi baada ya kutoa uamuzi
 kwa ununuzi usiohitaji idhini ya bodi ya zabuni kitengo cha usimamizi wa ununuzi kitawasilisha kwa afisa masuuli mapendekezo ya utoaji wa tuzo ya mkataba kama itakavyoainishwa katika kanuni
 mara baada ya kupokea taarifa au mapendekezo ya utoaji tuzo ya mkataba afisa masuuli atatoa notisi ya kusudio la kutoa tuzo ya mkataba kwa wazabuni wote walioshiriki kwenye zabuni husika na kuwapa siku tano za kazi za kuwasilisha malalamiko kama yapo
 bila kujali masharti ya kifungu cha matakwa ya kutoa notisi ya kusudio la kutoa tuzo ya mkataba chini ya kifungu kidogo cha hayatatumika katika ununuzi utakaofanyika kwa njia ya ofa ya bei ununuzi wa bidhaa na na
sheria ya ununuzi wa umma huduma mtambuka ununuzi kutoka kwa mzabuni mmoja na ununuzi wa thamani ndogo
 endapo hakuna malalamiko yaliyowasilishwa chini ya kifungu kidogo cha afisa masuuli atatoa notisi ya kumkubali mzabuni mshindi
 notisi zilizorejewa katika kifungu kidogo cha na zitawasilishwa kwa njia ya kielektroniki kama ilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni na kusainiwa na afisa masuuli
 endapo zabuni imekubaliwa na afisa masuuli taasisi nunuzi na mtu ambaye zabuni yake imekubaliwa wataingia mkataba wa uuzaji wa bidhaa utoaji huduma au utekelezaji wa kazi za ujenzi
 mkataba utakuwa na vigezo na masharti kama ilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni
 mkataba wowote wenye thamani inayozidi ukomo ulioainishwa katika kanuni unaotokana na kukubaliwa kwa zabuni au ofa chini ya sheria hii utafanyiwa upekuzi na mwanasheria mkuu wa serikali kabla ya kusainiwa na pande zote
 mikataba yenye thamani iliyo chini ya ukomo ulioainishwa katika kanuni itafanyiwa upekuzi na maafisa sheria wa taasisi nunuzi husika
 mkataba wa ununuzi utakuwa na nguvu ya kisheria pale ambapo utasainiwa na pande zote za mkataba
 ndani ya siku saba kutoka tarehe ya tuzo afisa masuuli ataijulisha mamlaka jina la mtu au taasisi ambayo imepewa mkataba thamani ya tuzo na tarehe ambayo tuzo ilitolewa
 katika kusaini mikataba iliyoainishwa chini ya kifungu kidogo cha pande zote zinaweza kutumia saini ya maandishi ya mkono au ya kidigitali
 ndani ya siku saba baada ya kufanya mawasiliano ya tuzo afisa masuuli atawataarifu wazabuni walioshindwa jina la mtu ambaye amepewa mkataba na thamani ya mkataba husika
ushuhudiaji wa utiaji saini wa mkataba 
 ushuhudiaji wa utiaji saini wa mkataba utafanyika kwa mujibu wa sheria au hati nyingine yoyote ya kisheria ambayo imeanzisha taasisi nunuzi husika
 endapo sheria au hati ya kisheria haijatoa na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya namna ya kushuhudia utiaji saini wa mikataba mtu yeyote aliyeorodheshwa chini ya sheria ya uthibitishaji nyaraka na makamishna wa viapo anaweza kushuhudia utiaji saini wa mikataba husika
kumbukumbu na taarifa 
 taasisi nunuzi itatunza kumbukumbu za michakato ya ununuzi iliyofanyika ikijumuisha maamuzi yaliyotolewa na sababu zake na kumbukumbu hizo zitatunzwa kwa kipindi kisichozidi miaka mitano kuanzia tarehe ya kumalizika kwa mkataba na kuwasilishwa kwa waziri na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali zitakapohitajika
 katika mazingira maalumu kumbukumbu zilizoainishwa katika kifungu kidogo cha zinaweza kutunzwa kwa zaidi ya kipindi kilichoainishwa katika kifungu kidogo hicho kwa namna na kipindi ambacho kitaainishwa katika kanuni
 orodha ya wazabuni waliowasilisha zabuni na bei zilizowasilishwa kama zilivyosomwa wakati wa ufunguzi wa zabuni kwa uwazi inaweza kuwekwa wazi kwa wazabuni na umma kwa ujumla
kufungiwa kwa mzabuni 
 mamlaka inaweza kumfungia mzabuni kwa kipindi maalumu kushiriki katika mchakato wa ununuzi wa umma na kuzitaarifu taasisi nunuzi zote kuhusu uamuzi huo
 mzabuni ambaye amefungiwa kushiriki katika ununuzi wa umma katika nchi za kigeni au mashirika ya kimataifa atakuwa amefungiwa pia kushiriki kwenye ununuzi wa umma ndani ya jamhuri ya muungano kwa kipindi alichofungiwa katika nchi ya kigeni au shirika la kimataifa
 mzabuni atafungiwa kushiriki katika michakato ya ununuzi wa umma au uondoshaji mali ikiwa a vitendo vya udanganyifu au rushwa vimethibitishwa dhidi ya mzabuni kwa mujibu wa masharti ya sheria hii b mzabuni ameshindwa kuzingatia tamko la dhamana ya zabuni au dhamana ya utekelezaji kazi c mzabuni amekiuka mkataba wa ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma d mzabuni ametoa taarifa za uongo kuhusu sifa zake wakati wa mchakato wa zabuni
 mamlaka inaweza kumfungia mzabuni kushiriki katika ununuzi wa umma kwa sababu nyingine kadri mamlaka itakavyoona ni muhimu
 kwa kuzingatia vifungu vidogo vya na taratibu za kumfungia mzabuni zitaainishwa katika kanuni
 mzabuni aliyefungiwa kwa mujibu wa kifungu hiki anaweza kukata rufaa dhidi ya uamuzi kwa mamlaka ya rufani ndani ya muda wa siku ishirini na moja kuanzia siku alipofahamu kuwepo kwa uamuzi huo
 mamlaka itatunza na kuhifadhi rejesta ya wazabuni wote waliofungiwa kwa mujibu wa sheria hii
 mzabuni aliyefungiwa chini ya kifungu hiki hataruhusiwa kuanzisha kampuni mpya ya uuzaji wa bidhaa utoaji huduma kandarasi au ushauri elekezi katika kipindi cha kufungiwa
 taasisi nunuzi hazitaingia mkataba kujihusisha au kufanya ununuzi kutoka kwa mzabuni aliyefungiwa kushiriki katika michakato ya ununuzi kwa mujibu wa sheria hii
 mamlaka itazijulisha taasisi husika za kitaaluma kuhusu kufungiwa kwa mzabuni
 kwa madhumuni ya kifungu hiki neno mzabuni linajumuisha wakurugenzi wa kampuni au taasisi
sehemu ya sita njia na michakato ya ununuzi ununuzi kwa njia ya kielektroniki 
 taasisi nunuzi zitapaswa kufanya shughuli za ununuzi ugavi na uondoshaji mali na kutoa taarifa kupitia mfumo wa kielektroniki
 endapo mfumo haufanyi kazi mamlaka itatoa notisi ya mwongozo kwa watumiaji wa mfumo na kwa umma
bei kikomo 
 taasisi nunuzi zitanunua bidhaa huduma na kazi za ujenzi kwa kuzingatia bei kikomo kadiri zitakavyokuwa zimeandaliwa
 mtumishi wa umma atakayehusika na ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma wa bidhaa huduma au kazi za ujenzi kwa bei ya juu kuliko bei kikomo atachukuliwa hatua za kinidhamu na pamoja na hatua hizo atatakiwa kulipa tofauti kati ya gharama halisi ya ununuzi na gharama ambayo ingepatikana kupitia bei kikomo
 utaratibu wa utekelezaji wa masharti ya kifungu hiki utabainishwa katika kanuni
uchaguzi wa njia za ununuzi 
 taasisi nunuzi inayofanya ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi huduma au uondoshaji mali itatumia njia ya ushindani wa zabuni zilizoainishwa katika kanuni kwa kutegemea aina na thamani ya ununuzi au uondoshaji na katika hali yoyote mzabuni mshindi atakuwa ni mzabuni aliyefanyiwa tathmini ya kuwa na uwezo wa kuuza bidhaa kutoa huduma au kufanya kazi hiyo au zabuni iliyofanyiwa tathmini na kukidhi vigezo yenye thamani ya juu ikiwa ni huduma za ukusanyaji mapato au uondoshaji mali za umma
 katika mazingira ambayo a wauzaji wa bidhaa wakandarasi au washauri elekezi wamefanyiwa uchambuzi wa sifa wa awali kwa mujibu wa kifungu cha b kuna uhitaji wa haraka wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma kiasi kwamba isingewezekana kutumia ushindani wa wazi wa zabuni kitaifa au kimataifa au c kuna uhitaji wa kufikia malengo fulani ya kijamii kwa kushirikisha jamii ya eneo husika taasisi nunuzi inaweza kuwaalika wazabuni wachache kwa kuzingatia taratibu zilizoainishwa katika kanuni
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha a mazingira yanayosababisha uharaka ni yale ambayo hayakutarajiwa na taasisi nunuzi au kusababishwa na kitendo cha uzembe kwa upande wa taasisi hiyo na b taasisi nunuzi itajumuisha katika kumbukumbu zinazohitajika chini ya kifungu cha maelezo ya sababu za uamuzi wake na mazingira yaliyosababisha au kuhalalisha zuio
 ununuzi wa bidhaa kama vile nafaka na vyakula vingine vyakula vya wanyama mafuta ya vyombo vya na
sheria ya ununuzi wa umma moto au mbolea ambazo bei za soko hubadilika kwa msimu kutegemeana na uhitaji na upatikanaji wake katika kipindi husika utafanyika kwa kuzingatia msimu na kwa kutumia njia zilizoainishwa katika kanuni
matumizi ya rasilimali za ndani 
 kwa madhumuni ya sheria hii matumizi ya rasilimali za ndani humaanisha utaratibu wa ununuzi ambapo kazi za ujenzi hutekelezwa na taasisi ya umma au taasisi yoyote inayotumia fedha za umma kwa kutumia watumishi na vifaa vyake au kwa kushirikiana na fundi au taasisi nyingine ya umma
 matumizi ya rasilimali za ndani yatakuwa halali endapo a kazi za ujenzi ni ndogo zimetawanyika na zipo katika maeneo yasiyofikika kwa urahisi kiasi kwamba makandarasi wenye sifa hawawezi kushiriki na kufanya kazi kwa bei nafuu b kazi za ujenzi zinatakiwa kutekelezwa bila kuvuruga utekelezaji wa shughuli za taasisi zinazoendelea c kutakuwa na muingiliano wa shughuli za taasisi usioepukika na ni vema kwa kazi za ujenzi kutekelezwa na taasisi yenyewe au mamlaka ya umma kuliko kutekelezwa na mkandarasi ili kupunguza hatari d kuna dharura inayohitaji utatuzi wa haraka e taasisi nunuzi ina wafanyakazi wenye sifa na vifaa vya kusimamia na kutekeleza kazi za ujenzi zinazohitajika f matengenezo au ujenzi ni sehemu ya shughuli za kawaida za kila siku za taasisi nunuzi husika
 bila kujali kifungu kidogo cha taasisi nunuzi haitafanya kazi za ujenzi kwa kutumia rasilimali za ndani endapo a hakuna watumishi wa umma wenye sifa za kusimamia ujenzi husika kwenye maeneo ilipo taasisi nunuzi na b thamani ya ujenzi iliyokadiriwa inavuka ukomo wa thamani kwa kazi za ujenzi ulioainishwa katika kanuni
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha na
sheria ya ununuzi wa umma fundi maanayake ni fundi ujenzi ambaye ana ujuzi wa kitaaluma katika fani ya ujenzi ingawa hajasajiliwa na chombo kinachohusika na usajili wa wataalamu wa ujenzi au ambaye hana ujuzi wa kitaaluma katika fani ya ujenzi ingawa ana uzoefu katika kazi za ujenzi
 wakati wote wa utekelezaji wa ujenzi kwa kutumia rasilimali za ndani taasisi nunuzi itahakikisha kwamba misingi na viwango vya ununuzi wa umma na ujenzi vinazingatiwa
 namna ambayo utaratibu wa matumizi ya rasilimali za ndani utatekelezwa sifa za watumishi watakaosimamia kazi za ujenzi na ukomo wa thamani kwa matumizi ya rasilimali za ndani vitaainishwa katika kanuni
ununuzi wa dharura 
 ununuzi wa dharura unaweza kufanyika pale ambapo afisa masuuli ataona kuwa kwa manufaa ya umma bidhaa kazi za ujenzi au huduma zinatakiwa kununuliwa kwa dharura
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha ununuzi wa dharura utakidhi kigezo kimojawapo kati ya vifuatavyo a kuna dharura ya lazima inayosababisha tishio kwa maisha afya ustawi au usalama wa umma kutokana na janga kubwa la asili ugonjwa wa mlipuko ghasia vita moto au sababu nyingine zinazofanana na hizo b kuna hali ambayo bila kufanya ununuzi wa dharura utendaji kazi wa serikali au taasisi ya umma utaathirika na hivyo kuwepo uwezekano wa kutokea hasara isiyoweza kufidiwa au uhifadhi au ulinzi wa mali ya umma au afya au usalama wa umma utahatarishwa au c kwa kuzingatia ibara ya kuna uhitaji wa haraka wa bidhaa za afya katika vituo vya kutolea huduma za afya
 taasisi nunuzi itatumia utaratibu ulioainishwa katika kanuni kwa ununuzi wowote utakaofanyika kwa mujibu wa masharti ya kifungu kidogo cha 
 endapo ununuzi unakidhi matakwa ya kifungu kidogo cha masharti kuhusu ukomo wa ununuzi njia ya ununuzi muda wa kuandaa zabuni na kutangaza zabuni na
sheria ya ununuzi wa umma yanaweza kutozingatiwa isipokuwa masharti yanayohusiana na tathmini ya zabuni na kupata idhini ya afisa masuuli lazima yazingatiwe
 mamlaka kwa kushirikiana na idara inayohusika na usimamizi wa mali za serikali idara inayohusika na ukaguzi wa kiufundi katika wizara yenye dhamana ya masuala ya ununuzi au inapobidi na chombo kingine chochote chenye mamlaka husika itamshauri mlipaji mkuu wa serikali kuhusu hatua inayofaa kuchukuliwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha 
 mlipaji mkuu wa serikali atashauriwa na mamlaka kuhusu maombi ya idhini ya kuhalalisha ununuzi uliokwishafanyika
ununuzi wa moja kwa moja kutoka kwa mzalishaji wakala au mtoa huduma 
 kwa madhumuni ya kupata thamani halisi ya fedha katika bei ubora na uwasilishaji wa bidhaa taasisi nunuzi au wakala itanunua bidhaa au huduma moja kwa moja kutoka kwa mzalishaji wakala muuzaji wa jumla au mtoa huduma
 waziri anaweza kutengeneza kanuni zitakazoainisha a bidhaa na huduma zitakazonunuliwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha na b namna na utaratibu wa ununuzi wa moja kwa moja kutoka kwa mzalishaji wakala muuzaji wa jumla au mtoa huduma
viwango vya ununuzi vilivyoidhinish wa 
 ununuzi wa bidhaa kwa matumizi ya serikali utafanyika kwa kuzingatia viwango vilivyowekwa na kuidhinishwa
 viwango vilivyoidhinishwa vinavyorejewa katika kifungu kidogo cha vitatolewa na vyombo husika vya serikali na vitakuwa katika namna na utaratibu ulioainishwa katika kanuni
 bila kujali kifungu kidogo cha waziri anaweza kutengeneza kanuni za ununuzi wa bidhaa fulani kwa matumizi ya serikali bila viwango vya ununuzi vilivyoidhinishwa
ununuzi wa 
 endapo kwa maslahi ya taifa imeonekana na
sheria ya ununuzi wa umma vichwa na mabehewa ya treni ndege na meli zilizotumika ni muhimu taasisi nunuzi kwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha inaweza kununua vichwa na mabehewa ya treni meli au ndege zilizotumika
 taasisi nunuzi inayokusudia kununua vichwa na mabehewa ya treni meli au ndege zilizotumika a itatumia njia za ununuzi wa kawaida au wa dharura na b itaomba idhini ya waziri
 baada ya kupokea maombi kwa mujibu wa kifungu kidogo cha waziri ataunda kamati maalum ya ushauri wa kiufundi itakayokuwa na watu wenye taaluma ujuzi na uzoefu unaohusiana na ununuzi husika
 ununuzi wa vichwa na mabehewa ya treni meli au ndege zilizotumika utafanyika kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika kanuni
 endapo ununuzi uliorejewa katika kifungu kidogo cha utafanyika chini ya ununuzi wa dharura utaratibu ulioainishwa katika kifungu cha utatumika kwa kuzingatia maboresho yatakayoainishwa katika kanuni
 kanuni zitakazotengenezwa kwa madhumuni ya utekelezaji wa kifungu hiki zitaainisha miongoni mwa masuala mengine sifa na vigezo vitakavyozingatiwa na taasisi nunuzi wakati wa ununuzi wa vichwa na mabehewa ya treni meli au ndege zilizotumika
zabuni shindani 
taasisi nunuzi inayokusudia kuanzisha zabuni shindani itawapa wazabuni wote wenye sifa taarifa za kutosha na kwa wakati kuhusu mahitaji ya taasisi nunuzi na fursa sawa ya kuwasilisha zabuni
bidhaa za afya 
 wizara yenye dhamana na masuala ya afya itaandaa na kuidhinisha viwango vya bidhaa za afya kulingana na hadhi ya kituo cha kutolea huduma ya afya na kuandaa vigezo msawazo vitakavyotumiwa na bohari ya dawa kwa ununuzi wa bidhaa za afya
 bohari ya dawa itaandaa jedwali la mahitaji na vigezo msawazo kwa kuzingatia viwango vya bidhaa za afya vilivyowekwa na kuidhinishwa vitakavyotumika katika mchakato wa ununuzi
 katika ununuzi wa bidhaa za afya kwa vituo na
sheria ya ununuzi wa umma vya kutolea huduma za afya bohari ya dawa itazingatia viwango vilivyowekwa na wizara chini ya kifungu kidogo cha 
 kwa kuzingatia umuhimu na aina ya bidhaa za afya bohari ya dawa itaharakisha mchakato wa ununuzi wa bidhaa hizo au kutumia ununuzi wa dharura
 endapo ununuzi wa bidhaa za afya utafanyika kwa njia ya ununuzi wa dharura utaratibu ulioanishwa katika kifungu cha utatumika kwa kuzingatia maboresho yatakayoainishwa katika kanuni
 ununuzi wa bidhaa za afya utafanyika kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika kanuni
mwaliko wa zabuni na matangazo 
 taasisi nunuzi inayokusudia kuanzisha mchakato wa ushindani wa zabuni itaandaa notisi ya zabuni inayowaalika wazabuni kuwasilisha ofa za bei kwa ajili ya uuzaji wa bidhaa utoaji wa huduma au kufanya kazi za ujenzi zinazohitajika na notisi hiyo ya zabuni itawasilishwa kwa bodi ya zabuni au afisa masuuli kwa ajili ya kuidhinishwa ndani ya muda unaofaaa kabla ya kutoa nyaraka kwa wazabuni
 notisi ya zabuni iliyoidhinishwa itatangazwa na taasisi nunuzi kama ilivyoainishwa katika kanuni na taasisi itahakikisha notisi inawafikia wazabuni wengi zaidi wenye vigezo vya kushiriki
 notisi yoyote ya zabuni itatangazwa kwa muda wa kutosha kama ilivyoainishwa katika kanuni ili kuwawezesha wazabuni wanaotarajiwa kupata nyaraka za zabuni kuandaa na kuwasilisha zabuni kabla ya tarehe ya mwisho ya kupokea zabuni
 muda uliowekwa wa ufunguzi wa zabuni zilizowasilishwa utakuwa sawa na muda wa mwisho wa kupokea zabuni au mara tu baada ya hapo na muda huo utaoneshwa kwenye mwaliko wa zabuni
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha taasisi nunuzi inaweza kabla ya tarehe ya mwisho ya kuwasilisha zabuni kurekebisha nyaraka za zabuni na kuongeza muda wa mwisho wa kuwasilisha zabuni endapo itaonekana ni muhimu
utoaji wa 
 taasisi nunuzi itatoa nyaraka za zabuni na
sheria ya ununuzi wa umma nyaraka za zabuni mara baada ya kutangazwa kwa mara ya kwanza kwa notisi ya zabuni kwa wauzaji wa bidhaa au wakandarasi wote watakaoitikia tangazo la zabuni na kulipa ada ikiwa inahitajika ambapo stakabadhi itatolewa
 wazabuni wote wanaotarajiwa watapewa taarifa sawa na kuhakikishiwa uwepo wa fursa sawa ya kupata taarifa za ziada
 nyaraka za zabuni hazitajumuisha mahitaji au maneno yenye ubaguzi dhidi ya ushiriki wa wazabuni
 kifungu kidogo cha kinaweza kisitumike endapo mazingira yatahitaji hivyo ili mradi kutokutumika huko kunafanywa kwa msingi wa masharti ya kanuni
maudhui ya nyaraka za zabuni 
 taasisi nunuzi itatumia nyaraka sanifu na stahiki za zabuni zilizoainishwa katika kanuni kwa ajili ya ununuzi husika
 nyaraka za zabuni zitakuwa na maelezo yanayojitosheleza ili kuruhusu na kuhamasisha ushindani na nyaraka hizo zitaeleza bayana na kwa usahihi taarifa zote muhimu zinazohitajika kwa mzabuni anayetarajiwa kwa ajili ya kuandaa zabuni ya bidhaa huduma na kazi za ujenzi zitakazotolewa
uhalali wa zabuni na dhamana ya zabuni 
taasisi nunuzi itawataka wazabuni kuhakikisha zabuni na dhamana za zabuni husika ni halali kwa vipindi vilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni kwa kiwango kitakachotosha kuiwezesha taasisi nunuzi kukamilisha ulinganifu na tathmini ya zabuni uidhinishaji wa mapendekezo utoaji wa taarifa ya tuzo na kusainiwa kwa mkataba
vigezo vya tathmini 
 vigezo vya tathmini ya zabuni vitakavyotumika kumchagua mzabuni mshindi vitaainishwa kwenye nyaraka ya zabuni
 pamoja na kuainisha bei nyaraka za zabuni zitaainisha vigezo ambavyo vinaweza kuzingatiwa katika kutathmini zabuni na jinsi ambavyo vigezo hivyo vinaweza kupimwa au kufanyiwa tathmini vinginevyo
 bila kujali masharti ya kifungu kidogo cha endapo zabuni zenye vifaa mbadala ratiba mbadala ya ukamilishaji au taratibu mbadala za malipo zinaruhusiwa na
sheria ya ununuzi wa umma masharti ya kuzikubali na njia ya kuzitathmini zitaelezwa bayana katika nyaraka za zabuni
kupokelewa na kufunguliwa kwa zabuni 
 zabuni zitapokelewa na kufunguliwa kwa kuzingatia utaratibu ulioainishwa katika kanuni
 majina na anwani za kila zabuni jumla ya bei ya kila zabuni au zabuni yoyote mbadala endapo imeombwa au kuruhusiwa vitasomwa na kurekodiwa wakati wa ufunguzi wa zabuni
 baada ya kufunguliwa kwa zabuni taarifa inayohusiana na ukaguzi ufafanuzi na tathmini za zabuni na mapendekezo kuhusu tuzo haitatolewa kwa wazabuni au watu wengine wasiohusika na mchakato hadi taarifa ya kusudio la kutoa tuzo ya mkataba itakapotolewa kwa wazabuni walioshiriki mchakato wa zabuni
 taarifa iliyotajwa katika kifungu kidogo cha itawasilishwa kwa mamlaka mamlaka ya rufani afisa masuuli na kwa waziri pale itakapohitajika
tathmini na ulinganifu wa zabuni 
 kamati ya tathmini itafanya tathmini ya zabuni ambazo hazijakataliwa kwa misingi sawa kwa lengo la kubaini gharama kwa taasisi nunuzi ya kila zabuni kwa namna inayoruhusu ulinganifu kufanyika kati ya zabuni kwa misingi ya gharama zilizofanyiwa tathmini japo bei ndogo zaidi iliyowasilishwa inaweza isiwe msingi wa kuchaguliwa kwa ajili ya kupewa tuzo ya mkataba
 vigezo husika pamoja na bei vitakavyozingatiwa katika tathmini ya zabuni na namna vitakavyotumika kwa lengo la kuamua zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya chini zaidi vitaainishwa katika nyaraka za zabuni
 kamati ya tathmini itaandaa kwa ajili ya kuwasilisha kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi taarifa ya kina kuhusu tathmini na ulinganifu wa zabuni ikionesha sababu mahsusi ambazo ni msingi wa mapendekezo yake ya kutoa tuzo kwa kila mkataba
 kitengo cha usimamizi wa ununuzi kitapitia taarifa ya tathmini iliyowasilishwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha na kuwasilisha taarifa hiyo na mapendekezo yake kwa bodi ya zabuni au afisa masuuli
 na
sheria ya ununuzi wa umma uidhinishaji wa tuzo ya mkataba 
bodi ya zabuni au afisa masuuli atapitia taarifa ya tathmini na mapendekezo ya kitengo cha usimamizi wa ununuzi na anaweza a kwa zabuni zinazohitaji idhini ya bodi ya zabuni i kuridhia mapendekezo na kuidhinisha kukubaliwa kwa zabuni na utoaji wa tuzo ya mkataba kwa namna ilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni au ii kutoridhia mapendekezo ya kutoa tuzo za zabuni na kurejesha taarifa ya tathimini kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi ikiwa na maelekezo ya kurudia kufanya tathmini ya zabuni kuanza upya mchakato wa zabuni au kuchukua hatua nyingine b kwa zabuni zinazohitaji idhini ya afisa masuuli i kuridhia mapendekezo na kutoa tuzo ya mkataba kwa namna ilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni au ii kutoridhia mapendekezo ya utoaji tuzo za zabuni na kurejesha taarifa ya tathimini kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi ikiwa na maelekezo ya kurudiwa kwa tathmini ya zabuni kuanza upya mchakato wa zabuni au kuchukua hatua nyingine
majadiliano na utoaji wa tuzo ya mikataba 
 kwa kuzingatia masharti yatakayoainishwa katika kanuni mzabuni atakayefanyiwa tathmini na kuonekana kuwa mwenye uwezo na uzoefu wa kuuza bidhaa kufanya kazi za ujenzi kutoa huduma au kununua mali ataalikwa kwa majadiliano na taasisi nunuzi
 majadiliano hayatafanyika a kubadili vigezo au taarifa za mahitaji b kubadili kwa kiasi kikubwa vigezo na masharti ya mkataba yaliyoainishwa kwenye nyaraka ya zabuni au c kubadili kwa kiasi kikubwa kitu chochote kilichokuwa muhimu au kilichokuwa kigezo cha na
sheria ya ununuzi wa umma maamuzi katika tathmini ya zabuni
 endapo majadiliano chini ya kifungu kidogo cha yameshindwa kufikia mkataba unaokubalika afisa masuuli a kwa zabuni zinazoidhinishwa na afisa masuuli atavunja majadiliano hayo na ataialika kampuni inayofuata kwa ukidhi kwa ajili ya majadiliano au b kwa zabuni zinazoidhinishwa na bodi ya zabuni atavunja majadiliano baada ya kushauriana na bodi ya zabuni na itaialika kampuni inayofuatia kwa ukidhi kwa ajili ya majadiliano
uchaguzi wa washauri elekezi 
 taasisi nunuzi inayoanzisha utaratibu wa uchaguzi wa huduma za ushauri elekezi itatumia utaratibu na njia za uchaguzi zilizoainishwa katika kanuni
 mazingira yatakayohalalisha taasisi nunuzi kutotumia njia za uchaguzi na njia nyingine za kutumika kama mbadala yataainishwa katika kanuni
 taasisi nunuzi zitatumia nyaraka sahihi na sanifu ya zabuni ya ushauri elekezi na fomu sanifu za mkataba zilizotolewa na mamlaka zikiwa na mabadiliko machache kama ilivyoidhinishwa na bodi ya zabuni au afisa masuuli kulingana na umuhimu wa kufanyia kazi mambo mahsusi ya mkataba na mabadiliko yoyote lazima yafanyike kupitia lohodata ya zabuni au kupitia masharti maalum ya mkataba na si kwa kufanya mabadiliko katika maneno yaliyotumika katika masharti ya jumla ya mkataba yaliyojumuishwa kwenye fomu sanifu
 bila kujali masharti ya kifungu kidogo cha endapo nyaraka sanifu ya zabuni ya ushauri elekezi na fomu sanifu ya mkataba si zinazotakiwa taasisi nunuzi zitatumia fomu nyingine za mkataba zinazokubalika kwa mamlaka
sehemu ya saba usimamizi wa mikataba wajibu wa kusimamia 
 baada ya mkataba wa ununuzi kuanza kutekelezwa kwa mujibu wa sheria hii afisa masuuli na
sheria ya ununuzi wa umma utekelezaji wa mikataba atakuwa na wajibu wa jumla kuhusu utekelezaji wa mkataba kwa namna itakavyoainishwa katika kanuni
 idara tumizi itakuwa na wajibu wa kusimamia utekelezaji wa mkataba kwa utaratibu utakaoainishwa katika kanuni
 idara tumizi itapendekeza kwa afisa masuuli kuteua kwa kila mkataba timu msimamizi meneja wa mradi au mshauri elekezi ambaye atakuwa na wajibu wa kuhakikisha utekelezaji wa mkataba uliosainiwa
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha utaratibu wa uteuzi wa timu msimamizi meneja wa mradi au mshauri elekezi utaainishwa katika kanuni
udhibiti wa gharama ubora na muda katika mikataba ya ununuzi 
 idara tumizi itakuwa na wajibu wa kuhakikisha kuwa bidhaa zilizowasilishwa kazi za ujenzi zilizofanyika au huduma zilizotolewa zimekidhi vigezo na masharti ya mkataba na masuala yote muhimu yanasimamiwa vizuri ikiwa ni pamoja na kuzingatia ubora gharama na muda wa utekelezaji wa mkataba ili kuhakikisha upatikanaji wa thamani ya fedha
 katika utekelezaji wa mkataba timu msimamizi meneja wa mradi au mshauri elekezi aliyeteuliwa ataandaa mpango kazi na taarifa za utekelezaji wa mkataba na kuwasilisha kwa idara tumizi kwa hatua stahiki na kuwasilishwa kwa afisa masuuli
mabadiliko au marekebisho 
 mkataba wa ununuzi hautabadilishwa au kurekebishwa kwa namna yoyote baada ya kusainiwa na pande zote mbili isipokuwa mabadiliko au marekebisho hayo a hayatakuwa na hasara kwa serikali na b hayatazidi asilimia kumi na tano ya jumla ya bei ya mkataba wa awali bila idhini ya mamlaka ya uidhinishaji wa bajeti
 kabla ya kufanya mabadiliko au marekebisho katika mkataba wa ununuzi taasisi nunuzi itawasilisha kwa mwanasheria mkuu wa serikali mabadiliko au marekebisho yanayopendekezwa kwa ajili ya upekuzi
 utaratibu wa mabadiliko au marekebisho ya mkataba utaainishwa katika kanuni
 na
sheria ya ununuzi wa umma fidia za ucheleweshwaji wa utekelezaji wa mkataba zitatozwa kwa mkandarasi muuzaji wa bidhaa au mtoa huduma kwa bidhaa ambazo hazikuwasilishwa kwa wakati au huduma au kazi za ujenzi zilizocheleweshwa kwa mujibu wa taratibu zitakazoainishwa katika kanuni
malipo ya awali 
 kazi za ujenzi bidhaa au huduma hazitalipiwa kabla hazijatekelezwa kuwasilishwa au kutolewa na kukubaliwa na afisa masuuli au afisa aliyeidhinishwa na afisa masuuli kwa maandishi isipokuwa kama imeainishwa katika nyaraka ya zabuni na mkataba
 malipo ya awali hayatalipwa kabla mkataba haujasainiwa na yatakuwa katika kiwango kitakachoainishwa katika kanuni au mwongozo
uvunjaji wa mkataba 
 mkataba wa ununuzi unaweza kuvunjwa kutokana na sababu na kwa utaratibu ulioainishwa kwenye mkataba
 bila kuathiri kifungu kidogo cha taasisi nunuzi haitavunja mkataba wowote wa ununuzi kabla ya kupata ushauri mahsusi wa mwanasheria mkuu wa serikali
 utaratibu wa kuvunja mkataba na kuomba ushauri wa mwanasheria mkuu wa serikali kwa mujibu wa kifungu kidogo cha utaainishwa katika kanuni
ufungaji wa mkataba 
 afisa masuuli atatakiwa kufunga mkataba baada ya kukamilika kwa utekelezaji wa mkataba
 utaratibu wa kufunga mkataba utaainishwa katika kanuni
sehemu ya nane usimamizi wa ugavi upokeaji na uwekaji kumbukumbu wa bidhaa vifaa au mali 
 taasisi nunuzi itapokea bidhaa vifaa au mali ambazo zimethibitishwa kwa mujibu wa vigezo na masharti ya mkataba
 taasisi nunuzi itaweka kumbukumbu ya bidhaa vifaa au mali zilizopokelewa chini ya kifungu kidogo cha katika orodha kama itakavyoainishwa katika kanuni
 na
sheria ya ununuzi wa umma wajibu wa taasisi nunuzi katika usimamizi wa bidhaa vifaa au mali 
 taasisi nunuzi itasimamia bidhaa vifaa au mali zilizopokelewa kwa lengo la kuzuia upotevu na uharibifu na kuendeleza matumizi kwa mujibu wa kanuni
 kwa madhumuni ya kuepuka kushikilia fedha pasipo na faida taasisi nunuzi itahakikisha bidhaa na vifaa vinatunzwa kwa idadi ndogo yenye ulazima kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za taasisi kwa ufanisi
 tasisi nunuzi itaweka mifumo ya kielektroniki ya kudhibiti na kusimamia bidhaa vifaa au mali kwa madhumuni ya kufikia malengo thabiti ya usimamizi wa mnyororo wa ugavi
usimamizi wa bidhaa vifaa au mali 
 taasisi nunuzi itasimamia bidhaa kazi za ujenzi na huduma zilizopokelewa kwa madhumuni ya kuzuia upotevu na hasara na kuhakikisha matumizi endelevu
 taasisi nunuzi itahakikisha uwepo wa mazingira toshelevu na salama kwa ajili ya utunzaji wa bidhaa zilizopokelewa
 taasisi nunuzi itahakikisha kuwa bidhaa zilizopokelewa hazipotezi ubora kutokana na sababu zinazoweza kuzuilika au ununuzi wa bidhaa zaidi ya mahitaji
usambazaji wa bidhaa na vifaa 
 taasisi nunuzi itahakikisha kuwa inaweka kumbukumbu za bidhaa na vifaa vilivyopokelewa kabla ya kusambazwa kutumika au kuhifadhiwa
 bidhaa na vifaa vilivyotengwa kwa ajili ya matumizi au usambazaji vitaombwa na kusambazwa kama itakavyoainishwa katika kanuni
 taasisi nunuzi itahakikisha kuwa usambazaji wa bidhaa na vifaa unazingatia ufanisi unafuu wa gharama na upatikanaji wa bidhaa na vifaa katika sehemu sahihi na kwa wakati
udhibiti wa hasara na udanganyifu katika bidhaa vifaa na mali sura ya 
taasisi nunuzi itaweka na kuhakikisha uzingatiaji wa taratibu za udhibiti ugunduzi na uwajibikaji kwa hasara na vitendo vya udanganyifu kwa bidhaa vifaa au mali zilizopokelewa kama itakavyoainishwa katika sheria ya fedha za umma
 na
sheria ya ununuzi wa umma miongozo ya usimamizi wa bidhaa vifaa au mali sura ya 
taasisi nunuzi itazingatia miongozo itakayotolewa na mlipaji mkuu wa serikali inayohusu usimamizi wa bidhaa vifaa na mali chini ya sheria ya fedha za umma
sehemu ya tisa ununuzi chini ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi wigo matumizi na idhini sura ya 
 masharti ya sehemu hii yatatumika katika shughuli za ununuzi na uondoshaji mali kwa njia ya zabuni kwenye makubaliano ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi yaliyoanzishwa na sekta ya umma au sekta binafsi kama ilivyoainishwa chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
 taasisi nunuzi haitaendelea na hatua ya ununuzi katika ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi ulioanzishwa na sekta ya umma au sekta binafsi kabla ya kupata idhini ya wazo la mradi kutoka kwa mamlaka zinazohusika chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
uchaguzi wa mshauri au meneja wa mradi sura ya udanganyifu na rushwa 
endapo mshauri au meneja wa mradi anatakiwa kuteuliwa kwa madhumuni ya kuhakikisha kuwa utekelezaji wa ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi unaenda vizuri uchaguzi wa mshauri au meneja huyo utafanyika kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa kwenye kanuni zilizotengenezwa chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
sehemu ya kumi makatazo 
 taasisi nunuzi na wazabuni chini ya mikataba inayogharamiwa na fedha za umma itaendeshwa kwa njia ya uwazi na uwajibikaji wakati wa ununuzi na utekelezaji wa mikataba hiyo
 pale ambapo taasisi nunuzi imejiridhisha baada ya uchunguzi wa kina kwamba mtu yeyote au kampuni iliyopendekezwa kupewa tuzo ya zabuni ilijihusisha na vitendo vya udanganyifu kula njama ushurutishaji au na
sheria ya ununuzi wa umma uzuiaji katika ushindani wa mkataba husika taasisi nunuzi a itakataa pendekezo la tuzo ya mkataba huo na b itatoa taarifa kwa mamlaka kuhusu mtu yeyote au mzabuni ikijumuisha wakurugenzi wake kwa ajili ya kufungiwa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria hii
 endapo taasisi nunuzi imejiridhisha baada ya uamuzi wa mahakama au mamlaka ya rufani kadri itakavyokuwa kwamba vitendo vya rushwa udanganyifu kula njama ushurutishaji au uzuiaji vilitumiwa na mtu yeyote au mzabuni katika ununuzi tuzo ya mkataba au utekelezaji wa mkataba huo taasisi nunuzi a itatoa taarifa kwa mamlaka kuhusu mtu yeyote au mzabuni ikijumuisha wakurugenzi wake kwa ajili ya kufungiwa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria hii b itamtaka mtu huyo au mzabuni kurejesha sehemu ya fedha iliyotolewa na kusitisha sehemu ya malipo ambayo hayajalipwa kwa mkataba wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma
 isipokuwa kama ilivyoainishwa kwenye sheria hii mamlaka itamfungia mtu au mzabuni husika kama ilivyoamuliwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha a pamoja na wakurugenzi wake kwa kipindi kisichopungua miaka kumi
 uamuzi wa mahakama chini ya kifungu kidogo cha utakuwa ni ushahidi wa kutosha kwa mamlaka kumfungia mtu au mzabuni huyo pamoja wakurugenzi wake
 mtumishi yeyote wa taasisi nunuzi anayejihusisha na vitendo vya rushwa au udanganyifu wakati wa mchakato wa ununuzi au utekelezaji wa mkataba unaogharamiwa kwa fedha za umma atachukuliwa hatua kwa mujibu wa masharti ya sheria hii
 taasisi nunuzi itahakikisha kuwa kila fomu ya zabuni kwa mikataba ya umma inajumuisha tamko rasmi la mzabuni kuzingatia sheria za nchi dhidi ya udanganyifu na rushwa katika ushindani na utekelezaji wa mkataba
vitendo vinavyoshawis 
 mtu yeyote kwa nia ya kupata faida au unafuu kwake binafsi au kwa mtu mwingine yeyote na
sheria ya ununuzi wa umma hi mtumishi wa umma a hatampa mjumbe yeyote au mshirika wa mjumbe wa bodi ya zabuni au kamati ya bodi au mfanyakazi yeyote au mshirika wa mfanyakazi wa bodi ya zabuni au kamati ya bodi au mshauri elekezi au mshirika wa mshauri elekezi yeyote au mtu au mshirika wa mtu yeyote anayetoa huduma zawadi ya fedha au kitu kingine cha thamani au b hatamshawishi mjumbe yeyote au mshirika yeyote wa mjumbe wa bodi ya zabuni au kamati ya bodi au yeyote kati ya afisa wake au mshirika wa afisa huyo kuhusiana na suala lolote linaloshughulikiwa na bodi ya zabuni au kamati au linalotarajiwa kuwasilishwa kwenye bodi ya zabuni au kamati
 taasisi nunuzi afisa yeyote wa umma au mamlaka nyingine ya serikali haitapokea malipo ya aina yoyote ofa ya ajira huduma au kitu kingine chochote cha thamani kama kishawishi kuhusiana na kitendo au uamuzi wa taasisi nunuzi au utaratibu unaofuatwa na taasisi nunuzi kuhusiana na michakato yoyote ya ununuzi au zabuni na mara baada ya kushawishiwa taasisi nunuzi itakataa zabuni ya mzabuni yeyote ambaye anatoa anakubali kutoa au atatoa moja kwa moja au vinginevyo kishawishi hicho
 taasisi nunuzi haitanunua kutoka kwa mtumishi wake au mtu ambaye ana ushawishi wa moja kwa moja kwenye uamuzi wa taasisi nunuzi akiwa anafanya kama mtu binafsi aidha yeye mwenyewe au kama mshirika katika ubia au kama afisa wa kampuni
 taasisi nunuzi haitajumuisha kwenye nyaraka ya zabuni sharti au kigezo chochote kinachoweza kumpendelea mzabuni
 mtumishi wa taasisi nunuzi au mtu mwenye ushawishi wa moja kwa moja kwenye maamuzi ya taasisi nunuzi atatoa tamko la maslahi aliyonayo kwa mzabuni yeyote na mzabuni ambaye tamko limetolewa dhidi yake atazuiwa kushiriki katika ununuzi huo
 zabuni yoyote itakayothibitika kuwa imetolewa kwa misingi ya ushawishi kama ilivyoainishwa katika vifungu vidogo vilivyotangulia itafutwa mara moja na taasisi nunuzi ndani ya kipindi kisichozidi siku kumi na na
sheria ya ununuzi wa umma nne itawasilisha taarifa ya zabuni hiyo kwa taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa kwa hatua stahiki na kwa vyombo husika vya kitaaluma kwa taratibu za kimaadili
 mzabuni ambaye zabuni yake imekataliwa au kufutwa kwa sababu ya vitendo vya ushawishi rushwa udanganyifu kula njama ushurutishaji au uzuiaji hataweza kukidhi vigezo katika michakato yoyote ya ununuzi kwa kipindi cha miaka kumi tangu tarehe ya kufungiwa kushiriki zabuni za ununuzi wa umma
 ukataliwaji au ufutwaji wowote wa zabuni kwa sababu ya vitendo vya ushawishi rushwa udanganyifu kula njama ushurutishaji au uzuiaji utataarifiwa kwa mamlaka ambayo itapitia sababu za zabuni kukataliwa au kufutwa na kuzitaarifu taasisi nunuzi zote na mamlaka za uidhinishaji kuhusu madhumuni ya kutekeleza masharti ya kifungu kidogo cha 
ufichuaji wa malipo yaliyofanywa kwa njia ya kamisheni 
 katika mkataba unaohusiana na ununuzi wa umma mzabuni atatakiwa kuwasilisha maelezo kwa maandishi kwa taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa na mamlaka ya mapato tanzania ndani ya siku thelathini mara baada ya kutekeleza mkataba husika a akielezea malipo yoyote yaliyotolewa au yatakayotolewa kwa mtu au taasisi kwa dhumuni la au kama kamisheni ya kupata mkataba na b atataja majina ya watu na taasisi ambayo malipo hayo yalitolewa au yatatolewa
 endapo hakuna malipo yatakayotolewa kwa mtu au taasisi maelezo yatakayotolewa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha yataelezea hivyo
 endapo katika mkataba unaohusiana na ununuzi wa umma mkandarasi ni taasisi nafsi a iwapo malipo ya mkataba yatazidi thamani au jumla ya asilimia mbili ya thamani ya mkataba maelezo yatakayowasilishwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha i yatasainiwa na mtendaji mkuu wa taasisi nafsi na ii endapo mkandarasi ni shirika tanzu la na
sheria ya ununuzi wa umma taasisi nafsi nyingine yatasainiwa na mtendaji mkuu wa taasisi nafsi hiyo na b katika hali yoyote tofauti na iliyorejewa katika aya ya a maelezo yatakayowasilishwa yatasainiwa na afisa wa taasisi nafsi aliyeidhinishwa na taasisi nafsi
sura ya masharti ya sheria ya kampuni yatatumika kuhusiana na uamuzi iwapo taasisi nafsi ni tanzu ya taasisi nafsi nyingine
 endapo malipo yametolewa kwa taasisi yoyote ya umma mtumishi wa umma au wakala yeyote kuhusiana na mkataba wa ununuzi malipo hayo yatawasilishwa kwa mlipaji mkuu wa serikali ndani ya siku thelathini kutoka tarehe ya kupokea malipo hayo
 mzabuni taasisi ya umma au mtumishi wa umma anayeshindwa kuzingatia masharti ya kifungu hiki atakuwa ametenda kosa
vitendo vya wakurugenzi wafanyakazi au mawakala 
 kitendo chochote kinachofanywa na au kwa niaba ya taasisi nafsi a na mkurugenzi mfanyakazi au wakala wa taasisi nafsi katika kutekeleza mamlaka halisi au dhahiri au b na mtu mwingine yeyote kwa maelekezo idhini au makubaliano kwa njia ya uwazi au isiyo ya uwazi ya mkurugenzi mfanyakazi au wakala wa taasisi nafsi iwapo utoaji wa maelekezo idhini au makubaliano hayo uko ndani ya wigo wa mamlaka halisi au dhahiri ya mkurugenzi mfanyakazi au wakala kitachukuliwa kwa madhumuni ya sheria hii kuwa kimefanywa na taasisi nafsi
 kitendo chochote kilichofanywa na au kwa niaba ya mtu mwingine tofauti na taasisi nafsi a na mfanyakazi au wakala wa mtu katika kutekeleza mamlaka halisi au dhahiri ya mfanyakazi au wakala au b na mtu mwingine yeyote kutokana na maelekezo au idhini au makubaliano kwa njia ya uwazi au isiyo ya uwazi ya mfanyakazi au wakala wa mtu aliyetajwa awali pale ambapo na
sheria ya ununuzi wa umma utoaji wa maelekezo idhini au makubaliano umefanywa katika utekelezaji wa mamlaka halisi au dhahiri ya mfanyakazi au wakala kitachukuliwa kwa madhumuni ya sheria hii kuwa kimefanywa na mtu aliyetajwa awali
ufunguaji wa mashauri ya jinai sura ya na 
hatua zilizoainishwa na sheria hii hazitazuia uanzishwaji wa mashauri ya jinai kwa mujibu wa masharti ya sheria ya kanuni za adhabu sheria ya kuzuia na kupambana na rushwa au sheria nyingine yoyote dhidi ya mtu yeyote anayetekeleza majukumu au anayetumia mamlaka chini ya sheria hii au kanuni chini ya sheria hii
sehemu ya kumi na moja utatuzi wa migogoro mamlaka ya rufani 
 kutaendelea kuwepo mamlaka huru ya rufaa za ununuzi wa umma itakayojulikana kama mamlaka ya rufani ya zabuni za umma
 mamlaka ya rufani itaundwa na a mwenyekiti ambaye atateuliwa na rais miongoni mwa majaji wastaafu na b wajumbe wengine sita watakaoteuliwa na waziri kama ifuatavyo i mwanasheria mwandamizi atakayependekezwa na mwanasheria mkuu wa serikali na ii wajumbe wengine watano wenye sifa za kitaaluma na uzoefu katika ununuzi wa umma na ugavi sekta ya ujenzi usimamizi wa biashara masuala ya fedha au sheria na ambapo wawili miongoni mwao watateuliwa kutoka sekta binafsi
 katibu mtendaji atakuwa katibu wa mamlaka ya rufani
 masuala mengine kuhusu utaratibu wa wajumbe wa mamlaka ya rufani yatakuwa kama ilivyoainishwa katika jedwali la tatu
 katibu mkuu atasimamia utendaji kazi wa mamlaka ya rufani
 na
sheria ya ununuzi wa umma mamlaka ya rufani itakuwa na mamlaka ya awali ya kusikiliza na kuamua malalamiko au migogoro dhidi ya taasisi nunuzi pale ambapo mkataba wa ununuzi au uondoshaji mali umeanza kutekelezwa na rufaa zinazotokana na maamuzi ya kiutawala katika mchakato wa zabuni yaliyofanywa na afisa masuuli
 mamlaka ya rufani itafanya mapitio ya maamuzi ya mamlaka yanayotokana na kuwafungia wazabuni
 katika kutatua migogoro malalamiko au rufaa mamlaka ya rufani itaendesha mashauri kwa mujibu wa utaratibu ulioainishwa katika kanuni
uteuzi wa katibu mtendaji 
 kutakuwa na katibu mtendaji wa mamlaka ya rufani ambaye atateuliwa na rais kwa masharti na vigezo kama itakavyoamuliwa na rais
 katibu mtendaji atateuliwa miongoni mwa wataalamu wenye uzoefu usiopungua miaka kumi katika fani ya usimamizi wa ununuzi na ugavi sheria uhasibu usimamizi wa fedha biashara au katika fani nyingine inayohusiana na hizo na atakuwa na sifa za kielimu na uzoefu katika fani husika ikijumuisha uzoefu uliothibitika katika fani ya ununuzi
 katibu mtendaji atakuwa na wajibu wa a kusimamia uendeshaji wa mamlaka ya rufani b kusimamia fedha mali na shughuli za mamlaka ya rufani c usimamizi na utawala kwa watumishi wa mamlaka ya rufani
 katibu mtendaji atakuwa mkurugenzi mkuu na afisa masuuli wa mamlaka ya rufani
 katibu mtendaji atahudumu kwa kipindi cha miaka minne na anaweza kuteuliwa tena kwa awamu nyingine moja kulingana na utendaji kazi unaoridhisha
watumishi wa mamlaka ya rufani 
mamlaka ya rufani itaajiri watumishi kwa idadi na kada kwa kuzingatia muundo ulioidhinishwa na ikama
fedha za mamlaka ya 
 fedha za mamlaka ya rufani zitajumuisha a fedha zitakazotengwa na bunge na
sheria ya ununuzi wa umma rufani b mikopo na misaada sura ya c kwa kuzingatia sheria ya fedha za umma mapato yatakayokusanywa kutokana na huduma zilizotolewa na d fedha nyingine zozote zitakazopokelewa au zitakazopatikana kwa madhumuni ya utekelezaji wa majukumu yake
 fedha za mamlaka zitatumika kwa ajili ya ukaguzi wa kulipa a mishahara na posho za watumishi b posho nyingine muhimu za kuwalipa wajumbe na watumishi au watu wengine wanaofanya shughuli za mamlaka ya rufani kama ambavyo itaamuliwa na mamlaka husika na c gharama nyingine zozote ambazo mamlaka itaingia katika utekelezaji wa majukumu yake
 mamlaka ya rufani itatunza vitabu sahihi hesabu sura ya vya hesabu na kumbukumbu nyingine zinazohusiana na shughuli zake za kifedha na kuandaa taarifa ya mwaka ya hesabu ikijumuisha hesabu za mapato na matumizi na mizania ya hesabu kwa mujibu wa sheria ya fedha za umma
 vitabu vya hesabu na kumbukumbu nyingine zitakuwa wazi kwa ajili ya kukaguliwa na waziri au mtu mwingine yeyote aliyeidhinishwa na waziri
 hesabu za mamlaka ya rufani zitakaguliwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
mpango kazi wa usimamizi wa mwaka na bajeti 
 katibu mtendaji atapaswa si zaidi ya miezi mitatu kabla ya kumalizika kwa kila mwaka wa fedha kuandaa na kuwasilisha kwa katibu mkuu mpango kazi wa usimamizi wa mwaka unaojumuisha bajeti ya mwaka ili uidhinishwe kwa ajili ya mwaka wa fedha unaofuata
 muda wowote kabla ya kumalizika kwa mwaka wa fedha katibu mtendaji anaweza kuandaa na kuwasilisha kwa katibu mkuu kwa ajili ya idhini makadirio yoyote ya nyongeza ya bajeti ya mwaka wa fedha husika
 matumizi hayatafanywa kutoka katika fedha za na
sheria ya ununuzi wa umma mamlaka ya rufani isipokuwa kama matumizi hayo ni sehemu ya matumizi yaliyoidhinishwa na katibu mkuu katika makadirio ya mwaka wa fedha unaohusu matumizi hayo au katika nyongeza ya bajeti ya mwaka huo
taarifa ya mwaka 
 ndani ya miezi mitatu baada ya kila mwaka wa fedha kuisha mamlaka ya rufani itaandaa na kuwasilisha kwa waziri taarifa ya kazi na shughuli zake za uendeshaji na malalamiko migororo na rufaa zote zilizoshughulikiwa kwa mwaka huo
 wakati wa kuwasilishwa kwa waziri nakala ya taarifa iliyoandaliwa chini ya kifungu kidogo cha itaambatishwa na a nakala ya hesabu za mamlaka ya rufani zilizokaguliwa b nakala ya taarifa ya wakaguzi kuhusu hesabu na c taarifa nyingine yoyote ambayo waziri anaweza kuelekeza
 waziri atawasilisha bungeni taarifa zilizoainishwa katika kifungu kidogo cha ndani ya miezi mitatu kutoka tarehe ya kupokea taarifa hizo au katika kikao cha bunge kinachofuata chochote kitakachotangulia kati ya hivyo
haki ya mapitio 
 mzabuni yeyote anayedai kupata au anaweza kupata hasara yoyote au madhara kutokana na ukiukwaji wa jukumu ambalo sheria hii imeweka kwa taasisi nunuzi anaweza kuomba mapitio
 haki ya mapitio iliyorejewa katika kifungu kidogo cha haitatumika a kwenye uchaguzi wa njia ya ununuzi au ikiwa ni huduma uchaguzi wa utaratibu wa kumpata mshauri elekezi b katika taratibu za ununuzi zinazofanywa kwa misingi ya upendeleo wa kitaifa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria hii au kwa mujibu wa kanuni zilizoainishwa au c pale taasisi nunuzi inapokataa kujibu kusudio kuhusu maombi ya kuonesha nia ya kushiriki kwenye mchakato wa zabuni ikiwa ni ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma wa huduma
 masharti ya kifungu cha yatumika kwa mapitio yanayoombwa katika kifungu kidogo cha kwa kuzingatia maboresho yatakayohitajika
utatuzi wa malalamiko au migogoro kwa maafisa masuuli 
 malalamiko au mgogoro wowote kati ya taasisi nunuzi na wazabuni unaotokana na michakato ya ununuzi uondoshaji mali na tuzo za mikataba utapitiwa na kuamuliwa kwa maandishi na afisa masuuli wa taasisi nunuzi na atatoa sababu za maamuzi yake
 baada ya kupokea malalamiko chini ya kifungu hiki afisa masuuli anaweza kwa kutegemea aina ya malalamiko kuunda jopo huru la mapitio kutoka ndani au nje ya taasisi yake ambalo litapitia malalamiko na kumshauri hatua sahihi za kuchukua
 endapo baada ya uchunguzi itagundulika kwamba mwenyekiti mjumbe yeyote au katibu wa bodi ya zabuni au afisa yeyote wa umma wa taasisi nunuzi amekiuka sheria hii au kanuni afisa masuuli atachukua hatua stahiki dhidi yake
 afisa masuuli hatafanyia kazi malalamiko au mgogoro isipokuwa kama malalamiko au mgogoro huo umewasilishwa kwake ndani ya siku tano za kazi kutoka tarehe ambayo mzabuni husika amepata ufahamu wa mazingira yanayosababisha malalamiko au mgogoro au ambapo mzabuni alipaswa kupata ufahamu wa mazingira hayo chochote kitakachotangulia
 afisa masuuli hatafanyia kazi malalamiko au mgogoro baada ya mkataba wa ununuzi kuanza kutekelezwa
 ndani ya siku tano za kazi au ndani ya siku saba za kazi ikiwa japo huru la mapitio liliundwa baada ya kuwasilishwa kwa malalamiko au mgogoro afisa masuuli atatoa uamuzi wake kwa maandishi ambao a utaeleza sababu za uamuzi na b utaonesha hatua za kurekebisha zitakazochukuliwa ikiwa atakubaliana na malalamiko au mgogoro wote au kwa sehemu
 endapo afisa masuuli ataunda jopo huru la mapitio atapaswa kuwataarifu wazabuni wote ndani ya siku moja baada ya kupokea malalamiko au mgogoro
 na
sheria ya ununuzi wa umma endapo afisa masuuli hatatoa uamuzi ndani ya muda ulioainishwa katika kifungu kidogo cha mzabuni anayewasilisha malalamiko au mgogoro kwa taasisi nunuzi atakuwa na haki mara baada ya hapo kufungua shauri chini ya kifungu cha na baada ya kufungua shauri hilo uwezo wa afisa masuuli kushughulikia malalamiko au mgogoro husika utakoma
 uamuzi wa afisa masuuli utakuwa wa mwisho isipokuwa kama mzabuni atakata rufaa kwa mamlaka ya rufani
rufaa au malalamiko kwa mamlaka ya rufani 
 mzabuni ambaye hajaridhika na uamuzi wa afisa masuuli anaweza kukata rufaa kwa mamlaka ya rufani ndani ya siku tano za kazi kutoka tarehe ya kupokea uamuzi wa afisa masuuli
 mzabuni anaweza kuwasilisha malalamiko au mgogoro moja kwa moja kwa mamlaka ya rufani ikiwa a afisa masuuli hajatoa uamuzi ndani ya muda ulioainishwa chini ya sheria hii ilimradi malalamiko yamewasilishwa ndani ya siku tano za kazi baada ya kumalizika kwa kipindi ambacho afisa masuuli alipaswa kutoa uamuzi au b malalamiko au mgogoro hauwezi kushughulikiwa chini ya kifungu cha kwa sababu mkataba wa ununuzi au uondoshaji mali umeanza utekelezaji ilimradi malalamiko au mgogoro umewasilishwa ndani ya siku tano za kazi kutoka tarehe ambayo mzabuni alipata ufahamu wa mazingira yanayosababisha malalamiko au mgogoro au muda ambao mzabuni alipaswa kupata ufahamu wa mazingira hayo
 baada ya mamlaka ya rufani kupokea malalamiko mgogoro au rufaa itatoa notisi ya malalamiko mgogoro au rufaa kwa taasisi nunuzi na taasisi nunuzi itatakiwa kuwasilisha nyaraka zote muhimu na taarifa zinazohusu zabuni husika
 mamlaka ya rufani inaweza isipokuwa pale ambapo imetupilia mbali malalamiko mgogoro au rufaa kutoa uamuzi kama ifuatavyo na
sheria ya ununuzi wa umma a kutoa tamko kuhusu kanuni au misingi ya kisheria inayosimamia suala husika b kuzuia taasisi nunuzi kufanya au kuamua kinyume na sheria au kufuata utaratibu usio halali c kuitaka taasisi nunuzi iliyofanya au kuendelea na kitendo kilicho kinyume na sheria au imefikia uamuzi ulio kinyume na sheria kufanya au kuendelea na kitendo halali au kutoa uamuzi halali kwa mujibu wa sheria d kubatilisha kitendo au uamuzi wote uliofanywa kinyume na sheria au sehemu ya kitendo au uamuzi uliofanywa na taasisi nunuzi kinyume na sheria e kurekebisha uamuzi wa taasisi nunuzi ulio kinyume na sheria au kutoa uamuzi wake badala ya uamuzi wa taasisi nunuzi f kuitaka taasisi nunuzi kulipa fidia stahiki kwa mzabuni aliyewasilisha malalamiko mgogoro au rufaa kutokana na kitendo uamuzi au utaratibu wa taasisi nunuzi ulio kinyume na sheria g kuamuru taasisi nunuzi kulipwa fidia kwa gharama yoyote ambayo taasisi hiyo imeingia kufuatia uamuzi wa mamlaka ya rufani ulioipa ushindi taasisi hiyo h kuweka kando kubadilisha au kuthibitisha uamuzi uliofanywa na mamlaka wa kumfungia mzabuni au i kutoa amri nyingine yoyote au nafuu kadri itakavyoonekana inafaa
 ndani ya siku arobaini mamlaka ya rufani itatoa uamuzi wa maandishi kuhusu malalamiko mgogoro au rufaa ikieleza sababu za uamuzi na nafuu zilizotolewa kama zipo
 uamuzi wa mamlaka ya rufani utakuwa wa mwisho isipokuwa kama kuna maombi ya mapitio ya kimahakama kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria hii
 uamuzi wa mamlaka ya rufani utawafunga wahusika wa malalamiko mgogoro au rufaa na na
sheria ya ununuzi wa umma nyongeza ya muda wa kuwasilisha malalamiko mgogoro au rufaa utatekelezwa kwa namna sawa na amri ya mahakama
mamlaka ya rufani inaweza kuongeza muda ulioainishwa chini ya kifungu cha na endapo imejiridhisha kwamba kushindwa kwa mhusika kuwasilisha malalamiko mgogoro au rufaa kulisababishwa na kutokuwepo kwake ndani ya jamhuri ya muungano ugonjwa au sababu nyingine ya msingi kwa kuzingatia vigezo na masharti kama yanavyoweza kuainishwa katika kanuni
taratibu zinazotumika katika mienendo ya mapitio 
 uamuzi wa afisa masuuli au mamlaka ya rufani uliofanywa kwa mujibu wa vifungu vya na utatolewa ndani ya siku tano za kazi baada ya kutolewa kwa uamuzi kwa mzabuni aliyewasilisha malalamiko mgogoro au rufaa kwa taasisi nunuzi na kwa mzabuni mwingine yeyote au mamlaka ya serikali iliyoshiriki katika mchakato wa mapitio na baada ya uamuzi kutolewa utawekwa wazi kwa umma isipokuwa hakuna taarifa itakayowekwa wazi kama kuwekwa kwake wazi a ni kinyume na sheria b kunazuia utekelezaji wa sheria c si kwa maslahi ya umma d kunaathiri maslahi halali ya kibiashara ya wahusika au e kunazuia ushindani
 baada ya kupokea taarifa za matokeo kutoka kwa afisa masuuli au uamuzi wa mamlaka ya rufani mamlaka inaweza kupendekeza kwa chombo husika chenye mamlaka kuchukua hatua za kinidhamu dhidi ya mtu husika au chombo kilichohusishwa katika taarifa au uamuzi husika kwa mujibu wa masharti ya sheria hii
kusitishwa kwa mchakato wa ununuzi 
 baada ya kupokea malalamiko au mgogoro afisa masuuli atasimamisha mchakato wa ununuzi kusubiri uamuzi wa malalamiko au mgogoro
 kwa upande wa bidhaa za afya endapo malalamiko au mgogoro uliowasilishwa unahusu baadhi ya loti au baadhi ya bidhaa za afya zilizoko katika zabuni moja afisa masuuli atasimamisha mchakato wa ununuzi wa loti au bidhaa hizo
 mchakato wa ununuzi hautasitishwa kwa na
sheria ya ununuzi wa umma mujibu wa kifungu kidogo cha endapo taasisi nunuzi itathibitisha kwa mamlaka kwamba maslahi ya umma yenye uharaka yanalazimu ununuzi uendelee na uthibitisho wa mamlaka utaelezea sababu za matokeo ambayo yatakuwa ndiyo ya mwisho katika ngazi zote za mapitio isipokuwa mapitio ya kimahakama
 kwa kuzingatia ibara ndogo ya maombi ya kutokusitishwa kwa mchakato wa ununuzi yatawasilishwa kwa mamlaka wakati malalamiko au mgogoro ukiwa katika hatua ya afisa masuuli
 uamuzi wowote wa afisa masuuli chini ya kifungu hiki na sababu na mazingira yake utakuwa ni sehemu ya kumbukumbu za mchakato wa ununuzi
 baada ya kupokea malalamiko mgogoro au rufaa mamlaka ya rufani inaweza kusitisha mchakato wa ununuzi au pale inapobidi utekelezaji wa mkataba husika wa ununuzi hadi pale malalamiko mgogoro au rufaa itakapoamuliwa
mapitio ya kimahakama 
 ndani ya siku kumi na nne tangu tarehe ya kutolewa kwa uamuzi wa mamlaka ya rufani mzabuni au taasisi nunuzi ambayo haijaridhika na uamuzi huo inaweza kuomba mapitio ya kimahakama kwa mahakama kuu
 endapo kuna maombi katika mahakama kuu kwa ajili ya mapitio ya kimahakama a kwa maombi ya mzabuni anayepinga uamuzi wa mamlaka ya rufani mamlaka ya rufani itawakilishwa na mwanasheria mkuu wa serikali na b kwa maombi ya taasisi nunuzi au mzabuni ambaye ni taasisi ya umma anayepinga uamuzi wa mamlaka ya rufani taasisi nunuzi au mzabuni na mamlaka ya rufani watawasilisha maelezo ya misimamo yao kwa mwanasheria mkuu wa serikali mara baada ya idhini kutolewa na mahakama kuu
 endapo taasisi nunuzi au mzabuni na mamlaka ya rufani zimewasilisha maelezo ya misimamo yao kwa mwanasheria mkuu wa serikali kwa mujibu wa kifungu kidogo cha b mwanasheria mkuu wa serikali ataelezea maelezo ya misimamo ya pande zote mbili na na
sheria ya ununuzi wa umma kufungua shauri kama taarifa rasmi ya shauri katika mahakama kuu kwa ajili ya kupata maoni yake
 hukumu ya mahakama kuu itakayotolewa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha itawasilishwa kwa wahusika na mwanasheria mkuu wa serikali na itazifunga pande zote
sehemu ya kumi na mbili masharti ya jumla kanuni za maadili kinga dhidi ya uwajibikaji 
 watumishi wa umma wataalam na wazabuni wanaohusika katika ununuzi wa umma na ugavi wataahidi kuzingatia kanuni za maadili kadri itakavyoainishwa katika kanuni
 wazabuni wote watatakiwa kusaini tamko la kuzingatia kanuni za maadili zitakazotolewa na mamlaka
mjumbe yeyote au mwajiriwa yeyote wa mamlaka au mamlaka ya rufani hatafunguliwa shauri madai au kuwajibishwa kwa kitendo au jambo ikiwa kitendo au jambo husika lilitendwa au kutotendwa kwa nia njema katika utekelezaji wa majukumu yake kama mjumbe au mwajiriwa wa mamlaka au mamlaka ya rufani
makosa 
 mtu ambaye a anatoa taarifa au ushahidi wa uongo au upotoshaji katika kutii wito uliotolewa chini ya sheria hii b kinyume na sheria hii anaingilia au kufanya ushawishi usiofaa kwa mtumishi au mwajiriwa yeyote wa mamlaka mamlaka ya rufani taasisi nunuzi au mjumbe wa bodi ya zabuni katika utekelezaji wa majukumu yake au katika matumizi ya mamlaka yake chini ya sheria hii c anafungua zabuni yoyote iliyofungwa ikijumuisha zabuni zinazoweza kuwasilishwa kupitia mfumo wa kielektroniki na nyaraka yoyote inayotakiwa kufungwa kwa lakiri au kufichua maudhui yake kabla ya wakati ulioamuliwa wa ufunguzi kwa umma wa nyaraka za zabuni na
sheria ya ununuzi wa umma d anakula njama kufanya kitendo cha udanganyifu rushwa kushurutisha au kuzuia kama ilivyotafsiriwa katika sheria hii e anasababisha upotevu wa mali ya umma au fedha kutokana na uzembe katika utekelezaji wa sheria hii atakuwa ametenda kosa na akitiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyopungua shilingi milioni kumi au kifungo kwa kipindi kisichopungua miaka saba au vyote na pamoja na adhabu iliyotamkwa katika kifungu hiki mahakama itaamuru kwamba kiasi cha hasara aliyopata mlalamikaji kifidiwe ambapo kwa kushindwa kufanya hivyo mahakama itatoa amri ya kutaifisha mali binafsi ya mtu aliyetiwa hatiani ili kufidia hasara hiyo
 mtu ambaye a bila sababu ya msingi anashindwa au anakataa kutoa taarifa nyaraka kumbukumbu au taarifa zinazohitajika chini ya kifungu cha b bila sababu ya msingi anashindwa au anakataa kutoa taarifa nyaraka kumbukumbu au taarifa zinazohitajika katika kifungu cha au chini ya notisi iliyotolewa kwa mujibu wa kifungu cha c anashindwa kufanya shughuli za ununuzi ugavi au uondoshaji mali ya umma kupitia mfumo wa kielektroniki wa ununuzi wa umma d anakiuka masharti yanayohusu upendeleo e anachelewesha bila sababu ya msingi ufunguzi tathmini au utoaji wa tuzo ya mkataba zaidi ya muda ulioainishwa au f anakiuka au kushindwa kuzingatia masharti ya sheria hii au kanuni atakuwa ametenda kosa na akitiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyozidi shilingi milioni kumi au kifungo kwa kipindi kisichozidi miaka mitatu au vyote
 endapo taasisi nunuzi inakiuka sheria hii mara kwa mara baada ya maelekezo ya mamlaka majukumu yake ya ununuzi yatahamishiwa kwa wakala au taasisi nunuzi nyingine hadi mamlaka itakapojiridhisha kuwa sababu za ukiukwaji zimerekebishwa
 na
sheria ya ununuzi wa umma kanuni 
 waziri anaweza kutengeneza kanuni kwa ajili ya utekelezaji bora wa masharti ya sheria hii
 bila kuathiri ujumla wa kifungu kidogo cha waziri anaweza kutengeneza kanuni zinazoainisha a utaratibu na mchakato wa ununuzi wa vifaa na huduma mtambuka chini ya mikataba maalum b utaratibu wa ununuzi wa bidhaa na huduma unaofanywa na taasisi za umma kupitia taasisi nyingine au wakala c ukomo wa mamlaka ya bodi ya zabuni na afisa masuuli kuidhinisha ununuzi au uondoshaji wa mali za umma d vigezo na masharti ya kukasimisha majukumu ya ununuzi ya taasisi nunuzi e utaratibu wa ununuzi wa vichwa vya treni na mabehewa meli na ndege zilizotumika f utaratibu wa ununuzi wa bidhaa za afya ikijumuisha bidhaa za afya zinazookoa uhai g utaratibu wa uwasilishaji wa zabuni ufunguzi tathmini na utoaji wa tuzo ya zabuni na usitishaji wa mchakato wa ununuzi h utaratibu wa uchunguzi chini ya sheria hii i utaratibu wa kuwasilisha malalamiko migogoro na rufaa za ununuzi j njia mbalimbali za ununuzi na ununuzi wa bidhaa za msimu k sifa za wazabuni mazingira na utaratibu wa mchakato wa uchambuzi wa awali wa sifa l ada na tozo kwa huduma mbalimbali zinazotolewa na mamlaka mamlaka ya rufani au wakala m utaratibu wa ununuzi wa mamlaka wakala au mamlaka ya rufani n utaratibu wa kushughulikia migongano katika majukumu ya ununuzi baina ya ngazi mbalimbali za uamuzi ndani ya taasisi nunuzi o ukomo wa thamani ya mikataba ya ununuzi itakayofanyiwa upekuzi na mwanasheria mkuu wa serikali au afisa sheria wa taasisi nunuzi p utaratibu wa kuzingatia kwenye upendeleo wa kitaifa katika mchakato wa zabuni na ukomo na
sheria ya ununuzi wa umma wa upendeleo wa kipekee q namna na muda wa kutunza kumbukumbu za ununuzi na ugavi kwa taasisi nunuzi r utaratibu wa mzabuni kufungiwa na mamlaka s utaratibu wa taasisi nunuzi kutangaza notisi za zabuni t nyaraka sanifu za zabuni zitakazotumika chini ya sheria hii u utaratibu wa majadiliano na utoaji wa tuzo ya mkataba v utaratibu wa usimamizi wa mikataba w utaratibu wa kuomba idhini ya kuhalalisha ununuzi uliokwishafanyika x utaratibu wa ununuzi kwa ajili ya mashirika na taasisi za umma zinazojiendesha kibiashara y utaratibu wa ununuzi wa dharura z utaratibu wa kufanya ununuzi kwa njia ya kielektroniki aa utaratibu wa usimamizi wa vifaa na mali bb muundo namna ya uteuzi wa wajumbe na taratibu zitakazozingatiwa na bodi za zabuni katika mamlaka za serikali za mitaa na cc jambo au suala lingine lolote ambalo ni muhimu kwa ajili ya utekelezaji bora wa masharti ya sheria hii
 katika kutengeneza kanuni kuhusu bodi za zabuni katika mamlaka za serikali za mitaa waziri atamshirikisha waziri mwenye dhamana ya serikali za mitaa
miongozo 
mamlaka itatoa miongozo kwa ajili ya utekelezaji bora wa malengo au majukumu chini ya sheria hii
kufutwa kwa sheria na masharti ya mwendelezo sheria na
ya mwaka 
 sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka inafutwa
 bila kujali kifungu kidogo cha jambo lolote lililofanywa kwa mujibu wa masharti ya sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kwa kuzingatia sheria hiyo litabaki kuwa halali hadi pale litakapobatilishwa au kubadilishwa chini ya masharti ya sheria hii
 na
sheria ya ununuzi wa umma baada ya kuanza kutumika kwa sheria hii sheria zote kanuni miongozo au sheria ndogo nyingine zozote zinazohusu ununuzi wa umma ugavi na uondoshaji mali kwa njia ya zabuni ambazo zinaendelea kutumika kabla ya kuanza kutumika kwa sheria hii zitaendelea kutumika kana kwamba zimetengenezwa chini ya sheria hii kwa kiwango ambacho hazikinzani na masharti ya sheria hii mpaka pale zitakapobadilishwa au kufutwa
 na
sheria ya ununuzi wa umma jedwali la kwanza limetengenezwa chini ya kifungu cha taratibu za bodi ya mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma tafsiri 
katika jedwali hili mamlaka ya uteuzi maana yake ni a kwa mwenyekiti wa bodi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na b kwa wajumbe wa bodi waziri mwenye dhamana na masuala ya ununuzi
muda wa kuhudumu 
 mwenyekiti na wajumbe wa bodi watateuliwa kwa kipindi cha miaka mitatu na wanaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kimoja zaidi
 mamlaka ya uteuzi inaweza kutengua uteuzi wa mjumbe wa bodi muda wowote kwa a matumizi mabaya ya ofisi b rushwa c uwezo mdogo d kupoteza uwezo wa kimwili au kiakili kiasi cha kushindwa kutimiza majukumu kama mjumbe e kushindwa kuhudhuria vikao vitatu mfululizo vya bodi bila sababu za msingi f kutiwa hatiani kwa makosa yanayohusiana na maadili na g kutamkwa na mahakama kuwa amefilisika
 mjumbe yeyote wa bodi anaweza kujiuzulu baada ya kutoa notisi ya mwezi mmoja kwa maandishi kwenda kwa mamlaka ya uteuzi
 endapo mjumbe yeyote hatahudhuria vikao vitatu mfululizo bila kutoa sababu ya msingi bodi itaishauri mamlaka ya uteuzi kutengua uteuzi wa mjumbe huyo na kuteua mjumbe mwingine kushika nafasi hiyo
mahudhurio kwa asiye mjumbe 
bodi inaweza kuwaalika watumishi wa umma wa taasisi nunuzi ambao ununuzi wao unajadiliwa au mtu yeyote mwenye maslahi halali katika ununuzi unaofanyiwa mapitio kuhudhuria kikao kwa madhumuni ya kuisaidia bodi lakini mtu huyo hatakuwa na uwezo wa kupiga kura
vikao 
 kikao cha kawaida cha bodi kitaitishwa na mwenyekiti au ikiwa hayupo au kwa kushindwa kutekeleza majukumu yake katibu wa bodi kwa kutoa notisi inayoainisha tarehe muda na mahali kitakapofanyika kikao na notisi hiyo itatumwa kwa kila mjumbe katika sehemu yake ya kazi au makazi si chini ya siku mbili za kazi kabla ya tarehe ya kikao husika na bodi itakutana katika muda na maeneo yaliyopangwa ikiwa si chini ya mara moja kwa mwezi kama itavyoamuliwa na mwenyekiti
 mwenyekiti au ikiwa hayupo au ameshindwa kutekeleza majukumu yake katibu wa bodi ataitisha kikao maalum cha bodi baada ya kupokea maombi kwa maandishi yaliyosainiwa na wajumbe wa bodi wasiopungua watatu isipokuwa maombi hayo hayatafanywa bila sababu za msingi
 kikao cha bodi kitaongozwa na mwenyekiti na ikiwa mwenyekiti hayupo wajumbe waliopo kwenye kikao watachagua mmoja miongoni mwao kukaimu nafasi ya mwenyekiti kwa ajili ya kikao husika na mjumbe na
sheria ya ununuzi wa umma aliyechaguliwa atatakiwa kutoa taarifa kwa mwenyekiti kuhusu masuala yaliyojiri kwenye kikao hicho
 katika kikao chochote cha bodi maamuzi ya wajumbe wengi kati ya waliohudhuria yatachukuliwa kuwa ndio maamuzi ya bodi isipokuwa kwa mjumbe asiyekubaliana na maamuzi hayo uamuzi wake na sababu za kutokukubali zitarekodiwa katika muhtasari wa kikao
 uhalali wa kitendo chochote au uamuzi wa bodi hautaathiriwa na kutokuwepo kwa mjumbe yeyote au kasoro yoyote katika uteuzi wa mmoja wao
akidi 
nusu ya wajumbe wa bodi watatengeneza akidi ya kikao cha bodi
muhtasari 
muhtasari wa kila kikao cha bodi utarekodiwa na katibu wa bodi katika utaratibu sahihi na utaridhiwa na bodi na kusainiwa na mwenyekiti na katibu katika kikao cha bodi cha kawaida kinachofuata na utatunzwa kwenye ofisi za mamlaka
taarifa ya uamuzi 
taarifa ya uamuzi wa bodi na mawasiliano mengine yoyote yaliyofanywa kwa niaba ya bodi yatasainiwa na katibu au afisa atakayeidhinishwa kufanya hivyo kwa maandishi
ada na posho 
ada na posho zinazoweza kulipwa kwa mwenyekiti na wajumbe wa bodi zitaainishwa na mamlaka husika
usimamizi wa utaratibu 
bodi itakuwa na mamlaka ya kusimamia utaratibu wa shughuli zake
 na
sheria ya ununuzi wa umma jedwali la pili limetengenezwa chini ya kifungu cha muundo uteuzi na taratibu za bodi za zabuni tafsiri 
katika jedwali hili bodi maana yake ni bodi ya zabuni ya wizara au taasisi ya umma
muundo na uteuzi bodi
 bodi itajumuisha a mwenyekiti ambaye atakuwa mmoja wa wakuu wa idara au mtu mwenye sifa ya kuteuliwa kuwa mkuu wa idara na ambaye atateuliwa na afisa masuuli na b wajumbe sita ambao ni wakuu wa idara au watu wenye sifa za kuteuliwa kuwa wakuu wa idara katika taasisi nunuzi ambao watateuliwa na afisa masuuli
 mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi atakuwa katibu wa kipindi cha uteuzi 
 mwenyekiti na wajumbe wa bodi watateuliwa kwa kipindi cha miaka mitatu na wanaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine cha miaka mitatu
 endapo kuna mazingira ya kipekee afisa masuuli ataongeza muda wa mjumbe kuhudumu katika bodi kwa kipindi kisichozidi miezi sita kutoka tarehe ya kuisha kwa kipindi cha kwanza cha uteuzi
 afisa masuuli anaweza kutengua uteuzi wa mwenyekiti na wajumbe wa bodi muda wowote kwa a matumizi mabaya ya ofisi b rushwa c uwezo mdogo d kutokuwa na uwezo wa kimwili au kiakili kiasi cha kushindwa kutimiza majukumu yake katika ofisi hiyo e kushindwa kuhudhuria vikao vitatu mfululizo vya bodi bila sababu za msingi f kutiwa hatiani kwa makosa yanayohusiana na ukiukwaji wa maadili na g kutamkwa rasmi na mahakama kuwa amefilisika
 mjumbe yeyote wa bodi anaweza kujiuzulu baada ya kutoa notisi ya mwezi mmoja kwa maandishi kwenda kwa afisa masuuli endapo mjumbe yeyote hatahudhuria vikao vitatu vya bodi mfululizo bila kutoa sababu ya msingi bodi itamshauri afisa masuuli kutengua uteuzi wa mjumbe huyo na kuteua mjumbe mwingine katika nafasi hiyo
mahudhurio kwa mtu asiye mjumbe 
bodi inaweza kualika maafisa wa umma kutoka ndani ya taasisi nunuzi au mamlaka nyingine ya umma kuhudhuria vikao vyake kwa dhumuni la kuisaidia isipokuwa mtu huyo hatapiga kura
vikao 
vikao vya bodi vitaitishwa na mwenyekiti atakapokuwa hayupo au kwa kushindwa kutekeleza majukumu yake katibu kwa kutoa notisi inayoainisha tarehe muda na mahali kitakapofanyika kikao na notisi hiyo na
sheria ya ununuzi wa umma itatumwa kwa kila mjumbe katika sehemu yake ya kazi au makazi si chini ya siku mbili kamili za kazi kabla ya tarehe ya kikao husika na bodi itakutana katika muda huo na maeneo hayo kwa kila robo ya mwaka ikizingatiwa kuwa bodi inaweza kuitisha kikao kisicho cha kawaida kama mwenyekiti atakavyoamua
akidi 
 nusu ya wajumbe wa bodi watatengeneza akidi ya kikao cha bodi
 ikiwa mwenyekiti hayupo wajumbe waliopo kwenye kikao cha bodi watachagua mmoja miongoni mwao kukaimu nafasi ya uenyekiti kwa ajili ya kikao husika na mjumbe aliyechaguliwa atatakiwa kutoa taarifa kwa mwenyekiti kuhusu masuala yaliyojiri kwenye kikao hicho
 katika kikao chochote cha bodi maamuzi ya wajumbe wengi kati ya waliohudhuria yatachukuliwa kuwa ndio maamuzi ya bodi isipokuwa mjumbe asiyekubaliana na maamuzi hayo ataandika uamuzi wake wa kupinga na sababu zake ambazo zitarekodiwa katika muhtasari wa kikao hicho
muhtasari 
muhtasari wa kila kikao cha bodi utarekodiwa na katibu katika utaratibu sahihi na utaridhiwa na bodi na kusainiwa na mwenyekiti na katibu katika kikao cha bodi kinachofuata
taarifa ya uamuzi 
taarifa ya uamuzi uliofanywa na bodi na mawasiliano mengine yote yatakayotumwa kwa niaba ya bodi yatasainiwa na katibu katibu mkuu au mtendaji mkuu kadri itakavyokuwa
kamati ndogo 
bodi ya zabuni inaweza kuunda kamati ndogo na kuteua wajumbe wa kamati hizo miongoni mwa watu ambao ni wajumbe au si wajumbe wa bodi ya zabuni hiyo kwa madhumuni ya kuishauri bodi kuhusu suala lolote maalum
ada na posho 
waziri anaweza kuainisha ada na posho zinazoweza kulipwa kwa mwenyekiti na wajumbe wa bodi
usimamizi wa mienendo zake
bodi itakuwa na mamlaka ya kusimamia mienendo ya shughuli na
sheria ya ununuzi wa umma jedwali la tatu limetengenezwa chini ya kifungu cha taratibu za mamlaka ya rufani tafsiri 
katika jedwali hili mamlaka ya uteuzi maana yake ni a kwa mwenyekiti na katibu mtendaji wa mamlaka ya rufani za zabuni za umma rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na b kwa wajumbe wa mamlaka ya rufani waziri mwenye dhamana na masuala ya ununuzi
muda wa kuhudumu 
 mwenyekiti na wajumbe wa mamlaka ya rufani watateuliwa kwa kipindi cha miaka mitatu na wanaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kimoja zaidi
 mamlaka ya uteuzi inaweza kutengua uteuzi wa mwenyekiti wajumbe na katibu mtendaji muda wowote kwa a matumizi mabaya ya ofisi b rushwa c uwezo mdogo d kupoteza uwezo wa kimwili au kiakili kiasi cha kushindwa kutimiza majukumu kama mjumbe e kushindwa kuhudhuria vikao vitatu mfululizo vya mamlaka ya rufani bila sababu za msingi f kutiwa hatiani kwa makosa yanayohusiana na maadili na g kutamkwa na mahakama kuwa amefilisika
 mjumbe yeyote wa mamlaka ya rufani anaweza kujiuzulu baada ya kutoa notisi ya mwezi mmoja kwa maandishi kwenda kwa mamlaka ya uteuzi
 endapo mjumbe yeyote hatahudhuria vikao vitatu mfululizo mamlaka ya rufani itaishauri mamlaka ya uteuzi kutengua uteuzi wa mjumbe huyo na kuteua mjumbe mwingine kushika nafasi hiyo
notisi ya tarehe ya kusikilizwa 
 kikao cha mamlaka ya rufani cha kusikiliza malalamiko mgogoro au rufaa kitaitishwa na mwenyekiti au ikiwa hayupo au kwa kushindwa kutekeleza majukumu yake katibu mtendaji kwa kutoa notisi inayoainisha tarehe muda na mahali pa usikilizaji na notisi hiyo itatumwa kwa kila mjumbe katika sehemu yake ya kazi au makazi si chini ya siku mbili za kazi kabla ya tarehe ya usikilizwaji
 mwenyekiti au ikiwa hayupo au ameshindwa kutekeleza majukumu yake katibu wa mtendaji ataitisha kikao maalum baada ya kupokea maombi kwa maandishi yaliyosainiwa na wajumbe wa mamlaka ya rufani wasiopungua watatu isipokuwa maombi hayo hayatafanywa bila sababu za msingi
 mamlaka ya rufani inaweza kufanya kazi bila kujali nafasi yoyote iliyoachwa wazi na wajumbe wake
 kitendo au mwenendo wa mamlaka ya rufani hautabatilishwa kwa sababu ya makosa yoyote au kasoro katika uteuzi wa mjumbe yeyote au kwa sababu mtu yeyote ambaye alidai kuwa mjumbe wakati wa kitendo au mwenendo alikuwa hana sifa au hakustahili kuwa kama mjumbe
 na
sheria ya ununuzi wa umma mienendo ya mashauri katika mamlaka ya rufani 
 katika kutatua malalamiko au rufaa mamlaka ya rufani itaendesha mashauri kwa mujibu wa kanuni zilizotengenezwa chini ya sheria hii
 endapo kanuni hazijaainisha utaratibu husika mwenendo wa mashauri katika mamlaka ya rufani utaongozwa kwa mujibu wa kanuni za utaratibu na mwenendo kama mamlaka ya rufani itakavyoelekeza
akidi 
 kwenye kikao chochote cha mamlaka ya rufani wajumbe watatu watatengeneza akidi ya kusikiliza malalamiko migogoro au rufaa
 ikiwa mwenyekiti hayupo wajumbe waliopo kwenye kikao cha mamlaka ya rufani watachagua mmoja miongoni mwao kukaimu nafasi ya mwenyekiti kwa ajili ya kikao husika na mjumbe aliyechaguliwa atatakiwa kutoa taarifa kwa mwenyekiti kuhusu masuala yaliyojiri kwenye kikao hicho
 katika kikao cha kusikiliza rufaa mgogoro au malalamiko maamuzi ya wajumbe wengi kati ya waliohudhuria yatachukuliwa kuwa ndio maamuzi ya mamlaka ya rufani isipokuwa uamuzi wa mjumbe asiyekubaliana na uamuzi husika uliofikiwa pamoja na sababu zake utarekodiwa katika maamuzi ya rufaa mgogoro au malalamiko husika
kumbukumbu za uamuzi 
 kumbukumbu za mwenendo wa usikilizwaji wa mashauri na mamlaka ya rufani zitaandikwa na wajumbe au mtu mwingine yeyote aliyeidhinishwa
 kumbukumbu za kila mwenendo wa usikilizwaji wa mashauri katika mamlaka ya rufani zitasainiwa na wajumbe waliohudhuria na mwenyekiti au mtu aliyeendesha shauri husika
taarifa ya uamuzi 
taarifa ya uamuzi wa mamlaka ya rufani na mawasiliano mengine yoyote yaliyofanywa kwa niaba ya mamlaka hiyo yatasainiwa na katibu mtendaji au afisa wa sekretarieti aliyeidhinishwa kwa maandishi
ada na posho 
ada na posho zinazoweza kulipwa kwa mwenyekiti na wajumbe wa mamlaka ya rufani zitaainishwa na mamlaka husika
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe septemba 
nenelwa joyce mwihambi katibu wa bunge jamhuri ya muungano wa tanzania bunge la tanzania taarifa ya kamati ya kudumu ya bunge ya haki maadili na madaraka ya bunge kuhusu utekelezaji wa majukumu katika kipindi cha kuanzia januari hadi januari dodoma
taar ifa ya kamati ya kudumu ya bunge ya haki maadili na madaraka ya bunge kuhusu utekelezaji wa majukumu katika kipindi cha kuanzia januari hadi januari 
 utangulizi mheshimiwa spika awali ya yote namshukuru mwen yezi mungu kwa kutujalia sisi sote afya na uzima
pia napenda kuchukua nafasi hii kuwashukuru wajumbe wa kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge kwa kuniamini kuwa makamu mwenyekiti na kuendelea kuiongoza kamati hii baada ya aliyekuwa mwenyekiti kuteu liwa na mh e
rais kuwa waziri wa nchi of isi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora
nawashukuru sana wajumbe wote kwa ushirikiano mkubwa wanaonipatia katika utekelezaji wa shughuli za kamati
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee kabisa kwa niaba ya kamati nampongeza mhe
capt
mst george huruma mkuchika mb kwa kuteuliwa kuwa waziri hii ni kutokana na ongozi wake mahiri hasa katika kipindi chote alichokuwa mwenyekiti wa kamati hii
vilevile nachukua fursa hii kwa dhati kabisa kuwas hukuru wanan chi wa imbo la uchaguzi la tabora kaskazini kwa kunichagua kuwa mbunge wao na kwa ushirikiano na msaada wanaonipa ambao unaniwezesha kutekeleza majukumu yangu ya kibunge kwa ufanisi
mheshimiwa spika kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari naomba kuwasilisha mbele ya bunge la ko tukufu taarifa ya mwaka ya utekelezaji wa ajukumu ya kamati ya kudumu ya bunge ya haki maadili na madaraka ya bunge
majukumu hayo yalitekelezwa katika kipindi cha kuanz ia mwezi januari hadi mwezi januari 
masharti ya kanuni hii yanataka kila kamati ya kudumu ya bunge iwasilishe bungeni taarifa kuhusu utekelezaji wa shughuli zake ili zijadiliwe na bunge lako tukufu katika mkutano wa mwisho kabla ya mkutano wa ajeti
mheshimiwa spika kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge imeundwa chini ya kanuni ya ikisomwa pamoja na fasili ya c ya nyongeza ya nane ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari 
kwa mujibu wa fasili ya ya nyo ngeza ya nane kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge imepewa majukumu yafuatayo a kuchunguza na kutoa mapendekezo kuhusu masuala yote ya haki kinga na madaraka ya bunge yatakayopelekwa na spika b kushughulikia mambo yanayohusu maadili ya wabunge yatakayopelekwa na spika
mheshimiwa spika mara baada ya ku undwa wajumbe wa kamati walipatiwa mafunzo awali kwa ajili ya kuwajengea uwezo wa kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi
kwa sasa wajumbe wa kamati wamepata uzoefu mk ubwa wa kutekeleza majukumu waliy onayo kutokana na kusikiliza mashauri mbalimbali yaliyopelekwa kwenye kamati kufanya utafiti uchambuzi na kutoa ushauri kuhusu mashauri hayo kwa bunge
 utekelezaji wa majukumu ya kamati mheshimiwa spika kwa mwaka huu kamati ilitekeleza majukumu ya kikanuni kama ifuatavyo 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri linalomhusu mhe
ester a
bulaya mb kudharau mamlaka ya spika 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri lililomhusu mhe
joshua s
nasari mb kudharau mamlaka ya spika 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya malalamiko ya mhe
prof
anna tibaijuka mb kuwa mhe
conchesta rwamlaza mb alisema uongo bungeni dhidi yake 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri linalo mhusu mhe
freeman mbowe mb kudharau mamlaka ya spika 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri linalo mhusu mhe halima mdee mb kudharau mamlaka ya spika 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la ndg
paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam kuhusu kuingilia uhuru haki na kinga za bunge 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la ndg
alexander mnyeti mkuu wa wilaya ya arumeru kuhusu kuingilia uhuru haki na kinga za bunge 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la pili lililomhusu mhe
ester a
bulaya mb kudharau mamlaka ya spika 
 kusikiliza kutoa mapendekezo ya shauri la pili lililomhusu mhe
halima mdee mb kuhusu kudharau mamlaka ya spika 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
saed kubenea mb kuhusu kudharau mamlaka ya spika 
 kusikiliza na kut oa mapendekezo ya shauri la pili lililomhusu mhe
saed kubenea mb kuhusu kumkashifu balozi ami mpungwe asiye mbunge wakati akichangia bungeni 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
zitto kabwe mb kuhusu kudharau mamlaka ya spika 
 kusikiliza kutoa mapendekezo ya shauri la pili lililomhusu mhe
zitto kabwe mb kuhusu kusambaza aarifa za kamati bila utaratibu 
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la malalamiko dhidi ya vyombo vya habari ambavyo ni magazeti ya mtanzania mwanachi na nipashe kuhusu kuchapisha na kusamb aza aarifa za kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge bila idhini ya bunge
 ufafanuzi wa mashauri yaliyoshughulikiwa na kamati mheshimiwa spika baada ya kuorodhesha shughuli zilizofanywa na kamati ni vema sasa kutoa ufafanuzi wa shughuli hizo kam ifuatavyo 
 kushughulikia shauri la mhe
ester a
bulaya mb kudharau mamlaka ya spika mheshimiwa spika katika mkutano wa tatu kikao cha thelathini na mbili kilicho fanyika tarehe mei mheshimiwa ester amos bulaya mb alidharau kiti cha spik kwa kupiga kelele na kupiga makofi kwa vurugu jambo ambalo lilimfanya naibu waziri wa maji aliyekuwa ameruhusiwa kuzungumza kushindwa kuendelea kuzun gumza kutokana na vitendo hivyo
vilevile alikaidi kuacha vitendo hivyo na kendelea kusimama na kupig kelele na kusambaza karatasi na vitabu hovyo kwa makusudi
mheshimiwa spika kamati ilisikiliza shauri na kujiridhisha bila ya kuacha shaka yoyote kwamba mhe
ester amos bulaya mb alidharau mamlaka ya spika kinyume na kifungu cha c d e cha sheria ya kinga madaraka na haki za bunge sura ya pamoja na kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari 
mheshimiwa spika kwa kuzingatia masharti ya kifungu cha sheria ya kinga madaraka na haki za bunge bunge liliazimia na ku mpa mhe
ester bulaya mb kar ipio kali
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
joshua s
nasari mb kuhusu kudharau mamlaka ya spika mheshimiwa spika katika mkutano wa tatu kikao cha thelathini na mbili kilic hofanyika tarehe mei mheshimiwa joshua samwel nassari mb alituhumiwa kudharau kiti cha spika kwa kupiga kelele na kupiga makofi kwa vurugu jambo ambalo lilimfanya naibu waziri wa maji aliyekuwa ameruhusiwa kuzungumza kushindwa kuendelea kuzun gumza kutokana na vitendo hivyo
aidha alikaidi maelekezo yaliyomtaka kutulia bali aliendeleza vitendo vyake
mheshimiwa spika kamati ilimwona mhe
nassari ana hatia na hivyo bunge hili liliazimia kumsamehe kwa kumpa karipio kali baada ya kukiri na kuomba radhi mbele ya kamati
 kusik iliza na kutoa mapendekezo ya malalamiko ya mhe
prof
anna tibaijuka mb dhidi ya mhe
conchesta rwamlaza mb kuhusu kusema uongo bungeni mheshimiwa spika mheshimiwa prof
anna tibaijuka mbunge wa jimbo la muleba alitoa malalamiko dhidi ya mhe
conch esta rwamlaza mb kwamba alisema uongo dhidi yake bungeni wakati alipokuwa akichangia mjadala wa hotuba ya bajeti ya wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi kwa mwaka wa fedha 
mhe
conchesta rwamlaza mb alieleza kuwa mhe
prof
anna k
tibaijuka alipokuwa waziri wa ardhi nyumba na maendeleo ya makazi alitumia madaraka yake vibaya kwa kujimilikisha zaidi ya ekari katika kijiji cha kyamyorwa na kwamba kiasi hicho cha ardhi ni zaidi ya kiasi alichokiomba kihalali ambacho ni ekar 
mheshimiwa spika baada ya kulifanyia kazi shauri hili kamati ilibaini kuwa kauli za mhe
conchesta rwamlaza mb hazikuwa na ukweli wowote hivyo ilimtia hatiani
mheshimiwa spika bunge lilikubali pendekezo la kamati kuwa mhe
conchesta rwam laza mb asimamishwe kuhudhuria vikao vitatu vya mkutano wa sab wa bunge la bajeti
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
aikael freeman mbowe mb uhusu kudharau mamlaka ya spika mheshimiwa spika mhe
freeman mbowe mb alituhumiwa kuw a akiwa nje ya ukumbi wa bunge mara baada ya kumalizika uchaguzi wa wabunge wa bunge la afrika mashariki alinukuliwa na vyombo vya habari akitoa kauli za kudharau dhidi ya bunge na mamlaka ya spika kinyume na kifungu cha d cha sheria ya kinga madaraka na haki za bunge sura ya the parliamentary immunities powers and privileges act cap r
e 
mhe
mbowe ilikiri kutenda kosa hilo na kuomba radhi hivyo kamati ili jiridhisha bila kuacha shaka yoyote kuwa alitenda kosa alilotuhumiwa nal o
baada ya bunge kupokea mapendekezo ya kamati na kuzingatia matakwa ya kifungu cha sheria ya kinga madaraka na haki za bunge liliazimia kumsamehe
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
halima mdee mb kuhusu kudharau mamlaka ya spika mheshiwa spika katika kikao cha kwanza cha mkutano wa saba wa bunge kilichofanyika tarehe aprili ulifanyika uchaguzi wa wabunge wa bu nge la afrika mashariki eala
wakati uchaguzi ukifanyika katika ukumbi wa bunge mhe
halima mdee alizungumza bungeni bila idhini ya spika kinyume na kanuni za majadiliano chini ya kanuni za na za kanuni za kudumu za bunge na kutoa lugha ya matusi kuudhi na kudhalilisha mbunge mwingine kinyume na kanuni ya f na g ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari 
baada ya kusikiliza shauri hili kamati ilijiridhish kuwa mhe
alima mdee mb alitenda vitendo ali vyotuhumiwa navyo
kama ti katika kupendekeza adhabu ilizingatia kuwa mhe
halima mdee mb alishawahi kutenda kosa kama hilo kamat ilishauri asihudhurie vikao vyote vil ivyobaki vya mkutano wa saba bunge la bajeti kuanzia tarehe ya azimio la bunge
hata hivyo bunge ilimsamehe mhe
halima james mdee mb baada ya kukiri makosa na kumwomba radhi spika na bunge na ku ahidi kuto rudia utenda tena kosa kama hilo
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la ndg
paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam kuhusu kuingilia uhuru na haki za bunge mheshimiwa spika mnamo tarehe februari katika kikao cha nne cha mkutano wa sita bunge lilipitisha maazimio yaliyotokana na hoja iliyotolewa na mhe
mwita waitara mb alitoa hoja kwamba ndg
paul christian makonda ambaye ni mkuu wa mkoa wa dar es salaam alinukuliwa na kituo cha televisheni cha clouds akisema wabunge wanasinzia bungen i
kwa maoni ya mhe
waitara mb lilikuwa ni dharau kwa bunge na pia kuvunja haki na kuingilia uhuru wa bunge
mheshimiwa spika kamati ilifanya uchunguzi na ilijiridhisha bila ya kuacha shaka yoyote kwamba ndg
paul christian makonda alitenda kosa alilotuhumiwa nal baada ya kukiri na kuomba radhi mbele ya kamati
kwa kuzingatia ushirikiano wake wakati wa kusikiliza shauri kukiri makosa na kuomba radhi kamati ilipendekeza bunge linaazimie kumpa onyo kali reprimand ambapo bunge lilikubali pendekezo hilo na kum samehe
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la ndg
alexander mnyeti mkuu wa wilaya ya arumeru kuhusu kuingilia uhuru na haki za bunge mheshimiwa spika mnamo tarehe februari katika kikao cha nne cha mkutano wa sita bunge lil ipitisha maazimio yaliyotokana na hoja iliyotolewa na mhe
mwita waitara mb alitoa hoja kwamba mkuu wa wilaya ya arumeru ndg
alexander pastory mnyeti aliandika katika mtandao wa kijamii wa facebook kuwa azimio la bunge lililotokana na pendekezo la kam ati ya utawala na serikali za mitaa la kuwapatia semina wakuu wa mikoa na wilaya kuhusu namna ya kutekeleza majukumu yao ni upuuzi mtupu na kwamba wabunge hawajielewi na anashauri wafanye kazi zao na za wengine waachiwe wenyewe jambo ambalo kwa maoni ya he
waitara mb lilikuwa ni dharau kwa bunge na pia kuvunja haki na kuingilia uhuru wa bunge
mheshimiwa spika kamati ilifanya uchunguzi na ilijiridhisha bila ya kuacha shaka yoyote kwamba ndg
alexander mnyeti alitenda kosa walilotuhumiwa nal baada kukiri na kuomba radhi mbele ya kamati
kwa kuzingatia ushirikiano wake wakati wa kusikiliza shauri kukiri makosa na kuomba radhi kamati ilipendekeza bunge linaazimie pewe onyo kali reprimand ambapo bunge lilikubali pendekezo hilo na kumsamehe
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
ester amos bulaya mb na halima mdee mb ya kudharau mamlaka ya spika mheshimiwa spika katika kikao cha bunge cha arobaini kilichofanyika tarehe juni wakati wa majadiliano ya hotuba ya makadirio ya mapato na matumizi ya wizara ya nishati na madini kwa mwaka wa fedha mhe
livingstone joseph lusinde mb alipewa nafasi ya kuchangia katika mjadala huo
wakati akiendelea na mchango wake mhe
john john mnyika mb alisimama kuomba kutoa taarifa kuhusu utaratibu
mhe
spika alimruhusu atoe taarifa yake
mheshimiwa spika baada ya kutoa taarifa hiyo mhe
spika alimruhusu mhe
livingstone lusinde mb aendelee kuchangia
lakini kabla hajaendelea na mchango wake mhe
john mnyika mb alisim ama bila utaratibu na kuanza kusema bila ruhusa ya spika akidai kuwa kuna mbunge aliyem uita mwizi
mhe
spika alimtaka mhe
mnyika mb akae hini ili mjadala uendelee
hata hivyo aliendelea kufanya fujo
ndipo mhe
spika aliamuru mpambe wa bunge sergeant at arms amtoe mhe
mnyika mb nje ya ukumbi wa bunge
mheshimiwa spika wakati mhe
mnyika mb akitolewa nje ya ukumbi wa bunge na askari wa bunge mhe
hali ma james mdee mb aliwakimbilia askari hao huku akivuta sare makoti ya askari wawili kati ya askari waliokuwa wakimtoa nje mhe
john myika mb
wakati huo mhe
este amos bulaya mb al isimama ukumbini huku akisema bila utaratibu na kuhamasisha wabunge wa kambi rasmi ya upinzani bungeni kutoka nje ya ukumbi
mhe
spika alimuonya mhe
ester bulaya mb kuacha vitendo alivyokuwa akifanya ukumbini lakini mhe
bulaya mb aliendelea kusimama na kuendelea kuhamasisha wabunge wa kambi rasmi ya upinzani bungeni kutoka nje
mhe
bulaya na wabunge wa kambi rasmi ya upinzani bungeni walitoka nje ya uku mbi wa bunge
mheshimiwa spika kamati ilifanyia uc hunguzi shauri hili na ilijiridhisha bila ya shaka yoyote kuwa mhe
ester amos bulaya mb na mhe
halima mdee
walitenda makosa waliyotuhumiwa nayo
kamati ilizingatia kuwa wabunge hawa ni wakosaji wa mara kwa mara hivyo ilipendekeza mhe
ester amosi bulaya mb na mhe
halima james mdee mb wasihudhurie vikao vyote vilivyobaki vya mkutano saba vikao vyote vya mkutano wa nane
mheshimiwa spika baada ya bunge kutafakari mapendekezo ya kamati bun ge liliazimia kuwa wabunge hao wasihudhuri vikao vilivyobaki vya mkut ano wa saba bung lote la nane na bunge la tisa kutokana na tabia zao za mara kwa mara kufanya vitendo vya kudharau mamlaka ya spika
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
saed kubenea mb uhusu kudharau mamlaka ya spika mheshimiwa spika mnamo tarehe septemba kulitokea tukio la kupigwa risasi mhe tundu lissu na watu wasiojulikana
siku ya tarehe septemba mheshimiwa spika alitoa taarifa kwa bunge kuhus tukio hilo
pamoja na mambo mengine mhe
spika alieleza kuwa kwa maelezo ya kamanda wa polisi wa mkoa sacp giles mloto ni kwamba mhe
tundu lissu alipigwa risasi thelathini katika maeneo mbalimbali ya mwili wake
mheshimiwa spika kufuatia taarifa hizo mhe saed kubenea alinukuliwa na vyombo mbalimbali vya habari ikiwemo mitandao ya kijamii ukiwa katika kanisa la ufufuo na uzima siku ya jumapili tarehe septemba akiongea kuhusu idadi ya risasi alizopig wa mhe
tundu lissu kuwa mheshimiwa tundu liss alipigwa risasi na sio kama mhe
spika alivyolieleza bunge na taifa mheshimiwa spika kamati ilifanyia kazi shauri hili na kumshauri mhe
spika kwa mujibu wa kanuni
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
saed kubenea mb kuhusu kumkash ifu balozi ami r
mpungwe mheshimiwa spika mnamo tarehe juni balozi mstaafu ami r
mpungwe aliandika barua ya malalamiko dhidi ya mhe
saed kubenea mb kuwa wakati alipokuwa akichangia mjadala wa hotuba ya bajeti ya wizara ya nishati na madini siku ya tarehe juni alidai kwamba balozi ami r
mpungwe alipokuwa balozi nchini afrika kusini aligeuka kuwa dalali wa makampuni ya makaburu yaliyonunua benki ya nbc yaliyochimba tanzanite na alipostaafu akawa mmoja wa wamiliki wa makampuni makubw ya uwekezaji wa afgem ya tanzanite
mheshimiwa spika baada ya kufanya uchambuzi wa shauri hili kamati ilijiridhisha kuwa malalamiko balozi ami r
mpungwe hayaku kidhi masharti ya kanuni ya b ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari inayotaka malalamiko kuwasilishwa kwa spika ndani ya siku 
aidha kamati ilishauri kuwa malalamiko ya balozi ami r
mpungwe yasizingatiwe na bunge wala kufikiriwa kuingizwa katika taarifa rasmi za bunge hansard kwa sababu hayajatimiza masharti yaliyowe kwa na kanuni ya b ya kanuni za kudumu za bunge
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shauri la mhe
zitto zuberi ruyagwa kabwe mb kuhusu kudharau mamlaka ya spika mheshimiwa spika katika mkutano wa nane wa bunge baada ya mhe
spika kupokea na kukabidhi serikalini taarifa za kamati alizoziunda kwa ajili ya kufanya uchunguzi na kutoa ushauri kuhusu mfumo wa uchimbaji usimamizi umiliki na udhibiti wa biashara ya madin ya tanzanite na alm asi nchini mhe
zitto kabwe mb aliandika katika mtand ao wa twitter maneno ya dharau kwa spika bunge na shughuli za bunge
mheshimiwa spika kamati ilifanya uchunguzi wa shauri hili na kukamilisha kisha kumshauri mhe
spika kwa mujibu wa kanuni za kudumu za bunge
 kusikiliza na kutoa mapendekezo ya shaur la magazeti ya mtanzania mwanachi na nipashe kuhusu kuchapisha na kusambaza taarifa za kamati mheshimiwa spika mnamo tarehe septemba baadhi ya magazeti ya hapa nchini yalichapisha habari zenye maudhui ya ushahidi aliotoa mhe
zitto kabwe mb katika kamati ya haki madili na madaraka ya bunge siku ya tarehe septemba wakati aki jibu tuhuma ziliz omkabili za kudharau mamlaka ya spika na shughuli za bunge kutokana na kitendo chake cha kuandika kwenye ukurasa wake wa twitter maneno ya kulis hushia hadhi bunge
mheshimiwa spika magazeti yaliyochapisha habari hizo ni kama ifuatavyo a gazeti la mtanzania toleo na
 lil iandika kichwa cha habari kifuatacho bunge limekosa mshawasha
b gazeti la mwananchi toleo na
 liliandika kichwa cha habari kifuatacho zitto ashusha nyundo kamati ya bunge
c gazeti la ipashe toleo na
 lili andika kichwa cha habari kifuatacho zitto amwaga mboga
mheshimiwa spika wahariri na waandishi wa makala hizo kutoka katika kila gazeti walifika mbele ya kamati kama ifuatavyo ndg
denis msaki mhariri mtendaji wa gazeti la mtanzania ndg
bakari kimwanga mwandishi wa gazeti la mtanzania
ndg
angetile osiah mhariri mtendaji wa gazeti la mwananchi ndg
elias msuya
mwandishi wa gazeti la mwan anchi ndg
edmond msangi mhariri mtendaji wa gazeti la ni pashe na ndg
gwamaka alipipi mwandishi wa gazeti la nipashe
 mheshimiwa spika wahariri na waandishi hao wa magazeti tajwa walifika mbele ya kamati na walipohojiwa walikiri makosa yao kuomb msamaha
walieleza kuwa habari hizo walizipata kutoka kwa mhe
zitto kabwe mb aliyewatumia utetezi wake wa maandishi
mashahidi waliomba radhi kwa bunge kwani walipotoshwa na mhe
zitto kabwe mb ambaye waliamini ni mtu sahihi kuwapatia habari hizo
mheshimiwa spika baada ya kuwasikiliza mashahidi kamati iliwatia hatiani wote kwa makosa waliyokuwa wameshtakiwa nayo
adhabu wanayostahili kupewa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya kinga madaraka na haki za bunge sura ya ni kulipa fain isiyozidi laki tano au kifungo jela kwa kipindi kisichozidi miaka mitatu au vyote kwa pamoja faini na kifungo
mheshimiwa spika baada ya kamati kuzingatia masharti hayo ya sheria kwa kuzingatia kuwa mashahidi walikiri makosa yao mbele ya kamati kwa kuzingatia mashauri mbalimbali ya nyuma yenye mazingira ya makosa kama haya yaliyoamuliwa na bunge precedents kamati ilipendekeza na kukushauri ushauri ambao uliukubali na kuamua ifuatavyo a mashahidi watuhumiwa wote wamesamehewa makosa yao kw kuzingatia kwamba wamekiri makosa yao bila kuleta usumbufu kwa kamati wametoa ushirikiano kwa kamati pale walipoitwa na kuitikia wito wa kamati bila kuleta usumbufu b mashahidi wote wapewe onyo kali reprimand wasirudie kufanya makosa kama hayo c masha hidi ambao ni wahariri wa magazeti husika wahakikishe wanachapisha habari ya ku muomba radhi mhe
spika wa bunge katika kura sa za mbele za magazeti yao
 mafanikio mheshimiwa spika katika kushughulikia makosa ya ukiukwaji wa kanuni uliofanywa na baadhi ya waheshimiwa wabunge ni maoni ya kamati kuwa mafanikio yafuatavyo yamefikiwa a kutokana na majukumu yaliyotekelezwa na kamati kamati na majukumu yake kwa kiasi fulani yameweza kufahamika kwa waheshimiwa wabunge na kwa umma na hivyo kuleta heshima kwa bun ge na shughuli za bunge kwa ujumla b kwa kiasi kikubwa nidhamu ustahimilivu heshima utulivu na uzingatiaji wa kanuni za majadiliano bungeni umeimarika kuliko ilivyokuwa mwanzoni mwa bunge hili
c kupitia majukumu ya kamati hii umma umeweza kufahamu kuwa bunge ni chombo kinachoendeshwa kwa mujibu wa sheria na kwamba chombo hiki kinastahili kupata heshima inayostahili 
 changamoto wakati wa utekelezaji wa kazi za kamati mheshimiwa spika katika kushughulikia mashauri haya kamati ilikabiliwa na changamoto zifuatazo 
 ukwepaji wa kupokea hati za wito baadhi ya mashahidi walioitwa mbele ya kamati walikwepa kupokea hati za wito summons hivyo kuchelewesha shughuli za kamati
katika mazingira haya kamati ililazimika kuwapatia mashahidi hao hati za wito kutumia jeshi la polisi kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya kinga madaraka na haki za bunge 
 ukosefu wa mafunzo kwa kamati baadhi ya ajumbe wa kamati walipata mafunzo ya awali mara baada ya kamati kuundwa na ha ijapatiwa mafunzo mengine hadi sasa
kwa nyakati tofauti kumekuwa na mabadiliko ya wajumbe wa amati kutokana na sababu mbalimbali
kutokana na kamati kutopatiwa mafunzo mengine wajumbe walioletwa katika kamati baada ya kamati kupatiwa mafunzo ya awali hawa japata mafunzo yoyote
suala la elimu ni endelevu ili kuwezesha kuongeza ujuzi katika utekelezaji wa majukumu
 ufinyu wa muda mara nyingi kazi ya kushughulikia masuala yanayoletwa na spika hufanyika kipindi cha bunge ambapo shughuli nyingine za bunge huwa zinaendelea
kwa mantiki iyo wajumbe wa kamati hupaswa kutekeleza majukumu mengine ya kibunge kwa mujibu wa katiba sheria na kanuni za kudumu za bunge
atika mazingira haya kamati imekuwa inatafuta ufumbuzi wa tatizo hili kwa kutumia muda wa ziada na siku za mapumziko ili kuka milisha shughuli za kamati
 ukosefu wa elimu kwa jamii kuhusu masuala ya kibunge kwa kipindi hiki cha mwaka mmoja umejitokeza mashauri yanayowahusu raia ambao sio wabunge
wakati wa mahojiano na raia hao ilibainika wazi kuwa kuna baadhi ya raia wameing ia katika mashauri hayo kwa kukosa elimu sa hihi ya masuala mb alimbali ya bunge ikiwemo miiko ya bunge
 mapendekezo mheshimiwa spika ili kamati iweze kufanya kazi zake kwa ufanisi na kuondokana na changamoto zilizotajwa kam ati ina mapendekezo yafuatayo 
 wajumbe wa kamati wapewe mafunzo zaidi kuongeza weledi na ya mara kwa mara kuhusu wajibu wao
mafunzo hayo yatawasaidia kujenga weledi zaidi kwa wajumbe katika utekelezaji wa majukumu ili kutekeleza kazi yao kwa ufanisi zaidi
 aidha wajumbe wapatiw fursa ya kutembelea na kujifunza kutoka kwa kamati kama hii ya haki maadili na madaraka katika nchi zenye utamaduni unaofana na wetu
 wabunge wapewe mafunzo kuhusu haki kinga na maadili pamoja na ufafanuzi wa majukumu ya kamati ili waweze kutoa ushirikiano kwa kamati pale inapobidi
 kamati inashauri mchakato wa kutunga kanuni za maadili kwa wabunge uanzishwe ili kuweza kupata mwongozo wa usimamizi wa maadili ya wabunge kwa lengo la kuendelea kuimarisha na kudumisha utulivu ungeni
 kamati ipewe mud wa kutosha kushughulikia mashauri yanayoletwa na spika na kuyakamilisha kwa wakati
 bunge kupitia vyombo mba limbali vya habari litoe elimu kwa wananchi kuhusu masuala mbalimbali ikiwemo miiko uhusu bunge ili kuepuka mgongan kati ya bunge na raia
 watu wote wanaoitwa kufika mbele ya kamati kwa ajili ya kuisaidia kamati au kwa ajili ya uchunguzi wafike mapema ili kuwezesha kamati hiyo kukamilisha kazi yake mapema
 hitimisho mheshimiwa spika mwisho napenda kukushukuru wewe binafsi kwa kunipa nafa si hii kuwasilisha taarifa ya mwaka ya utekelezaji wa majukumu ya kamati hii
kwa niaba ya kamati apenda nitumie nafasi hii pia kukupongeza kwa dhati kwa jinsi unavyoliongoza bunge letu
mheshimiwa spika napenda kumpongeza mheshimiwa dkt
tulia ackson mb naibu spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania na wenyeviti wote wa bunge kwa kuongoza vyema shughuli za bunge na kwa kutoa ushirikiano kwa kamati yangu uliyoiwezesha kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
mheshimiwa spika kipekee awashukuru wajumbe wote wa kamati kwa kazi nzuri ya kujadili na kuchambua kwa umakini mkubwa mashauri yote yaliyoletwa na mhe
spika
wajumbe hawa walifanya kazi nzuri na walizingatia misingi ya haki na usawa bila kumwonea au kumpendelea mtu ye yote
kwa heshima naomba niwatambue kwa majina kama ifuatavyo i mhe
almas athuman maige mb makamu mwenyekiti ii mhe
rashid ali abdallah mb mjumbe iii mhe
amina nassoro makilagi mb mjumbe iv mhe
dkt
christine g
ishengoma mb mjumbe v mhe
othman omar haji mb mjumbe vi mhe
rose kamili sukum mb mjumbe vii mhe
george malima lubeleje mb mjumbe viii mhe
dkt
suleiman ally yussuf mb mjumbe ix mhe
susan anselm lyimo mb mjumbe x mhe
tunza issa malapo mb mjumbe xi mhe
asha abdallah juma mb mjumbe xii mhe
augustino manyanda masele mb mjumbe xiii mhe
innocent sebba bilakwate mb mjumbe xiv mhe
al hassan omar king mb mjumbe xv mhe
emmanuel adamson mwakasaka mb mjumbe xvi mhe
eng
ramo makani mb mjumbe napenda kuwashukuru kwa dhati watumishi wa ofisi bunge chini ya uongozi wa ndugu
stephen kagaigai katibu wa bunge kwa kuisaidia kamati kutekeleza majukumu yake
aidha nawashukuru ndugu pius t
mboya kaimu mshauri mkuu wa bunge wa mambo ya sheria ndugu prudence rweyongeza naibu mshauri mkuu wa bunge wa mambo ya sheria ndugu maria mdulugu ndugu seraphine tamba ndugu mariam mbaruku makatibu wa kamati pamoja na ndugu joyce chuma katibu muhtasi na ndugu editruda kilapilo msaidizi wa ka mati na ndugu emmanuel mdidi mtalaamu wa hansard kwa kuratibu vyema kazi za kamati
mheshimiwa spika baada ya kusema hayo naomba kutoa hoja
mhe
almas athuman maige mb makamu mwenyekiti kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge februa ri issn x the united republic of tanzania no
 nd december act supplement to the gazette of the united republic of tanzania no
 vol
 dated th december printed by the government printer dodoma by order of governmen sheria ya uwekezaji tanzania mpangilio wa vifungu kifungu jina sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi 
jina la sheria na kuanza kutumika
matumizi
tafsiri
sehemu ya pili kituo cha uwekezaji na majukumu yake 
kuendelea kuwepo kwa kituo na malengo
kamati ya taifa ya uwekezaji
majukumu ya kituo
fursa za uwekezaji
mfumo unganishi wa kielektroniki
bodi
mwenendo wa uendeshaji wa bodi
kamati za bodi
mkurugenzi mtendaji
maafisa na wafanyakazi wengine wa kituo
ukomo wa uwajibikaji kwa wajumbe wa bodi na wafanyakazi
fedha za kituo
mwaka wa fedha wa kituo
hesabu ukaguzi na taarifa
sehemu ya tatu asharti yanayohusu uwekezaji na
 sheria ya uwekezaji tanzania 
kituo cha huduma mahala pamoja
maombi ya cheti na usajili
uhai na kufutwa kwa cheti cha vivutio
uratibu wa uanzishwaji wa taasisi za kibiashara
manufaa
manufaa kwa uwekezaji wa kimkakati au uwekezaji maalum wa kimkakati
manufaa na vivutio vinavyosimamiwa na sheria nyingine
sehemu ya nne haki na wajibu wa serikali na wawekezaji 
haki ya kusimamia uwekezaji
wajibu wa mwekezaji
dhamana dhidi ya kurekebishwa au kubadilishwa kwa manufaa
dhamana ya uwekezaji uhamishaji wa mitaji faida na gawio
kinga dhidi ya utaifishaji au utwaaji
ukomo wa idadi ya wafanyakazi wa kigeni
upatikanaji wa mikopo kwa wawekezaji wa kigeni kutoka vyanzo vya ndani
sehemu ya tano masharti ya jumla 
rufaa na mapitio
utatuzi wa migogoro
makosa na adhabu
kanuni
kufutwa kwa sheria
masharti ya mpito
na
 sheria ya uwekezaji tanzania jamhuri ya muungano wa tanzania na
 ya nakubali samia suluhu hassan rais novemba sheria ya kuweka masharti ya uwekezaji tanzania kuweka masharti ya mazingira bora kwa wawekezaji kuweka mfumo wa kitaasisi kwa ajili ya uratibu ulinzi uvutiaji uhamasishaji na uwezeshaji wa uwekezaji nchini kufuta sheria ya uwekezaji tanzania na masuala yanayohusiana na hayo
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina la sheria na kuanza kutumika 
sheria hii itajulikana kama sheria ya uwekezaji tanzania ya mwaka na itaanza kutumika tarehe ambayo waziri atateua kupitia tangazo katika gazeti la serikali
matumizi 
 kwa kuzingatia kifungu hiki sheria hii itatumika kwa taasisi yoyote ya kibiashara iliyokidhi matakwa yaliyoainishwa katika kifungu kidogo cha isipokuwa a taasisi ya kibiashara iliyoidhinishwa kufanya shughuli za utafiti au uchimbaji wa madini chini irasimu ya katiba inayopendekezwa yaliyomo utangulizi sura ya kwanza jamhuri ya muungano wa tanzania ibara sehemu ya kwanza jina mipaka alama lugha na tunu za taifa 
jamhuri ya muungano wa tanzania 
eneo la jamhuri ya muungano wa tanzania 
alama na sikukuu za taifa 
lugha ya taifa na mawasiliano mbadala 
tunu za taifa 
misingi ya utawala bora sehemu ya pili mamlaka ya wananchi utii na hifadhi ya katiba 
mamlaka ya wananchi 
watu na serikali 
ukuu na utii wa katiba 
hifadhi ya utawala wa katiba sura ya pili malengo muhimu misingi ya mwelekeo wa shughuli za serikali na sera za taifa sehemu ya kwanza malengo makuu 
malengo makuu sehemu ya pili malengo ya kisiasa 
lengo la taifa kisiasaiisehemu ya tatu malengo ya kiuchumi kijamii na kiutamaduni 
lengo la taifa kiuchumi 
lengo la taifa kijamii 
lengo la taifa kiutamaduni sehemu ya nne utafiti dira ya maendeleo na mipango na utekelezaji wa malengo ya taifa 
utafiti na maendeleo 
dira ya taifa ya maendeleo 
tume ya mipango ya jamhuri ya muungano 
utekelezaji wa malengo ya taifa 
matumizi ya masharti ya sura ya pili sehemu ya tano sera ya mambo ya nje 
sera ya mambo ya nje sura ya tatu ardhi maliasili na mazingira 
ardhi katika jamhuri ya muungano 
matumizi bora ya ardhi 
fidia 
maliasili 
mazingira sura ya nne maadili na miiko ya uongozi na utumishi wa umma sehemu ya kwanza maadili ya uongozi na utumishi wa umma 
dhamana ya uongozi wa umma 
kanuni za uongozi wa umma sehemu ya pili miiko ya uongozi wa umma 
utii wa miiko ya uongozi wa umma 
marufuku baadhi ya vitendoiiisura ya tano hakizabinada mu wajibuwaraia jamii na mamlakaza nc hi sehem ya kwanza hakizabinada mu 
uhuru utu na usawa wa binadamu 
haki ya kuishi 
haki ya kutobaguliwa 
haki ya kutokuwa mtumwa 
uhuru wa mtu binafsi 
haki ya faragha na usalama wa mtu 
uhuru wa mtu kwenda anakotaka 
uhuru wa maoni 
uhuru wa habari na vyombo vya habari 
uhuru wa imani ya dini 
uhuru wa mtu kujumuika na kushirikiana na wengine 
uhuru wa kushiriki shughuli za utawala wa nchi 
haki ya kufanya kazi 
haki za wafanyakazi na waajiri 
haki ya kumiliki mali 
haki ya mtuhumiwa na mfungwa 
haki ya mtu aliye chini ya ulinzi au kizuizi 
uhuru na haki ya mazingira safi na salama 
haki ya elimu 
haki za mtoto 
haki na wajibu wa vijana 
haki za watu wenye ulemavu 
haki za makundi madogo katika jamii 
haki za wanawake 
haki za wazee 
uhuru wa taaluma ubunifu ugunduzi na usanii sehemu ya pili wajibu wa raia jamii namamlaka za nchi na mipaka ya haki za binadamu a wajibu wa raia na jamii kwa taifa 
wajibu wa raia na jamii 
wajibu wa kushiriki kazi 
ulinzi wa mali ya umma 
haki na wajibu muhimuiv b wajibu wa mamlaka za nchi 
hifadhi ya haki za binadamu 
usimamizi wa haki za binadamu c mipaka ya haki za binadamu 
mipaka ya haki za binadamu 
sheria kuhusu haki uhuru na wajibu sura ya sita uraia katika jamhuri ya muungano 
uraia wa jamhuri ya muungano 
haki ya uraia 
uraia wa kuzaliwa 
uraia wa kuandikishwa 
hadhi maalum ya watu wenye asili au nasaba ya tanzania sura ya saba muundo wa jamhuri ya muungano 
muundo wa muungano 
utekelezaji wa shughuli za mamlaka ya nchi 
mamlaka ya serikali ya jamhuri ya muungano 
mamlaka ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar kwa mambo yasiyo ya muungano 
mahusiano kati ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar 
wajibu wa viongozi wakuu kulinda muungano sura ya nane serikali ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza serikali rais na makamu wa rais a serikali 
serikali ya jamhu ri yamuungano b rai 
rai wajamhu ri yamuungan 
madaraka na majukumu ya rais 
utekelezaji wa madaraka ya raisv 
rais kuzingatia ushauri 
rais kushindwa kumudu majukumu yake 
utaratibu wa kujaza nafasi ya rais kabla ya kumaliza muda wake 
utekelezaji wa majukumu ya rais akiwa hayupo c uchaguzi wa rais 
uchaguzi wa rais 
sifa za rais 
utaratibu wa uchaguzi wa rais 
malalamiko kuhusu uhalali wa uchaguzi wa rais 
kiapo cha rais na muda wa kushika madaraka 
haki ya kuchaguliwa tena d masharti mahsusi kuhusu mamlaka ya rais 
madaraka ya kutangaza vita 
madaraka ya rais kutangaza hali ya hatari 
mamlaka ya rais kutoa msamaha 
kinga ya mashtaka dhidi ya rais 
bunge kumshtaki rais 
maslahi ya rais e makamu wa rais 
makamu wa rais wa jamhuri ya muungano 
upatikanaji wa makamu wa kwanza wa rais 
majukumu ya makamu wa kwanza wa rais 
muda wa makamu wa kwanza wa rais kushika madaraka 
bunge kumshtaki makamu wa kwanza wa rais 
upatikanaji wa makamu wa kwanza wa rais wakati nafasi hiyo inapokuwa wazi 
kiapo cha makamu wa kwanza wa rais 
makamu wa pili wa rais 
makamu wa tatu wa rais sehemu ya pili a waziri mkuu 
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano 
kazi na mamlaka ya waziri mkuu 
uwajibikaji wa serikali 
kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuuwaziri mkuu baraza la mawaziri la serikali ya jamhuri ya muunganovi b baraza la mawaziri 
baraza la mawaziri 
uteuzi wa mawaziri na naibu mawaziri 
sifa za waziri na naibu waziri 
kiapo muda na masharti ya kazi ya waziri na naibu waziri c mwanasheria mkuu wa serikali 
mwanasheria mkuu wa serikali 
naibu mwanasheria mkuu d mkurugenzi wa mashtaka 
mkurugenzi wa mashtaka e katibu mkuu kiongozi 
katibu mkuukiongozi f utekelezaji wa shughuli za baraza la mawaziri 
sekretarieti ya baraza la mawaziri g wakuu wa mikoa 
wakuu wa mikoa sehemu ya tatu madaraka ya umma 
serikali za mitaa 
mamlaka ya serikali za mitaa 
uongozi katika serikali za mitaa sura ya tisa uhusiano na uratibu wa mambo ya muungano 
tume ya usimamizi na uratibu wa mambo ya muungano 
majukumu ya tume ya usimamizi na uratibu wa mambo ya muunganoviisura ya kumi bunge ajamhuri ya muungano sehem ya kwanza muundo na madaraka ya unge 
bunge 
muda wa bunge 
madaraka ya bunge 
mipaka ya bunge katika kutumia madaraka yake 
madaraka ya kutunga sheria 
utaratibu wa kubadilisha katiba 
utaratibu wa kutunga sheria 
utaratibu wa kutunga sheria kuhusu mambo ya fedha 
madaraka ya rais kuhusu muswada wa sheria 
kupitishwa kwa bajeti ya serikali sehemu ya pili wabunge 
uchaguzi wa wabunge 
sifa za kuchaguliwa kuwa mbunge 
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge 
kiapo na masharti ya kazi ya ubunge 
kupoteza sifa za ubunge 
uamuzi wa suala kama mtu ni mbunge 
tamko rasmi la mbunge kuhusu maadili ya uongozi sehem ya tatu uongoziwabunge 
spika na mamlaka yake 
ukomo wa spika 
naibu spika 
sifa za mtu kuchaguliwa kuwa spika au naibu spika 
utaratibu wa uchaguzi na kiapo cha spika na naibu spika 
katibu wa bunge 
sekretarieti ya bunge sehem ya nn utaratibuwa shughulizabunge 
kanuni za kudumu za bunge 
rais kulihutubia bunge 
mikutano ya bunge 
uongozi wa kikao cha bungeviii 
akidi ya kikao cha bunge 
kamati za bunge sehemu ya tano madaraka na haki za bunge 
uhuru wa majadiliano bungeni sehemu ya sita tume ya utumishi wa bunge na mfuko wa bunge a tume ya utumishi wa bunge 
tume ya utumishi wa bunge 
majukumu ya tume ya utumishi wa bunge b mfuko wa bunge 
mfuko wa bunge sura ya kumi na moja serikali ya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzi la zanzibar na baraza la wawakilishi la zanzibar sehemu ya kwanza a serikali ya mapinduzi ya zanzibar 
serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mamlaka yake b rais wa zanzibar 
rais wa zanzibar na mamlaka yake c baraza la mapinduzi la zanzibar 
baraza la mapinduzi la zanzibar na kazi zake sehemu ya pili baraza la wawakilishi la zanzibar 
baraza la wawakilishi la zanzibar
ixsura ya kumi na mbili mahakama ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza misingi ya utoaji haki na uhuru wa mahakama 
kuanzi shwa kwamahakama ya jamhu ri yamuungano 
misingi ya utoaji haki 
uhuru wa mahakama sehemu ya pili muundo wa mahakama a mahakama ya jamhuri ya muungano 
muundo wa mahakama b mahakama ya juu ya jamhuri ya muungano 
mahakama ya juu 
akidi ya kikao cha mahakama ya juu 
mamlaka ya mahakama ya juu 
madaraka ya jaji wa mahakama ya juu c uteuzi wa jaji wa mahakama ya juu 
uteuzi wa jaji mkuu 
uteuzi wa naibu jaji mkuu 
uteuzi wa jaji wa mahakama ya juu 
kiapo cha jaji wa mahakama ya juu 
muda wa jaji wa mahakama ya juu kuwa madarakani 
utaratibu wa kukaimu nafasi ya jaji wa mahakama ya juu 
utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya jaji wa mahakama ya juu d mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano 
mahakama ya rufani 
akidi ya kikao cha mahakama ya rufani 
mamlaka ya mahakama ya rufani 
madaraka ya jaji wa mahakama ya rufani e uteuzi wa jaji wa mahakama ya rufani 
uteuzi wa mwenyekiti wa mahakama ya rufani 
uteuzi wa makamu mwenyekiti wa mahakama ya rufani 
uteuzi wa jaji wa mahakama ya rufanix 
kiapo cha jaji wa mahakama ya rufani 
muda wa mwenyekiti makamu mwenyekiti na jaji wa mahakama ya rufani kuwa madarakani 
utaratibu wa kukaimu nafasi ya mwenyekiti wa mahakama ya rufani 
utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya jaji wa mahakama ya rufani f mahakama kuu ya jamhuri ya muungano 
mahakama kuu ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake 
uteuzi wa jaji wa mahakama kuu 
muda wa jaji wa mahakama kuu kushika madaraka 
utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya jaji wa mahakama kuu 
kiapo cha jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano g mahakama kuu ya zanzibar 
mahakama kuu ya zanzibar 
mamlaka ya mahakama kuu ya zanzibar h usimamizi wa shughuli za mahakama 
msajili mkuu wa mahakama 
majukumu ya msajili mkuu wa mahakama 
mtendaji mkuu wa mahakama 
majukumu ya mtendaji mkuu wa mahakama sehemu ya tatu tume ya utumishi wa mahakama na mfuko wa mahakama a tume ya utumishi wa mahakama 
tume ya utumishi wa mahakama 
majukumu ya tume ya utumishi wa mahakama 
uanachama katika vyama vya siasa b mfuko wa mahakama 
mfuko wa mahakama sura ya kumi na tatu utumishiwa ummakatikajamhuri ya muungano 
misingi mikuu ya utumishi wa umma 
ajira na uteuzi wa kiongozi na mtumishi wa umma katika taasisi za muungano 
tume ya utumishi wa umma 
katibu wa tume ya utumishi wa ummaxi 
mamlaka na majukumu ya tume ya utumishi wa umma 
tume ya mishahara sura ya kumi na nne uchaguzi katika vyombo vya uwakilishi na vyama vya siasa sehemu ya kwanza uwakilishi wa wananchi 
ushiriki katika uchaguzi na kura ya maoni 
mgombea huru sehemu ya pili tume huru ya uchaguzi a tume huru ya uchaguzi 
kuundwa kwa tume huru ya uchaguzi 
kamati ya uteuzi 
muda wa mjumbe wa tume kushika madaraka 
wajibu wa tume huru ya uchaguzi 
malalamiko kuhusu uchaguzi b mkurugenzi wa uchaguzi 
uteuzi wa mkurugenzi wa uchaguzi 
majukumu ya mkurugenzi wa uchaguzi sehemu ya tatu usajili na usimamizi wa vyama vya siasa a vyama vya siasa 
usajili wa vyama vya siasa b msajili wa vyama vya siasa 
uteuzi wa msajili wa vyama vya siasa 
naibu msajili wa vyama vya siasa 
wajibu wa msajili na naibu msajili wa vyama vya siasaxiisura ya kumi na tano taasisi za uwajibikaji sehemu ya kwanza tume ya maadili ya viongozi wa umma 
tume yamaadili ya viongozi wa umma 
uteuzi na sifa za mjumbe 
kamati ya uteuzi 
majukumu ya tume 
muda wa mjumbe wa tume kushika madaraka 
uhuru wa tume 
uwezeshaji wa nyenzo na rasilimali sehemu ya pili tume ya haki za binadamu na utawala bora 
tume ya haki za binadamu na utawala bora 
sifa za mwenyekiti makamu mwenyekiti na kamishna wa tume 
kamati ya uteuzi 
kazi na majukumu ya tume 
muda wa mwenyekiti makamu mwenyekiti na kamishna wa tume kushika madaraka 
kuondolewa madarakani kwa mwenyekiti makamu mwenyekiti au kamishna wa tume 
uhuru wa tume 
uwezeshaji wa nyenzo na rasilimali sehemu ya tatu mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
uteuzi wa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
sifa za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
kazi na majukumu ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
mudawamdhibiti na mkaguzi mkuuwahesabu za serikali kushika madaraka 
kuondole wa mada rakani wamdhibiti na mkaguzi mkuuwahesabu za serikali 
uwezeshaji wa nyenzo na rasilimali sura ya kumi na sita mashartikuhusu fedhazajamhuri ya muungano a mfuko mkuu wa hazina na fedha za jamhuri ya muungano 
misingi ya matumizi ya fedha za umma 
akaunti ya fedha ya pamoja 
tume ya pamoja ya fedha 
mfuko mkuu wa hazina 
masharti ya kutoa fedha za matumizi katika mfuko mkuu wa hazinaxiii 
utaratibu wa kuidhinisha matumizi ya fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina 
utaratibu wa kuidhini sha matumizi ya fedha kabla ya sheria inayohusu matumizi ya fedha ya serikali kuanza kutumika 
mfuko wa matumizi ya dharura 
mishahara ya baadhi ya watumishi kudhaminiwa na mfuko mkuu wa hazina b deni la taifa na mikopo ya serikali ya jamhuri ya muungano 
deni la taifa 
mamlaka ya serikali ya jamhuri ya muungano kukopa 
mamlaka ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar kukopa 
mamlaka ya kutoza kodi 
ununuzi wa umma 
benki kuu ya jamhuri ya muungano sura ya kumi na saba ulinzi na usalama wa jamhuri ya muungano a ulinzi na usalama wa taifa 
usalama wa taifa 
vyombo vya ulinzi na usalama wa taifa 
baraza la usalama la taifa 
majukumu ya baraza la usalama la taifa b jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania 
kuanzishwa kwa jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania 
uteuzi wa mkuu wa majeshi ya ulinzi 
madaraka ya amiri jeshi mkuu c jeshi la polisi 
jeshi la polisi la jamhuri ya muungano 
uteuzi wa mkuu wa jeshi la polisi 
uanzishwaji wa huduma nyingine za ulinzi d idara ya usalama wa taifa ya jamhuri ya muungano 
kuanzishwa kwa idara ya usalama wa taifa 
uteuzi wa mkurugenzi mkuu wa idara ya usalama wa taifaxivsura ya kumi na nane mengineyo 
utaratibu wa kujiuzulu katika utumishi wa umma 
masharti kuhusu kukabidhi madaraka 
ufafanuzi 
jina la katiba kuanza kutumika na matumizi 
kufutwa kwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka sura ya kumi na tisa masharti yatokanayo na masharti ya mpito sehemu ya kwanza masharti yatokanayo 
matumizi ya baadhi ya masharti ya katiba sehemu ya pili masharti kikatiba na sheria za nchi 
kuendelea kutumika masharti ya katiba 
kuendelea kutumika sheria za nchi sehemu ya tatu utumishi wa umma serikali ya jamhuri ya muungano 
kuendelea kuwepo kwa rais madarakani 
kuendelea kuwepo kwa makamu wa rais madarakani 
kuendelea kwa waziri mkuu mawaziri na naibu mawaziri 
kuendelea kwa utumishi wa umma sehemu ya nne bunge la jamhuri ya muungano 
kuendelea kwa ubunge na uongozi wa bunge 
kuvunjwa kwa bunge sehemu ya tano mahakama ya jamhuri ya muungano 
kuendelea kwa mahakama ya rufani na mahakama kuu 
kuendelea kwa mashauri yaliyopo mahakamanixvsehemu ya sita masharti ya mpito 
muda wa mpito 
utekelezaji wa masharti ya katiba mpya 
kamati ya kusimamia muda wa mpito 
kufutwa kwa masharti yatokanayo na masharti ya mpito nyongeza xviutangulizi kwakuwa sisiwananchi wajamhu ri ya muungano wa tanzania tumeamua rasmi na kwa dhati kujenga katika nchi yetu jamii inayohe shimu na kuzingatia mi singi ya utu uhu ru haki sawa udugu amani umoja na shikamano katika nyanja zote za mai sha yet u nakwakuwa tunaamini ku wa misingi hiyo ina weza tu kutekelez wa katika jamii yenye mfumo wa demok rasia na uta wala bo ra ambayo serikali yake ina simami wa na bunge lenye wabunge waliochaguli wa na wanaowakilisha wananchi na mahakama hu ru zinazotekeleza wajibu wa kutoa haki bila woga wala upendeleo wowote na kuhakiki sha kuwa haki za binadamu zinalind wa na kudumi shwa na wamba wajibu wa kila mtu unatekelez wa kwa uamini fu nakwakuwa tunatambua umuhimu wa kutunza mali ya mamlaka za nchi na ya pamoja kupiga vita aina zote za uha ribifu ubadhi rifu na kuhimiza matumizi bo ra na endelevu ya rasilimali na malia sili zetu pamoja na kulinda na kuhi fadhi mazingi ra yetu wa mustakabali wa mai sha ya kizazi cha sasa na vizazi vijavyo nakwakuwa tunatambua umuhimu na faida za kujenga kukuza na kuendeleza amani umoja rafiki na shirikian omiongoni wa watanzania matai fa mbalimbali ya afrika na dunia wa ujumla nakwakuwa azma ya kujenga umoja wa ba ra la afrika inadhihi rishwa na muungano wa iliyoku wajamhu ri ya tanganyika na jamhu ri ya watu wa zanziba r nakwakuendelez adhamirayetuhiyo ni muhimu a kulinda kuima risha na kuudumi shamuungano wa nchi za jamhu ri ya tanganyika na jamhu ri ya watu wa zanziba r b kujenga tai fa huru na linalojitegemea c kuima risha na kuendeleza uta walawasheria d kukuza na kuendeleza maadili wajibikaji na wazi e kujenga umoja na shikamano utakao wezesha kutimiza malengo ya ki siasa kiuchumi kijamii kimazingi ra na kulinda rithi wa ujumla f ujenga na kuendeleza ukuu wa mamlaka ya watu g kujenga na kuendeleza utii wa mamlaka ya katiba na h kuima risha na kudumi sha uzalendo wa tai fa miongoni wa watanzania nakwakuzingatia urithi tulioachi wa na waa sisiwa tai fa letu wa kujenga nchi yenye umoja wawatuwake ambao ha wabaguani wa misingi ya ukabila dini rangi jin si auxviiubaguzi wa aina nyingine yoyote nakwakuzingatia uzoe fuwa zaidi ya miaka hamsini ya uhuruwa tanganyika miaka hamsini ya mapinduzi ya za nzibarnamiaka hamsini ya muungano wajamhu ri ya tanganyika na jamhu ri ya watu wa zanziba r na umuhimu wa ushiriki mpana na bayana wa wananchi katika utungaji wakatiba ya jamhu ri yamuungano wa tanzania hivyo basi katibahii ya jamhuri ya muungano atanzania iliyopendekezw na bunge aalum akatibaimetung wa na sisi wananc hiwajamhuri ya muungano atanzania kupitiak ura ya maonikwa madhumuni ya kujenga jamii kama hiyo na kuhakiki sha ku wajamhu ri ya muungano wa tanzania inaongoz wa na serikali yenye ku fuata mi singi ya demok rasiana utawalawasheria kujitegemea na siyofungamana na dini
 rasimu ya katiba inayopendekezwa sura ya kwanza jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya kwanza jina mipaka alama lugha na tunu za taifa jamhuri ya muungano wa tanzania 
 jamhuri ya muungano wa tanzania ni nchi yenye mamlaka kamili ambayo imetokana na muungano wa nchi mbili za jamhuri ya tanganyika na jamhuri ya watu wa zanzibar ambazo kabla ya hati ya makubaliano ya muungano ya tarehe aprili zilikuwa nchi huru
 jamhuri ya muungano wa tanzania ni nchi ya kidemokrasia inayofuata mfumo wa vyama vingi vya siasa utawala wa sheria inayoheshimu misingi ya haki za binadamu isiyofungamana na dini yoyote na inayojitegemea
 hati ya makubaliano iliyorejewa katika ibara ndogo ya ndiyo msingi mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania na katiba hii kwa kadri itakavyorekebishwa itakuwa ni mwendelezo wa makubaliano hayo
eneo la jamhuri ya muungano wa tanzania 
 eneo la jamhuri ya muungano wa tanzania ni a eneo lote la tanzania bara ikiwa ni pamoja na eneo lake la bahari ambalo kabla ya muungano lilikuwa likiitwa jamhuri ya tanganyika pamoja na maeneo mengine yatakayoongezeka na b eneo lote la zanzibar ikiwa ni pamoja na eneo lake la bahari ambalo kabla ya muungano lilikuwa likiitwa jamhuri ya watu wa zanzibar pamoja na maeneo mengine yatakayoongezeka
 rais wa jamhuri ya muungano atakuwa na mamlaka ya kuigawa jamhuri ya muungano katika mikoa wilaya na maeneo mengine na kwa upande wa zanzibar rais anaweza kukasimu mamlaka hayo kwa rais wa zanzibar
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya bunge litatunga sheria itakayoainisha na kufafanua mipaka ya eneo la jamhuri ya muungano
alama na sikukuu za taifa 
 alama za taifa zitakuwa ni a bendera ya taifa b wimbo wa taifa na c nembo ya taifa kama zitakavyoainishwa katika sheria za nchi
 sikukuu za kitaifa zitakuwa a siku ya uhuru wa tanganyika itakayoadhimishwa tarehe disemba b siku ya mapinduzi ya zanzibar itakayoadhimishwa tarehe januari c siku ya muungano wa tanganyika na zanzibar itakayoadhimishwa tarehe aprili na d sikukuu nyingine zitakazoainishwa na sheria za nchi
 kilasikukuu ya kitaifa itakuwa ni siku ya mapumziko
 lugha ya taifa na mawasiliano mbadala 
 lugha ya taifa ya jamhuri ya muungano wa tanzania ni kiswahili na itatumika katika mawasiliano rasmi ya kitaifa na kiserikali
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya lugha ya kiingereza au lugha nyingine yoyote ya kimataifa inaweza kutumika kama lugha rasmi ya mawasiliano ya kiserikali pale itakapohitajika
 kwa mujibu wa ibara hii lugha ya alama kwa viziwi na lugha ya alama mguso kwa viziwi wasioona zitakuwa lugha rasmi za mawasiliano
 serikali itaweka mazingira yatakayowezesha kuwepo kwa mawasiliano mbadala zikiwemo lugha ya alama lugha ya alama mguso maandishi yaliyokuzwa na nukta nundu kwenye sehemu muhimu za umma na katika vyombo vya habari vinavyotangaza habari zake kitaifa kwa ajili ya watu wenye ulemavu
tunu za taifa 
jamhuri ya muungano wa tanzania itaenzi na kuzingatia tunu za taifa zifuatazo a lughaya kiswahili b muungano c utu na udugu na d amani na utulivu
misingi ya utawala bora 
 katika utekelezaji wa mamlaka au shughuli zozote kwa mujibu wa katiba hii au sheria za nchi misingi ya utawala bora katika ibara hii ni lazima izingatiwe na kufuatwa na taasisi ya serikali ofisa wa serikali au mtuyeyote aliyepewa dhamanaya a kutumia au kutafsiri katiba hii b kutunga kutumia au kutafsiri sheria yoyote na c kufanya au kutekeleza maamuzi ya sera za kitaifa
 misingiya utawala bora katika jamhuriya muungano itajumuisha a uadilifu b demokrasia c uwajibikaji d utawala wa sheria e ushirikishwaji wa wananchi f haki za binadamu g usawa wa jinsia h umoja wa kitaifa i uwazi na j uzalendo
sehemu ya pili mamlaka ya wananchi utii na hifadhi ya katiba mamlaka ya wananchi 
 wananchi ndiyo msingi wa mamlaka yote na kwa hiyo a serikali itapata madaraka na mamlaka yake kutoka kwa wananchi ambao kwa umoja na ujumla wao wanaimiliki na kuipatia katiba hii uhalali b lengo kuu la serikali litakuwa ni maendeleo na ustawi wa wananchi c serikali itawajibika kwa wananchi na d wananchi watashiriki katika shughuli za serikali kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 kwa mujibu wa ibara hii serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar zitapata madaraka na mamlaka yake kutoka kwa wananchi kupitia uchaguzi wa kidemokrasia utakaoendeshwa na kusimamiwa na vyombo vitakavyopewa mamlaka na katiba hii na katiba ya zanzibar kwa kadri itakavyokuwa
watu na serikali 
 serikali na vyombo vyake katika uendeshaji na utekelezaji wa shughuli zake itazingatia azma ya kukuza umoja wa kitaifa na kudumisha heshima ya taifa
 kwa madhumuni ya masharti ya ibara ndogo ya serikali na vyombo vyake vinawajibika kuelekeza sera sheria na shughuli zake zote kwa lengo la kuhakikisha kwamba a utu heshima na haki za binadamu zinalindwa zinathaminiwa zinahifadhiwa na kudumishwa kwa kuzingatia mila na desturi za watanzania na mikataba ya kimataifa iliyoridhiwa na jamhuri ya muungano b sheria za nchi zinasimamiwa na kutekelezwa c utajiri wa taifa unaendelezwa unahifadhiwa na kutumika kwa manufaaya wananchi wote na kuzuia unyonyaji wa ainayoyote d ardhi ikiwa ni rasilimali kuu na msingi wa taifa inalindwa inatunzwa na kutumiwa kwa manufaa maslahi na ustawi wa kizazi cha sasa na vizazi vijavyo e maendeleo ya uchumi wa taifa yanapangwa na kukuzwa kwa ulinganifu na kwa namna ambayo inawanufaisha wananchi wote f kila mtu mwenye uwezo wa kufanya kazi anafanya kazi na kazi maana yake ni shughuli yoyote halali inayompatia mtu kipato chake g kunakuwepo fursa na haki zilizo sawa kwa wananchi wote wanawake na wanaume bila ya kujali rangi kabila nasaba ulemavu itikadi dini au hali ya mtu h aina zote za dhuluma vitisho ubaguzi ukatili udhalilishaji unyanyasaji rushwa uonevu au upendeleo zinaondolewa nchini i utajiri wa rasilimali na maliasili za taifa unaelekezwa katika kuleta maendeleo kuondoa umaskini ujinga na maradhi na j nchi inaongozwa kwa kufuata misingi ya demokrasia utawala wa sheria na kujitegemea
ukuu na utii wa katiba 
 katiba hii ni sheria kuu katika jamhuri ya muungano kwa mujibu wa masharti yaliyowekwa na katiba hii
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya endapo masharti ya sheria yoyote itakayotungwa na vyombo vyenye mamlaka ya kutunga sheria yatatofautiana na masharti ya katiba hii masharti ya sheria hiyo yatakuwa batili na yatatenguka kwa kiwango kile kinachotofautiana na masharti ya katiba hii
 mtu yeyote chombo au taasisi ya serikali jumuiya wakala yeyote na mamlaka binafsi zitakuwa na wajibu wa kuzingatia na kutii masharti ya katiba hii na sheria za nchi
 sheria yoyote mila desturi au uamuzi wowote wa chombo cha dola au ofisa wa serikali ni sharti ufuate na kuzingatia masharti yaliyomo kwenye katiba hii na kwamba sheria mila desturi au uamuzi wowote ambao hautawiana au kwenda sambamba na mashartiya katiba hii utakuwa batili
 serikali itaweka utaratibu wa kuwawezesha wananchi kuifahamu kuilinda na kuitii katiba hii
hifadhi ya utawala wa katiba 
 mtu au kikundi cha watu hakitachukua au kushikilia mamlaka ya nchi isipokuwa kwa mujibu wa katiba hii
 kitendo chochote kinachokiuka masharti ya ibara ndogo ya ni batili na ni kitendo cha uhaini kama itakavyoelezwa katika sheria za nchi
sura ya pili malengo muhimu misingi ya mwelekeo wa shughuli za serikali na sera za taifa sehemu ya kwanza malengo makuu malengo makuu 
 lengo la katiba hii ni kulinda kuima risha na kudumi sha haki usawa udugu amani umoja na utangamano wawananchi wajamhu ri ya muungano wa kuzingatia stawiwawananchi na kujenga tai fa hu ru lenye demok rasia uta wala bo ra maendeleo endelevu na kujitegemea
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya lengo hilo kuu litaendelezwa na kuimarishwa katika nyanja zote kuu ikijumuisha nyanja za kisiasa kiuchumi kijamii kiutamaduni na kimazingira
 bunge litatunga sheria itakayofafanua juu ya utekelezaji wa malengo muhimu kwa mujibu wa katiba hii
sehemu ya pili malengo ya kisiasa lengo la taifa kisiasa 
 lengo la katiba hii kisiasa ni kudumisha demokrasia na kuondoa ubaguzi wa aina zote
 katika kuhakikisha utekelezaji wa lengo hilo serikali itachukua hatua zinazofaa ili a kuhakikisha kuwa inazuia na kuondoa dhuluma vitisho ubaguzi unyanyasaji rushwa uonevu na upendeleo miongoni mwa wananchi kwa misingi ya itikadi asili ya mtu sehemu anayotoka nasaba kabila jinsi dini au imaniyake b kuhakikisha kuwepo kwa amani na utulivu na kujenga utamaduni wa kuenzi kuheshimu na kudumisha uzalendo amani umoja utangamano ushirikiano na uvumilivu wa kisiasa kwa madhumuni ya kukuza maendeleo ya kijamii na kiuchumi na c kuhakikisha kuwepo kwa usalama na ustawi wa watu na mali zao
sehemu ya tatu malengo ya kiuchumi kijamii na kiutamaduni lengo la taifa kiuchumi 
 lengo la katiba hii kiuchumi ni kujenga uchumi wa kisasa utakaowezesha wananchi na taifa kujitegemea kwa kuzingatia matumizi ya elimu ya sayansi na teknolojia katika nyanja zote za uzalishaji mali kwa kuhimiza mapinduzi ya kilimo ufugaji na uvuvi mapinduzi ya viwanda na kujenga sekta muhimu ya nishati mawasiliano na miundo mbinu
 katika kuhakikisha utekelezaji wa lengo hilo serikali itachukua hatua zifuatazo a kuweka na kutekeleza mpango mkakati wa kutoa elimu ya kisasa yenye kusisitiza ubunifu sayansi na teknolojia kuanzia ngazi ya msingi sekondari ufundi na amali hadi vyuo vikuu na katika shughuli za uchumi na maendeleoya taifa kwa ujumla b kuimarisha na kujenga uwezo wa vyama vya ushirika ili viwe vyombo madhubuti vya kueneza maarifa mbinu na zana bora za kisasa katika kilimo ufugaji na uvuvi ili kuongeza tija katika uzalishaji kutoa mikopo kutafuta na kuendeleza masoko ya mazao yao c kuweka utaratibu wa kujenga viwanda vya kati na viwanda vidogo vitakavyosindika na kuchakata bidhaa za kilimo ufugaji uvuvi na madini ili kuziongezea thamani kwa ajili ya mahitaji ya soko la ndani na nje ya nchi d kuhakikisha kuwa wakulima wafugaji na wavuvi wanakuwa na ardhi na nyenzo kwa ajili ya kuendeleza shughuli zao katika kukuza mazingira yaliyo bora kwa ajili ya kuhamasisha sekta binafsi katika uchumi upangaji na usimamizi wa mizania ya bei za mazao na pembejeo e kuhamasisha uwekezaji wa pamoja baina ya raia na wasio raia katika miundombinu ya uchumi uvunaji wa rasilimali na maliasili za taifa f kuhakikisha kwamba shughuli za serikali zinatekelezwa kwa njia ambazo utajiri wa taifa unatumiwa kwa manufaa ya wananchi wote na kuweka mazingira yatakayochochea maendeleo linganifu na kuwawezesha wananchi kuondokana na umaskini na g kuweka utaratibu wa usimamizi na udhibiti wa huduma za kijamii ili kuwezesha ushindani wenye haki na ubora wa viwango vya huduma zinazotolewa ili kuwalinda wananchi
 lengo la taifa kijamii 
 lengo la katiba hii kijamii ni kujenga jamii yenye ustawi na uwezo wa kushiriki katika shughuli za kimaendeleo katika nyanja mbalimbali
 katika utekelezaji wa lengo hilo serikali itachukua hatua zinazofaa ili a kuhakikisha kwamba heshima ya binadamu inahifadhiwa na kudumishwa kwa kufuata mila desturi na kanuni za tangazo la dunia kuhusu haki za binadamu na mikataba mingine ya kimataifa iliyoridhiwa na tanzania b kuhakikisha kwamba serikali na vyombo vyake vyote vya umma vinatoa nafasi na fursa sawa kwa raia wote bila ubaguzi c kuhakikisha kuwa huduma na hifadhi ya jamii inatolewa kwa watu wasiojiweza wazee watoto na watu wenye ulemavu d kuwezesha upatikanaji na utoaji wa huduma ya msaada wa kisheria kwa wananchi wasiokuwa na uwezo wa kumudu gharama za mawakili e kuweka utaratibu unaofaa kwa ajili ya kufanikisha utekelezaji wa haki ya mtu kujipatia elimu na kuwa huru kupata fursa sawa ya kutafuta elimu katika fani anayoipenda hadi kufikia upeo wowote kulingana na uwezo wake na f kuhakikisha upatikanaji wa huduma bora ya afya kwa watu wote ikiwa nipamoja na afyaya uzazi salama
lengo la taifa kiutamaduni 
 lengo la katiba hii kiutamaduni ni kukuza kudumisha na kuhifadhi lugha ya kiswahili urithi wa asili na utamaduni wa wananchi
 katika kuhakikisha utekelezaji wa lengo hilo serikali itachukua hatua zinazofaa ili a kulinda na kuendeleza lugha ya kiswahili b kulinda na kuhifadhi urithi wa asili malikale na sehemu zenye umuhimu wa kihistoria ili kuepuka uharibifu wizi au utoroshaji nje ya nchi c kulinda kuhifadhi na kuendeleza utamaduni wa jamii mbalimbali d kujenga utamaduni wa kuwepo ushirikiano maelewano maridhiano uvumilivu na kuheshimu mila desturi na imani ya dini ya kila mtu na e kuweka mazingira yatakayowezesha wasanii kutumia fursa zilizopo na vipaji vyao katika kuleta maendeleo ya kiuchumi na mabadiliko katika jamii
sehemu ya nne utafiti dira ya maendeleo mipango na utekelezaji wa malengo ya taifa utafiti na maendeleo 
katika kuweka mipango ya taifa serikali itatoa kipaumbele kwenye shughuli za utafiti na maendeleo kwa lengo la kupata taarifa zitakazowezesha upatikanaji wa maendeleo ya kiuchumi nchini
 dira ya taifa ya maendeleo 
 kutakuwa na dira ya taifa ya maendeleo katika nyanja mbalimbali kwa kuzingatia haki na wajibu wa kila raia kupata maendeleo
 katika kutekeleza ibara ndogo ya mamlaka za serikali zitaweka mipangoya kutekeleza diraya taifaya maendeleo
tume ya mipango ya jamhuri ya muungano 
 kutakuwa na tume ya mipango ya jamhuri ya muungano itakayoitwa tume ya mipango ambayo itakuwa ndicho chombo cha juu cha kupanga na kusimamia utekelezaji wa maendeleo ya kiuchumi na kijamii ya taifa
 bunge litatunga sheria kwa ajili ya utekelezaji wa ibara hii
utekelezaji wa malengo ya taifa 
 malengo ya taifa yaliyoainishwa ndani ya katiba hii yatakuwa ni mwongozo kwa serikali ya jamhuri ya muungano na kwa wananchi katika matumizi au kutafsiri masharti ya katiba hii au sheria nyingine yoyote au katika utekelezaji wa maamuzi ya kisera kwa madhumuni ya kujenga jamii iliyo bora huru na makini
 serikali ya jamhuri ya muungano itawasilisha katika bunge mara moja kwa mwaka taarifa ya hatua ilizozichukua katika utekelezaji wa malengo ya taifa
matumizi ya masharti ya sura ya pili 
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya serikali vyombo vyake vyote na watu au mamlaka yoyote yenye kutekeleza madaraka ya utawala kutunga sheria au ya utoaji haki vitakuwa na jukumu na wajibu wa kuzingatia na kutekeleza mashartiyoteya sura hii
 masharti ya sura hii hayatatiliwa nguvu ya kisheria na mahakama yoyote
mahakama yoyote nchini haitakuwa na uwezo wa kuamua juu ya suala kama kutenda au kukosa kutenda jambo kwa mtu au mahakama yoyote au kama sheria au hukumuyoyote inaambatana na mashartiya sura hii
sehemu ya tano sera ya mambo ya nje sera ya mambo ya nje 
 sera ya mambo ya nje ya jamhuri ya muungano inalenga na kuzingatia maslahi ya taifa na mamlaka kamili ya nchi na kwamba sera hiyo inatekelezwa kwa uwazi ili a kukuza ujirani mwema ushirikiano wa kikanda na wa kimataifa b kukuza maendeleo na ushirikiano wa kiuchumi wenye tija kwa taifa na raia wake c kuunga mkono na kuendeleza jitihada za kuimarisha umoja wa afrika sera ya kutofungamana na upande wowote na kukuza ushirikiano na nchi zinazoendelea duniani d kuheshimu sheria za kimataifa e kuzingatia mikataba ya kimataifa na ya kikanda yenye maslahi kwa jamhuri ya muungano na kutatua migogoro ya kimataifa kwa njia ya majadiliano usuluhishi maridhiano au mahakama f kukuza kulinda na kuzingatia haki za binadamu na uhuru wa watu g kupambana na makosaya kimataifayajinai na h kuheshimu uhuru wa mataifa mengine
 bunge litatunga sheria pamoja na mambo mengine itakayoelekeza na kusimamia utekelezaji wa sera ya mambo ya nje
sura ya tatu ardhi maliasili na mazingira ardhi katika jamhuri ya muungano 
 ardhi ndiyo rasilimali kuu kwa ajili ya maendeleo ya kiuchumi kijamii na ustawi wa nchi na watu wake wote
serikali ya jamhuri ya muungano itaweka mipango bora ya matumizi endelevu ya ardhi kwa faida ya kizazi kilichopo na vizazi vijavyo
 ardhi yote itamilikiwa itatumiwa na kusimamiwa kama itakavyoainishwa na sheria itakayotungwa na bunge kwa kuzingatia misingi ifuatayo a raia wa tanzania pekee ndiye atakayekuwa na haki ya kumiliki ardhiya tanzania na haki hiyo italindwa kwa mujibu wa katiba hii b mtu ambaye siyo raia wa tanzania atakuwa na fursa ya kutumia ardhi kwa ajili ya uwekezaji na maendeleo mengine ya kiuchumi na makaazi c haki ya kumiliki kuendeleza na kuhifadhi ardhi kwa ajili ya makundi mbalimbali ya jamii wakiwemo wakulima wavuvi wafugaji na makundi madogo itatambuliwa na kulindwa kwa mujibu wa ibara hii na d kila mwanamke atakuwa na haki ya kupata kumiliki kutumia kuendeleza na kusimamia ardhi kwa masharti yaleyale kama ilivyo kwa mwanaume
matumizi bora ya ardhi 
bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu mgawanyo wa matumizi bora ya ardhi kwa makundi mbalimbali ya jamii
fidia 
bila kuathiri masharti ya ibara ya ya katiba hii serikali itaweka utaratibu wa kisheria kwa ajili ya malipo ya fidia stahiki endapo eneo au sehemu ya ardhi itachukuliwa kwa matumizi ya maendeleo ya kiuchumi na ya kijamii
maliasili 
maliasili zote za taifa ikiwa ni pamoja na madini gesi na mafuta ni mali ya umma na serikali ya jamhuri ya muungano au serikali ya mapinduzi ya zanzibar itaweka utaratibu wa kuhakikisha zinatumika kwa manufaa ya kizazi cha sasa na vizazi vijavyo
mazingira 
serikali itaweka mazingira wezeshi na mikakati mahsusi kwa ajili ya a kuhakikisha matumizi endelevu usimamizi na uhifadhi wa mazingira na maliasili kwa manufaa ya kizazi cha sasa na vizazi vijavyo b kusimamia na kutunza maeneo ya kihistoria na ya kale kwa manufaaya wananchi wote c kuhakikisha kuwa taasisi za umma na asasi za kiraia zinawajibika kusimamia utekelezaji wa matakwa ya kisheria katika kulinda na kuhifadhi mazingira na d kuhakikisha kwamba wananchi wa tanzania ndio wenye haki ya kumiliki rasilimali za kijenetiki za tanzania kwa manufaa ya taifa
sura ya nne maadili na miiko ya uongozi na utumishi wa umma sehemu ya kwanza maadili ya uongozi na utumishi wa umma dhamana ya uongozi wa umma 
 madaraka anayopewa kiongozi wa umma a ni dhamana na atatumia madaraka hayo na kutekeleza wajibu wake kwa i kuzingatia masharti ya katiba hii ii kuheshimu wananchi iii kukuza hadhi ya taifa na kulinda heshima ya ofisi anayoitumikia na iv kukuza heshima ya ofisi kwa wananchi b yanatoa wajibu kwa kiongozi kuwatumikia wananchi
 dhamana ya uongozi wa umma itazingatia mambo yafuatayo a anapokuwa anafanya uamuzi wa uteuzi atahakikisha kwamba anafanya uteuzi bila ubaguzi ila kwa kuzingatia uwezo sifa na mwenendo unaofaa b anakapokuwa anafanya uamuzi wowote katika jambo lolote la umma atahakikisha uamuzi wake hautokani na udugu ukabila udini rushwa au ubaguzi wa ainayoyote c utoaji wa huduma pasipo upendeleo na kwa kufuata maslahi ya umma kwa kuonyesha i uwazi ukweli na uaminifu katika utekelezaji wa kazi za umma ii wajibu wa kutangaza maslahi binafsi ili kuepuka mgongano wa maslahi d uwajibikaji kwa umma katika kufanya uamuzi na katika utendaji na e uadilifu nidhamu na kujituma katika kutoa huduma kwa umma
kanuni za uongozi wa umma 
 kiongozi wa umma akiwa katika kazi za ofisi au kazi binafsi au wakati amejumuika na watu wengine atahakikisha kwamba mwenendo wake a hauruhusu kutokea mgongano wa maslahi kati ya maslahi binafsi na maslahi ya utumishi wa umma b haushushi hadhi ya ofisi anayofanyia kazi au c hauruhusu matumiziya ofisiya umma kwa maslahi binafsi
 kwa madhumuni ya katiba hii bunge litatunga sheria itakayoweka pamoja na mambo mengine a tafsiri ya neno zawadi aina thamani kiwango na uhifadhi wa zawadi za jamhuri ya muungano b masharti ya kufungua akaunti za nje kwa kiongozi wa umma c masharti ya kumtaka kiongozi wa umma kutoa tamko la mali na thamani yake madeni yake pamoja na ya mwenza wake wa ndoa d masharti ya kuzuia kiongozi wa umma kutoshiriki kufanya uamuzi wa jambo au shughuli yoyote ambayo ana maslahi nayo yeye binafsi mwenza wake wa ndoa mtoto wake jamaa au rafiki yake au mtu yeyote wa karibu e masharti ya matumizi ya mali ya umma f utaratibu wa utwaaji wa mali za kiongozi wa umma zinazopatikana kwa kukiuka sheria g utaratibu wa kumwajibisha kiongozi wa umma aliyekiuka maadili na miiko ya uongozi wa umma h uanzishaji wa mitaala inayohusu katiba maadili na uraia shuleni na vyuoni na i mambo yasiyotakiwa kwa watumishi wa umma
 wadhifa wa kiongozi wa umma kama ulivyotumika katika sehemu hii utajumuisha kiongozi wa kuchaguliwa au kuteuliwa kama itakavyoainishwa kwenye sheria za nchi
sehemu ya pili miiko ya uongozi wa umma utii wa miiko ya uongozi wa umma 
 bila kuathiri masharti ya katiba hii kiongozi wa umma ataheshimu na kutii maadiliya uongozi wa umma na miikoya uongozi
 bunge litatunga sheria itakayoainisha a miiko inayopaswa kuzingatiwa na viongozi wa umma b utaratibu wa kumuondoa kazini kiongozi wa umma kutokana na kuvunja miiko na kukiuka maadiliya uongozi wa umma c vitendo ambavyo kiongozi wa umma hapaswi kuvitenda na d ngazi au orodha ya viongozi wa umma wanaofungwa na ibara hii
marufuku baadhi ya vitendo 
 mtumishi wa umma aliye katika ajira ya kudumu hataruhusiwa kuingia katika ajira nyingine yoyote ya kudumu yenye malipo ya mshahara
 mtumishi wa umma haruhusiwi kugombea au kuteuliwa kushika nafasi ya madaraka katika chama cha siasa au nafasi ya mada raka ya ki siasa ya aina yoyote chini ya katiba hii
 endapo mtumishi wa umma ataamua kugombea au kuteuliwa kushika a nafasi ya mada raka ya ki siasa ya aina yoyote chini ya katiba hii au b uongozi wa ngazi yoyote katika chama cha siasa mtumishi huyo atachukuli wa ku wa utumi shiwake umekoma tangu siku ya kuteuli wa kuwa mgombea au kuteuli wa kushika na fasi ya mada raka ya ki siasa au uongozi katika chama cha siasa
sura ya tano hakizabinada mu wajibuwa raia jamii na mamlakaza nc hi sehem ya kwanza hakizabinada mu uhuru utu na usawa wa binadamu 
 binadamu wote huzali wa huru na wote ni sawa
 ila mtu anayo haki ya kuhe shimiwa kutambuli wa na kuthamini wa utu wake
haki ya kuishi 
kila mtu anayo haki ya kui shi na kupata hifadhiya mai sha yake kutoka katika serikalina jamii kwa mujibu asheria za nchi
haki ya kutobaguliwa 
 watu wote ni sawa na wanayo haki ya kulind wa na kupata hakisawa mbele ya sheria
 ni marufuku wa mtu yeyote kubaguli wa na mtu mamlaka ya nchi au mamlaka yoyote inayotekeleza mada raka yake chini ya sheria yoyote au katika kutekeleza kazi au shughuli yoyote ya mamlaka ya nchi
 ni ma rufuku washeria yoyote iliyotung wa na mamlaka yoyote katika jamhu ri ya muungano ku wekasharti lolote ambalo ni la ubaguzi ama wa dha hiri au wa taathi rayake
 haki ya raia wajibu na maslahi ya kila mtu na jumuiya ya watu yatalindwa na kuamuliwa na mahakama na vyombo vinginevyo vya mamlaka ya nchi vilivyowekwa kwa mujibu wa sheria za nchi
 kw madhumuni ya ma sharti ya ibara hii neno kubagua maana yake ni kutimiza uta shi haki au mahitaji mengineyo wawatu mbalimbali kwa kuzingatia utai fawao kabila mahali walipotokea maoni yao ya kisiasa rangi dini jin si ulemavu au hali yao katika jamii wa namna ambay watuwa aina fulani wanatendewa au kuhe sabiwa kuwa dhai fu au duni na kuwekewa vik wazo au ma sharti ya vipingamizi ambapo watuwa aina nyingine wanatende wa tofauti au wanape wafursa au faida iliyoko nje ya ma sharti au sifa za lazima
 eno kubagua lilivyotumi wa katika ibara ndogo ya halita fafanuli wa kwa namna ambayo itaizuia mamlaka ya nchi kuchukua hatua za maku sudi zenye lengo la ku rekebi sha matatizo mah susi katika jamii
 kw madhumuni ya kuhakiki sha sawa mbele ya sheria mamlaka ya nchi ita weka uta ratibu unao faa na unaozingatia mi singi kwamba a wakati haki na wajibu wa mtu yeyote vinapohitajika kufanyiwa uamuzi na mahakama au mamlaka nyingine inayohu sika ba si mtu huyo ataku wa na haki ya kupe wafursa ya kusikiliz wa kwa ukamili fu na pia ataku wa na haki ya kukata rufaa au kupata na fuu nyingine ya ki sheria kutokana na uamuzi wa mahakama au mamlaka nyingine inayohu sika b ni ma rufuku wa mtu aliye shtaki wa wa ko sa la jinai kutende wa kama mtu aliyehukumi wa kwa kutenda ko sa hilo isipoku wa tu kama itathibitika mahakamani ku wa anayo hatia ya kutenda ko sa hilo c ni ma rufuku wa mtu kuadhibi wa kwasababu ya kitendo chochote ambacho wakati alipotenda kitendo hicho hakiku wa ni kosa chiniyasheria d ni ma rufuku wa mtu kupe wa adhabu ambayo ni kub wa kuliko adhabu iliyoku wapo wakati ko sa linalohu sika lilipotendeka e kwa ajili ya kuhi fadhi haki ya sawawa binadamu he shima ya mtu nafaragha italindwa katika shughuli zote zinazohu su upelelezi wa tuhuma na uende shajiwa ma shtaka ya jinai na katika shughuli nyingine ambazo mtu anaku wa katika kizuizi cha mamlaka ya nchi au katika kuhakiki sha utekelezaji wa adhabu na f ni ma rufuku wa mtu kute swa ku fanyiwa ukatili au kupe wa adhabu zinazot weza au kudhalili sha utu wake
haki ya kutokuwa mtumwa 
 kila mtu ana haki ya kutotende wa au kutotumiki shwa kama mtum wa kuto fanyishwa kazi za kulazimi shwa au kut weza na wa msingi huo ni marufuku wa mtu a ku fanywa au kutende wa kama mtum wa b ku safirishwa kwa nia ya ku fanywa mtumwa kibiashara au kwa faidaya mtu mwingine
 biashara ha ramu ya ku safirisha na kuuza binadamu ni marufuku katika jamhu ri yamuungano
uhuru wa mtu binafsi 
 kila mtu anayo hakiya kuwa huru na kui shi aki wa mtu hu ru
 kwa madhumuni ya kuhifadhi haki ya mtu kuwa huru na kui shi kwa uhu ru itaku wa ni ma rufuku kwa mt yeyotekukamat wa kufungwa kufungiwa kuwekwa kizuizini kuhamishwa kwa nguvu au kunyang anywa uhuruwake vinginevyo isipokuwa tu katika a hali na wa kufuata uta ratibu ulio wekwa nasheria au b kutekeleza hukumu amri au adhabu iliyotole wa na mahakama kutokana na shauri au kuti wa hatiani wa kosa la jinai
haki ya faragha na usalama wa mtu 
 kila mtu ana stahili kuhe shimiwa na kupata hi fadhi wa nafsi yake mai sha yake bina fsi na familia yake na unyumba wake na pia heshima na hi fadhi ya ma skani yake na ma wasiliano yake ya bina fsi
 kw madhumuni ya kuhi fadhi haki ya mtu kwa mujibu wa ibara hii mamlaka ya nchi ita weka uta ratibu washeria kuhu su hali namna na kia si ambacho haki ya mtu ya faragha na ya salama wa nafsi yake mali na maskani yake yanaweza kuingiliwa bila kuathiri masharti ya ibara hii
uhuru wa mtu kwenda anakotaka 
 kilaraia anayo haki ya wenda kokote katika jamhu ri ya muungano na kuishikatikasehemu yoyo te ku tokanjeyanchina kuingia na pia haki ya kutoshurutishwa kuhama au kufukuz wa kutoka katika jamhu ri yamuungano
 kitendo chochote halali au sheria yoyote yenye madhumuni ya a kupunguza uhu ruwa mtu wenda anakotaka na kum weka chini ya ulinzi au ki fungoni au b ku weka mipaka wa matumizi ya uhu ruwa mtu wenda anakota ka ili i kutekeleza hukumu au am riya mahakama ii kumlazimi sha kutimiza wanza wajibu wowote anaotaki wa na sheria nyingine kuutimiza au iii kulinda ma slahi ya umma wa jumla au kuhi fadhi ma slahi mahsusi au ma slahiyasehemu fulaniya umma hakitahe sabiwa au sheria hiyo haitahe sabiwa ku wa ni kinyume cha ma sharti ya ibara hii
uhuru wa maoni 
 kila mtu a ana haki na uhuru wa i kuwa na maoni na kueleza fikra zake ii ku fanya ma wasiliano na kutoingili wa katika ma wasiliano yake iii ku fanya ugunduzi ubuni fu na uta fitiwasanaa sayansi na mapokeo ya sili b anayo haki ya kupe wa taarifawakati wowote kuhu su i matu kio mbalimbali uhimu kw amaisha na shughuli za wananchi ii utekelezaji wa mamla kayanchikuhusu era za kitai fa nashughu liya mae ndeleo ya jamii na iii ma suala mengine muhimu wa jamii
 utekelezaji wa haki zilizoaini shwa katika ibara ndogo ya hautajumuisha kuchochea vita macha fuko na chuki wa mi singi ya rangi ukabila jinsi itikadi dini au masuala yoyote yanayoweza kuleta madha ra kwa taifa
uhuru wa habari na vyombo vya habari 
 kila mtu ana haki na uhuru wa a kutafuta kupata kutumia na kusambaza habari na taarifa sahihi na b kuanzisha vyombo vya habari na njia nyingine za upashanaji wa habari
 vyombo vya habari vitakuwa huru na vitakuwa na a haki ya kupata kutumia na kusambaza habari na taarifa wanazozipata b wajibu wa i kusambaza habari na taarifa sahihi na za ukweli kwa wananchi ii kuheshimu faragha na kulinda utu heshima uhuru na staha ya wananchi katika habari na taarifa wanazozitumia wanazozitayarisha na kuzisambaza iii kuzingatia miiko ya taaluma ya uandishi na utangazaji wa habari
 serikali na taasisi zake zitakuwa na wajibu wa kutoa taarifa kwa umma kuhusu shughuli za serikali na utekelezaji wake kwa kadri itakavyohitajika
 bunge litatunga sheria kwa ajiliya kusimamia na kulinda a haki wajibu na uhuru wa vyombo vya habari na waandishi wa habari na b habari na taarifa kwa madhumuni ya usalama wa taifa amani haki staha na uhuru wa watu wengine
uhuru wa imani ya dini 
 kila mtu ana uhuru wa mawazo dhamiri imani na uchaguzi katika mambo ya imani ya dini na anao uhuru pia wa kubadilisha dini imaniyake au kutokuwa na imani na dini
 kazi ya kutangaza dini kufanya ibada na kueneza dini itakuwa ni huru na jambo la hiari kwa mtu binafsi ilimradi hakiuki sheria za nchi
 shughuli ya uendeshaji wa jumuiya za dini itakuwa nje ya shughuli za mamlakaya serikali
 hifadhi ya haki zilizotajwa katika ibara hii itakuwa chini ya utaratibu utakaowekwa na sheria ambazo ni muhimu katika jamii ya kidemokrasia kwa ajili ya usalama amani maadili na umoja wa jamii na wa kitaifa na vitasimamiwa kwa utaratibu utakaoainishwa kwenye sheria za nchi
 ni marufuku kwa mtu kikundi au taasisi ya dini kutumia uhuru wa kutangaza dini kwa namna ambayo italeta uvunjifu wa amani kujenga chuki au kuchochea vurugu na ghasia kwa madai ya kutetea imani au dini hiyo
 dini na imani ya dini haitatumika kwa namna yoyote itakayowagawa wananchi kuleta uhasama au uvunjifu wa amani miongoni mwa wananchi
 neno dini kama lilivyotumika katika ibara hii litatafsiriwa kwamba maana yake ni pamoja na madhehebu ya dini na maneno mengine yanayofanana au kuambatana na neno hilo nayoyatatafsiriwa kwa maana hiyo
uhuru wa mtu kujumuika na kushirikiana na wengine 
kila mtu anastahili kuwa huru bila kuathiri sheria za nchi kukutana na watu wengine kwa hiari yake na kwa amani kujumuika na kushirikiana na watu wengine kutoa mawazo hadharani na kwa ajili hiyo kuanzisha au kujiunga na vyama au mashirika yaliyoanzishwa kwa madhumuni ya kuhifadhi au kuendeleza imani au maslahi yake au maslahi mengineyo
uhuru wa kushiriki shughuli za utawala wa nchi 
 kila raia wa jamhuri ya muungano ana haki ya kushiriki katika shughuli za utawala wa nchi kwa hiari yake ama moja kwa moja au kupitia wawakilishi waliochaguliwa na wananchi kwa kuzingatia utaratibu uliowekwa kwa mujibu wa sheria za nchi
 kilaraia wa jamhuri ya muungano ana haki na uhu ruwa kushiriki kwa ukamili fu katika ku fikia uamuzi juu ya mambo yanayomhu su mai sha yake auyanayolihu su tai fa
haki ya kufanya kazi 
 kila mtu ana haki ya ku fanya kazi ya kuaji riwa au kujiaji ri mwenyewe na kupata ujira unaostahili
 kila raia ana haki na fursasawa ku shika nafasiyoyote ya kazi uongozi au shughuli yoyote iliyo chini ya mamlaka ya nchi
haki za wafanyakazi na waajiri 
 kila fanyakazi ana haki zi fuatazo a kufanya kazi bila ubaguziwa ainayoyote b kupata uji ra na malipo halali kulingana na kia si na sifa za kazi anayo fanya c kuunda au kujiunga na chama cha wafanyakazi mahalipa kazi d ku shiriki katika shughuli za chama cha wafanyakazi na e kupata hifadhi ya afya na usalama wake katika sehemu ya kazi
 kila mwajiri ana haki ya kujiunga na chama cha waajiri shirikisho au mashirikishoya sektayake
 kila chama cha waajiri na wafanyakazi kitakuwa na haki ya a kuamua kuhusu uongozi programu na shughuli zake na b kuanzisha kujiunga na kusimamia shirikisho lao
 kila chama cha wafanyakazi kitakuwa na haki ya kufanya majadiliano ya pamoja na mwajiri na kuingia mikataba ya hali bora ya kazi
 bunge litatunga sheria itakayo weka ma sharti kuhu su haki za waajiri nawafanyakazi na uta ratibu utakao wezesha waajiri na wafanyakazi kutumia haki zao
haki ya kumiliki mali 
 kila mtu anayo haki ya kumiliki mali na hi fadhi ya mali yake aliyonayo wa mujibu washeria za nchi
 bila kuathi ri ma sharti ya iba ra ndogo ya itaku wa ni ma rufuku kwa mtu yeyote kunyang anywa mali yake kwa madhumuni ya kuitaifisha au madhumuni mengine bila ya idhini ya sheria ambayo inaweka masharti ya kutoa fidia inayolingana na thamani halisi
 kw madhumuni ya ma sharti ya ibara hii haki ya umiliki na hi fadhi ya mali haitahu su mali iliyothibiti shwa kwamba haikupatikana wa njia halali
haki ya mtuhumiwa na mfungwa 
 mtu aliyekamat wa au aliye wekwa kizuizini anayo haki ya a kuelez wa kwa lugha anayoi fahamu i sababu ya kukamat wa kwake ii hakiya kutokutoa maelezoyoyote na iii matokeo ya kutoa maelezo b kuwasiliana na wakili au mtu mwingine ambaye msaada wake ni muhimu kwa mtuhumiwa c kutolazimi shwa kutoa maelezo ya kuki ri ko sa ambayo yatatumika kama shahidi dhidi yake d kufikishwa mahakamani mapema iwezekanavyo kama itakavyoelekezwa katika sheria e kuwekwa katika mazingirayanayozingatia haki za binadamu
 mtu anayetumikia kifungo anayo haki ya a kuhifadhiwa katika mazingira yanayozingatia haki za binadamu b kupata nakala ya mwenendo wa mashtaka na nakala ya hukumu kwa madhumuniya kukata rufaa c kuwasiliana na wakili au mtu mwingine ambaye msaada wake ni muhimu katika kukata rufaa bunge litatunga sheria itakayoweka utaratibu utakaowezesha a mtuhumiwa kupata nakalaya mashtakayanayomkabili b mtuhumiwa kufikishwa mahakamani na kuomba dhamana kwa mujibu wa sheria na c mfungwa kupata kumbukumbu ya nakala ya mashtaka na hukumu baadaya shauri kukamilika mahakamani
 kwa ajili ya kuhifadhi haki zilizotajwa katika ibara hii mamlaka ya nchi itazingatia masharti ya ibara ya e ya katiba hii
haki ya mtu aliye chini ya ulinzi au kizuizi 
 mtu aliye katika kizuizi au ulinzi ataendelea ku wa na haki zote za singi zilizoaini shwa katika katiba hii wa ki wango anacho stahiki katika mazingi ra ya ku wekwa kizuizini au katika ulinzi
 tu aliye katika kizuizi au ulinzi ana haki ya kuiomba mahakama ili mamlaka ya nchi inayomuhi fadhi kueleza sababu za yeye kuwekwa au kuendelea ku wa katika kizuizi au ulinzi
 raia wajamhu ri yamuungano hatapelek wa katika nchi ya nje yoyote kujibu ma shtaka au ku fanyiwa mahojiano ya aina yoyote kinyume cha ridhaa yake sipoku wa kwa mujibu washeria za nchi na mikataba ya kimatai fa na wajibu wa nchi katika uhu siano wa kimatai fa
uhuru na haki ya mazingira safi na salama 
 kila mtu anayei shi katika jamhu ri ya muungano ana haki ya kuishi katika mazingirasafi salama naya kia fya
 haki ya kui shi katika mazingi rasafi salama na ya kia fya inahu sisha haki wa kila mtu kutumia maeneo ya umma au sehemu mbalimbali za mazingi ra yaliyoteng wa kwa madhumuni ya bu rudani elimu afya ibada utamaduni na shughuli za kiuchumi
 mtu yeyote anayei shi tanzania anao wajibu wa kutunza kulinda na kuhifadhi mazingi ra na kutoa taa rifa kwa mamlaka za nchi kuhu su shughuli au jambo lolote ambalo ni la hata ri au lina wezekano mkub wawa kuha ribu au kuathi ri mazingira
haki ya elimu 
 kila mtu ana haki ya kupata elimu bora ya msingi inayomtayarisha kikamilifu kuendelea na elimu ya ngazi inayofuatia au kuweka msingi wa kuanza kujitegemea
 kila mtu ana fursa ya kupata elimu ya juu ilimradi ana sifa stahiki
 kw madhumuni ya iba ra ndogo ya kila mtu ana haki ya kuchagua taaluma na aji ra anayoitaka wa mujibu wa elimu yake na ujuzi alionao
 serikali itahakikisha kuwepo kwa mfumo wa elimu unaozingatia uwezo na mahitajiya taifa
haki za mtoto 
 kila mtoto ana haki ya a kupe wa jina raia na kusajiliwa b kutoa ma wazo ku sikiliz wa na kulind wa dhidi ya uonevu ukatili udhalili shaji utumikishwaji na mila potofu c kuwekewa mazingira bora ya kucheza na kupata elimu ya msingi d kuhi fadhiwa katika mazingi ra mazu ri wawalio katika ukinzani na sheria e kupata li she bo ra huduma ya fya makaazi na mazingi ra yanayomjenga kimwili kiakili na kimaadili f ku shiriki katika shughuli zinazolingana na um ri alionao na g kupata malezi na ulinzi kutoka wawazazi walezi jamii au mamlaka ya nchi bila ya ubaguzi wowote
 itakuwa ni wajibu wa kila mzazi mlezi jamii na mamlaka ya nchi kuhakiki sha ku wawatoto wanalele wa katika maadili stahiki wa um riwao
 kwa madhumuni ya ibara hii mtoto maana yake ni mtu mwenye umri wa chini ya miaka kumi na nane
haki na wajibu wa vijana 
 kila kijana ana haki na wajibu wa kushiriki kikamilifu katika shughuli za maendeleo ya jamhuri ya muungano pamoja na jamii kwa ujumla na kwa mantiki hiyo serikali ya jamhuri ya muungano na jamii zitahakikisha kuwa vijana wanawekewa mazingira mazuri ya kuwa raia wema na kupatiwa fursa za kushiriki kikamilifu katika nyanja za kisiasa kiuchumi kijamii na kiutamaduni
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya bunge litatunga sheria itakayosimamia pamoja na mambo mengine uanzishwaji muundo majukumu na uendeshaji wa baraza la vijana la taifa
haki za watu wenye ulemavu 
mtu mwenye ulemavu ana haki ya a kuheshimiwa kutambuliwa na kulindwa dhidi ya vitendo vinavyoshusha utu wake ikiwemo ubaguzi uonevu ukatili na milapotofu b kupata elimu kwa kutumia vifaa maalum na kushiriki katika nafasi za uwakilishi na shughuli za kijamii c kuwekewa miundombinu na mazingira yanayofaa yatakayomwezesha kwenda anapotaka kutumia vyombo vya usafiri na kupata habari d kutumia lugha ya alama alama mguso maandishi ya nukta nundu maandishi yaliyokuzwa au njia nyingine zinazofaa e kupata ajira na kufanya kazi na f kupata huduma bora za afya uzazi salama marekebisho na utengemao
haki za makundi 
 mamlaka ya nchi kwa kuzingatia rasilimali na uwezo wa nchi itaweka utaratibu wa sheria utakaowezesha makundi madogo katika jamii madogo katika jamii a kushiriki katika uongozi wa mamlaka za nchi b kupewa fursa maalum za elimu kujiendeleza kiuchumi na ajira na c kutengewa maeneo ya ardhi ambayo kwa desturi makundi hayo huyatumia kama maeneo ya kuishi na kupata riziki ya chakula
 serikali na mamlaka ya nchi itachukua hatua za makusudi za kukuza na kuendeleza shughuli za kiuchumi na kuweka miundombinu ya makazi elimu maji na afya kwa ajili ya kizazi cha sasa na vijavyo vya jamii ya watu walio katika makundi madogo
 kwa madhumuni ya ibara hii makundi madogo maana yake ni jamii za watu wanaoishi kwa kutegemea uoto wa asili na mazingira yanayowazunguka kwa ajili ya chakula malazi na mahitaji mengine ya maisha
haki za wanawake 
kila mwanamke ana hakiya a kuheshimiwa kuthaminiwa na kutambuliwa utu wake b kulindwa dhidi ya ubaguzi udhalilishaji dhuluma unyanyasaji ukatili wa kijinsia na mila potofu c kushiriki bila ya ubaguzi katika uchaguzi na ngazi zote za maamuzi d kupata fursa na ujira sawa na mwanaume katika kazi zenye sifa zinazofanana e kulindwa ajirayake wakati wa ujauzito napale anapojifungua f kupata huduma bora ya afya ikiwemo afya ya uzazi salama na g kumiliki mali
haki za wazee 
mamlaka ya nchi itaweka utaratibu utakaowezesha wazee kupata fursa ya a kushiriki katika shughuli za kimaendeleo na kijamii b kuendesha maisha yake na kujiendeleza kulingana na uwezo wake ikiwa nipamoja na kufanya kazi c kupata huduma za matibabu d kulindwa dhidi ya unyonyaji vitendo vya ukatili ikiwemo mateso na mauaji e kuwekewa miundombinu na mazingira bora yatakayowawezesha kwenda wanakotaka na kutumia vyombo vya usafiri wa umma kwa gharama nafuu na f kupata mahitaji ya msingi kutoka kwenye familia yake jamii na inapobidi mamlakaya nchi
uhuru wa taaluma ubunifu ugunduzi na usanii 
 kila mtu atakuwa na uhuru wa kushiriki kwenye mambo yanayoendeleza na kukuza sanaa taaluma ubunifu na ugunduzi
 kila mtu atakuwa na uhuru wa kujifunza kufundisha kutafiti na kueneza matumizi ya matokeo ya utafiti kulingana na kanuni za kitaaluma na za kiutafiti
 serikali itakuza na kuendeleza utafiti ubunifu na ugunduzi katika sanaa sayansi na teknolojia kwa kutunga sheria ambazo a zitalinda hakimiliki na hataza na haki za wabunifu watafiti na wasanii b zitawezesha taasisi za elimu na za utafiti kutumia ugunduzi wao kwa manufaa ya taifa c zitasimamia uhamishaji wa sayansi na teknolojia d zitawezesha kukuza rasilimali watu kwenye nyanja za kitaaluma sayansi teknolojia na ubunifu e zitalinda na kusimamia ubora wa taaluma utafiti na matumizi ya ugunduzi na ubunifu na f zitafafanua mambo mengineyanayohusu hakimiliki na hataza
sehemu ya pili wajibu wa raia jamii na mamlaka za nchi na mipaka ya haki za binadamu a wajibu wa raia na jamii kwa taifa wajibu wa raia na jamii 
 kila raia ana wajibu wa a kuilinda na kuitetea katiba ya jamhuri ya muungano na b kuilinda jamhuri ya muungano na ku shiriki katika ulinzi wa tai fa
 ilamtu anawajibu wa a kuitii katiba hii na sheria za nchi b kulinda na kuhe shimu tunu za tai fa na vitu muhimu vya utambuli sho na rithiwa tai fa c kulipa odi kwa mujibu wa sheria na d kuhe shimu haki uhu ru na ma slahiyawatuwengine
wajibu wa kushiriki kazi 
 kilamtuanawajibu wa a ku shiriki katika kazi halali ya uzali shaji mali na b kuwa na nidhamu ya kazi na kujitahidi ku fikia malengo ya uzalishaji wa mali yake bina fsi na malengo ya pamoja yanayotaki wa au yaliyo wekwa kwa mujibu wa sheria
 bila kujali ma sharti ya ibara ndogo ya kazi yoyote ya shuruti kikatili au kutweza ni ma rufukukatika jamhu riyamuungano
 kw madhumuni ya ibara ndogo ya kazi yoyote haitahe sabiwa kuwa ni kazi ya shuruti kikatili au kutweza endapo kazi hiyo kwa mujibu washeria za nchi ni a kazi ambayo haina budi fanywe kutokana na hukumu au am ri ya maha kama b kazi ambayo haina budi ku fanywa na mwanajeshi katika kutekeleza majukumu yake c kazi am bayo haina budi ku fanywa kutokana na ku wapo hali ya hatari baa au janga lolote linaloti shia uhai na ustawi wa jamii au d kazi au huduma yoyote ambayo ni sehemu ya i majukumu ya kawaida ya kuhakikisha ustawi wajamii ii ujenzi wa taifa wa lazima kwa mujibu wa sheria za nchi au iii jitihada za taifa za kutumia uwezo wa kila mtu kufanya kazi kwa ajili ya kuimarisha ustawi wa jamii na uchumi wa taifa na kuhakikisha maendeleo na tija ya kitaifa
ulinzi wa mali ya umma 
 kila raia anao wajibu wa kulinda na kutunza maliasili ya taifa mali ya mamlaka ya nchi na mali yoyote inayomilikiwa kwa pamoja na wananchi napia kuiheshimu maliya mtu mwingine
 kila mtu ana wajibu wa a kupiga vita aina zote za uharibifu na ubadhirifu na kuendesha uchumi wa taifa kwa makini kwa kuzingatia mipango endelevu na hakiya vizazi vijavyo b kutoa taarifa juu ya hujuma za maliasili za taifa
haki na wajibu muhimu 
 kila mtu anayo haki ya kufaidi haki za msingi za binadamu na matokeo ya kila mtu kutekeleza wajibu wake kwa jamii kama ilivyofafanuliwa katika katiba hii
 kila mtu anayo haki ya kupata hifadhi sawa chini ya sheria za jamhuri ya muungano
 mtu yeyote katika jamhuri ya muungano hatakuwa na haki hadhi au cheo maalum kwa misingi ya nasaba jinsi dini kabila jadi au urithi wake
 ni marufuku kwa sheria yoyote kutoa haki hadhi au cheo maalum kwa mtu yeyote wa jamhuri ya muungano kwa misingi ya nasaba jinsi dini kabila jadi au urithi
 ili watu wote wafaidi haki na uhuru uliotajwa katika katiba hii kila mtu anao wajibu wa kutenda na kuendesha shughuli zake kwa namna ambayo haitaingilia haki na uhuru wa watu wengine au maslahi ya umma
b wajibu wa mamlaka za nchi hifadhi ya haki za binadamu 
 serikali na mamlaka ya nchi ina wajibu wa kuzingatia na kuhifadhi haki za binadamu ikiwa ni msingi wa uhuru kama ilivyoainishwa katika katiba hii
 haki na uhuru wa kila mtu kama ilivyoainishwa katika katiba hii zitaheshimiwa kuhifadhiwa na kudumishwa na mamlaka za nchi taasisi binafsi na kila mwananchi
usimamizi wa haki za binadamu 
 katika kutafsiri masharti ya sura hii ya haki za binadamu mahakama au chombo kingine chochote cha kufanya uamuzi kitazingatia mambo yafuatayo a sheria za kimataifa na haki za binadamu na b haki zajamii na maslahiyajamii kwa ujumla
 mtu anayeamini kuwa masharti yaliyomo katika sura hii yamekiukwa au yanaelekea kukiukwa na mamlaka chombo cha uamuzi sheria au sera yoyote dhidi yake anaweza kufungua shauri katika mahakama kuu kwa hati maalumu ya maombi kwa mujibu wa sheria za nchi ili kupata nafuu inayohitajika
 mahakama inaweza kwa mujibu wa ibara ndogo ya kutoa maelekezo itakayoona yanafaa kuweka zuio katazo au kuamuru jambo lifanyike ambalo lilikuwa limezuiwa
 shauri katika mahakama la kudai haki za kikatiba kwa mujibu wa mashartiya ibara hii laweza kufunguliwa na a mwanasheria mkuu b mtu anayejiwakilisha mwenyewe au taasisi inayowawakilisha wanachama wake c mtu anayemwakilisha mtu ambaye hawezi kujiwakilisha mwenyewe kwa mujibu wa sheria za nchi au d mtu anayewakilisha kundi la watu wenye malengo yanayofanana au jamii ya watu fulani ambao haki zao zimevunjwa
 endapo katika shauri lolote inadaiwa kwamba sheria yoyote iliyotungwa au hatua yoyote iliyochukuliwa na serikali au mamlaka nyingine inafuta au inakataza haki uhuru na wajibu muhimu utakaotokana na ibara ya hadi za katiba hii na mahakama kuu kama inaridhika basi itatoa tamko kwamba sheria au hatua inayohusika ni batili au kinyume cha katiba
 iwapo mahakama kuu itaona kuwa inafaa hali au maslahi ya jamii yanahitaji hivyo badala ya kutamka kuwa sheria au hatua hiyo ni batili mahakama kuu itakuwa na uwezo wa kuamua au kutoa fursa kwa mamlaka nyingine yoyote inayohusika kurekebisha hitilafu iliyopo katika sheria au hatua inayolalamikiwa ndani ya muda utakaopangwa na mahakama hiyo sheria au hatua hiyo itaendelea kuwa ni halali hadi marekebisho yatakapofanywa au muda uliowekwa na mahakama kuu utakapokwisha ili mradi muda mfupi zaidi ndio uzingatiwe
c mipaka ya haki za binadamu mipaka ya haki za binadamu 
haki zote zilizoainishwa katika sura hii ya katiba endapo zitahitajika kuwekewa mipaka ni lazima mipaka hiyo kutumika kwa uwazi na kidemokrasia kwa kuzingatia utu usawa uhuru na vigezo muhimu ikijumuisha a aina ya haki b umuhimu na sababu za kuweka mipaka c asili na ukubwa wa mpaka husika d uhusiano bainaya mpaka husika na sababuyake e njia nyepesi ya kufikia madhumuni ya matumizi ya mpaka husika na f umuhimu wa kulinda usalama wa nchi
sheria kuhusu 
bila kuathiri masharti ya sura hii bunge litatunga sheria ambayo haki uhuru na wajibupamoja na mambo mengine itasimamia matumizi na utekelezaji wa haki uhuru na wajibu ulioainishwa katika sura hii
sura ya sita uraia katika jamhuri ya muungano uraia wa jamhuri ya muungano 
 mtu ambaye kabla ya katiba hii kuanza kutumika ni raiawa jamhu ri yamuungano ataendelea ku waraiawajamhu ri yamuungano
 uraiawajamhu ri yamuungano ni wa aina mbili na utapatikana wa njia ya kuzali wa au kuandiki shwa
haki ya uraia 
kila raia ana haki ya kutambuli wa uraia wake na wa madhumuni haya mamlaka ya nchi ita weka uta ratibu washeria utakao wezesharaiakupata hati ya kuzali wa kitambuli sho cha raiawake bila ya upendeleo na ubaguzi wa aina yoyote na pale inapohitajika nya raka za kumwezesha ku safiri
uraia wa kuzaliwa 
 kila mtu aliyezali wa tanzania bara au zanziba rataku waraiawa kuzali wawajamhu ri yamuungano wapo wakati wa kuzali wa mama au baba yake ni au aliku waraiawajamhu ri yamuungano
 kw mujibu wa ma sharti ya katiba hii mtu aliyezali wa nje ya tanzania ataku wa ni raiawajamhu ri ya muungano wa kuzali wa kuanzia tarehe ya kuzali wa kwake iki wa mama au baba yake ni raiawajamhu ri ya muungano
 endapo mmoja kati ya wazazi wake ali fariki kabla ya mtu huyo kuzali wa uraiawa mzazi huyo wakati wa kifo chake unatumika wa madhumuni ya kutambua raiawa mtu huyo aliyezali wa baada ya mzazi aliye fariki kana wamba mzazi huyo aliku wa anai shi hadi kuzali wa kwa mtu huyo
 mtoto wenye um ri chini ya miaka saba akikut wa ndani ya eneo lajamhu ri ya muungano katika mazingi ra ambayo wazazi wake hawajulikani atachukuli wa ku wa ni raiawajamhu ri ya muungano wa kuzali wa
 endapo raiawawazazi wa mtoto aliyepe wa uraia chini ya masharti ya ibara ndogo ya utabainika ku wasi uraiawajamhu ri ya muungano raiawa mtoto huyo uta sita
 bila kuathiri masharti ya ibara hii bunge litatunga sheria ambayo itaweka masharti na utaratibu wa a upatikanaji wa uraia kwa watu waliozaliwa na raia wa tanzania nje ya nchi b kurudisha uraia wa watu ambao uraia wao ulifutwa baada ya kupata uraia wa nchi nyingine na c mambo mengine ambayo yatatakiwa kutungiwa sheria
uraia wa kuandikishwa 
 ara baada ya kuanza kutumika wakatiba hii mtu ambaye ameku wa mkaazi wajamhu ri ya muungano na ambaye ametimiza masharti yote ya sheria za nchi ana weza kuomba kuandiki shwa kuwaraiawa jamhu ri yamuungano
 mtu ali yefunga ndoa na raiawajamhu ri ya muungano na ambaye a amedumu katika ndoa hiyo wa kipindi cha miaka saba mfululizo na b ametimiza ma sharti yaliyoaini shwa katika sheria kwa mujibu wa ibara ndogo ya anaweza kuomba uraia wa kuandiki shwa ku waraia wajamhu ri ya muungano
 endapo ndoa iliyotaj wa katika ibara ndogo ya itavunjika kama mtu huyo hakuukana raiawakewa tanzania ataendelea ku waraiawa jamhu riyamuungano
 mtoto aliyezali wa katika ndoa iliyo rejewa katika ibara ndogo ya ataku waraiawajamhu ri yamuungano wa kuzali wa
 mtoto aliye na um riwa chini ya miaka kumi na nane ambaye wazazi wake siraiawa tanzania akia siliwa na raiawajamhu ri ya muungano kua siliwa kwake kuta wezesha mtoto huyo ku waraiawajamhu ri yamuungano wa kuandiki shwa
 bunge litatunga sheria pamoja na mambo mengine ku simamia masualayanayohusu uraiawajamhu riyamuungano
hadhi maalum ya watu wenye asili au nasaba ya tanzania 
bila kuathiri masharti yaliyomo kwenye sura hii mtu yeyote mwenye asili au nasaba ya tanzania na ambaye ameacha kuwa raia wa jamhuri ya muungano kwa kupata uraia wa nchi nyingine atakapokuwa katika jamhuri ya muungano atakuwa na hadhi maalum kama itakavyoaini shwa katika sheria za nchi
sura ya saba muundo wa jamhuri ya muungano muundo wa muungano 
jamhuri ya muungano wa tanzania itakuwa na muundo wa serikali mbili ambazo ni a serikali ya jamhuri ya muungano na b serikali ya mapinduzi ya zanzibar
utekelezaji wa shughuli za mamlaka ya nchi 
 shughuli zote za mamlaka ya nchi katika jamhuri ya muungano zitatekelezwa na kudhibitiwa na vyombo viwili vyenye mamlaka ya utendaji vyombo viwili vyenye mamlaka ya utoaji haki na pia vyombo viwili vyenye mamlaka ya kutunga sheria na kusimamia utekelezaji wa shughuli za umma
 vyombo vyenye mamlaka ya utendaji vitakuwa ni serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar vyombo vyenye mamlaka ya utoaji haki vitakuwa ni mahakama ya jamhuri ya muungano na mahakama kuu ya zanzibar na vyombo vyenye mamlaka ya kutunga sheria na kusimamia utekelezaji wa shughuli za umma vitakuwa ni bunge na baraza la wawakilishi
 kwa ajili ya utekelezaji bora wa shughuli za umma katika jamhuri ya muungano na kwa ajili ya mgawanyo wa madaraka juu ya shughuli hizo baina ya vyombo vilivyotajwa katika ibara hii kutakuwa na mambo ya muungano kama yalivyoorodheshwa katika nyongeza ya kwanza ya katiba hii na pia kutakuwa na mambo yasiyo ya muungano ambayo ni mambo mengine yote yasiyo ya muungano
 kila chombo kilichotajwa katika ibara hii kitaundwa na kutekeleza majukumu yake kwa kufuata masharti mengine yaliyomo katika katiba hii
mamlaka ya serikali ya jamhuri ya muungano 
serikali ya jamhuri ya muungano itakuwa na mamlaka ya utekelezaji katika jamhuri ya muungano kwa mambo ya muungano na kwa mambo yote yasiyo ya muungano yanayohusu tanzania bara
mamlaka ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar kwa mambo yasiyo ya muungano 
 serikali ya mapinduzi ya zanzibar itakuwa na mamlaka na haki juu ya mambo yasiyo ya muungano yanayohusu zanzibar
 bila kuathiri mipaka iliyowekwa na katiba hii katika kutekeleza mamlaka yake chini ya ibara ndogo ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar itakuwa na uwezo na uhuru wa kuanzisha uhusiano au ushirikiano na jumuiya au taasisi yoyote ya kikanda au kimataifa
 endapo katika kutekeleza mamlaka na majukumu yake kwa mujibu wa ibara hii serikali ya mapinduzi ya zanzibar itahitaji kupata ushirikiano kutoka serikali ya jamhuri ya muungano kwa ajili ya kufanikisha uhusiano au ushirikiano na jumuiya au taasisi ya kikanda au kimataifa serikali ya jamhuri ya muungano yaweza kufanikisha uhusiano au ushirikiano huo kwa kuzingatia mashartiya katiba hii na sheria itakayotungwa na bunge
 kwa madhumuni ya ibara hii bunge litatunga sheria itakayoainisha na kufafanua a majukumu na mipaka ya utekelezaji wa mamlaka ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar kuhusu uhusiano au ushirikiano wa kikanda au kimataifa b utaratibu wa kushughulikia athari zinazotokana na uhusiano au ushirikiano wa kikanda au kimataifa c utaratibu wa utafutaji na upatikanaji wa mikopo na misaada kutokana na uhusiano au ushirikano huo d utaratibu au masharti ya kuvunja au kuimarisha uhusiano au ushirikiano huo e utaratibu wa mawasiliano na mashauriano kati ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar kuhusu uhusiano au ushirikiano wa kikanda au kimataifa f utaratibu wa utekelezaji wa masharti ya ibara hii na g mambo mengine yatakayohusu uhusiano au ushirikiano wa kikanda au kimataifa chini ya ibara hii
mahusiano kati ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikaliya 
 katika kutekeleza majukumu yake katika maeneo mbalimbali serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania itazingatia misingi ya kushirikiana na kushauriana na serikali ya mapinduzi ya zanzibar kwa lengo la mapinduzi ya zanzibarkukuza na kulinda maslahiya taifa na maendeleoya wananchi
 kwa madhumuni ya kukuza umoja na uhusiano serikali ya mapinduzi ya zanzibar na serikali ya jamhuri ya muungano zinaweza kushauriana na kushirikiana katika mambo yanayohusu uongozi utawala vyombo vya uwakilishi na mahakama
 utendaji wa serikali ya jamhuri ya muungano serikali ya mapinduzi ya zanzibar au chombo chochote cha serikali hizo utatekelezwa kwa kuzingatia umoja wa jamhuri ya muungano na wajibu wa kukuza utaifa
 bila kuathiri masharti ya ibara hii serikali ya jamhuri ya muungano kwa makubaliano maalum baina yake na serikali ya mapinduzi ya zanzibar inaweza kutekeleza jambo lolote lililo chini ya mamlaka ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar kwa mujibu wa makubaliano hayo
wajibu wa viongozi wakuu kulinda muungano 
 bila kuathiri wajibu wa kila raia uliotajwa katika katiba hii kila kiongozi mkuu mwenye mamlaka ya utendaji katika jamhuri ya muungano aliyetajwa katika ibara ndogo ya atakuwa na wajibu katika kutekeleza madaraka aliyopewa kwa mujibu wa katiba hii kuhakikisha kuwa anatetea analinda anaimarisha na kudumisha umoja wa jamhuri ya muungano wa tanzania
 kwa madhumuni ya masharti ya ibara ndogo ya kila kiongozi mkuu aliyetajwa katika ibara ndogo ya kabla ya kushika madaraka yake ataapa kuutetea kuulinda na kuudumisha muungano kwa mujibu wa katiba hii
 viongozi wakuu wanaohusika na masharti ya ibara hii ni a rais wa jamhuri ya muungano b makamu wa rais wa jamhuriya muungano c rais wa zanzibar d waziri mkuu wa jamhuri ya muungano na e makamu wa rais wa zanzibar
sura ya nane serikali ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza serikali rais na makamu wa rais a serikali serikali ya jamhu ri yamuungano 
 kutakuwa na serikali ya jamhuri ya muungano ambayo itaundwa na rais makamu wa rais na baraza la mawaziri
 bila kuathiri masharti ya ibara ya madaraka ya serikali ya jamhuri ya muungano yatatekelezwa na rais mwenyewe au kwa kukasimu madaraka hayo kwa mtu yeyote mwenye madaraka katika utumishi wa umma katika jamhuri ya muungano
 if ahamike wamba ma sharti yaliyomo katika ibara hii hayatahe sabiwa kwamba a yanahami shia wa rai smada rakayoyoteya ki sheria yaliyo wekwa na sheria mikononi wa mtu au mamlaka yoyote ambayo si rai s b yanalizuia bunge kukabidhi mada raka yoyote ya ki sheria mikononi wa mtu au watu au mamlaka nyingine yoyote ambayosi rai s au c yanazuia mahakama kukabidhi mada raka yoyote ya ki sheria kwa mtu au watuwenye mada raka katika mahakama za jamhu ri ya muungano
b rai rais wajamhu ri yamuungan o 
 kutakuwa na rais wa jamhuri ya muungano
 rais wa jamhuri ya muungano atakuwa mkuu wa nchi kiongozi wa serikali ya jamhuri ya muungano na amiri jeshi mkuu na atakuwa a alama na ta swira ya jamhu ri yamuungano na watuwake na b alama ya umoja uhu ruwa nchi na mamlaka yake
madaraka na majukumu ya rais 
 rais atatekeleza mamlaka ya mkuu wa nchi kiongozi wa serikali amiri jeshi mkuu kwa mujibu wa katiba hii na atakuwa na madaraka na majukumu kama yatakavyoainishwa kwenye sheria zitakazotungwa na bunge
 raisataku wa na mamlaka ya kutekeleza majukumu mengine ambayo wa asili yake yanatekelez wa na mkuu wanchi kiongozi wa serikali au amirijeshimkuu ambayo hayakuaini shwa katika katiba hii na ambayo hayakiuki katiba hii na sheria zitakazotungwa na bunge
utekelezaji wa madaraka ya rais 
 katika utekelezaji wa madaraka ya rais kwa mujibu wa sura hii rais atakuwa na mamlaka ya kuanzisha au kufuta nafasi za madaraka katika utumishi wa serikaliya jamhuriya muungano
 rais atakuwa na madaraka ya kuteua watu wa kushika nafasi za madaraka ya viongozi wanaowajibika kuweka sera za idara na taasisi za serikali na watendaji wakuu wanaowajibika kusimamia utekelezaji wa sera za idara na taasisi hizo katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano nafasi ambazo zimetajwa katika katiba hii au sheria zitakazotungwa na bunge kwamba zitatajwa kwa uteuzi unaofanywa na rais
 mamlaka ya kuwateua watu wengine wote wasiokuwa viongozi au watendaji wakuu kushika nafasi za madaraka katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano na mamlaka ya kuwapandisha vyeo watu hao kuwaondoa katika madaraka kuwafukuza kazi kuwasimamisha kazi na mamlaka ya kudhibiti nidhamu ya watu waliokabidhiwa madaraka yatakuwa mikononi mwa mamlaka husika za nidhamu na uteuzi kwa mujibu wa katiba hii na sheria
 asharti ya ibara ndogo ya hayatamzuia rai skuchukua hatua za kudhibiti nidhamu ya watumi shi na utumi shi katika serikali ya jamhu riyamuungano
 rais kuzingatia ushauri 
katika kutekeleza majukumu yake kwa mujibu wa katiba na sheria raisataku wa huru katika utendaji wa kazi na shughuli zake na hatalazimika kufuata au kuzingatia shauri atakaope wa na mtu yeyote au mamlaka yoyote isipokuwa pale tu anapotakiwa na katiba hii au sheria nyingine yoyote kufanyajambo lolote kulingana na ushauri anaopewa na mtu au mamlakayoyote
rais kushindwa kumudu majukumu yake 
 endapo ba raza la mawaziri lita ridhika ku wa rai shawezi kumudu kazi zake wasababu ya ma radhi ya mwili au akili lina weza kuwasilisha wajajimkuu azimio la kum womba jajimkuu athibiti she kwamba rai s kwasababu ya ma radhi ya mwili au akili ha wezi kumudu kazi zake
 baada ya kupokea azimio lililo wasilishwa kwa mujibu wa ibara ndogo ya jajimkuu atateua bodi ya utabibu ya watu wasiopungua watatu atakaowateua kutoka miongoni mwa madaktari bingwa wanaotambuliwa kisheria na bodi hiyo itachunguza suala hilo na kum shaurijajimkuu ipa savyo
 jajimkuu ana weza baada ya kuta fakari ushauri na shahidi wa kitabibu ku wasilisha waspika hati ya kuthibiti sha kwamba rais kutokana na ma radhi ya mwili au akili hamudu kazi zake na wapojajimkuu hatabatili sha hati hiyo ndani ya siku saba kutokana na rai skupata na fuu na kurejea kazini ba si itahe sabiwa kwamba kiti cha rai skiwazi na ma shartiyaliyomo katika ibaraya d yatatumika
utaratibu wa kujaza nafasi ya rais kabla ya kumaliza muda wake 
 endapo na fasi ya mada raka ya rai sitaku wawazi kutokana na a raiskufariki dunia b raiskujiuzulu c rai skupoteza sifa za uchaguzi katika nafasi ya madaraka ya rais d rai skutomudu kazi zake kutokana na ma radhi e rais kushtakiwa bungeni na kuondole wa katika mada rakakwa mujibu wa katiba hii basimakamu wa kwanza wa rais ataapi shwa na ku shika nafasi ya mada raka ya rai skwa muda uliobaki katika kipindi cha miaka mitano na wa kuzingatia ma shartiyaliyoaini shwa katika ibaraya 
 mara tu baada ya rai skuapi shwa na ku shika mada raka wa mujibu wa ibara ndogo ya na wa vyovyote vile ndani ya kipindi kisichozidi siku kumi na nne tangu alipoapi shwa a wa rai saliyepatikana wa kupendekez wa na chama cha siasa baada ya ku shauriana na chama cha siasa anachotoka au b wa rai saliyepatikana wa uta ratibu wa mgombea hu ru baada ya ku shauriana na tume huru ya uchaguzi atapendekeza jina la mtu atakayeku wa makamu wa kwanza wa rais na uteuzi huo utathibiti shwa na bunge wa wingi wa kura za wabunge wote
utekelezaji wa majukumu ya rais akiwa hayupo 
 ikitokea wamba na fasi ya mada raka ya rai siko wazi kutokana na a ma sharti yaliyomo katika ibara ya b mashartiyaliyomo katika ibaraya c kutoku wepokatika jamhu ri ya muungano kazi na shughuli za rai zitatekelez wa na mmoja wawafuatao wa ku fuata rodha kama ilivyopang wa i makamu wa kwanza wa rais au kama na fasi yake iko wazi au kama naye hayupo au ni mgonj wa basi ii waziri mkuu
 endapo mtu yeyote aliyetaj wa katika ibara ndogo ya atatekeleza kazi na shughuli za rai skutokana na sababu wamba mtu mwingine anayemtangulia katika rodha hiyo hayupo ba si mtu huyo ataacha kutekeleza kazi na shughuli hizo ma ra tu mtu huyo wingine anayemtangulia katika orodha atakapo rejea kazini
 tu yeyote atakayekaimu na fasi ya mada raka ya rai s kwa namna yoyote ile hata kuwa na mada raka katika mambo ya fuatayo a kuteua au kumuondoa mada rakani kiongozi yeyote aliyeteuli wa na rai skwa mujibu wakatiba hii au b kufanya jambo jingi ne lolote lililokatazwa kama litakavyoaini shwa na rai skatika hati ya kuka simu mada raka yake
 kw madhumuni ya ibara ndogo ya na ya rai satakasimu madaraka yake wa hati maalum aliyotia saini yake
c uchaguzi wa rais uchaguzi wa rais 
 raisatachaguli wa na wananchi wa mujibu wa ma sharti ya katiba hii na wa mujibuwasheria
 nafasi ya madaraka ya rai sitaku wawazi na uchaguzi wa rai utafanyika baada ya rai skumaliza muda wake wa ku wa mada rakani wa mujibu wakatiba hii
sifa za rais 
 tu ataku wa na sifa ya kuchaguli wa ku shika na fasi ya mada raka ya rai wajamhu ri yamuungano iki wa a ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano kwa mujibu wa katiba hii na sheria iliyotungwa na bunge b ni mwenye akili timamu c wazazi wake wote wawili ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano d wakati wa kugombea ana um ri usiopungua miaka robaini e anayo shahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa kwa mujibu wa sheria au awe na ujuzi na uzoefu wa uongozi katika ngazi ya taifa utakaomwezesha kumudu madaraka ya rais f ni mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama cha siasa au mgombea huru
 mtu hatakuwa na sifa za kugombea nafasi ya urais ikiwa mtu huyo a ana ma slahi yoyote katika mkataba waserikali wa aina yoyote aliyo wekewa miiko maalum wa mujibu washeria na wapo amekiuka miiko hiyo b awe hajawahi kuwa raia wa nchi nyingine au c awe hajawahi kutiwa hatiani na chombo chenye mamlaka kwa kosa la kukwepa kulipa kodi na kosa lolote la jinai
utaratibu wa uchaguzi wa rais 
 atika uchaguziwa rai ila hama hasiasa kitakachotaka kushiriki katikauchaguziwa rai s kitawasilishakwa tume huru ya uchaguzi ya jamhu ri ya muungano wa mujibu washeria jina la mwanachama mmoja anayependekez wa kwa nafasi ya mada raka ya rai s
 endapo ni mgombea hu ru kwa kuzingatia sifa zitakazoaini shwa katika sheria itakayotungwa na bunge ata wasilisha jina lake wenye tume huru yauchaguzi
 apendekezo ya majina ya wagombea katika uchaguzi wa rai yatawasilishwa kwa tume huru ya uchaguzi katika siku na wa uta ratibu utakaoaini shwa katika sheria
 endapo itafika siku na saa iliyotajwa kwa ajili ya kuwasilisha mapendekezo ya majina ya wagombea ni mgombea mmoja tu ambaye anapendekez wa kuwa halali tume huru ya uchaguzi ita wasilishajina lake wawananchi nao atapigakurayakumkubali ukumkataa kwa mujibu wa masharti yaliyoainishwa katika katiba hii na sheria
 uchaguzi wa rai wajamhu ri ya muungano uta fanyika siku itakayoteuliwa na tume huruyauchaguzi wa mujibuwasheria
 mgombea wanafasiya ma darakaya rai satata ngazwa kuwa amechaguliwa kuwa rais iwapo atapata kura zaidi ya asilimia hamsini ya kura zote halali zilizopigwa kwa nafasi ya madaraka ya rais
 endapo katika uchaguzi wa rais hakuna mgombea aliyekidhi masharti ya ibara ndogo ya basi uchaguzi utarudiwa ndani ya siku sitini kwa wagombea walioshika nafasi ya kwanza na ya pili na mgombea atakayepata kura zaidi ya asilimia hamsini atatangazwa kuwa mshindi wa nafasiya urais
 mambo mengine yote yahusuyo utaratibu wa uchaguzi wa rais yatakuwa kama itakavyofafanuliwa katika sheria itakayotungwa na bunge kwa ajili hiyo
malalamiko kuhusu uhalali wa uchaguzi wa rais 
 kwa kuzingatia masharti ya ibara ndogo ya endapo mtu yeyote aliyeshiriki kama mgombea katika nafasi ya madaraka ya rais katika uchaguzi wa rais hakuridhika na matokeo ya uchaguzi huo anaweza kuwasilisha malalamiko katika mahakama ya juu kupinga matokeo ya uchaguzi wa rais yaliyotangazwa na tume huru ya uchaguzi
 malalamiko ya kupinga matokeo ya uchaguzi wa rais yatawasilishwa mahakama ya juu ndani ya muda wa siku saba baada ya sikuya kutangazwa kwa matokeoya uchaguzi wa rais
 mahakama ya juu itasikiliza na kutoa uamuzi wa shauri la kupinga matokeo ya uchaguzi wa rais ndani ya siku kumi na nne tangu kupokea malalamiko yaliyowasilishwa kwa mujibu wa ibara ndogo ya na uamuzi huo utakuwa wa mwisho
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya mahakama ya juu inaweza kutoa uamuzi wa kumthibitisha rais bila kutoa sababu za uamuzi na sababu hizo zitatolewa ndani ya kipindi kisichozidi siku thelathini tangu siku ya kutoa uamuzi
 iwapo mahakama ya juu itaamua kuwa matokeo ya uchaguzi wa rais si halali uchaguzi wa rais utarudiwa ndani ya siku sitini baada ya uamuzi kutolewa
kiapo cha rais na muda wa kushika madaraka 
 rais mteule ataapishwa na jaji mkuu au naibu jaji mkuu endapo jaji mkuu hayupo na atashika nafasi ya madaraka ya rais siku saba baada ya kutangazwa na tume huru ya uchaguzi au mara baada ya kuthibitishwa na mahakama ya juu
 isipoku wa kama ataacha ku shika na fasi ya mada raka ya rai mapema zaidi rai satashika nafasi ya madaraka ya rais kwa muda wa miaka mitano tangu siku alipoapi shwa kuwa rai s
 raisatashika na fasi ya mada raka ya rai shadi a siku ambapo rai smteule ataapa ku shika na fasi ya mada raka ya rais b siku ambap oatafariki dunia c siku atakapojiuzulu au d atakapoacha kushikanafasiya ma darakaya rai kw mujibuwamashartiyakatiba hii
haki ya kuchaguliwa tena 
 mtu ambaye ni rai sanaweza kuchaguli wa tena ku shika na fasi ya mada raka ya rai skwa kipindi kingine cha miaka mitano
 mtu hataku wa na sifa ya kugombea na kuchaguli wa zaidi ya vipindi vi wili katika na fasi ya mada raka ya rai s
 bila kuathiri masharti ya katiba hii mtu aliye wahi ku wa rai wa zanziba rhatapoteza sifa za kug ombea na kuchaguli wa ku wa rai wa jamhu riyamuungano
 endapo makamu akwanza wa raisatashikanafasiya madarakaya rai skwa mujibu wa ma shartiyaibaraya kw akipindi cha chini ya miaka mitatu ataruhusiwakugo mbeanafasiya rai kw vipindi viwili lakini kama ata shikanafasiya ma darakaya rai kw mudawamiaka mitatu au zaidi ataruhus iwakugo mbeanafasiya madaraka ya rai skwa kipindi kim oja tu
d masharti mahsusi kuhusu mamlakaya rais madaraka ya kutangaza vita 
 kwa kuzingatia masharti ya ibara hii rais atakuwa na mamlaka ya kutangaza kuwepo kwa vita kati ya jamhuri ya muungano na nchi nyingine au kundi lolote lile baadaya kupata idhiniya bunge
 bila kujali masharti ya ibara ndogo ya endapo jamhuri ya muungano itakuwa imevamiwa au kundi lolote limeanzisha vita ndani ya jamhuri ya muungano basi rais anaweza baada ya kushauriana na baraza la usalama la taifa kutangaza kuwepo kwa vita katika jamhuriya muungano
 baada ya kutoa tangazo kwa mujibu wa ibara ndogo ya rais atalitaarifu bunge kwa kupeleka nakala ya tangazo hilo kwa spika wa bunge ambaye ndani ya siku kumi na nne kuanzia tarehe ya tangazo ataitisha mkutano wa bunge ili kulijulisha bunge kuhusu tangazo lililotolewa na rais
madaraka ya rais kutangaza hali ya hatari 
 bila kuathiri masharti ya katiba hii au sheria rais anaweza baada ya kushauriana na baraza la usalama la taifa kutangaza hali ya hatari au hali ya kuzingirwa kwa eneo fulani la jamhuri ya muungano au katika sehemu yake yoyote
 rais anaweza tu kutangaza kuwa kuna haliya hatari iwapo a jamhuri ya muungano iko katika vita b kuna hatari ya dhahiri kwamba jamhuri ya muungano inakaribia kuvamiwa na kuingia katika hali ya vita c kuna hali halisi ya kuvurugika kwa amani katika jamii au kutoweka kwa usalama wa jamii katika jamhuri ya muungano au sehemu yake yoyote kiasi kwamba ni lazima kuchukua hatua za pekee ili kurejesha amani na usalama d kuna hatari ya dhahiri na kubwa kiasi kwamba amani katika jamii itavurugika na usalama wa raia kutoweka katika jamhuri ya muungano au sehemu yake yoyote ambayo haiwezi kuepukika isipokuwa kwa kutumia mamlaka ya pekee e kumetokea au kuna dalili ya kutokea janga ambalo linatishia jamii au sehemu ya jamii katika jamhuri ya muungano au f kuna aina nyingineyo ya hatari ambayo kwa dhahiri ni tishio kwa usalama wa nchi
 endapo inatangazwa kwamba kuna hali ya hatari katika jamhuri ya muungano au eneo lolote la jamhuri ya muungano rais atawasilisha nakala ya tangazo hilo kwa spika wa bunge ambaye ndani ya siku zisizozidi kumi na nne tangu kutolewa kwa tangazo hilo ataitisha mkutano wa bunge ili kulijulisha juuya taarifaya haliya hatari iliyotangazwa na rais
 bunge linaweza kutunga sheria itakayoweka masharti kuhusu nyakati na taratibu ambazo zitawawezesha baadhi ya watu wenye kusimamia utekelezaji wa mamlaka ya serikali katika sehemu mahsusi za jamhuri ya muungano kumuomba rais kutumia madaraka aliyopewa na ibara hii kuhusiana na yoyote kati ya sehemu hizo endapo katika sehemu hizo kunatokea lolote kati ya hali zilizotajwa katika aya ya c d na e za ibara ndogo ya na hali hiyo haivuki mipaka ya sehemu hizo na pia kwa ajili ya kufafanua utekelezaji wa mamlakaya serikali wakati wa haliya hatari
 tangazo la hali ya hatari lililotolewa na rais kwa mujibu wa ibara hii litakoma kutumika iwapo litafutwa na rais
 kwa madhumuni ya kuondoa mashaka juu ya ufafanuzi au utekelezaji wa masharti ya ibara hii masharti ya utangazaji wa hali ya hatari kama ilivyotajwa katika ibara hii yatatumika tu katika sehemu ya jamhuri ya muungano ambapo hali hiyo ya hatari imetangazwa
mamlaka ya rais kutoa msamaha 
 rais kwa mamlakaya mkuu wa nchi anaweza a kutoa msamaha kwa mtu yeyote aliyepatikana na hatia kwa kosa lolote mbele ya mahakama dhidi ya jamhuri ya muungano kwa masharti maalum kama yatakavyoainishwa katika sheria au b kubadilisha adhabu ya kifo kuwa adhabu ya kifungo cha maisha
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa mtu aliyehukumiwa na kuadhibiwa akiwa zanzibar na kwa adhabu zilizotolewa zanzibar kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge inayotumika zanzibar hali kadhalika masharti hayo yatatumika kwa mtu aliyehukumiwa na kuadhibiwa tanzania bara kwa mujibu wa sheria
 kwa madhumuni ya ibara hii kutakuwa na kamati ya taifa ya ushauri ambayo itakuwa na wajibu wa kumshauri rais kuhusu kutoa msamaha kwa mtu yeyote aliyepatikana na hatia mahakamani na anatumikia adhabu
 utaratibu wa namna ya utekelezaji wa madaraka kwa mujibu wa ibara hii muundo majukumu na utendaji kazi wa chombo kinachohusika na masuala ya msamaha wa wafungwa utaainishwa na sheria
kinga ya mashtaka dhidi ya rais 
 wakati rais akiwa madarakani hatashtakiwa wala mtu yeyote hataendesha mashtaka ya aina yoyote dhidi yake mahakamani kwa ajili ya kosa lolote la jinai
 wakati rais ameshika madaraka kwa mujibu wa katiba hii haitaruhusiwa kufungua mahakamani shauri la madai kuhusu jambo lolote alilolitenda au alilokosa kulitenda yeye binafsi kama rais ama kabla au baada ya kushika madaraka ya rais ila tu kama angalau siku thelathini kabla ya shauri kufunguliwa mahakamani rais atapewa au ametumiwa taarifa ya madai kwa maandishi kwa kufuata utaratibu utakaowekwa kwa mujibu wa sheria na taarifa hiyo ikiwa inatoa maelezo kuhusu chanzo cha shauri hilo kiini cha madai yenyewe jina lake na anwani ya mahali anapoishi huyo mdai na jambo hasa analodai
 isipokuwa kama ataacha kushika madaraka ya rais kutokana na kuondolewa madarakani na bunge haitakuwa halali kwa mtu kumshtaki au kufungua mahakamani shauri lolote la jinai au la madai dhidi ya mtu aliyekuwa anashika madaraka ya rais baada ya kuacha madaraka hayo kutokana na jambo alilofanya wakati alipokuwa bado anashika madaraka ya rais
bunge kumshtaki rais 
 bunge linaweza kupitisha azimio la kumuondoa rais madarakani endapo itatolewa hoja ya kumshtaki rais na ikapitishwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 bila kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii hoja yoyote ya kumshtaki rais haitatolewa isipokuwa tu kama itadaiwa kwamba rais ametenda mojawapo ya makosa yafuatayo a ukiukwaji mkubwa wa masharti ya katiba hii b makosa makubwayajinai c kuzuia kwa namna yoyote ile yeye kuchunguzwa kwa mujibu wa ibara hii d rushwa e amekuwa na mwenendo unaodhalilisha nafasi ya madaraka ya rais wa jamhuri ya muungano f kupuuza au kukataa kutekeleza uamuzi au amri halali ya mahakama au g amefanya kitendo ambacho kinakiuka kanuni za maadili au miiko ya uongozi
 bunge halitapitisha hojaya kumshtaki rais isipokuwa tu kama a hoja ya namna hiyo itatolewa baada ya miezi kumi na mbili tangu hoja kama hiyo ilipotolewa na ikakataliwa na bunge na b taarifa ya maandishi iliyotiwa saini na kuungwa mkono na wabunge wasiopungua asilimia ishirini na tano ya wabunge wote itawasilishwa kwa spika siku kumi na nne kabla ya kikao ambapo hoja hiyo inakusudiwa kutolewa bungeni
 taarifa itakayowasilishwa kwa mujibu wa ibara ndogo ya b itafafanua makosa aliyoyatenda rais na itapendekeza kuwa kamati maalum ya uchunguzi iundwe ili ichunguze tuhuma zilizotolewa dhidi ya rais
 wakati wowote baada ya kupokea taarifa iliyotiwa saini na wabunge na kujiridhisha kuwa masharti ya katiba kwa ajili ya kuwasilisha hoja yametimizwa spika atamruhusu mtoa hoja kuiwasilisha mbele ya bunge na kisha spika atalitaka bunge bila ya kufanya majadiliano lipige kura juu ya hoja ya kuunda kamati maalum ya uchunguzi
 endapo hoja ya kuunda kamati maalum ya uchunguzi itaungwa mkono na wabunge wasiopungua asilimia sabini na tano ya wabunge wote spika atatangaza majina ya wajumbe wa kamati maalum ya uchunguzi
 kamati maalum ya uchunguzi kwa madhumuni ya ibara hii itakuwa na wajumbe wafuatao a jaji mkuu wa jamhuri ya muungano ambaye atakuwa mwenyekiti wa kamati b jaji mkuu wa zanzibar ambaye atakuwa makamu mwenyekiti na c wabunge watano kutoka bunge la jamhuri ya muungano watakaoteuliwa na spika kwa kuzingatia uwakilishi wa kila upande wa muungano
 ndani ya siku saba baada ya kamati maalum ya uchunguzi kuundwa itachunguza na kuchambua mashtaka dhidi ya rais pamoja na kumpatia rais fursa ya kujieleza kwa kufuata utaratibu utakaowekwa na kanuni za kudumu za bunge
 mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile katika muda usiozidi siku tisini kamati maalum ya uchunguzi itatoa taarifa yake kwa spika
 baada ya spika kupokea taarifa ya kamati maalum ya uchunguzi taarifa hiyo itawasilishwa bungeni kwa kufuata utaratibu uliowekwa na kanuni za kudumu za bunge
 baada ya taarifa ya kamati maalum ya uchunguzi kuwasilishwa bunge litaijadili taarifa hiyo na kutoa fursa kwa rais kujieleza na kisha kwa kura za wabunge wasiopungua asilimia sabini na tano ya wabunge wote bunge litapitisha azimio kuwa mashtaka dhidi ya rais ama yamethibitika au hayakuthibitika
 endapo bunge litapitisha azimio kuwa mashtaka dhidi ya rais yamethibitika na kwamba hastahili kuendelea kushika madaraka ya rais spika atamfahamisha rais juu ya azimio la bunge na rais atakuwa ameondolewa madarakani na makamu wa rais ataapishwa mara moja kushika madaraka ya rais
 endapo rais ataacha kushika madaraka ya rais kutokana na mashtaka dhidiyake kuthibitika hatakuwa na hakiya a kushika nafasi yoyote ya madaraka nchini na b kupata malipo yoyote ya uzeeni posho wala kupata haki au nafuu nyingine anazopewa rais au mtu aliyekuwa rais kwa mujibu wa katiba au sheria
maslahi ya rais 
 rais atalipwa mshahara na malipo mengine na atakapostaafu atapokea malipo ya uzeeni kiinua mgongo au posho kutoka mfuko mkuu wa hazina
 mshahara na malipo mengine yote ya rais hayatapunguzwa wakati rais atakapokuwa ameshika madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 bunge litatunga sheria kwa ajili ya utekelezaji wa masharti ya ibara hii
e akam uwa rai makamu wa rais wa jamhuri ya muungano 
kutakuwa na makamu wa rais watatu ambao watakuwa a makamu wa kwanza wa rais b rais wa zanzibar ambaye atakuwa makamu wa pili wa rais na c waziri mkuu ambaye atakuwa makamu wa tatu wa rais
upatikanaji wa makamu wa kwanza wa rais 
 mtu hatateuliwa kugombea au kushika nafasi ya madaraka ya makamu wa kwanza wa rais wa jamhuri ya muungano isipokuwa tu kama anazo sifa za kuchaguliwa kuwa rais
 bila kuathiri masharti ya ibara ya makamu wa kwanza wa rais atapatikana kwa kuchaguliwa katika uchaguzi pamoja na rais baada ya kupendekezwa na chama chake au mgombea huru wakati ule ule anapopendekezwa mgombea wa nafasi ya madaraka ya rais na watapigiwa kura kwa pamoja
 chama cha siasa chochote au mtu yeyote anayekusudia kugombea nafasi ya madaraka ya rais akiwa mgombea huru hatazuiwa kumpendekeza mtu yeyote kuwa mgombea nafasi ya madaraka ya makamu wa kwanza wa rais kwa sababu tu kwamba mtu huyo kwa wakati huo ameshika kiti cha rais wa zanzibar
 endapo mgombea wa madaraka ya rais atachaguliwa basi na makamu wa kwanza wa rais atakuwa amechaguliwa
 mtu atateuliwa kugombea nafasi ya madaraka ya makamu wa kwanza wa rais kwa kufuata kanuni kwamba endapo mgombea wa nafasi ya madaraka ya rais wa jamhuri ya muungano atatoka upande mmoja wa jamhuri ya muungano basi makamu wa kwanza wa rais atatoka upande wa pili wa jamhuri ya muungano
 katika utekelezaji wa madaraka yake makamu wa kwanza wa rais atatekeleza au atawezesha au kusimamia utekelezaji wa jambo lolote au mambo yoyote ambayo rais ataagiza yatekelezwe
majukumu ya makamu wa kwanza wa rais 
makamu wa kwanza wa rais atakuwa ni msaidizi mkuu wa rais kuhusu mambo yote ya jamhuri ya muungano na a atafanya kazi zote atakazoagizwa na rais b atafanya kazi za rais kama rais hayupo kazini au yupo nje ya nchi kwa kuzingatia mashartiya ibaraya na c atakuwa mwenyekiti wa tume ya usimamizi na uratibu wa mambo ya muungano
muda wa makamu wa kwanza wa rais kushika madaraka 
 makamu wa kwanza wa rais atashika nafasi ya madaraka ya makamu wa kwanza wa rais mara tu rais anaposhika madaraka yake baada ya kuwa ameapishwa
 makamu wa kwanza wa rai satashika na fasi ya mada raka ya makamu wa kwanza wa rai shadi a atakapo fariki dunia aki wa katika mada raka b atakapojiuzulu c atakapoapi shwa ku wa rai sbaada ya na fasi ya mada raka ya rai kuwawazi d atakapoapi shwa rai smwingine ku shika na fasi ya mada raka ya rai pamoja na makamu wake e atakapoondole wa mada rakani baada ya ku shtaki wa bungeni wa mujibuwa mashartiyakatiba hii au f atakapoacha ku shika mada raka ya makamu wa kwanza wa rais vinginevyo wa mujibu wa masharti ya katiba hii
bunge kumshtaki makamu wa kwanza wa rais 
 bunge litakuwa na mamlaka ya kumshtaki na kumuondoa makamu wa kwanza wa rais madarakani kwa utaratibu unaotumika kumshtaki rais kwa mujibu wa katiba hii isipokuwa kwamba hoja yoyote ya kumshtaki makamu wa kwanza wa rais itatolewa tu iwapo a rais amewasilisha hati kwa spika inayoeleza kwamba makamu wa kwanza wa rais ameacha au ameshindwa kutekeleza kazi za madaraka ya makamu wa kwanza wa rais b amekuwa na mwenendo unaodhalilisha madaraka ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania au kiti cha makamu wa kwanza wa rais au c anadaiwa kutenda kosa lolote kati ya makosa yanayoweza kusababisha rais kushtakiwa na bunge kwa mujibu wa katiba hii isipokuwa kwamba haitatolewa hoja ya namna hiyo ndani ya miezi kumi na miwili tangu hoja kama hiyo ilipotolewa na ikakataliwa na bunge
 masharti mengine kuhusu utaratibu wa kumshtaki rais yatatumika wakati wa kumuondoa madarakani makamu wa kwanza wa rais
 masharti mengine yote ya ibara ya yatatumika pia kwa makamu wa kwanza wa rais isipokuwa tu kwamba makamu wa kwanza wa rais aliyeondolewa madarakani chini ya ibara ndogo ya hatakuwa na sifa tena za kushika nafasi ya rais makamu wa kwanza wa rais au rais wa zanzibar
 endapo makamu wa kwanza wa rais ataacha kushika madaraka ya makamu wa kwanza wa rais kutokana na mashtaka dhidi yake kuthibitika hatakuwa na haki ya kupata malipo yoyote ya uzeeni posho wala kupata haki au nafuu nyinginezo anazopewa makamu wa kwanza wa rais au mtu aliyekuwa makamu wa kwanza wa rais kwa mujibu wa katiba hii au sheria
upatikanaji wa makamu wa kwanza wa rais wakati nafasi hiyo inapokuwa wazi 
endapo nafasi ya madaraka ya makamu wa kwanza wa rais iko wazi kutokana na masharti yaliyomo katika ibara ya na basi mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndani ya siku zisizozidi kumi na nne tokea kifo au baada ya kuachia madaraka rais atamteua mtu atakayekuwa makamu wa kwanza wa rais na uteuzi huo utathibitishwa na bunge kwa wingi wa kura za wabunge wote
kiapo cha makamu wa kwanza wa rais 
makamu wa rais kabla ya kushika madaraka yake ataapishwa na jaji mkuu wa jamhuri ya muungano au naibu jaji mkuu endapo jaji mkuu hayupo kiapo cha uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi yake kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria
makamu wa pili wa rais 
 makamu wa pili wa rais wa jamhuri ya muungano ambaye ni rais wa zanzibar pamoja na majukumu mengine yaliyoainishwa katika katiba ya zanzibar ataanza kushika nafasi ya madaraka ya makamu wa pili wa rais mara baada ya kuapishwa na rais
 mtu atakuwa na sifa ya kuwa makamu wa pili wa rais iwapo tu atakuwa ni rais wa zanzibar kwa mujibu wa katiba ya zanzibar
 endapo nafasi ya makamu wa pili wa rais iko wazi kutokana na sababu yoyote ile nafasi hiyo itajazwa kwa mujibu wa masharti ya katiba ya zanzibar
makamu wa tatu wa rais 
 makamu wa tatu wa rais wa jamhuri ya muungano ambaye ni waziri mkuu pamoja na majukumu mengine yaliyoainishwa katika katiba hii atashika madaraka baadaya kuapishwa na rais
 mtu atakuwa na sifa ya kuwa makamu wa tatu wa rais iwapo tu atakuwa ni waziri mkuu kwa mujibu wa katiba hii
 endapo nafasi ya makamu wa tatu wa rais iko wazi kutokana na masharti ya katiba hii nafasi hiyo itajazwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
sehemu ya pili waziri mkuu baraza la mawaziri la serikali ya jamhuri ya muungano a waziri mkuu waziri mkuu wa 
 kutakuwa na waziri mkuu wa jamhuriya muungano jamhuri ya muunganoatakayeteuliwa na rais kwa kufuata masharti ya ibara hii na ambaye kabla ya kushika madaraka yake ataapa mbele ya rais kwa kiapo kinachohusika na nafasi ya madaraka ya waziri mkuu
 mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndani ya siku kumi na nne baada ya kushika madaraka yake rais atamteua mbunge wa kuchaguliwa kutoka katika jimbo la uchaguzi anayetokana na chama cha siasa chenye wabunge wengi zaidi bungeni au kama hakuna chama cha siasa chenye wabunge wengi zaidi anayeelekea kuungwa mkono na wabunge walio wengi kuwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano naye hatashika madaraka hayo mpaka kwanza uteuzi wake uwe umethibitishwa na bunge kwa azimio litakaloungwa mkono na kura za wabunge walio wengi
 bila kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii waziri mkuu atashika kiti cha waziri mkuu hadi a siku ambapo rais mteule ataapa kushika kiti chake b siku ambapo atafariki dunia akiwa katika madaraka c siku atakapojiuzulu d siku rais atakapomteua mbunge mwingine kuwa waziri mkuu au e atakapoacha kushika nafasi ya madaraka ya waziri mkuu kwa mujibu wa masharti mengineyo ya katiba hii
kazi na mamlaka ya waziri mkuu 
 waziri mkuu atakuwa na madaraka juu ya udhibiti usimamizi na utekelezaji wa siku hadi siku wa kazi na shughuli za serikali ya jamhuri ya muungano
 waziri mkuu atakuwa kiongozi wa shughuli za serikali bungeni
 katika utekelezaji wa madaraka yake waziri mkuu atatekeleza atawezesha au atasimamia utekelezaji wa jambo lolote au mambo yoyote ambayo rais ataagiza kwamba yatekelezwe
uwajibikaji wa serikali 
bila kuathiri masharti ya katiba hii waziri mkuu atawajibika kwa rais kuhusu utekelezaji wa madaraka yake
 serikali ya jamhuri ya muungano chini ya mamlaka ya rais ndio itakuwa na uwezo wa kufanya maamuzi juu ya sera kwa ujumla na mawaziri chini ya uongozi wa waziri mkuu watawajibika kwa pamoja bungeni kuhusu utekelezaji wa shughuli za serikali ya jamhuri ya muungano
kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu 
 bila ya kujali masharti ya ibara ya ya katiba hii bunge linaweza kupitisha azimio la kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu endapo itatolewa hoja kupendekeza hivyo na ikapitishwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 bila kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii hoja yoyote ya kutaka kupitisha kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu haitatolewa bungeni endapo a haina uhusiano na utekelezaji wa majukumu ya waziri mkuu kwa mujibu wa ibara ya ya katiba au hakuna madai kwamba waziri mkuu amevunja sheria inayohusu maadili ya viongozi wa umma b haijapita miezi sita tangu alipoteuliwa au c haijapita miezi tisa tangu hoja ya namna hiyo ilipotolewa bungeni na bunge likakataa kuipitisha
 hoja ya kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu haitapitishwa na bunge isipokuwa tu kama a taarifa ya maandishi iliyotiwa saini na kuungwa mkono na wabunge wasiopungua asilimia ishirini na tano ya wabunge wote itatolewa kwa spika siku angalau kumi na nne kabla ya siku inapokusudiwa kuwasilishwa bungeni b spika atajiridhisha kuwa masharti ya katiba kwa ajili ya kuleta hoja yametimizwa
 hoja ya kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu itapitishwa tu iwapo inaungwa mkono na zaidiya asilimia hamsiniya wabunge wote
 endapo hoja ya kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu itaungwa mkono na wabunge walio wengi spika atawasilisha azimio hilo kwa rais na mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndani ya siku mbili tangu bunge lililopitisha azimio la hoja ya kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu waziri mkuu atatakiwa kujiuzulu na rais atamteua mbunge mwingine kuwa waziri mkuu
b baraza la mawaziri baraza la mawaziri 
 kutakuwa na baraza la mawaziri la jamhuri ya muungano ambalo litakuwa na wajumbe wafuatao a rais b makamu wa kwanza wa rais c rais wa zanzibar ambaye ni makamu wa kwanza wa rais d waziri mkuu ambaye ni makamu wa tatu wa rais na e mawaziri wote wa serikaliya jamhuriya muungano
 rais ataongoza mikutano ya baraza la mawaziri na endapo rais hayupo mikutano itaongozwa na makamu wa kwanza wa rais na kama wote wawili hawapo waziri mkuu ataongoza mikutano hiyo
 mw anasheriamkuu waserikali atahudhu ria vikao vya ba raza la mawaziri na ataku wa na haki zote za mjumbe wa vikao hivyo isipokuwa hatakuwa na haki ya kupiga ku ra
uteuzi wa maw aziri na naibu mawaziri 
 kutakuwa na mawaziri wa serikali ya jamhuri ya muungano watakaoteuliwa na rais kwa kushauriana na makamu wa rais
 kw madhumuni ya ibara ndogo ya idadi ya mawaziriwa serikali ya jamhu ri ya muungano haitazidi thelathini
 majukumu ya waziri yatakuwa kama yatakavyoainishwa na rais kwenye hati ya uteuzi
 pamoja na mawaziri waliotajwa katika ibara ndogo ya rais aweza baada ya kushauriana na waziri mkuu kuwateua naibu mawaziri kutegemeana na mahitajiya serikali
 naibu mawaziri wote watasaidizi mawaziri katika utekelezaji wa majukumu na hawatakuwa wajumbe wa baraza la mawaziri
 serikali ya jamhu ri ya muungano itaku wa na wiza ra kwa kuzingatia mamlaka ya serikali wa mujibu wakatiba hii
sifa za waziri na naibu waziri 
 mtu atateuli wa ku wa wazi ri au naibu wazi riwaserikali ya jamhu ri yamuunga no ikiwa a ni raiawa kuzali wawajamhu ri yamuungano b ana shahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambulika wa mujibuwasheria au ana elimu inayolingana c ana weledi au uzoe fu na d ni mbunge wa bunge la jamhuri ya muungano
 mtu aliye wahi kuti wa hatiani wa mako sa ya ubadhi rifuwa mali za umma au utovu wa uaminifu ama katika serikali ya jamhu ri ya muungano auserikali ya mapinduzi ya zanzibar hatakuwa na sifa ya kuteuliwa kuwa waziri au naibu waziri katika serikali ya jamhuri ya muungano
kiapo muda na masharti ya kazi ya waziri na naibu waziri 
 wazi ri au naibu wazi ri hata shika na fasi ya mada raka hadi awe ameapa mbele ya rais kiapo cha uaminifu na pia kiapo kingine chochote kinachohu sika na utendaji wa kazi yake kitakacho wekwa na sheria
 muda wa ku shika na fasi ya mada raka ya wazi ri au naibu wazi ri utaanza ta rehe ambayo wazi ri au naibu wazi ri anayehusika ataapishwa
 wazi ri aunaibu wazi ri atashika na fasi ya mada raka wa muda wote isipoku wa kama a atajiuzulu au ku fariki b raisatatengua uteuzi wake c raismteule ameapishwa ku shika mada raka ya rai s au d iwapo mtu huyo ataacha kuwa mbunge kwa mujibu wa katiba hii
c mwanasheria mkuu wa serikali mwanasheria mkuu wa serikali 
 kutakuwa na mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuri ya muungano ambaye katika katiba hii ataitwa kwa kifupi kama mwanasheria mkuu ambaye atateuliwa na rais
 mtu ataweza kuteuliwa kuwa mwanasheria mkuu wa serikali ikiwa atakuwa na sifa zifuatazo a ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano b ana shahada ya sheria ya chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa kwa mujibu wa sheria za nchi c ni mweledi na mwenye sifa ya uwakili wa mahakama kuu ya zanzibar au mahakama kuu ya tanzania d ni mtumishi mwandamizi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano e ni mtu ambaye amedumu na sifa hizo kwa muda usiopungua miaka kumi na tano na f ni mwadilifu katika utekelezaji wa majukumuyake
 mwanasheria mkuu atakuwa ndiye mshauri mkuu wa serikali ya jamhuri ya muungano kuhusu mambo ya sheria na kwa ajili hiyo atawajibika kutoa ushauri kwa serikali ya jamhuri ya muungano kuhusu mambo yote ya kisheria na kutekeleza shughuli nyinginezo zozote zenye asili ya au kuhusiana na sheria zitakazopelekwa kwake au atakazoagizwa na rais kuzitekeleza pia kutekeleza kazi au shughuli nyinginezo zilizokabidhiwa kwake na katiba hii au na sheria yoyote
 mwanasheria mkuu atakuwa mbunge kutokana na wadhifa wake na atashika madaraka yake mpaka a uteuzi wake utakapofutwa na rais au b mara tu kabla ya rais mteule kushika madaraka ya rais na atalipwa mshahara posho na malipo mengine kwa mujibu wa sheria itakayotungwa na bunge
 katika kutekeleza kazi na shughuli zake kwa mujibu wa ibara hii mwanasheria mkuu atakuwa na haki ya kuhudhuria na kusikilizwa katika mahakama zote za jamhuri ya muungano
 mwanasheria mkuu hatashika nafasi ya madaraka ya mwanasheria mkuu hadi awe ameapa mbele ya rais kiapo cha utii na uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusu utendaji wa kazi yake kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria
 mwanasheria mkuu isipokuwa kama ataacha kushika nafasi ya madaraka yake mapema zaidi ataendelea kushika madaraka hadi rais atakapomteua mwanasheria mkuu mwingine
naibu mwanasheria mkuu 
 kutakuwa na naibu mwanasheria mkuu wa serikali atakayeteuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye sifa zilizoainishwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya 
 naibu mwanasheria mkuu wa serikali atafanya kazi nyingine kama atakavyoelekezwa na mwanasheria mkuu wa serikali na atakuwa ni afisa masuuli wa ofisiya mwanasheria mkuu wa serikali
 bila ya kujali masharti ya ibara hii mtu anayestahili kuwa naibu mwanasheria mkuu wa serikali atakuwa ni mtu ambaye amedumu katika sifa zilizoainishwa katika ibara ya kwa muda usiopungua miaka kumi
d mkurugenzi wa mashtaka mkurugenzi wa mashtaka 
 kutakuwa na mkurugenzi wa mashtaka ambaye atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa watumishi wa umma wenye sifa ya kufanya kazi ya uwakili au mtu mwenye sifa ya kusajiliwa kuwa wakili na amekua na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi
 mkurugenzi wa mashtaka atakuwa na uwezo wa a kufungua na kuendesha mashtaka ya jinai dhidi ya mtu yeyote katika mahakama yoyote isipokuwa mahakama ya kijeshi kwa kosa analotuhumiwa kutenda b kuchukua na kuendesha mashtaka ya jinai yaliyoanzishwa na mtu au mamlakayoyote c kusitisha katika hatua yoyote kabla ya hukumu kutolewa mashtaka ya jinai yaliyoanzishwa au yanayoendeshwa na mkurugenzi wa mashtaka mtu au mamlaka yoyote
 mkurugenzi wa mashtaka anaweza kuondoka madarakani kutokana na a kifo b kujiuzulu c kushindwa kutekeleza majukumu yake kutokana na sababu za kiafya na d kuondolewa kazini kutokana na mwenendo na utendaji mbaya wa kazi
 bunge litatunga sheria itakayofafanua a masharti na utaratibu wa utekelezaji wa mamlaka ya mkurugenzi wa mashtaka chiniya katiba hii b masharti na utaratibu wa kumuondoa madarakani mkurugenzi wa mashtaka na c mambo mengine yanayomhusu mkurugenzi wa mashtaka
e katibu mkuu kiongozi katibu mkuu kiongozi 
 kutakuwa na katibu mkuu kiongozi atakayeteuliwa na rais kutoka miongoni mwa maafisa waandamizi walio katika nafasi ya uteuzi katika utumishi wa umma
 katibu mkuu kiongozi atakuwa katibu wa baraza la mawaziri mwenyekiti wa kamati maalum ya makatibu wakuu katibu wa baraza la usalama la taifa na mkuu wa utumishi wa umma
 katika wadhifa wake wa katibu wa baraza la mawaziri katibu mkuu kiongozi atakuwa mtendaji mkuu katika sekretarieti ya baraza la mawaziri na atatekeleza shughuli zifuatazo kwa kufuata maagizo ya jumla au maalum atakayopewa na rais ikiwa nipamoja na a kuandaa ratiba ya mikutano na kutayarisha orodha ya shughuli za baraza la mawaziri b kuandika na kuweka kumbukumbu za mikutano c kutoa taarifa na maelezo ya uamuzi wa baraza la mawaziri kwa kila mtu au chombo cha umma kinachohusika na uamuzi uliotolewa na d kutekeleza kazi na shughuli nyingine zozote ambazo rais ameagiza
 akiwa mkuu wa utumishi wa umma katibu mkuu kiongozi atakuwa na mamlaka ya kutoa maelekezo ya mara kwa mara kuhusiana na masuala ya utumishi wa umma
 katika nafasi ya madaraka ya katibu wa baraza la usalama la taifa katibu mkuu kiongozi atakuwa mkuu na mratibu wa sekretarieti ya baraza la usalama la taifa
 katibu mkuu kiongozi hatashika madaraka yake hadi awe ameapa mbele ya rais kiapo cha utii na uaminifu au kiapo kingine chochote kinachohusu utendaji wa kazi zake kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria
 kwa madhumuni ya ibara hii maneno afisa mwandamizi aliye katika nafasi ya uteuzi maana yake ni mtu anayeshika nafasi ya katibu mkuu au mwenye sifaya kuwa katibu mkuu au cheo kingine kinachofanana na hicho
f utekelezaji wa shughuli za baraza la mawaziri sekretarieti ya baraza la mawaziri 
 kutakuwa na sekretarieti ya baraza la mawaziri ambayo itakuwa na jukumu la kuhudumia baraza la mawaziri na kutekeleza majukumu mengine kama itakavyopangiwa na katibu wa baraza la mawaziri
 bunge linaweza kutunga sheria kuhusu utaratibu na utekelezaji wa shughuli za sekretarietiya baraza la mawaziri
g wakuu wa mikoa wakuu wa mikoa 
 kutakuwa na mkuu wa mkoa kwa kila mkoa katika jamhuri ya muungano ambaye bila kuathiri ibara ndogo ya atakuwa ni kiongozi katika serikali ya jamhuri ya muungano
 wakuu wa mikoa katika tanzania bara watateuliwa na rais baada ya kushauriana na waziri mkuu
 wakuu wa mikoa katika zanzibar watateuliwa na rais wa zanzibar
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya kila mkuu wa mkoa atakuwa na wajibu wa kusimamia utekelezaji wa kazi na shughuli zote za serikali ya jamhuri ya muungano katika mkoa aliokabidhiwa na kwa ajili hiyo atatekeleza kazi na shughuli zote zilizotajwa na sheria au kwa mujibu wa sheria kama ni kazi au shughuli za mkuu wa mkoa na atakuwa na madaraka yote yatakayotajwa na sheria yoyote iliyotungwa na bunge
 pamoja na wajibu na madaraka yake yaliyotajwa kwenye masharti yaliyotangulia ya ibara hii mkuu wa mkoa wa mkoa wowote katika zanzibar atatekeleza kazi na shughuli za serikali ya mapinduzi ya zanzibar atakazokabidhiwa na rais wa zanzibar na kwa mujibu wa katiba ya zanzibar ya au sheriayoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi
sehemu ya tatu madaraka ya umma serikali za mitaa 
 kutakuwa na serikali za mitaa katika kila mkoa manispaa wilaya mji na kijiji katika jamhuri ya muungano ambazo zitakuwa za aina na majina yatakayowekwa na sheria itakayotungwa na bunge au na baraza la wawakilishi
 madhumuni ya kuwepo kwa serikali za mitaa ni kugatua madaraka kwa wananchi ili kuwapa haki na mamlaka ya kushiriki katika mipango na shughuli za utekelezaji wa maendeleo katika sehemu zao na nchini kote kwa ujumla
 bunge au baraza la wawakilishi kwa kadri itakavyokuwa litatunga sheria pamoja na mambo mengine itakayoweka miundo ya mabaraza na wajumbe wake taratibu za uchaguzi mamlaka majukumu na kazi za serikali za mitaa
 mamlaka ya serikali za mitaa 
bila kuathiri masharti ya katiba hii serikali za mitaa kwa kuzingatia masharti ya sheria za nchi zitakuwa na mamlaka ya kutekeleza shughuli zifuatazo a kuhakikisha ulinzi na usalama wa wananchi na mali zao katika maeneoyao b kutoa huduma bora kwa wananchi wa eneo husika c kuwashirikisha wananchi katika kupanga kuamua na kutekeleza mipango yao ya maendeleo na d kuimarisha na kutumia demokrasia kwa ajili ya kuharakisha maendeleo ya wananchi
uongozi katika serikali za mitaa 
uongozi katika serikali za mitaa utakuwa na uwakilishi wa wananchi na viongozi wa serikali za mitaa watapatikana kupitia mchakato wa uchaguzi au uteuzi kwa mujibu wa sheria itakayotungwa na bunge au baraza la wawakilishi
sura ya tisa uhusiano na uratibu wa mambo ya muungano tume ya usimamizi na uratibu wa mambo ya muungano 
 kutakuwa na tume ya usimamizi na uratibu wa mambo ya muungano ambayo itajulikana kwa kifupi kama tume ya mambo ya muungano
 tume ya mambo ya muungano itakuwa na wajumbe wafuatao a makamu wa kwanza wa rais ambaye atakuwa mwenyekiti b waziri mkuu wa jamhuriya muungano c kiongozi wa shughuli za serikali katika baraza la wawakilishi na d mawaziri wenye dhamana ya masuala ya muungano
 mwenyekiti wa tume ya mambo ya muungano anaweza kumwalika mtu yeyote atakayeona anafaa kwa ajili ya kufafanua jambo kwenye tume kabla ya kufikia uamuzi
majukumu ya tume ya usimamizi na uratibu wa mambo ya muungano 
 tume ya mambo ya muungano itakuwa na jukumu maalum la kuwezesha uratibu na ushirikiano katika kutekeleza masharti ya katiba hii sera sheria mipango na mikakati baina ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar na pia itakuwa chombo maalum kwa ajili ya a kuweka utaratibu bora na endelevu wa kushauriana na kushirikiana baina ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar b kuweka mazingira wezeshi kwa ajili ya kuratibu na kusimamia utekelezaji wa mambo ya muungano kwa manufaa ya ustawi wa wananchi wote c kupendekeza na kusimamia utaratibu utakaowezesha uwakilishi wa pande zote mbili za katika maeneo na masuala mbalimbali kwa nia ya kukuza umoja na mshikamano katika utekelezaji wa mambo ya muungano d kukuza na kuwezesha uratibu na ushirikiano baina ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika mambo yasiyo ya muungano kwa lengo la kuwezesha kufanana kwa kiwango cha utoaji huduma kwa wananchi wote e kuratibu masuala yenye maslahi kwa taifa na f kusimamia uwakilishi wa pande zote mbili za muungano katika masuala ya ajira katika utumishi wa jamhuri ya muungano
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya f tume ya mambo ya muungano itaweka utaratibu utakaowezesha uteuzi wa viongozi na watumishi katika taasisi au wizara za muungano
 bunge litatunga sheria itakayofafanua a utaratibu wa utekelezaji wa majukumu ya tume b uanzishwaji muundo na majukumu ya sekretarieti ya tume ya mamboya muungano na c mambo mengine yote yanayohusu tume ya mambo ya muungano
sura ya kumi bunge la jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza muundo na madaraka ya unge bunge 
 kutakuwa na bunge ambalo litakuwa na sehemu mbili yaani rais na wabunge
 kutakuwa na aina zifuatazo za wabunge a wabunge wa kuchaguliwa kupitia majimbo ya uchaguzi yatakayotangazwa na tume huru ya uchaguzi b wabunge watano wenye ulemavu watakaoteuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye sifa za kuchaguliwa kuwa wabunge c wabunge wasiozidi kumi watakaoteuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye sifa za kuwa wabunge d spika iwapo hatakuwa amechaguliwa kutoka miongoni mwa wabunge na e mwanasheria mkuu wa serikali
 wabunge waliotajwa katika ibara ndogo ya a watapatikana kwa kupigiwa kura na wananchi kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na sheria itakayotungwa na bunge
 bila kuathiri masharti ya ibara hii msingi wa uwakilishi katika ibara ndogo ya a utazingatia uwakilishi ulio sawa kati ya wabunge wanawake na wanaume
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya idadi ya wabunge wote wa bunge la jamhuri ya muungano waliochaguliwa au kuteuliwa haitazidi mia tatu na sitini
 bunge litatunga sheria itakayoainisha utaratibu wa utekelezaji wa masharti ya ibara hii
muda wa bunge 
 bila kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii maisha ya kila bungeyatakuwa ni muda wa miaka isiyozidi mitano
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya maneno maisha ya bunge maana yake ni muda wote unaoanzia tarehe ambapo bunge jipya litaitishwa ili kukutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi wa wabunge na kuishia tareheya uchaguzi mwingine wa wabunge
madaraka ya bunge 
 rais kama sehemu ya bunge atatekeleza mamlaka yote aliyokabidhiwa kwa mujibu wa katiba hii
 sehemu ya pili ya bunge ndicho chombo kikuu cha jamhuri ya muungano chenye madaraka kwa niaba ya wananchi kuisimamia serikali ya jamhuri ya muungano na vyombo vyake vyote katika utekelezaji wa majukumu yake kwa mujibu wa katiba hii
 katika kutekeleza majukumu yake bunge litakuwa na madaraka yafuatayo a kutunga sheria pale ambapo utekelezaji unahitaji kutungiwa sheria b kujadili na kutoa ushauri katika mambo yote yenye maslahi kwa taifa na umma wa watanzania c kumuuliza waziri yeyote suala lolote kuhusu mambo ya umma katika jamhuri ya muungano ambayo yako katika wajibu wake d kujadili mgawanyo na kuidhinisha matumizi ya fedha kwa wizara taasisi na mashirikaya serikali e kujadili utekelezaji wa majukumu ya kila wizara wakati wa mkutano wa bunge wa kila mwaka wa bajeti f kujadili na kuidhinisha mpango wowote wa muda mrefu muda wa kati au muda mfupi unaokusudiwa kutekelezwa na serikali katika jamhuri ya muungano g kujadili na kuridhia mikataba ya kimataifa inayohusu jamhuri ya muungano na ambayo kwa masharti yake inahitaji kuridhiwa na h kuthibitisha mapendekezo ya uteuzi wa viongozi kwa mujibu wa katiba hii na sheria
mipaka ya bunge katika kutumia madaraka yake 
 katika kutekeleza madaraka ya kuisimamia serikali kwa mujibu wa katiba hii wajibu wa bunge utakuwa ni kuishauri serikali na endapo bunge halitaridhishwa na hatua zilizochukuliwa na serikali katika utekelezaji wa suala lililotolewa ushauri basi bunge litakuwa na haki ya kuiwajibisha serikali kwa mujibu wa madaraka lililopewa katika katiba hii
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya bunge halitachukua hatua yoyote ya kiutendaji ambayo kwa desturi ni shughuli za serikali na halitatoa maagizo yoyote ya kiutendaji kwa serikali na watumishi wa umma isipokuwa kwamba bunge litashauri kuhusu suala lolote lililo katika dhamanaya waziri anayehusika
madaraka ya kutunga sheria 
 mamlaka yote ya kutunga sheria juu ya mambo mengine yote yahusuyo tanzania bara yatakuwa mikononi mwa bunge
 mamlaka yoyote ya kutunga sheria katika zanzibar juu ya mambo yote yasiyo ya muungano yatakuwa mikononi mwa baraza la wawakilishi
 endapo sheria yoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi inahusu jambo lolote katika zanzibar ambalo liko chini ya mamlaka ya bunge sheria hiyo itakuwa batili na itatanguka na pia endapo sheria yoyote iliyotungwa na bunge inahusu jambo lolote ambalo liko chini ya mamlaka ya baraza la wawakilishi sheria hiyo itakuwa batili na itatanguka
 sheria yoyote iliyotungwa na bunge kuhusu jambo lolote haitatumika zanzibar isipokuwa kwa mujibu wa masharti yafuatayo a sheria hiyo iwe imetamka wazi kwamba itatumika tanzania bara na vilevile zanzibar au iwe inabadilisha kurekebisha au kufuta sheria inayotumika zanzibar b sheria hiyo iwe inabadilisha au kurekebisha au kufuta sheria iliyokuwa inatumika tangu zamani tanzania bara ambayo ilikuwa inatumika pia zanzibar kwa mujibu wa mapatano ya muungano wa tanganyika na zanzibar ya mwaka au kwa mujibu wa sheria yoyote ambayo ilitamka wazi kwamba itatumika tanzania bara na vilevile zanzibar au c sheria hiyo iwe inahusu mambo ya muungano na kila inapotajwa tanzania katika sheria yoyote ifahamike kuwa sheria hiyo itatumika katika jamhuri ya muungano kwa mujibu wa ufafanuzi uliotolewa na masharti ya ibara hii
 bila kuathiri kutumika kwa katiba ya zanzibar kwa mujibu wa katiba hii kuhusu mambo yote ya zanzibar yasiyo mambo ya muungano katiba hii itakuwa na nguvu ya sheria katika jamhuri nzima ya muungano na endapo sheria nyingine yoyote itakiuka masharti yaliyomo katika katiba hii katiba ndiyo itakuwa na nguvu na sheria hiyo nyingine kwa kiasi inachokiuka katiba itakuwa batili
utaratibu wa kubadilisha katiba 
 bunge linaweza kutunga sheria kwa ajili ya kubadilisha mashartiyoyoteya katiba hii kwa kufuata kanuni zifuatazo a muswada wa sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti ya katiba hii au masharti yoyote ya sheria yanayohusu jambo lolote isipokuwa mambo yanayohusu aya ya b au c utapitishwa kwa kuungwa mkono kwa wingi wa kura za wabunge wote b muswada wa sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti yoyote ya katiba hii au masharti yoyote ya sheria yoyote yanayohusika na jambo lolote kati ya mambo yaliyotajwa katika nyongeza ya pili utapitishwa tu iwapo utaungwa mkono kwa kura za wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote wa tanzania bara na theluthi mbili ya wabunge wote wa zanzibar c muswada wa sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti yoyote yanayohusika na jambo lolote kati ya mambo yaliyotajwa katika nyongeza ya tatu iliyoko mwishoni mwa katiba hii utapitishwa tu iwapo utaungwa mkono kwa zaidi ya nusu ya kura halali zilizopigwa na wananchi wa tanzania bara na zaidi ya nusu ya kura halali zilizopigwa na wananchi wa tanzania zanzibar katika kura ya maoni itakayoendeshwa na kusimamiwa na tume huru ya uchaguzi kwa mujibu wa sheria
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara ndogo ya kubadilisha masharti ya katiba hii maana yake ni pamoja na kurekebisha au kusahihisha masharti haya au kufuta na kuweka masharti mengine badala yake au kusisitiza au kubadilisha matumiziya masharti hayo
utaratibu wa kutunga sheria 
 bunge litatumia madaraka yake ya kutunga sheria kwa kujadili na kupitisha muswada wa sheria ambao utawekwa saini na rais
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya muswada wa sheria unaweza kuandikwa na serikali kamati ya bunge kikundi cha wabunge au mbunge
 wakati wa kuandaa muswada wa sheria serikali ya jamhuri ya muungano kamati ya bunge kikundi cha wabunge au mbunge atahakikisha kwamba anawashirikisha wananchi kwa ajili ya kupata maoni na mapendekezo juu ya muswada huo
 bila kuathiri masharti ya ibara ya muswada utahesabiwa kuwa umepitishwa na bunge iwapo utaungwa mkono kwa wingi wa kura za wabunge wote
 bunge litatunga kanuni za kudumu zitakazoweka utaratibu wa a kuwasilisha kujadili na kupitisha muswada wa sheria na b utekelezaji bora wa mashartiya ibara ndogoya 
utaratibu wa kutunga sheria kuhusu mambo ya fedha 
 bunge halitashughulikia jambo lolote kati ya mambo yanayohusika na ibara hii isipokuwa kama rais amependekeza kwamba jambo hilo lishughulikiwe na bunge na pendekezo hilo la rais liwe limewasilishwa kwenye bunge na waziri
 mambo yanayohusika na ibara hii ni yafuatayo a muswada wa sheria kwa ajili ya jambo lolote kati ya mamboyafuatayo i kutoza kodi au kubadilisha kodi kwa namna nyingine yoyote isipokuwa kupunguza ii kuagiza kwamba malipo au matumizi ya fedha yafanywe kutokana na mfuko mkuu wa hazina au mfuko mwingine wowote wa serikali au kubadilisha kiwango hicho na namna nyingine yoyote isipokuwa kupunguza b kuagiza kwamba malipo au matumizi ya fedha yafanywe kutokana na mfuko mkuu wa hazina au mfuko mwingine wowote wa serikali wakati ikifahamika kwamba fedha iliyomo katika mifuko hiyo haikupangiwa itolewe kwa ajili ya malipo au matumizi hayo au kuagiza kwamba malipo au matumizi yanayofanywa kutokana na mifuko hiyoyaongezwe c kufuta au kusamehe deni lolote linalotakiwa lilipwe kwa serikali ya jamhuri ya muungano au d hoja au mabadiliko yoyote ya hoja kwa ajili ya lolote kati ya mamboyaliyoelezwa katika ayaya a ya ibara hii ndogo
 madaraka ya rais kuhusu muswada wa sheria 
 bila kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii bunge litatumia madaraka yake ya kutunga sheria kwa kufuata utaratibu wa kujadili na kupitisha miswada ya sheria na muswada hautakuwa sheria mpaka uwe umepitishwa na bunge na kukubaliwa na rais kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 muswada wa sheria uliowasilishwa kwa rais kwa ajili ya kupata kibali utawekewa saini na rais ndani ya siku zisizozidi thelathini kutoka siku ambayo muswada huo uliwasilishwa na kupokelewa na katibu wa baraza la mawaziri
 baada ya muswada wa sheria kuwasilishwa kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake rais anaweza kukubali au kukataa muswada huo na iwapo rais atakataa kuukubali muswada huo basi ataurudisha bungeni pamoja na maelezoya sababu za kukataa muswada huo
 baada ya muswada wa sheria kurudishwa bungeni na rais kwa mujibu wa masharti ya ibara hii muswada huo hautapelekwa tena kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake kabla ya kumalizika muda wa miezi sita tangu uliporudishwa bungeni
 endapo katika kujadiliwa tena bungeni kabla haujapelekwa tena kwa rais muswada uliorudishwa bungeni na rais umeungwa mkono na wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote basi muswada huo unaweza kuwasilishwa mapema zaidi kwa rais
 iwapo muswada uliorudishwa bungeni na rais na katika kuujadili ukaungwa mkono na wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote na kupelekwa tena kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake basi rais atatakiwa kuukubali muswada husika kabla ya kumalizika muda wa miezi sita na endapo miezi sita itafika tangu muswada huo ulipopelekwa tena kwa rais pasipo rais kuukubali basi rais atatakiwa kuukubali muswada huo la sivyo itabidi alivunje bunge
kupitishwa kwa bajeti ya serikali 
 endapo bunge halitaridhishwa na hoja kuhusu bajeti ya serikali bunge linaweza kurudisha hoja hiyo pamoja na mapendekezo mahsusi kuhusiana na upungufu uliobainika
 serikali inawajibika kuyafanyia kazi mapendekezo ya bunge kwa kadri itakavyowezekana na kuiwasilisha tena hoja hiyo bungeni pamoja na maelezo ya utekelezaji wa mapendekezo ya bunge na endapo bunge litaikataa kwa mara ya pili basi rais atalivunja bunge na kuitisha uchaguzi mkuu
sehemu ya pili wabunge uchaguzi wa wabunge 
 kila baada ya bunge kumaliza muda wa maisha yake kutakuwa na uchaguzi wa wabunge katika majimbo ya uchaguzi kama itakavyotangazwa na tume huru ya uchaguzi utakaofanyika kwa mujibu wa sheria
 kutakuwa na uchaguzi wa mbunge katika jimbo la uchaguzi ikiwa kiti cha mbunge aliyechaguliwa kuwakilisha jimbo la uchaguzi kitakuwa wazi kwa sababu nyingine yoyote isiyohusika na bunge kumaliza muda wake
 endapo tarehe ya bunge kumaliza muda wake imetangazwa au inafahamika hakutakuwa na uchaguzi mdogo wa mbunge kwa mujibu wa ibara ndogo ya ndani ya kipindi cha miezi kumi na miwili kabla ya tarehe hiyo
sifa za kuchaguliwa kuwa mbunge 
 bila kuathiri masharti yaliyomo katika ibara hii mtu yeyote atakuwa na sifa za kuchaguliwa au kuteuliwa kuwa mbunge endapo a ni raia wa jamhuri ya muungano aliyetimiza umri wa miaka ishirini na moja wakati wa kugombea b anajua kusoma na kuandika lughaya kiswahili au kingereza na c ni mwanachama aliyependekezwa na chama cha siasa au mgombea huru
 mtu hatakuwa na sifa za kugombea au kuchaguliwa kuwa mbunge ikiwa a imethibitishwa rasmi na bodi ya utabibu kwamba ana ugonjwa wa akili b mtu huyo amehukumiwa na mahakama yoyote katika jamhuri ya muungano na kupewa adhabu ya kifo au ya kifungo gerezani kwa muda unaozidi miezi sita kwa kosa lolote linalohusu kukwepa kulipa kodi
c katika kipindi cha miaka mitano kabla ya tarehe ya uchaguzi amepata kuhukumiwa na kupewa adhabu ya kifungo kwa kosa linaloambatana na kukosa uaminifu au kwa kuvunja sheria inayohusiana na maadili ya uongozi
 bunge linaweza kutunga sheria itakayoweka masharti yatakayomzuia mtu asichaguliwe kuwa mbunge wa kuwakilisha jimbo la uchaguzi ikiwa mtu huyo ni mwenye madaraka yanayohusika na shughuli za kuongoza au kusimamia uchaguzi wa wabunge au shughuli za uandikishaji wa wapiga kura kwa ajili ya uchaguzi wa wabunge
 kwa madhumuniya kutoa fursaya kukata rufani kwa mtuyeyote a aliyethibitishwa rasmi kisheria kuwa ana ugonjwa wa akili b aliyehukumiwa na kupewa adhabu ya kifo au kifungo au c aliyepatikana na hatia ya kosa lolote lililotajwa katika sheria kwa mujibu wa ibara ndogoya mamlaka ya nchi itaweka utaratibu wa sheria kwa ajili ya kuweka masharti kwamba hukumu inayopingwa haitakuwa na nguvu kwa ajili ya utekelezaji wa masharti ya ibara ndogo ya hadi upite muda uliotajwa katika sheria hiyo
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge 
 wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi watachaguliwa na wananchi kwa kufuata masharti ya katiba hii na sheria kwa mujibu wa katiba hii inayoweka masharti kuhusu uchaguzi wa wabunge
 wagombea uchaguzi katika majimbo ya uchaguzi watatakiwa kuwasilisha majina yao kwa tume huru ya uchaguzi kwa mujibu wa utaratibu utakaowekwa na sheria
kiapo na masharti ya kazi ya ubunge 
 kila mbunge ataapishwa kiapo cha uaminifu na spika katika bunge kabla hajaanza kushiriki katika shughuli za bunge lakini mbunge anaweza kushiriki katika uchaguzi wa spika hata kabla hajaapishwa
 mbunge atashika madaraka kwa mujibu wa katiba hii na atalipwa mshahara posho na malipo mengine kwa mujibu wa sheria
kupoteza sifa za ubunge 
 mbunge atakoma kuwa mbunge ikiwa litatokea lolote kati ya mambo yafuatayo a tukio lolote ambalo kama asingekuwa mbunge lingemfanya asiwe au apoteze sifa za kuchaguliwa au kuteuliwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii b atakosa kuhudhuria mkutano mmoja wa bunge bila ya ruhusa ya spika c itathibitishwa kwamba amevunja masharti ya sheria inayohusu maadiliya viongozi wa umma d atashindwa kufanya kazi za mbunge kwa muda wa miezi sita mfululizo kutokana na kizuizi ndani ya gereza e atashindwa kutoa tamko rasmi kuhusu sifa za kuwa mbunge au taarifa rasmi kuhusu mali kwa mujibu wa masharti ya katiba hii katika muda uliowekwa mahsusi na sheria f atajiuzulu ubunge g kwa ridhaa yake atajiondoa au kujivua uanachama wa chama chake cha siasa atafukuzwa au kuvuliwa uanachama na chama chake cha siasa h mbunge aliyetokana na mgombea huru atajiunga na chama chochote cha siasa i ataondolewa madarakani kwa mujibu wa mashartiya katiba hii au j kufariki dunia
 mbunge anaweza kufungua shauri mahakamani kupinga uamuzi wa kuthibitishwa kwake kuwa ana ugonjwa wa akili au kupinga kufukuzwa au kuvuliwa uanachama wake wa chama cha siasa au kupatikana na hatia kwa kosa la aina iliyotajwa katika ibara ndogo ya 
uamuzi wa suala kama mtu ni mbunge 
 kila shauri kwa ajili ya kupata uamuzi kama a uchaguzi wa mbunge ulikuwa halali au sivyo au b mbunge amekoma kuwa mbunge na nafasi ya madaraka ya ubunge iko wazi au hapana litafunguliwa na kusikilizwa kwanza katika mahakama kuu
 bunge linaweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti kuhusu mambo yafuatayo a watu wanaoweza kufungua shauri katika mahakama kuu kwa ajili ya kupata uamuzi juu ya suala lolote kwa mujibu wa masharti ya ibara hii b sababu na nyakati za kufungua shauri la namna hiyo utaratibu wa kufungua shauri na masharti yanayotakiwa yatimizwe kwa kila shauri kama hilo na c kutaja mamlakaya mahakama kuujuuya shauri kama hilo
 tamko rasmi la mbunge kuhusu maadili ya uongozi 
 ila mbunge kabla ya kumalizika siku thelathini tangu aapishwe ku shika na fasi ya mada raka ya mbunge sharti awasilishe kwa tume ya maadili ya viongozi wa umma nakala mbili za tamko rasmi kuhusu mali na madeni wa mujibuwa mashartiyakatiba hii
 tamko rasmi lililotajwa katika ibara ndogo ya litatolewa katika fomu maalum itakayoandaliwa kwa mujibu wa sheria
sehemu ya tatu uongozi wa bunge spika na mamlaka yake 
 kutakuwa na spika wa bunge ambaye atachaguliwa na wabunge kutoka miongoni mwa watu ambao ni wabunge au wenye sifa za kuwa wabunge na atakuwa ndiye kiongozi wa bunge na atawakilisha bunge katika vyombo na vikao vingine vyote nje ya bunge
 waziri naibu waziri au mtu mwenye madaraka ya aina nyingine yoyote yatakayotajwa na sheria kwa madhumuni ya ibara hii hataweza kuchaguliwa kuwa spika
 mtu yeyote atakayechaguliwa kuwa spika atatakiwa kabla ya kumaliza siku kumi na tano tangu kuchaguliwa kwake kuwasilisha kwa rais tamko rasmi kwamba hajapoteza sifa za uchaguzi kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na tamko hilo litatolewa kwa kutumia fomu maalum itakayowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
ukomo wa spika 
 spika atakoma kushika nafasi ya madaraka ya spika iwapo a kutatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa spika lingemfanya mtu huyo asiwe na sifa za uchaguzi au apoteze sifa za uchaguzi wa spika b ataondolewa kwenye madaraka ya spika kwa azimio la bunge lililoungwa mkono na wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote c atashindwa kuwasilisha tamko rasmi kuhusiana na mali na madeni yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii d atapatikana na hatia kwa kosa la kutoa habari za uongo kwa kiapo kinyume cha sheria kuhusu tamko rasmi lolote lililotolewa kwa mujibu wa mashartiya katiba hii e atashindwa kuwasilisha tamko la mali na madeni kwa mujibu wa masharti ya katiba hii kabla ya kumalizika muda uliowekwa kwa ajili hiyo f itathibitika kuwa amevunja masharti ya sheria inayohusu maadili ya uongozi wa umma g atajiuzulu au h atafariki dunia
 hakuna shughuli yoyote itakayotekelezwa katika bunge wakati wowote ambao nafasi ya madaraka ya spika itakuwa wazi isipokuwa shughuli ya kumchagua spika
naibu spika 
 kutakuwa na naibu spika wa bunge ambaye atachaguliwa na wabunge kutoka miongoni mwao
 mbunge au mtu mwenye madaraka ya aina nyingine yoyote yatakayotajwa na sheria kwa madhumuni ya ibara hii hataweza kuchaguliwa kuwa naibu spika
 wabunge watamchagua naibu spika nyakati zifuatazo a bunge litakapokutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu au mapema iwezekanavyo baada ya wakati huo na b katika kikao cha kwanza cha bunge baada ya nafasi ya madaraka ya naibu spika kuwa wazi kwa sababu yoyote isiyohusika na bunge kuvunjwa au mapema iwezekanavyo baadaya kikao hicho
 naibu spika atakoma kushika nafasi ya madaraka ya naibu spika litokeapo lolote kati ya mambo yaliyoainishwa katika ibara ya 
sifa za mtu kuchaguliwa kuwa spika au naibu spika 
mtu ata stahili kuchaguli wa kuwaspika au naibu spika endapo wakati wa kugombea takuwa mwenye um ri usiopungua miaka robaini na usiozidi miaka sabini
utaratibu wa uchaguzi na kiapo chaspika na naibu spika 
 utaku wa na uchaguzi waspika katika kikao cha kwanza cha mkutano wakwanza wa bunge jipya na katika kikao cha kwanza chochote ma ra baada ya kutokea na fasi ya mada raka ya spika ku wa wazi
 kutaku wana uchaguzi wanaibu spika wakati wowote katika mkutano wakwanza wa bunge jipya na vile vile katika kikao cha kwanza cha bunge kitakacho fuata ma ra baada ya kutokea na fasi ya mada raka ya naibu spika ku wawazi
 uchaguzi waspika na naibu spika uta fanywa kwa kura ya siri na utaende shwa kwa ku fuata uta ratibu utakao wekwa na kanuni za bunge
 spika na naibu spika watachaguliwa kwa misingi kwamba endapo spika atatoka upande mmoja wa jamhuri ya muungano naibu spika atatoka upande wapili wa jamhuriya muungano
 isipoku wa kama ataacha mada raka yake spika na naibu spika watakaa mada rakani wa vipindi vi sivyozidi vi wili vya miaka mitano
 tu yeyote atakayechaguli wa ku waspika au naibu spika atataki wa kabla ya kuanza kutekeleza mada raka yake kuapa kiapo cha uaminifu
katibu wa bunge 
 kutakuwa na katibu wa bunge ambaye atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa majina matatu kutoka katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano na yatakayopendekezwa na tume ya utumishi wa bunge
 katibu wa bunge atakuwa ndiye mtendaji mkuu wa ofisi ya bunge na atawajibika kwa utendaji bora wa shughuli za bunge kwa kuzingatia mashartiya katiba hii na sheria
 sekretarieti ya bunge 
 kutakuwa na sekretarieti ya bunge itakayokuwa na watumishi kutoka pande zote za jamhuri ya muungano kwa kuzingatia sifa za kitaaluma na ngazi za utumishi kwa mujibu wa mahitaji ya shughuli za bunge kama itakavyoamuliwa na tume ya utumishi ya bunge
 sekretarieti ya bunge chini ya uongozi wa katibu wa bunge itatekeleza kazi na shughuli zote zilizowekwa au zitakazokuwa ni muhimu kwa ajili ya kuhakikisha utekelezaji bora wa shughuli za bunge wabunge na madaraka ya bunge
sehemu ya nne utaratibu wa shughuli za bunge kanuni za kudumu za bunge 
bila kuathiri ma sharti ya katiba hii bunge litatunga kanuni za kudumu wa ajiliya kuweka uta ratibu wa kutekeleza shughuli zake
rais kulihutubia bunge 
 raisatalihutubia bunge jipya katika mkutano wa kwanza na kuli fungua rasmi
 bila kuathi ri masharti ya ibara ndogo ya rai sanawezawakati wowote kulih utubia bunge au kupeleka wenye bunge taa rifa ambayo itasomwa na wazi rimkuu
mikutano ya bunge 
 bunge litafanya mikutano yake mahali ambapo ni desturi kufanya mikutano hiyo au mahali pengine popote katika jamhuri ya muungano patakapotajwa na spika kwa ajili hiyo
 mkutano wa kwanza wa bunge jipya katika maisha ya bunge utaitishwa na rais wa jamhuri ya muungano na utaanza siku ile ambayo bunge limeagizwa kukutana na kila mkutano unaofuata utaanza siku yoyote itakayopangwa na bunge au siku yoyote itakayopangwa kwa mujibu wa kanuni za bunge
 rais anaweza kuitisha mkutano wa bunge wakati wowote kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
uongozi wa kikao cha bunge 
kila kikao cha bunge kitaongozwa na mmoja wapo wa watu wafuatao a spika b ikiwa spika hayupo naibu spika au c ikiwa spika na naibu spika wote hawapo mbunge yeyote aliyechaguliwa na bunge kwa ajili hiyo
akidi ya kikao cha bunge 
 akidi ya kila kikao cha bunge ni nusu ya wabunge wote isipokuwa kama imeelezwa vinginevyo katika katiba hii
 kila suala litakalowasilishwa kwa ajili ya kupata uamuzi wa bunge litaamuliwa kwa kufuata wingi wa kura za wabunge waliohudhuria na kupiga kura isipokuwa kwa masuala yaliyowekewa masharti mahsusi chini ya katiba hii
 kamati za bunge 
 bunge linaweza kuunda kamati za bunge za aina mbalimbali kadri litakavyoona inafaa kwa ajili ya utekelezaji bora wa madaraka yake
 kanuni za bunge zinaweza kufafanua muundo na shughuli za kamati za bunge zitakazoundwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
sehemu ya tano madaraka na haki za bunge uhuru wa majadiliano bungeni 
 kutakuwa na uhuru wa mawazo majadiliano na utaratibu katika bunge na uhuru huo hautavunjwa wala kuhojiwa na chombo chochote katika jamhuri ya muungano au katika mahakama au mahali penginepo nje ya bunge
 bila kuathiri masharti ya katiba hii au masharti ya sheria nyingine yoyote inayohusika mbunge yeyote hatashitakiwa au kufunguliwa shauri lolote la madai mahakamani kutokana na jambo lolote alilolisema au kulifanya ndani ya bunge au alilolileta bungeni kwa njia ya maombi muswada hoja au vinginevyo
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuwezesha mahakama na sheria kuhifadhi na kutilia nguvu uhuru wa mawazo majadiliano na utaratibu wa shughuli katika bunge ambao kwa mujibu wa ibara hii umedhaminiwa na katiba hii
sehemu ya sita tume ya utumishi wa bunge na mfuko wa bunge a tume ya utumishi wa bunge tume ya utumishi wa bunge 
 kutakuwa na tume ya utumishi wa bunge ambayo itakuwa na wajumbe wafuatao a spika wa bunge ambaye atakuwa mwenyekiti b naibu spika wa bunge ambaye atakuwa makamu mwenyekiti c waziri mwenye dhamanaya bunge d wabunge watano wa bunge la jamhuri ya muungano kwa kuzingatia uwakilishi wa pande mbili za muungano na e kiongozi wa kambi ya upinzani bungeni
 katibu wa bunge atakuwa katibu wa tumeya utumishi wa bunge
 tume inaweza kumualika mtu mwingine yeyote mwenye utaalam mahsusi kushiriki kikao chochote cha tume isipokuwa mtu huyo hatakuwa na haki ya kupiga kura
 bunge linaweza kutunga sheria ambayo pamoja na mambo mengine itaeleza namna ya kuwapata wajumbe wa tume ya utumishi wa bunge na majukumu ya tume hiyo
majukumu ya tume ya utumishi wa bunge 
 tume ya utumishi wa bunge itakuwa na wajibu wa kuendeleza kuwezesha na kuhakikisha utekelezaji wa kazi na shughuli za bunge kwa ufanisi na uwazi
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu utekelezaji wa majukumuya tumeya utumishi wa bunge
 b mfuko wa bunge mfuko wa bunge 
 kutakuwa na mfuko wa bunge la jamhuri ya muungano ambao utakuwa chini ya usimamizi wa katibu wa bunge
 mfuko wa bunge utatumika kwa ajili ya kugharamia shughuli za uendeshaji pamoja na shughuli nyingine muhimu katika utekelezaji wa majukumu ya bunge
 serikali itahakikisha kwamba katika kila bajeti ya mwaka wa fedha wa serikali inatenga kwa kiwango kinachotosha kadri hali itakavyoruhusu fedha ambazo zitaingizwa katika mfuko wa bunge
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu uendeshaji wa mfuko wa bunge
sura ya kumi na moja serikali ya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzi la zanzibar na baraza la wawakilishi la zanzibar sehemu ya kwanza a serikali ya mapinduzi ya zanzibar serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mamlaka yake 
 kutakuwa na serikali ya zanzibar itakayojulikana kama serikali ya mapinduzi ya zanzibar ambayo itakuwa na mamlaka katika zanzibar juu ya mamboyoteyasiyoya muungano kwa mujibu wa mashartiya katiba hii
 bila kuathiri masharti yaliyomo katika ibara hii na katika ibara zifuatazo katika sura hii serikali ya mapinduzi ya zanzibar itaundwa na kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na katiba ya zanzibar ya 
b rais wa zanzibar rais wa zanzibar na mamlaka yake 
 kutakuwa na rais wa zanzibar ambaye atakuwa kiongozi mkuu wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi la zanzibar atakayechaguliwa kwa mujibu wa katiba ya zanzibar ya 
 rais wa zanzibar kabla ya kushika madaraka yake ataapa mbele ya jaji mkuu wa zanzibar kiapo cha kuilinda na kuitetea katiba ya jamhuri ya muungano na kiapo kingine chochote kwa mujibu wa katiba ya zanzibar kinachohusika na utendaji wa kazi yake kisha atashika na kutekeleza madaraka hayo kwa mujibu wa katiba hii na katibaya zanzibarya 
c baraza la mapinduzi la zanzibar baraza la mapinduzi la zanzibar na kazi zake 
 kutakuwa na baraza la mapinduzi la zanzibar litakalokuwa na wajumbe wa aina na idadi itakayowekwa kwa mujibu wa masharti ya katiba ya zanzibar ya 
 bila kuathiri madaraka ya mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kama rais wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzi litakuwa ndicho chombo kikuu cha kumsaidia na kumshauri rais wa zanzibar katika masuala ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar na kuratibu utekelezaji wa shughuli za serikali ya mapinduzi ya zanzibar na pia utekelezaji wa madaraka yake juu ya shughuli za serikali ya mapinduzi ya zanzibar kuhusu mambo yote yasiyo mambo ya muungano kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na yale ya katiba ya zanzibar ya 
sehemu ya pili baraza la wawakilishi la zanzibar baraza la wawakilishi la zanzibar 
 kutakuwa na baraza la wawakilishi la zanzibar kama litakavyoundwa kwa mujibu wa katibaya zanzibarya 
 madaraka yote ya kutunga sheria katika zanzibar juu ya mambo yote yasiyo mambo ya muungano yatakuwa mikononi mwa baraza la wawakilishi la zanzibar
sura ya kumi na mbili mahakama ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza misingi ya utoaji haki na uhuru wa mahakama kuanzi shwa kwa mahakama ya jamhu ri ya muungano 
 kutakuwa na mahakama ya jamhu ri yamuungano
 mahakama ya jamhu ri ya muungano kwa mujibu wa katiba hii na sheria nyingine yoyote itatekeleza mamlaka yake kupitia mahakama ya juu namahakamaya rufani
 ahakama ya jamhu ri ya muungano itaku wa ni chombo chenye mamlaka ya wisho ya utoaji haki katika jamhu ri yamuungano
misingi ya utoaji haki 
katika kutoa uamuzi wa mashauri ya madai na jinai kwa kuzingatia sheria mahakama ya jamhuri ya muungano itafuata kanuni zifuatazo a kutenda haki kwa wote bila ubaguzi wowote b kutochelewesha haki bila sababu ya msingi c kutoa fidia ipasayo kwa watu wanaoathirika kutokana na makosa ya watu wengine na kwa mujibu wa sheria zilizotungwa mahususi kwa ajili hiyo d kuendeleza usuluhishi bainaya wanaohusika katika migogoro na e kutenda haki bila kufungwa na masharti ya kiufundi yanayoweza kukwamisha haki kutendeka
uhuru wa mahakama 
 katika kutekeleza mamlaka ya utoaji haki mahakama zote zitaongozwa na masharti ya katiba hii na hazitaingiliwa ama kwa kudhibitiwa kushinikizwa au kupewa maelekezo na mtu au chombo chochote
 nafasi ya madaraka ya jaji wa mahakama ya juu mahakama ya rufani au mahakama kuu ya jamhuri ya muungano haitafutwa wakati wowote ule ikiwa kuna mtu ambaye kwa wakati huo anashikilia nafasi hiyo
 mishahara na malipo mengine ya majaji wa mahakama ya juu mahakama ya rufani na mahakama kuu ya jamhuri ya muungano yatalipwa kutoka katika mfuko mkuu wa hazina
 mshahara na malipo mengine yanayolipwa kwa jaji wa mahakama ya juu mahakama ya rufani au mahakama kuu ya jamhuri ya muungano hayatabadilishwa kwa maanaya kumuondolea faida jaji husika
 malipo ya mafao ya kustaafu ya jaji wa mahakama ya juu mahakama ya rufani au mahakamu kuu ya jamhuri ya muungano hayatabadilishwa kwa maana ya kumuondolea faida jaji husika wakati wote wa uhai wake
 jaji wa mahakama ya juu mahakama ya rufani mahakamu kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar hatashtakiwa kwa jambo lolote alilolifanya au kutolifanya kwa nia njema katika utekelezaji wa shughuli ya utoaji haki kwa mujibu wa katiba hii na sheria
sehemu ya pili muundo wa mahakama a mahakamaya jamhuriya muungano muundo wa mahakama 
 bila kuathiri masharti yoyote yaliyotangulia katika sehemu hii kutakuwa na muundo wa mahakama katika jamhuri ya muungano utakaokuwa kama ifuatavyo a mahakama ya juu b mahakama ya rufani na c mahakama kuu ya jamhuri ya muungano
 bila kuathiri masharti ya katiba hii au sheria nyingine yoyoye iliyotungwa na bunge iwapo sheria yoyote iliyotungwa na bunge inayotumika tanzania bara na vile vile zanzibar imekabidhi madaraka yoyote kwa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano basi mahakama kuu ya zanzibar yaweza kutekeleza madaraka hayo kwa kiasi kile kile inavyoweza kutekeleza mahakama kuu ya jamhuri ya muungano
b mahakama ya juu ya jamhuri ya muungano mahakama ya juu 
kutakuwa na mahakama ya juu ya jamhuri ya muungano au kwa kifupi kama mahakama ya juu na ambayo itakuwa na a jaji mkuu wa jamhuri ya muungano ambaye atakuwa rais wa mahakamaya juu b naibu jaji mkuu wa jamhuri ya muungano ambaye atakuwa makamu wa rais wa mahakama ya juu na c majaji wengine wa mahakama ya juu wasiopungua saba
akidi ya kikao cha 
 akidi ya kikao cha mahakama ya juu itakuwa ni majaji wa mahakama ya juu mahakamaya juu watano
 kila shauri na rufani inayohitaji uamuzi wa mahakama ya juu itaamuliwa kwa kufuata kauli ya walio wengi kati ya majaji wa mahakama ya juu waliosikiliza shauri hilo
mamlaka ya mahakama ya juu 
 mahakama ya juu itakuwa ni ngazi ya mwisho ya rufani katika jamhuri ya muungano na itakuwa na madaraka ya a pekee na ya awali ya i kusikiliza na kuamua mashauri yanayohusu matokeo ya uchaguzi wa rais wa jamhuriya muungano ii kusikiliza kusuluhisha na kuamua mashauri yatakayowasilishwa na serikali ya jamhuri ya muungano au serikali ya mapinduzi ya zanzibar kuhusu tafsiri au utekelezaji wa katiba hii b kusikiliza na kuamua rufani kutoka mahakamaya rufani c kutoa ushauri kwa serikali ya jamhuri ya muungano au serikali ya mapinduzi ya zanzibar pale itakapohitajika na d kusikiliza na kuamua shauri lolote litakalowasilishwa mbele yake kwa mujibu wa katiba hii au sheria nyingine yoyote itakayoipa mahakama hiyo mamlaka
 mahakama ya rufani mahakama kuu ya jamhuri ya muungano na mahakama kuu ya zanzibar zitalazimika kufuata maamuzi ya mahakama ya juu
 bila kujali masharti ya ibara ndogo ya mahakama ya juu haitafungwa na uamuzi wake wa awali
 bunge litatunga sheria itakayoweka utaratibu zaidi kuhusu uendeshaji wa mahakama ya juu
 mahakama ya juu itaandaa kanuni kwa ajili ya utekelezaji wa mamlaka yake
madaraka ya jaji wa mahakama ya juu 
 jajiwamahakama ya juu ataku wa na mada raka ya kusikiliza na kuamua shauri lolote katika mahakama ya juu
 bila kujali masharti ya ibara ndogo ya iwapo jaji wa mahakama ya juu kabla ya kuteuliwa kwake alikuwa jaji wa mahakama ya rufani au mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar jaji huyo anaweza kuendelea kufanya kazi zake katika mahakama aliyotoka hadi amalize kutayarisha na kutoa hukumu au hadi akamilishe shughuli nyingine yoyote inayuhusika na mashauri ambayo alikwishaanza kuyasikiliza kabla hajateuliwa kuwa jaji wa mahakama ya juu
 kw kuzingatia ma sharti ya ibara ndogo ya itaku wa ni halali kwajajiwamahakama ya juu kutoa hukumu au uamuzi wingine wowote unaohu sika wa kutumia na kutaja na fasi ya mada raka aliyoku wa aki shika kabla ya kuteuli wa kuwajajiwamahakama ya juu na endapo hukumu hiyo au uamuzi huo utaping wa wa njia ya rufani itakayo fikishwa mbele ya mahakama ya juu jaji huyo hataku wa na mada raka ya ku sikiliza rufani hiyo
 c uteuzi wa jaji wa mahakama ya juu uteuzi wa jaji mkuu 
 jajimkuu atateuli wa na rai skutoka rodha ya majina ya watu watatuyaliyopendekez wa na tumeyautumishiwamahakama
 jajimkuu ndiye ataku wamkuu wamhimili wamahakama katika jamhu ri yamuungano
 tu ata weza kuteuli wa ku wajaji mkuu endapo ataku wa amefikisha um riwa miaka robaini na tano au zaidi na wenye sifa ya uadili fu na uamini fu katika utekelezaji wa majukumu yake na awe a ni raiawa kuzali wawajamhu ri ya muungano b na hahada ya sheria kutoka chuo cha elimu ya juu kinachotam buliwa na mamlaka inayo shughulikia elimu ya juu katika jamhu ri yamuungano c ame fanya kazi ya ujaji katika mahakama ya ru fani mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar au d ame fanya kazi ya utumi shiwa umma katika jamhu ri ya muungano au ana utaalamu aki wa na sifa ya ku sajiliwa kuwa wakili na ameku wa na sifa hizo fululizo wa muda siopungua miaka shirini
uteuzi wa naibu jaji mkuu 
 naibu jaji mkuu atateuliwa na rais kutoka rodha ya majina ya watuwatatu yaliyopendekez wa na tume ya utumishiwamahakama
 mtu atateuliwa kuwa naibu jaji mkuu endapo atakuwa na sifa zilizoainishwa katika ibara ya 
 naibu jaji mkuu atakuwa ndiye msaidizi mkuu wa jaji mkuu katika utekelezaji wa majukumu yake
uteuzi wa jaji wa mahakama ya juu 
 jaji wa mahakama ya juu atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa majina yatakayopendekezwa na tume ya utumishi wa mahakama
 mtu ata weza kuteuli wa ku wajaji wa mahakama ya juu endapo ataku wa ni jaji wa mahakama ya rufani na awe a ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano mwenye uadilifu na uaminifu b na shahada ya sheria kutoka chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa na mamlaka inayoshughulikia elimu ya juu katika jamhuri ya muungano na i awe amefanya kazi ya ujaji katika mahakama ya rufani au mahakama kuu au ii awe wakili mtumishi wa umma au mwana taaluma akiwa na sifa ya kusajiliwa kuwa wakili na amekuwa na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi na tano
kiapo cha jaji wa mahakama ya juu 
jaji mkuu naibu jaji mkuu au jaji wa mahakama ya juu atashika madaraka yake mara tu atakapokuwa ameapishwa na rais kiapo cha uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria
muda wa jaji wa mahakama ya juu kuwa madarakani 
 jaji mkuu atashika nafasi ya madaraka ya jaji mkuu hadi atakapofikisha umri wa miaka sabini isipokuwa tu kama a atajiuzulu b atashindwa kutekeleza majukumu yake kutokana na maradhi c atafariki dunia au d atavuliwa madaraka ya jaji mkuu kwa mujibu wa katiba hii
 masharti ya ibara ndogo ya yatatumika pia kwa naibu jaji mkuu na jaji wa mahakama ya juu
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya na ya jaji mkuu naibu jaji mkuu na jaji wa mahakama ya juu aliyetimiza umri wa kustaafu atalazimika kuendelea kufanya kazi baada ya kutimiza umri huo hadi amalize kutayarisha na kutoa hukumu au hadi akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwishaanza kuyasikiliza kabla hajatimiza umri wa kustaafu
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya jaji mkuu au naibu jaji mkuu aliyetimiza umri wa kustaafu ataachia nafasi ya madaraka yake isipokuwa ataendelea kutekeleza shughuli ambazo hajazikamilisha akiwa katika nafasi ya madarakaya jaji wa mahakamaya juu hadi atakapokamilisha shughuli hizo
utaratibu wa kukaimu nafasi ya jaji wa mahakama ya juu 
 iwapo itatokea kwamba a nafasi ya madaraka ya jaji mkuu itakuwa wazi b jaji mkuu hayupo katika jamhuri ya muungano au c jaji mkuu atashindwa kumudu kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote iliyoainishwa katika katiba hii d naibu jaji mkuu atatekeleza kazi za jaji mkuu hadi atakapoteuliwa jaji mkuu mwingine au hadi jaji mkuu ambaye alikuwa hayupo au alikuwa hamudu kazi zake atakaporejea kazini
 ikitokea kwamba nafasi ya madaraka ya jaji wa mahakama ya juu itakuwa wazi au endapo jaji wa mahakama ya juu yeyote ameteuliwa kutekeleza kazi za naibu jaji mkuu au kama jaji wa mahakama ya juu atashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote au jaji mkuu atamshauri rais kuwa kazi za mahakama ya juu zilivyo kwa wakati huo zinahitaji ateuliwe kaimu jaji wa mahakama ya juu basi rais anaweza kumteua kaimu jaji wa mahakama ya juu kutoka miongoni mwa watu wanaoweza kuteuliwa kuwa majaji wa mahakama ya juu watakaopendekezwa na tume ya utumishi wa mahakama
 mtu atakayeteuliwa kuwa kaimu jaji wa mahakama ya juu atafanya kazi kama kaimu jaji wa mahakama ya juu kwa muda wote utakaotajwa kwenye hatiya kuteuliwa kwake
 bila kujali masharti ya ibara ndogo ya mtu aliyeteuliwa kuwa kaimu jaji wa mahakama ya juu ataendelea kufanya kazi kama kaimu jaji wa mahakama ya juu hadi amalize kutayarisha na kutoa hukumu au hadi amalize shughuli nyingine yoyote inayohusika na rufani au mashauri mengine ambayo alikwishaanza kuyasikiliza kabla ya muda wake wa uteuzi haujamalizika au uteuzi wake haujafutwa
 kwa madhumuni ya masharti ya ibara hii kaimu jaji wa mahakama ya juu atakuwa na mamlaka kamili ya jaji wa mahakama ya juu na atatekeleza kazi zote za jaji wa mahakama ya juu na kwamba idadi ya majaji wa mahakama ya juu iliyotajwa katika ibara ya haitaathirika kwa sababu tu mmoja au zaidi ya majaji wa mahakama ya juu katika kikao chochote ni kaimu jaji wa mahakamaya juu
utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya jaji wa mahakama ya juu 
 jaji wa mahakama ya juu ataondolewa katika nafasi ya madaraka ya jaji wa mahakama ya juu kwa sababu ya kushindwa kutekeleza madaraka yake ama kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya inayoathiri maadili ya kazi ya jaji au sheria inayohusu maadili ya uongozi wa umma na hataondolewa madarakani isipokuwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya 
 endapo rais anaona kuwa suala la kumuondoa jaji madarakani linahitaji kuchunguzwa basi katika hali hiyo utaratibu utakuwa kama ifuatavyo a rais anaweza baada ya kushauriana na jaji mkuu kumsimamisha kazi jaji huyo b rais atateua tume ambayo itakuwa na mwenyekiti na wajumbe wengine wasiopungua wawili na angalau nusu ya wajumbe hao wawe ni majaji wa mahakama ya juu au mahakama ya rufani kutoka nchi yoyote iliyomo kwenye jumuiya ya madola na c tume hiyo itachunguza shauri hilo kisha itatoa taarifa kwa rais kuhusu maelezo ya shauri hilo na itamshauri rais kama jaji huyo anayehusika aondolewe madarakani kwa mujibu wa masharti ya ibara hii kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya
 jaji aliyesimamishwa kazi kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ataendelea kulipwa mshahara na maslahi yake mengine hadi jaji huyo atakapoondolewa kazini na rais chini ya masharti ya ibara ndogo ya 
 endapo tume iliyoteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya itamshauri rais kwamba jaji ambaye mwenendo wake umechunguzwa na tume hiyo aondolewe kazini kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote rais atamuondoa kazini jaji huyo na utumishi wake utakuwa umekoma
 endapo tume iliyoteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya itamshauri rais kwamba jaji ambaye mwenendo wake umechunguzwa na tume hiyo asiondolewe rais atafuta uamuzi wa kumsimamisha kazi na utumishi wa jaji huyo utaendelea
 masharti ya ibara hii hayatawahusu watu walioteuliwa kukaimu nafasi ya ujaji
 d mahakama ya ufani ya jam huri yamuun gano mahakama ya rufani 
 utaku wa na mahakama ya ru fani ya jamhu ri ya muungano itakayojulikana wa ki fupi kama mahakama ya ru fani na ambayo itaku wa na a mwenyekiti wamahakama ya ru fani b makamu mwenyekiti wamahakama ya ru fani na c majaji wengine wasiopungua kumi na saba
 jaji wamahakama ya ru fani atateuli wa kwa kuzingatia sifa zitakazoaini shwa katika katiba hii na wakilishiwa kila upande wajamhu ri ya muungano
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu uta ratibu wa kuwasilisharufaa mbele ya mahakama ya ru fani
akidi ya kikao cha mahakama ya rufani 
 akidi ya kila kikao cha mahakama ya rufani itakuwa ni majaji wa mahakama ya rufani watatu
 kila shauri linalohitaji uamuzi wa mahakama ya rufani litaamuliwa kwa kufuata kauli ya walio wengi kati ya majaji wa mahakama ya rufani waliosikiliza shauri husika
 jaji mmoja wa mahakama ya rufani anaweza kutekeleza madaraka yoyote ya mahakama ya rufani ambayo hayahusiki na uamuzi juu ya rufani isipokuwa kwamba a katika rufaa ya jinai iwapo jaji wa mahakama ya rufani aliyeombwa kutekeleza madaraka hayo atatoa uamuzi ambao mwombaji hataridhika nao basi mwombaji atakuwa na haki kutaka maombi yake yaamuliwe na mahakama ya rufani au b katika rufaa ya madai mahakama ya rufani yaweza kubatilisha au kubadilisha amri agizo au uamuzi wa namna nyingine yoyote uliotolewa na jaji mmoja wa mahakama ya rufani kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
mamlaka ya mahakama ya rufani 
 mahakama ya rufani itakuwa na mamlaka ya a kusikiliza na kuamua kuhusu rufaa inayowasilishwa mbele ya mahakama ya rufani kutokana na hukumu au uamuzi wowote wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar au mahakama yoyote ya chini iliyopewa mamlaka maalum ya kusikiliza mashauri ambayo kwa kawaida husikilizwa na mahakama kuu b kufanya mapitio ya maamuzi ya mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar au mahakama yoyote ya chini iliyopewa mamlaka maalum ya kusikiliza mashauri ambayo kwa kawaida husikilizwa na mahakama kuu na c kufanya jambo jingine kama itakavyoainishwa katika sheria iliyotungwa na bunge
 mahakama ya rufani itaandaa kanuni kwa ajili ya utekelezaji wa mamlaka yake
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti zaidi kuhusu uendeshaji wa mahakama ya rufani
madaraka ya jaji wa mahakama ya rufani 
 jaji wa mahakama ya rufani atakuwa na madaraka ya kusikiliza na kuamua rufaa yoyote katika mahakama ya rufani
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya iwapo jaji wa mahakama ya rufani kabla ya kuteuliwa kwake alikuwa jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar jaji huyo anaweza kuendelea kufanya kazi katika mahakama aliyotoka hadi amalize kutayarisha na kutoa hukumu au hadi akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwishaanza kuyasikiliza kabla hajateuliwa kuwa jaji wa mahakamaya rufani
 kwa kuzingatia masharti ya ibara ndogo ya itakuwa ni halali kwa jaji wa mahakama ya rufani kutoa hukumu au uamuzi mwingine wowote unaohusika kwa kutumia na kutaja nafasi ya madaraka aliyokuwa akiishika kabla ya kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama ya rufani na endapo hukumu hiyo au uamuzi huo utapingwa kwa njia ya rufani itakayowasilishwa mbele ya mahakama ya rufani jaji huyo hatakuwa na mamlaka ya kusikiliza rufani hiyo
e uteuzi wa jaji wa mahakama ya rufani uteuzi wa mwenyekiti wa mahakama ya rufani 
 kutakuwa na mwenyekiti wa mahakama ya rufani ambaye atateuliwa na rais kutoka orodha ya majina ya watu watatu yaliyopendekezwa na tume ya utumishi wa mahakama
 mwenyekiti wa mahakama ya rufani atakuwa ndiye mkuu wa mahakama ya rufani na msaidizi wa jaji mkuu katika utendaji wa kazi katika mahakama ya rufani na katika madaraka hayo mwenyekiti wa mahakama ya rufani atatekeleza kazi na shughuli atakazopangiwa mara kwa mara na jaji mkuu
 mtu anaweza kuteuliwa kuwa mwenyekiti wa mahakama ya rufani endapo atakuwa na sifa zifuatazo a awe ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano mwenye tabia njema uadilifu na uaminifu b awe na shahada ya sheria kutoka chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa na mamlaka inayoshughulikia elimu ya juu katika jamhuri ya muungano na i awe amefanya kazi ya ujaji katika mahakamu kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar au ii awe wakili mtumishi wa umma au mwanataaluma akiwa na sifa ya kusajiliwa kuwa wakili na amekuwa na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi na tano
 uteuzi wa makamu mwenyekiti wa mahakama ya rufani 
 makamu mwenyekiti wa mahakama ya rufani atateuliwa na rais kutoka katika orodha ya majina ya watu watatu yatakayopendekezwa na tume ya utumishi wa mahakama na atakuwa ndiye msaidizi mkuu wa mwenyekiti wa mahakama ya rufani
 mtu atateuliwa kuwa makamu mwenyekiti wa mahakama ya rufani endapo atakuwa na sifa zilizoainishwa katika ibara ya 
uteuzi wa jaji wa mahakama ya rufani 
 jaji wa mahakama ya rufani atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa majina yatakayopendekezwa na tume ya utumishi wa mahakama
 mtu anaweza kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama ya rufani endapo atakuwa na sifa zilizoainishwa katika ibaraya 
kiapo cha jaji wa mahakama ya rufani 
mwenyekiti wa mahakama ya rufani makamu mwenyekitiaujaji wa mahakama ya rufani atashika madaraka yake mara tu atakapoapishwa na rais kiapo cha uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria
muda wa mwenyekiti makamu mwenyekiti na jaji wa mahakama ya rufani kuwa madarakani 
 mwenyekiti au makamu mwenyekiti wa mahakama ya rufani atashika nafasi ya madaraka yake hadi atakapofikisha umri wa miaka sabini isipokuwa kama a atajiuzulu b atashindwa kumudu kazi kutokana na maradhi c ataondolewa katika nafasi ya madaraka ya mwenyekiti wa mahakama ya rufani kwa mujibu wa katiba hii au d atafariki dunia
 jaji aliyetimiza umri wa kustaafu atalazimika kuendelea kufanya kazi baada ya kutimiza umri huo hadi amalize kutayarisha na kutoa hukumu au hadi akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwishaanza kuyasikiliza kabla hajatimiza umri wa kustaafu
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya mwenyekiti au makamu mwenyekiti wa mahakama ya rufani aliyetimiza umri wa kustaafu ataachia nafasi ya madaraka ya mwenyekiti au makamu mwenyekiti wa mahakama ya rufani isipokuwa ataendelea kutekeleza shughuli ambazo hajazikamilisha akiwa katika nafasi ya madaraka ya jaji wa mahakama ya rufani hadi atakapokamilisha shughuli hizo
utaratibu wa kukaimu nafasi ya mwenyekiti wa mahakama ya rufani 
 iwapo itatokea kwamba a nafasi ya madaraka ya mwenyekiti wa mahakama ya rufani ipo wazi b mwenyekiti wa mahakama ya rufani hayupo katika jamhuri ya muungano au c mwenyekiti wa mahakama ya rufani ameshindwa kutekeleza kazi kwa mujibu wa katiba hii makamu mwenyekiti atatekeleza kazi za mwenyekiti wa mahakama ya rufani hadi atakapoteuliwa mwenyekiti wa mahakama ya rufani mwingine au hadi mwenyekiti wa mahakama ya rufani ambaye alikuwa hayupo nchini au alikuwa hawezi kumudu kazi zake kutokana na maradhi atakaporejea kazini
 endapo ufanisi wa kazi za mahakama ya rufani utahitaji ateuliwe kaimu jaji wa mahakama ya rufani tume ya utumishi wa mahakama itamshauri rais kumteua kaimu jaji wa mahakama ya rufani
 endapo rais ataridhika na ushauri wa tume ya utumishi wa mahakama atamteua kaimu jaji wa mahakama ya rufani kutoka miongoni mwa watu wanaoweza kuteuliwa kuwa majaji wa mahakama ya rufani
 mtu atakayeteuliwa kuwa kaimu jaji wa mahakama ya rufani atafanya kazi kama kaimu jaji wa mahakama ya rufani kwa muda wote utakaotajwa wakati wa kuteuliwa kwake au kama muda haukutajwa basi hadi uteuzi utakapofutwa na rais
 bila kujali masharti ya ibara ndogo ya mtu aliyeteuliwa kuwa kaimu jaji wa mahakama ya rufani ataendelea kufanya kazi kama kaimu jaji wa mahakama ya rufani hadi amalize kutayarisha na kutoa hukumu au hadi amalize shughuli nyingine yoyote inayohusika na rufani au mashauri mengine ambayo alikwishaanza kuyasikiliza kabla ya muda wake wa kazi haujamalizika au uteuzi wake haujafutwa
 kwa madhumuni ya ibara hii kaimu jaji wa mahakama ya rufani atakuwa na mamlaka kamili ya jaji wa mahakama ya rufani na atatekeleza kazi zote za jaji wa mahakama ya rufani
utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya jaji wa mahakama ya rufani 
kwa mujibu wa katiba hii masharti kuhusu utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya jaji wa mahakama ya rufani utakuwa kama ulivyoainishwa katika ibara ya inayoweka masharti na utaratibu wa nidhamu ya jaji wa mahakama ya juu
f mahakama kuu ya jamhuri ya muungano mahakama kuu ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake 
 kutakuwa na mahakama kuu ya jamhuri ya muungano itakayojulikana kwa kifupi kama mahakama kuu ambayo mamlaka yake yatakuwa kama ilivyoelezwa katika katiba hii au katika sheria nyingine yoyote
 iwapo katiba hii au sheria nyingine yoyote haikutamka wazi kwamba shauri la aina iliyotajwa mahsusi litasikilizwa kwanza katika mahakama ya ngazi iliyotajwa mahsusi kwa ajili hiyo basi mahakama kuu itakuwa na mamlaka ya kusikiliza kila shauri la aina hiyo
 hali kadhalika mahakama kuu itakuwa na uwezo wa kutekeleza shughuli yoyote ambayo kwa mujibu wa mila za kisheria zinazotumika tanzania shughuliya aina hiyo kwa kawaida hutekelezwa na mahakama kuu isipokuwa kwamba masharti ya ibara hii ndogo yatatumika bila kuathiri mamlaka ya mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano kama ilivyoelezwa katika katiba hii au katika sheria nyingine yoyote
uteuzi wa jaji wa mahakama kuu 
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya mtu aweza tu kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama kuu ikiwa ana sifa maalum kama ilivyofafanuliwa katika ibara ndogo ya na awe mtu ambaye amekuwa na mojawapoya sifa maalum kwa muda usiopungua miaka kumi
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa ibara ndogo ya na za ibara hii sifa maalum maana yake ni mtu aliye na shahada ya sheria toka chuo cha elimu ya juu kinachotambulika kwa mujibu wa sheria na a amekuwa hakimu b amefanya kazi katika utumishi wa umma akiwa na sifa za kufanya kazi ya uwakili au ni wakili wa kujitegemea c ana sifa ya kusajiliwa kuwa wakili au d amekuwa na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi
 iwapo rais ataridhika kwamba ijapokuwa mtu mwenye sifa mojawapo ya hizo sifa maalum hakuwa na sifa hiyo kwa muda usiopungua miaka kumi lakini mtu huyo ana uwezo ujuzi na kwa kila hali anafaa kukabidhiwa madaraka ya jaji wa mahakama kuu na kuna sababu za kumfanya mtu huyo astahili kukabidhiwa madaraka hayo basi rais aweza kutengua lile sharti la kuwa na sifa maalum kwa muda usiopungua miaka kumi na baada ya kushauriana na tume ya utumishi wa mahakama rais aweza kumteua mtu huyo kuwa jaji wa mahakama kuu
 ikitokea kwamba kiti cha jaji yeyote kitakuwa wazi au ikiwa jaji yeyote atateuliwa kuwa kaimu jaji au kama atashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote au kama jaji mkuu atamshauri rais kuwa kazi za mahakama kuu zilivyo wakati huo zahitaji ateuliwe kaimu jaji basi rais aweza baada ya kushauriana na jaji mkuu kama kawaida kumteua kaimu jaji kutoka miongoni mwa watu wenye sifa maalum isipokuwa kwamba a mtu hatahesabiwa kuwa hastahili kuteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii ndogo kwa sababu tu kwamba ametimiza umri uliotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii b kwa madhumuni ya kumteua kaimu jaji kwa mujibu wa masharti ya ibara hii ndogo rais aweza kutengua lile sharti la kuwa na sifa maalum kwa muda usiopungua miaka kumi kwa sababu kama zile zilizotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii
 mtu yeyote atakayeteuliwa kuwa kaimu jaji kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ataendelea kufanya kazi kama kaimu jaji kwa muda wowote utakaotajwa wakati wa kuteuliwa kwake au kama muda haukutajwa mpaka uteuzi wake utakapofutwa na rais lakini bila ya kujali kwamba muda wake wa kazi umemalizika au kwamba uteuzi wake umefutwa mtu huyo aweza kuendelea kufanya kazi kama kaimu jaji mpaka amalize kutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwisha anza kuyasikiliza kabla muda wake wa kazi haujamalizika au kabla ya uteuzi wake haujafutwa
 kutakuwa na jaji kiongozi wa mahakama kuu ambaye katika ibara zifuatazo kwenye katiba hii atatajwa tu kwa kifupi kama jaji kiongozi na majaji wengine wa mahakama kuu wasiopungua thelathini watakaoteuliwa na rais baada ya kushauriana na tume ya utumishi wa mahakama
 bila kuathiri masharti ya katiba hii au sheria nyingine yoyote kuhusu madaraka ya jaji mkuu aliyetajwa katika ibara ya jaji kiongozi atakuwa ndiye msaidizi maalum wa jaji mkuu katika utendaji wa kazi katika mahakama kuu na mahakama nyinginezo zote za ngazi ya chini yake na katika madaraka hayo jaji kiongozi atatekeleza kazi na shughuli atakazoagizwa au kuelekezwa mara kwa mara na jaji mkuu na kwa madhumuni ya ibara hii jaji kiongozi atakuwa mkuu wa mahakama kuu
 mbali ya madaraka yake ya kawaida ya jaji wa mahakama kuu kama majaji wengine wote wa mahakama kuu jaji kiongozi atakuwa pia na mamlaka ya kutekeleza kazi na shughuli zote zinazoambatana na mamlaka ya mahakama kuu ambazo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au ya sheria nyingine yoyote au kufuatana na mila za kisheria zinazotumika tanzania hutakiwa zitekelezwe na mkuu wa mahakama kuu isipokuwa kwamba masharti ya ibara hii ndogo hayatatumika kwa ajili ya utekelezaji wa kazi au shughuli ambazo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au ya sheria nyingine yoyote au kufuatana na mila za kisheria zinazotumika tanzania zimetajwa mahsusi au zinafahamika kuwa ni kazi au shughuli zinazotakiwa kutekelezwa tu na jaji mkuu
 kwa madhumuni ya kuondoa mashaka juu ya ufafanuzi au utekelezaji wa masharti ya ibara ndogo ya na inatamkwa rasmi hapa kwamba isipokuwa kama masharti ya katiba hii au ya sheria nyingine yoyote yameagiza vinginevyo jaji mkuu atakuwa na uwezo wa kutoa kwa jaji kiongozi mara kwa mara maagizo au maelekezo kuhusu utendaji wa kazi na shughuli zake kama mkuu wa mahakama kuu vile vile jaji mkuu atakuwa na uwezo wa kukasimu kwa jaji kiongozi baadhi ya madaraka yake ya uongozi na usimamizi juu ya utekelezaji wa kazi katika mahakama kuu na mahakama nyinginezo zote za ngazi ya chini yake na kila inapohitajika jaji mkuu anaweza kutekeleza yeye mwenyewe moja kwa moja madaraka yake yoyote aliyoyakasimu kwa jaji kiongozi
 ikitokea kwamba kiti cha jaji kiongozi kitakuwa wazi au kwamba jaji kiongozi atashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote basi kazi hizo zitatekelezwa na jaji mmojawapo atakayeteuliwa na rais kwa ajili hiyo na jaji huyo atatekeleza kazi hizo mpaka atakapoteuliwa jaji kiongozi mwingine na kushika madaraka ya kiti cha jaji kiongozi au mpaka jaji kiongozi mwenyewe ambaye alikuwa hamudu kazi zake atakaporejea kazini
muda wa jaji wa mahakama kuu kushika madaraka 
 kila jaji wa mahakama kuu atalazimika kuacha kazi yake atakapotimiza umri wa miaka sitini na tano lakini masharti ya ibara hii ndogoyatatumika bila kuathiri masharti katika ibara hii
 jaji yeyote wa mahakama kuu anaweza kustaafu kazi katika utumishi wa umma wa jamhuri ya muungano wakati wowote baada ya kutimiza umri wa miaka sitini isipokuwa kama rais ataagiza kwamba asistaafu na iwapo rais ataagiza hivyo basi huyo jaji atakayehusika na maagizo hayo ya rais hatakuwa na haki ya kustaafu mpaka upite kwanza muda wowote utakaotajwa na rais kwa ajili hiyo
 iwapo rais ataona kuwa kwa ajili ya manufaa ya umma inafaa jaji aliyetimiza umri wa miaka sitini na tano aendelee kufanya kazi na huyo jaji mwenyewe anakubali kwa maandishi kuendelea kufanya kazi basi rais aweza kuagiza kuwa jaji huyo aendelee kufanya kazi kwa muda wowote utakaotajwa na rais
 bila ya kujali kwamba jaji ametimiza umri ambao analazimika kuacha kazi kwa mujibu wa masharti ya ibara hii mtu anayefanya kazi ya jaji wa mahakama kuu aweza kuendelea kufanya kazi baada ya kutimiza umri huo mpaka amalize kutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwishaanza kuyasikiliza kabla hajatimiza umri huo wa kuacha kazi
utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya jaji wa mahakama kuu 
 utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya jaji kwa sababu mbali na zile zilizoainishwa katika ibara ndogo ya utakuwa kama utakavyoelekezwa na sheria itakayotungwa na bunge
 jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano aweza tu kuondolewa katika madaraka ya kazi kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi yake ama kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya inayoathiri maadili ya kazi ya jaji au sheria inayohusu maadili ya uongozi wa umma na hataondolewa madarakani isipokuwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya 
 iwapo rais anaona kuwa suala la kumuondoa jaji madarakani linahitaji kuchunguzwa basi katika hali hiyo utaratibu utakuwa kama ifuatavyo a rais anaweza baada ya kushauriana na jaji mkuu kumsimamisha kazi jaji huyo b rais atateua tume ambayo itakuwa na mwenyekiti na wajumbe wengine wasiopungua wawili na huyo mwenyekiti na angalau nusu ya wajumbe wengine wa tume hiyo itabidi wawe watu ambao ni majaji wa mahakama ya juu au mahakama ya rufani kutoka nchi yoyote iliyomo kwenye jumuiya ya madola na c tume hiyo itachunguza shauri lote kisha itatoa taarifa kwa rais kuhusu maelezo ya shauri hilo na itamshauri rais kama huyo jaji anayehusika aondolewe kazini kwa mujibu wa masharti ya ibara hii kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya
 ikiwa tume iliyoteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya itamshauri rais kwamba jaji ambaye habari zake zimechunguzwa na hiyo tume aondolewe kazini kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya basi rais atamuondoa kazini jaji huyo anayehusika na utumishi wa jaji huyo utakuwa umekoma
 ikiwa suala la kumuondoa jaji kazini limepelekwa kweye tume kwa ajili ya uchunguzi kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya rais anaweza kumsimamisha kazi jaji huyo anayehusika na rais aweza wakati wowote kufuta uamuzi huo wa kumsimamisha kazi jaji huyo na kwa hali yoyote uamuzi huo utabatilika ikiwa tume itamshauri rais kwamba jaji huyo asiondolewe kazini
 masharti ya ibara hii yatatumika bila kuathiri masharti ya ibara ndogoya ya ibaraya 
 kiapo cha jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano 
jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano atashika madaraka yake mara tu atakapokuwa ameapishwa na rais kiapo cha uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi kitakachowekwa kwa mujibu wa sheria
g mahakama kuuya zanzibar mahakama kuu ya zanzibar 
 kutakuwa na mahakama kuu ya zanzibar itakayoanzishwa kwa mujibu wa katiba ya zanzibar
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa sura hii ya katiba hii ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika sura hii hayazuii kuendelea kuwapo au kuanzishwa kwa mujibu wa sheria zinazotumika zanzibar kwa mahakama kuu ya zanzibar au mahakama zilizo chini ya mahakama kuu ya zanzibar
mamlaka ya mahakama kuu ya zanzibar 
 bila kuathiri masharti ya ibara ya mamlaka ya mahakama kuu ya zanzibar yatakuwa kama itakavyoelezwa katika sheria zinazotumika zanzibar
 bila kuathiri masharti ya katiba hii au sheria nyingine yoyote iliyotungwa na bunge iwapo sheria yoyote iliyotungwa na bunge inayotumika tanzania bara na vile vile zanzibar imekabidhi madaraka yoyote kwa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano basi mahakama kuu ya zanzibar yaweza kutekeleza madaraka hayo kwa kiasi kile kile inavyoweza kutekeleza mahakama kuu ya jamhuri ya muungano
h usimamizi wa shughuli za mahakama msajili mkuu wa mahakama 
 kutakuwa na msajili mkuu wa mahakama ya jamhuri ya muungano atakayeitwa msajili mkuu wa mahakama atakayeteuliwa na rais kufuatia mapendekezo ya tume ya utumishi wa mahakama
 mtu anaweza kuteuliwa kuwa msajili mkuu wa mahakama endapo atakuwa na sifa zifuatazo a awe ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano mwenye sifa ya uadilifu tabia njema na uaminifu na b awe na shahada ya sheria kutoka chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa na mamlaka inayoshughulikia elimu ya juu katika jamhuri ya muungano na i awe amefanya kazi ya uhakimu katika mahakama za jamhuriya muungano au ii amekuwa mtumishi wa umma katika jamhuri ya muungano na amekuwa na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi
majukumu ya msajili mkuu wa mahakama 
 msajili mkuu wa mahakama atakuwa na majukumuyafuatayo a kusimamia utekelezaji wa shughuli za mahakama b kuratibu masuala ya mahakama na c majukumu mengine atakayopangiwa na jaji mkuu
 katika kutekeleza majukumu yake msajili mkuu wa mahakama ya tanzania atawajibika kwa jaji mkuu
 mtendaji mkuu wa mahakama 
 kutakuwa na mtendaji mkuu wa mahakama atakayeteuliwa na rais kutoka miongoni mwa majina matatu ya watumishi wa umma yaliyopendekezwa na tume ya utumishi wa mahakama
 mtu hatateuliwa kushika nafasi ya mtendaji mkuu wa mahakama isipokuwa tu kama ni a mtumishi mwandamizi wa umma b mwenye weledi na uzoefu katika masuala ya utawala na mambo ya fedha na c mwadilifu na mwenye tabia na mwenendo usiotiliwa shaka na jamii
majukumu ya mtendaji mkuu wa mahakama 
 mtendaji mkuu wa mahakama atakuwa na majukumu yafuatayo a katibu wa tume ya utumishi wa mahakama b ofisa masuuli wa mahakama c msimamizi mkuu wa mfuko wa mahakama d msimamizi wa masuala ya utawala ya mahakama na e kutekeleza kazi nyingine atakazopangiwa na jaji mkuu
 katika kutekeleza majukumu yake mtendaji mkuu wa mahakama atawajibika kwa jaji mkuu
sehemu ya tatu tume ya utumishi wa mahakama na mfuko wa mahakama a tume ya utumishi wa mahakama tume ya utumishi wa mahakama 
 kutakuwa na tume ya utumishi wa mahakama ambayo itakuwa na wajumbe kumi na moja watakaoteuliwa na rais kama ifuatavyo a jaji mkuu ambaye atakuwa mwenyekiti b mwanasheria mkuu wa serikali c mwenyekiti wa mahakamaya rufani d jaji mkuu wa zanzibar e jaji mmoja wa mahakama ya juu f jaji mmoja wa mahakama ya rufani g jaji kiongozi h mwakilishi wa chama cha wanasheria tanganyika i mwakilishi wa chama cha wanasheria zanzibar j wawakilishi wawili wa vitivo vya sheria kutoka vyuo vikuu mmoja kutoka tanzania bara na mmoja kutoka zanzibar watakaopendekezwa na vyuo vya elimu ya juu husika na k mtendaji mkuu wa mahakama ambaye atakuwa katibu
 tume ya utumishi wa mahakama inaweza kumualika mtu mwingine yeyote mwenye utaalamu mahsusi kushiriki katika kikao chochote cha tume isipokuwa mtu huyo hatakuwa na haki ya kupiga kura
 tume ya utumishi wa mahakama itaweka utaratibu wa kuendesha vikao vyake
 majukumu ya tume ya utumishi wa mahakama 
 tume ya utumishiwamahakama itaku wa na wajibu wa kuendeleza na ku wezesha uhu ru na wajibikaji wamahakama na utoaji haki wenye fanisi ma fanikio na wazi
 tumeyautumishiwamahakama itaku wa nawajibuwa a kupendekeza wa rai smajina ya watuwanaofaa kuteuli wa kuwa jajimkuu naibu jajimkuu mwenyekiti wamahakama ya ru fani makamu mwenyekiti wamahakama ya ru fani majaji wa mahakama ya juu mahakama ya ru fani na majaji wa mahakama kuu b kupitia na kupendekeza ma sharti ya utumi shiwamajaji wasajili mahakimu na watumi shiwengine wa mahakama iki wemo ma sualayanayohusu maadili nidhamu na ma slahiyao c kupendekeza serikalini hatua za kuima risha mahakama ili kuongeza fanisi katika utoaji haki na d kutekeleza majukumu yoyote itakayope wa kwa mujibu wakatiba hii au sheria
 atika kutekeleza majukumu yake tume ya utumishi wa mahakama ina weza kuka simu mada raka yake wa kamati mbalimbali zitakazound wa kwa mujibu washeria
 bila kuathiri ma sharti ya ibara ndogo ya b mapendekezo ya ma slahi wamajaji mahakimu na watumi shiwengine wamahakama yatawasilishwa kwenye chombo chenye jukumu la ku simamia ma slahi ya watumi shiwa umma
 bunge litatunga sheria itakayo weka ma sharti ya utekelezaji wa majukumu ya tume ya utumishi wa mahakama
uanachama katika vyama vya siasa 
itakuwa ni ma rufuku wajajiwamahakama ya juu jajiwa mahakama ya ru fani jaji wa mahakama kuu msajili mkuu wamahakama hakimu na mtendaji mkuuwamahakama ku wa mwanachama wa chama chochote cha siasa isipoku wa ataku wa na haki ya kupiga ku ra kuchagua viongozi katika vyombo vya wakilishi
b mfuko wa mahakama mfuko wa mahakama 
 utakuwa na mfuko wamahakama ya jamhu ri ya muungano ambao utaku wa chini ya simamizi wamtendaji mkuu wa mahakama
 mfukowamahakama ya jamhu ri yamuungano utatumika wa ajili ya kugha ramia shughuli za uta wala na uende shaji wamahakama ya jamhu ri ya muungano nashughuli nyingine muhimu katika utekelezaji wa majukumu ya mahakama
 serikali itahakiki sha kwamba katika kila bajeti ya wakawafedha waserikali inatenga wa ki wango kinachoto sha fedha ambazo zitaingiz wa katika mfukowamahakamayajamhu riyamuungano
 bunge litatunga sheria itakayo weka ma sharti kuhu su uende shajiwamfukowamahakamayajamhu riyamuungano
sura ya kumi na tatu utumishiwa ummakatikajamhuri ya muun gano misingi mikuu ya utumishi wa umma 
 kutakuwa na utumishi wa umma katika jamhuri ya muungano utakaozingatia misingi mikuu ifuatayo a kwamba utumishi wa umma ni dhamana kutoka kwa wananchi na hivyo mtumishi anatakiwa kutumikia wananchi kwa uadilifu uaminifu na unyenyekevu b kutoa huduma kwa umma kwa wakati kwa njia ya haki usawa na bila upendeleo na c kuhakikisha kwamba uteuzi na ajira katika nafasi mbalimbali unazingatia uwezo wa kitaaluma weledi maarifa ujuzi usawa wa kijinsia na uzoefu katika eneo husika na fursa kwa watu wenye ulemavu
 misingi ya utumishi wa umma iliyoainishwa katika ibara hii itazingatiwa na kutumika katika uteuzi wa kushika nafasi za madaraka ya uongozi katika a mamlaka katika mihimili ya dola b taasisi na idara zote za serikali na c mashirika makampuni na wakala wa serikali
 bunge litatunga sheria kuweka masharti ya utekelezaji wa misingi ya utumishi iliyoainishwa katika ibara ndogo ya 
ajira na uteuzi wa kiongozi na mtumishi wa umma katika taasisi za muungano 
 bila kuathiri masharti ya katiba hii ajira katika utumishi wa umma na uteuzi katika nafasi za madaraka ya uongozi na utumishi katika serikali ya jamhuri ya muungano na taasisi zake itatolewa na kufanyika kwa kuzingatia taaluma uadilifu na weledi
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya uteuzi wa kiongozi na mtumishi katika taasisi au wizara ya muungano utafanyika kwa kuzingatia uwakilishi wa pande mbili za muungano usawa wa jinsia na watu wenye ulemavu
tume ya utumishi wa umma 
 kutakuwa na tume ya utumishi wa umma itakayokuwa na mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wengine watano watakaoteuliwa na rais
 katika kuteua wajumbe wa tume ya utumishi wa umma rais atazingatia misingi ya utumishi wa umma iliyoainishwa katika ibara ya 
 sifa za mwenyekiti makamu mwenyekiti na mjumbe wa tume ya utumishi wa umma zitakuwa kama ifuatavyo a awe ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano b awe na shahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambulika kwa mujibu wa sheria c awe na uzoefu wa utumishi wa umma upeo mkubwa katika mambo ya utumishi utawala na mambo ya jamii kwa kipindi kisichopungua miaka kumi isipokuwa kwa mwenyekiti na makamu mwenyekiti wawe na uzoefu huo kwa kipindi kisichopungua miaka kumi na tano na d awe na heshima weledi uaminifu uadilifu na asiye na tabia au mwenendo wenye kutiliwa shaka najamii
katibu wa tume ya utumishi wa umma 
 kutakuwa na katibu wa tume ya utumishi wa umma ambaye atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa watumishi wa umma katika jamhuri ya muungano
 katibu wa tume ya utumishi wa umma atakuwa ndiye mkuu wa sekretarieti ya utumishi wa umma mtendaji mkuu na mtekelezaji wa majukumu ya kila siku ya tume
mamlaka na majukumu ya tume ya utumishi wa umma 
 tume ya utumishi wa umma itakuwa ni chombo cha juu chenye mamlaka ya nidhamu na uratibu wa mambo yote kuhusu utumishi wa umma
 majukumu ya tume ya utumishi wa umma yatakuwa ni a kupendekeza kwa rais majina ya watendaji wakuu wa kuteuliwa katika nafasi mbalimbali kwa mujibu wa katiba hii b kuhamasisha utekelezaji wa misingi ya utumishi wa umma c kushughulikia rufaa zinazowasilishwa na watumishi wa umma dhidi ya uamuzi wa mamlaka mbalimbali za nidhamu katika utumishi wa umma na d kutekeleza majukumu mengine yoyote kwa kadri yatakavyoainishwa katika sheria kuhusu masuala ya utumishi wa umma
 bunge litatunga sheria itakayoainisha utaratibu wa kuweka masharti ya utekelezaji wa kazi za tumeya utumishi wa umma
tume ya mishahara 
 kutakuwa na tume ya mishahara na maslahi ambayo itashughulikia mishahara na maslahi ya watumishi wa umma
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu muundo majukumu na mambo mengine kuhusu utekelezaji wa tume ya mishahara
sura ya kumi na nne uchaguzi katika vyombo vya uwakilishi na vyama vya siasa sehemu ya kwanza uwakilishi wa wananchi ushiriki katika uchaguzi na kura ya maoni 
 kila raia wa jamhuri ya muungano mwenye umri wa miaka kumi na nane au zaidi namwenye akili timamu ana haki ya kupiga kura na haki ya kuandikishwa na kushiriki kupiga kura katika uchaguzi au kura ya maoni
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya mamlaka ya kusimamia uchaguzi itazingatia misingi kwamba a wananchi wanatumia haki ya kisiasa kwa mujibu wa katiba hii b watu wenye ulemavu wanapewa fursa za uwakilishi c kunakuwa na haki ya kila raia kupiga kura kufuatana na utashi wa uwakilishi na kura sawa na d uchaguzi unakuwa huru na wa haki ambao i ni wa kura ya siri ii hauna matumizi ya nguvu vitisho vishawishi wala rushwa iii hauna matamshi au vitendo vinavyoashiria ukabila ukanda udini dharau na kashfa kwa jinsi au unyanyapaa kwa watu wenye ulemavu au makundi madogo katika jamii iv unaendeshwa na kusimamiwa na chombo huru na v unaendeshwa bila upendeleo au kuegemea upande wowote ulio makini na unaoonyesha uwajibikaji wa watendaji
 katika kutekeleza masharti ya ibara ndogo ya na mamlaka ya nchi itaweka utaratibu utakaowezesha a mamlaka zinazosimamia uchaguzi kutangaza majimbo kwa madhumuniya uchaguzi wa wabunge b uteuzi wa wagombea c uandikishaji wa wapiga kura d kuendesha na kusimamia uchaguzi na kura ya maoni na e utaratibu wa kufanya uchaguzi kuwa mwepesi wazi na unaozingatia mahitaji ya watu wenye mahitaji maalum
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya na kwa kuzingatia masharti kuhusu kupinga matokeo ya uchaguzi wa rais mgombea urais ana haki ya kufungua shauri mahakamani kupinga matokeo ya uchaguzi anayoamini yamekiuka masharti ya katiba hii au sheria
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu utekelezaji wa masharti ya ibara hii
mgombea huru 
 bila kuathiri masharti ya ibara ya na ibara ya mtu atakuwa na haki ya kuwa mgombea huru katika uchaguzi unaosimamiwa na tume huru ya uchaguzi
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kwa mgombea huru kuhusu a idadi ya wapiga kura wanaohitajika kumdhamini kwa ngazi ya nafasi anayogombea b kipindi ambacho amekoma kuwa mwanachama wa chama chochote cha siasa kabla ya siku ya uchaguzi c kutojiunga na chama cha siasa katika kipindi ambacho atakuwa kiongozi baada ya kuchaguliwa d utaratibu wa kuainisha vyanzo vya ndani na nje vya mapato ya kugharamia kampeni za uchaguzi e utaratibu wa kuainisha vigezo na sifa zitakazotumiwa kuwapata viongozi wa ngazi za juu kitaifa f kuweka wazi ilani ya uchaguzi inayoonesha mipango ya uendeshaji wa nchi g kuweka masharti yanayozuia sera zenye mrengo wa kuligawa taifa na h masharti mengine kwa kadri itakavyoonekana inafaa
sehemu ya pili tume huru ya uchaguzi a tume huru ya uchaguzi kuundwa kwa tume huru ya uchaguzi 
 kutaku wa na tume huru ya chaguzi ya jamhu ri ya muungano itakayoit wa tume huru ya uchaguzi
 tume huru ya uchaguzi itaku wa na mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wengine saba watakaoteuli wa na rai sbaada ya kupendekez wa nakamati ya uteuzi
 mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wa tume huru ya uchaguzi watashika madaraka mara baada ya kuapishwa na rais
 uteuzi wa mwenyekiti na makamu mwenyekiti wa tume huru ya uchaguzi utafanywa kwa misingi kwamba endapo mwenyekiti atateuliwa kutoka upande mmoja wa jamhuri ya muungano basi makamu mwenyekiti atateuliwa kutoka upande wa pili wa jamhuri ya muungano
 mwenyekiti na makamu mwenyekiti wa tume huru ya uchaguzi watakuwa na sifa zifuatazo a awe ni raia wa kuzaliwa na angalau mmoja kati ya wazazi wake ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano b awe ni mtu aliyewahi kushika nafasi ya madaraka ya jaji wa mahakama ya juu mahakama ya rufani au mahakama kuu na ameshika nafasi ya madaraka hayo kwa kipindi kisichopungua miaka mitano c awe ni mwaminifu mwadilifu na mwenye mwenendo usiotiliwa shaka na jamii d awe ni mtu ambaye hajawahi kushika nafasi ya madaraka ya juu katika chama cha siasa na e awe ni mtu ambaye hajawahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote lajinai
 mjumbe wa tume huru ya uchaguzi atakuwa na sifa zifuatazo a awe ni raia wa kuzaliwa na angalau mmoja kati ya wazazi wake ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano b awe ni mtu mwaminifu mwadilifu na mwenye mwenendo usiotiliwa shaka na jamii c awe ni mtu ambaye hajawahi kushika nafasi ya madaraka ya juu katika chama cha siasa d awe na shahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa kwa mujibu wa sheria na e awe ni mtu ambaye hajawahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai
 kw madhumuni ya ibara hii watuwafuatao ha wataku wa na sifa ya kuwa wajumbe wa tume huruyauchaguzi a mbunge wa bunge la jamhu ri ya muungano mjumbe wa baraza la wa wakilishi au diwani au b mtu ambaye ni mtumi shiwa umma
 uteuzi wa wajumbe wa tume huru ya uchaguzi utazingatia uwakilishiwa kila upande wajamhu ri yamuungano
kamati ya uteuzi 
 kutakuwa na kamati ya uteuzi wa mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wa tume huru ya uchaguzi itakayokuwa na wajumbe wafuatao a jaji mkuu wa jamhuriya muungano ambaye atakuwa ni mwenyekiti b jaji mkuu wa zanzibar ambaye atakuwa makamu mwenyekiti c spika wa bunge la jamhuri ya muungano d spika wa baraza la wawakilishi la zanzibar e jaji kiongozi na f mwenyekiti wa tume ya maadili ya uongozi
 mkurugenzi wa tume huru ya uchaguzi atakuwa katibu wa kamati ya uteuzi
 kamati ya uteuzi itakuwa na jukumu la kupokea na kuchambua majina ya watu walioomba kuwa wajumbe wa tume huru ya uchaguzi kwa mujibu wa utaratibu utakaoainishwa na sheria
 kwa kuzingatia masharti ya ibara ndogo ya kamati ya uteuzi mara baada ya kuchambua majina ya watu walioomba kuwa wajumbe wa tume huru ya uchaguzi itapendekeza kwa rais majina ya watu wanaofaa kuteuliwa kuwa wajumbe wa tume huru ya uchaguzi
 rais atateua mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wa tume huru ya uchaguzi kutoka miongoni mwa majina yaliyowasilishwa na kamati ya uteuzi
 bunge litatunga sheria ambayo pamoja na mambo mengine itaweka masharti kuhusu kiapo cha mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wengine wa tume huruya uchaguzi
muda wa mjumbe wa tume kushika madaraka 
 mjumbe wa tume huru ya uchaguzi atashika nafasi ya madaraka kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine kimoja cha miaka mitano
 mtu atakoma kuwa mjumbe wa tume huru ya uchaguzi endapo litatokea tukio lolote kati ya matukio yafuatayo a kujiuzulu b kutokuwa na uwezo wa kutekeleza majukumu yake kwa sababu ya maradhi c kukiuka kanuni za maadili ya uongozi wa umma d kutiwa hatiani kwa kosa ambalo adhabu yake ni kifungo gerezani kwa muda unaozidi siku saba e kupoteza sifa ya kuteuliwa kuwa mjumbe au f kufariki dunia
 kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa majukumu ya tume kutakuwa na kanuni za maadili kama zitakavyoainishwa na sheria
 endapo suala la kumuondoa mjumbe wa tume huru ya uchaguzi kwa kukiuka kanuni za maadili litajitokeza rais atateua kamati itakayoundwa na a jaji wa mahakama ya rufani ambaye atakuwa mwenyekiti b kamishna wa tume ya haki za binadamu na utawala bora c mjumbe wa tume ya maadili ya uongozi na uwajibikaji na d mawakili mmoja kutoka tanzania bara na mmoja kutoka zanzibar watakaopendekezwa na chama cha wanasheria tanganyika na chama cha wanasheria zanzibar na kamati hiyo itafanya uchunguzi wa suala hilo na kisha kutoa mapendekezo kwa rais
 endapo baada ya uchunguzi kamati itapendekeza kuwa mjumbe huyo aondolewe madarakani rais atamuondoa mjumbe huyo madarakani na endapo kamati itapendekeza kuwa mjumbe huyo asiondolewe suala la kumuondoa mjumbe huyo litakoma
 kamati itaweka utaratibu wa kufanya uchunguzi
wajibu wa tume huru ya uchaguzi 
 tume huru ya uchaguzi itakuwa na wajibu wa a kusimamia na kuendesha shughuli zote za uchaguzi wa rais na wabunge katika jamhuri ya muungano b kusimamia na kuendesha kura ya maoni c kusimamia na kuratibu uandikishaji wa wapiga kura katika jamhuriya muungano d kugawa na kutangaza majimbo ya uchaguzi wa wabunge wa bunge la jamhuri ya muungano na e kutangaza matokeo ya uchaguzi wa rais na wabunge au matokeo ya kuraya maoni
 tume huru ya uchaguzi itakuwa na wajibu wa kutoa elimu ya mpiga kura wakati wa uchaguzi au kura ya maoni na kuratibu utoaji wa elimu ya uraia kuhusu uchaguzi au kura ya maoni na kusimamia asasi za kiraia taasisi jumuiya au makundiya watuyatakayotoa elimu hiyo
 tume huru ya uchaguzi pia ina wajibu wa kuhakikisha kuwepo kwa a uhuru wa wananchi katika kutumia haki ya uchaguzi na kuchaguliwa kupitia vyama vya siasa au mgombea huru b uzingatiaji wa misingiya upigaji kura wa mtu mmoja kura moja na c uchaguzi huru na wa haki
 tume huru ya uchaguzi inaweza kutekeleza shughuli zake bila kujali kwamba kuna nafasi ya madaraka ya mjumbe iliyo wazi miongoni mwa wajumbe au kwamba mjumbe yeyote hayupo lakini kila uamuzi wa tume huru ya uchaguzi ni lazima uungwe mkono na wajumbe walio wengi kati ya idadi ya wajumbe wote wa tume huru ya uchaguzi
 katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii tume huru ya uchaguzi haitalazimika kufuata amri maagizo au maoni ya mtu yeyote mamlaka yoyote ya serikali chama cha siasa taasisi au asasi yoyote
 katika utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii tume huru ya uchaguzi itashauriana mara kwa mara na tume ya uchaguzi ya zanzibar
 itakuwa ni marufuku kwa watu wanaohusika na uchaguzi kujiunga na chama chochote cha siasa isipokuwa tu kwamba kila mmoja wao atakuwa na haki ya kupiga kura katika uchaguzi au kuraya maoni
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya watu wanaohusika na uchaguzi au kura ya maoni ni a mwenyekiti wa tume b makamu mwenyekiti wa tume c wajumbe wote wa tume d mkurugenzi wa uchaguzi pamoja na watumishi wote wa tume na e wasimamizi wote wa uchaguzi
malalamiko kuhusu uchaguzi 
 tume huru ya uchaguzi itasimamia na kutatua mapema iwezekanavyo malalamiko yanayohusu kuteuliwa kwa mgombea katika uchaguzi
 kesi za malalamiko kuhusu uchaguzi wa wabunge zitafunguliwa mahakama kuu mapema iwezekanavyo baada ya tume huru ya uchaguzi kutangaza matokeo na kwa vyovyote vile si zaidi ya muda ulioainishwa katika sheria za nchi
b mkurugenzi wa uchaguzi uteuzi wa mkurugenzi wa uchaguzi 
 kutaku wa na mkurugenzi wauchaguzi atakayeteuli wa na rai baada ya kupendekez wa na tume ya utumishiwaumma
 mkurugenziwauchaguzi ataku wa nasifa zifuatazo a we ni raiawa kuzali wa na angalau mmoja kati ya wazazi wake ni raiawa kuzali wawajamhu ri yamuungano b we ni mt umwamini fu wadilifu na wenye wenendo usiotiliwashaka najamii c we ni mt uambaye haja wahi ku shika na fasi ya mada raka ya juu katika chama cha siasa d we na shahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambuli wa kwa mujibuwasheria na e we ni mt uambaye haja wahi kuti wa hatiani wa kosa lolote la jinai
majukumu ya mkurugenzi wa uchaguzi 
 mkurugenzi wa uchaguzi atakuwa ndiye msimamizi na mtekelezaji mkuu wa majukumu ya kila siku ya tume huru ya uchaguzi kuhusiana na masuala ya uchaguzi uandikishaji wa wapiga kura na uendeshaji wa kura ya maoni
 mkurugenzi wa uchaguzi atatekeleza majukumu yake kwa kufuata utaratibu utakaoainishwa na sheria kuhusu masualaya uchaguzi na kuraya maoni
 mkurugenzi wa uchaguzi atatekeleza majukumu yake kwa kusaidiwa na watendaji ambao ni watumishi wa umma kwa kadri itakavyohitajika
 katika kutekeleza majukumu yake mkurugenzi wa uchaguzi atawajibika kwa tume huruya uchaguzi
 sehemu ya tatu usajili na usimamizi wa vyama vya siasa a vyama vya siasa usajili wa vyama vya siasa 
 chama cha siasa kinaweza kufanya shughuli za siasa endapo kitasajiliwa kwa mujibu wa sheria
 haitakuwa halali kwa chama chochote cha siasa kusajiliwa ambacho kutokana na katiba au serayake a kinakusudia kukuza au kupigania maslahi ya i imani au kundi lolote la dini ii kundi lolote la kikabila mahali watu watokeapo rangi au jinsi iii eneo fulani tu katika sehemuyoyoteya jamhuriya muungano b kinapigania kuvunjwa kwa jamhuri ya muungano c kinakubali au kupigania matumizi ya nguvu au mapambano kama njia za kufikia malengo yake ya kisiasa d kinapigania au kinakusudia kuendesha shughuli zake za kisiasa katika sehemu moja tu ya jamhuri ya muungano au e hakiruhusu uongozi wake kuchaguliwa kwa kuzingatia jinsi watu wenye ulemavu na uwakilishi wa pande zote mbili za muungano kwa njia za kidemokrasia
 bila kuathiri sheria zinazohusika ni marufuku kwa mtu yeyote kulazimishwa kujiunga na chama chochote au kwa chama cha siasa kukataliwa kusajiliwa kwa sababu tu ya itikadi au falsafa
 bunge linaweza kutunga sheria kuhusu mipaka na vigezo vilivyowekwa na masharti ya ibara ndogo ya kuhusu uhuru na haki ya watu kushirikiana na kujumuika
 mambo yote yanayohusu uandikishaji na uendeshaji wa vyama vya siasa nchiniyatasimamiwa kwa mujibu wa mashartiya katiba hii
b msajili wa vyama vya siasa uteuzi wa msajili wa vyama vya siasa 
 kutakuwa na msajili wa vyama vya siasa atakayeteuliwa na rais miongoni mwa orodha ya watu watatu watakaopendekezwa na tume ya utumishi wa umma
 msajili wa vyama vya siasa atakuwa na sifa zifuatazo a awe ni raia wa kuzaliwa wa jamhuriya muungano b awe ni mwaminifu mwadilifu na mwenye mwenendo usiotiliwa shaka na jamii c awe ni mtu ambaye hajawahi kushika nafasi ya madaraka ya juu katika chama cha siasa na d awe na shahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa kwa mujibu wa sheria
 naibu msajili wa vyama vya siasa 
 kutakuwa na naibu msajili wa vyama vya siasa atakayeteuliwa na rais miongoni mwa orodha ya watu watatu watakaopendekezwa na tume ya utumishi wa umma
 mtu atateuliwa kuwa naibu msajili wa vyama vya siasa endapo ana sifa zilizotajwa katika ibaraya 
 naibu msajili wa vyama vya siasa atakuwa ndiye msaidizi mkuu wa msajili wa vyama vya siasa katika kutekeleza majukumu yake
wajibu wa msajili na naibu msajili wa vyama vya siasa 
 msajili na naibu msajili wa vyama vya siasa watakuwa na wajibu wa a kusimamia na kuratibu uandikishaji na shughuli za vyama vya siasa kwa mujibu wa masharti ya katiba na sheria b kutayarisha na kuchapisha taarifa za kila mwaka kuhusu ripoti za ukaguzi wa fedha kwa kila chama cha siasa na c kusimamia fedha za vyama vya siasa
 msajili na naibu msajili wa vyama vya siasa watatekeleza majukumu yao kwa mujibu wa katiba hii na kwa kufuata utaratibu utakaoainishwa na sheria itakayotungwa na bunge
sura ya kumi na tano taasisi za uwajibikaji sehemu ya kwanza tume ya maadili ya viongozi wa umma tume yamaadili ya viongozi wa umma 
 kutaku wa na tume ambayo itait wa tume ya maadili ya viongozi wa umma itakayoku wa na mwenyekiti na makamu mwenyekiti na wajumbe wengine wasiozidi saba
 mw enyekiti na makamu mwenyekiti wa tume ya maadili ya viongozi wa umma atateuli wa na rai skutoka miongoni mwa majina yatakayopendekez wa nakamati ya uteuzi
 mw enyekiti na makamu mwenyekiti watashika mada raka baadaya kuapishwa na rais
 sifa zamwenyekiti wa tume zitaku wa kama fuatavyo a we niraiawa kuzali wawajamhu ri yamuungano ambaye angalau mmoja kati ya wazazi wake ni raia wa kuzaliwa wa jamhu ri ya muungano b mtu wenyeshahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambulika kwa mujibu washeria c mtu wenye uzoe fu katika utumi shiwa umma wa kipindi kisichopungua miaka kumi na tano d mtu wenye he shima weledi uamini fu uadili fu na siye na tabia au mwenendo wenye kutili washaka na jamii na e we ni mt uambaye haja wahi kuti wa hatiani wa ko sa lolote lajinai
 sifa za makamu mwenyekiti zitaku wa kama zilivyoaini shwa katika ibara ndogoya 
uteuzi na sifa za mjumbe 
 mjumbe wa tume ya maadili ya viongozi wa umma atateuli wa na rai sbaada ya kupendekez wa na kamati ya uteuzi
 sifa za mjumbe wa tume ya maadili ya viongozi wa umma zitaku wa kama fuatavyo a awe niraiawa kuzali wawajamhu ri yamuungano b mtu wenye shahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambulika wa mujibuwasheria c mtu wenye uzoe fu kwenye uongozi wa kipindi ki sichopu ngua miaka kumi d mtu wenye he shima weledi uamini fu uadili fu na siye na tabia aumwenendo wenye kutili washaka najamii na e awe ni mtu ambaye hajawahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai
kamati ya uteuzi 
kutaku wa na kamati ya uteuzi ambayo itaku wa na wajumbe wafuatao a jaji mkuu wa jamhuri ya muungano b jaji mkuu wa zanzibar c jaji kiongozi d mwanasheriamkuuwaserikaliya jamhuriya muungano na e mwanasheriamkuuwa serikali ya mapinduzi ya zanzibar
majukumu ya tume 
 majukumu ya tume ya maadili ya viongozi wa umma yatakuwa ni kufuatilia na kuchunguza tabia na mwenendo wa viongozi wa umma kwa madhumuni ya kusimamia na kuhakikisha kuwa maadili na miiko ya uongozi wa umma inazingatiwa inalindwa na kuheshimiwa katika utumishi wa serikali bunge mahakama taasisi na idara nyingine zote za umma
 bila kuathiri masharti ya jumla ya ibara ndogo ya majukumu mahsusi ya tume yatakuwa ni a kusimamia maadili katika utumishi wa umma b kuchunguza tabia na mwenendo wa kiongozi wa umma na kuchukua hatuapale inapostahili na c kusimamia sheria kuhusu maadili ya viongozi wa umma
 bunge litatunga sheria kwa ajili ya utekelezaji wa masharti ya ibara hii
muda wa mjumbe wa tume kushika madaraka 
 mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wengine wote kila mmoja atashika madaraka yake kwa kipindi cha miaka mitatu au kipindi kingine cha chini ya miaka mitatu kama itakavyoainishwa katika barua ya uteuzi ikizingatiwa kwamba uteuzi wa wajumbe wa tume utafanywa kwa namna ambayo wajumbe wa tume hawataanza au kumaliza muda wao kwa wakati mmoja
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya mwenyekiti makamu mwenyekiti au mjumbe wa tume anaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine kimoja tu cha miaka mitatu
 mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wa tume wakati watakapokuwa madarakani hawataruhusiwa kuteuliwa kuchaguliwa au kushika nafasi nyingine yoyote ya madaraka
uhuru wa tume 
 tume itaku wa huru na wa mantiki hiyo haitaingili wa na mtu au mamlaka yoyote katika utekelezaji wa majukumu yake
 bunge litatunga sheria itakayo weka ma sharti kuhu su a uta ratibu wa utekelezaji wa majukumu ya tume b utayarishaji na utoajiwa taarifa za tume c uta ratibu wa utoaji wa mapendekezo na maamuzi ya tume d muda wa kukaa madarakani na kuondolewa madarakani kwa mjumbe wa tume e watumi shiwa tume na f ma suala mengine muhimu yanayoihu su tume
uwezeshaji wa nyenzo na rasilimali 
serikali itahakikisha kuwa tume ya maadili ya viongozi wa umma inapatiwa fedha nyenzo na rasilimali watu ili kutekeleza kazi na wajibu wake kwa ufanisi
sehemu ya pili tume ya haki za binadamu na utawala bora tume ya haki za binadamu na utawala bora 
 kutakuwa na tume itakayoitwa tume ya haki za binadamu na utawala bora itakayokuwa na mwenyekiti makamu mwenyekiti na makamishna wasiozidi saba
 mwenyekiti makamu mwenyekiti na makamishna wa tume ya haki za binadamu na utawala bora watateuliwa na rais kutoka miongoni mwa majina yaliyopendekezwa na kamati ya uteuzi
 mwenyekiti na makamu mwenyekiti watashika madaraka baada ya kuapishwa na rais
sifa za mwenyekiti makamu mwenyekiti na kamishna wa tume 
 sifa za mwenyekiti makamu mwenyekiti wa tume ya haki za binadamu na utawala bora zitakuwa kama ifuatavyo a awe ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano b mtu mwenye shahada ya sheria kutoka chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa na sheria c mtu mwenye kuheshimu haki za binadamu d mtu mwenye uzoefu wa utumishi wa umma upeo mkubwa katika mambo ya haki za binadamu utawala au mambo ya jamii kwa kipindi kisichopungua miaka kumi na e mtu mwenye heshima weledi uaminifu uadilifu na asiye na tabia au mwenendo wenye kutiliwa shaka na jamii
 sifa za kamishna wa tume zitakuwa kama ifuatavyo a awe ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano na angalau mmoja katiya wazazi wake ni raia wa kuzaliwa wa jamhuriya muungano b mtu mwenye shahada ya chuo cha elimu ya juu kinachotambuliwa na sheria c mtu mwenye kuheshimu haki za binadamu d mtu mwenye uzoefu usiopungua miaka kumi ikiwa angalau ana sifa ya masuala ya sheria haki za binadamu utawala siasa au mambo yajamii na e mtu mwenye heshima weledi uaminifu uadilifu na asiye na tabia au mwenendo wenye kutiliwa shaka na jamii
kamati ya uteuzi 
 kutakuwa na kamati ya uteuzi wa mwenyekiti makamu mwenyekiti na makamishna wa tume ya haki za binadamu na utawala bora itakayokuwa na wajumbe wafuatao a jaji mkuu wa jamhuri ya muungano ambaye atakuwa ni mwenyekiti b jaji mkuu wa zanzibar ambaye atakuwa ni makamu mwenyekiti c spika wa bunge la jamhuri ya muungano d spika wa baraza la wawakilishi la zanzibar na e naibu mwanasheria mkuu wa serikali ambaye atakuwa ni katibu
 kamati ya uteuzi itakuwa na jukumu la kupokea na kuchambua majina ya watu walioomba kuwa mwenyekiti makamu mwenyekiti na kamishna wa tume ya haki za binadamu na utawala bora kwa mujibu wa utaratibu utakaoainishwa na sheria
 kutakuwa na sekretarieti ya tume itakayoongozwa na katibu mtendaji atakayeteuliwa na rais kutokana na orodha ya majina ya watu watatu waliopendekezwa na tume ya haki za binadamu na utawala bora
kazi na majukumu ya tume 
 kazi na majukumuya tumeyatakuwa kama ifuatavyo a kuhamasisha hifadhi ya haki za binadamu na wajibu kwa jamii kwa mujibu wa katiba na sheria b kuhamasisha kulinda na kufuatilia utekelezaji wa usawa wa jinsia na ulinganifu kwa ujumla katika maendeleoya taifa c kupokea malalamiko juu ya uvunjaji wa haki za binadamu kwa ujumla d kuchunguza uvunjaji wa haki za binadamu na ukiukwaji wa misingi ya utawala bora na kutoa mapendekezo yatakayowezesha kurekebisha kasoro zilizopo e kufanya utafiti na kutoa elimu kwa umma kuhusu haki za binadamu na utawala bora f kufungua mashauri mahakamani ili kuzuia vitendo vya uvunjaji wa haki za binadamu au kurekebisha haki inayotokana na uvunjwaji huo wa haki za binadamu au ukiukwaji wa misingi ya utawala bora g kuchunguza mwenendo wa mtu yeyote anayehusika au taasisi yoyote inayohusika na masharti ya ibara hii katika utekelezaji wa kawaida wa madaraka ya kazi au majukumu yake au utekelezaji unaokiuka madaraka hayo h kutoa ushauri kwa serikali na vyombo vingine vya umma kuhusu haki za binadamu na utawala bora na i kuchukua hatua zinazostahiki kwa ajili ya kukuza na kuendeleza usuluhishi miongoni mwa watu na taasisi mbalimbali wanaofika au kufikishwa mbele ya tume
 bila kuathiri masharti mengine ya ibara hii bunge laweza kutunga sheria kwa mujibu wa masharti ya sura hii kwa ajili ya kuweka masharti kuhusu mamlaka ya tume utaratibu wa kuendesha shughuli zake na kuhusu kinga za kisheria watakazokuwa nazo makamishna na watumishi wa tume kwa makusudi ya kuwawezesha kutekeleza kazi zao bila ya kukiuka sheria
 kwa madhumuni ya kutekeleza majukumu yake tume haitachunguza mamboyafuatayo a jambo lolote ambalo liko mbele ya mahakama au chombo kingine cha kimahakama b jambo lolote linalohusu uhusiano au ushirikiano kati ya serikali na serikaliya nchiyoyoteya nje au shirika la kimataifa c jambo linalohusu madaraka ya rais kutoa msamaha au d jambo jingine lolote lililotajwa na sheria yoyote
muda wa mwenyekiti makamu mwenyekiti na kamishna wa tume kushika madaraka 
 mwenyekiti makamu mwenyekiti na kamishna wa tume kila mmoja atashika madaraka yake kwa kipindi cha miaka mitatu au kipindi kingine cha chini ya miaka mitatu kama itakavyoainishwa katika barua ya uteuzi ikizingatiwa kwamba uteuzi wa makamishna wa tume utafanywa kwa namna ambayo hawataanza au kumaliza muda wao kwa wakati mmoja
 bila kuathiri masharti ya ibara ndogo ya mwenyekiti makamu mwenyekiti au kamishna wa tume anaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine kimoja tu cha miaka mitatu
 mtu yeyote akiteuliwa kuwa kamishna wa tume atalazimika kuacha mara moja madaraka katika chama chochote cha siasa au madaraka ya aina nyingine yoyote yatakayotajwa kwa ajili hiyo na sheria itakayotungwa na bunge
kuondolewa madarakani kwa mwenyekiti makamu mwenyekiti au kamishna wa tume 
 mwenyekiti makamu mwenyekiti au kamishna wa tume anaweza kuondolewa madarakani kwa a kutokuwa na uwezo wa kutekeleza majukumu yake kwa sababu ya maradhi b kukiuka kanuni za maadiliya viongozi wa umma c kukiuka miiko ya uongozi wa umma d kukosa weledi e utovu wa nidhamu au f kutiwa hatiani kwa makosa ya jinai yanayohusiana na kukosa maadili au kukosa uaminifu
 mwenyekiti makamu mwenyekiti au kamishna wa tume hata weza kuondole wa madarakani sipokuwa kwa mujibu wa ma sharti ya ibara ndogo ya na 
 endapo rai sataridhika wamba suala la kumuondoa mada rakani mwenyekiti makamu mwenyekiti au kamishna wa tume linahitaji kuchunguz wa basi rais ataunda kamati maalum itakayochunguza suala hilo
 amati maalum iliyoundwa na rais itachunguza suala linalohitaji kuchunguzwa na kutoa mapendekezo yake kwa rais kwa ajili ya uamuzi
 uhuru wa tume 
 tume itakuwa huru na haitaingiliwa na mtu au mamlaka yoyote katika utekelezaji wa majukumu yake
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu a utaratibu wa utekelezaji wa majukumuya tume b utayarishaji na utoaji wa taarifa za tume c utaratibu wa utoaji wa mapendekezo na maamuzi ya tume d watumishi wa tume na e masuala mengine muhimuyanayoihusu tume
uwezeshaji wa nyenzo na rasilimali 
serikali itahakikisha kuwa tume ya haki za binadamu na utawala bora inapatiwa fedha nyenzo na rasilimali watu ili kutekeleza kazi na wajibu wake kwa ufanisi
sehemu ya tatu mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali uteuzi wa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
 kutakuwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ambaye atateuliwa na rais
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atateuliwa kutoka katika orodha ya majina matatu ya watumishi wa umma yaliyopendekezwa na tume ya utumishi wa umma
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atashika nafasi ya madaraka yake baada ya kuapishwa na rais
sifa za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
mtu anaweza kuteuliwa kuwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ana sifa zifuatazo a ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano b amefuzu mafunzo ya juu ya uhasibu na kusajiliwa na mamlaka husika c ana uzoefu usiopungua miaka kumi na tano katika masuala yanayohusu ukaguzi wa hesabu za serikali d ni mtu ambaye hajawahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote lajinai na e ni mtu mwenye weledi uaminifu uadilifu na asiye na mwenendo unaotiliwa shaka na jamii
kazi na majukumu ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali 
 kazi na majukumu ya mdhibiti na mkaguzi mkuuwahesabu zaserikali yataku wa ni a kuhakiki sha kwamba fedha zozote zinazoku sudiwa kutole wa kutoka mfuko mkuu wahazina matumizi yake yameidhini shwa na kwamba zitatole wa kwa mujibu wa ma sharti ya katiba hii na iwapo ataridhika wamba ma sharti hayo yatatekelez wa ipa savyo basi ataidhini shafedha hizo zitole we b kuhakikisha kwamba fedha zote ambazo matumizi yake yameidhinishwa yatokane na fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina au fedha ambazo matumizi yake yameidhinishwa na sheria na wamba zimetumika wa ajili ya shughuli zilizohu sika na matumizi ya fedha hizo na matumizi hayo yame fanywa kwa kufuata idhini iliyotole wa kuhu su matumizi hayo na c angalau ma ra moja kila waka ku fanya ukaguzi na kutoa taa rifa kuhu su i he sabu za serikali ya jamhu ri ya muungano hesabu za vyama vya siasa na hesabu za serikali za mitaa ii he sabu zinazo simami wa na taa sisi na wakala waserikali ya jamhu ri yamuungano iii he sabu za mahakama ya jamhu ri yamuungano na iv he sabu za bunge la jamhu ri yamuungano
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali ataku wa huru katika utekelezaji wa kazi na majukumu yake na hataingili wa na mtu au mamlaka yoyote katika utekelezaji wa kazi zake
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali au mtu yeyote aliye ruhusiwanamdhibitinamkaguzimkuu ahesabuzaserikali ataku wa na haki ya kuchunguza vitabu kumbukumbu hati nyingine zozote zinazohusika na hesabu za aina yoyote iliyotaj wa katika ibara ndogo ya 
 dhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali atawasilisha warais kila taarifa atakayotoa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 baada ya kupokea taa rifa hiyo rai satawaagiza watu wanaohu sikawawasilishe taa rifa hiyo wenye kikao cha wanza cha bunge kitakacho fanyika baada ya rai skupokea taarifa hiyo na itabidi iwasilishwe katika kikao hicho kabla ya kupita sikusaba tangu siku ile ulipoanza mkutano huo na wapo rai shatachukua hatua za ku wasilisha taa rifa hiyo waspika basimdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali ata wasilisha taa rifa hiyo waspika ambaye ata wasilisha taarifa hiyo wenye unge
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali ataku wa pia na jukumu la kutekeleza kazi na shughuli nyingine na ataku wa na mada raka mengine ya namna mbalimbali kama itakavyoelez wa na sheria kuhu su hesabu za serikali ya jamhu ri ya muungano he sabu za vyombo vya umma au he sabu za mashirika
 atika kutekeleza mada raka yake wa mujibu wa ma sharti ya ibara ndogo ya na yaibara hii mdhibiti na mkaguzi mkuuwa hesabu za serikali hatalazimi kakufuata am ri aumaagizo ya mtu wingine yeyote au ida ra yoyote ya serikali lakini maelezo hayo ya iba ra hii ndogo hayataizuia mahakama nayo kutumia madaraka yake kwa ajili ya kuchunguza kama mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali ametekeleza mada raka yake wa mujibu wa ma sharti ya katiba hii au sivyo
 bunge litatunga sheria itakayo simamia pamoja na mambo mengine mamlaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuuwahesabu za serikali
muda wa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kushika 
 muda wa kukaa madarakani kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kushika madaraka utakuwa ni kipindi cha miaka saba
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya mdhibiti na mkaguzi madaraka mkuu wa hesabu za serikali anaweza kujiuzulu nafasi ya madaraka yake kwa kutoa taarifa ya siku thelathini kwa rais
kuondole wa mada rakani wa mdhibiti na mkaguzi mkuuwa hesabu za serikali 
 dhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali anaweza kuondole wa mada rakani wa a kutoku wa na wezo wa kutekeleza majukumu yake wa sababu ya ma radhi b kukiuka kanuni za maadili ya uongozi wa umma c kukiuka miikoyauongoziwaumma d kuko saweledi e utovu wa nidhamu au f kutiwa hatiani kwa makosa ya jinai yanayohusu kukosa maadili au uaminifu
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali hata weza kuondole wa madarakani sipokuwa kwa mujibu wa ma sharti ya ibara ndogo ya na 
 endapo rais ataridhika kwamba suala la kumuondoa madarakani mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali linahitaji kuchunguzwa a atateua kamati maalum ambayo itaku wa na mwenyekiti na wajumbe wengine wasiopungua watatu mjumbe mmoja kutoka mamlaka ya uhasibu nchini wajumbe wawili ambao angalau mmoja kati yao awe ni jaji au mtualiyepata ku wa jaji wamahakama ya juu mahakama ya ru fani au mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar b amati maalum itachunguza shauri na kutoa taa rifa kwa rai sna itamshauri rai skama mdhibiti na mkaguzi mkuuwahesabuza serikali aondole we mada rakani au la
 endapo kamati maalum itam shauri rai skwamba mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali aondole we mada rakani ba si rai atamuondoa mada rakani
 wakati suala la kumuondoa mada rakani mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali limepelek wa kwenye kamati maalum wa ajili ya uchunguzi rai satam simami sha kazi mdhibiti na mkaguzi mkuuwahesabu za serikali
 raisatafuta uamuzi wa kum simami sha kazi mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali endapo kamati maalum itamshauri rai skwamba mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali siondole we mada rakani
uwezeshaji wa nyenzo na rasilimali 
serikali itaweka utaratibu utakaowezesha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali kupati wafedha nyenzo na rasilimali watu kulingana na uwezo wa kibajeti wa serikali ili kulinda uhu ruwake katika kutekeleza kazi na majukumu yake wa ufanisi
 sura ya kumi na sita masharti kuhusu fedha za jamhuri ya muungano a mfu komkuuwa ha zinana fed haza jam huri yamuun gano misingi ya matumizi ya fedha za umma 
misingi ifuatayo itaongoza matumizi ya fedha za umma katika jamhuri ya muungano wa tanzania a fedha za umma zitatumika kwa uwazi umakini na kwa uwajibikajipamoja na kuzingatia ushiriki wa wananchi kupitia wawakilishi wao b mfumo wa fedha za umma utalenga kuwepo kwa i utozwaji kodi usio wa upendeleo au ubaguzi ii bajeti ya serikali inayoweka vipaumbele kwa makundi na maeneoyaliyo nyuma kimaendeleo c matumizi ya rasilimali na mikopo ya taifa yatazingatia ustawi linganifu kwa faida ya kizazi cha sasa na vizazi vijavyo na d taarifa za usimamizi wa fedha za umma zitatolewa katika lugha inayoeleweka kwa wananchi
akaunti ya fedha ya pamoja 
serikali ya jamhuri ya muungano itatunza akaunti maalum itakayoitwa akaunti ya fedha ya pamoja na ambayo itakuwa ni sehemu ya mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya jamhuri ya muungano ambamo kutawekwa fedha yote itakayochangwa na serikali mbili kwa kiasi kitakachoamuliwa na tume ya pamoja ya fedha kwa mujibu wa sheria itakayotungwa na bunge kwa madhumuni ya shughuli za jamhuri ya muungano kwa mamboya muungano
tume ya pamoja ya fedha 
 kutakuwa na tume ya pamoja ya fedha yenye wajumbe wasiozidi saba watakaoteuliwa na rais wa jamhuri ya muungano kwa kushauriana na rais wa zanzibar ambapo wajumbe watatu watatoka zanzibar na wajumbe wanne watatoka tanzania bara
 majukumu ya tume ya pamoja ya fedha yatakuwa ni a kuchambua mapato na matumizi yanayotokana na au yanayohusu utekelezaji wa mambo ya muungano na kutoa mapendekezo kwa serikali zote mbili kuhusu mchango na mgawo wa kila mojawapo ya serikali hizo b kuchunguza kwa wakati wote mfumo wa shughuli za fedha wa jamhuri ya muungano na pia uhusiano katika mambo ya kifedha kati ya serikali hizo mbili na c kutekeleza majukumu mengine ambayo rais ataipatia tume au kama rais atakavyoagiza na kwa mujibu wa sheria itakayotungwa na bunge
 kwa madhumuni ya ibara hii bunge litatunga sheria itakayoainisha na kufafanua a masharti na taratibu za utekelezaji wa majukumu b masharti kuhusu wajumbe wa tume c muundo na majukumu ya sekretarieti d taratibu za uwasilishaji wa taarifa za akaunti ya pamoja ya fedha na taarifa nyingine za tume kuhusu utekelezaji wa majukumu kwa mujibu wa katiba hii na e mambo mengine yote yanayohusu tume ya pamoja ya fedha
mfuko mkuu wa hazina 
kutaku wa na mfukomkuuwahazina waserikali ya jamhu ri ya muungano utakaoit wa mfuko mkuu wahazina ambamo fedha zote zitakazopatikana kwa njia mbalimbali zitawekwa sipoku wa a fedha ambazo zimetaj wa katika sheria ku wa zitumike wa shughuli maalum au zi wekwe katika fuko wingine wa ajili ya matumizi maalum au b fedha ambazo wa mujibu washeria taasisi zaserikali zime ruhusiwa kuku sanya na kubaki nazo wa ajili ya kugha ramia uende shajiwa taasisi hizo
masharti ya kutoa fedha za matumizi katika mfuko mkuu wa hazina 
 fedha zina weza kutole wa kutoka katika mfuko mkuu wa hazina wa ajili ya matumizi wa kuzingatia ma sharti yafuatayo a fedha hizo zi we kwa ajili ya matumizi ambayo yameidhini shwa ku wa yatokane na fedha zilizomo katika mfuko mkuu wahazina na idhini hiyo we imetole wa kwa mujibu wakatiba hii au sheria na b fedha hizo zi we kwa ajili ya matumizi ambayo yameidhini shwa na sheria inayohusu matumizi ya fedha ya serikali itakayotungwa mahsusi na bunge au sheria nyingine yoyote iliyotung wa na bunge
 kw kuzingatia ma sharti ya ibara ndogo ya fedha zilizomo katika mfuko mkuu wahazina zitatole wa kutoka mfuko huo wa ajili ya matumizi wa kuzingatia ma sharti kuwa matumizi hayo ya we yameidhini shwa na mdhibiti na mkaguzi mkuuwahesabu za serikali
 fedha zilizomo katika fuko maalum wowote waserikali isipoku wamfuko mkuu wahazina hazitatole wa kutoka fuko huo wa ajili ya matumizi sipoku wa kwa mujibu washeria inayoidhini sha matumizi hayo
utaratibu wa kuidhinisha matumizi ya fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina 
 rais atatoa maagizo kwa watu wanaohusika watayarishe na kuwasilisha kwenye bunge katika kila mwaka wa fedha wa serikali makadirio ya mapato na matumizi ya serikali ya jamhuri ya muungano kwa ajili ya kipindi cha mwaka wa fedha wa serikali unaofuata
 makadirio ya mapato na matumizi ya serikali ya jamhuri ya muungano yaliyotayarishwa kwa mujibu wa ibara ndogo ya yatawasilishwa kwanza kwenye kamati husika ya bunge kwa ajili ya kufanyiwa tathimini na uchambuzi
 kamati ya bunge iliyopelekewa makadirio ya mapato na matumizi ya serikali kwa mujibu wa ibara ndogo ya yaweza kukaribisha na kupokea maoni na ushauri kutoka kwa wadau mbalimbali kuhusu makadirio hayo na baada ya kukamilisha tathmini na uchambuzi wa mapato na matumizi ya serikali ya jamhuri ya muungano kamati itaandaa taarifa yake kuhusu makadirio ya serikali na kisha kuiwasilisha bungeni
 baada ya bunge kujadili na kuyakubali makadirio ya mapato na matumizi ya serikali yaliyowasilishwa kwa mujibu wa ibara ndogo ya serikali itawasilisha kwenye bunge muswada wa sheria unaohusu matumizi ya fedha ya serikali kwa ajili ya kuidhinisha matumizi ya fedha kutoka mfuko mkuu wa hazina zitakazogharamia shughuli mbalimbali za serikali zinazohusu makadirio hayo
 ikiwa katika mwaka wa fedha wowote inaonekana kwamba a fedha za matumizi zilizoidhinishwa na sheria inayohusu matumizi ya fedha ya serikali kwa ajili ya kugharamia shughuli mahsusi hazitoshi b imekuwa lazima kulipa gharama za shughuli ambayo haikupangiwa fedha za matumizi kwa mujibu wa sheria za nchi c kuna fedha ambazo zimetumiwa kwa ajili ya shughuli mahsusi kwa kiasi kinachozidi kiwango cha matumizi kilichoidhinishwa na sheria inayohusu matumiziya fedhaya serikali kuhusu shughuli hiyo au d fedha zimetumiwa kulipia gharama za shughuli ambayo haikupangiwa fedha za matumizi kwa mujibu wa sheria za nchi kutawasilishwa kwenye bunge makadirio ya matumizi ya nyongeza au kadri itakavyokuwa maelezo ya matumizi ya ziada na baada ya bunge kuyakubali makadirio ya matumizi ya nyongeza au maelezo ya matumizi ya ziada kutawasilishwa kwenye bunge muswada wa sheria ya matumizi ya fedha ya serikali au muswada wa sheria unaohusu matumizi ya nyongeza ya fedha ya serikali kwa ajili ya kuidhinisha matumizi ya fedha kutoka mfuko mkuu wa hazina na fedha hizo zitagharamia shughuli zinazohusika na makadirio au maelezo hayo
utaratibu wa kuidhini sha matumizi ya fedha kabla ya sheria inayohusu matumizi ya fedha yaserikali kuanza kutumika 
 iw apo waka wafedha waserikali umeanza na sheria inayohusu matumizi ya fedha ya serikali inayohu sika na waka huo haijaanza kutumika rai sanaweza kuidhini shafedha zitole we kutoka mfuko mkuuwahazina wa ajili ya kugha ramia shughuli za lazima za serikali na fedha hizo zitatumi wa ndani ya miezi minne tangu wanzo wa mwakawafedha waserikali au hadi sheria inayohusu matumizi ya fedha ya serikali itakapoanza kutumika kutegemea ni lipi kati ya mambo hayo litatangulia kutokea
 bunge litatunga sheria wa ajili ya ku weka ma sharti ya kuidhini sha matumizi ya fedha kutoka mfuko mkuu wahazina wa kufuata uta ratibu ulioelez wa katika ibara ndogo ya 
mfuko wa matumizi ya dharura 
 kutaku wa na mfuko wamatumizi ya dharura ambao matumizi yake yata wekewa masharti katika sheria
 sheria iliyotaj wa katika ibara ndogo ya itaruhusu rai sau wazi ri mwenye dhamana ya ma suala ya fedha pale anapo ridhika ku wa kuna a jambo la ha raka na la dha rura na ambalo halikutazami wa kutokea na ambalo halikupangi wafedha kuazima fedha kutoka mfukowamatumizi ya dharura kwa ajili ya kugha ramia jambo hilo au b jambo la ha raka na la dha rura kama ilivyoelez wa katika aya ya a ya ibara ndogo ya kutumia fedha zilizoteng wa mah susi kwa ajili ya kugharamia shughuli fulani kulipiagharama zajambo hilo
 iw apo fedha zimeazim wa kutoka mfuko wamatumizi ya dharura au fedha zilizoteng wa mah susi kwa ajili ya shughuli fulani zimetumi wa kugha ramia jambo la ha raka na la dha rura ba si kuta wasilishwa kwenye bunge makadi rio ya matumizi ya nyongeza na baada ya bunge kuyakubali makadi rio hayo muswada washeria unaohusu matumizi ya fedha za serikali utakao wasilishwa kwenye bunge wa ajili ya kuidhini sha matumizi hayo utahakiki sha wamba fedha zozote zilizoazim wa kwenye mfuko wamatumizi ya dharura zita rudishwa kwenye mfuko huo kutoka katika fedha za matumizi yatakayoidhini shwa namuswada huo
mishahara ya baadhi ya watumishi kudhaminiwa na mfuko mkuu wa hazina 
 kutakuwa na watumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano ambao watalipwa mishahara naposho kama itakavyoelezwa na sheria
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya fedha za malipo ya mishahara na posho za watumishi wa serikali wanaohusika na masharti ya ibara hii pamoja na fedha za malipo ya uzeeni na kiinua mgongo zitatolewa kutoka katika mfuko mkuu wa hazina
 ms hahara anaolip wa mtumi shiwaserikali anayehu sika na masharti ya ibara hii pamoja na ma sharti yake ya kazi havitabadili shwa kwa jinsi ambayo itapunguza ma slahi ya mtumi shi huyo baada ya kuteuli wa isipoku wa wamba ma sharti haya hayahu siki na po sho anayolip wa mtumi shihuyo
 endapo mtumi shiwaserikali anayehu sika na ma sharti ya ibara hii ana hiya ri ya kuchagua kima cha shahara au aina ya ma sharti ya kazi ba si kwa madhumuni ya fafanuzi wa ma sharti ya ibara ndogo ya mshaharawa kima hicho atakaochagua na aina hiyo ya ma sharti ya kazi atakayochagua vitahe sabiwa ku wa vina ma slahi zaidi wake kuliko kima cha shahara kingine chochote ambacho ana weza kuchagua au aina ya ma sharti ya kazi nyingineyoyote ambayo angeweza kuchagua
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa jaji wa mahakama ya juu jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano mwenyekiti makamu mwenyekiti na makamishna wa tume ya haki za binadamu na utawala bora mwenyekiti makamu mwenyekiti na wajumbe wa tume huru ya uchaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na watumishi wengine watakaoainishwa katika sheria za nchi
b deni la taifa na mikopoya serikaliya jamhuriya muungano deni la taifa 
 deni la tai fa litadhamini wa namfukomkuuwahazina
 kw madhumuni ya fafanuzi waibara hii deni la tai fa litajumui sha deni la serikali ya jamhu ri ya muungano pamoja na deni lolote litakalodhamini wa naserikali ya jamhu ri yamuungano
 mamlaka ya serikali ya jamhuri ya muungano kukopa 
 serikali ya jamhu ri ya muungano itaku wa na mamlaka ya kukopa fedha ndani na nje ya jamhu ri ya muungano wa ajili ya kugha ramia shughuli zilizo chini ya mamlaka yake
 bunge lina weza kutungasheria ambayo a ita weka ma sharti ya kuzingati wa naserikali wakati wa kukopa b ita weka uk omowa deni la tai fa na madhumuni ya deni hilo na c ita weka uta ratibu waserikali kutoa taa rifa kwenye bunge kuhu su mikopo na deni la tai fa
 kw kuzi ngatia ma sharti ya ibara ndogo ya b taa rifa itakayo wasilishwa bungeni pamoja na mambo mengine itaeleza a kia si cha deni lililopo na riba yake b matumizi yaliyo fanywa au yatakayo fanywa kutokana na fedha za mkopo hu sika c uta ratibu ulio wekwawa kulipa deni hu sika na d hatua iliyo fikiwa katika kulipa deni hu sika
mamlaka ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar kukopa 
 serikali ya mapinduzi ya zanzibar itakuwa na mamlaka ya kukopa fedha ndani na nje ya jamhuri ya muungano kwa ajili ya kugharamia shughuli zilizo chini ya mamlaka yake
 endapo mkopo utahitaji dhamana serikali ya jamhuri ya muungano baada ya kushauriana na kukubaliana na serikali ya mapinduzi ya zanzibar yaweza kutoa dhamana kwa mkopo unaoombwa
 bila kuathiri masharti ya ibara ya bunge litatunga sheria itakayoweka utaratibu wa serikali ya jamhuri ya muungano kudhamini mikopo ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar
mamlaka ya kutoza kodi 
 mamlaka ya kutoza kodi kwa mambo yote ya muungano na kwa mambo yasiyo ya muungano yanayoihusu tanzania bara yatakuwa chini ya serikali ya jamhuri ya muungano
 mamlaka ya kutoza kodi kwa mambo yote yasiyo ya muungano yanayoihusu zanzibar yatakuwa chini ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar
 hakuna kodi ya aina yoyote itakayotozwa katika jamhuri ya muungano isipokuwa kwa mujibu wa sheria
ununuzi wa umma 
 katika kufanya ununuzi wa umma serikali na taasisi zote za umma zitatakiwa kutumia mfumo na utaratibu utakaozingatia haki uwazi maslahi ya umma uwajibikaji ushindani na thamani halisi ya fedha
 bunge litatunga sheria itakayoainisha mfumo wa manunuzi kwa serikali na taasisi zake ambao utazingatia misingi ifuatayo a makundi ambayoyatapewa kipaumbele katika utoaji wa mikataba b kuwapa fursa maalum watu au makundi yalioathiriwa na ushindani usio wa haki c adhabu kwa mkandarasi ambaye amefanya kazi chini ya kiwango na kukiuka taratibu za kitaaluma mkataba husika au sheria na d adhabu kwa mtu aliyekwepa kulipa kodi au aliyehukumiwa kwa matendo au makosa ya rushwa au makosa makubwa ya kukiuka sheria na taratibu za kazi
benki kuu ya jamhuri ya muungano 
 kutakuwa na benki kuu ya jamhuri ya muungano itakayoitwa benki kuuya tanzania
 benki kuu ya tanzania itakuwa na majukumu yafuatayo a kutoa sarafu b kudhibiti na kusimamia mzunguko wa sarafu c kuandaa na kusimamia sera na mipango inayohusiana na sarafu d kudhibiti na kusimamia masuala ya fedha za kigeni e kusimamia benki za biashara na taasisi zote za fedha ndani ya jamhuri ya muungano na f kutunza akauntiya fedha za serikali
 katika utekelezaji wa majukumu yake benki kuu ya tanzania itakuwa huru na haitaingiliwa ama kwa kupewa maelekezo au kudhibitiwa na mtu au mamlaka yoyote
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu muundo mamlaka shughuli na utendaji wa benki kuu ya tanzania
sura ya kumi na saba ulinzi na usalama wa jamhuri ya muungano a ulinzi na usalama wa taifa usalama wa taifa 
 jukumu la ulinzi na usalama wa jamhuri ya muungano ni la kila raia
 usalama wa jamhuri ya muungano unahusu ulinzi wa mipaka yote ya eneo la jamhuri ya muungano kama ilivyoanishwa katika ibara ya ikiwa ni pamoja na ardhi anga mito maziwa visiwa na bahari kuu watu wake mali zao haki uhuru na maslahi mengine ya kitaifa dhidi ya vitisho vya ndani na nje ya nchi
 ulinzi na usalama wa jamhuri ya muungano utaimarishwa kulingana na kanuni zifuatazo a ulinzi na usalama wa taifa unaongozwa kwa mamlaka ya katiba hii na b ulinzi na usalama wa taifa utatekelezwa kwa kuzingatia sheria za nchi na za kimataifa na kwa kuheshimu utawala wa sheria na haki za binadamu
vyombo vya ulinzi na usalama wa taifa 
 vyombo vya ulinzi na usalama wa taifa vitakuwa ni a jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania b jeshi la polisi la jamhuri ya muungano na c idara ya usalama wa taifa
 wajibu wa vyombo vya ulinzi na usalama wa taifa na mfumo wa usalama ni kulinda mipaka ya jamhuri ya muungano rasilimali za nchi maslahi ya raia na watu wengine mali zao haki na uhuru mamlaka za nchi amani na umoja wa kitaifa
 katika utekelezaji wa majukumu yao vyombo vya ulinzi na usalama wa taifa na kila mtumishi wa vyombo hivyo hataruhusiwa a kuwa na upendeleo kwa njia yoyote b kujiunga na chama chochote cha siasa au kuendeleza maslahi ya chama chochote cha siasa au sera zake c kuhujumu maslahi ya kisiasa au mpango wa kisiasa ambao ni halali chini ya katiba hii d kutishia kudhulumu au kuwatendea ukatili raia na watu wengine na e kutii amri yoyote isiyokuwa halali
 mtu hataruhusiwa kuanzisha taasisi kampuni jumuiya au shirika linalohusiana na ulinzi na usalama wa taifa au ushirika wa kijeshi isipokuwa kama inavyoruhusiwa na katiba hii au sheria
 vyombo vya ulinzi na usalama wa taifa vitakuwa chini ya mamlaka ya amiri jeshi mkuu
 bunge litatunga sheria kuweka masharti kuhusu utekelezaji wa majukumu uratibu na usimamizi wa vyombo vya ulinzi na usalama wa taifa
baraza la usalama la taifa 
 kutakuwa na baraza la usalama la taifa litakalokuwa na wajumbe wafuatao a rais ambaye atakuwa ni mwenyekiti b makamu wa kwanza wa rais c rais wa zanzibar na makamu wa pili wa rais d waziri mkuu na makamu wa tatu wa rais
 mwenyekiti anaweza kumualika mtu yeyote kushiriki katika kikao cha baraza la usalama la taifa
 kutakuwa na sekretarieti ya baraza la usalama la taifa itakayoongozwa na katibu mkuu kiongozi
 baraza la usalama la taifa litaweka utaratibu wa mwenendo wa vikao vyake
 bunge litatunga sheria itakayoweka masharti kuhusu utekelezaji wa majukumu ya baraza la usalama la taifa
majukumu ya baraza la usalama la taifa 
baraza la usalama la taifa litakuwa na majukumu yafuatayo a kuunganisha sera za ndani sera za nchi za nje na za kijeshi kuhusiana na usalama wa taifa ili kuwezesha taasisi za ulinzi na usalama wa taifa kushirikiana kikamilifu b kupokea na kutathmini taarifa kutoka katika vyombo vya ulinzi na usalama wa taifa na taasisi za serikali kuhusiana na usalama wa nchi c kutekeleza majukumu mengineyoyote kama rais atakavyoagiza
b jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania kuanzishwa kwa jeshi la ulinzi la 
 kutakuwa na jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania litakalokuwa na jukumu la kulinda uhuru na mipaka ya jamhuri ya muungano na wananchi wa tanzaniakusimamia ulinzi na usalama wa wananchi
 rais anaweza kuanzisha vikosi vingine vya jeshi la wananchi wa tanzania kama atakavyoona inafaa
uteuzi wa mkuu wa majeshi ya ulinzi 
kutakuwa na mkuu wa majeshi ya ulinzi ambaye atakuwa raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano na atakayeteuliwa na rais
madaraka ya amiri jeshi mkuu 
 bila kuathiri masharti yatakayowekwa na sheria rais kwa nafasi ya madaraka ya amiri jeshi mkuu atakuwa na mamlaka ya kuyaamuru majeshiya nchi a kutenda mambo yanayohusika na vita vya ulinzi wa jamhuri ya muungano b kuokoa maisha na mali za watu katika hali ya hatari na c kutenda mambo mengineyo ambayo amiri jeshi mkuu ataona yanahitajika na kwa ajili hiyo amiri jeshi mkuu anaweza kuyaamuru majeshi hayo yatekeleze mambo hayo ndani au nje ya jamhuri ya muungano
 katika utekelezaji wa masharti ya ibara hii na kwa kuzingatia sheria madaraka juu ya mambo yafuatayo yatakuwa mikononi mwa amiri jeshi mkuu a kuwateua viongozi katika majeshi ya ulinzi ya jamhuri ya muungano b kuwatunuku kamisheni maafisa katika majeshi ya ulinzi c kuwateua wanajeshi watakaoongoza vikosi mbali mbali vya majeshi ya ulinzi d kumwamuru mwanajeshi yeyote asitumie madaraka yoyote aliyokabidhiwa na ambayo yanaambatana na kuwa kwake mwanajeshi na e kulinda uhuru na mipaka ya jamhuri ya muungano
 kwa madhumuni ya ibara hii jambo lolote atakalotenda mwanajeshi kinyume cha amri ya amiri jeshi mkuu litakuwa batili
c jeshi la polisi jeshi la polisi la jamhuri ya muungano 
kutakuwa na jeshi la polisi la jamhuri ya muungano itakayokuwa na jukumu la ulinzi na usalama wa watu na mali zao kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
uteuzi wa mkuu wa jeshi la polisi 
kutakuwa na mkuu wa jeshi la polisi la jamhuri ya muungano ambaye atakuwa raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano na atakayeteuliwa na rais
uanzishwaji wa huduma nyingine za ulinzi 
bila kuathiri masharti ya ibara ya bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti yatakayoruhusu kuanzisha kudhibiti na kusimamia taasisi nyingine zinazotoa huduma za ulinzi
 d idara ya usalama wa taifa ya jamhuri ya muungano kuanzishwa kwa idara ya usalama wa taifa 
 kutakuwa na idara ya usalama wa taifa ya jamhuri ya muungano itakayoitwa idara ya usalama wa taifa
 idara ya usalama wa taifa itahusika na shughuli za kuimarisha usalama wa jamhuri ya muungano na kulinda maslahi ya taifa na ya watu wake na itatekeleza majukumu mengine kama yatakavyoainishwa na sheria
uteuzi wa mkurugenzi mkuu wa idara ya usalama wa taifa 
kutakuwa na mkurugenzi mkuu wa idara ya usalama wa taifa ambaye atakuwa raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano na atakayeteuliwa na rais
sura ya kumi na nane mengineyo utaratibu wa kujiuzulu katika utumishi wa umma 
 mtu yeyote mwenye dhamana ya kazi yoyote iliyoanzishwa na katiba hii anaweza kujiuzulu kwa kutoa taarifa iliyoandikwa na kutiwa saini kwa mkono wake kwa kufuata masharti yafuatayo a iwapo mtu huyo aliteuliwa au kuchaguliwa na mtu mmoja basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwa mtu huyo aliyemteua au aliyemchagua au iwapo aliteuliwa au kuchaguliwa na kikao cha watu basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwenye kikao hicho b iwapo mtu huyo ni rais basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwa spika c iwapo mtu huyo ni makamu wa kwanza wa rais basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwa rais d iwapo mtu huyo ni waziri mkuu basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwa rais na nakala kwa spika na e iwapo mtu huyo ni spika au naibu spika wa bunge basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwa katibu wa bunge
 mtu aliyetoa taarifa ya kujiuzulu kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya atahesabiwa kuwa amejiuzulu tangu siku ambayo taarifa yake ya kujiuzulu itakapopokelewa na mtu anayehusika au kikao kinachohusika au itakapopokelewa na mtu yeyote aliyeruhusiwa kuipokea taarifa hiyo na mtu anayehusika au kikao kinachohusika
isipokuwa kama taarifa hiyo ya kujiuzulu imeeleza kwamba mtu huyo atajiuzulu siku nyingine baada ya taarifa hiyo kupokelewa na mtu anayehusika au kikao kinachohusika basi mtu huyo atahesabiwa kuwa amejiuzulu tangu siku hiyo nyingine iliyotajwa
 endapo mtu yeyote mwenye dhamana ya kazi yoyote iliyoanzishwa na katiba hii amejiuzulu ikiwa anazo sifa zote zinazohitajika na kwa kila hali anastahili anaweza kuteuliwa au kuchaguliwa tena kushika madaraka ya kazi hiyo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 masharti kuhusu kukabidhi madaraka 
 kw madhumuni ya fafanuzi wa ma sharti ya katiba hii kuhu su uta ratibu wa kukabidhi mada raka katika utumi shiwaserikali ya jamhu ri ya muungan o mtu yeyote wenye mamlaka wa mujibu wa katiba hii ya kumteua mtu wingine ku shika mada raka mtu huyo ataku wa na uwezowa kumteua kaimu au mtu ambaye ata shika wa muda na kutekeleza mada raka hayo
 kanuni zi fuatazo zitatumika pia wa madhumuni ya fafanuzi wa masharti ya katiba hii kuhu su uta ratibu wa kukabidhi mada raka katika utumi shiwaserikaliyajamhu riyamuungano a wapo kuna mtu wenye mada raka aliyokabidhi wa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na mtu huyo yupo likizo na wakati huo huo anasubiri kuacha mada raka hayo ba si ana weza kuteuli wa mtu mwingine na kukabidhi wa mada raka hayo bila ya kujali uwepo kwa yule mtu anaye subiri kuacha mada raka hayo b wapo kuna watuwawili au zaidi ambao wawakati mmoja wote wanashika mada raka kutokana na uteuzi wao ulio fanywa kwa mujibu wakanuni iliyoelez wa katika aya ya a ba si katika hali hiyo kukitokea umuhimu wa kutekeleza shughuli yoyote inayohu sika na mada raka hayo yule mtu wa mwisho kuteuli wa ndiye atakayehe sabiwa ku wa mtu pekee wenye dhamana ya mada raka hayo na c wapo mtu ameteuli wa kwa mujibu wa ma sharti ya katiba hii kuwa kaimu au ku shikilia mada raka wakati mtu aliyeteuli wa kushika na fasi ya mada raka hayo ame shindwa kutekeleza shughuli zi nazohu sika na mada raka hayo ba si haita ruhusiwa kufanya uc hunguzi wowote au kutoa hoja yoyote juu ya uteuzi wa huyo kaimu wasababu mtu aliyeteuli wa ku shika na fasi ya mada raka hayo ame shindwa kutelekeza shughuli zinazohu sika na mada raka hayo
ufafanuzi 
 katika katiba hii isipokuwa kama itaelezwa vinginevyo amri ya jeshi maana yake ni sheria au amri iliyotolewa kwa mujibu wa sheriaya kusimamia nidhamu katika jeshi baraza la wawakilishi maana yake ni baraza la wawakilishi la zanzibar lililotajwa na katiba hii bunge maana yake ni bunge la jamhuri ya muungano lililotajwa kwa mujibu wa ibaraya chama cha siasa maana yake ni chama cha siasa kilichosajiliwa kwa mujibu wa sheria inayohusu vyama vya siasa idara ya usalama wa taifa maana yake ni idara ya usalama wa taifa iliyoundwa kwa mujibu wa ibara jaji kiongozi maana yake ni jaji wa mahakama kuu ambaye ameteuliwa kwa mujibu wa ibara ya jaji mkuu maana yake ni jaji mkuu wa mahakama ya jamhuri ya muungano ambaye ameteuliwa kwa mujibu wa ibara ya na ndiye mkuu wa mahakama ya jamhuri ya muungano jaji mkuu wa zanzibar maana yake ni jaji mkuu wa mahakama kuu ya zanzibar ambaye kwa mujibu wa katiba ya zanzibar ya ndiye mkuu wa mahakama ya zanzibar jamhuri ya muungano maana yake ni jamhuri ya muungano wa tanzania jeshi maana yake ni jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania na vikosi vingine vitakavyoundwa kwa mujibu wa katiba hii au sheria za nchi na vitakavyotawaliwa kwa amri ya jeshi jeshi la polisi maana yake ni jeshi la polisi iliyoundwa kwa mujibu wa ibara kiapo maana yake ni tamko rasmi la namna yoyote linaloruhusiwa kutumiwa kisheria kiapo cha uaminifu maana yake ni kiapo cha kuwa mwaminifu kwa nchi na kwa serikaliya jamhuriya muungano mahakama maana yake ni mahakama ya juu na mahakama ya rufani mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu ya zanzibar kwa kadri itakavyokuwa makamu wa rais maana yake ni mtu yeyote aliyeteuliwa kushika nafasi ya madaraka ya makamu wa rais kwa mujibu wa katiba hii mambo ya muungano maana yake ni mambo yote ya umma ambayo yametajwa katika ibara ya kuwa ni mambo ya muungano mamlaka ya nchi maana yake ni mamlaka ya nchi iliyotajwa katika ibara ya mkurugenzi wa mashtaka maana yake ni mtu aliyeteuliwa kushika nafasi ya mkurugenzi mkuu wa mashtaka wa serikali kwa mujibu wa ibara ya mtumishi wa umma maana yake ni mtu aliyeajiriwa katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano kama itakavyofafanuliwa na sheria itakayotungwa na bunge mwanasheria mkuu maana yake ni mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuriya muungano aliyeteuliwa kwa mujibu wa ibaraya nafasi ya madaraka maana yake ni wadhifa cheo hadhi madaraka ya uongozi au mamlaka ya utendaji katika utumishi wa umma naibu jaji mkuu maana yake ni mtu ambaye ameteuliwa kuwa naibu jaji mkuu kwa mujibu wa ibaraya naibu mwanasheria mkuu maana yake ni mtu aliyeteuliwa kushika nafasi ya naibu mwanasheria mkuu kwa mujibu wa ibara ya serikali maana yake ni pamoja na serikali ya jamhuri ya muungano serikali ya mapinduzi ya zanzibar au halmashauri ya wilaya au ya mji na pia mtu yeyote anayetekeleza madaraka au mamlaka yoyote kwa niaba ya serikali serikali za mitaa maana yake ni vyombo vya kiserikali vilivyoundwa kwa mujibu wa ibara ya kwa madhumuni ya kutekeleza madaraka ya umma tanzania bara maana yake ni eneo lote la jamhuri ya muungano ambalo kabla ya muungano wa mwaka lilikuwa eneo la jamhuri ya tanganyika uchaguzi mkuu maana yake ni uchaguzi wa rais na uchaguzi wa wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi na wilaya utakaofanywa kwa mujibu wa katiba hii waziri maana yake ni mtu aliyeteuliwa kushika nafasi ya madaraka ya waziri na wadhifa wa naibu waziri utatafsiriwa kwa muktadha huo waziri mkuu maana yake ni mtu aliyeteuliwa kushika nafasi ya madaraka ya waziri mkuu kwa mujibu wa katiba hii zanzibar maana yake ni eneo lote la jamhuri ya muungano ambalo kabla ya muungano wa mwaka lilikuwa eneo la jamhuri ya watu wa zanzibar kanuni zifuatazo zitatumika kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya katiba hii a kila yanapotajwa madaraka ya rais ifahamike kuwa madaraka yanayohusika ni pamoja na mamlaka ya kutekeleza shughuli za kazi mbalimbali na vile vile wajibu wa kutekeleza shughuli na kazi mbali mbali kama mkuu wa nchi kiongozi wa serikali na amiri jeshi mkuu na pia mamlaka mengine kama hayo au wajibu mwingine kama huo ikiwa imeelezwa katika katiba hii au katika sheria nyingine yoyote kwamba mamlaka hayo mengine ni ya rais au kwamba wajibu huo mwingine ni wa rais b kila yanapotajwa madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ifahamike kuwa kazi inayohusika ni kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya mungano isipokuwa kama imeelezwa vingine na kila inapotajwa idara ya serikali ifahamike kuwa idara inayohusika ni idara ya serikali ya jamhuri ya muungano isipokuwa kama imeelezwa vingine c iwapo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii kuna jambo lolote linalotakiwa litekelezwe au lishughulikiwe na chama chochote cha siasa basi jambo hilo litatekelezwa au litashughulikiwa na chama hicho kwa mujibu wa utaratibu uliowekwa na chama hicho kwa ajili hiyo na pia kwa kuzingatia masharti ya katiba hii au sheria ya nchi iliyotungwa kwa ajili hiyo d mtu hatahesabiwa kuwa ana madaraka katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano kwa sababu tu kwamba anapokea malipo ya uzeeni au malipo mengine ya aina hiyo kwa ajili ya utumishi wake wa zamani katika serikali ya jamhuri ya muungano serikali ya mapinduzi ya zanzibar jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania jeshi la polisi la jamhuri ya muungano na idara ya usalama wa taifa isipokuwa kama muktadha utaelekeza vinginevyo kila anapotajwa mtu mwenye dhamana yamadaraka kwa kutaja madaraka yake mtu anayehusika atakuwa ni pamoja na mtu yeyote ambaye ni kaimu au aliyeteuliwa kihalali kushikilia dhamanaya madaraka hayo e kila yalipotajwa mamlaka ya kumwondoa mtu katika nafasi ya madaraka katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano mamlaka yanayohusika ni pamoja na mamlaka yaliyotolewa kwa mujibu wa masharti ya sheria yoyote yanayomtaka mtu huyo au yanayomruhusu mtu huyo kustaafu isipokuwa kwamba masharti haya hayatamhusu jaji wa mahakama ya juu jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na f kila ilipotajwa sheria ambayo inabadilisha au kufuta sheria nyingine ifahamike kuwa sheria inayohusika ni pamoja na sheria ambayo inarekebisha sheria hiyo nyingine au ambayo inaendeleza kutumika kwa hiyo sheria nyingine ama bila mabadiliko au baada ya kubadilishwa au kurekebishwa au sheria ambayo inaweka masharti mapya katika sheria nyingine
jina la katiba kuanza kutumika na matumizi 
 katiba hii itaitwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzaniaya mwaka 
 katiba hii itaanza kutumika itakapozinduliwa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
 katiba hii itatumika tanzania bara na zanzibar
kufutwa kwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka sura ya 
katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka inafutwa na isipokuwa kwa masuala yaliyoelekezwa katika masharti yatokanayo masharti ya mpito na masharti ya muda haitakuwa na nguvu ya kisheria mara baada ya kuanza kutumika kwa katiba hii
sura ya kumi na tisa masharti yatokanayo na masharti ya mpito sehemu ya kwanza masharti yatokanayo matumizi ya baadhi ya masharti ya katiba sura ya 
 masharti yatokanayo na masharti ya mpito yaliyoainishwa katika sura hii ya katiba yataanza kutumika tarehe ambayo katiba ya jamhuriya muungano wa tanzaniaya mwaka itakapoanza kutumika
 kwa kuondoa shaka katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka itakuwa imefutwa na isipokuwa kwa masuala yaliyoainishwa katika sehemu ya pili ya sura hii haitakuwa na nguvu ya sheria kuanzia tarehe ya kuanza kutumika kwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka 
sehemu ya pili masharti ya kikatiba na sheria za nchi kuendelea kutumika masharti ya katiba 
 masharti yatokanayo na masharti ya mpito katika sura hii ya katiba na yale yaliyowekwa katika mabadiliko ya sheria maalum ambayo bado yanaendelea kutumika katika katiba zilizoainishwa katika ibara hii yataendelea kutumika
 kwa madhumuniya ibara hii sheria maalum maanayake ni a the republic of tanganyika consequential transitional and temporary provisions act b the interim constitution consequential transition and temporary provisions act c the constitution consequential transitional and temporary provisions act d the constitution consequential transitional and temporary provisions act na e the constitution consequential transitional and temporary provisions act 
kuendelea kutumika sheria za nchi 
 masharti ya sheria zilizoainishwa katika ibara ndogo ya na ambazo zimekuwa zinatumika kabla ya tarehe ya kuanza kutumika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka zitaendelea kutumika kwa namna ambayo imeelekezwa katika ibara hii
 sheria za nchi ambazo a zimetungwa na bunge la jamhuri ya muungano kabla ya kuanza kutumika kwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka zitaendelea kutumika kwa madhumuni ya masuala yaliyoelekezwa katika sheria hizo na b zimetungwa na bunge la jamhuri ya muungano ambazo zinatumika tanzania bara zitaendelea kutumika tanzania bara kwa madhumuni ya masuala yaliyoelekezwa katika sheria hizo
 kwa madhumuni ya masharti ya ibara ndogo ya wakati na baadaya muda wa mpito a sheria zote zilizotungwa na bunge la jamhuri ya muungano ambazo zinatumika tanzania bara na zanzibar na kwa kuzingatia marekebisho yatakayohitajika zitakuwa sheria za nchi ambazo zitatumika katika jamhuriya muungano kwa mamboya muungano b kwa kuzingatia mgawanyo wa mambo ya muungano na mambo yasiyo ya muungano yaliyoelekezwa kwenye katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka sheria zote zilizotungwa na bunge la jamhuri ya muungano ambazo zinatumika tanzania bara na zanzibar kwa kuzingatia marekebisho yatakayohitajika zitatumika tanzania bara au zanzibar kwa mambo yasiyo ya muungano hadi hapo tanzania bara au zanzibar itakapotunga sheria kuhusu mambo hayo na c sheria zote zilizotungwa na bunge la jamhuri ya muungano ambazo zinatumika tanzania bara na kwa kuzingatia marekebisho yatakayohitajika zitakuwa sheria ambazo zitatumika tanzania bara
 sehem ya tatu utumishi wa umma serikali ya jamhuri ya muungano kuendelea kuwepo kwa rais madarakani 
mtu aliyeku wa ana shika na fasi ya mada raka ya rai wajamhu ri ya muungano kabla ya kuanza kutumika wakatiba hii ataendelea ku shika na fasi ya mada raka ya rai skwa ma sharti ya katiba hii hadi mtu wingine atakapochaguli wa badala yake katika uchaguzi mkuu wa ku shika na fasi ya mada raka ya rai skwa mujibu wakatiba hii
kuendelea kuwepo kwa makamu wa rais madarakani 
mtu aliyekuwa anashika nafasi ya madaraka ya makamu wa rais wa jamhuri ya muungano kabla ya kuanza kutumika kwa katiba hii ataendelea kushika nafasi ya madaraka ya makamu wa rais wa jamhuri ya muungano kwa masharti ya katiba hii hadi makamu wa rais wa jamhuri ya muungano atakapochaguliwa badala yake katika uchaguzi mkuu
kuendelea kwa waziri mkuu mawaziri na naibu mawaziri 
 mtu anayeshika nafasi ya waziri mkuu ataendelea kuwa katika nafasi ya madaraka ya waziri mkuu hadi uchaguzi mkuu utakapofanyika na rais wa jamhuri ya muungano ameshika madaraka
 mtu anayeshika nafasi ya madaraka ya waziri au naibu waziri ataendelea kushika nafasi hiyo ya madaraka hadi uchaguzi mkuu utakapofanyika na nafasi hiyo ya madaraka itakoma saa ishirini na nne kabla ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kuapishwa kushika nafasi ya madarakaya rais
 masharti ya ibara ndogo ya na hayatatafsiriwa kwamba yanaondoa au kufifisha madaraka aliyonayo rais kwa mujibu wa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka au sheria za nchi kufuta nafasi ya madaraka ya kumvua madaraka au kumwachisha kazi mtu anayeshika au kukaimu nafasi ya madaraka au kumwachisha kazi mtu anayeshika au kukaimu nafasi ya madaraka ya waziri mkuu waziri au naibu waziri kujiuzulu
kuendelea kwa utumishi wa umma 
 kila mtu aliyeshika au kukaimu nafasi ya madaraka ya utumishi wa umma katika serikali ya jamhuri ya muungano bunge la jamhuri ya muungano au mahakama ya jamhuri ya muungano kabla ya tarehe ya kuanza kutumika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka ataendelea na atatambuliwa kuwa amechaguliwa kuteuliwa au kuajiriwa kushika au kukaimu nafasi ya madaraka ya utumishi wa umma katika serikali ya jamhuri ya muungano bunge la jamhuri ya muungano au mahakama ya jamhuri ya muungano na kwamba masharti ya katiba ya jamhuri ya muungano ya mwaka au sheria za nchi kuhusiana na kuchaguliwa uteuzi ajira na kula kiapo au yamini yamezingatiwa na kutekelezwa
sura ya kila mtu ambaye kwa mujibu wa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka au sheria za nchi atahitajika kuondoka katika nafasi ya madaraka baada ya muda maalum kupita au atakapotimiza umri wa ku staafu ataacha ku shika na fasi ya mada raka katika utumi shiwa umma baada ya ku fika mwishowa muda huo maalum au atakapo fika um riwa kustaafu
 masharti ya iba ra ndogo ya na hayatata fsiriwa kwamba yanaondoa au ku fifisha mada raka aliyonayo mtu au yaliyowekwa kwa mamlaka wa mujibu wakatiba ya jamhu ri ya muungano wa tanzania ya mwaka au sheria za nchi ku futa na fasi ya mada raka na kumvua mada raka au kum wachisha kazi mtu anaye shika au kukaimu na fasi ya mada raka au kumtaka mtumi shiwa umma kujiuzulu
 kwa madhumuni ya malipo ya kiinua mgongo au malipo mengine ya uzeeni muda wa utumishi wa mtumishi wa umma anayehusika na masharti ya ibara hii utahesabika kuwa ni pamoja na muda wa utumishi aliokuwa nao kabla ya kuanza kutumika kwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka 
 isipokuwa kama itaelekezwa vinginevyo masharti ya kazi ya mtumishi wa umma ambaye masharti ya ibara hii yanamhusu hayatakuwa duni au hafifu ukiliganisha na masharti ya kazi aliyokuwa nayo kabla ya kuanza kutumika kwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka au sheria za nchi zitakazotungwa kwa ajili hiyo
sehem ya nn bunge la jamhuri ya muungano kuendelea kwa ubunge na uongozi wa bunge 
 kwa kuzingatia masharti ya ibara ndogo ya na sheria za nchi kuhusu masuala ya uchaguzi wa wabunge wa bunge la jamhuri ya muungano na uchaguzi wa spika naibu spika na viongozi wa kamati za bunge spika naibu spika viongozi wa kamati za bunge na wabunge wataendelea kuwa spika naibu spika viongozi wa kamati za bunge na wabunge hadi bunge litakapovunjwa kwa mujibu wa katiba ya jamhuri ya muungano ya mwaka 
sura ya na masharti ya ibara ndogo ya hayatata fsiriwa kwamba yanazuia kuondole wa kwaspika naibu spika viongozi wakamati za bunge au mbunge wa mujibu wakatiba ya jamhu ri ya muungano ya waka sheria ya uchaguzi ya tai fa nakanuni za kudumu za bunge
kuvunjwa kwa bunge 
 endapo wa mujibu wakatiba ya jamhu ri ya muungano wa tanzania ya waka au sheria za nchi jambo au suala lolote linahitaji kufanyika au lina weza ku fanyika jambo au suala hilo lina weza ku fanyika kutokana au ku fuatia kuvunj wa kwa bunge la jamhu ri ya muungano wa tanzania
sura ya ikiwa umuhimu wa kuliiti sha bunge utatokea kabla ya kutangaz wa kwa matokeo ya uchaguzi mkuu ambao uta fanyika baada ya kuvunj wa bunge lajamhu ri yamuungano
sura ya a wa madhumuni ya kuliiti sha bunge spika naibu spika na wabunge waliochaguli wa kwa mujibu wakatiba ya jamhu ri ya muungano ya waka sheria za nchi na kanuni za bunge wanaweza kuit wa na wataku waspika naibu spika na wabunge wa bunge la jamhu ri yamuungano litakaloiti shwa
b wa madhumuni ya uteuzi katika na fasi ya mada rakawakati bun ge limevunj wa ute uzi una weza ku fanywawa mtu ambaye aliku wa mbunge wa muji buwakatiba ya jamhu ri ya muungano wa tanzania ya waka na sheria za nchi zinazohu sika
sehem ya tano mahakama ya jamhuri ya muungano kuendelea kwa mahakama ya rufani na mahakama kuu sura ya 
 mahakama ya ru fani ya jamhu ri ya muungano na mahakama kuu zitaendelea na zitaku wa na mamlaka ya ku sikiliza ma shauri na kutoa uamuzi au am ri kwa mujibu wakatiba ya jamhu ri ya muungano wa tanzania ya waka na sheria za nchi
 kw madhumuni ya iba ra ndogo ya majaji wamahakama ya rufani na majaji wamahakama kuuwataku wa na mada raka ya ku sikiliza mashauri kutoa hukumu au am ri kutokana na ma shauri yaliyo funguli wa au yatakayo funguli wa katika mahakama ya ru fani au mahakama kuu
kuendelea kwa mashauri yaliyopo mahakamani sura ya 
 shauri lolote ambalo halijakamilika au limekamilika katika mahakama ya ru fani au mahakama kuu litaendelea ku sikiliz wa hadi kukamilika na hukumu hati ya kukazia hukumu na am ri iliyotole wa au itakayotole wa katika shauri hilo ina weza kutole wa na kutekelez wana mahakamaya rufani au mahakama kuu kw madhum uni ya iba ra ndogo ya kila hukumu hati ya kukazia hukumu na am ri iliyotole wa na mahakama ya ru fani au mahakama kuu ambayo haijatekelez wa kikamili fu kabla ya ku futwa kwakatiba ya jamhu riya muungano wa tanzania ya mwaka ina weza kutekelez wa kikamili fu baa da ya kuanza kutumika katiba ya jamhu ri ya muungano wa tanzania ya waka 
 uamuzi wowotewamahakama ya ru fani uliotole wa kuhu sushauri lolote lililo funguli wa kabla ya kuanzi shwa kwamahakama ya juu kwa mujibu wa ma sharti ya katiba ya jamhu ri yamuungano ya waka hautakati wa rufaa katika mahakama ya juu
sehemu ya sita masharti ya mpito muda wa mpito 
muda wampito utaku wa muda wote kuanzia ta rehe ya kuanza kutumika katiba ya jamhu ri ya muungano wa tanzania ya waka hadi kupita miaka minne baada ya katiba ya jamhuri ya muungano ya mwaka kuanza kutumika
utekelezaji wa masharti ya katiba 
 ambo ya fuatayo yata fanyika na kukamilika katika mudawa mpito mpya a kurekebisha katiba ya zanzibar ya mwaka ili kuwiana na masharti ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka b kutunga na ku rekebi sha sheria mbalimbali za jamhuri ya muungano sheria ambazo si za muungano zinazohusu tanzania bara na sheria za zanzibar ili kuwiana na masharti ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya waka c kuanzishwa kwa mahakama ya juu d kuundwa kwa tume na taasisi nyingine za kikatiba zilizoainishwa kwenye katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka na kwa kuzingatia masharti ya katiba hiyo e kufanya uteuzi katika nafasi za madaraka kwa utaratibu ulioainishwa kwenye katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka na f kufanya maandalizi na mambo yote muhimu kwa ajili ya utekelezaji bora wa masharti ya kikatiba yaliyomo kwenye katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzaniaya mwaka 
kamati ya kusimamia muda wa mpito 
kwa madhumuni ya utekelezaji wa masuala yanayohitaji kufanyiwa kazi na kukamilishwa katika muda wa mpito rais atateua kamati ya utekelezaji wa katiba katika muda wa mpito
kufutwa kwa masharti yatokanayo na mashartiya mpito 
baada ya kumalizika kwa muda wa mpito masharti ya sura ya kumi na tisa yatakoma na hayatakuwa na nguvu ya kisheria
 nyongeza ya kwanza imetajwa katika ibara ya mambo ya muungano 
katiba na mamlaka ya jamhuri ya muungano wa tanzania
ulinzi na usalama wa jamhuri ya muungano wa tanzania
usalama na usafiri wa anga
uraia na uhamiaji
jeshi la polisi
sarafu na benki kuu
kodi ya mapato inayolipwa na watu binafsi na mashirika ushuru wa forodha na ushuru wa bidhaa zinazotengenezwa nchini tanzania na zinazosimamiwa na idara ya forodha
mambo ya nje
usajili wa vyama vya siasa
mahakama ya juu na mahakama ya rufani
elimu ya juu
baraza la taifa la mitihani na mambo yote yanayohusika na kazi za baraza hilo
utabiri wa hali ya hewa
utumishi katika serikali ya jamhuri ya muungano
 nyongeza ya pili imetajwa katika ibara ya b sheria ambazo mabadiliko yake yanahitaji kuungwa mkono na theluthi mbili ya wabunge wote kutoka tanzania bara na theluthi mbili ya wabunge wote kutoka zanzibar 
muswada wa sheria wa kubadili masharti ya katiba ya jamhuri ya muungano yanayohusu mambo ya muungano
kuongeza au kupunguza jambo lolote la muungano
 nyongeza ya tatu imetajwa katika ibara ya c mambo ambayo mabadiliko yake yanahitaji kuungwa mkono kwa zaidi ya nusu ya kura halali zilizopigwa na wananchi wa tanzania bara na zaidi ya nusu ya kura halali zilizopigwa na wananchi wa tanzania zanzibar katika kura ya maoni 
muundo wa jamhuri ya muungano
kuwepo kwa jamhuri ya muungano
kubadilisha masharti ya ibara ya c ya katiba hii
dodoma andrew j
chenge septemba mwenyekiti wa kamati ya uandishina
sheria ya tume ya mipango issn x the united republic of tanzania no
 th july act supplement to the gazette of the united republic of tanzania no
 vol
 dated th july printed by the government printer dodoma by order of government sheria ya tume ya ipango mpangilio wa vifungu kifungu jina sehemu ya kwanza masharti ya awali 
jina la sheria na kuanza kutumika
matumizi
tafsiri
sehemu ya pili tume ya mipango 
kuanzishwa kwa tume
muundo wa tume
majukumu ya tume
mamlaka ya tume
akidi na taratibu za uendeshaji wa shughuli za tume
stahili na posho
tume kudumisha ushirikiano
na
sheria ya tume ya mipango sehemu ya tatu mashart ya utawala 
uteuzi wa katibu mtendaji
naibu makatibu watendaji
uteuzi wa watumishi
kamati
mashauriano na izara yenye dhamana ya masuala ya fedha
sehemu ya nne masharti ya fedha 
vyanzo vya fedha
makadirio ya mapato na matumizi na udhibiti wa fedha
matumizi ya fedha
bajeti ya nyo ngeza
hesabu na ukaguzi
taarifa ya mwaka
sehemu ya tano masharti ya jumla 
mamlaka ya kutengeneza kanuni
kiapo rasmi
mamlaka ya kupata taarifa
wajibu wa kushirikiana
makosa na adhabu
sehemu ya sita marekebisho ya sheria mbalimbali a marekebisho ya sheria ya bajeti sura ya 
ufafanuzi
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya kifungu cha 
na
sheria ya tume ya mipango b marekebisho ya sheria ya mikopo dhamana na misaada ya serikali sura ya 
ufafanuzi
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya kifungu cha 
c marekebisho ya sheria ya viapo rasmi sura ya 
ufafanuzi
marekebisho ya jedwali la pili
na
sheria ya tume ya mipango jamhuri ya muungano wa tanzania na
ya nakubali samia suluhu hassan rais julai sheria ya kuanzisha tume ya mipango kubainisha wajumbe wake na kuainisha majukumu na mamlaka yake na kuainisha masuala mengine yanayohusiana na hayo
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
sehemu ya kwanza masharti ya awali jina la sheria na kuanza kutumika 
sheria hii itajulikana kama sheria ya tume ya mipango ya mwaka na itaanza kutumika tarehe ambayo waziri ata ainisha kupitia notisi katika gazeti la serikali
matumizi 
sheria hii itatumika tanzania bara
tafsiri 
katika sheria hii isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo kamati ya uteuzi maana yake ni kamati ya uteuzi ya tume iliyoanzishwa chini ya kifungu cha katibu mtendaji maana yake ni mtendaji mkuu wa tume aliyeteuliwa kwa mujibu wa kifungu cha na
sheria ya tume ya mipango mpango mkakati maana yake ni mpango ulioandaliwa na wizara idara zinazojitegemea wakala za serikali sekretarieti za mikoa mamlaka za serikali za mitaa na taasisi nyingine za umma kwa mujibu wa miongozo iliyotolewa na tume mjumbe maana yake ni mjumbe wa tume aliyeteuliwa kwa mujibu wa kifungu cha mwenyekiti maana yake ni mwenyekiti wa tume aliyetamkwa katika kifungu cha rais maana yake ni rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania tume maana yake ni tume ya mipango iliyoanzishwa chini ya kifungu cha na waziri maana yake ni waziri mwenye dhamana ya masuala ya mipango ya maendeleo ya taifa
sehemu ya pili tume ya mipango kuanzishwa kwa tume 
 inaanzishwa tume itakayojulikana kama tume ya mipango
 tume itakuwa idara inayojitegemea chini ya ofisi ya rais
muundo wa tume 
 tume itaundwa na rais ambaye atakuwa mwenyekiti na wajumbe wengine sita watakaoteuliwa na rais kama ifuatavyo a waziri mwenye dhamana ya masuala ya mipango ya maendeleo ya taifa b waziri mwenye dhamana ya masuala ya fedha na c wajumbe wengine wanne ambao watakuwa wajumbe wa muda
 tume inaweza kumualika mtu yeyote ambaye si mjumbe kushiriki katika vikao vya tume na kutoa utaalamu au mchango mwingine wowote kama tume itakavyo ona inafaa
 katika kuteua wajumbe wa tume uteuzi utazingatia watu wenye ujuzi na uzoefu wa kutosha katika masuala ya uchumi na mipango ya maendeleo ufuatiliaji na
sheria ya tume ya mipango na tathmini utafiti na maendeleo au usimamizi wa masuala ya serikali au ya umma na waliodhihirisha kuwa na uwezo wa kushughulikia masuala ya kitaifa na kimataifa
 bila kuathiri kifungu kidogo cha mjumbe wa tume tofauti na mwenyekiti atakaa madarakani kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine kimoja
 bila kujali kifungu kidogo cha nafasi ya mjumbe itakuwa wazi kabla ya kuisha kwa miaka mitano endapo a kwa mjumbe ambaye ni waziri amekoma kuwa waziri b amejiuzulu kwenye nafasi yake kwa kutoa notisi ya maandishi kwa rais c amefariki au d ameondolewa madarakani na rais
majukumu ya tume 
 tume itakuwa na wajibu wa kusimamia uchumi mchakato wa upangaji na utekelezaji wa mipango ya maendeleo ya taifa kama ilivyoidhinishwa kwa lengo la kuhakikisha kuwa kunakuwa na kuaji endelevu wa uchumi wa taifa na maendeleo kama ilivyokusudiwa
 bila kuathiri masharti ya jumla ya kifungu kidogo cha majukumu ya tume yatakuwa ni a kutathmini hali ya rasilimali za taifa na kuishauri serikali kuhusu matumizi bora ya rasilimali hizo b kuandaa dira ya maendeleo ya taifa mpango wa maendeleo wa muda mrefu mpango wa maendeleo wa muda wa kati na mpango wa maendeleo wa muda mfupi na kusimamia utekelezaji wake c kupendekeza maeneo ya miradi endelevu ya kielelezo na mikakati ya utekelezaji wa miradi hiyo kwa kuzingatia dira na mikakati ya maendeleo ya taifa d kufanya tathmini na uchambuzi wa mara kwa mara wa viashiria muhimu vya uchumi ambavyo vinajumuisha urari wa malipo na
sheria ya tume ya mipango mtiririko wa fedha na bei deni la taifa na kuishauri serikali ipasavyo e kutathmini sera mbalimbali zilizopo kwa lengo la kuimarisha utekelezaji wake kwa kuzingatia mipango ya maendeleo ya taifa na kupendekeza sera mpya pale inapoonekana inafaa kwa maslahi ya taifa f kufuatilia utekelezaji wa maeneo muhimu ya vipaumbele vya taifa kwa sekta mbalimbali za uchumi na kuhakikisha kuwa hatua stahiki zinachukuliwa ili kutatua changamoto zozote za uendeshaji zitakazobainika katika sekta hizo g kutoa mwongozo kuhusu ushirikiano wa kiuchu mi kati ya jamhuri ya muungano na nchi nyingine na mashirika ya kimataifa h kuhakikisha mipango ya sekta inafungamanishwa na mipango ya taifa ili kuwa na matumizi yenye tija ya rasilimali za nchi i kufuatilia na kutathmini utekelezaji wa mipango ya kitai fa na miradi ya kielelezo na kuchukua hatua zinazohitajika ili kuhakikisha miradi hiyo inatekelezwa kwa ufanisi j kuishauri serikali kuhusu mabadiliko yoyote katika mpango wa maendeleo wa taifa ulioidhinishwa k kufuatilia utekelezaji wa maamuzi ya baraza la mawaziri kuhusu masuala ya mipango ya maendeleo na usimamizi wa uchumi l kushauri kuhusu mikakati ya kuendeleza sayansi teknolojia na ubunifu nchini m kukuza mbinu za ubunifu katika utekelezaji wa mipango ya maendeleo n kutambua na kufanya utafiti kuhusu suala lolote ambalo tume inaona ni muhimu katika kufikia malengo ya maendeleo ya taifa o kusimamia na kutoa mwongozo katika uandaaji wa mipango mkakati iliyoandaliwa na wizara idara zinazojitegemea wakala za na
sheria ya tume ya mipango serikali sekretarieti za miko a mamlaka za serikali za mitaa na taasisi nyingine za umma p kuratibu na kuendeleza kada za mipango uchumi na takwimu na taaluma nyingine zinazofanana na hizo q kuratibu makongamano ya wadau mbalimbali kwa ajili ya kujadili masuala ya mipango ya maendeleo r kubainisha rasilimali za nchi kwa matumizi endelevu kwa maendeleo ya taifa s kuwezesha ushiriki wa sekta binafsi katika upangaji na utekelezaji wa mipango ya maendeleo na t kutekeleza majukumu mengine yanayohusiana na mipango ya maendeleo kadri rais atakavyoelekeza
 bila kujali masharti ya sheria nyingine yoyote tume kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa majukumu yake chini ya sheria hii inaweza kuitisha mpango mkakati wowote ulioandaliwa na wizara idara zinazojitegemea wakala za serikali sekretarieti za mikoa mamlaka za serikali za mitaa au taasisi nyingine za umma kwa ajili ya mapi tio na kutoa maelekezo ipasavyo mpango wowote wa muda mfupi au wa muda mrefu ulioandaliwa kwa mujibu wa sheria hii au sheria nyingine iliyotungwa na bunge na kuidhinishwa na bunge kwa mujibu wa ibara ya c ya katiba hautabadilishwa au kuach wa kutekelezwa katika muda uliopangwa kutekelezwa bila idhini ya bunge
mamlaka ya tume sura ya na 
kwa kuzingatia masharti ya katiba sheria za tawala za mikoa sheria za serikali za mitaa mamlaka za wilaya sheria za serikali za mitaa mamlaka za miji na sheria nyingine yoyote inayohusiana na muundo na utekelezaji wa majukumu ya serikali tume itakuw ndicho chombo cha juu cha ushauri katika masuala yote yanayohusiana na mipango ya maendeleo na usimamizi wa uchumi na kwa madhumuni hayo itakuwa na mamlaka ya a kubaini na kuidhinisha maeneo ya vipaumbele muhimu vya maendeleo ya taifa na kutoa na
sheria ya tume ya mipango maelekezo ya kujumuishwa katika mipango ya maendeleo ya taifa na sekta na kwa utambuzi wa utekelezaji wake b kutoa maelekezo na miongozo kwa wizara idara zinazojitegemea wakala za serikali sekretarieti za mikoa mamlaka za serikali za mitaa au taasisi nyingine za umma kuhusu masuala ya mipango ya uchumi na maendeleo kama ilivyoidhinishwa na serikali c kuitisha kutoka katika taasisi yoyote taarifa au takwimu yoyote zinazohusiana na masuala ya mipango ya maendeleo na usimamizi wa uchumi na d kutoa maelekezo na miongozo muhimu kwa ajili ya utekelezaji bora na wenye ufanisi wa majukumu yake chini ya sheria hii
akidi na taratibu za uendeshaji wa shughuli za tume 
 katika kikao chochote cha tume akidi itakuwa nusu ya wajumbe waliopo kwa wakati huo
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha na kanuni ambazo mwenyekiti anaweza kutengeneza kwa ajili hiyo tume itakuwa na mamlaka ya kusimamia taratibu za uendeshaji wa shughuli zake
posho na stahili 
wajumbe wa tume watalipwa posho na stahili nyingine kadri itakavyoamuliwa na mamlaka husika
tume kudumisha ushirikiano 
kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa majukumu yake tume itaanzisha na kusimamia mfumo wa ushirikiano na ushauri na taasisi na watu wengine iwapo ni shirika au vinginevyo na ikiwa ni ndani au nje ya jamhuri ya muungano watakaoweza kusaidia katika utekelezaji bora na wenye ufanisi wa majukumu yake chini ya sheria hii
sehemu ya tatu masharti ya utawala uteuzi wa katibu mtendaji 
 kutakuwa na katibu mtendaji wa tume ambaye atateuliwa na rais
na
sheria ya tume ya mipango katibu mtendaji atakuwa afisa mtendaji mkuu na katibu wa tume na atakuwa na wajibu wa ku tekeleza majukumu ya tume na kusimamia shughuli za kila siku za tume
 wakati wa kumteua katibu mtendaji uteuzi utazingatia utaalamu wa uchumi masuala ya mipango na fedha na uzoefu katika utawala na nafasi za juu za uongozi
naibu makatibu watendaji 
 kutakuwa na naibu makatibu watendaji wa tume watakaoteuliwa na rais kwa idadi itakayohitajika katika wakati husika
 naibu makatibu watendaji watamsaidia katibu mtendaji katika utekelezaji wa majukumu ya ofisi ya katibu mtendaji kama watakavyopangiwa na tume
uteuzi wa watumishi 
 watumishi wataajiriwa na tume kwa misingi ya ushindani na kwa idadi kadri inavyohitajika kwa ajili ya kutekeleza majukumu ya tume
 maafisa wa tume isipokuwa wajumbe watakuwa ni watumishi wa umma
kamati 
 tume inaweza kuunda ka mati kwa ajili ya kutekeleza majukumu yake na inaweza kukasimu majukumu yake yoyote kwa kamati yoyote iliyoundwa
 bila kuathiri ujumla wa kifungu kidogo cha na masharti ya kifungu cha na na bila kujali sheria nyingine yoyote kwa madhumun ya kuwezesha mchakato wa uteuzi wa wajumbe wa tume katibu mtendaji naibu makatibu watendaji na watumishi wengine wa tume kutakuwa na kamati ya uteuzi ambayo uteuzi na majukumu yake yataainishwa katika kanuni
 kamati iliyoanzishwa chini ya kifungu hiki endapo itaona inafaa na kwa kuzingatia idhini ya tume inaweza a kumshirikisha mtu yeyote kuwa mjumbe wa kamati kwa kipindi kitakachoainishwa na b kumualika mtu yeyote kuhudhuria kikao chochote cha kamati
na
sheria ya tume ya mipango mashauriano na wizara yenye dhamana ya masuala ya fedha 
tume itaweka utaratibu wa mashauriano na wizara yenye dhamana ya masuala ya fedha ili kuhakikisha utekelezaji bora wa miradi ya maendeleo kama ilivyoainishwa katika mipango ya maendeleo ya taifa
sehemu ya nne masharti ya fedha vyanzo vya fedha 
fedha za tume zitajumuisha a kiasi cha fedha kitakachotengwa na bunge b ruzuku zitakazotolewa na serikali na c mapato mengine oyote
makadirio ya mapato na matumizi na udhibiti wa fedha 
 katika kipindi kisichopungua miezi mitatu kabla ya mwisho wa kila mwaka wa fedha katibu mtendaji ataandaa na kuwasilisha bajeti katika tume kwa ajili ya kuidhinishwa itakayojumuisha makadirio ya mapato na matumizi kwa ajili ya mwaka wa fedha unaof uata
 tume inaweza kumtaka katibu mtendaji kufanya marekebisho katika bajeti ikiwa kwa maoni yake bajeti haiakisi makadirio sahihi na ya kuridhisha ya mapato na matumizi
matumizi ya fedha 
matumizi hayatafanyika kutoka kwenye fedha za tume isipokuwa kama matumizi hayo ni sehemu ya matumizi yaliyoidhinishwa na tume chini ya kifungu cha kwa mwaka wa fedha husika
bajeti ya nyongeza 
 wakati wowote kabla ya mwisho wa mwaka wa fedha husika katibu mtendaji anaweza kuandaa na kuwasilisha tume makadirio yoyote ya nyongeza kwa ajili ya kuidhinishwa kwa mwaka husika
 bila kuathiri kifungu kidogo cha endapo imetokea dharura kuhusu utekelezaji wa majukumu ya tume katibu mtendaji anaweza kufanya matumizi ambayo hayajaid hinishwa na tume kwa idhini ya mwenyekiti na katika mazingira hayo katibu mtendaji atatakiwa ndani ya miezi mitatu baada ya kufanya matumizi hayo kuomba idhini ya tume
na
sheria ya tume ya mipango hesabu na ukaguzi 
 katibu mtendaji atatunza vitabu vya hesabu na kuhifadhi kumbukumbu sahihi za uendeshaji wa tume kwa mujibu wa viwango vya uhasibu
 ndani ya miezi sita baada ya mwisho wa kila mwaka wa fedha katibu mtendaji ataandaa taarifa ya utekelezaji wa majukumu ya tume katika mwaka huo wa fedha na nakal moja ya taarifa hiyo pamoja na nakala ya hesabu zilizokaguliwa zitawasilishwa kwa tume
 hesabu za tume zitakaguliwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali au mtu mwingine aliyeteuliwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa madhumuni hayo
taarifa ya mwaka 
ndani ya miezi miwili baada ya kupokea taarifa ya hesabu zilizokaguliwa na taarifa za mkaguzi wa hesabu kuhusu hesabu hizo tume itamuelekeza waziri kuwasilisha bungeni ndani ya miezi miwili au katik kikao cha bunge kinachofuata nakala ya taarifa ya mwaka kuhusu mwaka huo wa fedha ikijumuisha a nakala ya hesabu zilizokaguliwa za tume pamoja na taarifa ya mkaguzi kuhusu hesabu hizo b taarifa ya utekelezaji wa malengo ya msingi na taarifa nyingine yoyote inayohusiana nayo c taarifa ya shughuli za tume katika mwaka wa fedha husika na d taarifa nyingine yoyote kadri tume inavyoweza kuelekeza
sehemu ya tano masharti ya jumla mamlaka ya kutengeneza kanuni 
 waziri anaweza kutengeneza kanuni kwa ajili ya utekelezaji bora wa masharti ya sheria hii
 bila kuathiri ujumla wa masharti ya kifungu kidogo cha waziri anaweza kutengeneza kanuni zinazoainisha a muundo uteuzi na masuala mengine kuhusu kamati ya uteuzi na
sheria ya tume ya mipango b ufuatiliaji na tathmini ya utekelezaji wa mipango ya maendeleo ya taifa c miongozo ya uandaaji wa mipango mbalimbali inayotakiwa kuandaliwa chini ya sheria hii d suala lingine lolote ambalo ataona linafaa kwa utekelezaji bora wa sheria hii
kiapo rasmi 
 kabla ya kuanza kutekeleza majukumu kila mjumbe wa tume katibu mtendaji na naibu katibu mtendaji atatakiwa kuapa kwa mujibu wa sheria husika
 masharti ya kifungu kidogo cha hayatamhusu mwenyekiti
mamlaka ya kupata taarifa 
tume kwa maandishi inaweza kumtaka mtu yeyote au kikundi cha watu ambao wana taarifa yoyote muhimu ambayo inayohusiana na majukumu yake a kuwasilisha taarifa au kutoa nyaraka husika kadri tume itakavyoaini sha au b kuhudhuria mbele ya tume kwa ajili ya ushauri au ufafanuzi kuhusu taarifa au nyaraka hizo
wajibu wa kushirikiana 
 kila mtu atakuwa na wajibu wa kushirikiana na tume kadri itakavyohitajika kwa ajili ya utekelezaji wa mamlaka kazi na majukumu yake
 katika utayarishaji wa mpango mkakati wizara idara zinazojitegemea wakala za serikali sekretarieti za mikoa mamlaka za serikali za mitaa na taasisi nyingine za umma zitazingatia miongozo iliyotolewa na tume
makosa adhabu 
mtu yeyote ambaye a anatoa taarifa au takwimu zozote huku akijua kuwa ni ya uongo au kutoa taarifa au nyaraka ambazo kimsingi si sahihi kwa nia ya kuipotosha tume b anaizuia tume kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi chini ya sheria hii au na
sheria ya tume ya mipango c bila kibali cha maandishi kutoka tume anachapisha au kufichua maudhui ya nyaraka yoyote mawasiliano au taarifa za aina yoyote ambazo amezifahamu wakati wa utekelezaji wa majukumu yake chini ya sheria hii kwa mtu yeyote asiyeidhinishwa au vinginevyo tofauti na utekelezaji wa majukumu yake anatenda kosa na akitiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyozidi shilingi milioni kumi au kifungo kwa kipindi kisichopungua mwaka mmoja na kisichozidi miaka mitano
sehemu ya sita marekebisho ya sheria mbalimbali a marekebisho ya sheria ya bajeti sura ya ufafanuzi sura ya 
sehemu ndogo hii itasomwa pamoja na sheria ya bajeti ambayo hapa itarejewa kama sheria kuu
marekebisho ya kifungu cha 
sheria kuu inarekebishwa katika kifungu cha kwa kufuta neno preparation linaloonekana katika aya a na badala yake kuweka maneno coordination of the preparation
marekebisho ya kifungu cha 
sheria kuu inarekebishwa katika kifungu cha kwa kufuta maneno the powers yanayoonekana mwanzo wa sentensi na badala yake kuweka maneno without prejudice to the provisions of section of the planning commission act the powers
b marekebisho ya sheria ya mikopo dhamana na misaada ya serikali sura ya ufafanuzi sura ya 
sehemu ndogo hii itasomwa pamoja na sheria ya mikopo dhamana na misaada ya serikali ambayo hapa itarejewa kama sheria kuu
marekebisho ya kifungu cha 
sheria kuu inarekebishwa katika kifungu cha kwa a kufuta aya d na badala yake kuweka aya ifuatayo na
sheria ya tume ya mipango d katibu mkuu wa wizara yenye dhamana na masuala ya mipango ya maendeleo permanent secretary of the ministry responsible for development planning b kuongeza mara baada ya aya h aya ifuatayo i executive secretary of the planning commission na c kubadilisha mpangilio wa aya i j k l na m kuwa aya j k l m na n
marekebisho ya kifungu cha 
sheria kuu inarekebishwa katika kifungu cha kwa kufuta aya b na badala yake kuweka aya ifuatayo b executive secretary of the planning commission
c marekebisho ya sheria ya viapo rasmi sura ya ufafanuzi sura ya 
sehemu ndogo hii itasomwa pamoja na sheria ya viapo rasmi ambayo hapa itarejewa kama sheria kuu
marekebisho ya jedwali la pili 
jedwali la pili la sheria kuu linarekebishwa kwa kuongeza mara baada ya maneno members of the planning commission maneno yafuatayo katibu mtendaji wa tume ya mipango naibu makatibu watendaji wa tume ya mipango
imepitishwa na bunge tarehe juni 
nenelwa j
mwihambi katibu wa bunge sheria ya usimamizi wa maafa na
 sheria ya usimamizi wa maafa mpangilio wa vifungu kifungu jina sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi 
jina fupi na kuanza kutumika
matumizi
tafsiri
sehemu ya pili mfumo wa usimamizi na uratibu wa maafa nchini 
uratibu na usimamizi wa maafa
kituo cha operesheni na mawasiliano ya dharura
mamlaka ya waziri
kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa
kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa
jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa
majukumu ya jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa
kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa
kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa
kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa
issn x the united republic of tanzania no
 th october act supplement to the gazette of the united republic of tanzania no
vol
 dated th october printed by the government printer dodoma by order of governmentsheria ya usimamizi wa maafa na
kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa
mamlaka ya mkuu wa mkoa na mkuu wa wilaya
kamati ya kata ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya kata ya usimamizi wa maafa
kamati ya kijiji ya usimamizi wa maafa
kamati ya mtaa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya kijiji au mtaa ya usimamizi wa maafa
utoaji taarifa za usimamizi wa maafa
miongozo ya kamati za maafa
kanuni za kamati
sehemu ya tatu mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa na operesheni wakati wa maafa 
mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa
wajibu wa jumla
kutangaza eneo la maafa
maafa yanayoashiria hali ya hatari
sehemu ya nne mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa 
mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa
usimamizi wa makusanyo na misaada
sehemu ya tano masharti ya jumla 
makosa na adhabu
makosa yanayosababishwa na taasisi
adhabu ya jumla
kinga dhidi ya mashtaka
kanuni
kufutwa na masharti ya mwendelezo
sheria ya usimamizi wa maafa na
 jamhuri ya muungano wa tanzania na
ya nakubali samia suluhu hassan rais thseptemba sheria ya kuweka mfumo wa usimamizi na uratibu wa maafa kwa ajili ya hatua za kuzuia na kupunguza madhara ya majanga kujiandaa kukabili na kurejesha hali pindi maafa yanapotokea pamoja na kuanzisha na kusimamia mfuko wa usimamizi wa maafa na mambo yanayohusiana nayo
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina na kuanza kutumika 
sheria hii itajulikana kama sheria ya usimamizi wa maafa ya mwaka na itaanza kutumika katika tarehe ambayo waziri atatangaza katika gazeti la serikali
matumizi 
sheria hii itatumika tanzania bara
tafsiri 
katika sheria hii isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo afya moja maana yake ni dhana inayotumika kuweka ushirikiano baina ya sekta zinazohusika na afya ya binadamu wanyama na mazingira ili kuimarisha uratibu na usimamizi katika utendaji na kupanga mikakati ya pamoja inayolenga kuzuia kujiandaa na na
sheria ya ununuzi wa umma issn x the united republic of tanzania no
 th october act supplement to the gazette of the united republic of tanzania no
 vol
 dated th october printed by the government printer dodoma by order of government sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka mpangilio wa vifungu kifungu jina sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi 
jina la sheria na kuanza kutumika
matumizi
tafsiri
wajibu wa kimataifa
misingi na viwango vya jumla vya ununuzi ugavi na uondoshaji mali
sehemu ya pili kamishna wa sera ya ununuzi wa umma 
kamishna wa sera ya ununuzi wa umma
majukumu ya kamishna wa sera ya ununuzi wa umma
sehemu ya tatu mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma 
mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma
malengo ya mamlaka
majukumu ya mamlaka
wigo wa uchunguzi unaofanywa na mamlaka
uanzishaji wa uchunguzi
ushahidi
na
sheria ya ununuzi wa umma 
katazo la utoaji wa baadhi ya taarifa
utaratibu katika uchunguzi
utaratibu baada ya uchunguzi
hatua za kinidhamu dhidi ya mtumishi wa umma
taratibu za uendeshaji wa mamlaka
mamlaka ya mamlaka
usitishaji wa michakato ya ununuzi
hatua baada ya mapendekezo ya mamlaka
bodi ya wakurugenzi
kamati za bodi ya wakurugenzi
uteuzi wa mkurugenzi mkuu
wakurugenzi washauri elekezi na watumishi wengine wa mamlaka
fedha za mamlaka
vitabu vya hesabu
ukaguzi wa hesabu
mpango kazi wa mwaka na bajeti
taarifa ya mwaka ya tathmini ya utendaji kazi wa ununuzi wa umma na thamani halisi ya fedha
taarifa ya mwaka
sehemu ya nne mpangilio wa kitaasisi katika ununuzi na ugavi 
bodi za zabuni
taarifa kwa mamlaka kuhusu muundo wa bodi ya zabuni
majukumu ya bodi za zabuni
mamlaka ya kuidhinisha bajeti
mamlaka ya bodi ya zabuni
tuzo ya mikataba
majukumu na mamlaka ya afisa masuuli
uanzishwaji na muundo wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi
majukumu ya kitengo cha usimamizi wa ununuzi
idara tumizi
kamati ya tathmini
uhuru wa majukumu na mamlaka
ukasimishaji wa mamlaka ya afisa masuuli
ununuzi kupitia taasisi nyingine
taratibu za ununuzi kwa ajili ya mamlaka na mamlaka ya rufani
kutokubaliana katika maamuzi
usiri wa nyaraka
na
sheria ya ununuzi wa umma sehemu ya tano taratibu mbalimbali za ununuzi wa umma 
ununuzi katika taasisi zinazojiendesha kibiashara
wajibu wa taasisi nunuzi
uidhinishaji wa mpango wa ununuzi wa mwaka
ununuzi wa bidhaa na huduma mtambuka
sifa za wazabuni
taratibu za uchambuzi wa sifa wa awali
uhakiki wa sifa za mzabuni
upendeleo wa kitaifa
upendeleo wa kipekee kwa watu au kampuni za ndani
ushiriki wa kampuni za ndani na wataalamu katika mikataba ya ushauri elekezi
matumizi ya wataalamu wa ndani katika mikataba ya kazi za ujenzi na huduma zisizo za kitaalamu
upendeleo kwa bidhaa za ndani
kujenga uwezo wa watu na kampuni za ndani
uingiaji wa ushirika au mikataba midogo na kampuni za ndani
umiliki wa mtaji wa hisa
upendeleo kwa makundi maalum ya kijamii
ununuzi kutoka kwa wakala
lugha
dhamana za zabuni
kukataliwa kwa zabuni
kukubaliwa kwa zabuni na mkataba kuwa na nguvu ya kisheria
ushuhudiaji wa utiaji saini wa mkataba
kumbukumbu na taarifa
kufungiwa kwa mzabuni
sehemu ya sita njia na michakato ya ununuzi 
ununuzi kwa njia ya kielektroniki
bei kikomo
uchaguzi wa njia za ununuzi
matumizi ya rasilimali za ndani
ununuzi wa dharura
ununuzi wa moja kwa moja kutoka kwa mzalishaji wakala au mtoa huduma
viwango vya ununuzi vilivyoidhinishwa
na
sheria ya ununuzi wa umma 
ununuzi wa vichwa na mabehewa ya treni ndege na meli zilizotumika
zabuni shindani
bidhaa za afya
mwaliko wa zabuni na matangazo
utoaji wa nyaraka za zabuni
maudhui ya nyaraka za zabuni
uhalali wa zabuni na dhamana ya zabuni
vigezo vya tathmini
kupokelewa na kufunguliwa kwa zabuni
tathmini na ulinganifu wa zabuni
uidhinishaji wa tuzo ya mkataba
majadiliano na utoaji wa tuzo ya mikataba
uchaguzi wa washauri elekezi
sehemu ya saba usimamizi wa mikataba 
wajibu wa kusimamia utekelezaji wa mikataba
udhibiti wa gharama ubora na muda katika mikataba ya ununuzi
mabadiliko au marekebisho
malipo ya awali
uvunjaji wa mkataba
ufungaji wa mkataba
sehemu ya nane usimamizi wa ugavi 
upokeaji na uwekaji kumbukumbu wa bidhaa vifaa au mali
wajibu wa taasisi nunuzi katika usimamizi wa bidhaa vifaa au mali
usimamizi bidhaa vifaa au mali
usambazaji wa bidhaa na vifaa
udhibiti wa hasara na udanganyifu katika bidhaa vifaa na mali
miongozo ya usimamizi wa bidhaa vifaa au mali
sehemu ya tisa ununuzi chini ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi 
wigo matumizi na idhini
na
sheria ya ununuzi wa umma 
uchaguzi wa mshauri au meneja wa mradi
sehemu ya kumi makatazo 
udanganyifu na rushwa
vitendo vinavyoshawishi mtumishi wa umma
ufichuaji wa malipo yaliyofanywa kwa njia ya kamisheni nk
vitendo vya wakurugenzi wafanyakazi au mawakala
ufunguaji wa mashauri ya jinai
sehemu ya kumi na moja utatuzi wa migogoro 
mamlaka ya rufani
uteuzi wa katibu mtendaji
watumishi wa mamlaka ya rufani
fedha za mamlaka ya rufani
ukaguzi wa hesabu
mpango kazi wa usimamizi wa mwaka na bajeti
taarifa ya mwaka
haki ya mapitio
utatuzi wa malalamiko au migogoro kwa maafisa masuuli
rufaa au malamiko kwa mamlaka ya rufani
nyongeza ya muda wa kuwasilisha malalamiko mgogoro au rufaa
taratibu zinazotumika katika mienendo ya mapitio
kusitishwa kwa mchakato wa ununuzi
mapitio ya kimahakama
sehemu ya kumi na mbili masharti ya jumla 
kanuni za maadili
kinga dhidi ya uwajibikaji
makosa
kanuni
miongozo
kufutwa kwa sheria na masharti ya mwendelezo
majedwali na
sheria ya ununuzi wa umma jamhuri ya muungano wa tanzania na
 ya nakubali samia suluhu hassan rais septemba sheria ya kuweka masharti bora ya usimamizi wa ununuzi wa umma na ugavi kufuta sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kutunga upya sheria ya ununuzi wa umma na masuala mengine yanayohusiana na hayo
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina la sheria na kuanza kutumika 
sheria hii itajulikana kama sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na itaanza kutumika tarehe ambayo waziri atateua kwa notisi katika gazeti la serikali
matumizi 
 sheria hii itatumika katika a hatua zote za ununuzi usimamizi wa ugavi na uondoshaji mali kwa njia ya zabuni zinazofanywa na taasisi nunuzi isipokuwa pale itakapoainishwa vinginevyo katika sheria hii b taasisi zisizo za kiserikali katika ununuzi unaogharamiwa kwa fedha za umma c miradi ya ubia kati ya sekta ya umma na sekta binafsi katika hatua husika na na
sheria ya ununuzi wa umma d vyombo vya ulinzi na usalama kwa kuzingatia vifungu vidogo vya na 
 vyombo vya ulinzi na usalama vitasimamia ununuzi wake na uondoshaji mali kwa kuzingatia orodha inayoainisha bidhaa zitakazonunuliwa au kuondoshwa kwa njia ya wazi au uliyozuiliwa
 kila mwaka wa fedha vyombo vya ulinzi na usalama vitakubaliana na mamlaka kuhusu aina ya bidhaa zitakazojumuishwa kwenye orodha iliyozuiliwa zitakazonunuliwa au kuondoshwa kwa kuzingatia njia za ununuzi au uondoshaji zilizoainishwa katika sheria hii
 kwa kuzingatia kifungu cha endapo sheria au kanuni yoyote itakinzana na masharti ya sheria hii au kanuni zake kuhusu masuala ya ununuzi ugavi na uondoshaji mali za umma kwa njia ya zabuni masharti ya sheria hii na kanuni zake ndiyo yatakuwa na nguvu dhidi ya masharti hayo kwa kiwango cha mkinzano huo
 bila kujali masharti mengine yoyote yanayoelekeza vinginevyo masharti ya sheria hii hayataathiri utekelezaji wa mkataba wa mradi wa kimkakati ulioridhiwa na baraza la mawaziri na kufanyiwa uhakiki na mwanasheria mkuu wa serikali unaoweka utaratibu maalumu wa ununuzi au uondoshaji mali
tafsiri 
katika sheria hii isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo afisa masuuli maana yake ni afisa wa umma aliyeteuliwa sura ya kwa mujibu wa masharti ya sheria ya fedha za umma au afisa wa umma aliyeteuliwa kwa sheria nyingine yoyote kusimamia fungu au ruzuku na kuwajibika kwa fedha zote zilizotumika kutoka katika fungu hilo au ruzuku afisa wa umma maana yake ni a mtu yeyote anayehudumu au kufanya kazi kwenye ofisi yenye ujira katika utumishi wa umma b mtu anayehudumu au kufanya kazi kama waziri katika serikali c mwajiriwa wa taasisi ya umma au d mtu ambaye alikuwa afisa wa umma bei kikomo maana yake ni kiwango cha chini na kiwango na
sheria ya ununuzi wa umma cha juu cha bei zitakazotumika katika ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma bidhaa za afya zinajumuisha dawa na vifaa tiba vilivyoidhinishwa na mamlaka ya udhibiti inayohusika na uidhinishaji wa bidhaa za afya bidhaa maana yake ni malighafi vifaa na vitu ving ine vya aina mbalimbali vinavyoshikika vikiwa katika hali ya kimiminika ugumu au gesi umeme mali isiyoshikika na miliki bunifu pamoja na huduma zinazohusiana na usambazaji wa bidhaa hizo ili mradi thamani ya huduma hizo haizidi thamani ya bidhaa yenyewe bodi maana yake ni bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma iliyoanzishwa chini ya kifungu cha chombo chenye mamlaka maana yake ni mtu kikundi cha watu wakala au chombo chenye mamlaka ya kuchukua hatua itakavyowasilishwa au kuelekezwa na mamlaka chini ya sheria hii fedha za umma maana yake ni rasilimali fedha zilizotengwa kupitia michakato ya kibajeti kwa taasisi nunuzi ikijumuisha mfuko mkuu misaada na mikopo iliyowekwa kwa ajili ya matumizi ya taasisi nunuzi na wafadhili wa ndani au wa nje na mapato yaliyozalishwa na taasisi nunuzi hadidu za rejea maana yake ni maelezo yanayotolewa na taasisi nunuzi yanayotoa tafsiri ya madhumuni malengo na wigo wa huduma ikijumuisha pale itakapohitajika njia zitakazotumika huduma za ushauri wa kitaalamu maana yake ni shughuli zenye asili ya kitaalamu na kiushauri ambazo hazitoi matokeo yanayoonekana yanayoweza kupimika na hujumuisha usanifu usimamizi mafunzo ushauri ukaguzi au utengenezaji wa mifumo na huduma zinazofanana na hizo huduma za ushauri zisizo za kitaalam maana yake ni ununuzi wowote mbali na ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi na huduma za kitaalam huduma maana yake ni huduma ya ushauri elekezi na ushauri usio wa kitaalamu idara ya serikali inayojitege mea maana yake ni idara ya na
sheria ya ununuzi wa umma serikali ambayo haipo kwenye udhibiti wa moja kwa moja wa wizara mama ya idara hiyo idara kuhusiana na wizara mamlaka nyingine ya umma au taasisi ya umma inajumuisha idara au kitengo chochote kwa jina lolote katika wizara mamlaka au taasisi hiyo katibu mkuu maana yake ni katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya masuala ya ununuzi wa umma kampuni ya ndani maana yake ni kampuni ambayo sehemu kubwa ya mtaji wa hisa zake inamilikiwa na raia wa jamhuri ya muungano kazi za ujenzi maana yake ni a kazi zote za ujenzi zinazohusiana na kujenga kujenga upya kubomoa kukarabati au kuboresha jengo barabara au kiwanja cha ndege b kazi nyingine zozote za ujenzi kama vile uandaaji wa eneo la kazi uchimbaji usimikaji ujenzi usimikaji mitambo au vifaa upambaji na shughuli za ukamilishaji wa ujenzi na c huduma iliyotolewa kwa zabuni na kuingiwa mkataba kwa kuzingatia misingi ya utendaji wa matokeo yanayopimika kwa kuonekana kama vile uchimbaji uchoraji ramani upigaji wa picha za satelaiti au uchunguzi wa miamba isipokuwa mikataba inayojumuisha utoaji wa kazi za ujenzi na huduma itachukuliwa kama ni mikataba ya kazi za ujenzi ikiwa jumla ya thamani ya kazi za ujenzi ni kubwa kuliko thamani ya huduma zitakazotolewa kwenye mkataba kitendo cha kushurutisha maana yake ni kitendo cha kumdhoofisha au kumdhuru au cha kutishia kumdhoofisha au kumdhuru moja kwa moja au vinginevyo mtu yeyote au mali ya mtu kwa nia ya kushawishi kitendo kufanyika au kumshawishi mtu anayehusika na ununuzi wa umma au kuendeleza vitendo vya rushwa au vya udanganyifu kitendo cha udanganyifu maana yake ni kutoa taarifa zisizo sahihi kwa lengo la kufanya ushawishi katika mchakato wa ununuzi au utekelezaji wa mkataba ambao utaleta madhara kwa serikali au taasisi ya na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya sura ya na umma na inajumuisha vitendo vya kula njama baina ya wazabuni kabla au baada ya wasilisho la zabuni ikilenga kuwa na bei ya zabuni ambayo si shindani na inainyima serikali faida zitokanazo na ushindani wa wazi na huru kitendo cha uzuiaji maana yake ni kitendo kinacholenga kuzuia upatikanaji wa taarifa zinazohitajika katika utekelezaji wa wajibu chini ya sheria hii kitengo cha usimamizi wa ununuzi maana yake ni idara au kitengo kutegemeana na ukubwa wa taasisi nunuzi chenye wajibu wa utekelezaji wa majukumu ya usimamizi wa ununuzi na ugavi kumfungia mzabuni maana yake ni kitendo cha mzabuni kuzuiwa kushiriki katika ununuzi wa umma kwa kipindi maalum mali ya umma maana yake ni mali yoyote inayoshikika au isiyoshikika inayomilikiwa na taasisi ya umma inayojumuisha mali inayoshikika ardhi hisa au haki miliki mamlaka inayoingia mkataba ina maana sawa kama ilivyoainishwa katika sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi mamlaka ya serikali za mitaa maana yake ni mamlaka ya serikali za mitaa iliyoanzishwa chini ya sheria ya serikali za mitaa mamlaka za wilaya au sheria ya serikali za mitaa mamlaka za mji mamlaka ya rufani maana yake ni mamlaka ya rufani ya zabuni za umma iliyoanzishwa chini ya kifungu cha mamlaka ya uidhinishaji maana yake ni afisa masuuli au bodi ya zabuni ya taasisi nunuzi mamlaka maana yake ni mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma iliyoanzishwa chini ya kifungu cha mapendekezo ya taasisi nunuzi ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi maana yake ni mapendekezo ya miradi ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi yanayoanzishwa na taasisi za umma na yanayohusu mipango ya kipaumbele ya serikali mapendekezo ya sekta binafsi ya ubia baina yasekta ya umma na sekta binafsi maana yake ni na
sheria ya ununuzi wa umma mapendekezo yaliyoanzishwa na upande wa sekta binafsi kwa taasisi ya umma kwa ajili ya kuamuliwa kuwa mradi wa ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi mchakato wa ununuzi maana yake ni hatua zinazofuatana katika mzunguko wa ununuzi zinazojumuisha kupanga kuchagua utaratibu hatua za kuomba ofa kutoka kwa wazabuni kupima na kutathmini ofa hizo utoaji wa tuzo ya mkataba na usimamizi wa mkataba mchakato wa uondoshaji maana yake ni hatua zinazofuatana katika mzunguko wa uondoshaji mali ikijumuisha uandaaji wa mpango uchaguzi wa utaratibu utakaotumika hatua zitakazotumika kutangaza zabuni tathmini ya zabuni na tuzo ya mkataba mfumo wa kieletroniki wa ununuzi wa umma maana yake ni mfumo uliojengwa kusimamiwa na kuendeshwa na mamlaka ili kuziwezesha taasisi nunuzi kufanya shughuli za ununuzi na ugavi kielektroniki mikataba maalum maana yake ni mikataba ambayo inaruhusu taasisi nunuzi kununua bidhaa huduma au kazi za ujenzi ambazo zinahitajika kwa mwendelezo au mara kwa mara kwa makubaliano au bila ya makubaliano ya bei kwa kipindi maalum kilichokubaliwa miongozo maana yake ni miongozi inayotolewa na mamlaka chini ya sheria hii mkandarasi maana yake ni kampuni shirika ubia au mtu binafsi anayejihusisha na kutoa huduma katika fani za uhandisi majenzi umeme au mitambo au katika ujenzi au kazi za majengo za aina yoyote ikijumuisha ukarabati na ambaye kwa muktadha husika ni sehemu ya au anaweza kuwa sehemu ya mkataba wa ununuzi na taasisi nunuzi mkataba wa ununuzi maana yake ni leseni kibali au idhini nyingine iliyotolewa na taasisi ya umma au makubaliano yaliyoingiwa baina ya taasisi ya umma na muuzaji wa bidhaa mkandarasi au mshauri elekezi yanayotokana na utaratibu wa na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya ununuzi kwa ajili ya ujenzi au kazi nyingine zinazohusiana na ujenzi au kwa ajili ya uuzaji wa bidhaa zozote au utoaji wa huduma mlipaji mkuu wa serikali ina maana iliyoainishwa chini ya sheria ya fedha za umma mshauri elekezi maana yake ni taasisi kampuni shirika asasi ubia au mtu binafsi anayejihusisha au mwenye uwezo wa kujihusisha na biashara ya kutoa huduma katika usanifu majengo uchumi uhandisi upimaji au fani yoyote ya huduma za kitaaluma na ambaye kwa muktadha husika ni sehemu ya mkataba au anaweza kuwa sehemu ya mkataba na taasisi nunuzi mshirika maana yake ni mtu ambaye a ana ubia na afisa wa umma au b ikiwa ni taasisi nafsi ni msimamizi wa taasisi hiyo au afisa wa umma na mtu yeyote mwenye ushirika naye mtaalamu wa ununuzi au mtalaamu wa ugavi maana yake ni mtu mwenye sifa za kitaaluma katika masuala ya ununuzi na ugavi kutoka katika chuo kinachotambulika na amesajiliwa na chombo kinachosimamia taaluma ya ununuzi na ugavi mtoa huduma maana yake ni mtu shirika au chombo kilichosajiliwa na kupewa leseni na mamlaka husika kutoa huduma na ambaye kwa mujibu wa mkataba ni sehemu ya au anaweza kuwa sehemu ya mkataba wa ununuzi na taasisi nunuzi mtu inajumuisha ushirika wowote wa watu ikiwa umesajiliwa au haujasajiliwa kama kampuni muuzaji wa bidhaa maan yake ni kampuni shirika asasi ubia au mtu binafsi anayeuza bidhaa na huduma zinazohusiana na bidhaa hizo na ambaye kwa mujibu wa mkataba ni sehemu ya au anaweza kuwa sehemu ya mkataba wa ununuzi na taasisi nunuzi mzabuni maana yake ni mtu yeyote kampuni au kikundi cha watu ambao wanashiriki au wanakusudia kushiriki kwenye mchakato wa ununuzi kwa lengo la kuwasilisha zabuni kwa ajili ya kuingia mkataba na inajumuisha muuzaji wa bidhaa mkandarasi na
sheria ya ununuzi wa umma mtoa huduma au mnunuzi wa mali mzabuni wa kigeni maana yake ni kampuni ambayo asilimia kubwa ya mtaji wa hisa zake inamilikiwa na raia wa nchi ya kigeni nyaraka ya zabuni maana yake ni nyaraka ya maandishi au kielektroniki au pendekezo la kuwaalika wazabuni kushiriki kwenye ununuzi au uondoshaji mali na inajumuisha nyaraka za mwaliko kwa wazabuni wenye sifa kwa ajili ya uchambuzi wa awali orodha ya bei maana yake ni orodha inayoainisha ukomo bei ya bidhaa na huduma inayoandaliwa na kutunzwa na mamlaka saini ya kidigitali maana yake ni saini ya kielektroniki iliyokidhi vigezo vya kielektroniki vilivyoainishwa vinavyowezesha kumtambua na kumthibitisha mtia saini serikali maana yake ni serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania taasisi nunuzi maana yake ni taasisi ya umma au taasisi nyingine yoyote au kitengo kilichoanzishwa na kupewa mamlaka na serikali kufanya shughuli za umma taasisi ya umma au mamlaka ya umma maana yake ni a wizara yoyote idara au wakala wa serikali b kampuni yoyote au chombo kilichoanzishwa kwa mujibu wa sheria au mamlaka iliyoanzishwa na serikali sura ya c kampuni yoyote iliyosajiliwa chini ya sheria ya kampuni ambayo serikali au wakala wa serikali upo katika nafasi ya kufanya ushawishi wa sera za kampuni au d mamlaka yoyote ya serikali za mitaa taasisi zinazojiendesha kibiashara maana yake ni taasisi za umma zinazojiendesha kibiashara kama ilivyoainishwa katika sheria inayoanzisha taasisi husika au kutambuliwa na msajili wa hazina kuwa zinajiendesha kibiashara taratibu wa ununuzi maana yake ni taratibu zinazopaswa kuzingatiwa na taasisi nunuzi au mamlaka yoyote ya kutoa idhini inapojihusisha katika ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya thamani ya fedha ma ana yake ni manufaa makubwa yanayopatikana kwenye bidhaa kazi za ujenzi au huduma zilizonunuliwa na rasilimali zilizopo ikilinganishwa na gharama zilizotumika ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi ina maana kama ilivyoainishwa chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi uchaguzi shindani maana yake ni njia ya ununuzi ambayo washauri elekezi au watoa huduma wanaalikwa na taasisi nunuzi kushindana katika kuwasilisha zabuni zenye bei au zisizo na bei ambapo zabuni hizo zinapaswa kufanyiwa tathmini kwa misingi ya ubora au kwa misingi ya ubora na gharama uchambuzi wa sifa wa awali maana yake ni utaratibu rasmi ambao wauzaji wa bidhaa wakandarasi au washauri elekezi wanaalikwa kuwasilisha taarifa za rasilimali zao na uwezo wao ambapo huchambuliwa kabla ya mwaliko wa zabuni kwa kuzingatia vigezo vya msingi vilivyowekwa kuhusu uzoefu rasilimali uwezo na hali ya kifedha ugavi maana yake ni utaratibu unaotumiwa na taasisi nunuzi kuwezesha upatikanaji upokeaji usambazaji uhifadhi utunzaji utumiaji wa vifaa bidhaa na huduma kwa idara tumizi ugavi wa kielektroniki maana yake ni ugavi unaofanywa kwa kutumia mfumo wa kielektroniki kwa mujibu wa sheria hii uhakiki wa sifa za mzabuni maana yake ni tathmini ya kina inayofanywa baada ya tathmini ya zabuni kukamilika kabla ya kutolewa tuzo ya mkataba ili kuthibitisha endapo mzabuni aliyekidhi vigezo na mwenye bei ya chini zaidi au mwenye bei ya juu zaidi katika zabuni za ukusanyaji mapato ana uzoefu uwezo na rasilimali za kutekeleza mkataba kwa ufanisi ununuzi wa dharura maana yake ni ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma ili kukidhi hali ya dharura ambao hauwezi kufanyika kwa mchakato wa kawaida wa ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya ununuzi wa kielektroniki maana yake ni ununuzi wa umma unaofanywa kwa kutumia mfumo wa kielektroniki kwa mujibu wa sheria hii ununuzi maana yake ni kununua kupanga kukodisha kununua kwa kukodisha au kupata bidhaa kazi za ujenzi au huduma yoyote kwa taasisi nunuzi na inajumuisha kazi zote zinazohusisha upatikanaji wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma ikijumuisha kutambua na kuandaa mahitaji uchaguzi na mwaliko wa wazabuni maandalizi ya mikataba tuzo na usimamizi wa mikataba uondoshaji mali maana yake ni uhamishaji wa umiliki wa mali za umma zikiwemo miliki bunifu haki miliki sifa ya kibiashara haki nyingine zozote za taasisi nunuzi au taasisi inayoondosha mali kwa njia ya zabuni kwa kuzingatia masharti ya sheria hii usimamizi wa mnyororo wa ugavi hujumuisha shughuli zote za utekelezaji ufuatiliaji na tathmini ya shughuli za mnyororo wa ugavi ikijumuisha usanifu utambuzi wa mahitaji uandaaji wa mpango ununuzi upokeaji uhifadhi utunzaji usambazaji usimamizi wa mikataba matumizi na uondoshaji mali kwa lengo la kupata thamani ya fedha iliyokusudiwa na taasisi nunuzi usimamizi wa ugavi maana yake ni uratibu na utekelezaji wenye unafuu na wenye ufanisi wa a mpangilio wa ghala uhifadhi udhibiti wa orodha ya bidhaa na uhifadhi wa bidhaa b usambazaji wa bidhaa ikiwemo usafirishaji utunzaji ugomboaji na uondoshaji na uhakiki na uondoshaji katika forodha na bandari c uhakiki na uhesabu mali d uondoshaji mali uchakataji wa mali kwa mara nyingine uhamishaji wa mali upigaji mnada na uhifadhi utoaji wa taarifa za uongo maana yake ni uwasilishaji wa taarifa zisizo za kweli unaofanywa na mtu kwa mtu mwingine kwa nia ya kudanganya wakati akijua kuwa taarifa hizo ni za uongo vifaa tiba maana yake itakuwa kama ilivyotafsiriwa katika sheria ya dawa na vifaa tiba na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya sura ya vigezo msawazo maana yake ni maelezo ya bidhaa kazi za ujenzi au huduma yoyote kwa kurejea aina ubora uimara uhalisia muundo wingi upana uzito daraja umadhubuti chanzo umri au sifa nyingine au kwa kurejea kitu chochote ambacho aukwa namna yoyote ambayo bidhaa huduma au kazi za ujenzi zinaweza kutengenezwa kuzalishwa kuchakatwa kuboreshwa kujengwa au kusimikwa vitendo vya kula njama maana yake ni mpango kati ya pande mbili au zaidi zikiwa na ufahamu au bila kuwa na ufahamu wa upande au pande nyingine kwa madhumuni ya kufanikisha lengo lisilo halali ikiwa ni pamoja na kushawishi isivyo halali vitendo vya mtu mwingine vitendo vya rushwa maana yake ni kama ilivyotafsiriwa katika sheria ya kuzuia na kupambana na rushwa vyombo vya ulinzi na usalama ina maana sawa kam ilivyoainishwa chini ya sheria ya baraza la ulinzi la taifa wakala maana yake ni wakala wa huduma ya ununuzi serikalini waziri maana yake ni waziri mwenye dhamana ya masuala ya ununuzi wa umma zabuni maana yake ni ofa pendekezo au ofa ya bei iliyowasilishwa na muuzaji wa bidhaa mtoa huduma mkandarasi au mshauri elekezi katika kuitikia ombi la taasisi nunuzi zabuni iliyoshinda maana yake ni zabuni iliyofanyiwa tathmini na kuchaguliwa na taasisi nunuzi kuwa a yenye gharama ya chini zaidi iliyotathminiwa na uwezo wa kutekeleza mkataba ikiwa njia ya ununuzi iliyotumika ni ya zabuni shindani b ndio iliyokidhi zaidi mahitaji ya taasisi nunuzi endapo ununuzi unafanyika kwa njia ya ushindani wa bei ununuzi kutoka kwa mzabuni mmoja uchaguzi shindani au pale ambapo bidhaa au huduma za thamani ndogo zinanunuliwa au c na bei ya juu zaidi iliyotathminiwa zabuni shindani maana yake ni njia ya ununuzi ambayo na
sheria ya ununuzi wa umma wauzaji wa bidhaa wakandarasi watoa huduma au washauri elekezi wanaalikwa na taasisi nunuzi kushindana kwa kuwasilisha zabuni zenye bei kwa ajili ya bidhaa kazi za ujenzi au huduma zabuni yenye bei ya chini zaidi iliyofanyiwa tathmini maana yake ni zabuni yenye bei ya chini zaidi baada ya kuzingatia vigezo vyote muhimu vya upimaji vilivyokokotolewa ili mradi vigezo hivyo vimeainishwa katika nyaraka za zabuni na zabuni yenye bei ya juu zaidi iliyofanyiwa tathmini maana yake ni zabuni yenye bei ya juu zaidi iliyotolewa na mzabuni baada ya kufanyiwa tathmini inayohusu ukusanyaji wa mapato au uondoshaji wa mali ambayo imeonekana kuwa na bei ya juu zaidi baada ya kuzingatia vigezo vyote muhimu vilivyoainishwa katika nyaraka za zabuni
wajibu wa kimataifa 
 endapo sheria hii inakinzana na wajibu wa jamhuri ya muungano unaotokana na a mkataba wowote wa kimataifa au makubaliano ya aina yoyote ambayo serikali ni sehemu ya mkataba ulioingiwa na taifa moja au zaidi au taasisi ya utawala ya kisiasa ya nchi hiyo au b makubaliano yoyote ya msaada yaliyoingiwa baina ya serikali na taasisi za kiserikali au mashirika ya fedha ya kimataifa ambayo serikali ni mnufaika mahitaji ya mkataba wa kimataifa au makubaliano hayo yatatumika isipokuwa kwa mazingira mengine yoyote ununuzi utasimamiwa na sheria hii
 endapo serikali itaingia katika mkataba wowote wa kimataifa au aina nyingine ya makubaliano ambayo yanamnufaisha mnufaika wa nje ya jamhuri ya muungano a ununuzi utakaofanyika kupitia michango iliyotolewa na serikali utafanyika katika jamhuri ya muungano kupitia wauzaji wa bidhaa wakandarasi au washauri elekezi wa ndani ya nchi b bima zote zinazohusika zitatolewa na kampuni zilizosajiliwa katika jamhuri ya muungano c vifaa vyote vitasafirishwa na kampuni za usafirishaji zilizosajiliwa katika jamhuri ya na
sheria ya ununuzi wa umma muungano
 endapo kwa sababu za uwezo mdogo wauzaji wa bidhaa watoa huduma wakandarasi au washauri elekezi wa ndani ya nchi watashindwa kutimiza kwa ujumla au kwa sehemu mahitaji mahsusi ya ununuzi watapewa nafasi ya upendeleo kushiriki katika mchakato wa ununuzi au uondoshaji mali kwa taasisi nufaika kwa kushirikiana na kampuni nyingine kwenye nchi hiyo na pale ambapo inawezekana kutimiza mahitaji hayo kutoka vyanzo vingine
 endapo kuna uhitaji wa kutokutumia kifungu kidogo cha na chombo kinachohusika na ununuzi au uondoshaji kinaweza kuwasilisha maombi kwa mamlaka kwa kuambatisha nyaraka na uthibitisho
misingi na viwango vya jumla vya ununuzi ugavi na uondoshaji mali 
 ununuzi wote wa umma ugavi na uondoshaji mali utafanywa kwa mujibu wa misingi iliyoainishwa katika sheria hii
 kwa kuzingatia sheria hii ununuzi wa umma ugavi na uondoshaji mali utafanywa kwa namna a itakayowezesha upatikanaji wa thamani ya fedha na b itakayoongeza uadilifu ushindani uwajibikaji uendelevu matumizi mazuri ya fedha ufanisi na uwazi
 katika kutekeleza wajibu wake taasisi nunuzi zitafanya jitihada za kufikia viwango vya juu vya haki kwa kuzingatia a fursa sawa kwa wazabuni wote b haki sawa kwa wahusika wote c uendelezaji wa viwanda vya ndani maendeleo endelevu na uhifadhi wa mazingira d umuhimu wa kupata thamani ya fedha katika bei ubora na utoaji huduma kwa kuzingatia viwango na vigezo vilivyoainishwa
 na
sheria ya ununuzi wa umma sehemu ya pili kamishna wa sera ya ununuzi wa umma kamishna wa sera ya ununuzi wa umma 
 kutakuwa na kamishna wa sera ya ununuzi wa umma chini ya wizara yenye dhamana ya masuala ya ununuzi wa umma
 kamishna wa sera ya ununuzi wa umma atakuwa mtaalam mwandamizi wa ununuzi na ugavi aliyesajiliwa na chombo kinachosimamia taaluma ya ununuzi na ugavi
 katika utekelezaji wa majukumu yake kamishna wa sera ya ununuzi wa umma atawajibika kwa katibu mkuu
majukumu ya kamishna wa sera ya ununuzi wa umma 
majukumu ya kamishna wa sera ya ununuzi wa umma yatakuwa a kuandaa sera ya taifa na mkakati wa ununuzi wa umma na ugavi b kupitia sera kanuni na miongozo pamoja na maelekezo mengine yanayohusu ununuzi wa umma na ugavi kwa lengo la uhuishaji c kufuatilia utekelezaji wa sera ya ununuzi wa umma na ugavi d kushauri serikali kuu serikali za mitaa na vyombo vilivyoundwa kisheria juu ya masuala yanayohusu sera na usimamizi wa ununuzi na ugavi e kuendeleza na kusimamia kada ya ununuzi wa umma na ugavi f kufuatilia na kutathmini mifumo ya usimamizi wa ununuzi na ugavi g kufanya tafiti kuhusu sera za ununuzi wa umma na ugavi na kushauri ipasavyo h kushauri kuhusu maombi ya kibali cha kuhalalisha ununuzi uliokwishafanyika i kufuatilia na kutathmini utendaji wa wakala na taasisi zinazosimamia ununuzi wa umma j kushauri kuhusu muundo uteuzi wa wakuu wa vitengo vya usimamizi wa ununuzi na ugavi na kupendekeza uhamisho wa watumishi wa ununuzi na ugavi na na
sheria ya ununuzi wa umma k kuwa kiungo baina ya serikali taasisi za kitaaluma na wadau wengine katika masuala yote yanayohusiana na ununuzi na ugavi katika sekta ya umma
sehemu ya tatu mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma 
 kutaendelea kuwepo mamlaka inayojulikana kama mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma
 mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma itakuwa na mamlaka yote yanayohitajika au yanayofaa kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu yake na a itakuwa ni taasisi nafsi yenye urithishaji endelevu na lakiri b kwa jina lake itakuwa na uwezo wa i kushtaki na kushtakiwa ii kumiliki kununua na kupata kwa namna nyingine au kuondosha mali inayohamishika au isiyohamishika na iii kuingia mkataba wowote au katika makubaliano mengine c kutumia mamlaka na kutekeleza majukumu iliyopewa chini ya sheria hii na d kufanya mambo mengine yoyote ambayo taasisi nafsi inaweza kufanya kwa mujibu wa sheria kwa ajili ya utekelezaji bora wa majuk umu yake chini ya sheria hii
 uwekaji wa lakiri ya mamlaka katika nyaraka yoyote utathibitishwa kwa saini ya mkurugenzi mkuu
 nyaraka inayodaiwa kuwa hati iliyotolewa na mamlaka iliyowekwa lakiri ya mamlaka na kuthibitishwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha itachukuliwa kuwa hati ya mamlaka na itapokelewa kama ushahidi pasipo kuhitaji uthibitisho zaidi
malengo ya mamlaka 
malengo ya mamlaka yatakuwa ni a kuhakikisha upatikanaji wa thamani ya fedha katika ununuzi na ugavi b kuhakikisha uzingatiaji wa haki ushindani uwazi uendelevu uwajibikaji matumizi mazuri na
sheria ya ununuzi wa umma ya fedha ufanisi na uadilifu katika ununuzi na ugavi c kuweka viwango vya mifumo ya ununuzi wa umma na ugavi katika jamhuri ya muungano d kuhakikisha taasisi nunuzi zinatoa upendeleo kwa wazabuni wa ndani katika zabuni za bidhaa kazi za ujenzi na huduma e kufuatilia uzingatiaji wa sheria wa taasisi nunuzi na f kujenga uwezo katika ununuzi na ugavi katika jamhuri ya muungano kwa kushirikiana na wizara yenye dhamana na masuala ya ununuzi na ugavi na taasisi nyingine za kitaaluma
majukumu ya mamlaka sura ya 
majukumu ya mamlaka yatakuwa ni a kuishauri serikali mamlaka za serikali za mitaa na vyombo vilivyoanzishwa kisheria kuhusu misingi na mienendo ya ununuzi na ugavi b kufuatilia na kutoa taarifa juu ya utendaji kazi wa mifumo ya usimamizi wa ununuzi na ugavi katika jamhuri ya muungano na kushauri mabadiliko yanayohitajika c kudhibiti ununuzi wa washauri elekezi washauri wa miradi na mtu binafsi kuhusiana na miradi ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi kwa mujibu wa kanuni zilizotengenezwa chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi na miongozo iliyotolewa na mamlaka kwa kushirikiana na kitengo cha usimamizi wa miradi ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi d kwa kushirikiana na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali na taasisi za kitaaluma kuandaa kuhuisha na kutoa matoleo ya nyaraka sanifu za zabuni fomu za utaratibu wa kuzingatia na nyaraka nyingine zozote zilizothibitishwa kwa taasisi nunuzi e kuidhinisha matumizi ya nyaraka za zabuni fomu za hatua za ununuzi na nyaraka nyingine na
sheria ya ununuzi wa umma zozote zilizo tofauti na nyaraka sanifu zilizotolewa na mamlaka f kutoa miongozo chini ya sheria hii g kuratibu na kutunza mfumo wa uchapishaji wa taarifa kuhusu fursa za ununuzi wa umma tuzo na taarifa nyingine zozote zenye maslahi kwa umma kama itakavyoamuliwa na mamlaka h kufanya ukaguzi kwa vipindi maalum wa kumbukumbu na mienendo ya taasisi nunuzi ili kuhakikisha matumizi kamili na sahihi ya sheria hii i kufuatilia utoaji wa tuzo utekelezaji wa mikataba ya umma na usimamizi wa ugavi kwa lengo la kuhakikisha kuwa i mikataba hiyo inatolewa bila upendeleo na kwa kuzingatia sifa ii mazingira ambayo kila mkataba hutolewa au kuvunjwa hayahusishi vitendo visivyofaa au ukiukaji wa utaratibu iii bila kuathiri kazi ya taasisi yoyote ya umma kuhusiana na mkataba wowote utekelezaji wa kila mkataba unazingatia vigezo vilivyopo j kuanzisha i ukaguzi wa ununuzi wakati wa maandalizi ya mchakato wa zabuni ii ukaguzi wa mkataba wakati wa utekelezaji wa mikataba iliyoingiwa iii ukaguzi wa masuala ya ugavi wakati na baada ya utekelezaji wa mkataba na iv ukaguzi wa ufanisi baada ya kumalizika kwa mkataba kuhusu ununuzi wowote kadri itakavyohitajika k kuamua kuendeleza kuanzisha kutunza na kuhuisha mfumo husika wa kuwezesha ununuzi wa umma kwa njia ya teknolojia za habari na mawasiliano ikijumuisha matumizi ya mfumo wa kielektroniki katika usimamizi wa ununuzi na ugavi na
sheria ya ununuzi wa umma l kukubaliana na orodha ambayo itakuwa inafanyiwa mapitio kila mwaka ya vifaa na huduma mtambuka zinazotumika katika taasisi nunuzi zaidi ya moja ambazo zinaweza kujumuishwa kwenye ununuzi wa pamoja m kutekeleza na kusimamia uzingatiaji wa masharti ya sheria kanuni na miongozo inayotolewa chini ya sheria hii n kuwajengea uwezo wadau wanaoshiriki katika masuala ya ununuzi na ugavi o kupata taarifa ya bei ya bidhaa kazi za ujenzi na huduma zilizowekewa viwango kutoka kwa taasisi za umma husika kwa lengo la kuhakikisha kuwa bei zinaendana na bei za soko kwa wakati huo p kadiri itakavyoonekana inafaa kuandaa na kutunza taarifa ya bei kikomo kwa baadhi ya bidhaa kazi za ujenzi na huduma zilizowekewa viwango katika ununuzi wa umma kwa lengo la kuhakikisha upatikanaji wa thamani ya fedha na kuwa zinaendana na bei ya soko kwa wakati husika q kufanya tafiti kitaifa na kimataifa katika masuala ya ununuzi na ugavi na r kufanya shughuli yoyote ambayo inaweza kuwa muhimu katika kutekeleza majukumu yake
wigo wa uchunguzi unaofanywa na mamlaka 
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha mamlaka inaweza kadri itakavyoona ni muhimu au inahitajika kufanya uchunguzi katika masuala yote au lolote kati ya yafuatayo a usajili wa wakandarasi wauzaji wa bidhaa au washauri elekezi kuhusiana na ununuzi mahsusi b taratibu za zabuni zinazohusiana na mikataba iliyotolewa na taasisi za umma c tuzo ya mkataba wowote wa umma d utekelezaji wa masharti ya mkataba wowote wa umma e mazingira ya kutoa kutumia kusimamishwa au kufutwa leseni yoyote iliyoainishwa na
sheria ya ununuzi wa umma f mienendo na taratibu zinazohusiana na kutoa kusimamishwa au kufutwa kwa leseni yoyote iliyoainishwa g maombi ya uhalalisho wa ununuzi uliokwishafanyika na h suala lingine lolote ambalo litawasilishwa kwa mamlaka au ambalo mamlaka itaona ni muhimu
 kwa maelekezo ya awali kimaandishi kutoka kwa mlipaji mkuu wa serikali mamlaka itachunguza a mkataba wowote wa umma au masuala yoyote kuhusu mkataba wowote ulioingiwa kwa madhumuni ya ulinzi au uuzaji wa vifaa kwa vyombo vya usalama b utoaji wa leseni yoyote iliyoainishwa kwa madhumuni ya ulinzi au uuzaji wa vifaa kwa vyombo vya usalama na taarifa au maoni yoyote yatatolewa kwa mlipaji mkuu wa serikali au waziri au kwa wote
 endapo mamlaka iliyoidhinisha bajeti au afisa masuuli hajaridhishwa na utekelezaji wa ununuzi au uondoshaji mali mamlaka hiyo au afisa masuuli anaweza baada ya kulipa gharama zitakazoamuliwa na mamlaka kuwasilisha kwa mamlaka maombi ya kufanya uchunguzi au ukaguzi maalumu kuhusu suala lolote katika ununuzi au uondoshaji mali
 wakati wa kufanya uchunguzi mamlaka inaweza kuamuru kusimamishwa kwa mwenendo au utekelezaji wa suala lolote linalochunguzwa
uanzishaji wa uchunguzi 
uchunguzi wowote utakaofanywa kwa mujibu wa kifungu cha unaweza kufanywa na mamlaka kwa utashi wake au kutokana na taarifa zilizowasilishwa kwake ikiwa kwa maoni yake uchunguzi huo unapaswa kufanyika
 na
sheria ya ununuzi wa umma ushahidi 
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha na kifungu cha mamlaka wakati wowote inaweza kumtaka afisa au mtumishi yeyote wa taasisi ya umma au mtu mwingine yeyote ambaye kwa maoni ya mamlaka anaweza kutoa msaada wowote kuhusiana na uchunguzi wa suala lolote kwa mujibu wa sheria hii kutoa taarifa na nyaraka yoyote iliyo chini ya usimamizi wake
 mamlaka inaweza kutoa wito kwa a mtu yeyote aliyefanya wasilisho kwake au b afisa mtumishi au mwajiriwa yeyote wa taasisi ya umma au mtu mwingine yeyote ambaye kwa maoni ya mamlaka anaweza kutoa taarifa kuhusiana na uchunguzi
 kwa madhumuni ya uchunguzi mtu hatalazimika kutoa ushahidi au kuwasilisha nyaraka au kitu chochote ambacho hawezi kulazimishwa kutoa au kuwasilisha katika mashauri yaliyo mahakamani
katazo la utoaji wa baadhi ya taarifa 
 endapo kwa utashi wake au kwa maelekezo ya waziri mlipaji mkuu wa serikali a atatoa notisi kuwa masuala yatakayofichuliwa na mamlaka au watumishi wake kuhusu taarifa au nyaraka yoyote iliyoainishwa katika notisi au aina yoyote ya nyaraka au taarifa iliyoainishwa i yatahusisha kufichua majadiliano au maamuzi ya serikali au baraza la mawaziri au kamati yoyote husika kuhusiana na masuala ya siri na ambayo yanaweza kuathiri maslahi ya umma ii yataathiri mahusiano ya jamhuri ya muungano na serikali ya nchi nyingine au shirika lolote la kimataifa au iii yataathiri ugunduzi wa makosa mamlaka mwajiriwa au mtumishi wake yeyote hatawasilisha kwa mtu yeyote kwa madhumuni yoyote nyaraka au taarifa yoyote iliyoainishwa katika notisi au nyaraka au taarifa yoyote ya aina iliyoainishwa b atathibitisha kwamba utoaji wa taarifa yoyote kujibiwa kwa swali lolote au kuwasilishwa kwa nyaraka yoyote kunaweza kuhatarisha usalama na
sheria ya ununuzi wa umma na ulinzi wa jamhuri ya muungano mamlaka mwajiriwa au mtumishi wa mamlaka hataendelea kuelekeza taarifa au jibu husika kutolewa au nyaraka au kitu husika kuwasilishwa
 isipokuwa kama ilivyoainishwa katika kifungu kidogo cha kanuni yoyote inayoidhinisha au inayoelekeza kutojibu swali lolote au kuzuia taarifa nyaraka au kitu chochote kwa msingi kwamba kujibiwa kwa swali hilo au kufichuliwa kwa taarifa nyaraka au kitu hicho kunaweza kuathiri maslahi ya umma haitatumika katika uchunguzi wowote unaofanywa na mamlaka au katika shauri lolote lililo mbele ya mamlaka au watumishi wake
utaratibu wa uchunguzi 
katika kufanya uchunguzi mamlaka inaweza kutumia utaratibu wowote itakayoona unafaa kulingana na mazingira ya suala husika na kwa kuzingatia masharti ya sheria hii
utaratibu baada ya uchunguzi 
 baada ya kufanya uchunguzi chini ya sheria hii mamlaka itamjulisha kimaandishi mlipaji mkuu wa serikali na chombo chenye mamlaka husika au afisa masuuli wa taasisi ya umma inayohusika matokeo ya uchunguzi huo na itatoa mapendekezo kadri inavyoona inafaa kuhusu uchunguzi uliofanyika
 endapo taarifa ya mamlaka inatoa taswira hasi kuhusu mtu yeyote mkurugenzi mkuu wa mamlaka kwa kadri iwezekanavyo anaweza kumjulisha mtu huyo kuhusu maudhui ya taarifa hiyo
hatua za kinidhamu dhidi ya mtumishi wa umma 
 endapo wakati wa kufanya uchunguzi au baada ya kukamilisha uchunguzi mamlaka itabaini uwepo wa ushahidi wa ukiukwaji wa wajibu mienendo mibaya au kosa la jinai kwa afisa au mtumishi wa taasisi ya umma itawasilisha suala hilo kwenye chombo chenye mamlaka na suala husika
 mamlaka itawasilisha suala hilo kwa mtu au watu wenye mamlaka ya kuchukua hatua za kinidhamu au hatua nyingine yoyote stahiki dhidi ya afisa au mtumishi na kuwasilisha taarifa maalum kwa waziri
 na
sheria ya ununuzi wa umma taratibu za uendeshaji wa mamlaka 
taratibu za uendeshaji wa mamlaka au kamati zake hazitachukuliwa kuwa batili kwa kigezo cha kutokuwepo kwa utaratibu ulioainishwa
mamlaka ya mamlaka 
 mamlaka katika utekelezaji wa majukumu yake ya udhibiti itakua na mamlaka ya a kuhitaji taarifa nyaraka na kumbukumbu yoyote kuhusu suala lolote katika mchakato wa ununuzi wa umma na ugavi endapo madai yametolewa au kuthibitishwa dhidi ya taasisi nunuzi au mzabuni yoyote kuhusu ukiukwaji makosa usimamizi mbaya au njama b kutoa wito kwa mashahidi kuelekeza uwasilishaji wa vitabu vya hesabu mipango au nyaraka na kuwahoji mashahidi na pande zinazohusika kwa kiapo c kuagiza au kufanya uchunguzi na kuanzisha ukaguzi wa ununuzi ugavi mkataba na ufanisi d kuanzisha ukaguzi kwenye shughuli zinazohusiana na ununuzi wowote kwa lengo la kuhakikisha kwamba taasisi nunuzi imezingatia mkataba e kuingia eneo lolote au mahali i ambapo kazi inayotokana na mkataba wa umma imefanyika inafanyika au itafanyika ii ambapo ina sababu ya kuamini kuwa kitabu kumbukumbu nyaraka zozote au mali nyingine yoyote inayohitajika katika aya ya a inaweza kupatikana iii panapomilikiwa na mtu yeyote kwa lengo la kufanya mahojiano au kupekua nyaraka kumbukumbu au mali kadri itakavyoonekana ni muhimu kwa ajili ya suala lolote linalochunguzwa na mamlaka f kushikilia nyaraka kumbukumbu au mali nyingine yoyote iliyohusishwa katika suala linalochunguzwa na mamlaka g kupata taarifa kuhusu tuzo iliyotolewa na na
sheria ya ununuzi wa umma mabadiliko ya mkataba wowote wa umma yaliyofanywa na taasisi nunuzi inayohusika na mkataba huo h kuagiza taasisi nunuzi kuchukua hatua stahiki kadiri itakavyoonekana inafaa kurekebisha ukiukwaji wa sheria hii kanuni au miongozo i kushughulikia malalamiko ya taasisi nunuzi au taasisi au mtu mwingine yeyote j kuagiza kufanyika kwa tafiti zozote zinazohusiana na uamuzi wa utoaji wa tuzo za mikataba na k kuomba msaada wowote wa kitaaluma au kiufundi kutoka kwa taasisi au kwa mtu husika ndani ya tanzania au kwingineko
 endapo a mamlaka imeidhinisha mmoja wa watumishi wake kuingia kwenye eneo lolote na b afisa aliyeidhinishwa amekataliwa au kuzuiliwa kuingia katika eneo hilo hakimu anaweza baada ya maombi kuwasilishwa kuwa na mamlaka ya kutoa hati inayomuidhinisha afisa wa polisi yeyote kuingia kwa nguvu katika eneo husika ili kufanya upekuzi na kutoa nakala au dondoo za nyaraka zilizomo
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha mamlaka itakuwa na mamlaka ya kuitaka taasisi nunuzi yoyote kuwasilisha taarifa kuhusu utoaji wa tuzo ya mkataba wowote wa umma na taarifa nyingine zinazohusiana na tuzo hiyo kwa jinsi mamlaka itakavyoona inafaa
usitishaji wa michakato ya ununuzi 
 bila kujali kitu chochote kilichoainishwa vinginevyo katika sheria nyingine yoyote baada ya kufanya uchunguzi na kujiridhisha kwa kiwango cha kutosha kwamba kuna ukiukwaji wa sheria hii mamlaka itasitisha mchakato wa ununuzi
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha endapo baadhi ya loti au baadhi ya bidhaa za afya zilizoko katika zabuni moja hazijakidhi masharti ya sheria hii mamlaka itasitisha mchakato wa ununuzi wa loti au bidhaa hizo
 na
sheria ya ununuzi wa umma ndani ya siku saba kabla ya kutoa uamuzi chini ya kifungu kidogo cha mamlaka itatoa nafasi ya kuwasilisha utetezi kwa taasisi nunuzi au mtu mwingine yeyote ambaye inaaminika kuwa haki zake za kisheria zinaweza kuathirika na uamuzi huo
 mamlaka haitawajibika kwa taasisi nunuzi mtu au taasisi nyingine yoyote yenye maslahi katika zabuni inayofanyiwa mapitio au uchunguzi kwa minajili ya kutumia mamlaka yake chini ya kifungu hiki
hatua baada ya mapendekezo ya mamlaka 
 endapo kuna ukiukwaji unaojirudia wa sheria hii kanuni au miongozo iliyotolewa chini ya sheria hii mamlaka itapendekeza kwa chombo chenye mamlaka a kusitisha utoaji wa fedha kwa taasisi zisizo za serikali kwa ajili ya ununuzi wowote unaogharamiwa kwa fedha za umma endapo ukiukwaji umethibitishwa au kuzitaka taasisi hizo kurejesha fedha zilizopotea b kubadilishwa kwa mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi mwenyekiti au mjumbe wa bodi ya zabuni kadiri itakavyoonekana inafaa c kuchukuliwa kwa hatua za kinidhamu kwa afisa masuuli mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi mjumbe wa bodi ya zabuni mjumbe wa kamati ya tathmini au afisa mwingine yeyote ambaye anahusika na mchakato husika wa ununuzi na d uhamisho wa muda wa majukumu ya ununuzi ya taasisi kwenda kwa taasisi nyingine au wakala
 ndani ya siku kumi na nne tangu tarehe ya kupokelewa kwa mapendekezo ya mamlaka chombo chenye mamlaka husika kitajibu kwa maandishi kuhusu hatua zilizochukuliwa kufuatia mapendekezo hayo
 katika taarifa yake ya tathmini ya utendaji ya mwaka mamlaka itajumuisha a matokeo ya ukaguzi na malalamiko yaliyochunguzwa b hatua za kurekebisha zilizopendekezwa katika kila suala na
sheria ya ununuzi wa umma c majibu na hatua zilizochukuliwa na i chombo chenye mamlaka husika na ii vyombo husika vya utekelezaji na usimamizi wa sheria d hatua zozote za kurekebisha zilizochukuliwa
bodi ya wakurugenzi 
 kutakuwa na bodi itakayojulikana kama bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma itakayokuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti asiye mtendaji ambaye atateuliwa na rais b wajumbe sita ambapo wawili watakuwa na taaluma ya ununuzi na ugavi na wanne wenye taaluma za sheria fedha utawala uhandisi biashara au taaluma nyingine inayohusiana na hizo ambao watateuliwa na waziri
 mkurugenzi mkuu wa mamlaka atakuwa katibu wa bodi
 bodi itakua ndio chombo cha usimamizi wa uendeshaji wa mamlaka
 mwenyekiti na wajumbe wa bodi watateuliwa miongoni mwa watu wenye maadili na wenye viwango vya juu vya taaluma weledi na uadilifu
 masuala kuhusu taratibu za bodi yatakuwa kama ilivyoainishwa katika jedwali la kwanza
kamati za bodi ya wakurugenzi 
 bodi inaweza kuanzisha kamati mbalimbali ambazo zinaweza kuwa muhimu kwa utekelezaji bora wa majukumu ya mamlaka isipokuwa kwa hali yoyote ile kamati hizo hazitazidi tano
 bodi itaamua hadidu za rejea muundo na masharti ya uendeshaji wa kamati
uteuzi wa mkurugenzi mkuu 
 kutakuwa na mkurugenzi mkuu wa mamlaka ambaye atateuliwa na rais kwa vigezo na masharti kama rais atakavyoamua kwa mkataba wa miaka minne unaoweza kuhuishwa kwa kipindi kingine kimoja
 mkurugenzi mkuu atateuliwa miongoni mwa wataalam wenye uzoefu usiopungua miaka kumi katika taaluma ya uhandisi usanifu wa majengo sheria fedha usimamizi wa ununuzi na ugavi ukadiriaji majenzi na
sheria ya ununuzi wa umma usimamizi wa biashara mipango ya maendeleo ya kiuchumi au katika fani nyingine zinazoendana na hizo na atakuwa na uzoefu uliothibitika katika fani ya ununuzi
 kwa kuzingatia usimamizi na maelekezo ya bodi mkurugenzi mkuu atawajibika na a usimamizi na uendeshaji wa mamlaka b usimamizi wa fedha mali na shughuli za mamlaka c usimamizi wa maafisa na watumishi wa mamlaka na d kuwaendeleza kimafunzo na kuwawajibisha kinidhamu maafisa na watumishi wa mamlaka kwa mujibu wa vigezo na masharti ya ajira zao
 mkurugenzi mkuu atakuwa afisa masuuli wa mamlaka na katika utekelezaji wa wajibu ulioanishwa chini ya kifungu hiki ataongozwa na sheria zinazosimamia ajira katika utumishi wa umma
wakurugenzi washauri elekezi na watumishi wengine wa mamlaka 
 mamlaka itaajiri wakurugenzi ambao watakuwa wasaidizi wakuu kwa mkurugenzi mkuu maafisa na watumishi wengine kwa idadi na vyeo kadri itakavyoonekana ni muhimu kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu ya mamlaka kwa ufanisi kwa kuzingatia vigezo na masharti kama itakavyoamuliwa na bodi
 mamlaka inaweza kuteua washauri elekezi na wataalam katika fani mbalimbali kwa vigezo na masharti kama mamlaka inavyoweza kuamua
 mamlaka itaweka na kuzingatia utaratibu wa ushindani wa kuwapata washauri elekezi na wataalam
 ndani ya kipindi cha miezi kumi na mbili baada ya muda wa kuhudumu katika mamlaka kufikia ukomo au kusitishwa mtu yeyote ambaye alikuwa mwenyekiti au mjumbe wa bodi mkurugenzi mkuu au mwajiriwa wa mamlaka a hataingia kwenye mkataba wowote wa ajira au utoaji wa huduma kwa mtu yeyote au shirika lolote ambalo lilikuwa sehemu ya mkataba na mamlaka wakati ambapo mtu huyo alikuwa mjumbe mwenyekiti mkurugenzi mkuu au mwajiriwa wa mamlaka na
sheria ya ununuzi wa umma b hatajipatia au kuwa na maslahi yoyote ya kifedha akiwa kama mwajiriwa mbia mwanahisa afisa au mshirika katika biashara au shirika lolote linalotoa huduma kwa shirika au mtu yeyote ambaye alikuwa ni sehemu ya mkataba na mamlaka wakati ambapo mtu huyo alikuwa mjumbe mwenyekiti mkurugenzi mkuu au mwajiriwa wa mamlaka
fedha za mamlaka 
 fedha za mamlaka zitajumuisha a fedha zitakazotengwa na bunge b mikopo au misaada c mapato yaliyokusanywa kutoka kwenye bidhaa au huduma zinazotolewa na mamlaka na d fedha nyingine zozote zitakazopokelewa au zitakazotolewa kwa mamlaka kwa madhumuni ya kutekeleza majukumu yake
 mamlaka inaweza kukusanya ada na tozo kutokana na huduma inazotoa
 kutoka kwenye fedha za mamlaka italipwa a mishahara na posho za watumishi wa mamlaka b posho za safari usafiri na posho za kujikimu kwa wajumbe wa bodi au wajumbe wa kamati yoyote ya mamlaka pale wanapokuwa kwenye shughuli za mamlaka kwa viwango vitakavyoamuliwa na mamlaka husika na c gharama nyingine zozote ambazo mamlaka itaingia katika utekelezaji wa majukumu yake
 mamlaka baada ya idhini ya mlipaji mkuu wa serikali inaweza kuwekeza kwa namna itakavyoona inafaa kiasi cha fedha zake kisichohitajika kwa wakati husika katika utekelezaji wa majukumu yake
vitabu vya hesabu 
 mamlaka itatunza vitabu sahihi vya hesabu na kumbukumbu nyingine zinazohusiana na hesabu zake na kuandaa taarifa ya mwaka ya hesabu ikijumuisha hesabu za mapato na matumizi na mizania ya hesabu
 vitabu vya hesabu na kumbukumbu nyingine na
sheria ya ununuzi wa umma zitakuwa wazi kwa ajili ya kukaguliwa na waziri au mtu yeyote aliyeidhinishwa na waziri
ukaguzi wa hesabu 
 hesabu za mamlaka zitakaguliwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali au mtu mwingine aliyeteuliwa naye kukagua hesabu za mamlaka chini ya sheria hii atakuwa na haki stahili na mamlaka kuhusiana na ukaguzi huo kama ambavyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali alivyo na haki stahili na mamlaka katika kukagua hesabu za serikali
 katika kutekeleza majukumu yake chini ya kifungu kidogo cha mkaguzi ataruhusiwa kupata vitabu vyote vya hesabu kumbukumbu mapato na matumizi taarifa na nyaraka nyingine kuhusu hesabu za mamlaka kwa wakati unaofaa
 mkaguzi kwa kila mwaka wa fedha atathibitisha endapo a amepokea maelezo yote na taarifa nyingine muhimu kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu yake b hesabu za mamlaka zimetunzwa kwa usahihi na kwa mujibu wa maelezo na taarifa nyingine alizopokea na vitabu vya hesabu kumbukumbu mapato na matumizi taarifa na nyaraka nyingine kuhusu hesabu za mamlaka zilizowasilishwa kwake hesabu za mamlaka zinaakisi ukweli na usahihi wa hali ya kifedha ya mamlaka
 hesabu za mamlaka kama zilivyothibitishwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali au mtu mwingine yeyote aliyeteuliwa kwa niaba yake pamoja na taarifa ya ukaguzi zitawasilishwa kwa bodi na kwa waziri kila mwaka
 waziri atawasilisha bungeni hesabu na taarifa ya ukaguzi iliyopokelewa chini ya kifungu kidogo cha ndani ya miezi mitatu baada ya kupokea taarifa hiyo au katika kikao cha bunge kinachofuata chochote kitakachotangulia kati ya hivyo
 na
sheria ya ununuzi wa umma mpango kazi wa mwaka na bajeti 
 mkurugenzi mkuu atapaswa si zaidi ya miezi mitatu kabla ya kila mwaka wa fedha kuisha kuandaa na kuwasilisha kwa bodi mpango kazi wa mwaka ambao unajumuisha bajeti ili uidhinishwe kwa ajili ya mwaka wa fedha unaofuata
 katika muda wowote kabla ya kumalizika kwa mwaka wa fedha mkurugenzi mkuu anaweza kuandaa na kuwasilisha kwa bodi kwa ajili ya idhini makadirio yoyote ya nyongeza ya bajeti ya mwaka wa fedha husika
 matumizi hayatafanywa kwa fedha za mamlaka isipokuwa kama matumizi hayo ni sehemu ya matumizi yaliyoidhinishwa na bodi chini ya makadirio ya mwaka wa fedha ambao matumizi hayo yatatumika au katika nyongeza ya bajeti ya mwaka huo
 bodi itawasilisha bajeti ya mwaka au nyongeza yoyote ya bajeti kwa waziri kwa ajili ya kuidhinishwa baada ya kuidhinishwa kwa bajeti au nyongeza ya bajeti
taarifa ya mwaka ya tathmini ya utendaji kazi wa ununuzi wa umma thamani halisi ya fedha 
ifikapo au kabla ya tarehe machi kila mwaka au kwa tarehe nyingine ambayo rais ataelekeza mamlaka itawasilisha kwa rais taarifa ya mwaka ya tathmini ya utendaji kazi wa ununuzi wa umma ugavi na uondoshaji mali na thamani halisi ya fedha itakayojumuisha a tathmini ya shughuli za taasisi nunuzi kuhusiana na uzingatiaji wa sheria b matokeo ya ukaguzi malalamiko yaliyochunguzwa na hatua zilizochukuliwa kurekebisha ukiukwaji na c taarifa nyingine yoyote ambayo rais anaweza kuelekez a
taarifa ya mwaka 
 ndani ya miezi mitatu baada ya mwaka wa fedha kuisha mamlaka itawasilisha kwa a waziri taarifa ya mwaka inayoainisha shughuli zilizotekelezwa na mamlaka katika mwaka huo na mpango wa usimamizi wa mwaka na b mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hesabu za mamlaka kwa mwaka wa fedha husika
 na
sheria ya ununuzi wa umma waziri atawasilisha bungeni taarifa ya mwaka ndani ya miezi mitatu kutoka tarehe ya kupokea taarifa hiyo au katika kikao cha bunge kinachofuata chochote kitakachotangulia kati ya hivyo
 endapo mazingira yatahitaji mamlaka inaweza kuandaa taarifa maalum ya suala lolote linalohusiana na ununuzi na ugavi na kuwasilisha kwa waziri
sehemu ya nne mpangilio wa kitaasisi katika ununuzi na ugavi bodi za zabuni 
 isipokuwa pale ilivyoelezwa vinginevyo katika sheria hii kila taasisi nunuzi itaanzisha bodi ya zabuni kwa ajili ya kuidhinisha ununuzi wa bidhaa huduma kazi za ujenzi na uondoshaji mali tofauti na ununuzi unaoidhinishwa na afisa masuuli chini ya sheria hii
 muundo wa bodi za zabuni uteuzi wa wajumbe na taratibu mbalimbali za bodi hizo isipokuwa bodi za zabuni katika mamlaka za serikali za mitaa zitakuwa kama ilivyoainishwa katika jedwali la pili
 muundo wa bodi ya zabuni katika mamlaka ya serikali za mitaa namna ya uteuzi wa wajumbe na taratibu zitakazozingatiwa na bodi zitaainishwa katika kanuni
 kanuni zitakazotengenezwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha zitaainisha pamoja na masuala mengine utaratibu ambao mamlaka ya serikali za mitaa kupitia kamati inayohusika na masuala ya fedha na mipango itatekeleza jukumu lake la uangalizi wa masuala ya ununuzi wa umma
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha idhini ya bodi ya zabuni itahitajika kwa ununuzi wa bidhaa huduma kazi za ujenzi na uondoshaji mali za umma kwa kuzingatia ukomo wa uidhinishaji
 ununuzi wa bidhaa huduma kazi za ujenzi na uondoshaji mali za umma tofauti na unaohitaji idhini ya bodi ya zabuni utaidhinishwa na afisa masuuli
 taratibu za ununuzi wa bidhaa huduma kazi za ujenzi na uondoshaji mali zinazohitaji idhini ya bodi ya zabuni na zinazohitaji idhini ya afisa masuuli zitakuwa kama itakavyoainishwa katika kanuni
 na
sheria ya ununuzi wa umma bila kujali ukomo wa uidhinishaji utakaowekwa afisa masuuli anaweza kuomba idhini ya bodi ya zabuni kwa ununuzi ulio nje ya wigo wa mamlaka ya bodi ya zabuni
 taasisi nunuzi haitagawanya zabuni kwa madhumuni ya kukwepa idhini ya bodi ya zabuni
taarifa kwa mamlaka kuhusu muundo wa bodi ya zabuni 
 afisa masuuli ataitaarifu mamlaka kuhusu muundo wa bodi ya zabuni na sifa za wajumbe wake ndani ya siku kumi na nne kutoka tarehe ya kuteuliwa
 endapo muundo wa taasisi nunuzi husika ni mdogo kiasi cha kutokuweza kuunda bodi ya zabuni mamlaka itaainisha utaratibu utakaofuatwa
majukumu ya bodi za zabuni 
kwa kuzingatia masharti ya kifungu cha majukumu ya bodi ya zabuni yatakuwa ni a kujadili mapendekezo kutoka kitengo cha usimamizi wa ununuzi na kuidhinisha tuzo za mikataba b kupitia maombi yote ya mabadiliko nyongeza au marekebisho kwenye mikataba inayoendelea kutekelezwa c kuidhinisha nyaraka za zabuni d kuidhinisha ununuzi ugavi na uondoshaji mali kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa na e kuhakikisha kuwa mienendo bora iliyozoeleka kuhusiana na ununuzi na uondoshaji mali inazingatiwa ipasavyo na taasisi nunuzi
mamlaka ya kuidhinisha bajeti 
 mamlaka ya kuidhinisha bajeti kuhusiana na ununuzi itak uwa na wajibu wa a kupitia na kuidhinisha mpango wa ununuzi wa mwaka kwa kuzingatia bajeti yake na mpango kazi b kupitia taarifa ya robo mwaka ya ununuzi iliyowasilishwa na afisa masuuli c kuhakikisha kuwa taasisi inazingatia masharti ya sheria na kanuni d kuhakikisha kuwa mapendekezo ya mamlaka kuhusiana na makosa yaliyothibitishwa katika na
sheria ya ununuzi wa umma shughuli za ununuzi na ugavi yanatekelezwa e kuchukua hatua za kinidhamu kwa watumishi waliohusishwa kwenye makosa chini ya aya d
 mamlaka ya kuidhinisha bajeti inaweza kuiomba mamlaka kufanya ukaguzi wa ununuzi au uchunguzi endapo haijaridhika na utekelezaji wa ununuzi wowote ndani ya taasisi nunuzi
mamlaka ya bodi ya zabuni 
katika kutekeleza mamlaka yake chini ya sheria hii bodi za zabuni zinaweza a kuomba ushauri wowote wa kitaaluma au kiufundi kutoka kwa chombo au mtu husika ndani ya jamhuri ya muungano au kwingineko b kuchambua kumbukumbu au nyaraka nyingine na kuchukua nakala au dondoo zake na c kufanya jambo au kitu chochote kama itakavyoona inafaa ili kutimiza malengo yake
tuzo ya mikataba 
 bila kujali sheria nyingine yoyote taasisi nunuzi a haitatangaza kualika kuomba au kuitisha zabuni kuhusiana na mkataba isipokuwa kama imeidhinishwa na afisa masuuli na b haitatoa tuzo yoyote ya mkataba isipokuwa kama idhini zinazohitajika zimetolewa
 mtu au kampuni haitaingia mkataba na taasisi nunuzi isipokuwa kama tuzo ya mkataba imeidhinishwa na mamlaka ya uidhinishaji
 taarifa ya kukubaliwa kwa zabuni itawasilishwa na afisa masuuli kwa mzabuni mshindi kimaandishi kupitia mfumo wa kielektroniki wa ununuzi wa umma
majukumu na mamlaka ya afisa masuuli 
 afisa masuuli atakuwa na wajibu wa jumla wa kusimamia utekelezaji wa michakato ya ununuzi na ugavi katika taasisi nunuzi na kwa mahsusi atawajibika a kuanzisha bodi ya zabuni na kuteua wajumbe wake kwa mujibu wa sheria hii b kuidhinisha fursa zote za ununuzi ugavi na uondoshaji mali c kuteua kamati ya tathmini timu ya majadiliano na
sheria ya ununuzi wa umma na kamati ya ukaguzi na mapokezi ya vifaa d kuthibitisha uwepo wa fedha za kugharamia shughuli za ununuzi na ugavi e kuidhinisha mapendekezo ya kutoa tuzo ya mkataba kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni f kutoa taarifa ya tuzo ya mkataba kwa mzabuni mshindi g kuidhinisha maombi ya mabadiliko au nyongeza ya mikataba inayotekelezwa kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni h kuidhinisha nyaraka za zabuni na mikataba kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni i kuidhinisha taratibu za ununuzi na uondoshaji mali kwa njia ya zabuni kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni j kuhakikisha taratibu bora zinazohusiana na ununuzi na uondoshaji mali zinazingatiwa ipasavyo k kuidhinisha mpango na taarifa ya majadiliano kwa kuzingatia ukomo utakaoainishwa katika kanuni l kutangaza mpango wa ununuzi wa mwaka baada ya kuidhinishwa na mamlaka ya kuidhinisha bajeti m kusaini mikataba ya ununuzi na ugavi kwa niaba ya taasisi nunuzi n kushughulikia malalamiko ya wazabuni na kuwasilisha kwa mamlaka nakala ya malalamiko na taarifa ya masuala yaliyobainika o kuhakikisha utekelezaji wa mkataba ulioingiwa unazingatia vigezo na masharti ya mkataba p kutekeleza maamuzi yaliyotolewa na mamlaka na mamlaka ya rufani baada ya uchunguzi au kusikilizwa kwa malalamiko q kutoa mrejesho wa utekelezaji wa uamuzi wa mamlaka au mamlaka ya rufani ndani ya siku na
sheria ya ununuzi wa umma kumi na nne baada ya kupokea uamuzi r kuhakikisha kuwa nyaraka za zabuni fomu za hatua za ununuzi na nyaraka nyingine zozote ambazo ni tofauti na nyaraka sanifu zilizotolewa zinatumika baada ya kupata idhini ya mamlaka kwa maandishi s kuelekeza uchunguzi ufanyike kuhusiana na tofauti ya idadi ya mali au vifaa vilivyotunzwa na idadi inayoonekana kwenye kumbukumbu za vifaa hivyo na t kuchukua hatua stahiki kutokana na matumizi mabaya ya mali na vifaa yaliyotolewa taarifa na mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi
 afisa masuuli kwa kushauriana na bodi ya zabuni anaweza kuomba ushauri wa kitaaluma au kiufundi kutoka kwenye chombo chochote stahiki au mtu ndani ya jamhuri ya muungano au kwingineko kama taasisi yake haina wataalam wa kiufundi wanaohitajika
 kabla ya kutoa taarifa ya uamuzi wa tuzo afisa masuuli anaweza kuitaka bodi ya zabuni kutoa taarifa fupi ya utoaji wa tuzo kwa zabuni husika na anaweza kumtaka mwenyekiti mjumbe yeyote wa bodi ya zabuni au kamati ya tathmini au kitengo cha usimamizi wa ununuzi kuwasilisha kumbukumbu yoyote au nyaraka nyingine zinazohusiana na zabuni yoyote na kujibu maswali yote muhimu
 endapo afisa masuuli hajaridhika na uamuzi wa bodi ya zabuni a atarejesha uamuzi kwa bodi ya zabuni kwa mapitio akitoa sababu kimaandishi za kutoridhika na b pale ambapo hajaridhika na matokeo ya mapitio atawasilisha suala hilo kwa mamlaka kwa ajili ya kutolewa ushauri
 afisa masuuli atawajibika na maamuzi ya ununuzi na ugavi yaliyofanywa na taasisi yake
uanzishwaji na muundo wa kitengo cha usimamizi wa 
 kutaanzishwa katika kila taasisi nunuzi kitengo cha usimamizi wa ununuzi chenye watumishi kwa kiwango na idadi inayofaa
 na
sheria ya ununuzi wa umma ununuzi kitengo cha usimamizi wa ununuzi kitakuwa na wataalam wa ununuzi na ugavi pamoja na watumishi wasaidizi
 kitengo cha usimamizi wa ununuzi kitaongozwa na mtu mwenye sifa stahiki za kielimu na kitaaluma na uzoefu katika ununuzi na ugavi aliyesajiliwa na chombo kinachosimamia taaluma ya ununuzi na ugavi
 mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi atawajibika moja kwa moja kwa afisa masuuli wa taasisi nunuzi
 afisa masuuli atahakikisha kuwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi kina fungu dogo na kinapangiwa fedha katika bajeti kwa ajili ya kutekeleza majukumu yake chini ya sheria hii
majukumu ya kitengo cha usimamizi wa ununuzi 
kitengo cha usimamizi wa ununuzi a kitasimamia shughuli zote za ununuzi na uondoshaji mali kwa taasisi nunuzi kama ifuatavyo i kutekeleza maamuzi na maelekezo ya afisa masuuli na bodi ya zabuni ii kupanga shughuli za ununuzi na uondoshaji mali iii kupendekeza taratibu za ununuzi na uondoshaji mali iv kufanya mapitio ya mahitaji kutoka idara tumizi ili kuhakikisha yanaendana na misingi na viwango vya ununuzi wa umma v kuandaa nyaraka za zabuni vi kuandaa matangazo ya fursa za zabuni vii kushirikiana na idara tumizi wakati wa kupendekeza kamati za tathmini na majadiliano viii kupitia taarifa za tathmini na majadiliano na kupendekeza utoaji wa tuzo ya mkataba kwa afisa masuuli au bodi ya zabuni ix kuandaa nyaraka za mkataba x kutoa nyaraka za mkataba na
sheria ya ununuzi wa umma zilizoidhinishwa xi kushirikiana na idara tumizi kufanya mapitio ya maombi yote kuhusiana na mabadiliko au nyongeza ya mikataba inayoendelea na kumshauri afisa masuuli xii kusimamia na kuhakikisha ubora katika upatikanaji wa bidhaa huduma na kazi za ujenzi xiii kumshauri afisa masuuli katika masuala yote yanayohusu ununuzi na uondoshaji mali xiv kutunza na kuhifadhi kumbukumbu za ununuzi na uondoshaji mali xv kutunza orodha au rejesta ya mikataba ya ununuzi iliyoingiwa xvi kuandaa taarifa za kila mwezi za bodi ya zabuni xvii kuandaa na kuwasilisha katika kikao cha menejimenti taarifa za robo mwaka za utekelezaji wa mpango wa ununuzi wa mwaka xviii kuratibu shughuli za ununuzi na uondoshaji mali ndani ya taasisi nunuzi na xix kuandaa taarifa nyingine kadri zinavyoweza kuhitajika na b kitasimamia shughuli zote za ugavi za taasisi nunuzi kama ifutavyo i kumshauri afisa masuuli katika masuala yote yanayohusu usimamizi wa ugavi ii kusimamia utunzaji uhifadhi na usambazaji wa bidhaa vifaa au mali iii kuhakikisha na kupanga mahitaji ya bidhaa vifaa au mali iv kuhakikisha bidhaa na vifaa vinaongezwa kwa wakati kabla ya kuisha v kupokea kuweka kumbukumbu na kutoa bidhaa vifaa na mali zilizonunuliwa vi kutoa taarifa kwa afisa masuuli na
sheria ya ununuzi wa umma kuhusiana na mabadiliko yoyote ya hali ya bidhaa vifaa au mali vii kutunza na kuhuisha kumbukumbu za bidhaa vifaa au mali za taasisi nunuzi viii kuratibu shughuli zinazohusu usimamizi wa bidhaa vifaa au mali ix kusimamia uagizaji wa mahitaji ya taasisi nunuzi na viwango na idadi ya bidhaa vifaa au mali x kufanya uhakiki wa mara kwa mara na hesabu ya mali na vifaa ya mwaka na kutoa taarifa ya tofauti zozote zitakazobainika kati ya idadi halisi iliyopo na idadi inayoonekana kwenye kumbukumbu xi kuandaa taarifa za mara kwa mara kuhusu bidhaa vifaa au mali zisizotumika zisizohitajika zilizooisha muda wake na zilizoharibika xii kupendekeza kwa afisa masuuli mfumo unaofaa kwa ajili ya utunzaji na usimamizi wa bidhaa vifaa au mali na xiii kufuatilia mara kwa mara bidhaa vifaa au mali za taasisi nunuzi kwa lengo la kubaini matumizi mabaya ya mali na vifaa na kupendekeza kwa afisa masuuli hatua stahiki za kuchukuliwa
idara tumizi 
 idara tumizi katika taasisi nunuzi itatekeleza majukumu yafuatayo a kushirikiana na kitengo cha usimamizi wa ununuzi wakati wote wa mchakato wa ununuzi au uondoshaji mali kwa njia ya zabuni hadi kusainiwa kwa mkataba b kuanzisha mahitaji ya ununuzi na uondoshaji mali na kuyawasilisha kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi c kupendekeza na kuandaa maelezo ya mahitaji vigezo msawazo vya kiufundi au hadidu za rejea na kuwasilisha kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma d kushiriki katika tathmini ya zabuni e kuhakiki madai kwa ajili ya malipo ya wauzaji wa bidhaa wakandarasi au watoa huduma f kutoa taarifa yoyote kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi kuhusiana na ukiukwaji wowote wa vigezo na masharti ya mkataba ulioingiwa g kuwasilisha maelezo ya marekebisho yoyote ya mkataba yanayohitajika kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi kwa hatua stahiki h kutunza na kuhifadhi kumbukumbu za usimamizi wa mikataba na kuwasilisha kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi baada ya kukamilika kwa mkataba i kuandaa taarifa zozote zinazotakiwa kuwasilishwa kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi bodi ya zabuni au afisa masuuli j kusimamia utekelezaji wa mkataba ikijumuisha kupitia na kuidhinisha taarifa za kiufundi usanifu au matokeo yoyote kulingana na mkataba na k kushirikiana na kitengo cha usimamizi wa ununuzi wakati wa kuandaa bajeti
 idara tumizi itaandaa jedwali la mahitaji ya ununuzi kama sehemu ya mchakato wa bajeti ambalo litawasilishwa kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi kwa ajili ya kufanya majumuisho ya mpango wa ununuzi wa mwaka
kamati ya tathmini 
 kutaundwa kwa kila zabuni kamati ya tathmini ambayo itafanya tathmini na kutoa taarifa kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi
 wajumbe wa kamati ya tathmini watapendekezwa na kitengo cha usimamizi wa ununuzi kwa mujibu wa kanuni na kuidhinishwa na afisa masuuli
 idadi ya wajumbe wa kamati ya tathmini itategemea thamani na ugumu wa ununuzi kama itakavyoainishwa katika kanuni
 wajumbe watakuwa na kiwango stahiki cha utaalam na uzoefu kwa kutegemea thamani na ugumu wa mahitaji ya ununuzi
 na
sheria ya ununuzi wa umma wajumbe wa kamati ya tathmini wanaweza kutoka nje ya taasisi nunuzi pale ambapo ujuzi au uzoefu unaohitajika haupo ndani ya taasisi nunuzi au pale ambapo wajumbe hawapo katika nafasi ya kufanya tathmini au wana mgongano wa maslahi
 wajumbe wote wa kamati ya tathmini watazingatia kanuni za maadili zilizoainishwa katika kanuni kwa kutoa tamko kuwa hawana mgongano wa maslahi katika mahitaji ya ununuzi
 vikao vya kamati ya tathmini mwenendo wa tathmini na njia za tathmini zitatekelezwa kwa mujibu wa kanuni na miongozo
uhuru wa majukumu na mamlaka 
kwa kuzingatia masharti ya sheria hii afisa masuuli bodi ya zabuni kitengo cha usimamizi wa ununuzi idara tumizi na kamati za tathmini zitatekeleza majukumu na mamlaka yake bila kuingiliwa
ukasimishaji wa mamlaka ya afisa masuuli 
 afisa masuuli anaweza kwa mujibu wa vigezo na masharti yaliyoainishwa katika kanuni kukasimisha majukumu ya ununuzi ya taasisi nunuzi kwa a tawi la taasisi hiyo b taasisi nunuzi nyingine au c wakala mwingine wa ununuzi
 afisa masuuli anaweza kukasimisha kwa mkuu wa idara ndani ya taasisi nunuzi mamlaka yake ya kufanya ununuzi kwa kiwango kisichozidi ukomo ulioainishwa katika kanuni na ukasimishaji huo utafanywa kimaandishi kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni
ununuzi kupitia taasisi nyingine 
 endapo uwezo wa kitaalamu umekosekana na kwa kuzingatia taratibu zilizoainishwa katika kanuni taasisi nunuzi inaweza kutumia wakala au kupata huduma za ununuzi kutoka taasisi nyingine ya umma
 katika kufanya maamuzi ya kupata huduma za unun uzi kwa kupitia wakala au taasisi nyingine afisa masuuli wa taasisi nunuzi a atahakikisha uwepo wa fedha za kulipia huduma hizo kwa ukamilifu na kwa wakati b atafuata taratibu zilizoainishwa katika kanuni
 na
sheria ya ununuzi wa umma taratibu za ununuzi kwa ajili ya mamlaka na mamlaka ya rufani 
 shughuli za ununuzi za mamlaka na mamlaka ya rufani zitafanywa na wakala kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni
 bila kuathiri kifungu kidogo cha ununuzi wenye thamani isiyozidi ukomo ulioainishwa katika kanuni utafanywa na mamlaka au mamlaka ya rufani
kutokubaliana katika maamuzi 
 kutokukubaliana kati ya bodi ya zabuni na afisa masuuli bodi ya zabuni na kitengo cha usimamizi wa ununuzi na kamati ya tathmini au idara tumizi kuhusu uamuzi wowote unaohusu mapendekezo ya tuzo ya mkataba matumizi au tafsiri ya njia mchakato au utaratibu wowote wa ununuzi isipokuwa kwa kifungu cha kutatatuliwa kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni
 endapo afisa masuuli hajaridhika na mapendekezo ya kitengo cha usimamizi wa ununuzi kuhusu matumizi au tafsiri ya njia au utaratibu wa ununuzi utoaji wa tuzo ya mkataba na usimamizi wa ugavi suala hilo litatatuliwa kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni
usiri wa nyaraka 
 mtu mwenye wajibu wa kikazi au aliyeajiriwa katika usimamizi wa sheria hii au aliyepewa kazi kama mshauri elekezi wa taasisi nunuzi atachukulia kuwa ni siri na kushughulika na nyaraka zote na taarifa zinazohusiana na majukumu ya taasisi nunuzi kwa siri
 kwa kuzingatia kifungu cha mtu anayemiliki au kusimamia nyaraka au taarifa yoyote inayohusiana na biashara au shughuli yoyote ya taasisi nunuzi hataweka wazi au kujaribu kuweka wazi taarifa yoyote iliyomo kwenye nyaraka hizo au kutoa nyaraka hizo kwa mtu mwingine isipokuwa afisa masuuli mjumbe wa bodi ya zabuni au kitengo cha usimamizi wa ununuzi
sehemu ya tano taratibu mbalimbali za ununuzi wa umma ununuzi katika taasisi zinazojiende sha kibiashara 
mashirika na taasisi za umma zinazojiendesha kibiashara zitafanya ununuzi ugavi au uondoshaji mali za umma kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika na
sheria ya ununuzi wa umma kanuni
wajibu wa taasisi nunuzi 
 bila kujali chochote kilichoelekezwa vinginevyo katika sheria yoyote endapo matumizi yoyote yanapaswa kufanyika kwa aina yoyote ya ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma itakuwa ni wajibu wa afisa masuuli kuhakikisha ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma unafanyika kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa chini ya sheria hii au kanuni
 mkuu wa ukaguzi wa ndani wa kila taasisi ya umma atajumuisha katika taarifa yake ya kila robo mwaka ya ukaguzi taarifa iwapo masharti ya sheria hii na kanuni yamezingatiwa na afisa masuuli baada ya kupokea taarifa hiyo atawasilisha nakala ya taarifa hiyo kwa mamlaka
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha kila afisa masuuli atawajibika kwa kushindwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha 
 endapo afisa masuuli ameiridhisha mamlaka kuwa kwa mujibu wa masharti ya kanuni yoyote alikasimisha majukumu yake chini ya kifungu kidogo cha kwa mtu mwingine yeyote au kamati mtu huyo mwingine au kila mjumbe wa kamati atawajibika pia kwa kushindwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha 
 ikiwa masharti ya kifungu kidogo cha hayajazingatiwa mamlaka itachukua hatua zinazofaa za kurekebisha au za kuadhibu
uidhinishaji wa mpango wa ununuzi wa mwaka 
 taasisi nunuzi itaandaa mpango wa ununuzi wa mwaka kwa namna inayofaa na a itaepuka ununuzi wa dharura pale inapowezekana b itafanya majumuisho ya mahitaji yake pale inapowezekana ndani ya taasisi nunuzi na kati ya taasisi nunuzi kupata thamani ya fedha na kupunguza gharama ya ununuzi c itaepuka kugawanya ununuzi kwa lengo la kukwepa kutumia njia za ununuzi zinazofaa isipokuwa kama mgawanyo huo ni wa kuwezesha ushiriki mpana wa washauri elekezi wauzaji wa bidhaa watoa huduma au wakandarasi wa ndani ambapo katika mazingira na
sheria ya ununuzi wa umma hayo idhini ya mamlaka itaombwa kabla ya kugawanya ununuzi husika na d itaoanisha bajeti yake ya ununuzi na mpango wake wa matumizi
 mpango wa ununuzi wa mwaka utaidhinishwa na mamlaka ya kuidhinisha bajeti
 taasisi nunuzi itazingatia mpango wa ununuzi wa mwaka uliyoidhinishwa na ununuzi wowote ambao haupo kwenye mpango utahitaji kupata idhini ya maandishi ya afisa masuuli
ununuzi kupitia mikataba maalumu 
 kwa madhumuni ya kuhakikisha ufanisi katika taratibu za ununuzi na kupunguza gharama za ununuzi ndani na nje ya taasisi za umma taasisi nunuzi itaingia mikataba maalum kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa katika kanuni pale itakapoamuliwa kwamba a mahitaji ya ununuzi yanatarajiwa kujitokeza mara kwa mara kwa kipindi cha muda fulani b kulingana na aina ya mahitaji ya ununuzi uhitaji wake unaweza kujitokeza kwa uharaka katika kipindi cha muda fulani na c sababu na mazingira mengine ambayo yanathibitisha matumizi ya utaratibu wa mikataba maalum
 wakala kwa kushirikiana na mamlaka itaweka utaratibu wa ununuzi wa bidhaa na huduma mtambuka kwa taasisi nunuzi kupitia mikataba maalum
sifa za wazabuni 
 ili kuweza kushiriki katika taratibu za ununuzi wazabuni watatakiwa kuwa na vigezo stahiki vilivyowekwa kwa mujibu wa sheria hii na kanuni
 wazabuni wa ndani wanaokusudia kushiriki kwenye mchakato wowote wa ununuzi watatimiza masharti yote ya usajili kwenye mamlaka husika za kisheria ndani ya jamhuri ya muungano
 wazabuni wa kigeni wanaokusudia kushiriki kwenye michakato ya ununuzi hawatahusika na masharti yaliyoainishwa katika kifungu kidogo cha isipokuwa kwamba endapo kutokana na michakato ya ununuzi mzabuni wa kigeni yeyote amechaguliwa kuwa ndiye aliyewasilisha zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya na
sheria ya ununuzi wa umma chini zaidi na kukidhi vigezo au pendekezo bora zaidi mzabuni huyo atasajiliwa na mamlaka husika za kitaaluma zilizoanzishwa kisheria na atatakiwa kuwasilisha ushahidi wa usajili kama muuzaji wa bidhaa mtoa huduma mkandarasi au mshauri elekezi aliyeidhinishwa ndani ya jamhuri ya muungano
 kwa kuzingatia vifungu vya na vya sheria hii vigezo vyovyote vinavyohitajika vitawekwa wazi na vitatumika kwa usawa kwa wazabuni wote na taasisi nunuzi haitaweka vigezo hitaji au utaratibu wa kibaguzi kuhusu sifa za mzabuni yeyote
taratibu za uchambuzi wa sifa wa awali 
 taasisi nunuzi inaweza kufanya uchambuzi wa sifa wa awali kwa nia ya kutambua wazabuni kabla ya kuitisha zabuni kwenye ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma
 mazingira na utaratibu wa uchambuzi wa sifa wa awali utaainishwa katika kanuni
uhakiki wa sifa za mzabuni 
 pale ambapo wazabuni hawajafanyiwa uchambuzi wa sifa wa awali taasisi nunuzi itajiridhisha iwapo mzabuni ambaye zabuni yake imeonekana kuwa ni zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya chini zaidi kwa ununuzi au zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya juu zaidi kwa uondoshaji mali ana sifa za kisheria uwezo na rasilimali za kumwezesha kutekeleza kwa ufanisi mkataba kama ulivyotolewa kwenye zabuni kabla ya kutoa taarifa ya uamuzi wa tuzo
 vigezo vya kuzingatiwa vitaainishwa kwenye nyaraka za zabuni na iwapo mzabuni hatakidhi moja kati ya vigezo hivyo zabuni itakataliwa na taasisi nunuzi itaendelea kufanya uchambuzi wa aina hiyo kwa mzabuni anayefuata kwa bei ya chini aliyefanyiwa tathmini na kukidhi vigezo iwapo ni ununuzi au mzabuni anayefuata kwa bei ya juu aliyefanyiwa tathmini na kukidhi vigezo ikiwa ni uondoshaji wa mali za umma kwa njia ya zabuni
 kwa kampuni ya kigeni taasisi nunuzi itaomba taarifa kwa chombo chochote kinachoaminika katika nchi husika kuhusu uhalali wa uwepo wa mzabuni uwezo na raslimali za kutekeleza zabuni inayoombwa na taarifa nyingine yoyote itakayoonekana ni muhimu kwa ajili ya na
sheria ya ununuzi wa umma kujiridhisha kuhusu sifa za mzabuni husika
 taasisi nunuzi itamtaka mzabuni aliyewasilisha zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya chini zaidi kwa ununuzi au zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya juu zaidi kwa uondoshaji mali kuthibitisha kwa mara nyingine sifa zake kabla ya tuzo ya mkataba kutolewa
 vigezo na taratibu zitakazotumika katika kifungu kidogo cha zitakuwa sawa na zile zilizotumika kwenye uchambuzi wa sifa wa awali ulioainishwa katika kifungu cha cha sheria hii na vigezo na taratibu hizo zitaainishwa katika nyaraka za zabuni zilizoandaliwa na taasisi nunuzi
 endapo mzabuni mwenye zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya chini au ya juu zaidi atashindwa kukidhi vigezo vya uhakiki wa sifa taasisi nunuzi itakataa zabuni yake na kuchagua zabuni inayofuata yenye bei ya chini au bei ya juu iliyofanyiwa tathmini kutoka kwenye zabuni zilizobaki isipokuwa taasisi nunuzi itakuwa na haki ya kukataa zabuni zote zilizobaki kwa mujibu wa kifungu cha 
upendeleo wa kitaifa 
 wazabuni wanaruhusiwa kushiriki kwenye michakato ya ununuzi bila kujali utaifa wao isipokuwa pale ambapo taasisi nunuzi imeweka utaratibu wa ushiriki kwenye mchakato wa ununuzi kwa misingi ya utaifa kwa mujibu wa sheria hii kanuni au masharti yoyote ya sheria nyingine yoyote
 taasisi nunuzi wakati wa kufanya ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma kwa njia ya zabuni za kimataifa au kitaifa au pale inapotathmini na kulinganisha zabuni itatoa upendeleo kwa zabuni za baadhi ya bidhaa zilizotengenezwa zilizochimbwa au kuzalishwa ndani ya jamhuri ya muungano kwa kazi za ujenzi za wakandarasi watanzania au huduma zilizotolewa na washauri elekezi watanzania
 kwa madhumuni ya utekelezaji wa masharti ya kifungu hiki mamlaka itaweka bayana kigezo cha upendeleo katika nyaraka sanifu za zabuni
 wakandarasi au washauri elekezi watanzania watapewa upendeleo kama ilivyoainishwa katika kifungu kidogo cha endapo watakidhi vigezo vifuatavyo na
sheria ya ununuzi wa umma a ikiwa ni kampuni binafsi i zimeanzishwa au kusajiliwa ndani ya jamhuri ya muungano ii sehemu kubwa ya mtaji wa hisa zilizolipwa za kampuni hizo inamilikiwa na serikali au raia wa tanzania na iii haina utaratibu unaoelekeza sehemu kubwa ya faida halisi au faida nyingine inayoonekana ya kampuni ya ndani kutolewa au kulipwa kwa watu ambao si raia wa tanzania au kwa kampuni ambazo zisingekuwa na sifa chini ya kifungu hiki b ikiwa ni ushirika wa kampuni za ndani i kampuni hizo binafsi zimeanzishwa au kusajiliwa ndani ya jamhuri ya muungano ii sehemu kubwa ya mtaji wa hisa zilizolipwa za kampuni binafsi inamilikiwa na raia wa tanzania iii ushirika huo umesajiliwa tanzania na iv kampuni hizo hazina utaratibu unaoelekeza sehemu kubwa ya faida halisi kutolewa au kulipwa kwa watu ambao si raia wa tanzania au kwa kampuni ambazo zisingekuwa na sifa chini ya kifungu hiki c ikiwa ni wabia au watu binafsi wanaofanya biashara kama wakandarasi au washauri elekezi sehemu kubwa ya hisa inamilikiwa na raia wa tanzania
 kwa ununuzi wote unaofanyika kwa njia ya ushindani wa zabuni kimataifa na kitaifa vivutio vilivyoainishwa katika kanuni vitatumika kuhamasisha kampuni za kigeni kuungana na wazabuni wa kitanzania kwa njia ya ushirika au utoaji wa sehemu ya kazi za mkataba wa kandarasi kutekelezwa na mkandarasi mwingine katika mchakato wa zabuni na katika utekelezaji wa mkataba
upendeleo wa 
 endapo rasilimali fedha zimetolewa na na
sheria ya ununuzi wa umma kipekee kwa watu au kampuni za ndani taasisi ya umma kila ununuzi wa kazi za ujenzi bidhaa au huduma wenye thamani isiyozidi ukomo ulioainishwa katika kanuni utatengwa kwa ajili ya watu au kampuni za ndani pekee
 endapo taasisi nunuzi imepokea ofa moja tu inayokidhi vigezo kutoka kwa mtu au kampuni ya ndani katika ununuzi uliotengwa taasisi nunuzi inaweza kutoa tuzo kwa mtu au kampuni hiyo
 endapo taasisi nunuzi haijapokea ofa zinazokidhi vigezo kutoka kwa watu au kampuni za ndani ununuzi uliotengwa utaondolewa na ikiwa vigezo bado viko halali ofa mpya zitatangazwa kwa mara nyingine kwa misingi isiyo ya upendeleo
ushiriki wa kampuni za ndani na wataalamu katika mikataba ya ushauri elekezi 
 kampuni za kigeni zinazoshindana kupewa kazi za ushauri elekezi zisizo za dharura kwa njia ya zabuni au njia nyinginezo zinazotambuliwa katika sheria hii zitahitajika kushirikisha wataalam na kampuni za ndani kwenye timu zao
 katika tathmini ya kampuni za kigeni taasisi nunuzi itahakikisha kuwa misingi ya ushirikishwaji wa lazima wa wataalam na kampuni za ndani katika shughuli zisizo za dharura imezingatiwa na kuweka uzito kwa mujibu wa kifungu hiki
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha taasisi nunuzi zitaweka uzito kama ifuatavyo a kwa kigezo cha ushiriki wa kampuni za ndani uzito wa juu wa asilimia kumi na tano utajumuishwa kwenye nyaraka ya zabuni ya ushauri elekezi na kampuni zitakazoonesha ushiriki wa kampuni za ndani kwa angalau asilimia hamsini zitapewa alama zote za ufaulu na b kwa kigezo cha ushiriki wa wataalam wa ndani uzito wa juu wa asilimia kumi utajumuishwa kwenye nyaraka ya zabuni ya ushauri elekezi na kampuni zitakazoonesha kuwa angalau asilimia hamsini ya wafanyakazi wake muhimu ni watanzania zitapewa alama zote za ufaulu
matumizi ya 
wakati wa kutoa upendeleo kwenye kazi za na
sheria ya ununuzi wa umma wataalamu wa ndani katika mikataba ya kazi za ujenzi na huduma zisizo za kitaalamu upendeleo kwa bidhaa za ndani kujenga uwezo wa watu na kampuni za ndani ujenzi au huduma zisizo za kitaalam taasisi nunuzi itafuata miongozo itakayotolewa na mamlaka na itazingatia a pamoja na muundo wa umiliki wa hisa katika ushirika kiwango cha ushiriki wa wafanyakazi muhimu watanzania katika ushirika na b kiwango cha matumizi ya bidhaa zilizotengenezwa kuzalishwa au kuchimbwa ndani ya nchi
 katika mikataba ya bidhaa na huduma zinazohusiana itakayotolewa kwa misingi ya ushindani wa zabuni wa kimataifa au wa kitaifa taasisi nunuzi itatoa upendeleo unaofikia asilimia kumi na tano kwa bidhaa zinazotengenezwa au kuzalishwa ndani ya nchi na huduma zinazohusiana kama ilivyoainishwa katika kanuni
 katika ununuzi wa bidhaa taasisi nunuzi itatoa kipaumbele kwa bidhaa zilizotengenezwa zilizozalishwa au zilizochimbwa ndani ya jamhuri ya muungano kabla ya kununua nje ya nchi
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha taasisi nunuzi itaeleza katika nyaraka za zabuni hitaji kwa muuzaji wa bidhaa au mkandarasi kutoa kipaumbele kwa bidhaa zilizotengenezwa zilizozalishwa au kuchimbwa ndani ya jamhuri ya muungano
 endapo taasisi nunuzi itanunua bidhaa ambazo hazijatengenezwa kuzalishwa au kuchimbwa ndani ya jamhuri ya muungano ndani ya siku tano za kazi baada ya kutoa tuzo ya mkataba itawasilisha kwa mamlaka taarifa inayoelezea kwa kina sababu za kutonunua bidhaa zilizotengenezwa zilizozalishwa au kuchimbwa ndani ya jamhuri ya muungano
 taasisi nunuzi itatenga kiwango cha ununuzi wa mwaka kwa ajili ya zabuni kwa watu na kampuni za ndani kwa kuzingatia taratibu zitakazoanishwa katika kanuni
 endapo watu au kampuni binafsi hazina uwezo wa kutekeleza mikataba watu hao au kampuni hizo zinaweza kuingia katika ushirika kwa lengo la kuimarisha uwezo
 waziri anaweza kutengeneza kanuni na
sheria ya ununuzi wa umma zitakazoainisha taratibu za kujenga uwezo kwa watu na kampuni za ndani chini ya kifungu hiki
uingiaji wa ushirika au mikataba midogo na kampuni za ndani umiliki wa mtaji wa hisa upendeleo kwa makundi maalum ya kijamii 
 kwa ununuzi wa kazi za ujenzi na huduma zisizo za ushauri elekezi zaidi ya ukomo ulioainishwa katika kanuni taasisi nunuzi inapaswa kuwataka wazabuni wa kigeni kuingia ushirika au mikataba midogo na kampuni za ndani
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha mzabuni wa kigeni aliyepewa tuzo ya mkataba wa ununuzi ataingia kwenye ushirika au mkataba mdogo kwa asilimia ya thamani ya jumla ya mkataba kama itakavyoainishwa katika kanuni
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha njia zitakazotumika kuingia katika ushirika au mkataba mdogo zitakuwa kama itakavyoainishwa katika kanuni
 mzabuni wa kigeni ataambatisha katika zabuni yake makubaliano ya ushirika au mkataba mdogo yakibainisha misingi muhimu ya utekelezaji itakayosimamia ushirika au mkataba husika
bila kujali masharti mengine yoyote yanayoeleza vinginevyo kampuni za ndani zilizorejewa chini ya vifungu vya na zitapaswa kuwa na mtaji wa hisa ambao wote unamilikiwa na raia wa jamhuri ya muungano
 taasisi nunuzi itatenga kiwango cha asilimia ya ununuzi ya mwaka kwa ajili ya makundi maalum ya kijamii kwa kuzingatia taratibu zilizoainishwa katika kanuni
ununuzi kutoka kwa wakala katika kutengeneza kanuni zinazorejewa katika kifungu kidogo cha waziri atashauriana na wizara zinazohusika na masuala ya makundi maalum
 kwa madhumuni ya kifungu hiki makundi maalum yanajumuisha wanawake vijana wazee watu wenye mahitaji maalum
taasisi nunuzi itafanya ununuzi kutoka kwa wakala kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika kanuni
lugha 
nyaraka za tathmini ya awali na nyaraka za na
sheria ya ununuzi wa umma zabuni zitaandikwa kwa lugha ya kiswahili au kingereza na zabuni zitaitishwa kwa yoyote kati ya lugha hizo
dhamana za zabuni 
 endapo taasisi nunuzi inawataka wazabuni wanaowasilisha zabuni kuwasilisha aina yoyote ya dhamana ya zabuni au tamko la dhamana ya zabuni sharti hilo litatumika kwa wazabuni wote kwa usawa
 mzabuni mshindi atatakiwa kuwasilisha dhamana ya utekelezaji wa mkataba kwa kuzingatia masharti yaliyoainishwa katika kanuni
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha na aina za dhamana zitaainishwa katika kanuni
 mamlaka itatoa miongozo itakayohuishwa mara kwa mara kuhusu ukomo wa chini wa thamani ya dhamana na namna ya uwasilishaji wa dhamana ya zabuni na aina nyingine za dhamana au dhamana za bima
kukataliwa kwa zabuni 
 nyaraka za zabuni na nyaraka za zabuni ya ushauri elekezi zitaonesha kuwa taasisi nunuzi inaweza kukataa zabuni zote
 kukataliwa kwa zabuni zote chini ya kifungu hiki kutakuwa halali endapo a hakuna ushindani wa kutosha b zabuni zote hazijakidhi vigezo vilivyopo kwenye nyaraka za zabuni au nyaraka za zabuni ya ushauri elekezi c taarifa za mradi za gharama au za kiufundi zimebadilishwa d zabuni zinahusisha gharama kubwa kuliko bei ya soko bajeti halisi au makisio e kuna mazingira ya kipekee yanayofanya utekelezaji wa kawaida wa mkataba kushindikana f zabuni zilizopokelewa zina mapungufu makubwa yanayosababisha kuingilia taratibu za kawaida za mwenendo wa soko au g fedha zilizotengwa au kuainishwa kwa ajili ya ununuzi zimezuiliwa zimesitishwa au vinginevyo hazijatolewa
 kukosekana kwa ushindani hakutaamuliwa kwa misingi ya idadi ya wazabuni au watu waliowasilisha na
sheria ya ununuzi wa umma zabuni pekee na endapo zabuni zote zimekataliwa taasisi nunuzi itafanya mapitio ya sababu zilizohalalisha zabuni kukataliwa na a itafanya marejeo ya masharti ya mkataba usanifu na vigezo wigo wa mkataba au vyote kwa pamoja kabla ya kuitisha zabuni mpya au b itafanya marejeo ya nyaraka za zabuni ikijumuisha orodha ya wazabuni na bajeti
 endapo kukataliwa kwa zabuni zote kunatokana na kukosekana kwa ushindani wigo mpana zaidi wa kutangaza utazingatiwa na endapo zabuni nyingi zimekataliwa kwa sababu ya kutokukidhi vigezo zabuni mpya zinaweza kuitishwa au wazabuni waliowasilisha zabuni awali wanaweza kualikwa kwa idhini ya afisa masuuli au bodi ya zabuni kulingana na aina ya ununuzi
 idhini ya bodi ya zabuni au afisa masuuli itaombwa kabla ya kukataa zabuni zote kuitisha zabuni mpya au kuingia katika majadiliano na mzabuni aliyetathminiwa na kukidhi vigezo mwenye bei ya chini zaidi
kukubaliwa kwa zabuni na mkataba kuwa na nguvu ya kisheria 
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu cha zabuni iliyobainika kukidhi vigezo na kushinda kwa mujibu wa masharti ya sheria hii itakubaliwa
 kwa ununuzi unaohitaji idhini ya bodi ya zabuni afisa masuuli atajulishwa na bodi ya zabuni kuhusu uamuzi wake wa kutoa tuzo ndani ya siku tatu za kazi baada ya kutoa uamuzi
 kwa ununuzi usiohitaji idhini ya bodi ya zabuni kitengo cha usimamizi wa ununuzi kitawasilisha kwa afisa masuuli mapendekezo ya utoaji wa tuzo ya mkataba kama itakavyoainishwa katika kanuni
 mara baada ya kupokea taarifa au mapendekezo ya utoaji tuzo ya mkataba afisa masuuli atatoa notisi ya kusudio la kutoa tuzo ya mkataba kwa wazabuni wote walioshiriki kwenye zabuni husika na kuwapa siku tano za kazi za kuwasilisha malalamiko kama yapo
 bila kujali masharti ya kifungu cha matakwa ya kutoa notisi ya kusudio la kutoa tuzo ya mkataba chini ya kifungu kidogo cha hayatatumika katika ununuzi utakaofanyika kwa njia ya ofa ya bei ununuzi wa bidhaa na na
sheria ya ununuzi wa umma huduma mtambuka ununuzi kutoka kwa mzabuni mmoja na ununuzi wa thamani ndogo
 endapo hakuna malalamiko yaliyowasilishwa chini ya kifungu kidogo cha afisa masuuli atatoa notisi ya kumkubali mzabuni mshindi
 notisi zilizorejewa katika kifungu kidogo cha na zitawasilishwa kwa njia ya kielektroniki kama ilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni na kusainiwa na afisa masuuli
 endapo zabuni imekubaliwa na afisa masuuli taasisi nunuzi na mtu ambaye zabuni yake imekubaliwa wataingia mkataba wa uuzaji wa bidhaa utoaji huduma au utekelezaji wa kazi za ujenzi
 mkataba utakuwa na vigezo na masharti kama ilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni
 mkataba wowote wenye thamani inayozidi ukomo ulioainishwa katika kanuni unaotokana na kukubaliwa kwa zabuni au ofa chini ya sheria hii utafanyiwa upekuzi na mwanasheria mkuu wa serikali kabla ya kusainiwa na pande zote
 mikataba yenye thamani iliyo chini ya ukomo ulioainishwa katika kanuni itafanyiwa upekuzi na maafisa sheria wa taasisi nunuzi husika
 mkataba wa ununuzi utakuwa na nguvu ya kisheria pale ambapo utasainiwa na pande zote za mkataba
 ndani ya siku saba kutoka tarehe ya tuzo afisa masuuli ataijulisha mamlaka jina la mtu au taasisi ambayo imepewa mkataba thamani ya tuzo na tarehe ambayo tuzo ilitolewa
 katika kusaini mikataba iliyoainishwa chini ya kifungu kidogo cha pande zote zinaweza kutumia saini ya maandishi ya mkono au ya kidigitali
 ndani ya siku saba baada ya kufanya mawasiliano ya tuzo afisa masuuli atawataarifu wazabuni walioshindwa jina la mtu ambaye amepewa mkataba na thamani ya mkataba husika
ushuhudiaji wa utiaji saini wa mkataba 
 ushuhudiaji wa utiaji saini wa mkataba utafanyika kwa mujibu wa sheria au hati nyingine yoyote ya kisheria ambayo imeanzisha taasisi nunuzi husika
 endapo sheria au hati ya kisheria haijatoa na
sheria ya ununuzi wa umma sura ya namna ya kushuhudia utiaji saini wa mikataba mtu yeyote aliyeorodheshwa chini ya sheria ya uthibitishaji nyaraka na makamishna wa viapo anaweza kushuhudia utiaji saini wa mikataba husika
kumbukumbu na taarifa 
 taasisi nunuzi itatunza kumbukumbu za michakato ya ununuzi iliyofanyika ikijumuisha maamuzi yaliyotolewa na sababu zake na kumbukumbu hizo zitatunzwa kwa kipindi kisichozidi miaka mitano kuanzia tarehe ya kumalizika kwa mkataba na kuwasilishwa kwa waziri na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali zitakapohitajika
 katika mazingira maalumu kumbukumbu zilizoainishwa katika kifungu kidogo cha zinaweza kutunzwa kwa zaidi ya kipindi kilichoainishwa katika kifungu kidogo hicho kwa namna na kipindi ambacho kitaainishwa katika kanuni
 orodha ya wazabuni waliowasilisha zabuni na bei zilizowasilishwa kama zilivyosomwa wakati wa ufunguzi wa zabuni kwa uwazi inaweza kuwekwa wazi kwa wazabuni na umma kwa ujumla
kufungiwa kwa mzabuni 
 mamlaka inaweza kumfungia mzabuni kwa kipindi maalumu kushiriki katika mchakato wa ununuzi wa umma na kuzitaarifu taasisi nunuzi zote kuhusu uamuzi huo
 mzabuni ambaye amefungiwa kushiriki katika ununuzi wa umma katika nchi za kigeni au mashirika ya kimataifa atakuwa amefungiwa pia kushiriki kwenye ununuzi wa umma ndani ya jamhuri ya muungano kwa kipindi alichofungiwa katika nchi ya kigeni au shirika la kimataifa
 mzabuni atafungiwa kushiriki katika michakato ya ununuzi wa umma au uondoshaji mali ikiwa a vitendo vya udanganyifu au rushwa vimethibitishwa dhidi ya mzabuni kwa mujibu wa masharti ya sheria hii b mzabuni ameshindwa kuzingatia tamko la dhamana ya zabuni au dhamana ya utekelezaji kazi c mzabuni amekiuka mkataba wa ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma d mzabuni ametoa taarifa za uongo kuhusu sifa zake wakati wa mchakato wa zabuni
 mamlaka inaweza kumfungia mzabuni kushiriki katika ununuzi wa umma kwa sababu nyingine kadri mamlaka itakavyoona ni muhimu
 kwa kuzingatia vifungu vidogo vya na taratibu za kumfungia mzabuni zitaainishwa katika kanuni
 mzabuni aliyefungiwa kwa mujibu wa kifungu hiki anaweza kukata rufaa dhidi ya uamuzi kwa mamlaka ya rufani ndani ya muda wa siku ishirini na moja kuanzia siku alipofahamu kuwepo kwa uamuzi huo
 mamlaka itatunza na kuhifadhi rejesta ya wazabuni wote waliofungiwa kwa mujibu wa sheria hii
 mzabuni aliyefungiwa chini ya kifungu hiki hataruhusiwa kuanzisha kampuni mpya ya uuzaji wa bidhaa utoaji huduma kandarasi au ushauri elekezi katika kipindi cha kufungiwa
 taasisi nunuzi hazitaingia mkataba kujihusisha au kufanya ununuzi kutoka kwa mzabuni aliyefungiwa kushiriki katika michakato ya ununuzi kwa mujibu wa sheria hii
 mamlaka itazijulisha taasisi husika za kitaaluma kuhusu kufungiwa kwa mzabuni
 kwa madhumuni ya kifungu hiki neno mzabuni linajumuisha wakurugenzi wa kampuni au taasisi
sehemu ya sita njia na michakato ya ununuzi ununuzi kwa njia ya kielektroniki 
 taasisi nunuzi zitapaswa kufanya shughuli za ununuzi ugavi na uondoshaji mali na kutoa taarifa kupitia mfumo wa kielektroniki
 endapo mfumo haufanyi kazi mamlaka itatoa notisi ya mwongozo kwa watumiaji wa mfumo na kwa umma
bei kikomo 
 taasisi nunuzi zitanunua bidhaa huduma na kazi za ujenzi kwa kuzingatia bei kikomo kadiri zitakavyokuwa zimeandaliwa
 mtumishi wa umma atakayehusika na ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma wa bidhaa huduma au kazi za ujenzi kwa bei ya juu kuliko bei kikomo atachukuliwa hatua za kinidhamu na pamoja na hatua hizo atatakiwa kulipa tofauti kati ya gharama halisi ya ununuzi na gharama ambayo ingepatikana kupitia bei kikomo
 utaratibu wa utekelezaji wa masharti ya kifungu hiki utabainishwa katika kanuni
uchaguzi wa njia za ununuzi 
 taasisi nunuzi inayofanya ununuzi wa bidhaa kazi za ujenzi huduma au uondoshaji mali itatumia njia ya ushindani wa zabuni zilizoainishwa katika kanuni kwa kutegemea aina na thamani ya ununuzi au uondoshaji na katika hali yoyote mzabuni mshindi atakuwa ni mzabuni aliyefanyiwa tathmini ya kuwa na uwezo wa kuuza bidhaa kutoa huduma au kufanya kazi hiyo au zabuni iliyofanyiwa tathmini na kukidhi vigezo yenye thamani ya juu ikiwa ni huduma za ukusanyaji mapato au uondoshaji mali za umma
 katika mazingira ambayo a wauzaji wa bidhaa wakandarasi au washauri elekezi wamefanyiwa uchambuzi wa sifa wa awali kwa mujibu wa kifungu cha b kuna uhitaji wa haraka wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma kiasi kwamba isingewezekana kutumia ushindani wa wazi wa zabuni kitaifa au kimataifa au c kuna uhitaji wa kufikia malengo fulani ya kijamii kwa kushirikisha jamii ya eneo husika taasisi nunuzi inaweza kuwaalika wazabuni wachache kwa kuzingatia taratibu zilizoainishwa katika kanuni
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha a mazingira yanayosababisha uharaka ni yale ambayo hayakutarajiwa na taasisi nunuzi au kusababishwa na kitendo cha uzembe kwa upande wa taasisi hiyo na b taasisi nunuzi itajumuisha katika kumbukumbu zinazohitajika chini ya kifungu cha maelezo ya sababu za uamuzi wake na mazingira yaliyosababisha au kuhalalisha zuio
 ununuzi wa bidhaa kama vile nafaka na vyakula vingine vyakula vya wanyama mafuta ya vyombo vya na
sheria ya ununuzi wa umma moto au mbolea ambazo bei za soko hubadilika kwa msimu kutegemeana na uhitaji na upatikanaji wake katika kipindi husika utafanyika kwa kuzingatia msimu na kwa kutumia njia zilizoainishwa katika kanuni
matumizi ya rasilimali za ndani 
 kwa madhumuni ya sheria hii matumizi ya rasilimali za ndani humaanisha utaratibu wa ununuzi ambapo kazi za ujenzi hutekelezwa na taasisi ya umma au taasisi yoyote inayotumia fedha za umma kwa kutumia watumishi na vifaa vyake au kwa kushirikiana na fundi au taasisi nyingine ya umma
 matumizi ya rasilimali za ndani yatakuwa halali endapo a kazi za ujenzi ni ndogo zimetawanyika na zipo katika maeneo yasiyofikika kwa urahisi kiasi kwamba makandarasi wenye sifa hawawezi kushiriki na kufanya kazi kwa bei nafuu b kazi za ujenzi zinatakiwa kutekelezwa bila kuvuruga utekelezaji wa shughuli za taasisi zinazoendelea c kutakuwa na muingiliano wa shughuli za taasisi usioepukika na ni vema kwa kazi za ujenzi kutekelezwa na taasisi yenyewe au mamlaka ya umma kuliko kutekelezwa na mkandarasi ili kupunguza hatari d kuna dharura inayohitaji utatuzi wa haraka e taasisi nunuzi ina wafanyakazi wenye sifa na vifaa vya kusimamia na kutekeleza kazi za ujenzi zinazohitajik a f matengenezo au ujenzi ni sehemu ya shughuli za kawaida za kila siku za taasisi nunuzi husika
 bila kujali kifungu kidogo cha taasisi nunuzi haitafanya kazi za ujenzi kwa kutumia rasilimali za ndani endapo a hakuna watumishi wa umma wenye sifa za kusimamia ujenzi husika kwenye maeneo ilipo taasisi nunuzi na b thamani ya ujenzi iliyokadiriwa inavuka ukomo wa thamani kwa kazi za ujenzi ulioainishwa katika kanuni
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha na
sheria ya ununuzi wa umma fundi maana yake ni fundi ujenzi ambaye ana ujuzi wa kitaaluma katika fani ya ujenzi ingawa hajasajiliwa na chombo kinachohusika na usajili wa wataalamu wa ujenzi au ambaye hana ujuzi wa kitaaluma katika fani ya ujenzi ingawa ana uzoefu katika kazi za ujenzi
 wakati wote wa utekelezaji wa ujenzi kwa kutumia rasilimali za ndani taasisi nunuzi itahakikisha kwamba misingi na viwango vya ununuzi wa umma na ujenzi vinazingatiwa
 namna ambayo utaratibu wa matumizi ya rasilimali za ndani utatekelezwa sifa za watumishi watakaosimamia kazi za ujenzi na ukomo wa thamani kwa matumizi ya rasilimali za ndani vitaainishwa katika kanuni
ununuzi wa dharura 
 ununuzi wa dharura unaweza kufanyika pale ambapo afisa masuuli ataona kuwa kwa manufaa ya umma bidhaa kazi za ujenzi au huduma zinatakiwa kununuliwa kwa dharura
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha ununuzi wa dharura utakidhi kigezo kimojawapo kati ya vifuatavyo a kuna dharura ya lazima inayosababisha tishio kwa maisha afya ustawi au usalama wa umma kutokana na janga kubwa la asili ugonjwa wa mlipuko ghasia vita moto au sababu nyingine zinazofanana na hizo b kuna hali ambayo bila kufanya ununuzi wa dharura utendaji kazi wa serikali au taasisi ya umma utaathirika na hivyo kuwepo uwezekano wa kutokea hasara isiyoweza kufidiwa au uhifadhi au ulinzi wa mali ya umma au afya au usalama wa umma utahatarishwa au c kwa kuzingatia ibara ya kuna uhitaji wa haraka wa bidhaa za afya katika vituo vya kutolea huduma za afya
 taasisi nunuzi itatumia utaratibu ulioainishwa katika kanuni kwa ununuzi wowote utakaofanyika kwa mujibu wa masharti ya kifungu kidogo cha 
 endapo ununuzi unakidhi matakwa ya kifungu kidogo cha masharti kuhusu ukomo wa ununuzi njia ya ununuzi muda wa kuandaa zabuni na kutangaza zabuni na
sheria ya ununuzi wa umma yanaweza kutozingatiwa isipokuwa masharti yanayohusiana na tathmini ya zabuni na kupata idhini ya afisa masuuli lazima yazingatiwe
 mamlaka kwa kushirikiana na idara inayohusika na usimamizi wa mali za serikali idara inayohusika na ukaguzi wa kiufundi katika wizara yenye dhamana ya masuala ya ununuzi au inapobidi na chombo kingine chochote chenye mamlaka husika itamshauri mlipaji mkuu wa serikali kuhusu hatua inayofaa kuchukuliwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha 
 mlipaji mkuu wa serikali atashauriwa na mamlaka kuhusu maombi ya idhini ya kuhalalisha ununuzi uliokwishafanyika
ununuzi wa moja kwa moja kutoka kwa mzalishaji wakala au mtoa huduma 
 kwa madhumuni ya kupata thamani halisi ya fedha katika bei ubora na uwasilishaji wa bidhaa taasisi nunuzi au wakala itanunua bidhaa au huduma moja kwa moja kutoka kwa mzalishaji wakala muuzaji wa jumla au mtoa huduma
 waziri anaweza kutengeneza kanuni zitakazoainisha a bidhaa na huduma zitakazonunuliwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha na b namna na utaratibu wa ununuzi wa moja kwa moja kutoka kwa mzalishaji wakala muuzaji wa jumla au mtoa huduma
viwango vya ununuzi vilivyoidhinish wa 
 ununuzi wa bidhaa kwa matumizi ya serikali utafanyika kwa kuzingatia viwango vilivyowekwa na kuidhinishwa
 viwango vilivyoidhinishwa vinavyorejewa katika kifungu kidogo cha vitatolewa na vyombo husika vya serikali na vitakuwa katika namna na utaratibu ulioainishwa katika kanuni
 bila kujali kifungu kidogo cha waziri anaweza kutengeneza kanuni za ununuzi wa bidhaa fulani kwa matumizi ya serikali bila viwango vya ununuzi vilivyoidhinishwa
ununuzi wa 
 endapo kwa maslahi ya taifa imeonekana na
sheria ya ununuzi wa umma vichwa na mabehewa ya treni ndege na meli zilizotumika ni muhimu taasisi nunuzi kwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha inaweza kununua vichwa na mabehewa ya treni meli au ndege zilizotumika
 taasisi nunuzi inayokusudia kununua vichwa na mabehewa ya treni meli au ndege zilizotumika a itatumia njia za ununuzi wa kawaida au wa dharura na b itaomba idhini ya waziri
 baada ya kupokea maombi kwa mujibu wa kifungu kidogo cha waziri ataunda kamati maalum ya ushauri wa kiufundi itakayokuwa na watu wenye taaluma ujuzi na uzoefu unaohusiana na ununuzi husika
 ununuzi wa vichwa na mabehewa ya treni meli au ndege zilizotumika utafanyika kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika kanuni
 endapo ununuzi uliorejewa katika kifungu kidogo cha utafanyika chini ya ununuzi wa dharura utaratibu ulioainishwa katika kifungu cha utatumika kwa kuzingatia maboresho yatakayoainishwa katika kanuni
 kanuni zitakazotengenezwa kwa madhumuni ya utekelezaji wa kifungu hiki zitaainisha miongoni mwa masuala mengine sifa na vigezo vitakavyozingatiwa na taasisi nunuzi wakati wa ununuzi wa vichwa na mabehewa ya treni meli au ndege zilizotumika
zabuni shindani 
taasisi nunuzi inayokusudia kuanzisha zabuni shindani itawapa wazabuni wote wenye sifa taarifa za kutosha na kwa wakati kuhusu mahitaji ya taasisi nunuzi na fursa sawa ya kuwasilisha zabuni
bidhaa za afya 
 wizara yenye dhamana na masuala ya afya itaandaa na kuidhinisha viwango vya bidhaa za afya kulingana na hadhi ya kituo cha kutolea huduma ya afya na kuandaa vigezo msawazo vitakavyotumiwa na bohari dawa kwa ununuzi wa bidhaa za afya
 bohari ya dawa itaandaa jedwali la mahitaji na vigezo msawazo kwa kuzingatia viwango vya bidhaa za afya vilivyowekwa na kuidhinishwa vitakavyotumika katika mchakato wa ununuzi
 katika ununuzi wa bidhaa za afya kwa vituo na
sheria ya ununuzi wa umma vya kutolea huduma za afya bohari ya dawa itazingatia viwango vilivyowekwa na wizara chini ya kifungu kidogo cha 
 kwa kuzingatia umuhimu na aina ya bidhaa za afya bohari ya dawa itaharakisha mchakato wa ununuzi wa bidhaa hizo au kutumia ununuzi wa dharura
 endapo ununuzi wa bidhaa za afya utafanyika kwa njia ya ununuzi wa dharura utaratibu ulioanishwa katika kifungu cha utatumika kwa kuzingatia maboresho yatakayoainishwa katika kanuni
 ununuzi wa bidhaa za afya utafanyika kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika kanuni
mwaliko wa zabuni na matangazo 
 taasisi nunuzi inayokusudia kuanzisha mchakato wa ushindani wa zabuni itaandaa notisi ya zabuni inayowaalika wazabuni kuwasilisha ofa za bei kwa ajili ya uuzaji wa bidhaa utoaji wa huduma au kufanya kazi za ujenzi zinazohitajika na notisi hiyo ya zabuni itawasilishwa kwa bodi ya zabuni au afisa masuuli kwa ajili ya kuidhinishwa ndani ya muda unaofaaa kabla ya kutoa nyaraka kwa wazabuni
 notisi ya zabuni iliyoidhinishwa itatangazwa na taasisi nunuzi kama ilivyoainishwa katika kanuni na taasisi itahakikisha notisi inawafikia wazabuni wengi zaidi wenye vigezo vya kushiriki
 notisi yoyote ya zabuni itatangazwa kwa muda wa kutosha kama ilivyoainishwa katika kanuni ili kuwawezesha wazabuni wanaotarajiwa kupata nyaraka za zabuni kuandaa na kuwasilisha zabuni kabla ya tarehe ya mwisho ya kupokea zabuni
 muda uliowekwa wa ufunguzi wa zabuni zilizowasilishwa utakuwa sawa na muda wa mwisho wa kupokea zabuni au mara tu baada ya hapo na muda huo utaoneshwa kwenye mwaliko wa zabuni
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha taasisi nunuzi inaweza kabla ya tarehe ya mwisho ya kuwasilisha zabuni kurekebisha nyaraka za zabuni na kuongeza muda wa mwisho wa kuwasilisha zabuni endapo itaonekana ni muhimu
utoaji wa 
 taasisi nunuzi itatoa nyaraka za zabuni na
sheria ya ununuzi wa umma nyaraka za zabuni mara baada ya kutangazwa kwa mara ya kwanza kwa notisi ya zabuni kwa wauzaji wa bidhaa au wakandarasi wote watakaoitikia tangazo la zabuni na kulipa ada ikiwa inahitajika ambapo stakabadhi itatolewa
 wazabuni wote wanaotarajiwa watapewa taarifa sawa na kuhakikishiwa uwepo wa fursa sawa ya kupata taarifa za ziada
 nyaraka za zabuni hazitajumuisha mahitaji au maneno yenye ubaguzi dhidi ya ushiriki wa wazabuni
 kifungu kidogo cha kinaweza kisitumike endapo mazingira yatahitaji hivyo ili mradi kutokutumika huko kunafanywa kwa msingi wa masharti ya kanuni
maudhui ya nyaraka za zabuni 
 taasisi nunuzi itatumia nyaraka sanifu na stahiki za zabuni zilizoainishwa katika kanuni kwa ajili ya ununuzi husika
 nyaraka za zabuni zitakuwa na maelezo yanayojitosheleza ili kuruhusu na kuhamasisha ushindani na nyaraka hizo zitaeleza bayana na kwa usahihi taarifa zote muhimu zinazohitajika kwa mzabuni anayetarajiwa kwa ajili ya kuandaa zabuni ya bidhaa huduma na kazi za ujenzi zitakazotolewa
uhalali wa zabuni na dhamana ya zabuni 
taasisi nunuzi itawataka wazabuni kuhakikisha zabuni na dhamana za zabuni husika ni halali kwa vipindi vilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni kwa kiwango kitakachotosha kuiwezesha taasisi nunuzi kukamilisha ulinganifu na tathmini ya zabuni uidhinishaji wa mapendekezo utoaji wa taarifa ya tuzo na kusainiwa kwa mkataba
vigezo vya tathmini 
 vigezo vya tathmini ya zabuni vitakavyotumika kumchagua mzabuni mshindi vitaainishwa kwenye nyaraka ya zabuni
 pamoja na kuainisha bei nyaraka za zabuni zitaainisha vigezo ambavyo vinaweza kuzingatiwa katika kutathmini zabuni na jinsi ambavyo vigezo hivyo vinaweza kupimwa au kufanyiwa tathmini vinginevyo
 bila kujali masharti ya kifungu kidogo cha endapo zabuni zenye vifaa mbadala ratiba mbadala ya ukamilishaji au taratibu mbadala za malipo zinaruhusiwa na
sheria ya ununuzi wa umma masharti ya kuzikubali na njia ya kuzitathmini zitaelezwa bayana katika nyaraka za zabuni
kupokelewa na kufunguliwa kwa zabuni 
 zabuni zitapokelewa na kufunguliwa kwa kuzingatia utaratibu ulioainishwa katika kanuni
 majina na anwani za kila zabuni jumla ya bei ya kila zabuni au zabuni yoyote mbadala endapo imeombwa au kuruhusiwa vitasomwa na kurekodiwa wakati wa ufunguzi wa zabuni
 baada ya kufunguliwa kwa zabuni taarifa inayohusiana na ukaguzi ufafanuzi na tathmini za zabuni na mapendekezo kuhusu tuzo haitatolewa kwa wazabuni au watu wengine wasiohusika na mchakato hadi taarifa ya kusudio la kutoa tuzo ya mkataba itakapotolewa kwa wazabuni walioshiriki mchakato wa zabuni
 taarifa iliyotajwa katika kifungu kidogo cha itawasilishwa kwa mamlaka mamlaka ya rufani afisa masuuli na kwa waziri pale itakapohitajika
tathmini na ulinganifu wa zabuni 
 kamati ya tathmini itafanya tathmini ya zabuni ambazo hazijakataliwa kwa misingi sawa kwa lengo la kubaini gharama kwa taasisi nunuzi ya kila zabuni kwa namna inayoruhusu ulinganifu kufanyika kati ya zabuni kwa misingi ya gharama zilizofanyiwa tathmini japo bei ndogo zaidi iliyowasilishwa inaweza isiwe msingi wa kuchaguliwa kwa ajili ya kupewa tuzo ya mkataba
 vigezo husika pamoja na bei vitakavyozingatiwa katika tathmini ya zabuni na namna vitakavyotumika kwa lengo la kuamua zabuni iliyofanyiwa tathmini yenye bei ya chini zaidi vitaainishwa katika nyaraka za zabuni
 kamati ya tathmini itaandaa kwa ajili ya kuwasilisha kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi taarifa ya kina kuhusu tathmini na ulinganifu wa zabuni ikionesha sababu mahsusi ambazo ni msingi wa mapendekezo yake ya kutoa tuzo kwa kila mkataba
 kitengo cha usimamizi wa ununuzi kitapitia taarifa ya tathmini iliyowasilishwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha na kuwasilisha taarifa hiyo na mapendekezo yake kwa bodi ya zabuni au afisa masuuli
 na
sheria ya ununuzi wa umma uidhinishaji wa tuzo ya mkataba 
bodi ya zabuni au afisa masuuli atapitia taarifa ya tathmini na mapendekezo ya kitengo cha usimamizi wa ununuzi na anaweza a kwa zabuni zinazohitaji idhini ya bodi ya zabuni i kuridhia mapendekezo na kuidhinisha kukubaliwa kwa zabuni na utoaji wa tuzo ya mkataba kwa namna ilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni au ii kutoridhia mapendekezo ya kutoa tuzo za zabuni na kurejesha taarifa ya tathimini kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi ikiwa na maelekezo ya kurudia kufanya tathmini ya zabuni kuanza upya mchakato wa zabuni au kuchukua hatua nyingine b kwa zabuni zinazohitaji idhini ya afisa masuuli i kuridhia mapendekezo na kutoa tuzo ya mkataba kwa namna ilivyoainishwa kwenye nyaraka za zabuni au ii kutoridhia mapendekezo ya utoaji tuzo za zabuni na kurejesha taarifa ya tathimini kwa kitengo cha usimamizi wa ununuzi ikiwa na maelekezo ya kurudiwa kwa tathmini ya zabuni kuanza upya mchakato wa zabuni au kuchukua hatua nyingine
majadiliano na utoaji wa tuzo ya mikataba 
 kwa kuzingatia masharti yatakayoainishwa katika kanuni mzabuni atakayefanyiwa tathmini na kuonekana kuwa mwenye uwezo na uzoefu wa kuuza bidhaa kufanya kazi za ujenzi kutoa huduma au kununua mali ataalikwa kwa majadiliano na taasisi nunuzi
 majadiliano hayatafanyika a kubadili vigezo au taarifa za mahitaji b kubadili kwa kiasi kikubwa vigezo na masharti ya mkataba yaliyoainishwa kwenye nyaraka ya zabuni au c kubadili kwa kiasi kikubwa kitu chochote kilichokuwa muhimu au kilichokuwa kigezo cha na
sheria ya ununuzi wa umma maamuzi katika tathmini ya zabuni
 endapo majadiliano chini ya kifungu kidogo cha yameshindwa kufikia mkataba unaokubalika afisa masuuli a kwa zabuni zinazoidhinishwa na afisa masuuli atavunja majadiliano hayo na ataialika kampuni inayofuata kwa ukidhi kwa ajili ya majadiliano au b kwa zabuni zinazoidhinishwa na bodi ya zabuni atavunja majadiliano baada ya kushauriana na bodi ya zabuni na itaialika kampuni inayofuatia kwa ukidhi kwa ajili ya majadiliano
uchaguzi wa washauri elekezi 
 taasisi nunuzi inayoanzisha utaratibu wa uchaguzi wa huduma za ushauri elekezi itatumia utaratibu na njia za uchaguzi zilizoainishwa katika kanuni
 mazingira yatakayohalalisha taasisi nunuzi kutotumia njia za uchaguzi na njia nyingine za kutumika kama mbadala yataainishwa katika kanuni
 taasisi nunuzi zitatumia nyaraka sahihi na sanifu ya zabuni ya ushauri elekezi na fomu sanifu za mkataba zilizotolewa na mamlaka zikiwa na mabadiliko machache kama ilivyoidhinishwa na bodi ya zabuni au afisa masuuli kulingana na umuhimu wa kufanyia kazi mambo mahsusi ya mkataba na mabadiliko yoyote lazima yafanyike kupitia lohodata ya zabuni au kupitia masharti maalum ya mkataba na si kwa kufanya mabadiliko katika maneno yaliyotumika katika masharti ya jumla ya mkataba yaliyojumuishwa kwenye fomu sanifu
 bila kujali masharti ya kifungu kidogo cha endapo nyaraka sanifu ya zabuni ya ushauri elekezi na fomu sanifu ya mkataba si zinazotakiwa taasisi nunuzi zitatumia fomu nyingine za mkataba zinazokubalika kwa mamlaka
sehemu ya saba usimamizi wa mikataba wajibu wa kusimamia 
 baada ya mkataba wa ununuzi kuanza kutekelezwa kwa mujibu wa sheria hii afisa masuuli na
sheria ya ununuzi wa umma utekelezaji wa mikataba atakuwa na wajibu wa jumla kuhusu utekelezaji wa mkataba kwa namna itakavyoainishwa katika kanuni
 idara tumizi itakuwa na wajibu wa kusimamia utekelezaji wa mkataba kwa utaratibu utakaoainishwa katika kanuni
 idara tumizi itapendekeza kwa afisa masuuli kuteua kwa kila mkataba timu msimamizi meneja wa mradi au mshauri elekezi ambaye atakuwa na wajibu wa kuhakikisha utekelezaji wa mkataba uliosainiwa
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha utaratibu wa uteuzi wa timu msimamizi meneja wa mradi au mshauri elekezi utaainishwa katika kanuni
udhibiti wa gharama ubora na muda katika mikataba ya ununuzi 
 idara tumizi itakuwa na wajibu wa kuhakikisha kuwa bidhaa zilizowasilishwa kazi za ujenzi zilizofanyika au huduma zilizotolewa zimekidhi vigezo na masharti ya mkataba na masuala yote muhimu yanasimamiwa vizuri ikiwa ni pamoja na kuzingatia ubora gharama na muda wa utekelezaji wa mkataba ili kuhakikisha upatikanaji wa thamani ya fedha
 katika utekelezaji wa mkataba timu msimamizi meneja wa mradi au mshauri elekezi aliyeteuliwa ataandaa mpango kazi na taarifa za utekelezaji wa mkataba na kuwasilisha kwa idara tumizi kwa hatua stahiki na kuwasilishwa kwa afisa masuuli
mabadiliko au marekebisho 
 mkataba wa ununuzi hautabadilishwa au kurekebishwa kwa namna yoyote baada ya kusainiwa na pande zote mbili isipokuwa mabadiliko au marekebisho hayo a hayatakuwa na hasara kwa serikali na b hayatazidi asilimia kumi na tano ya jumla ya bei ya mkataba wa awali bila idhini ya mamlaka ya uidhinishaji wa bajeti
 kabla ya kufanya mabadiliko au marekebisho katika mkataba wa ununuzi taasisi nunuzi itawasilisha kwa mwanasheria mkuu wa serikali mabadiliko au marekebisho yanayopendekezwa kwa ajili ya upekuzi
 utaratibu wa mabadiliko au marekebisho ya mkataba utaainishwa katika kanuni
 na
sheria ya ununuzi wa umma fidia za ucheleweshwaji wa utekelezaji wa mkataba zitatozwa kwa mkandarasi muuzaji wa bidhaa au mtoa huduma kwa bidhaa ambazo hazikuwasilishwa kwa wakati au huduma au kazi za ujenzi zilizocheleweshwa kwa mujibu wa taratibu zitakazoainishwa katika kanuni
malipo ya awali 
 kazi za ujenzi bidhaa au huduma hazitalipiwa kabla hazijatekelezwa kuwasilishwa au kutolewa na kukubaliwa na afisa masuuli au afisa aliyeidhinishwa na afisa masuuli kwa maandishi isipokuwa kama imeainishwa katika nyaraka ya zabuni na mkataba
 malipo ya awali hayatalipwa kabla mkataba haujasainiwa na yatakuwa katika kiwango kitakachoainishwa katika kanuni au mwongozo
uvunjaji wa mkataba 
 mkataba wa ununuzi unaweza kuvunjwa kutokana na sababu na kwa utaratibu ulioainishwa kwenye mkataba
 bila kuathiri kifungu kidogo cha taasisi nunuzi haitavunja mkataba wowote wa ununuzi kabla ya kupata ushauri mahsusi wa mwanasheria mkuu wa serikali
 utaratibu wa kuvunja mkataba na kuomba ushauri wa mwanasheria mkuu wa serikali kwa mujibu wa kifungu kidogo cha utaainishwa katika kanuni
ufungaji wa mkataba 
 afisa masuuli atatakiw kufunga mkataba baada ya kukamilika kwa utekelezaji wa mkataba
 utaratibu wa kufunga mkataba utaainishwa katika kanuni
sehemu ya nane usimamizi wa ugavi upokeaji na uwekaji kumbukumbu wa bidhaa vifaa au mali 
 taasisi nunuzi itapokea bidhaa vifaa au mali ambazo zimethibitishwa kwa mujibu wa vigezo na masharti ya mkataba
 taasisi nunuzi itaweka kumbukumbu ya bidhaa vifaa au mali zilizopokelewa chini ya kifungu kidogo cha katika orodha kama itakavyoainishwa katika kanuni
 na
sheria ya ununuzi wa umma wajibu wa taasisi nunuzi katika usimamizi wa bidhaa vifaa au mali 
 taasisi nunuzi itasimamia bidhaa vifaa au mali zilizopokelewa kwa lengo la kuzuia upotevu na uharibifu na kuendeleza matumizi kwa mujibu wa kanuni
 kwa madhumuni ya kuepuka kushikilia fedha pasipo na faida taasisi nunuzi itahakikisha bidhaa na vifaa vinatunzwa kwa idadi ndogo yenye ulazima kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za taasisi kwa ufanisi
 tasisi nunuzi itaweka mifumo ya kielektroniki ya kudhibiti na kusimamia bidhaa vifaa au mali kwa madhumuni ya kufikia malengo thabiti ya usimamizi wa mnyororo wa ugavi
usimamizi wa bidhaa vifaa au mali 
 taasisi nunuzi itasimamia bidhaa kazi za ujenzi na huduma zilizopokelewa kwa madhumuni ya kuzuia upotevu na hasara na kuhakikisha matumizi endelevu
 taasisi nunuzi itahakikisha uwepo wa mazingira toshelevu na salama kwa ajili ya utunzaji wa bidhaa zilizopokelewa
 taasisi nunuzi itahakikisha kuwa bidhaa zilizopokelewa hazipotezi ubora kutokana na sababu zinazoweza kuzuilika au ununuzi wa bidhaa zaidi ya mahitaji
usambazaji wa bidhaa na vifaa 
 taasisi nunuzi itahakikisha kuwa inaweka kumbukumbu za bidhaa na vifaa vilivyopokelewa kabla ya kusambazwa kutumika au kuhifadhiwa
 bidhaa na vifaa vilivyotengwa kwa ajili ya matumizi au usambazaji vitaombwa na kusambazwa kama itakavyoainishwa katika kanuni
 taasisi nunuzi itahakikisha kuwa usambazaji wa bidhaa na vifaa unazingatia ufanisi unafuu wa gharama na upatikanaji wa bidhaa na vifaa katika sehemu sahihi na kwa wakati
udhibiti wa hasara na udanganyifu katika bidhaa vifaa na mali sura ya 
taasisi nunuzi itaweka na kuhakikisha uzingatiaji wa taratibu za udhibiti ugunduzi na uwajibikaji kwa hasara na vitendo vya udanganyifu kwa bidhaa vifaa au mali zilizopokelewa kama itakavyoainishwa katika sheria ya fedha za umma
 na
sheria ya ununuzi wa umma miongozo ya usimamizi wa bidhaa vifaa au mali sura ya 
taasisi nunuzi itazingatia miongozo itakayotolewa na mlipaji mkuu wa serikali inayohusu usimamizi wa bidhaa vifaa na mali chini ya sheria ya fedha za umma
sehemu ya tisa ununuzi chini ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi wigo matumizi na idhini sura ya 
 masharti ya sehemu hii yatatumika katika shughuli za ununuzi na uondoshaji mali kwa njia ya zabuni kwenye makubaliano ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi yaliyoanzishwa na sekta ya umma au sekta binafsi kama ilivyoainishwa chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
 taasisi nunuzi haitaendelea na hatua ya ununuzi katika ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi ulioanzishwa na sekta ya umma au sekta binafsi kabla ya kupata idhini ya wazo la mradi kutoka kwa mamlaka zinazohusika chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
uchaguzi wa mshauri au meneja wa mradi sura ya udanganyifu na rushwa 
endapo mshauri au meneja wa mradi anatakiwa kuteuliwa kwa madhumuni ya kuhakikisha kuwa utekelezaji wa ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi unaenda vizuri uchaguzi wa mshauri au meneja huyo utafanyika kwa mujibu wa taratibu zilizoainishwa kwenye kanuni zilizotengenezwa chini ya sheria ya ubia baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
sehemu ya kumi makatazo 
 taasisi nunuzi na wazabuni chini ya mikataba inayogharamiwa na fedha za umma itaendeshwa kwa njia ya uwazi na uwajibikaji wakati wa ununuzi na utekelezaji wa mikataba hiyo
 pale ambapo taasisi nunuzi imejiridhisha baada ya uchunguzi wa kina kwamba mtu yeyote au kampuni iliyopendekezwa kupewa tuzo ya zabuni ilijihusisha na vitendo vya udanganyifu kula njama ushurutishaji au na
sheria ya ununuzi wa umma uzuiaji katika ushindani wa mkataba husika taasisi nunuzi a itakataa pendekezo la tuzo ya mkataba huo na b itatoa taarifa kwa mamlaka kuhusu mtu yeyote au mzabuni ikijumuisha wakurugenzi wake kwa ajili ya kufungiwa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria hii
 endapo taasisi nunuzi imejiridhisha baada ya uamuzi wa mahakama au mamlaka ya rufani kadri itakavyokuwa kwamba vitendo vya rushwa udanganyifu kula njama ushurutishaji au uzuiaji vilitumiwa na mtu yeyote au mzabuni katika ununuzi tuzo ya mkataba au utekelezaji wa mkataba huo taasisi nunuzi a itatoa taarifa kwa mamlaka kuhusu mtu yeyote au mzabuni ikijumuisha wakurugenzi wake kwa ajili ya kufungiwa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria hii b itamtaka mtu huyo au mzabuni kurejesha sehemu ya fedha iliyotolewa na kusitisha sehemu ya malipo ambayo hayajalipwa kwa mkataba wa bidhaa kazi za ujenzi au huduma
 isipokuwa kama ilivyoainishwa kwenye sheria hii mamlaka itamfungia mtu au mzabuni husika kama ilivyoamuliwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha a pamoja na wakurugenzi wake kwa kipindi kisichopungua miaka kumi
 uamuzi wa mahakama chini ya kifungu kidogo cha utakuwa ni ushahidi wa kutosha kwa mamlaka kumfungia mtu au mzabuni huyo pamoja wakurugenzi wake
 mtumishi yeyote wa taasisi nunuzi anayejihusisha na vitendo vya rushwa au udanganyifu wakati wa mchakato wa ununuzi au utekelezaji wa mkataba unaogharamiwa kwa fedha za umma atachukuliwa hatua kwa mujibu wa masharti ya sheria hii
 taasisi nunuzi itahakikisha kuwa kila fomu ya zabuni kwa mikataba ya umma inajumuisha tamko rasmi la mzabuni kuzingatia sheria za nchi dhidi ya udanganyifu na rushwa katika ushindani na utekelezaji wa mkataba
vitendo vinavyoshawis 
 mtu yeyote kwa nia ya kupata faida au unafuu kwake binafsi au kwa mtu mwingine yeyote na
sheria ya ununuzi wa umma hi mtumishi wa umma a hatampa mjumbe yeyote au mshirika wa mjumbe wa bodi ya zabuni au kamati ya bodi au mfanyakazi yeyote au mshirika wa mfanyakazi wa bodi ya zabuni au kamati ya bodi au mshauri elekezi au mshirika wa mshauri elekezi yeyote au mtu au mshirika wa mtu yeyote anayetoa huduma zawadi ya fedha au kitu kingine cha thamani au b hatamshawishi mjumbe yeyote au mshirika yeyote wa mjumbe wa bodi ya zabuni au kamati ya bodi au yeyote kati ya afisa wake au mshirika wa afisa huyo kuhusiana na suala lolote linaloshughulikiwa na bodi ya zabuni au kamati au linalotarajiwa kuwasilishwa kwenye bodi ya zabuni au kamati
 taasisi nunuzi afisa yeyote wa umma au mamlaka nyingine ya serikali haitapokea malipo ya aina yoyote ofa ya ajira huduma au kitu kingine chochote cha thamani kama kishawishi kuhusiana na kitendo au uamuzi wa taasisi nunuzi au utaratibu unaofuatwa na taasisi nunuzi kuhusiana na michakato yoyote ya ununuzi au zabuni na mara baada ya kushawishiwa taasisi nunuzi itakataa zabuni ya mzabuni yeyote ambaye anatoa anakubali kutoa au atatoa moja kwa moja au vinginevyo kishawishi hicho
 taasisi nunuzi haitanunua kutoka kwa mtumishi wake au mtu ambaye ana ushawishi wa moja kwa moja kwenye uamuzi wa taasisi nunuzi akiwa anafanya kama mtu binafsi aidha yeye mwenyewe au kama mshirika katika ubia au kama afisa wa kampuni
 taasisi nunuzi haitajumuisha kwenye nyaraka ya zabuni sharti au kigezo chochote kinachoweza kumpendelea mzabuni
 mtumishi wa taasisi nunuzi au mtu mwenye ushawishi wa moja kwa moja kwenye maamuzi ya taasisi nunuzi atatoa tamko la maslahi aliyonayo kwa mzabuni yeyote na mzabuni ambaye tamko limetolewa dhidi yake atazuiwa kushiriki katika ununuzi huo
 zabuni yoyote itakayothibitika kuwa imetolewa kwa misingi ya ushawishi kama ilivyoainishwa katika vifungu vidogo vilivyotangulia itafutwa mara moja na taasisi nunuzi ndani ya kipindi kisichozidi siku kumi na na
sheria ya ununuzi wa umma nne itawasilisha taarifa ya zabuni hiyo kwa taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa kwa hatua stahiki na kwa vyombo husika vya kitaaluma kwa taratibu za kimaadili
 mzabuni ambaye zabuni yake imekataliwa au kufutwa kwa sababu ya vitendo vya ushawishi rushwa udanganyifu kula njama ushurutishaji au uzuiaji hataweza kukidhi vigezo katika michakato yoyote ya ununuzi kwa kipindi cha miaka kumi tangu tarehe ya kufungiwa kushiriki zabuni za ununuzi wa umma
 ukataliwaji au ufutwaji wowote wa zabuni kwa sababu ya vitendo vya ushawishi rushwa udanganyifu kula njama ushurutishaji au uzuiaji utataarifiwa kwa mamlaka ambayo itapitia sababu za zabuni kukataliwa au kufutwa na kuzitaarifu taasisi nunuzi zote na mamlaka za uidhinisha ji kuhusu madhumuni ya kutekeleza masharti ya kifungu kidogo cha 
ufichuaji wa malipo yaliyofanywa kwa njia ya kamisheni 
 katika mkataba unaohusiana na ununuzi wa umma mzabuni atatakiwa kuwasilisha maelezo kwa maandishi kwa taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa na mamlaka ya mapato tanzania ndani ya siku thelathini mara baada ya kutekeleza mkataba husika a akielezea malipo yoyote yaliyotolewa au yatakayotolewa kwa mtu au taasisi kwa dhumuni la au kama kamisheni ya kupata mkataba na b atataja majina ya watu na taasisi ambayo malipo hayo yalitolewa au yatatolewa
 endapo hakuna malipo yatakayotolewa kwa mtu au taasisi maelezo yatakayotolewa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha yataelezea hivyo
 endapo katika mkataba unaohusiana na ununuzi wa umma mkandarasi ni taasisi nafsi a iwapo malipo ya mkataba yatazidi thamani au jumla ya asilimia mbili ya thamani ya mkataba maelezo yatakayowasilishwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha i yatasainiwa na mtendaji mkuu wa taasisi nafsi na ii endapo mkandarasi ni shirika tanzu la na
sheria ya ununuzi wa umma taasisi nafsi nyingine yatasainiwa na mtendaji mkuu wa taasisi nafsi hiyo na b katika hali yoyote tofauti na iliyorejewa katika aya ya a maelezo yatakayowasilishwa yatasainiwa na afisa wa taasisi nafsi aliyeidhinishwa na taasisi nafsi
sura ya masharti ya sheria ya kampuni yatatumika kuhusiana na uamuzi iwapo taasisi nafsi ni tanzu ya taasisi nafsi nyingine
 endapo malipo yametolewa kwa taasisi yoyote ya umma mtumishi wa umma au wakala yeyote kuhusiana na mkataba wa ununuzi malipo hayo yatawasilishwa kwa mlipaji mkuu wa serikali ndani ya siku thelathini kutoka tarehe ya kupokea malipo hayo
 mzabuni taasisi ya umma au mtumishi wa umma anayeshindwa kuzingatia masharti ya kifungu hiki atakuwa ametenda kosa
vitendo vya wakurugenzi wafanyakazi au mawakala 
 kitendo chochote kinachofanywa na au kwa niaba ya taasisi nafsi a na mkurugenzi mfanyakazi au wakala wa taasisi nafsi katika kutekeleza mamlaka halisi au dhahiri au b na mtu mwingine yeyote kwa maelekezo idhini au makubaliano kwa njia ya uwazi au isiyo ya uwazi ya mkurugenzi mfanyakazi au wakala wa taasisi nafsi iwapo utoaji wa maelekezo idhini au makubaliano hayo uko ndani ya wigo wa mamlaka halisi au dhahiri ya mkurugenzi mfanyakazi au wakala kitachukuliwa kwa madhumuni ya sheria hii kuwa kimefanywa na taasisi nafsi
 kitendo chochote kilichofanywa na au kwa niaba ya mtu mwingine tofauti na taasisi nafsi a na mfanyakazi au wakala wa mtu katika kutekeleza mamlaka halisi au dhahiri ya mfanyakazi au wakala au b na mtu mwingine yeyote kutokana na maelekezo au idhini au makubaliano kwa njia ya uwazi au isiyo ya uwazi ya mfanyakazi au wakala wa mtu aliyetajwa awali pale ambapo na
sheria ya ununuzi wa umma utoaji wa maelekezo idhini au makubaliano umefanywa katika utekelezaji wa mamlaka halisi au dhahiri ya mfanyakazi au wakala kitachukuliwa kwa madhumuni ya sheria hii kuwa kimefanywa na mtu aliyetajwa awali
ufunguaji wa mashauri ya jinai sura ya na 
hatua zilizoainishwa na sheria hii hazitazuia uanzishwaji wa mashauri ya jinai kwa mujibu wa masharti ya sheria ya kanuni za adhabu sheria ya kuzuia na kupambana na rushwa au sheria nyingine yoyote dhidi ya mtu yeyote anayetekeleza majukumu au anayetumia mamlaka chini ya sheria hii au kanuni chini ya sheria hii
sehemu ya kumi na moja utatuzi wa migogoro mamlaka ya rufani 
 kutaendelea kuwepo mamlaka huru ya rufaa za ununuzi wa umma itakayojulikana kama mamlaka ya rufani ya zabuni za umma
 mamlaka ya rufani itaundwa na a mwenyekiti ambaye atateuliwa na rais miongoni mwa majaji wastaafu na b wajumbe wengine sita watakaoteuliwa na waziri kama ifuatavyo i mwanasheria mwandamizi atakayependekezwa na mwanasheria mkuu wa serikali na ii wajumbe wengine watano wenye sifa za kitaaluma na uzoefu katika ununuzi wa umma na ugavi sekta ya ujenzi usimamizi wa biashara masuala ya fedha au sheria na ambapo wawili miongoni mwao watateuliwa kutoka sekta binafsi
 katibu mtendaji atakuwa katibu wa mamlaka ya rufani
 masuala mengine kuhusu utaratibu wa wajumbe wa mamlaka ya rufani yatakuwa kama ilivyoainishwa katika jedwali la tatu
 katibu mkuu atasimamia utendaji kazi wa mamlaka ya rufani
 na
sheria ya ununuzi wa umma mamlaka ya rufani itakuwa na mamlaka ya awali ya kusikiliza na kuamua malalamiko au migogoro dhidi ya taasisi nunuzi pale ambapo mkataba wa ununuzi au uondoshaji mali umeanza kutekelezwa na rufaa zinazotokana na maamuzi ya kiutawala katika mchakato wa zabuni yaliyofanywa na afisa masuuli
 mamlaka ya rufani itafanya mapitio ya maamuzi ya mamlaka yanayotokana na kuwafungia wazabuni
 katika kutatua migogoro malalamiko au rufaa mamlaka ya rufani itaendesha mashauri kwa mujibu wa utaratibu ulioainishwa katika kanuni
uteuzi wa katibu mtendaji 
 kutakuwa na katibu mtendaji wa mamlaka ya rufani ambaye atateuliwa na rais kwa masharti na vigezo kama itakavyoamuliwa na rais
 katibu mtendaji atateuliwa miongoni mwa wataalamu wenye uzoefu usiopungua miaka kumi katika fani ya usimamizi wa ununuzi na ugavi sheria uhasibu usimamizi wa fedha biashara au katika fani nyingine inayohusiana na hizo na atakuwa na sifa za kielimu na uzoefu katika fani husika ikijumuisha uzoefu uliothibitika katika fani ya ununuzi
 katibu mtendaji atakuwa na wajibu wa a kusimamia uendeshaji wa mamlaka ya rufani b kusimamia fedha mali na shughuli za mamlaka ya rufani c usimamizi na utawala kwa watumishi wa mamlaka ya rufani
 katibu mtendaji atakuwa mkurugenzi mkuu na afisa masuuli wa mamlaka ya rufani
 katibu mtendaji atahudumu kwa kipindi cha miaka minne na anaweza kuteuliwa tena kwa awamu nyingine moja kulingana na utendaji kazi unaoridhisha
watumishi wa mamlaka ya rufani 
mamlaka ya rufani itaajiri watumishi kwa idadi na kada kwa kuzingatia muundo ulioidhinishwa na ikama
fedha za mamlaka ya 
 fedha za mamlaka ya rufani zitajumuisha a fedha zitakazotengwa na bunge na
sheria ya ununuzi wa umma rufani b mikopo na misaada sura ya c kwa kuzingatia sheria ya fedha za umma mapato yatakayokusanywa kutokana na huduma zilizotolewa na d fedha nyingine zozote zitakazopokelewa au zitakazopatikana kwa madhumuni ya utekelezaji wa majukumu yake
 fedha za mamlaka zitatumika kwa ajili ya ukaguzi wa kulipa a mishahara na posho za watumishi b posho nyingine muhimu za kuwalipa wajumbe na watumishi au watu wengine wanaofanya shughuli za mamlaka ya rufani kama ambavyo itaamuliwa na mamlaka husika na c gharama nyingine zozote ambazo mamlaka itaingia katika utekelezaji wa majukumu yake
 mamlaka ya rufani itatunza vitabu sahihi hesabu sura ya vya hesabu na kumbukumbu nyingine zinazohusiana na shughuli zake za kifedha na kuandaa taarifa ya mwaka ya hesabu ikijumuisha hesabu za mapato na matumizi na mizania ya hesabu kwa mujibu wa sheria ya fedha za umma
 vitabu vya hesabu na kumbukumbu nyingine zitakuwa wazi kwa ajili ya kukaguliwa na waziri au mtu mwingine yeyote aliyeidhinishwa na waziri
 hesabu za mamlaka ya rufani zitakaguliwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
mpango kazi wa usimamizi wa mwaka na bajeti 
 katibu mtendaji atapaswa si zaidi ya miezi mitatu kabla ya kumalizika kwa kila mwaka wa fedha kuandaa na kuwasilisha kwa katibu mkuu mpango kazi wa usimamizi wa mwaka unaojumuisha bajeti ya mwaka ili uidhinishwe kwa ajili ya mwaka wa fedha unaofuata
 muda wowote kabla ya kumalizika kwa mwaka wa fedha katibu mtendaji anaweza kuandaa na kuwasilisha kwa katibu mkuu kwa ajili ya idhini makadirio yoyote ya nyongeza ya bajeti ya mwaka wa fedha husika
 matumizi hayatafanywa kutoka katika fedha za na
sheria ya ununuzi wa umma mamlaka ya rufani isipokuwa kama matumizi hayo ni sehemu ya matumizi yaliyoidhinishwa na katibu mkuu katika makadirio ya mwaka wa fedha unaohusu matumizi hayo au katika nyongeza ya bajeti ya mwaka huo
taarifa ya mwaka 
 ndani ya miezi mitatu baada ya kila mwaka wa fedha kuisha mamlaka ya rufani itaandaa na kuwasilisha kwa waziri taarifa ya kazi na shughuli zake za uendeshaji na malalamiko migororo na rufaa zote zilizoshughulikiwa kwa mwaka huo
 wakati wa kuwasilishwa kwa waziri nakala ya taarifa iliyoandaliwa chini ya kifungu kidogo cha itaambatishwa na a nakala ya hesabu za mamlaka ya rufani zilizokaguliwa b nakala ya taarifa ya wakaguzi kuhusu hesabu na c taarifa nyingine yoyote ambayo waziri anaweza kuelekeza
 waziri atawasilisha bungeni taarifa zilizoainishwa katika kifungu kidogo cha ndani ya miezi mitatu kutoka tarehe ya kupokea taarifa hizo au katika kikao cha bunge kinachofuata chochote kitakachotangulia kati ya hivyo
haki ya mapitio 
 mzabuni yeyote anayedai kupata au anaweza kupata hasara yoyote au madhara kutokana na ukiukwaji wa jukumu ambalo sheria hii imeweka kwa taasisi nunuzi anaweza kuomba mapitio
 haki ya mapitio iliyorejewa katika kifungu kidogo cha haitatumika a kwenye uchaguzi wa njia ya ununuzi au ikiwa ni huduma uchaguzi wa utaratibu wa kumpata mshauri elekezi b katika taratibu za ununuzi zinazofanywa kwa misingi ya upendeleo wa kitaifa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria hii au kwa mujibu wa kanuni zilizoainishwa au c pale taasisi nunuzi inapokataa kujibu kusudio kuhusu maombi ya kuonesha nia ya kushiriki kwenye mchakato wa zabuni ikiwa ni ununuzi na
sheria ya ununuzi wa umma wa huduma
 masharti ya kifungu cha yatumika kwa mapitio yanayoombwa katika kifungu kidogo cha kwa kuzingatia maboresho yatakayohitajika
utatuzi wa malalamiko au migogoro kwa maafisa masuuli 
 malalamiko au mgogoro wowote kati ya taasisi nunuzi na wazabuni unaotokana na michakato ya ununuzi uondoshaji mali na tuzo za mikataba utapitiwa na kuamuliwa kwa maandishi na afisa masuuli wa taasisi nunuzi na atatoa sababu za maamuzi yake
 baada ya kupokea malalamiko chini ya kifungu hiki afisa masuuli anaweza kwa kutegemea aina ya malalamiko kuunda jopo huru la mapitio kutoka ndani au nje ya taasisi yake ambalo litapitia malalamiko na kumshauri hatua sahihi za kuchukua
 endapo baada ya uchunguzi itagundulika kwamba mwenyekiti mjumbe yeyote au katibu wa bodi ya zabuni au afisa yeyote wa umma wa taasisi nunuzi amekiuka sheria hii au kanuni afisa masuuli atachukua hatua stahiki dhidi yake
 afisa masuuli hatafanyia kazi malalamiko au mgogoro isipokuwa kama malalamiko au mgogoro huo umewasilishwa kwake ndani ya siku tano za kazi kutoka tarehe ambayo mzabuni husika amepata ufahamu wa mazingira yanayosababisha malalamiko au mgogoro au ambapo mzabuni alipaswa kupata ufahamu wa mazingira hayo chochote kitakachotangulia
 afisa masuuli hatafanyia kazi malalamiko au mgogoro baada ya mkataba wa ununuzi kuanza kutekelezwa
 ndani ya siku tano za kazi au ndani ya siku saba za kazi ikiwa japo huru la mapitio liliundwa baada ya kuwasilishwa kwa malalamiko au mgogoro afisa masuuli atatoa uamuzi wake kwa maandishi ambao a utaeleza sababu za uamuzi na b utaonesha hatua za kurekebisha zitakazochukuliwa ikiwa atakubaliana na malalamiko au mgogoro wote au kwa sehemu
 endapo afisa masuuli ataunda jopo huru la mapitio atapaswa kuwataarifu wazabuni wote ndani ya siku moja baada ya kupokea malalamiko au mgogoro
 na
sheria ya ununuzi wa umma endapo afisa masuuli hatatoa uamuzi ndani ya muda ulioainishwa katika kifungu kidogo cha mzabuni anayewasilisha malalamiko au mgogoro kwa taasisi nunuzi atakuwa na haki mara baada ya hapo kufungua shauri chini ya kifungu cha na baada ya kufungua shauri hilo uwezo wa afisa masuuli kushughulikia malalamiko au mgogoro husika utakoma
 uamuzi wa afisa masuuli utakuwa wa mwisho isipokuwa kama mzabuni atakata rufaa kwa mamlaka ya rufani
rufaa au malalamiko kwa mamlaka ya rufani 
 mzabuni ambaye hajaridhika na uamuzi wa afisa masuuli anaweza kukata rufaa kwa mamlaka ya rufani ndani ya siku tano za kazi kutoka tarehe ya kupokea uamuzi wa afisa masuuli
 mzabuni anaweza kuwasilisha malalamiko au mgogoro moja kwa moja kwa mamlaka ya rufani ikiwa a afisa masuuli hajatoa uamuzi ndani ya muda ulioainishwa chini ya sheria hii ilimradi malalamiko yamewasilishwa ndani ya siku tano za kazi baada ya kumalizika kwa kipindi ambacho afisa masuuli alipaswa kutoa uamuzi au b malalamiko au mgogoro hauwezi kushughulikiwa chini ya kifungu cha kwa sababu mkataba wa ununuzi au uondoshaji mali umeanza utekelezaji ilimradi malalamiko au mgogoro umewasilishwa ndani ya siku tano za kazi kutoka tarehe ambayo mzabuni alipata ufahamu wa mazingira yanayosababisha malalamiko au mgogoro au muda ambao mzabuni alipaswa kupata ufahamu wa mazingira hayo
 baada ya mamlaka ya rufani kupokea malalamiko mgogoro au rufaa itatoa notisi ya malalamiko mgogoro au rufaa kwa taasisi nunuzi na taasisi nunuzi itatakiwa kuwasilisha nyaraka zote muhimu na taarifa zinazohusu zabuni husika
 mamlaka ya rufani inaweza isipokuwa pale ambapo imetupilia mbali malalamiko mgogoro au rufaa kutoa uamuzi kama ifuatavyo na
sheria ya ununuzi wa umma a kutoa tamko kuhusu kanuni au misingi ya kisheria inayosimamia suala husika b kuzuia taasisi nunuzi kufanya au kuamua kinyume na sheria au kufuata utaratibu usio halali c kuitaka taasisi nunuzi iliyofanya au kuendelea na kitendo kilicho kinyume na sheria au imefikia uamuzi ulio kinyume na sheria kufanya au kuendelea na kitendo halali au kutoa uamuzi halali kwa mujibu wa sheria d kubatilisha kitendo au uamuzi wote uliofanywa kinyume na sheria au sehemu ya kitendo au uamuzi uliofanywa na taasisi nunuzi kinyume na sheria e kurekebisha uamuzi wa taasisi nunuzi ulio kinyume na sheria au kutoa uamuzi wake badala ya uamuzi wa taasisi nunuzi f kuitaka taasisi nunuzi kulipa fidia stahiki kwa mzabuni aliyewasilisha malalamiko mgogoro au rufaa kutokana na kitendo uamuzi au utaratibu wa taasisi nunuzi ulio kinyume na sheria g kuamuru taasisi nunuzi kulipwa fidia kwa gharama yoyote ambayo taasisi hiyo imeingia kufuatia uamuzi wa mamlaka ya rufani ulioipa ushindi taasisi hiyo h kuweka kando kubadilisha au kuthibitisha uamuzi uliofanywa na mamlaka wa kumfungia mzabuni au i kutoa amri nyingine yoyote au nafuu kadri itakavyoonekana inafaa
 ndani ya siku arobaini mamlaka ya rufani itatoa uamuzi wa maandishi kuhusu malalamiko mgogoro au rufaa ikieleza sababu za uamuzi na nafuu zilizotolewa kama zipo
 uamuzi wa mamlaka ya rufani utakuwa wa mwisho isipokuwa kama kuna maombi ya mapitio ya kimahakama kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria hii
 uamuzi wa mamlaka ya rufani utawafunga wahusika wa malalamiko mgogoro au rufaa na na
sheria ya ununuzi wa umma nyongeza ya muda wa kuwasilisha malalamiko mgogoro au rufaa utatekelezwa kwa namna sawa na amri ya mahakama
mamlaka ya rufani inaweza kuongeza muda ulioainishwa chini ya kifungu cha na endapo imejiridhisha kwamba kushindwa kwa mhusika kuwasilisha malalamiko mgogoro au rufaa kulisababishwa na kutokuwepo kwake ndani ya jamhuri ya muungano ugonjwa au sababu nyingine ya msingi kwa kuzingatia vigezo na masharti kama yanavyoweza kuainishwa katika kanuni
taratibu zinazotumika katika mienendo ya mapitio 
 uamuzi wa afisa masuuli au mamlaka ya rufani uliofanywa kwa mujibu wa vifungu vya na utatolewa ndani ya siku tano za kazi baada ya kutolewa kwa uamuzi kwa mzabuni aliyewasilisha malalamiko mgogoro au rufaa kwa taasisi nunuzi na kwa mzabuni mwingine yeyote au mamlaka ya serikali iliyoshiriki katika mchakato wa mapitio na baada ya uamuzi kutolewa utawekwa wazi kwa umma isipokuwa hakuna taarifa itakayowekwa wazi kama kuwekwa kwake wazi a ni kinyume na sheria b kunazuia utekelezaji wa sheria c si kwa maslahi ya umma d kunaathiri maslahi halali ya kibiashara ya wahusika au e kunazuia ushindani
 baada ya kupokea taarifa za matokeo kutoka kwa afisa masuuli au uamuzi wa mamlaka ya rufani mamlaka inaweza kupendekeza kwa chombo husika chenye mamlaka kuchukua hatua za kinidhamu dhidi ya mtu husika au chombo kilichohusishwa katika taarifa au uamuzi husika kwa mujibu wa masharti ya sheria hii
kusitishwa kwa mchakato wa ununuzi 
 baada ya kupokea malalamiko au mgogoro afisa masuuli atasimamisha mchakato wa ununuzi kusubiri uamuzi wa malalamiko au mgogoro
 kwa upande wa bidhaa za afya endapo malalamiko au mgogoro uliowasilishwa unahusu baadhi ya loti au baadhi ya bidhaa za afya zilizoko katika zabuni moja afisa masuuli atasimamisha mchakato wa ununuzi wa loti au bidhaa hizo
 mchakato wa ununuzi hautasitishwa kwa na
sheria ya ununuzi wa umma mujibu wa kifungu kidogo cha endapo taasisi nunuzi itathibitisha kwa mamlaka kwamba maslahi ya umma yenye uharaka yanalazimu ununuzi uendelee na uthibitisho wa mamlaka utaelezea sababu za matokeo ambayo yatakuwa ndiyo ya mwisho katika ngazi zote za mapitio isipokuwa mapitio ya kimahakama
 kwa kuzingatia ibara ndogo ya maombi ya kutokusitishwa kwa mchakato wa ununuzi yatawasilishwa kwa mamlaka wakati malalamiko au mgogoro ukiwa katika hatua ya afisa masuuli
 uamuzi wowote wa afisa masuuli chini ya kifungu hiki na sababu na mazingira yake utakuwa ni sehemu ya kumbukumbu za mchakato wa ununuzi
 baada ya kupokea malalamiko mgogoro au rufaa mamlaka ya rufani inaweza kusitisha mchakato wa ununuzi au pale inapobidi utekelezaji wa mkataba husika wa ununuzi hadi pale malalamiko mgogoro au rufaa itakapoamuliwa
mapitio ya kimahakama 
 ndani ya siku kumi na nne tangu tarehe ya kutolewa kwa uamuzi wa mamlaka ya rufani mzabuni au taasisi nunuzi ambayo haijaridhika na uamuzi huo inaweza kuomba mapitio ya kimahakama kwa mahakama kuu
 endapo kuna maombi katika mahakama kuu kwa ajili ya mapitio ya kimahakama a kwa maombi ya mzabuni anayepinga uamuzi wa mamlaka ya rufani mamlaka ya rufani itawakilishwa na mwanasheria mkuu wa serikali na b kwa maombi ya taasisi nunuzi au mzabuni ambaye ni taasisi ya umma anayepinga uamuzi wa mamlaka ya rufani taasisi nunuzi au mzabuni na mamlaka ya rufani watawasilisha maelezo ya misimamo yao kwa mwanasheria mkuu wa serikali mara baada ya idhini kutolewa na mahakama kuu
 endapo taasisi nunuzi au mzabuni na mamlaka ya rufani zimewasilisha maelezo ya misimamo yao kwa mwanasheria mkuu wa serikali kwa mujibu wa kifungu kidogo cha b mwanasheria mkuu wa serikali ataelezea maelezo ya misimamo ya pande zote mbili na na
sheria ya ununuzi wa umma kufungua shauri kama taarifa rasmi ya shauri katika mahakama kuu kwa ajili ya kupata maoni yake
 hukumu ya mahakama kuu itakayotolewa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha itawasilishwa kwa wahusika na mwanasheria mkuu wa serikali na itazifunga pande zote
sehemu ya kumi na mbili masharti ya jumla kanuni za maadili kinga dhidi ya uwajibikaji 
 watumishi wa umma wataalam na wazabuni wanaohusika katika ununuzi wa umma na ugavi wataahidi kuzingatia kanuni za maadili kadri itakavyoainishwa katika kanuni
 wazabuni wote watatakiwa kusaini tamko la kuzingatia kanuni za maadili zitakazotolewa na mamlaka
mjumbe yeyote au mwajiriwa yeyote wa mamlaka au mamlaka ya rufani hatafunguliwa shauri madai au kuwajibishwa kwa kitendo au jambo ikiwa kitendo au jambo husika lilitendwa au kutotendwa kwa nia njema katika utekelezaji wa majukumu yake kama mjumbe au mwajiriwa wa mamlaka au mamlaka ya rufani
makosa 
 mtu ambaye a anatoa taarifa au ushahidi wa uongo au upotoshaji katika kutii wito uliotolewa chini ya sheria hii b kinyume na sheria hii anaingilia au kufanya ushawishi usiofaa kwa mtumishi au mwajiriwa yeyote wa mamlaka mamlaka ya rufani taasisi nunuzi au mjumbe wa bodi ya zabuni katika utekelezaji wa majukumu yake au katika matumizi ya mamlaka yake chini ya sheria hii c anafungua zabuni yoyote iliyofungwa ikijumuisha zabuni zinazoweza kuwasilishwa kupitia mfumo wa kielektroniki na nyaraka yoyote inayotakiwa kufungwa kwa lakiri au kufichua maudhui yake kabla ya wakati ulioamuliwa wa ufunguzi kwa umma wa nyaraka za zabuni na
sheria ya ununuzi wa umma d anakula njama kufanya kitendo cha udanganyifu rushwa kushurutisha au kuzuia kama ilivyotafsiriwa katika sheria hii e anasababisha upotevu wa mali ya umma au fedha kutokana na uzembe katika utekelezaji wa sheria hii atakuwa ametenda kosa na akitiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyopungua shilingi milioni kumi au kifungo kwa kipindi kisichopungua miaka saba au vyote na pamoja na adhabu iliyotamkwa katika kifungu hiki mahakama itaamuru kwamba kiasi cha hasara aliyopata mlalamikaji kifidiwe ambapo kwa kushindwa kufanya hivyo mahakama itatoa amri ya kutaifisha mali binafsi ya mtu aliyetiwa hatiani ili kufidia hasara hiyo
 mtu ambaye a bila sababu ya msingi anashindwa au anakataa kutoa taarifa nyaraka kumbukumbu au taarifa zinazohitajika chini ya kifungu cha b bila sababu ya msingi anashindwa au anakataa kutoa taarifa nyaraka kumbukumbu au taarifa zinazohitajika katika kifungu cha au chini ya notisi iliyotolewa kwa mujibu wa kifungu cha c anashindwa kufanya shughuli za ununuzi ugavi au uondoshaji mali ya umma kupitia mfumo wa kielektroniki wa ununuzi wa umma d anakiuka masharti yanayohusu upendeleo e anachelewesha bila sababu ya msingi ufunguzi tathmini au utoaji wa tuzo ya mkataba zaidi ya muda ulioainishwa au f anakiuka au kushindwa kuzingatia masharti ya sheria hii au kanuni atakuwa ametenda kosa na akitiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyozidi shilingi milioni kumi au kifungo kwa kipindi kisichozidi miaka mitatu au vyote
 endapo taasisi nunuzi inakiuka sheria hii mara kwa mara baada ya maelekezo ya mamlaka majukumu yake ya ununuzi yatahamishiwa kwa wakala au taasisi nunuzi nyingine hadi mamlaka itakapojiridhisha kuwa sababu za ukiukwaji zimerekebishwa
 na
sheria ya ununuzi wa umma kanuni 
 waziri anaweza kutengeneza kanuni kwa ajili ya utekelezaji bora wa masharti ya sheria hii
 bila kuathiri ujumla wa kifungu kidogo cha waziri anaweza kutengeneza kanuni zinazoainisha a utaratibu na mchakato wa ununuzi wa vifaa na huduma mtambuka chini ya mikataba maalum b utaratibu wa ununuzi wa bidhaa na huduma unaofanywa na taasisi za umma kupitia taasisi nyingine au wakala c ukomo wa mamlaka ya bodi ya zabuni na afisa masuuli kuidhinisha ununuzi au uondoshaji wa mali za umma d vigezo na masharti ya kukasimisha majukumu ya ununuzi ya taasisi nunuzi e utaratibu wa ununuzi wa vichwa vya treni na mabehewa meli na ndege zilizotumika f utaratibu wa ununuzi wa bidhaa za afya ikijumuisha bidhaa za afya zinazookoa uhai g utaratibu wa uwasilishaji wa zabuni ufunguzi tathmini na utoaji wa tuzo ya zabuni na usitishaji wa mchakato wa ununuzi h utaratibu wa uchunguzi chini ya sheria hii i utaratibu wa kuwasilisha malalamiko migogoro na rufaa za ununuzi j njia mbalimbali za ununuzi na ununuzi wa bidhaa za msimu k sifa za wazabuni mazingira na utaratibu wa mchakato wa uchambuzi wa awali wa sifa l ada na tozo kwa huduma mbalimbali zinazotolewa na mamlaka mamlaka ya rufani au wakala m utaratibu wa ununuzi wa mamlaka wakala au mamlaka ya rufani n utaratibu wa kushughulikia migongano katika majukumu ya ununuzi baina ya ngazi mbalimbali za uamuzi ndani ya taasisi nunuzi o ukomo wa thamani ya mikataba ya ununuzi itakayofanyiwa upekuzi na mwanasheria mkuu wa serikali au afisa sheria wa taasisi nunuzi p utaratibu wa kuzingatia kwenye upendeleo wa kitaifa katika mchakato wa zabuni na ukomo na
sheria ya ununuzi wa umma wa upendeleo wa kipekee q namna na muda wa kutunza kumbukumbu za ununuzi na ugavi kwa taasisi nunuzi r utaratibu wa mzabuni kufungiwa na mamlaka s utaratibu wa taasisi nunuzi kutangaza notisi za zabuni t nyaraka sanifu za zabuni zitakazotumika chini ya sheria hii u utaratibu wa majadiliano na utoaji wa tuzo ya mkataba v utaratibu wa usimamizi wa mikataba w utaratibu wa kuomba idhini ya kuhalalisha ununuzi uliokwishafanyika x utaratibu wa ununuzi kwa ajili ya mashirika na taasisi za umma zinazojiendesha kibiashara y utaratibu wa ununuzi wa dharura z utaratibu wa kufanya ununuzi kwa njia ya kielektroniki aa utaratibu wa usimamizi wa vifaa na mali bb muundo namna ya uteuzi wa wajumbe na taratibu zitakazozingatiwa na bodi za zabuni katika mamlaka za serikali za mitaa na cc jambo au suala lingine lolote ambalo ni muhimu kwa ajili ya utekelezaji bora wa masharti ya sheria hii
 katika kutengeneza kanuni kuhusu bodi za zabuni katika mamlaka za serikali za mitaa waziri atamshirikisha waziri mwenye dhamana ya serikali za mitaa
miongozo 
mamlaka itatoa miongozo kwa ajili ya utekelezaji bora wa malengo au majukumu chini ya sheria hii
kufutwa kwa sheria na masharti ya mwendelezo sheria na
ya mwaka 
 sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka inafutwa
 bila kujali kifungu kidogo cha jambo lolote lililofanywa kwa mujibu wa masharti ya sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kwa kuzingatia sheria hiyo litabaki kuwa halali hadi pale litakapobatilishwa au kubadilishwa chini ya masharti ya sheria hii
 na
sheria ya ununuzi wa umma baada ya kuanza kutumika kwa sheria hii sheria zote kanuni miongozo au sheria ndogo nyingine zozote zinazohusu ununuzi wa umma ugavi na uondoshaji mali kwa njia ya zabuni ambazo zinaendelea kutumika kabla ya kuanza kutumika kwa sheria hii zitaendelea kutumika kana kwamba zimetengenezwa chini ya sheria hii kwa kiwango ambacho hazikinzani na masharti ya sheria hii mpaka pale zitakapobadilishwa au kufutwa
 na
sheria ya ununuzi wa umma jedwali la kwanza limetengenezwa chini ya kifungu cha taratibu za bodi ya mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma tafsiri 
katika jedwali hili mamlaka ya uteuzi maana yake ni a kwa mwenyekiti wa bodi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na b kwa wajumbe wa bodi waziri mwenye dhamana na masuala ya ununuzi
muda wa kuhudumu 
 mwenyekiti na wajumbe wa bodi watateuliwa kwa kipindi cha miaka mitatu na wanaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kimoja zaidi
 mamlaka ya uteuzi inaweza kutengua uteuzi wa mjumbe wa bodi muda wowote kwa a matumizi mabaya ya ofisi b rushwa c uwezo mdogo d kupoteza uwezo wa kimwili au kiakili kiasi cha kushindwa kutimiza majukumu kama mjumbe e kushindwa kuhudhuria vikao vitatu mfululizo vya bodi bila sababu za msingi f kutiwa hatiani kwa makosa yanayohusiana na maadili na g kutamkwa na mahakama kuwa amefilisika
 mjumbe yeyote wa bodi anaweza kujiuzulu baada ya kutoa notisi ya mwezi mmoja kwa maandishi kwenda kwa mamlaka ya uteuzi
 endapo mjumbe yeyote hatahudhuria vikao vitatu mfululizo bila kutoa sababu ya msingi bodi itaishauri mamlaka ya uteuzi kutengua uteuzi wa mjumbe huyo na kuteua mjumbe mwingine kushika nafasi hiyo
mahudhurio kwa asiye mjumbe 
bodi inaweza kuwaalika watumishi wa umma wa taasisi nunuzi ambao ununuzi wao unajadiliwa au mtu yeyote mwenye maslahi halali katika ununuzi unaofanyiwa mapitio kuhudhuria kikao kwa madhumuni ya kuisaidia bodi lakini mtu huyo hatakuwa na uwezo wa kupiga kura
vikao 
 kikao cha kawaida cha bodi kitaitishwa na mwenyekiti au ikiwa hayupo au kwa kushindwa kutekeleza majukumu yake katibu wa bodi kwa kutoa notisi inayoainisha tarehe muda na mahali kitakapofanyika kikao na notisi hiyo itatumwa kwa kila mjumbe katika sehemu yake ya kazi au makazi si chini ya siku mbili za kazi kabla ya tarehe ya kikao husika na bodi itakutana katika muda na maeneo yaliyopangwa ikiwa si chini ya mara moja kwa mwezi kama itavyoamuliwa na mwenyekiti
 mwenyekiti au ikiwa hayupo au ameshindwa kutekeleza majukumu yake katibu wa bodi ataitisha kikao maalum cha bodi baada ya kupokea maombi kwa maandishi yaliyosainiwa na wajumbe wa bodi wasiopungua watatu isipokuwa maombi hayo hayatafanywa bila sababu za msingi
 kikao cha bodi kitaongozwa na mwenyekiti na ikiwa mwenyekiti hayupo wajumbe waliopo kwenye kikao watachagua mmoja miongoni mwao kukaimu nafasi ya mwenyekiti kwa ajili ya kikao husika na mjumbe na
sheria ya ununuzi wa umma aliyechaguliwa atatakiwa kutoa taarifa kwa mwenyekiti kuhusu masuala yaliyojiri kwenye kikao hicho
 katika kikao chochote cha bodi maamuzi ya wajumbe wengi kati ya waliohudhuria yatachukuliwa kuwa ndio maamuzi ya bodi isipokuwa kwa mjumbe asiyekubaliana na maamuzi hayo uamuzi wake na sababu za kutokukubali zitarekodiwa katika muhtasari wa kikao
 uhalali wa kitendo chochote au uamuzi wa bodi hautaathiriwa na kutokuwepo kwa mjumbe yeyote au kasoro yoyote katika uteuzi wa mmoja wao
akidi 
nusu ya wajumbe wa bodi watatengeneza akidi ya kikao cha bodi
muhtasari 
muhtasari wa kila kikao cha bodi utarekodiwa na katibu wa bodi katika utaratibu sahihi na utaridhiwa na bodi na kusainiwa na mwenyekiti na katibu katika kikao cha bodi cha kawaida kinachofuata na utatunzwa kwenye ofisi za mamlaka
taarifa ya uamuzi 
taarifa ya uamuzi wa bodi na mawasiliano mengine yoyote yaliyofanywa kwa niaba ya bodi yatasainiwa na katibu au afisa atakayeidhinishwa kufanya hivyo kwa maandishi
ada na posho 
ada na posho zinazoweza kulipwa kwa mwenyekiti na wajumbe wa bodi zitaainishwa na mamlaka husika
usimamizi wa utaratibu 
bodi itakuwa na mamlaka ya kusimamia utaratibu wa shughuli zake
 na
sheria ya ununuzi wa umma jedwali la pili limetengenezwa chini ya kifungu cha muundo uteuzi na taratibu za bodi za zabuni tafsiri 
katika jedwali hili bodi maana yake ni bodi ya zabuni ya wizara au taasisi ya umma
muundo na uteuzi bodi
 bodi itajumuisha a mwenyekiti ambaye atakuwa mmoja wa wakuu wa idara au mtu mwenye sifa ya kuteuliwa kuwa mkuu wa idara na ambaye atateuliwa na afisa masuuli na b wajumbe sita ambao ni wakuu wa idara au watu wenye sifa za kuteuliwa kuwa wakuu wa idara katika taasisi nunuzi ambao watateuliwa na afisa masuuli
 mkuu wa kitengo cha usimamizi wa ununuzi atakuwa katibu wa kipindi cha uteuzi 
 mwenyekiti na wajumbe wa bodi watateuliwa kwa kipindi cha miaka mitatu na wanaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine cha miaka mitatu
 endapo kuna mazingira ya kipekee afisa masuuli ataongeza muda wa mjumbe kuhudumu katika bodi kwa kipindi kisichozidi miezi sita kutoka tarehe ya kuisha kwa kipindi cha kwanza cha uteuzi
 afisa masuuli anaweza kutengua uteuzi wa mwenyekiti na wajumbe wa bodi muda wowote kwa a matumizi mabaya ya ofisi b rushwa c uwezo mdogo d kutokuwa na uwezo wa kimwili au kiakili kiasi cha kushindwa kutimiza majukumu yake katika ofisi hiyo e kushindwa kuhudhuria vikao vitatu mfululizo vya bodi bila sababu za msingi f kutiwa hatiani kwa makosa yanayohusiana na ukiukwaji wa maadili na g kutamkwa rasmi na mahakama kuwa amefilisika
 mjumbe yeyote wa bodi anaweza kujiuzulu baada ya kutoa notisi ya mwezi mmoja kwa maandishi kwenda kwa afisa masuuli endapo mjumbe yeyote hatahudhuria vikao vitatu vya bodi mfululizo bila kutoa sababu ya msingi bodi itamshauri afisa masuuli kutengua uteuzi wa mjumbe huyo na kuteua mjumbe mwingine katika nafasi hiyo
mahudhurio kwa mtu asiye mjumbe 
bodi inaweza kualika maafisa wa umma kutoka ndani ya taasisi nunuzi au mamlaka nyingine ya umma kuhudhuria vikao vyake kwa dhumuni la kuisaidia isipokuwa mtu huyo hatapiga kura
vikao 
vikao vya bodi vitaitishwa na mwenyekiti atakapokuwa hayupo au kwa kushindwa kutekeleza majukumu yake katibu kwa kutoa notisi inayoainisha tarehe muda na mahali kitakapofanyika kikao na notisi hiyo na
sheria ya ununuzi wa umma itatumwa kwa kila mjumbe katika sehemu yake ya kazi au makazi si chini ya siku mbili kamili za kazi kabla ya tarehe ya kikao husika na bodi itakutana katika muda huo na maeneo hayo kwa kila robo ya mwaka ikizingatiwa kuwa bodi inaweza kuitisha kikao kisicho cha kawaida kama mwenyekiti atakavyoamua
akidi 
 nusu ya wajumbe wa bodi watatengeneza akidi ya kikao cha bodi
 ikiwa mwenyekiti hayupo wajumbe waliopo kwenye kikao cha bodi watachagua mmoja miongoni mwao kukaimu nafasi ya uenyekiti kwa ajili ya kikao husika na mjumbe aliyechaguliwa atatakiwa kutoa taarifa kwa mwenyekiti kuhusu masuala yaliyojiri kwenye kikao hicho
 katika kikao chochote cha bodi maamuzi ya wajumbe wengi kati ya waliohudhuria yatachukuliwa kuwa ndio maamuzi ya bodi isipokuwa mjumbe asiyekubaliana na maamuzi hayo ataandika uamuzi wake wa kupinga na sababu zake ambazo zitarekodiwa katika muhtasari wa kikao hicho
muhtasari 
muhtasari wa kila kikao cha bodi utarekodiwa na katibu katika utaratibu sahihi na utaridhiwa na bodi na kusainiwa na mwenyekiti na katibu katika kikao cha bodi kinachofuata
taarifa ya uamuzi 
taarifa ya uamuzi uliofanywa na bodi na mawasiliano mengine yote yatakayotumwa kwa niaba ya bodi yatasainiwa na katibu katibu mkuu au mtendaji mkuu kadri itakavyokuwa
kamati ndogo 
bodi ya zabuni inaweza kuunda kamati ndogo na kuteua wajumbe wa kamati hizo miongoni mwa watu ambao ni wajumbe au si wajumbe wa bodi ya zabuni hiyo kwa madhumuni ya kuishauri bodi kuhusu suala lolote maalum
ada na posho 
waziri anaweza kuainisha ada na posho zinazoweza kulipwa kwa mwenyekiti na wajumbe wa bodi
usimamizi wa mienendo zake
bodi itakuwa na mamlaka ya kusimamia mienendo ya shughuli na
sheria ya ununuzi wa umma jedwali la tatu limetengenezwa chini ya kifungu cha taratibu za mamlaka ya rufani tafsiri 
katika jedwali hili mamlaka ya uteuzi maana yake ni a kwa mwenyekiti na katibu mtendaji wa mamlaka ya rufani za zabuni za umma rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na b kwa wajumbe wa mamlaka ya rufani waziri mwenye dhamana na masuala ya ununuzi
muda wa kuhudumu 
 mwenyekiti na wajumbe wa mamlaka ya rufani watateuliwa kwa kipindi cha miaka mitatu na wanaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kimoja zaidi
 mamlaka ya uteuzi inaweza kutengua uteuzi wa mwenyekiti wajumbe na katibu mtendaji muda wowote kwa a matumizi mabaya ya ofisi b rushwa c uwezo mdogo d kupoteza uwezo wa kimwili au kiakili kiasi cha kushindwa kutimiza majukumu kama mjumbe e kushindwa kuhudhuria vikao vitatu mfululizo vya mamlaka ya rufani bila sababu za msingi f kutiwa hatiani kwa makosa yanayohusiana na maadili na g kutamkwa na mahakama kuwa amefilisika
 mjumbe yeyote wa mamlaka ya rufa ni anaweza kujiuzulu baada ya kutoa notisi ya mwezi mmoja kwa maandishi kwenda kwa mamlaka ya uteuzi
 endapo mjumbe yeyote hatahudhuria vikao vitatu mfululizo mamlaka ya rufani itaishauri mamlaka ya uteuzi kutengua uteuzi wa mjumbe huyo na kuteua mjumbe mwingine kushika nafasi hiyo
notisi ya tarehe ya kusikilizwa 
 kikao cha mamlaka ya rufani cha kusikiliza malalamiko mgogoro au rufaa kitaitishwa na mwenyekiti au ikiwa hayupo au kwa kushindwa kutekeleza majukumu yake katibu mtendaji kwa kutoa notisi inayoainisha tarehe muda na mahali pa usikilizaji na notisi hiyo itatumwa kwa kila mjumbe katika sehemu yake ya kazi au makazi si chini ya siku mbili za kazi kabla ya tarehe ya usikilizwaji
 mwenyekiti au ikiwa hayupo au ameshindwa kutekeleza majukumu yake katibu wa mtendaji ataitisha kikao maalum baada ya kupokea maombi kwa maandishi yaliyosainiwa na wajumbe wa mamlaka ya rufani wasiopungua watatu isipokuwa maombi hayo hayatafanywa bila sababu za msingi
 mamlaka ya rufani inaweza kufanya kazi bila kujali nafasi yoyote iliyoachwa wazi na wajumbe wake
 kitendo au mwenendo wa mamlaka ya rufani hautabatilishwa kwa sababu ya makosa yoyote au kasoro katika uteuzi wa mjumbe yeyote au kwa sababu mtu yeyote ambaye alidai kuwa mjumbe wakati wa kitendo au mwenendo alikuwa hana sifa au hakustahili kuwa kama mjumbe
 na
sheria ya ununuzi wa umma mienendo ya mashauri katika mamlaka ya rufani 
 katika kutatua malalamiko au rufaa mamlaka ya rufani itaendesha mashauri kwa mujibu wa kanuni zilizotengenezwa chini ya sheria hii
 endapo kanuni hazijaainisha utaratibu husika mwenendo wa mashauri katika mamlaka ya rufani utaongozwa kwa mujibu wa kanuni za utaratibu na mwenendo kama mamlaka ya rufani itakavyoelekeza
akidi 
 kwenye kikao chochote cha mamlaka ya rufani wajumbe watatu watatengeneza akidi ya kusikiliza malalamiko migogoro au rufaa
 ikiwa mwenyekiti hayupo wajumbe waliopo kwenye kikao cha mamlaka ya rufani watachagua mmoja miongoni mwao kukaimu nafasi ya mwenyekiti kwa ajili ya kikao husika na mjumbe aliyechaguliwa atatakiwa kutoa taarifa kwa mwenyekiti kuhusu masuala yaliyojiri kwenye kikao hicho
 katika kikao cha kusikiliza rufaa mgogoro au malalamiko maamuzi ya wajumbe wengi kati ya waliohudhuria yatachukuliwa kuwa ndio maamuzi ya mamlaka ya rufani isipokuwa uamuzi wa mjumbe asiyekubaliana na uamuzi husika uliofikiwa pamoja na sababu zake utarekodiwa katika maamuzi ya rufaa mgogoro au malalamiko husika
kumbukumbu za uamuzi 
 kumbukumbu za mwenendo wa usikilizwaji wa mashauri na mamlaka ya rufani zitaandikwa na wajumbe au mtu mwingine yeyote aliyeidhinishwa
 kumbukumbu za kila mwenendo wa usikilizwaji wa mashauri katika mamlaka ya rufani zitasainiwa na wajumbe waliohudhuria na mwenyekiti au mtu aliyeendesha shauri husika
taarifa ya uamuzi 
taarifa ya uamuzi wa mamlaka ya rufani na mawasiliano mengine yoyote yaliyofanywa kwa niaba ya mamlaka hiyo yatasainiwa na katibu mtendaji au afisa wa sekretarieti aliyeidhinishwa kwa maandishi
ada na posho 
ada na posho zinazoweza kulipwa kwa mwenyekiti na wajumbe wa mamlaka ya rufani zitaainishwa na mamlaka husika
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe septemba 
nenelwa joyce mwihambi katibu wa bunge issn x the united republic of tanzania no
 nd december act supp lement to the gazette of the unit ed republic of tanzania no
 vol
 dated th december printed by the government printe r dodoma by order of government sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi mpangilio wa vifun gu kifungu jina sehemu ya kw anza mash arti ya tangulizi 
jina na kuanza ku tumika
matum izi
ta fsiri
malengo ya sheri a
mis ingi ya ulinzi wa taarifa binafsi
sehemu pili tume ya ulinzi taarif binafsi 
uanzishwaji wa tum ya ulinzi wa taarifa binafsi
majukumu ya tume
uanzishwaji wa bod i
majukumu ya bodi
kamati za bodi
uteuzi wa mkurugenzi mkuu
muda wa kuhudumu wa mkurugenzi mkuu
atumishi wa tum e
sehemu ya tatu usajili wa wa kusanyaji na wachakata ji wa ta arifa bina fsi 
usaji li wa wakusanyaji na wachakataji
rejest ya wakusanyaji na wachakataji
kipindi cha usaj ili
na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi 
ukaguzi wa taarifa zilizo sajiliwa
kufutwa kw usajili
makosa yanayohusiana na usajili
rufaa kuhusiana na usajili
usaji li wa taasisi za umm a
sehemu ya nne ukusanyaji utumiaji ufi chuaji na uhifadhi taarifa bina fsi 
ukusanyaji wa taarifa binafsi
chanzo na utoaji wa taa rifa bina fsi
usah ihi wa aarifa binafsi
taarifa bin afsi kutumika kwa madhumuni yaliy okusudiw a
mipaka ya ufichuaji wa aarifa binafsi
usalama wa taarifa bina fsi
uhifadhi na utoaji wa taarifa binafsi
usahihi shaji wa taarifa binafsi
katazo uchakata ji wa aarifa binafsi nyeti
sehemu ya tano usafirisha ji wa taa rifa binafsi nje ya nchi 
kusa firisha taa rifa binafsi kwenda nchi yenye ulinzi wa kutosha wa taarifa binafsi
kusa firisha kwenda nchi isiyo na ulinzi wa kutosha wa taarifa binafsi
sehemu ya sita haki za wahusika wa taarifa 
haki ya kupata taarifa binafsi
haki ya kuzuia uchakataji unaoweza kumuathi ri mhusika wa taarifa
haki ya kuzuia uchakataji wa taari fa binafsi kutumika kwa madhumuni ya utangazaji wa biashar a
haki kuhusiana na uamuzi unaofanywa kiotom atiki
haki ya fidia
kurekebi sha kuzuia kufuta na kuh aribu taarifa binafsi
na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi sehemu saba uc hunguzi malala miko 
mala lamiko dhidi ya ukiukwaji wa isingi ya ulin zi wa taa rifa binafsi
notisi ya uchunguzi
usiri wa uc hunguzi
mamlaka ya ume wakati wa uchunguzi
kuizuia tum e
kut umia msaada wa tu au mamlaka nyingine
notisi ya utekelezaji
notisi ya adhabu
faini za kiutawala
marejeo ya uamuzi
haki ya rufa a
malipo ya idia
sehemu ya nane mash arti ya fedha 
vyanzo vya fedha za tum e
usimamizi wa fedha
makadirio ya mapato na atumizi na udhibiti wa fedha
matumizi ya fedha
makadirio ya nyongeza
akaunti na ukaguzi
taarifa za kila mwaka na mikataba ya utekelezaji
sehemu ya tisa mash arti mengine yo 
mazin gira yanayoondo lewa katika mawanda ya sheria hii
am ri ya uhifadhi
makosa ya ufichuaji wa aarifa binafsi kinyume cha sheria
makosa ya uharibifu ufutaji ufichaji au ubadilishaji wa taarifa binafsi kin yume cha sh eria
makosa yanayotendwa na kampuni au shirika
adhabu ya jumla
kanuni
kanuni za aadili ya ulinzi wa taarifa binafsi
na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi jamhu ri ya muunga no wa tanzania na
 ya nakubali samia suluhu hassan rais novemba sheria kwa ajili ya kuweka mashar ti kuhusu isingi ya ulin zi wa taarifa binafsi kwa lengo la kuweka kiwango cha chini cha atakwa ya ukusanyaji na uchakata ji wa taarifa binafsi kuanzisha tume ulinzi wa taarifa binafs i kuimarisha ulinzi wa taarifa binafsi zinazoch akatwa na vyombo vya erikali na vy ombo binafsi na masuala mengine yanayohusiana na hayo
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzani a
sehemu ya kw anza mash arti ya tangulizi jina na kuanza kutumika 
sheria ii itajulikana kama sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi ya mwaka na itaanza kutumika atika tarehe ambayo aziri atateua kwa notisi katika azeti la serikali
matumizi 
sheri hii itatumika tanzania bara na tanzania zanzibar isipokuwa kwa tanzania zanzibar haitatumika kwa mambo yasiyo ya muungano
tafsiri 
katika sheria ii isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo afisa ulinzi wa taarifa binafsi maana yake ni mtu aliyeteuliwa na mku sanyaji au mchakataji na kupewa jukumu la kuhakikish utekelezaj wa na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi majukumu yaliyoainishwa katika sh eria hii kanuni za maadili maana yake ni kanuni zinazobainisha maadili na miiko ya wachakataji na wakusanyaj wa taarifa binafsi zinazoandaliwa wa mujibu wa kifungu cha mahakama maana yake ni mahakama yenye mamlaka ya kusikiliza uala hu sika mchakat aji maana yake ni mtu taasisi nafsi au ta asisi ya umma amb ayo inacha kata taarifa binafsi kwa aji li na kwa iaba ya mkusanyaji chini ya aelekezo ya mkusanyaji isipokuwa kwa watu ambao chini ya mamlaka ya moja kwa moja ya mkusanyaji wanaruhusiwa kuchakata taarifa binafsi na itajumuisha mwakilishi wake mhusika wa taa rifa maana yake ni mhusika wa taarifa binafsi zinazochakatwa wa mujibu wa sheria hii mkurugen zi mkuu maana yake ni mkurugenzi mkuu wa tume aliyeteuliwa hini ya kifungu cha mkusanyaji maana yake ni mtu taasisi nafsi au taasisi ya mma ambayo peke yake au kwa pamoja na taasisi yingine huamua madhumuni na jia uchakata ji wa taarifa binafsi na pale ambapo madhumuni na njia za uchakataji zimebainishwa katika sheria mkusanyaji ni mtu taasisi nafsi au taasisi ya umm iliyoteuliwa kwa mujibu wa sher ia na ita jumuisha mwakilishi ake mpokea ji maana yake ni mtu taasisi nafsi taasisi umma au mtu mwingine yeyote ambaye anapokea taarifa binafsi kutoka kw mkusanyaji mtaalamu wa afya maana yake ni tu anayetoa hudu ma za afya na kutambuli wa hivyo wa mujibu wa sheria sura ya mtoto ina maana kama ilivyotafsiriwa atika sheria ya mtot o mtu mwingine maana yake ni mtu taasisi nafsi au taasisi ya umma tofauti na a mhusika wa taa rifa b mkusanyaji au mchakat aji na c mtu yeyote aliyepewa mamlaka ya kuchakata na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi taarifa binafsi nya raka maana yake ni nji yoyote ambayo taarifa imerekodiwa iwe imechapishwa au ipo kwenye mkanda au filamu au kwa njia ya kielektro niki au vinginevyo na inaju muisha ramani mchoro picha filamu filamu ndogo mkanda wa video rekodi ya sauti au rekodi inayosomeka kwa ashine au rekodi yenye uwezo wa kuzalishwa kutoka kwa rekodi in ayosomeka kwa ashine kwa njia ya vifaa au programu au changanyiko wa zote mbili vinavyotu miwa na mkusanyaji kwa madhumuni ya kutunza umbukumbu rejesta maana yake ni rejesta iliyoanzishw na tume kwa mujibu wa kifungu cha taarifa bin afsi maana yake ni taa rifa kuhusu mtu anayetambulika ambazo zimetunzwa kwa namna yoyote ikiwa ni pamoja na a taarifa binafsi zinazohu su rangi asili ya ki taifa au kikabila dini um ri au hali ya ndoa mtu binaf si b taa rifa binafsi zinazohusu elimu historia ya matibabu jinai au ajira c namba yoyote ya utambulisho lama au namna nyingine aalum inayomtambulisha mtu binafs i d anwani alama za vidole au kundi la damu la mtu binafsi e jina la mtu binafsi linaloonekana katika taarifa binafsi za mtu mwingine anayehusiana naye au pale ambapo ufichuzi wa jina hilo utadhih irisha taarifa binafsi za mtu f ta arifa iliyotumw kwa mkusanyaji wa taarifa binafsi na mtu ambayo ni wazi kuwa taarifa hiyo ni binafsi au ya sir i na majibu kwa taarifa hiyo yanaweza kufichua maudhui ya taarifa ya awali na mtazamo au maoni ya mtu mwingine yeyote kuhusu mh usika wa taarif a taarifa bin afsi nyeti inajumuisha a taarifa ya vinasaba taarifa inayohusu watoto taarifa inayohusu makosa miamala ya kifedha ya mtu binafsi au hatua za kiusa lama taarifa za kibayom etriki na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi b ikiwa imechakatwa ni taarifa binafsi inayoonyesha asili ya rangi au kabila itikadi za ki siasa imani za kidini au kifalsafa ushirika uanachama wa vyam vya wafanyakazi jin sia na taarifa za kiafya au mahusiano ya kingono na c ta arifa binafsi yoyote ambayo kwa mujibu wa sheria za nchi inachukuliwa kuwa ina athari kubwa kwa haki na aslahi ya mhusika wa taa rifa taarifa za vinas aba maana yake ni taarifa binafsi yoyote inayotokana na uchambuzi wa tindikali ya vinas aba tume maana yake ni tume ya ulinzi wa taari fa binafsi iliyoanzi shwa chini ya kifungu cha uchak ataji maana yake ni uchambuzi wa taarifa binafsi kwa njia za kioto matiki au vingin evyo kama vil kukusanya kurekodi au kushikilia taarifa binafsi au kufanya uchambuzi kwenye taarifa binafsi ikiwa ni pamoja na a kuzipanga upya kuzichukua na kuzitu mia kam zilivyo au kuzibad ilisha b kuzire jesha au kuzi tumia au c kuziwian isha kuzichanganya kuzuia matumizi yake kuzifuta au ku ziharibu usafi rishaji wa taarifa binafsi kwenda nje ya nchi maana yake ni usafirisha ji wowote wa taarifa binafsi wa kimataifa unaovuka mipaka kwa njia za kielektro niki au njia nyingine na waziri maana yake ni aziri mwenye dhamana ya masuala ya mawasiliano
malengo ya sheria 
malengo ya sheria hii ni a kudhibiti ukusanyaji na uchakataji wa taarifa binafsi b kuhakik isha kwam ba ukusanyaji na uchakataji wa taa rifa binafsi mhusika wa taa rifa unaongozwa na isingi iliyowekwa katika sheri hii c kulinda faragha za watu binafsi d kuweka utaratibu wa kishe ria na kitaasisi wa kulinda taarifa binafsi na na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi e kuwapa wahusika wa taa rifa haki na nafuu katika kulinda taarifa binafsi kutokana na ukusanyaji na uchakata ji usiofuata mashar ti ya sheri hii
misingi ya ulinzi wa taarifa binaf si 
mkusanyaji au mchakata ji atahakikisha kwamba taarifa binafsi a zinachak atwa kihalali kwa haki na kwa uw azi b zinakusan ywa kwa madhumuni mahususi yaliyob ainishwa na alali na taarifa hizo hazitaende lea kuchakatwa kwa namna tofauti na madhumuni yaliyoainishwa c zinatoshel eza na ni muhimu kwa madhumuni ya uchaka taji kama il ivyokusudiwa d ni sahihi na pale inapobidi zinaboreshwa kwa kuchukua hatua zote muh imu kuhakikish taarifa binafsi zisizo sahihi zinafutwa au kurekebish wa bila kuchelewa e zinahifadh iwa katika namna inayoruhusu utambuzi wa mhusika wa taa rifa kwa muda usiozidi ule unaohitajika kwa madhumuni ya uchakata ji wa taarifa binafsi husik a f zina chakatwa kwa kuzingatia haki za mhusika wa taarifa g zinachak atwa kwa amna ambayo itahakik isha usalama wa taa rifa binafsi iki jumuisha ulinzi dhidi ya uchakataji usioruhu siwa au ulio kinyume cha sheria na dhidi ya hasara uharibifu au madhar yoyote kwa ku tumia hatua sahihi za kiufundi au za kiutawala na h hazi safirishwi nje ya mipaka ya nchi kinyum cha masharti ya sheri hii
sehemu pili tume ya ulinzi taarif binafsi uanzish waji wa tume ya ulinzi wa taarifa binafsi 
 inaan zishwa tume itakayojulikana kama tum ya ulinzi wa taarifa binafsi
 tume itakuwa taasisi nafsi yenye mamlaka ya urithishaji wa kud umu na laki ri yake na kwa ji na lake na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi itakuwa na uwezo wa a kumiliki mali zinazohamishika na zisizohamishika kutoa mali na kuingi mikataba au makubaliano mengine yoyote b kushtaki au kushtakiwa na c kutekeleza juk umu lolote lin gine ambalo taasisi nafsi yoyote kisheria inaweza kutekeleza wa madhumuni ya utekelezaji bo ra wa majukumu yake chin ya sheria hii
majukumu ya tume 
majuku mu ya tum yatakuwa a kufuatilia utekelezaji wa sheria hii kwa wakusanyaji na wachakataji b kusajili wakusanyaji na wachakataji kwa mujibu wa sheria ii c kupokea kuchunguza na kushughulikia malalamiko kuhusu madai ya ukiukwaji wa ulinzi wa taarifa binafsi na faragha za watu d kuchunguza na kuchukua hatua dhidi ya jam bo lolote ambalo tume itaona linaathiri ulin zi wa taarifa binafsi na faragha za watu e kutoa eli mu kwa umma kwa kadri itakavyofa kwa madhumuni ya utekeleza ji wa sheri hii f kufanya tafit na kufuatilia maendeleo ya teknoloji kuhusiana na uchakataji wa taarifa g kuanzisha ut aratibu wa ushirikiano na mamlaka za nchi nyingine zinazosimamia ulin zi wa taarifa binaf si na kuishauri serikali atika masual mbalimbali yanayohusiana na utekelezaji wa sheria hii na h kutekeleza majukumu mengine ya tume kwa ajili ya utekeleza ji bora wa mashar ti ya sheria hii
uanzish waji wa bodi 
 inaan zishwa bodi itakayojulikana kama bodi ya tume ya ulinzi wa taarifa binafsi ambayo itakuwa ni chombo cha usimamizi wa tume na ambayo itakuwa na wajumbe saba kama if uatavyo a mwenyekiti na makamu mwenyekiti na b wajum be wengine watano
 mwen yekiti na ma kamu mwenyekiti watateuliwa na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi na rais kwa kuzingati utaratibu kwa mba iwapo mwenyekiti anatoka upande mmoja wa jamhuri ya muungano makamu mwenyekiti atatok upande mwingine wa jamhuri ya muungano
 ajumbe wengine atano chini ya kifungu kidogo cha b watateuli wa na aziri kutoka miongoni mwa watu wenye sifa na uzoefu katik eneo la teh ama sheria uhandisi fedha au utawal a
 ili kud umisha uadilifu wa tume na kwa madhumuni ya kuepusha mgongano wa maslahi mtu hatakuwa na sifa za kuteuliwa kuwa mjumbe wa ume iwapo kutokana na aina ya madaraka aliyonayo anaweza kuwa na ushawishi kwa tum e
 mkurugenzi mkuu wa tume atakuwa katibu wa bodi
 masuala mengine kuhusu bodi na uendeshaji wa shughuli zake atakuwa kama ilivyoainishwa katik jedwali
majukumu ya bodi 
 bodi itasimam ia utendaji wa tu me ili kuhakikish kuwa utenda ji huo unazingatia sheria na taratibu zinazosimamia tum e
 bila kuathiri ujum la wa kifungu kidogo cha bodi itakuwa na wajibu wa a kutoa miongozo ya kimkakati na kuunda sera za uende shaji na usimamizi wa tum e b kusimamia shughuli na tendaji kazi wa mene jimenti ya tum e c kuhakikisha matumizi bora ya rasilim ali ikijumuisha kuidhinishwa kwa mpango kazi wa mwaka baje ti ya mwaka na baje ti ya nyongeza d kuidhinisha mipango ya uwekezaj ya tu me e kuidhinisha ripoti za utendaji azi wa tum e f kuidhinisha kanuni za aadili kwa watumishi wa tum e g kuidhinisha na ku simamia taratibu za usimamizi wa fedha na kanuni za utumishi wa tum e h kuidhinisha uondoshaji wa mali za tume na i kutekeleza wajibu mwingine wowote kwa kadri na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi tume itakavyoona inaf aa kwa aji li ya kutimiza malengo yake kwa mujibu wa sheria hii
kamati za bodi 
bodi inaweza kwa madhumuni ya utekeleza majukumu yake kwa ufanisi kuunda na kuteua kutoka miongoni mwa wajumbe wake kamati zozote kadri itakavyoona inafaa
uteuzi wa mkurugenzi mkuu 
 kutakuwa na mkurugenzi mkuu wa tum ambaye at ateuliwa na rais
 mtu atateuliwa kuwa mkurugen zi mkuu ikiw ana sifa zifu atazo a amehitimu katika chuo kikuu kinachotambulika na ana ang alau shahada ya wanza katika nyanja za teh ama uhandis i sheria uchumi fedha au utaw ala b ana uzoefu wa utumishi siopungua miaka kumi katika angalau moja ya nyanja zilizotajwa katika aya a na c ana ujuzi au utaalamu katika nyanja ya ulinzi wa taarifa
muda wa kuhudumu wa mkurugenzi mkuu 
mkurugenzi mkuu atashika madaraka kwa kipin di cha miaka mitano na baada ya kipindi hicho kum alizika anaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine kimoja
watumishi wa tume 
 tume kwa kuzingatia sh eria za utumishi wa umma itaajiri atumishi kwa idadi itakayohitajika kwa madhumuni ya utekeleza ji bora wa majukumu ya tum e
 tume inaweza kuteua washau ri na wataalam katika taalu ma mbalimbali kwa kuzinga tia vigezo mashar ti yatakayowekwa na tum e
sehemu tatu usajili wa wa kusanyaji na wachakata ji wa ta arifa bina fsi usajili wa wakusany aji na wachak ataji 
 mtu hatakusanya au kuchakata taarifa binafsi bila kusajili wa kama mkusanyaji au mchakataji chini sheri hii
 mtu anayekusudi kukusanya au kuchakata na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi taarifa ataw asilisha maombi ya usajili kwa tume
 tume inaweza katika muda utakao ainishwa katika kanuni kukubali au kukataa maombi yaliyowasilishwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha 
 tume itatoa cheti cha usajili kwa mkusanyaji au mchakataji aliyekidhi atakwa ya usajili na kusajiliwa chini ya kifungu hiki
 endapo ume itakataa maombi ya usajili itapaswa kum taarifu wombaji kwa maandishi juu ya uamuzi wake na sababu ya uamuzi huo
rejesta ya wakusany aji na wachak ataji 
 tume itaanzisha na kutunza rejesta ya wakusanyaji na wachakataji waliosajiliwa kwa mujibu wa sheri hii
 rejesta ya wakusanyaji na wachakataji itajumuisha taarifa kama itakavyoainishwa katika kanuni
 mkusanyaji au mchakata ji anaweza wakat wowote kuomba kwa tume kuhuisha au kubadili taa rifa yoyote iliyo ingizwa katika rejesta
kipindi cha usajili 
 kipindi cha usajili kitakuwa ni miaka mitano kuanzia tarehe ya kuto lewa kwa cheti cha usajili
 maombi ya kuhuisha usajili yatawas ilishwa ndani ya kipindi cha iezi mitatu kabla ya tarehe ya uisha kwa kipin di cha usajili kama itakavyoain ishwa katik kanuni
ukaguzi wa taarifa zilizosajiliwa 
kwa kuzingatia utaratibu takaoainishwa kwenye kanuni na baada ya kulipwa kwa ad iliyoainishwa ume inaweza uruhusu tu yeyote kupekua na kupakua taarifa yoyote iliyo ingizwa katika rejesta
kufutwa kwa usajili makosa yanayohusian na usajili rufaa kuhusia na na 
tume inaweza kufuta usajili uliofanyika chini ya sheri hii kwa utaratibu utakaoa inishwa katika kanuni
mtu atakayekiuka masharti ya sehemu hii au kutoa taarifa za uongo au za kupotosha wakati wa usajili au uhuishaji anatenda ko sa na endapo atatiwa hatian atawajibika kwa adhabu iliyoainishwa katika kifungu cha 
mtu yeyote ambaye hataridhika na uamu zi wa na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi usajili tume chini ya sehemu hii anaweza kuwasilisha rufaa kwa njia ya maandishi kwa waziri
usajili wa taasis za umma 
mara baada ya kuanza kutumika kwa sh eria hii taasisi za umma zinazoshughulika na ukusanyaji na uchakataji wa ta arifa binafsi zitachukuliwa kuwa zimesajiliwa chini ya sheria hii na zitapaswa kuzingati mashar ti ya sheri a
sehemu ya nne ukusanyaji utumiaji ufich uaji na uhifadhi wa taarifa binafsi ukusany aji wa taarifa binaf si 
 sehemu hii itatumika kwa a ukusanyaji na uchakataji wowo te wa taarifa binafsi uliofanywa kwa taarifa yote au sehemu ya taarifa hiyo kwa njia ya kielektroniki au isiyo kielektroniki b uchakataji taarif binafsi unaofanywa katik utekeleza ji wa majukumu ya mku sanyaji anayeishi katika jamhuri ya muungano au ka tika sehemu ambayo sheria za jamhuri ya muungano zinatumika kwa mujibu wa sheria za kimataifa c uchakataji wa taarifa binafsi unaofanywa na mkusanyaji au mchakataji anayeishi nje ya jamhuri ya muungano ikiwa uchakataji huo umefanyika nchini na sio kwa madhumun ya kupitisha nchini taarifa binafsi kwenda nchi nyingine
 mkusanyaji atakusanya taarifa binafsi iwapo a taarifa binafsi inakusanywa kwa madhumuni halali yanayohusiana na kazi ya mkusanyaji na b ukusanyaji wa taarifa binafsi muh imu au unatokana au kuhusian moja kwa moja na madhumuni halali
 mkusanyaji hatakusanya taarifa binafsi wa njia zisizo alali
chanzo na utoaji wa taarifa binafsi 
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha mkusanyaji atakusanya taarifa binafsi moja kwa moja kutoka kwa mhusika wa taa rifa
 kabla ya kukusanya taarifa binafsi mkusanyaji atahak ikisha kuwa mhusika na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi a anatambua madhumuni ya ukusanyaji wa taarifa binafsi b anafaha mu kuwa ukusanyaji wa taarifa binafsi ni kwa madh umuni yaliyoidhinishwa na c anawafahamu wapokeaji wa taarifa binafsi waliokusud iwa
 mkusanyaji atalazimika kuzingati kifungu kidogo cha iwapo a taarifa binafsi husi ka zimekwisha wekwa wazi b mhusika wa taarifa binafsi ameidhinisha taarifa zake kukusanywa kutoka kwa mtu mwingine c utekeleza ji wake um eshindikana katika mazingira husika d kutokut ekelezw kwake ni kwa mujibu wa sheria na e utekeleza ji wake unawe za kua thiri madhumuni ya ukusanyaji
usahihi wa taarifa binaf si taarifa binafsi kutumika kwa madhumuni yaliyokus udiwa 
kwa kuzingatia madhumuni ambayo taarifa binaf si zinapende kezwa kutumika mkusanyaji ambaye ana taarifa binafsi atatumia taarifa hizo kwa azingi ra yaliyopo bila kuchukua hatua zinazoha kikisha kuwa ta arifa hizo zimekamilika ziko sah ihi zinaen dana na maudhui hazipotoshi
 taari fa binafsi zilizokusany wa kwa mujibu wa sheri hii zitatumika kw madhumuni yaliyokusudiwa
 endapo mkusanyaji ana taarifa binafsi ambazo amekusanya kwa adhumuni aalum anaweza kutumia taarifa hizo kwa madhumuni mengine iwapo a mhusika ameidhinisha atumizi ya taa rifa binafsi kwa dhumuni hilo b atumizi ya taarifa binafsi kwa dh umuni hilo yameidhinishwa au kuhitajika kisheria c dhumuni ambalo taarifa binafsi im etumika linahusiana moja kwa moja na dhumuni la ukusanyaji wa taarifa hiyo d taarifa binafsi inatum ika i kwa amna ambayo mhusika atambulik i au ii kwa madhumuni ya takwimu au utafiti na na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi haitachapishwa kwa namna ambayo inaweza umtambulisha mhusika e mkusanyaji anaamini kwa sababu za msingi kuwa atumizi ya taarifa binafsi kwa hayo madhumuni mengine ni muh imu ili kuzuia au kupunguza madhara kwa uhai au afya ya mtu husika au tu mwingine au kwa afya au usalam wa jamii au f atumizi ya taarifa binafsi kwa hayo madhumuni mengine ni muhimu katika uzinga tiwaji wa sheri a
mipaka ufichuaji wa taarifa binaf si 
endapo mkusanyaji ana taarifa binafsi atafichua taarifa hizo wa mtu tofauti na mhusika wa taarifa isipokuwa wa mazingira yaliyoainishwa katika kifungu cha 
usalama wa taarifa binaf si 
 mkusanyaji na wawakilishi wake watahakikisha kuwa taa rifa binafsi zina lindwa kwa kuchukua hatua za kiusalama zinazo hitajika wa usalama wa taarifa hizo dh idi ya upotevu wa izembe au uteketezaji ubadilishaji up atikanaji au uchakataji wa taarifa binafsi bila idhini
 hatua za kiusalama zitakazochukuliwa kwa mujibu wa kifungu kidogo cha zinapaswa kuhakikish kiwango cha usalama kinachohitajika kwa kuzingat ia a mabadiliko ya kit eknolojia na gharama za kutekeleza hatua izo na b aina ya taarifa binafsi inayopaswa kulindwa na madhara yanayoweza kutokea kwa mhusika wa taarifa
 mkusanyaji au mchakata ji atapaswa kuteua afisa ulinzi wa taa rifa binafsi atakayehakikisha hatua za kiudhib iti na za kiusalama zinachukuliwa ili kulinda taarif binafsi zinazokusanywa au kuchakatw a
 utekelezaji wa shughuli za mchakata ji utasimamiwa kwa mkataba utakaoainisha uhu siano kati mchakataji na mkusanyaji kwa namna ambayo mchakataji atatekele za shughuli zake kwa maeleke zo ya mkusanyaji na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi na kwamba pamoja na hayo mchakataji atakuw na wajibu wa kuhakikisha anazingatia viwango vya usalam sawa na vinavyoel ekezwa na sheria hii
 mkusanyaji atakuwa na wajibu wa kuitaarifu tum e haraka iwezekanavyo kuhusu uvunjifu wa usalam unaoath iri taarifa binafsi zinazochakatwa kwa niaba ya mkusanyaji
uhifadhi na utoaji wa taarifa binaf si 
 endapo mkusanyaji atatu mia taarifa binafsi kwa madhumuni aalum kama ilivyoainish wa katika kifungu cha atatakiwa kuhifadhi taarifa hizo kwa kipindi ilichoainishwa kati ka sheria zilizopo au kwa kipindi ambacho kitaa inishwa katika kanuni ili kuhakikisha kuwa mhusika wa taarifa anapata fursa ya kuzipata taarifa hizo pale atakapozihitaji
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha waziri anaweza wa kanuni kuanisha taratibu za uhifadhi uteketezaji wa taarifa binafsi alizonazo mku sanyaji kwa kuzinga tia madhumuni ya uhifadhi
usahihish aji wa taarifa binaf si 
 endapo katika nyaraka au jalada ambalo upati kanaji wake meruhusiwa chini ya sheria hii kuna taarifa binafsi ambazo mhusika wa taarifa hizo anadai kuwa a hazijakamilika sio sahihi au zinapotosha au b haziendani na dhumuni la uhifadhi wa taarifa husika mkusanyaji kwa kuzingatia taratibu utakaoainishwa katika kanuni na baada ya kupokea maombi ya mhusika wa taarifa na kujiridhisha nayo anaweza kurekebish taarifa hizo
 mkusanyaji wak ati wa kufanya arekebisho kwenye taa rifa binafsi chini ya kifungu hiki atahakikisha kuwa hafuti umbuk umbu ya aandishi ya nyaraka kam ilivyokuwa kabla ya arekebisho
 endapo mkusanyaji hatarid hika na sababu za maombi chini ya kifungu kidogo cha anawe za kukata kufanya arekebisho yoyote kwenye taarifa binafsi na kumtaarifu mwombaji sababu za ukata maombi
 na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi katazo la uchakataji wa taarifa binafsi nyeti 
 mtu hatachakat taarifa binafsi nyeti bila ridhaa ya maandishi ya mhusika wa taa rifa
 ridhaa chini ya kifungu idogo cha inaweza uondolewa na mhusika wa taarifa wakati wowote na bil maelezo au gharam yoyote
 aziri kupit ia kanuni anaweza kuamua mazingira ambayo katazo la uchak ataji wa taarifa binafsi lililoe lezwa chini ya kifungu hiki halitaweza kuondelewa hata kwa ridhaa ya mhu sika wa taarif a
 endapo mhusika wa taarifa ambaye ridhaa yake inaombwa kwa madhumuni ya sheria ii ni toto mtu asiyekuwa na akili timamu au mtu mwingine yeyote asiye na uwezo wa kutoa ridh aa ridhaa ya tu huyo itapatikana kutoka kwa zazi lezi mrithi wakili wake au mtu mwingine eyote anayetambulika isheria kwa niaba yake anayepas wa kutoa ridhaa
 kifungu kidogo cha hakitatumika iwapo a uchakata ji ni muh imu kwa zingatiaji wa sheria nyingin e b uchakata ji ni muhimu kulinda aslahi muhimu ya mhusika wa taarifa au ya tu mwingine iwapo mhu sika wa taarifa hawezi kutoa rid haa yake au hajawakilishwa na wakilishi wake kisheria c uchaka taji ni muhimu kwa ajili ya ufung ua uendeshaji au utetezi wa madai ya kisheria d uchaka taji unahusiana na taarifa binafsi zilizowekwa wazi kwa umma na mhusika wa taarifa e uchakata ji ni muhimu wa madhumuni ya tafi ti ya kisayansi na tume kwa miongozo maalum imeainisha azingira ambayo uchakata ji huo unaweza kufanyika au f uchakata ji ni muhimu kwa madh umuni ya kitabibu kwa aslahi ya mhusika wa taa rifa na taarifa binafsi ny eti zinazohusika zinachaka twa chini ya usimamizi wa mtaalamu wa afya kwa mujibu wa sheria inayosimamia hu duma hizo
sehemu tano na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi usafirisha ji wa taa rifa binafsi nje ya nchi kusafirisha taarifa binafsi kwenda nchi yenye ulin zi wa kutosha wa taarifa binaf si 
 tume inaweza kwa kuzingatia asharti sheria hii kuzuia usafirishaji wa taarifa binafsi kwenda nje ya nchi
 taari fa binafsi itasafirishwa kwenda nchi yenye mfumo wa kisheria unaotoa ulin zi wa kutosha wa taarifa binafsi pa le ambapo a mpokeaj atabainisha kuwa taarifa binafsi ni muhimu kwa utekelezaji wa juk umu lenye maslahi ya umma au kwa mujibu wa shughuli halali za mkusanyaji wa taarifa binafsi au b mpokeaji atabainisha muhimu wa kusafirisha taarifa na hakuna sababu ya kudhani kwamba maslahi halali ya mhusika wa taarifa yanaweza kuathiriwa na usafirishaji au uchakataji kat ika nchi inayopokea
 mkusanyaj atapaswa bil kujali kifungu kidogo cha kufanya tathmini ya awali ya umuhimu wa usafirishaji wa taari fa binafsi
 mpok eaji atahakikisha kuwa umuhimu wa usafirishaji wa taarifa binafsi unaweza kuthib itishwa baadaye
 mkusanyaji atahakikisha kw amba mpok eaji anachak ata taarifa binafsi kwa madhumuni ambayo yalip elekea kusafirishwa kwa taarifa husika pekee
kusafirisha kwenda nchi isiyo na ulinzi wa kutosha wa taarifa binaf si 
 aarifa binafsi zitasa firishwa kwenda nchi nyingine tofauti na zile zilizotajwa kati ka kifungu cha ikiwa ulinzi wa kutosha umehakikishwa kati ka nchi ya mpokeaji na taarifa inasafirishwa kwa dhumuni la kuruhusu uchakataji lioruhusiwa kufanyika na mkusanyaji
 utoshelevu wa kiwango cha ulinzi unao tolewa na nchi nyingine utatathm iniwa kwa kuzinga tia a azingira yote yanayozunguka usafirishaji wa taarifa binafsi husika b aina ya taarifa binafsi c madhumuni na muda wa uchakata ji unaopendekezwa na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi d nchi ya mpokeaj i e sheria hu sika zinazo tumika katika nch nyingin e na f kanuni za kitaaluma na hatua za kiusa lama ambazo zinazingatiwa katika nchi ya mpokeaj i
 aziri baada ya kushauriana na ume na kwa kupit ia kanuni ataainisha aina ya uchakata ji na azingir ambayo usafirishaji wa taa rifa binaf si kwenda nje ya nchi hautaruhusiwa
 bila ujali masharti ya kifungu kidogo cha usafirishaji wa taarifa binafsi kwenda kwa mpo keaji je ya nchi au katika nchi ambayo haina uhakika wa ulin zi wa kutosha unaweza kufanyika pale amb apo a mhusika wa taa rifa ametoa idhini kwa usafirishaji unaopendekezwa b usafirishaji ni muhimu kwa uteke lezaji wa mkataba kati ya mhusika wa taa rifa na mkusanyaji au utekeleza ji wa hatua za awali mkataba zilizochukuliwa kwa kujibu ombi la mhusika wa taa rifa c usafirishaji ni muhimu kwa ajili ya kuingia au kutekeleza mkataba ulioingiwa au utakaoingiwa kati ya mkusanyaji na tu mwingine kwa maslahi ya mhusika wa taa rifa d usafirishaji ni muhimu au unahitajika kisheria kwa aslahi ya umma au kwa ajili ufunguaji uendeshaji au ute tezi wa madai ya kisheria e usafirishaji ni muhimu kwa ajili ya kulinda maslahi halali ya mhusika wa taa rifa na f usafirishaji unafanywa kwa ujibu wa sheria unalenga kutoa taa rifa kwa mma na natoa fursa ya mashauriano wa umma wa ujumla au kwa mtu yeyote mwenye aslahi halali kuwasilisha maoni yake kwa kuzingatia mashar ti yaliyowek wa katika sheria
 bila kuathiri masharti ya sheria hi i tum inaweza ku idhinisha safirisha ji wa taa rifa binafsi kwenda nchi ya mpokeaji au nchi nyingine yoyote ambayo haijaweka ulinzi wa kutosha wa taarifa binafsi katika na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi sheria zake ikiwa mkusanyaji ataihakikishia tume kwamba una ulin zi wa kutosha wa taarifa binafsi uhuru na haki za msingi za mhusika wa taarifa na utekeleza ji wa haki za mhusika wa ta arifa na kwamba ulin zi huo unaweza kutekelezwa kupitia hatua zinazojitosheleza kisheria kiu salama na masharti husika ya mkataba
sehemu sita haki za wahusika wa taarifa haki ya kupata taarifa binaf si 
 kwa kuzingatia masharti ya sheria hii mhusika wa taa rifa ana haki ya a kufahamishwa na mk usanyaji yeyote endapo taarifa binafsi zina chakatwa na mkusanyaji huyo au mkusanyaji mwingine kwa niaba mkusanyaji huyo b kupewa na mkusanyaji aelezo ya i taarifa binafsi zinazomhusu ii madhumuni ya uchakataji na iii wapokeaji au makundi ya wapokeaj waliopewa au wanaoweza kupewa taarifa hizo c pale ambapo uchakataji wa taa rifa binafsi kwa njia ya kiotom atiki kwa madh umuni ya kutath mini masual yanayomh usu um etumika au unaweza kutumika kama msingi pekee wa maamuzi yenye athari kubwa kwake kufahamishwa na mkusanyaji kuhusu sababu zilizotu mika kufikia uamuzi huo
 bila ujali masharti ya kifungu kidogo cha mkusanyaji hatalazimika kutoa taarifa kwa mhusika wa taarifa endapo taarifa hizo a siyo sahihi b zinahu sika katika uchunguzi kwa mujibu wa sheria au c zimezuiliwa kwa am ri ya mahakama
haki ya kuzuia uchakataji unaoweza kumuathiri mhusika taarifa 
 wa kuzingatia kifungu kidogo cha mhusika wa taarifa ana haki ya kumtaka mkusanyaji kupit ia utar atibu utakaoainishwa atika kanun i kusitisha au kutoanza uchakataji wa taarifa binafsi yoyote na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi inayomhusu ikiwa uchakata ji huo unaweza kusababisha madhara makubwa kwake au kwa mtu mwingine
 kifungu kidogo cha hakitatumika katika mazingira yaliyoondo lewa katika mawanda ya masharti ya sheri hii
haki ya kuzuia uchakataji wa taarifa binafsi kutumika kwa madhum uni ya utangazaji wa biashara 
 mhusika wa ta arifa kwa kuzingatia utaratibu utakao ainishwa kwen ye kanuni anaweza kumtaka mkusanyaji kuacha uchakata taari fa zake binafsi kwa madhumuni ya atangazo ya biash ara
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha mhusika wa taa rifa anaweza kuingia mk ataba na mkusanyaji kwa adhumuni ya kutum ia au kuchakat taarifa zake binafsi kwa ajili ya kunufaika kifedha
 katika kifungu hiki matangazo ya bias hara yanaju muisha wasilisho kwa namna yoyote ya tangazo la kibiashara linaloelekezwa kwa mtu fulani
haki ku husiana na uamu zi unaofany wa kiotomatiki 
 mhusika wa taarifa anawez a kupitia utaratibu utakao ainishwa kwenye kanuni kumtaka mkusanyaji kuhakikisha kwamba uamuzi wowote unaofanywa na mkusanyaji au kwa niaba ya mkusanyaji ambao una athari kubwa kwa mhusika wa taa rifa hautegemei uchakataji kwa njia ya kioto matiki pekee
 bila uathiri mashar ti ya kifungu kidogo cha ale ambapo uamuzi wenye athari kubwa kwa mhusika wa taarifa un ategem ea uchakata ji wa iotomatiki pekee a mkusanyaji atalazimika apema iw ezekanavyo kumtaarifu mhusika wa taarifa kw amba uamuzi ulichukuliwa kwa kutegemea uchakataji wa kioto matiki na b mhusika wa taarifa anaweza umtaka mkusanyaji kushughulikia upya uamuzi
 kifungu hiki hakita tumika ikiwa uamuzi uliofanywa a ni muh imu kwa ajili ya kuingia au kutekeleza mikataba kati ya mhusika wa taa rifa na mkusanyaji b umeruhusiwa na sheria yoyote na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi c ni kutokana na ridhaa iliyotolewa na mhusika wa taarifa
haki ya fidia 
 mhusika wa taarifa atakayepata madhara kwa sababu za ukiukwaji wa mashar ti ya sheria hii uliofanyw na mkusanyaji au mchakataji ataku wa na haki ya kulipwa fidia kutoka kwa mkusanyaji au mchakata ji kutokana na madhara hayo
 mhusika wa ta arifa ambaye haki zake zimevunjwa kwa sababu ya ukiukwa ji wa masharti yoyote ya sheria hii atakuwa na haki ya ulipwa fidia kutoka kwa mkusanyaji au mchakataji ikiwa a lalamikaji ndiye mhusika wa taarifa aliyeathiriwa au mwakilishi wa mhusika wa taarifa ikiwa mhusika ni toto au mtu asiye na akili timamu b haki za mhusika wa ta arifa zimevunjwa kwa sababu ya ukiukwaji uo na c athari hizo zinahusiana na uchakataji wa taarifa binafsi kin yume na masharti ya she ria hii
 enda po ume itajiridhisha na maombi ya mhusika wa taa rifa a kwamba amepata madhara kwa sababu ukiukwaji wa mashar ti ya sheria hii uliofanyw na mkusanyaji au mchakata ji kuhusiana na taarifa binafsi yoyote katika azingira yanayompatia haki ya kulipwa fidia chini ya kifungu hiki na b kw amba una hata ri kubwa ya ukiukwaji zaidi kuhusiana na taarifa binafsi husika atika mazingira hayo tume inaweza kuamuru kurekebishw a kuzuiwa kufutw au kuharibiwa kwa taa rifa hizo
 tume pale ambapo imetoa am ri chini ya kifungu kidogo cha na endapo itaona kuwa ni busara inaweza kumu amuru mkusanyaji au mchakataji kuwajulisha wahusika wengine ambao wamepatiwa taarifa binafsi kuh usu marekebisho zuio ufutaji au haribifu wa taarifa hizo
 katika kuamua endapo ni sahihi kuh itaji na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi taarifa chini ya kifungu kidogo cha tume itazingatia idadi ya wa tu ambao watapaswa kuarifiwa
kurekeb isha kuzuia kufuta na kuharibu taarifa binaf si 
 pale ambapo tume it aridhika kwa maombi ya mhusika wa taarifa kuwa taarifa binafsi zinazomhusu mhusika huyo siyo sahihi tume inaweza kumu amuru mkusanyaji au mchakataji kurekebisha kuzuia kufuta au kuharibu taarifa hizo
 kifung kidogo cha kitatumika hata kam taarifa binafsi ni ku mbuk umbu sahihi zilizopokelewa na mkusanyaji au mchakata ji kutoka wa mhusika wa taarifa au mtu mwingine
 pale ambapo taarifa binafsi siyo sahihi tum inaweza kumuelekeza mkusanyaji au mchakataji kurekebisha taarifa hizo kwa kadri itakavyoona inaf aa
 pa le ambapo taarifa binafsi zinazolalam ikiwa zimerekebishw a zimezuiwa zimehuishwa zimefutwa au zimehar ibiwa chini ya kifungu hiki mkusanyaji au mchakataji atatakiwa kuwataarifu wahusika wengine ambao walip atiwa taarifa binafsi husika kuhusu kurekebish wa kuzuiwa kuhuishwa kufutwa au kuharibiwa kwa taarifa hizo
sehemu saba uchunguzi wa malala miko malalamiko dhidi ukiukwaji wa misingi ya ulinzi wa taarifa binaf si 
 mtu yeyote atakayebaini kuwa mkusanyaji mchakataji amekiuka isingi ya ulinzi wa taari fa binafsi anaweza kuw asilisha malalamiko kwa tum e
 pa le ambapo tume im ejiridhisha kuwa una sababu za msingi za kuchunguza suala chini ya sheria hii tume inaweza kuanzisha uchunguzi wa alalamiko kuhusiana na suala hilo
 malalamiko yatakayowasilishwa katika kifungu hiki atachunguzwa na kum alizika ndani ya siku tisin tangu tarehe ya kupokelewa
 tume inaweza kwa kuzingatia azingira ya malalamiko kuongeza muda ulio ainishwa chini ya kifungu kidogo cha kwa kipindi kisichozidi siku tisini
notisi ya 
kabla ya kuanza uchunguzi wa malalamiko chini na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi uchunguzi ya sheria hi i tum e katika namna itakayoainishwa katika kanuni inapaswa umpa noti si ya uchunguzi mkusanyaji au mchakataji anayehusika na alalamiko na nia ya kufanya uchunguzi katika suala hilo
usiri wa uchunguzi 
 uchunguzi wa malalamiko chini ya sheria ii utafanyika kwa sir i
 mkurugenzi mkuu au tu yeyote anayefanya kazi kwa niaba yake ya kupokea taarifa binafsi zinazohusu uchunguzi wowote chini ya sheria hii au sheria nyingine yoyote atapaswa kukidhi atakwa yoyote ya kiusa lama kwa kuchukua kiapo cha usiri kinachopaswa kuchukuliwa na watu ambao wanatek eleza majukumu kama hayo
mamlaka ya tume wakati wa uchunguzi 
 wakat wa uchunguza alalamiko tum itakuwa na mamlaka a a kuit na kumtaka mtu kuhudhuria mbele ya tum e b kupokea na kukubali ushahidi na taarifa nyingine kwa kiapo au kwa hati ya kiapo au vinginevyo c kuingi katika jengo lo lote linalomilikiwa na mkusanyaji au mchakataji yeyo te kwa ajili ya kujiridhisha endapo jengo ilo linak idhi mahitaji ya usalam a d kumhoji mtu yeyote au kuondoka na kifaa chochot chenye taar ifa binafsi atika jengo lolote alimoingia kwa mujibu wa aya c na e kuchunguza au kupata nakal za au dondoo kutoka kwenye vitabu nyaraka au kumbuk umbu nyingine zilizopatikana katika jengo alimoingia kwa mujibu wa aya c zeny suala lolote linalohusika na uchunguzi
 wakati wa uchunguzi wa alalamiko chini ya kifungu hiki lalamikaji na mk usanyaji au mchakataji anayela lamikiwa anaw eza kupewa nafasi ya kufanya mawasilisho kwa ume
 na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi bila kujali sher ia nyingine yoyote tum inaweza uchunguza taarifa binafsi iliyorekodiwa katik namna oyote inayohifadhiwa na mk usanyaji au mchakat aji na katika kufanya hivyo tume hait azuiliwa kupata taarifa yoyote
 nyaraka au andiko lolote litakalotolewa chini ya kifungu hiki na mkusanyaji au mchakataji au mtu mwingine yeyote litare jeshwa na tum ndani ya siku kumi za ka zi baada ya maombi kuwasilishwa kwa tum na mkusanyaji au chakata ji au mtu huyo lakini hakun chochote atika kifungu kidogo hiki kitakachoi zuia tume kuhita ji nyaraka au andiko hilo kuwasilishwa tena kwa mujibu wa kifungu hiki
kuizuia tume 
mtu ambaye kuhusiana na utekelezaji wa mamlaka iliyo tolewa chini ya sheria hii a ataizuia au kuikwamisha tume katika utekelezaji wa mamlaka yake b atashindwa kutoa msaada au taarifa zilizoombwa na tum e c atakataa kuiruhusu tume inapot ekeleza majukumu yake kuingia katika ajengo yoyote au kuondoka na nyaraka au kifaa chochote chenye taari fa binafsi au d ataipa tume taarifa yoy ote ambayo ni ya uon go au ya kupotosha anatenda osa na endapo ata tiwa hatiani atawajibika kulip faini isiyopungua shilingi laki mo ja na isiyozidi shiling milioni tano au kifungo kisi chozidi miaka miwili au vyote kwa pamo ja
kutumi msaada mtu au mamlaka nyingine 
 kwa madhumuni ya kukusanya taarifa au kwa uchunguzi wo wote chini ya sheria hii tu me inaweza kushirikiana au kum tumia mtu au mamlaka nyingin yoyote kama itakavyoona inafaa kwa ajili ya kuisaidia ume katika utekelezaji wa majukumu yake
 mtu au mamlaka nyingine itakayoshirikishwa au kutumiwa na tume kwa mujibu wa kifungu kidogo cha itakuwa na mamlaka sawa na mamlaka iliyo nayo tume kat ika kuteke leza mamlaka ya uchunguzi kwa mujibu wa sheria hii
 na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi notisi ya utekelezaji notisi ya adhabu 
 pale ambapo tum imeridhika kuwa mtu ameshindwa kuzingatia kifungu chochote cha sheria hii tume inaweza kutoa noti si ya utekeleza ji kwa mtu huyo ikimtaka kuchukua hatua za kurekebisha apungufu ndani ya kipin di kitakachoainish wa katika notisi
 notisi ya utekelezaji itakayotolewa chini ya kifungu kidogo cha a itaa inisha kifungu cha sheria hii ambacho kimekiukwa b itaa inisha hatua zinazopaswa kuchukuliwa il kukabiliana au kuondoa tatizo husik a c it abainisha kipindi ambacho hatua husik zitapaswa kutekelezwa ambacho hakitapungua siku ishirini na moja na d itae leza haki ya kukata rufaa
 pale ambapo tume itaji ridhisha kuwa mtu ameshindwa au anashindwa kuzingatia notisi utekelezaji il iyotolewa chini ya kifungu cha tume inaweza utoa notisi ya adhabu inayomtaka mtu kulipa kwa tume faini ya kiasi kit akachoainishwa kwenye notisi
 katika kuamua iwapo inaweza kutoa notisi ya adhabu kwa tu na kuamua kiasi cha adhabu tume itapaswa adiri itakavyoona muh imu kuzinga tia a aina na uzito wa ukiukwaji na muda amb ao ukiukwaji huo umekuwa ukiend elea b endapo ukiukwaji mefanywa kwa nia ovu au uzembe c hatua yoyote iliyochukuliwa na mkusanyaji au mchakataji ili kupunguza madhara waliyoyap ata wahusika wa taarifa ziki wemo hatua za kiufundi na za kiutawala d ukiukwaji aliowahi kufanya mkusanyaji au mchakataji awali e kiwango cha ushirikiano alichoonesha kwa tume kwa lengo la kurekebish ukiukwaji na kupunguza atha ri hasi za kiukwaji zinazoweza kujitokeza f aina ya taarifa binafsi zilizoathiriwa ukiukwaji na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi g namna ambayo tume ilifaha mu kuhusu ukiukwaji ikiju muisha endapo mkusanyaji au mchakataji aliifahamisha tum e h kiwango ambacho mkusanyaji au mchakataji alizingatia notisi za utekelezaji na noti si za adhabu zilizowahi kutolewa awali i uzingatia ji wa kanuni za aadili au vigezo na mashar ti ya usajili j endapo adh abu itakuwa na ufanisi na k kigezo kingine chochote kinachoweza kutumika kuongeza au kupunguza adhabu ikiwa pamoja na faida za kifedha alizozip ata au hasar alizosababisha moja kwa moja au vinginevyo kutokana na ukiukwaji huo
faini za kiutawala 
kiwango cha ju cha adhabu kinachoweza kutolewa na ume katika notisi ya adhabu uhusiana na ukiukwaji wa mashar ti ya sheria hii ni shilingi milioni mia moja
marejeo ya uamuzi 
 tume baada ya kuombwa au kwa utashi wake yenyewe inaweza ufanya arejeo ya uamuzi na maelekezo yake iliyoyatoa kwa mujibu wa mashar ti ya sehemu hii
 baa da ya kufanya arejeo wa mujibu wa kifungu kidogo cha tume inaweza kutengua kubadilisha au kusitisha uamuzi au maelekezo yake iliyoyatoa awali
haki ya rufaa 
mtu ambaye hataridhik na hatua yo yote ya kiutawa la itakayochukuliwa na tum e ikiwa ni pamoja na maelekezo yaliyo tolewa katika notisi ya utekelezaji au adhabu iliyotolewa atika notisi ya adhabu anaweza kukata rufaa mahakama kuu
malipo ya fidia 
 kwa kuzingatia mashar ti ya kifungu cha tume inaweza pamoja na adhabu nyingine zilizotolew chini ya sheria ii kumuamuru mkusanyaji au mchakataji aliyesababisha madhara kwa mhusika wa taarifa kutokana na ukiukwaji wa masharti ya sheria hii ulipa fidia kwa mhusika wa taa rifa
 na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi kwa kuzingatia kifungu kidogo cha a mkusanyaji anayehusika katika uchakataji wa taarifa binafsi atawajibika kwa madhar yatakayo tokana na uch akataji huo na b mchakataji anayehusika na uchakataji wa taarifa binafsi atawajibika kwa madhar yatakayo tokana na uch akataji huo ik iwa i hajatekele za wajibu lioelekezwa mahsusi kwa wachakata ji chini ya sheri hii au ii am etenda kinyume na aelekezo halali ya mkusany aji
 mkusanyaji au mchakata ji hatawajibika kwa namna iliyoainishwa atika kifungu kidogo cha ikiwa mkusanyaji au chakataji huyo atathib itisha kuwa hakuhusika kwa namna yoyote katika tukio lililosababish madhar a
 katika sehemu hii madhara yanaju muisha upotevu wa fedha na madhara yasiyohusisha upotevu wa fedha
sehemu nane mash arti ya fedha vyanzo vya fedha za tume 
fedha za tume zitajumuisha a kiasi cha fedha ambacho kinaweza utengwa na bunge b fedha zitakazopatikana kutokana na hudu ma ushauri au alipo mengine c fedha zit akazotokana na michango zawadi au ruzuku d mikopo na e mapato mengine yatakayotokana na utenda ji wa shughuli za tume chini ya sheria hii
usimam izi wa fedha 
fedha za tume zitasimamiwa na bodi kwa mujibu wa sher ia za fedha na zitatumika kugharamia atumizi yanayohusiana na utekelezaji wa majuk umu ya tume chini ya sheria hii na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi makadirio ya mapato na matumi zi na udhibiti wa fedha 
 mkurugenzi mkuu atapaswa katika kipin di kisichopungua iezi mitatu kabla ya mwisho wa kil mwaka wa fedha kuandaa na kuwasilisha katika bodi il kuidhinisha bajeti inayoju muisha makadi rio ya apato na matumizi kwa ajili ya mwaka ujao wa fedha
 wa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha tume itawasilisha nakala ya baje ti kwa aziri kwa ajili ya kuidhinishwa
 aziri anaweza kuitaka ume kufanya marekebisho katika ajeti iki wa kwa maoni yake bajeti haiwakilishi makadirio sah ihi na ya kurid hisha ya mapato na matumizi
matumizi ya fedha 
matumizi hayatafanyika kutoka kwenye fedha za tume isipokuwa kama matumizi hayo ni sehemu ya matumizi yaliy oidhin ishwa na bodi chini ya kifungu cha kuhu siana na mwaka wa fedha ambao atumizi yaliidhin ishwa
makadirio ya nyongeza 
 bodi inaweza wakati wowote kabla ya mwisho wa mwaka wa fedha husika kuan daa na kuwasilisha kwa waziri kwa ajili ya kuidhinishwa makadirio yoyote nyongeza ya makadirio ya mwaka husika
 bila kuathiri ifungu kidogo cha mkurugenzi mkuu anaweza pale ambapo dharura imetokea katika utekelezaji wa majukumu ya tume kufanya matumizi ambayo hayajaidhinishwa na bodi ambapo mkurugenzi mkuu atalazimika ndani ya iezi mitatu inayofuata kuomba idhini ya bodi kwa atumizi hayo
akaunti na ukaguzi 
 tume itaweka vitabu vya hesabu na kutunza kumbuk umbu sahihi za shughuli zake kwa mujibu wa viwango vya uhasibu
 tume itapaswa ndani ya miezi sita baada ya mwisho wa kil mwaka wa fedha kuandaa rip oti ya utekelezaji wa majukumu yake katika waka huo wa fedha na akala moja ya rip oti hiyo pamoja na nakala hesabu zilizokaguliwa zitawasilishwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu serik ali
 na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi sura ya hesabu za tume zitakaguliwa na mdhibi ti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali au tu mwingine aliyesajiliwa kama mkaguzi chini ya sheria ya usaji li wa wakaguzi na wahasibu aliy eteuliwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa esabu za serikali kwa dh umuni hilo
taarifa za kila mwaka na mikataba utekelezaji 
 ndani ya mu da wa iezi miwili baada ya kupokea hesabu zilizokaguliwa na taarifa ya mkaguzi wa hesabu mkurugenzi mkuu atapaswa kuwasilisha kwa waziri taarifa ya mwaka husika ikijumuisha a nakal ya hesabu ilizokaguliwa pamoja na taarifa ya mkaguzi kwenye akaunti hizo b ta arifa ya utekelezaji wa malengo muh imu na taarifa nyingine yoyote inayohusiana na utekelezaji wa malengo hayo c taarifa ya uendesha ji wa tume katika mwaka wa fedha husika na d taarifa nyingine kam ambavyo aziri anawez kuhitaji
 aziri atawas ilisha bungeni nakala ya taarifa ya mwaka ya tume ndani ya iezi miwili au katika mkutano wa bunge unaofuata
sehemu tisa mash arti mengineyo mazingira yanayoondolew katik mawanda sheria hii 
 hakuna chochote atika kifungu hik kitakachomuondolea mkusanyaji au mchakataji wajibu wa kuzingatia isingi ya sheria atika uk usanyaji uchakataji wa taarifa binafsi uchukuaji wa hatua muhimu katika kuhakikisha ulinzi na usalama wa taarifa binafsi lizonazo
 bi la kuathiri kifungu kidogo cha uchakataji wa taarifa binafsi unaweza kuondolewa katika mawanda ya mashar ti ya sheri hii ikiwa uchakataji huo a unafanywa na mhusika wa taarifa atika shughuli za ke binafsi b unafanywa kwa ujibu wa mashar ti ya sheria yoyote au am ri ya ahakam a c unafanyika kwa madh umuni ya ulin zi na usalama wa taifa na ma slahi ya umm a na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi d unafanyika kwa madh umuni ya kuzuia au kubaini uh alifu e unafanyika kwa lengo la kubaini au kuzuia ukwepaji wa kodi f unafanyika katika ukaguzi wa ub adhirifu wa fedha za umma au g ni kwa madhumuni ya upekuzi kwa ajili ya uteuz katika nafasi ya tumishi wa umm a
 aziri anaweza kuanisha mazingira mengine ambayo anaweza kuondolewa katika mawanda ya mashar ti ya sheria hii na mashar ti mengine kuhusu utekelezaji wa kifungu hiki
amri ya uhifadhi 
 tume inaweza kuomba am ri ya mahakama kwa ajili ya hifadhi wa haraka wa taarifa binafsi yoyote ikijumuisha taarifa binafsi zinazopita kati ka mfumo endapo ku na sababu za msingi kuwa taa rifa hizo zina hatari ya upotea au kubadilishwa
 endapo mahakama itajiridhisha chini ya kifungu kidogo cha kuwa amri inaweza kutolewa chini ya kifungu kidogo hiki itatoa am ri ya uhifadhi inayoainisha kipindi isichozidi siku tisini ambapo am ri hiyo itatekelezw a
 mahakama inaweza kwa maombi ya tume kuongeza muda ulio ainishwa katika kifungu kidogo cha kwa mu da ambao mahakama itaona inafaa
makosa ufichuaji wa taarifa binafsi kinyume cha sheria 
 mkusanyaji ambaye bila sababu za msingi atafichua taarifa binafsi kwa njia oyote ambayo haiendan na madhumuni ambayo taarifa hiyo imekusanywa anatenda kosa
 mcha kataji ambae bila ababu ya msingi atafichua taarifa binafsi iliyochakatwa na mchakataji bil idhini ya awali ya mkusanyaji an atenda kosa
 kwa kuzingatia kifungu kidogo cha mtu ambaye a atapata taarifa binafsi au atap ata taarifa yoyote inayoju muisha taarifa binafsi bila idhi ni ya mkusanyaji au mchakataji ambaye anahifadhi taarifa hiyo au na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi b atafichua taarifa binafsi kwa mtu mwingine anatenda ko sa
 mtu atakayeuza taarifa binafsi ambayo imepatikana kwa ukiukwaji wa kifungu kidogo cha anatenda kosa
 wa madhumuni ya kifungu kidogo cha tangazo lin aloonesha kwamba taarifa binafsi inauzwa inaweza ku uzwa itachukuli wa kuwa ni ofa ya kuuza taarifa binafsi
 mtu atakayebainik kutenda kosa chini ya kifungu hiki atakapoti wa hatiani atawajib ika a iki wa ni tu binafsi kuli pa faini isiyopungua shilingi laki moja na isiyozidi shil ingi milioni ishirini au kifungo kwa kipindi kisi chozidi miaka umi au vyote kwa pamoja na b ikiwa ni kampuni au shirika kulipa faini isiyopungua shil ingi milioni moja na isiyozidi shilingi bilioni tano
mako sa ya uharibifu ufutaji ufichaji au ubadilish aji wa taarifa binaf si kinyum cha sheria 
mtu ambaye ataharibu atafuta atapotosha ataficha au kubadilisha taa rifa binafsi kinyume cha sheria anatenda ko sa na atakapotiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyopungua shilingi laki mo ja na isiyozidi shiling milioni ku mi au kifungo kisi chozidi miaka mitano au vyote kwa pamoja
makosa yanayotendwa na kam puni au shirika 
pale ambapo kosa chini ya sheria hii lim etendwa na kampuni au shirika kampuni au shirika ilo na ila afisa wa shirika ambaye kwa kujua na kwa makusudi anaidhinisha au kuruhusu ukiukaji ata wajibika kwa kosa hilo
adhabu jumla 
 tu yeyote atakayekiuka mashar ti ya she ria hii an atenda kosa na pale ambapo hakuna adhab mahususi iliyoainishwa atakapotiwa hatiani tawajibika kulipa faini isiyopung ua shil ingi laki moja na isiyozidi shilingi milioni tano au kifungo kisichozidi miaka mitano au vyote kwa pamoja
 baada ya tu kuti wa hatiani kwa kosa lo lote chini ya sheria ii mahakama inaweza ku amuru na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi kukamatwa kwa vifaa vyake vyenye taarifa binafsi vilivyohusi ka katika kutenda kosa
kanuni 
 waziri anaweza kutengeneza kanuni kwa aji li ya utek elezaji wa masharti ya sheria hii
 bila kujali ujum la wa kifungu kidogo cha kanuni zitak azotengenezwa chini ya kifungu hiki zinaweza kuainisha a mazingira ambayo yataondo lewa katik mawanda ya mashar ti ya sheri hii b taratibu za usajili chini ya sheria hii c majukumu ya afisa ulinzi wa taarifa kuhusiana na ulinzi wa taarifa binafsi d majukumu ya mwakilishi wa mkusanyaji wakati wa kufanya kazi za ukusanyaji uchakata ji kwa niaba ya mkusanyaji e taratibu za utekelezaji wa haki chini ya sheri hii f taratibu za uwasilishaji wa malalamiko chini ya sheria hii g mashar ti ya uchakataji wa taarifa binafsi nyeti h viwango sahihi vinavyohusiana na usalam wa taarifa vinavyopaswa kuzingati wa na wakusanyaj i i ada mbalimbali kuhu siana na shughuli za utekelezaji wa masharti ya sheria hii j taratibu za uhifadhi na uteketeza ji wa taarifa binafsi zinazohifadhiwa na wakusanyaji k aina ya uchakataji na azingira ambayo usafirishaji wa taa rifa binafsi kwenda nje nchi hau taruhusiwa l jambo lolote ambalo muh imu au linafaa kwa ajili ya utekelezaji mzuri wa masharti ya sheri hii
kanuni za maadili ya ulinzi wa taarifa binaf si 
 ki la mkusanyaji atapaswa kutengeneza kanuni za aadili au sera kwa ajili ya ulinzi wa taa rifa binafsi zitakazobainisha aadili na miiko inayopaswa kuzinga tiwa wakati wa ukusanyaji au uchakataji wa taarifa na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi binafsi
 kanuni au sera chini ya kifungu kidogo cha zitawa silishwa kwa tume kwa ajili ya mapitio na kuidhinishw a
 wakati wa mapitio wa kanuni au sera za maadili tume it ajiridhisha pamoja na mam bo mengine endapo rasimu za kanuni au sera za aadili zilizowasilishwa zimezingati masharti ya sheria hii na ya sekta husika na pale itakapoona nafaa inaweza kutafuta maoni ya wahusika wa taarifa au wawakilishi wao na kushauriana na mkusanyaji husika kwa madh umuni ya kufanya arekebisho muhimu kabla ya kuzi idhinisha
 na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi jedwali limetengenezwa chini ya kifungu cha taratibu za bodi muda wa wajumbe kushik nafasi 
 muda wa wajumbe wa bodi kushika afasi utakuwa kama ifuatavyo a mwenyekiti na makamu mw enyekiti miaka minne na b wajumbe wengine miaka itatu
 kila mjumbe anaweza ku teuliwa tena kwa muhula mmoja zaidi na baada ya muhula huo uisha hatastahili kuteuliwa tena
 mjumbe yeyo te anawez kujiuzulu wakat wowote kwa kutoa noti si ya maandishi wa mamlaka ya uteuzi na atak oma kuwa mjumbe kuanzia ta rehe iliyoainishwa katika notisi au ikiwa haku na tarehe iliyoainishwa kuanzia tarehe ya kupokele wa kwa notisi na mamlaka uteuzi
ukomo wa wajumbe 
mjumbe wa bodi anaweza wakati wowote ukoma kuwa mjumbe kutokana na sababu zifuatazo a kupoteza uwezo wa kutek eleza majuku mu yake kutokana na ugonjwa wa mwili au akili b tab ia mbaya au utovu wa nidhamu kwa namn amb ayo italeta au kuwa na uwez ekano wa kuleta sifa mb aya kwa bodi c kutohudhuria vikao vitatu fululi zo vya bodi bila utoa taarifa au d kujiuzulu na e kifo
kutokuhudhuria vikao vya bodi 
 endapo mjumbe yeyote hatahudhur ia vikao vitatu mfu lulizo vya bodi bila taarifa bodi inaweza kuishauri mamlaka ya uteuzi kuhusu suala hilo na mamlaka ya uteuzi inaweza kutengua teuzi wa mjumbe huyo na uteua mjumbe mwingine badala yak e
 iwapo mjumbe yeyote kwa sababu ya ugonjwa udhai fu au kutokuwepo katika jamhuri ya muungano hawezi kuhudh uria kika chocho te cha bodi waziri anaweza kuteua mj umbe wa muda adala yake na mjumbe uyo wa muda atakom kushik wadhif huo baada mjumbe husika kurejea katika afasi yake
shughuli za bodi kutobatilishw kwa sababu kasoro 
shughuli za bodi hazit akuwa batili kwa sababu kasoro yoyo te katika uteu zi wa mjumbe yeyo te au kwa kigezo kuwa mjumbe yeyote wakati wa uteu zi hakuwa na sifa au hakust ahili kuteuliw a
vikao vya bodi 
 bodi itakutana kil robo mwaka kwa ny akati na ahali itakapoona ina faa kwa ajili ya shughuli zak e
 mwenyekiti au pale ambapo ayupo makam mwenyekiti anaweza kuitisha kik ao maalum au kikao cha dharura cha bodi
 kikao cha kawaida cha bodi kitaitishwa na mwenyeki ti na taarifa inayo bainisha ahali arehe na muda wa kika itatolewa kwa na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi wajumbe si chini ya siku kumi abla ya tarehe ya ikao na endapo mwenyekiti hawezi uitisha ikao kwa sababu ya ugonjwa au sababu nyingine yoy ote au hayupo katika jamhuri ya muungano makamu mwenyekiti naweza uitisha kikao hi cho
 bodi in aweza kuendelea na shughuli zake bila ujali kuwa nafasi yoyo te ya ujumbe iko wazi
mgongano wa maslahi 
 pale ambapo mjumbe wa bodi wakati wowote ana mgongano wa maslahi kuh usiana na a suala lolote lil ilo mbele ya bodi kwa ajili ya ku jadiliwa au kuamuliwa b jambo lolote ambalo bodi inaweza kutarajia kuwa linawe za kufika mbele yake kwa ajili kujadiliwa au uamuliwa mjumbe atafichua mara moja mgongano wa maslahi kwa wajumbe wengine wa bodi na uacha kushiriki atika au kuendel ea kuwa sehemu ya ujadili au kuamua jambo hilo
 iwapo bodi itaf ahamu kw amba mjumbe ana mgongano wa maslahi kuhusiana na jambo lolote lililo mbele ya bodi itamu elekeza mjumbe huy kutoshiriki au kutoend elea kushiriki katik kujadili au kuamua suala hilo
 mjumbe wa bodi atachuku liwa kuwa amekiuka masharti aya ndogo ya ikiwa a atashindwa bil sababu msingi kuweka wazi masla hi yake kama anavyo takiwa au b kwa kujua atatoa tamko la uon go au la kupotosha ambal lina athari katika uamuzi mtu huyo atak uwa anatenda kosa na atapaswa kujiuzulu katika wadhifa wake
mwaliko wa mtaalamu 
bodi inaweza kumwalika mtu yeyote amba ye si mjumbe kushiriki katika mijadala ya bodi na utoa taalam kama bodi itakavyohitaji la kini mtu huyo hataku wa na haki ya kupiga ku ra
akidi 
aki di katika kik ao choch ote cha bodi itak uwa zaidi ya nusu ya wajumbe wa bodi
muhtasari wa vikao 
muhtasari wa kila kikao cha bodi utahifadhiwa na kuthibitishwa na bodi katika ikao kitakachofuat a
uamuzi wa bodi 
uamuzi wa bodi katika suala lolote utakuwa kwa wingi wa kura za wajumbe waliopo na pale ambapo ku ra hizo zital ingana mwen yekiti atakuwa na kura ya turufu
bodi kuendesha taratibu zake 
kwa ku zingatia masharti ya sheria hii bodi itakuwa na mamlaka ya kusimamia aratibu zake uhusiana na vikao na ufanya ji wa shughuli zake
 na sheria ya ulinzi wa taarifa binafsi malipo ya wajumbe 
waju mbe wa bodi watalipwa ada na posho kama itakavyoamuliwa na mamlaka husika
imepitishwa na bunge leo tarehe novemba 
nenelwa j
mwihambi katibu wa bunge jamhuri ya muungano wa tanzania bunge la tanzania taarifa ya kamati ya kudumu ya bunge ya sheria ndogo kuhusu uchambuzi wa sheria ndogo zilizowasilishwa mezani na serikali katika mkutano wa kumi na kumi na moja wa bunge
ofisi ya bunge s
 dodoma september 
yaliyomo 
 utangulizi 
 maelezo ya awali 
 madaraka ya kutunga sheria 
 udhibiti wa kibunge wa sheria ndogo 
 namna ambavyo kamati inatekeleza majukumu yake 
 uchambuzi wa sheria ndogo zilizowasilishwa katika mkutano wa kumi wa bunge 
 uchambuzi wa sheria ndogo zilizowasilishwa katika mkutano wa kumi na moja wa bunge 
 mapendekezo ya jumla 
 hoja 
 hitimisho 
 utangulizi 
 maelezo ya awali mheshimiwa spika kwa niaba ya wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya sheria ndogo nakushukuru kwa kutoa idhini kwa kamati yangu iweze kuwasilisha taarifa ya kamati ya kudumu ya bunge ya sheria ndogo kuhusu uchambuzi wa sheria ndogo zilizowasilishwa mezani na serikali katika mkutano wa kumi na kumi na moja wa bunge
 mheshimiwa spika natumaini kuwa taarifa hii itawezesha waheshimiwa wabunge kutoa ushauri zaidi kuhusu sheria ndogo zilizochambuliwa na kamati pamoja na sheria ndogo nyingine ambazo zinatumika
pia kamati inaamini kuwa serikali itayafanyia kazi mapendekezo yaliyomo katika taarifa hii na maoni yatakayotolewa wabunge ili kuondoa dosari zilizobainika kutokana na uchambuzi wa kamati
 madaraka ya kutunga sheria 
 mheshimiwa spika ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania imelipa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mamlaka yote ya kutunga sheria juu ya mambo yote ya muungano na yasiyo ya muungano yahusuyo tanzania bara
aidha ibara ya ya katiba imeweka utaratibu ambao unapaswa kuzingatiwa na bunge katika kutekeleza madarak yake ya kutunga sheria
 mheshimiwa spika pamoja na mamlaka lililonayo bunge la kutunga sheria kwa hali halisi bunge halina muda wa kutosha wa kutunga sheria kuhusu masuala yote ambayo utekelezaji wake unahitaji uwepo wa sheria
kutokana na hali hi yo ndiyo maana ibara ya ya katiba inalipa bunge uwezo wa kukasimu madaraka yake ya kutunga sheria kwa mtu yeyote au idara yoyote ya serikali
sheria zinazotungwa kwa utaratibu huo zinaitwa sheria ndogo subsidiary legislation delegated legislation ambazo hujumuisha kanuni mbalimbali rules and regulations pamoja na sheria ndogo za halmashauri by laws kama zinavyotafsiriwa chini ya kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria sura 
 udhibiti wa kibunge wa sheria ndogo 
 mheshimiwa spika udhibiti wa kibunge wa sheria ndogo parliamentary control over subsidiary legislation ni utaratibu wa kawaida katika mabunge ya nchi za jumuiya ya madola
utaratibu huu unalenga kul iwezesha bunge kujiridhisha kikamilifu kuhusu utekelezaji wa madaraka ya kutunga sheria lililoyakasimu kwa mamlaka nyingine
katika jukumu lake la udhibiti bunge huzingatia masharti ya sheria mama iliyoruhusu utungwaji wa sheria ndogo husika na misingi mingine iliyowekwa na sheria zilizotungwa bunge
 mheshimiwa spika utaratibu huu umezungumziwa na waandishi wengi wakiwemo jain and jain katika kitabu chao kiitwacho the principles of administrative law ukurasa wa wanapo sema naomba kunuku
since it is the legislature which grants legislative power to the administration it is primarily its responsibility to ensure the proper exercise of delegated legislative power to supervise and control the actual exercise of this power and ensure against the danger of its objectionable abusive and unwarranted use by the administration
mwisho wa kunukuu kwa tafsiri isiyo rasmi tunaweza kusema kwa kuwa bunge limetoa madaraka ya utungaji sheria kwa vyombo vingine wajibu wake mkubwa ni kuhakikisha kunak uwepo matumizi sahihi ya madaraka yaliyo kasimiwa ya kutunga sheria kusimamia na kudhibiti matumizi ya mamlaka hayo ili kuondoa uwezekano vyombo hivyo kutumia vibaya madaraka yaliyokasimiwa
mheshimiwa spika kwa maele zo hayo utaratibu wa kuchambua sheria dogo na kutoa taarifa bungeni kunaliwezesha bunge kujiridhisha na namna madaraka yake yaliyo kasimiwa kwa taasisi za serikali yanavyotumika
 mheshimiwa spika suala la udhibiti wa sheria ndogo pia limewekwa katika sheria ya tafsiri ya sheria sura ya the interpretation of laws act cap r
 ambayo imeweka masharti maalum yana yolipa bunge la tanzania mamlaka ya udhibiti wa sheria ndogo zinazotungwa na serikali pamoja na vyombo vyake
hata hivyo dhibiti huo si yo wa moja kwa moja kwa sababu bunge halina mamlaka ya kuingilia mchakato wa kutungwa kwa heria ndogo yoyote mpaka sheria ndogo inapota ngazwa katika gazeti la serikali na kuwasilishwa bungeni
 mheshimiwa spika kutokana na umuhimu wa kufany udhibiti wa utungaji wa sheria ndogo kanuni ya ya kanuni za kudumu bunge toleo la januari ikisomwa kwa pamoja na yongeza ya nane ya kanuni hizo imeanzisha kamati ya kudumu ya bunge ya sheria ndogo kama ilivyo kwa mabunge mengine katika nchi za jumuiya ya madola
kamati hii imepe wa majukumu wa mujibu wa kifungu cha cha nyongeza ya nane ya kanuni za kudumu za bunge toleo la januari ambayo ni kuchambua sheria ndogo ili kujiridhisha iwapo zimekidhi matakwa na masharti ya katiba sheria mama na sheria nyingine za nchi
 namna ambavyo kamati inatekeleza majukumu yake 
 mheshimiwa spika wajibu wa msingi wa kamati kwa mujibu wa kanuni za kudumu za bun ge kama ambavyo imeelezwa awali ni kufanya uchambuzi wa sheria ndogo ili kujiridhisha iwapo zimekidhi matakwa na masharti ya katiba sheria mama na sheria nyingine za nchi
sheria ndogo hutungwa kwa lengo la kuwezesha utekelezaji wa sheria mama katika masuala mbalimbali
kwa mujibu wa ifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria sheria ndogo zinajumuisha a amri orders toleo la b matamko proclamations c kanuni za taasisi rules d kanuni mahakama rules of court e kanuni za wizara regulations f taarifa notices g sheria ndogo za halmashauri by laws h hati instruments 
 kufanya uchambuzi wa sheria ndogo zote zilizowasilishwa mezani katika mkutano wa bunge uliotangulia 
 mheshimiwa spika kifungu cha cha sheria tafsiri ya sheria kinaweka sharti kwamba sheria ndogo yoyote iliyotungwa na mamlaka nyingine nje ya bunge ni lazima iwasilishwe bungeni ndani ya siku sita ya vikao six sitting days vya mkutano wa bunge unaofuata baada ya sheria kutanga zwa katika gazeti la serikali
baada ya bunge kupokea sheria ndogo hiyo kamati hufanya uchambuzi wake na baadae kutoa maoni na ushauri kuhusu yaliyomo katika sheria ndogo husika
kifungu hicho kimeainisha hatua zinazoweza kuchukuliwa na bunge
hatua hizo ni i kutoa azimio la kuzuia kutumika kwa sheria ndogo husika disallowance resolution kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria kinaruhusu bunge kupitisha zimio la kuzuia kutumika kwa sheria ndogo endapo litajiridhisha na maoni ya kamati kwamba sheria ndogo haikidhi masharti na matakwa ya katiba sheria mama au sheria yingine ya nchi
aidha bunge linaweza kuchukua hatua hii endapo itajiridhisha kuwa sheria ndogo fulani haikuwasi lishwa bungeni ndani ya siku sita vikao six sitting days vya bunge baada ya kutangazwa katika gazeti la serikali kwa kuwa kutofanya hivyo ni kinyume na ifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria
ii kufanya marekebisho au kuibadili sheria ndogo yoyote kufuatia azimio la kuzuia kutumika kupitishwa na bunge amendment and substitution kifungu cha cha cha sheria ya tafsiri ya sheria kinaliruhusu bunge kupitisha azimio muda wowote ili kurekebisha au ku badili sheria ndogo yoyote iliyozuiwa kutumika kwa masharti yanayopatikana katika ifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria
 kufanya uchambuz wa sheria ndogo yoyote ambayo inatumika 
 mheshimiwa spika kwa madhumuni ya utekelezaji mpana wa kifungu cha cha nyongeza ya nane ya kanuni za kudumu za bunge kamati inaweza kufanya uchambuzi wa sheria ndogo yoyote kwa kuzingatia vipaumbele inavyojiwekea
 mheshimiwa spika kwa madhumu ni ya kuliwezesh bunge lako tukufu kufuatilia ipasavyo utekelezaji wa madaraka yake ya kutunga sheria yaliyokasi miwa kwa mamlaka mbalimbali naomba kubainisha mambo sita yanayozingatiw na kamati wakati wa uchambuzi wa sheria ndogo zilizowekwa mezani
mambo hayo ni a iwapo sheria ndogo husika inakiuka katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b iwapo sheria ndogo husika inavuka mipaka au kwenda kinyume na masharti ya sheria inayotoa mamlaka ya kutunga sheria ndogo au sheria nyingine yoyote c iwapo sheria ndogo husika imezingatia misingi bora ya uandishi wa sheria drafting principles d iwapo sheria ndogo husika inakiuka misingi ya haki za binadamu e iwapo sheria ndogo inaendana na uhalisia wa mambo ikiwemo urahisi wa utekelezaji wa ke hali ya uchumi wa walengwa na viwango vya adhabu na faini na f maudhui ya jumla ya sheria ndogo pamoja na makosa ya uandishi na uchapaji
 mheshimiwa spika baada ya kukamilisha uchambu zi wake kwa kuzingatia masuala yaliyotajwa kamati hubaini hoja mbalimbali zinazoleng kupata ufafanuzi katika maeneo ya sheria ndogo zenye dosari
hoja hizo huwasilishwa serikali ni kwa lengo la kupendekeza marekebisho au kufutwa kwa kifungu chochote ambacho kina dosari zilizobainishwa na kamati
kila wizara inayoguswa na hoja zin azoibuliwa na kamati huwajibika kufika mbele ya kamati na kutoa maelezo kuhusiana na sheria ndogo ambayo inaisimamia
 mheshimiwa spika baada ya maelezo hayo napenda nilijulishe bunge lako tukufu kuwa taarifa hii inahusisha uchambuzi wa sheria ndogo zilizowasilishwa atika mikutano miwili ya bunge yaani mkutano wa kumi na ule wa kumi na moja wa bunge
mifano na melezo ya dosari mbalimbali zilizojitokeza katika sheria ndogo hizo inaonyeshwa katika sehemu zinaz ofuata katika taarifa hii
 uchambuzi wa sheria ndogo zilizowasilishwa katika mkutano wa kumi wa bunge 
 mheshimiwa spika katika mkutano wa kumi wa bunge serikali iliwasilisha ezani sheria ndogo sabini 
sheria ndogo hizo ziligawa nyika katika mchanganuo ufuatao a kanuni za wizara regulations b matangazo notice s c amri orders d kanuni rules e hati instrument s f sheria ndogo za halmashauri by laws 
 mheshimiwa spika katika mchan ganuo wa sheria ndogo ulioainishwa kamati ilichambua na kubaini dosari mbalimbali katika kanuni tano za wizara
baada ya uchambuzi wa kanuni hizo kamati imetoa maoni na ushauri kwa lengo la kuboresha maudhui ya kanuni hizo kama inaonekana katika jedwali la uchambuzi lililoambatishwa
kwa minajili ya kulitaarifu bunge kuhusu uchambuzi uliofanyika baadhi ya dosari zilizobainika katika kanuni hizo ni kama ifuatavyo 
 sheria ndogo kwenda kinyume na sheria mama au sheria nyingine za nchi
 mheshimiwa spika kamati ilibaini kuwa baadhi ya kanuni zilizotungwa na wizara regulation s zinakwenda kinyume na masharti yaliyowekwa na sheria mama au na sheria nyingine za nchi
kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria ambacho kinabainisha kwamba sheria ndogo yoyote inapaswa kutokiuka masharti ya sheria ya bunge inayotoa mamlaka ya kutungwa kwake au sheria nyingine yoyote
 mheshimiwa spika sheria ndogo iliyobainika kuwa na dosari ya kwenda kinyume na sheria mama na sheria nyingine za nc hi ni the oil nd gas revenues management regulation s ambaz zimetungwa chini sheria ya the oil nd gas revenues management act sura ya 
uchambuzi umebaini kuwa kanuni ya b ya kanuni hizi inampa waziri wa fedha jukumu la kushiriki katika majadiliano ya mikataba ya kugawana mapato production sharing agreements katika sekta ndogo ya mafuta na gesi asilia nchini
 sura ya toleo la 
 mheshimiwa spika kamati inaona kuwa kanuni hii imemuongezea waziri wa fedha majukumu mapya ambayo hayatajwi ka tika kifungu cha cha sheria ya usimamizi wa mapato ya mafuta na gesi the oil and gas revenues management act sura ya 
kwa mujibu wa kifungu cha na vya sheria ya petroli ya mwaka majukumu yanayoainishwa na kanuni husika yanapaswa kutekelezwa na waziri wa nishati tpdc na pura kwa niaba ya serikali
majukumu haya hayaingiliani na yale ya waziri wa fedha chini ya sheria ya usimamizi wa mapato ya mafuta na gesi the oil and gas revenues management act
 mheshimiwa spika kwa kuwa kanuni ya b ya kanuni hizi ina enda kinyume na masharti ya liyowekwa katika kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria intepretation of laws act sura ya amb acho kinaelek eza kwamba sheria ndogo haipaswi kwenda kinyume na vifungu vya sheria mama vinavyo ianzisha au sheria yoyote ya nchi
hivyo kwa mantiki ya sheria ya tafsiri ya sheria kanuni hiyo ya kanuni ya b ni batili kwa kiwango inacho kinzana na sheria ya petroli ya mwaka na sheria ya usimamizi wa mapato ya mafuta na gesi sura 
 mheshimiwa spika kamati pia ilifanya uchambuzi wa sheria ndogo ya the mining local content regulations ambayo imetungwa chini sheria ya the mining act sura ya na kubaini kuwa ina vifungu vinav yokwenda kinyume na sheria mama
kamati ilibaini osari katika kanuni ya inayotoa tafsiri ya eno kampuni ya mzawa wazawa indigenous tanzanian company kuwa ni ile inayomilikiwa kwa asilim ia na mtanzania watanzania na ina asilimia ya watanzania katika nafasi za watendaji wa juu
 mheshimiwa spika tafsiri inayotolewa katika kanuni hii haipo katika katika sheria ya makampuni sura ambayo ndiyo sheria mama inayosimamia masuala yote ya makampuni nchini
utaratibu wa kuanzisha tafsiri mpya ya maneno ni vema ukaanzia katika sheria mama au sheria nyingine ya nchi ambayo ni mah ususi kwa jambo fulani hii itasaidia kuondoa uwezekano kuwa mchanganyiko wa tafsiri maneno mbalimbali
 sheria ndogo kuwa na makosa ya uandishi katika majedwali kutorejea kanuni sahihi kurejea kanuni ambazo hazipo kutorejea kabisa kanuni na maudhui ya jedwali tofautiana na vifungu 
 mheshimiwa spika makosa ya uandishi yamebainika katika sheria ndogo ya the mining local content regulations ambayo imetungwa chini sheria ya the mining act sura ya 
ama zilivyo sheria nyingine sheria hii pia ina ajedwali ambayo yanaweka ufafanuzi wa kanuni mbalimbali katika sheria ndogo hii
hata hivyo kamati imebaini dosari katika rejea za kanuni zinazoanzisha majedwali
kwa mfano jedwali la kwanza la kanuni hizi limereja kuanzishwa chini ya kanuni ya ambayo maudhui yake ni tofauti kabisa na yale yale yanayoa inishwa katika jedwali hili
uchambuzi wa kamati umebaini kwamba ejea sahihi iliyopaswa kuwekwa katika jedwali hili ni kanuni ya ambayo ndiyo yenye maudhui ya sahihi ya jedwali la kwanza la kanuni hizi
 mheshimiwa spika uchambuzi wa kamati pia ulibaini pia sheria ndogo ya the mining mineral beneficiation regulations ambaz zimetungwa chini sheria ya the mining act sura ya ina mapungufu ya katika uandishi wa jedwali
katika sheria ndogo hii kanuni ya inataja kuanzisha jedwali la tatu hata hivyo uchambuzi wa kamati umebaini kuwa jedwali hilo halipo katika kanuni hizi
 mheshimiwa spika ni vema uandishi wa majedwali katika sheria uzingat ie kurejea kanuni sahihi zinazoanzisha majedwali husika kwa kuwa majedwali hufafanua zaidi masharti ya utekelezaji wa kanuni husika katika sheria ndogo
hivyo kwa kutorejea vifungu sahihi sio tu inaondoa maana ya masharti ya kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria ambacho kinatambua majedwali kuwa ni sehemu ya sheria bali pia inaleta changamoto katika usomaji mzuri wa sheria husika
 mheshimiwa spika akati inachambua kanuni kuhusu local content katika sekta ya madini hususani the mining local content regulations gn
 kamati ilibaini kwamba tafsiri ya maneno indigenous tanzania company na indigenous tanzanian ank ie
a bank that has one hundred percent tanzanian or majority tanzanian shareholding iliyotumika katika kanuni hizo ina ukakasi
pamoja na nia njema ya wizara ya madini ya kuweka tafsiri hizo utekelezaji wake una changamoto na unaw eza ukawa na matokeo hasi kwa kampuni kama puma energy tanzania ambapo serikali inamiliki asilimia hamsini ya hisa zote na kwa benki ya nbc limited ambapo serikali inamiliki asilimia kumi na tano ya hisa zote
 sheria ndogo hiyo haitambui umiliki wa serikali wa hisa katika benki ya nbc na katika kampuni ya puma kuwa ni umiliki wa watanzania na hivyo kuzikosesha kampuni hizo fursa ya kushiriki kiuchumi katika sekta ya madini
halikadhalika benk na taasisi za fedha nyingi zilizosajiliwa hapa nchini ambazo hazimilikiwi na watanzania kwa asilimia mia moja au kwa hisa nyingi zitakosa fursa ya kushiriki kwenye sekta ya madini
kamati haiamini kwamba haya ndio yalikuwa madhumuni ya kutungwa kwa sheri ndogo hiyo
 uchambuzi wa sheria ndogo zilizowasilishwa katika mkutano wa kumi na moja wa bunge 
 mheshimiwa spika katika mkutano wa kumi na moja wa bunge mnamo tarehe aprili serikali iliwasi lisha mezani sheria ndogo mia moja ishirini na oja mbazo zimegawanyika katika makundi yafuatayo a kanuni za wizara regulations b matangazo notice s c amri orders d kanuni rules e sheria ndogo za halmashauri by laws marekebisho mbalimbali yaliyofanyika mara baada ya kuwasilishwa kwa sheria ndogo hizo kamati ya kudumu ya bunge ya sheria ndogo ilifanya uchambuzi na kubaini dosari mbalimbali katika sheria ndogo kwa lengo la kufanya marekebisho yanayolenga kuboresha sheria ndogo hizo kama inavyoonyeshwa katika jedwali la uchambuzi lililoambatishwa
 mheshimiwa spika hata hivyo uchambuzi wa kanuni ya baraza la sanaa la taifa hautaoneshwa katika taarifa baada ya kamati kubaini dosari nyingi katika kanuni hii hivyo mnamo tarehe septemba waziri wa habari utamaduni sanaa na michezo mhe
dkt
harrison mwakyembe mb alipokutana na kamati kujibu hoja za kiuchambuzi katika kanuni za baraza la sanaa la taifa gn na
 alikiri uwepo wa dosari hizo
hivyo aliomba muda wa kuzipitia upya ili kurekebisha dosari zilizobainika na kuwasilisha kwenye kamati wakati wa vikao vya mwezi oktoba 
 mheshimiwa spika kwa madhumuni ya kulitaarifu bunge kuhusu uchambuzi uliofanyika baadhi dosari zilizobainika katika kanuni hizo zin afafanuliwa kama ifuatavyo 
 sheria ndogo kwenda kinyume na masharti ya katiba kama ilivyorekebishwa 
 mheshimiwa spika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ndio sheria mama na kwa msingi huo sheria zote za nchi zinapaswa kutungwa pasipo kuwa na maudhui yanayokinzana nayo
uchambuzi wa kamati umebaini kuwa sheria ndogo ya the urban planning appeals regulations ambayo imetungwa chini the urban planning act sura ya ina maudhui yanayokiuka katiba ya nchi
dosari hiyo imeba inika katika kanuni ya ambayo inaweka sharti la lazima kwa ahakama mara baada ya kutoa uamuzi kuwasilisha nakala tatu za hukumu kwa mamlaka ya mipango miji zinazoainisha sababu za kufikia maamuzi yake
 mheshimiwa spika utaratibu uliowekwa na kanuni hii unaingilia mamlaka ya mahakama ambayo inajiendesha kwa mujibu wa ibara ya b ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na taratibu za kimahakama zilizoanzishwa kwa mujibu wa sheria za nchi
ikumbukwe kuwa chombo kinachoweza kuamuru mahakama kufanya jambo lolote kwa uamuzi iliyotoa ni ahakama iliyo juu yake na si chombo au taa sisi nyingine nje ya fumo wa mahakama judicial hierarchy
 mheshimiwa spika kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria sura kinaelekza kwamba sheria ndogo haipaswi kuwa na vifungu vinavyokinzana na sheria mama iliyoianzisha au sheria nyinyine yoyote ya nchi na ikitokea inakuwa na vifungu vinavyokinzana vifungu hivyo vitahesabika kuwa ni batili kwa kiwango ilichokinzan na sheria mama au sheria nyingine yoyote ya nchi
hivyo kutokana na kanuni ya kuweka masharti yanayoonekana kukikua ya katiba ya nchi inahesabika kuwa ni batili
 mheshimiwa spika ni vema vyombo vilivyokasimiwa mamlaka ya kutunga sheria ndogo vikaz ingatia misingi ya mgawanyo wa madaraka katika mihimili ya nchi wakati wa utungaji wa sheria ndogo
hii itasaidia kuondoa migongano na hatimaye kuwezesha ihimili ya nchi kutekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria za nchi
 sheria ndogo kwenda kinyume na sheria mama au sheria nyingine za nchi
 mheshimiwa spika kamati mebaini pia kanuni ya the urban planning appeals regulations zinazoanzishwa chini ya sheria ya the urban planning act sura ya ina masharti yanayokinzana na yale yaliyowekwa na sheria yingine ya nchi
kanuni ya b ii iii ya kanuni hii inaweka sharti kwamba mtu anayetaka kukata rufaa dhidi ya mamlaka ya mipango miji atapaswa kuwasilisha kwa mamlaka ya mipango miji orodha ya nyaraka ana zotarajia kutumia katika rufaa yake pamoja na nyaraka ambazo ha kuwahi ku ziwasilish kwa mamlaka ya mipango miji katika hatua usikilizaji wa shauri la awali dhidi ya mamlaka hiyo
 mheshimiwa spika kamati imeona utaratibu huu si sahihi kwa kuwa katika hatua hii mrufani hapaswi kuwasilisha ushahidi wa aina yoyote kwa mrufaniwa mpaka pale ambapo kesi yake itaka pokuwa imefikishwa ma hakamani
aidha katika hatua ya rufaa mrufani hapaswi kuwasilisha ushahidi mpya mpaka pale tu mahakama itakapoona kuna haja ya kufa nya hivyo ili kufikia maamuzi kama inavyoonyeshwa katika o
xxxix r
 ya sheria ya mwene ndo wa kesi za madai sura the civil procedure code cap 
 mheshimiwa spika kukinzana kwa kanuni na sheria mama au sheria nyingine za nchi kama inavyoonekana katika kanuni the urban planning appeals regulations ni kinyume na masharti ya kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria sura ya ambacho kina zitaka sheria ndogo kutokinzana na sheria mama ka tiba na sheria nyingine za nchi
halikadhalika ni kinyume na kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria sura ya kinachoelekeza kuwa aneno yatakayotumika katika sheria ndogo yanapaswa kuwa na maana sawa na yale yaliyotumika katika sheria mama
 mheshimiwa spika kwa msingi huo uliowekwa kwa mujibu wa sheria ya tafsiri ya sheria sura ya kunaifanya kanuni ya kanuni ya b ii iii ya the urban planning appeals regulations kuhesabika kuwa ni batili kutokana na kukinzana na masharti ya liyowekwa kwa mujibu wa sheria ya mwenendo wa kesi za madai sura the civil procedure code cap 
 mheshimiwa spika sheria ndogo nyingine iliyobainika na kamati kuweka masharti ya nayokinzana na sheria mama ni the urban planning building regulation s ambayo imetungwa chini the urban planning act sura ya 
uchambuzi wa kamati umebaini dosari katika kanuni ya ambayo inatoa tafsiri ya neno vehicle ikihusisha vitu kama mkokoteni wa kuvutwa na ng ombe baiskeli ya matairi mawili baiskeli ya matairi matatu
tafsiri hii ni kinyume na ile inayotolewa na sheria ya usalama barabarani sura ambayo haijabainisha vifaa hivyo kuwa ni sehemu ya vyombo vya moto
halikadhalika masuala ya vyombo vya moto kwa namna yoyote ile hayahusiani na maudhui ya kanuni hii inayohusu masuala ya mipango miji
 mheshimiwa spika kuweka katika sheria ndogo manen tofauti na yale yaliyotumika katika sheria nyingine za nchi ni kinyume na kifungu cha na kifungu cha cha sheria ya tafsiri za sheria ambacho kinaeleza kwamba maneno yatakayotumika katika sheria ndogo yanapaswa kuwa na maana sawa na yale yaliyotumika katika sheria mama
 mheshimiwa spika dosari ya kwenda kinyume na masharti ya sheria ama pia iligundulika katika sheria ndogo ya the urban planning building regulation s ambaz zimetungwa chini the urban planning act sura ya 
kamati ilifanya uchambuzi wa kanuni hii na kubaini kuwa kanuni ya inatoa tafsiri ya neno jengo building kuwa inahusisha pia mabango ya matangazo na minara ya simu kinyume na tafsiri inayotolewa na sheria mama chini ya kifungu cha ambayo pamoja na masuala mengine haijafafanua masuala ya mabango ya matangazo na minara ya simu
 mheshimiwa spika kamati imebaini kuwa tafsiri tofauti ya neno jengo building iliyotolewa na kanuni hii inakwenda kinyume na kifungu cha na kifungu cha cha sheria ya tafsiri za sheria sura ya kwanza vinavyoeleza bayana kuwa vifungu vya sheria ndogo havipaswi kutofautiana na vile vya sheria mama au sheria nyingie za nchi
halikadhalika maneno yatakayotumika ka tika sheria ndogo yanapaswa kubeba maana ile ile iliyotumika katika sheria mama iliyoianzisha sheria ndogo husika
 sheria ndogo kuwa na makosa ya uandishi katika majedwali kutorejea kanuni sahihi kurejea kanuni ambazo hazipo kutorejea kabisa kanuni na maudhui ya jedwali tofautiana na vifungu 
 mheshimiwa spika katika uchambuzi wa sheri ndogo zili zowasilishwa katika mkutano wa umi na moja wa bunge kamati ilibaini dosari mbalimbali za uandishi katika majedwali ikiwa ni pamoja na kutorej ea kanuni sahihi zinazoanzisha ajedwali husika kurejea kanuni ambazo hazi po na maudhui ya jedwali kuwa to fauti na ifungu vya kanuni
 mheshimiwa spika dosari za uandishi wa majedwali zilibainika pia sheria ndogo the urban planning building regulation s zilizotungwa chini ya sheria ya the urban planning act sura ya 
kamati ilibaini dosari katika fomu na na na
 katika jedwali la nne
fomu hizo zinarejea kuanzishwa chini ya kanuni ya r ambayo haipo katika sheria ndogo hii
 mheshimiwa spika kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya tafsiri za sheria sura ya majedwali ni sehemu ya sheria na husaidia kufafanua zaidi maudhui ya kifungu husika katika sheria
ivyo kwa kanuni hizo zilizoobainika kutoweka rejea sahihi ya vifungu katika maj edwali husika si tu italeta changamoto ya usomaji bali pia inafanya maj edw ali hayo kukosa uhalali wa kuwepo katika kanuni kwa kuwa hayajaanzishwa na ifungu sahihi
 sheria ndogo kuto zingatia misingi ya uandishi wa sheria drafting principles 
 mheshimiwa spika kamati ilifanya uchambuzi wa sheria ndogo za the urban planning urban farming regulations zilizoanzishwa chini ya sheria ya the urban planning act sura 
katika uc hambuzi huo kamati imebaini dosari za uandishi wa sheria ambapo mwishoni mwa sheria ndogo hii kumewek wa ufafanuzi wa maneno mbalimbal pasipo kuyaweka katika kanuni ya amba yo ni mahsusi kwa ajili ya kutoa tafsiri ya aneno mbalimbali yaliyotumika katika kanuni zenyewe
 mheshimiwa spika sheria ndogo nyingine iliyobainika kuwa na dosari za uandishi ni the electronic and postal communications sim card registration regulation s ambaz zinaanzishwa chini ya sheria ya the electronic and postal communications sura 
sheria ndogo hii pia imebainika kuweka maelezo ya ziada kuhusu sifa za picha zitakazopigwa mashine za kielektroniki zitakazotumika katika usajili wakati wa kusajili laini za simu pasipo kuyaweka maelezo hayo katika kifungu chochote
 mheshimiwa spika utaratibu huu ni kiny ume na uandishi wa sheria kwa kuwa maneno yote yanayotolewa tafsiri yanapaswa kuwa katika kifungu cha tafsiri au katika kifungu chochote kinachoelezea jambo mahsusi na si kuandikwa pekee pasipo kuwa na rejea ya kanuni husika
aina hii ya uandishi inaweza kuleta changamoto pale ambapo mtu anahitaji kufanya rejea ya maneno hayo kwa kuwa hayana ifungu kinach oyapa nguvu ya sheria ndogo kuwepo katika kanuni hi i
 mapendekezo ya jumla 
 mheshimiwa spika kamati inashauri mamlaka zote ambazo zimekasimiw na bunge madaraka ya kutunga sheria ndogo kuzingatia kikamilifu ushirikishwaji wa wadau wanaolengwa na sheria ndogo yoyote ili kupunguza changamoto mbalimbali zinazoweza kujitokeza wakati wa utekelezaji wa sheria ndogo hizo
 mheshimiwa spika kamati inashauri serikali iongeza idadi ya rasilimali watu katika ofisi ya rais tamisemi na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali hasa vitengo vinavyohusika na upitiaji wa sheria ndogo ili kuhakikisha makosa yanayojitokeza mara kwa mara katika sheria ndogo yanar ekebishwa kabla ya sheria ndogo hizo kuchapishwa katika gazeti la serikali na kuanza kutumika
 mheshimiwa spika kamati inaishauri mamlaka zilizopewa jukumu la kutunga sheria ndogo kufanya kazi kwa karibu na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali wakati wa utungaji wa sheria ndogo kwa lengo la kuondoa dosari mbalimbali zinazojitokeza
 mheshimiwa spika kamati inaishauri serikali kuchukua hatua za haraka kuzifanyia marekebisho sheria ndogo zote ze nye dosari
aada ya marekebish hayo kufa nyika na kuchapishwa katika gazeti la serikali sheria ndogo hizo ziwasilishwe bungeni kwa mujibu wa sheria
 mheshimiwa spika kuhusu sheria ndogo ya the mining local content regulations gn na
 tafsiri ya meneno indigenous tanzanian company na indigenous tanzania bank ifanyiwe marekebisho ili kuondoa masharti hasi kwenye makampuni ambapo serikali inamiliki chini ya asilimia hamsini na moja ya hisa zote
aidha mabadiliko hayo yatawezes ha kupanua wigo wa ushiriki wa benki na taasisi za fedha zilizosajiliwa hapa nchini katika fursa za kiuchumi katika sekta ya madini
 hoja 
 dosari ya uandishi wa majedwali ikilinganishwa na vifungu vya sheria kwa kuwa katika uchambuzi wa kamati imebainika kuwa baadhi ya sheria ndogo zina dosari mbalimbali katika majedwali kuhusu vifungu vinavyoanzisha majedwali husika
na kwa kuwa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria kinabainisha kwamba majedwali ni sehemu ya sheria
kwa hiyo basi bunge linaazimia kwamba wizara ambazo sheria ndogo zake zime bainika ku wa na dosari katika majedwali zifanyiwe marekebisho ili kuondoa dosari hizo
 kukinzana na masharti ya sheria mama au sheria nyingine za nchi
kwa kuwa baadhi ya sheria ndogo zilizofanyiwa uchambuzi na kamati zilibainika kuwa na vifungu vinavyokinzana na masharti ya sheria mama na sheri nyingine za nchi
na kwa kuwa kukinzana huko ni kwenda kinyume na masharti ya kifungu cha cha sheria ya tafsiri za sheria kinac hotoa sharti kwa sheria ndogo kutok wenda kinyume na masharti ya sheria mama
na kwa kuwa kukinzana huko kunaifanya kanuni husika kuwa ni batili kwa kiwango ilichokinzana
kwa hiyo basi bunge linaazimia kwamba wizara zinazohusika kufanya marekebisho katika sheria ndogo hizo ili kuondoa vifungu vinavyokwenda kinyume na masharti ya sheria mama na sheria nyingine za nchi
 hitimisho 
 mheshimiwa spika napenda kutumia fursa hii kutoa shukrani zang za dhati kwako binafsi na bunge lako tukufu kwa kuweka utaratibu wa aarifa ya kamati ya sheria ndogo kuwasilishwa katika bunge lako tukufu
ni matumaini yangu kwamba utaratibu huu utakuwa endelevu na umuhimu wa kamati hii katika maendeleo ya nchi yetu utaonekana kwa kuwa kwa kiasi kikubwa sheria ndogo ndizo zinagusa maisha ya kila siku ya wananchi wengi
 mheshimiwa spika kipekee kabisa naomba ni mshukuru mhe
jenista mhagama mb waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na walemavu kwa kuendelea kuweka uratibu mzuri ambao uliiwezesha kamati kutekeleza majukumu yake wa ufanisi
aidha niwashukuru awaziri na naibu mawaziri wa sekta mbalimbali kwa kufika mbele ya kamati na kujibu hoja zilizoibuliwa na wajumbe wa kamati
kwa heshima na taadhima naomba niwatambue kwa jinsi walivyofika mbele ya kamati kama ifuatavyo 
mhe
dkt harrison mwakyembe mb waziri wa habari utamadun i sanaa na michezo 
mhe
william lukuvi mb waziri wa ardhi nyumba na maendeleo ya makazi
mhe
dkt
ashatu kijaji mb naibu waziri wa fedha na mipango
mhe
atashasta nditiye mb naibu waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano
mhe
eng
stella manyanya mb naibu waziri wa viwanda biashara na uwekezaji
mhe
stanslaus nyongo mb naibu waziri wa madini
 mheshimiwa spika kipekee nawashukuru ajumbe wa kamati ya udumu ya sheria ndogo kwa kazi kubwa na nzuri ya kuchambua sheria ndogo zilizowasilishwa katika mkutano wa kumi bunge na mkutano wa kumi na moja wa bunge na hatimaye kufanikisha kazi hii
kwa heshima kubwa naomba majina yao yaingie katika kumbukumbu rasmi za bunge hansard 
mhe
andrew john chenge mb mwenyekiti 
mhe
william mganga ngeleja mb mwenyekiti 
mhe
aida joseph khenani mb 
mhe
khamis mtumwa ali mb 
mhe
rashid ali abdallah mb 
mhe
mlinga goodluck asaph mb 
mhe
john john mnyika mb 
mhe
halima james mdee mb 
mhe
elibariki emmanuel kingu mb 
mhe
ridhiwani jakaya kikwete mb 
mhe
sabreena hamza sungura mb 
mhe
sadifa juma khamis mb 
mhe
anne kilango malecela mb 
mhe
zainab athman katimba mb 
mhe
salome wycliffe makamba mb 
mhe
twahir awesu mohammed mb 
mhe
taska restituta mbogo mb 
mhe
mary deo muro mb 
mhe
easther lukago midimu mb 
 mheshimiwa spika aidha napenda kuwashukuru kwa dhati atum ishi wa ofisi ya bunge chini ya uongoz mahiri wa ndg
stephen kagaigai katibu wa bunge kwa ushirikiano wanaoipatia kamati hii ili iweze kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
aidha nimshukuru mkurugenzi wa idara ya kamati za bunge ndg
athuman hussein akisaidiwa na bi
angelina sanga mkurugenzi msaidizi wa kamati wa idara ya amati za bunge kwa usimamizi mzuri wa hughuli za kamati
mwisho lakini si kwa umuhimu niwashukuru makatibu wa kamati ya sheria ndogo ndg
yona kirumbi ndg
angela shekif u ndg
stanslaus kagisa ndg
mkuta masoli wakisaidiwa na ndg
paul chima kwa kuratibu vyema shughuli za kamati hadi kukamilika kwa taarifa hii
mheshimiwa pika naomba kutoa hoja
andrew j
chenge mb mwenyekiti kamati ya kudumu ya bunge ya sheria ndogo septemba hotuba ya waziri wa afya mhe
ummy ally mwalimu mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya afya kwa mwaka a
utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya afya na masuala ya ukimwi ndani ya bunge lako tukufu ambayo imechambua bajeti ya wizara ya afya ninaomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa likubali kupokea na kujadili taarifa ya utekelezaji wa kazi za wizara ya afya kwa mwaka na vipaumbele vya wizara kwa mwaka 
aidha ninaliomba bunge lako tukufu likubali kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya kawaida pamoja na miradi ya maendeleo ya wizara kwa mwaka 
mheshimiwa spika awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kunijalia afya njema na kuniwezesha kusimama mbele ya bunge lako tukufu na kuwasilisha hotuba yangu siku ya leo
aidha kipekee naomba kutumia fursa hii kumshukuru kwa dhati mheshimiwa dkt
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuendelea kuniamini kusimamia sekta ya afya sekta ambayo inayogusa maisha ya kila siku ya kila mtu mwanawake au mwanaume kijana au mzee tajiri au masikini kwani mtu ni afya na afya ni mtaji
ninatambua jukumu kubwa nililonalo mimi pamoja na naibu waziri wa afya mheshimiwa dkt
godwin mollel la kumsaidia mheshimiwa rais katika kuhakikisha wananchi wanakuwa na afya njema
ninamuahidi mheshimiwa rais na watanzania kuwa nitaendelea kuifanya kazi hii kwa weledi uaminifu na ubunifu mkubwa ili kuhakikisha watanzania wanapata huduma bora za afya
vilevile nimshukuru mheshimiwa rais kwa kuendelea kuipa kipaumbele sekta ya afya kwa kutupatia rasilimali fedha ili kuimarishaji utoaji wa huduma bora za afya nchini ikiwa ni pamoja na uboreshaji wa miundombinu ya afya katika halmashauri na mikoa yote nchini kuimarisha upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na kuimarisha huduma za matibabu ya kibingwa na ubingwa bobezi katika hospitali za rufaa za mikoa kanda na taifa
deni sasa limebaki kwetu sekta ya afya kwa kuhakikisha tunatoa huduma bora za afya kwa wananchi wetu kwa kuzingatia weledi maadili na miiko ya kitaaluma ya watoa huduma za afya sambamba na kuzingatia kutoa huduma nzuri kwa mteja good customer care matumizi ya lugha ya staha na ya faraja kwa wateja wetu
tumuhakikishie mheshimiwa rais waheshimiwa wabunge na watanzania kuwa nasi hatutalala tutatanya kazi usiku na mchana katika kupambana na adui maradhi ili kuhahakikisha wananchi wanapata huduma bora za kinga na tiba na kwa gharama nafuu
mheshimiwa spika ninapenda kutoa shukrani za dhati kwamheshimiwa dkt
philip isdor mpango makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ambaye amekuwa mstari wa mbele katika kuhakikisha serikali inatimiza wajibu wake wa kuboresha huduma za afya nchini hususani kwa wananchi wa maeneo ya vijijini
nitumie fursa hii pia kumshukurumheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa uongozi wake mahiri na maelekezo yake ya mara kwa mara ya kuhakikisha tunaimarisha huduma zinazotolewa katika sekta ya afya nchini kuanzia ngazi ya msingi hadi taifa
aidha ninampongeza kwa hotuba yake aliyoiwasilisha kwenye bunge lako tukufu tarehe aprili ambayo imetoa mwelekeo wa majukumu yatakayotekelezwa na serikali katika mwaka 
mheshimiwa spika ninapenda kukupongeza wewe binafsimheshimiwa spikakwa kuendelea kuliongoza bunge hili kwa weledi ubunifu na kwa uadilifu mkubwa lakini pia kwa kuzingatia na kusimamia sheria na kanuni zinazoliongoza bunge lako tukufu katika kutekeleza majukumu yake ya kila siku
aidha nampongeza mheshimiwa mussa azzan zungu naibu spikana wenyeviti wa bungekwa kazi nzuri ya kukusaidia kuliongoza bunge letu pamoja na kusimamia vyema mijadala ndani ya bunge
tunapenda kukuhakikishia kuwa uongozi na watumishi wa wizara ya afya tutakeleza wajibu wetu wa kutoa huduma bora za afya kwa kuzingatia sheria na kanuni mbalimbali zinazopitishwa na bunge lako tukufu
mheshimiwa spika ninapenda kuwashukuru mawaziri wenzangu kwa ushirikiano wanaonipatia ambao umeiwezesha wizara yangu kuendelea kuimarisha na kuboresha utoaji wa huduma za afya
wizara yangu itaendelea kushirikiana nao na kuhakikisha tunatimiza dhamira ya mheshimiwa rais ya kuhakikisha kuwa watanzania wana afya bora ili washiriki kikamilifu katika shughuli mbalimbali za kimaendeleo kujenga uchumi wa viwanda na hivyo kuifanya tanzania kuwa nchi yenye uchumi wa kati
mheshimiwa spika kipekee ninapenda kuishukuru kamati ya kudumu ya bunge ya afya na masuala ya ukimwi chini ya mwenyekiti wakemheshimiwa stanslaus nyongo mbunge wa maswa masharikina makamu wake mheshimiwa dr
faustine ndugulile mbunge wa kigambonikwa ushauri na maelekezo waliyoyatoa katika kuboresha utendaji wa wizara hususani katika kipindi cha maandalizi ya bajeti hii
aidha ninawashukuru waheshimiwa wabunge wote kwa ushirikiano mzuri wanaonipatia ikiwemo kutoa ushauri na maoni mbalimbali yenye lengo la kuboresha huduma za afya
ninawaahidi waheshimiwa wabunge wote kwamba wizara yangu itazingatia ushauri wenu katika utekelezaji wa majukumu yetu kwa wananchi
kipekee ninawashukuru sana waheshimiwa wabunge kwa kujitihada binafsi mnazofanya ili kutatua chhangamoto za upatikanaji wa huduma za afya katika majimbo yenu ikiwemo kuchangia ujenzi wa miundombinu na ununuzi wa vifaa na vifaa tiba
wizara yangu itaendelea kuwapa ushirikiano katika kutekeleza majukumu na kazi zenu za kuwatumikia wananchi ndani na nje ya bunge
mheshimiwa spika napenda kutoa pongezi kwa mheshimiwa abdul yussuf maalimkwa kuchaguliwa kuwa mbunge wajimbo la amani zanzibar
aidha naomba kutoa pole kwako bunge lako tukufu kwa familia na wananchi wa jimbo la amani zanzibar kwa kifo chamheshimiwa mussa hassan mussaaliyekuwa mbunge wa jimbo la amani zanzibar
vilevile natoa pole kwa watanzania wote waliopoteza ndugu jamaa na marafiki zao kutokana na sababu mbalimbali ikiwa ni pamoja na magonjwa ajali na majanga mbalimbali
mheshimiwa spika kwa namna ya pekee natoa pole kwa familia na jumuiya ya wataalam wa afya nchini kwa kupoteza wataalam mbalimbali wakati wakitimiza wajibu wao wa kuhudumia wananchi
mungu azilaze roho za marehemu wote mahali pema peponi amina
pamoja na kupoteza baadhi ya wataalam wa afya wakati wa kutoa huduma natoa pongezi na shukrani za pekee kwa wataalam wote wa afya nchini hususan waliokuwa mstari wa mbele kutoa huduma kwa wahisiwa na wagonjwa wa marburg mkoani kagera kuhudumia wagonjwa mahututi na wagonjwa wengine kwa ujumla usiku na mchana bila kuchoka
mheshimiwa spika baada ya kutoa maelezo ya awali ninapenda sasa kutoa maelezo kuhusu utekelezaji wa majukumu ya wizara ya afya kwa mwaka mpango na makadirio ya mapato na matumizi pamoja na maombi ya fedha ya kutekeleza vipaumbele vya wizara kwa mwaka 
 b
mapitio ya utekelezaji wa mpango na bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika kutekeleza majukumu yake wizara imeendelea kuzingatia dira ya taifa ya maendeleo sera ya afya ya mwaka ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ccm ya mpango mkakati wa tano wa sekta ya afya health sector strategic plan hssp v pamoja na makubaliano ya kimataifa na kikanda yenye lengo la kuimarisha utoaji wa huduma za afya kwa wananchi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara yangu kwa kushirikiana na wizara nyingine idara na taasisi za serikali wakala wa serikali na wadau wa maendeleo ilipanga kutekeleza afua mbalimbali zenye lengo la kuboresha utoaji huduma za afya katika maeneo yafuatayo i
kuimarisha utoaji wa huduma za chanjo kwa watoto walio chini ya umri wa miaka mitano ii
kusimamia viwango vya ubora wa huduma za kinga na tiba katika ngazi zote za utoaji huduma za afya nchini iii
kuimarisha huduma za afya ya uzazi mama na mtoto ili kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi vifo vya watoto wachanga pamoja na mimba za utotoni iv
kuimarisha upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya v
kuimarisha huduma za lishe hususani kwa watoto wa umri wa chini ya miaka vijana balehe na wanawake wa umri wa kuzaa vi
kuimarisha huduma za afya na usafi wa mazingira ili kudhibiti magonjwa ya kuambukiza na hivyo kupunguza idadi ya wagonjwa katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini vii
kuimarisha miundombinu ya kutolea huduma za afya katika hospitali za rufaa za mikoa kanda maalum na taifa viii
kuimarisha huduma za matibabu ya ubingwa na ubingwa bobezi ix
kudhibiti magonjwa ya mlipuko magonjwa ya kuambukiza na magonjwa yasiyo ya kuambukiza x
kuimarisha utoaji wa mafunzo ya wataalamu katika sekta ya afya xi
kuimarisha mifumo ya kugharamia huduma za afya nchini xii
kuimarisha utawala bora na uwajibikaji katika utoaji wa huduma za afya na xiii
kuimarisha mifumo ya tehama na matumizi ya takwimu katika utoaji wa huduma za afya nchini
mapato na matumizi ya fedha 
mheshimiwa spika wizara kupitia fungu ina jukumu la kusimamia upatikanaji na utoaji wa huduma za afya nchini
wizara hukusanya mapato kutokana na huduma za tiba zitolewazo katika hospitali zilizo chini yake tozo na uchangiaji wa huduma katika taasisi mbalimbali ada za vyuo na uuzaji wa zabuni
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wizara na taasisi zilizo chini yake ilikadiria kukusanya kiasi chashilingi 
 ambapo kati ya fedha hizo shilingi 
 ni kutoka vyanzo vya ndani vya makao makuu ya wizara ikiwemo bodi na mabaraza ya kitaaluma shilingi 
 kutoka hospitali za rufaa za mikoa na shilingi 
 kutoka hospitali za kanda maalum taifa pamoja na taasisi zilizo chini ya wizara
mheshimiwa spika hadi kufikia machi wizara na taasisi zilizo chini yake imekusanya jumla ya kiasi cha shilingi 
 sawa naasilimia ya makadirio yote ya maduhuli ya shilingi 
kati ya fedha hizo kiasi cha shilingi sawa naasilimia ya makadirio kimekusanywa kutoka makao makuu ya wizara kiasi cha shilingi 
 sawa naasilimia kimekusanywa kutoka hospitali za rufaa za mikoa na kiasi cha shilingi sawa naasilimia kimekusanywa kutoka katika taasisi zilizo chini ya wizara kama ilivyoanishwa katika kiambatisho na
hadi na
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wizara iliidhinishiwa na bunge lako tukufu kiasi cha shilingi 
 ili kutekeleza majukumu yake
kati ya fedha hizo kiasi cha shilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi 
 ni kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kati ya shilingi 
 zilizotengwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida kiasi cha shilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi mengineyo na shilingi 
 ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa wizara makao makuu hospitali ya taifa hospitali za rufaa za kanda na hospitali za rufaa za mikoa
mheshimiwa spika kati ya kiasi cha shilingi 
 zilizotengwa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo shilingi 
 ni fedha kutoka vyanzo vya ndani na shilingi 
 ni fedha kutoka kwa wadau wa maendeleo wanaochangia katika sekta ya afya
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi machi wizara ilikuwa imepokea jumla ya kiasi cha shilingi 
 sawa naasilimia ya fedha zilizoidhinishwa shilingi 
kati ya fedha hizo kiasi cha shilingi 
 sawa naasilimia ya shilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi 
 sawa naasilimia ya shilingi 
 ni kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika kati ya fedha zilizopokelewa kwa ajili ya matumizi ya kawaida kiasi chashilingi 
 sawa naasilimia ni kwa ajili ya matumizi mengineyo nashilingi 
 sawa naasilimia ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa wizara makao makuu hospitali ya taifa hospitali maalum hospitali za rufaa za kanda na hospitali za rufaa za mikoa
aidha kati ya fedha zilizopokelewa kwa ajili ya utekelezaji wamiradi ya maendeleo shilingi 
 sawa na asilimia ni kutoka vyanzo vya ndani nashilingi 
 sawa naasilimia kutoka vyanzo vya nje
mheshimiwa spika wizara imepokea kiasi chashilingi 
 kwa ajili yautekelezaji wa miradi mbalimbalikupitia mfumo wa d fund
kati ya fedha hizo kiasi cha shilingi 
 kutoka mfuko wa dunia global fund shilingi 
 kutoka susan thompson buffet foundation shilingi 
 kutoka badea covid response grant na shilingi 
 kutoka global alliance of vaccine kwa ajili ya huduma za chanjo
utekelezaji wa majukumu ya wizara huduma za kinga 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia na kuimarisha huduma za kinga ikiwemo kuhakikisha huduma za chanjona vifaa vya kutolea chanjo vinapatikana kulingana na mahitaji ya mikoa yote nchini
lengo likiwa ni kuhakikisha kuwa watoto wote wenye umri chini ya mwaka mmoja wajawazito na wasichana wenye umri wa miaka ambao ni walengwa wa huduma za chanjo wanapata huduma hizo kwa wakati
aidha serikali imeendelea kuhakikisha kuwa chanjo na vifaa vya kutolea chanjo dhidi ya ugonjwa wa uviko vinapatikana
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhakikisha chanjo za watoto wadogo za kuwakinga na magonjwa ikiwemo pepopunda kifaduro kupooza surua homa ya uti wa mgongo kifua kikuu dondakoo nimonia homa ya ini rubella na kuharisha zinapatikana bure kulingana na mahitaji
katika kipindi cha julai hadi machi wizara ilinunua dozi za ipv inactivated polio vaccine kwa ajili ya kuzuia ugonjwa wa kupooza kwa watoto chanjo ya pentavalent dozi kwa ajili ya kuwakinga watoto dhidi ya kifaduro dondakoo kupooza homa ya ini na homa ya uti wa mgongo chanjo ya pneumococal conjugate vaccine pcv dozi kwa ajili ya kuwakinga watoto dhidi ya homa ya mapafu nimonia na homa ya uti wa mgongo chanjo ya bivalent oral polio vaccine bopv dozi kwa ajili ya kuzuia virusi mbalimbali vinavyosababisha ugonjwa wa kupooza kwa watoto chanjo ya rotarix rota dozi kwa ajili ya kuwakinga watoto dhidi ya kuhara kukali chanjo ya surua na rubella mr dozi kwa ajili ya kukinga watoto na ugonjwa wa surua na rubella chanjo ya bacillus calmette geurin bcg dozi kwa ajili ya kuwakinga watoto wachanga na ugonjwa wa kifua kikuu na chanjo za kampeni ya polio dozi 
chanjo hizi ni nyongeza ya dozi za chanjo ambazo zilikuwepo tayari katika maghala ya dawa ambazo zilikuwa ni ipv dozi pentavalent dozi pcv dozi bopv dozi rota dozi mr dozi bcg dozi na hpv dozi 
chanjo zote zilizoagizwa zilipokelewa na kusambazwa kwenye mikoa yote kulingana na idadi ya walengwa na uhitaji
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka wa fedha wa kuanzia julai mpaka machi wizara ilikuwa na lengo la kuchanja jumla ya watoto 
hadi kufikia mwezi machi jumla yawatoto sawa naasilimia 
 walikuwa wamechanjwa chanjo ya penta ambayo hutumika kama kipimo kikuu cha chanjo
hili ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na uchanjaji wa kipindi kama hicho mwaka 
aidha uchanjaji wa chanjo ya surua na rubella dozi ya kwanza ulifikia asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia kwa kipindi kama hicho mwaka surua na rubella dozi ya pili ilifikia asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia kwa kipindi kama hicho mwaka huduma za chanjo ya kuwakinga watoto dhidi ya ugonjwa wa polio kwa kutumia chanjo ya matone opv ulifikia asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia kwa kipindi kama hicho mwaka uchanjaji kwa kutumia sindano ipv ulifikia asilimia ikilinganishwa na asilimia kwa kipindi kama hicho mwaka 
juhudi hizi zinalenga kuhakikisha kuwa tunazuia ugonjwa wa polio hapa nchini
mheshimiwa spika pamoja na utekelezaji wa utoaji wa chanjo kulingana na miongozo wizara kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo ya afya imetekeleza kampeni mbalimbali za utoaji wa chanjo kwa watoto
kampeni hizo ni kampeni za kudhibiti polionakampeni ya chanjo ya surua
kwa upande wa chanjo ya polio awamu ya kwanza ilifanyika katika mikoa minne inayopakana na nchi ya malawi ambayo ni mbeya njombe ruvuma na songwe ambapo ililenga kuwafikia watoto 
katika awamu hiyo watoto walifikiwa sawa na asilimia 
awamu ya pili ilifanyika katika mikoa yote nchini ikilenga kuwafikia watoto ambapo watoto sawa na asilimia 
 walifikiwa
awamu ya tatu ililenga kuwafikia watoto ambapo watoto sawa na asilimia 
 walifikiwa na awamu ya nne ililenga kuwafikia watoto ambapo watoto sawa na asilimia 
 walifikiwa
wizara iliweza kuvuka lengo la kufikia watoto kutokana na mwitikio chanya wa jamii kupeleka watoto katika vituo kupata huduma za chanjo
mheshimiwa spika katika kuendelea kukabiliana na ugonjwa wa surua tathmini ya kiwango cha uchanjaji wa chanjo ya surua hapa nchini kwa kipindi cha miaka mitatu ilifanyika
matokeo ya tathmini hiyo yalionyesha kuwa watoto wenye umri wa chini ya miaka hawakupata kabisa chanjo ya mr kwa kipindi cha mwaka na watoto wenye umri wa chini ya miaka hawakukamilisha ratiba ya chanjo ya mr kwa kipindi cha mwaka hali ambayo imesababisha uwepo wa mlipuko wa surua katika halmashauri kwa kipindi cha kuanzia mwezi julai hadi april 
katika kukabiliana na hili wizara kwa kushirikiana na or tamisemi na wadau iliendeshakampeni ya nyumba kwa nyumba ya chanjo ya surua katika maeneo yote ambayo yaliyobainika kuwa yana watoto wengi ambao bado hawajapata chanjo ya surua kwa ukamilifu
aidha wizara imeendelea kutoa elimu kwa jamii juu ya umuhimu wa kuwapatia watoto huduma ya chanjo kwa wakati na kwa kuzingatia ratiba ya chanjo
kutokana na jitihada hizi mlipuko wa surua umeweza kudhibitiwa na hadi kufikia mwezi aprili halmashauri zenye mlipuko wa surua zimepungua hadi kufikia saba
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuwalinda wasichana wenye umri wa miaka dhidi ya saratani ya mlango wa kizazi kwa kununua na kusambaza chanjo ya human papilloma virusi hpv dozi 
katika kipindi cha julai hadi machi wasichana wenye umri wa miaka ambao ni walengwa wa huduma zachanjo ya kuzuia saratani ya mlango wa kizaziwalipatiwa chanjo
mheshimiwa spika wizara imeratibu upatikanaji wa chanjo dhidi ya uviko kupitia mpango wa kidunia kuhakikisha nchi zinapata chanjo ya uviko covax facility na misaada kutoka nchi rafiki
hadi kufikia mwezi machi jumla ya dozi zilikuwa zimepokelewa na kusambazwa ambapo dozi sawa na asilimia zimetumika hadi sasa
wizara inaendelea kuratibu utoaji wa chanjo ya uviko kupitia vituo vya kutolea huduma za afya vya umma na binafsi huduma za mkoba na kampeni
jumla ya vituo vya kutolea huduma vinatoa huduma ya chanjo ya uviko hapa nchini
hadi kufikia mwezi machi jumla ya watu ambao ni sawa na asilimia 
 ya watanzania wote walikuwa wamekamilisha chanjo dhidi ya ugonjwa huu
chanjo hii imeweza kujenga kinga kwenye jamii hivyo kupunguza hatari ya kuugua ugonjwa huu na hata waliougua kutopata madhara makubwa
katika kipindi cha julai hadi machi kumekuwa na wastani wa visa kwa mwezi bila kifo ikilinganishwa na kipindi kama hiki ambapo kulikuwa na wastani wa visa na vifo kwa mwezi
huduma za lishe 
mheshimiwa spika lishe bora ni muhimu kwa uhai ukuaji na maendeleo ya binadamu kiakili na kimwili na hivyo huchangia katika kuongeza tija katika uzalishaji mali kwa kaya na kuimarisha uchumi wa taifa kwa ujumla
katika kuhakikisha hilo linafanikiwa wizara ya afya imekuwa ikitekeleza mpango jumuishi wa pili wa kitaifa wa lishe national multisectoral nutrition action plan 
kupitia mpango huo wizara imekuwa ikitekeleza afua za lishe zilizothibitishwa kuwa na matokeo makubwa ili kukabiliana na matatizo ya utapiamlo wa lishe duni na lishe ya kuzidi
mheshimiwa spika afua zinazotekelezwa na wizara kwa kushirikiana na or tamisemi ni pamoja na utoaji wa matone ya vitamin na dawa za kutibu minyoo ya tumbo matibabu ya utapiamlo mkali kwa watoto utoaji wa vidonge vya madini chuma na folic acid kwa wajawazito uongezwaji wa virutubishi vya madini na vitamini kwenye vyakula vinavyoliwa kwa wingi na wananchi ikiwemo unga wa ngano unga wa mahindi chumvi mafuta ya kula na elimu kuhusu lishe na ulaji bora
mheshimiwa spika katika kuhakikisha afua za lishe zinatekelezwa na kusimamiwa vizuri katika ngazi za mikoa halmashauri kata na vijiji kwa mara nyinginemhe
dkt
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzaniaametia saini mikataba ya lishe na wakuu wa mikoayote tanzania bara tarehe septemba 
utekelezaji wa mikataba hiyo hupimwa kwa kuangalia viashiria vinavyopima ufanisi wa mkoa husika
hadi tarehe novemba mikoa yote ilikuwa imeshakamilisha utiaji saini baina ya wakuu wa mikoa na wakuu wa wilaya wakuu wa wilaya na wakurugenzi wa halmashauri wakurugenzi wa halmashauri na watendaji wa kata watendaji wa kata na watendaji wa vijiji
mheshimiwa spika tathmini ya utekelezaji wa viashiria hivyo hufanyika kwenye ngazi ya taifa mara moja kwa mwaka na inategemewa kufanyika mwezi agosti 
katika ngazi ya mikoa hufanyika mara mbili kwa mwaka na kila robo mwaka katika ngazi ya halmashauri
tathmini ya utekelezaji ngazi ya mkoa imefanyika tarehe na matokeo yanaonyesha katika kiashiria cha kutenga shilingi kwa kila mtoto mwenye umri wa chini ya miaka mitano kwa ajili ya utekelezaji wa afua lishe kwa watoto wajawazito na akina mama wanaonyonyesha mikoa imetenga fedha lakini bado kuna changamoto katika kutolewa fedha hizo
mikoa ambayo ipo nyuma zaidi ni rukwa asilimia 
 manyara asilimia 
 na simiyu asilimia 
 ingawa kitaifa kiashiria hiki kimefanikiwa kwa asilimia 
viashiria vingine vimefanikiwa kwa kati ya asilimia 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na tatizo la udumavu kwa watoto wizara imeendelea kuimarisha afya na lishe ya watoto chini ya miaka kwa kuendelea kutekeleza kampeni ya kitaifa yautoaji wa matone ya vitamini kwa watoto walio chini ya miaka mitano
jumla yawatoto walipatiwa matone ya vitamin ambayo ni sawa naasilimia ya lengo la kutoa matone ya vitamin kwawatoto wenye umri wa kati ya miezi mpaka nchi nzima
kiwango cha utekelezaji kimeongezeka ikilinganishwa na asilimia 
 iliyofikiwa kipindi kama hicho mwaka 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha wazalishaji wa vyakulakuongeza virutubishi kwenye vyakulavinavyoliwa kwa wingi nchini ambapo virutubishi vya madini na vitamini iron folic acid zinc vitamin b iodine na vitamin a huongezwa kwenye unga wa ngano unga wa mahindi chumvi na mafuta ya kula
katika kipindi cha julai machi jumla ya mashine za kunyunyizia virutubishi dosifiers kwenye vyakula zimefungwa katika mikoa yote nchini na hivyo kufikia jumla ya mashine ukilinganisha na mashine zilizokuwepo kipindi kama hicho mwaka 
lengo ni kufikia mashine kwa mwaka huu wa fedha
pia katika kipindi hicho kiasi cha tani za unga wa mahindi ziliongezwa virutubishi ikilinganishwa na tani zilizoongezewa virutubishi mwaka 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuboresha huduma za matibabu ya utapiamlo mkali kwa watotokwa kuimarisha upatikanaji wa chakula dawa kutengeneza mazingira wezeshi ya upatikanaji wa vifaa vya kufanyia tathmini ya hali ya lishe pamoja na kuwajengea uwezo wataalam
katika kipindi cha julai hadi machi wizara imewajengea uwezo watumishi kuhusu matibabu ya utapiamlo mkali katika mikoa ya mwanza geita simiyu shinyanga mara manyara dodoma mtwara na katavi
katika kufanikisha upatikanaji wa chakula dawa kwa ajili ya matibabu ya utapiamlo mkali nchini na pia kupunguza gharama za uagizaji wa chakula dawa nje ya nchi wizara imeanza utaratibu wa kuhamasisha viwanda vya ndani kuanza utengenezaji wa maziwa f na f na chakula dawa plumpynuts ikiwemo kutoa mwongozo wa utaratibu na viwango vya kuzingatia
aidha wizara ilifanya kikao na wazalishaji wa maziwa kwa kushirikiana na bodi ya maziwa tanzania na wizara ya uwekezaji viwanda na biashara kwa lengo la kupanga namna ya kuanza uzalishaji mwaka 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha wananchi wanaelewa umuhimu wa kula lishe bora na mtindo bora wa maisha wizara imeendeleakuelimishana kuhamasisha jamiikupitia njia mbalimbali ikiwemo siku ya afya na lishe ya kijiji inayofanyika kila robo mwaka kwenye vijiji na mitaa na pia kwa kupitia katika majukwaa na mitandao ya kijamii ambapo jumla ya vipindi vya redio na runinga vya masuala ya lishe vilirushwa makala zilirushwa kwenye magazeti na jumbe za lishe kwenye mitandao ya kijamii social media
jumla ya waandishi wa habari walijengewa uwezo katika masuala ya lishe kupitia semina maalumu ya wanahabari
mheshimiwa spika wizara ilifanya uzinduzi wa mwongozowasiku ya afya na lishe ya kijiji mtaa tarehe oktoba katika kijiji cha mikese mkoani morogoro na kuwajengea uwezo wakufunzi ngazi ya mikoa na wakufunzi ngazi ya halmashauri namna ya kutekeleza siku ya afya na lishe ya kijiji
aidha utekelezaji wa siku ya afya na lishe ya kijiji mtaa unaendelea kufanyika kila robo mwaka ambapo hadi kufikia machi jumla ya vijiji na mitaa sawa na asilimia 
 ya vijiji na mitaa vimetekeleza zoezi hili
usafi na afya mazingira 
mheshimiwa spika wizara ya afya inatambua kuwa usafi na afya mazingira ni nguzo muhimu katika ustawi wa afya ya jamii
magonjwa mengi haswa yale yanayoambukiza na yasiyoambukiza yanaweza kuepukika kwa kula chakula ambacho ni salama kutumia maji safi na salama lakini pia kwa kuhakikisha mazingira yanayotuzunguka ni salama na safi ili yasiwe mazalia ya wadudu wanaoweza kusababisha magonjwa kwa jamii
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara imeratibu utekelezaji wa mradi wa huduma endelevu za maji na usafi wa mazingira vijijini katika sekta ya afya sustainable rural water supply and sanitation srwss kwenye halmashauri za wilaya zilizopo kwenye mikoa ya ruvuma lindi mtwara manyara mara simiyu mwanza shinyanga geita kagera kigoma tabora singida iringa songwe rukwa na katavi ambapo jumla ya vituo vya kutolea huduma za afya vinaendelea na maboresho ya miundombinu ya maji safi vyoo bafu vifaa vya kunawia mikono viteketezi taka incinerators na maboresho ya vyumba vya kujifungulia akina mama wajawazito
tangu kuanza kwa mradi huu mwaka hadi sasa jumla ya vituo vimefikiwa sawa na asilimia 
 ya lengo la mradi ambapo vituo vimekusudiwa ifikapo juni 
kutokana na mafanikio ya mradi huu serikali imeongeza wigo wa utekelezaji ambapo katika mwaka huu wa fedha zimeongezwa halmashauri na kufanya halmashauri zinazotekeleza mradi huu kufikia halmashauri za wilaya nchini
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza afua zakudhibiti magonjwa yatokanayo na kinyesikwa kuratibu shughuli za uhamasishaji wa ujenzi na matumizi ya vyoo bora pamoja na vifaa vya kunawia mikono ngazi ya kaya ambapo katika kipindi cha julai hadi machi kaya zenye vyoo bora zimeongezeka kutoka kaya katika kipindi kama hicho mwaka hadi ikiwa ni ongezeko la kaya sawa asilimia 
 ya kaya zenye vyoo bora nchini
lengo ni kufikia asilimia ifikapo mwaka 
aidha kaya zenye vifaa vya kunawia mikono kwa maji tiririka na sabuni zimeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 katika kipindi hiki cha julai hadi machi 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na or tamisemi imekuwa ikiratibu shughuli za kuimarisha ubora wa huduma za afya mazingira ili kudhibiti mazalia ya vimelea vya magonjwa na kuzingatia kanuni za afya
katika kipindi hiki jumla ya kaya masoko migahawa viwanda nyumba za ibada ofisi za umma nyumba za kulala wageni zilikaguliwa
katika maeneo haya yaliyokaguliwa ilani za marekebisho zilitolewa
lengo la kaguzi hizi ni kuhakikisha wahusika kwenye makazi na maeneo ya kutolea huduma za kijamii wanafuata kanuni za afya ili kuikinga jamii dhidi ya maradhi
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara iliweza kutekeleza huduma mbalimbali za jamii ikiwa ni pamoja na kuhakikishaudhibiti salama wa taka zitokanazo na huduma za afyaambapo jumla ya hospitali za mikoa na kanda zilizalisha taka zaidi ya tani 
 ambapo asilimia ya taka hizi ziliweza kuteketezwa kwa kutumia viteketezi taka incinerators zilizopo ndani ya hospitali
wizara imeendelea kuhamasisha uwepo wa viteketezi taka ambapo jumla ya viteketezi vipya katika hospitali za mikoa hospitali za wilaya vituo vya afya na zahanati vilijengwa na hivyo kuongeza asilimia ya uwepo wa viteketezi taka ikilinganishwa na ile ya mwaka kutoka asilimia hadi kwa hospitali za mikoa asilimia hadi kwa hospitali za wilaya na asilimia hadi kwa vituo vya afya na zahanati
aidha kutokana na baadhi ya hospitali za mikoa na wilaya kutokuwa na viteketezi taka wizara imeendelea kuchukua hatua na kupata fedha kwa ajili ya viteketezi taka ambavyo vitapelekwa katika hospitali za rufaa za mikoa na wilaya zenye changamoto hiyo
huduma za afya mipakani port health service 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kudhibiti kuingia kwa magonjwa yanayoambukiza kupitia maeneo ya viwanja vya ndege bandari na mipaka ya nchi kavu kwa kufanya uchunguzi wa afya kwa wasafiri wanaotoka katika nchi zenye maambukizi ya magonjwa hayo ikiwemo ebola homa ya manjano na uviko 
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wasafiri walikaguliwa ambapo sawa na asilimia 
 ni wasafiri wa nje international travelers na sawa na asilimia 
 ni wasafiri wa ndani domestic travelers
kati ya wasafiri walioingia nchini wasafiri walichunguzwa uwepo wa maambukizi ya uviko kwa kutumia kipimo cha haraka rapid antigen test na kati yao sawa na asilimia 
 walibainika kuwa na maambukizi na walishauriwa kujitenga katika maeneo waliyofikia ili kuzuia kueneza kwa ugonjwa huo
aidha katika kudhibiti ugonjwa wa homa ya manjano wasafiri walikaguliwa kama wamepata chanjo dhidi ya ugonjwa wa homa ya manjano na wasafiri walichanjwa chanjo ya ugonjwa huo
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuchukua tahadhari ya ugonjwa wa ebolatangu mlipuko wa ebola uliporipotiwa nchini uganda tarehe septemba ambapo jumla ya wasafiri waliotoka nchini uganda walichunguzwa afya zao na hakuna msafiri aliyebainika kuwa na ugonjwa wa ebola
wizara ilifanya mikutano ya ujirani mwema na nchi ya uganda kusambaza vifaa kinga dawa na kuweka miundombinu ya tahadhari ya tishio la kuingia kwa ugonjwa wa ebola nchini
aidha wizara iliendesha mafunzo kwa maafisa afya kutoka katika ofisi za afya mipakani na katika mkoa wa kagera kuhusu udhibiti wa maambukizi ufuatiliaji wa afya za wasafiri usibuaji decontamination na maziko salama safe and dignified burial endapo kungetokea kifo kutokana na ugonjwa wa ebola
aidha katika kuongeza uwezo wa uchunguzi na uwasilishaji wa taarifa kwa wakati wizara ilisambaza vitendea kazi katika ofisi za afya mipakani ambapo ofisi zilipatiwa laptops vishikwambi printers pamoja na vifaa vya kisasa vya kupimia joto la mwili thermoscanners
pia vifaa vya kudumu vya kunawia mikono mass hand washing facilities vimejengwa katika mipaka ya tunduma na kasumulu ili kukabiliana na magonjwa ya kuambukiza katika maeneo ya mipakani
ufuatiliaji na udhibiti wa magonjwa ya mlipuko disease survaillance 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha ufuatiliaji wa magonjwa ya mlipuko kwa kuanzisha mfumo wa kielektroniki wa utoaji wa taarifa za tetesi zinazoweza kuwa na athari za kiafya kabla ya kuleta madhara kwenye jamii electronic event based survaillance eebs
tetesi hizi zinatoka katika ngazi ya jamii vituo vya kutolea huduma za afya mipakani pamoja na mitandao ya kijamii
 tetesi zinazotolewa huingizwa kwenye mfumo na kupokelewa ngazi ya taifa mara moja kwa ajili ya kuchujwa na kuhakikiwa
ngazi ya wilaya na mikoa wanaweza kuona tetesi hizo kulingana na mahali tetesi ilipotoka
vile vile mwananchi yeyote anaweza kutoa taarifa za tetesi kwa kutuma ujumbe kwenda namba bila malipo kwa kuanza na neno tetesi jina la wilaya ujumbe
tetesi hizi pia huingia katika mfumo wa eebs
mheshimiwa spika mpaka sasa jumla ya tetesi tayari zimetolewa taarifa kupitia mfumo huu na kuchunguzwa ambapo kati ya hizo magonjwa ya mlipuko kama vilekipindupindu surua na kimetayaliweza kubainika
kupitia mfumo huu wizara imeweza kuongeza utambuzi wa magonjwa ya milipuko mapema na kuweka mikakati ya haraka ya udhibiti
sambamba na hilo wizara imeanzisha dawati la kuchakata tetesi lenye lengo la kufatilia tetesi zote zinazopokelewa na kuzitolea taarifa kwa ufuatiliaji
aidha jumla ya watoa huduma wa vituo vya kutolea huduma wahudumu wa afya ngazi ya jamii chws na wenyeviti wa vijiji wamejengewa uwezo na wanatoa taarifa za tetesi kwa kutumia mfumo huo
kudhibiti magonjwa yaliyokuwa hayapewi kipaumbele ntds 
mheshimiwa spika wizara imetoa kipaumbele cha kudhibiti na kutokomeza magonjwa matano yaliyokuwa hayapewi kipaumbele ambayo ni matende na mabusha trakoma usubi kichocho na minyoo ya tumbo
 shughuli za udhibiti wa magonjwa haya zimegawanyika katika maeneo makuu matatu ambayo ni shughuli za kinga kwa ugawaji wa kingatiba kwa magonjwa yote matano shughuli za tiba kwa kufanya upasuaji wa mabusha na usawazishaji wa vikope na shughuli za utengamao kwa kutoa matunzo ya wagonjwa wa matende
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi 
wizara iliendelea kufanya zoezi la umezeshaji kingatiba dhidi ya ugonjwa wa matende na mabusha kichocho minyoo ya tumbo na usubi
katika kipindi hiki wizara iligawa dawa kinga za ivermectine na albendazole katika halmashauri tisa zenye maambukizi ya juu zenye kuhitaji kingatiba kati ya halmashauri zilizokutwa na kiwango cha juu cha maambukizi mwaka halmashauri tayari zimefanikiwa kutokomeza ugonjwa huo
halmashauri hizo ni mafia pangani kilwa lindi mc lindi dc mtwara mikindani temeke jiji la dar es salaam na kinondoni
lengo ilikuwa ni kuwafikia walengwa 
hadi kufikia machi jumla ya walengwa sawa na asilimia ya lengo walimezeshwa kingatiba
mheshimiwa spika wizara iliweza kutoa dawa kinga ya praziquantel ya kudhibitiugonjwa wa kichochokatika halmashauri kati ya halmashauri zilizotarajiwa kupata huduma hii katika kipindi hiki
halmashauri hizo zinatoka katika mikoa ya dodoma geita iringa katavi kilimanjaro lindi mbeya morogoro mtwara njombe pwani rukwa ruvuma simiyu singida songwe tabora na tanga ambapo walengwa watoto wenye umri wa kwenda shule miaka walikuwa na waliomezeshwa kingatiba ni watoto sawa na asilimia ya lengo
mheshimiwa spika wizara imeweza kutoa dawa kinga ya albendazole ya kudhibitiugonjwa wa minyoo ya tumbokwa halmashauri kati ya zilizotarajiwa kupata huduma hii katika kipindi hiki
halmashauri zilizopata huduma hiyo ni kutoka katika mikoa ya arusha dodoma geita iringa katavi kilimanjaro lindi manyara mbeya morogoro mtwara njombe pwani rukwa ruvuma simiyu singida songwe tabora na tanga ambapo walengwa watoto wenye umri wa kwenda shule miaka walikuwa na waliomezeshwa dawa ni sawa naasilimia ya lengo
mheshimiwa spika wizara ilifanya zoezi la umezeshaji wa dawa kinga ya ivermectin ya kudhibitiugonjwa wa usubikatika halmashauri zilizokuwa zimelengwa katika kipindi hiki kati ya halmashauri zenye kiwango cha juu cha maambukizi ya vimelea vya ugonjwa wa usubi
halmashauri hizo ni mufindi dc njombe dc gairo dc kilosa dc morogoro dc mvomero dc ludewa dc madaba dc mbinga dc mbinga tc namtumbo dc nyasa dc songea dc songea mc na tunduru dc
idadi ya walengwa katika halmashauri hizo walikuwa ni na waliomezeshwa kingatiba walikuwa ni ambao ni sawa na asilimia 
 ya lengo
mheshimiwa spika
katika kipindi cha julai hadi machi wizara iliendelea kutoa huduma za tiba kwa kufanyaupasuaji wa mabusha na usawazishaji wa vikope
huduma za upasuaji wa mabusha zilitolewa kwa njia ya kambi katika hospitali ya rufaa ya mkoa wa lindi ambapo jumla ya wagonjwa walipata huduma hiyo na jumla ya wagonjwa walipata huduma katika vituo vingine vilivyojengewa uwezo wa kutoa huduma za upasuaji wa mabusha
mheshimiwa spika katika kusogeza huduma kwa wagonjwa wa matende na mabusha wizara imewajengea uwezo watumishi wa afya jinsi ya kutoa huduma na matibabu ya matende na wahudumu wa afya ngazi ya jamii ili kuibua wagonjwa wa mabusha katika halmashauri ya mtama iliyoko mkoani lindi
aidha hadi kufikia machi wataalam hao wameweza kubaini wagonjwa na kati ya hao ni walioathirika na matende na walioathirika na mabusha
wizara inaendelea kutoa huduma ya upasuaji wa mabusha na kutoa elimu ya jinsi ya kusafisha na kujihudumia viungo vilivyoathirika na matende
mheshimiwa spika wizara ililenga kufanya usawazishaji wa vikope kwa wagonjwa waliopangwa katika kipindi hicho kati ya wagonjwa wa vikope nchini kutoka halmashauri za wilaya za mbarali mbeya iringa iringa dc songwe songwe dc wanging ombe na makete njombe karatu longido na monduli arusha mpwapwa chamwino na bahi dodoma nkasi rukwa magu mwanza kyerwa kagera babati mbulu kiteto na simanjiro manyara
hadi kufikia machi jumla ya wagonjwa walifanyiwa usawazishaji wa vikope ikiwa ni asilimi ya lengo
elimu ya afya kwa umma 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa elimu ya afya kwa umma ili kuelimisha na kuhamasisha jamii masuala mbalimbali ya afya hususani kujikinga dhidi ya magonjwa
mbinu mbalimbali zilitumika ikiwemo radio tv mitandao ya kijamii majarida midahalo na vipeperushi
vilevile wizara imeanzisha dawati la uratibu ndani ya idara ya kinga linalosimamia wahudumu wa afya ngazi ya jamii community health workers ambao jukumu lao kubwa ni kutoa elimu na taaarifa za masuala mbalimbali ya afya katika ngazi ya msingi
katika kipindi hiki jumla ya wahudumu wa afya ngazi ya jamii wapatao wametambuliwa kupatiwa mafunzo ya angalau wiki mbili na wanatumika katika utekelezaji wa masuala mbalimbali ya afya kwa kushirikiana na wadau mbalimbali
kati yao wahudumu wamejengewa uwezo kupewa vitendea kazi na kuajiriwa ili kutekeleza majukumu mbalimbali ikiwemo kukabiliana na ugonjwa wa marburg mkoani kagera katika halmashauri za bukoba dc na bukoba mc kwenye mitaa vijiji na vitongoji vyote katika halmashauri hizi mbili 
mheshimiwa spika katika kuimarisha huduma za afya ngazi ya jamii wizara imeandaampango wa uzalishaji uratibu na kuwatumia wahudumu wa afya ngazi ya jamii katika utekelezaji wa afua jumuishi ngazi ya jamii nchini integrated and coordinated community health workers program
wizara itashirikiana na wadau mbalimbali katika kuwasajili wahudumu wa afya ngazi ya jamii community health workers kutoka katika maeneo yao wanayoishi kuwapatia mafunzo maalum kupitia vyuo vya afya vya kada ya kati kuwapatia vitendea kazi na hatimaye kuwaajiri
afua zitakazotekelezwa zinahusu masuala mbalimbali ya afya ikiwa ni pamoja na afya ya uzazi mama na mtoto lishe afya na usafi wa mazingira magonjwa ya kuambukiza mfano malaria kifua kikuu na ukimwi magonjwa yasiyoambukiza na magonjwa ya mlipuko
vilevile wahudumu wa afya ngazi ya jamii chini ya utaratibu mpya watachanguliwa na serikali za vijiji mitaa yao watapewa mafunzo na vyeti ili kutambuliwa rasmi na kufanya kazi kwa kushirikiana na wadau mbalimbali katika mamlaka za serikali za mitaa
huduma za afya ya uzazi mama na mtoto 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma za afya ya uzazi mama na mtoto katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini ili kupunguza au kumaliza kabisa vifo vinavyozuilika vinavyotokana na uzazi
huduma zilizoimarishwa ni pamoja na huduma kabla ya kujifungua wakati wa kujifungua baada ya kujifungua na huduma kwa watoto afya ya uzazi kwa vijana wa rika balehe na huduma dhidi ya unyanyasaji wa kijinsia
katika kuimarisha usimamizi wa huduma hizo mwezi julai serikali iliamuakuanzisha idara ya afya ya uzazi mama na mtoto
hatua hii itasaidia kuimarisha uongozi usimamizi uwajibikaji na msukumo chanya wa matumizi ya rasilimali mbalimbali katika kuboresha huduma za afya ya uzazi mama mtoto na vijana wa rika balehe ili kufikia lengo endelevu la tatu la dunia la la kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi na watoto
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma kabla ya kujifunguaambapo katika kipindi cha julai hadi machi serikali ilinunua na kusambaza vidonge vya uzazi wa mpango sawa na asilimia ya lengo sindano za uzazi wa mpango aina yadepo provera dozi sawa na asilimia ya lengo na vipandikizi sawa na asilimia ya lengo
aidha katika kipindi cha taarifa hii jumla ya wateja walitumia njia mbalimbali za kisasa za uzazi wa mpango ikilinganishwa na wateja kipindi kama hicho mwaka 
huduma mkoba za uzazi wa mpango zinaendelea kutolewa sehemu mbalimbali nchini ambapo asilimia ya wateja wa njia za uzazi wa mpango walipata huduma kupitia njia hii outreach services 
mheshimiwa spika takwimu za mfumo wa taarifa za uendeshaji wa huduma za afya mtuha zinaonyesha kuwa njia za uzazi wa mpango ambazo zilitumika katika kipindi cha julai hadi machi ni pamoja na vipandikizi asilimia 
 sindano asilimia 
 vidonge asilimia 
 kondomu asilimia 
 vitanzi asilimia 
 kufunga kizazi asilimia 
 na njia nyingine asilimia 
aidha katika kipindi hiki jumla ya wateja wapya sawa na asilimia 
 ya wanawake walio wa umri wa kupata ujauzito waliotumia njia za kisasa za uzazi wa mpango ikilinganishwa na wateja sawa na asilimia 
 katika kipindi kama hicho mwaka 
aidha mikoa iliyoongoza kwa kuwa na asilimia kubwa ya wateja wapya wanaotumia njia za uzazi wa mpango kati ya wanawake wenye umri wa miaka ni katavi asilimia 
 kigoma asilimia 
 kilimanjaro asilimia 
 mara asilimia 
 na iringa asilimia 
katika kipindi hicho jumla yawanawake walipatiwa huduma za uzazi wa mpango mara baada ya kujifunguaikiwa ni asilimia ya akinamama wote waliojifungua katika kipindi hicho
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza mikakati ya kupunguza vifo vya wakinamama wajawazito
katika kipindi cha utekelezaji wa bajeti iliyopita vifo vitokanavyo na uzazi vilikuwa ukilinganisha na vifo katika kipindi kama hicho mwaka wa hii ni sawa na kupungua kwa asilimia ya vifo hivi
mikakati hii ni pamoja na kuimarisha miundo mbinu ya kutolea huduma kusogeza upatikanaji wahuduma za afya wakati wa ujauzitokwa kuhakikisha wajawazito wanawahi kliniki ili kupatiwa huduma stahiki kwa wakati kuhakikisha uwepo wa dawa muhimu kwa wajawazito pamoja na upatikanaji damu salama kwa akina mama wanaohitaji kuongezewa damu kutoa mafunzo kazini kwa mwisho kushirikiana na vyama vya kitaaluma
wizara imeendelea kuimarisha upatikanaji wahuduma za afya wakati wa ujauzitokwa kuhakikisha elimu inatolewa kuanzia ngazi ya jamii kuhusiana na umuhimu wa mama mjamzito kuhudhuria kliniki kama inavyoainishwa katika mwongozo wa huduma za kliniki kwa wajawazito wa mwaka 
katika kipindi cha julai hadi machi takwimu za mtuha zinaonyesha kuwa jumla ya wajawazito sawa na asilimia walihudhuria kliniki kwa mara ya kwanza ikilinganishwa na wajawazito sawa na asilimia katika kipindi kama hicho mwaka 
mikoa iliyoongoza kwa kuwa na asilimia kubwa ya wajawazito waliohudhuria kliniki hudhurio la kwanza ni katavi asilimia 
 tabora asilimia 
 geita asilimia 
 shinyanga asilimia 
 na rukwa asilimia 
mikoa iliyokuwa na asilimia ndogo ya wajawazito waliohudhuria kliniki hudhurio la kwanza ni mtwara asilimia 
 njombe asilimia 
 na kilimanjaro asilimia 
mheshimiwa spika wajawazito waliohudhuria mahudhurio mannena zaidi walikuwa sawa naasilimia ya waliotarajiwaikilinganishwa na idadi ya wajawazito sawa na asilimia katika kipindi hicho cha mwaka 
hata hivyo pamoja na mafanikio ya mahudhurio ya wajawazito kliniki mara nne kufikia asilimia bado mahudhurio ya kliniki ya wajawazito wenye umri wa mimba chini ya wiki katika kipindi cha imeendelea kuwa katika kiwango cha chini kwa asilimia 
 sawa na wajawazito ikilinganishwa na asilimia 
 katika kipindi kama hicho mwaka 
ikumbukwe kwamba kuanza kliniki katika umri chini ya wiki ni wakati muafaka kwa matokeo chanya ya ujauzito kwani wahudumu wa afya watatumia fursa hii kutambua na kutibu changamoto mbalimbali zitokanazo na ujauzito au hata zile ambazo hazitokani na ujauzito lakini zinaweza kuhatarisha maisha ya mama au mtoto aliyeko tumboni
changamoto hizi ni kama vile upungufu wa damu malaria mimba kutunga nje ya kizazi au hata magonjwa ya moyo au changamoto zitokanazo na makundi madogo ya damu yasiyoendana baina ya wenza rh incompactibility
nitumie fursa hii kuwahimiza akinamama wajawazito pamoja na wenzi wao kuwahi kuanza kliniki mapema ili wataalamu waweze kuwa na muda muafaka wa kutambua changamoto hizi na kuchukuwa hatua stahiki kwa wakati
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia sera ya afya kwa kuhakikisha vituo vinatoa huduma bora za kliniki wakati wa ujauzito ambazo ni kuwapatia elimu ya afya kuhusu vidokezo vya hatari na lishe kuwafanyia vipimo vya msingi kama shinikizo la damu bp kundi la damu wingi wa damu kuangalia protini kwenye mkojo maambukizi ya malaria vvu na kaswende
aidha wakati wa kliniki mama mjamzito anapewa kadi maalumu ya kliniki ya ujauzito huduma za dawa kinga za minyoo dawa za kuongeza wingi wa damu na dawa za kinga ya malaria sp
katika kipindi cha julai hadi machi asilimia ya wajawazito wote walipatiwa dawa za kukinga na kuzuia malaria ipt ikilinganishwa na asilimia ya wajawazito mwaka katika kipindi kama hicho
aidha wajawazito waliopata dawa ya kuzuia upungufu wa damu fefo katika kipindi cha julai hadi machi walikuwa ni asilimia ya wajawazito wote ukilinganisha na asilimia katika kipindi kama hicho mwaka 
wajawazito waliopewa dawa za kutibu minyoo walikuwa ni asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 katika kipindi kama hicho mwaka 
mheshimiwa spika upande wahuduma za wakati na baada ya kujifunguakwa kutumia takwimu za mtuha zinaonyesha kuwa katika kipindi cha julai hadi machi wajawazito sawa na asilimia ya akina mama wote waliojifungua walijifungulia katika vituo vya kutolea huduma za afya ikilinganishwa na wajawazito sawa na asilimia ya waliotarajiwa katika kipindi cha mwaka 
aidha wajawazito waliohudumiwa na watoa huduma wenye ujuzi wameendelea kuwa asilimia katika kipindi cha julai hadi machi kama ilivyokua katika kipindi kama hicho mwaka 
wizara kwa kushirikiana na vyama vya kitaaluma chama wakunga tanzania tama chama cha wauguzi tanna chama cha madaktari bingwa wa watoto tanzania pat chama cha madaktari bingwa wa magonjwa ya akinamama na uzazi agota chama cha wataalamu wa dawa za ganzi na usingizi sata imeendelea kufuatilia na kufanya mapitio yavifo vitokanavyo na uzazi kwa njia ya mtandao katika kila siku ya kaziili kubaini mapungufu ya mifumo ya afya na kufanya maboresho yanayowezesha kufikia lengo la kutokomeza vifo vitokanavyo na uzazi
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya vifo vitokanavyo na uzazi vilitolewa taarifa ikilinganishwa na vifo kipindi cha mwaka 
hata hivyo napenda kulitaarifu bunge lako tukufu kuwa uchambuzi wa matokeo ya utafiti wa hali ya afya na demografia nchini ya mwaka tanzania demographic and health survey tdhs uliofanywa na taasisi ya takwimu ya taifa kwa kushirikiana na wizara ya afya bara na zanzibar utakapokamilika tutapata takwimu rasmi za kitaifa kuhusu idadi ya vifo vya wajawazito
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma kwa watoto wachangaambapo matokeo ya utafiti wa tdhs inaonesha uwepo wa kiwango kidogo cha kupungua kwa vifo vya watoto wachanga kutoka vifo kwa vizazi hai mwaka hadi kwa vizazi hai mwaka 
matokeo haya yanatuonesha umuhimu wa serikali kuongeza nguvu zaidi katika kupunguza vifo vya watoto wachanga ili kufikia lengo la kimataifa la kupunguza vifo vya watoto wachanga kufikia kwa vizazi hai ifikapo mwaka 
moja ya mikakati iliyotekelezwa ni kuziwezesha hospitali kuanzisha wodi maalum za watoto wachanga mahututi neonatal intensive care unit nicu ambapo wodi hizo zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
mheshimiwa spika kwa kutambua kuwa baadhi ya nicu zilikuwa na upungufu wa vifaa muhimu vya kutolea huduma wizara imenunua vifaa tiba vya huduma za watoto wachanga wagonjwa wakiwemo mahututi na njiti vyenye thamani yashilingi bilioni 
 ambavyo katika awamu ya kwanza vitasambazwa kwenye vituo vya kutoa huduma za afya
kiambatisho na
na 
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau imefanya ukarabati na ununuzi wa vifaa vyenye thamani ya shilingi milioni kwa ajili ya nicus kwa hospitali tano za halmashauri za kasulu mji kibondo urambo nzega na igunga ili kuongeza ukubwa na uwezo wa kutoa huduma kwa watoto wachanga
kwa kuzingatia vifo vya watoto wachanga husababishwa na kuzaliwa na uzito mdogo na kabla ya muda wizara imeendelea kuimarisha huduma za mama kangaroo kmc kwa ajili ya watoto wenye uzito mdogo na njiti ambapo vituo vya afya na hospitali za halmashauri zinazotoa huduma hii vimeongezeka kufikia katika kipindi cha julai mpaka machi ukilinganisha na vituo katika kipindi kama hicho mwaka 
hatua hii imeongeza idadi ya vitanda vya mama kangaroo kufikia kutoka katika kipindi hicho
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia huduma za afya kwa watoto walio chini ya miaka mitano
kwa mujibu wa takwimu za tdhs vifo vya watoto umri chini ya mwaka mmoja vimepungua kwa asilimia kutoka vifo kwa vizazi hai vya mwaka hadi vifo kwa vizazi hai mwaka 
aidha vifo vya watoto umri chini ya miaka mitano vimepungua kwa asilimia kutoka vifo kwa vizazi hai mwaka hadi kufikia vifo kwa vizazi hai mwaka 
mafanikio haya ni matokeo ya kuimarika kwa huduma za chanjo udhibiti na matibabu ya magonjwa ya watoto kwa uwiano integrated management of childhood illness imci hasa homa ya mapafu nimonia malaria na kuharisha ambayo huchangia kwa kiwango kikubwa vifo kwa watoto wa umri chini ya miaka mitano
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara ilinunua na kusambaza dawa kwa ajili ya kutibu ugonjwa wa homa ya mapafu nimonia ya kidonge myeyuko chaamoxicillinvidonge milioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo na dozi zazincna orskwa ajili ya matibabu ya kuharisha sawa na asilimia ya lengo
ununuzi wa dawa hizi uliwezesha kuimarika kwa upatikanaji wa dawa za watoto wenye umri chini ya miaka mitano katika vituo vya kutolea huduma kwa asilimia ikilinganishwa na asilimia 
 katika kipindi hicho mwaka 
naomba kutumia fursa hii kusisitiza kwamba dawa za kidonge myeyuko cha amoxicillin zinc na ors kwa ajili ya watoto wenye umri chini ya miaka mitano zinanunuliwa na serikali kwa kushirikiana na wadau na dawa hizi hazipaswi kuuzwa
hivyo nawaelekeza waganga wakuu wa mikoa na halmashauri wasimamie suala hili kwa ukamilifu
aidha katika kuimarisha ujuzi wa watoa huduma za matibabu ya magonjwa ya watoto kwa uwiano imci wizara iliwajengea uwezo watoa huduma wa mikoa ya mwanza tabora kigoma mara geita shinyanga manyara na simiyu
mheshimiwa spika ili kuboresha huduma hii za afya ya uzazi na mtoto wizara imetengeneza kitabu cha afya ya mama kitakachotumika kufuatilia afya ya mama wakati wa ujauzito
kitabu hiki ni mbadala wa kadi ya kliniki ya wajawazito rch 
aidha imetengeneza kitabu kipya cha kufuatilia makuzi na huduma za watoto walio chini ya miaka mitano
katika kuhakikisha upatikanaji kwa akinamama na watoto kwa vitabu hivi wizara imeipa jukumu bohari ya dawa msd kuchapisha kitabu cha mama na vitabu vya afya ya mtoto jumla ya milioni 
 kiume na kike kwa ajili ya ufuatiliaji wa makuzi malezi na maendeleo ya mtoto
wizara inasisitiza kuwa vitabu hivi vitatolewa bila malipo kwa mama mjamzito au mtoto wa chini chini ya miaka mitanokwani tayari vimelipiwa na serikali
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa huduma kwa wahanga wa matukio yaukatili wa kijinsia na ukatili dhidi ya watoto
aidha wizara imeendelea kusisitiza wahanga kufika katika vituo vya kutolea huduma za afya ndani ya saa baada ya tukio kutokea ili kuhakikisha wanapatiwa huduma jumuishi ikiwemo ushauri nasaha uchunguzi na vipimo tiba kinga za kuzuia magonjwa ya ngono na ujauzito mwendelezo wa huduma ikiwemo huduma za kisaikolojia na msaada wa kisheria
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wateja walifika vituo vya kutolea huduma za afya ikilinganishwa na wateja mwaka 
aidha katika kipindi cha julai hadi machi asilimia ya wahanga wa ukatili walikua ni watoto kati yao wa jinsi ya kike na jinsi ya kiume
mikoa iliyoongoza ni pamoja na dar es salaam shinyanga geita tabora mara mwanza kagera kilimanjaro kigoma na arusha 
aidha jumla ya watoa huduma za afya kutoka mikoa ya singida shinyanga dar es salaam kagera arusha manyara na dodoma walijengewa uwezo juu ya utoaji huduma kwa manusura wa vitendo vya ukatili wa kijinsia 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza afua mbalimbali za kuboreshahuduma za afya ya uzazi kwa kundi la vijana kwa kutoa elimu ya afya uzazi kwa vijana kuhusu namna ya kujikinga dhidi ya maambukizi ya vvu mimba za utotoni ukatili wa kijinsia ukatili dhidi ya watoto na lishe
wizara imeendelea kuongeza na kuimarishavituo vya huduma rafikiza afya ya uzazi kwa vijana kutoka mwaka hadi machi 
katika kipindi cha julai hadi machi serikali iliweza kutoa elimu kwa watoa huduma kutoka mikoa ya mara shinyanga dar es salaam katavi arusha manyara geita tabora na dodoma namna ya kutoa huduma rafiki kwa vijana kwa masuala ya afya ya uzazi
mheshimiwa spika wizara imeendelea kujenga mfumo wa huduma za kuzuia na kukingasaratani za mfumo wa uzazi reproductive cancers zikiwemo saratani ya mlango wa kizazi na saratani ya matiti
katika kipindi cha julai hadi machi wanawake wapatao walifanyiwa uchunguzi wa saratani ya mlango wa kizazi na kati yao wanawake sawa naasilimia 
 waligundulika kuwa na mabadiliko ya awali ya saratani ya mlango wa kizazi ikilinganishwa na asilimia 
 mwaka 
katika kipindi cha julai hadi machi wizara imefanikiwa kuanzisha vituo vipya vya kutoa huduma za uchunguzi wa saratani ya mlango wa kizazi na hivyo kufikia jumla ya vituo ikilinganishwa na vituo mwaka 
mheshimiwa spika katika kuvijengea uwezo vituo vya kutolea huduma za afya kutoa huduma za uchunguzi na tiba yamabadiliko ya awali ya saratani ya mlango wa kizazi wizara kwa kushirikiana na wadau imenunua mashine tiba thermocoagulators zinazotibu mabadiliko ya awali ya saratani ya mlango wa kizazi na kusambazwa katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini na watoa huduma wameshajengewa uwezo namna ya kuzitumia
vilevile serikali kwa kushirikiana na wadau imeagiza mashine tiba thermocoagulators zaidi ambazo zinatarajiwa kusambazwa kwenye vituo vya kabla ya mwezi disemba 
upatikanaji wa vifaa tiba hivi utaenda kuongeza wigo wa upatikanaji wa huduma ya matibabu ya saratani ya mlango wa kizazi katika vituo zaidi vya ngazi ya msingi ikiwemo hospitali ya wilaya vituo vya afya na zahanati katika mikoa inayoongoza kwa tatizo la saratani ya mlango wa kizazi
mapambano dhidi ya vvu ukimwi homa ya ini na magonjwa ya ngono 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau imeendelea kuboresha afua mbalimbali zakudhibiti maambukizi ya vvu ukimwiikiwemo kuhamasisha wananchi kupima na kutambua hali zao za maambukizi ya vvu ukimwi kutoa huduma za ushauri upimaji matunzo na huduma za dawa kwa wenye maambukizi ya vvu ukimwi
mheshimiwa spika hadi kufikia machi jumla ya wateja sawa naasilimia 
 ya watu wanaokadiriwa kuishi na virusi vya ukimwi nchini walikuwawanatambua hali zao za maambukizi ya kwanza
kati yao wateja walikuwa wameanza kutumia dawa za kufubaza virusi vya ukimwi ambapo watoto walikuwa ni 
idadi hii ya wagonjwa walio katikamatumizi ya dawaza kufubaza virusi vya ukimwi niasilimia 
 ya watu wanaotambua hali zao za maambukizi ya pili
aidha katika kipindi hicho jumla ya vipimo vya kujua wingi wa virusi vya ukimwi kwa wagonjwa walioanza kutumia dawa vilifanyika na kati ya vipimo hivyo vipimo ambavyo ni sawa naasilimia 
 vilikuwa vimefubazwana kuwa na wingi wa virusi vya ukimwi chini ya nakala 
 ya tatu kama inavyoonekna kamajedwali na
jedwali na
 mafanikio kuelekea kufikisha malengo ya na
kiashiriamachi machi hatua iliyofikiwa wanaokadiriwa kuwa na maambukizi ya kwanzawanaotambua hali zao za maambukizi asilimia ya wanaotambua hali zao 
 wenye maambukizi na wameanza dawa ya piliasilimia ya walioanza dawa on art 
 idadi ya waliopimwa makali ya vvu vl test ya tatuidadi makali yaliyofubazwa asilimia ya walifubazwa makali vl 
mheshimiwa spika wizara imeanza kutekeleza huduma ya afua ya kujipima vvu kuanzia januari kwa lengo la kupanua wigo na kuboresha upatikanaji wa huduma za upimaji wa vvu hasa kwa makundi ambayo hayafikiwi kirahisi na huduma za afya na kuongeza kasi ya kutambua wenye maambukizi
katika kipindi cha januari hadi machi jumla ya vitepe vya kujipima hivst sawa na asilimia ya malengo viligawiwa kwa wateja na jumla ya wateja sawa na asilimia walirudisha majibu
kati wateja waliorudisha majibu sawa na asilimia walipata majibu yanayoonesha dalili za maambukizi
kati yao wateja sawa na asilimia walifanyiwa uhakiki na kukutwa na maambukizi
wizara inahimiza kutumia huduma hii ya kujipima mwenyewe vvu kwani inawezesha kuibua watu ambao walikuwa hawafahamu hali zao za maambukizi
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa huduma kwa waviu zinasogezwa karibu zaidi na jamii wizara ya afya kwa kushirikiana na wadau mbalimbali wa maendeleo imekuwa ikifanya jitihada za makusudi za kuhakikisha kila kituo cha afya nchini kinakuwa na uwezo wa kutoa huduma kwa watu wanaoishi na maambukizi ya vvu na ukimwi
hadi kufikia mwezi machi idadi ya vituo vinavyotoa huduma ya tiba na matunzo ctc vimefikiavituo kutokavituo mwaka hii ni sawa na asilimia ya ya vituo vyote vinavyotoa huduma za afya nchini
lengo ni kufikia asilimia ya vituo vyote vya afya viwe vinatoa huduma ya tiba na matunzo kwa watu wanaoishi na maambukizi ya virusi vya ukimwi waviu ifikapo mwaka 
aidha serikali kwa kushirikiana na wadau inatekeleza afua ya kuwajengea uwezo wauguzi na wakunga nchini kuwahudumia watu wanaoishi na maambukizi ya vvu na ukimwi ikiwa ni pamoja na kuwaanzishia waviu dawa za kufubaza makali ya vvu na ukimwi nurse initiated management of anti retroviral therapy nimart
afua hii imekuwa na mchango mkubwa katika kufikia katika malengo ya 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha utoaji wa huduma za kupunguza maambukzi ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto ikiwemo kuhakikisha watoto wachanga waliozaliwa na akina mama wenye vvuwanapimwa maambukizi ya vvu kwa kutumia vinasaba katika mahali zitolewapo huduma early infant diagnosis eid point of care
idadi ya vituo vinavyotoa huduma za eid point of care iliongezeka kutoka mwaka hadi vituo mwezi machi lengo ni kufikia vituo 
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya watoto walizaliwa na akinamama wanaoishi na vvu kati yao watoto waliingizwa katika ufuatiliaji na kupewa tiba kinga arv prophylaxis
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya watoto sawa na 
 walipimwa kipimo cha wiki sita ambapo watoto sawa na asilimia 
 walithibitika kuwa na maambukizi ya vvu
aidha matokeo ya upimaji katika umri wa miezi yanaonyesha kuwa watoto sawa na asilimia 
 ya watoto waliostahili kupimwa katika kipindi cha julai hadi machi ambapo katika kipindi hichohicho jumla ya watoto sawa na 
 ya watoto wote waliopimwa kipimo cha uthibitisho waligundulika kuwa na maambukizi ya vvu
wizara kwa kushirikiana or tamisemi na wadau itaendelea kuimarisha mikakati ya ufuatiliaji wa wajawazito na wanaojifungua wakiwa na maambukizi ya vvu ili kuhakikisha wanaendelea kuhudhuria kwenye vituo vya kutolea huduma na kupata huduma stahiki za kuzuia maambukizi kwenda kwa mtoto
mheshimiwa spika serikali imeendelea na jitihada za kudhibiti maambukizi yahoma ya iniambapo kwa mujibu wa tafiti kinaonesha kiwango cha maambukizi ya homa ya ini katika jamii ni asilimia 
 homa ya ini ni asilimia 
aidha asilimia 
 ya wajidunga wameonekana kuwa maambukizi ya homa ya ini c
wizara inaendelea kutoa elimu ya kujikinga dhidi ya maambukizi ya homa ya ini ambayo ni mojawapo ya magonjwa ya kuambukiza hapa nchini
katika utafiti uliofanyika wa mwaka this ulionyesha kuwa maambukizi ya yapo kwa asilimia 
 na ya aina asilimia 
mheshimiwa spika ili kudhibiti maambukizi ya homa ya ini serikali imeendelea kutoa chanjo ya homa ya ini kwa watumishi wa afya ambapo hadi machi watumishi walikuwa wamepatiwa chanjo hii na asilimia kati yao walikuwa wamemaliza chanjo zote tatu zinazohitajika
wizara pia inatoa huduma ya uchunguzi wa homa ya ini hepatitis na c kwa makundi yaliyo katika hatari zaidi ya kuambukizwa vvu wakiwemo waraibu wa dawa za kulevya
idadi ya waraibu wanaopata huduma ya kuchunguza homa ya ini hepatitis na c imekuwa ikiongezeka katika kila robo mwaka ambapo hadi kufikia machi jumla ya waraibu walichunguzwa homa ya ini aina hepatitis na waraibu walichunguzwa homa ya ini aina ya hepatitis c
aidha hadi kufikia machi jumla ya wanaume na wanawake walio katika makundi hatarishi walichunguzwa homa ya ini na walichunguzwa homa ya ini c
mheshimiwa spika katika kipindi cha wizara imeanza utekelezaji wa afua za kuzuia maambukizi ya virusi vyahoma ya iniaina b kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto ambapo huduma za vipimo na chanjo za homa ya ini zinatolewa katika vituo vilivyopo katika mikoa ya njombe geita mbeya na dar es salaam ili kupata takwimu za kufanyia maoteo na kueneza huduma hizi katika vituo vyote nchini
aidha kuanzia mwaka wizara imekuwa inatoa chanjo ya pentavalent kwa watoto wenye umri wa chini ya mwaka mmoja na hivyo kuwakinga dhidi ya ugonjwa wa homa ya ini b
ili kudhibiti maambukizi ya homa ya ini kipaumbele cha wizara ni kupima na kutoa chanjo ya maambukizi dhidi ya homa ya ini ni kwa watu waliozaliwa kabla ya mwaka na pia imeimarisha uratibu wa magonjwa haya kwa kuyaweka chini ya usimamizi wa mpango wa taifa wa kudhibiti ukimwi
mheshimiwa spika wizara ya afya kwa kushirikiana na wadau imeendelea kutekeleza afua za kudhibiti magonjwa ya ngono stis kwa kutoa elimu ya kujikinga na maambukizi ya magonjwa haya huduma za uchunguzi na tiba
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya watu waligundulika kuwa na magonjwa ya ngono kulinganisha na watu katika kipindi kama hiki kwa mwaka 
aidha magonjwa ya ngono yaliyoongoza ni klamidia chlamydia kaswende syphilis kisonono gonorrhea na herpes
aidha ili kuwakinga watoto wachanga kuzaliwa na maambukizi ya magonjwa ya ngono jumla ya wajawazito sawa na asilimia walipimwamaambukizi ya kaswende ikilinganishwa na wajawazito sawa na asilimia katika mwaka 
wajawazito sawa na asilimia moja ya wajawazito wote waliopimwa walibainika kuwa na maambukizi ya kaswende na walianzishiwa tiba ikilinganishwa na wajawazito sawa na asilimia moja kwa kipindi kama hicho mwaka 
mheshimiwa spika nitumie fursa hii mbele ya bunge lako tukufu kuwaelewa wananchi kuwa magonjwa ya ngono bado yapo hivyo wanapaswa kuchukua hatua za kujikinga na endapo watapata maambukizi kuwahi kwenda kwenye vituo vya kutoa huduma ili wapate tiba sahihi na mapema
mapambano dhidi ya kifua kikuu na ukoma 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia utoaji wa huduma za kifua kikuu na ukoma sanjari na mpango mkakati wa sita wa mapambano dhidi ya kifua kikuu na ukoma
lengo kuu katika mpango huu ni kupunguza maambukizi mapya ya kifua kikuu kwa asilimia kupunguza vifo vitokanavyo na kifua kikuu kwa asilimia na kutokomeza ukoma katika halmashauri zenye wagonjwa wa ukoma ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara ilipanga kuibua wagonjwa wa kifua kikuu ambapo waliibuliwa ikiwa ni sawa na asilimia 
 ya lengo
kwa kipindi cha jumla ya wagonjwa sawa na asilimia waliibuliwa ikilinganishwa na lengo la kuibua wagonjwa kwa kipindi hicho
mafanikio haya yametokana na kuwashirikisha waliougua kifua kikuu na kupona mkuta waganga wa tiba asili na wahudumu wa afya ngazi ya jamii
aidha asilimia ya wagonjwa wa kifua kikuuwalioanza matibabukwa kipindi cha julai hadi machi walitibiwa na kupona ikilinganishwa na asilimia ya wagonjwa wa kifua kikuu walioanza matibabu kwa kipindi kama hicho kwa mwaka 
mpango unaendelea na ufuatiliaji wa kimkakati wa karibu kwa wagonjwa vituoni na ushirikishwaji wa watoa huduma katika ngazi ya jamii ili kufikia lengo la shirika la afya duniani who la kuponyesha asilimia ya wagonjwa wanaoanza matibabu
vilevile katika kipindi hicho jumla ya wagonjwa wakifua kikuu suguwaligundulika na kuanzishiwa matibabu ambao ni sawa na asilimia ya lengo la kugundua wagonjwa ikilinganishwa na wagonjwa waliogundulika katika kipindi kama hicho mwaka sawa na asilimia ya lengo la kuibua wagonjwa wa kifua kikuu sugu
bado hatujafanya vizuri katika eneo hili kutokana na kutowafikia na kuwabaini wagonjwa wote walioko kwenye jamii
mheshimiwa spika katikakuimarisha huduma za upimaji wa kifua kikuu serikali kupitia wizara ya afya imenunuamashine za kisasa aina ya truenat ambazo zimesimikwa kwenye vituo vya kutolea huduma za kifua kikuu visivyohitaji uboreshwaji wa miundombinu kama vile chumba cha upimaji point of care test
wizara imeendelea kutoahuduma mkoba za kliniki tembezi zenye uwezo wa kutoa huduma za uchunguzi na ugunduzi kwa magonjwa ya kifua kikuu na magonjwa mengine ya mfumo wa njia ya hewa katika maeneo yenye makundi hatarishi ya ugonjwa wa kifua kikuu
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya watu walichunguzwa na kupimwa kifua kikuu
kati ya wagonjwa waliopimwa wagonjwa sawa na asilimia waligundulika kuwa na ugonjwa wa kifua kikuu na kuanzishiwa matibabu
mheshimiwa spika katika jitihada za kutokomeza ukomanchini wizara inaendelea kusimamia huduma za uchunguzi
kwa kipindi cha julai hadi machi jumla yawagonjwa waligundulika na ugonjwa wa ukoma ikilinganishwa na wagonjwa waliongundulika katika kipindi kama hicho mwaka 
sambamba na uibuaji huu kaya zilifikiwa na kufanyiwa uchunguzi ambapo jumla ya wagonjwa waliibuliwa na kuanzishiwa matibabu
sanjari na hilo wizara imeendelea nautoaji wa tiba kinga ya ugonjwa wa ukoma kwa makundi hatarishiambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya watu waliokuwa katika makundi hatarishi walipewa tiba kinga na watu waligundulika kuwa na magonjwa mengine ya ngozi na kuanzishiwa matibabu
wizara imeendelea kutoa vifaa tiba kwa kugawa jozi za viatu ili kupunguza athari za ulemavu kwa waathirika wa ukoma
mapambano dhidi ya malaria 
mheshimiwa spika wizara inatekeleza mpango mkakati wa miaka mitano wa kipindi cha wenye lengo la kupunguza maambukizi ya malaria kutoka asilimia 
 mwaka hadi chini ya asilimia 
 mwaka 
pamoja na hilo serikali imeendelea kutekeleza afua mbalimbali ikiwepo ugawaji wa vyandarua kwa makundi maalum upuliziaji wa viuatilifu ukoko na kuhakikisha dawa za kutibu malaria zinapatikana kwa kipindi chote bila malipo katika vituo vya kutolea huduma ili kuwakinga wajawazito watoto chini ya miaka mitano na jamii kwa ujumla dhidi ya ugonjwa wa malaria
mheshimiwa spika serikali iliendelea kuhakikisha vipimo dawa vyandarua na bidhaa nyingine za kudhibiti malaria zinapatikana bila malipo katika vituo vya kutolea huduma za afya ili kuendelea kudhibiti ugonjwa wa malaria
katika kipindi hicho vipimo vya malaria mrdt dozi za dawa ya mseto na vichupa vya dawa ya malaria ya sindano vilinunuliwa na kusambazwa katika vituo vya kutolea huduma za afya ikilinganishwa na vipimo vya malaria mrdts dozi za dawa ya mseto na vichupa vya dawa ya malaria ya sindano mwaka 
dawa na vitendanishi hivi vimeendelea kusambazwa katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini kupitia bohari ya dawa msd kulingana na mahitaji ya vituo
kwa kipindi hiki utoshelevu wa dawa za malaria ilikuwa niasilimia ikilinganishwa na asilimia 
 kipindi kama hicho mwaka 
mheshimiwa spika katika kipindi husika vyandarua vyenye dawa vilinunuliwa ikilinganishwa na vyandarua vilivyonunuliwa mwaka 
vyandarua hivyo vilisambazwa kwa watoto wa shule za msingi wanawake wajawazito na watoto chini ya mwaka mmoja katika vituo vya kutolea huduma za afya nchi nzima pamoja na kaya zote katika halmashauri sita za mikoa ya mtwara na lindi
wizara ilifanyaupuliziaji wa viuatilifu ukokokatika mkoa wa kigoma kwenye halmashauri mbili za kasulu dc kibondo dc ikijumuishwa kambi za wakimbizi za nduta na nyarugusu ambapo jumla ya kaya sawa na asilimia 
 zimepuliziwa viuatilifu ukoko na kukinga jumla ya watu dhidi ya maambukizi ya malaria ikilinganishwa na kaya zilizopuliziwa viuatilifu ukoko mwaka na kukinga jumla ya watu 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kutekeleza mradi wa kuelekea utokomezaji wa malaria towards elimination of malaria in tanzania temt unaotekelezwa kwenye mkoa wa tanga
halmashauri tatu za mkoa wa tanga ambazo ni handeni dc lushoto dc na tanga cc tayari zimepatiwa mafunzo
jumla ya washiriki kutoka katika ngazi ya mkoa halmashauri kata na vijiji wamepatiwa mafunzo pampu za kupulizia na lita za viuadudu zimenunuliwa na kusambazwa katika halmashauri hizo za mkoa wa tanga
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuratibu utekelezaji wa afua ya kutokomeza malaria katika maeneo yenye kiwango cha chini cha maambukizi ambapo ufuatiliaji wa ugonjwa wa malaria hufanyika hadi katika ngazi ya kaya malaria case based surveillance mcbs na kufanya tathmini katika halmashauri za mikoa ya arusha manyara kilimanjaro njombe na iringa
katika utekelezaji wa afua hii wagonjwa wanaogundulika kuwa na maambukizi ya malaria katika vituo vya kutolea huduma za afya hufuatiliwa mpaka katika kaya zao ambapo wanakaya hupimwa na kutibiwa pale wanapokutwa na maambukizi ya malaria
mpaka kufikia machi jumla ya wagonjwa walifuatiliwa na wanakaya walipimwa malaria ambapo watu sawa na asilimia 
 walikutwa na maambukizi ya malaria na kupatiwa matibabu
mheshimiwa spika wizara imewajengea uwezo wahudumu wa afya ngazi ya jamii chws juu ya kuelimisha na kuhamasisha jamii kudhibiti malaria katika halmashauri zote za mikoa nane ya lindi mtwara ruvuma geita kigoma tabora katavi na rukwa
aidha matangazo ya redio juu ya elimu na ujumbe wa kinga matibabu sahihi ya malaria yamerushwa katika vituo vitatu vya kitaifa na radio za kijamii katika mikoa tisa ya tanga lindi shinyanga katavi tabora kigoma ruvuma mwanza na rukwa
matangazo ya television yamerushwa katika vituo vitatu vya tbc itv na clouds
jumla ya mabango posters yenye ujumbe wa malaria yamechapishwa na kugawiwa katika mikoa yote na halmashauri zote za tanzania bara
mheshimiwa spika kutokana na afua mbalimbali zilizotekelezwa katika kupambana na malaria idadi ya wagonjwa wa malariaimepungua hadi kufika milioni 
 mwaka kutoka milioni 
 mwaka 
aidha idadi ya visa vipya vya malariakwa kila watu imepungua hadi visa kwa mwaka kutoka visa mwaka naidadi ya vifo vitokanavyo na malariailipungua hadi vifo mwaka kutoka vifo mwaka 
mheshimiwa spika ili kuongeza upatikanaji wa rasilimali fedha za ndani na kuongeza kasi ya kutokomeza malaria mheshimiwa dkt samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania aliteua wajumbe kutoka wizara na taasisi za serikali taasisi za dini sekta binafsi na taasisi za kiraia wa baraza la kutokomeza malaria
baraza hili lilizinduliwa na mhe
kasim majaliwa majaliwa mb waziri mkuu wa jumhuri ya muungano wa tanzania kwenye kilele cha maadhimisho ya siku ya malaria duniani jijini dar es salaam tarehe 
ninamshukuru sana mheshimiwa rais kwa kuunda baraza hili muhimu
nitoe wito kwa bunge lako tukufu na wananchi wote kwa ujumla kutoa ushirikiano kwa baraza hili ili liweze kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi kwa lengo la kuhakikisha raslimali za kutekeleza afua muhimu za malaria zinapatikana
mheshimiwa spika ili kuweza kufikia lengo la kutokomeza malaria mwaka kupitia kauli mbiu ya ziro malaria inaanza na mimi wizara kupitia mpango wa taifa wa kudhibiti malaria itaendelea kuwekeza na kuimarisha ushirikishwaji wa jamii katika kupambana na ugonjwa wa malaria
maeneo muhimu yatakayopewa kipaumbele ni ushirikishwaji wa jamii katika kudhibiti mbu waenezao malaria kwa kushiriki katika afua za unyunyiziaji wa dawa za kuuwa viluilui wa mbu kwenye mazalia usafi wa mazingira na kutiririsha maji yaliyotuama ili kuzuia mazalia ya mbu huduma za tiba 
mheshimiwa spika katika kuimarisha utoaji wa huduma bora za afya nchini wizara imeendeleakuratibu ujenzi wa miundombinuna utoaji wa huduma mbalimbali za tiba
hadi kufikia machi kulikuwa najumla ya vituo vya kutolea huduma za afya ambapo hospitali zilikuwa vituo vya afya vilikuwa zahanati zilikuwa kliniki zilikuwa na maabara binafsi ikilinganishwa navituo vilivyokuwepo machi 
aidha vituo vilivyokuwa vinamilikiwa na serikali vilikuwa sawa na asilimia ya vituo vyote mashirika ya dini vilikuwa sawa na asilimia 
 ya vituo vyote na sekta binafsi vilikuwa sawa na asilimia ya vituo vyote nchini
kwa upande wa vitanda vya hospitali hadi kufikia mwezi machi kulikuwa na jumla ya vitanda ikilinganishwa na vitanda vilivyokuwepo kipindi kama hicho mwaka 
aidha kati ya vitanda hivyo vitanda vipo katika ngazi ya hospitali vitanda vipo katika vituo vya afya vitanda vipo katika zahanati na vitanda vinapatikana katika kliniki na vituo vinginevyo kama inavyoonkena katikajedwali na 
 jedwali na mchanganuo wa idadi ya vitanda katika vituo vya kutolea huduma za afya aina ya kituovinavyohitajikavilivyopo wodini upungufu hospitali vituo vya afya zahanati kliniki nyinginezo jumla huduma za dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuhakikisha kuwaupatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi vya maabarakatika vituo vya kutolea huduma za afya unakuwa wa kuridhisha
wizara kupitia bohari ya dawa msd hununua hutunza na husambaza zaidi ya aina za dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi vya maabara
kati ya hizo aina zimeainishwa kuwa ni bidhaa za afya muhimu na za kipaumbele hivyo wizara ya afya ina lengo la kuhakikisha kuwa bidhaa hizi zinapatikana wakati wote katika bohari ya dawa msd
aidha hadi sasa wizara ya afya imeshapokea na kupeleka msd kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya bajeti ya shilingi bilioni iliyoidhinishwa na bunge lako kwa ajili ya ugharamiaji wa mnyororo mzima wa upatikanaji wa bidhaa za afya
aidha vituo vya kutolea huduma za afya kupitia fedha za uchangiaji vimepeleka msd kiasi cha shilingi bilioni 
 na kufanya jumla ya fedha zilizopelekwa msd kwa ajili ya ugharamiaji wa bidhaa za afya kufikia shilingi bilioni 
mheshimiwa spika kupatikana kwa fedha hizi kumewezesha upatikanaji wa bidhaa za afya za kipaumbeleaina kuongezeka kutoka wastani wa asilimia 
 kwa kipindi cha julai hadi kufikia wastani waasilimia katika ngazi ya vituo vya kutolea huduma za afya zahanati asilimia vituo vya afya asilimia hospitali za wilaya asilimia hospitali za rufaa za mikoa asilimia na hospitali za kanda maalum na taifa ni asilimia 
aidha wizara imefanya mapitio ya bidhaa muhimu za kipaumbele kwa lengo la kuendelea kuboresha upimaji wa bidhaa hizo vituoni
kufuatia mapitio hayo kwa sasa zahanati zitapimwa kwa aina ya bidhaa za afya vituo vya afya aina hospitali za halmashauri aina hospitali za rufaa za mikoa aina na hospitali za kanda na taifa ni aina 
upimaji huu pia umezingatia mahitaji ya hospitali maalumu kama jkci orci mirembe na kibong oto
mheshimiwa spika katika kuimarisha upatikanaji wa dawa za wazee katika vituo vya kutolea huduma za afya wizara imefanya maboresho kwenye mwongozo wa matibabu stg kwa kuongeza dawa aina tano za magonjwa ya ncd ziweze kupatikana ngazi ya zahanati na vituo vya afya
wizara itaendelea kuchukua hatua mbalimbali ikiwemo kuimarisha maoteo ya bidhaa za afya kwa mfumo wa bottom up quantification kufanya ufuatiliaji wa bidhaa za afya vituoni kuongeza matumizi ya kielektroniki katika kusimamia na kutoa taarifa za bidhaa za afya
mheshimiwa spika katika kuimarisha uzalishaji wa bidhaa za afya nchini na kutekeleza sera ya viwanda serikali imeendelea kutengenezamazingira bora ya uwekezajikatika eneo la uanzishaji wa viwanda vya bidhaa za dawa kwa wawekezaji wa ndani na wale wa nje ili kupunguza utegemezi na uchelewaji wa bidhaa kutoka nje ya nchi
ambapo hadi kufikia machi tayari kuna jumla ya viwanda vya kuzalisha bidhaa za afya nchini
kati ya viwanda hivyo viwanda vinazalisha dawa ambapo kimoja kina ubia na serikali na vingine ni vya sekta binafsi
aidha viwanda vingine vinajihusisha na uzalishaji wa vifaa tiba ambapo serikali inamiliki viwanda viwili na sekta binafsi viwanda 
uwekezaji huu wa serikali unaohusisha pia uzalishaji wa barakoa umewezesha serikali kujitosheleza kwa mahitaji ya barakoa nchini na hivyo kuachana za uagizaji wa bidhaa hiyo kutoka nje ya nchi
mheshimiwa spika naomba pia kulitaarifu bunge lako tukufu kuwa kwa sasa tanzania ina viwanda viwili kairuki pharmaceuticals industry ltd na na alfa pharmaceuticals limited vyenye uwezo wa kuzalisha majitiba jumla ya chupa milioni zaidi ya mahitaji ya nchi ambayo ni chupa milioni 
kutokana na kuongezeka kwa uzalishaji wa majitiba infusion baada ya viwanda hivi viwili kuanza kuzalisha na kuuza kwa bohari ya dawa serikali inakusudia kuacha kuagiza kabisa majitiba infusions kutoka nje ya nchi
aidha serikali inakusudia kutumia zaidi yashilingi bilioni kufanya ununuzi wa bidhaa za afya kwa viwanda vilivyopo nchini
hadi sasa kuna jumla yaaina za bidhaa muhimu za afya zinazozalishwa na viwanda vya ndani wazalishaji wa bidhaa hizi tayari wanamikataba na msd
lengo la serikali ni kushusha uagizaji wa bidhaa za afya nje ya nchi kutoka asilimia ya sasa na kuwa chini yaasilimia ifikapo mwaka 
haya ni mafanikio makubwa sana katika sekta ya uzalishaji wa bidhaa za afya hapa nchini
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza makubaliano ya shirika la afya duniani who katika kutoa kipaumbele kwenyemapambano ya usugu wa vimelea vya magonjwa dhidi ya dawa
wizara imezijengea uwezomaabara za hospitali za rufaa ili ziweze kufanya utambuzi na ufuatilaji wa usugu wa vimelea dhidi ya dawa culture and susceptibility test for antimicrobial resistance and survaillance amr
kufuatia kujengewa uwezo kwa hospitali hizo kumeiwezesha tanzania kuwasilisha taarifa katika mfumo wa global antimicrobial resistance and use survaillance system glass unaotumiwa na who
tathmini kupitia mfumo huo imeonesha kuna matumizi makubwa ya dawa za antibiotiki nchini na baadhi zimefikia usugu wa asilimia 
 hivyo juhudi za pamoja kukabiliana na janga hili zinahitajika
wizara imefanya mapitio ya utekelezaji mpango mkakati wa kwanza nap amr na sasa imeandaa mpango mkakati wa pili nap amr unaotekelezwa katika utaratibu wa afya moja
 huduma za damu salama 
mheshimiwa spika wizara ina jukumu ya kuhakikisha damu salamainapatikana kwa wakati na ya kutosha ili kuokoa maisha ya wagonjwa wenye uhitaji mkubwa wa damu wakiwemowakina mama wajawazito haswa wakati wa kujifungua watoto walio chini ya miaka mitano wagonjwa wa upasuaji pamoja na wagonjwa wa dharura wanaopata ajali na kuhitaji damu
wizara inahakikisha upatikanaji wa damu salama unakuwa wa kuridhisha kwa kukusanya damu kutoka kwa wachangiaji damu wa hiari wenye afya njema na wasio kwenye makundi hatarishi
aidha wizara hupima sampuli za damu zilizokusanywa kwa kutumia vipimo vya maabara vyenye viwango vya kimataifa vyenye uwezo wa kugundua maambukizi kwa muda mfupi tangu mtu ameambukizwa pamoja na kupima makundi ya damu
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara ilikuwa na lengo la kukusanya chupa za damu 
hadi kufikia machi wizara ilifanikiwa kukusanyachupa za damu sawa na asilimia ya lengo
idadi hii ni sawa na ongezeko la chupa ikilinganishwa na chupa za damu zilizokusanywa katika kipindi kama hicho mwaka 
ongezeko la chupa hizi limetokana na maelekezo ya mheshimiwa dkt
samia suluhu hassan kwa wizara ya afya ya kutaka serikali kuchukua jukumu la kununua na kusambaza bure mifuko ya kukusanyia damu nchi nzima na kuhakikisha hakuna upungufu wa mifuko ya kukusanyia damu katika vituo vyote kwa wakati wote
mheshimiwa spika serikaliimeongeza vituo vya kutengenezea mazao ya damu kama vile majimaji ya damu fresh frozen plasma ffp chembe sahani za damu platelets na kufanya kuwa na jumla yavituo nchi nzima
kwa kufanya hivyo wizara kupitia mpango wa taifa wa damu salama umeweza kutengeneza chupa za mazao ya damu aina ya plasma ffp ambazo zilitumika kusaidia akina mama wanaopata matatizo ya kutokwa na damu nyingi wakati wakijifungua na chupa za chembe sahani platelets zilizotumika kutibu wagonjwa wa saratani seli mundu pamoja na wagonjwa waliokuwa na matatizo mengine
mheshimiwa spika wananchi waliojitokeza na wanaoendelea kujitokeza kuchangia damu kwa hiari wanapata faida na fursa mbalimbali zinazotokana na uchangiaji wa damu kama vilekujua makundi yao ya damu kupata ushauri nasahajinsi ya kujikinga na magonjwa yanayoambukizwa kwa njia ya damu kujua hali ya afya zao kwa kupimwa magonjwa ya kuambukiza kama vilehoma ya ini c vvu na kaswendepamoja na yasiyokuwa ya kuambukiza ikiwemoshinikizo la damu blood pressure
mheshimiwa spika serikali imekamilisha ujenzi wa kituo cha damu salamakanda ya kati dodoma ambacho kimeimarisha upatikanaji wa huduma za damu salama katika mikoa dodoma iringa na singida
ujenzi wa majengo ya vituo vya damu salama unaendelea katika mikoaminne na upo katika hatua mbalimbali rukwa asilimia manyara asilimia kigoma asilimia 
aidha ujenzi katika kituo cha mkoa wanjombe umekamilika kwaasilimia na ufungaji wa vifaa unaendelea
mara baada ya kukamilika kwa uwekezaji huu huduma za damu salama nchini zitaimarika maradufu
huduma za uchunguzi wa magonjwa 
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa huduma za uchunguzi katika tiba serikali imeendelea kuimarisha huduma za uchunguzi wa magonjwa katika vituo vya kutolea huduma za afya kwa kuwekeza kwenye maeneo makuu mawili ambayo ni huduma za maabara nahuduma za radiolojia
kwa upande wa huduma za maabara hadi kufikia aprili jumla ya maabara zilizopo ni takribani 
kati ya hizi bodi ya maabara binafsi imesajili maabara ambapo maabara za kujitegemea autonomous ni na zilizojishikiliza kwenye vituo vya afya zahanati kliniki na hospitali attached ni 
mwelekeo wa wizara ni kuhakikisha maabara zote za binafsi na umma zinatambuliwa kusajiliwa na kuingizwa mchakato wa kuimarisha ubora wa huduma za maabara kwa njia ya ithibati
hadi sasa kuna jumla ya maabara ambazo zimeshapata ithibatiya kimataifa maabara zote za serikali katika ngazi ya mkoa kanda maalum na taifa zimepata ithibati ya kimataifa ambapo vipimo vinavyofanyika katika maabara hizi zinaaminika na kukubalika duniani kote
wizara itaendelea kuzijengea uwezo maabara zilizobakia ngazi ya wilaya zile za binafsi na za umma kufikia viwango hivi vya kimatafa
katika kipindi hiki tayari tuna maabara zimekidhi vigezo na ziko katika hatua mbalimbali za mchakato wa kupata ithibati kwa mwaka ili kutimiza viwango vya kimataifa vya ubora wa huduma na vipimo vya maabara
vilevile serikali imekamilisha ujenzi wa maabara ya kibong oto iliyozinduliwa na mhe
makamu wa rais tarehe julai 
umuhimu wa maabara hii ni kupima magonjwa ya kuambukiza yanayoathiri afya ya jamii ikiwemo ugonjwa wa kifua kikuu tb
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma za radiolojia nchini kwa kushirikiana na ofisi ya rais tamisemi ambapo imefanikisha ununuzi na usimikaji wa vifaa vya radiografia katika ngazi tofauti na kuboresha utoaji huduma kuanzia ngazi ya taifa mpaka ngazi za msingi
katika kipindi cha julai hadi machi wizara imenunua na kusimikavifaa vya radiolojia katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini ambapo mashine zamri sita zimenunuliwazenye gharama yashilingi 
kati ya hizo nne zimeshasimikwa katika hospitali ya taifa mnh hospitali ya taifa ya saratani ocean road hospitali ya kanda chato na hospitali ya kanda mtwara usimikaji wa mashine moja za mri unatarajiwa kukamilika mwezi june 
mheshimiwa spika wizara imekamilisha ununuzi wa mashine za ct scan zenye gharama yashilingi ambapo ct scan tayari zimeanza kufanya kazi katika hospitali za taifa kanda maaalumu rufaa za mikoa na ct scan taratibu za usimikaji zinaendelea
ununuzi wa mashine hizi umewezesha kuimarika kwa huduma za radiolojia kwa kuwa na mashine za ct scan nchi nzima
vilevile wizara kwa kushirikiana na ofisi ya rais tamisemi iliratibu ununuzi wadigital x ray zenye gharamaya shilingi ambapo digital x ray zimeshasimikwa katika vituo mbalimbali zinaendelea kutoa huduma usimikaji wa digital x ray bado unaendelea
aidha usimikaji utakapokamilika utawezesha sekta ya afya kuwa na jumla yadigital x ray 
mheshimiwa spika katika kipindi hichi wizara imenunua mini angio suite moja yenye gharama yashilingi ambayo imefungwa katika hospital ya taifa ya muhimbili upanga na echocardiography saba zenye gharamaya shilingi ambazo zimefungwa katika hospitali za jakaya kikwete cardiac institute jkci benjamini mkapa hospital hospitali ya kanda ya ziwa bugando hospitali ya kanda kaskazini kcmc hospitali ya kanda mbeya hospitali ya kanda ya chato na hospitali ya kanda mtwara
pamoja na mashine hizo wizara imenunuafluoroscopy mashine moja yenye gharama yashilingi ambayo ipo kwenye taratibu za usimikaji itafanya kuwe na jumla ya flourocopy mashine kumi hapa nchini
aidha mashine zaultrasound zenye gharama yashilingi zimenunuliwa na kusambazwa katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini
ongezeko hili la ultrasound machine linafanya sekta ya afya iwe na jumla yamashine za ultrasound 
jedwali na
 limeainisha idadi ya mashine zilizokuwepo zilizonunuliwa na jumla ya mashine zilipo hadi sasa
jedwali na
 idadi ya mashine zilizokuwepo mpya na jumla ya mashine aina ya mashinezilizokuwepo mpya jumla mri ct scan mini angio suit fluoroscopy digital x ray ultrasound echocardiogram 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kufanya uwekezaji mkubwa kwenye vifa na vifaa tiba kama mitambo ya huzalisha hewa tiba ya oksijeni mashine za ct scan mri digital ray huduma za dharura emd na uangalizi maalumu icu
katika kulinda uwekezaji huu wizara inaendeleakuimarisha kitengo cha wahandisi na mafundi sanifu wa vifaa vifaa tiba na mitambo ndani ya vituo vya kutolea huduma za afya kwa kuajiri mafundi sanifu na wahandisi wapatao katika ngazi mbalimbali
wataalamu hawa wanapatikana katika ngazi za hospitali ya taifa maalumu kanda rufaa za mikoa halmashauri na taasisi mbalimbali zilizopo chini ya wizara ya afya kama vile tmda msd mkemia mkuu maabara ya taifa na damu salama kwa lengo la kusimamia ubora wa vifaa na miundombinu mingine yote
aidha wizara imeanzisha karakana katika kikanda ambavyo vinaendelea na mafunzo mbalimbali kwa wataalamu hawa kuhakikisha pindi mashine zinapopata hitilafu wanaweza kushughulikia kwa wakati na kupunguza adha kwa wagonjwa na watoa huduma
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa mafunzo kwa wataalamu hawa kulingana na vifaa vilivyopo katika vituo wanavyo hudumu ikiwa ni pamoja na ct scan mri na vifaa vya icu na emd vilivyonunuliwa ili kuhakikisha kunakuwa na uendelevu wa kuvidhumia vifaa hivi pale muda wa matazamio warranty period unapomalizika sambamba na mkataba wa manunuzi
katika eneo la kusimamia ubora wa vifaa na vifaa tiba tumeweza kuanzishamfumo wa kielekroniki wa menejimenti ya vifaa na vifaa tiba medical equipment and infrastructure management information system meimis ambao tunategemea utazinduliwa hivi karibuni ili uanze kutumika katika ngazi zote za vituo vya kutolea huduma za afya nchini
kupitia mfumo huu tunaweza kupata taarifa za vifaa vyote vilivyopo kituoni
lengo la kuboresha huduma za uchunguzi na utambuzi wa magonjwa kuanzia ngazi ya msingi hadi taifa ni kuimarisha huduma za matibabu sahihi kwa wagonjwa
utoaji wa huduma za matibabu 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kusimamia utoaji wa huduma za matibabukwa wananchi ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa walipatiwa huduma katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini ambapo wagonjwa ni wa nje na wagonjwa ni waliolazwa ikilinganishwa na kipindi kama hicho mwaka ambapo wagonjwa walipatiwa huduma
kati yao wagonjwa walipata huduma katika ngazi ya taifa kanda na maalum ikilinganishwa na wagonjwa waliopata huduma katika ngazi hiyo kipindi kama hicho mwaka 
aidha walioonwa katika ngazi ya hospitali za rufaa za mikoa walikuwa wagonjwa 
vilevile wagonjwa sawa na asilimia 
 ya wagonjwa wote waliohudumiwa katika kipindi hiki walipata huduma katika ngazi ya msingi primary health care kama ilivyooneshwa katikajedwali na
hii inamaanisha huduma zimesogezwa karibu zaidi na wananchi ambapo ndipo tunapopaswa kuweka nguvu kubwa
jedwali na
 idadi ya wagonjwa katika vituo vya huduma za afya aina ya kituojulai machi julai machi opd ipd total opd ipd total hospitali za taifa kanda maalum 
 hospitali za rufaa za mikoa rrh 
 hospitali ngazi ya halmashauri 
 vituo vya afya 
 zahanati 
 kliniki 
 jumla 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi magonjwa ya nje opd yameendelea kuchangia idadi kubwa katika magonjwa yote katika kwenye ngazi zote za vituo vya kutolea huduma
aidha huduma katika ngazi ya afya msingi hususan hospitali za halmashauri zimezidi kuimarika ambapo asilimia 
 ya wagonjwa wa nje walihudumiwa katika hospitali hizo ikilinganishwa na asilimia 
 ya wagonjwa wa nje waliohudumiwa katika kipindi kama hicho mwaka kama inavyoonekana katikajedwali na
jedwali na
 mchango wa idadi ya wagonjwa wa nje opd kwa magonjwa yote katika ngazi za zote za huduma za afya aina ya kituojulai machi julai machi opd opdopd opd hospitali za taifa kanda maalum 
 hospitali za rufaa za mikoa rrh 
 hospitali ngaziya halmashauri 
 vituo vya afya 
 zahanati 
 kliniki 
 jumla 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi magonjwa yaliyoongoza katika kuwaathiri zaidi wananchi top ten opd na kuwasababishia kwenda katika vituo vya huduma kupata matibabu ni maambukizi katika mfumo wa hewa asilimia maambukizi ya njia ya mkojo asilimia na malaria asilimia ikilinganishwa na kipindi kama hicho mwaka ambapo pia magonjwa yaliyoongoza yalikuwa maambukizi ya mfumo wa hewa asilimia maambukizi ya njia ya mkojo yalikuwa asilimia na malaria ilikuwa asilimia 
aidha magonjwa yaliyoongoza kulazwa top ten ipd ni malaria asilimia homa ya mapafu asilimia na anemia asilimia 
 ikilinganishwa na na kipindi kama hicho mwaka ambapo homa ya mapafu asilimia 
 malaria asilimia 
 na anemia asilimia 
 kama ilivyoainishwa katika kiambatisho na
nana
mheshimiwa spika katika kipindi hicho magonjwa yaliyoongoza kwa wagonjwa wa nje opd wenyeumri chini ya miaka mitanoyalikuwa ni maambukizi katika mfumo wa hewa asilimia 
 malaria asilimia 
 na kuharisha pasipo kupungukiwa maji mwilini asilimia 
kwa umri wa miaka mitano na zaidimagonjwa yalikuwa ni maambukizi katika mfumo wa hewa asilimia 
 maambukizi katika njia ya mkojo asilimia 
 na malaria asilimia 
magonjwa yasiyoambukiza yanaongezeka kwa kasi hadi kufikia kuwemo katika orodha ya magonjwa kumi yanayoongoza kusababisha watu kuhudhuria katika vituo vya kutolea huduma za afya
kama inavyoonekana katika kiambatisho na
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi magonjwa yaliyoongoza kwa wagonjwa wa kulazwa ipd kwa wenyeumri chini ya miaka mitanoyalikuwa ni homa ya mapafu asilimia 
 malaria asilimia 
 na kuharisha sana asilimia 
kwa upande wa wagonjwa walio naumri wa miaka mitano na zaidi magonjwa yaliyoongoza yalikuwa ni malaria asilimia 
 maambukizi katika njia ya mkojo asilimia 
 na shinikizo la juu la damu asilimia 
 kama inavyoonekana katika kiambatisho na
katika kundi hili la wagonjwa magonjwa yasiyoambukiza ncd yalikuwa ni chanzo cha watu kwenda kulazwa katika vituo vya kutolea huduma hali inayoashiria kukua kwa kiwango cha tatizo la magonjwa ya aina hiyo
mheshimiwa spika idadi yavifo vilivyotokea katika vituo vya hudumavimeendelea kushuka ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa walifariki dunia ikilinganishwa na wagonjwa waliofariki kipindi kama hicho mwaka 
katika kipindi hicho zaidi ya vifo sawa na asilimia ya vifo vyote vilitokea katika ngazi ya hospitali za rufaa za mikoa na hospitali za wilaya na vifo sawa na asilimia 
 vilitokea katika ngazi ya kanda maalum na taifa kama inavyoonekana katikajedwali na 
aidha magonjwa yaliyoongoza kwa kusababisha vifo zaidi ni homa ya mapafu asilimia 
 neonatal asphyxia asilimia 
 na shinikizo la juu la damu asilimia 
 kama ilivyoainishwa katika kiambatisho na
jedwali na
 idadi ya vifo vilivyotokea katika vituo vya kutolea huduma aina ya kituojulai machi julai machi hospitali ya taifa hospitali maalum kanda 
 hospitali rrh 
 hospitali za wilaya 
 vituo vya afya 
 zahanati 
 jumla huduma za wagonjwa wa dharura na ajali 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kukamilisha ujenzi wamajengo ya kutoahuduma za dharura emd katika hospitali maalum kanda na mikoa na kuziwekea vifaa na vifaa tiba
hadi kufikia machi jumla ya emd zilikuwa zimekamilika na zimeanza kutoa huduma
kukamilika kwa ujenzi wa emd kumeongeza idadi ya hospitali za rufaa za mikoa maalumu na kanda zinazotoa huduma hiyo kutoka saba mwaka nane mwaka na kufikia kipindi cha mwezi machi 
aidha naomba kutumia fursa hii kulijulisha bunge lako tukufu kuwa serikali ya awamu ya sita imewezesha ujenzi wa majengo yaemd katika ngazi ya halmashauri
haya ni mapinduzi makubwa katika sekta ya afya hapa tanzania tangu uhuru kwa serikali kuweka mfumo madhubuti wa huduma za dharura kuanzia ngazi ya taifa hadi wilaya
matokeo ya uwezekaji huu yatapunguza vifo ndani ya hospitali kwa asilimia na kuokoa maisha ya wananchi wanaohitaji huduma za dharura
mheshimiwa spika wizara imeendelea kukamilisha ujenzi wawodi kwa ajili yawagonjwa mahututi na wanaohitaji uangalizi maalum icu katika hospitali ngazi ya taifa maalum kanda na mkoa na kuziwekea vifaa na vifaa tiba ambapo hadi kufikia machi jumla ya icu zilikuwa zimekamilika na zimeanza kutoa huduma
kukamilika kwa ujenzi wa majengo ya icu kutaongeza idadi ya vitanda vya icu kutokavitanda vilivyokuwepo na kufikia jumla yavitanda na uwekezaji huu utaokoa maisha ya wananchi wengi zaidi ndani ya hospitali kwa asilimia hadi 
mheshimiwa spika wizara imefanya tathmini ya magari ya wagonjwa ambulance nchini ambapo jumla yamagari kati yamagari yaliyopo yanafanya kazi na yapo katika hatua mbalimbali za matengenezo
serikali kupitia wizara ya afya na or tamisemi imekamilisha ununuzi wa magari ya kubebea wagonjwa ambapo hadi sasa jumla yamagari yamewasili nchini
uwepo wa magari ya wagonjwa ambulance utasaidia kusafirisha wagonjwa mbalimbali wakiwemo akinamama wajawazito kwa wakati kutoka hospitali moja na nyingine
magari haya yatasaidia huduma za uokoaji na huduma kwa wahanga wa ajali katika barabara kuu na kuwasafirisha kwa wakati huku wakipatiwa huduma wakati wakiwa njiani
aidha tathmini imefanyika kwa kushirikiana na jeshi la polisi la maeneo korofi tete kwa ajali katika miko ayote nchini
taarifa na utambuzi wa maeneo haya zitatumika kuboresha huduma za dharura na uokoaji kwa wahanga wa ajali
udhibiti wa magonjwa yasiyo ya kuambukiza non comunicable desease ncds 
mheshimiwa spika kumekuwa na ongezeko la magonjwa yasiyo ya kuambukiza ulimwenguni kote ikiwemo afrika na tanzania kwa ujumla
magonjwa haya ni pamoja na magonjwa ya moyo figo shinikizo la juu la damu saratani kisukari matatizo sugu ya mfumo wa upumuaji ajali injuries afya ya akili na madawa ya kulevya
magonjwa haya yanabakia kuwa ndio sababu kuu ya madhara na vifo
miongoni mwa vyanzo vikuu vinavyohusishwa na ongezeko la magonjwa yasiyo ya kuambukiza ni pamoja na ulaji usiofaa matumizi ya tumbaku kutoshughulisha mwili kazi zinazotumia nguvu na matumizi ya pombe kupita kiasi
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi magonjwa yasiyoambukiza ambayo yamesababisha wagonjwa wengi kuhudhuria vituo vya kutolea huduma za afya ni pamoja nashinikizo la juu la damu wagonjwa sawa na asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 kipindi kama hicho mwaka nakisukari wagonjwa sawa na asilimia 
 aidha takwimu zinaonesha kuwa katika kipindi hicho ugonjwa uliongoza katika kusababisha vifo vingi kati ya magonjwa yasiyoambukiza ulikuwa ni ugonjwa wa moyo ambao ulisababisha vifo sawa na asilimia 
 ya vifo vyote ikilinganishwa na asilimia 
 ya vifo vilivyosababishwa na ugonjwa huo kipindi kama hicho mwaka 
hali hii inaonesha magonjwa yasiyoambukiza yasipodhibitiwa yanaweza kusababisha ongezeko kubwa la vifo nchini 
mheshimiwa spika wizara imeendeleakutoa elimu kwa jamiikuhusu namna bora ya kujikinga na magonjwa yasiyoambukiza ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla yawatumishi katika vituo vya afya vilivyopo katika halmashauri wamepatiwa mafunzokuhusu kugundua na kutibu magonjwa haya kwa ufanisi
lengo likiwa ni kuzifikia halmashauri zote hapa nchini kufikia desemba 
wizara imenunua na kusambaza mashine maalum ikiwemo mashine za kupima shinikizo la damu vifaa vya kupima mapigo ya moyo mashine za kupima sukari vifaa vya uchunguzi wa saratani mizani za kupima uzito na urefu na vifaa vingine vya uchunguzi wa magonjwa yasiyoambukiza kwenye ngazi ya msingi
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuwekeza na kuruhusu uwekezekaji binafsi katika huduma za kusafisha damu hemodialysis kwa wagonjwa wa figo
hadi kufikia machi idadi ya vituo vilivyosajiliwa vimeongezeka kutoka hadi ambapo kati ya vituo hivyo hospitali zinazomilikiwa na serikali ni idadi ya mashine za kusafisha damu imeongezeka toka hadi na idadi ya wagonjwa wanaonufaika na huduma hii imeongezeka toka hadi kufikia 
serikali inaendelea kutafuta namna za kupunguza gharama za huduma hii muhimu sambamba na kupanua huduma za upandikizaji wa figo ili kupunguza muda wa kusubiria upandikizaji na utegemezi wa kusafishishwa damu kwa wagonjwa hawa
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma za machonchini ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya waalimu wa shule za msingi wamepatiwa mafunzo ya kutambua watoto wenye matatizo ya macho
aidha waalimu hao wamefanya utambuzi wa awali kwa jumla ya watoto kati yao watoto walikutwa na matatizo ya macho yanayohitaji kutibiwa na wataalamu wa macho
vilevile serikali imetoa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuimarisha huduma za macho ikiwa ni pamoja na kununua vifaa na vifaa tiba kusomesha wataalamu kuimarisha miundombinu ili iwe rafiki kwa watu wenye ulemavu uelimishaji wa jamii na kuendesha huduma za mkoba maeneo yasiyo na wataalamu
wizara kwa kushirikiana na wadau wa macho imeendesha kambi kubwa za huduma za kibingwa bobezi za macho kwenye mikoa ya lindi ruvuma tabora kigoma mwanza na mbeya
hadi kufikia machi jumla ya wagonjwa wamefanyiwa uchunguzi wa afya ya macho na wamefanyiwa huduma ya upasuaji wa macho 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha huduma za afya ya kinywa na menonchini
katika kipindi cha julai hadi machi wizara imenunua na kusimika viti vya kutolea huduma za kinywa na meno katika vituo vya kutolea huduma za afya
aidha serikali imeanzisha mafunzo ya shahada ya udaktari wa kinywa na meno dds chuo kikuu cha dar es salaam ndaki ya mbeya ili kukabiliana na changamoto ya upungufu wa wataalamu waliobobea katika huduma za kinywa na meno
vilevile serikali iliajiri watumishi wa afya ya kinywa na meno
 huduma za afya akili 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma za afya ya akilikwa kuendelea kujenga uelewa kwa jamii juu ya afya ya akili
kazi kubwa iliyotekelezwa ni kuandaa kongamano na mdahalo wa kitaifa wa afya ya akili mwezi octoba wenye lengo la kuleta wataalamu mbalimbali na jamii kujadiliana juu ya masuala ya afya ya akili kwa jamii watoto vijana na makundi mengineyo
jumla ya wananchi walishiriki kwenye kongamano na mdahalo na washiriki walishiriki kwa njia ya mtandao
baada ya mdahalo huo majukwaa huru matatu ya afya ya akili yameanzishwa kwa ajili ya kuendelea kutoa elimu kwenye jamii kuhusu afya ya akili na dawa za kulevya ambapo zaidi ya watu wanashiriki kwenye kutatua changamoto za afya ya akili ukatili na dawa za kulevya kupitia majukwaa hayo
mheshimiwa spika wizara imeendeleakuiwezesha hospitali ya taifa ya afya ya akili mirembeili kuendelea kutoa huduma bora za afya ya akili ikiwemo huduma za uchunguzo na tiba ambapo katika kipindi hiki kiasi cha shilingi biioni mbili zimetolewa
katika kipindi hiki jumla yawagonjwa wa afya ya akili walihudumiwa
mwelekeo wa wizara ni kukusanya takwimu za wagonjwa wa afya ya akili wanaohudumiwa katika vituo vingine vya kutoa huduma za afya vya umma na binafsi
aidha katika kuongeza wataalam wa afya ya akili nchini wizara inafadhili wataalam katika ngazi ya ubingwa wa magonjwa ya afya ya akili wanaosoma muhas
vilevile wizara inashirikiana na chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi muhimbili muhas kuanzisha programu ya sayansi ya saikolojia bsc
psychology ngazi ya shahada
uzalishaji wa waatalamu hawa utatoa mchango mkubwa katika kuimarisha utolewaji wa afua mbalimbali za huduma ya afya ya akili hapa nchini
wizara itaendelea kushirikiana na muhas ikiwemo kutafuta rasilimali fedha ya kufadhili wataalam zaidi
huduma za utengamao wazee na tiba shufaa 
mheshimiwa spika katika kutambua uwepo wa watu wenye ulemavu hususan watoto ongezeko la umri wa kuishi na kuongezeka kwa magonjwa yasiyo ya kuambukiza serikali imeanzisha sehemu mahsusi ndani ya idara ya tiba ambayo inaratibu utoaji wa huduma za utengamao huduma shufaa na huduma kwa wazee
kwa upande wahuduma za utengamaokipaumbele kimewekwa katika utoaji wa huduma za utengamao ambazo ni tiba mazoezi physiotherapy tiba kwa njia ya kazi viungo saidizi tiba lugha na matamshi na tiba saikolojia
katika kipindi cha julai hadi machi huduma ya utengamao inayoongoza kutolewa ni tiba mazoezi ambayo inatolewa katika hospitali ikifuatiwa na tiba kwa njia ya kazi hospitali na viungo saidizi hospitali 
hadi kufikia machi kulikuwa na jumla ya watalaam ambao wanafanya kazi katika hospitali za kanda maalum na taifa ambapo idadi kubwa ni kada ya tiba mazoezi ikifuatiwa na tiba kwa njia ya kazi 
serikali itaendelea kuimarisha huduma hizi ili ziweze kuwafikia wananchi wengi zaidi kwa kuhakikisha uwepo wa wataalam miundombinu rehabilitation centres na vifaa saidizi kwa ajili ya huduma za utengamao kwa kuanza na hospitali za rufaa za mikoa 
ili kuendelea kuimarisha upatikanaji wa viungo saidizi wizara itaanza utengenezaji wa karakana tano kwa ajili ya viungo saidizi katika hospitali za rufaa za mikoa
mheshimiwa spika ili kutambua mapema watoto wanaozaliwa na ulemavu wizara itaendelea kuhakikisha watoto wanakaguliwa ili kubaini aina yoyote ya ulemavu mara baada ya kuzaliwa kabla ya kupewa na kuweka viashiria mahususi vya ulemavu kwenye kadi ya mtoto kwa lengo la kubaini mapema
aidha katika mwaka wa wizara itakamilisha kuandaa nyenzo za kukusanyia takwimu mtuha za huduma za utengamao hususan kwa watoto na kujumuishwa katika mfumo wa dhis pamoja na kuwafundisha namna ya kutumia nyenzo hizo watoa huduma katika hospitali zote zinazotoa huduma za utengamao
mheshimiwa spika katika kuendelea kuimarisha huduma za utengamao na huduma za shufaa nchini serikali kupitia wizara imedhamiria kujikita zaidi katika kuhakikisha tunapata watalaam wenye sifa stahiki na hivyo mkakati wetu kwa mwaka huu ni kuongeza idadi ya watalaam wenye sifa stahiki katika maeneo hayo
wizara yangu imewasilisha maombi rasmi kwa chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi muhimbili muhas ili chuo hicho kianze rasmi programu maalum za mafunzo ya shahada ya kwanza ya huduma za tiba mazoezi bsc
physiotherapy na mafunzo ya shahada ya kwanza ya huduma za tiba kwa njia ya kazi bsc
occupational therapy na shahada ya kwanza ya mafunzo ya matibabu ya usikivu matamshi na lugha bsc
audiology speech and language pathology
mheshimiwa spika awali mafunzo tajwa hapo juu yalikuwa yanatolewa na chuo kimoja nchini ambacho ni chuo kikuu cha kcmc na hivyo kutokidhi uhaba mkubwa wa watalaam hao ambao wanahitajika
naomba kulitaarifu bunge lako tukufu kuwa tayari muhas imefanikiwa kupata ridhaa ya tume ya vyuo vikuu tcu kwa ajili ya kuanzisha programu hizo
kwa sasa kuna wanafunzi ambao tayari wanaendelea na mafunzo ya shahada ya kwanza ya tiba mazoezi bsc physiotherapy na katika mwaka huu wa fedha wizara yangu imedhamiria kusomesha wanafunzi kwa kila kozi na imetenga fedha hizo za masomo katika bajeti ya mwaka huu
aidha serikali kupitia wizara ya afya pia inaendelea kushawishi wadau wengine kuunga mkono jitihada za serikali za kusomesha wataalam wa huduma za utengamao hususan watoto
huduma za tiba asili na tiba mbadala 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma za tiba asili na tiba mbadalaambapo awali kiwango kikubwa cha dawa hizi kilikuwa kinatumika bila ya kufanyiwa utafiti wa awali wa kisayansi
katika kukabiliana na changamoto hiyo wizara ya afya kwa kushirikiana na chuo kikuu cha kilimo cha sokoine sua imeratibu utafiti wa usalama wa awali wa dawa za tiba asili kwa ngazi ya wanyama pre clinical study kutoka kwa watengeneza dawa za asili katika kipindi cha julai hadi machi 
matokeo ya utafiti huo yameonesha dawa aina sawa na asilimia 
 zimekidhi vigezo vya awali vya kuwa salama kwa matumizi ya binadamu
aidha wizara imeendelea kufanya tafiti mbalimbali za tiba asili kwa kushirikiana na vyuo vikuu vya ndani vikiwemo chuo kikuu cha dar es salaam chuo kikuu cha tiba na sayansi muhimbili chuo kikuu cha kilimo cha sokoine na chuo kikuu cha nelson mandela
vilevile wizara imeboresha kiwanda cha kimkakati na maabara ya utafiti kilichopo nimr mabibo dar es salaam kwa kununua mashine za kutengenezea dawa na vifaa vya maabara
kiwanda hiki kimeanza kufanya kazi na kitaboresha tafiti na uzalishaji wa dawa za asili zilizo bora
mheshimiwa spika ili kuendelea kuimarisha huduma za tiba asili nchini wizara inaanzishahuduma jumuishi za tiba asilikatika hospitali saba za rufaa za mikoa ya rufaa za mikoa ya mwanza arusha tanga dar es salaam morogoro mbeya na dodoma
katika kipindi cha julai hadi machi watoa huduma kutoka katika hospitali za rufaa za mikoa wamepatiwa mafunzo ya jinsi ya kutoa huduma hizo
katika kipindi cha julai hadi machi wizara kwa kushirikiana na watengeneza dawa taasisi za utafiti vyuo vikuu vya ndani vikiwemo chuo kikuu cha dar es salaam chuo kikuu cha tiba na sayansi shirikishi muhimbili chuo kikuu cha kilimo cha sokoine na chuo kikuu cha nelson mandela na hospitali saba za rufaa za mikoa ya mwanza arusha tanga dar es salaam morogoro mbeya na dodoma imeendaa miongozo kuanzishwa kwahuduma jumiushi za tiba asilikatika hospitali saba za rufaa za mikoa
uanzishwaji wa huduma jumuishi za tiba asili katika hospitali za rufaa za mikoa utaboresha na kuimarisha huduma za tiba asili nchini ikiwa ni pamoja na tiba utalii
wizara kwa kushirikiana na vyuo vya afya vya kati vinne na mamlaka ya maabara ya mkemia mkuu wa serikali ilitoamafunzo kwa waganga na watengeneza dawaza asili ya jinsi ya utoaji huduma salama utengenezaji wa dawa na umuhimu wa kusajili dawa husika ili kuweza kumlinda mtumiaji wa huduma za tiba asili
uimarishaji wa huduma za matibabu ya kibingwa na ubingwa bobezi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuboresha na kuimarisha huduma za matibabu ya kibingwa na ubingwa bobezi nchini kwa kusogeza huduma hizi karibu na wananchi
huduma hizi hutolewa na hospitali ya taifa hospitali za rufaa za kanda hospitali maalum na hospitali za rufaa za mikoa
katika kipindi cha julai hadi machi jumla yawagonjwa walihudumiwa katika hospitali hizi ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa katika hospitali hizi katika kipindi kama hiki mwaka idadi ya wagonjwa imepungua hali inayoashiria kuimarika kwa huduma za afya ngazi ya msingi hususani hospitali za halmashauri
kiambatisho na
 kimeainisha
aidha katika kutekeleza sera ya matibabu sawa kwa wote matibabu ya misamaha yenye thamani yashilingi yalitolewa katika kipindi hicho ikilinganishwa na misamaha yenye thamani yashilingi 
 iliyotolewa kipindi kama hicho mwaka 
kama inavyoonekana katika kiambatisho na
mheshimiwa spika huduma zautalii tiba medical tourism zimeendelea kuimarika baada ya uamuzi wa serikali wa kuendelea kuimarisha huduma za ubingwa na ubingwa bobezi hapa nchini na hivyo kuvutia wagonjwa kutoka nchi mbalimbali kufuata huduma hizo
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa wamehudumiwa na hospitali za taifa maalum na kanda ukilinganisha nawagonjwa kipindi kama hiki mwaka 
wagonjwa hao walikuwa wanatoka katika nchi za kenya uganda congo zambia comoro burundi rwanda zambia malawi msumbiji drc south sudani
serikali itaendelea kuimarisha upatikanaji wa huduma hizo na kuanzisha nyingine kwa lengo la kuifanya tanzania kuwa kitovu cha utalii tiba katika nchi za afrika
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusogeza huduma za kibingwa na ubingwa bobezi karibu na wananchi kwa kuendesha kambi mbalimbali za matibabu ya mkoba huduma za kibingwa na ubingwa bobezi ikiwa ni pamoja na huduma za ushauri upasuaji wa matatizo mbalimbali macho figo kisukari kinywa na meno pua na koo mfumo wa mkojo mifupa na meno huduma za moyo uchunguzi wa saratani ya matiti tezi dume mlango wa kizazi chanjo ya homa ya ini huduma za tb magonjwa ya watoto magonjwa ya ndani afya ya uzazi na magonjwa ya wanawake upasuaji wa mifupa magonjwa ya ubongo na mishipa ya fahamu na magonjwa ya masikio pua na koo
katika kipindi cha julai hadi machi jumla yawagonjwa walihudumiwa kupitia mpango huo
mpango huo umewezesha wananchi kupata huduma za kibingwa na ubingwa bobezi kwa gharama nafuu
serikali itaendelea kuimarisha huduma hizi ili ziweze kuwafikia wananchi wengi zaidi hasa wale wasiokuwa na uwezo wa kugharamia huduma husika
hospitali ya taifa muhimbili mnh upanga 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ya taifa ya muhimbili imetoa huduma kwawagonjwa ikilinganishwa na wagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa ndani ipd ni na wa nje opd ni 
huduma za kibingwa na ubingwa bobezi ambazo zimetolewa na hospitali katika kipindi hicho ni pamoja na upandikizaji wa figo kusafisha damu na upandikizaji wa vifaa vya usikivu
katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha na uchangiaji gharama za matibabu kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama hizo hospitali ya taifa muhimbili imetoahuduma za msamahazenye gharama yashilingi 
 kwa wagonjwa kuanzia julai hadi machi ikilinganishwa na gharama ya shilingi bilioni 
 kwa wagonjwa kwa kipindi kama hicho julai hadi machi 
huduma zinazoongoza kutolewa misamaha na uchangiaji wa gharama ni pamoja na usafishaji wa damu renal dialysis huduma za icu huduma za vipimo vya ct scan na mri pamoja na huduma za dawa
aidha katika kipindi hicho hospitali ilihudumia wagonjwa ambao walitoka nchi mbalimbali ikilinganishwa na wagonjwa katika kipindi kama hichi mwaka 
mheshimiwa spika hali ya upatikanaji wa dawa ilikuwa wastani wa asilimia 
hali ya upatikanaji wa damu katika hospitali ilifikia wastani wa asilimia 
 ya mahitaji ikilinganishwa na wastani wa asilimia 
 kwa kipindi kama hiki mwaka hospitali imetumia jumla ya shilingi bilioni 
 katika kipindi cha julai hadi machi zilizotokana na mapato ya ndani kwa ajili ya ununuzi wa dawa na vitendanishi
mheshimiwa spika hospitali imeanzishahuduma mpyaambazo ni pamoja na matibabu ya njia ya mirija kwenye kansa mbalimbali kwa mfano ya ini trans arterial chemo embolization of liver tumor tace kuchepusha damu iliyoshindwa kupita kwenye ini lenye unyafuzi trans jugular trans hepatic portal systemic shunt tips in liver cirrhosis
huduma nyingine ni ufunguaji wa mishipa iliyobana au kuziba iliyokua inatanuka kwenye usafirishaji wa damu percutaneous transluminal angioplasty
huduma hizi za tiba radiolojia zimeendelea kupunguza gharama za kusafirisha nje ya nchi kwa wagonjwa wanaozihitaji ambapo kiasi cha shilingi bilioni 
 ziliokolewa
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma ya kibingwa bobeziya upandikizaji figo renal transplant kwa wagonjwa wanne kwa mwezi september na oktoba na hivyo kufikia jumla ya wagonjwa tangu huduma hii ilipoanzishwa mwezi novemba kwa gharama ya shilingi ambayo ni wastani wa shilingi milioni kwa mgonjwa mmoja ikilinganishwa na huduma ya upandikizaji figo kwa mgonjwa mmoja nje ya nchi india kwa wastani wa shilingi 
hivyo wagonjwa waliopata huduma hii katika hospitali ya taifa muhimbili wangegharimu shilingi kama wangetibiwa nje ya nchi
kwa kuanzisha huduma hii hapa nchini serikali imeokoa jumla ya shilingi katika kipindi husika
mheshimiwa spika hospitali imeendelea na utoaji wa huduma yaupandikizaji vifaa vya usikivu cochlear implant surgery kwa watoto tisa ikilinganishwa na watoto watano kwa kipindi kama hiki mwaka 
gharama ya huduma hiyo ni shilingi milioni kwa mgonjwa mmoja nchini na nje ya nchi india huduma hii hugharimu shilingi milioni 
hadi sasa jumla ya wagonjwa wamefanyiwa upasuaji kwa gharama ya shilingi bilioni 
 toka kuanza kwa huduma hii kutolewa hapa nchini
kwa kuanzisha huduma hii hapa nchini serikali imeokoa jumla ya shilingi bilioni 
 ambazo zingetumika kugharimia upandikizaji wa vifaa vya usikivu nje ya nchi
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali iliendelea kutoa huduma za maabara ambapo jumla ya vipimo vimefanyika
hospitali imeendelea kufanya maboresho ya kuongeza aina mpya ya vipimo vya damu vinavyohusiana na uchunguzi wa ugandaji wa damu
vipimo vingine vilivyoongezeka katika kipindi hiki ni vile vinavyohusiana na uchunguzi wa saratani ya damu na uchunguzi kwa wagonjwa wenye matatizo ya figo
aidha huduma za radiolojia zimeendelea kuimarishwa ambapo idadi ya huduma zilifanyika katika kipindi cha julai hadi machi 
hili ni ongezeko kwa asilimia 
 ikilinganishwa na huduma zilizofanyika katika mwaka 
hospitali imeongeza wigo wa kutoa huduma za kichunguzi ambapo huduma za kichunguzi bobezi kwa mfumo wa fahamu moyo na mishipa ya damu na huduma za kichunguzi kwa kina mama zilianza kutolewa kibobezi
huduma ya kibingwa bobezi ya tiba radiolojia interventional radiology imendelea pia kuimarishwa ambapo aina ya huduma zitolewazo zimeongezeka kutoka mpaka 
aidha hospitali iliendelea kutoahuduma za mkoba outreach program katika hospitali za rufaa za mikoa za hospitali ya mwananyamala ambapo jumla ya wagonjwa walihudumiwa na katika hospitali ya rufaa ya tumbi walihudumiwa wagonjwa huduma katika maeneo hayo zilihusisha ushauri na upasuaji kama tiba ya matatizo mbalimbali
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa mafunzo ya kibingwa na kibingwa bobezikwa kushirikiana na wataalamu wabobezi kutoka nchi mbalimbali duniani ambao walishirikiana na wataalamu wetu wa ndani kufanya mafunzo kwa vitendo wa utoaji huduma za kiuchunguzi na matibabu katika kambi mbalimbali
mafunzo hayo yaligharamiwa kwa ushirikiano kati ya hospitali ya taifa muhumbili na taasisi marafiki
utaratibu huu wa kushirikiana na wataalamu bobezi umepanua wigo kwa wataalamu wa ndani ya nchi kujifunza na hivyo kupelekea wagonjwa wengi kutibiwa
hii imezidi kuokoa fedha za kigeni ambazo zingetumika kupeleka wataalamu takribani wa muhimbili nje ya nchi kupata mafunzo ya muda mfupi na muda mrefu
aidha hii imeifanya hospitali ya taifa ya muhimbili kuwa kituo cha ubora centre of excellence kwenye tiba radiolojia ambapo mpaka sasa tumeweza kupokea jumla ya wataalamu kumi na moja kutoka ndani ya nchi taasisi ya saratani ya ocean road bugando benjamin mkapa hospital na watano nje ya nchi uganda hospitali za mulago na makerere kwa ajili ya mafunzo ya muda mfupi
mheshimiwa spika katika kuhakikisha huduma za kibingwa na ubingwa bobezi zinakuwa endelevu serikali imeendelea kuhakikisha hospitali inakuwa na wataalam mabingwa wa kutosha ambapo katika kipindi hiki jumla ya wataalam wa ubingwa na ubingwa bobezi wa fani za magonjwa ya afya ya watoto magonjwa ya afya ya akili magonjwa ya kinywa na meno magonjwa ya ndani na wataalamu wa maabara waliajiriwa na kufanya jumla ya wataalam hao kufikia ambayo ni sawa na asilimia ya mahitaji halisi kulingana na ikama
hata hivyo jumla ya wataalam wanaosomea ubingwa na ubingwa bobezi wapo kwenye mafunzo ndani na nje ya nchi
hospitali ya taifa muhimbili mloganzila 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali imetoa huduma kwa jumla ya wagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hicho mwaka 
kati ya wagonjwa hao wa kulazwa ipd ni na wagonjwa wa nje opd ni 
katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha na uchangiaji gharama za matibabu kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama hizo hospitali imetoa huduma za msamahazenye gharama yashilingi kwa wagonjwa katika kipindi cha julai hadi machi ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 kwa wagonjwa kwa kipindi kama hicho mwaka 
huduma zinazoongoza kutolewa misamaha na uchangiaji wa gharama ni pamoja na usafishaji wa damu renal dialysis huduma za icu huduma za vipimo vya ct scan na mri pamoja na huduma za kulazwa
katika kipindi cha julai hadi machi hali ya upatikanaji wa dawa ilikua wastani wa asilimia ambapo hospitali imetumia jumla ya shilingi bilioni 
 zilizotokana na mapato ya ndani kwa ajili ya ununuzi wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi na hali ya upatikanaji wa damu katika hospitali ilifikia wastani wa asilimia ya mahitaji
mheshimiwa spika hospitali imetoahuduma mpyaza kibingwa na bingwa bobezi ambazo ni pamoja na kupunguza uzito kwa kuwekewa puto intragastric balloon ambapo katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ilifanikiwa kutoa huduma hii kwa wagonjwa 
gharama ya kumpeleka mgonjwa mmoja nje ya nchi ni kati ya usd hadi usd ambapo hospitali inatoa huduma hiyo kwa gharama ya shilingi milioni 
 tu
aidha hospitali imeanza kutoa huduma ya matibabu ya kuondoa mawe kwenye mfumo wa mkojo kwa kutumia mawimbi mshtuko extracorporeal shock wave lithotripsy ambapo hadi machi jumla ya wagonjwa walipatiwa matibabu hayo
hapo awali huduma hii ilikuwa ikipatikana nje ya nchi
huduma zingine za kibingwa zilizoanzishwa ni upasuaji kwa njia ya tundu dogo
mheshimiwa spika hospitali ilifanikiwa kutoahuduma ya upandikizaji wa uloto bone marrow transplant kwa wagonjwa 
huduma hii ni mara ya kwanza kufanyika nchini na katika ukanda wa afrika mashariki na kati
gharama za kumpeleka mgonjwa mmoja nje ya nchi ni shilingi milioni wakati katika hospitali hii ni shilingi milioni tu
hivyo hospitali imetumia shillingi milioni na kama wangeenda nje ya nchi serikali ingetumia shilingi bilioni 
 hivyo jumla ya shilingi bilioni 
 zimeweza kuokolewa
mheshimiwa spika ili kuboresha huduma kwa wagonjwa wenye matatizo ya ubongo na mishipa ya fahamu hospitali ya taifa muhimbili iliamua kuwahudumia wagonjwa hawa chini ya hospitali ya taifa muhimbili mloganzila na kuwapangia kazi madaktari bingwa na wabobezi wa fani hii
utaratibu huu wa kutoa huduma mahsusi chini ya hospitali mahsusi na mabingwa wabobezi mahsusi ni msingi wa dhana ya vituo vya umahiri centres of excellence ambayo ndio dhana tunayoijenga kwa sasa katika utoaji wa huduma za kibingwa na kibobezi hapa nchini
vituo hivi kwa mfano vya kutoa matibabu kwa wagonjwa wa kiharusi stroke units vitakuwa chachu ya kuboresha huduma za afya nchini kwa kuchochea matibabu bora mafunzo mahiri na utafiti utakaotoa majawabu yatakayoboresha huduma za afya nchini
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma mbalimbali za uchunguzi za kibingwa ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya vipimo vya maabara vilifanyika
aidha katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa kutoka nchi za comoro kenya uganda korea canada misri na china walipatiwa huduma
vilevile katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ilitoahuduma bobevu za mkobaza upasuaji macho figo kisukari moyo kinywa pua na koo ent mfumo wa mkojo urology mifupa pamoja na meno
huduma hizi zilitolewa katika hospitali za parokia ya kibamba hospitali ya ndanda hospitali ya wilaya ya mkuranga hospitali ya rufaa ya mwananyamala tumbi na temeke ambapo jumla ya wagonjwa walipatiwa huduma hizi ndanda tumbi mwanayamala temeke mkuranga na kibamba 
taasisi ya moyo jakaya kikwete jkci 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi ilihudumia jumla yawagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ni ipd 
huduma za kibingwa na ubingwa bobezi ambazo zimetolewa na taasisi katika kipindi hicho ni pamoja nauchunguzi wa mishipa ya damu ya moyo kufunga vifaa visaidizi vya moyo kuzibua mishipa ya damu ya moyo na kutibu hitilafu ya mfumo wa umeme wa moyo
katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha na uchangiaji gharama za matibabu kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama hizo taasisi imetoahuduma za msamahazenye gharama ya shilingi 
 kwa wagonjwa ikilinganishwa na shilingi milioni 
 kwa wagonjwa waliopewa msamaha katika kipindi kama hiki mwaka 
huduma zinazoongoza kutolewa misamaha na uchangiaji wa gharama ni pamoja na ada ya kumuona daktari vipimo vya maabara upasuaji wa moyo kwa njia ya tundu dogo pamoja na malazi kwa upande wa wagonjwa mahututi
hali ya upatikanaji wa damu katika taasisi imefikia wastani wa asilimia ya mahitaji na hali ya upatikanaji wa dawa ilikuwa wastani wa asilimia 
mheshimiwa spika taasisi imeweza kufanyaupasuaji wa moyo kwa kufungua kifuana mishipa ya damu kwa wagonjwa kati ya hao wagonjwa walikuwa watu wazima na wagonjwa walikuwa watoto
watu wazima wenye matatizo kwenye mishipa ya damu walifanyiwa upasuaji wa mishipa ya damu
taasisi ilifanikiwa kufanya upasuaji mgumu ikiwa ni ishara ya kuimarika kwa uwezo wa waatalamu wetu katika utoaji huduma kwa magonjwa ya moyo
taasisi ilifanyaupasuaji wa moyo kwa njia ya tundu dogokwa kutumia mtambo maalum catheterization laboratory ambapowagonjwa walipatiwa matibabu ya moyo kati ya hao sawa na asilimia 
 walikuwa ni watu wazima na walikuwa ni watoto sawa na asilimia 
mheshimiwa spika taasisi imetoa huduma kwa wagonjwa wenye shida ya mfumo wa umeme wa moyo kwa kutumia mtambo wa carto ambapo jumla ya shilingi bilioni zimeweza kuokolewa kama wagonjwa husika wangepelekwa nje ya nchi kupata matibabu hayo ya moyo
aidha taasisi imetoahuduma za mkobaambapo jumla ya wagonjwa katika mikoa ya arusha dar es salaam geita mtwara na lindi na zanzibar walifikiwa
vilevile taasisi imetoa ufadhili wa masomo ya muda mrefu kwa watumishi na masomo ya muda mfupi kwa watumishi kati ya hao waliopewa ufadhili wa masomo ya muda mrefu wataalamu wapo kwenye kozi za kibingwa na ubingwa bobezi
mheshimiwa spika katika kipindi hiki hospitali ilifanya utalii tibaambapo ilihudumia wagonjwa kutoka nje ya nchi ikilinganishwa na wagonjwa waliohudumiwa katika kipindi kama hiki mwaka wagonjwa hao walikuwa wanatoka katika nchi za burundi comoro rwanda uganda kenya cameroon na zambia
maboresho makubwa yanayoendelea kufanywa katika taasisi hii umewezesha serikali kupata ffedha za kigeni kwa kuhudumia wagonjwa kutoka nje ya nchi
aidha uhitaji wa matibabu ya moyo umeongezeka na hivyo serikali inaendelea na maandalizi ya upanuzi wa huduma hizo katika hospitali ya dar group
vilevile taasisi ya moyo inaendelea kuimarishwa ili iwe kituo cha mafunzo ya wataalamu wa upasuaji wa moyo kwa nchi jirani za afrika
 taasisi ya mifupa muhimbili moi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi imehudumia jumla yawagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hicho mwaka 
kati yao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ipd ni 
aidha katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha na uchangiaji gharama za matibabu kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama hizo taasisi imetoahuduma za msamaha zenye gharama yashilingi kwa wagonjwa ikilinganishwa na shilingi zilitolewa kwa wagonjwa mwaka 
huduma zinazoongoza kutolewa misamaha na uchangiaji wa gharama ni upasuaji mionzi radioloy malazi admission vipimo vya maabara pamoja na dawa
hali ya upatikanaji wa dawa imefikia asilimia ikilinganishwa na upatikanaji wa asilimia kipindi kama hicho mwaka na hali ya upatikanaji wa damu salama ni asilimia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi ilifanya upasuaji kwa wagonjwa ambapo upasuaji wa mifupa mbalimbali ni wagonjwa kubadilisha nyonga wagonjwa upasuaji wa goti wagonjwa upasuaji wa goti kwa kutumia matundu wagonjwa upasuaji wa mfupa wa kiuno wagonjwa upasuaji wa uti wa mgongo wagonjwa upasuaji wa ubongo wagonjwa watoto wenye vichwa vikubwa na mgongo wazi upasuaji wa dharura 
vilevile taasisi imefanya upasuaji wa kunyoosha vibyongo scoliosis surgery kwa watoto na upasuaji wa kuondoa uvimbe ulio kwenye sakafu ya ubongo kupitia tundu la pua trans sphenoidal hypophysectomy wagonjwa kumi na moja na upasuaji wa kuondoa uvimbe kwenye mshipa wa damu kwenye ubongo aneurysm clipping wagonjwa watano 
aidha taasisi imeendelea kutumiamtambo maalum wa kuchunguza na kufanya upasuaji wa ubongo bila kufungua fuvu angio suite ambapo katika kipindi hiki jumla ya wagonjwa walihudumiwa kwenye maabara hii na kuendelea kutoa matibabu ya kifafa epilepsy kwa njia ya upasuaji
uwepo wa mitambo huu umeimarisha huduma za uchunguzi wa magonjwa na matibabu ya ubingwa na ubingwa bobezi
mheshimiwa spika taasisi imetoahuduma za mkoba ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wateja walipatiwa huduma hiyo katika hospitali za mikoa ya mtwara lindi na dar es salaam
aidha taasisi imefanyautalii tibawagonjwa kutoka nchi za nje ikiwa ni pamoja na nchi za ukanda wa bara la afrika ambapo kwa kipindi cha julai hadi machi taasisi ilipokea jumla ya wagonjwa ikilinganishwa na wagonjwa waliohudumiwa katika kipindi kama hicho mwaka 
wagonjwa hao walitoka katika nchi za kenya uganda congo zambia na comoro taasisi ya saratani ocean road 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi ilihudumia jumla yawagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hicho mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ipd ni 
huduma za kibingwa na ubingwa bobezi ambazo zimetolewa katika kipindi hicho ni pamoja na tiba mionzi d radiotherapy d conformal radiotherapy dcrt intensity modulated radiation therapy imrt brachetherapy tiba kemia cytoxic targeted na tiba nyuklia radioactive iodine
katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama za matibabu ya saratani taasisi imetoamisamaha ya shilingi kwa wagonjwa ikilinganishwa na misamaha ya shilingi bilioni 
 kwa wagonjwa iliyotolewa kipindi kama hicho mwaka 
huduma zinazoongoza kutolewa misamaha ni tiba mionzi dawa za tiba ya saratani uchunguzi wa maabara na radiolojia na huduma za kulaza wagonjwa hali ya upatikanaji wa dawa za saratani ilikuwa wastani wa asilimia ikilinganishwa na asilimia katika kipindi kama hicho mwaka na upatikanaji wa damu salama ni asilimia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi imeanzishahuduma mpyaza wodi za wagonjwa mahututi icu yenye vitanda uchunguzi wa mashine ya mri na digital x ray na huduma za tiba mtandao telemedicine
aidha taasisi imeendelea kuimarisha huduma za maabara ambapo imepata ithibati ya kimataifa ya sadcas
vipimo vya kawaida na vipimo vya patholojia vilifanyika huduma za radiolojia zimeimarishwa ambapo vipimo vya radiolojia vilifanyika kati ya vipimo hivyo vipimo ni vya digital x ray vya ultrasound vya ct scan vya mri na vya mammograph
vilevile huduma bobezi za uchunguzi na tiba nyuklia zimefanyika kwa wagonjwa ambao walifanyiwa uchunguzi diagnostic scans katika mifupa figo ubongo na tezi ya shingoni na wagonjwa walipatiwa tiba ya nyuklia
taasisi ilitoa huduma ya tiba kemia kwa mizunguko ikilinganishwa na mizunguko katika kipindi kama hicho mwaka 
katika kipindi cha julai hadi machi taasisi ilitoa huduma ya tiba mionzi kwa wagonjwa 
mheshimiwa spika taasisi imetoahuduma za mkoba katika eneo la huduma za uchunguzi wa saratani ya matiti saratani ya mlango wa kizazi ngozi utumbo mpana na tezi dume utoaji wa elimu juu ya umuhimu wa kupima afya utoaji wa chanjo na matibabu kwa waliogundulika kuwa na matatizo ya saratani
katika kipindi cha julai hadi machi mpango huu ulitekelezwa katika mikoa ya dar es salaam dodoma tanga handeni katavi rukwa pemba unguja na kigoma ambapo wateja walihudumiwa
aidha upande watiba utaliiwagonjwa kutoka nje ya nchi walipatiwa huduma za uchunguzi na tiba ya saratani ukilinganisha na wagonjwa waliopata huduma hiyo kipindi kama hicho mwaka 
wagonjwa hao walitoka katika nchi za malawi kenya komoro drc msumbiji sudani ya kusini zambia pamoja na uganda
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi kwa kushirikiana na chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili iliendelea kutoa mafunzokwa wanafunzi wa shahada ya kwanza ya tiba ya mionzi bachelor of science in radiation therapy technology watumishi wa shahada ya uzamili ya onkolojia masters of medicine in clinical oncology na watumishi wa shahada ya uzamili ya uuguzi katika onkolojia masters of science in nursing oncology
mafunzo haya yameongeza uwepo wa wataalamu wa huduma za saratani hapa nchini kwa sasa taasisi ina madaktari bingwa 
aidha taasisi iliwezesha mafunzo ya muda mrefu katika kozi za kibingwa na ubingwa bobezi kwa watumishi katika program za uzamili na watumishi katika program za uzamivu kwa ufadhili wa taasisi wizara na washirika wa maendeleo
hospitali ya benjamin mkapa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali imeendelea kutoa huduma ambapo jumla yawagonjwa wamehudumiwa na kupata matibabu ikilinganishwa nawagonjwa kipindi kama hicho mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ipd ni 
wagonjwa wamsamahawalikuwa ambao kiasi cha gharama zao za msamaha nishilingi ikilinganishwa na wagonjwa waliotibiwa kwa msamaha wa shilingi kwa kipindi kama hicho mwaka 
huduma zinazoongoza kutolewa misamaha na uchangiaji wa gharama ni vipimo upasuaji kumuona daktari na dawa
aidha hospitali imeendelea kuboresha huduma zinazotolewa kwa kuongeza vifaa vya kisasa na wataalam wenye ujuzi ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya vipimo vya maabara vimefanyika kwa kutumia vifaa vya kisasa
jumla ya huduma za upasuaji zilifanyika sawa na ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na huduma ya upasuaji kwa kipindi kama hicho mwaka 
vilevile hospitali imetoa huduma ya upasuaji kwa kutumia tundu dogo kwa wagonjwa 
mheshimiwa spika kwa kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa sita walipata huduma ya upandikizaji wa figo na kufikisha jumla ya wagonjwa waliopata huduma hii toka hospitali ilipoanza kutoa huduma za kupandikiza figo mwaka 
gharama ya upandikizaji figo katika hospitali ni kati ya shilingi milioni hadi kwa mgonjwa mmoja ikilinganishwa na shilingi milioni hadi kwa mgonjwa mmoja akitibiwa nje ya nchi
pia hospitali iliweza kutoa huduma za ubingwa wa juu wa kutumia maabara maalumu cathlab kuchunguza na kutibu magonjwa ya moyo ambapo jumla ya wagonjwa walinufaika na huduma hii hivyo kufanya jumla ya wagonjwa waliohudumiwa toka huduma hii ilipoanza kutolewa
gharama ya huduma hii kwa wastani wa shilingi milioni 
 hadi shilingi milioni hapa nchini ikilinganishwa na zaidi ya shilingi milioni hadi milioni nje ya nchi hivyo uanzishwaji wa huduma hii umeokoa fedha za serikali na kusaidia wananchi
mheshimiwa spika hospitali imeanzishahuduma ya uwekaji wa betri kwenye moyo pace maker ambapo hadi kufikia machi jumla ya wagonjwa wamepatiwa huduma hiyo
huduma za upasuaji wa moyo open heart surgery zilianzishwa ambapo hadi sasa jumla ya watoto wamefanyiwa upasuaji huo
aidha hospitali imeanzisha huduma yaupandikizaji wa uloto bone marrow transplant iliyoanza mwezi januari na hadi sasa wagonjwa watatu wamepandikizwa
huduma hii ya upandikizaji wa uloto inamwezesha mtoto mwenye ugonjwa wa sikoseli kutopata madhara yatokanayo na ugonjwa huu na hivyo kumwezesha kuishi maisha ya kawaida na kushiriki shughuli za kijamii
hopitali ya taifa ya afya ya akili mirembe 
mheshimiwa spika hospitali ya taifa ya afya ya akili mirembe mnmh inatoa huduma za matibabu ya kibingwa kwa magonjwa ya akili magonjwa ya mwili pamoja na huduma za matibabu kwa waathirika wa dawa za kulevya
hospitali ya mirembe ina sehemu kuu nne za kutolea huduma mirembe hospitali kuu inayotoa huduma kwa magonjwa ya akili na huduma za matibabu ya magonjwa ya mwili sehemu ya isanga inayohudumia wagonjwa wa akili wahalifu na sehemu ya itega ambayo inatoa huduma kwa waathirika wa dawa za kulevya na hombolo ambako wagonjwa waliokataliwa na jamii huendelea kupewa wanaendelea kujengewa uwezo wa kujitegemea na kuchangamana na jamii kwa kupitia tiba ya utengamao na tiba kwa njia kazi
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ilihudumia jumla yawagonjwa kati yaowagonjwa sawa na asilimia 
 walikuwawagonjwa wa afya ya akili ikilinganishwa nawagonjwa ambapo kati yao wagonjwa sawa naasilimia 
 walikuwa wagonjwa wa afya ya akili waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka 
katika kipindi hichi wagonjwa walikuwa wagonjwa wa nje opd na wagonjwa walikuwa ni wagonjwa wa kulaza ipd
huduma za kibingwa na ubingwa bobezi ambazo zimetolewa na hospitali ni magonjwa ya mfumo wa fahamu magonjwa ya kumbukumbu saikolojia magonjwa ya afya ya akili huduma za afya ya akili kwa watoto na vijana magonjwa ya wanawake mifupa na watoto
mheshimiwa spika katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha na uchangiaji gharama za matibabu kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama hizo hospitali imetoahuduma za msamahazenye gharama yashilingi kwa wagonjwa 
huduma zinazoongoza kutolewa misamaha na uchangiaji wa gharama ni chakula kwa wagonjwa huduma za kulaza wagonjwa kumuona daktari dawa na vipimo
hali ya upatikanaji wa dawa muhimu na maalumu umeendelea kuimarika ambapo katika kipindi cha julai hadi machi upatikanaji wa dawa muhimu umefikia asilimia ukilinganisha na asilimia iliyokuwepo kipindi kama hiki mwaka 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali imeendelea kutekelezahuduma za mkoba ambapo jumla ya wanafunzi walipatiwa elimu kuhusu magonjwa ya afya ya akili katika shule mbalimbali za sekondari mkoani dodoma
aidha hospitali imeendelea kuboresha huduma za afya ya akili kwa kutoa elimu kwa jamii na matembezi na kufanikiwa kuwafikia watanzania katika mkoa wa dodoma
vilevile hospitali imeendelea kuratibuhuduma za mafunzoya muda mrefu na mfupi kwa watumishi wake kwa wizara kuendelea kudhamini watumishi katika fani mbalimbali za kibingwa katika vyuo vya ndani na nje ya nchi ambapo jumla ya watumishi wapo katika ngazi mbalimbali za masomo
hospitali ya taifa ya magonjwa ambukizi kibong oto 
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma za tiba kwa wagonjwa ambapo jumla ya wagonjwa waliohudumiwa kwa kipindi cha julai hadi machi niwagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka 
kati yao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ipd ni 
aidha hospitali ilihudumia kwa msamahajumla ya wagonjwa kwa gharama ya shilingi ikilinganishwa na jumla ya wagonjwa waliotibiwa kwa msamaha wa gharama ya shilingi kwa kipindi kama hicho kwa mwaka 
huduma zinazoongoza kutolewa misamaha ni dawa kumuona daktari huduma za maabara pamoja na huduma za mionzi
hali ya upatikanaji wa dawa za kufubaza virusi vya ukimwi ni asilimia dawa za matibabu ya kifua kikuu ni asilimia kwa dawa za mstari wa kwanza na wa pili na dawa nyingine muhimu essential medicine ni asilimia ikilinganishwa na asilimia kwa mwaka 
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma kwa wagonjwa wenye kifua kikuu ambapo hadi kufikia machi jumla ya watu waliokuwa wanahisiwa kuwa na tb walipimwa kati yao waligundulika kuwa na tb na waligundulika kuwa na tb pamoja na hiv
aidha hospitali imetoahuduma za mkobakwa wagonjwa ambapo kati yao wagonjwa waligundulika kuwa na tb wagonjwa waligundulika kuwa na hiv na wagonjwa waligundulika kuwa na tb pamoja na hiv
maeneo yaliyohudumiwa ni pamoja na jamii za wachimbaji wa madini katika mkoa wa manyara mererani na simanjiro na simiyu simiyu shinyanga dc na bariadi
vilevile hospitali imeendelea kutoahuduma za mafunzoya muda mrefu na mfupi kwa watumishi wake ambapo jumla ya watumishi phd masters na diploma wamedhaminiwa na hospitali katika mafunzo hayo ndani na nje ya nchi
hospitali ya rufaa ya kanda ya nyanda za juu kusini mbeya 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ilihudumia jumla yawagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ipd ni 
aidha katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha na uchangiaji gharama za matibabu kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama hizo hospitali ilitoahuduma msamahakwa jumla ya wagonjwa kwa gharama yashilingi ikilinganishwa na wagonjwa kwa gharama ya shilingi waliohudumiwa kipindi kama hicho mwaka 
huduma zilizoongoza kwa kutolewa misamaha ni huduma za kulazwa kumuona daktari maabara na huduma za afya ya uzazi na mtoto
hali ya upatikanaji dawa muhimu imefikia asilimia na upatikanaji wa damu salama umefikia asilimia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ilifanikiwa kuanzishahuduma mpyaya idara ya magonjwa ya damu hematology ikiwa ni pamoja na kliniki ya hemofilia ambapo mpaka sasa kuna wagonjwa wanaoendelea kufanyiwa matibabu
hatua hii imewezesha wakazi wa nyanda hizo kupata huduma hiyo ambayo hapo awali walikuwa wanaifuata dar es salaam na dodoma
aidha hospitali imeendelea na huduma za kibingwa bobezi ambazo ni huduma za mapafu kifua na njia ya hewa pulmonology ambapo jumla ya wagonjwa walihudumiwa huduma ya magonjwa ya mishipa ya damu na moyo cardiology wagonjwa huduma za magonjwa ya ngozi dematology wagonjwa na huduma za upasuaji wa kichwa na mishipa ya fahamu neuro surgery wagonjwa 
vilevile serikali imekamilisha ujenziwa jengo la kutolea huduma za afya ya uzazi mama na mtoto meta na huduma zimeanza kutolewa
kukamilika kwa jengo hili kutaongeza wigo wa upatikanaji wa huduma hizi katika kanda ya nyanda za juu kusini
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma za mkoba ambapo jumla ya wagonjwa walihudumiwa
aidha katika kuimarika kwa huduma za tiba utalii hospitali ilipokea jumla ya wagonjwa waliopatiwa huduma kutoka nchi za malawi zambia na jamhuri ya kidemokrasia ya kongo
vilevile hospitali imeendelea kutoahuduma za mafunzoya muda mrefu na mfupi kwa watumishi wake ambapo jumla ya watumishi wamedhaminiwa na hospitali katika mafunzo hayo ndani na nje ya nchi
hospitali ya rufaa ya kanda ya ziwa bugando 
mheshimiwa spika hospitali ya rufaa ya kanda bugando imeendelea kutoa huduma za kibingwa kwa wagonjwa kutoka mikoa nane ya mwanza geita simiyu shinyanga kagera mara kigoma na tabora
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa walihudumiwa ikilinganishwa na wagonjwa waliohudumiwa katika kipindi kama hiki mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ipd ni 
aidha hospitali ilitoahuduma za msamahaambapo jumla ya wagonjwa kwa gharama yashilingi ikilinganishwa na wagonjwa waliopata msamaha wa matibabu kwa gharama ya shilingi kwa kipindi kama hicho kwa mwaka 
huduma zilizoongoza kwa kutolewa misamaha zilikuwa ni kujifungua kusafisha damu dawa na mazoezi tiba
katika kipindi cha julai hadi machi hali ya upatikanaji wa dawa ni asilimia ikilinganishwa na asilimia katika kipindi kama hicho mwaka 
aidha hali ya upatikanaji wa damu ilikuwa asilimia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa wamepatiwa huduma ya matibabu ya saratani kati ya hao wagonjwa walipatiwa tiba ya saratani kwa kutumia dawa chemotherapy na wagonjwa walipatiwa tiba kwa kutumia mionzi radiotherapy
upatikanaji wa huduma hii umepunguza rufaa za wagonjwa wa saratani wa kanda ya ziwa kwenda taasisi ya saratani ocean road kwa zaidi ya asilimia 
aidha hospitali imeendelea kutoa huduma za kibingwa kwa wagonjwa kati ya hao upasuaji wa moyo kwa kufungua kifua upasuaji wa ubongo na upasuaji wa mifupa upasuaji wa fistula na upasuaji wa mdomo sungura 
aidha huduma za kusafisha damu renal dialysis zimeendelea kuimarika ambapo jumla ya wagonjwa walipata huduma hii
vilevile huduma za kibingwa za macho zimetolewa kwa watoto na kati yao watoto walifanyiwa upasuaji
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma za mkobaambapo jumla ya wagonjwa walihudumiwa
vilevile hospitali imeendelea kutoa huduma za mafunzoya muda mrefu na mfupi kwa watumishi wake ambapo jumla ya watumishi wamedhaminiwa na hospitali katika mafunzo ya ubingwa na ubingwa bobezi
 hospitali ya rufaa ya kanda kcmc 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ilihudumia jumla yawagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa ndani ipd ni 
huduma za kibingwa na ubingwa bobezi zilizotolewa na hospitali ya kcmc kwa kipindi hiki zilikuwa ni sikio pua na koo upasuaji ngozi na saratani
aidha katika kipindi cha julai hadi machi hospitali imetoa huduma kwa wagonjwa wa msamaha ambapo jumla yashilingi 
 zimetumika kati ya hizo shilingi 
 zimetumika kwa wagonjwa wa saratani
kwa kipindi cha julai hadi machi wagonjwa walipewa msamaha ambapo jumla ya shilingi zilitumika kati ya hizo shilingi 
 zilitumika kwa wagonjwa wa saratani
huduma zilizoongoza kutolewa kwa njia ya msamaha zilikuwa ni saratani dawa vipimo na kulazwa
hali ya upatikanaji wa dawa ni asilimia ikilinganishwa na asilimia kipindi kama hiki mwaka na hali ya upatikanaji wa damu katika hospitali ni asilimia ya mahitaji
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma za uchunguziambapo wagonjwa walifanyiwa kipimo cha mri vipimo vya ct scan wagonjwa vipimo vya ultrasound wagonjwa vipimo vya x ray wagonjwa 
kwa huduma za matibabu wagonjwa walifanyiwa upasuaji matibabu ya saratani upasuaji wa njia ya mkojo matibabu ya ngozi na matibabu ya macho wagonjwa 
hospitali imeendelea kutoahuduma za mkoba ambapo jumla ya wateja walipatiwa huduma na kati yao wagonjwa walihudumiwa katika huduma za saratani macho na vvu ukimwi katika maeneo ya rombo moshi dc marangu na same
aidha hospitali ilipokea jumla ya wagonjwa waliotoka katika nchi za kenya uganda na congo na hii ni kutokana na uboreshaji wa huduma uliofanyika katika hospitali
vilevile hospitali imeendelea kuhakikisha inaboreshahuduma ya mafunzoambapo katika kipindi hicho wataalamu wapo masomoni katika fani mbalimbali za kibingwa ndani na nje ya nchi
hospitali ya rufaa ya kanda chato 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali imeweza kuhudumia jumla ya wagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa ndani ipd ni 
aidha hospitali imetoahuduma za msamahakwa wagonjwa ambapo jumla yashilingi zimetumika ukilinganisha na wagonjwa ambao walihudumiwa kwa msamaha wenye thamani ya shilingi kwa kipindi kama hicho kwa mwaka 
huduma zilizoongoza kutolewa kwa njia ya msamaha zilikuwa ni radiolojia maabara na upasuaji mkubwa
aidha hospitali imeanza kutoa huduma za kibingwa kwa magonjwa ya wanawake na wajawazito pamoja na magonjwa ya kibingwa ya moyo
huduma za ct scan na mri zimeanza kutolewa ambapo jumla ya wananchi wamepewa huduma hiyo
hali ya upatikanaji wa damu katika hospitali ni asilimia ya mahitaji na hali ya upatikanaji wa dawa ni asilimia ukilinganisha na asilimia ya upatikanaji kipindi kama hicho mwaka 
mheshimiwa spika katika kusogeza huduma za kibingwa karibu na wananchi hospitali ya kanda ya rufaa chato iliendelea kutoahuduma za mkobakatika wilaya ya kakonko kigoma ambapo jumla ya wahitaji walipatiwa huduma mbalimbali za kibingwa kulingana na uhitaji
katika kipindi hicho hospitali ilifanyatiba utalii ambapo jumla ya wagonjwa kutoka nje ya nchi
aidha hospitali imeendelea kushirikiana na wataalam mabingwa wa taasisi ya moyo ya jakaya kikwete kuhudumia wagonjwa wa moyo katika hospitali ya rufaa ya kanda chato ambapo jumla ya wagonjwa walihudumiwa kupitia kliniki ya magonjwa ya moyo
pamoja na wananchi kupata huduma hizo za kibingwa bobezi karibu na maeneo yao ushirikiano huu unasaidia kuwapatia ujuzi na uzoefu wataalam waliopo katika hospital ya kanda ya chato
mheshimiwa spika katikahuduma za mafunzojumla ya madaktari tisa wamefanikiwa kwenda masomo ya muda mrefu ya kibingwa
pia watumishi wamefanikiwa kuhudhuria mafunzo ya muda mfupi kwa mchanganuo ufuatao watumishi wamepata mafunzo ya utumiaji wa ventilators watumishi wamepata mafunzo ya emat watumishi wamepata mafunzo ya echocardiogram watumishi wamepata mafunzo ya kuchuja kusafisha damu watumishi wamepata mafunzo ya kuhudumia wagonjwa wa mlipuko ebola watumishi wamepata mafunzo ya kuhudumia wagonjwa wa mifupa watumishi wamepata mafunzo ya kuhudumia watoto wachanga neonatal care watumishi wamepata mafunzo ya utumiaji wa mashine ya mri na ct scan
mafunzo hayo elekezi yamewaongezea watumishi ujuzi na ufanisi mkubwa wa kutoa huduma kwa wagonjwa na pia yamewapa motisha katika utekelezaji wa majukumu yao
hospitali ya rufaa ya kanda ya kusini mtwara 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali imehudumia jumla yawagonjwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka 
kati yao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ipd ni 
katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha na uchangiaji gharama za matibabu kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama hizo hospitali imetoahuduma za msamahazenye gharama ya shilingi kwa wagonjwa 
huduma zilizoongoza kwa kwa kutolewa msamaha ni huduma za dawa vipimo na upasuaji
hali ya upatikanaji wa dawa katika hospitali ni asilimia ikilinganishwa na upatikanaji asilimia katika kipindi kama hiki mwaka 
hali ya upatikanaji wa damu katika hospitali ni asilimia ya mahitaji
mheshimiwa spika hospitali imeanza kutoahuduma mpyaza uchunguzi kwa kutumia ct scan na mri ambapo jumla ya wagonjwa wamepatiwa huduma hiyo
kuanza kutolewa kwa huduma hizo kumewapunguzia gharama wakazi wa kanda ya kusini kwani hapo awali walilazimika kufuata huduma hizo dar es salaam
vilevile hospitali imeendelea kutoahuduma za mkoba ambapo wagojwa walipatiwa huduma ya matibabu ya mifupa na wagonjwa walipatiwa huduma ya matibabu ya moyo
hospitali ya ccbrt 
mheshimiwa spika hospitali ya rufaa ya kanda ya mashariki ccbrt imeendelea kutoa huduma mbalimbali za kibingwa ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla yawagonjwa walihudumiwa ikilinganishwa nawagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki mwaka kati yao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa ndani ipd ni 
aidha wagonjwa wenyeulemevuwaliohudumiwa walikuwa ikiwemo ulemavu wa macho midomo wazi miguu kifundo na ulemavu mwingine wa viungo na kuvuja mkojo na haja kubwa kwa wanawake
katika kipindi hicho jumla ya wanawake wajawazito waliojifungua ni kati yao wanawake sawa na asilimia 
 walikuwawenye ulemavu
mheshimiwa spika katika kutekeleza sera ya kutoa huduma kwa njia ya msamaha na uchangiaji gharama za matibabu kwa wagonjwa wasioweza kumudu gharama hizo hospitali imetoahuduma za msamahazenye gharama yashilingi kwa wagonjwa ikilinganishwa na gharama ya shilingi kwa wagonjwa kwa kipindi kama hiki mwaka 
upatikanaji wa dawa ulikuwa asilimia na upatikanaji wa damu salama ulikuwa asilimia 
pia huduma za maabara na radiolojia zilipatikana kwa asilimia 
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma za kibingwaambapo jumla ya wagonjwa walifanyiwa upasuaji kati yao wagonjwa walikuwa na matatizo ya macho fistula itokanayo na uzazi wagonjwa upasuaji wa mifupa wagonjwa walifanyiwa upasuaji wa mdomo sungura wagonjwa wenye miguu kifundo clubfoot walitibiwa bila kufanyiwa upasuaji kwa kutumia njia ya ponseti wagonjwa wenye matatizo ya figo walipata huduma ya dialysis na wagonjwa walipata viungo saidizi orthosis na prosthesis 
aidha hospitali kupitia kitengo chake cha huduma za utengemao kilichopo moshi ccbrt moshi rehabilitation centre ilihudumia jumla ya wagonjwa 
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kutoa huduma za mkoba ambapo jumla ya wagonjwa walihudumiwa
vilevile hospitali imeendelea kutoa huduma za mafunzo ya muda mrefu na mfupi kwa watumishi wake ambapo jumla yawatumishi wamedhaminiwa na hospitali katika mafunzo hayo ndani na nje ya nchi hospitali za rufaa za mikoa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi jumla yawagonjwa walihudumiwa katikahospitali za rufaa za mikoa zinazomilikiwa na serikaliikilinganishwa na wagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hicho mwaka 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd walikuwa na wagonjwa wa kulazwa ipd walikuwa 
aidha katika kutekeleza sera ya afya ya kuhakikisha kuwa huduma za afya zinatolewa kwa makundi maalum hospitali za rufaa zimeweza kutoa huduma kwa msamahakwa wagonjwa ikiwa ni asilimia ya wagonjwa wote waliohudumiwa katika ngazi hiyo kwa gharama yashilingi 
kiambatisho na
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha upatikanaji wa huduma za kibingwakatika hospitali za rufaa za mikoa ili kufikia adhima ya kutoa huduma za kibingwa kwa fani magonjwa ya wanawake na uzazi magonjwa ya ndani afya ya watoto afya ya akili upasuaji upasuaji wa mifupa magonjwa ya njia ya mkojo afya ya kinywa na meno masikio pua na koo afya ya macho magonjwa ya ngozi huduma za dharura utoaji wa dawa za usingizi na ganzi na radiolojia
kwa kuanzia serikali imeweka kipaumbele cha kuhakikisha angalau kila hospitali inatoa huduma tisa za kibingwa za afya mama na uzazi huduma za watoto huduma za upasuaji huduma za magonjwa ya ndani huduma za upasuaji wa mifupa huduma za kinywa na meno huduma za magonjwa ya dharura na ajali huduma za uchunguzi wa radiolojia huduma za utoaji wa dawa za usingizi na ganzi
katika kipindi cha julai hadi machi serikali imeweza kuongeza idadi ya madaktari bingwa kutoka mwaka hadi kufikia madaktari bingwa machi 
aidha hospitali za rufaa za mikoa kati ya zinatoa huduma saba za kibingwa ikilinganishwa na hospitali mwaka 
kama ilivyoainishwa katika kiambatisho na
 na na
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma za afya ya uzazi mama na mtotokatika hospitali za rufaa za mikoa ambapo jumla yaakina mama walijifungua katika hospitali za rufaa za mikoa ikilinganishwa naakina mama waliojifungua katika hospitali hizi kipindi kama hiki mwaka 
aidha katika kipindi hicho vilitokea jumla yavifo vya akinamamavilivyosababishwa na uzazi kwenye hospitali hizi ikilinganishwa navifo vilivyotokea kipindi kama hiki mwaka 
kama ilivyoainishwa katika kiambatisho na
mheshimiwa spika hospitali zimeendelea kutoa huduma za mkobaambapo katika kipindi cha julai hadi machi hospitali za rufaa za mikoa zilitoa huduma za kibingwa katika fani za magonjwa ya macho magonjwa ya watoto magonjwa ya ndani upasuaji wa kawaida afya ya uzazi na magonjwa ya wanawake magonjwa ya kinywa na meno upasuaji wa mifupa magonjwa ya ubongo na mishipa ya fahamu na magonjwa ya masikio pua na koo
jumla ya wagonjwa walihudumiwa kati yao walifanyiwa upasuaji
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara iliweza kutekelezahuduma za tiba mtandaonchini hivyo kuongeza huduma na kwa sasa huduma hii imefikia hospitali 
hospitali hizo ni hospitali ya taifa muhimbili hospitali maaalumu za kitaifa jkci orci moi na hospitali za kanda bugando benjamin mkapa na mbeya na hospitali za rufaa za mikoa ambayo ni bombo tanga mt
meru arusha kumbukumbu ya mwalimu nyerere musoma mara simiyu shinyanga sekou toure mwanza bukoba kagera maweni kigoma geita sumbawanga rukwa katavi kitete tabora singida iringa njombe songwe songea ruvuma ligula mtwara morogoro na sokoine lindi
vilevile hospitali za halmashauri za wilaya za mafia nachingwea nyangao lindi vijijini kilosa turiani mvomero nzega na chato
mheshimiwa spika uwekezaji mkubwa wa vifaa vya kisasa vya uchunguzi kwa hospitali zilizoko pembezoni mwa nchi umefanyika kupitia huduma za tiba mtandao
hospitali hizo zimeweza kutoa huduma za upigaji picha za ct digital x ray n
k na kuweza kutafsiriwa na wataalamu waliopo ngazi ya juu teleradiolojia na vilevile huduma za kuona wagonjwa wengine kwa njia ya mtandao zimeweza kutolewa teleconsultation kwa magonjwa mbalimbali
huduma hizi zimeweza kunufaisha wananchi takribani ambapo wameweza kubakia maeneo husika na kupata huduma za kibingwa bila kusafiri umbali mrefu na kuwapunguzia gharama
 utayari udhibiti na kukabiliana na magonjwa hatari ya kuambukiza na milipuko 
mheshimiwa spika wizara ya afya kwa kushirikiana na or tamisemi ofisi ya waziri mkuu na sekta zingine imeendelea kusimamia kuratibu na kutekeleza afua za kujiandaa na kukabiliana na magonjwa hatari ya mlipuko yanayoathiri afya ya jamii ikiwemo uviko ebola marburg kipindupindu homa ya mgunda
wizara imetekeleza afua za kujiandaa na kukabiliana na magonjwa hatari ikiwemo kuhuishampango wa dharura ya afya wa kukabiliana na majangambalimbali health multi hazard emergency preparedness and response plan mpango wa kuzuia na kujiandaa kukabiliana na tishio la ugonjwa wa ebola ambao uliripotiwa nchini uganda mkakati wa dharura na kushiriki kukabiliana na mlipuko wahoma ya mgundailiyotokea mkoani lindi katika wilaya ya ruangwa
pia wizara imefanya tathmini after action review ya shughuli za kukabiliana na homa ya mgunda baada ya ugonjwa huo kuisha
wizara imesimamiauanzishwaji wa vituo viwili vya operesheni ya matukio ya dharura pheocs katika mikoa ya kilimanjaro na arusha na kufikia idadi ya vituo sita na kutoa mafunzo kwa wataalamu wa vituo hivyo
aidha kwa sasa wizara inakamilisha uanzishwaji wa vituo vipya vitano vya operesheni ya matukio ya dharura katika mikoa ya songwe dodoma katavi mtwara na iringa ambapo vifaa vya tehama kwa mikoa hiyo vimepelekwa kwa ajili ya kufungwa ili kuimarisha ufanisi wa kukabiliana na dharura katika mikoa hiyo
mheshimiwa spika katika kukabiliana na janga la ugonjwa wa uviko ambalo limeathiri nchi nyingi duniani wizara imeendelea kuratibu afua za kukabiliana na ugonjwa huu
idadi ya wagonjwa waliopata ugonjwa wa uviko katika kipindi cha julai hadi machi ni watu kati yao wanne walifariki
ufuatiliaji wa wagonjwa wa uviko unaendelea nchini kwa kupima wasafiri na watu mbalimbali wenye dalili ili kuwapa huduma mapema na kuepuka madhara yanayoweza kujitokeza ikiwemo changamoto za upumuaji na kifo
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wasafiri walikaguliwa ambapo sawa na asilimia 
 ni wasafiri wa nje international travelers na sawa na asilimia 
 ni wasafiri wa ndani domestic travelers
kati ya wasafiri walioingia nchini wasafiri walichunguzwa uwepo wa maambukizi ya uviko kwa kutumia kipimo cha haraka rapid antigen test na kati yao walibainika kuwa na maambukizi na walishauriwa kujitenga katika maeneo waliyofikia ili kuzuia kueneza ugonjwa huo
aidha wizara imetoa mafunzo ya huduma za matibabu kukinga na kudhibiti maambukizo case management and ipc kwa watoa huduma wa afya dhidi ya ugonjwa wa uviko katika vituo vya kutolea huduma za afya katika mikoa yote nchini
mheshimiwa spika katika kuboresha huduma za matibabu dhidi ya magonjwa hatari ya mlipuko serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeimarisha huduma za afya nchini hasa katika kukabiliana na ugonjwa wa uviko kwakuimarisha upatikanaji wa hewa tiba ya oksijenikwa kusimika mitambo mipya ya uzalishaji wa hewa tiba na hivyo kufanya jumla ya mitambo 
kusimikwa kwa mitambo hiyo kutapunguza gharama za kununua mtungi mmoja wa oksijeni kutoka shilingi hadi shilingi 
hii italeta pia unafuu kwa wananchi kwenye gharama za kuchangia huduma hiyo
mitambo hii imesimikwa katika hospitali za rufaa za mikoa ya dar es salaa mtwara mbeya dodoma geita manyara ruvuma mwanza kigoma katavi songwe lindi morogoro njombe simiyu mara tabora rukwa na shinyanga
mitambo mingine ipo katika hatua za ununuzi ambapo inatarajiwa kusimikwa pindi itakapowasili
hii itafanya mitambo hiyo ya oksijeni kufikia mitambo katika ngazi ya taifa kanda mikoa na wilaya nchini
uwepo wa mitambo hii umerahisisha upatikanaji wa hewa tiba hii katika vituo vya kutolea huduma na kupunguza gharama kwa asilimia ya kununua mtungi mmoja wa hewa tiba ya oksijeni
vilevile serikali imenunua na kusambaza mitungi mipya katika vituo vya kutolea huduma nchini
mheshimiwa spika wizara iliendelea kuchukua tahadhari ya ugonjwa wa ebolatangu ugonjwa huo uliporipotiwa nchini uganda tarehe septemba ambapo jumla ya wasafiri waliotoka nchini uganda walichunguzwa afya zao na hakuna msafiri aliyebainika kuwa na ugonjwa wa ebola
wizara ilifanya mikutano ya ujirani mwema na nchi ya uganda kusambaza vifaa kinga dawa na kuweka miundombinu ya tahadhari ya tishio la kuingia kwa ugonjwa wa ebola nchini
aidha wizara iliendesha mafunzo kwa maafisa afya katika mkoa wa kagera kuhusu usibuaji decontamination na maziko salama safe and dignified burial endapo kungetokea kifo kutokana na ugonjwa wa ebola
katika kuongeza uwezo wa uchunguzi na uwasilishaji wa taarifa kwa wakati wizara ilisambaza vitendea kazi katika ofisi za afya mipakani ambapo ofisi zilipatiwa laptops vishikwambi printers pamoja na vifaa vya kisasa vya kupimia joto la mwili thermoscanners
aidha vifaa vya kudumu vya kunawia mikono mass hand washing facilities vimejengwa katika mipaka ya tunduma na kasumulu ili kukabiliana na magonjwa ya kuambukiza katika maeneo ya mipakani
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na shirika la afya duniani imetoa mafunzo maalum kwa watoa huduma za afya jinsi ya kuwahudumia wahisiwa wa magonjwa hatari ya kuambukiza ikiwemo ebola katika mikoa iliyopo kwenye hatari zaidi ya kagera arusha mbeya songwe kilimanjaro dodoma dar es salaam mara kigoma geita na mwanza
ambapo mafunzo yametolewa kwa wataalam wa sekta mbalimbali zinazoshirikiana kukabiliana na magonjwa hatari ya kuambukiza kutoka ngazi zote nchini na jumla ya wataalam wa mafunzo hayo maalum walihitimu
mheshimiwa spika wizara imeendelea kufuatilia na kudhibiti magonjwa mengine ya mlipuko yaliyojitokeza ikiwa ni pamoja naugonjwa wa kipindupindu
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya visa na vifo vilitolewa taarifa katika mikoa mitano ambayo ni mikoa ya kigoma katavi rukwa manyara na ruvuma
aidha kumekuwepo na kupungua kwa idadi ya wagonjwa na vifo ikilinganishwa na kipindi kama hiki mwaka ambapo kulikuwa na visa na vifo ikiwa ni kupungua kwa visa hivyo kwa asilimia 
wizara imeelekeza nguvu zaidi katika mikoa ya kusini mwa nchi inayopakana na nchi jirani zenye mlipuko wa ugonjwa huu ili kuzuia maambukizi kutoka nchi za jirani yasiingie hapa nchini
sambamba na hilo wizara kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu ofisi ya rais tamisemi wizara ya maji imezindua mpango shirikishi wa taifa wa kuzuia na kukabiliana na kipindupindu kwa kipindi cha mwaka hadi ukiwa na lengo la ushirikiano wa sekta mbalimbali katika kudhibiti na kupambana na kipindupindu
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wizara ya mifugo na uvuvi pamoja na ofisi ya rais tamisemi zimechukua hatua mbalimbali katikakupambana na ugonjwa wa kimetakatika kuimarisha huduma za upimaji wa kimaabara na kuhamasisha uchanjaji wa ng ombe mbuzi na kondoo ili kudhibiti ugonjwa kwa wanyama
katika kipindi cha julai hadi machi mikoa ya kilimanjaro songwe arusha na rukwa imetoa taarifa ambapo jumla ya wagonjwa na vifo vitatu viliripotiwa
aidha kwa milipuko yote hiyo uchunguzi umefanyika na kuonesha kuwa vifo vilivyotokana na ulaji wa wanyama vimetokana na ugonjwa wa kimeta ndio sababu ya kuambukizwa ugonjwa huu
wizara imeendelea kudhibiti mlipuko waugonjwa wa homa ya mgunda leptopirosis ambao ulitolewa taarifa mkoani lindi katika halmashauri ya ruangwa mnamo mwezi julai na kusababisha uwepo wa wagonjwa na vifo 
aidha wizara kwa kushirikiana na taasisi zake na wadau iliweza kudhibiti mlipuko huo ambapo mpaka sasa hakuna visa zaidi vilivyotokea
mheshimiwa spika wizara ilitoa taarifa kwa umma juu ya uwepowa ugonjwa wa marburgmnamo tarehe machi katika wilaya ya bukoba vijijini mkoani kagera ambapo kulikuwa na visa tisa na vifo sita 
hadi kufikia tarehe machi hapakuwepo na mgonjwa mpya aliyethibitika kuwa na maambukizi ya virusi vya marburg wala kifo kipya
kisa cha mwisho cha ugonjwa huu ni mgonjwa aliyeanza kuonesha dalili za ugonjwa wa marburg tarehe machi 
wagonjwa wote waliolazwa walipona na wamethibitishwa na vipimo vya maabara kuwa hawana tena virusi vya marburg
hata hivyo mgonjwa kati yao bado anaendelea na matibabu ya changamoto zilizotokana na virusi vya marburg
vilevile jumla yawatu waliotangamana na wagonjwa walitambuliwa na kufuatiliwa kuona endapo wangekuwa wamepata maambukizi ili waweze kupata huduma mapema kabla hawajaambukiza wengine
kati ya hao waliotangamana na wagonjwa hao niwatu tu ambao walionyesha dalili na kuthibitika kuwa na maambukizi ambapo alipona na mwingine ni kati ya waliopoteza maisha
endapo hakutatokea mgonjwa mpya ndani ya siku tangu mgonjwa wa mwisho kuthibitika kutokuwa na maambukizi ya marburg ugonjwa huu utatangazwa rasmi kuwa umekwisha nchini
mheshimiwa spika katika kutokomeza ugonjwa huu wa marburg wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali iliimarisha afua za kudhibiti mlipuko wa ugonjwa wa homa ya marburg ikiwa ni pamoja na kuimarisha upimaji wa sampuli za wagonjwa katika maabara tembezi iliyopo mkoani kagera ufuatiliaji wa tetesi zenye viashiria vya uwepo wa wagonjwa wenye dalili zinazofanana na ugonjwa wa marburg ili kubaini wagonjwa wapya na kuchukua hatua za kudhibiti mapema
vilevile wizara imeimarisha upimaji wa wasafiri katika mipaka yote ya mkoa wa kagera ambapo hadi tarehe machi jumla ya wasafiri walipimwa na kupewa elimu juu ya kujikinga na ugonjwa huu
afua nyingine ni pamoja na usibuaji wa maeneo mbalimbali ikiwemo vituo vyote vya kutolea huduma za afya vilivyopokea wagonjwa na wahisiwa vya ntoma ndolage mfh polyclinic bukoba elct maruku na hospitali ya rufaa ya mkoa bukoba
kazi hii ni endelevu kwa maeneo yote ambayo wagonjwa wahisiwa walikuwa wanaishi au walipita
aidha timu za usibuaji zimefanya usibuaji katika vyombo vya usafiri ambulance zilizobeba wagonjwa na wahisiwa magari yaliyohusika katika mazishi pamoja na kuilinda jamii kaya zote walizotoka wagonjwa na wahisiwa pia zilifanyiwa usibuaji
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutoa elimu kwa jamii na kuchukua hatua za kuimarisha huduma za maji usafi wa mazingira na usafi binafsi ili kusaidia jitihada za kudhibiti mlipuko wa ugonjwa wa marburg katika vituo vilivyotengwa kwa ajili ya matibabu ya ugonjwa wa marburg mkoani kagera
wizara imeujengea uwezo mkoa kwa kuendesha mafunzo kwamaafisa afya katika mkoa wa kagera kuhusu usibuaji decontamination na maziko salama safe and dignified burial
mafunzo haya yamesaidia katika kufanya mazishi salama na yenye utu kwa jumla yawatu waliofariki kwa ugonjwa wa marburg na kufanya usibuaji wa vituo vya afya vilivyotengwa kwa ajili ya matibabu ya ugonjwa wa marburg
wizara imegawa vifaa vya kunawia mikono katikamaeneo ambayo ni vituo vya kutolea huduma zaafya masoko mialo shule za msingi na shule za sekondari zilizopo katika halmashauri za manispaa za bukoba na bukoba vijinini ambapo wametoka wagonjwa
aidha wizara kwa kushirikiana na mkoa wa kagera imeendelea kusimamia udhibiti wa taka zitokanazo na huduma za afya zinazozalishwa katika vituo vyote vyenye wagonjwa wahisiwa kwa kuhakikisha zinakusanywa na watalaam waliopewa mafunzo na kuhakikisha zinateketezwa kwa kufuata miongozo na mikakati hii imeleta ufanisi mkubwa katika kudhibiti ugonjwa huo
mheshimiwa spika wizara ilipelekea jumla ya wataalam mkoani kagera kutoka katika mikoa mbalimbali ili kusaidia kutoa huduma wakati wa mlipuko wa marburg ambapo kati yao walisaidia kutoa huduma za kawaida katika hospitali ya rufaa ya mkoa ili kuchukua nafasi ya watumishi ambao walikuwa wamewekwa karantini kwa siku wakifuatiliwa kulingana na miongozo ya shirika la afya duniani
uhakiki ubora wa huduma za afya 
mheshimiwa spika wizara ya afya imeendelea kuhimiza na kufuatilia ubora wa huduma mbalimbali za afya zinazotolewa katika ngazi zote nchini
wizara imeendelea kusisitiza vituo hivyo kuweka mazingira ya huduma kwa mteja customer care ambayo ni pamoja na kuweka vibanda au madawati mahususi ya maulizo kupanga waongozaji maalum niulize mimi kuweka vibao ishara zinazoelekeza maeneo zinapopatikana huduma ndani ya vituo
mheshimiwa spika katika kumwezesha zaidi mteja awapo katika maeneo ya kupatiwa huduma vituo vimeweka mabango yanayoainisha haki na wajibu wa mteja gharama za huduma mazingira wezeshi ya upatikanaji huduma mahususi kwa wenye mahitaji maalum madawati maalum ya jinsia na visanduku ya kutolea pongezi na malalamiko pamoja na namba za simu za viongozi wa vituo ambazo mteja ana uhuru wa kupiga endapo anahitaji msaada
mfano kwa baadhi ya hospitali zetu kubwa uongozi hupata mrejesho kutoka kwa wateja kupitia njia za mitandao kama vile mfumo wa kielektroniki wa e mrejesho na njia za kikundi sogozi cha whatsapp cha wateja na uongozi wa hospitali hizo
pamoja na jitihada zilizofanyika za kuboresha huduma za afya kwa wateja wetu wizara inatambua kuwa ubora wa huduma ni suala endelevu na linahitaji miongozo ushirikiano toka kwa wateja na watoa huduma na tathmini za mara kwa mara
mheshimiwa spika serikali imeendelea na utaratibu wa kufanyaukaguzi wa kimatibabu clinical audit na ukaguzi wa bidhaa za afya health commodity audit ili kubaini hali halisi na maeneo yanayohitaji maboresho kulingana na miongozo na mahitaji ya wananchi
aidha kwa mwaka ukaguzi wa kimatibabu umeonesha ubora wa huduma umeimarika kutokaasilimia mwaka hadiasilimia mwaka katika ngazi ya hospitali za rufaa za mikoa
wizara imeongeza wigo wa ukaguzi kutoka hospitali za rufaa za mikoa hadi hospitali za umma na binafsi katika ngazi ya taifa kanda maalum na hospitali za halmashauri
mheshimiwa spika kwa kupitia mabaraza ya kitaaluma na bodi za usajili wizara imeendelea kuwajengea uwezo watoa huduma kwenye eneo la huduma kwa mteja ikiwa ni pamoja na kuwasisitiza kutoa huduma kwa weledi lugha za staha na kufariji kutoa mrejesho kwa mteja kujali muda wa mteja na pia kuzingatia miiko na maadili ya taaluma zao
wizara imetambua na kutoa tuzo kwa watumishi wanaofanya vizuri katika eneo hili na kutoa adhabu kwa watumishi na vituo vinavyofanya vibaya ikiwemo kufuta leseni au usajili wao
mheshimiwa spika katika kuhakiki ubora wa huduma za afya zinazotolewa kwa wananchi wizara kwa kushirikiana na or tamisemi imefundisha jumla ya wajumbe wa timu za uendeshaji afya za mikoa rhmts na timu za uendeshaji afya za halmashauri chmts kuhusu namna ya kutumia mfumo wa kielektroniki wa kufanyia usimamizi shirikishi katika maeneo yao ya usimamizi
lengo la mfumo huu ni kurahisisha utendaji na ufuatiliaji wa karibu wa maazimio baada ya usimamizi
mheshimiwa spika wizara ilifanya ukaguzi wa maeneo ya upimaji vvu katika mikoa songwe njombe katavi mbeya rukwa shinyanga tabora mwanza mara dar es salaam morogoro simiyu geita na kagera ili kuhakikisha ubora wa huduma za vipimo vya virusi vya ukimwi vvu kwa kipimo cha haraka hiv rapid tests unazingatiwa
jumla ya maeneo kwenye vituo vya kutolea huduma za afya yalifanyiwa ukaguzi
maeneo sawa na asilimia yalifikia kiwango cha daraja la asilimia na zaidi na hivyo kuwa na sifa ya kupewa cheti cha ubora
maeneo ambayo hayakufikia daraja la yanaendelea kufanya maboresho kupitia msaada wa kitaalamu kutoka kwenye rhmts na chmts pamoja na wadau wa utekelezaji kwenye mikoa husika
mheshimiwa spika wizara imefanya jitihada mbalimbali katika kuimarisha ubora wa huduma ikiwemo mafunzo kazini mentorship ili kuwajengea uwezo watumishi katika kuzingatia miongozo ya utoaji wa huduma za afya katika ngazi mbalimbali
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya watoa huduma wamepatiwa mafunzo kazini ya kuzingatia miongozo ya kukinga na kudhibiti maambukizi
pamoja na hili wizara inaandaa mwongozo wa usalama kwa mteja patient safety guideline kwa lengo la kuimarisha usalama wa huduma kwa wagonjwa
mheshimiwa spika wizara imeendelea kufuatilia utekelezaji wa miongozo na viwango vya kukinga na kudhibiti maambukizi na usalama wa huduma kwa mteja
katika kutekeleza hili wizara ilijikita katika afua kuu tatu ambazo ni tathmini ya uwezo wa vituo vya afya katika kukabiliana na magonjwa ya kuambukiza kufundisha watumishi wa afya jinsi ya kufanya tathmini ya utekelezaji wa afua za kukinga na kudhibiti maambukizi na kuendelea kupambana na usugu wa vimelea dhidi ya dawa
jumla ya vituo vya kutolea huduma kuanzia ngazi ya taifa hadi ngazi ya afya ya msingi vilifanyiwa tathmini ambapo wastani wa utekelezaji ni asilimia ikiwa ni ongezeko kutoka asilimia mwaka 
vilevile watoa huduma walipatiwa mafunzo kazini ya jinsi ya kusimamia utekelezaji wa mwongozo wa viwango vya kukinga na kudhibiti maambukizi
aidha wizara imeendelea kuimarisha ufuatiliaji wa afua za kukinga na kudhibiti maambukizi kwa kuwajengea uwezo watoa huduma kutoka katika mikoa yote ya tanzania bara wa namna ya kutumia nyenzo za ufuatiliaji taarifa za viashiria vya kukinga na kudhibiti maambukizi
mheshimiwa spika pamoja na juhudi za serikali za kuimarisha ubora wa huduma zinazotolewa na vituo vya kutolea huduma za afya wizara pia inakamilisha andiko litakalotoa mwongozo wa utoaji wa huduma bora nchini utakaoakisi ule wa shirika la afya duniani who utakaozingatia mila na desturi za kitanzania
huduma za uuguzi na ukunga 
mheshimiwa spika katika kuhakikishahuduma bora za uuguzi na ukungazinatolewa katika ngazi zote wizara ilianzisha idara ya huduma za uuguzi na ukunga kwa lengo la kusimamia ubora wa huduma za uuguzi na ukunga katika ngazi zote za kutolea huduma kwa kuzingatia kuwa huduma za afya zinatolewa na kada hii kwa asilimia kwa sasa kuna wauguzi bingwa ambao wamesaidia sana kutoa huduma bobezi na za kibingwa za uuguzi na ukunga
wizara imetekeleza afua mbalimbali za kuboresha huduma hizi kwakufanya mafunzo ya utoaji huduma katika vyumba vya upasuaji theatre management na utoaji wa huduma ya msingi ya dharura kwa mama na mtoto mchanga aliyepata changamoto wakati na baada ya kujifungua basic emergency obstetric and neonatal care ambapo jumla ya wauguzi viongozi walipatiwa mafunzo haya
aidha wizara imeendelea kuhakikisha wateja wanapata huduma bora na kuzifanyia tathmini huduma hizi kwa kuandaa mwongozo unaoelekeza kutoa huduma bora na zenye staha respectiful and compassionate care and customer care na kutengeneza viashiria vya kumpima muuguzi alivyomhudumia mgonjwa na pia kupata maoni ya mpokea huduma alivyohudumiwa kwa kipindi hiki tumeshatoa mafunzo haya kwa wauguzi na wakunga wapatao 
pia tumeweka kwenye mitaala ya kufundishia kwenye vyuo vikuu vya uuguzi na ukunga vya kcmc bugando na muhas pamoja na kujengea uwezo wakufunzi ili wanafunzi wanaomaliza shahada ya kwanza ya uuguzi na ukunga wawe wamepata mafunzo haya
mheshimiwa spika ili kuhakikisha miongozo ya kutoa huduma za uuguzii na ukunga inazingatiwa wizara imeendelea kufanya ukaguzi wa kimatibabu kwa huduma za uuguzi na ukunga ambapo hospitali zote za ngazi ya mkoa kanda maalum na taifa zilifanyiwa ukaguzi
aidha hospitalli za halmashauri kwa mikoa nane pia zilikaguliwa
kwa hospitali za rufaa mikoa kanda maalum na taifa kiwango cha ubora wa huduma za uuguzi kiliongezeka kutoka asilimia mpaka asilimia na huduma za ukunga kutoka asilimia mpaka asilimia 
aidha wastani wa kiwango cha ubora wa huduma za uuguzi kwa hospitali za halmashauri ni asilimia na huduma za ukunga asilimia 
viwango hivi bado haviridhishi pamoja na uwepo wa hali ya kuimarika ubora kwani lengo ni kufikia asilimia hivyo wizara itaendelea kuimarisha ukaguzi hasa kwa ngazi ya msingi kujenga uwezo kwa wauguzi na wakunga nchini ikiwa ni pamoja na kuhakikisha upatikanaji wa miongozo
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuboresha upatikanaji wa huduma za ushauri nasaha upimaji wa vvu na kuanzisha dawa za kufubaza makali ya vvu kwa wakati na kutoa rufaa katika ngazi zote kwa kuwatumia wauguzi na wakunga katika ngazi zote nurse initiated management of antiretroviral mpaka sasa wauguzi na wakunga wapatao wamepatiwa mafunzo
kupitia afua hii huduma hizo zimewafikia wahitaji wote kwa kuwa zinatolewa na wanataaluma hawa ambao wanakuwa vituoni saa katika siku zote aidha upimaji wa vvu umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia uanzishwaji wa dawa umeongezeka kutoka asilimia mwaka kufikia asilimia mwaka kwa wagonjwa walioanzishiwa dawa na wauguzi huduma za kuzuia maambukizi ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto zimeongezeka kutoka asilimia hadi asilimia mwaka afua hii ya nimart imekuwa nguzo muhimu kufikia malengo ya kama nilivyoainisha hapo awali katika mwaka 
rasilimali watu katika sekta ya afya 
mheshimiwa spika pamoja na uboreshaji mkubwa uliofanyika katika eneo la miundombinu ya kutolea huduma za afya kuanzia katika majengo upatikanaji wa dawa na vifaa vya uchunguzi wizara ya afya inatambua kuwa uwepo wa watoa huduma za afya wenye ujuzi na weledi wa kazi ni moja ya nguzo muhimu inayohitajika kwa ajili ya kuwa na mfumo imara na wenye ufanisi kwa ajili ya utoaji wa huduma bora za afya kwa wananchi
lengo hilo litawezekana iwapo vyuo vya afya vitaendelea kuzalisha wataalam wenye ujuzi na weledi pamoja na kuajiri watumishi wa kutosha katika vituo vya kutolea huduma za afya
aidha wizara kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo itaendeleakuweka mazingira mazuri na yenye kuvutia kwa watumishi wa sekta ya afya kwa kuandaa mwongozo wa motisha wa kuwabakiza watumishi wa sekta ya afyakatika maeneo yao ili kuendelea kutoa huduma za afya kwa wananchi
pamoja na mwongozo huo wizara inawaelekeza waajiri mbalimbali kuweka mazingira mazuri yatakayo wavutia na kuwabakiza watumishi wa sekta ya afya kama vile kujenga nyumba za makazi karibu na maeneo ya kutolea huduma kununua vyombo vya usafiri kwa ajili ya kuwahudumia watumishi kutoa posho za masaa ya ziada na za kuitwa kazini oncall allowance na kuwaendeleza watumishi hao ili wabaki katika maeneo yao kwa lengo la kutoa huduma bora kwa wananchi
 watumishi na ajira katika sekta ya afya 
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi machi sekta ya afya ilikuwa na jumla yawatumishi wa afya wapatao ambao ni sawa naasilimia 
 ya watumishi wote wanaohitajika katika sekta ya afya kulingana na ikama iliyoidhinishwa
kati ya watumishi hao watumishi sawa na asilimia 
 wapo katika ngazi ya msingi na watumishi sawa na asilimia 
 wanafanya kazi katika ngazi ya hospitali za rufaa za mikoa kanda maalum na taifa
mheshimiwa spika moja ya sababu kubwa inayosababisha upungufu wa watumishi ni pamoja na kasi kubwa ya ongezeko la vituo vya kutolea huduma za afya ikilinganishwa na kasi ya ukuaji wa uchumi isiyoruhusu kuajiriwa kwa watumishi wanaokidhi mahitaji halisi
sababu nyingine ni pamoja na kuongezeka kwa huduma za kibingwa na kibobezi upanuzi wa huduma za afya katika ngazi za vituo vya afya kwa kuweka huduma za cemonc ongezeko la vyuo vya afya hususani kwa kada za ngazi ya kati
wizara ya afya kwa kushirikiana na tamisemi imeendelea kuwasiliana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ili kuona namna ambavyo changamoto hii inaweza kupatiwa ufumbuzi wa kudumu
katika kuziba pengo la watumishi wa afya serikali imetoa kibali cha kuajiri jumla ya watumishi wa afya ambapo ofisi ya rais tamisemi imepokea kibali cha kuajiri watumishi katika ngazi ya msingi na watumishi katika ngazi ya hospitali za rufaa za kanda na mikoa
mheshimiwa spika hatua nyingine zinazoendelea kuchukuliwa ili kukabiliana na uhaba wa watumishi ni pamoja na kutekeleza mwongozo wa ajira za mikataba ya muda mfupi kwa kutumia mapato ya ndani kuendelea kushirikiana na wadau mbalimbali katika sekta ya afya kwa kuwashawishi kutumia sehemu ya rasilimali fedha zinazotumika katika kutekeleza programu mbalimbali kugharamia ajira za muda mfupi kwa wataalam wa afya na kuendelea kufanya uchambuzi wa uzito wa majukumu dhidi ya idadi ya watumishi kwa kila kituo na hatimaye kuwa na uwiano sahihi
katika kipindi cha julai hadi machi jumla yawataalamu waliajiriwa kwa utaratibu huu ambapo waliajiriwa kwa mikataba kupitia mapato ya ndani ya vituo vya kutolea huduma na kupitia wadau wa maendeleo
uzalishaji wa wataalam wa afya kada za kati 
mheshimiwa spika wizara ina jukumu la kuhakikisha vituo vya kutolea huduma za afya nchini vinakuwa na watumishi wenye ujuzi na weledi
katika kuhakikisha hilo wizara imeendelea kusimamia vyuo vilivyopo chini ya wizara na vyuo binafsi ili kuhakikisha vinazalisha wataalam wenye ujuzi unaotakiwa
aidha katika kusimamia uendeshaji wa vyuo ngazi ya kati wizara kwa kushirikiana na baraza la taifa la elimu ya ufundi na mafunzo ya ufundi stadi nactvet ilifanya udahili wa wanafunzi wapya ambayo ni sawa na asilimia 
 ya wanafunzi walioomba nafasi katika vyuo hivyo
kati ya wanafunzi waliochaguliwa wanafunzi sawa na asilimia 
 walichaguliwa kwenye vyuo vya afya vya serikali na wanafunzi sawa na asilimia 
 walichaguliwa kwenye vyuo binafsi na taasisi za dini katika programu mbalimbali
ufadhili wa masomo 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kufadhili wanafunzi na wataalam wa afya katika kada mbalimbali za kitabibu ili kuhakikisha wananchi wanapata huduma bora za afya na zinazotolewa na watoa huduma wenye ujuzi wa kutosha
katika kuimarisha upatikanaji wa huduma za kibingwa na ubingwa bobezi karibu na wananchi wizara imeanzisha mkakati mpya uitwao samia health super specialization program wa kutoa ufadhili kwa watumishi wa sekta ya afya kwa utaratibu wa set
utaratibu huu unahusisha kusomesha timu za wataalamu wanaohitajika kwa ajili ya kukamilisha utoaji huduma za kibingwa na bobezi baada ya kuhitimu mafunzo hayo
katika kipindi cha julai hadi machi serikali imetoa ufadhili wa masomo kwa fani mbalimbali na ngazi tofauti kutegemeana na mahitaji na uwezo wa kifedha
jumla yawatumishi wanaochukua mafunzo ya uzamili katika vyuo mbalimbali ndani na nje ya nchi walipata ufadhili wa masomo kati yao ni vyuo vya ndani na ni mafunzo nje ya nchi
tunamshukurumhe
dkt
samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kukubali kutoa fedha kiasi cha shilingi bilioni kwa ajili ya mafunzo ya wataalamu bingwa na bobezi nchini
aidha wizara kwa kushirikiana na wadau imetoa ufadhili wa wanafunzi wa fani ya uuguzi na ukunga katika ngazi ya stashahada
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa mitaala inayotumika kufundishia katika vyuo inaenda na wakati na inakidhi mahitaji ya kipindi husika wizara ya afya imekuwa ikipitia mitaala hiyo mara kwa mara na kuifanyia marejeo
katika kipindi cha julai hadi machi imefanya marejeo ya mitaala ya fani mbalimbali ambapo mtaala wa kada ya fiziotherapia umefanyiwa marejeo kwa kuhusisha wataalam mbalimbali wa eneo husika lakini pia wizara inaandaa mitaala ya astashahada na stashahada katika fani za radiolojia na tiba lishe clinical nutrition ili kuongeza wataalamu hao kwenye utoaji huduma za afya katika kukabiliana na magonjwa yasiyo ya kuambukiza ncds
usimamizi wa mafunzo endelevu cpd 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhakikisha mafunzo endelevu continuous professional development cpd kwa watumishi wa sekta ya afya yameendelea kutolewa ili kuongeza ujuzi na ubora katika utoaji huduma za afya
jukumu hili limefanywa kwa kushirikiana na mabaraza ya kitaaluma yanayosimamia mafunzo husika kwa mujibu wa sheria na miongozo ya mabaraza hayo
aidha wizara inatambua changamoto ya uhaba wa watumishi hivyo ili kupunguza au kuepuka watumishi kuondoka kwenye vituo vyao vya kazi kwa ajili ya kwenda katika mafunzo endelevu cpd wizara imeanzisha mfumo maalumu wa mafunzo kwa njia ya kielektoniki yaani national e learning platform
mfumo huu unatumiwa na watumishi walioko makazini wanaotaka kujiendeleza kupitia moduli za mafunzo zilizopo kwenye mfumo huo
jumla ya moduli zimeandaliwa na kupakiwa kwenye mfumo kati ya hizo moduli zimeandaliwa na kupakiwa kuanzia mwezi julai had machi 
hadi kufikia mwezi machi watumishi waliotumia mfumo huo kujiendeleza ni ambapo watumiaji wapya kuanzia mwezi julai hadi machi ni 
ugharamiaji wa huduma za afya 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha watanzania wote wanakuwa na uhakika wa kupata huduma za afya pindi wanapozihitaji bila ya kikwazo cha fedha wizara iliwasilisha bungeni muswada wenye lengo la kutunga sheria itakayowatakawatanzania wote kujiunga na bima ya afyaambapo muswada huo ulisomwa kwa mara ya kwanza mwezi septemba katika mkutano wa wa bunge
aidha muswada wa sheria ya bima ya afya ulipangwa kusomwa kwa mara ya pili na tatu katika mkutano wa na hata hivyo haukusomwa kutokana na kuwepo kwa masuala mahsusi yaliyohitaji kufanyiwa kazi na serikali
majadiliano ndani ya serikali yatakapokamilika muswada huo utawasilishwa bungeni kwa ajili ya kusomwa mara ya pili na ya tatu kwa tarehe itakayopangwa
vilevile wananchi wanaendelea kuelimishwa kuhusu dhana na umuhimu wa bima ya afya ili wahamasike na kujiunga katika mifuko ya bima ya afya iliyopo
mheshimiwa spika wizara imekamilisha mapitio ya mwongozo wa beiwa uchangiaji gharama za huduma za afya katika vituo vya umma vya utoaji huduma za afya
mwongozo huo umeainisha bei za huduma mbalimbali ambazo wananchi wasio na bima watapaswa kuchangia kupitia utaratibu wa papo kwa papo
aidha bei hizo zimejumuisha ngazi zote za utoaji huduma kuanzia katika ngazi ya afya ya msingi hadi taifa
kukamilika kwa mwongozo huo kutawapunguzia wananchi mzigo wa matibabu na kuwepo kwa bei ambazo ni sawa kwa nchi nzima kwa ngazi ya utoaji huduma inayofanana ambapo kutawaondolea adha ya kutojua gharama za matibabu au kutozwa fedha zaidi ya matibabu yaliyotolewa
miradi ya maendeleo 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara imeendelea na ukamilishaji wa miradi ya maendeleo katika vituo vya kutolea huduma za afya
aidha katika miradi inayoendelea kutekelezwa kwa awamu mbalimbali miradi inatekelezwa kwa fedha za ndani miradi inatekelezwa kwa kutumia fedha za uviko na miradi inatekelezwa kupitia fedha kutoka kwa wadau wa maendeleo
kati ya miradi hiyo miradi inatekelezwa katika hospitali ya taifa maalumu na kanda miradi inatekelezwa katika hospitali za rufaa za mikoa miradi sita inatekelezwa katika vituo maalumu vya kutolea huduma za afya miradi minne inatekelezwa katika vyuo vya afya pamoja na ujenzi wa jengo la wizara katika mji wa serikali mtumba
mheshimiwa spika hadi kufikia machi katika miradi inayotekelezwa na fedha za ndani miradi minne imekamilika kwa asilimia miradi imefikia asilimia hadi miradi ipo chini ya asilimia huku miradi mitatu utekelezaji wake haujaanza kufanyika
 kwa upande mwingine kati ya miradi inayotekelezwa kupitia fedha za uviko miradi imekamilika kwa asilimia miradi imefikia wastani wa asilimia hadi na miradi saba ipo chini ya asilimia 
vilevile miradi inayotekelezwa na wadau wa maendeleo miradi minne imekamilika kwa asilimia miradi mitatu imefikia wastani wa asilimia hadi 
taarifa ya kina ya utekelezaji wa miradi hiyo imeambatishwa katika taarifa hii kiambatisho na
 d
utekelezaji wa majukumu ya taasisi zilizo chini ya wizara mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif 
mheshimiwa spika mfuko wa taifa wa bima ya afya ni taasisi ya umma iliyoanzishwa kwa mujibu wa sheria sura kwa lengo la kusimamia upatikanaji wa huduma za matibabu kwa watumishi wa umma na wategemezi wao
sheria ya mfuko imekuwa ikifanyiwa marekebisho mbalimbali ili kuwezesha kupanua wigo wa walengwa kwa kuingiza makundi mbalimbali
kufuatia marekebisho ya sheria ya bima ya afya mfuko unajumuisha watumishi katika sekta ya umma wafanyakazi kutoka katika sekta binafsi na makundi mbalimbali katika sekta zisizo rasmi
mheshimiwa spika majukumu ya kisheria ya mfuko ni pamoja na kuandikisha wanachama kukusanya michango na kuitunza kusajili watoa huduma na kufanya malipo kwa watoa huduma za afya
majukumu mengine ni kuwekeza fedha za ziada katika vitega uchumi mbalimbali kufanya kaguzi kwa waajiri na watoa huduma kufanya tathimini ya uhai wa mfuko na kutoa elimu kwa umma
katika kipindi cha julai hadi machi mfuko wa taifa wa bima ya afya ulitekeleza yafuatayo 
mheshimiwa spika kipindi hicho mfuko ulikuwa na lengo la kusajili wanachama wapya ambapo ulifanikiwa kusajili wanachama wapya sawa na asilimia ya lengo ikilinganishwa na asilimia katika kipindi kama hicho mwaka 
idadi hiyo ya wanachama waliosajiliwa imewezesha mfuko kuwa na wanachama wachangiaji na wanufaika sawa na asilimia ya watanzania wote
aidha mfuko umeendelea kuongeza mtandao wa vituo vya kutolea huduma za afya ambapo hadi machi ulikuwa umesajili jumla ya vituo ikilinganishwa na vituo katika kipindi kama hicho mwaka 
vituo hivyo ni vya ngazi na umiliki mbalimbali wa watoa huduma mijini na vijijini ambavyo hutoa huduma za matibabu kwa wanachama na wanufaika wa mfuko
kati ya vituo hivi vituo vya serikali ni sawa na asilimia vituo vya mashirika ya dini ni sawa na asilimia na vituo vya watu binafsi ni sawa na asilimia 
mheshimiwa spika mfuko umeendelea kutoa mchango katika uchangiaji wa gharama za matibabu katika sekta ya afya ambapo kwa mwaka shilingi bilioni 
 zililipwa kwa watoa huduma ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 mwaka 
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya shilingi bilioni 
 zililipwa kwa vituo vya kutolea huduma za afya ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 zilizolipwa katika kipindi kama hicho mwaka 
takwimu zinaonesha kuwa fedha za nhif kwa sasa zinachangia wastani wa asilimia ya mapato ya vituo vya afya nchini
aidha katika kipindi husika mfuko umelipa madai kwa wastani wa siku ambazo ni ndani ya matakwa ya sheria lengo ni kufikia wastani wa siku 
mheshimiwa spika mfuko umeanzisha mfumo wa uwasilishaji na uchakataji wa madai kwa njia ya kielektroniki kwa lengo la kuhakikisha madai ya watoa huduma yanalipwa kwa wakati
hadi kufikia machi jumla ya watoa huduma kati ya wa hospitali ngazi ya wilaya rufaa za mikoa kliniki za kibingwa rufaa kanda na rufaa taifa waliosajiliwa na mfuko wanaotarajiwa kutumia mfumo huu kwa awamu ya kwanza walikuwa wamejiunga
aidha matumizi ya mfumo huu yataongeza ufanisi katika eneo la madai ya watoa huduma na udhibiti wa vitendo vya udanganyifu dhidi ya mfuko
mheshimiwa spika katika kuhakikisha uboreshaji wa huduma za matibabu nchini mfuko unatoamikopo nafuu ya vifaa tiba dawa na ukarabati wa vituo
tangu kuanzishwa kwa mpango huo jumla yavituo vilipatiwa mikopo hiyo ikilinganishwa na vituo vilivyofaidika na utaratibu huu kwa kipindi kama hicho mwaka ambapo kiasi chashilingi bilioni 
 zilitolewa kwa vituo vilivyokidhi vigezo
katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa vituo vilivyokidhi vigezo
utaratibu huu umesaidia kujenga uwezo wa vituo katika kutoa huduma bora za afya kwa wanachama na wananchi kwa ujumla
mheshimiwa spika kwa lengo la kuimarisha uhai na uendelevu wa mfuko serikali kupitia mfuko wa taifa wa bima ya afya imefanya tathmini ya wanufaika wa huduma zitolewazo kwa kundi la watoto walio chini ya miaka ambao hupata huduma kupitia mpango ujulikanao kama toto afya kadi
mpango huu ulianzishwa mwaka ukiwa na lengo la kusajili angalau asilimia ya watoto milioni waliokuwepo kwa kuzingatia sensa ya watu ya mwaka 
hadi kufikia mwaka mfuko ulikuwa umesajili watoto ambao michango yao ilikuwa ni shilingi bilioni 
 na matumizi yao nishilingi bilioni 
 sawa na uwiano waasilimia 
kulingana na tathmini hiyo kundi hili limekuwa likipata huduma zaidi katika vituo vinavyomilikiwa na sekta binafsi ikilinganishwa na umma na kupelekea mfuko kulipa asilimia ya fedha zote ikilinganishwa na asilimia iliyolipwa kwa mashirika ya dini na asilimia kwa vituo vya serikali kwa magonjwa kama malaria kikohozi na homa ambayo yangeweza kutibiwa katika vituo vya ngazi ya chini
mheshimiwa spika kutokana na tathmini hii ni wazi kuwa kundi hili lina matumizi makubwa na hivyo kutishia uhai na uendelevu wa mfuko endapo hatua hazitachukuliwa
hivyo kuanzia mwezi februari utaratibu wa kuandikisha kundi hili kwa mtoto mmoja mmoja umesitishwa na msisitizo kuwekwa katika usajili kupitia vifurushi ambavyo vina utaratibu wa kusajili katika ngazi ya familia
vifurushi hivi vijulikanavyo kama najali afya wekeza afya na timiza afya vinatoa fursa kwa familia kusajiliwa kulingana na ukubwa wake pamoja na kipato
aidha watoto hawa wanaweza kusajiliwa kupitia shule wanazosoma lengo ikiwa ni kusajili watoto wengi kwa umoja wao kulingana na misingi na dhana ya bima
nitoe rai kwa wananchi wote kutumia fursa hii kwa kuandikisha familia zao mapema na wasisubiri kuugua na ndipo wajiunge jambo ambalo ni kinyume na dhana ya bima
mheshimiwa spika mfuko umeendelea kuimarisha mapambano dhidi ya udanganyifu ambayo kwa kiasi kikubwa hufanywa na baadhi ya watoa huduma wasio waaminifu wanachama na waajiri
katika kipindi cha kuanzia mwezi julai hadi aprili mfuko ulifanya chunguzi za matukio ya viashiria vya udanganyifu
kutokana na chunguzi hizo na kupitia taratibu zake za ndani mfuko ulibaini madai yasiyo halali yashilingi bilioni 
 kutoka kwa watoa huduma mbalimbali yaliwasilishwa na kulipwa na mfuko
hadi kufikia tarehe aprili kiasi chashilingi bilioni 
 tayari kimerejeshwa na kwa kiasi kilichosalia makato yanaendelea kupitia madai ya vituo husika kwa utaratibu uliopo
hatua kali zimeendelea kuchukuliwa dhidi ya wale wanaofanya vitendo hivi vya udanganyifu ikiwemo kusitisha mikataba baina ya mfuko na wamiliki wa vituo pamoja na kuwasilisha majina ya watumishi katika bodi zinazosimamia taaluma zao
hadi kufikia aprili mfuko ulisitisha mikataba na vituo na kuwasilisha watumishi katika mabaraza yao ya kitaaluma kwa hatua zaidi
nitoe rai kwa watoa huduma wote pamoja na wanachama wa mfuko kuacha vitendo vya udanganyifu ili mfuko huu uendelee kuwa endelevu
bohari ya dawa msd 
mheshimiwa spika sheria ya bohari ya dawa msd ilifanyiwa marekebisho mwaka na kuongezewa jukumu la uzalishaji
msd sasa inatekeleza majukumu makuu manne uzalishaji ununuzi utunzaji na usambazaji wa bidhaa za afya kwenda kwenye vituo vya kutolea huduma za afya vya umma na vile vya binafsivilivyoidhinishwa na wizara ya afya
katika kutekeleza majukumu hayo bohari hufanya ununuzi utunzaji na usambazaji wa aina za dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi vya maabara ambapo kati ya hizo aina ni dawa zinazopatikana kupitia utaratibu wa miradi msonge vertical program ambazo zinahusu magonjwa ya ukimwi kifua kikuu malaria ukoma na bidhaa za afya za mama na mtoto
aidha miongoni mwa hizo bidhaa za afyaaina zimeainishwa na wizara ya afya kuwa ni bidhaa za afya muhimu zaidi na za kipaumbele kwa nchi
lengo la kuwa na bidhaa za afya muhimu zaidi na za kipaumbele ni kuhakikisha kuwa bidhaa hizo zinapatikana nyakati zote na kuweza kuhudumia vituo vya kutoa huduma za afya nchini
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hali ya upatikanaji wa bidhaa za afya muhimu zaidi katika maghala ya bohari ya dawa ilikuwa ni asilimia ikilinganishwa na asilimia kwa kipindi kama hicho mwaka 
aidha hali ya upatikanaji wa dawa pekee ni asilimia ikilinganishwa na asilimia kwa kipindi kama hicho mwaka 
hali ya upatikanaji wa bidhaa za afya za mradi msonge vertical programs bidhaa za afya kwa magonjwa ya ukimwi kifua kikuu ukoma malaria na zile za mama na mtoto ni asilimia ikilinganishwa na asilimia kwa mwezi machi 
mheshimiwa spika katika kutekeleza majukumu yake makuu wizara kupitia bohari ya dawa imesambaza bidhaa za afya za thamani yashilingi bilioni 
 kwenye vituo vya kutolea huduma za afya kwa kipindi cha mwezi julai hadi machi 
hii ni sawa na ongezeko laasilimia 
 ikilinganishwa na kipindi cha julai hadi machi ambapo usambazaji wa bidhaa za afya ulikuwa wa thamani yashilingi bilioni 
thamani hii inahusisha bidhaa zote za kawaida na zile za miradi msonge zinazotolewa na wadau wa maendeleo
mheshimiwa spika naomba kulitaarifu bunge lako tukufu kwamba kuanzia mwaka huu wa fedha bohari ya dawa imeanza kusambaza dawa kwenda kwenye vituo vya kutolea huduma za afya kila baada yamiezi miwiliyaani mara sita kwa mwaka kutoka usambazaji wa kila baada yamiezi mitatuyaani mara nne kwa mwaka
usambazaji huu umefanya vituo vya afya kupelekewa dawa mara kwa mara hivyo kupunguza changamoto za ukosefu wa bidhaa za afya
mheshimiwa spika wizara kupitia bohari ya dawa imenunua na kusambaza bidhaa za afya kwa ajili ya kuboresha vituo vya afya na kuhakikisha vinatoahuduma ya dharura ya uzazi wa mama na mtoto comprehensive emergency obstetric and new born care cemonc aina kati ya zenye thamani ya shilingi bilioni ambayo ni sawa naasilimia ya shilingi bilioni 
 zilizopokelewa
usambazaji na usimikaji huo umefanywa kwenye vituo vya afya ikijumuisha vituo vya afya na hospitali za wilaya
uwepo wa mashine hizi katika ngazi za vituo ya msingi phc utasaidia kusogeza huduma za vipimo na uchunguzi karibu zaidi na wananchi ambapo sasa huduma za uchunguzi wa damu haematolojia na kemia ya mwili na uchunguzi wa mkojo zitatolewa katika vituo hivyo
mheshimiwa spika wizara kupitia bohari ya dawa imeweza kusambaza jumla yamashine mpya za kusafisha damukatikahospitali za rufaa
hadi sasa huduma zimekwishaanza kutolewa katika vituo vitano ambavyo ni hospitali ya chuo kikuu cha dodoma hospitali ya rufaa ya mkoa amana hospitali ya rufaa ya kanda chato hospitali ya rufaa ya mkoa wa mwanza sekoutoure na hospitali ya rufaa ya mkoa wa pwani tumbi
aidha ukamilishaji wa miundombinu unaendelea katika vituo tisa vilivyobaki ambavyo ni hospitali za rufaa za temeke mawenzi morogoro ruvuma mwananyamala mbeya lindi dodoma na aicc arusha
vilevile bohari ya dawa imeweza kufunga jumla ya mashine za maabara na usambazaji wa vitendanishivyake katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini
mashine hizi zimesaidia kusogeza huduma kwa wananchi kupunguza gharama za uchunguzi na kuongeza upatikanaji wa huduma kwenye vituo ambavyo awali havikuwa na huduma hizo
mheshimiwa spika wizara kupitia bohari ya dawa imeanzisha viwanda viwili vya bidhaa za afya
moja ya kiwanda kinazalisha aina mbili za barakoa barakoa tiba surgical mask na barakoa maalumu n 
kiwanda hiki kipo katika eneo la keko bohari ya dawa dar es salaam
barakoa zinazozalishwa katika kiwanda hiki zinakidhi mahitaji ya nchi nzima zimepunguza bei ya barakoa kutokashilingi hadi kufikiashilingi kwa barakoa moja na kuokoa kiasi chashilingi bilioni kutokana na uzalishaji kufanyika ndani ya nchi
kiwanda kingine ni cha mipira ya mikono gloves ambacho kinapatikana kijiji cha idofi mkoani njombe ambacho kinatarajiwa kuanza uzalishaji mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika pamoja na faida za moja kwa moja ambazo wananchi watazipata kwa uwepo wa viwanda hivi hapa nchini uwepo wa viwanda hivi utachangia upatikanaji wa ajira
aidha kutokana na malighafi zitakazohitajika katika viwanda hivyo wizara ya afya kupitia bohari ya dawa imeanza mawasiliano na wizara na mamlaka mbalimbali ikiwamo shirika la maendeleo la taifa ili kuhimiza uzalishaji wa malighafi zitakazotumika katika viwanda hivi hivyo kuchochea uchumi katika maeneo hayo
baadhi ya maeneo ambayo yameonekana kuwa na uwezo wa kuzalisha malighafi ya mipira ya mikono muheza tanga na ifakara morogoro 
mheshimiwa spika pamoja na uanzishaji wa viwanda hivyo bohari ya dawa imepata idhini na imeanza taratibu za kuanzishakampuni tanzu iliyosajiliwa kwa jina msd medipharm manufacturing company limited itakayosimamia jukumu la uzalishaji wa bidhaa za afya kwa ufanisi zaidi
uanzishaji wa kampuni tanzu utasaidia bohari ya dawa kuwa na mfumo madhubuti wa usimamizi wa viwanda vya kuzalisha bidhaa za afya kwa kuzingatia misingi ya kibiashara na kuwezesha kujitegemea katika kufanya shughuli za uzalishaji
mheshimiwa spika bohari ya dawa imeendelea kufanya utekelezaji wa maelekezo yaliyotolewa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mh
dkt samia suluhu machi ya kuifumua na kuboresha utendaji kazi wa msd
uboreshaji wa utendaji wa bohari ya dawa unahusisha kupitia mfumo mzima kwa kufanya tathmini ya hali ya sasa na kuweka njia bora ya kuifanya taasisi kujiendesha kibiashara na kukidhi matarajio ya wateja na wadau mbalimbali kwa muda mfupi wa kati na mrefu kupitia mshauri muelekezi
mheshimiwa spika katika utekelezaji wa maelekezo ya mh rais bodi mpya ya msd imeundwa mkurugenzi mkuu ameteuliwa na menejimenti iliyokuwepo imeondolewa na sasa hivi inapelekwa menejimenti nyingine
utekelezaji huu umeenda sambamba nakuwaondoa watumishi na kupeleka watumishi msd
aidha katika kipindi hiki watumishi wa idara ya manunuzi wamejengewa uwezo kupitia bodi ya ununuzi na mamlaka ya usimamizi wa ununuzi wa umma
mheshimiwa spika bohari ya dawa imeendelea na uboreshaji wa utoaji huduma kwa kuboresha matumizi ya mifumo ya kielektroniki
miongoni mwa mifumo iliyotengenezwa ili kuimarisha utendaji ni mifumo inayosimamia manunuzi procurement digitization mifumo ya uhifadhi na usambazaji warehouse and inventory management mifumo ya usimamizi na ufuatiliaji wa magari fleet management na mfumo wa ununuzi wa bidhaa za afya kwa nchi za sadc kwa njia ya kielektroni electronic sadc pool procurement
aidha katika kipindi hiki bohari ya dawa imeendelea kuimarisha mifumo yake ya ndani kwa kuongeza mifumo ya usimamizi na utoaji taarifa kwa lengo la kutoa maamuzi kwa viongozi executive decisions dashboards na kuunganisha mifumo ya bohari ya dawa na mifumo mingine ya kisekta kama mfumo wa maoteo na uagizaji bidhaa za afya elmis mfumo wa usimamazi wa vituo vya afya katika mamlaka ya serikali za mitaa ffars kwa lengo la kuimarisha na kurahisisha utoaji huduma kwa wadau mbalimbali ikiwamo vituo vya kutolea huduma za afya
mamlaka ya dawa na vifaa tiba tmda 
mheshimiwa spika mamlaka ya dawa na vifaa tiba tmda ni taasisi iliyoko chini ya wizara yenye jukumu la kulinda afya ya jamii kwa kuhakiki ubora usalama na ufanisi wa dawa vifaa tiba vitendanishi na bidhaa zitokanazo na tumbaku
tmda ilianzishwa ikiwa na lengo la kuongeza tija na ufanisi katika udhibiti wa dawa vifaa tiba na vitendanishi ili kulinda afya ya jamii
hii ikiwa ni sehemu ya utekelezaji wa mpango wa serikali wa kuondoa muingiliano wa majukumu miongoni mwa taasisi za serikali
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi mamlaka ilifanyaukaguzi katika viwanda ndani na nje ya nchi ili kuhakikisha kuwa dawa zinatengenezwa kwa kufuata taratibu za utengenezaji bora gmp na hivyo kuwalinda watumiaji
aidha viwanda vya vifaa tiba na vitendanishi vilikaguliwa ndani na nje ya nchi kujihakikishia kama vigezo vya ubora vimezingatiwa
aidha katika kuhakikisha usalama ubora na ufanisi wa dawa na vipukusi kati ya maombi ya dawa za binadamu yaliyokuwepo katika kipindi cha julai hadi machi mamlaka ilitathmini maombi sawa na asilimia ambapo maombi sawa na asilimia yaliidhinishwa na hivyo kusajiliwa
idadi ya maombi yaliyofanyiwa tathmini katika kipindi hiki ni ongezeko la maombi sawa na asilimia ikilinganishwa na maombi yaliyofanyiwa tathmini katika kipindi kama hicho mwaka 
aidha maombi yaliyoidhinishwa katika kipindi hicho ni ongezeko la maombi ilikinganishwa na maombi yaliyokidhi vigezo katika kipindi kama hicho mwaka 
vile vile mamlaka ilipokea jumla ya maombi ya usajili wa dawa za mifugo ambapo maombi sawa na asilimia yalifanyiwa tathmini na maombi sawa na asilimia yaliidhinishwa baada ya kukidhi vigezo
katika kipindi hicho kulikuwa na maombi ya usajili wa maeneo ya biashara zinazohusiana na dawa ambapo maombi sawa na asilimia yalifanyiwa tathmini ambapo sawa na asilimia yalikidhi vigezo vya usajili na hivyo kupewa vibali vya biashara
mheshimiwa spika mamlaka mamlaka ilifanyaukaguzi wa viwanda na maeneo ya biashara ya bidhaa zinazohusiana na dawaambapo maeneo sawa naasilimia yalikidhi vigezo
idadi ya maeneo yaliyokaguliwa katika kipindi hiki ni ongezeko la maeneo sawa na asilimia ikilinganishwa na maeneo yaliyokaguliwa katika kipindi kama hicho mwaka 
aidha katika kuhakikisha usalama ubora na ufanisi wa vifaa tiba na vitendanishi kati ya maombi ya usajili wa vifaa tiba na vitendanishi maombi sawa na asilimia yalifanyiwa tathmini na jumla ya maombi sawa na asilimia yaliidhinishwa
idadi ya maombi ya usajili wa maeneo yaliyofanyiwa tathmini katika kipindi hiki ni ongezeko la maombi sawa na asilimia ikilinganishwa na maombi yaliyofanyiwa tathmini katika kipindi kama hicho mwaka 
aidha maombi yaliyoidhinishwa katika kipindi hicho ni ongezeko la maombi ilikinganishwa na maombi yaliyokidhi vigezo katika kipindi kama hicho mwaka 
mheshimiwa spika katika kuimarishaudhibiti wa bidhaa za tumbaku mamlaka ilikaguamaeneo yanayojihusisha na uendeshaji wa biashara ya bidhaa za tumbaku ambapo yote yalikidhi vigezo
aidha mamlaka imeendelea kuhakiki kama bidhaa za tumbaku zinakidhi matakwa ya sheria ya dawa na vifaa tiba sura 
katika kutekeleza hilo mamlaka ilikusanya sampuli za bidhaa za tumbaku kwa ajili ya uchunguzi wa ubora kupitia maabara iliyoko dodoma ambapo sampuli zote zilifaulu
mheshimiwa spika mamlaka hutekeketeza bidhaa za dawa vifaa tiba vipukusi na vitendanishi ambazo hazikidhi vigezo vya ubora usalama na ufanisi ili kuepusha bidhaa husika zisitumiwe na wananchi
katika kipindi husika mamlaka iliteketezajumla ya tani 
 bidhaa mbalimbali zenye thamani ya takriban shilingi bilioni 
 na hivyo kuzuia bidhaa duni bandia na hafifu kuweza kumfikia mwananchi
aidha mamlaka imeendelea kulinda mipaka ya nchi kwa kuzuia uingiaji wa bidhaa duni bandia na ambazo hazijasajiliwa kwa kufanya doria na ukaguzi kwa kushirikiana na vyombo vya dola ikiwa ni pamoja na kutoa jumla ya vibali vya uingizaji wa bidhaa bora salama na fanisi kwa ajili ya kulinda afya ya jamii
mheshimiwa spika katika kuimarishautoaji wa elimu kwa ummana kuboresha huduma kwa wateja elimu ilitolewa kwa makundi mbalimbali ya wananchi pamoja na kutangaza huduma za mamlaka kupitia njia tofauti ikiwa ni pamoja na kufanya mihadhara vipindi na matangazo mafupi ya redio na runinga
mamlaka pia ilitoa elimu juu ya matumizi sahihi ya bidhaa za dawa vifaa tiba na tumbaku kwa jumla ya taasisi za elimu shule na vyuo zilizopo mikoa ya mbeya mwanza lindi mtwara songwe tanga pwani iringa shinyanga na arusha ambapo wanafunzi na walimu walipatiwa elimu juu ya kazi za tmda na matumizi sahihi ya bidhaa zinazodhibitiwa na mamlaka
vile vile jumla ya tmda school clubs zilianzishwa katika shule mbalimbali zilizoko katika mikoa ya arusha dar es salaam tanga pwani na mbeya
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuhamasisha na kuweka mazingira wezeshi ili kuvutia uwekezaji katika viwanda vya uzalishaji wa bidhaa za tiba ikiwa ni njia mojawapo ya kuimarisha upatikanaji na kujitosheleza katika bidhaa za tiba hapa nchini
pamoja na kuhamasisha uwekezaji huu serikali inafanya kila jitihada ili kuhakikisha inaweka mazingira wezeshi ya kuvilinda viwanda vinavyoanzishwa nchini dhidi ya ushindani na viwanda vya nje
kufanikiwa kwa jitihada hizi kutasaidia kuendelea kukuza sekta ya viwanda hapa nchini na kuwavutia wawekezaji zaidi kuja kuwekeza katika eneo la viwanda vya bidhaa za tiba nchini
lakini pia uwepo wa viwanda hivi hapa nchini utasaidia kukua kwa uchumi na pato la taifa kupunguza changamoto ya ajira na utegemezi wa dawa kutoka nje ya nchi
mheshimiwa spika mafanikio yaliyopatikana kwa utekelezaji wa mpango huu ni pamoja na kuongezeka kwa viwanda vya bidhaa za tiba hadi kufikia viwanda mwezi machi 
pamoja na mafanikio yaliyopatikana katika maeneo mengi katika uzalishaji wa bidhaa za tiba viwanda vya ndani vimefanikiwa katikauzalishaji wa maji tiba ambapo kwa sasa unajitosheleza kwa asilimia 
katika kutekeleza azma ya serikali ya kuhakikisha inalinda viwanda vya ndani dhidi ya ushindani wa viwanda vya nje wizara inaielekeza msd kununua maji tiba iv fluids infusions zilizozalishwa na viwanda vyetu vya ndani isipokuwa pale tuu bidhaa tajwa inapotokea haipatikani nchini
aidha naielekeza tmda kusitisha utoaji wa vibali vya uingizaji wa dawa tajwa kupitia mfumo wa usambazaji wa dawa wa serikali public supply chain system
dawa zitakazokuwa zikisambazwa kwenye sekta binafsi private sector kupitia maduka ya dawa ya jumla wholesalers na reja reja retailers yataendelea kuagiza dawa husika kutoka nje ya nchi
hatua hii ni kwa mujibu wa kifungu cha a cha sheria ya dawa na vifaa tiba sura ambacho kimeweka masharti ya kusajili dawa kwa manufaa ya nchi public interest na ili kulinda viwanda vyetu vya ndani
mamlaka ya maabara ya mkemia mkuu wa serikali gcla 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi mamlaka ya maabara ya mkemia mkuu wa serikaliiliendelea kutoahuduma ya uchunguzi wa kimaabara wa sampulimbalimbali na vielelezo ambapo katika kipindi hicho jumla ya sampuli zilipokelewa
kati ya sampuli hizo sampuli zilifanyiwa uchunguzi sawa na asilimia 
 ya sampuli zilizopokelewa ikiwa ni asilimia 
 ya lengo la kuchunguza sampuli 
uchunguzi huo ni sawa na ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na sampuli zilizochunguzwa katika kipindi kama hicho kwa mwaka wa fedha 
aidha mamlaka ilisajili wadau wanaojishughulisha na biashara ya kemikali sawa na asilimia 
 ya lengo la kusajili wadau 
wadau waliosajiliwa waliongezeka kwa asilimia 
 ikilinganishwa na wadau waliosajiliwa kwa kipindi kama hicho katika mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika katika kipindi hichiusimamizi wa kemikali aina ya sulphurulifanyika ambapo katika kipindi hichi iliruhusu uingizaji wa kemikali ya sulphur kwa njia ya kichele jumla ya tani za sulphur ziliingia nchini ambazo zilichangia kuingiza mapato ya kiasi cha shilingi 
aidha mamlaka imekamilisha ujenzi wa jengo la ofisi na maabara la mamlaka dodoma lenye thamani ya shilingi bilioni 
 ambapo tayari mkemia mkuu wa serikali na baadhi ya viongozi na watendaji wa mamlaka wameshahamia katika jengo hilo ili kuweza kutoa huduma kwa urahisi nchini
vilevile serikali imeiwezesha mamlaka kununua mitambo mikubwa mitatu na mitambo midogo na vifaa vya kisasa kwa ajili ya kuendelea kuboresha huduma za uchunguzi wa kisayansi wa kimaabara vyenye thamani ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi mamlaka imetoa nafasi zamafunzo kwa watumishiwa mamlaka ambapo watumishi waliendelea na mafunzo ya muda mrefu kati ya hao watumishi wanahudhuria mafunzo ndani ya nchi na wawili nje ya nchi
watumishi walihudhuria mafunzo ya muda mfupi na kati ya hao watumishi walihudhuria mafunzo ndani ya nchi na nje ya nchi
aidha mamlaka imefanikiwakuhuisha cheti cha mifumo ya usimamizi wa ubora
vilevile elimu kwa umma ilitolewakwa wadau kupitia maonesho mbalimbali kwa lengo la kuwajengea kuhusu namna ya kuzifikia huduma zitolewazo na mamlaka
taasisi ya taifa ya utafiti wa magonjwa ya binadamu nimr 
mheshimiwa spika taasisi ya taifa ya utafiti wa magonjwa ya binadamu nimr ilianzishwa kwa mujibu wa sheria ya bungena
 ya mwaka 
majukumu ya taasisi yalivyoainishwa na sheria hii ni pamoja na kuratibu kukuza na kuendeleza utafiti wa afya nchini kufanya utafiti wa afya ili kupunguza magonjwa yanayosumbua jamii ya watanzania kufanya utafiti wa tiba asili na tiba mbadala kusajili tafiti za afya zinazofanywa nchini kuwapa uwezo watafiti wa kitanzania katika kufanya utafiti wa afya na kukuza matumizi ya matokeo ya tafiti mbalimbali za afya
mheshimiwa spika katika kutekeleza jukumu lake la kuratibu kudhibiti na kusimamia utekelezaji wa tafiti mbalimbali za afya hapa nchini taasisi imekuwa ikipokea maombi kutoka kwa watafiti mbalimbali kutoka katika taasisi za tafiti ndani na nje ya nchi wanataaluma kutoka katika vyuo vikuu na watu wengine wenye nia ya kufanya utafiti katika eneo la afya
taasisi kupitia medical research coordination committee imekuwa ikipitia maombi yote yanayowasilishwa baada ya kuyapitia na kujiridhisha yale yanayokidhi vigezo hupatiwa kibali ethical clearance kwa ajili ya kuanza kufanya tafiti husika
katika kipindi cha julai hadi machi taasisi ilipokeajumla ya maombi ya watafiti ambapo maombi sawa na asilimia yalipatiwa vibali kwa ajili ya kuanza tafiti
vibali hivi ni sawa na ongezeko la asilimia ikilinganishwa na kipindi kama hiki kwa mwaka ambapo taasisi ilitoa vibali 
mheshimiwa spika katika utekelezaji wa jukumu la utafiti taasisi imeendelea kufanya tafiti zinazolenga magonjwa ya kuambukiza na yasiyoyakuambukiza uimarishaji wa mifumo ya afya na pia viashiria vya kijamii na mazingira ya afya pamoja na tiba asili
katika kipindi hiki taasisi imeendelea kutekeleza miradi mikubwa na midogo ambayo ni asilimia ya miradi iliyotekelezwa katika kipindi kama hiki kwa mwaka 
hivyo katika mwaka maeneo yafuatayo yalifanyiwa tafiti ambapo katika eneo la vvu ukimwi miradi malaria miradi kifua kikuu miradi magonjwa yasiyopewa kipaumbele miradi magonjwa yasiyoyakuambukiza miradi uviko miradi usugu wa dawa miradi afya ya mama na mtoto miradi uimarishaji wa mifumo ya afya miradi vvu na magonjwa yasioambukizwa miradi vvu na magonjwa yasiyopewa kipaumbele miradi kifua kikuu na kisukari mradi mahusiano ya hali ya jamii na afya miradi tiba asili miradi na afya digitali miradi na miradi mingineyo 
mheshimiwa spika taasisi ya tafiti nimr inafanya utafiti katika eneo la malaria wa kufuatilia hali ya maambukizi ya malaria nchini kwa kutumia mbinu za vinasaba katika mikoa ya tanzania bara msmt
lengo kuu la utafiti huu ni kuchunguza mabadiliko ya vimelea vya malaria ili kubaini kama mbinu tunazotumia kupambana na ugonjwa huu zinafanya kazi ipasavyo kufuatilia ubora na uwezo wa dawa za kutibu ugonjwa wa malaria na ufanisi wa vipimo vya haraka vya kupima malaria mrdts
mpaka sasa matokeo ya utafiti yanaonesha kuwatatizo la vimelea vya malaria kubadilika na kuathiri ufanisi wa kipimo cha mrdt halipo nchini
hivo basi vipimo vya mrdt bado vitaendelea kuwa na tija nchini
aidha utafiti umeonesha kuwa tatizo la usugu wa vimelea vya malaria katika maeneo mengi nchini halipo isipokuwa maeneo machache ya wilaya za karagwe na kyerwa mkoani kagera ambako kulionekana dalili za uwepo wa usugu
mheshimiwa spika nimr imeendelea kufanya majaribio ya dawa mpya zitakazofupisha urefu wa matibabu ya kifua kikuu kutoka miezi sita hadi minne 
matokeo ya awali ya tafiti hizi yameonesha kuwa dawa mpya zina uwezo wa kufupisha urefu wa matibabu toka miezi sita hadi miezi minne kwa wagonjwa wasio na kifua kikuu sugu
hata hivyo tafiti zaidi zinaendelea ili kupata mchanganyiko wa dawa ambao una maudhi kidogo kwa wagonjwa
pia taasisi imetekeleza utafiti wa kuangalia hali ya afya baada ya matibabu ya kifua kikuu tb sequel study
matokeo ya utafiti huu yameonesha kuwa hali ya afya ya mapafu sio nzuri kwa asilimia ya wagonjwa wanaomaliza dawa za kifua kikuu
utafiti zaidi unaendelea kuangalia mbinu za kuboresha afya ya mapafu baada ya kumaliza dawa za kifua kikuu
mheshimiwa spika taasisi imefanya utafiti katika eneo lavirusi vya ukimwi vvu utafiti huu ulifanyika kwa watoto ukiwa na lengo la kulinganisha matokeo ya kiafya na wale waliopimwa vvu wiki ya hadi baada ya kuzaliwa kama ilivyo miongozo ya nchi na wale wanaopimwa baada tu ya kuzaliwa
matokeo yanaonesha kuwa watoto waliopimwa vvu mara tu baada ya kuzaliwa walikuwa na afya bora zaidi baada ya kuzaliwa kuliko wale waliopimwa wiki ya mpaka 
pia matokeo pia yanaonyesha kipimo cha viral load kwa mama wajazito wakati wa kujifungua kinawezesha kuwatambua watoto wengi walio kwenye hatari ya kupata maambukizi kutoka kwa mama zao na hivyo kuwezesha kupatiwa kinga sahihi mapema
matokeo haya yatasaidia kuboresha afya ya mama na mtoto
mheshimiwa spika taasisi kwa kushirikiana na washirika wa kiutafiti imefanya utafiti kuangalia ikiwa dozi moja ya chanjo ya human papilloma virus hpv ina ufanisi sawa na dozi mbili au tatu katika kutengeneza kinga dhidi ya wadudu wanaosababisha saratani ya shingo ya kizazi kwa wasichana wa miaka hadi 
matokeo ya utafiti huu yameonesha kuwa dozi moja ya chanjo dhidi ya hpv ina ufanisi kama dozi mbili au tatu
matokeo haya yatasaidia kupunguza gharama za chanjo dhidi ya saratani ya shingo ya kizazi
pia nimr imefanya utafiti wa kuangalia ukubwa wa tatizo la kisukari kwa wagonjwa wenye vvu na kugundua kuwa tatizo la ugonjwa wa kisukari kwa wenye vvu ni kubwa na imebaini kuwa utoaji wa huduma za magonjwa yasiyoambukizwa kwenye kliniki za wagonjwa wa vvu unaboresha afya za wagonjwa hawa
matokeo ya tafiti hizi yatatumiwa na wizara pamoja na wadau wengine katika sekta ya afya ili kuendelea kuboresha huduma kwa wananchi
mheshimiwa spika taasisi imeendelea kufanya tafiti katika eneo la tiba asili na tiba mbadala
ambapo dawa nne za tiba asili ambazo ni nimregenin kwa ajili ya kutibu tezi dume tangesha kwa ajili ya kutibu seli mundu persivin kwa ajili ya kutibu tezi dume na warbgistat kwa ajili ya kutibu magonjwa nyemelezi zinaendelea kufanyiwa uchunguzi wa usalama
matokeo ya awali ya utafiti huu yameonesha kuwa dawa hizi ni salama katika hatua za majaribio kwa wanyama
pia nimr imenunua mashine mbalimbali kwa ajili ya kuimarisha maabara za uchunguzi wa dawa asili
taasisi imeendelea kusimika mitambo ya kuzalisha dawa asili katika kiwanda chetu cha kimkakati katika kituo cha mabibo ili kuongeza upatikanaji wa dawa za asili ambazo zimegunduliwa na taasisi
mheshimiwa spika tafiti zingine ambazo zinaendelea ni pamoja nautafiti wa kuzuia ugonjwa wa kisukari afrika jaribio nasibu la awamu ya tatu ya dawa ya metformin kwa watu walioambukizwa vvu wanaokaribia kupata ugonjwa wa kisukari na utafiti wa vyakula tiba kwa ajili ya afya ya uzazi utafiti wa kutatua mahitaji muhimu ya virutubibisho na madini kabla na wakati wa ujauzito
kukamilika kwa tafiti hizi mbili kunaweza kukatoa mwanga wa jinsi ya kukabiliana na tatizo la kisukari kwa ufanisi zaidi kwa watu wenye maambukizi ya vvu lakini pia kupunguza adhari za ukosefu wa madini ambayo limekuwa tatizo sugu kwa akina mama wajawazito hapa nchini
taasisi ya chakula na lishe tfnc 
mheshimiwa spika taasisi ya chakula na lishe tanzania tfnc ilianzishwa kupitia sheria ya bunge namba ya mwaka ambayo ilifanyiwa marekebisho kupitia sheria na
 ya mwaka 
lengo kuu la serikali katika kuanzisha taasisi ni kuunda chombo mahsusi cha kitaifa cha kuwaunganisha na kuwaongoza wataalam wa shughuli za ugani na wanasayansi pamoja na viongozi wa kitaifa katika mapambano dhidi ya utapiamlo nchini
dira ya taasisi ni kuwa chombo mahiri cha kitaifa cha kutoa uongozi wa kimkakati katika mapambano dhidi ya aina zote za utapiamlo nchini
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi imeendelea kutekeleza majukumu yake ya msingi yenye lengo la kuchangia katika juhudi za serikali za kupambana na aina zote za utapiamlo nchini
mathalani kwa lengo la kutafuta shuhuda za kisayansi zinazolenga kutafuta majibu ya changamoto za lishe zinazowakabili watu wa jinsia na rika mbalimbali katika jamii na kuimarisha mikakati ya kukabiliana nazo
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi disemba taasisi ya chakula na lishe tanzania tfnc imeendelea na utekelezaji wa majukumu yake ya msingi ya tafiti ambapo katika kipindi hiki taasisi imefanikiwa kufanya tafiti nne sawana asilimia 
 ya tafiti tisa zilizopangwa kwa mwaka zikilenga makundi mbalimbali katika jamii ikiwemo watoto wadogo wanawake na wasichana walio katika umri wa kuzaa
matokeo ya hizi tafiti yatasaidia kuimarisha afua za mabadiliko ya tabia pamoja na kuboresha bidhaa za lishe zinazotumika na watoto wadogo nchini
tafiti hizo ni kama zifuatavyo i utafiti wa chakula bunifu kilicho tayari kwa matumizi ya watoto wenye utapiamlo wa kadiri katika mikoa ya singida na dodoma ready to use food
utafiti huu unalenga kuimarisha matibabu ya utapiamlo wa kadiri katika jamii kwakutumia chakula bunifu kilichotengenezwa kwa kutumia vyakula mbalimbali vilivyopo kwenye maeneo ya jamii husika kikiwa na virutubishi vya kutosha na kwa gharama nafuu
mategemeo ni kwamba kupitia utaratibu utakaowekwa chakula bunifu kitaweza kupatikana hadi katika ngazi ya zahanati ambapo wananchi wa kawaida wataweza kukipata kwa urahisi na hivyo kupunguza idadi ya watoto takribani wanaohitaji kuhudumiwa na vituo vya afya vya ngazi ya juu kila mwaka
pia utaratibu wa kuwawezesha wajasiriamali waliopo katika ngazi za jamii kutengeneza vyakula hivi kwa viwango vyenye ubora vinavyokidhi mahitaji unaangaliwa ili kupanua wigo wa upatikanaji katika jamii
ii utafiti kubaini mila na desturi zinazohusu ulaji wa vyakula kwa wanawake na wasichana walio katika umri wa kuzaa miaka hadi katikamikoa saba ya mbeya kigoma mwanza arusha singida lindi na dar es salaam
utafiti huu unalenga kutambua miiko inayoambatana na mila potofu kwenye ulaji wa baadhi ya vyakula vinavyopatikana kwenye jamii za mikoa husika ambayo inachangia sana kuongezeka kwa utapiamlo kwa makundi husika
utafiti huu utasaidia kuandaa afua zitakazodhibiti mila potofu zilizoko kwenye jamii ambazo zinachangia tatizo la upungufu wa vitamini na madini miongoni mwa wanawake hususan upungufu wa damu kwa wanawake wajawazito ambapo takribani asimilia ya wanawake hudhurika
matokeo ya utatifi huu pia yanatarajiwa kupunguza matokeo hasi ya ujauzito ikiwemo kujifungua watoto wenye uzito mdogo njiti au wafu au kupoteza maisha wakati wa kujifungua
iii utafiti wahali ya maambukizi ya minyoo na ugonjwa wa kichocho kwa watoto wenye umri wa miezi hadi miezi katika mikoa saba ya tanzania bara dodoma kilimanjaro kigoma mbeya mwanza lindi na pwani
jumla yawatoto wamepimwa wingi wa damu na maambukizi ya minyoo tumbo
matokeo ya utafiti huu yataiwezesha wizara kuimarisha mikakati na uwekezaji katika afua ya nyongeza ya vitamin na dawa za minyoo tumbo ambayo hufanyika kwa njia ya kampeni kila mwaka
maboresho haya yataiwezesha nchi kufikia lengo la shirika la afya duniani la kutokomeza madhara yatokanayo na maambukizi ya minyoo ya tumboni na kichocho kwa watoto ifikapo mwaka iv tafiti yaulaji miongoni mwa wanawake wasio wajawazitona wasio nyonyesha wenye umri kuanzia miaka hadi katikahalmashauri saba za mkoa wa mbeya
utafiti huu ulihusishawanawake ili kubaini aina za ulaji kwa wanawake waliokatika umri wa kuzaa
kupitia matokeo ya utafiti huu mikakati ya kukabiliana na matokeo hasi ya ujauzito kama vile upungufu wa damu kujifungua watoto wenye uzito mdogo njiti au wafu au kupoteza maisha wakati wa kujifungua yatadhibitiwa
mheshimiwa spika taasisi kupitia maabara yake imeendelea kufanya uchambuzi na kuchakata sampuli zinazohusu viashiria vya chakula na lishe katika utafiti wa taifa wa afya na demografia tanzania demographic and health survey 
katika kipindi hiki sampuli zisizopungua zimeshafanyiwa uchambuzi ambazo ni pamoja nasampuli za mafuta ya kula sampuli za unga wa mahindi sampuli za unga wa ngano sampuli za mkojo
uchambuzi huu umelenga kubainiviwango vya vitamini na madiniikiwemo madini joto na sampuli za serum folate ili kupima viwango vya folate
kazi hii inatarajiwa kukamilika ifikapo mwezi juni na matokea ya utafiti huu yatabainisha viwango vya sasa vya hali ya lishe kwa viashiria vya vitamini na madini kwa nchi nzima
kupitia matokeo ya utafiti huu serikali itaweza kuandaa afua zenye tija zaidi za kutatua changamoto za upungufu wa madini na vitamini miongoni mwa jamii
mheshimiwa spika katika kipindi hiki taasisi imefanya ufuatiliaji kuhusu utekelezaji waprogram ya kuongeza virutubishi kwenye vyakula kupitia viwanda vikubwa vya kati na vidogo katika mikoa mbalimbali nchini
hadi sasa kuna viwanda vikubwa vinavyotekeleza programu hii tisa vinaongeza madini joto kwenye chumvi vinaongeza virutubishi kwenye mafuta ya kula viwanda kumi kwenye unga wa ngano na kumi na tatu kwenye unga wa mahindi
idadi hii ni ongezeko la viwanda ukilinganisha na mwaka 
aidha hivi sasa kuna jumla ya viwanda vya kati na vidogo ambavyo vinatekeleza programu hii katika mikoa mbalimbali hapa nchini
mheshimiwa spika ili kuhakikisha elimu ya lishe kwa umma inawafikiwawajasiriamali wasindikaji wa vyakula katika kipindi hiki taasisi imetoa elimu ya usindikaji wa chakula cha nyongezakwa watoto wenye umri wa miezi mpaka ikihusu kutumia mazao lishe kanuni bora za usindikaji unga wa mahindi na uongezaji virutubishi pamoja na udhibiti wa sumu kuvu
jumla ya wajasirimiamali kutoka halmashauri za singida manispaa na singida vijijini wamepatiwa
adha wasindikaji wa unga wa mahindi kutoka manispaa ya dodoma jiji nao walishiriki katika mafunzo juu ya kanuni bora za usindikaji wa unga wa mahindi pamoja na njia ya kudhibiti sumu kuvu kwa kufanya ukaguzi wa malighafi
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi inaendelea pia na jitihada za kuelimisha umma na jamii kupitia vyombo vya habari mitandao ya kijamii tovuti ya taasisi na blogu
katika kipindi hiki wananchi walifikiwa kupitia mitandao ya kijamii na tovuti ya taasisi vipindi vya redio na runinga vimeandaliwa na kurushwa makala zimeweza kuandikiwa na kuchapwa kwenye magazeti mbalimbali ikiwemo makala maalumu ya miaka ya uhuru picha habari na posta zenye jumbe za lishe zimesambazwa katika jamii kupitia mitandao ya kijamii tv na radio inayoelimisha ulaji wa matunda na mbogamboga imetengezwa na kurushwa kwa muda wa mwezi mmoja katika mikoa mitano na nakala za vitabu vipeperushi na mabango yalisambazwa kwenye ofisi za serikali na mashirika yasiyo kuwa ya serikali
pia katika kipindi hiki taasisi kwa kushirikiana na chama cha walemavu wa macho imetengenezea nyenzo za kufikishia elimu ya lishe kwa watu wenye ulemavu wa macho kwa kufanikiwa kutengeneza vitabu vinne vya kufikishia elimu ya lishe kwa maandishi ya nukta nundu pamoja na redio 
mheshimiwa spika taasisi pia imetekeleza agizo la mhe
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kuhusu kulifikia kundi lavijana balehealilolitoa wakati wa hafla ya utiaji saini wa mkataba wa lishe na wakuu wa mikoa tarehe septemba 
katika kipindi hiki taasisi iliandaa vipindi vitatu vya runinga ili kutoa elimu ya lishe kwa vijana balehe wakiwemo wasichana na wavulana katika shule za sekondari alhasani mwinyi ya mkuranga na bagamoyo zote za mkoa wa pwani na vijana wasichana na wavulana walio nje ya shule bodaboda katika mkoa wa dar es salaam
aidha taasisi pia imezindua aplikesheni ya kimtandao yenye jumbe za lishe kwa watu wanaoishi na virusi vya ukimwi na kifua kikuu ikiwa na lengo la kuwawezesha mwananchi wa kawaida kufukiwa na elimu ya lishe kupitia simu hanja
uamuzi huu unalenga kuzidi kuongeza wigo wa wanufaika wa wa elimu ya lishe katika jamii ya watanzania
mheshimiwa spika ili kuhakikisha elimu ya lishe kwa umma inawafikia wajasiriamali wasindikaji wa vyakula katika kipindi hiki taasisi imetoa elimu ya usindikaji wa chakula cha nyongeza kwa watoto wenye umri wa miezi mpaka ikihusu kutumia mazao lishe kanuni bora za usindikaji unga wa mahindi na uongezaji virutubishi pamoja na udhibiti wa sumu kuvu
jumla ya wajasirimiamali kutoka halmashauri za singida manispaa na singida vijijini wamepatiwa elimu hii
aidha wasindikaji wa unga wa mahindi kutoka manispaa ya dodoma jiji nao walishiriki katika mafunzo juu ya kanuni bora za usindikaji wa unga wa mahindi pamoja na njia ya kudhibiti sumu kuvu kwa kufanya ukaguzi wa malighafi
mheshimiwa spika taasisi imekamilishamaandalizi ya mitaalaya kozi fupi nne za kuimarisha ujuzi competence based kwa watoa huduma katika ngazi mbalimbali
kozi hizo zinahusu utoaji wa huduma za lishe wakati wa dharura na maafa mahitaji ya kilishe kwa wagonjwa wa ukimwi uandaaji wa chakula cha nyongeza kwa watoto wadogo na wachanga na matibabu ya utapiamlo mkali kuzuia kubaini mapema na matibabu sahihi
lengo la taasisi ni kupanua wigo wa fursa ya elimu ya lishe kwa makundi maalum na kuongeza ujuzi kwa watoa huduma katika ngazi mbalimbali
mheshimiwa spika taasisi kwa kushirikiana na wadau wa lishe nchini ilifanikisha kufanyika kwa mkutano wa nane wa mwaka wa wadau wa lishe uliofanyika musoma mkoa wa mara
mkutano huu kwa mara ya kwanza ulihusisha jamii kama njia mojawapo ya kuongeza ushirikishwaji wa umma katika masuala ya lishe ambapo ulihitimishwa kwa mkutano wa hadhara
pamoja na mambo mengine mkutano huu ulihusisha shughuli za kijamii ambao viongozi wa kitaifa pamoja na wawakilishi wa mashirika ya umoja wa mataifa walishiriki kupanda miti ya matunda katika shule ya msingi mwisenge ambayo baba wa taifa mwalimu j
k nyerere alisoma lakini pia miti mingine ilipandwa katika shule zingine za msingi zinazozunguka eneo hilo
pamoja na shughuli ya kupanda miti ya matunda wanafunzi wa shule hizo walipatiwa elimu ya lishe kutoka kwa wataalam ambao walialikwa kushiriki katika mkutano huu
elimu ya lishe ilitolewa pia kwa umma na jamii kupitia kituo cha redio
utekelezaji wa majukumu ya mabaraza na bodi za kitaaluma
baraza la uuguzi na ukunga tanzania tnmc 
mheshimiwa spika baraza la uuguzi na ukunga tanzania ni mamlaka ya kisheria kusimamia taaluma na wanataaluma wa uuguzi na ukunga tanzania
baraza linafanya kazi chini ya sheria ya uuguzi na ukunga yaani the nursing and midwifery act 
jukumu kuu la baraza ni kulinda kuimarisha na kuhifadhi afya ya jamii usalama na ustawi kupitia usimamizi na udhibiti wa shughuli za mafunzo ya uuguzi na ukunga na utoaji wa huduma na kuhakikisha jamii inapata huduma bora zenye kiwango na salama
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wauguzi na wakunga wamesajiliwa katika kipindi hiki dhidi ya lengo la kusajili wataalam ambayo ni sawa na asilimia na kufanya jumla ya wataalam waliosajiliwa na baraza hadi sasa kufikia 
aidha kati ya wauguzi na wakunga waliyosajiliwa wauguzi na wakunga wamepewa usajili wa awali provisional registration na na wanaendelea na mafunzo katika vituo zikiwemo hospitali ya taifa hospitali za rufaa za kanda na hospitali za rufaa za mikoa 
mheshimiwa spika jumla ya wauguzi na wakunga waliomba na kukidhi sifa za kufanya mtihani kwa ajili ya usajili idadi hii ilijumuisha watahiniwa sawa na asilimia wa ngazi ya shahada watahiniwa sawa na asilimia wa ngazi ya stashahada na watahiniwa sawa na asilimia wa ngazi ya astashahada
watahiniwa waliofaulu walikuwa sawa na asilimia 
ufaulu kwa ngazi ya elimu ilikuwa kama ifuatavyo watahimiwa ngazi ya shahada sawa na asilimia walifaulu watahiniwa wa ngazi ya stashahada sawa na asilimia walifaulu na watahiniwa wa ngazi ya astashahada sawa na asilimia pia walifaulu
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya maombi ya kuanzisha mafunzo ya uuguzi na ukunga yalipokelewa
ukaguzi ulifanyika ili kuona kama vimekidhi viwango vya kitaaluma
kati ya maombi hayo vyuo vilivyoomba vilikuwa na sifa na kupata kibali cha kuanzisha mafunzo
vyuo vingine bado vinaendelea na maandalizi
aidha kaguzi uelimishaji na maelekezo ya kuzingatia miongozo yalitolewa kwenye vituo vya kutolea huduma binafsi za uuguzi na ukunga katika mikoa ya tabora kilimanjaro iringa mwanza na kagera
mheshimiwa spika katika kipindi hiki baraza la uuguzi na ukunga lilipokea maombi ya kuanzisha huduma binafsi za uuguzi na ukunga katika mikoa ya mbeya geita na dar es salaam
vituo hivyo ni nilax nursing home and health rehabilitation centre peter mobile nursing na face mobile nursing services vilivyoko dar es salaam
mkoani mbeya kituo cha joyces nursing and maternity homes na geita kituo cha minely nursing and maternity home
vituo vyote vilikaguliwa na kuonekana kuwa vimekidhi vigezo na hivyo kupewa kibali
aidha vituo vilivyosajiliwa hapo awali vilikosa sifa kwa kutozingatia miongozo na vikafungwa
vituo hivyo vipo mikoa ya mwanza kagera na iringa
hii inafanya jumla ya nursing and maternity homes and services zilizosajiliwa na baraza na kuendesha huduma hadi sasa kufikia kwa nchi nzima
mheshimiwa spika katika kipindi hichi wauguzi na wakunga takribani wamefanya mafunzo ya kujiendeleza yaani cpd kwa njia tofauti tofauti ikiwemo kwa njia ya mtandao kwa kuhudhuria semina mbalimbali za kujengewa uwezo na kwa kufanya tafiti mbalimbali
idadi hii imetokana na kwamba cpd ni takwa la kisheria kabla ya kuhuisha leseni za kutolea huduma
wauguzi na wakunga wamekidhi kigezo hiki na wamehuisha leseni zao kwa kipindi cha mwaka hadi 
aidha jumla ya moduli za mafunzo ya kujiendeleza zilipokelewa kuhakikiwa ambapo zilikidhi sifa na kupata idhibati
moduli zimelenga katika eneo la afya ya mama na mtoto magonjwa yasiyoambukiza magonjwa yanayoambukiza utoaji wa ushauri nasaha na mbinu za ufundishaji teaching methodology
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya mashauri ya tuhuma za uvunjifu wa maadili yalipokelewa
mashauri kumi na tatu yalifuatiliwa na kutolewa maamuzi kama ifuatavyo wauguzi watano waliondolewa kwenye rejesta ya baraza wauguzi wanne walipata karipio kali na wengine walionekana hawana makossa na shauri moja linaendelea kufuatiliwa
baraza la madaktari tanganyika 
mheshimiwa spika baraza la madaktari limekua likitekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu kwa kuzingatia mpango kazi na bajeti ya mwaka husika
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wanataaluma wamesajiliwa registered wameandikishwa enlist madaktari wa kigeni waliopewa usajili wa muda limited registration wameorodheshwa enrolled na watarajali provisional registration wamesajiliwa katika kipindi hiki na kufanya jumla ya wanataaluma waliosajiliwa katika kipindi hichi kufikia 
mheshimiwa spika baraza lilisimamia mtihani wa kabla ya mafunzo ya utarajali ambao ulifanyika tarehe oktoba 
jumla ya maombi yaliyopokelewa ya kufanya mtihani huo yalikuwa ambapo watahiniwa wa udaktari walikuwa na udaktari wa meno walikuwa 
watahiniwa wa udaktari waliofanya mtihani walikuwa na madaktari wa meno walikuwa 
baada ya mtihani waliruhusiwa kuendelea na mafunzo ya utarajali
aidha baraza lilisimamia mtihani wa baada ya mafunzo ya utarajali ambao ulifanyika tarehe desemba 
jumla ya watarajali waliojiandikisha kufanya mtihani walikua kati yao waliofanya mtihani walikua watarajali 
kati ya waliofanya mtihani walikuwa watarajali wa udaktari watarajali wa udaktari wa meno na walikuwa watarajali wa uafisa technolijia na vifaa tiba saidizi
matokeo ya ufaulu wa jumla baada ya mafunzo ya utarajali ni kama inavyoonekana katika jedwali hapo chini ambapo wanataaluma walifaulu ambayo ni sawa na asilimia ya watarajali waliofanya mtihani
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza limefanya ukaguzi katika vituo vya watarajali vipya na vilivyopo ambavyo ni hospitali ya rufaa ya mkoa wa geita simiyu hospitali ya kibosho na hospitali ya mt
joseph kilimanjaro hospitali ya agha khan na hospitali ya rabininsia dar es salaam
baada ya ukaguzi wa hizo hospitali kuna mapungufu yaliyoonekana hasa kwenye eneo la upasuaji linahitaji kuimarishwa
hivyo baraza linaandaa utaratibu wa mafunzo kwa vituo vyote vinavyopokea watarajali ili kuondoa mapungufu hayo
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza kupitia kamati yamafunzo endelevu ya kitaaluma cpd imefanya mafunzo ya kuhamasisha hospitali za wilaya na za mikoa kujiandikisha kama vituo vya kutolea mafunzo endelevu katika kanda tatu zinazojumuisha mikoa ya kilimanjaro tanga arusha manyara mwanza kagera shinyanga tabora kigoma geita mara pwani dar es salaam na morogoro ambapo jumla ya wanataaluma walishiriki kwa kanda zote zilizotembelewa
mafunzo haya yanapelekea kuongezeka kwa idadi ya wataalamu wanaofanya mafunzo endelevu na kujipatia pointi za cpd
aidha baraza limefanya vikao vitatu vya uhamasishaji kwa wanataaluma kwa njia ya mtandao
aidha jumla ya watoa huduma wa mafunzo endelevu cpd waliodhinishwa hadi sasa ni na idadi ya kozi zilizoidhinishwa cpd activities hadi sasa ni 
vilevile baraza limetengeneza kozi tatu za lazima kwa wanataaluma wote mandatory cpd activities ambazo ni professionalism customer care na medical ethics
mheshimiwa spika baraza lilifuatilia ukiukwaji wa maadili ambapo jumla ya mashauri yalifunguliwa dhidi ya wataalam waliotuhumiwa kwenda kinyume na maadili ya taaluma zao
kati yao mashauri saba kutoka mkoani dar es salaam mawili katika hospitali ya muhimbili national hospital mloganzila moja muhimbili national hospital moja mwananyamala rrh mawili amana rrh na moja hitech sai health centre
mashauri mawili kutoka mkoani mtwara katika hospitali ya wilaya ya newala na kituo cha afya likombe mashauri mawili kutoka mkoa wa pwani katika hospitali ya wilaya ya bagamoyo na tumbi rrh
aidha shauri moja kutoka kigoma kituo cha afya ujiji tabora shauri moja kutoka hospitali ya wilaya ya kaliua shinyanga shauri moja kutoka hospitali ya rufaa ya mkoa shinyanga mwanza shauri moja dispensari ya kirumba tanga shauri moja kerenge dispensari kilimanjaro mashauri mawili kilema ddh na siha hospitali ya wilaya arusha mashauri mawili hospitali ya rufaa ya mkoa wa arusha mt
meru ruvuma shauri moja st
joseph hospital peramiho mbeya mashauri mawili hospitali ya rufaa ya mkoa mbeya na hospitali ya wilaya ya chunya na songwe katika kituo cha afya isansa
kulikuwa pia na ufuatiliaji wa tuhuma za utoaji wa huduma mbovu katika taasisi ya tiba ya mifupa moi almc arusha hospitali ya rufaa mkoa wa mbeya kituo cha afya uhai mbeya na dr
shaffiq s specialised polyclinic ambapo matokeo ya uchunguzi huu ni kwamba watuhumiwa watatumiwa notisi za kujieleza
aidha katika dr
shaffiq sspecialised polyclinic maelekezo yalitolewa ya uboreshaji wa huduma za maabara huduma ya matibabu na huduma ya utoaji dawa
baraza la famasia 
mheshimiwa spika baraza la famasi ni taasisi ya serikali chini ya wizara ya afya iliyoanzishwa kupitia kifungu na
cha sheria ya famasi sura kwa lengo la kusimamia taaluma ya wanataaluma wa dawa utendaji wake ikiwa ni pamoja na usajili na kutoa vibali katika maeneo yanayotoa huduma za dawa na kuelimisha jamii juu ya matumizi sahihi ya dawa
baraza la famasi limekua likitekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu kwa kuzingatia mpango kazi na bajeti ya mwaka husika
katika kipindi cha julai hadi machi wafamasia wamesajiliwa fundi dawa sanifu wameandikishwa na fundi dawa wasaidizi wameorodheshwa katika kipindi hichi na kufikisha jumla ya wanataluma ambapo kati ya hao wafamasia ni fundi dawa sanifu ni fundi dawa wasaidizi ni wanaotambulika hadi sasa
idadi hii ni sawa na ongezeko la wanataluma kati ya waliotarajiwa kusajiliwa kwa ujumla na hivyo kuvuka malengo ya idadi iliyokadiriwa katika kipindi hiki
aidha hadi kufikia machi wanataaluma asilimia 
 wamehuisha leseni za utendaji utendaji wa taaluma na wafamasia watarajali wamepata usajili wa awali kwa ajiliya mafunzo ya vitendo katika vituo mbalimbali nchini
mheshimiwa spika baraza lilisimamia mitihani ya usajili kwa kada zote jumla ya maombi mapya ya mitihani ya usajili yalikuwa ni ambapo waliofuzu sawa na asilimia kati yao astashahada waliofaulu ni sawa na asilimia stashahada waliofaulu sawa na asilimia na shahada waliofaulu sawa na asilimia 
aidha baraza hadi sasa limetambua vituo vilivyokidhi vigezo na kuidhinishwa kutoa mafunzo kwa watarajali
utoaji wa idhini ya vyuo vinavyotoa mafunzo ya famasi ni mojawapo ya jukumu la baraza
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya vyuo viliwasilisha maombi ya kuanzisha kozi ya famasi ngazi ya stashahada nta level ambapo kati ya hivyo vyuo vilikidhi vigezo na kuidhinishwa kuanzisha mafunzo ya famasi na hivyo kufanya vyuo vilivyoidhinishwa kutoa mafunzo ya famasi ngazi ya stashahada na shahada kufikia hadi sasa
kati ya vyuo vinavyoidhinishwa kutoa mafunzo ya famasi ngazi ya stashahada na shahada vyuo sawa na asilimia 
 vilikaguliwa kwa hatua ya kufuatilia ubora wa mafunzo katika mikoa ya mwanza iringa na dar es salaam
mheshimiwa spika baraza kwa kipindi cha julai hadi machi limesajili majengo ya kutolea huduma ya afya ambapo kati ya hizo famasi za ndani ya hospitali ni tano famasi za jumla wasio waagizaji dawa nchini rejareja maghala ya kutunzia dawa manne na famasi za jumla na rejareja ni na kufanya jumla ya majengo ya famasi yaliyosajiliwa mpaka sasa kufikia 
aidha majengo ya famasi yamefutiwa usajili kibali cha biashara kutokana na kutoendelea kutoa huduma hizo
kwa upande wa maduka ya dawa muhimu vibali vimetolewa na kufikia jumla ya maduka kote nchini
pia katika kipindi hiki baraza limefanya kaguzi za maduka yanayotoa huduma za dawa katika mikoa nane ya kagera shinyanga mara geita simiyu kigoma katavi na dar es salaam ambapo jumla ya maduka yamekaguliwa na maduka sawa na asilimia yalifungwa kutokana na kukosa vibali na wahudumu kukosa sifa za kutoa huduma za kitabibu
mheshimiwa spika baraza limefanya ukaguzi wa huduma za dawa katika hospitali nane za rufaa za mikoa na vituo vinne vya kufundishia watarajali ili kuimarisha utendaji wa wanataaluma
katika hospitali hizo kamati za dawa zimejengewa uwezo wa kutekeleza majukumu yao ili kuhakikisha dawa zinapatikana muda wote
katika kuhakikisha wanataalama wanajiendeleza huku wakiwa wanatekeleza majukumu yao ya kitaalamu baraza liliandaa awamu mbili za mafunzo endelevu ya kitaaluma cpd ambapo jumla ya wanataaluma sawa na asilimia 
 ya wanataaluma wa dawa walishiriki mafunzo hayo
aidha baraza limepokea mashauri ya kinidhamu dhidi ya wanataaluma waliokiuka maadili katika maeneo yao ya kazi malalamiko sawa na asilimia yalithibitika na kuchukuliwa hatua kwa mujibu wa sheria
 baraza la wataalamu wa radiolojia 
mheshimiwa spika baraza la wataalamu wa radiolojia limekua likitekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu kwa kuzingatia mpango kazi na bajeti ya mwaka husika
katika kipindi cha julai hadi machi baraza la wataalamu wa rediolojia kupitia vikao viwili vya kisheria lilipitia maombi ya usajili wa wataalamu wa kada mbalimbali za rediolojia
jumla ya wataalamu kati ya wataalamu walioomba usajili walipata usajili ambayo ni sawa na asilimia kutokana na kukidhi vigezo
kati ya hao usajili wa matazamio walikuwa provisional usajili kamili full registration kujiorodhesha ni enrolment kujiandikisha enlisting na maombi matatu ya usajili wa kudumu temporary registration yalisubiri kutokana na kukosekana kwa nyaraka muhimu
aidha jumla ya wataalamu walihuisha leseni zao
aidha jumla ya wataalamu waliohitimu mafunzo ya shahada mbalimbali za rediolojia na kupata usajili wa matazamio provisional registration walipangiwa katika vituo mbalimbali hospitali kwa ajili ya kufanya mafunzo ya utarajali internship vituo hivyo ni pamoja na ocean road taasisi ya moi hospitali ya benjamini mkapa mloganzila na kcmc
mheshimiwa spika baraza lilifanikiwa kuongeza kituo kimoja cha utarajali baada ya ukaguzi shirikishi uliofanyika katika hospitali ya kcmc idara ya rediolojia na kujiridhisha kuwa kituo hicho kinakidhi vigezo vya kuwapangia wataalamu kufanya mafunzo ya utarajali
aidha ukaguzi shirikishi ulifanyika katika hospitali za mloganzila benjamin mkapa ocean road na moi kwa lengo la kuona utendaji wa watarajali na wasimamizi wa maeneo husika
changamoto mbalimbali ziliibuliwa na kupatiwa ufumbuzi
aidha wajumbe waliridhishwa na ushirikiano unaotolewa na uongozi wa idara zote za rediolojia katika hospitali husika
mheshimiwa spika mwongozo wa mafunzo endelevu ya kitaaluma cpd upo hatua za awali za maandalizi
aidha jumla ya wataamu kati ya wataalamu asilimia waliosajiliwa walipata mafunzo endelevu ya kitaaluma kupitia mikutano ya kisayansi na makongamano yaliyoandaliwa na baraza kwa kushirikiana na taasisi mbalimbali na vyama vya kitaaluma
aidha jumla mashauri matatu ya uvunjifu wa miiko na maadili ya taaluma yaliripotiwa ambapo mawili yalijadiliwa kwenye kikao cha kamati ya nidhamu ya baraza na kutolewa maamuzi na shauri la tatu limepelekwa mahakamani
vilevile baraza limekuwa likitoa elimu juu ya miiko na maadili kwa wataalamu wake kupitia ukaguzi shirikishi mikutano ya kisayansi na makongamano mbalimbali
baraza la wataalamu wa macho optometria tanzania 
mheshimiwa spika baraza la wataalamu wa optometria limekua likitekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria ya optometria ya mwaka na kwa kuzingatia mpango kazi na bajeti ya mwaka
jukumu kuu la baraza ni usimamizi na udhibiti wa wataalamu wa kada ya optometria kliniki za optometria na wasambazaji wa vifaa na miwani
kuhahakikisha usajili wa kliniki zote zinazotoa huduma za optometria zinasajiliwa na kupatiwa leseni
katika kipindi cha julai hadi machi baraza limetekeleza majukumu yafuatayo 
mheshimiwa spika jumla ya wataalam wamesajiliwa katika kipindi hiki dhidi ya lengo la kusajili wataalam na hivyo kufikia asilimia 
 na kufanya jumla ya wataalam waliosajiliwa hadi sasa na baraza kufikia 
kati ya wataalam waliosajiliwa wataalam walipatiwa usajili wa awali usajili wa kudumu ni 
aidha baraza limeanza utaratibu wa kusajili wataalam wake kwa njia ya mfumo wa kielektroniki ambapo wataalam wote wamesajiliwa kupitia mfumo huo na wataalam watapata usajili wa kudumu
aidha baraza lilifanya vikao viwili vya baraza na kupitia vikao hivi baraza lilijadili na kupitisha maombi ya wataalam wa fani ya optometria usajili huo ulikuwa ni wa awali usajili wa kudumu na leseni na pia maombi ya usajili wa kliniki za optometria yalijadiliwa 
mheshimiwa spika baraza lilifanya usimamizi shirikishi kwenye kliniki na vituo vya kusambaza huduma za optometria katika mikoa ya dar es salaam mtwara na lindi ambapo jumla ya vituo vilikaguliwa na vituo vilikuwa na changamoto mbalimbali ambapo baadhi vilishauriwa namna bora ya kuendesha huduma za optometria na vingine vilichukuliwa hatua mbalimbali kwa mujibu wa sheria ya optometria ya mwaka 
katika kipindi hicho jumla ya wataalam walipewa elimu kuhusu maendelezo ya taaluma cpd na namna ya kupata alama za maendelezo ya taaluma ya fani ya optometria katika maeneo mbalimbali nchini
aidha watumishi wa baraza walijengewa uwezo juu ya matumizi ya mfumo wa health facility registration system hfrs na health practitioners registration system hprs
mafanikio ya matumizi ya mifumo hiyo ya kielektroniki imewezesha baraza kuorodhesha jumla ya wataalam kwenye rejesta ambapo baraza linategemea kuandaa tovuti itakayohabarisha umma juu ya mambo mbalimbali yanayowahusu wataalam wa optometria na wajibu wao kwa jamii
baraza la wataalam wa maabara ya afya 
mheshimiwa spika jukumu kuu la baraza ni kuhakikisha wataalamu wa maabara za afya wamesajiliwa na kuandikishwa wataalamu wa maabara wanafuata miiko na maadili ya taaluma ya maabara utekelezaji bora wa usimamizi wa mitaala ya mafunzo ya maabara ya afya
katika kipindi cha julai hadi machi baraza limetekeleza majukumu yafuatayo usajili wa wataalamu wa maabara katika ngazi zote shahada stashahada na astashahada kuendesha na kusimamia mitihani ya usajili kwa ngazi zote kufuatilia mashauri ya uvunjifu wa miiko na maadili ya taaluma kusimamia mafunzo ya watarajali wa maabara kufanya usimamizi shirikishi katika vituo vya afya vinavyotoa huduma za maabara kufanya ukaguzi wa vyuo vinavyotoa mafunzo ya maabara kuimarisha mifumo ya tehama kufanya ukaguzi wa maabara kwaajili ya mafunzo ya utarajali kutoa leseni za upimaji wa vvu kwa wataalamu wa afya wasio wataalamu wa maabara 
mheshimiwa spika jumla ya wataalam wa maabara wamesajiliwa katika kipindi hiki dhidi ya lengo la kusajili wataalam na hivyo kuvuka lengo na kufikia asilimia 
 na kufanya jumla ya wataalam waliosajiliwa hadi sasa na baraza kufikia 
kati ya wataalam waliosajiliwa kipindi hiki wataalam walipatiwa usajili wa awali prp usajili wa kudumu ni frp na usajili wa kuorodheshwa ni erp
katika kipindi hiki baraza liliweza kutoa leseni kwa wapimaji wa vvu wasio wataalam wa maabara na kufanya jumla ya wapimaji waliopewa leseni na baraza hadi sasa kufikia 
mheshimiwa spika baraza lilisimamia mitihani ya usajili kwa ngazi zote astashahada stashahada na shahada jumla ya maombi mapya ya wataalam ya kufanya mitihani ya usajili yalikuwa ni 
baada ya kupokelewa maombi hayo baraza liliwatahini wataalam hao ambapo wataalam wa astashahada walikuwa waliofaulu ni sawa na asilimia 
 wataalam wa stashahada walikuwa waliofaulu sawa na asilimia na wataalam wa shahada walikuwa waliofaulu sawa na asilimia 
baraza limesaili jumla ya watarajali katika vituo vya kutolea mafunzo ya utarajali
ambao wanatarajia kufanya mitihani ya usajili wa kudumu baada ya kumaliza mafunzo yao ya utarajali
aidha baraza lilifanikiwa kuongeza kituo kimoja cha mafunzo ya utarajali mkoani kigoma na kufanya vituo vya mafunzo ya utarajali kufikia 
mheshimiwa spika baraza limefanya ukaguzi katika vyuo viwili vya kati vilivyoomba kuanzisha mafunzo ya maaabara mkoani kigoma katika chuo cha afya na sayansi shirikishi devine na ruvuma katika chuo cha afya na sayansi shirikishi litembo
ambapo matokeo yalikuwa katika chuo cha afya na sayansi shirikishi devine walipata asilimia 
 na waliekezwa kuendelea na udaihili mara baada ya kukamilisha mapufungufu yaliyo bainishwa
aidha katika chuo cha afya na sayansi shirikishi litembo walipata asilimia na hivyo hawakukidhi vigezo vya kudaili wanafunzi wa maabara
baraza limefanya kaguzi kwenye maabara tatu za hospitali za rufaa za mikoa ya kigoma katavi na ruvuma kwaajili ya mafunzo ya watarajali ambapo matokeo yake yalikuwa maabara ya kigoma tu ndio iliyokidhi vigezo vya kupokea watarajali
aidha maabara mbili walishauriwa kufanyia kazi mapungufu yaliyobainishwa 
mheshimiwa spika baraza lilifanya usimamizi shirikishi kwenye maabara ngazi zote kwa kipindi cha julai hadi machi katika mikoa ya arusha manyara kilimanjaro na tanga hivyo kufikisha maabara zilizofanyiwa usimamizi shirikishi tangu baraza la lilipoanza mwaka 
mapungufu yaliyoonekana yalijadiliwa katika ngazi ya kituo na kuelekezwa kuyafanyia kazi
katika kipindi cha julai hadi machi baraza lilifanikisha kuwapatia wataalam wa maabara alama za mafunzo endelevu cpd
aidha baraza limeweza kuandaa na kuanza kutumia mwongozo wa mafunzo endelevu cpd kwa wataalamu wa maabara
aidha taasisi mbili kituo cha mafunzo ya masafa marefu e learning platfform for health na chuo kikuu cha mzumbe zimeidhinishwa kuwa watoaji wa mafunzo endelevu cpd provider
aidha baraza limeanza kufanya ufuatiliaji wa wataalamu waliopata mafunzo endelevu baada ya kusambaza vitabu vya mafunzo endelevu cpd logbook
baraza linaendelea na mchakato wa kukamilisha moduli ya cpd katika mfumo wa usajili wa wataalam hprs
mheshimiwa spika katika kipindi hichi baraza lilifuatilia ukiukwaji wa maadili ambapo jumla ya mashauri matatu yalifunguliwa dhidi ya wataalam waliotuhumiwa kwenda kinyume na maadili ya taaluma zao
wataalamu hao watatu mmoja ni kutoka kituo cha afya likombe mkoa wa mtwara manispaa ya mtwara mwingine ni kutoka zahanati ya nyotanjema mkoani mtwara halmashauri ya tandahimba na wa tatu ni kutoka zahanati ya ishihimulwa mkoa wa tabora wilaya ya uyuwi
wataalam wawili kutoka mtwara walishutumiwa kugushi vyeti vya taaluma na usajili na mashauri yao yamepelekwa kushughulikiwa na jeshi la polisi na mtaalam mmoja kutoka uyui tabora ameshutumiwa kwa kosa la ukiukwaji wa maadili na shauri lake linasubiri maamuzi ya baraza
aidha katika kipindi tajwa baraza lilipokea matukio mengine manne ya wahisiwa kugushi vyeti vya taaluma ambapo yote manne yapo kwenye uchunguzi wa awali
baraza la wataalam wa afya mazingira 
mheshimiwa spika baraza la wataalam wa afya mazingira limekua likitekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria sura na
pamoja na kanuni za jumla za usajili the environmental health practitioners general regulations gn ya na taratibu kwa kuzingatia mpango kazi na bajeti ya mwaka 
lengo kuu la kuanzishwa kwa baraza ni kusajili wataalamu wa afya mazingira ili kulinda na kusimamia nidhamu na maadili katika taaluma ya afya mazingira
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wataalamu wapya waliosajiliwa ni kufanya jumla ya wataalam waliosajiliwa hadi sasa na baraza kufikia 
ambapo usajili kamili walikuwa wataalam wenye shahada ya afya mazingira na stashahada ya afya mazingira kabla ya sheria kuanzishwa usajili wa awali ni wahitimu wa shahada ya afya mazingira waliopo kwenye mafunzo kwa vitendo usajili wa kuorodheshwa wenye diploma ya sayansi ya afya mazingira baada ya sheria kuanzishwa usajili wa kuandikishwa wataalamu wenye ngazi ya cheti kwenye sayansi ya afya mazingira
aidha jumla ya taasisi zinazotoa huduma za afya mazingira zimesajiliwa huduma za usafishaji huduma za upuliziaji wa viuatilifu huduma za vyoo vya umma 
vilevile baraza limesaili na kuratibu jumla ya wahitimu wa shahada ya sayansi ya afya mazingira kwa ajili ya mafunzo kwa vitendo katika vituo 
mheshimiwa spika baraza limefanya ukaguzi katika vyuo viwili ambavyo vimewasilisha maombi ya kuanzisha stashahada za sayansi ya afya mazingira ambavyo ni chuo kikuu huria cha tanzania out na chuo kikuu cha kimataifa kampala kiu
vyuo vyote vilivyokaguliwa havijakidhi viwango na hivyo kutoruhusiwa kuendesha mafunzo kwa ngazi waliyoomba mpaka pale watakapokamilisha vigezo
pia baraza limefanya kaguzi sita kwenye vyuo vya mafunzo ya shahada na stashahada za afya mazingira ambavyo ni chuo kikuu cha kikatoliki cha ruaha rucu na chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi muhas kagemu ngudu mpwapwa na muheza ili waweze kuzalisha wataalamu wenye umahiri utakaowezesha kutoa huduma bora za afya mazingira
baraza limekamilisha rasimu ya mwisho ya mwongozo wa elimu endelevu continiues proffessional development cpd ili kuweza kuwapatia wanataaluma maarifa na ujuzi mpya katika taaluma kwa lengo la kuweza kujiboresha na kufanya kazi kwa weledi na kuzingatia miiko na maadili ya taaluma
mwongozo huu utaingizwa kwenye kituo cha mafunzo ya masafa marefu e learning platfform for health pale utakapoaanza kutumika
baraza la tiba asili na tiba mbadala 
mheshimiwa spika baraza la tiba asili na tiba mbadala ni chombo cha kisheria kilichoundwa kwa mujibu wa sheria namba ya mwaka yenye lengo la kusimamia kudhibiti na kuendeleza shughuli za tiba asili na tiba mbadala nchini
baraza limekuwa likitekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu kwa kuzingatia mpango kazi na bajeti ya mwaka husika
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wataalam waganga na wasaidizi wa tiba asili na tiba mbadala na wauza dawa za asili wamesajiliwa katika kipindi hiki sawa na asilimia ya lengo la kusajili wataalam na kufanya jumla ya wataalam waliosajiliwa na baraza hadi sasa kufikia 
kati ya wataalam waliosajiliwa wataalam walipatiwa usajili wa awali temporary registration usajili wa kudumu permanent registration ni 
aidha baraza lilisajili dawa asilli kundi la pili ambapo hadi machi baraza limesajili jumla ya dawa asili na kufanya jumla ya dawa asili zilizosajiliwa hadi sasa kufikia 
pia baraza limesajili vituo vya tiba asili na kufanya jumla ya vituo 
vilevile baraza linaendelea na utaratibu wa kusajili wataalam wake na vituo vya kutolea huduma kwa njia ya mfumo wa kielektroniki
mheshimiwa spika baraza limeendesha zoezi maalumu la uhamasishaji na utengenezaji wa leseni za waganga wa tiba asili kwa papo hapo zoezi hili lilifanyika katika mikoa ya lindi na mtwara ili kupunguza changamoto ya waganga wengi kufanya kazi bila kuwa na leseni ambapo jumla ya waganga na vituo vilisajiliwa
baraza la tiba asili liliendesha zoezi la ukaguzi wa dawa asili katika maonesho ya kimataifa ya sabasaba jijini dar es salaam na maonesho ya wakulima ya nanenane mkoani dodoma ili kuhakikisha dawa za asili zinazotolewa kama zinazingatia ubora unaohitajika
aidha katika maonesho hayo jumla ya waganga wa tiba asili walisajiliwa
baraza la tiba asili liliendesha zoezi la ufuatiliaji wa dawa za asili zilizo sokoni katika mkoa wa morogoro na dae es salaam ili kuhakikisha kama zinazingatia ubora unaohitajika kwa ajili ya matumizi ya jamii
jumla ya sampulii zimepelekwa kwa mkemia mkuu wa serikali na chuo kikuu cha kilimo sua kwa ajili ya vipimo vya ubora
matokeo ya vipimo yataliwezesha baraza kuchukua hatua za kisheria kwa watengenezaji waliokiuka viwango vinavyotarajiwa na kuweka mikakati ya kuendelea kuboresha shughuli za tiba asili na tiba mbadala nchini
aidha katika kipindi hicho dawa asili aina ya hensha maarufu kama mkongo iliyokuwa inamilikiwa na kituo cha nyasosi traditional clinic cha jijini dar es salaam ilifutiwa usajili
mheshimiwa spika baraza lina utaratibu wa kupita na kukagua maeneo ya kutengenezea dawa asili zinazoombewa usajili kwa ajili ya kuona na kutoa mapendekezo yatakayowezesha uzalishaji wa dawa asili zenye ubora na salama
hivyo baraza lilikagua maeneo ya kutengenezea dawa yaliyopo kinyerezi kigamboni sinza temeke na gongo la mboto
aidha katika kipindi hichi baraza limeshughulika mashauri matatu ya uvunjifu wa maadili ikiwa mawili ni kutokana na kutoa matangazo ya tiba asili bila kibali na moja lipo mahakama ya wilaya ya chemba
bodi ya maabara binafsi za afya 
mheshimiwa spika bodi ya maabara binafsi za afya ina jukumu la kusajili na kusimamia maabara binafsi za afya nchini
katika kutekeleza hili bodi inafanya kaguzi kwa maabara hizo ili kujiridhisha kuwa zinafuata sheria kanuni na miongozo iliyowekwa katika utoaji sahihi wa huduma za vipimo
bodi ya maabara binafsi za afya imesajili jumla ya maabara binafsi ambapo maabara zinazojitegemea autonomous ni na zilizojishikiza kwenye vituo vya afya zahanati kliniki na hospitali attached ni 
aidha katika kipindi cha julai hadi machi bodi ya maabara binafsi ilipokea maombi mapya kati ya hayo ilikuwa ni maabara zinazojitegemea na ni maabara zinazojishikiza katika vituo vya huduma za afya
aidha bodi imeweza kusajili kuandikisha jumla ya maabara binafsi ambapo maabara zinazojitegemea zilikuwa na maabara zinazojishikiza zilikuwa 
mheshimiwa spika bodi imefanya kaguzi kwenye mikoa saba ambayo ni dodoma kagera kigoma singida simiyu shinyanga na tabora na kufanikiwa kukagua jumla ya maabara binafsi 
matokeo ya kaguzi hizo yanaonyesha kuwa asilimia ya vituo hawazingatii uhakiki wa ubora wa ndani wa vipimo iqc matengenezo kinga kwa mashine za maabara ppm na majengo kutokidhi viwango vya ubora
asilimia zilibainika kukosa watumishi wenye sifa na hivyo kulazimika kutumia matabibu na wahudumu wa afya kufanya vipimo vya maabara
uwepo wa huduma za kitabibu kwenye maabara zinazojitengemea autonomous
maabara kati ya sawa na asilimia zilibainika kutosajiliwa au kuandikishwa kwa mujibu wa sheria asilimia ya wamiliki wa vituo vilivyokaguliwa kutokuwa na akaunti kwenye mfumo wa usajili wa vituo vya kutolea hudma hfrs
mheshimiwa spika kutokanana mapungufu hayo yaliyobainika kwenye ukaguzi ofisi ya msajili bodi ya maabara binafsi za afya ilichukua hatua zifuatazo ili kuboresha hali ya huduma hususani vipimo vya maabara ilitoa elimu ya ubora wa huduma za maabara laboratory quality management system kwa maabara zote zilizokutwa na mapungufu na kuwataka kuanza mara moja kuzingatia kanuni za ubora ikiwa ni pamoja na kufanya sampuli za uhakiki ubora iqcna kuzingatia matengenezo kinga kwa mashine zote za maabara ppm na kuajili watumishi wenye sifa ilitoa ilani ya kusitisha huduma za maabara binafsi kwa muda wa miezi hadi kabla ya kuzifungia maabara ambazo zilikutwa zinatoa huduma bila kuwa na wataalamu wenye sifa lakini pia zile zilizokuwa zinatoa huduma bila kuzingatia ubora wa vipimo hatua hii ilichukuliwa ili kuepusha athari kwa wagonjwa na mwisho ilielekeza maabara zote kufuata taratibu za usajili na kusajiliwa ili ziweze kutambuliwa na kusimamiwa na bodi kwa mujibu wa sheria hivyo kutoa huduma zenye ubora kwa wagonjwa hii ikiwa ni pamoja na kuhakikisha wanajisajili kwenye mfumo wa health facility registry systemhfrshadi kufikia mwezi machi 
bodi ya hospitali za watu binafsi 
mheshimiwa spika bodi ya ushauri wa hospitali binafsi ina jukumu la msingi la kusajili na kusimamia vituo vyote vya afya binafsi lakini pia kumshauri waziri wa afya kuhusiana na mambo yote yanayogusa vituo vya binafsi nchini
bodi imeendelea kutekeleza majukumu yake kufuatana na mpango kazi wake
mpaka kufikia tarehe machi bodi ilikuwa imesajilijumla ya vituo vya huduma za afya kati ya vituo hivyo vituo vinavyofanya kazi ni vilivyofungwa moja kwa moja ni vituo na vituo vimefungwa kwa muda kutokana na sababu mbalimbali
aidha katika vituo vinavyofanya kazi kuna hospitali vituo vya afya zahanati kliniki polyclinics dialysis clinics na vituo vya uchunguzi diagnostic centres 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya maombi ya hospitali binafsi yaliyowasilishwa maombi yalikuwa maombi ya vituo vipya na maombi yalikuwa ya vituo vinavyoomba kupandishwa daraja ambapo hospitali moja mpya inaombewa kuwa ngazi ya mkoa hospitali moja inaombewa kubadili ngazi kutoka polyclinic kuwa hospitali ngazi ya wilaya na nyingine moja inaombewa kubadili ngazi kutoka hospitali ngazi ya mkoa kuwa ngazi ya kanda kituo cha afya kuwa hospitali ngazi ya wilaya
pia kuna kituo kimoja kipya kimeomba huduma ya kuchuja damu na hospitali ngazi ya mkoa zimeomba kuongeza huduma ya kitengo cha kuchuja damu
kamati ilichambua kwa kina maombi hayo na kubaini kuwa vituo sawa na asilimia vimekidhi vigezo vya kusajiliwa na vituo sawa na asilimia havikukidhi vigezo vya kusajiliwa kutokana na mapungufu mbalimbali ambayo wametakiwa kuboresha ndio wapewe usajili
mheshimiwa spika katika kipindi hichi jumla ya vituo vya huduma vilisajiliwa hii ikijumuisha maombi yaliyokuwa yamewasilishwa kabla ya kipindi cha julai kati ya vituo hivyo kulikuwa na kliniki polyclinics dialysis clinics hospitali ngazi ya mkoa ngazi ya wilaya kituo cha afya na zahanati 
aidha jumla ya mashirika yalileta maombi ya kuidhinishwa kusimamia huduma za afya ambapo mashirika sawa na asilimia yamekidhi vigezo mashirika sawa na asilimia yalikuwa na mapungufu madogo madogo yanayohitaji marekebisho na mashirika sawa na asilimia hayajakidhi vigezo
mheshimiwa spika katika kutekeleza majukumu yake na kuhakikisha huduma zinaboreshwa wizara kupitia bodi ya hospitali binafsi ilifanya ukaguzi wa vituo vinavyotoa huduma za afya vya binafsi katika mikoa ya kilimanjaro dodoma singida na pwani
jumla ya vituo vilikaguliwakati ya hivyo kulikuwa na hospitali vituo vya afya zahanati polyclinic na kliniki 
katika ukaguzi wa mikoa hiyo jumla ya vituo huduma zilisitishwa kutokana na mapungufu mbalimbali ikiwa ni pamoja na uhaba mkubwa wa watumishi miundombinu chakavu na kutozingatia miongozo ya kukinga na kuzuia maambukizi
mheshimiwa spika wizara kupitia bodi yake ilifuatilia malalamiko yaliyowasilishwa kuhusiana na hospital moja mkoa wa mwanza kituo cha afya kimoja kutoka tarime mkoani mara hospitali moja na kliniki moja ya kibingwa specialised polyclinic zote kutoka mkoani dar es salaam malalamiko haya yalifuatiliwa na hatua stahiki zilichukuliwa kutokana na matokeo ya uchunguzi
hospitali ya mwanza walitakiwa kuboresha huduma kwa kuajiri daktari bingwa wa watoto kituo cha afya tarime huduma zilisitishwa ili wafanye maboresho pamoja na kuajiri watumishi wenye sifa hospitali ya dar es salaam wametakiwa kuajiri watumishi kutosheleza ikama ya kituo cha afya kwani watumishi waliopo hawakidhi ikama ya hospitali na kliniki ya kibingwa specialised polyclinic iliyopo dar es salaam wametakiwa kuongeza vitendea kazi na kuongeza wauguzi
 f
vipaumbele vya wizara ya afya na bajeti ya mapato matumizi ya kawaida na miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wizara ya afya imejiwekea vipaumbele vifuatavyo ili kuboresha huduma za afya nchini i
kuimarisha huduma za kinga dhidi ya magonjwa ikiwemo huduma za chanjo huduma za lishe huduma za usafi na afya mazingira na huduma za afya ngazi ya jamii ii
kuimarisha upatikanaji na ubora wa huduma za afya zinazotolewa na vituo vya umma katika ngazi zote iii
kuimarisha upatikanaji na udhibiti wa dawa vifaa vifaa tiba vitendanishi na damu salama katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya iv
kuimarisha huduma za afya ya uzazi mama na mtoto ili kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi na vya watoto wachanga v
kuimarisha huduma za matibabu ya ubingwa na ubingwa bobezi ili kusogeza huduma hizi karibu na wananchi na kuwapunguzia gharama za kupata matibabu haya nje ya nchi
vi
kuimarisha huduma za afya ya akili huduma za utengamao na tiba shufaa vii
kudhibiti magonjwa ya mlipuko na magonjwa hatari ya kuambukiza viii
kudhibiti magonjwa ya kuambukiza hususani malaria kifua kikuu tb vvu ukimwi na homa ya ini
 ix
kudhibiti magonjwa yasiyo ya kuambukiza na kuimarisha huduma za dharura nchini ikiwemo ajali x
kuimarisha upatikaji wa wataalam katika sekta ya afya katika fani za kati ubingwa na ubingwa bobezi xi
kuendeleza na kusimamia huduma za tiba asili na tiba mbadala nchini xii
kuimarisha mifumo ya tehama na matumizi ya takwimu xiii
kuimarisha mifumo ya ugharamiaji wa huduma za afya nchini xiv
kusimamia tafiti na matumizi ya matokeo ya tafiti mbalimbali za afya 
mheshimiwa spika ili kutekeleza vipaumbele vilivyoainishwa katika mwaka wizara imekadiria kutumia kiasi chashilingi 
 zitakazotumika kutekeleza majukumu ya wizara ikiwa ni pamoja na uendeshaji wa ofisi na miradi ya maendeleo
baadhi ya shughuli zitakazotekelezwa ni pamoja na 
katika kuimarisha huduma za kinga dhidi ya magonjwa ambapo kiasi cha shilingi kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na i
kuimarisha utekelezaji wa afua za chanjo kwa watoto nchini ambapo kiasi chashilingi 
 kimetengwa
afua hizo ni a kununua kutunza na kusambaza chanjo kwa gharama yashilingi 
b kununua majokofu ya mnyororo baridi wa chanjo yenye thamani yashilingi 
c kununua magari ya kusambazia chanjo yenye thamani yashilingi 
ii
kuimarisha huduma za lishe kwa kununua na kusimika vinu vya kuongeza virutubisho na kutoa matone ya vitamin kwa watoto wenye umri chini ya miaka mitano ili kuboresha huduma za lishe nchini ambapo kiasi cha shilingi 
 kimetengwa iii
kuimarisha utekelezaji wa afua za usafi na afya mazingira katika jamii na taasisi za umma na binafsi kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na a kusimamia uwepo wa miundombinu ya usafi na afya mazingira vyoo bora vifaa vya kunawia mikono katika jamii na taasisi za umma na binafsi b kuhakikisha mamlaka za serikali za mitaa zinasimamia sheria ndogo za usafi na afya mazingira katika maeneo ya makazi na taasisi katika kudhibiti wadudu wanyama dhurifu na uchafuzi wa mazingira
c kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mlipuko na kuambukiza kuingia nchini kwa kuimarisha miundombinu na huduma za afya mipakani iv
kuanzisha mafunzo maalumu ya miezi sita kwa wahudumu wa afya ngazi ya jamii wapatao ambao wataajiriwa na kupewa vitendea kazi na kiasishilingi kimetengwa 
katika kuboresha ubora wa huduma kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na i
kuanzisha programu ya mabadiliko ya kiutendaji kwa wasimamizi na watoa huduma za afya leadership health transfomation program ili kuongeza uwajibikaji ufanisi na tija katika utoaji wa huduma za afya katika ngazi zote ii
kuimarisha utawala bora uongozi na menejimenti ya usimamizi wa huduma za afya kwa kushirikisha kamati za ulinzi na usalama na viongozi na watendaji wa serikali katika ngazi zote
iii
kufanya kaguzi za mara kwa mara pamoja na kuimarisha usimamizi shirikishi katika vituo vya kutolea huduma za afya iv
kuhakikisha utoaji wa huduma za afya unazingatia weledi maadili na miiko kupitia mabaraza ya kitaaluma na bodi za usajili ikiwemo kuanzisha mfumo wa kuwatambua na kuwapa tuzo wataalam wanaofanya vizuri v
kujenga na kukarabati miundombinu ya kutolea huduma za afya katika ngazi ya taifa hadi hospitali za rufaa za mikoa ambapo kiasi cha shilingi bilioni 
 kimetengwa
maeneo yaliyohusika ni pamoja na a kuendelea na ujenzi wa hospitali za rufaa za kanda za chato mtwara na kuanza ujenzi wa hospitali ya rufaa ya kanda ya magharibi na hospitali maalum ya taifa ya huduma za mama na mtoto katika mkoa wa dodoma ambapo jumla ya shilingi kimetengwa
b kuendeleza ujenzi wa hospitali za rufaa za mikoa katika mikoa mipya ya katavi geita songwe na simiyu ambapo jumla ya shilingi bilioni kimetengwa
c kuendeleza ujenzi wa hospitali mpya tatu za rufaa za mikoa katika mikoa ya shinyanga singida na kumbukumbu ya mwalimu nyerere mara ambapo kiasi cha shilingi bilioni kimetengwa
 d kuendelea kukamilisha upanuzi wa miundombinu ya kutolea huduma za afya katika hospitali rufaa za mikoa za ligula mtwara kagera maweni kigoma kitete tabora sekou toure mwanza na mawenzi kilimanjaro songea ruvuma manyara bombo tanga mount meru arusha sokoine lindi mbeya hospitali ya ukerewe na uimarishaji wa hospitali za rufaa dharura ambapo kiasi chashilingi kimetengwa
e kuendelea na ujenzi wa wodi ya wagonjwa binafsi private word katika hospitali ya taifa muhimbili ambapo kiasi cha shilingi kimetengwa
kuanzisha utaratibu wa kupima utendaji wa timu za uendeshaji wa huduma za afya katika ngazi za vituo hospitali halmashauri chmt na mikoa rhmt katika maeneo ya maoteo ya dawa upatikanaji wa dawa huduma za uchunguzi maabara na radiolojia udhibiti wa kuchina na kuchotora wa dawa taratibu za kushughulikia malalamiko ya wagonjwa muda wa kuwahudumia wagonjwa
vi
kuunganisha baadhi ya mabaraza ya kitaaluma na kuhamasisha wanataaluma wengi kusajiliwa kwa kupunguza kiwango cha ada za usajili
vii
kuhamisha majukumu ya usimamizi wa maduka ya dawa kutoka baraza la wafamasia na kuhamishia mamlaka ya dawa na vifaa tiba ili baraza lijikite zaidi katika kusimamia wanataaluma
viii
kuimarisha mfumo wa rufaa wa wagonjwa ili kuwezesha hospitali za rufaa za mikoa kanda maalum na taifa kujikita katika kutoa huduma za kibingwa na kibingwa bobezi
katika kuimarisha upatikanaji na ubora wa huduma za uchunguzi wa magonjwa yafuatayo yamepewa kipaumbele i
kuhakikisha upatikanaji wa huduma za maabara za uchunguzi wa magonjwa katika vituo vya kutolea huduma za afya ikiwemo upatikanaji wa vifaa vifaa tiba na vitendanishi vya maabara ii
kusogeza huduma za radiolojia kwa wananchi kwenye ngazi za afya ya msingi ununuzi wa ultrasound na digital xrays iii
kuratibu na kusimamia mpango wa matengenezo na matengenezo kinga ya vifaa na vifaa tiba ikiwa ni pamoja na kuanzisha karakana kutoa mafunzo ya mafundi na kununua vifaa na vipuli vya matengenezo iv
kusimamia ubora wa huduma kwa kuzingatia miongozo ya ubora kwa maabara zote hadi ngazi ya afya ya msingi ili kupata ithibati 
katika kuimarisha upatikanaji na udhibiti wa dawa vifaa vifaa tiba vitendanishi na damu salama katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya kiasi cha shilingi 
 kimetengwa kwa malengo yafuatayo i
kuimarisha uandaaji wa maoteo ya dawa kutoka katika ngazi ya vituo vya kutolea huduma kwa kuwasimamia kikamilifu wafamasia wa halmashauri na mikoa kwa kuweka mfumo wa uwajibikaji na kuhakikisha wanatumia mifumo iliyopo ya maoteo ya dawa na taarifa za wagonjwa
nitumie fursa hii kuwaelekeza wafamasia katika ngazi ya halmashauri na mikoa kuandaa na kuwasilisha maoteo sahihi ya dawa na vifaa tiba kabla ya tarehe januari ya kila mwaka kwa mujibu wa kanuni namba ya kanuni za ununuzi wa umma za mwaka pamoja na marekebisho yake
ii
kununua kutunza na kusambaza bidhaa za afya katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya
iii
kujenga maghala mapya ya kuhifadhia dawa katika mikoa mbalimbali nchini iv
kuweka mifumo thabiti ya udhibiti na ukaguzi wa dawa nchini ikiwemo kuimarisha kamati za tiba na dawa therapeutic committees kwa kuzifanyia mapitio na kuzijengea uwezo ili kutekeleza majukumu yake kikamilifu v
kufanya kaguzi za mara kwa mara za hali ya dawa katika vituo ili kudhibiti upotevu na kuzuia kuchina kwa dawa vi
kusimamia matumizi sahihi ya miongozo ya matibabu kwa magonjwa stgs kwa kuhakikisha watoa huduma za afya wanatumia miongozo hii
katika kuimarisha ubora wa huduma za afya ya uzazi mama na mtoto kiasi cha shilingi zimetengwa na kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na i
kusimamia upatikanaji wa huduma bora na salama za afya ya uzazi mama na mtoto kwa wakati ikiwemo kufanya uhakiki na kaguzi za mara kwa mara katika vituo vya kutolea huduma ili kuhakikisha huduma zinazotolewa kwa wajawazito na watoto wachanga zinazingatia ubora weledi maadili na ziendane na miongozo ya kitaifa
ii
kuhakikisha uzingatiwaji wa miongozo ya kutoa huduma za uzazi salama kabla na baada ya kujifungua ikiwemo kuhakikisha wajawazito wanafanyiwa vipimo vyote muhimu hususani wingi wa damu sukari shinikizo la damu bp uzito protein kwenye mkojo na maambukizi mengine wakati wa ujauzito ili kubaini viashiria vya hatari na kuchukua hatua stahiki kwa wakati iii
kutoa mafunzo kazini na unasihi on job training and clinical mentorship kwa kushirikiana na vyama vya kitaaluma mfano chama cha wauguzi tanzania tanna chama cha madaktari bingwa wa magonjwa ya wanawake na uzazi agota ili kuwaongezea ujuzi na weledi skills and competence wataalam wa ngazi za msingi katika kuwahudumia wajawazito na watoto wachanga
kupitia mpango huu wataalam bingwa na bobezi wakiwemo madaktari bingwa wauguzi wakunga na watoa dawa za usingizi wameandaliwa kutekeleza mpango huu kwa awamu ya kwanza
iv
kununua na kusambaza dawa muhimu za uzazi salama ikiwemo dawa magnesium sulphate za kuzuia kifafa cha mimba oxytocin dawa za kuzuia mjamzito kutoka damu wakati na baada ya kujifungua fefo kwa ajili ya kuongeza damu na sp kwa ajili ya malaria dawa za uzazi wa mpango dawa za watoto wa umri wa chini ya miaka kwa ajili ya kinga za minyoo dawa za kuongeza damu na dawa za malaria
kununua vifaa tiba kwa ajili ya upasuaji kwa wajawazito na kuvisambaza katika vituo vya afya msingi katika mikoa yote
vi
kuongeza wodi maalum zenye vifaa vya kutolea huduma za watoto wachanga zikiwemo huduma za mama kangaruu kangaroo mother care na huduma za watoto wachanga mahututi neonatal intensive care unit nicu vii
kuongeza vituo vipya vinavyotoa huduma za uchunguzi wa saratani ya mlango wa kizazi viii
kuongeza vituo vipya vya kutoa huduma rafiki kwa vijana ix
kuongeza vituo vipya vinavyotoa huduma jumuishi kwa wahanga wa ukatili wa kijinsia na ukatili dhidi ya watoto x
kuendelea na ujenzi wa hospitali maalumu ya huduma za afya ya uzazi mama na mtoto dodoma
katika kuimarisha huduma za matibabu ya ubingwa na ubingwa bobezi kiasi chashilingi 
 kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na i
kuendelea kutoa huduma za matibabu ya ubingwa bobezi katika taasisi hospitali za kanda na maalum pamoja na kuanzisha huduma mpya kulingana na mahitaji ii
kuanzisha programu ya kugharamia huduma za matibabu ya ubingwa bobezi yanayotolewa na hospitali za ndani ya nchi hususan kupandikiza figo kupandikiza uloto kwa watoto kupandikiza vifaa vya usikivu kwa watoto na kufanya upasuaji wa ubongo bila kufungua fuvu ambapo kiasi cha shilingi 
 zimetengwa iii
kuimarishamiundombinukatika taasisi ya moyo jakaya kikwete taasisi ya saratani ocean road taasisi ya mifupa muhimbili hospitali maalum ya kibong oto na hospitali za rufaa za kanda za kcmc bugando mbeya na benjamin mkapa
kiasi ch shilingi 
 zimetengwa iv
kuwekeza katika vifaa tiba vifaa vya uchunguzi na vitendanishi vitakavyowezesha utoaji wa huduma za kibingwa bobezi ikiwemo kupandikiza figo kupandikiza uloto kupandikiza vifaa vya usikivu kwa watoto na kufanya upasuaji wa ubongo bila kufungua fuvu ambapo kiasi ch ashilingi 
 zimetengwa v
kuimarisha utoaji wa huduma za mkoba na tembezi katika ngazi ya msingi vi
kuimarisha na kuongeza wigo wa ushirikiano na taasisi hospitali za kimataifa zinazotoa huduma za kibingwa na ubingwa bobezi ikiwemo kupeleka wataalamu katika hospitali hizo na kufanya kambi za pamoja za matibabu vii
kuhakikisha hospitali na taasisi za ubingwa bobezi zinatekeleza mpango wa mafunzo ya muda mfupi na muda mrefu kwa wataalam wao ili kuwaongezea ujuzi na weledi wa kutoa huduma za ubingwa bobezi
katika kuimarisha huduma za afya ya akili huduma za utengamao na tiba shufaa kazi zitakazotekelezwa ni pamoja i
kutoa elimu kwa umma kuhusu vihatarishi vya afya ya akili na namna ya kukabiliana navyo ii
kuhakikisha upatikanaji wa wataalamu wa afya ya akili kwa kushirikiana na vyuo vikuu na vyuo vya kati
kwa mwaka chuo kikuu cha afya muhas kinaanzisha shahada ya kwanza ya sayansi ya saikolojia tiba clinical psychology
aidha vyuo vya kati pia vitaanzisha mafunzo ya wataalam wa afya ya akili ili kusogeza huduma za afya ya akili karibu na jamii iii
kuanzisha kozi maalum za muda mfupi za afya ya akili na huduma za utengamao ili kupata wataalam watakaoenda kutoa huduma hizi katika vituo vyetu vya ngazi ya hospitali ya rufaa ya mkoa hadi ngazi ya afya ya msingi katika kipindi ambacho tunaandaa watalaam wabobezi katika taaluma hizo iv
kuipandisha hadhi na kuiongezea majukumu hospitali ya taifa ya afya ya akili mirembe na kujenga miundombinu ya kutolea huduma za afya ya akili ambapo kiasi chashilingi 
 kimetengwa v
kuimarisha huduma za afya ya akili kwa wagonjwa wa nje wa kuanzia na hospitali za rufaa za mikoa na hospitali za halmashauri
vi
kufanya utambuzi wa vituo vinavyotoa huduma za afya ya akili
vii
kuimarisha upatikanaji wa dawa vifaa vya uchunguzi na vifaa tiba kwa ajili ya wagonjwa wa afya ya akili viii
kuhakikisha upatikanaji wa wataalamu wa huduma za utengamao kwa kushirikiana na vyuo vikuu na vyuo vya kati kipaumbele kikiwa ni kuanzisha mafunzo ya kada za kati katika eneo la huduma za utengamao hususan tiba mazoezi physiotherapy tiba kazi occupational therapy na tiba lugha na tiba matamshi speech therapy ix
kuimarisha na kuanzisha huduma za tiba za utengamao rehabilitative medicine services hususan kwa watoto katika hospitali za rufaa za mikoa na halmashauri x
kuimarisha huduma za utengamao na kuanzisha vituo maalum vya huduma hizo ikiwemo za wagonjwa wa kiharusi stroke centers ili kuboresha huduma hizo kuwawezesha kumudu shughuli zao kadri inavyowezekana na kuongeza ubora wa maisha
xi
kufanya utambuzi wa vituo vinavyotoa huduma za tiba za utengamao xii
kuimarisha upatikanaji wa viungo saidizi kwa ajili ya watu wenye ulemavu wa viungo ikiwa ni pamoja na kuimarisha karakana za kutengeneza viungo hivyo na mafunzo kwa wataalam na 
ili kudhibiti magonjwa ya mlipuko na magonjwa hatari ya kuambukiza kiasi chashilingi 
 kimetengwa kwa ajili ya kutekeleza afua zifuatazo i
kuendeleza ujenzi wa vituo vya kuhudumia wagonjwa na wahisiwa wa magonjwa hatari ya kuambukiza highly infectious disease treatment unit kisopwa dar es salaam na kuanza ujenzi wa kituo katika mkoa wa kagera
ii
kutoa mafunzo ya wataalam wa sekta mbalimbali zinazogusa masuala ya afya one health ikiwemo kuendesha mafunzo kwa vitendo simulation exercises angalau mara mbili kwa mwaka ili kuimarisha uwezo wa nchi katika kujiandaa na kukabiliana na magonjwa hatari ya milipuko iii
kuandaa na kuboresha mifumo ya uratibu wa majanga na milipuko ya magonjwa hatari ikiwemo uanzishwaji wa vituo vya operesheni ya matukio ya dharura pheocs katika mikoa mitano iv
kutoa mafunzo kwa waendeshaji wa vituo vya operesheni wa matukio ya dharura katika ngazi ya mikoa nchini ambapo wataalam wa mikoa mitano itapatiwa mafunzo
katika kutekeleza afua mbalimbali za kudhibiti magonjwa ya kuambukiza hususani malaria kifua kikuu tb vvu ukimwi na homa ya ini kiasi cha shilingi 
 kimetengwa
maeneo yaliyopewa kipaumbele ni i
utekelezaji wa mpango wa taifa wa kudhibiti malaria ambapo kiasi cha shilingi 
 kimetengwa kwa ajili ya ununuzi na usambazaji wa vyandarua vyenye dawa kwenye jamii ununuzi wa vitendanishi na dawa ili kuwezesha ugunduzi na matibabu ya ugonjwa malaria pamoja na ufuatiliaji wa wagonjwa kwenye maeneo yanayotekeleza afua za kutokomeza malaria
ii
utekelezaji wa mpango wa kudhibiti kifua kikuu na ukoma nchini ambapo kiasi cha shilingi 
 zimetengwa kwa ajili ya uibuaji wa wagonjwa wa kifua kikuu kwenye jamii tiba kinga dhidi ya kifua kikuu kwa waviu na watoto chini ya miaka mitano wanaoishi na waliopata maambukizi ya kifua kikuu ununuzi wa vifaa tiba vitendanishi na dawa huduma za uchunguzi na matibabu ya kifua kikuu na kifua kikuu sugu
iii
utekelezaji wa mpango wa taifa wa kudhibiti ukimwi homa ya ini na magonjwa ya ngono nchini ambapo kiasi cha shilingi 
 kimetengwa kwa ajili ya manunuzi ya vitendanishi vya kupima vvu kondomu dawa kinga na dawa za kufubaza vvu
ili kudhibiti magonjwa yasiyo ya kuambukiza pamoja na kuimarisha huduma za dharura nchini ikiwemo ajali kiasi cha shilingi 
 zimetengwa
maeneo yatayotekelezwa ni pamoja na i
kutoa elimu kwa umma kuhusu vichochezi na visababishi vya magonjwa yasiyoambukiza kama vile tabia bwete uzito uliokithiri matumizi ya sukari chumvi na mafuta kupita kiasi ambavyo vinaweza kusababisha magonjwa ya kisukari shinikizo la juu la damu na magonjwa ya moyo ii
kuimarisha huduma za uchunguzi ili kuweza kuyatambua mapema magonjwa yasiyoambukiza yaliyopewa kipaumbele iii
kuimarisha huduma za utambuzi na matibabu ya magonjwa ya damu ikiwemo ugonjwa wa selimundu sickle cell na himofilia hemophilia pamoja na kufanya upandikizaji wa uloto bone marrow transplant ambapo kipaumbele kitatolewa kwa watoto chini ya umri wa miaka 
iv
kuimarisha upatikanaji wa dawa za kutibu magonjwa yasiyoambukiza ambapo kuanzia julai aina mbili za dawa za kutibu shinikizo la juu la damu zitapatikana katika ngazi ya zahanati na aina tano za dawa hizi zitapatikana katika ngazi ya vituo vya afya health center ambapo awali zilikuwa zinapatikana katika katika ngazi ya hospitali za halmashauri v
kuimarisha mfumo wa kuwahudumia wagonjwa wa dharura na ajali na kuwasafirisha kutoka kituo kimoja kwenda kingine ili kupata huduma za rufaa
wizara itatekeleza yafuatayo a kujenga miundombinu kwa ajili ya vituo vya uratibu wa magari ya wagonjwa ambulance dispatch centers katika mikoa ya kimkakati kwa awamu ya kwanza b kufunga mfumo wa uendeshaji ufuatiliaji na uratibu wa magari yote ya wagonjwa na uokozi ili kuboresha huduma hizi na kupunguza vifo vinavyozuilika vinavyotokana na kuchelewa kufika kwa magari ya uokozi katika matukio ya ajali na kuwasafirisha majeruhi wa ajali kwenda katika vituo vya tiba c kuanzisha na kuimarisha mfumo wa kielectroniki wa takwimu za ajali trauma registries kwenye idara za dharura nchini ili kuratibu taarifa za kiafya za wahanga wa ajali na kuwezesha mikakati ya kuzuia na kupunguza madhara yanayotokana na ajali d kuanzisha mafunzo kwa watoa huduma za dharura nje ya hospitali na kuandaa kanuni za usimamizi na uendeshaji
hii ni pamoja na kuandaa mtaala kwa ajili ya watoa huduma za magari ya wagonjwa paramedics kwa kushirikiana na vyuo vya kati na vyuo vikuu nchini
kwa awamu ya kwanza mafunzo yatafanyika kwa watoa huduma kwa kila ambulance wakiwemo wauguzi maafisa tabibu madaktari na madereva
pia mafunzo shirikishi yatafanyika kwa jeshi la polisi jeshi la zimamoto na uokoaji na wananchi wa kujitolea na e kuendelea kutoa mafunzo kwa vitendo mentorship kwa watoa huduma za emd kwenye hospitali za rufaa za mikoa na halmashauri ili kuboresha huduma za dharura nchini 
katika kuimarisha upatikaji wa wataalam katika sekta ya afya katika fani za kati ubingwa na ubingwa bobezi kiasi chashilingi 
 kimetengwa
maeneo yaliyopewa kipaumbele ni i
kuandaa na kuweka mpango wa muda mrefu wa watoa huduma wa afya ili kukidhi mahitaji human resource planning ii
kutoa mafunzo ya afya ya kada za kati katika vyuo vya afya vya umma na kusimamia ubora wa mafunzo haya katika vyuo vya umma na binafsi iii
kuendelea kutoa ufadhili wa mafunzo ndani na nje ya nchi kwa wataalam wa ngazi ya ubingwa na ubingwa bobezi wanaoendelea na wataalam wapya pamoja na kufadhili mafunzo ya kada za kati za kimkakati ambapo kiasi cha shilingi 
 kimetengwa iv
kugharamia mafunzo kwa vitendo ya watarajali interns wa kada mbalimbali za afya wakiwemo madaktari wauguzi wafamasia wataalam wa maabara na wataalam wa afya mazingira
kiasi cha shilingi 
 kimetengwa v
kukarabati na kujenga majengo mapya katika vyuo vya mafunzo ya afya vya umma ambapo kiasi chashilingi 
 zimetengwa na vi
kufufua chuo cha mafunzo endelevu kwa wataalam wa afya walioko kazini center for educational development in health cedha ili kuimarisha weledi maadili ujuzi na uongozi katika sekta ya afya
kiasi chashilingi 
 kimetengwa
katika kuimarisha mifumo ya tehama na matumizi ya takwimu ambapo kiasi chashilingi bilioni 
 kimetengwa
wizara itatekeleza kazi zifuatazo i
kuimarisha mifumo ya tehama katika vituo vya kutolea huduma za afya ili kuboresha ufanisi katika utoaji wa huduma na kupunguza muda wa wananchi kusubiri kupata huduma za afya
hatua hii pia itawezesha kudhibiti udanganyifu na upotevu wa rasilimali fedha dawa na bidhaa zingine za afya ii
kuunganisha mifumo ya tehama katika sekta ya afya ili iweze kusomana kuleta ufanisi na kupunguza usumbufu kwa watoa huduma na wananchi iii
kuimarisha miundombinu ya tehama katika ngazi zote za kutoa huduma za afya na iv
kuanzisha kituo cha taifa cha umahiri wa masuala ya tehama katika sekta ya afya center for digital health
katika kuimarisha mifumo ya ugharamiaji wa huduma za afya nchini kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na i
kukamilisha mwongozo wa taifa wa uchangiaji wa huduma za afya ii
kuimarisha mfuko wa taifa wa bima ya afya iii
kufanya mapitio ya mahitaji ya rasilimali fedha kwa ajili ya huduma za sekta ya afya resource tracking studies iv
kutafuta na kuratibu upatikanaji wa fedha za afya kutoka kwa wadau wa maendeleo ikiwemo kuratibu mfuko wa afya wa pamoja health basket fund na v
kufuatilia rasilimali fedha za afya zinazopelekwa kwa asasi zisizo za kiserikali kwa kushirikiana na wizara ya fedha na wizara inayosimamia usajili wa asasi hizo
katika kuimarishaji shughuli za tafiti katika taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binadamu ya taifa nimr kiasi cha shilingi kimetengwa ili kutekeleza afua hii
shukrani 
mheshimiwa spika wizara imekuwa ikipata ushirikiano mkubwa kutoka kwa nchi rafiki mashirika ya kimataifa na sekta nyingine zinazosaidia na kuchangia katika huduma za afya na ustawi wa jamii
mheshimiwa spika napenda kuchukua nafasi hii ya kipekee kuzishukuru nchi za canada dfatd denmark danida ireland irish aid uswisi sdc korea kusini koica na mashirika ya maendeleo ya kimataifa yakiwemo benki ya dunia unicef kwa kuchangia katika mfuko wa afya wa pamoja health basket fund ambao umesaidia kwa kiasi kikubwa kuboresha huduma za afya nchini hususani afya ya msingi
aidha napenda kuzishukuru nchi za china cuba india italia japan marekani misri sweden uingereza ujerumani na ufaransa na nchi nyingine ambazo zimeendelea kuisaidia wizara kwa njia mbalimbali ikiwemo kufadhili miradi mbalimbali inayotekelelezwa na serikali kwa kushirikia na mashirika yasiyo ya kiserikali ili kuboresha huduma za afya nchini
mheshimiwa spika nayashukuru pia mashirika mengine ya kimataifa kwa ushirikiano wao waliotoa kwa wizara
mashirika hayo ni pamoja na mashirika yaliyo chini ya umoja wa mataifa unaids undp unfpa un women who na iaea jumuiya ya nchi za ulaya eu imf benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika a fdb gavi pepfar cdc usaid pmi abbott fund dfid eed elizabeth glaser paediatric aids foundation egpaf giz global fund for hiv tb na malaria bill and melinda gates foundation good samaritan foundation gsf helpage international john snow incorporation jsi jica kfw save the children world vision benki ya stanbic walter reed jhpiego na delloite 
mheshimiwa spika niwashukuru watu binafsi vyama vya hiari na mashirika yasiyo ya kiserikali ya ndani ya nchi kwa kuwa mstari wa mbele katika kuchangia uimarishaji wa huduma za afya
mashirika hayo ni pamoja na benjamin mkapa foundation agota aga khan foundation aphfta amref agpahi apt bakwata cssc cct counsenuth elct ifakara health institute lions club mat africare msalaba mwekundu mehata tamwa tawla tgnp mdh melsat pasada pat psi prinmat rotary club international sikika shree hindu mandal tanna tpha tpri tanzania surgical assosciation tsa tanzania diabetic association tanesa thps tunajali tanzania midwife association tda tayoa tiss tec umati usadefu white ribbon alliance lsf kivulini wildaf tcrf na fsdt
mheshimiwa spika navishukuru vyuo vikuu vya dar es salaam muhimbili sokoine ardhi mzumbe dodoma chuo kikuu huria kumbukumbu ya hurbert kairuki imtu tumaini st
agustino cuhas sebastian kolowa st
john aga khan morogoro muslim taasisi ya teknolojia ya nelson mandela arusha pamoja na vyuo vyote vilivyo chini ya wizara ya afya kwa kuwa mstari wa mbele katika kuchangia uimarishaji wa huduma za afya
mheshimiwa spika katika kipindi cha utendaji wangu wa kazi nimepata ushirikiano mkubwa kutoka kwa viongozi na wafanyakazi wa wizara ya afya
napenda kumshukuru mheshimiwa dkt
godwin mollel mb
naibu waziri wa afya
aidha naomba kuwashukuru dkt
seif a
shekalaghe katibu mkuu na dkt grace maghembe naibu katibu mkuu
vilevile nawashukuru prof
tumaini nagu mganga mkuu wa serikali wakurugenzi na wakuu wa vitengo vya wizara
nawashukuru pia wakurugenzi wakuu wa hospitali za taifa na kanda ambao ni prof
mohamed janabi hospitali ya taifa muhimbili dkt
respicious l
boniface taasisi ya mifupa moi dkt peter kisenge taasisi ya moyo jakaya kikwete dkt
julius mwaiselage taasisi ya saratani ya ocean road dkt
leonard subi hospitali ya kibong oto dkt
paul s
lawala hospitali ya mirembe na wakurugenzi wa hospitali za rufaa za kanda dkt
godlove mbwanji hospitali ya rufaa kanda ya nyanda za juu kusini mbeya dkt
alphonce chandika hospitali ya benjamin mkapa dkt
brian mawala hospitali ya rufaa ya kanda chato dkt
fabian a
massaga hospitali ya bugando naprof
geleard masenga hospitali ya rufaa ya kanda kcmc
mheshimiwa spika kipekee naomba kuwashukuru wakurugenzi na wakuu wa taasisi zote zilizo chini ya wizara ambazo ni msd nhif tmda nimr mamlaka ya mkemia mkuu wa serikali tfnc pamoja na mabaraza ya kitaaluma na bodi za usajili
vilevile ninawashukuru waganga wakuu wa mikoa na wilaya waganga wafawidhi wa hospitali za rufaa za mikoa hospitali za halmashauri vituo vya afya zahanati wakuu wa vyuo vya mafunzo vilivyo chini ya wizara na wafanyakazi wote wa wizara na mashirika ya dini mashirika ya kujitolea na mashirika binafsi
natoa shukrani kwa sekta zote ambazo tunashirikiana nazo katika kutoa huduma za afya pamoja na wananchi wote kwa ushirikiano wao
nawaasa watanzania kujali na kulinda afya zao ikiwemo kwa kuzingatia ulaji wa vyakula unaofaa kufanya mazoezi ya viungo mara kwa mara na kujiepusha na unywaji wa pombe kupita kiasi
ni muhimu watanzania wakatambua kuwa afya ni mtaji
mheshimiwa spika nichukue fursa hii pia kuishukuru familia yangu upendo wao mkubwa sana kwangu na kwa uvumilivu wao na pia kwa kunitia moyo na kuniombea heri katika kutekeleza majukumu yangu ya kitaifa
kwa heshma na unyenyevu mkubwa ninawashukuru wananchi wa jimbo la tanga mjini kwa ushirikiano mkubwa wanaoendelea kunipatia katika kutekeleza majukumu yangu ya jimbo na ya kitaifa
licha ya majukumu ya kitaifa niliyonayo nitumie bunge lako tukufu kuwahakikishia wana tanga mjini kuwa nitaendelea kuwaenzi na kutimiza wajibu wangu wa kuwatumikia bila kuchoka ili kuleta maendeleo ya haraka katika jimbo letu
maombi ya fedha kwa kazi zilizopangwa kutekelezwa katika mwaka makadirio ya makusanyo ya maduhuli kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wizara na taasisi zilizo chini yake imekadiria kukusanya kiasi cha shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi 
 zinatarajiwa kukusanywa kutoka vyanzo vya ndani makao makuu ya wizara shilingi 
 zinatarajiwa kukusanywa kutoka hospitali za rufaa za mikoa shilingi 
 zinatarajiwa kukusanywa kutoka katika mashirika yaliyo chini ya wizara
makusanyo hayo ni sawa na ongezeko la asilimia ikilinganishwa na makadirio ya mwaka ambayo yalikuwa ni kukusanya shilingi 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kutumia kiasi cha shilingi 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida sawa na asilimia ya bajeti tengwa ambapo kiasi cha shilingi 
 ni kwa ajili ya mishahara ya wizara na taasisi zilizo chini yake na kiasi cha shilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
miradi ya maendeleo 
mheshimiwa spika wizara inakadiria kutumia shilingi 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo sawa na asilimia ya bajeti tengwa
kati ya hizo fedha za ndani ni shilingi 
 na fedha za nje ni shilingi 
mheshimiwa spika jumla ya fedha zote zinazoombwa na wizara ni shilingi 
 ili kuweza kutekeleza malengo iliyojiwekea
amatumizi ya kawaida miradi ya maendeleo jumla 
mheshimiwa spika hotuba hii inapatikana pia katika tovuti za wizara ya afya 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 viambatisho kiambatisho na
makadirio ya makusanyo na makusanyo halisi kutoka makao makuu ya wizara kwa kipindi cha julai hadi machi 
na idara taasisi makusanyo kwa mwaka makusanyo kufikia machi asilimia viwango vya ukomo kwa mwaka bodi ya usajili wa hospitali binafsi 
 bodi ya maabara binafsi za afya
 baraza la wataalam wa maabara 
 baraza la madaktari tanzania 
 baraza la mazingira 
 baraza la tiba asili na tiba mbadala 
 baraza la radiolojia 
 baraza la optometri 
 jumla bodi na mabaraza idara ya kinga na idara taasisi makusanyo kwa mwaka makusanyo kufikia machi asilimia viwango vya ukomo kwa mwaka vituo vya afya mipakani elimu ya afya kwa umma jumla kinga idara ya tiba maabara ya taifa 
 hospitali afya ya akili mirembe na taasisi ya isanga 
 hospitali ya kibong oto 
 hospitali ya kanda mbeya 
 hospitali ya kanda chato 
 hospitali ya kanda mtwara 
 jumla tiba mafunzo na maendeleo ya wataalam ada usajili wa wanafunzi na ada za mitihani na kurejeshwa kwa fedha za umma 
 jumla mafunzo 
 jumla makao makuu 
 kiambatisho na
 makadirio ya makusanyo na makusanyo halisi kutoka hospitali za rufaa za mikoa kwa kipindi cha julai hadi machi 
na hospitali makusanyo kwa mwaka makusanyo kufikia machi asilimi amakadirio dodoma 
 bombo 
 amana 
 sekou toure 
 temeke 
 mt
meru 
 iringa 
 bukoba 
 mwananyamala 
 mawenzi 
 morogoro 
 singida 
 mbeya 
 musoma 
 tumbi 
 sumbawanga 
 songea 
 maweni 
 sokoine 
 ligula 
 kitete 
 songwe 
 na hospitali makusanyo kwa mwaka makusanyo kufikia machi asilimi amakadirio geita 
 shinyanga 
 manyara 
 katavi 
 njombe 
 simiyu 
 jumla 
 kiambatisho na
 makadirio ya makusanyo na makusanyo halisi kutoka katika taasisi zilizo chini ya wizara kwa kipindi cha julai hadi machi na idara taasisi makusanyo kwa mwaka makusanyo kufikia machi makadirio ya makusanyo kwa mwaka taasisi ya mifupa muhimbili moi hospitali ya taifa muhimbili hospitali ya mloganzila taasisi ya moyo jakaya kikwete jkci taasisi ya saratani ocean road hospitali ya benjamin mkapa bmh baraza la uuguzi na ukunga na idara taasisi makusanyo kwa mwaka makusanyo kufikia machi makadirio ya makusanyo kwa mwaka baraza la famasi hospitali ya bugando kilimanjaro christian medical center kcmc mamlaka ya dawa na vifaa tiba tmda mamlaka ya maabara ya mkemia mkuu wa serikali taasisi ya taifa ya utafiti wa magonjwa ya binadamu nimr mfuko wa taifa wa taifa bohari ya dawa baraza la madaktari taasisi ya chakula na lishe tfnc comprehensive community based rehabilitation in tanzania ccbrt jumla taasisi na idara taasisi makusanyo kwa mwaka makusanyo kufikia machi makadirio ya makusanyo kwa mwaka kiambatisho na
 mgao wa vifaa kwa ajili ya matibabu ya watoto wachanga kwenye vituo vyenye wodi za watoto wachanga neonatal care units ncus mwaka najina la mkoajina la halmashaurijimbo jina lakituogharama ya vifaa tiba kwa kituo tzs arusha monduli dc monduli monduli district hospital arusha dcarumeru magharibi oltrumet hosp ya wilaya meru dc arusha mjini meru district hospital kagera biharamulo dcbiharamulo biharamuro cdh bukoba mc bukoba mjini bukoba rrh karagwe dc karagwe nyakahanga hospital dar es salaam ilala city ilala chanika health centre kigamboni mckigamboni kigamboni district hospital kinondoni mckinondoni bunju health centre temeke mc temeke buza health centre ubungo mc kibamba sinza health centre dodoma bahi dc bahi bahi dh chamwino dcchamwino chamwino dh dodoma cc dodoma mjini dodoma rrh kongwa dc kongwa kongwa dh chemba dc chemba chemba dh kondoa dc kondoa mjini kondoa dh mpwapwa dc mwapwa mpwapwa dh lindi lindi mc lindi mjini sokoine rrh ruangwa dc ruangwa ruangwa dh nachingwea dcnachingwea nachingwea district hosp liwale liwale liwale hosp mtama dc mtama nyangao hospital manyara babati dc babati vijijini dareda hospital babati tc babati mjini manyara rrh hanang hanang tumaini hospital kiteto dc kiteto kibaya hospital mbulu dc mbulu vijijini haydom lutheran hosp mbulu tc mbulu mjini mbulu district hospital simanjiro dcsimanjiro mirerani hc mbeya busokelo dc busokelo busokelo hospital chunya dc rupa chunya district hospital kyela dc kyela kyela district hospital mbarali dc mbarali mbarali district hospital mbeya ccmbeya mjini mbeya zonal rh mbeya mjini mbeya rrh mbeya dc mbeya vijijini mbeya district hospital rungwe dc rungwe tukuyu district hospital mtwara masasi dc ndanda ndanda referral hosp nanyumbu dcnanyumbu mangaka dh newala tc newala mjini newala dh tandahimba dctandahimba tandahimba dh mtwara mcmtwara mjini ligula rrh mwanza nyamagana citynyamagana sokou toure rrh nyamagana nyamagana hosp ilemela ilemela ilemela hosp misungwi misungwi misungwi hosp magu magu magu hosp sengerema sengerema sengerema ddh kwimba kwimba ngudu hosp ukerewe ukerewe nansio hosp njombe njombe tcnjombe mjini njombe rrh makete dcmakete makete dh wanging om bewanging ombe wanging ombe pwani kisarawe dc kisarawe kisarawe hosp kibaha tc kibaha mjini tumbi rrh rufiji dc rufiji utete dh mafia dc mafia mafia dh mkuranga dcmkuranga mkuranga dh rukwa nkasi dc nkasi nkasi dh sumbawang mcsumbawanga mjini sumbawanga rrh ruvuma songea mc songea mjini songea rrh songea dc peramiho st joseph peramiho hosp mbinga dc mbinga vijijini litembo hosp shinyan ga kahama mc kahama mjini kahama hospital shinyanga mcshinyanga mjini shinyanga rrh kishapu dckishapu jakaya kikwete hospital singida singida mc singida mjini singida rrh ikungisingida mashariki makiungu hosp singida dcsingida kasikazini singida dh irambairamba magharibi kiomboi hospital manyoni dc manyoni manyoni hospitaliya wilaya songwe ileje dc ileje itumba hosp mbozi dc mbozi songwe rrh tunduma dc tunduma tunduma dh tabora urambo dc urambo urambo dh sikonge dc sikonge sikonge ddh uyui dctabora kaskazini uyui dh nzega tc nzega mjini nzega tc hosp tabora mc tabora mjini kitete rrh igunga dcigunga igunga dh igunga nkinga referral hospital kaliua dc kaliua kaliua dh tanga handeni tc handeni mjini handeni district hospital kilindi dc kilindi kilindi cdh korogwe tc korogwe mjini korogwe dh lushoto dc lushoto lushoto dh tanga city tanga mjini bombo rrh kilimanj aro rombo dc rombo rombo district hospital moshi mc moshi mjini mawenzi rrh siha dc siha siha dh same dc same mashariki same dh iringa mafinga tc mafinga mjini mafinga dh iringa dc kalenga tosamaganga dh iringa mc iringa mjini iringa rrh kilolo dc kilolo kilolo dh geita chato dc chato chato district hospital bukombe dc bukombe bukombe dh geita dc geita nzera hospital geita tc geita mjini geita referal hospital mbogwe dc mbogwe mbogwe dh nyang hwal enyang hwale nyang hwale dh morogoro kilosa dc kilosa kilosa dh malinyi dc malinyi lugala hospital mlimba dc mlimba mlimba dh morogoro mcmorogoro mjini morogoro rrh mvomero dc mvomero turiani hosp kigoma kigoma mc kigoma mjini maweni rrh uvinza dc kigoma kusini uvinza dh kasulu tckasulu mjini kasulu mji hosp buhigwe dcbuhigwe buhigwe dh kibondo dcbuyungu kibondo dh simiyu maswa dcmaswa mashariki maswa dh busega dc busega busega dh itilima dc itilima itilima dh meatu dc meatu meatu dh bariadi tc bariadi bariadi tc hosp mara musoma mc musoma mjini musoma rrh bunda dc bunda mjini bunda dh tarime dc tarime mjini tarime dh serengeti dcserengeti serengeti dh katavi mpanda mc mpanda mc katavi rrh mpanda dc mpanda vijijini mpanda dh jumla kiambatisho na
 orodha ya vifaa na
kifaa 
digital room thermometer wall mounted 
infant radiant warmer 
phototherapy machine 
suction pumpelectric 
oxygen concentrator set 
oxygen steel gas cylinder 
patient monitor 
pulse oxymeter 
infusion pump 
digital weighing scale 
cpap for neonates 
stethescope binaural 
patient trolley 
trolley 
babycots 
hospital bed 
burettes 
feedingcups 
nasogastric tubes size 
nasogastric tubes size 
nasogastric tubes size 
oxygen nasal prongs 
urinarycatheters 
umbilical catheters 
room heater 
newborn bagupright and mask size and 
penguin sucker 
bed side lampfor procedure 
measuringtaps 
digital thermometer 
bilirubinometer 
voltage stabilizers and ups 
kmc beds 
suction catheter size 
suction catheter size 
muac tap 
syringe pump 
wall clock 
haemoglobin analyzer urit 
blood glucose analyser urit kiambatisho na
 magonjwa ya nje opd yaliyoongoza kuwaathiri wananchi top opd magonjwa ya opd julai machi magonjwa ya opdjulai machi upper respiratory infections upper respiratory infections urinary tract infections urinary tract infections malaria mrdt ve malaria mrdt ve pneumonia diarrhea with no dehydration diarrhea with no dehydration pneumonia hypertension hypertension other non infectious git diseases other non infectious git diseases intestinal worms intestinal worms peptic ulcers peptic ulcers skin infection fungal skin infection fungal jumla jumla kiambatisho na
 magonjwa ya kulazwa ipd yaliyoongoza kuwaathiri wananchi top ipd magonjwa ya ipdjulai machi magonjwa ipdjulai machi malaria severe bs mrdt ve 
 pneumonia 
 pneumonia 
 malaria severe bs mrdt ve 
 anaemia 
 anaemia 
 urinary tract infections 
 urinary tract infections 
 acute diarrhoea days 
 acute diarrhoea days 
 hypertension 
 hypertension 
 gastrointestinal diseases other non infectious 
 gastrointestinal diseases other non infectious 
 upper respiratory infections 
 upper respiratory infections 
 peptic ulcers 
 peptic ulcers 
 gynaecological diseases 
 gynaecological diseases 
 jumla jumla kiambatisho na
 magonjwa ya nje opd yaliyoongoza kwa umri chini ya miaka mitano na zaidi chini ya miaka opd miaka mitano na zaidi opd na diagnosis idadi diagnosis idadi upper respiratory infections 
 upper respiratory infections 
 malaria bs ve mrdt ve clinical 
 urinary tract infections 
 diarrhea with no dehydration 
 malaria bs ve mrdt ve clinical 
 urinary tract infections 
 hypertension 
 pneumonia severe non severe 
 peptic ulcers 
 skin infection non fungal 
 other non infectious git diseases 
 other non infectious git diseases 
 pneumonia severe non severe 
 intestinal worms diabetes mellitus 
 diarrhea with some dehydration 
 intestinal worms 
 skin infection fungal 
 other surgical condition 
 kiambatisho na
 magonjwa ya kulazwa ipd yaliyoongoza kwa umri chini ya miaka mitano na mitano na zaidi miaka miaka sn diagnosis idadi asilimia diagnosis idadi pneumonia severe non severe 
 malaria bs ve mrdt ve clinical 
 malaria bs ve mrdt ve clinical 
 urinary tract infections 
 acute diarrhoea days 
 hypertension 
 anaemia severe mild moderate 
 anaemia severe mild moderate 
 upper respiratory infections 
 pneumonia severe non severe 
 low birth weight and prematurity complication 
 peptic ulcers 
 urinary tract infections 
 gynaecological diseases 
 birth asphyxia 
 diabetes mellitus 
 burn 
 fractures 
 sickle cell disease 
 upper respiratory infections 
 kiambatisho na
 visababishi vikuu vya vifo top ten causes of death visababishi vya kifojulai machi visababishi vya kifojulai machi j pneumonia 
 j pneumonia 
 p neonatal asphyxia 
 p neonatal asphyxia 
 i hypertensive heart diseases 
 i hypertensive heart diseases 
 p stillbirth macerated 
 b malaria parasitologically confirmed 
 r shock cardiogenic hypovolemic and sep 
 p stillbirth macerated 
 b malaria parasitologically confirmed 
 r shock cardiogenic hypovolemic and sep 
 b hiv disease resulting in other specified diseases 
 b hiv disease resulting in other specified diseases 
 p stillbirth fresh 
 p stillbirth fresh 
 p respiratory distress 
 p disorders relating to short gestation and low birth weight prematurity 
 p disorders relating to short gestation and low birth weight prematurity 
 p respiratory distress 
 kiambatisho na
 idadi ya wagonjwa waliohudumiwa katika hospitali ngazi taifa maalum kanda na hospitali za rufaa za mikoa
na idara taasisi julai machi julai machi hospitali ya taifa muhimbili taasisi ya mifupa muhimbili moi hospitali ya mloganzila taasisi ya moyo jakaya kikwete jkci taasisi ya saratani ocean road hospitali ya benjamin mkapa bmh hospitali ya bugando kilimanjaro christian medical center kcmc hospitali ya rufaa ya kanda ya nyanda zajuu kusini mbeya hospitaliya rufaaya kanda chato hospitali ya rufaa ya kanda ya kusini mtwara hopitali ya taifa ya afya ya akili mirembe hospitali ya taifa ya magonjwa ambukizi kibong oto comprehensive community based rehabilitation in tanzania ccbrt hospitali za rufaa za mikoa jumla taasisi kiambatisho na
 idadi ya wagonjwa waliopata msamaha na gharama ya msamaha katika hospitali za rufaa za mikoa kanda maalum na taifa na hospitali taasisi idadi ya wagonjwa waliopata msamahagharama za msamaha taasisi ya mifupa muhimbili moi 
 hospitali ya taifa muhimbili 
 hospitali ya mloganzila 
 taasisi ya moyo jakaya kikwete jkci 
 taasisi ya saratani ocean road na hospitali taasisi idadi ya wagonjwa waliopata msamahagharama za msamaha hospitali ya benjamin mkapa bmh 
 hospitali ya bugando 
 kilimanjaro christian medical center kcmc 
 comprehensive community based rehabilitation in tanzania ccbrt 
 hospitali afya ya akili mirembe na taasisi ya isanga 
 hospitali ya kibong oto 
 hospitali ya kanda mbeya 
 hospitali ya kanda chato 
 hospitali ya kanda mtwara 
 hospitali za rufaa za mikoa jumla taasisi kiambatisho na
 idadi ya wagonjwa waliopata msamaha na gharama ya msamaha katika hospitali za rufaa za mikoa na
hospitali idadi ya wagonjwa waliopata msamahagharama za msamaha amana bombo bukoba dodoma geita iringa katavi kitete ligula manyara maweni mawenzi mbeya morogoro mt
meru musoma mwananyamala njombe sekou toure shinyanga simiyu singida sokoine songea songwe sumbawanga temeke tumbi jumla kiambatisho na
hali ya utoaji wa huduma muhimu za kibingwa katika hospitali za rufaa za mikoa no hospital zinazohitajikamachi machi zilizopo zilizopo amana bombo bukoba dodoma geita iringa katavi kitete ligula manyara maweni mawenzi mbeya morogoro mount meru musoma mwananyamala njombe sekou toure shinyanga simiyu singida sokoine songea songwe sumbawanga temeke tumbi hospitali za rufaa za mikoa zinatoa huduma za kibingwa zisizopungua saba kulinganishwa na hospitali mwaka kiambatisho na
 hali ya madaktari bingwa katika hospitali za rufaa za mikoa no hospitali physician paediatricobgygeneral surgeonorthopaedic surgeonent surgeonradiologistemd spcialistanaesthesiologistopthalmologistoncologisturologist haematologist dermatologist psychiatrist dental specialistgastroenterologistcardiac surgeonnephrologisttotal amana bombo bukoba dodoma geita iringa katavi kitete ligula manyara maweni mawenzi mbeya morogoro mt
meru musoma mwananyamala njombe sekoutoure shinyanga simiyu singida sokoine songea songwe sumbawanga temeke tumbi total kiambatisho na
 vifo vya mama wajawazito katika hospitali za rufaa za mikoa hospital ya mkoajulai hadi machi julai hadi machi waliojifungua waliofariki waliojifungua waliofariki amana bukoba dodoma geita iringa kitete ligula manyara maweni mawenzi mbeya morogoro mt
meru musoma mwananyamala njombe ruvuma sekou toure shinyanga simiyu singida sokoine songwe sumbawanga tanga temeke tumbi jumla kiambatisho na
utekelez aji wa miradi ya maendeleo
utekelezaji wa miradi kupitia fedha za ndani na wadau wa maendeleo
na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikia ujenzi katika hospitaliya taifa muhimbili hospitaliya taifamuhimbili upanga ujenzi wa jengola wodi maalum private wards 
 got 
 suma jkt april kumwaga zegekatika sakafu yatatujumla hospitaliya taifa 
 ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma katika hospitali za rufaa za kanda chato awamu yakwanza opd maabara pharmasia emdupasuaji na icu 
 got 
 tba awamu ya pili radiologia nawodi za wagonjwa 
 got 
 tba feb
 umaliziaji upigaji plasterawamu ya tatuujenzi wa nyumba za watumishi 
 got 
 nhc uzio fence 
 got 
 suma jkt ujenziumesimama kuna ongezeko lakazi linalohitajikibali
njia za kupitawagonjwa walkways na barabara got 
 tarura na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiaza ndani ya eneola hospitali kandayanyandaza juu mbeya ujenzi wa jengokwa ajili yahuduma za uzazi maternitycomplex unafanyika eneola meta
 got 
 suma jkt apr ufungajimilango yatheatre kazi zanje kazi zabomba kandayakaskazini kcmc ujenzi wa jengo lahuduma za tiba mionzi kwa matibuya magonjwa yacancer radiotherapy 
 got 
 lijun co
ltd julai ujenziulisimama fedha kiasi cha billionimepelekwa kwaajili yakuendelea namradi kandaya kati hospitaliyabenjamini mkapa jengo la tibamionzi radiotherapy 
 got 
 mohamedbuilders ltd 
 msingi umwagaji zegewa jamvi lamsingijumla kuu hospitali za kanda 
 ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma katika hospitali maalumu kibong oto rrh ujenzi wamaabara yakisasa bsl 
 got wb gf 
 masasiconstruction may bado testing commissioningya mfumo waviyoyozimgandamizo na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiahasi negativepressure ujenzi wa jengola radiolojia kwaajili ya kusimikact scan 
 mapatoya ndaniyahospitalinaserikalikuu local 
 tbaseptemba kaziinayoendelea niuwekaji wa firstfix yamiundombinu yamaji umeme naac katika sakafuya chini ilikuwezeshausimikaji wa ctscanjumla kuu hospitali maalum 
 ujenzi na ukarabati hospitali za rufaa za mikoa 
 ujenzi wa hospitali mpya tano njombe simiyu geita songwe na katavi njomberrh ujenziunatekelezwa kwaawamu ambapoawamu ya kwanzailihusu ujenzi waopd ambalo kwasasa linatumika ujenzi wa awamuya pili umehusishamajengoyafuatayo jengo 
 got gf 
 mcb maternity emd icu upasuaji mifupa nawodi laundry maabara damusalama incineratorna nyumba jengo la afya yauzazi maternity emd icu upasuaji mifupa na wodi laundry maabara incinerator nanyumba tano zawatumishi na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiala afya ya uzazi maternity emd icu upasuaji mifupana wodi laundry damu salama naincinerator nanyumba tano zawatumishi tano zawatumishijulai mochwariaprili kazi za njemachi yanatoahudumakusudiwajengo la damusalamalimekamilka ilahalitoi hudumahakuna vifaa nathamanijengo lamochwari lipohatua zamwisho finishing kukamilika 
 kazi za njezimekamilika simiyurrh ujenzi wa jengo lahuduma za afyaya uzazi maternity block 
 got gf 
 suma jkt machi kazi zaumaliziaji mifumo awamuya pili yaumeme ufungaji milango geitarrh ujenzi wa jengola afya ya uzazi maternity wing 
 got gf 
 magacon juni usukaji wanondo wasakafu yakwanza na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikia songwerrh ujenzi wa jengola opd 
 got 
 mcb machi 
ufungaji wa liftunaendeleaujenzi wa jengo lahuduma za afyaya uzazi maternity block 
 got 
 mcbdesemba maandalizi yakupauayanaendeleasakafu ya tatu
kazi zakumalizia sakafuya chini yamionziinaendelea katavirrh ujenzi wahospitali ya rufaaya mkoa 
 got 
 suma jktnovemba wing a uingizaji waumeme mkubwaumekamilikabadoukamilishaji waac ambaozimefungwatayari nakufanyiwamajaribio kwasasa zinasubiri aproval yamshauri elekeziziweze kuanzakutumika mfumo gas yawagonjwa badohaujakamilika ufungaji wa lift badohaujakamilika na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiasuma jktoktoba wing b ujenziulisimama fedha kiasi cha 
 billion inasubiriwa kwaajili yakuendelea namradijumla kuu kundi la 
 ukarabati na upanuzi wa hospitali za rufaa za mikoa ya singida kumbukumbu ya mwalimu nyerere mara kwangwa manyara mawenzi kilimanjaro na hospitaliya rufaaya mkoa mbeya singidarrh ujenziunatekelezwa kwaawamu ambapoawamu ya sasa nikujenga sakafu yachini kwa ajili yawodi za kulazawagonjwa wards vyumbavya upasuaji theatres huduma za famasi pharmacy huduma zamaabara laboratory nahuduma za 
 got gf 
 mcb oktoba mkataba waawamuyakwanza kazizaphasetwo
kumwaga slabkwenye sakafuya kwanzakwenye columnya kwanza na yapili
usukaji nondoza slab yasakafu yakwanza kwenyecolumnzinazofuata yatatu nne natano
 na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiawagonjwamahututi icu kwangwarrh mara ujenzi wahospitali yakumbukumbu yamwal
nyererekwangwa mara
ni jengo mojalenye sehemu yakutolea hudumaza wagonjwa wanje wagonjwa wakulazwa maabara radiolojia upasuaji famasiana dharura
ujenziunaendelea vizuriambapo tayariupande wa kitaluc umekabidhiwana unatoahuduma
upandewa kitalu na bbado vinaendeleakukamilishwa
 got 
 nhc februari mradiumesimama manyararrh ukamilishaji wajengo lawagonjwa wa nje opd 
 got gf 
 rasmanyara jengo limeanzakutumika tarehe 
 bado kazi zaufungaji wamilango na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiaunaendelea mifumo wa umeme third fix pamoja namarekebisho yachumba chaupasuajiujenzi wa jengola damu salama 
 got 
 mcb aprili tuko hatua yamaandalizikufitisha grili zamadirisha namilango
 mawenzirrh ujenzi wa jengo lahuduma za afyaya uzazi maternity block got gf 
 mcb temesajan umaliziajimfumo waumeme awamuya pili secondfix mbeyarrh ujenzi wa jengo laupasuaji theatre icu cssd 
 got 
 tba jun umaliziaji wamfumo wa gesitiba pamoja nakazi nje ambazohazikuwasehemu yamkataba waawali wa shilingi 
 ambapo wizaraimetoa kiasi chatsh kwa ajiliya na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiakukamilishausimikaji wamtambo wahewa tiba namfumo wakewote naukamilishaji wakazi za njejumla kuu kundi la 
 upanuzi wa majengo katika hospitali ya bombo tanga maweni kigoma sumbawanga rukwa dodoma na tumbi pwani bomborrh tanga ujenzi wa jengola methadone kwaawamu yakwanza 
 gf 
 ras tanga juni hakunaujenzi wa jengola damu salama 
 got 
 mcb wamefanyatotal review ya design mawenirrh kigoma ujenzi wa jengola damu salama 
 got 
 mcb umaliziaj kusikmukuta kufungamifumo ya umeme maji ict ufungaji wagypsum board rangi pamojamaandalizi yakazi za nje
 sumbawanga ujenzi wa jengola damu salama 
 got 
 mcb 
 mradiumesimama na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiarrh rukwa baada ya fedhakuisha wameombewafedha kwenyebudgetreallocation dodomarrh ujenzi wa kituocha damusalama itega 
 unicef 
 cf builders april kazi za nje nasnags zamilango usimikaji wa mashine yaincinerator tumbirrh ujenzi wa jengola hospital kwaajili ya huduma zaemd surgicalward na opd got 
 suma jkt june haujaanzakutekelezwajumla kuu kundi la 
 ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma katika vituo maalumu chanjo ivdmabibo ukarabati upanuzi na ujenziwa miundombinuya kuhifahiachanjo ivdmabibo 
 chai gav 
 pekbrothers 
 umaliziaji wakazi za tehma ufungaji wacamera naujengaji wakerbstonessehemu yaparking na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikia kituochaumahirikwamagonjwahatarishinamilipuko kisopwadar essalaam ujenzi wa kituocha umahiri kwaajili ya matibabuya magonjwahatarishi namilipuko got imf 
 suma jkt mei umaliziaji upigaji plaster
jumla kuu 
 ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma za mafunzo vyuo vya afya taboraclinicalofficerstrainingcentre ujenzi wa jengola maabara nne medical lab computer lab clinical lab compoundinglab 
 bsf 
 forceaccount 
 nguduenvironmentalhealthschool ukarabatimkubwa wamajengombalimbali ndaniya chuo 
 bsf 
 forceaccount 
 kilosaclinicalofficers ukarabatimkubwa wamajengo 
 bsf 
 forceaccount 
 na
hospitalihusika lengo la mradi gharama za mradi chanzochafedha kiasi kilichotolewa mkandarasi tarehe yakumalizamradi hatuayautekelezaji hatua iliyofikiatrainingcentre mbalimbali ndaniya chuo nachingweanursingtrainingcenter ujenzi wa jengo lacomputerlab skills lab namadarasa
 wb 
 xhmtech 
 umwagaji zegewa saafu yakwanzajumla kuu 
 ujenzi wa majengoya ofisi za wizara jengo lawizaramtumba ujenzi wa jengola ghorofa sitakwa ajili ya ofisiza wizaramtumba dodoma 
 got 
 nandhraengineeringco
ltd novemba umwagaji zegekwenye parapetwalls na kazi zaumaliziajijumla makaomakuu 
 jumla kuu 
 miradi inayotekelezwa kupitia fedha za uviko na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea katavirrh nyumba ya mtumishi asilimia utaratibu wa kupelekaumeme na majiunaendelea pamoja nakuweka samani zandani ujenzi wa jengo la opd uchunguzi na afya ya uzazi miundombinu ya ict hvac lift na hewa tiba asilimia kufunga
mfumo gesitiba umesimamakusubiri vifaavilivyoagizwa ufungajiwa lift badohaujakamilika kutokanana maelekezo ujenzi wa chumba cha tibamtandao telemedicine asilimia ujenzi umekamilika samani na baadhi yavifaa vimefika vikisubiriwataalamu kwa ajili yakuunganishwa
 ujenzi wa jengo la hudumaza ct scan asilimia mashine ya ct scanimeshasimikwa kwasasa tunasubiria cable ya kuunganisha kwenyepanel ili iweze kuanzakazi
tunaendeleakufuatilia usafirishaji wacable hiyo kwa ajili yakukamilisha ungaji wakekwa wakati na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd 
 asilimia 
 ufungaji wa milango kuingiza umeme kukamilisha vyoo kuingiza maji pamoja namfumo wa tehama
 ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu 
 asilimia 
 ufungaji wa milango kuingiza umeme kukamilisha vyoo kuingiza maji pamoja namfumo wa tehama
jumla sumbawanga rrh ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine 
 asilimia 
 hakuna ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia hakuna ujenzi wa jengo la hudumaza ct scan asilimia hakuna nyumba ya mtumishi asilimia ufungaji fungaji wakabati za jikoni ambapotaratibu za ukamilishajizinafanyika
jumla mwanzarrh ukarabati wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakuna na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea sekoutoure ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna nyumba ya mtumishi asilimia hakunajumla morogororrh ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ukarabati wa chumba chax ray asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine 
 asilimia 
 hakuna ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia hakunajumla manyararrh ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia 
 chumba kimekamilikana tumepokea vifaa vyatehama ambavyo nismart tv mis camerakutoka wizarani
vifaavingine vinasubiriwa ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia kuendelea kufunga ctscan mashine
 na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia kuweka tiles kupakarangi ndani ya jengopamoja na kazi zasecond fixya umeme ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia kazi zinazoendelea nikufanya wiring yaumeme kupiga draftndani ya jengo
hatahivyo kuna changamotozilizopelekea kuchelewakwa kazi za mradiikiwemo mzabunikuchelewesha baadhi yavifaa vya ujenzi kamavile black pipe kwa ajiliya kusuka kenchi zachuma angle line drillza madirisha na frem zamilango na bati kutokakiwandani pamoja nakasi ndogo yamkandarasi kwa sababumcb
 nyumba ya mtumishi asilimia hakunajumla 
 tangarrh ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna ukarabati na upanuzi wajengo la huduma zadharura emd asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakuna ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakunajumla mawenzirrh ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia hakuna ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna mountmeru rrh ukarabati na upanuzi wajengo la huduma zadharura emd asilimia hakuna ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia hakuna ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna ukarabati wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakuna singidarrh ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ukarabati wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd 
 asilimia 
 mradi umesimamakutokana na kuishakwa fedha za imf ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu 
 asilimia 
 mradi umesimamakutokana na kuishakwa fedha za imfjumla geita rrh ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuana ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia hatua ya kufungamilango ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia hatua ya kufungamilangojumla na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea kigomarrh ujenzi wa jengo lamortuary asilimia hakuna ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu na huduma za dharura emd 
 asilimia jengo limekamilika nalinatoa huduma
lakinimkandarasi badohajalipwa fedha yanyongeza variationamount kutoka wizaraya afya kupelekeamkandarasi kusimamakwenye mradi wa jengola cssd laundrykwani mradi huu lilikuwani sehemu ya mradiwake hospitali kupitiamenejimenti na kwaushirikiano na ofsi yamhandisi mkuu wawizara ya afya inafanyaverification ya hizovariation ili kupatamwafaka wa fedhahiyo
 na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ujenzi wa jengo la opd 
 asilimia jengo limekamilikalakini bado halijaanzakutoa huduma ukarabati wa jengo lahuduma za ct scan asilimia jengo limekamilika nalimeanza kutoa hudumajumla dodomarrh ukarabati na upanuzi wajengo la huduma zadharura emd asilimia hakuna ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakuna ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia hakunajumla amanarrh ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu 
 asilimia 
 hakuna ukarabati na upanuzi wajengo la huduma zadharura emd asilimia 
 hakuna ukarabati wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakunajumla temekerrh ukarabati na upanuzi wajengo la huduma zadharura emd asilimia hakuna na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia huduma zimeanzakutolewa hakuna kaziinayoendelea ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu 
 asilimia 
 kuingiza umemekwenye mashine yamfumo wa gesi tiba ufungaji wa milangoplumbing umeme upakaji rangi nakusugua tarazojumla sokoinerrh lindi ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia 
 kuweka miundombinuya maji taka na kuingizamaji ndani kutokachanzo kikuu cha maji
 ujenzi wa jengo lahuduma za wagonjwamahututi icu asilimia 
 kuweka miundombinuya maji taka nakuingiza maji ndanikutoka chanzo kikuucha maji
 ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia kuomba kibali chakuanza kutoa hudumaya ct scan
 ujenzi wa jengo lawagonjwa wa nje opd asilimia hatua ya pili yaukamilishaji wa awamuyapiliya mradijumla na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ligularrh mtwara ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia hakuna ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia mradi umesimamakutikakana na kuishiwafedha mil
 zimeombwa makaomakuu ujenzi wa jengo la opd asilimia kufunga milango namadirisha kupaka rangina kujenga mashimo yatakajumla songearrh ruvuma ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia hakuna ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia kazi za milango vioo nausimikaji wa mashine na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ujenzi wa jengo lawagonjwa wa nje opd asilimia ujenzi wa kuta zavyumba vya gorofani ufungaji wa miundombinu ya maji safi majitaka na mfumo waumememkandalasi hajapewamkataba wa phase iihivyo ujenzi unaendeleakwa kasi ndogo
jumla tumbirrh ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu 
 asilimia 
 hakuna nyumba ya mtumishi asilimia hakuna ukarabati na upanuzi wajengo la huduma zadharura emd 
 asilimia 
 hakuna ukarabati wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakunajumla kiteterrh tabora nyumba ya mtumishi asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ujenzi wa jengo lahuduma za afya ya uzazi maternity block asilimia 
 rangi mkono wa pili ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia uwekaji wa sakafu ufungaji wa umemeawamu ya mwisho ufungaji wa mifumo yamaji awamu ya mwishona ufungaji wamilango
 ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia 
 kukamilisha ufungaji wamashine upande wachumba cha x ray
jumla shinyangarrh nyumba ya mtumishi asilimia imekamilika ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia jengo linatumika ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia jengo linatumika ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia jengo linatumika ctscan na x rayzinafanya kazijumla kagerarrh ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia hakuna na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia ufungugaji wa viyoyozina mfumo wa gesi tiba ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia usimikaji wa mashinena kufunga mlangomkubwa
jumla iringarrh ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia hakuna nyumba ya mtumishi asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakunajumla mara rrh ujenzi wa nyumba mbili zawatumishi asilimia hakuna ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia ujenzi umesimamakutokana na mradi huuhautumii fedha za imf ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia ujenzi umesimamakutokana na mradi huuhautumii fedha za imfjumla na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea mbeyarrh ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia hakuna ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakunajumla njomberrh ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia usimikaji wa ct scanunaendeleajumla songwerrh ujenzi wa nyumba yamtumishi asilimia hakuna ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia ufungaji wa milango plumbing tehama firealarm viyoyozi mfumowa gesi tiba mfumo wamaji taka kazi za nje
 ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia kazi za service milango plumbing tehama fire alarm viyoyozi mfumo wagesi tiba mfumo wamaji taka kazi za nje naufungaji wa milango nabaadhiya kazi za na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendeleaumaliziaji finishingkama vile rangi
jumla mwananyamala rrh ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia ufungaji wa mlangomkubwa wa kuingilia naujenzi wa path wayambao unaendeleakutoka emd kwendawodini kwa ajili yawagonjwa kwendawodini
 ukarabati wa jengo lahuduma za x ray asilimia usimikaji wa mashine yact scan
 ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia ukamilishwaji wamifumo ya maji apoxyna milangoya mbele
jumla simiyurrh ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia kazi za ukamilishaji wamradi zinaendelea ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia kazi za ukamilishaji wamradi zinaendelea nyumba ya mtumishi asilimia ufungaji wa umeme wanje na kazi hii inafanyikana tanesco
jumla na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendeleaujenzi na ukarabati katika hospitali maalumu za taifa kibong oto ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia ufungaji wa mfumo wagesi tibajumla mirembe ujenzi wa nyumba yamtumishi hombolo asilimia hakuna ujenzi wa jengo lawagonjwa mahututi icu asilimia fedha za mradizimekwisha hivyowanatafuta vyanzo vyandani kwa ajili yaukamilishaji ujenzi wa jengo lahuduma za dharura emd asilimia fedha za mradizimekwisha hivyowanatafuta vyanzo vyandani kwa ajili yaukamilishaji ujenzi wa vyumba annex asilimia hakuna ujenzi consultation roomasilimia fedha za mradizimekwisha hivyowanatafuta vyanzo vyandani kwa ajili yaukamilishaji ukarabati wa wodiasilimia fedha za mradizimekwisha hivyowanatafuta vyanzo vyandani kwa ajili yaukamilishaji na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendeleajumla ujenzi na ukarabati katika hospitali ya taifa muhimbili hospitaliya taifa muhimbili ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia hakunajumla ujenzi na ukarabati katika hospitali za rufaa za kanda benjaminimkapa hospital ukarabati telemedicine asilimia hakuna ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu asilimia hakuna ukarabati wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakunajumla hospitaliya rufaaya kanda mtwara ukarabati wa jengo lahuduma za ct scan asilimia hakunajumla hospitaliya kanda mbeya ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu 
 asilimia 
 hakuna
 ukarabati na upanuzi wajengo la huduma zadharura emd 
 asilimia 
 hakuna
 na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakuna hospitaliya rufaaya kanda bugando ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi medical icu asilimia hakuna ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi surgical icu asilimia hakuna ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi neonatal icu asilimia hakunajumla hospitaliya rufaaya kanda kcmc ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi medical icu nasurgical icu 
 asilimia 
 hakunajumla 
 ujenzi na ukarabati katika taasisi zilizo chini ya wizara taasisi yajkci ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu paediatric surgical andadult asilimia hakunajumla na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea taasisi yaoceanroad ukarabati na upanuzi wajengo la wagonjwamahututi icu generalicu bed isolationicu bed hdu bed asilimia hakuna ukarabati mkubwa wa wachumba cha mri asilimia hakuna ukarabati wa chumba chatiba mtandao telemedicine asilimia hakunajumla ujenzi na ukarabati katika hospitali ya ukerewe lugalo kituo cha afya cha elimu ya afya njedengwa na kituo chamagonjwa ya mlipuko kisopwa ukerewe ujenzi wa jengo lamortuary 
 asilimia 
 kazi za uimalishaji wamradi zinaendelea ujenzi wa jengo la famasiasilimia kazi za uimalishaji wamradi zinaendelea ujenzi wa jengo la opdasilimia ucheleweshaji wamradi umetokana namzabuni wa vifaakutokuwasilisha kwawakati na kasi yamkandarasi ni ndogo ujenzi wa jengo la rchasilimia ucheleweshaji wamradi umetokana namzabuni wa vifaakutokuwasilisha kwa na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendeleawakati na kasi yamkandarasi ni ndogojumla lugalo ujenzi wa jengo lahuduma za ct scan asilimia marekebisho ya vyumbavya ray na ufungaji wamilango ya vyumbahivyojumla njendengwa ujenzi wa jengo lauchapaji printing press asilimia 
 ucheleweshaji wa mradiumesababishwa na kasindogo ya mkandarasiwa ujenzi pamoja nauwepo wa mwambawakati wa kuanzamradi
jumla 
 kisopwa wodi ujenzi wa wodi mbili kwaajili ya matibabu yamagonjwa hatarishi namilipuko asilimia kuchelewa kuanzautekelezaji wa mradiucheleweshaji kutokanana taratibu za ununuzikuchukua muda mrefu kasi ndogo yamkandarasi wa ujenzipamoja na kuchelewakusainiwa kwa mkatabawa utekelezaji wa mradi na
taasisimradiulipo na aina yajengo majengoyanayojengwa gharama zamradi hatuailiyofikiwa kiasikilichotolewa kazizinazoendelea ujenzi wa jengo lamortuary asilimia kuchelewa kusainiwakwa mkataba wautekelezaji wa mradi ujenzi wa jengo la kufuliaasilimia eneo lililopendekezwakujengwa jengo laufuaji lilikuwa korofikutokana mwinuko waeneo la mradi unfavourable siteterrain allotted forlaundry building na piakulikuwa nachangamoto yakuchelewa kupatamichoro kutoka tbajumla jumla kuu naibu waziri wa afya dkt
godwin mollel akiwa kwenye picha ya pamoja na watumishi wa hospitali ya rufaa yamkoa wa kagera mara baada ya kufanya ziara mkoani humo mashine ya kisasa ya angio suite iliyopo katika taasisi ya mifupa moi inayotumika katika kufanya upasuaji mkubwa wa ubongo bila kufungua fuvu hospitali ya rufaa ya kanda mtwara ambayo imeshaanza kutoa huduma kwa wananchi wa kanda hiyo mganga mkuu wa serikali prof
tumaini nagu akimchoma binti sindano ya chanjo ya saratani ya mlango wa uzazi katika maadhimisho ya wiki ya chanjo duniani yaliyofanyika kitaifa mkoani manyara hospitali ya rufaa ya mara kwangwa ambayo imeshaanza kutoa huduma kwa wananchi wa mkoa huo na mikoa jirani hotuba ya mheshimiwa majaliwa kassim majaliwa mb waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa kutoa hoja ya kuahirisha mkutano wa kwanza wa bunge la kumi na moja dodoma tarehe novemba mheshimiwa spika awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutupa afya njema na kutuwezesha kutekeleza majukumu yetu vizuri ya mkutano wa kwanza wa bunge la kumi na moja ulioanza tarehe novemba 
nimefarijika kuwa kazi zote zilizopangwa katika ratiba yetu tumezikamilisha kwa muda mfupi na kwa umahiri mkubwa
mheshimiwa spika naomba nitumie fursa hii ya awali kukupongeza wewe binafsi kwanza kwa kuchaguliwa na wananchi wa jimbo la kongwa kuwa mbunge wao na pili kwa kuchaguliwa kwa kura nyingi za kishindo kuwa spika wa bunge la kumi na moja la jamhuri ya muungano wa tanzania
nina imani utaliongoza bunge hili tukufu na kukidhi kiu ya watanzania ya kutaka bunge hili litekeleze majukumu yake kwa weledi na umakini mkubwa wa kuwawezesha kupata maendeleo endelevu
mheshimiwa spika katika hotuba yangu hii fupi napenda kutumia nafasi hii kumshukuru tena mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa imani kubwa aliyoionesha kwangu kwa kuniteua kuwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania
namwomba mungu akubariki na kukujalia afya njema na nguvu ya kuwatumikia watanzania
nami nakuahidi kutoa ushirikiano na kutekeleza yale yote uliyonielekeza
aidha naomba niwashukuru tena waheshimiwa wabunge kwa kunithibitisha kuwa waziri mkuu wa kumi na moja wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kura nyingi hapa bungeni kwa zaidi ya asilimia 
hii inaonesha imani kubwa mliyonayo juu yangu nami ninawaahidi kwamba nina imani kubwa juu yenu
vilevile nawashukuru wananchi wote wa jimbo la ruangwa kwa kuwa na imani nami na kunichagua kuwa mwakilishi wao
napenda kukishukuru chama changu chama cha mapinduzi kwa kuniteua kugombea ubunge katika jimbo la ruangwa na kushiriki katika kampeni zilizoniwezesha kushinda na kuwa mbunge wa jimbo
bila wananchi waruangwa na chama changu nisingekuwa na sifa ya kuwa waziri mkuu
ninawashukuru wazazi wangu kwa malezi na miongozo mbalimbali iliyoniwezesha kufikia hatua hii leo
ninamshukuru mwenza wangu kwa ushirikiano ushauri na uvumilivu wake kwa muda wote ambao nilikuwa nafanya kazi za utumishi wa umma
bila yeye naamini nisingekuwa hata na hamu ya kushiriki siasa
mheshimiwa spika nimeendelea kupokea salam za pongezi kutoka kwa marafiki ndugu na watanzania wengine
nawashukuru sana ninajua kazi iliyo mbele yangu ni nzito na yenye majukumu mazito lakini kutokana na imani kubwa ushirikiano mliyonionesha na kwa msaada wa mungu naamini nitaiweza
ninachowaomba wote ni ushirikiano wenu
nami ninaahidi nitafanya kazi kwa bidii maarifa na uadilifu kuwatumikia watanzania wote na sitowaangusha
awamu ya tano ya uongozi wa nchi yetu ni ya kazitu
mheshimiwa rais ameshaonesha mwelekeo
nami nitaitekeleza kaulimbiu hiyo kwa nguvu zangu zote
nampongeza sana mheshimiwa rais mheshimiwa spika hivi punde mheshimiwa rais ameeleza kwa kina kuhusu wajibu wetu katika kujenga nchi yetu
nimpongeze sana mheshimiwa rais kwa hotuba yake nzuri ambayo ndiyo mwongozo wetu katika kuanza kutekeleza majukumu yetu
kama kiongozi wa shughuli za serikali bungeni naomba niseme machache kwa yale aliyoyasema mheshimiwa rais na wajibu wetu kama wabunge
mheshimiwa spika bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania lina jukumu moja kubwa la kutunga sheria
sisi kama wabunge hiyo itakuwa ndiyo kazi yetu ya msingi
lakini ni kazi inayotakiwa kufanywa kwa weledi na umakini mkubwa
nakumbuka rais mstaafu mzee benjamini william mkapa wakati akifungua bunge jipya la jamhuri ya muungano wa tanzania siku kama ya leo tarehe novemba alitupa methali ya kilatini inayosema nanukuu mabaya wayafanyayo watu huendelea baada ya wao kuondoka duniani
wanaua baada ya wao wenyewe kufa kwa hisia ya hoja walizozijenga wakiwa hai na kwa sheria walizozitunga
mwisho wa kunukuu
tunapoanza kazi hii muhimu naomba waheshimiwa wabunge tukumbuke maneno ya methali hii katika kutekeleza majukumu yetu hasa hili la kutunga sheria
nami nawaombea kila la kheri na fanaka tuwe na busara na hekima katika kutekeleza jukumu hili muhimu la utungaji sheria
mheshimiwa spika kazi nyingine kubwa ya wabunge kwa maoni yangu ni kuwa karibu na wananchi waliowachagua
kuna ukweli kwamba kama mbunge anafanya kazi yake vizuri ataweza kuwa karibu na wananchi waliomchagua kwa kuwaunganisha na serikali na kufikisha mawazo yao serikalini
aidha mbunge mzuri ni yule anayeweza kuwaeleza wananchi kile ambacho serikali imepanga kukifanya na jinsi ya kutumia rasilimali fursa mipango na taratibu zilizopo za serikali kuboresha maisha yao
ninakumbuka maneno ya rais mstaafu wa awamu ya nne dkt
jakaya mrisho kikwete alipokuwa akifungua rasmi bunge la kumi la jamhuri ya muungano wa tanzania hapa dodoma tarehe desemba alisema na nanukuu ninyi waheshimiwa wabunge ndio macho na masikio ya wananchi
mmeaminiwa na kuheshimiwa
naomba kila siku mnapoingia au kutoka katika bunge hili mnapozungumza humu ndani au mnaposikiliza wengine wakizungumza mnapokuwa macho au mnapofumba macho kutafakari kwa kina kila mara mkumbuke imani na heshima hiyo kubwa mliyopewa na wananchi
mwisho wa kunukuu
maneno haya ya hekima ukiyasoma kwa undani yamebeba hoja na ujumbe mzito sana kwetu
ni hoja ambayo tunatakiwa tujikumbushe kila mara katika kipindi chote cha miaka mitano cha uhai wa bunge letu
mheshimiwa spika nafahamu kuwa mheshimiwa mbunge anakuwa na majukumu mengi lakini kubwa ninalolijua ni utumishi wako kwa waliokupa kura
wananchi wana mategemeo makubwa kuwa kila mmoja wetu atajitahidi kuwa nao ili ashiriki kutatua changamoto mbalimbali za maendeleo
mheshimiwa rais kwenye hotuba yake amelielezea vizuri jambo hili
mheshimiwa spika waheshimiwa wabunge wanalo pia jukumu la kuisimamia na kuishauri serikali ili kuhakikisha kuwa matatizo na kero mbalimbali za wananchi zinatatuliwa
aidha kazi ya mbunge ni kuisimamia serikali kuhakikisha kuwa inatoa mchango wake kikamilifu katika kuboresha maisha ya wananchi kwa kutumia nguvu kazi na rasilimali tulizonazo
ni matarajio ya serikali kuwa itapata taarifa na ushauri kutoka kwa waheshimiwa wabunge juu ya maeneo yanayohitaji kupewa msukumo ili kuongeza kasi ya maendeleo ya taifa letu
kwa upande wake serikali itafanyia kazi taarifa na ushauri huo
lengo ni kuitoa tanzania kutoka kwenye dimbwi la uchumi ulio nyuma na tegemezi na kuiingiza katika mkondo wa uchumi imara endelevu unaokua na wa taifa linalojitegemea
jukumu hilo ni letu sote watanzania
kila mmoja akifanya kazi kwa kujituma nina imani taifa letu litasonga mbele na maisha ya watu wetu yatabadilika
mwanazuoni mmoja bwana ralph bunche aliandika to make our way we must have firm resolve persistence and tenacity
we must gear ourselves to work hard all the way
we can never let up mheshimiwa spika anachosema mwanazuoni huyu ni kwamba tukitaka kusonga mbele kwa mafanikio lazima tuweke dhamira ya kweli na tukomae nayo kwa kufanya kazi zaidi na kwa bidii zote
mheshimiwa rais ameshatupatia nguvu mpya ya kwamba hapa ni kazi tu
tuweke dhamira na pasiwe na yeyote wa kuturudisha nyuma
mheshimiwa spika narudia kuwaombeni kwamba sasa uchaguzi umekwisha wote tuseme kwa dhamira moja kuwa yaliyopita si ndwele tugange yajayo
twendeni sasa tukashirikiane na wananchi kufanya kazi
turejeshe ushirikiano na mshikamano
tuwasaidie na kuwaongoza wananchi kutatua matatizo yao
tusibaki tunatafuta mchawi kumbe mchawi tumemuanzisha sisi wenyewe kwa tabia zetu
mheshimiwa spika napenda kutumia fursa hii kuomba ushirikiano wa watumishi wote wa serikali katika kutekeleza ahadi za mheshimiwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mheshimiwa makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati na baada ya kampeni za uchaguzi ilani ya chama cha mapinduzi na dira ya maendeleo
tufanye kazi kwa bidii na kuwatumikia watanzania kwa kasi na umakini wa hali ya juu
kila mtendaji afanye kazi kwa sababu hatutakuwa na uvumilivu kwa wazembe
mheshimiwa spika napenda kuwashukuru wote waliotuwezesha kukamilisha shughuli zilizopangwa kwenye mkutano huu wa kwanza wa bunge la kumi na moja kwa ufanisi mkubwa
ni dhahiri tumeanza vizuri na ninaamini tutaendelea vizuri mheshimiwa spika baada ya kusema hayo nawatakia safari njema na naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu liahirishwe sasa hadi siku ya jumanne tarehe januari saa tatu asubuhi litakapokutana tena hapa mjini dodoma
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
hotuba ya waziri wa maliasili na utalii mheshimiwa dkt
hamisi a
kigwangalla mb wakati akiwasilisha bungeni makadirio ya mapato na matumizi ya wizara kwa mwaka wa fedha yaliyomo yaliyomo orodha ya majedwali iii vifupisho iv 
 utangulizi 
 dira dhima na majuk umu ya wizara 
 mchango wa maliasili na utalii katika uendelezaji wa uchumi wa viwanda 
 maoni na ushauri wa kamati ya kudumu ya bunge ya ardhi maliasili na utalii 
 utekelezaji wa mpang na bajeti kwa mwak wa fedha 
ukusanyaji maduhuli 
matumizi ya kawaida na maendeleo 
mafanikio 
udhibiti wa ujangili na uvamizi wa maeneo ya hifadh 
kuongezeka kwa mapato yatokanayo na utalii 
kupandishwa hadhi maeneo ya hifadhi 
mapitio ya kanuni na miongozo mbalimbali 
kuendeleza mashamba na upandaji miti 
kukamilisha taratibu za mfumo wa jeshi usu 
uendelezaji wa maeneo ya malikale 
kuboresha mfumo wa ukusanyaji maduhuli 
masuala mtambuka 
utatuzi wa migogoro katika maeneo ya hifadhi 
ushirikishaji wadau na elimu kwa umma 
ushirikiano wa kikanda na kimataifa 
utawala na uendelezaji rasilimaliwatu 
majukumu ya wizara 
sekta ndogo ya wanyamapori 
sekta ndogo ya misitu na nyuki ii 
sekta ndogo ya utalii 
sekta ndogo ya mambo ya kale 
mirad ya maendeleo 
 utekelezaji wa majukumu ya kimkakati 
 changamoto na utatuzi wake 
 changamoto 
 utatuzi wa changam oto 
 mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha 
 ukusanyaji maduhuli 
 matumizi ya kawaida na maendeleo 
 kazi zitakazotekelezwa na wizara na taasisi zake 
 sekta ndogo ya wanyamapori 
 sekta ndogo ya misitu na nyuki 
 sekta ndogo ya utalii 
 sekta ndogo ya mambo ya kale 
 miradi ya maendeleo 
 shukrani 
 maombi ya fedha kwa mwaka wa fedha 
 hitimisho orodha ya majedwali iii orodha ya majedwali jedwali na
 maduhuli ya idara taasisi na mifuko ya uhifadhi kwa mwaka makadirio na makusanyo kwa mwaka wa fedha jedwali na
 maduhuli ya mashirika kwa mwaka makisio na makusanyo kwa mwaka na makadirio ya makusanyo kwa mwaka jedwali na
 idadi watalii waliotembelea hifadhi za taifa na mapato kuanzia hadi jedwali na
 idadi ya watalii waliotembelea ncaa na mapato kuanzia hadi jedwali na
 mapato ya uwindaji wa kitalii kuanzia hadi jedwali na
 mwenendo wa upandaji miti katika mashamba ya miti kuanzia mwaka hadi machi jedwali na
 mauzo ya asali na nta ndani na nje ya nchi kuanzia hadi jedwali na
 mwenendo wa biashara ya utalii nchini kuanzia hadi jedwali na
 idadi ya wageni waliotembeala vit uo vya mambo ya kale na mapato kuanzia hadi jedwali na
 idadi ya wageni waliotembelea makumbusho ya taifa na mapato kuanzia hadi jedwali na
 idad ya wanafunzi waliodahiliwa katika vyuo vya wizara kuanzia hadi jedwali na
 bajeti ya matumizi ya kawaida ya idara vitengo taasisi na waka la kwa mwaka wa fedha jedwali na muhtasari wa bajeti ya matumizi ya miradi ya maendeleo ya wizara kwa mwaka wa fedha iv vifupisho afcon africa cup of nations afdb african development bank atcl air tanzania company ltd awf african wildlife foundation awhf african world heritage fund bti beekeeping training institute cawm college of african wildlife management cbctc community based conservation training centre ccm chama cha mapinduzi cites convention international trade in endangered species of wild fauna and flora cms convention on migratory species covid corona virus disease eu european union fao food and agriculture organization fiti forest industries training institute forvac forestry and value chains development programme fti forest training institute fzs frunkfurt zoological society gef global environmental facility giz deutsche gesellschaft f r internationale zusammenarbeit glite great lakes internation al tourism expo iccrom international centre for the study of preservation and restoration of cultural property icomos international council on monuments and sites igps income generating projects iucn international union for conservation of natu re jamafest jumuiya ya afrika mashariki utamaduni festival jnia julius nyerere international airport kdu kikosi dhidi ujangili kfw kreditanstalt f r wiederaufbau german development bank kia kilimanjaro international airport mice meeti ngs incentives conferences and exhibitions mnrt ministry of natural resources and tourism nabac national beekeeping advisory committee nacte national council for technical education nfa national fund for antiquities nafac national forest advisory committee nca ngorongoro conservation area authority ncaa ngorongoro conservation area authority nct national college of tourism nlupc national land use planning commission nmt national museum of tanzania norad norwegian agency for development cooperation pwti pasiansi wildlife training institute regrow resilient natural resour ce management for tourism and growth s te swahili international tourism expo sadc southern africa development community sdgs sustainable dev elopment goals sua sokoine university of agriculture taff tanzania forest fund tafori tanzania forest research institute tamisemi tawala za mikoa na serikali za mitaa tanapa tanzania national parks tawa tanzania wildlife management autho rity tawiri tanzania wildlife research institute tdl tourism development levy tehama teknolojia ya habari na mawasiliano tfs tanzania forest services agency ttb tanzania tourist board twpf tanzania wildlife protection fund undp united nations development programme unesco united nations educational scientific and vi cultural organization unwto united nations world tourism organization usaid united states agency for international development vvu virusi vya ukimwi wcs wildlife conservation society whc world heritage centre who world health organization wmas wildlife management areas wmf world monuments fund wwf world wide fund for nature 
 utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa na mwenyek iti wa kamati ya kudumu ya bunge ya ardhi maliasili na utalii ninaomba kutoa hoja kwamba sasa bunge lako tukufu lipokee taarifa ya utekelezaji wa bajeti ya wizara ya maliasili na utalii kwa mwaka wa fedha pamoja na kujadili na kupitisha makadir io ya mapato na matumizi kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika awali ya yote nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kuendelea kutujalia afya njema na kutuwezesha kuwatumikia watanzania
ninamshukuru mwenyezi mungu kwa kuniwe zesha kuwasilisha mbele ya bunge lako tukufu hotuba ya bajeti ya wizara kwa mwaka wa fedha ikiwa ni hotuba yangu ya tatu tangu mheshimiwa rais aliponiteua kuongoza wizara hii
nichukue fursa hii kuwapongeza kwa dhati mheshimiwa dkt
john pomb joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais na mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb waziri mkuu kwa kuniongoza katika kutekeleza shughuli mbalimbali za wizara na taifa kwa kuzingatia ila ni ya chama cha mapinduzi ccm na miongozo mingine
kupitia uongozi wao wizara imeendelea kutimiza wajibu wake kwa kuimarisha uhifadhi na kuendeleza utalii kwa ufanisi zaidi na hivyo kuchangia katika juhudi za kukuza uchumi na ustawi wa wananchi
mhesh imiwa spika ninakupongeza wewe binafsi pamoja na uongozi wa bunge kwa kuliongoza bunge letu tukufu kwa weledi
aidha ninaishukuru kwa dhati kamati ya kudumu ya bunge ya ardhi maliasili na utalii chini ya uenyekiti wa mheshimiwa kemilembe julius lwota m b kwa kujadili kushauri na kupitisha mapendekezo ya makadirio ya mapato na matumizi ya wizara kwa mwaka wa fedha 
kwa uwazi kabisa niseme kwamba kamati hii imekuwa na mchango mkubwa kwangu kutokana na maoni na ushauri wake inayotoa katika kufa nikisha malengo ya wizara
wizara itaendelea kuzingatia aoni na ushauri wa kamati
mheshimiwa spika ninaungana na waheshimiwa wabunge wenzangu walionitangulia kumpongeza mheshimiwa george boniface simbachawene mb kwa kuteuliwa kuwa waziri wa mambo ya ndani ya nchi mheshimiwa mussa azzan zungu mb kuwa waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais anayeshughulikia muungano na mazingira na mheshimiwa dkt
mwigulu lameck nchemba mb kwa kuteuliwa kuwa waziri wa katiba na sheria
aidha napenda kumpongeza mh eshimiwa miraji jumanne mtaturu mb kwa kuchaguliwa kuwa mbunge wa jimbo la singida mashariki
mheshimiwa spika kwa masikitiko makubwa ninaungana na waheshimiwa wabunge kutoa salamu za pole kwako binafsi bunge lako tukufu wananchi na familia za marehe mu kwa kuondokewa na mheshimiwa rashid ajali akbar mbunge wa jimbo la newala vijijini mheshimiwa mchungaji dkt
getrude pangalile rwakatare mbunge wa viti maalum mheshimiwa richard mganga ndassa mbunge wa sumve na mheshimiwa dkt
augustino philip mah iga mbunge na aliyekuwa waziri wa katiba na sheria
vifo vya wabunge ao vimeleta majonzi makubwa kwa waheshimiwa wabunge na taifa kwa ujumla kutokana na kukosa michango yao ambayo imekuwa chachu ya utendaji wa bunge letu tukufu
mwenyezi mungu zilaze ro ho za marehemu mahala pema peponi amina
mheshimiwa spika ninawashukuru mheshimiwa constantine j
kanyasu mb naibu waziri profesa adolf f
mkenda katibu mkuu na dkt
aloyce k
nzuki naibu katibu mkuu kwa ushirikiano wanaoendelea kunipa katika kutekeleza majukumu yangu
aidha ninawashukuru wakurugenzi na wakuu wa vitengo wakuu wa mashirika na taasisi zilizo chini ya wizara watumishi na wadau wote kwa ushirikiano wanaoendelea kutupatia katika kutekeleza majukumu ya wizara na hatimaye kuweza kuwa tumikia wananchi kwa ufanisi zaidi
mheshimiwa spika ninawashukuru wananchi wa jimbo la nzega vijijini kwa kuendelea kuniunga mkono katika kutekeleza majukumu yangu
ninapenda kuwahimiza kuendelea kushiriki katika shughuli za uhifadhi wa maliasili malik ale na kuendeleza utalii
aidha ninamshukuru kwa dhati mke wangu mpenzi dkt
bayoum kigwangalla na familia yangu kwa upendo wao uvumilivu na dua katika utekelezaji wa majukumu yangu
mheshimiwa spika kwa upekee ninatoa pole kwa ndugu marafiki na watum ishi wote wa wizara kutokana na watumishi waliopoteza maisha wakati wakitekeleza majukumu yao
watumishi watano walipoteza maisha ambapo mmoja aliuawa na majangili mmoja kuumwa na nyoka wawili kwa ajali ya gari na mmoja akiwa katika azoezi ya utayari
kwa hakika hawa ni mashujaa ambao wamekufa wakitetea rasilimali za nchi yetu mwenyezi mungu aziweke roho zao mahala pema peponi amina
aidha ninatoa pole kwa watumishi waliojeruhiwa wakati wanatekeleza majukumu yao
vilevile ninato pole za dhati kwa wananchi ambao kutokana na uvamizi wa wanyamapori wakali na waharibifu wamepoteza ndugu kujeruhiwa na kuharibiwa mali zao
mheshimiwa spika hotuba hii imegawanyika katika sehemu kuu sita kwanza utangulizi pili dira dhima na majukumu ya wizara tatu mchango wa maliasili malikale na utalii katika uendelezaji wa uchumi wa viwanda nne maoni na ushauri wa kamati ya kudumu ya bunge ya ardhi maliasili na utalii tano utekelezaji wa mpango na bajeti ya mwaka wa fedha na sita makadirio ya mapato na matumizi kwa mwaka wa fedha 
 dira dhima na majukumu ya wizara 
mheshimiwa spika wizara ya maliasili na utalii imepewa dhamana ya kusimamia uhifadhi wa maliasili malikale na maendeleo ya utalii
dhamana hiyo inaongozwa na dira ya wizara ambayo ni maliasili na malikale zilizohifadhiwa kwa manufaa ya watanzania wakati ikiongoza kuchangia ukuaji wa uchumi
kutokana na dira hiyo dhima ya wizara ni uhifadhi endelevu wa maliasili na malikale na kuendeleza utali kwa manufaa ya taifa
mheshimiwa spika wizara inatekeleza majukumu yake ya uhifadhi wa maliasili na malikale na kuendeleza utalii kupitia idara za wanyamapori misitu na nyuki utalii malikale utawala na usimamizi wa rasilimaliwatu na sera na mipan go
aidha inatekeleza majukumu yake kupitia vitengo vya fedha na uhasibu habari na mawasiliano ya serikali ununuzi na ugavi ukaguzi wa ndani sheria teknolojia ya habari na mawasiliano na utafiti na mafunzo
mheshimiwa spika wizara inasimamia shirika la hifadhi za taifa tanzania tanapa shirika la makumbusho ya taifa nmt wakala wa chuo cha taifa cha utalii nct wakala wa huduma za misitu tanzania tfs mamlaka ya hifadhi ya eneo la ngorongoro ncaa mamlaka ya usimamizi wa wanyamapori ta nzania tawa chuo cha usimamizi wa wanyamapori mweka cawm taasisi ya taaluma ya wanyamapori pasiansi pwti chuo cha misitu olmotonyi fti chuo cha viwanda vya misitu fiti chuo cha mafunzo ya ufugaji nyuki bti kituo cha elimu ya uhifadhi wany amapori kwa jamii likuyu sekamaganga cbctc taasisi ya utafiti wa wanyamapori tanzania tawiri taasisi ya utafiti wa misitu tanzania tafori na bodi ya utalii tanzania ttb
aidha wizara ina mfuko wa kuhifadhi wanyamapori twpf mfuko wa misitu taff mfuko wa mambo ya kale nfa na tozo ya maendeleo ya utalii tdl
 mchango wa maliasili na utalii katika uendelezaji wa uchumi wa viwanda 
mheshimiwa spika dira ya maendeleo ya tanzania imedhamiria kuifikisha nchi katika uchumi wa kati if ikapo mwaka 
dira hiyo imebainisha mikakati mbalimbali ikiwemo uendelezaji na matumizi ya maliasili na utalii ili nchi iwe na uchumi wenye uwezo wa kushindana na kuhimili mitikisiko ya kiuchumi
maliasili na utalii ni miongoni mwa sekta za uchumi nchi ni ambazo zinatoa mchango mkubwa katika ukusanyaji wa mapato na kuendeleza maisha ya watanzania wengi ikiwepo fursa za kutoa ajira
shughuli za ufugaji wa wanyamapori katika mashamba na ranchi zinatoa fursa za kuanzisha viwanda vya kuchakata ngozi kutenge neza mapambo na kusindika nyamapori
aidha takribani asilimia ya watalii wanaotembelea nchini wanakuja kujionea wanyamapori waliohifadhiwa katika mazingira yao asilia
watalii wanaokuja nchini ni soko kubwa la bidhaa mbalimbali zinazozalishwa nchini
mheshimiwa spika tanzania ina rasilimali kubwa ya misitu ambayo hutoa malighafi ya viwanda vya kutengeneza samani karatasi nishati vifaa vya ujenzi na mapambo
aidha hifadhi za taifa misitu ya lindimaji mapori ya akiba tengefu na ardhioevu hutoa huduma za kiikolojia kama vile uhifadhi wa vyanzo vya maji ambayo hutumika kwa matumizi ya viwanda na kuzalisha nishati ya umeme
vilevile mazao ya nyuki yanatumika kwa chakula na malighafi za viwanda vya kutengeneza vipodozi madawa na vyakula
pia nyuk ni rafiki wa mazingira na mchavushaji mkuu wa mimea hivyo husaidia kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo
mheshimiwa spika sekta ndogo ya utalii kupitia vivutio mbalimbali vinavyotokana na wanyamapori misitu urithi wa malikale inaendelea kuchangia katika uchumi na fedha za kigeni
mchango wa utalii katika pato la taifa kwa sasa ni zaidi ya asilimia na asilimia ya fedha zote za kigeni
aidha shughuli za kiuchumi katika sekta ya maliasili na utalii zinaajiri zaidi ya watu milioni 
 kwa mwaka
kutokana na umuhimu wa maliasili malikale na utalii katika uchumi wa viwanda wizara inatoa rai kwa wadau wote kwa ujumla kushirikiana na wizara katika kuhakikisha kuwa rasilimali hizo zinaendelea kuhifadhiwa na kutumiwa kwa njia endelevu
athari za ugo njwa wa corona covid katika sekta ya utalii 
mheshimiwa spika pamoja na mchango huo sekta ndogo ya utalii imeathirika kutokana na mlipuko wa homa kali ya mapafu ijulikanayo kama covid iliyotangazwa na shirika la afya duniani who machi kuw ni janga la kimataifa
katika kukabiliana na janga hilo mataifa ambayo ni masoko muhimu ya utalii nchini katika mabara ya ulaya amerika na asia yamechukua hatua mbalimbali za kudhibiti kusambaa kwa ugonjwa huo
hatua hizo zinajumuisha kuzuia raia wake kusafiri na baadhi ya mashirika ya ndege kutofanya safari nje ya nchi hali iliyosababisha kuathirika kwa sekta hiyo
ugonjwa uo meleta madhara makubwa katika sekta mbalimbali za kiuchumi na kijamii
mheshimiwa spika moja ya sekta muhimu zilizoathiriwa ni utalii
sekta hiyo kabla ya madhara hayo ilikuwa inachangia asilimia katika mapato yote ya kigeni inayopata nchi yetu
sekta hii imeathiriwa zaidi kutokana na ukweli kwamba inategemea zaidi mapato ya watalii wanaotoka nje ya nchi ambao kwa sasa kuto kana na ugonjwa huu wameshindwa kusafiri na wengi wao wame sitisha safari za kuja nchini kutalii
mheshimiwa spika ili kuona madhara ya awali ya ugonjwa uu wizara ilifanya tathmini ya awali rapid assessment iliyojikita katika kipindi cha tangu ugonjw huo uanze ha di tarehe aprili 
tath mini hiyo ilibaini kuwa madhara makubwa ya corona katika sekta ya utalii yalianza kuonekana mwanzoni mwa machi tofauti na miezi ya februari na januari ambapo hali ilikuwa shwari
aidha tathmini imeb aini kuwa mashirika ya ndege yalisitisha kuja nchini tangu tarehe machi na hivyo kuondoa uwezekano wa kuendelea kupata watalii kutoka nje ya nchi
mashirika yaliyositisha safari zake ni pamoja ni emirates swiss oman air turkish egyptian ai r south african airways rwandair qatar kenya airways uganda airlines fly dubai na klm
vilevile kampuni yetu ya ndege ya air tanzania imesitisha safari za nje ya nchi
mheshimiwa spika madhara haya yanaonekana kuwa makubwa zaidi ambapo tayari kun dalili za kushuka kwa mapato yaliyotarajiwa kukusanywa na taasisi kubwa zilizo chini ya wizara ambazo ni tanapa ncaa tfs na tawa
kwa mfano katika mwaka tanapa ililenga kukusanya jumla ya shilingi bilioni 
 lakini kutokana na hali inavy oendelea makisio sasa yanakadiriwa kuwa shilingi bilioni au chini ya hapo ncaa ilikadiria shilingi bilioni 
 sasa ni shilingi bilioni tfs ilikadiria shilingi bilioni 
 sasa ni shilingi bilioni na tawa ilikadiria shilingi bilioni 
 sasa ni shilingi bilioni 
mheshimiwa spika kama hali itatulia mwezi oktoba idadi ya ajira za moja kwa moja katika sekta ya utalii zitashuka kutoka zilizotarajiwa hadi kufikia watalii watashuka kutoka waliotarajiwa hadi kufikia watalii na mapato yanayotokana na utalii yatashuka kutoka shilingi trilioni 
 zilizotarajiwa hadi kufikia shilingi milioni 
upungufu hu wa mapato ni mkubwa kwa sekta na unaweza kusababisha baadhi ya taasisi za uhifadhi zilizo chini ya wizara kushindwa kujiendesha ikiwa ni pamoja na kulipa mishahara
katika kukabiliana na hali hiyo wizara imeendelea kuwashirikisha wadau wa sekta ili kuweka mikakati ya namna ya kuisaidia sekta isi athirike zaidi
 maoni na ushauri wa kamati ya ku dumu ya bunge ya ardhi maliasili na utalii 
mheshimiwa spika kamati ya kudumu ya bunge ya ardhi maliasili na utalii imepitia taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya mwaka wa fedha 
aidha kamati imechambua na kutoa maoni kuhusu makadiri ya mapato na matumizi ya wizara kwa mwaka wa fedha 
kamati ilitoa ushauri kwenye aeneo yafuatayo usimamizi wa ukusanyaji maduhuli utekelezaji wa miradi ya maendeleo migogoro ya mipaka kati ya maeneo yaliyohifadhiwa na wananchi uhaba wa wat umishi ugawaji wa vitalu kwa njia ya mnada wa kielekitroniki uharibifu wa vyanzo vya maji mgongano wa kisheria matumizi mseto katika eneo la hifadhi ya ngorongoro na wanyamapori walio katika hatari ya kutoweka hususan faru na mbwa mwitu
mheshimiwa spika maeneo mengine ni vifo vya wanyamapori kutokana na kugongwa na magari gharama za kuendesha hifadhi mpya usimamizi wa shoroba za wanyamapori na uanzishwaji wa jumuiya za uhifadhi wa wanyamapori kwa jamii wmas ulinzi wa wananchi dhidi ya wanyama pori wakali na waharibifu mifumo ya kielek itroniki ya kutambua wageni wanaotembelea vivutio vya utalii kuendeleza na kutangaza vivutio vya utalii uhaba wa huduma za malazi ya bei nafuu uhifadhi wa misitu ya asili na uanzishaji wa mashamba ya miti
mheshimiwa spika ushauri wa kamati umezingatiwa katika utekelezaji wa bajeti ya wizara kwa mwaka wa fedha na utaendelea kuzingatiwa katika mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha 
 utekelezaji wa mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza majukumu yake kwa mwaka kwa kuzingatia dira ya taifa ya maendeleo mpango wa pili wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano na mpango mkakati wa wizara 
masuala mengine yaliyozingatiwa ni malengo ya maendeleo endelevu sdgs ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya sera na sheria za sekta ndogo za usimamizi wa maliasili malikale na maendeleo ya utalii na maagizo ya viongozi wakuu wa erikali
ukusanyaji maduhuli 
mheshimiwa spika wizara kwa mwaka wa fedha iliidhinishiwa kukusanya maduhuli ya shilingi kutoka vyanzo vya idara shilingi mifuko shilingi na taasisi shilingi 
hadi machi shilingi zimekusanywa sawa na asilimia ya makadirio ya idara mifuko na taasisi
aidha mashirika ya tanapa ncaa tawa na tfs yaliidhinishiwa kukusanya shilingi 
hadi machi mashirika ha yo yalikuwa yamekusanya shilingi sawa na asilimia ya makadirio
mashirika hayo yametumia fedha hizo kwa ajili ya kutekeleza majukumu yake ya kuhifadhi maliasili malikale na kuendeleza utalii pamoja na kuchangia katika mf uko mkuu wa serikali
hata hivyo ukusanyaji wa mapato unaendelea kukabili wa na changamoto mlipuko wa ugonjwa wa covid ambao taathiri kwa kiasi kikubwa mapato ya tanapa ncaa tawa na tfs
mathalan kwa kipindi cha robo ya nne taasisi hizo zilikadir ia kukusanya shilingi lakini utokana na athari za mlipuko huo taasisi hizo zinatarajia kukusanya shilingi sawa na anguko la asilimia 
matumizi ya kawaida na maendeleo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wizara iliidhinishiwa kutumia shilingi kwa ajili ya matumizi ya kawaida na miradi ya maendeleo
kiasi hicho kinajumuisha shilingi kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi kwa ajili ya miradi ya maendeleo
adi machi wizara ilikuwa imepokea jumla ya shilingi sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi kwa ajili ya miradi ya maende leo
mafanikio 
mheshimiwa spika katika utekelezaji wa majukumu yake kwa mwaka wa fedha wizara imepata mafanikio mbalimbali ikiwemo 
udhibiti wa ujangili na uvamizi wa maeneo ya hifadhi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuongeza juhudi katika kukabiliana na ujangili biashara haramu ya nyara mazao ya misitu na uvamizi wa maeneo yaliyohifadhiwa
taarifa za ufuatiliaji wa matukio hayo zinaonesha kuwa ujangili umepungua kwa takriban asilimia 
kutokana na taarifa ya sensa ya mwaka idadi ya ndovu imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka katika hifadhi ya taifa mkomazi
aidha idadi ya ndovu haijabadilika katika mfumo ikolojia wa tarangire manyara
vilevile idadi ya mizoga ya ndovu katika mapori ya akiba tengefu ar dhioevu na wmas imepungua kutoka mwaka hadi mizoga mitatu mwaka 
pia uvunaji haramu wa miti iliyo hatarini kutoweka na uvamizi katika misitu ya hifadhi umepungua kwa takribani asilimia 
mafanikio hayo yametokana na kuimarika kwa ulinzi ambapo jumla ya siku doria zimefanyika na kuwezesha kukamatwa kwa watuhumiwa waliochukuliwa hatua mbalimbali za kisheria
kuongezeka kwa mapato yatokanayo na utalii 
mheshimiwa spika mapato yatokanayo na utalii wa kimataifa yameongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi dola za marekani bilioni 
 mwaka 
aidha wastani wa siku za kukaa watalii nchini zimeongezeka kutoka siku mwaka hadi siku mwaka 
vilevile matumizi ya watalii kwa siku yameongezeka kutoka dola za marekani mwaka hadi dola za marekani mwaka 
mafanikio hayo pamoja na mambo mengine yametokana na jitihada za kutangaza vivutio vya utalii ndani na nje ya nchi
kupandishwa hadhi maeneo ya hifadhi 
mheshimiwa spika wizara imeongeza idadi ya hifadhi za taifa kutoka hadi na misitu ya hifadhi ya mazingira asilia kutoka hadi 
ongezeko la hifadhi za taifa limetokana na kupandisha hadhi mapori ya akiba ya burigi biharamulo kimisi ibanda na rumanyika orugundu kuwa hifadhi za taifa za burigi chato ibanda kyerwa na rumanyika karagwe sehemu ya pori la akiba selous kuwa hifadhi ya taifa nyerere sehemu ya pori la akiba ugalla kuwa hifadhi ya taifa mto ugalla na pori la akiba kigosi kuwa hifadhi ya taifa ki gosi
aidha ongezeko la misitu ya hifadhi ya mazingira asilia limetokana na kupandisha hadhi misitu ya hifadhi ya uzigua na kuunganishwa kwa misitu mitatu ya pugu kazimzumbwi na vikindu kuwa msitu wa hifadhi ya mazingira asilia pugu kazimzumbwi
vi levile wizara imepandisha hadhi maeneo ya misitu ya aghondi ha
 na kilinga ha
 iliyopo mkoani singida na mlima simu ha
 uliopo mkoa wa manyara kuwa misitu ya hifadhi
jitihada hizo zinalenga kuimarisha uhifadhi wa rasilimali wanyamapori na misitu
mapitio ya kanuni na miongozo mbalimbali 
mheshimiwa spika wizara imeandaa kanuni za uuzaji wa nyamapori tangazo la serikali na
 la mwaka kanuni za uwekezaji wa miundombinu ya utalii katika misitu ya hifadhi tangazo la serikali na
 la mwaka na kanuni za uwekezaji katika maeneo maalumu ya wanyamapori tangazo la serikali na
 la mwaka 
aidha wizara imepitia kanuni za huduma za malazi za mwaka tangazo la serikali na
 la mwaka na kanuni za fugaji wa wanyamapori ya mwaka tangazo la serikali na
 la mwaka 
mheshimiwa spika kanuni hizi zitasaidia katika nyanja mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuimarisha usimamizi na uendelezaji wa sekta ya maliasili na utalii ikiwemo kuwapatia wana nchi fursa ya kufanya biashara ya nyamapori kupunguza ujangili kuongeza mapato ya serikali kupata takwimu na taarifa za wageni kwa ajili ya mipango na usimamizi endelevu wa sekta ndogo ya utalii kupata kitoweo na kuvutia uwekezaji kwenye maeneo yaliyoh ifadhiwa
kuendeleza mashamba na upandaji miti 
mheshimiwa spika wizara kupitia tfs imepanda jumla ya hekta za miti kwenye mashamba ya serikali kuu
aidha jumla ya miche ya miti milioni 
 imegawiwa na kupandwa na wananchi ikijumuisha miche iliyopandwa katika jiji la dodoma kupitia kampeni ya dodoma ya kijani
lengo ni kuhakikisha upatikanaji wa malighafi za viwanda vya mazao ya misitu kukabiliana na mabadiliko ya tabia nchi kuendeleza uoto wa asili na kuhifadhi mazingira na bioanuw ai
kukamilisha taratibu za mfumo wa jeshi usu 
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo ya utayari kwa watumishi kutoka taasisi za tanapa ncaa tawa na tfs ikiwa ni maandalizi ya utekelezaji wa mfumo wa jeshi usu
aidha muswada wa marekebisho ya heria mbalimbali unaojumuisha sheria za wanyamapori sura sheria ya misitu sura sheria ya hifadhi za taifa sura na sheria ya mamlaka ya hifadhi ya eneo la ngorongoro sura kuhusu kuanzishwa rasmi kwa jeshi hilo umeandaliwa na kusomwa kwa ma ra ya kwanza katika bunge la mkutano wa tarehe januari 
vilevile wizara inaendelea kukamilisha maandalizi ya muundo jumuishi wa maendeleo ya utumishi katika jeshi usu kwa taasisi zote zinazohusika ili kuleta ufanisi zaidi katika utendaji kazi
uendelezaji wa maeneo ya malikale 
mheshimiwa spika wizara imekamilisha ukarabati wa nyumba ya makumbusho ya dkt
david livingstone kigoma ujiji na miundombinu ya barabara yenye urefu wa kilometa tano katika kituo cha michoro ya miambani ko lo kondoa
aidha ukarabati wa makumbusho ya nyumba ya utamaduni na majengo ya kijiji cha makumbusho katika mkoa wa dar es salaam pamoja na makumbusho ya azimio la arusha umekamilika
kuboresha mfumo wa ukusanyaji maduhuli 
mheshimiwa spika wizara imei marisha matumizi ya mfumo jumuishi mnrt portal wa kutoa leseni vibali kukusanya takwimu na mapato ya vyanzo mbalimbali vya wizara na taasisi zake
mfumo umefungamanishwa na mifumo mingine ya tehama ya serikali kwa ajili ya kubadilishana taarifa na kura hisisha huduma kwa wateja
 katika kutekeleza hilo wizara imefanya upanuzi wa miundombinu ya tehama katika vituo vya endamaghay nasera rock kakesio masamburai seneto lemala na endoro katika eneo la hifadhi ya ngorongoro
aidha watumishi wa wizara na taasisi zake pamoja na wadau wamepatiwa mafunzo ya namna ya kutumia mfumo huo
vilevile wizara imeendesha minada miwili ya vitalu vya uwindaji kwa njia ya kielek itroniki kusajili na kutoa leseni ya kuendesha biashara ya utalii kwa kampuni 
masuala mtambuka 
utatuzi wa migogoro katika maeneo ya hifadhi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kufanya jitihada mbalimbali zikiwemo kushirikiana na wizara nyingine viongozi na wananchi kutatua migogoro iliyopo baina ya wananchi na maeneo yaliyohi fadhiwa
katika kushughulikia migogoro ya mwingiliano wa matumizi ya ardhi mheshimiwa rais dkt
john pombe joseph magufuli ametoa kibali kwa vijiji kati ya vilivyokuwemo ndani ya maeneo yaliyohifadhiwa kurasimishwa kwa ajili ya shughuli za kiuchu mi na kijamii
aidha serikali imeridhia kufuta mapori tengefu yenye ukubwa wa ekari na misitu ya hifadhi saba yenye ukubwa wa hekta yaliyopungukiwa sifa hivyo kutolewa kwa wananchi kwa ajili ya shughuli za maendeleo kama vile kilimo na mifugo
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na tume ya taifa ya mipango ya matumizi ya ardhi na tamisemi inaendelea na maandalizi ya mipango ya matumizi ya ardhi katika vijiji vinavyopakana na maeneo yaliyohifadhiwa
 aidha wizara kwa kushi rikiana na manispaa ya kinondoni imetatua mgogoro wa matumizi ya ardhi katika kituo cha magofu ya kunduchi dar es salaam ambapo shughuli za mazishi kati ka eneo hilo zimesitishwa na ulinzi umeimarishwa
ushirikishaji wadau na elimu kwa umma 
mheshimiwa sp ika wizara imeendelea kushirikiana na wananchi sekta binafsi na wadau wengine katika kuhifadhi na kusimamia maliasili malikale na uendelezaji utalii
katika kutekeleza azma hiyo wizara kupitia tfs imetoa mafunzo ya usimamizi shirikishi wa misitu kwa ka mati za maliasili za vijiji kufundisha vikundi vya ufugaji nyuki kugawa mizinga kuwezesha ujenzi wa hosteli mbili na kuchangia vifaa vya ujenzi kama vile mbao na saruji vyenye thamani ya shilingi katika miradi mbalimbali ya maendeleo
aidha taff imekuza na kusambaza jumla ya miche ya miti aina mbalimbali
vilevile wizara kupitia tawa imetoa gawio la jumla ya shilingi kwa jumuiya za hifadhi za wanyamapori vijiji na halmashauri za wilaya kwa ajili ya uhifadhi na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika wizara kupitia tanapa imetoa elimu ya uhifadhi kwa viongozi wa vikundi vya ulinzi shirikishi kutoka kwenye wilaya kata vijiji na kamati za maliasili za vijiji vinavyozunguka hifadhi pamoja na kufadhili miradi ya maendeleo
aidha wizara kupitia taasisi zake tanapa tawa na ncaa imetoa mizinga ya nyuki kwa vikundi vya ufugaji nyuki katika vijiji vinavyozunguka hifadhi za taifa za kitulo na mahale
vilevile tanapa kwa kushirikiana na wadau wa mto ruaha mkuu mto katuma na mto tarangire imetoa elimu ya utunzaji wa mazingira na vyanzo vya maji katika vijiji vinavyozunguka hifadhi za taifa za ruaha kitulo na udzungwa katika wilaya za kilolo mufindi makete wanging ombe mbarali babati na kondoa
pia tanapa imepanda miti ya asili katika eneo la hekta la msitu katika ukanda wa chini wa mlima kilimanjaro ili kulinda vyanzo vya maji
aidha wizara kupitia ncaa imetoa elimu ya upandaji miti kwa kata ndani na nje ya hifadhi ya eeneo la ngorongoro
vilevile jumla ya miche ya miti ilisambazwa katika maeneo ya taasisi serikali za vijiji na watu binafsi ndani na nje ya eneo la hifadhi ya ngorongoro ili kuhifadhi mazingira
mheshimiwa spika wizara meendelea kutoa elimu na uhamasishaji kwa umma kuhusu uhifadhi na uendelezaji utalii kupitia maonesho ya kimataifa ya biashara ya dar es salaam sabasaba nanenane kili karibu fair siku ya utalii duniani karibu utalii kusini na swahili international to urism expo s te
aidha elimu imeendelea kutolewa katika matamasha ya mwezi wa urithi wa utamaduni siku ya vimondo duniani mvinyo dodoma utalii na kumbukizi ya vita vya majimaji na jumuiya ya afrika mashariki utamaduni festival jamafest
vilevile wizara imetoa elimu kupitia siku ya utumishi wa umma siku ya wanyamapori duniani tamasha la maadhimisho ya miaka ya hifadhi ya taifa serengeti na eneo la hifadhi ya ngorongoro na miaka tangu kuvumbuliwa kwa fuvu la zamadamu zinjanthropus boisei katika eneo la olduvai gorge
ushirikiano wa kikanda na kimataifa 
mheshimiwa spika wizara imeshiriki katika mkutano wa jumuiya ya afrika mashariki wa baraza la mawaziri wa sekta za mazingira na maliasili uliofanyika februari 
mkutano huo ulipitis ha itifaki ya mazingira na maliasili ya jumuiya ya afrika mashariki na sera ya misitu ya jumuiya ya afrika mashariki na mkakati wa utekelezaji wake
miongozo hiyo inatoa fursa kwa nchi wanachama kushirikiana katika usimamizi matumizi endelevu ya rasilima li za misitu kuhifadhi mazingira na kudhibiti biashara haramu za rasilimali za misitu na wanyamapori
aidha wizara ilikuwa mwenyeji wa mkutano wa pamoja wa mawaziri wanaosimamia sekta za mazingira maliasili na utalii wa sadc uliofanyika oktoba jij ini arusha
kupitia mkutano huo nchi wanachama zilipata fursa ya kupata taarifa za maendeleo ya uhifadhi wa maliasili na kubadilishana uzoefu katika kukabiliana na ujangili na biashara haramu ya nyara mabadiliko ya tabianchi na maendeleo ya utalii
mheshimiwa spika wizara imeshiriki katika mkutano wa wa nchi wanachama wa mkataba wa cites uliofanyika agosti mkutano wa wa kamati ya urithi wa dunia julai mkutano wa wa nchi wanachama wa mkataba wa unesco novemba mkutano mkuu shirika la utalii duniani septemba mkutano wa wa uhifadhi wa wanyamapo ri wahamao cms na mkutano wa tisa wa kisera wa kamisheni ya bonde la ziwa victoria februari 
katika mikutano hiyo nchi wanachama zilipata fursa za kubadilishana uzoefu na kuweka mikakati ya pamoja ya kuhifadhi na kuendeleza sekta ya maliasili na utalii
utawala na uendelezaji rasilimaliwatu 
mheshimiwa spika wizara na taasisi zilizo chini yake imeendelea kuboresha mazingira ya kazi kwa watumishi kwa kujenga nyum ba na ofisi kununua mitambo mitatu magari pikipiki pamoja na ununuzi wa samani na vitendea kazi vya ofisi
aidha jumla ya watumishi wamepatiwa mafunzo ya muda mrefu na ya muda mfupi ndani na nje ya nchi ili kuwajengea uwezo wa kufa nya kazi
vilevile wizara na taasisi zake imeajiri watumishi wa kada mbalimbali na inategemea kukamilisha ajira za watumishi wengine ifikapo juni 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia maslahi maadili ustawi na afya za watumishi kiwa ni pamoja na kuwawezesha watumishi waliojitokeza wanaoishi na vvu na ukimwi ili kupata lishe bora
aidha katika kuboresha afya za watumishi kupambana na magonjwa yasiyoambukiza na kujenga umoja wizara imeanzisha utaratibu maalum wa mazoezi novemba unaosimamiwa na mkufunzi wa michezo kutoka wizara ya habari sanaa utamaduni na michezo
katika utaratibu huo watumishi hufanya mazoezi ya viungo kuanzia saa hadi jioni katika uwanja wa jamhuri jijini dodoma
mheshimiwa spika wizara imetoa mafunzo ya ujasiriamali wa ufugaji nyuki kwa watumishi kwa lengo la kuwajengea uwezo na hamasa ya kuanzisha miradi ya kufuga nyuki kuuza asali na biashara ya bidhaa zinazotengenezwa kwa asali na nta
kupitia mafunzo hayo watumishi wameanzisha miradi ya ufugaji nyuki yenye jumla ya mizinga katika msitu wa hifadhi aghondi manyoni
majukumu ya wizara 
sekta ndogo ya wanyamapori 
mheshimiwa spika sekta ndogo ya wanyamapori inajumuisha shughuli za uhifadhi usimamizi mafunzo na utafiti wa wan yamapori ndani na nje ya maeneo yaliyohifadhiwa
utekelezaji wa shughuli hizo unaongozwa na sera ya taifa ya wanyamapori ya mwaka na kusimamiwa na sheria ya kuhifadhi wanyamapori sura sheria ya hifadhi za taifa sura sheria ya hifadhi ya eneo la ngorongoro sura na sheria ya kuanzisha taasisi ya utafiti wa wanyamapori tanzania sura 
aidha shughuli hizo hutekelezwa kupitia idara ya wanyamapori tawa tanapa ncaa tawiri chuo cha usimamizi wa wanyamapori mweka taasisi ya taaluma ya wanyamapori pasiansi na kituo cha mafunzo ya uhifadhi wa maliasili kwa jamii likuyu sekamaganga
masuala mahsusi ya sekta ndogo wanyamapori i uhifadhi wa wanyamapori waliopo hatarini kutoweka 
mheshimiwa spika wizara imeandaa na inatekeleza mikak ati mbalimbali kwa ajili ya kuhakikisha kuwa wanyamapori walio hatarini kutoweka wanaendelezwa kwa manufaa ya sasa na vizazi vijavyo
mikakati hiyo inajumuisha mpango mkakati wa kuhifadhi sokwe mtu mpango mkakati wa taifa wa uhifadhi wa faru na mpango mkakati wa kuhifadhi twiga 
katika kutekeleza mkakati wa kuhifadhi faru wizara kwa kushirikiana na wadau wa uhifadhi imeleta faru weusi tisa kutoka afrika ya kusini
ii ulinzi wa wananchi dhidi ya wanyamapori wakali na waharibifu 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na wanyamapori wakali na waharibifu wizara imetengeneza mfumo unaoruhusu wananchi kutoa taarifa za matukio kupitia simu za mkononi kwenye namba maalum iliyotolewa na wizara
mfumo huo ulianza kufanyiwa majaribio novemba 
aidha wizara imeendelea kutumia teknolojia ya kuwafunga baadhi ya ndovu vifaa maalum vya kielek itroniki kwa lengo la kufuatilia nyendo zao ili kuepusha migongano na wananchi wanaoishi kando ya maeneo yaliyohifadhiwa
katika mfumo huo ndovu wamevishwa radio collar kwa ajili ya ufuatiliaji wa mienendo yao katika eneo la maswa makao
vilevile katika kuhakikisha maisha ya wananchi na mali zao zinalindwa ipasavyo wizara kwa kushirikiana na wadau imeandaa mkakati wa kitaifa wa ku dhibiti wanyamapori wakali na waharibifu
mheshimiwa spika wizara imeendelea kulipa kifuta machozi na kifuta jasho kwa wahanga wa matukio ya wanyamapori wakali na waharibifu
hadi machi wizara imelipa jumla ya shilingi kwa waathirika kama kifuta machozi na kifuta jasho
aidha wizara kupitia tawa imefanya jumla ya siku doria za kupambana na wanyamapori wakali na waharibifu ambapo wanyamapori wakali waliuawa baada ya kuhatarisha maisha ya wananchi na mali zao
vilevile wizara imehamisha jumla ya simba waliokuwa wanahatarisha maisha ya watu na mifugo kutoka wilaya ya serengeti na makundi sita yenye mbwa mwitu katika wilaya ya loliondo na kuwapeleka katika maeneo ambayo hawataleta madhara
pia tawa imeendelea kut oa elimu kuhusu namna ya kujikinga na wanyamapori wakali na matumizi ya mbinu zisizo angamizi za kupambana na wanyamapori hao katika maeneo yenye changamoto zaidi
iii kuimarika na kuongezeka kwa umaarufu wa tanzania katika uhifadhi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea na juhudi za kuimarisha uhifadhi usimamizi na utangazaji wa vivutio vya utalii
kupitia jitihada hizo hifadhi ya taifa serengeti kupitia uratibu wa kampuni ya world travel awards imetangazwa kuwa hifadhi bora katika bara la afrika na kupata tu zo
umaarufu huo umetokana na kuwepo kwa uhifadhi endelevu wa wanyamapori watano muhimu simba ndovu nyati chui na faru pamoja na wingi wa nyumbu na matukio yake ya kuhama kati ya hifadhi ya taifa serengeti na hifadhi ya maasai mara ya nchini kenya
kutokana na umaarufu huo kampuni ya filamu ya xix entertainment ya marekani imetengeneza makala inayojulikana kama serengeti series ambapo sehemu ya kwanza ya makala hiyo imeanza kuoneshwa
iv uwindaji wa kitalii 
mheshimiwa spika wizara imeendelea na taratibu wa kugawa vitalu kwa njia ya mnada wa kielek itroniki ambao umeongeza uwazi uwajibikaji na kuruhusu nguvu ya soko kuamua bei ya vitalu
awamu ya kwanza ya mnada ilifanyika juni ambapo jumla ya vitalu saba kati ya vilivyotangazwa viliu zwa na kuingiza jumla ya dola za marekani sawa na asilimia ya ada ya vitalu vyote endapo utaratibu wa zamani ungeendelea kutumika
aidha katika kuhakikisha kuwa minada inaendeshwa bila kuathiri ustawi wa tasnia wizara ilifanya tathmini ya tendaji kazi kwa kampuni za uwindaji wa kitalii kwa kipindi cha kuanzia mwaka hadi disemba na kuziweka katika makundi mawili 
kundi la kwanza la kampuni ni lenye vitalu vinavyofanya vizuri na kundi la pili ni lenye vitalu vyenye utendaji usi oridhisha
kufuatia matokeo hayo wizara imeongeza muda wa umiliki wa vitalu hadi disemba kwa kampuni zenye vitalu vinavyofanya vizuri ambapo mnada wa vitalu hivyo utafanyika septemba 
kwa vitalu vyenye utendaji usioridhisha muda wake wa umil iki utafikia ukomo tarehe disemba na utaratibu wa kuviuza kwa mnada utaanza septemba 
 idara ya wanyamapori 
mheshimiwa spika wizara imeandaa kanuni za usimamizi wa uuzaji wa nyamapori wildlife conservation game meat selling regulations ikiwa ni utekelezaji wa maelekezo ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
kanuni hizo zinatoa fursa kwa wananchi kupata kitoweo cha nyamapori kwa bei nafuu
wizara ipo katika hatua za mwisho za kuandaa mwongozo wa uanzishaji wa bucha za nyamapori ili kurahisisha utekelezaji wa kanuni hizo
mheshimiwa spika wizara imefanya marekebisho ya kanuni za ufugaji wa wanyamapori za mwaka kupitia tangazo la serikali na
 la mwaka 
kanuni hizo zimewe ka mazingira wezeshi ya kuanzisha maeneo ya ufugaji upatikanaji wa wanyamapori mbegu kwa bei nafuu na kutumia wanyamapori katika mashamba bustani na ranchi
aidha wizara imeandaa kanuni za uwekezaji katika maeneo maalum ya wanyamapori the wildlife cons ervation special wildlife investment concession areas regulations tangazo la serikali na
 la mwaka 
kanuni hizo zimetoa muda mrefu wa uwekezaji wa kimkakati wa hadi miaka na zinaruhusu kampuni kupendekeza miradi bunifu ya kukuza utalii
mhes himiwa spika katika mwaka wizara ilifungua shughuli za uwindaji wa wenyeji katika maeneo ya majaribio ya kilwa kaskazini kitwai kisarawe simbanguru na ugalla kwa tangazo la serikali na
 la novemba 
aidha kutokana na kuongezeka kwa mahi taji na kuimarika kwa ulinzi wa wanyamapori wizara imeongeza maeneo ya wazi ya ipemba mpezi talamai na msitu wa matundu kwa ajili ya uwindaji wa wenyeji kupitia tangazo la serikali na
 la disemba 
 shirika la hifadhi za taifa tanapa 
mheshimi wa spika tanapa imepewa jukumu la kusimamia shughuli za uhifadhi na uendelezaji wa utalii katika hifadhi za taifa
katika kutekeleza azma hiyo shirika limeendelea kuimarisha shughuli za intelijensia kuongeza matumizi ya teknolojia kwenye ulinzi wa hifad hi hivyo kubaini wahusika wa mitandao yote ya ujangili na kuivunja kwa wakati kabla haijafanya uhalifu
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa mipaka ya hifadhi inatambulika shirika limeweka jumla ya alama za mipaka kwenye hifadhi za tarangire na burigi chato 
aidha shirika limeweka alama za mipaka ya maji maboya katika eneo la funguni hifadhi ya taifa saadani
vilevile mipaka ya hifadhi yenye jumla ya kilomita imesafishwa katika hifadhi ya taifa ziwa manyara kilometa saadani kilometa 
shirika linaendelea na zoezi la uwekaji wa alama za mipaka kwenye maeneo yaliyobakia ili kuimarisha ulinzi wa rasilimali za wanyamapori na kupunguza migorogoro kati ya hifadhi na wananchi
mheshimiwa spika katika kukabiliana na mimea vamizi inayotishia ustawi wa wanyamapori na mazingira yao shirika limeondoa mimea vamizi katika eneo lenye ukubwa wa hekta katika hifadhi za taifa za tarangire saadani ziwa manyara arusha kitulo rubondo na mahale
aidha shirika limeondoa hekta za uoto vamizi wa vichaka katika hifadhi za ziwa manyara saadani na saanane
mheshimiwa spika shirika limeendelea kuimarisha mifumo ya teknolojia na mawasiliano katika hifadhi mpya za burigi chato nyerere kigosi ibanda kyerwa rumanyi ka karagwe na ugalla
aidha shirika limeendelea kuboresha mifumo ya malipo ikiwemo ya kulipa kabla mgeni hajafika kwenye malango ya kuingia maeneo ya makambi online bookings viwanja vya ndege na kutumia simu za mkononi
vilevile shirika limeboresha mifumo ya teknolojia katika malango ya hifadhi za kilimanjaro tarangire mikumi udzungwa rubondo gombe arusha ziwa manyara kitulo ruaha serengeti mkomazi katavi na mahale ili kuongeza ufanisi katika utoaji wa huduma
pia katika kuendeleza utalii wa faru katika hifadhi ya taifa mkomazi ujenzi wa uzio wa umeme wenye urefu wa kilometa upo katika hatua za ukamilishaji ambapo utalii wa faru unatarajiwa kuanza rasmi juni 
aidha shirika limekarabati barabara zenye jumla ya kilometa na kuboresha miundombinu ya mawasiliano
 mamlaka ya hifadhi ya eneo la ngorongoro ncaa 
mheshimiwa spika ncaa inasimamia shughuli za uhifadhi uendelezaji wa utalii na ustawi wa jamii zinazoishi ndani ya eneo la hifadhi
katika kutekeleza shughuli hi zo mamlaka imefanya jumla ya siku doria ambazo zimewezesha kukamatwa wahalifu wa makosa ya aina mbalimbali
aidha mamlaka imeimarish kikosi maalum cha kudhibiti ujangili kwa kuwapatia mafunzo ya utayari na ukakamavu pamoja na vifaa vya doria
vilevile mamlaka imedhibiti kwa kung oa kufyeka na kuchoma moto mimea vamizi katika eneo lenye ukubwa wa hekta 
mheshimiwa spika mamlaka imekarabati kilometa za barabara kati ya hizo kilometa zipo ndani ya eneo la kreta ambazo zinapitik vizuri sasa baada ya kuharibika kutokana na mvua
aidha mamlaka imejenga kilometa za njia za kutembea watalii katika msitu wa hifadhi nyanda za juu katika eneo la endoro kuelekea kwenye mapango ya tembo na maporomoko ya maji
vilevile njia za kutemb ea watalii kwenye kreta za empakai na endoro zinaendelea kufanyiwa matengenezo
pia mamlaka inafanya maboresho ya miundombinu ya utalii katika eneo la ndutu kwa kujenga mtandao wa barabara wenye kilometa kutoka eneo la golini hadi ndutu
aidha mamlaka inaendelea na upembuzi yakinifu na tathmini ya athari za kimazingira katika eneo la olduvai panapotarajiwa kujengwa kiwanja cha ndege kwa kiwango cha lami
mheshimiwa spika mamlaka imeendelea kutekeleza miradi ya maendeleo ya jamii zinazoishi ndani na je ya eneo la hifadhi
miradi iliyotekelezwa ni pamoja na ujenzi wa madarasa matatu katika shule za msingi za masamburai na loresho ufadhili kwa wanafunzi kuanzia ngazi za shule ya msingi hadi chuo kikuu utoaji wa chanjo ya kimeta kwa ifugo na ujenzi wa mabwawa mawili katika vijiji vya alailelai na misigyo
aidha mamlaka imenunua na kusambaza tani za mahindi kwa wananchi wanaoishi katika eneo la hifadhi na kutoa fedha jumla ya shilingi milioni kwa vyama vya ushir ika ikiwa ni mtaji wa kuendeleza shughuli za kuongeza kipato kwa wanachama
 mamlaka ya usimamizi wa wanyamapori tanzania tawa 
mheshimiwa spika tawa inasimamia shughuli za uhifadhi wa wanyamapori na uendelezaji wa utalii katika mapori ya akiba map ori tengefu na maeneo matatu ya ardhioevu
aidha mamlaka ni msimamizi wa shughuli za uhifadhi katika maeneo ya jumuiya za hifadhi za wanyamapori
katika kutekeleza majukumu yake mamlaka imeboresha huduma za utalii katika mapori ya akiba kwa kujenga hosteli ya kisasa katika pori la akiba swagaswaga na kambi ya kulala wageni katika pori la akiba kijereshi
aidha mamlaka imenunua boti moja kwa ajili ya shughuli za utalii katika eneo la kihistoria la magofu ya kilwa kisiwani
vilevile mamlaka imeshiriki katika maonesho ya ya uwindaji wa kitalii yaliyofanyika nchini marekani safari club international convention februari 
mheshimiwa spika mamlaka imefungua barabara za utalii zenye urefu wa kilometa katika mapori ya akiba ya mpang kipengere kilometa kijereshi kilometa na maswa kilometa 
aidha njia za kupita wageni walkways zenye urefu wa mita zimejengwa kuelekea kwenye maporomoko ya maji ya kimani katika pori la akiba mpanga kipengere
vilevile awali mamla ka ilifanya ukarabati wa kiwanja cha ndege cha mtemere katika eneo ambalo sasa ni hifadhi ya taifa nyerere
mheshimiwa spika katika kuboresha mazingira ya kazi mamlaka inaendelea na ujenzi wa nyumba za watumishi na vituo vya askari katika mapori ya akiba ya maswa mkungunero uwanda lukwati piti lukwika lumesule msanjesi swagaswaga na moyowosi pori tengefu ziwa natron na kikosi dhidi ujangili kdu kanda ya bunda
aidha ujenzi wa ofisi nne katika mapori ya akiba ya rungwa kizigo muhe si lukwika lumesule na swagaswaga na kdu manyoni unaendelea
 taasisi ya utafiti wa wanyamapori tanzania tawiri 
mheshimiwa spika tawiri imepewa jukumu la kufanya na kuratibu utafiti wa wanyamapori
katika kutekeleza majukumu yake taasisi imeendel ea na utafiti kuhusu mchango wa wanyamapori katika kueneza magonjwa ya homa ya mbuzi na kondoo kutupa mimba au homa ya vipindi brucellosis kimeta na kaswende ya nyani
mheshimiwa spika matokeo ya awali ya utafiti yanaonesha kuwa nyati swala granti na swala tomi wameambukizwa zaidi ugonjwa wa homa ya mbuzi na kondoo
aidha utafiti umebaini kuwa maambukizi ya ugonjwa wa kutupa mimba yapo juu kwa wanyamapori
vilevile taasisi imebaini kuwa matukio mengi ya milipuko ya kimeta yanatokea wakati wa kiang azi kuanzia julai hadi septemba hivyo ugonjwa huu unaweza kudhibitiwa kwa kuchanja mifugo mwanzoni mwa majira ya kiangazi
pia utafiti umebaini kuwa asilimia ya vyanzo vya maji vilivyopo katika eneo la ngorongoro vina vimelea vya magonjwa ya homa za matumbo kutokana na uhaba wa vyoo au baadhi ya wananchi kutokutumia vyoo kabisa
mheshimiwa spika taasisi kupitia mradi wa tathmini ya ufanyaji kazi wa mfumo ikolojia serengeti imefanya utafiti kuhusu madhara yatokanayo na mabadiliko ya tabianchi na ongez eko la idadi ya watu katika mfumo ikolojia
utafiti umebaini kuwa ongezeko la mifugo katika maeneo yanayozunguka mfumo ikolojia na shughuli nyingine za binadamu zimeathiri shoroba na maeneo ya mtawanyiko wa wanyamapori
hali hii imesababisha kuongezeka kwa migongano baina ya binadamu na wanyamapori hususan simba mbwa mwitu na fisi
mheshimiwa spika taasisi imefanya utafiti kuhusu tatizo la mamba wanaotishia usalama wa wananchi katika ziwa rukwa
matokeo ya utafiti yanaonesha kuwa mamba wanaoleta madhara ni wale walioko nje ya maeneo yaliyohifadhiwa
utafiti umeainisha hatua za kuchukua ikiwa ni pamoja na kuvuna mamba hao kwa kuzingatia sheria kanuni na taratibu za matumizi endelevu ya rasilimali za wanyamapori
hatua nyingine ni kuchimba visima vya maji ili kuepusha mwingiliano wa wananchi na mamba ziwani kuweka alama za tahadhari kwenye maeneo hatarishi na kuepuka kutumia mitumbwi midogo
pamoja na utafiti uliofanyika tawiri imefanya ukarabati wa vituo vya serengeti na njiro na ukarabati wa vituo vya kihansi kingupira na mahale unaendelea
 chuo cha usimamizi wa wanyamapori mweka 
mheshimiwa spika chuo cha usimamizi wa wanyamapori mweka kimepewa jukumu la kutoa mafunzo ushauri wa kitaalam na kufanya utafiti kuhusu uhifadhi wa wanyamapori na uendele zaji utalii
katika kutekeleza majukumu yake chuo kimedahili wanafunzi katika ngazi za astashahada stashahada na shahada
aidha chuo kimetoa mafunzo ya muda mfupi kwa waongoza watalii 
vilevile chuo kwa kushirikiana na chuo kikuu cha manchester metropolitan cha uingereza kimekamilisha mtaala kwa ajili ya kozi ya uzamili ya ikolojia na uhifadhi wa wanyamapori wa afrika master of science in african wildlife ecology and conservation
mheshimiwa spika chuo kimekamilisha awamu ya kwanza ya ujenz wa uzio wa matofali wenye urefu wa mita kuzunguka eneo la chuo
kazi nyingine zilizotekelezwa ni ukarabati wa jengo la maabara ya zahanati ya chuo hosteli ya wanafunzi na barabara za ndani ya chuo
 taasisi ya taaluma ya wanyamapori pasiansi 
mhesh imiwa spika taasisi ya taaluma ya wanyamapori pasiansi imepewa jukumu la kutoa mafunzo ya uhifadhi wa wanyamapori na himasheria katika ngazi ya astashahada nne na tano za baraza la taifa la ushauri wa elimu ya vyuo vya ufundi nacte
katika kutekeleza majukumu yake taasisi imedahili jumla ya wanafunzi katika ngazi ya astashahada ya awali na astashahada ya uhifadhi wanyamapori na himasheria
aidha taasisi imetoa mafunzo ya muda mfupi ya himasheria na uhifadhi wa wanyamapori kwa washiriki kutoka wi laya za kigoma tanganyika babati ngorongoro kondoa na karatu
vilevile taasisi imeendesha mafunzo ya jeshi usu ya utayari kwa watumishi kutoka wakala wa huduma za misitu tanzania
pia mtaala wa kozi ya waongoza watalii na ulinzi umepitishwa na na cte na mafunzo yataanza kutolewa kuanzia mwaka wa masomo 
mheshimiwa spika taasisi imeanza ujenzi wa maktaba na kununua samani za ofisi meza na viti vitanda magodoro vifaa vya jiko la porini na jenereta moja 
aidha taasisi imeboresha kambi ya mafunzo fort ikoma kwa kuweka umeme kujenga ofisi vyoo na kukarabati mahanga
 kituo cha mafunzo ya uhifadhi wa maliasili kwa jamii likuyu sekamaganga 
mheshimiwa spika kituo cha mafunzo ya uhifadhi wa maliasili kwa jamii likuy sekamaganga kimepewa jukumu la kuzijengea uwezo jamii zinazoishi jirani na maeneo yenye wanyamapori ili kushiriki katika uhifadhi na matumizi endelevu ya maliasili
kituo kimekamilisha taratibu za usajili na kutambuliwa na nacte na kwa sasa kinaendelea na taratibu za udahili wa wanafunzi katika ngazi hiyo
katika kutekeleza majukumu yake kituo kimetoa mafunzo ya namna ya kufanya doria kwa jumla ya washiriki ambao ni vikundi vya doria na wajumbe wa kamati za maliasili za vijiji
aidha kituo kimeka milisha ujenzi wa jengo la maktaba na chumba cha kompyuta
 mfuko wa kuhifadhi wanyamapori tanzania twpf 
mheshimiwa spika mfuko wa kuhifadhi wanyamapori tanzania umepewa jukumu la kuwezesha uhifadhi wa wanyamapori ndani na nje ya maeneo yaliyohifadhiwa
katika utekelezaji wa majukumu yake mfuko umewezesha shughuli za kupambana na ujangili na kulipa kifuta jasho na kifuta machozi kwa wananchi walioathirika kutokana na wanyamapori wakali na waharibifu
aidha mfuko umewezesha kufanya mapitio ya kanuni za wmas uwindaji wa wenyeji na wageni wakazi na ufugaji wanyamapori na uandaaji wa kanuni za uuzaji wa nyamapori
sekta ndogo ya misitu na nyuki 
mheshimiwa spika sekta ndogo ya misitu na nyuki inajumuisha shughuli za uhifadhi na usimamizi wa rasilimali za misitu na nyuki
utekelezaji wa shughuli hizo unaongozwa na sera ya taifa ya misitu na sera ya taifa ya ufugaji nyuki 
aidha usimamizi wa shughuli hizo unatekelezwa kupitia sheria ya misitu sura sheria ya ufugaji nyuki sura tang azo la kuanzisha wakala wa huduma za misitu tanzania na
 na sheria ya kuanzisha taasisi ya utafiti wa misitu tanzania sura 
vilevile shughuli hizo hutekelezwa kupitia idara ya misitu na nyuki tfs tafori fti fiti bti na taff
 masuala ma hsusi ya sekta ndogo ya misitu na nyuki i ufugaji nyuki na masoko ya mazao ya nyuki 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuwanufaisha wananchi wanaoishi jirani na maeneo ya hifadhi kupitia miradi ya ufugaji nyuki
katika kutekeleza hilo wizara kupitia mfuk wa misitu wa tanzania imetoa mafunzo ya ufugaji nyuki kwa wananchi na vikundi mizinga na seti za mavazi ya ufugaji nyuki
aidha mfuko umeendelea kuwezesha ujenzi wa viwanda vipya viwili katika mikoa ya tabora sikonge na geita bukombe
vilevile mfuko umewezesha kuanza kwa ukarabati wa viwanda vitatu katika mikoa ya katavi mlele kigoma kibondo na singida manyoni
aidha katika jitihada za kuboresha na kuongeza makundi ya nyuki wizara kupitia chuo cha ufugaji nyuki tabora imeanzisha mradi na mafunzo maalum ya kuzalisha malkia
katika kutekeleza sehemu ya mkakati huo chuo kimetoa mafunzo kwa wafugaji nyuki 
ii udhibiti wa moto 
mheshimiwa spika wizara kupitia tfs imeendelea na jitihada mbalimbali ya kudhibiti ma tukio ya moto katika misitu ya hifadhi hifadhi za wanyamapori na maeneo mbalimbali ya wananchi kwa kutoa elimu kupitia mikutano kuandaa mipango ya udhibiti wa moto na kufuatilia matukio ya moto kwa kutumia satellite
maeneo yaliyoathirika na matukio ya moto ni mikoa ya iringa lindi katavi mbeya na ruvuma
katika kukabiliana na changanoto za matukio ya moto wizara imeendesha jumla ya mikutano kwenye vijiji katika wilaya kujenga minara minne ya kufuatilia matukio ya moto na kukarabati mi nara 
aidha wizara imenunua mtambo maalum wa kuzima moto wa msituni wenye uwezo wa kuzima moto hadi umbali wa mita 
vilevile mipaka yenye urefu wa kilometa imesafishwa katika misitu 
kutokana na jitihada hizo matukio ya moto yamepungua kutoka asilimia mwaka hadi asilimia nane mwaka 
 idara ya misitu na nyuki 
mheshimiwa spika idara ya misitu na nyuki imepewa jukumu la kuandaa na kusimamia sera sheria kanuni na miongozo ya usimamizi wa misitu na ufugaji nyuki
katika kutekeleza majukumu yake wizara imeendelea kuratibu mikutano mitatu ya kamati ya kitaifa ya ushauri wa misitu nafac na mkutano wa kamati ya kitaifa ya ushauri wa ufugaji nyuki nabac
ushauri mbalimbali uliotolewa kuhusu namna bora ya kusimamia na kuendeleza sekta ndogo ya misitu na nyuki unaendelea kutekelezwa
aidha wizara imefanya tathmini ya utekelezaji wa sera ya taifa ya ufugaji nyuki na tathmini ya sheria ya misitu sura 
 wakala wa huduma za misitu tanzania tfs 
mheshimiwa spika tfs imepewa jukumu la kusimamia misitu ya hifadhi ya asili misitu iliyo katika maeneo yasiyohifadhiwa mashamba ya miti na hifadhi za nyuki za serikali kuu pamoja na kuendeleza na kuzalisha mbegu bora za miti na vipando
mheshimiwa spika wakala umeend elea na jitihada mbalimbali za kuongeza uzalishaji wa mazao ya nyuki
hadi machi jumla ya tani za asali na tani za nta zilivunwa
aidha wakala umejenga vituo viwili dodoma na dar es salaam vya kuuzia asali pamoja na kutoa taarifa mbalimbal za ufugaji nyuki
vilevile mafunzo ya ufugaji nyuki uchakataji ufungashaji na masoko yalitolewa kwa vikundi vya wafugaji nyuki
pia sampuli za asali zilikusanywa katika wilaya na kufanyiwa uchambuzi ili kuhakiki ubora kwa lengo la kutimiza igezo vya kuuzwa katika soko la ndani na nje ya nchi
matokeo ya uhakiki huo yalionesha kuwa asali ya tanzania inakidhi vigezo vya kuuzwa katika nchi za jumuiya ya ulaya
 taasisi ya utafiti wa misitu tanzania tafori 
mheshimiwa spika tafori imepewa ju kumu la kufanya na kuratibu utafiti wa misitu na ufugaji nyuki na kutoa ushauri wa kitaalamu kuhusu matumizi ya teknolojia bora katika nyanja za misitu na ufugaji nyuki
katika kutekeleza majukumu yake taasisi imefanya utafiti wa kubaini na kushauri namna ya kukabiliana na vyanzo vya kufa au kukauka kwa miti kwenye mashamba ya serikali na watu binafsi
matokeo ya utafiti huo yameonesha kuwa miti ya misindano na mikaratusi iliyopandwa kwenye mashamba ya mbizi na kawetire inakauka kutokana na ukosefu wa madi ni aina ya boroni na phosphorus
mheshimiwa spika taasisi imeainisha hatua mbalimbali za kukabiliana na changamoto hiyo
hatua hizo ni pamoja na kuongeza mbolea yenye madini aina ya boroni na phosphorus kwenye udongo au kunyunyizia madini hayo kwenye mic he au miti ikiwa bustanini na shambani
aidha taasisi imeanza kufanya utafiti juu ya uvunaji wa utomvu kwenye miti ya misindano ili kubaini spishi za miti na umri unaofaa kutoa utomvu mwingi na madhara ya uvunaji kwenye ukuaji na ubora wa mbao
aidha taa sisi imeanza kufanya utafiti na kuandaa mfumo wa kutoa taarifa za uhalifu kwenye misitu iliyopo kwenye milima ya tao la mashariki ili kuboresha uhifadhi wa bioanuai
 vyuo vya taaluma ya misitu na ufugaji nyuki 
mheshimiwa spika vyuo vya taaluma ya misit na ufugaji nyuki vinajumuisha chuo cha misitu olmotonyi chuo cha viwanda vya misitu na chuo cha mafunzo ya ufugaji nyuki
vyuo hivyo vimepewa jukumu la kutoa mafunzo ya uhifadhi usimamizi na matumizi endelevu ya misitu na ufugaji nyuki katika ngazi ya astashahada na stashahada
chuo cha misitu olmotonyi kimedahili wanafunzi na kutoa mafunzo kuhusu usimamizi shirikishi wa misitu kwa vijiji katika wilaya za loliondo na lindi uanzishaji na usimamizi wa vitalu vya miti
chuo cha viwanda vya misitu imedahili wanafunzi na chuo cha mafunzo ya ufugaji nyuki wanafunzi 
 mfuko wa misitu tanzania taff 
mheshimiwa spika mfuko wa misitu tanzania umepewa jukumu la kuwezesha wadau wa sekta ndogo ya misitu na ufugaji nyuki kwenye uhifadhi usimamizi na uendelezaji misitu na ufugaji nyuki
katika kutekeleza majukumu yake mfuko umewezesha ujenzi wa jengo la utawala la fti ukarabati wa jengo la utawala na ununuzi wa vifaa vya kuchakata mazao ya nyuki vya bti ununuzi wa samani za maktaba ya fiti na vif aa vya kupimia ubora wa mbao vya fiti na tafori
aidha vikundi vimepewa mafunzo ya ufugaji nyuki mizinga na vifaa bora vya ufugaji wa nyuki
vilevile mafunzo ya mbinu bora za ufugaji nyuki na utengenezaji wa mizinga yametolewa kwa vikundi 
pia mfuko umewezesha uanzishwaji na uboreshaji wa vituo nane vya ukusanyaji na uchakataji wa mazao ya nyuki
vituo hivyo ni geita mbogwe shinyanga kahama dodoma kondoa mbeya rungwe tabora igunga mara bunda na ch uo cha ufugaji nyuki 
mheshimiwa spika mfuko umewezesha upandaji miti kwenye maeneo yaliyoharibika yenye hekta katika misitu ya asili
maeneo hayo ni katika mashamba ya miti ziwani mtwara hekta biharamulo hekta nishati nzega hek ta tanganyika katavi hekta halmashauri ya wilaya ya kilombero hekta na chuo kikuu cha kilimo sua lililopo ifinga songea hekta 
mheshimiwa spika kazi nyingine zilizotekelezwa na mfuko ni pamoja na kuwezesha utekelezaji wa miradi mi tatu ya utafiti ambapo miradi miwili inatekelezwa na sua na mradi mmoja unatekelezwa na tafori
aidha mfuko umewezesha ukusanyaji wa taarifa kwa ajili ya vipindi vya radio vipindi vya televisheni na majarida ya misitu ni mali na utafiti wa misitu
vilevile mfuko umewezesha utekelezaji wa miradi miradi mipya na miradi inayoendelea ya uhifadhi usimamizi na matumizi endelevu ya rasilimali za misitu
aidha mfuko unaendelea kufadhili wanafunzi katika vyuo vya fti bti na fit i
sekta ndogo ya utalii 
mheshimiwa spika sekta ndogo ya utalii imepewa jukumu la kuendeleza utalii nchini ikiongozwa na sera ya taifa ya utalii ya mwaka na kusimamiwa na sheria ya utalii sura na sheria ya bodi ya utalii sura 
aidha jukumu hilo linatekelezwa kupitia idara ya utalii ttb na nct
 masuala mahsusi ya sekta ndogo ya utalii i kuendeleza mazao ya utalii 
mheshimiwa spika wizara inaendelea na jitihada za kuendeleza utalii nchini ikiwemo utalii wa meli mikutano fukwe utamadun i malikale matukio na jiolojia
jitihada hizo zinakwenda sanjari na uongezaji wa shughuli za utalii katika maeneo mbalimbali nchini ikiwemo balloon safaris night game drive walking safaris canopy walk cultural tours
aidha wizara imeandaa mkakati we nye matokeo ya haraka wa uendelezaji wa mazao ya utalii wa fukwe mikutano na meli
vilevile wizara kwa kushirikiana na mikoa ya iringa njombe mbeya ruvuma rukwa katavi songwe na morogoro septemba ilifanya jukwaa la uwekezaji katika sekta ya utalii
pia on esho la utalii karibu kusini lilifanyika sanjari na jukwaa hilo kwa lengo la kufungua fursa za utalii na uwekezaji katika ukanda wa kusini
aidha machi wizara kwa kushirikiana na mikoa ya kanda ya ziwa kigoma na tabora ilizindua maan dalizi ya onesho la kimataifa na jukwaa la uwekezaji lijulikanalo kama great lakes international tourism expo glite litakalofanyika jijini mwanza juni 
ii kuboresha mafunzo kuendana na mahitaji ya soko 
mheshimiwa spika wizara kupitia nct imefa nya mapitio ya mitaala yote na inaendelea kukamilisha mitaala ya kitaifa katika ngazi ya shahada katika fani ya utalii na ukarimu
aidha programu mpya ya mafunzo ya uratibu wa matukio technical certificate in event management imeanzishwa ili kukidhi mahitaj ya soko hususan uratibu wa matukio
vilevile chuo kwa kushirikiana na taasisi ya confucious ya china ambayo inashirikiana na chuo kikuu cha dar es salaam kimeanza kutoa mafunzo ya lugha ya kichina ili kutoa fursa kwa wahitimu kuweza kuongea lugha zaidi ya moja
pia mafunzo ya lugha za kifaransa na kiingereza yameendelea kuimarishwa
iii kutangaza utalii wa ndani 
mheshimiwa spika katika kuhamasisha utalii wa ndani nchini serikali imeanzisha chaneli maalum iitwayo safari channel kwenye shirika la utanga zaji la taifa
chaneli hii imesaidia sana kuonesha vivutio mbalimbali tulivyonavyo hapa nchini ili kuhamasisha watanzania kuvitembelea
wadau mbalimbali pia wameunga mkono juhudi za kukuza utalii wa ndani kwa kuandaa na kushiriki katika matukio mbalimbali kama vile twendezetu burigi hk kilimanjaro challenge mkwawa trails run rock city marathon ngorongoro marathon kigamboni marathon selous marathon morogoro marathon na serengeti marathon
aidha pamoja na matukio hayo serikali imeendelea na juhudi mbalimbali zikiwemo za kuadhimisha miaka ya hifadhi ya taifa serengeti na eneo la hifadhi ya ngorongoro na kuendelea kuhamasisha matumizi ya utambulisho wa taifa letu tanzania unforgettable katika kukuza zaidi utalii nchini
kupitia jitihada hizo takwi mu zinaonesha kuwa katika mwaka jumla ya wafuatiliaji followers walisambaza ujumbe kupitia mitandao ya kijamii facebook twitter instagram outube na destination portal user na kushawishi watanzania kutembelea vivutio vya utalii
takw imu hizo zikilinganishwa na mwaka kuna ongezeko la wafuatiliaji sawa na asilimia 
mheshimiwa spika utalii wa ndani ni muhimu kwa sababu tatu kuu kwanza unatoa fursa ya wananchi kupumzika kwa namna nzuri zaidi
pili unasaidia kufanya wananchi wathamini zaidi vivutio tulivyonavyo na hivyo kuongeza mwamko wa kuhifadhi na kuvitunza
tatu ni chanzo cha mapato kwa taasisi zetu za uhifadhi jambo ambalo ni muhimu sana ingawa kwa sasa watalii kutoka nje wameshindwa kuja kwa sababu ya janga kama la coronavirus
hivyo lengo la serikali ni kuendelea na juhudi za kuvitangaza vivutio vya utalii ili watanzania wengi watembelee vivutio vya utalii na kushiriki katika biashara za utalii na hivyo kuchangia zaidi katika pato la taifa
 idara ya utalii 
mheshimiwa spika idara ya utalii imepewa jukumu la kuandaa na kusimamia sera sheria kanuni na miongozo ya kuendeleza utalii
katika kutekeleza majukumu yake izara imekamilisha kazi ya kupanga huduma za malazi katika daraja za ubora wa nyota katika mkoa wa dodoma ambapo jumla ya hoteli zilikaguliwa
kati ya hizo jumla ya hoteli zilipata alama zinaonesha viwango vya ubora kama ifuatavyo hoteli tatu zilipata nyota tatu hoteli tano zilipata nyota mbili na hoteli tatu zilipata nyota moja
hoteli hazikukidhi viwango vya ubora wa nyota
aidha ukaguzi wa wakala wa biashara za utalii umefanyika katika maeneo mbalimbali nchini yakiwemo malango ya kuingilia wageni ya hifadhi za taifa za manyara kilimanjaro tarangire na mikumi na mam laka ya hifadhi ya eneo la ngorongoro ili kuhakikisha wanazingatia sheria kanuni na miongozo iliyopo
 bodi ya utalii tanzania ttb 
mheshimiwa spika ttb imepewa jukumu la kutangaza utalii ndani na nje ya nchi
utangazaji wa vivutio vya utalii umefanyi ka kupitia maonesho ya kimataifa katika nchi za kanada ufaransa kenya israel india uholanzi ubelgiji marekani jamhuri ya czech urusi china na uganda
njia nyingine ni pamoja na misafara ya utangazaji utalii katika nchi za ujerumani na austria kutumia watu mashuhuri mawakala wa utalii ziara za waandishi wa habari wa nje matumizi ya tehama vyombo vya habari na fainali za michezo ya mpira wa miguu afcon kwa vijana chini ya miaka uliofanyika tanzania
pia vivutio vya utalii vimetangazwa kwa kutumia mabalozi wa hiari wa utalii akiwemo mtanzania bw
mbwana samatta anayecheza katika moja ya ligi bora duniani uingereza
aidha bodi imeendelea kuandaa na kushiriki katika onesho la kimataifa la utalii s te ambapo mwaka waoneshaji zaidi ya walishiriki kutoka nchi za afrika ya mashariki na kusini
waoneshaji hao walikutana na wakala wa biashara za utalii wa kimataifa takriban kutoka masoko mbalimbali ya utalii duniani
mheshimiwa spika bodi imeendelea kushirikiana na shirika la ndege la tanzania atcl kutangaza utalii katika nchi ya india ambapo ndege zetu zimeanza kufanya safari zake na nchi ya china ambapo mipango ya kuanza safari imekamilika
aidha bodi kwa kushirikiana na wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo imeend elea kuboresha chaneli maalumu ya kutangaza vivutio vya utalii tanzania safari channel
vilevile bodi imeendelea kutumia utambulisho mpya wa kutangaza utalii tanzania tanzania destination brand ujulikanao kama tanzania unforgettable
 chuo cha taifa cha utalii nct 
mheshimiwa spika chuo cha taifa cha utalii kimepewa jukumu la kutoa mafunzo kufanya utafiti na kutoa ushauri katika fani ya utalii na ukarimu
katika mwaka wa fedha chuo kimedahili jumla ya wanafunzi katika ngazi ya asta shahada na stashahada 
aidha chuo kimetoa mafunzo ya muda mfupi kwa washiriki waliopo katika mnyororo wa thamani katika kuendeleza utalii
kazi nyingine zilizofanyika ni kukarabati miundombinu ya kutolea mafunzo katika kampasi za temeke bu stani na arusha kununua vitendea kazi na vifaa mbalimbali vya kutolea mafunzo
 tozo ya maendeleo ya utalii tdl 
mheshimiwa spika tozo ya maendeleo ya utalii ilianzishwa mwaka wa sheria ya utalii na
 ya mwaka 
tozo hiyo imewezesha kutang aza vivutio vya utalii ndani na nje ya nchi ukaguzi wa wakala wa biashara za utalii nchini uendelezaji utalii ikiwemo utalii wa kihistoria utoaji wa mafunzo katika fani ya utalii na ukarimu na utafiti wa watalii wanaoondoka nchini
sekta ndogo ya mamb ya kale 
mheshimiwa spika sekta ndogo ya mambo ya kale inajumuisha shughuli za utafiti utambuzi uhifadhi ulinzi uendelezaji na utangazaji wa malikale
shughuli hizo zinaongozwa na sera ya malikale ya mwaka na kusimamiwa na sheria ya mambo ya ka le sura na sheria ya makumbusho sura 
aidha shughuli hizo zinatekelezwa kupitia idara ya mambo ya kale na shirika la makumbusho la taifa
masuala mahsusi ya sekta ndogo ya mambo ya kale tamasha la urithi wa utamaduni 
mheshimiwa spika wizara wa kushirikiana na wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo sekta binafsi na wadau imeendelea kuimarisha mazao ya utalii ikiwa ni pamoja na kuendelea kuadhimisha tamasha la urithi wa utamaduni urithi festival
tamasha hil limefanyika katika mikoa ya dar es salaam arusha dodoma manyara pwani kigoma geita mtwara mwanza na mjini magharibi zanzibar
kupitia tamasha hilo wananchi walipata fursa ya kupata elimu kuhusu historia utamaduni malikale lugha chakula mavazi imani mila na des turi za maeneo hayo na kutembelea vivutio vya utalii
idara ya mambo ya kale 
mheshimiwa spika idara ya mambo ya kale imepewa jukumu la kuandaa na kusimamia sera sheria kanuni na miongozo ya utafiti uhifadhi na kuendeleza malikale
katika kutekeleza jukumu hilo wizara imekarabati vituo vya taarifa na kumbukumbu vya kumbukizi za dkt
livingstone kigoma ujiji nyumba ya kumbukizi ya mwalimu nyerere magomeni dar es salaam na makaburi ya kihistoria yaliyopo katika kituo cha kunduchi dar es salaam na kaole bagamoyo
aidha wizara imenunua boti ya kusafirisha watalii watumishi na wananchi kwenda kwenye magofu ya kilwa kisiwani na songo mnara
vilevile wizara kupitia tawa tanapa tfs na ncaa imejenga nyumba moja ya watumishi na watafiti katika kituo cha nyayo za zamadamu laetoli
shirika la makumbusho ya taifa 
mheshimiwa spika shirika la makumbusho ya taifa limepewa jukumu la kufanya utafiti kuhifadhi kukusanya kuonesha na kuelimisha umma kuhusu urithi wa utamaduni na wa asili wa taifa
katika kutekeleza majukumu yake shirika limefanya utafiti katika nyanja za jiolojia palaentolojia akiolojia na biolojia ambapo mikusanyo ilivumbuliwa na imeongezwa kwenye makumbusho
aidha utafiti wa biolojia umeendelea kufanyika ili kuainisha na kupata mikusanyo ya vipepeo na nondo wachavushao na kutoa elimu kwa jamii kuhusu umuhimu na uhifadhi wa vipepeo na nondo hao
vilevile shirika kwa kushirikiana na wadau imefanya mkutano wa kitaalam wa kimataifa kuhusu mitazamo na kanuni mpya za makumbush katika karne hii na hasa suala la mikusanyo iliyopo nje ya nchi
mheshimiwa spika shirika limekamilisha ujenzi wa nyumba tano za jamii za wamwera kutoka mkoa wa lindi wamakua mkoa wa mtwara na waha mkoa wa kigoma katika kijiji cha mak umbusho
aidha onesho la kihistoria la mchango wa tanzania katika ukombozi wa bara la afrika limejengwa katika makumbusho na nyumba ya utamaduni dar es salaam
vilevile shirika limekarabati majengo ya makumbusho na nyumba ya utamaduni kwa ajili ya kuwek onesho jipya la kudumu la historia ya tanzania kabla na baada ya uhuru
mfuko wa taifa wa mambo ya kale 
mheshimiwa spika mfuko wa taifa wa mambo ya kale umewezesha kugharamia ukusanyaji wa taarifa za maeneo mapya ya malikale ya lemaguru arusha kiwasih kigera mara mogitu manyara ndala tabora na nang oma lindi ambayo yatatumika kuhuisha rejesta ya taifa ya maeneo ya mali kale
aidha mfuko umewezesha utafiti kwenye nyanja za akiolojia tano paleontolojia tatu paleonthropoliojia mbili atika mikoa ya arusha manyara mbeya tanga mara lindi na tabora na utafiti wa tunu 
miradi ya maendeleo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha jumla ya shilingi ziliidhinishwa kwa ajili ya kutekeleza miradi nane ya mae ndeleo
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
hadi machi wizara imepokea jumla ya shilingi sawa na asilimia ya fedha zilizoidhinishwa
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
utekelezaji wa miradi hiyo ni kama ifuatavyo 
mradi wa kuendeleza utalii kanda ya kusini regrow 
mheshimiwa spika mradi huu unatekelezwa kwa ushirikiano kati ya serikali ya tanzan ia na benki ya dunia
mwaka shilingi ziliidhinishwa kwa ajili ya maandalizi ya ujenzi wa barabara viwanja vya ndege na mabanda ya kupokelea wageni katika hifadhi zilizo kusini mwa tanzania na kufanya uperembaji na tathmini ya mradi
hadi achi shilingi zimetolewa na kutumika
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje
mradi wa kujenga uwezo wa maeneo ya hifadhi mapori ya akiba na kikosi dhidi ujangil 
mheshimiwa spika mradi huu unatekelezwa na serikali kwa kutumia fedha za ndani
mwaka shilingi ziliidhinishwa kwa ajili ya kukarabati nyumba katika mapori ya akiba kuboresha miundombinu ya barabara viwanja vya ndege na ofis katika mapori ya akiba na kuwajengea uwezo askari wanyamapori katika kulinda na kusimamia rasilimali za wanyamapori
hadi achi shilingi zimetolewa na kutumika
mradi wa usimamizi endelevu wa maliasili 
mheshimiwa spika mradi unateke lezwa kwa ushirikiano kati ya serikali za ujerumani na jamhuri ya muungano wa tanzania
mradi unatekelezwa katika halmashauri za wilaya za ngorongoro na serengeti na tawa
mradi unalenga kuwezesha jamii kushiriki katika usimamizi endelevu wa maliasili
mwa ka jumla ya shilingi fedha za nje ziliidhinishwa
hadi machi shilingi zimetolewa na kutumika
mradi wa kuendeleza misitu ya hifadhi ya mazingira asilia 
mheshimiwa spika mradi huu unatekelezwa kwa ushirikiano baina ya serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp
aidha mradi huu unatekelezwa kwenye misitu sita ya hifadhi ya mazingira asilia ya chome magamba mkingu minziro udzungwa na rungwe
lengo la radi ni kuwezesha wizara halmashauri za wilaya na asasi zisizokuwa za serikali kuboresha usimamizi wa sheria za mazingira ili kulinda mifumo ikolojia na bioanuwai kwa ajili ya ustawi na usimamizi wa rasilimali za misitu
mwaka shilingi ziliidhinishwa
hadi machi shilingi fedha za nje zimeto lewa na kutumika
mradi wa kujenga uwezo wa taasisi za maf unzo ya misitu na ufugaji nyuki 
mheshimiwa spika mradi unatekelezwa kwa fedha za ndani kwa lengo la kuwezesha taas isi za mafunzo na utafiti zilizo chini ya idara ya misitu na nyuki kutekeleza majukumu yake
mwaka shilingi ziliidhinishwa
hadi achi shilingi zimetolewa na kutumika
mradi wa kujenga uwezo wa jamii katika kusima mia misitu kwa tija na misingi endelevu 
mheshimiwa spika mradi unatekelezwa kwa ushirikiano kati ya serikali za ubeligiji na jamhuri ya muungano wa tanzania
mradi huu unatekelezwa katika wilaya za uvinza kigoma kasulu kibondo kakonko na buhigwe
mw aka shilingi fedha za nje ziliidhinishwa
hadi machi shilingi fedha za nje zimetolewa na kutumika
mradi wa kuongeza thamani kwa mazao ya misitu forvac 
mheshimiwa spika mradi unatekelezwa kwa ushirikiano kat ya serikali za ufini na jamhuri ya muungano wa tanzania
mradi huo unalenga kuimarisha uwezo wa wananchi kusimamia rasilimali za misitu na kuongeza thamani ya mazao ya misitu
mradi unatekelezwa katika mikoa ya tanga lindi mtwara na ruvuma
katika mwak shilingi fedha za nje ziliidhinishwa
hadi machi shilingi fedha za nje zimetolewa na kutumika
 utekelezaji wa majukumu ya kimkakati 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kutekeleza mradi wa kuzalisha umeme julius nyerere ulioko kwenye hifadhi ya taifa nyerere
katika kutekeleza mradi huo wizara ilipewa jukumu la kusafisha eneo ambalo bwawa la kuzalisha umeme linajengwa na kufanya ulinzi kwa watumishi na wafanyakazi katika eneo husika
katika kutekeleza ka zi hizo wizara kupitia tanapa na tawa imeendelea kuimarisha ulinzi kwa kupeleka askari na magari matano ya doria
aidha wizara kupitia tafori imefanya tathmini na kutoa ushauri kuhusu athari za kiikolojia ambazo zinaweza kutokea kwenye uoto wa mi mea katika njia ya kusafirishia umeme kv transmission line kutoka kwenye eneo la uzalishaji hadi kituo kidogo cha kupoozea umeme kilichopo eneo la chalinze bagamoyo
tathmini imebaini uwepo wa aina nne za spishi zilizo hatarini kutoweka ambazo lannea shweinfurthii millettia micansa rytiginia bugoyensis na xylotheca tettensi
vipando vya miti hiyo vimekusanywa na kuoteshwa katika kituo cha utafiti wa misitu kibaha kwa utafiti zaidi wa kuendeleza uhifadhi wake
mheshimiwa spika itakumbukwa kuwa mwaka serikali ilitoa tamko la kusitisha biashara ya kukamata na kusafirisha wanyamapori hai nje ya nchi kwa muda wa miaka mitatu 
katika kipindi hicho wizara ilifanya ukaguzi wa mazizi yote ya wafanyabiashara ya nyara ili kubaini aina na idadi ya wanyamapori waliopo kwenye mazizi hayo
kwa sasa wizara imekamilisha utaratibu wa kuwarudishia wafanyabishara hao fedha walizolipia ada mbalimbali za serikali ambapo jumla ya shilingi 
 zitalipwa
 changamoto na utatuzi wake 
 changamoto 
mheshimiwa spika baadhi ya changamoto zilizojitokeza katika utekelezaji wa majukumu ya wizara katika kipindi cha mwaka wa fedha ni pamoja na kuwepo uvamizi wa maeneo yaliyohifadhiwa na shoroba kuongezeka kwa migongano kati ya binadamu na wan yamapori uhaba wa watumishi pamoja na wafanyakazi wenye ujuzi na utaalamu katika fani mbalimbali hususan ukarimu kuharibika kwa miundombinu ya barabara kutokana na mvua nyingi zilizonyesha hali iliyosababisha ugumu wa kufikika kwenye baadhi ya maeneo balimbali yenye vivutio vya utalii
aidha kutokana na mlipuk wa ugonjwa wa corona covid duniani fursa za kutangaza utalii hazitakuwa na matokeo chanya kwa sababu ya zuio la wageni kusafiri kutoka nchi moja hadi nyingine
hali hiyo itasababisha kupu ngua kwa idadi ya watalii mapato na kuathiri soko la ajira na mnyororo wa thamani katika sekta ya utalii
 utatuzi wa changamoto 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na changamoto zilizojitokeza wizara imeendelea kufanya mapitio ya sera sheria kanuni na miongozo mbalimbali na kushirikisha wadau katika kuhifadhi maliasili na malikale na kuboresha miundombinu katika maeneo yaliyohifadhiwa na vivutio vya utalii
aidha wizara imeimarisha ulinzi kwa wananchi na mali zao dhidi ya wanyamapori wakali na wa haribifu kuhamasisha na kutekeleza mikakati ya upandaji miti kuanzisha na kuendeleza viwanda vya mazao ya misitu na nyuki kutoa elimu kwa umma kuhusu umuhimu wa uhifadhi na matumizi endelevu ya maliasili na malikale
vilevile wizara imeendelea kushirik iana na wadau katika kuendeleza na kuimarisha vyuo vya mafunzo ya utalii na kuendelea kuwasiliana na mamlaka husika ili kupata vibali vya ajira za watumishi kuhusu utangazaji utalii wizara itatumia njia za kielek itroniki ikiwemo mitandao ya kijamii ku tangaza vivutio mbalimbali vya utalii kwa lengo la kuhamasisha kutembelea nchini baada ya covid kudhibitiwa
 mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha pamoja na miongozo mingine umezinga tia mwongozo wa maandalizi ya mpango na bajeti kwa mwaka majukumu ya wizara sera mpango mkakati wa wizara mipango mikakati ya taasisi zilizopo chini ya wizara maelekezo ya viongozi wa serikali na mikataba ya ikanda na kimataifa
 ukusanyaji maduhuli 
mheshimiwa spika wizara inakadiria kukusanya shilingi kutoka katika vyanzo vya idara mifuko na taasisi zilizo chini yake
kati ya fedha hizo idara zitakusanya shilingi taasisi zin azopata ruzuku zitakusanya shilingi na mifuko ya uhifadhi ya twpf na taff itakusanya shilingi 
aidha mashirika ya tanapa ncaa tawa na tfs yanakadiria kukusanya shilingi 
kati ya fedha hizo tanapa itakusany shilingi ncaa shilingi tawa shilingi na tfs shilingi 
mashirika hayo hukusanya maduhuli kwa ajili ya kutekeleza majukumu yao na kuchangia katika mfuko mkuu wa serikali mifuko ya uhifadhi maendeleo ya utalii
 matumizi ya kawaida na maendeleo 
mheshimiwa spika wizara inakadiria kutumia shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi miradi ya maendeleo
makadirio ya matumizi ya kawaida yanajumuisha mishahara shilingi na matumizi mengineyo shilingi 
aidha shilingi zitatumika kutekeleza miradi ya maendeleo
kati ya fedha hizo shilingi zitatoka wa washirika wa maendeleo na shilingi zitatoka kwenye mfuko mkuu wa serikali
 kazi zitakazotekelezwa na wizara na taasisi zake 
 sekta ndogo ya wanyamapori 
 idara ya wanyamapori 
mheshimiwa spika wizara itaendelea kufanya tathmini ya utekelez aji wa sera ya wanyamapori kukamilisha mapitio ya sheria ya uhifadhi wa wanyamapori na
ya mwaka sheria ya tanapa ncaa na tawiri na kuandaa sheria ya ku anzisha tawa
aidha wizara itafanya mapitio ya kanuni za utalii wa picha na matumizi ya uvun aji wa wanyamapori na kukamilisha taratibu za uanzishwaji wa jeshi usu na kuwezesha watumishi wa idara ya wanyamapori na misitu kushiriki katika mafunzo hayo
vilevile wizara itaendelea kuhakiki matukio ya athari zinazosababishwa na wanyamapori wakali na waharibifu na kulipa kifuta machozi na kifuta jasho kwa wananchi watakaoathiriwa na wanyamapori hao
pia wizara itaendelea kuwalinda wananchi na mali zao dhidi ya wanyamapori wakali na waharibifu pamoja na kukamilisha mkakati wa kitaifa wa kudhibiti wanya mapori wakali na waharibifu
mheshimiwa spika wizara itaendelea kuratibu upandishaji hadhi mapori tengefu ya inyonga mbuga ya wembere na misitu ya litumbandyosi gesimazowa kuwa mapori ya akiba na kuanzisha jumuiya ya hifadhi ya wanyamapori wma kilos moani
aidha wizara itafanya mapitio ya mpango wa kanda ya usimamizi wa maeneo ya jumuiya ya hifadhi za wanyamapori na mkakati wa kitaifa wa kupambana na ujangili na biashara haramu ya nyara
 shirika la hifadhi za taifa 
mheshimiwa spika katika kuima risha ulinzi na usimamizi wa hifadhi shirika litaendesha siku doria na kuwezesha operesheni za kuzuia ujangili na kununua silaha mahema sare za uwandani na ofisi kwa watumishi
aidha shirika litajenga uzio wa faru wenye urefu wa kilo meta katika hifadhi ya taifa burigi chato ghala la kuhifadhia silaha katika hifadhi ya saadani na minara minne ya usalama katika hifadhi za taifa mkomazi na serengeti
vilevile shirika litaendelea kutumia vifaa vya teknolojia ya kisasa vikiwemo ndege ndogo zisizo na rubani drones kamera zinazotambua joto la binadamu thermal image cameras miwani ya kuona masafa marefu wakati wa usiku long range night goggles katika hifadhi za taifa za ruaha tarangire mikumi serengeti na kisiwa cha ubondo
pia shirika litadhibiti mimea vamizi katika eneo lenye ukubwa wa hekta na kuotesha miti ya asili katika hifadhi za taifa za arusha kisiwa cha rubondo ziwa manyara na tarangire
mheshimiwa spika katika kuimarisha mifumo ya upatikan aji wa maji kwa wanyamapori wakati wa kiangazi shirika litajenga mabwawa yenye jumla ya mita za ujazo katika hifadhi za taifa za saadani ruaha mkomazi katavi na mikumi
aidha shirika litawezesha chanjo za mifugo kwenye vijiji vinavyopakana hifadhi ili kuzuia maambukizi ya magonjwa na kuanzisha vikundi vya uhifadhi kupitia mpango wa ujirani mwema
vilevile elimu ya uhifadhi itatolewa katika vijiji vinavyozunguka hifadhi zote za taifa na kuwezesha miradi ya ujirani mwema ya maji elimu na afya katika vijiji 
mheshimiwa spika shirika litaanzisha maeneo maalum ya utalii katika hifadhi za taifa za ruaha katavi nyerere burigi chato na kitulo na kuanzisha kanda za kitalii katika hifadhi zinazotembelewa na wageni wengi
shirika itaendelea kukamilisha taratibu za kuanzisha utalii wa kutumia gari ya kwenye kamba cable cars katika hifadhi ya taifa kilimanjaro
aidha shirika litaanzisha bidhaa mpya za utalii ikiwa ni pamoja na utalii wa kiberenge kupanda farasi kupanda puto na oti katika hifadhi za taifa zenye kutembelewa na watalii wachache za mkomazi na mahale na hifadhi za taifa mpya za burigi chato na nyerere mto ugalla na kigosi
vilevile shirika litatenga maeneo ya kujenga loji na mahema ya kudumu ya wageni katika ifadhi za taifa za mikumi mkomazi tarangire kitulo ibanda kyerwa rumanyika karagwe na burigi chato 
pia shirika litajenga hoteli ya watalii yenye vitanda katika hifadhi ya taifa katavi na kujenga malazi ya gharama nafuu yenye jumla ya vitanda kwa ajili ya watalii wa ndani katika hifadhi za taifa kisiwa cha rubondo mikumi burigi chato na saadani 
mheshimiwa spika shirika litaendelea na ujenzi wa uwanja wa mchezo wa gofu eneo la fort ikoma katika hifadhi ya taifa ya serengeti na uwanja wa ndege mugumu kwa kushirikiana na halmashauri ya wilaya ya serengeti
aidha shirika litajenga nyumba za watumishi katika hifadhi za taifa za kilimanjaro kitulo mkomazi serengeti rubondo na mahale 
vilevile shirika litajenga maeneo maalum ya utalii wa gari nyumba caravan katika hifadhi za taifa za katavi nyerere na ruaha
pia shirika litajenga kivuko na kununua boti ya kitalii katika ziwa victoria itakayotoa hudum za utalii wa maji katika hifadhi za taifa za rubondo saanane burigi chato na serengeti ghuba ya speke
mheshimiwa spika shirika litajenga barabara zenye urefu wa kilometa katika hifadhi na kukarabati barabara zenye urefu wa kilometa katika hifadhi zote za taifa
aidha shirika litajenga madaraja mapya mawili katika hifadhi za taifa tarangire na kitulo na kukarabati njia za kutembea watalii zenye urefu wa kilometa katika hifadhi za taifa arusha kilimanjaro udzungwa rumanyik na karagwe
vilevile shirika litachimba visima virefu vya maji na kujenga kilometa kati ya kilometa za mfumo maji katika hifadhi ya taifa ruaha
kazi nyingine zitakazotekelezwa ni pamoja na kununua magari vifaa na mitambo ya barabara nan ununuzi wa helikopta moja kwa ajili ya kuimarisha shughuli za doria katika hifadhi ya taifa nyerere injini za boti sita pikipiki na mashine ya kuchimba visima vya maji
 mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro 
mheshimiwa spika mamlaka itaend elea kuboresha miundombinu kwa kukarabati barabara viwanja vya ndege ndani ya eneo la hifadhi vyoo na kujenga vyoo vipya
aidha mamlaka itaboresha huduma za kijamii kwa kuendeleza miradi ya miundombinu ya maji elimu ufugaji nyuki na chakula kwa wakazi waishio ndani ya eneo la hifadhi
pia mamlaka itakamilisha mapitio ya matumizi mseto ya ardhi sheria iliyoanzisha mamlaka na mpango wa jumla wa matumizi ya eneo
kazi nyingine zitakazotekelezwa ni pamoja na kuimarisha mfumo wa jeshi usu kuibua na kutan gaza vivutio vya utalii kuhamisha makao makuu ya mamlaka kwenda mji wa karatu na kununua mitambo na mashine za kuwezesha ujenzi
 mamlaka ya usimamizi wa wanyamapori tanzania 
mheshimiwa spika mamlaka itafanya siku doria katika mapori ya akiba apori tengefu maeneo ya ardhioevu yenye umuhimu wa kimataifa chini ya mkataba wa ramsar na wmas kuimarisha shughuli za intelijensia vikosi maalum vya ulinzi matumizi ya teknolojia na kutoa mafunzo ya jeshi usu kwa watumishi takriban 
aidha mamlak itaendelea kuimarisha ulinzi wa wananchi na mali zao dhidi ya wanyamapori wakali na waharibifu pamoja na kununua magari nane ya doria
vilevile mamlaka itaanza ujenzi wa ofisi ya makao makuu katika jiji la dodoma na kujenga nyumba ya watumishi katik pori la akiba lukwati piti
pia mamlaka itaandaa mipango ya usimamizi ya jumla ya mapori ya akiba ya lukwati piti pande na maswa na kufanya mapitio ya mpango shirikishi wa usimamizi wa magofu ya kilwa kisiwani
mheshimiwa spika mamlaka itafungua mtandao wa barabara za utalii zenye urefu wa kilometa katika mapori ya akiba ya mpanga kipengere swagaswaga mkungunero na pande pamoja na kujenga madaraja madogo daraja moja kubwa na drifts sita katika mapori ya akiba ya mpanga kipengere mkungunero lukwika lumesule na msanjesi
aidha mamlaka itajenga njia ya kutembea watalii yenye urefu wa mita kuelekea kwenye maporomoko ya maji ya lyamakunohila katika pori la akiba mpanga kipengere na njia za kutembea watalii katika eneo la kihis toria la magofu ya kilwa kisiwani
vilevile mamlaka itajenga mabanda ya kulala wageni na eneo la mapokezi katika eneo la kihistoria la kilwa kisiwani mageti manne ya kitalii katika mapori ya akiba ya mpanga kipengere swagaswaga na selous pamoja na ambi mbili za watalii katika mapori ya akiba ya mpanga kipengere na swagaswaga
mheshimiwa spika mamlaka itashiriki katika maonesho ya kimataifa ya uwindaji wa kitalii yatakayofanyika nchini marekani safari club international na dallas safari club conventions
aidha mamlaka itaendelea kutoa gawio la mapato yanayotokana na utalii kw wmas vijiji na halmashauri za wilaya kwa ajili ya uhifadhi na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
 taasisi ya utafiti wa wanyamapori tanzania 
mheshimiwa spika taas isi itaidadi wanyamapori nchini katika mifumo ya ikolojia ya serengeti tarangire manyara moyowosi kigosi burigi chato na hifadhi ya taifa saadani
kazi nyingine ni kutathmini shoroba za wanyamapori nchini na kuzipanga kulingana na umuhimu katika hifadhi na ustawi wa jamii
aidha taasisi itaanza ujenzi wa jengo la makao makuu na kuanzisha kituo cha utafiti wa wanyamapori kanda ya kusini
 vyuo vya taaluma ya wanyamapori i chuo cha usimamizi wa wanyamapori mweka 
mheshimiwa spika chuo kitaendelea utoa mafunzo katika ngazi ya astashahada stashahanda na shahada katika fani ya uhifadhi wanyamapori na utalii pamoja na kozi fupi za waongoza utalii
aidha chuo kitajenga madarasa uzio na kukarabati barabara za ndani ya chuo na hosteli za wanafunzi
vil evile chuo kitanunua magari mawili kwa ajili ya mafunzo kwa vitendo
 ii taasisi ya taaluma ya wanyamapori pasiansi 
mheshimiwa spika taasisi itaendelea kutoa mafunzo ya astashahada ya uhifadhi wa wanyamapori na himasheria kwa kudahili wanafunzi 
ai dha taasisi itaimarisha utoaji wa mafunzo kwa vitendo kukamilisha ujenzi wa maktaba kununua samani na kuandaa kanuni za uendeshaji wa taasisi
iii kituo cha mafunzo ya uhifadhi wa maliasili kwa jamii likuyu sekamaganga 
mheshimiwa spika kituo kitaendel ea kutoa mafunzo kwa wanafunzi wakihusisha askari wanyamapori wa vijiji ambao wanatumika kudhibiti wanyamapori wakali na waharibifu na kufanya doria katika maeneo ya wmas viongozi na wajumbe wa kamati za maliasili za vijiji na waongoza watalii 
aidha kituo kitakamilisha taratibu za kuanzisha kozi ya astashahada ya awali ya waongoza watalii kujenga maabara ya sayansi na kutengeneza tovuti ya kituo
vilevile kituo kitanunua basi dogo kukarabati majengo na kununua samani kwa ajili ya maktaba
pia kituo kitaendelea kutoa ushauri wa kitaalamu kwa wma s za mbarang andu kimbanda na kisungule namtumbo chingoli na nalika tunduru mchimalu nanyumbu ndonda nachingwea na mungata rufiji
 mfuko wa kuhifadhi wanyamapori tanzania 
mheshimi wa spika mfuko utawezesha uhakiki na ulipaji wa kifuta machozi na kifuta jasho kwa wananchi wanaopata madhara kutokana na wanyamapori wakali na waharibifu
aidha mfuko utawezesha utafiti kuidadi wanyamapori shughuli za mafunzo na operesheni maalum za uzuia ujangili
vilevile mfuko utawezesha kazi za kupandisha hadhi maeneo yaliyohifadhiwa apitio ya sera sheria na kanuni kutoa elimu kwa wananchi na usimamizi wa nyara za serikali
 sekta ndogo ya misitu na nyuki 
 idara ya misitu na nyuki 
mheshimiwa spika wizara itafanya mapitio ya sera ya taifa ya ufugaji nyuki ya mwaka kuendelea na mapitio ya sheria ya misitu sura na sheria iliyoanzisha tafori sura 
aidha wizara itafanya utafiti wa kubaini mchango halisi wa sekta ya misitu na nyuki kwenye pato la taifa na kuandaa mwongozo wa usimamizi wa manzuki na elimu ugani
vilevile wizara itawezesha mikutano minne ya kamati ya ushauri wa misitu nafac na mikutano minne ya kamati ya ushauri wa ufugaji nyuki nabac
kazi nyingine zitaka zofanyika ni kutayarisha mwongozo wa uandaaji wa mpango wa usimamizi wa mashamba ya miti kuandaa mkakati wa kutoa huduma za ugani kuhusu misitu kuandaa mwongozo wa kuongeza thamani ya mazao ya nyuki na kutoa mafunzo kwa ajili ya vyama vya ushirika wa wafugaji nyuki
 wakala wa huduma za misitu tanzania 
mheshimiwa spika wakala utaendelea kuhudumia mashamba ya miti yenye ukubwa wa hekta 
kazi zitakazofanyika ni pamoja na kuzalisha tani za mbegu bora za miti kuotesha miche kupand miti kwenye eneo lenye ukubwa wa hekta kupalilia hekta kupogoa miti hekta na kupunguza miti hekta 
aidha wakala utaanzisha shamba jipya la miti lenye ukubwa wa hekta katika wilaya ya nzega na kuongeza hifadhi nne za misitu ya asili zenye hekta katika wilaya mbili za babati salame na simanjiro lalatema landrokesi na lendanai
vilevile wakala utakamilisha taratibu za kuhifadhi kisheria eneo la hifadhi ya nyuki lenye ukubwa wa hekta katika wilaya ya chunya na hekta za misitu katika wilaya za hanang ikungi mufindi ileje na momba
pia wakala utaimarisha uhifadhi wa misitu sita yenye hekta iliyokabidhiwa na halmashauri za wilaya za nyasa na mbinga zilizokuwa na changamoto ya uvamizi
mheshimiwa spika wakala utaandaa mipango ya usimamizi ya misitu yenye ukubwa wa hekta milioni 
 kukamilisha mipango ya usimamizi ya misitu na kuendelea kutekeleza mikakati mbalimbali ya kuendeleza jeshi usu
aidha wakala utasafisha njia za kudhibiti moto kwenye misitu ya asili na mashamba ya miti yenye urefu wa kilometa kujenga uwezo wa vikosi vya wazima moto vyenye jumla ya watu kujenga minara miwili na kukarabati minara ya kufuatilia matukio ya moto
vilevile kam peni za udhibiti moto zitafanyika kwenye vijiji vinavyozunguka misitu na kuandaa mipango nane ya usimamizi wa moto
pia wakala utafanya mikutano ya vijiji ya kuelimisha kamati za maliasili za vijiji shule na washiriki wanaojih usisha na biashara ya mazao ya misitu na nyuki
mheshimiwa spika wakala utapandisha hadhi misitu ya hifadhi yenye ukubwa wa hekta kuwa misitu ya hifadhi ya mazingira asilia
aidha wakala utaandaa na kutekeleza mpango wa uendelezaji wa miundomb inu ya utalii katika misitu ya hifadhi na kuimarisha kambi za kupumzikia watalii na kuzitangaza
vilevile njia za kutembea watalii zenye urefu wa kilometa zitakarabatiwa maeneo ya burudani manne yataanzishwa na kujenga maeneo matatu ya ku ona mandhari
mheshimiwa spika wakala utahakiki mipaka ya misitu ya hifadhi hifadhi za nyuki tatu na kuimarisha mipaka ya misitu ya hifadhi kwa kupima upya kilometa kusafisha kilometa kuweka mabango na vigingi katika mip aka mipya
aidha wakala utaandaa mipango ya matumizi bora ya ardhi kwa vijiji vinavyozunguka misitu ya hifadhi ili kuondoa migogoro kati ya wakala na vijiji
mheshimiwa spika wakala utachangia shughuli za maendeleo ya jamii zinazozunguka hifadhi za isitu na nyuki kwa kutoa miche ya miti na vifaa vya ufugaji nyuki ikiwemo mizinga 
aidha wakala utajenga hosteli moja na kukarabati madarasa katika shule za msingi na sekondari kuchangia madawati vifaa vya ujenzi na kukarabat ofisi za vijiji vitatu na kukarabati na kujenga miundo mbinu ya maji
vilevile wakala utaendelea kutoa ushauri wa kitaalamu kwa jamii juu ya ufugaji nyuki uanzishaji bustani za miti na upandaji miti na kuwezesha uanzishaji wa hifadhi za nyuki za ijiji zenye ukubwa wa hekta 
mheshimiwa spika wakala utaanzisha kampuni tanzu itakayosimamia miradi ya kuongeza thamani na kuzalisha bidhaa mseto za mazao ya misitu na nyuki
kampuni hiyo itasimamia miradi minne ya majaribio ya uzalishaji mizi nga kondoa uchakataji wa mazao ya misitu shamba la miti meru uchakataji na ufungishaji wa asali manyoni na uzalishaji wa vimbaka tooth picks shamba la miti ruvu kaskazini
mheshimiwa spika wakala utaendelea kuhudumia manzuki na kuanzisha manzuki mpya ambazo zinatarajiwa kuzalisha tani za asali na tani za nta
aidha wakala utaanzisha vikundi vya ufugaji nyuki na kutoa elimu ya ufugaji bora wa nyuki kwa wafugaji 
mheshimiwa spika wakala utajenga ofisi vituo vya linzi ndani ya misitu na kukarabati majengo na mifumo ya maji
aidha wakala utakarabati vituo sita vya mambo ya kale vya mji mkongwe na magofu ya kaole bagamoyo tembe la kwihara na jengo la afya tabora michoro ya miambani ya kolo kondoa na magofu ya tongoni tanga
pia wakala utanunua magari madogo malori mawili pikipiki na mtambo mmoja 
mheshimiwa spika wakala utawezesha watumishi kupata mafunzo ya muda mfupi muda mrefu na mafunzo ya jeshi usu 
aidha wakala utashiriki maonesho na matukio ya kitaifa na kimataifa na utandaa na kurusha vipindi vya televisheni vya redio na makala kuhusu uhifadhi
 taasisi ya utafiti wa misitu tanzania 
mheshimiwa spika taasisi itafanya utafiti kuhus ubora wa mbao kutoka kwenye misitu mbalimbali nchini nishati ya mkaa kutoka kwenye miti inayokua haraka na njia mbadala za kuzalisha nishati ya mkaa kwa ajili ya matumizi ya nyumbani
 tafiti nyingine zitakazofanyika ni kubaini matumizi ya maji kwa miti ya kigeni na madhara ya shughuli za binadamu katika vyanzo vya maji ili kutoa ushauri wa kitaalamu juu ya maeneo sahihi ya kupanda miti hiyo
vilevile taasisi itaendelea kufanya utafiti juu ya mtawanyiko na madhara ya viumbe vamizi kwenye uzalishaji na bi oanuai katika misitu
pia taasisi itaendelea kufanya utafiti unaohusu uvunaji wa utomvu kwenye miti ya misindano ili kubaini umri sahihi wa kuvuna utomvu madhara kwenye ukuaji wa miti na ubora wa mbao
aidha taasisi itaendelea kuandaa mwongozo wa kufany utafiti wa misitu na nyuki nchini kununua vitendea kazi na kuboresha miundombinu
katika kupanua wigo wa upatikanaji wa mazao ya misitu taasisi itaanzisha mashamba ya majaribio mapya manne ya miti ya asili na miti ya kigeni 
 vyuo vya taalu ma ya misitu na ufugaji nyuki 
mheshimiwa spika chuo cha viwanda vya misitu kitadahili wanafunzi chuo cha misitu olmotonyi na chuo cha mafunzo ya ufugaji nyuki wanafunzi 
aidha chuo cha viwanda vya misitu kitakarabati ofisi mbili mada rasa mawili na bwalo la chakula
vilevile chuo cha mafunzo ya ufugaji nyuki kitajenga kiwanda cha kuchakata mazao ya nyuki
pia chuo kitaendelea na uzalishaji wa malkia kwenye vituo vya manyoni singida handeni tanga na ukimbu kigoma
lengo la serikali ni kuhakikisha upatikanaji wa wataalam wenye weledi stahiki kwa ajili ya kusimamia sekta ndogo ya misitu na nyuki ili kuongeza mchango wa sekta hiyo katika pato la taifa
 mfuko wa misitu tanzania 
mheshimiwa spika mfuko utaendelea kuwezesha ujenzi wa viwanda vya kuchakata na kufungasha mazao ya nyuki ununuzi na usimikaji wa mitambo na vifaa vingine muhimu kwa ajili ya viwanda vinne vya kuchakata na kufungasha asali
kazi nyingine zitakazofanywa na mfuko ni kuwezesha miradi mipya mitano na miradi inayoendelea ya ufugaji nyuki na ujenzi wa vituo vitano vya ukusanyaji wa mazao ya nyuki
mheshimiwa spika mfuko utawezesha uanzishwaji wa vitalu na upandaji miti katika shule katika wilaya za mikoa saba ya nyanda kame kuzal isha miche ya mbao na matunda milioni 
 kupanda miti hekta katika mashamba ya biharamulo pagale na longuza
aidha mfuko utagharamia mafunzo ya stashahada kwa wanafunzi na astashahada wanafunzi katika vyuo vya misitu na ufugaji nyuki na kuwe zesha tafori kuanzisha mfumo wa kielek itroniki wa usimamizi na uratibu wa utafiti wa misitu na nyuki
vilevile mfuko utawezesha kurusha vipindi vya redio na vya televisheni kuhusu uhamasishaji uhifadhi na uendelezaji wa rasilimali ya misitu
 sekta ndogo ya utalii 
 idara ya utalii 
mheshimwa spika wizara itafanya mapitio ya sheria ya utalii ya mwaka na kuandaa programu ya taifa ya uendelezaji utalii
aidha ita bainisha vivutio vipya vya utalii na maeneo ya uwekezaji katika mikoa ya mbeya geit a simiyu mwanza njombe na morogoro
vilevile wizara itaandaa majukwaa ya uwekezaji ili kuhamasisha wawekezaji katika biashara za utalii ikiwemo huduma za malazi
pia wizara itafanya mikutano ya kamati ya uwezeshaji wa masuala ya utalii kwa kushirikish wadau mbalimbali na mikutano baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
kazi nyingine zitakazofanyika ni pamoja na kuendelea kupanga huduma za malazi katika daraja za ubora wa nyota kufanya uhakiki na ukaguzi wa wakala wa biashara za utalii pamoja na kufa nya utafiti wa watalii wanaoondoka nchini
aidha wizara itafuatilia upokeaji wa wageni nchini na katika maeneo ya malazi na utalii kwa kutumia mfumo wa kielek itroniki wa usajili wa wageni
 bodi ya utalii tanzania 
mheshimiwa spika bodi itaendelea kutang aza vivutio vya utalii ndani na nje ya nchi kwa kushiriki maonesho ya utalii katika masoko ya kimkakati katika nchi mbalimbali zikiwemo china india urusi israeli ukanda wa afrika na falme za kiarabu
katika hatua nyingine ziara za utangazaji utalii zitafanyika katika masoko ya bara la asia ulaya na australia
aidha bodi itazindua video mpya ya utangazaji utalii na kuisambaza kwenye vyombo mbalimbali vya habari na mitandao ya kijamii ndani na nje ya nchi
vilevile bodi itaendelea kutangaza mazao mapy ya utalii ikiwa ni pamoja na utalii wa michezo utalii wa mvinyo utalii wa madini na utalii wa kwenye maji
pia bodi itaimarisha utangazaji wa mazao ya utalii ikiwemo utalii wa mikutano utalii wa utamaduni na utalii wa meli
mheshimiwa spika bodi it aweka matangazo ya utalii wa tanzania kwenye masoko ya kimkakati nchi za nje na kuendelea kuteua mabalozi wa hiari wa utalii katika masoko hayo
aidha bodi itaendelea kutumia makundi ya watu maarufu kama wasanii wa muziki na waigizaji sinema wa ndani na kimataifa katika utangazaji utalii
kazi nyingine zitakazofanyika ni kuweka mabango ya kutangaza utalii katika majiji ya dar es salaam arusha na mwanza pamoja na viwanja vya ndege vya jnia dodoma na mwanza na kuendelea kuandaa onesho la swahili intern ational tourism expo s te 
vilevile bodi itaendelea kuhamasisha wadau kuhusu matumizi ya utambulisho mpya wa tanzania kiutalii tanzania unforgettable na kuandaa tuzo za utalii zinazolenga kuwatambua na kuwapa hati za shukrani watanzania na raia kigeni wanaojitolea kutangaza utalii ndani na nje ya nchi
mheshimiwa spika bodi itaendelea kutangaza utalii kupitia maonesho ya kimataifa ya biashara ya dar es salaam sabasaba nanenane kili karibu fair siku ya utalii duniani na karibu utalii kusi ni
maonesho mengine yatakayofanyika ni tamasha la mvinyo dodoma glite east africa trade fair na lamadi utalii festival
aidha wizara itatoa elimu kwa umma kuhusu utalii wa ndani kupitia vyombo vya habari ikiwa ni pamoja na chaneli maalum ya kutangaza utalii tanzania safari channel na mitandao ya kijamii
 chuo cha taifa cha utalii 
mhesimiwa spika chuo kitadahili wanafunzi katika ngazi ya astashahada na wanafunzi ngazi ya stashahada na kutoa mafunzo kwa washiriki katika mnyororo wa utali i
aidha chuo kitaanzisha kampasi mpya ya mwanza na programu ya mafunzo ya utalii katika ngazi ya cheti kampasi ya arusha
vilevile chuo kitajenga miundombinu ya kutolea mafunzo katika kampasi ya arusha na kufanya ukarabati katika kampasi ya bustani te meke na arusha
kazi nyingine zitakazofanyika ni kuendelea kufanya utafiti na kutoa ushauri katika fani ya utalii na ukarimu kufanya mapitio na kuhuisha muundo wa chuo
 sekta ndogo ya mambo ya kale 
 idara ya mambo ya kale 
mheshimiwa spika wizara itafan ya tathmini ya hali ya uhifadhi wa maeneo matano ya malikale ku andaa mpango kabambe na miongozo ya uhifadhi na usimamizi wa maeneo ya malikale na kuhuisha rejesta ya maeneo ya malikale
kazi nyingine zitakazofayika ni upimaji wa mipaka ya vituo vitano vya mambo ya kale kuratibu maadhimisho ya tamasha la mwezi wa urithi wa utamaduni kumbukizi ya vita vya majimaji na siku ya kimondo duniani
 shirika la makumbusho ya taifa 
mheshimiwa spika shirika lita endeleza maeneo ya malikale kuboresha vituo saba vya makumbusho ya taifa na kujenga onesho la historia ya tanzania kabla ya ukoloni wakati wa ukoloni wakati wa harakati za kudai uhuru na tanzania ikiwa huru
aidha shirika litafungua masoko ya bidhaa za sanaa katika makumbusho ya azimio la rusha kijiji cha makumbusho dar es salaam na kuboresha jukwaa la sanaa makumbusho na nyumba ya utamaduni
vilevile shirika litakusanya taarifa za kihistoria za marais ili kuanzisha makumbusho ya marais itakayojengwa dodoma
 miradi ya maendeleo 
mhesh imiwa spika katika mwaka wa fedha wizara inakadiria kutumia shilingi kutekeleza miradi sita ya maendeleo
kati ya fedha hizo shilingi ni fedha za nje na shilingi ni fedha za ndani
miradi ya maen deleo itakayotekelezwa ni i mradi wa kuendeleza utalii ukanda wa kusini regrow ii mradi wa kujenga uwezo wa maeneo ya hifadhi mapori ya akiba na kikosi dhidi ujangili iii mradi wa kuzuia na kupambana na ujangili na biashara haramu ya nyara iv mradi wa panda miti kibiashara v mradi wa kujenga uwezo wa taasisi na mafunzo ya misitu na ufugaji nyuki na vi mradi wa kuongeza thamani kwa mazao ya misitu forvac
 shukrani 
mheshimiwa spika mafanikio katika utekelezaji wa majukumu ya wizara yametokana na ushirikiano wak na nchi mbalimbali mashirika taasisi na marafiki wa uhifadhi
napenda kuchukua fursa hii kuwashukuru wadau na washirika wa maendeleo kwa kutaja baadhi yao kama ifuatavyo serikali za canada china korea kusini marekani norway ubelgiji ufini ujeru mani uswisi na jumuiya ya nchi za ulaya
 mashirika na taasisi ni pamoja na afdb awf awhf eu fao fzs gef giz iccrom icom icomos ilo iucn kfw norad pams foundation trade aid undp unesco unwto usaid wcs whc world bank wild aid wmf na wwf
 maombi ya fedha kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ninaomba bunge lako tukufu liidhinishe shilingi kwa matumizi ya fungu wizara ya maliasili na utalii
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi ni kwa ajili ya miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika fedha za matumizi ya kawaida zinajumuisha shilingi za mishahara na shilingi za matumizi men gineyo
aidha fedha za miradi ya maendeleo zinajumuisha shilingi fedha za ndani na shilingi fedha za nje
 hitimisho 
mheshimiwa spika ninaomba kuhitimisha kwa kukushukuru wewe binafsi na waheshimiwa wabunge wote kwa kunisikiliz a
hotuba hii itapatikana pia katika tovuti ya wizara ya maliasili na utalii 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 orodha ya majedwali jedwali na
 maduhuli idara taasisi na mifuko ya uhifadhi kwa mwaka makadirio na makusanyo kwa mwaka wa fedha idara taasisi makusanyo kwa mwaka wa fedha makadirio na makusanyo hadi machi mwaka wa fedha makadirio kwa mwaka wa fedha makusanyo hadi machi i ii iii iv v a wizara utawala na rasilimali watu utalii mfuko wa mambo ya kale jumla ndogo b taasisi tawiri cawm mweka pasiansi cbctc tafori bti fti olmotonyi fiti ttb ncta nmt jumla ndogo c mifuko taff twpf jumla ndogo jumla kuu jedwali na
 maduhuli ya mashirika kwa mwaka makisio na makusanyo kwa mwaka na makadirio ya makusanyo kwa mwaka mashirika makusanyo kwa mwaka wa fedha makadirio na makusanyo hadi machi mwaka wa fedha makadirio ya maku sanyo kwa mwaka wa fedha makadirio kwa mwaka makusanyo hadi machi i ii iii iv v vi tanapa ncaa tawa tfs jumla jedwali na
 idadi ya watalii waliotembelea hifadhi za taifa na mapato kuanzia hadi na
mwaka watalii wa nje watalii wa ndani jumla ya watalii mapato jumla hadi machi jedwali na
 idadi ya watalii waliotembelea ncaa na mapato kuanzia hadi mwaka wa fedha watalii wa nje watalii wa ndani jumla ya watalii mapato sh
 jumla hadi machi jedwali na
 mapato ya uwindaji wa kitalii kuanzia hadi mwaka idadi ya watalii mapato sh
wawindaji watazamaji observers jumla jumla hadi machi jedwali na
 mwenendo wa upandaji miti katika mashamba ya miti kuanzia mwaka hadi machi na
jina la shamba jumla ha buhindi 
 kawetire 
 kiwira 
 korogwe longuza 
 mbizi meru mtibwa 
 north kilimanjaro 
 rondo 
 rubare rubya 
 north ruvu sao hill shume 
 ukaguru west kilimanjaro 
 wino morogoro 
 biharamulo mpepo iyondo msimwa buhigwe jumla ha 
 hadi machi jedwali na
 mauzo ya asali na nta ndani na nje ya nchi kuanzia hadi mwaka nta asali tani thamani shs tani thamani shs 
 jumla 
 hadi machi jedwali na
 mwenendo wa biashara ya utalii nchini kuanzia hadi mwaka idadi ya watalii idadi ya watalii hotelini mapato us million 
 wastani wa siku za kukaa watalii hotelini wastani wa matumizi ya fedha kwa mtalii kwa siku us package tour non package tour jedwali na
 idadi ya wageni waliotembeala vituo vya mambo ya kale na mapato kuanzia hadi kituo wageni mapato sh
wageni mapa to wageni mapato sh
wageni mapato sh
wageni mapato sh
magofu ya kaole zama za mawe isimila mji mkongwe bagamoyo kaburi la mtwa mkwawa kalenga magofu ya kil wa kisiwani na songo mnara kimondo cha mbozi mapango ya amboni magofu ya tongoni dkt
livingstone ujiji kigoma tembe la kwihara michoro ya miambani kondoa kolo makumbusho ya caravan serai bagamoyo nyumba kumbukizi ya mwl
nyerere magomeni jumla hadi machi jedwali na
 idadi ya wageni waliotembelea makumbusho ya taifa na mapato kuanzia hadi kituo makumbusho wageni mapato sh
wageni mapato sh
wageni mapato sh
nje ndani jumla nje ndani jumla nje ndani jumla nyumba ya utamaduni kijiji cha makumbusho azimio la arusha elimu viumbe mwl
nyerere vita vya maji maji jumla hadi machi jedwali na
 idadi ya wanafunzi waliodahiliwa katika vyuo vya wizara kuanzia hadi chuo mwaka wanyamapori utalii misitu na nyuki jumla mweka pasians likuyu seka maganga nct fiti moshi bti tabora fti olmoton yi jumla kuu jedwali na
 bajeti ya matumizi ya kawaida ya idara vitengo taasisi na wakala kwa mwaka wa fedha kifungu idara kitengo taasisi matumizi ya kawaida mwaka wa fedha mishahara matumizi mengineyo jumla i ii iii iv vi utawala na rasilimaliwatu fedha na uhasibu sera na mipango mawasiliano ukaguzi wa ndani ugavi sheria mifumo ya kompyuta jumla ndogo utafiti na mafunzo tawiri cawm mweka likuyu sekamaganga pwti tafori fiti fti bti ncta jumla ndogo wanyamapori tawa districts jumla ndogo misitu na nyuki tfs kifungu idara kitengo taasisi matumizi ya kawaida mwaka wa fedha mishahara matumizi mengineyo jumla jumla ndogo idara ya utalii ttb jumla ndogo mambo ya kale nmt jumla ndogo jumla kuu jedwali na muhtas ari wa bajeti ya matumizi ya miradi ya maendeleo ya wizara kwa mwa ka wa fedha kifungu na
ya mradi jina la mradi jumla sh
mhisani fedha za ndani sh
fedha za nje sh
i ii iii iv v vi vii sera na mipango 
 mradi wa kuendeleza utalii kanda ya kusini regrow got world bank jumla ndogo 
 wanyamapori mradi wa kujenga uwezo wa maeneo ya hifadhi mapori ya akiba na kikosi dhidi ujangili got 
 mradi wa kudhibiti ujangili na kuendeleza uhifadhi wa wanyamapori gef and undp jumla ndogo misitu na nyuki 
 mradi wa pand miti kibiashara finland 
 mradi wa kujenga uwezo wa taasisi na mafunzo ya misitu na ufugaji nyuki got 
 mradi wa kuongeza thamani kwa mazao ya misitu forvac finland jumla ndogo jumla kuu jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya ripoti ya huduma za afya tanzania bara imetayarishwa na idara ya tiba afya makao makuu p
box dar es salaam june yaliyomo ukurasa vifupisho utanguli 
 ripotiya huduma za aya makao makuu 
 dira mwelekeo vision ya wizara 
 majukumu ya wizara ya afya 
 azma mission ya wizara ya afya 
 malengo ya wizara ya afya 
 maeneo yaliyopewa kipaumbele 
 muhtasari wa kazi zilizopangwa kutek elezwa na wizara ya afya 
 utekelezaji wa majukumu afya makao makuu 
 mipango ya maendeleo 
 sera na mipango 
 mabadiliko katika sekta ya afya 
 mfuko wa taifa wa bima ya afya 
 mfumo wa taarifa za uendeshaji wa huduma za afya 
huduma za kinga 
 udhibiti wa wa magonjwa ya kuambukiza 
 mpango wa taifa wa kudhibiti malaria 
 mpango wa taifa wa kifua kikuu na ukoma 
 mpango wa taifa wa kuzuia pofu na kudhibti ugonjwa wa usubi 
 huduma ya elimu ya afya kwa umma 
 huduma ya afya ya uzazi mama na mtoto 
 mkakati wa kutibu magonjwa ya watoto kwa uwiano 
 mpango wa taifa wa chanjo 
 huduma ya afya shuleni 
 afya ya mazingira 
 huduma za afya mipakani 
 afya katika sehemu za kazi 
 huduma za afya wilayani district health services 
 ukimwi 
 mradi wa uimarishaji wa huduma muhimu za afya 
 huduma za tiba 
 huduma za uchunguzi wa magonjwa 
 huduma za tiba asili 
 hudma za afya ya kinywa 
 huduma za afya ya akili na vita dhidi ya dawa za kulevya 
 huduma za hospitali za mshirika ya kujitolea na watu binafsi 
 huduma ya dawa vifaa na vifaa tiba 
 huduma za kuzuia maambukizi ya virusi vya ukimwi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto 
 huduma ya matibabu ya nje ya nchi 
 hudma ya utawala na utawala na utumishi 
 idara ya utawala 
 huduma ya mafunzo ya watumishi 
 ofisi ya mganga mkuu kiongozi 
 huduma za dharura na maafa 
 ukaguzi wa huduma za afya 
 huduma za uuguzi na ukunga 
 uhasibu na fedha 
 ukusanyaji wa mapato 
 matumizi ya fedha za kawaida 
 matumizi ya fedha za miradi ya maendeleo 
 taasisi na mamlaka zilizo chini ya wizara ya afya 
 taasisi ya chakula na lishe tanzania tfnc 
 wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali 
 mamlaka ya chakula na dawa 
 taasisi yataifa ya utafiti wa magonjwa ya binadamu 
 matatizo na changamoto 
 maeneo yaliyopewa ki paumbele mwaka 
 ripoti ya huduma za afya mikoa 
 utangulizi 
 mchanganuo wa watu katika 
 mchanganuo wa hali ya vifo vya watoto na mama wajawazito katika mikoa 
 mchanganuo wa maeneo ya kiutawala katika mikoa 
 a uwiano wa wataalam wa afya na idadi ya watu 
 b uwiano wa wataalam wa afya ya ki nywa dental na idadi ya watu 
 idadi ya vituo vya kutol ea tiba na umiliki wake 
 idadi ya vitanda vya kulaza wagonjwa kwa kufuata miliki ya vituo vya kutolea tiba 
 watumishi wa sekta ya afya na sehemu za kazi 
 a magari na pikipiki 
 b hadubini 
 c mashine za x ray 
 d vifaa vya utakasaji 
 e vifaa vya tiba ya meno 
 magonjwa yanayotolewa taarifa 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa wa nje 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa waliolazwa 
 taarifa ya huduma maalum 
 aina za x ray zilizopigwa 
 huduma za maabara 
 matokeo ya vipimo vya maabara 
 huduma za kliniki ya meno 
 mahudhurio ya kliniki kwa mama wajawazito 
 mama wajawazito kujifungua 
 huduma kwa mama waliojifungua 
 matatizo ya akinamama wakati wa kujifungua 
 sababu za vifo vya mama wajawazito 
 a taarifa ya watoto waliozaliwa mmojammoja 
 b taarifa ya watoto waliozaliwa zaidi ya mmoja 
 idadi ya watoto chini ya mwaka mmoja waliopata chanjo 
 chanjo ya tt kwa akinamama wajawazito 
 wateja wa uzazi wa mpango wanaoendelea na huduma 
 watoto waliopata matone ya vitamin 
 kiwango cha watoto wenye utapiamlo mkali 
 kiwango cha kaya zenye vyoo vinavyokuba lika na maji toka vyanzo salama 
 mapato na vyanzo vyake 
 fedha zilizotumika 
 ripoti ya hospitali za rufaa 
 utangulizi 
 ripoti ya huduma zilizotolewa 
 mahudhurio ya nje 
 wagonjwa waliolazwa 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa mahudhurio ya nje 
 magonjwa kumi yaliyoongoza kwa mahudhurio ya nje 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa wa ndani 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa wa liolazwa idara ya internal medicine 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonj wa waliolazwa wodi ya upasuaji 
 huduma za upasuaji 
 magonjwa ya akinamama ggynaecology 
 sababu za kulazwa mama wajawazito 
 kujifungua mama wajawazito 
 aina ya kujifungua mama wajawazito 
 matokeo ya kujifungua mama wajawazito 
 sababu ya vifo vya mama wajawazito 
 sababu za kulazwa na vifo wodi za watoto 
 sababu ya vifo vya watoto wa umri chini ya mwaka mmoja 
 magonjwa ya macho kwa waliolazwa 
 magonjwa ya akili kwa waliolazwa 
 magonjwa ya kinywa 
 idara ya vipimo vya maabara 
 takwamu za damu salama 
 takwimu za x ray zilizopigwa 
 takwimu za kipimo cha ultrasound 
 takwimu za kipimo cha ct scan 
 takwimu za watumishi 
 takwimu za madaktari bingwa 
 taarifa ya fedha za kuendesha huduma 
 mafanikio na matatizo katika hospitali za rufaa 
 ripoti za hospitali za huduma maalum 
 hospitali ya kibongoto 
 taasisi ya tiba ya magonjwa ya mifupa moi 
 hospitali ya mirembe na taasisi ya mirembe 
 taasisi ya saratani ocean road 
 ushirikiano na nchi za nje 
 shukrani vifupisho adb african development bank addo accredited drug dispensing outlets arvs anti retro viral drugs badea bangue arabe pour development economique en afrique bf basket funds cchp comprehensive council health plans chsb council health services board cdc centre for disease control and prevention cedha centre for education in health development arusha chf community health fund mfuko wa afya ya jamii clp central pathology laboratory cuamm international college for health cooperation in developing countries danida danish international development agency ddh designated district hospital dfid united kingdom department for international development dots directly observed treatment short course eeg electro encephalogram eop emergency operational plan epi expanded programme of immunization eu european union hfgc health facility governing committee gavi globed fund for vaccine initiative gtz gesellschaft fuer tech nische zusammenarbeit icu intensive care unit idrc international development research centre of canada imci integrated management of childhood illnesses iti international tr achoma initiate jica japan international cooperation agency kcmc kilimanjaro christian medical centre kfw german bank for development mdrtb multi drug resistant tb mdt multi drugs therapy mkukuta mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini tanzania moi muhimbili orthopedic institute mou memorandum of understanding msf medicine sans frontieres mtuha mfumo wa taarifa za uendeshaji wa huduma za afya muhuma mradi wa uimarishaji wa huduma za afya nacte national council for technical education nephi national essential package of health interventions nimr institute for medical research oc other charges opd out patient department orci ocean road cancer institute orec organization of petroleum producing countries opet overseas related export trade phci primary health care institute pmtct prevention of mother to child transmission dots directly observed treatment short course ppm planned preventive maintenance rhmt regional health management team safi sawazisha kope anza matib abu mapema fanya usafi wa uso na mwili imarisha mazingira sarec swedish agency fo research cooperation in leading countries sdc swiss agency for development and cooperation sida swedish international development authority sp sulphurdoxine pyrimethemine sti sexually transmitted infections swap sector wide approach programme tamisemi tawala za mikoa na serekali za mitaa talgwu tanzania local government workers union tfda tanzania food and drug authority tfnc tanzania food and nutrition centre tika tiba kwa kadi tughe tanzania union for government health employees ukimwi ukosefu wa kinga mwilini unhcr united nations high commission for refugees undp united nations development programme unfpa united nations fund for population activities unicef united nations children fund usaid united states agency for international development vas voluntary agencies vct voluntary councelling and testing vvf vesicle vaganal fistula wb world bank who word health organization zbtc zonal blood transfusion centres utangulizi katika kipindi cha mwaka huduma za afya nchini ziliendelea kuimarika
malengo yaliyowekwa katika kipindi hicho yalitekelezwa kwa ufanisi na vipaumbele vya wizara pia vilifikiwa
pamoja na mafanikio yaliyofikiwa ka tika kipindi hicho kulikuwa na tatizo la takwimu kutokamilika katika sekta ya afya
kwa ujum la wake bado limeendelea kujitokeza katika uandikaji wa taarifa za mwaka za hospitali za rufa na mikoa
kutokana na hali hiyo bado ipo haja ya kuzingatia umakini katik kupata takwimu sahihi za utenda ji kwani ndizo zitakazosaidia kutoa takwimu sahihi ya hali ya magonjwa na ha li halisi ya huduma za afya nchini
matatizo yaliyojitokeza katika taarifa zetu za utendaji za mw aka yanatoa changamoto kwetu sisi watendaji tujipange upya katika kutekeleza majukumu ye tu katika sekta ya afya
aidha takwimu zimeonyesha kushuka kwa viashiria vingi vya hali ya afya katika taarifa za mwaka za mikoa na hospitali za rufaa
iwapo hapatakuwa na juhudi za kutosha za kurekebisha hali hiyo ni wazi kwamba hali ya huduma ya afya itazidi kushuka na hivyo kuathiri afya za wananchi
kutokana na hali hiyo zinahitajika jitihada za kutosha za ku jifunza kwa mikoa hospitali iliyofanya vizuri ili kasoro zilizojitokeza ziweze kurekebishwa
changa moto la tatizo la ukimwi linataka kujipanga upya ili kutekeleza wajibu wetu katika kut oa huduma za afya kwa watanzania
 ripoti ya huduma za afya makao makuu 
 utangulizi kwa mwaka huduma za afya nchini ziliendelea kutolewa kwa kuzingatia sera miongozo mipango na mikakati mbalimbali iliyowekwa na wizara ya afya
kazi zilizopangwa kufanyika katika kipind hiki zililenga dira malengo na majukumu yaliyopewa kipaumbele
vyote hivi ni mwendelezo wa ut ekelezaji wa mipango na mikakati iliyowekwa katika mwaka 
 dira mwelekeo vision ya wizara dira ya wizara ya afya ni kutoa huduma za afya zenye ubora wa hali ya juu zinazofaa na zinazofikiwa na kutumiwa na wananchi wote kulingana na mahitaji yao kupitia mfumo wa afya ulio imara na endelevu
 majukumu ya wizara ili kuiwezesha wizara kufikia dira yake inatakiwa kutekeleza majukumu yafuatayo kusimamia sera na kutayarisha miongozo ya afya ya huduma za kinga na tiba kudhibiti kemikali na kuendesha uchunguzi wa kisayansi wa sababu za vifo kusimamia na kudhibiti ubora wa dawa vifaa tiba vipodozi na vyakula kuendeleza huduma za tiba ya asili kusimamia mpango wa afya ya uzazi mama na mtoto ukaguzi wa huduma za afya kuandaa na kusimamia programu za mafunzo ya wataalamu wa afya na kuwaendeleza kitaaluma watumishi wa sekta ya afya kuinua kiwango cha ushirikiano kati ya wizara mashirika ya umma na dini sekta binafsi idara na miradi mbalimbali ya afya katika kuongeza na kuimarisha ubora wa huduma za afya kutafuta rasilimali na vyanzo vya kutosha vya fedha na kuhakikisha matumizi bora ya watumishi wa afya fedha na vifaa kuongoza na kusimamia wakala za serikali taasisi na mashirika ya umma yaliyo chini ya wizara ya afya kushirikiana na jumuia za kimataifa katika kuimarisha huduma za afya
 azma mission ya wizara ya afya azma ya wizara ya afya ni kutoa huduma za afya kulingana na mahitaji kusimamia sera na kutayarisha miongozo sahihi inayowezesha upatikana ji wa wataalamu wa afya wenye ari na hamasa ili kuboresha afya hasa ya wale walio katika hatari ya kuugua zaidi
 malengo ya wizara ya afya kupunguza magonjwa na idadi ya vifo kwa ma kundi yanayoathirika zaidi hasa watoto wachanga na walio chini ya miaka mitano chipukizi ambao hawajafikisha umri wa kwenda shule na walio shuleni vijana watu wenye ulemavu wazee na wanawake walio katika umri wa uzazi na kuongeza umri wa kuishi kuhakikisha kuwa huduma muhimu na za msingi za afya zinasaidiwa na kusimamiwa kwa utaratibu sahihi wa huduma za rufaa utafiti takwimu zenye mgawanyo wa kijinsia na kuwahusisha ki kamilifu wananchi kufanya tathmini na kudhibiti usalama na ubora wa vyakula dawa kemikali na vipodozi ili kulinda afya ya wananc hi wote na mazingira kwa ujumla kuzuia na kudhibiti magonjwa yanayoambukiza na yasiyoambukiza yakiwemo malaria kifua kikuu utapiamlo na yale me ngine yanaohusiana na afya ya mazingira afya kazini matumizi ya kemikali kupanga mafunzo ya watumishi na kujitosheleza kwa wataalam wa afya wenye uwezo na ujuzi katika kada mbali mbali kwa kuz ingatia uwiano wa kijinsia katika kutoa huduma za afya katika ngazi zote kuainisha mahitaji na kukarabati miundo mbinu ya afya kwa kuzingatia huduma zinazotolewa kwa watu wenye ulemavu na kuweka mfumo wa matengenezo ya majengo ya afya mitambo na vifaa kufanya mapitio kutayarisha kuhamasisha kueneza kufuatilia na kutathmini sera ya afya mipango na bajeti miongozo sheria za afya za viwango mbali mbali vya huduma kanuni na taratibu zinazohakikisha huduma za afya zinatolewa kwa ubora unaotakiwa kuweka mazingira mazuri ya kazi na vitendea kazi kwa ajili ya kutoa huduma bora na muhimu za kiutendaji na utawala zenye kuzingatia jinsia
 maeneo yaliyopewa kipaumbele maeneo yaliyopewa kipaumbele ni yale yaliyolenga katika kupunguza umasikini magonjwa na vifo kwa wananchi wote kuongeza umri wa kuishi na ubora wa maisha
maeneo hayo yaliainishwa kama yafuatayo kuzipatia hospitali vituo vya afya na zahanati dawa muhimu na vifaa vya hospitali kuimarisha huduma za hospitali za rufaa kwa kuz ipatia vifaa vya hospitali vifaa vya uchunguzi na dawa za maabara
vifa hivi huwawezesha waganga kugundua tatizo mapema na kutoa tiba sahihi udhibiti na uzuiaji wa malaria kutoa mafunzo ya kitaalamu ya watarajali pre service ya wataalam wa afya na ya kujiendeleza kwa kada zote za afya kuimarisha huduma za afya ya uzazi mama na mtoto kwa kusambaza dawa za uzazi wa mpango vifaa vya uzazi na kutoa mafunzo kwa waganga na wauguzi jinsi ya kutambua kuainisha na kutoa tiba sahihi kwa magonjwa ya watoto kwa kupitia mpango wa uwiano wa kutibu magonjwa ya watoto imci kuimarisha huduma za chanjo kwa kununua dawa za chanjo vifaa na vipuli kwa ajili ya mnyororo baridi udhibiti na uzuiaji wa kuenea kwa kifua kikuu na ukoma kuboresha hali ya elimu ya lishe nchini kuimarisha afya na usafi wa mazingira nchini kote kuzipatia fedha hospitali teule ddh na mashirika yasiyo ya kiserikali ngos ili kuongeza uwezo wa kutoa huduma kwa wananchi katika sehemu zisizo na vituo vya afya vya serikali kutekeleza majukumu ya sekta ya afya katika kudhibiti ugonjwa wa ukimwi kutumia matokeo ya utafiti yanayotolewa na taasisi mbalimbali za utafiti katika kutoa mapendekezo ya sera miongozo na mipango mbali mbali ya afya kutoa mchango wa serikali katika miradi yo te inayopewa fedha na wahisani mbali mbali kufanya ukarabati wa majengo ya afya yaliyo katika hali mbaya na vifaa vya tiba na kuweka utaratibu wa kufanya matengenezo ya kinga planned preventive maintainance ppm kufanya uchunguzi wa vyakula dawa na ke mikali kutoa ushauri wa kitaalam na kutambua vyanzo vya vifo kwa kufanya uchunguzi wa kisayansi kusimamia na kudhibiti kemikali za viwandani na majumbani utakaotekelezwa na wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali
 muhtasari wa kazi zilizopangwa kutekelezwa na wizara ya afya katika kipindi hiki kazi zilizopangwa kutekelezw na wizara ya afya kwa kutumia fedha za matumizi ya kawaida na miradi ya maendeleo imefuata vipaumbele vilivyoanishwa hapo juu
kazi hizo ni kama zifuatavyo kutoa dawa na vifaa vya hospitali kwa zahan ati vituo vya afya na hospitali katika ngazi zote ili kuiwezesha ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa kutoa huduma muhimu za afya kwa wananchi kutoa ruzuku kwa hospitali za mashirika ya dini kusimamia kufuatilia na kutathmini huduma za af ya zitolewazo na serikali za mitaa mikoa hospitali za rufaa na taifa kuimarisha huduma za chanjo kuendeleza ubadilishaji wa mfumo wa uendeshaji wa majokofu ya chanjo kutoka matumizi ya mafuta ya taa kwenda katika matumizi ya gesi
shughuli za chanjo zitaendelea kuimarishwa kote nchini kutekeleza mpango wa ukarabati na matengenezo ya hospitali za mikoa na za rufaa
karakana kuu za kanda za vifaa na za uka rabati zitatumika kusaidia hospitali za mikoa na serikali za mitaa kua nzisha uhakikimali na kuw eka viwango kamili vya vifaa vya kutolea huduma za afya vinavyotumiwa na vituo vinavyotoa huduma za afya kufuatilia na kusimamia ubora na usal ama wa chakula dawa na vipodozi utakaotekelezwa na mamlaka ya taifa ya chakula na dawa tfda kwa kutoa huduma za ukaguzi usajili wa uzalishaji maj aribio na uchunguzi wa kimaabara wa sampuli ili kuhakikisha kuwa wazalishaji wasaf irishaji nje waagizaji wasambazaji na wauzaji wanazingatia ubora viwango tarati bu na matendo ya utunzaji yanayokubalika kuzuia magonjwa ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza hasa malaria ukimwi kifua kikuu na utapiamlo
hatua zitakazo chukuliwa zitajumuisha uimarishaji na kuinua elimu ya afya na usimamizi wa kemikali kuweka kipaumbele katika utekelezaji wa mkakati mpya wa sekta ya afya wa kupambana na ukimwi kwa kuhakikisha mpango huu unatekelezwa na kila idara umeingizwa katika mpango wa afya wa mw aka wa kila halmashauri ya wilaya
kutoa huduma za tiba kwa wagonjwa wa uk imwi na magonjwa yanayoambatana nayo kutoa ushauri nasaha na kupunguza unyanyapaa kwa walioathirika kutoa mafunzo kwa wataalamu mbalimbali wa afya juu ya tiba sahihi ya malaria katika wilaya zote nchini uhamasishaji juu ya utumiaji wa vyandarua vyenye viuatilifu utafiti wa usugu wa vimelea vya malaria na tiba mseto kuhakikisha usalama wa damu kuzuia maambukizi ya ukimwi kwa mtoto toka kwa mama kuhamasisha uzuiaji wa kuenea kw ukimwi kupitia ngono uaminifu kwa mpenzi mmoja na matumizi ya kondom kuchukua hatua ambazo zitaongeza upatikan aji wa dawa za kupunguza makali ya ukimwi kwa kushirikiana na wahisani na mifuko mbali mbali kama vile global fund the bill and melinda gates foundation clinton foundation na president g
bush initiatives kutekeleza mikakati ya pamoja ya kudhib iti maambukizi ya kifua kikuu na ukimwi kutoa dawa za kifua kikuu na ukoma katika vituo vyote vya matibabu
kufanya utafiti wa kitaifa wa kifua kikuu na kampeni za kutokomeza ukoma kuendelea kutoa kipaumbele kwa magonjwa mengine kwa kutekeleza mipango na kazi zinazolenga utoaji wa huduma muhimu za af ya kwa jamii huduma za afya ngazi ya wilaya na katika hospitali za mikoa na rufaa kuimarisha mipango ya mafunzo ya wat aalamu na kuboresha mafunzo katika vyuo vyake ili kuhakikisha elimu inayotolewa na vyuo hivyo inakuwa bora zaidi
kuweka mkazo zaidi katika mafunzo ya kujiendeleza ili kuwaongezea ujuzi na utaalamu wafanyakazi wa afya katika ngazi zote
kuandaa mipango ya mafunzo endelevu ya wafanyakazi ambayo itatengenezwa kulingana na mahitaji ya kazi kukarabati majengo na vifaa vya kutolea huduma za afya na kukamilisha uchunguzi utakaosaidia uandaaji wa mpango wa maende leo wa miaka wa huduma za hospitali kukamilisha mapitio ya sera ya taifa ya af ya kwa kujumuisha maoni yaliyotolewa na wadau wengine wa afya kuwasilisha muswada wa sheria ya afya ya jamii katika wizara ya sheria na mambo ya katiba ili ukamilishwe na uwasilishwe bungeni kuimarisha ushirikiano na ofisi ya ra is tawala za mikoa na serikali za mitaa kutoa mafunzo ya huduma za dharura kw wazazi kwa kufundisha waalimu wa kitaifa na kutoka mikoani
 utekelezaji wa majukumu afya makao makuu 
 mipango ya maendeleo mwaka wizara ya afya ilitengewa kiasi cha shilingi kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kati ya kiasi hicho jumla ya shilingi zilitolewa na serikali ya tanzania na kiasi cha shilingi zilitoka kwa wahisani mbalimbali wakiwemo wahisani wana ochangia mfuko wa pamoja wa afya health basket fund
fedha hizo zimetumika kutekeleza miradi ifuatayo ukarabati wa hospitali ya taifa muhimbili wizara iliendelea kushirikiana na benki ya maendeleo ya afrika adb ili kukamilis ha ukarabati mkubwa unaoendelea katika hospitali ya taifa ya muhimbili
ukarab ati huu unaenda sambamba na ununuzi na ufungaji wa vifaa mbalimbali kwa ajili ya hospitali ya taifa muhimbili na hospitali za manispaa za ilala temeke na kinondoni kuendeleza ujenzi wa wodi ya watoto paediatric ward complex kuimarisha hospitali maalum na za rufaa ukarabati wa majengo ya huduma ya wagonjwa wa nje upasuaji mfumo wa maji taka katika hospitali ya meta mjin mbeya pamoja na ukarabati wa kijiji cha wagonjwa wa akili isanga kutayarisha michoro kwa ajili ya ujenzi wa hosteli ya madaktari wanafunzi intern doctors na kukamilisha ujen zi wa chumba cha wagonjwa mahututi icu katika hospitali ya rufaa mbeya ununuzi wa vifaa vya tiba kwa ajili ya hospitali za rufaa na maalum serikali imeweza kutoa mchango wake wote kama ilivyopangwa katika taasisi ya mifupa muhimbili moi serikali iliweza kukarabati majengo ya vyuo vya mafunzo ya afya nchini serikali imeweza kumalizia kutoa mchan go wake wote counterpart fund ili kununua vifaa vya taasisi ya mifupa ya muhimbili moi udhibiti wa magonjwa ya kuambukiza o kukamilisha ujenzi wa jengo la ofisi za taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binaadamu nimr tukuyu kufanya ukarabati wa mifumo ya njia za umeme kwenye jengo la ofisi za huduma za mama na mtoto dar es salaam kufanya ukarabati wa ofisi mabweni na madarasa katika vyuo vya afya vilivyo chini ya wizara kuvipatia vituo vyote vya afya dawa na vifaa kwa ajili ya kukinga na kutibu magonjwa ya zinaa stis kukomboa na kusambaza da wa za ugonjwa wa kifua kikuu na ukoma
serikali imetoa mchango wake counterpart funds kwenye mradi kwa ajili ya kudhibiti magonjwa haya kutayarisha na kusambaza vitabu vya mfumo wa taarifa za uendeshaji huduma za afya mtuha nchi nzima
 sera na mipango 
 mabadiliko katika sekta ya afya health sector reforms wizara kwa mwaka ilifanikiwa kuhamasi sha na kutoa mafunz kwa halmashauri za wilaya tanzania bara na kuziwezesha kua ndaa na kupitisha sheria ndogo ya kuanzisha mfuko wa afya ya jamii chf
halmashauri hizo hazijumuishi halmashauri kwa wilaya ambazo ni mpya kwa kuwa wizara bado inasubi ri zipate mabaraza ya madiwani october 
mfuko wa afya ya jamii chf unaendelea kuw mkombozi kwa wananchi wenye kipato cha chini kwa kutoa unafuu wa matibabu kwa wale wanaojiunga na mfuko huo kwa kuwahakikishia upatikanaji wa dawa vifaa tiba na vifaa muhimu
wilaya za mbinga igunga singida iramba songea na iringa zimeendelea kuwa mfano
wizara kwa kushirikiana na tamisemi na halmashauri imeweza kuandaa na kusaini mikataba ya chf inayolenga kuwa na mw ongozo wa matumizi bora ya fedha za chf
wizara itatumia mikataba ya chf kulipia tele kwa tele kwa halmashauri zilizochanga kwa awamu mbili yaani mwezi oktoba wizara ililipa shilingi millioni na juni ililipa shilingi millioni 
wizara pia imehamasisha halmashauri za miji ya moshi iringa mtwara na jiji la mwanza juu ya utaratibu wa kuchangia huduma za afya kabla ya kuugua kwa sekta isiyo rasmi katika maeneo ya mijini
utaratibu huu unajulikana kwa jina la tiba kwa kadi tika
mpango huu wa tika unafanana na chf ya halmashauri ya wilaya na mfuko wa taifa wa bima ya afya ambapo kaya au watumishi wanacha ngia kabla ya kuugua na kupata matibabu ya mwaka mzima kwa kutumia kadi ya matibabu na hivyo kuzuia kutoa fedha taslimu ambazo zinaashiria mianya ya rushwa
matarajio ya mfuko wa afya ya jamii chf mwaka mwaka wizara inatarajia kutekeleza yafuatayo kutoa mafunzo ya njia bora za kufanya makisio ya makusanyo kuhamasisha kwa ufasaha na ufanisi utunzaji na matumizi bora ya fedha za chf kujenga msingi wa kudumu katika ngazi ya ka nda na mikoa kwa kuvitumia vyuo vya kanda na kushauri mikoa yote kuteua warati bu wa chf wa mikoa chini ya kamati za uendeshaji huduma za afya za mikoa rhmt ili wawe kiungo kati ya wizara kanda na halmashauri kushauri halmashari nazo ziwe na waratibu wa chf
pia wizara imepanga kuhamasisha na kuziwezesh halmashauri zote za miji manispaa jiji kuanzisha mpango wa tiba kwa kadi ti ka kwa kutunga sheria ndogo za tika na kuidhinishwa katika ngazi ya halmashauri
 mfuko wa taifa wa bima ya afya mfuko wa taifa wa bima ya afya umeende lea kuimarisha shughuli zake na kuboresha huduma kwa wanachama wake
mfuko huu sasa upo katika mwaka wake wa nne wa utekelezaji na sote tu mashahidi kuwa matatizo mengi ya awali yaliyot okana na uchanga wa mfuko huu yamekuwa yakipatiwa ufumbuzi na kazi ya kuuboresha mfuko huu inaendelea
mwaka mfuko ulitekeleza yafuatayo ulisajili wanachama wapya na hiv yo kuufanya mfuko kufikisha jumla ya wanachama ikilinganishwa na wanachama waliokuwepo kipindi cha 
kati ya hao asilimia ni wana ume na asilimia ni wanawake
juhudi zaidi za kusajili wanachama wapya zinaendelea kupitia ofisi za kanda pamoja na makao makuu ya mfuko ili watanzania we ngi zaidi waendelee kunufaika na mfuko huu idadi ya wanaonufaika na mpango huu imeongezeka kutoka kipindi cha mwaka hadi kufikia katika mwaka 
hii ni sawa na asilimia nne ya watanzania wote
undi la wazee nalo lipo ambapo wazee wenye umri wa zaidi ya miaka walioandikishwa na watoto wao kama wategemezi ni 
mfuko huu utaendelea kuangalia namn bora ya kuwajumuisha wazee wengi hasa kundi la wastaafu chini ya utaratibu huu umetengeneza jumla ya vitambulisho kutokana na fomu zilizopokelewa
hii ni asilimia 
 ya lengo la kut engeneza vitambulisho mahudhurio katika vituo vya matibabu yameongezeka kutoka wastani wa wanachama kwa mwezi katika mwaka hadi kufikia wastani wa wanachama kwa mwezi katika mwaka 
ju mla ya mahudhurio total attendance tangu mwaka hadi januari ilikuwa 
kati ya waliotibiwa asilimia 
 ni walimu na asilimia ni kundi la wanawake na watoto aidha jumla ya shilingi bilioni 
 zimekwishalipwa kwa watoa huduma wa serikali na wale wa asasi zisizo za serikali tangu utaratibu huu ulipoanza kutumika miaka minne iliyopita ikiwa ni marejesho kwa huduma walizotoa kwa wanachama jumla ya vituo vya matibabu vili sajiliwa na mfuko ili kuhu dumia wanachama ambapo asilimia ya vituo hivi vipo vijijini
kati ya vituo hivi vituo vinamilikiwa na madhehebu ya dini na asasi zisizo za serikali na maduka ya dawa ni yanamilikiwa na wamiliki binafsi umeweza kufanya tathmini ya uhai wa hughuli zake kwa kutumia wataalamu wake
kwa upande wake shirika la kazi duniani il o limeipitia tathmini hiyo na kuridhika nayo
utekelezaji wa tathmini hiyo utauwezesha uongozi wa mfuko kuboresha mafao mbalimbali pamoja na wigo wake ikiwemo orodha ya madawa umekwishakamilisha mpango wake wa miak wa strategic corporate plan unaoanza utekelezaji wake katika mwaka uj ao wa fedha wa 
mfuko utaweka kipaumbele vijijini katika mwaka wa kwan za wa utekelezaji wa mpango huo makini umetoa elimu kwa wadau wakiwemo viongozi wa vyama vya wafanyakazi watoa huduma na vilevile kwa vyombo vya habari umeimarisha ofisi zake saba za kanda kwa kuzipatia nyenzo vifaa na madaraka zaidi
katika kipindi hicho jumla ya watumishi waliajiriwa katika ofisi za kanda wengi wao wakiwa ni wakaguzi na hivyo kufanya mfuko kuwa na watumishi nchi nzima ulifanya zoezi la sensa kwa wanachama wake pamoja na ukaguzi wa vituo vya matibabu
zoezi hili lilifanyika katika kanda ya mashariki na kanda ya ziwa na linaendelea katika kanda nyingine
lengo kuu la zoezi hili ni kuhakiki taarifa muhimu za wanachama hususan upande wa itambulisho na upatikanaji wa huduma za matibabu hasa vijijini
tathmini imeony esha mafanikio makubwa katika kulipatia ufumbuzi tatizo la vitambulisho kuim arisha na kuboresha zaidi huduma kwa wanachama umeweza kuimarisha shughuli zake kupitia teknolojia ya habari na mawasiliano ambapo shughuli nyingi sasa zinafanyika kup itia mfumo huo
hii ni pamoja na kuziunganisha ofisi zote saba za kanda na makao makuu kurahisisha uandaaji wa malipo kwa watoa huduma na mawas iliano ya haraka na wateja
matarajio ya mfuko wa taifa wa bima ya afya mwaka mkakati utawekwa wa kutumia mbinu za soko ili kusajili waajiri wote wanaotakiwa kusajiliwa kisheria k
m mashirika ya umma na taasisi za umma ikiwa ni katika kusajili wanachama wengi zaidi
mfuko utaendelea na zoezi la sensa ya wanach ama wake ili kutambua idadi yao maeneo waishio na upatikanaji wa huduma za afya katik maeneo husika
zoezi hili pia linahusisha ujazaji wa fomu za uanachama kwa wanachama ambao walikuwa bado hawajajaza fomu za kujiandikisha na hivyo kutokuwa na vitambu lisho
zoezi hili limebaini kwamba asilimia kubwa ya wanachama wanaolalamikia kutokuwa na vitambulisho ukweli ni kuwa hawajajaza fomu za uanachama wala kuwasilisha picha
mfuko umekwishaanza zoezi la ukaguzi wa wa toa huduma wote kwa lengo la kuangalia huduma zitolewazo kwa wanachama mazingira ya vituo idadi ya wafanyakazi katika vituo hali ya vifaa vya vipimo tiba na vitendea kazi majengo ya vituo pamoja na mpangilio wa jinsi wagonjwa wa mfuko wanavyohudumiwa
le ngo la zoezi la ukaguzi ni kuhakiki na kuboresha huduma za afya zitolewazo
mfuko utaendelea na programu ya uelimishaji kwa kutumia mabango ambayo yanasambazwa katika maeneo ya vijijini ambako njia za mawas iliano ni hafifu
mabango hayo yatachapisha ujumbe mbalimbali muhimu kuhusu mfuko kwa mfano mafao yatolewayo na mfuko namna ya ujazaji wa fomu za uanachama ujazaji wa fomu za madai haki na wajibu wa wanachama na wadau wengine wa mfuko
programu maalum ya mafunzo kwa watoa huduma wa ngazi za vituo vya afya na zahanati ambako wanachama wengi wa mfuko wanatibiwa itaendelea katika kipindi cha mwaka ujao wa fedha ili kujenga uwezo zaidi wa watoa huduma
 mfuko unatarajia kuingia katika awamu ya mwis ho ya zoezi la kufunga mitambo ya mfumo wa kompyuta na mifumo habari katika ofis zote za mfuko
mifumo na mtandao huu wa teknolojia ya habari teknohama unatara jiwa kuongeza uwezo wa kufanya mawasiliano na watoa huduma na kurahisha taratibu na mc hakato wa ulipaji madai na hivyo kupunguza ucheleweshaji na kero zilizokuwepo hapo awali
mfuko unatarajia kuwekeza zaidi katika eneo la utoaji wa huduma za mfuko katika ofisi za kanda kwa vile uzoefu wa uend eshaji wa ofisi za kanda uliokw ishapatikana katika kipindi cha miaka miwili iliyopita umebaini mahitaji zaidi ya watumishi na vitendea kazi
mfuko umekusudia kuandaa na kuanza kutekeleza mkakati maalum wa miaka mitano 
mkakati huu utaweka bayana na kuainisha maeneo ya msingi ambayo mfuko utayapa kipaumbele katika kuhakikisha kuwa dira dhami ra na mipango ya mfuko inatekelezwa kama ilivyopangwa
mfuko unatarajia kufanya mapitio ya sera ya uwekezaji ya mfuko ili kuweza kuanzisha maeneo zaidi ya uwekezaji mkakati unaolenga kuleta faida zaidi pasipo kuwa na uwezekano mkubwa wa kupoteza fedha za wanachama
ongezeko la akiba reserve litauwezesha mfuko kupanua uwigo wa mafao vikiwemo vipimo zaidi miwani na muda mrefu zaidi wa kuhudumia wastaafu ambavyo vitahitaji marekebisho ya sheria
mfuko unakusudia kufanya marekebisho katika aadhi ya maeneo mfano suala la mafao ambayo hayamo katika kitita cha mafao exc lusions wigo wa wanachama na uboreshaji wa mafao ambavyo vinapendekezwa kuhamishiwa kutoka kwenye sheria mama na kuwekwa katika kanuni na taratibu regulations ili pindi vikihitaji kubadilishwa visiwe vinakuwa na mlolongo mrefu kama kurejeshwa bunge ni ambako huchukua muda mrefu
lengo la marekebisho yote ha yo ni kurekebisha mfumo wa utekelezaji na hivyo kuondoa kero mbalimbali zinazowasibu wanachama kwa ile baadhi ya malalamiko ya wanachama ni ya kweli lakini pamoja na dha mira ya mfuko ya kuyashughulikia malalamiko hayo sheria ya mfuko bado hairuhusu maeneo hayo kujumuishwa
lengo la baadaye la mfuko ni kupanua uan achama ili kujumuisha wananchi wengi zaidi wakiwemo walio katika sekta ya ajira isiyo rasmi ili kuboresha upatikanaji wa huduma bora ya afya kwa wananchi wote
 mfumo wa taarifa za uendeshaji wa huduma za afya mtuha wizara imeendelea kutoa kipaumbele kwa upatik anaji wa takwimu katika sekta ya afya
kumekuwapo na mikakati ya makusudi ili uhakikisha kuwa takwimu zinazohitajika zinapatikana kwa ajili ya mipango kutoa tathmi ni ya utoaji wa huduma za afya kufuatilia utekelezaji wa mipango mbalimbali ya kisekta na kuboresha sera na miongozo mbalimbali ili kuhakikisha kwamba huduma zinato lewa katika ubora unaostahili
 katika kufanikisha mipango ya upatikanaji wa takwimu mikakati ifuatayo imetekelezwa katika mifumo inayotumika kupata takwimu mfumo wa taarifa za uendeshaji wa huduma za afya mtuha umeendelea kuboreshwa katika ngazi ya wilaya
hii ni baada ya kuweka kompyuta na programu ya kuchambua takwimu hizo
hii imesaidia kuon geza kasi ya upatiakanaji wa takwimu katika ngazi ya wilaya mkoa na taifa takwimu zinazopatikana kupitia mfum wa kufanya tafiti mbalimbali nao umeimarishwa zaidi
mafunzo yametolewa kwa viongozi waliomo kwenye kamati za afya za uendeshaji wa huduma wilayani na mikoani
lengo kuu la mafunzo hayo lililikuwa kuwapa uwezo wa kimbinu wa kuandaa miswada ya kukusanya takwimu zilizo sahihi kufanya utafiti kuchambua ta kwimu zitokananzo na tafiti na kutumia matokeo ya fafiti ili kuboresha huduma ngazi ya wilaya na jamii kwa ujumla wizara imeendelea kuimarisha kitengo kinachoratibu takwimu za jamii ambazo zinakusanywa katika maeneo maalum hapa nchini
takwimu hizi ndizo zinazotoa makadirio yanayoonyesha uzito wa matatizo ya magonjwa yanayoisibu jamii yetu mfumo wa mawasiliano ya kompyuta katika ma kao makuu ya wizara yamekamilika
hii itaboresha upatikanaji wa takwimu katik idara sehemu na vitengo mbalimbali kuwa na kasi zaidi
mtandao wa kompyuta kupitia mfumo huo umeanza kufanya kazi na huduma nyinginezo zitaongezwa kulingana na mahitaji
matarajio ya mfuko wa taarifa za uend eshaji wa huduma za afya mwaka katika mwaka wizara inatarajia kuunganisha mfumo wa kompyuta uliopo makao makuu ya wizara na mifumo iliyopo mikoani na katika hospitali za mikoa na za rufaa
lengo kuu ni kurahisisha ubadilishana ji wa taarifa mbalimbali zikiwemo takwimu za afya
pia wizara ipo mbioni kuanzisha tovuti yake kwa lengo la kuwapatia wananchi taarifa muhimu zinazohusu sekta ya afya
pia wizara ipo mbioni kubadilisha nyenzo za kukusanya takwimu za afya za siku hadi siku
mabadiliko hayo yanalenga kuhakikisha kuwa takwimu zinazokusanywa kutoka vituo vya kutolea tiba vinaingizwa kwenye kompyuta moja kwa moja badala ya kuandaa ripoti maalum inayopelekwa wilayani kwa ajjili ya kuingizwa kwenye kompyuta umuhimu wa takwimu kutoka katika jamii un azidi kuongezeka siku hadi siku
kwa sababu hiyo mwaka wizara itaboresha huu mfumo ili vigezo vitakavyopatikana vitoe takwimu ya nchi nzima na sehemu muhimu za jamii
lengo ni kupanua wigo wa maeneo ya kukusanya takwimu za aina hii
 huduma za kinga utekelezaj wa majukumu mwaka 
 udhibiti wa magonjwa ya kuambukiza pamoja na juhudi kubwa zinazochukuliwa za kupa mbana na magonjwa tatizo la magonjwa ya kuambukiza limeendelea kuwepo nchini
katik kipindi cha juni hadi aprili kulikuwa na wagonjwa wa kipindupindu na kati yao wa lifariki ikilinganishwa na kipindi kama hicho ambapo kulikuwa na wagonjwa na vifo 
mikoa iliyoathirika zaidi na tatizo hili ni dar es sal aam morogoro tanga kigoma mbeya kagera arusha na kilimanjaro
po haja ya kuzingatia kanuni za afya bora ili kuondokana na ugonjwa huu unaotokana na uchafu
 tatizo la watu kuumwa na mbwa au wany ama wanaohisiwa kuwa na kichaa cha mbwa limekuwa likiongezeka kila mwaka
mwak watu waliumwa na mbwa au wanyama wanaohisiwa kuwa na kichaa cha mbwa na kati yao watu waliugua ambapo walifariki ikilinganishwa na mwaka am bapo watu waliumwa na kati yao waliugua ambapo walifariki
wizara inas hughulikia kinga ya kichaa cha mbwa pia iliendelea kuwasiliana na wizara ya maji na aendeleo ya mifugo wizara ya tawala za mikoa na serikali za mitaa wizara ya maliasili na utalii ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali ili kuandaa mkakati wa kukabiliana na tatizo la watu kuumwa na wanyama wanaohisiwa kuwa na ugonjwa wa kichaa cha mbwa
kutokana na kuanzishwa kwa jumuiya ya afrika mashariki wananchi wa nchi zetu tatu wamekuwa na uhuru zaidi wa kutembeleana kwa hiyo wizara inashirikiana na wizara husika za kenya na uganda katika kupanua wi go wa ufuatiliaji na udhibiti wa magonjwa ya milipuko hasa sehemu za mipakani
udhibiti wa magonjwa yanayoenezwa na wadudu vectors and vector borne diseases katika kipindi cha mwaka wizara ikishiri kiana na taasisi ya viuatilifu ya arusha tpri imefanya utafiti ili kupata viuatilifu acaricides vinavyofaa kuangamiza papasi wanaoleta homa ya papasi na matokeo ya utafiti huu yatakapokamilika yatatolewa kwa wadau
aidha wananchi katika mikoa husika ameendelea kuhamasishwa juu ya ujenzi wa nyumba bora na usafi wa mazingira ikiwa ni pamoja na matumizi ya vitanda ili kujiweka mbali na mazalio ya papasi
matarajio ya udhibiti wa magonjwa ya kuambukiza mwaka ili kudhibiti magonjwa ya kuambukiza wizara itaendelea kutoa mafunzo juu ya ufuatiliaji na udhibiti wa magonjwa kwa wataalam katika wila ya 
wizara itaendelea na mapambano dhidi ya magonjwa yanayoenezwa na wadudu wanaoruka wasioruka pamoja na wanyama vectors and vector borne diseases kwa kuf anya ufuatiliaji na us imamizi wa shughuli za udhibiti wa magonjwa hayo katika wilaya 
 mpango wa taifa wa kudhibiti malaria ugonjwa wa malaria bado ni tatizo kubwa hapa nchini na linahitaji jitihada za pamoja katika kukabiliana nalo
katika kipindi cha wizara ilitekeleza majukumu mbalimbali katika kukabiliana na ugonjwa wa ma laria
utekelezaji huo ulihusu kutoa mafunzo kwa wataalam mbalimbali wa afya kuhusu tiba sahihi uhamasishaji juu ya utumiaji wa vyanda rua vyenye viuatilifu hasa kwa mama wajawazito na watoto chini ya umri wa miaka utafiti wa usugu wa vimelea vya malaria utafiti juu ya tiba ya mseto utoaji wa tiba ya tahadhari kwa vipindi kwa mama wajawazito tahadhari za kudhibiti milipuko ya malaria katika wilaya zenye milipuko ya malaria na uimarishaji wa udhibiti wa malaria ngazi ya jamii
wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali inaendelea na uhamasishaji wa jamii katika kutumia vyandarua vyenye viuatilifu
 wizara pia ilizindua mpango wa taifa wa hati punguzo tarehe oktoba mwaka mpango ambao unawawezesha mama wajawazito na watoto walio chini ya umri wa miaka mitano kupata vyandarua vyenye viuatilifu kwa bei nafuu
kwa hivi sasa mpango wa taifa wa hati punguzo unatekelezwa katika mikoa ya dar es salaam dodom a morogoro tanga pwani kilimanjaro na arusha
mpango huu ut ajumuisha mikoa yote ya tanzania bara ifikapo mwishoni mwa mwaka 
kufikia mwezi mei mwaka mpango huu umeonyesha mafanikio makubwa katika utekel ezaji kwani mama wajawazito wapatao wametumia hati punguzo kununulia vyandarua
matarajio ya mpango wa taifa wa kudhibiti malaria mwaka mwaka huu wizara kwa kushirikiana na wadau mbalimbali iliadhimisha siku ya malaria afrika iliyofanyika kitaifa tarehe aprili mkoani singida
kauli mbiu ya maadhimisho hayo ilikuwa tushirikiane kwa pamoja tushinde malaria
kauli mbiu hii inakumbusha na kusisitiza umuhimu wa kuwashirik isha wadau wote katika afya kupiga vita malaria hii ikiwa ni pamoja na jamii seri kali kuu serikali za mitaa wahisani mbalimbali mashirika ya dini watu binafsi nk
pamoja na jitihada kubwa zinazofanyika ili kudhibiti ugonjwa wa malaria nchini kuna wilaya ambazo zipo katika hatari ya kupata milipuko ya ugonjwa wa malaria
kwa hali hiyo wizara katika mwaka huu wa fedha meandaa mikakati ya kuziweka wilaya zenye uwezekano wa kupata milipuko ya malaria katik hali ya tahadhari ya kuweza kutabiri na kudhibiti milipuko hiyo
wizara imeanza maandalizi ya kubadilisha matib abu ya malaria kutoka dawa ya sp kwenda dawa ya mseto ya artemether lumefantrine alu coartem
maandalizi ya kubadili mwongozo wa matibabu kuendesha mafunzo kwa watoa huduma za afya kuhusu tiba mpya na kuelimisha jamii yatafanyika
matarajio ni kuanza kutumia dawa mseto ifikapo mwezi wa mwaka 
 mpango wa taifa wa kudhibiti kifua kikuu na ukoma mwaka kumekuwa na ongezeko la usajili wa wagonjwa wa kifua kikuu toka mwaka hadi mwaka 
ongezeko hilo ni sawa na asilimia 
aidha uponaji wa wagonjwa wa kifua kikuu pia ume ongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
ongezeko hili ni la asilimia 
vilevile idadi ya wagonjwa wa kifua kikuu wasiomaliza matibabu kama ilivyoelekezwa na wahudumu imepungua kwa asilimia 
kwa upande wa ugonjwa wa ukoma wagonj wa wamepungua kutoka mwaka hadi wagonjwa mwaka ambalo ni punguzo la asilimia 
mafanikio haya yametokana na utekelezaji wa mikakati ya kudhibiti maradhi haya kwa kushirikisha jamii ambayo ni kuwatafuta kuwatambua mapema na kutoa tiba kamilifu kwa wagonjwa chini ya usimamizi maalum unaoitwa directly observe treatment short course dots kwa ajili ya kifua kikuu na multi drug therapy mdt kwa ajili ya ukoma
 katika kipindi cha julai mpaka juni mpango wa taifa wa kifua kikuu na ukoma ulifanya ufuatiliaji wa watoto wa hule waliobainika kuwa na uambukizo wa ugonjwa wa kifua kikuu katika mikoa ya singida iringa mbeya kigoma na kagera
asilimia ya watoto hao walipata uambukizo nd ani ya kaya zao na jumla ya watoto yaani asilimia walikuwa tayari na ugonjwa wa kifua kikuu active tb na walipewa dawa za matibabu
kampeni za kutokomeza ugonjwa wa ukoma duni ani zilifanyika katika mikoa ya kagera rukwa na tabora ambako jumla ya wagonjwa wapya waligunduliwa na kuanzishiwa tiba
aidha katika juhudi za kurekebisha ulemavu prevention and rehabilitation of disabilities unaotokana na ukoma watu wa lioathirika na ukoma wenye ulemavu walifanyiwa upasuaji wa aina mbalimbali na wengine walipewa viatu maalum na watu walipewa miguu bandia
vile vile madakta ri bingwa wa upasuaji walipewa mafunzo rejea juu ya upasuaji wa wagonjwa wa liopata ulemavu kutokana na ukoma
katika kipindi cha jamii iliendelea kuelimishwa kwa kutumia njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na kutoa matangazo kw kutumia vyombo vya habari kusambaza vipeperushi na mabango yenye ujumbe wa jinsi ya kutambua dalili kujikinga na matibabu ya kifua kikuu na ukoma
aidha dawa za kut osha za kifua kikuu na ukoma ziliendelea kusambazwa katika mikoa wilaya na vituo vyot vya matibabu
dawa hizo zilitolewa kwa wagonjwa wote bila malipo
matarajio ya mpango wa kudhibiti ki fua kikuu na ukoma mwaka katika kipindi cha mpango wa ta ifa wa kudhibiti kifua kikuu na ukoma utaendeleza kampeni za kutokomeza ukoma ka tika mikoa ya ruvuma morogoro na tanga
aidha shughuli za kurekebisha rejesta za wagonj wa wa ukoma zitaendelea sambamba na kampeni za kutokomeza ukoma ili kufikia lengo la kimataifa ifikapo desemba mwaka 
mpango utaendelea kuimarisha huduma za pamoja za kudhibiti kifua kikuu na ukimwi na zile za kudhibiti kifua kikuu sugu ili kisienee nchi ni
aidha uagizaji na usambazaji wa dawa za kutosha za kifua kikuu na ukoma katika vituo vyote vya matibabu nchini utafanywa
sambamba na hili mpango utaendelea kuelimis ha jamii kwa kutumia vipeperushi mabango na kutoa habari kwa njia ya luninga na ra dio jinsi ya kujikinga na maambukizi kutambua mapema na taratibu za kufuata wakati wa matib abu ya magonjwa ya kifua kikuu na ukoma
wizara inategemea kuanzisha huduma kwa wa gonjwa wenye kifua kikuu sugu multi drug tb katika hospitali ya kibong oto iliyopo wilaya ni hai na kuanzisha mpango wa kutumia dawa za mseto zilizochanganywa pamoja fixed dose combinations kutibu kifua kikuu katika wilaya za mwanzo za majaribio
aidha wizara itaendelea na utekelezaji wa mpango wa pamoja wa kudhibiti uambukizo wa kifu kikuu na ukimwi katika wilaya za temeke korogwe na iringa mjini
bado jitihada za pamoja zinahitajika katika kue limisha jamii kutambua dalili za kifua kikuu na ukoma kujitokeza kufanya uchunguzi na kua nza matibabu mapema ambayo hutolewa bila malipo katika vituo vya kutolea huduma za afya
 mpango wa taifa wa huduma za macho na kudhibiti ugonjwa wa usubi katika kipindi cha mwaka wizara imetekeleza azimio la kimataifa la kutokomeza upofu unaozuilika duniani ifikapo mwaka vision kw kukamilisha na kuuzindua rasmi mpango mkakati wa miaka mitano wa huduma za macho kitaifa
mpango mkakati huu unatoa dira na mwelekeo wa huduma za macho katika jitihada za kudhibiti upofu ambao vyanzo vyake vikuu ni mtoto wa jicho ukungu wa kioo cha jicho unaosababishwa na trachoma upungufu wa vitamin na surua presha ya macho matatizo ya kuona yanayorekebishwa na lensi za miwani pamoja na kisukari
tanzania ni mojawapo ya mataifa ya kwanza kabisa kukamilisha mpango mkakati huu wa kitaifa
vilevile katika kipindi hiki wizara imew eza kutoa tiba ya ugonjwa wa trachoma kwa kutumia dawa ya zithromax kwa mtindo mpya unaoitwa district wide approach katika wilaya za sikonge handeni dodoma vijijini tunduru magu na ru angwa ambapo watu walitibiwa ikiwa ni juhudi za kutokomeza ugonjwa wa trachoma ulimwenguni ifikapo mwaka 
wizara pia imeandaa mp ango mkakati wa miaka mitano wa kudhibiti ugonjwa wa trachoma ambao una toa dira na mwelekeo wa kuzuia upofu unaosababishwa na ugonjwa wa trachoma ugonj wa ambao unakadiriwa kuathiri takriban wilaya hapa nchini
ili kuharakisha utokomezaji wa upofu utokanao na trachoma shirika la afya duniani limetoa mwongozo mpya wa utoaji wa dawa ya zithromax inayotumika kutibu na kuzuia trachoma dawa inayotolewa kwa msaada na kampuni ya pfizer kupitia shirika la kimataifa la kudhibiti trachoma international trac homa initiative
mwongozo huu ulipelekea kufanyika kwa utafiti wa awali ili kuweza kujua kiwango cha ugonjwa huu katika ngazi ya wilaya
wizara kwa msaada wa shirika la kimataifa la kudhibiti trachoma imefanikiwa kukamilisha utafiti huo katika wilaya thelat hini zenye ugonjwa huu
utafiti huu bado unaendelea katika wilaya zilizobakia
tanzania ni nchi ya kwanza kufanya utafiti huu kulingana na mwongozo mpya na inachukuliwa kama nchi ya mfano kwa nchi ny ingine ambazo zina tatizo la ugonjwa huu kulingana na mafanikio yaliyojitokeza
mat okeo ya awali ya utafiti huu yameonyesha kuwa wilaya kati ya zina ugonjwa huu kwa kiwango cha zaidi ya asilimia 
mpango wa taifa wa kudhibiti gonjwa wa usubi uliweza kugawa dawa ya mectizan katika vijiji vilivyopo katika wilaya ambazo ni ulanga kilombero kilosa songea mbinga tunduru ludewa rungwe kyela muheza mv omero morogoro korogwe na lushoto
jumla ya wananchi walipatiwa dawa hii katika kipindi cha mwaka 
wizara inatarajia kugawa dawa ya mectizan kwa wananchi wapatao katika kipindi hiki
malengo ya mpango wa taifa wa huduma za macho na kudhibiti ugonjwa wa usubi mwaka katika kipindi cha wizara inatarajia kuongeza wilaya zaidi katika mpango wa kudhibiti ugonjwa wa trachoma nchini kwa kut umia mtindo mpya wa district wide approach
jumla ya wilaya kati ya hizo zinatarajiwa kutolewa dawa ya zithromax kwa wananchi wake
 wilaya zitakazojumuishwa katika mpango huo ni kongwa kilosa meatu iramba singida vijijini igunga simanjiro na mkuranga amba po watu wapatao wanatarajiwa kupatiwa matibabu ya ugonjwa wa trachoma
wizara inatarajia pia kugawa dawa ya mecti zan kwa ajili ya tiba ya ugonjwa wa usubi mass treatment kwa wananchi wapatao katika vijiji vilivyoko katika wilaya za ulanga kilombero kilosa songea mbinga tunduru ludewa rungwe kyela muheza mvomero morogoro vijijini korogwe lushoto na tunduru
 huduma ya elimu ya afya kwa umma kwa mwaka kazi ya kuelimisha na kuhamasisha jamii ishiriki katika kutambua na kutafuta ufumbuzi wa matatizo ya ki afya yanayoisibu iliendelezwa
aidha wizara inaendelea kukuza uwezo wa kamati na odi za afya za wilaya ili ziweze kupanga kutekeleza kufuatilia na kutathmini huduma za elimu ya afya katika jamii
hii ni pamoja na kuwezesha kamati na bodi za afya kubuni mi kakati ya mawasiliano ya afya na kuandaa vielelezo vya afya vyenye uwezo wa kuleta mabadiliko yanayohitajika katika kuboresha afya ya jamii
matarajio ya huduma ya elimu ya afya kwa umma mwaka katika kipindi cha kitengo cha el imu ya afya kwa umma kitaendelea kushirikiana na wadau mbali mbali kuelimisha wananchi mbinu za kubadili tabia na mitindo ya maisha inayohatarisha afya zao
aidha kitengo cha elimu ya afya kwa umma kitaimarisha uratibu na kupanua wigo wa shughuli za utoaji elimu ya afya kwa kushirikiana na vyombo mbalimbali vya habari vilivyopo katika jamii yetu ikiwa ni pamoja na sanaa kwa maendeleo ili kuweza kufikisha ujumbe wa afya kwa wananchi wengi
 huduma za afya ya uzazi mama na mtoto katika kipindi cha huduma maalum kwa wa jawazito na watoto chini ya umri wa miaka mitano ziliendelea kutolewa bila malipo katika vituo vyote vya kutolea huduma vya serikali
huduma hizo ni pamoja na huduma kwa wanawake wajawazito huduma za kujifungua chanjo matibabu kwa watoto wagonjwa wenye umri chini ya miaka na uzazi wa mpango
aidha wizara ilihakikisha upatikan aji na usambazaji wa dawa mbali mbali za uzazi wa mpango unafanyika nchini kwa kushirikiana na wahisani mbalimbali
tathmini ya kina ya kutambua hali halisi ya uwezo wa vituo vyetu katika kukabiliana na dharura ya uzazi pamoja na rufaa imefanyika
taarifa kamili itakuwa tayari mwezi julai 
matokeo yatatumika katika kuimari sha mikakati iliyopo ya kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi ambapo wilaya zitakuwa ni watekelezaji wakuu
aidha tathimini ya kitaifa kuhusu hali halisi ya afya ya uzazi na mtoto hapa nchini imefanyika tanzania demographic health survey kwa kushirikiana na national bureau of st atistics
matokeo ya awali yatapatikana mwezi septem ba 
tathmini hii itatupa tia takwimu ya hali halisi ya sasa ya vifo vya wanawake vinavyotokana na uzazi kitaifa
 katika kipindi cha watoa huduma na wakufunzi walipata mafunzo rejea kuhusu uzazi wa mpango kutoka mikoa ya dodom a kilimanjaro morogoro tanga lindi mbeya pwani na mwanza
pia watoa huduma kutoka mikoa ya kilimanjaro dodoma tanga mtwara morogoro lindi mbeya mwanza na pwani walipata mafunzo rejea ya utoaji huduma za wajawazito ikijumuisha matib abu ya tahadhari na kutoa kinga kwa wajawazito dhidi ya malaria na upimaji wa ugonjwa wa kaswende
matarajio ya huduma ya afya ya uzazi mama na mtoto mwaka wizara ya afya itaendelea kuboresha huduma za afya ya uzazi mama na mtoto bila malipo ikiwa ni huduma za matibabu kwa watoto wenye umri chini ya miaka mitano chanjo uzazi wa mpango huduma kwa wanawake wajawazito ambao watahudhur ia kliniki na kujifungua katika vituo vya kutolea huduma vya serikali
aidha wizara itaendelea kununua na kusambaza dawa za uzazi wa mpango nchi nzima kwa kushirikiana na wahisani
wizara imetenga fedha kiasi cha shilingi billion 
 kwa ajili ya manunuzi hayo na usambazaji
wizara imepanga kutoa mafunzo mbalimbali katika maeneo ya uzazi wa mpango uzazi salama afya ya uzazi kwa vijana kutoka katika mikoa ya kilimanjaro dodoma tanga mtwara morogoro lindi mbeya mwan za na pwani
ufuatiliaji na usimamizi wa masuala ya afya ya uzazi mama na mtoto utafanyika katika mikoa saba hapa nchini
uhakiki wa utumiaji wa dawa za uzazi wa mpango katika maghala ya msd makao makuu na kanda pamoja na zile za baadhi ya wilaya katika kanda zote saba za afya ya uzazi na mtoto utafanyika ili kuboresha utunzaji wa dawa husika
 mkakati wa kutibu magonjwa ya watoto kwa uwiano intergrated management of childhood illness imci wizara ikishirikiana na wahisani iliendelea kut ekeleza mkakati wa udhibiti wa magonjwa ya watoto kwa uwiano unaolenga kupunguza vifo vy watoto hasa vinavyotokana na malaria kuharisha pneumonia surua na utapiamlo
katika kipindi cha wilaya zi metekeleza mkakati wa imci
jumla ya wahudumu wa afya wamepata mafunzo kuh usu stadi za kumtibu mtoto
wahudumu kutoka hospitali wamepata mafunzo juu ya huduma ya dharura na kuboresha huduma kwa mtoto aliyezidiwa
aidha jamii imeendelea kuelim ishwa juu ya mienendo inayoboresha afya ya mtoto
mienendo hii inakazia lishe kwa mtoto makuzi ya mwili na akili pamoja na uzuiaji wa magonjwa ya watoto
mafunzo haya yametolew hadi ngazi ya kaya katika wilaya 
matarajio ya udhibiti wa magonjwa ya watoto kwa uwiano imci mwaka huduma za afya na matibabu kwa watoto chin ya miaka mitano zitaendelea kuboreshwa katika ngazi zote
wizara inatarajia kutoa ma funzo ya stadi za kutibu watoto kwa wahudumu wa afya na wakurufunzi 
mafunzo ya huduma ya dharura kwa wahudumu wa afya yatafanyika kwa wahudumu na mafunzo ya wa kurufunzi ngazi ya taifa na ngazi ya wilaya watapata mafunzo ya mien endo inayoboresha afya ya mtoto
 mpango wa taifa wa chanjo huduma za chanjo zimeendelea kutolewa nchi nzi ma kwa watoto wanaostahili kupata chanjo hizo kama juhudi za serikali za kupunguza vifo na magonjwa ya watoto yanayozuilika kwa chanjo
magonjwa hayo ni kifua kikuu do ndakoo kifaduro pepopunda polio surua na homa ya ini
viwango vya chanjo vimeendelea kuongezeka vikilinganishwa na viwango vya mwaka uliopita dpt hb kutoka hadi measles toka hadi polio toka hadi kifua kikuu kutoka hadi 
mafanikio haya yame tokana na juhudi za serikali jamii wadau mbalimbali pamoja na gavi
matarajio ya mpango wa taifa wa chanjo mwaka katika kipindi cha mwaka wizara ya afya kwa kushirikiana na mikoa itaendelea kusimamia huduma za chanjo katika ngazi za wila ya na itaendelea kutoa vitendea kazi na chanjo ili kuhakikisha watoto wote wanaostahili chanjo wanapata chanjo
aidha juhudi zitafanywa ili kutokomeza polio kupunguza magonjwa ya surua kufuta pepopunda kwa watoto wachanga na kupunguza vifo zitaende lea kuimarishwa
wizara pia itaendelea kufanya tathmini ya magonjwa mengine yanayozuilika kw chanjo ambazo hazijaanza kutumika hapa nchini
 huduma za afya shuleni katika mwaka wizara ilisambaza ka di za kupimia afya za wanafunzi katika manispaa za iiala temeke na kinondoni
warati bu wapatao kutoka ngazi ya mkoa na wilaya walipatiwa mafunzo juu ya udhibiti wa magonjwa ya kichocho na minyoo mingine
aidha utafiti kuhusu ugonjwa wa kichocho katika shule za msingi umefanyika katika wilaya zote nchini
matarajio ya huduma za afya shuleni mwaka katika mwaka wizara ya afya inategemea kutoa mafunzo ya huduma ya kwanza kwa waratibu wa afya shuleni ngazi ya wilaya kuhamasisha wilaya kuchangia katika kuchapisha kadi ya kupima afya za wanafunzi kwa shule za awali hadi sekondari
utoaji wa dawa za kichocho minyoo kwa wanafunzi pia ut atekelezwa katika maeneo yaliyoathirika
 afya ya mazingira katika mwaka wizara imeimarisha udhibiti wa taka za hospitali health care waste management kwa kushirikiana na wa dau mbalimbali pamoja na chuo kikuu cha dar es salaam kwa kuendesha mafunzo juu ya udhibiti taka za hospitali na ujenzi wa matanuru katika hospitali za wilaya za kilosa na mahenge hospitali ya ocean road na hospitali ya rufaa ya kibongoto
aidha wizara imeboresh na kuinua hali ya afya na usafi wa mazingira kwa kuendesha mashindano ya afya na usafi wa mazingira nchini
mashindano haya yalishirikisha halmashauiri za jiji la mw anza manisipaa halmashauri za miji na halmashauri za wilaya nchini
ili kuinua kiwango cha usafi na ubora wa vy oo kalibu moulds za kutengenezea mabamba slab zilitengenezwa na kusambazwa katik wilaya za rungwe bagamoyo kisarawe monduli na mufindi pamoja na mkoa wa kigoma ili zitumike kujengea vyoo bora
 aidha wizara iliandaa na kusambaza miongozo ya utekelezaji wa huduma za afya ya mazingira nchini miongozo na mikaka ti iliyoandaliwa ni pamoja na
mwongozo wa mafunzo ya mbi nu shirikishi jamii katika kuboresha tabia za afya na usafi wa mazingira mwongozo wa udhibiti wa taka wast management policy guideline mkakati wa kitaifa wa afya na usafi wa mazingira national environmental health hygiene and sanitation strategy mk akati huu unazingatia malengo ya kuondoa umaskini nchini pamoja na malengo ya maendeleo ya milenia millenium development goals
matarajio ya afya ya mazingira mwaka katika kipindi cha wizara ya afya inakusudia kuanzisha vijiji bora kwa kila mkoa ambavyo vitakidhi mahitaji yote ya kiaf ya
tunatarajia kuanza na wilaya tano kwa kuchagua kijiji kimoja kila wilaya
aidha wi zara itaendelea kushirikiana na wizara mbali mbali jumuia za kimataifa mashirika yasiyokuwa ya kiserikali ngos na jamii katika upangaji mipango mbinu shirikishi jamii ili kubor esha hali ya afya na usafi wa mazingira katika mikoa yote
aidha wizara itaanza kutekeleza mpango maalum wa kudhibiti taka za hospitali health care waste management ili kudhibiti hali ya uambukizi wa maradhi kwa watoa huduma wateja na jamii kwa jumla kwa vile mara nyingi taka zitokanazo na huduma za afya nchini zimekuwa zikionekana zikizagaa ovyo mahali zi sipotakikana
mpango huu utatekelezwa kwa muda wa miaka mitano katika mikoa yote
mpango huu utaanza kwa kuzihusisha hospitali za halmashauri zote za wilaya hospitali za mikoa na hospitali za rufaa nchini
vilevile itaratibu mapitio ya sheria ya dra inage and sewerage ordinance cap ya mwaka inayosimamia udhibiti wa maji taka nchini
sheria hii ni ya zamani sana na imepitwa na wakati itapitiwa na kufanyiwa mare kedisho yanayokidhi haja ya hali ilivyo kwa wakati huu
katika kupima maendeleo ya afya ya mazingira wizara itaendeleza mashindano ya afya na usafi wa mazingira nchini ambayo yataendel ea kujumuisha halmashauri zote nchini jiji manisipaa mji na wilaya
lengo kuu la mashi ndano haya ni kushirikisha wananchi sekta binafsi katika kuboresha hali ya usafi wa mazingira katika maeneo yao 
 huduma za afya mipakani katika kuhakikisha kuwa udhibiti wa magonjwa ya kuambukiza kutoka nje ya nchi unaimarika wizara imeboresha huduma za afya mipakani ambapo maafisa wa afya wamepata mafunzo mbalimbali ikiwemo jinsi ya kupambana na majanga
pia vituo vimeimarishwa kwa kuongeza vitendea kazi na ku ajiri wataalam wa afya katika vituo vya afya
katika mwaka huu wa fedha zaidi ya tani za vyakula zilikaguliwa ambapo tani ziliharibiwa baada ya kuthib itika kuwa hazifai kwa matumizi ya binadamu
 matarajio ya huduma za afya mipakani mwaka wizara itaendelea kuhakikisha kuwa magonjwa ya kuambukiza ya kimataifa yanadhibitiwa kwa kufuata sheria za afya za kimataifa
vit uo vya mipakani vitapatiwa nyenzo na vitendea kazi vya kisasa ikiwemo usafiri
pia udhibiti wa uingizwaji wa vyakula dawa na vipodozi visivyokidhi viwango vya afya utaimarishw kwa kushirikiana na wadau wengine kwa halmashauri zote nchini 
 afya katika sehemu za kazi kwa kuzingatia umuhimu wa afya ya wafanyak azi hususan maeneo ya viwanda ujenzi na mashamba wizara imefanya uhamasishaji wa kamati za halmashauri za wilaya juu ya uainishaji wa huduma za afya sehemu za kazi na huduma za afya ya msingi
shughuli za usimamizi na ufuatiliaji wa afya sehemu za kazi zimefanyika katika halmashauri 
aidha mafunzo kwa wachimbaji wadogo wadogo wa madin katika mikoa ya arusha na mwanza yamefanyika
matarajio ya afya katika sehemu za kazi mwaka kwa kutambua umuhimu wa afya ya wafanyakazi mahali pa kazi wizara imeweka mikakati ya kuwafikia na kuwahamasisha wafanyakazi wo te juu ya madhara yatokanayo na kazi ifikapo 
aidha wizara imeweka mikakati ndelevu inayotilia mkazo juu ya uzuiaji wa maambukizi ya ukimwi mahali pa kazi
ili kuf ikia azma hii madaktari wa halmashauri za wilaya watapatiwa mafunzo juu ya uboreshaji wa afya ya wafanyakazi sehemu za kazi
 huduma za afya wilayani district health services utekelezaji wa mabadiliko ya sekta ya afya ngazi ya wilaya yalianza kutekelezwa kwa awamu tatu tofauti
awamu ya kwanza ilikuwa kwa halmashauri kwa mwaka awamu ya pili halmashauri na awamu ya mwisho halmashauri na kufanya jumla ya halmashauri za wilaya jiji miji na manispaa 
utekelezaji ulianza kwa kufundisha hal mashauri zote namna ya kuandaa mipango kambambe ya afya ya halmashauri compreh ensive council health plan na kutayarisha taarifa za robo mwaka za utekelezaji zikihusu fedha na kazi halisi zilizotekelezwa quarterly progress implementation reports technical and financial
mpaka sasa halmashauri zote zinaandaa kutekeleza na kutoa taarifa ya utekelezaji wa mipango hii kama ilivyopangwa
mabadiliko yamekwenda sambamba na uundaji wa taasisi na miundo ya kuwezesha jamii kushiriki katika uendeshaji umiliki na us imamizi wa huduma za afya
vyombo hivyo ni bodi za huduma za afya za halmashauri na kamati za vituo vya tiba
council health service boards and health facility governing committees
aidha mpaka sasa halmashauri zote zimeh amasishwa na kuridhia uundaji wa bodi za afya na kamati za vituo vya tiba
hati rasm pamoja na sheria ndogo ya mfuko wa afya ya jamii zipo katika ngazi ya utekelezaji kwa kuwa zikitoka wilayani zinapelekwa mikoani ili kupitiwa na kuandikiwa barua na kupelekwa kwa waziri mwenye dhamana na serikali za mitaa
mwisho katiba na sheria kuandikwa ama sheria na kutangazwa kwenye gazeti la serikali
 mpaka sasa kati ya halmashauri zilizohama sishwa ni halmashauri tu ambazo zimezindua bodi za huduma za afya na kamati za vituo vya tiba na zinafanyakazi
wizara pia kwa mwaka jana ilibadilisha magari mapya kwenye halmshauri kwa ajili ya ufuatiliaji na usambazaji wa dawa na vifaa tiba na kinga kwenye vituo vya kutolea huduma
matarajio ya huduma za afya wilayani d istrict health services mwaka mwaka wizara itakamilisha uzinduzi wa bodi za afya katika halmashauri zilizobakia mara sheria zao zitakapotangazwa kw enye gazeti la serikali
sambamba na uzinduzi na uhamasishaji wa bodi na kamati za vituo vya tiba pia halmashauri zitaendelea kuhamasishwa ili kuanzisha mfuko wa afya wa ja mii community health fund
kwa vile hadi sasa halmashauri za wilaya kati ya zinatekeleza mfuko wa afya wa jamii
kwa kuwa mfuko wa afya wa jamii unaendana na uzinduzi wa bodi za afya za halmashauri inategemewa kwa mwaka wa kusaidia ha lmashauri zilizobakia ziwe zinatekeleza mfuko huu
wizara kwa mwaka itaendelea kutoa usim amizi wa kitaalam kwa halmashauri juu ya uendeshaji wa huduma za afya katika ngazi ya wilaya ili kuboresha huduma na kuendelea kubadilisha na kupeleka magari mapya kwen ye halmashauri kwa ajili ya ufuatiliaji na usambazaji wa dawa na vifaa muhimu vya afya
wizara itatoa mafunzo juu ya uainishaji wa mkukuta nsgpr kitita cha huduma muhimu za afya nephi mpango wa mabad iliko ya afya wa miaka mitano hssp na mipango kabambe ya halmashauri cchp
aidh a mafunzo yatatolewa kwa timu za uandaaji mipango ya afya ya halmashauri jinsi ya kutumia teknolojia ya kisasa ya kukotoa hesabu za bajeti za mipango ya halmashauri cchp kwa kulinganisha na mzigo wa magonjwa burden of disease
 ukimwi katika kukabiliana na janga hili la ukimwi nc hini wizara ilitekeleza mkakati wa sekta ya afya wa kudhibiti ukimwi ambao ni pamoja na huduma ya damu salama kutoa ushauri nasaha kufua tilia mwenendo wa maambukizi ya virusi vya ukimwi katika jamii pamoja na huduma ya magonjwa ya ngono sexually transmitted infections sti
mwaka kulikuwa na azma ya serikali ya kuanzisha mpango wa kitaifa wa kutoa dawa za kupunguza makali ya ugonjwa wa ukimwi
mpango huu liweza kununua dawa kwa kutumia fedha zilizotengwa na seri kali
hadi sasa wagonjwa wapatao wameanzishiwa dawa hizo katika vituo hivy 
aidha dawa zaidi zimeagizwa na zinategemewa kupokelewa hapa nc hini kuanzia mwishoni wa mwezi april 
dawa hizo zitatosha kuwaanzishia wagonjwa wali okusudiwa dawa wapatao 
aidha katika kujenga uwezo wa hospitali wa kupima wagonjwa wa ukimwi na kutambua hatua ya ugonjwa kwa lengo la kuanzisha matibabu machine za facs count zinazopima viwango vya chembechembe za cd zipat azo zimenunliwa na kusambazwa katika hospitali zote za rufaa na baadhi ya hospitali za mikoa
mashine nyingine nane zimeagizwa kwa ajili ya hospitali za mikoa iliyobakia
 aidha mafunzo kwa wataalam wa afya ambao watatoa dawa za kupunguza makali ya ukimwi kwa wagonjwa yametolewa kwa wata alam mbalimbali wa afya wapatao kutoka vituo vya kutolea huduma za afya
vit uo hivyo vinajumuisha hospitali zote za rufaa na mikoa baadhi ya hospitali za wila ya hospitali za mashirika ya dini na watu binafsi
huduma za kutoa madawa ya kupunguza makali ya ugonjwa wa ukimwi zitaendelezwa kwa awamu kulingana na uwezo wa kifedha wa serikali
nchi yetu ina idadi kubwa ya watu wanaa ohitaji dawa za kupunguza makali ya ugonjwa wa ukimwi
idadi hiyo ambayo inakisiwa kufikia watu ni kubwa sana kulinganisha na uwezo
serikali itaendelea kuongeza idadi ya wagonjwa wanaopata huduma hii kwa awamu mpaka wote wafikiwe
matarajio ya mpango wa kukabiliana na ugonjwa wa ukimwi mwaka katika kuendelea kudhibiti ugonjwa wa ukimwi na kutoa huduma kwa wale walioathirika na ugonjwa huu wizara mwaka it aendelea kufuatilia mwenendo wa maambukizi ya virusi vya ukimwi katika jamii kwa kuf uatilia wajawazito katika kliniki zilizopo kwenye mikoa ya tanzania bara
matoke ya ufuatiliaji huu yatatoa picha kuhusu kuenea kwa virusi vya ukimwi katika jamii na matoke ya mikakati inayoendelea ya kudhibiti ukimwi
katika kipindi hiki wizara itakamilisha kuand aa utafiti wa kufuatilia usugu wa virusi vya ukimwi kwa madawa yanayotumika hivi sasa kupunguza makali ya ukimwi
hivyo ufuatiliaji wa usugu wa madawa ya kupunguza makali ya ukimwi hiv drug resistance threshold surveys utaanzishwa katika mkoa wa dar es salaam ambapo dawa za kupunguza makali ya ukimwi yalianza kutumika miaka kadhaa kabla ya serikali kuanza mpango wa kutoa dawa za kupunguza makali ya ukimwi kwa wagonjwa wa ukimwi
matokeo yake yatasaidia katika kugundua dawa ambazo tayari virusi vya ukimwi vimekwisha kuwa sugu nazo kiasi kwamba haziwezi kupunguza makali ya ugonjwa wa ukimwi na hivyo kusaidia wataalam kutoa maelekezo ya dawa zinazofaa
wizara itanunua na kusambaza dawa za kupunguza makali ya ukimwi katika vituo vilivyoteuliwa kutoa huduma hiyo kote nchi ni ili kuwafikia wagonjwa wapya ili kufikia lengo jipya lililowekwa la kuwafikia wagonjwa nchini kote ifikapo juni 
vituo vipya vitakavyohusishwa katika mp ango huu ni pamoja na hospitali zote za wilaya na hospitali za binafsi ziliopo kwenye mikoa ya pembezoni na mikoa iliyo na viwango vya maamukizi ya ukimwi zaidi ya asilimia saba
huduma za ushauri nasaha na upimaji wa hi ari zitaendelea kutolewa katika vituo vinavyotoa huduma ili kuweza kutoa ushaur nashaha kwa wagonjwa wote watakaokuwa kwenye tiba ya dawa za uk imwi
aidha tutahakikisha mafunzo kwa wataalam wa kutoa huduma za dawa za kupunguza makali ya ukimwi katika kila kituo yatatolewa na angalau wata lam wanne ambao wameshapatiw mafunzo wanakuwepo katika vituo vya huduma
wizara itaendelea kutoa huduma za magonjwa ya zinaa katika mikoa yote pamoja na kuelimisha jamii kuhusu ugonjwa wa ukimwi hususan kuacha kuwanyanyapaa wagonjwa wa ukimwi na kuz ingatia matumizi sahihi ya dawa za kupunguza makali ya ugonjwa wa ukimwi
 mradi wa uimarishaji huduma muhimu za afya muhuma tehip mradi wa uimarishaji huduma muhimu za afya muhuma umekuwa ukitekelezwa katika wilaya mbili za morogoro vijijini na rufiji oka mwaka mpaka mwaka ulipofikia kikomo kama mradi
utafiti umeonyesha kuwa kasi ya vifo imepungua katika wilaya zote mbili kwa asilimia zaidi ya kwa watoto chini ya miaka mitano na asilimia kwa watu wazima
kupungua huku kumeziweka wilaya hizo mbili kwenye matumaini ya kufikia moja ya malengo ya milenia ya umoja wa ma taifa ya kupunguza kasi ya vifo miongoni mwa watoto chini ya miaka mitano kwa theluthi mbili ifikapo mwaka 
kufuatana na matokeo haya wizara ya afya ikishirikiana na wadau wengine imeanza mikakati ya kupata fedha za kueneza mbinu na nyenzo zilizobuniwa na kufanyiwa kazi katika wilaya hizo mbili katika wilaya zote nchini
dhana ni kuwa endapo nchi nzima itatekeleza yaliyofanywa morogoro na rufiji basi kasi ya vifo vya watoto wadogo na wakubwa itapungua na hivyo tanzania kuwa miongoni mwa nchi za mwanzo kutekeleza mpango huo
 idara za tiba utekelezaji wa majukumu mwaka 
huduma za uchunguzi wa magonjwa mradi wa uimarishaji wa huduma za x ray na ultrasound ulikabidhiwa kwa serikali kutoka kampuni ya philips medical systems ya nchi ya uholanzi ili tuweze kuuendeleza wenyewe
makabidhiano hayo yalifanyika jijin mwanza katika hospitali ya bugando tarehe februari ambapo mheshimiwa rais alikabidhiwa mashine kubwa na maalum ya ultrasound kutoka kwa mwakilishi wa kampuni hi yo yenye thamani ya takriban fedha ya kitanzania shilingi milioni 
mashine nyingi ne ilipelekwa zanzibar katika hospitali ya mnazi mmoja tarehe machi 
aidha wizara iliagizwa kusimamia ukarabati na kinga ya matengenezo ya mashine hizo baada ya mradi kwisha ifikapo mwishoni mwa mwaka 
vilevile wizara imekamilisha taratibu zote za kupeleka bungeni muswada wa sheria inayohusu usajili wa wanataaluma ya mionzi ili kuboresha huduma za mionzi
kuhusu usimamizi na utekeleza ji wa huduma za karakana zetu za kanda wizara imeendelea kuziimarisha kwa kuzipatia vipuli vifaa na nyenzo za utekelezaji wa matengenezo ya mashine hizo za kutolea huduma za afya
kuhusu uimarishaji wa maabara za hospita li ili ziweze kufuatilia wagonjwa wanaopatiwa dawa za kupunguza makali ya ukimwi wizar imekwishaweka mashine za kupima cd katika hospitali zote za rufaa na mikoa 
mashine nyingine za cd na dawa zake zimeshawasili kwa ajili ya mikoa iliyobaki na hospitali za manispaa za dar es salaam
vilevile mashine kwa ajili ya vipimo vingine clinical chemistry and haematology kwa ajili ya hospitlai za mikoa na za wila ya zimegizwa
vipimo hivyo ni kwa ajili ya kufuatilia athari za arv toxicity follow up kwa wagonjwa wanaotumia
kuhusu huduma ya damu salama ujenzi wa vit uo vya kanda vya upatikanaji wa damu zonal blood transfusion centres zbtc umekamilik katika kanda za ziwa kasikazini na nyanda za juu kusini
kwa upande wa kanda ya mashariki ujenzi umeshaanza dar es salaam na kanda ya kusini ujenzi haujaanza
mwongozo wa huduma za damu salama umekamilika
 matarajio ya huduma za uchunguzi wa magonjwa mwaka wizara itaingia mkataba na kampuni ya philips medical systems katika kuhakikisha kuwa mashine za x ray ultrasound na vifaa vingine chini ya mradi wa kuimarisha huduma za uchunguzi wa magonjwa nchini zinadumu kwa miaka mingi
katika mkataba huo mafunzo maalum hasa yale ya mashine zenye teknolojia ya hali ya juu hususan x ray na ultrasound yatatolewa kwa watumiaji makandarasi na mafundi wetu waliopo kwenye karakana za kanda
mkataba huu utakuwa wa miaka kuanzia januari hadi desemba 
wizara pia itaendelea kuvifanyia matengenezo ya mara kw mara vifaa tiba kupitia karakana za kanda kwa maeneo yote yanayotoa huduma ya afya kuanzia zahanati hadi hospitali za rufaa kwa utaratibu utakaopangwa kwa ajili ya utekeleza ji wake kufuatana na mwongozo wa wizara juu ya uboreshaji na matengenezo ya vifaa tiba vya hospitali nchini
wizara inakusudia kupeleka bungeni muswada wa sheria inayohusu taaluma ya mionzi nchini katika mwaka 
pia tanzania im epewa heshima na nchi za afrika ya kuwa mwenyeji wa kongamano la wanataaluma ya radiologia kutoka afrika mnamo mwezi septemba 
wizara itaendelea kuimarisha huduma za maabara kwa kuagiza mashine nyingine na vifaa vya maabara kwa ajili ya kufuatilia wagonjwa wanaopatiwa dawa za kusaidia kupunguza makali ya ukimwi
aidha baadhi ya maabara zitaboreshwa kwa kufanyiwa ukarabati ili kukidhi mahitaji ya utoaji wa huduma hizo
kuhusu huduma ya damu salama wizara itakamilis ha ujenzi wa kanda ya mashariki pamoja na kuanza mipango ya ujenzi wa kanda za ku sini mtwara na kati dodoma
wakati huo kanda za ziwa nyanda za juu kusini na kaskazini zitaanza kazi ya ukusanyaji wa damu salama katika hospitali zetu kwa kushirikiana na shirika la msalaba mwekundu tanzania
 huduma za tiba asili mwaka muswada wa sheria ya dawa ti ba asili na tiba mbadala ulipitishwa na bunge
utekelezaji wa sheria namba ya mwaka utaanza july 
baraza la tiba asili na tiba mbadala tayari limekwisha teu liwa na mamlaka husika kwa mujibu wa sheria hiyo
wizara ya afya imeandaa kanuni na miongozo ya usajili wa waganga wa tiba asili na tiba mbadala
usajili wa vituo vya kutolea huduma za tiba asili na tiba mbadala nidhamu na maadili kwa waganga wa tiba asili na tiba mbadala usimamizi na usajili wa bidhaa nyinginezo za asili zinazotumika kwa ajili ya afya ya binadamu
matarajio ya huduma za tiba asili mwaka wizara itaendelea kuwaelimisha waganga wa jadi na wadau wa tiba asili na tiba mbadala ili kuielewa sheria ya tiba asili na tiba mbadala
aidha wizara itaendelea na ufuatiliaji wa tiba asili na tiba mbadala likiwemo suala la utafiti
 huduma za afya ya kinywa katika mwaka wizara ya afya imefunga vifaa vya tiba ya meno dental units katika halmashauri za wilaya zifuatazo mbara li karatu ngorongoro simanjiro kiomboi morogoro vijijini morogoro manispaa mboz i hanang sikonge mpanda mvomero bariadi bukombe kilombero liwale nj ombe ludewa sengere ma geita ukerewe misungwi newala mwanga na kwimba
pia vifaa vilifungwa katika hospitali zifuatazo iringa bombo mawenzi mt
meru na kcmc
aidha dawa na vifaa muhimu vya tiba ya meno vilinunuliwa kwa ajili ya matumizi ya hospitali za mikoa na kwa ajili ya mafunzo vyuoni
matarajio ya huduma za afya ya kinywa mwaka katika mwaka wa fedha awamu ya pili ya ufungaji vifaa kwa kuzipatia kliniki za meno za wilaya na halmashauri viti dental chairs taa maalum operating lights na viti vya kukalia madaktari wa meno wanapofanya kazi operating stools utaanza
wilaya halmashauri zitakazopatiwa vifaa hivy ni muheza korogwe chunya ileje mbeya vijijini mbeya manispaa mbarali rungwe kyela karatu ngorongoro simanjiro iramba morogoro vijijini morogoro manispaa mbozi hannang singi da tabora sikonge mpanda musoma kigoma kilombero mvomero bariadi bukombe kishapu liwale njombe ludewa bukoba karagwe sengere ma geita ukerewe misungwi newala mwanga kwimba dodoma manispaa tarime bunda biharamulo tabora manispaa na mbinga
pia hospitali zifuatazo zitapatiwa vif aa hivyo kibosho mbeya rufaa mawenzi mt
meru bombo iringa dodoma mbeya mkoa mirembe kilema bugando dareda ligula maweni singida na bukoba
 huduma za afya ya akili na vita dhidi ya dawa za kulevya mwaka wizara imeendelea kusimamia uboreshaji wa huduma za afya ya akili ngazi ya msingi
shughuli hizo zinaendelezwa katika mikoa ya dar es salaam manyara mtwara na mwanza
toleo rasmi la kwanza la vitabu vya huduma ya afya ya akili ngazi ya msingi vimechapishwa nakala na kusambazwa ku lingana na utaratibu wa kutoa mafunzo katika kila mkoa
matarajio ya huduma za afya ya akili mwaka kitengo kitaendelea na mipango ya kueneza huduma ya afya ya akili ngazi ya msingi kwa kushirikiana na wadau wa ndani na nje katika mikoa ya tanga arusha kilimanjaro manyara na mwanza kwa kushirikiana na me hata na cordaid na mkoani mtwara kwa kushirikiana na shirika la basic needs
mpango wa kutoa mafunzo kwa watoa huduma ngazi ya msingi utaendelea katika mikoa ya dar es salaam na manyara
pia wizara in ategemea kukamilisha uc hapishaji wa mwongozo wa sera ya afya ya akili
 huduma za hospitali za mashirika ya kujitolea makampuni na watu binafsi katika mwaka hospitali mbili za mashirika ya dini karatu na mugana ziliombwa na halmashauri za wilaya ya kara tu na bukoba vijijini zitumike kama hospitali teule
hospitali hizo tayari zimeanza kutumik kama hospitali teule za wilaya hizo
ruzuku ilibakia kuwa tshs kwa kitanda kwa mw aka
kulikuwa na ongezeko la vitanda kwa ajili ya kupewa ruzuku
jumla ya vituo vya kutolea huduma za afya vilivyosajiliwa mwaka ni ambavyo ni kati ya vilivyoombewa usajili
matarajio ya huduma za hospitali za mash irika ya kujitolea makampuni na watu binafsi mwaka wizara itaanza kutumia service agreement katika kufanya makubaliano kati ya halmashauri za wilaya na wamiliki wa hosp itali za mashirika ya dini
vile vile wizara itajadili maombi ya halmashauri ya wilaya ya iringa kuhusu kutumia hospitali ya tosamaganga kama hospitali teule ya wilaya hiyo
 huduma ya dawa vifaa na vifaa tiba mwaka kiasi cha tshs
 ilitumika kununua dawa vi faa na vifaa tiba kwa matumizi ya hospitali zahanati na vituo vya afya
aidha hospitali za wilaya mikoa na rufaa ziliendelea na utekelezaji wa uchangi aji wa gharama za dawa chini ya mfumo wa capitalization of hospital pharmacies ambapo wananchi wanalip nusu ya bei halisi ya dawa
fedha kutokana na mauzo ya da wa ziliingizwa kwenye mfuko wa dawa drug revolving fund kuwezesha hospitali hizo kununua da wa nyingine zilizohitajika
mwaka zahanati mpya na vituo vya aya vilivyojengwa na halmashauri na kwa nguvu za wananchi vilipewa masanduku ya dawa
aidha zahanati na vituo vya afya katika mikoa ya kagera mara mwanza na shinyanga vilianza kuagiza dawa na vifaa kwa kutumia mfumo wa indent
ili kurahisisha utoaji wa dawa na vifaa kwa mfumo huu sehemu maalum imejengwa katika bohari ya mwanza kwa ajili ya kuhudumia zahanati na vituo vya afya hivyo
kutokana na hatua hiyo bohari ya mwanza sasa imeondokana na mfumo wa usambazaji wa masanduku ya dawa
wizara pia ilitoa mafunzo ya utekelezaji wa mfumo wa indent kwa baadhi ya wajumbe wa kamati za uendeshaji wa huduma za afya katik mikoa ya dar es salaam pwani na tanga
wajumbe hawa watatoa mafunzo kwa watumishi katika zahanati na vituo vya afya katika mikoa yao ili kuwezesha uagizaji wa dawa na vi faa kulingana na mahitaji na kwa kuzingatia mgao wa fedha na maradhi katika sehemu zao
bohari ya dawa iliendelea na usambazaji wa da wa na vifaa vya miradi misonge vertical programmes na vya misaada
katika kipindi hicho bohari ya dawa ilisambaza chanjo dawa za kutibu kifua kikuu na ukoma usubi uzazi wa mpango matende ngirimaji na magonjwa ya mtegesheo kwa watu waishio na ukimwi
 matarajio ya huduma ya dawa vifaa na vifaa tiba mwaka katika mwaka wa fedha wizara ya afya imetengewa jumla ya tshs
 kwa ajili ya ununuzi wa dawa vifaa na vifaa tiba kwa matumizi ya zahanati vituo vya afya na hospitali za serikali na hospitali teule kwa matumizi ya kawaida
pia serikali imetenga tshs
 kwa ajili ya ununuzi na usambazaji wa dawa na vifaa tiba vya kupunguza makali ya ukimwi
wizara ya afya kupitia bohari ya madawa it asambaza dawa na vifaa katika zahanati na vituo vya afya 
kati ya hivyo zaha nati na vituo vya afya vitakuwa vipya vilivyojengwa na halmashauri na nguvu za wa nanchi
aidha katika kuboresha usambazaji wa dawa vifaa na vifaa tiba wizara ya afya itaendesha majaribio ya mfumo ujulikanao kama integrated logistics system katika mikoa ya dodoma na iringa
mfumo huu utawezesha zahanati vituo vya afya na hospitali kuagiza dawa na vifaa vya kawaida na vile vya miradi na misaada chini ya mfumo mmoja
mfumo huu unatarajiwa kuiwezesha wizara kukusanya takwimu za mahitaji na matumizi halisi ya dawa vifaa na vifaa tiba
 huduma za kuzuia maambukizi ya viru si vya ukimwi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto katika mwaka wizara imesambaza huduma ya kuzuia maambukizi ya virusi vya ukimwi kutoka kwa mama kwenda kwa mototo katika mikoa zaidi ya tanzania bara na kufanya huduma hii kupatikana katika hospitali zo te za mikoa na za wilaya
mikoa hiyo ni lindi dodoma ruvuma rukwa kigom a mara shinyanga tanga na singida
vilevile wizara inashirikiana na wadau mbalimbali ilikuweza kusambaza hudma hii katika hospitali na vituo vya kutolea huduma vinavyomilikiwa na mashirika ya dini
wizara imeendelea na mpango wa kutoa dawa za kupunguza makali ya ugonjwa wa ukimwi kwa akinamama wajawazito wazazi wenzao na watoto wao
mpango huu ambao unaitwa mtct plus unaenda sambamba na mpango wa taifa wa kutoa dawa za kupunguza makali ya ukimwi art programe na hivyo umeanza kutekelezwa katika vituo vilivyo katika mpango wa art
matarijio ya huduma za kuzuia maambukizi ya virusi vya ukimwi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto mwaka katika mwaka wizara ya afya imepanga kupanua huduma ya kuzuia maambukizi ya virusi vya ukimwi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto pmtct katika wilaya zaidi ambazo hazina huduma hiyo na kufanya jumla ya wilaya kuwa na huduma hii
vile vile wizara itaendel ea kuimarisha huduma ya mtct plus ambayo imeanza kutolewa katika vituo vile vilivyo katika mpango wa art programme
lengo ni kuhakikisha akinamama wajawazito wa lioathirika na vvu na wenye vigezo vya kupata art wapate huduma hiyo na wale am bao hawana vigezo wakisha jifungua waendelee kufuatiliwa na pindi watakapobainik kuwa wana vigezo wapatiwe huduma ya art
 huduma ya matibabu nje ya nchi wizara imefanya mazungumzo na wahisani kutok nje ya nchi ili kuanzisha hapa nchini huduma ya tiba ya magonjwa ambayo kwa sasa yanatibiwa nje ya nchi
wahisani hao ni serikali ya japan na serikali ya watu wa ch ina
mipango hii imelenga kulipunguzia taifa gharama za tiba nje ya nchi pamoja na kuwapunguzia wagonjwa maum ivu wakati wakingojea kwa muda mrefu kwenda kutibiwa nje ya nchi kutokana na upungufu wa fedha
matarajio ya huduma ya matibabu nje ya nchi mwaka bajeti itaongezwa ili kuwezesha wagonjwa wengi zai di kupelekwa kutibiwa nje ya nchi na kuendelea kutoa msaada kwa matibabu ya wagonj wa ambao badala ya kupelekwa kutibiwa nje ya nchi watatibiwa hapa nchini kwa vile wanashindwa kumudu gharama za matibabu hayo
wizara itaendelea kushirikiana na mashirika na hospitali zinazoanzisha utoaji wa matibabu ambayo kwa sasa yanapatikana nje ya nchi pa moja na serikali ambazo zina mpango wa kusaidia nchi kuweza kutoa matibabu kama hayo
 huduma ya utawala na watumishi 
 idara ya utawala utekelezaji wa majukumu mwaka mwaka wa wizara ya afya imeendele kutekeleza sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma ya mwaka kw kuajiri jumla ya watumishi wa kada mbalimbali za afya
aidha katika kushughulikia maslahi na maendeleo ya watumishi ili kuimarisha utendaji kazi wizara imewapandisha vyeo watumishi 
hili ni ongezeko la asilimia ya lengo lililokuwa limewekwa la kuwapandisha vyeo watumishi 
watumishi wapatao wa kada na ngazi tofauti walifanyiwa upekuzi vetting kwa madhumuni ya kuwawezesha kuelewa na kuzingatia misingi ya maadili mema katika utumishi wa umma kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu ilizopo
msisitizo mkubwa uliowekwa katika mafunzo hayo ulihusu suala zima la matumizi sahihi ya taarifa za serikali na utii kwa serikali
aidha wizara iliendelea kutoa mafunzo ya jinsia kwa watumishi ili kuendelea kudumisha utawala bora ambapo ju mla ya watumishi walipatiwa mafunzo hayo
pia wizara ilitoa mafunzo kwa maafisa aandamizi na wa ngazi ya kati kuhusu misingi ya utawala bora na mapambano dhidi ya rushwa ili kuzuia matukio ya rushwa na kuziba mianya ya rushwa
ma funzo haya yaliwahusisha wakurugenzi wa wizara ya afya waganga wakuu wa mi koa waganga wakuu wa wilaya wakuu wa vyuo vyote vya afya nchini na maafisa wengine
jumla ya watumishi walipatiwa mafunzo hayo
sambamba na mapambano dhidi ya rushwa wizara ilichapisha vijarida vya mkataba wa huduma kwa mteja na kuvisambaza kwa wadau
lengo lilikuwa kuwafahamisha wa teja wetu kuhusu mahusiano yetu na majukumu yetu kwao pamoja na haki na wajibu wao
mkataba huu unaelekeza pia namna mteja anavyoweza kutuma malalamiko maoni kuhusu huduma zetu
 matarajio ya huduma za utawala na watumishi mwaka wizara ya afya itaendelea kutoa kipaumbele katika kuimarisha na kuboresha maslahi maendeleo na utendaji kazi capacity build ing kwa watumishi wake ili kuimarisha na kuongeza utoaji wa huduma za afya kwa wananc hi watakaohitaji huduma hiyo muhimu
malengo haya yatafikiwa kwa kuajiri watumish wapya ili kuziba mapengo yaliyopo na kuwapandisha vyeo watumishi waliopo kwa kuzingatia sifa vigezo na ikama iliyoidhinishwa
ili kwenda sambamba na mabadiliko yanayoende lea kufanyika katika sekta ya afya wizara imejiwekea mpango wa kutoa mafunzo ya hudu ma kwa mteja kwa watumishi wake wote customer care and public ethics
mafunzo ha ya yatawahusisha watumishi wapatao kutoka makao makuu ya wizara hospitali tatu za rufaa vyuo vya afya pamoja na kanda za mafunzo
mafunzo hayo yataendeshwa kwa awamu tatu
aidha wizara imejipangia kuanz isha teknolojia ya habari na mawasiliano information communication technology ili kuimarisha na kuongeza utoaji wa huduma bora ya upatikanaji na upashanaji wa habari kwa hara ka zaidi
wizara tayari imeanza utoaji wa mafunzo kwa watumishi wake na itaendelea na mafunzo hayo ili kuwawezesha kumudu matumizi ya teknolojia hiyo
kwa kutambua umuhimu wa mashirikiano na mash irika ya kimataifa na kwa kuzingatia sera ya utandawazi wizara ya afya itaendelea kushi rikiana na taasisi zote muhimu ili kwenda sambamba na maendeleo ya kisasa
viongozi wa wizara na watendaji wake wakuu watahudhuria mikutano muhimu ili kujadiliana na kutolea maamuzi muhimu ya kimae ndeleo na kuchangia uz oefu wa nchi yetu katika masuala mbalimbali ambayo tumeonyesha kuyamudu
 huduma ya mafunzo ya watumishi ut ekelezaji wa majukumu mwaka katika kipindi cha mwaka wizara ilifanya yafuatayo wanafunzi walihitimu katika vyuo mbalimbali vya afya hapa nchini katika fani za uuguzi na sayansi za afya
aidha ju mla ya wanafunzi walihitimu mafunzo ya madaktari tiba wafamasia madaktari wa meno katika ngazi ya shahada katika vyuo vya muhimbili kcmc na hubert kair uki memorial university
madaktari walimaliza mafunzo ya internship na wanatarajia kupatiwa mafunzo ya kuwaandaa kufanya kazi inducton course na kupangiwa vituo vya kazi sehemu mbalimbali nchini wizara imegharamia mafunzo ya muda mrefu ya watumishi nje na ndani ya nchi ambao wanatarajiwa kumaliza mafunzo yao mwaka huu wizara imefanya mapitio kwa mitaala mitano katika vyuo vya uguzi na sayansi za afya jumla ya vyuo viliweza kufanyiwa ukarabati ambao utaendelea katika mwaka ujao wa katika baadhi ya vyuo jumla ya vyuo kati ya vilivyokaguliwa na baraza la taifa la elimu ya ufundi nacte vilipata usajili wa baraza hilo wizara kwa kushirikiana na baraza la taifa la elimu ya ufundi nacte imeendelea kukagua vyuo vyote vinavyoend esha mafunzo katika fani ya sayansi za afya hapa nchini ili kupata usajili wa ba raza hilo na kuviandaa kufikia hatua ya kupata ithibati accreditation wizara imetoa mafunzo kuhusu tiba ya kupunguza makali ya ukimwi kwa watumishi wakiwemo madakatari wa famasia mafundi sanifu maabara wauguzi watoa ushauri nasaha na wafa uatiliaji wa wagonjwa majumbani vct counsellors and home based care providers
vilevile miongozo ya tiba ya ugonjwa wa ukimwi na vijitabu vya kufundishia vilitengenezwa watumishi katika hospitali wakiwemo madaktari wafawidhi wa hospitali wauguzi waandamizi na wafamasia walipata mafunzo ya kujiendeleza kuhusu matumizi sahihi ya madawa ukaguzi unaozingatia ubora wa viwango vya masomo mafunzo ya vitendo na usafi wa mazingira ulifanyika katika vyuo vilivyopo katika kanda za kaskazini mashariki kusini ziwa na nyanda za juu kusini wizara imekamilisha miongozo ya mafunzo ya timu za usimamizi katika ngazi ya mkoa hospitali vituo vya afya na za hanati na kuanza mafunzo hayo kwa timu za mikoa kwa awamu wizara imeendesha mafunzo kwa timu za afya kwenye sekretarieti za mikoa
lengo ni kuziimarisha timu hizi ziweze kuzisimamia na kuzisaidia halmashauri za wilaya kuboresha huduma wanazozitoa matumizi ya asilimali utoaji taarifa na uzingatiaji wa viwango vya utoaji huduma
katika mwaka huu timu za mikoa saba zilipatiwa mafunzo hayo
kuhusu mipango ya watumishi mwaka wizara imefanya mambo yafuatayo imeendesha utafiti wa matumizi ya wataalam wanaohitimu katika taasisi ya elimu ya afya ya msingi tracer study imeratibu vikao vya kamati ya wadau ya ufuatiliaji wa masuala ya maendeleo ya watumishi wa sekta ya afya imetoa mafunzo na maelekezo juu ya mfumo wa utunzaji wa takwimu za watumishi utumiao mfumo wa kompyuta kwa wahus ika wakuu wa utunzaji wa takwimu za watumishi katika ngazi za wilaya imefanya mapitio ya sera ya watumishi katika sekta ya afya na kukamilisha mapitio ya ikama ya watumishi katika vyuo vya afya
 matarajio ya huduma ya mafunzo ya watumishi wa afya mwaka mwaka wizara inatarajia kufanya yafuatayo wizara inatarajia kuvifanyia ukarabati vy uo vyake ili kuviweka katika hali nzuri zaidi
samabamba na hilo itaanzisha mafunzo ya madaktari wasaidizi katika kilichokuwa chuo cha maafisa tabibu ifaka ra ambapo ukarabati mkubwa unaendelea hivi sasa wizara itafanya utafiti ili kupata mahitaji halisi ya mafunzo yanayohitajika sehemu ya kazi training needs assesmnt yenye lengo la kupata maeneo yanayohitajika kutilia mkazo mafunzo kwa watumishi ili kuboresha utoaji huduma zinazotolewa kwa wananchi wizara itaendesha mafunzo kwa timu za afya kwenye sekretarieti za mikoa
lengo ni kuziimarisha timu hizi ziweze kuzisimamia na kuzisaidia halmashauri za wilaya kuboresha huduma wanazozitoa matumizi ya asilimali utoaji taarifa na uzingatiaji wa viwango vya utoaji huduma
katika mwaka timu za mikoa zitapatiwa mafunzo hayo wizara itaendelea kufanya mapitio ya mitaala ya vyuo vya sayansi ya afya na uuguzi ili kuiboresha kulingana na mabadiliko yanayoendelea hivi sasa katika sekta ya afya kufuatilia kutathmini na kutoa ushauri juu ya hali ya watumishi katika sekta ya afya kwa kushirikiana na mamlaka mbalimbali kuratibu vikao vya kamati ya wadau ya kufuatialia masuala ya watumishi wa sekta ya afya kundesha mafunzo na maelekezo ya mfum wa utunzaji takwimu za watumishi kwa kutumia kompyuta katika ngazi za wilaya kwa zile wilaya ambazo hazijapata mafunzo haya kuandaa mpango mkakati wa watumishi wa sekta ya afya kuendeleza utafiti wa matumizi ya wah itimu wa chuo cha cedha utafiti tracer study wenye lengo la kuboresha matumizi sahihi ya wataalam wanaohitimu katika chuo hicho
 ofisi ya mganga mkuu kiongozi utekelezaji wa majukumu mwaka 
 huduma za dharura na maafa katika kipindi cha mwaka kazi zifuatazo zilitekelezwa kuchapisha miongozo miwili ya utoaji wa huduma za dharura na maafa yaani health sector guidelines and protocol on emergency and disaster management na emergency operation plan eop nakala kila moja na kuzisambaza katika vituo vya kutolea huduma nchini kutoa mafunzo ya jinsi ya kukabiliana na dharura na maafa kwa watoa huduma ya afya katika hospitali first responders ili kuongeza ufanisi katika kazi zao za kila siku kutoa mafunzo maalum ya jinsi ya kukabilia na na dharura na maafa kwa kamati za uendeshaji wa huduma za afya katika mikoa rhmt ili kuongeza ufanisi katika kusimamia kazi hiyo kwa watumishi katika hospitali kufanya upembuzi yakinifu katika hosp itali za kilimanjaro tanga arusha na mbeya ili kutoa ushauri wa maandalizi ya jins ya kukabiliana na dharura na maafa pindi yatokeapo
matarajio ya huduma za dharura na maafa mwaka katika kipindi cha mwaka kitengo kinakusudia kufanya kazi zifuatazo kutembelea na kufanya ufuatiliaji supportiv supervision katika wilaya mbili kwa kila mkoa katika mikoa tisa ya ta nzania bara kwa lengo la kufuatilia na kusimamia utoaji wa huduma za afya ili kut oa ushauri na maelekezo ya kitaalam katika kuboresha huduma za afya hususani dharura na maafa kutoa mafunzo maalum ya jinsi ya kukabiliana na dharura na maafa kwa wajumbe wa timu za uendeshaji huduma za afya za mikoa rhmt ili kuongeza ufanisi katika kusimamia utendaji wa kazi hi yo kwa watumishi katika hospitali zao kutoa mafunzo maalum ya jinsi ya kukabiliana na dharura na maafa kwa watumishi wa hospitali za hapa nchini first responders ili kuongeza ufanisi katika kazi za dharura na maafa katika hospitali za hapa nchini kuunda timu maalum ya kitaifa ya kukabilia na na dharura na maafa hapa nchini national rapid response team
timu hii itapewa mafunzo maalum ya jinsi ya kukabiliana na dharura na maafa nchini ili kuongeza ufanisi katika kazi zao za kila siku watumishi wawili wa kitengo cha dharura na maafa watapata mafunzo maalum ya muda mfupi nje au ndani ya nchi ya jinsi ya kukabiliana na dharura na maafa hapa nchini mtumishi mmoja wa kitengo cha dharura na maafa atapata mafunzo ya shahada katika fani ya uuguzi katika moja ya vyuo hapa nchini ili kuongeza ufanisi katika kazi zake za kila siku katika kukabiliana na dharura na maafa hapa nchini kuendelea kufanya upembuzi yakinifu hazar analysis and vulnerability ya jinsi ya kukabiliana na dharura na maafa nchini kuimarisha kitengo kwa kununua vitendea kazi pamoja na samani kwa ajili ya ofisi
vifaa hivyo ni pamoja na kompyuta meza n
k kwa lengo la kuongeza ufanisi wa kazi za kitengo cha dharura na maafa
 ukaguzi wa huduma za afya mwaka wizara ilifanya kazi zifuatazo kupanga na kuzindua mwongoz wa mfumo wa kimataifa wa ubora wa huduma za afya kufanya mkutano na wadau kuhusu mwongoz wa kudhibiti na kuzuia maambukizo katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini kuandaa viwango na viashiria vya utoaji bora wa huduma kuandaa mwongozo wa kutathmini utendaji kazi kwa watumishi wa afya kuandaa mwongozo kwa watumishi wa afya wa kujitathmini wao wenyewe kiutendaji kuhusiana na ubora wa huduma za afya wanazozitoa kuandaa mwongozo wa kutathmini utendaji azi kwa watumishi wa afya kuhusiana na ubora wa huduma za afya
matarajio ya ukaguzi wa huduma za afya mwaka kitengo cha ukaguzi wa utoaji wa huduma za afya nchini kinategemea kutekeleza kazi zifuatazo mwaka kufanya usimamizi na ukaguzi katika mikoa wilaya mbili kila mkoa kufundisha wataalam wa taifa national trainers of trainers kuwawezesha kufundisha watumishi wengine katika kudhibiti maambukizo infection prevention and control ipc kuendesha mafunzo juu ya udhibiti wa aambukizo ipc uboreshaji wa huduma za afya na mwongozo wa usim amizi na ukaguzi wa huduma za afya kwa timu za utendaji za afya za mikoa regional health management teams zote kuandaa na kuchapisha muongozo wa udhib iti wa maambukizo kwa watumishi wa zahanati na vituo vya afya infection prevention and control for health centers and dispensaries kusambaza mwongozo wa kitaifa wa udhib iti wa maambukizo national infection prevention and control guidelines for healthcare services na mfumo wa kitaifa wa uboreshaji huduma za afya tanzania t anzania quality impr ovement framework
 huduma za uuguzi na ukunga mwaka wizara ilitoa kipaumbele katika utoaji wa huduma za uuguzi kwa wagonjwa walioathirika na virusi vya ukimw i
hii ni pamoja na kutayarisha miongozo ya utoaji wa huduma za uuguzi kwa wagonjwa hao katika vituo vya kutolea huduma kufanya tathmini ya kazi ya kutoa ushaur nasaha inayofanywa na wauguzi
hii ni kwa kuzingatia kuwa ukimwi sasa ni tatizo kubw mno katika vituo vyetu vya kutolea huduma bila kuwasahau watoa huduma wenyewe
mafunzo ya uongozi wa wasimamizi wa huduma za uuguzi na ukunga yalitolewa kwa wasimamizi ili kuwapa maarifa na stad za usimamizi bora wa utowaji wa huduma katika vituo vya hospitali za mikoa na rufaa nchini
matarajio ya huduma za uuguzi na ukunga mwaka mwaka wa kitengo kinatarajia kutekeleza kazi zifuatazo kuelimisha na kusambaza mwongozo wa utoaji wa huduma kwa watoa huduma kuhusu jinsi ya kujiepusha na kutoeneza maa mbukizi wakati wa kutoa huduma kwa walioathirika na ukimwi nchini kuandaa mkakati kabambe wa utoaji hudum za uuguzi na ukunga wa miaka mitatu kwa kulingana na mkakati wa sera ya wizara ya afya ya kutoa huduna bora kwa kuzingatia mkukuta kufanya usimamizi na ushauri wa kit aaluma wa utoaji wa huduma za uuguzi na ukunga katika mikoa minane ya mwanza pw ani kilimanjaro shinyanga kagera dodoma arusha na mbeya
kufuatilia kwa karibu watoa huduma hasa kw kuzingatia malalamiko ya wananchi kuhusu lugha zisizofaa kwa kushirikian na baraza la uuguzi na ukunga kutoa mafunzo kwa maafisa wa kitengo juu ya uendeshaji na usimamizi wa utoaji wa huduma za uuguzi na ukunga ili kuinua viwango vya ubora wa huduma zitolewazo nchini kuwawezasha kupata mafunzo maalum ya uendeshaji wa huduma za uuguzi na ukunga kwa maafisa wawili wa kitengo ndani na nje ya nchi ili kuongeza ufanisi katika usimamiaji wa huduma za uuguzi na ukunga
 uhasibu na fedha 
 ukusanyaji mapato kwa mwaka wizara ilikuwa na lengo la kukusanya jumla ya tsh
 kutoka vyanzo mbalimbali vya mapato katika mwaka wa fedha wa 
hadi kufikia tarehe machi wizara ilikuwa imekusanya jumla ya ts h
 ambazo zimetokana na makato ya kodi za nyumba za serikali na mashirika ya umma malipo ya ununuzi wa vitabu vya maombi ya zabuni za wizara na marejesho ya masurufu
wizara inategemea kukusanya kiasi cha tshs 
 kati ya tarehe ap rili hadi juni 
kiasi halisi kinachotegemewa kukusanywa kitakuwa kimevuka lengo la mapato yaliyokadiriwa
hali hii imetokana na kiasi kikubwa cha marejesho ya masurufu
aidha mapato haya hayajumuishi fedha zinazotokana na makusanyo ya kuc hangia gharama za huduma za afya
fedha za uchangiaji hutumika kwenye hospitali zina kokusanywa ili kuboresha huduma zitolewazo kwa wananchi kulingana na sera ya uchangiaji
matarajio ya ukusanyaji mapato mwaka katika kipindi cha wizara ya afya inatarajia kukusanya jumla ya tshs 
mapato haya yatatokana na kodi za nyumba za serikali na mashirika ya umma zinazochangiwa na wafanyakazi marejesho ya masurufu ya fedha za serikali na malipo ya kununua makabrasha ya zabuni za wi zara
kwa kuzingatia utaratibu uliopo mapato yanayotokana na makusanyo ya kuchangia gharama za huduma za afya hayajumuishwi katika makadirio haya
 matumizi ya fedha za kawaida mwaka mwaka wa fedha wa wizara ya afya ilidhinishiwa jumla ya tsh 
 kwa ajili yakugharamia utoaji wa huduma za afya
kiasi cha tsh 
 kati ya hizo zilitengwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida ikijumuisha mishahara ya wafanyakazi wa hospitali teule ddh hospitali ya taifa muhimbili kcmc bugando na taasisi zilizo chini ya wizara
kiasi kilichobaki cha tsh
 kilitengwa kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa idara za wizara ya afya vyuuo vyote vinavyosimamiwa na wizara na hospitali za kibong oto mbeya rufaa na mirembe
makadirio ya matumizi ya kawaida katika mwaka wizara ya afya katika mwaka wa inakadiria kutumia kiasi cha tshs 
 kwa ajili ya matumzi ya kawaida
katika mwaka wizara ilitengewa jumla ya tsh 
 kwa ajili ya matumzi ya kawaida
hivyo kuna ongezeko la tsh 
 ikilinganishwa na mwaka 
kati ya fedha hizo zilizotengwa kiasi cha tsh 
 zitatumika kulipa mishahara ya watumishiwa wizara ya afya makao ma kuu hospitali za mbeya rufaa mirembe na kibong oto na vyuo vyote vya mafunzo ya afya
kiasi cha tsh 
 kilichosalia kimetengwa kwa ajili ya matumzi mengineyo oc kwa ajili ya kazi za idara za wizara ya afya na taasisi zilizo chini ya wizara ya afya
kiasi hiki pia kinajumuisha mishahara ya taasisi zilizo chini ya wizara ya afya
taasisi hizo ni pamoja na taasisi ya chakula na lishe tfnc taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binadamu nimr hospitali ya taifa muhimbili taasisi ya mifupa moi taasisi ya saratani ocean road hositali teule district designated hospitals ddh na hospitali za mashirika ya kujitolea voluntary agencies va s
 matumizi ya fedha za miradi ya maendeleo mwaka jumla ya tsh 
 zilitengwa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kati ya hizo serikali ya tanzania ilitenga jumla ya tsh 
 na tshs 
 ni mchango wa wa hisani wanaosaidia sekta ya afya
kiasi ambacho kilikuwa kimekwishatolewa na wahisani wa mfuko wa pamoja ni tshs 
 na fedha ilizo nje ya mfuko wa pamoja ni tshs 
fedha zote zilizotolewa na wahisani zikijumu ishwa pamoja zinafanya jumla ya tsh 
 ambayo ni sawa na asilimia 
 ya fedha zote zilizokisiwa kutolewa na wahisani
hadi tarehe aprili matum izi halisi kwa fedha zote za miradi ya maendeleo zikiwemo za serikali pamoja na wahisani ni tsh 
makadirio ya miradi ya maendeleo mwaka katika mwaka wa fedha wa wizara ya afya inakadiria kutumia jumla ya tshs 
 kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kati ya fedha hizo shilingi 
 ni kutoka serekali ya tanzania na kiasi cha shilingi 
 ni kutoka taasisi za kimata ifa zinazochangia mfuko wa pamoja wa afya busket fund na wale walio nje ya mfuko
fedha hizo zitatumika kutekeleza miradi ya maendeleo ifuatayo kuendeleza ukarabati wa hospitali ya taif muhimbili na hospitali za jiji la dar es salaam ukarabati wa wodi maabara chumba cha upasuaji na ujenzi wa hosteli ya madaktari walio katika mazoezi intern s doctor s katika hospitali ya rufaa mbeya kuendeleza ukarabati wa wodi nyumba za watumishi na jiko katika hospitali maalum ya mirembe na taasisi ya isanga ukarabati wa wodi za wagonjwa wa nje nyumba za watumishi na wodi za wagonjwa wa kifua kikuu na ununuzi wa vifaa kwa ajili ya hospitali maalum ya kifua kikuu ya kibongoto kuendeleza ujenzi wa wodi ya watoto katika hospitali ya taifa muhimbili kuendeleza michango ya serekali count erpart funds kwa ajili ya kuendeleza ukarabati wa majengo ya hospitali ya taifa muhimbili ujenzi wa hospitali maalum hapa dar es salaam itakayojengwa kwa kus hirikiana na serekali ya tanzania na tokushukai na ujenzi wa hospitali ya kanda ya kusini mtwara kuendeleza ukamilishaji wa ujenzi wa maabar ya ubora quality laboratory makao makuu ya wakala wa mkemia mkuu wa se rekali pamoja na ununuzi wa vifaa na kemikali kwa ajili ya maabara mpya ya mwanza ambayo imekamilika hivi karibuni ukarabati wa vituo vya utafiti wa magonjwa ya binadamu amani gonja mwanza tukuyu na dar es salaam ukarabati wa jengo la mfuko wa taifa wa bima ya afya litakalotumika kama ofisi kuendelea kukamilisha ukarabati wa vyuo vya afya kununua vifaa vya tiba kwa hospitali za rufaa zote 
 ripoti za taasisi na mamlak zilizo chini ya wizara ya afya 
 taasisi ya chakula na lishe tanzania tfnc katika kipindi cha mwaka wizara ya afya kupitia taasisi yake ya chakula na lishe iliendelea kutoa ushauri wa kitaalam kwa wilaya na kushirikiana na taasisi na wadau mbali mbali katika kuboresha hali ya lishe ya jamii nchini
katika juhudi za kudhibiti matatizo ya lishe taasisi iliendelea kuchukua hatua mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuimarisha uwekaji wa madini joto kwenye chumvi katika wilaya zenye wazalishaji chumvi wadogo kwa kuhamasisha viongozi wa wilaya 
aidha taasisi ilitoa mafunzo kwa wakaguzi wa chumvi maafisa afya na maafisa madini wapatao na kuunda timu za wakufunzi wa wazalishaji wa chum vi katika suala la uwekaji madini joto kwenye chumvi
zoezi hilo lilihusisha wilaya za mtwara lindi kilwa rufiji mkuranga temeke kinondoni bagamoyo dodoma manyon i singida iramba kigoma njombe na mbozi
wilaya nyingine ni tanga pangani muheza korogwe same mwanga meatu babati hanang na karatu
juhudi zilielekezwa katika wilaya hizo kut okana na hali halisi kuwa sehemu kubwa ya chumvi inayozalishwa hapa nchini inatoka na na wazalishaji wadogo katika maeneo hayo
aidha takwimu zinaonyesha kwamba kati ya ha wazalishaji wadogo ni asilimia tu ndio wamekuwa wakiweka madini joto kwenye chumvi
katika kuhakikisha kwamba chumvi yote inayoz alishwa nchini inawekwa madini joto taasisi ya chakula na lishe sambamba na kutoa mafunzo na uhamasishaji ilisambaza vifaa mbalimbali vya kuwekea madini joto kwenye chumvi kwa wazalishaji
vifaa hivyo ni pamoja na kilo za madini joto na pampu za kunyunyuzia madini joto kwenye chumvi na jumla ya vichupa vya kemikali ya ku pima uwepo wa madini joto kwenye chumvi iodine test solution
taasisi iliendelea kuratibu utoaji wa matone ya vitamini kwa watoto wa umri kati ya miezi sita hadi miaka mita no na vidonge vya kutibu minyoo ya tumboni kwa watoto wa umri kati ya mwaka mmoja hadi mi aka mitano katika mikoa yote tanzania bara
katika zoezi lililofanyik desemba asilimia ya watoto waliolengwa walipata matone ya vitamini na asilimia walipata vidonge vya kutibu minyoo
katika juhudi za kuendeleza lishe na afya ya mtot o mkakati wa kitaifa wa kusimamia lishe na afya ya mtoto chini ya umri wa miak mitano umeandaliwa na kuzinduliwa
aidha mpango wa utekelezaji wa mkakati huu wa mi aka mitano umeandaliwa
mkakati na mpango wa utekelezaji unaainisha vipenge le muhimu kuhusu uimarishaji wa lishe ya mtoto na pia majukumu ya wadau kutoka sekta mbalimbali ikiwemo sekta binafsi
mkakati huu utawezesha wadau kuchangia kikamilifu katika kuendeleza lishe na afya ya mtoto hasa wakati huu wa janga la ukimwi
 taasisi pia iliandaa mwongozo wa kitaifa kuhusu lishe bora kwa wanaoishi na virusi vya ukimwi
jumla ya nakala za mwongozo huo zilichapishwa na kusambazwa kwenye wizara na taasisi husika hospitali za rufaa mi koa na wilaya vyuo vya mafunzo na taasisi mbalimbali zinazoshughulika na ta tizo la ukimwi hapa nchini
mpango wa hospitali rafiki wa mama na mt oto unaotekelezwa nchini toka mwaka unalenga katika kuboresha hali ya afya na lishe ya watoto wachanga
chini ya mpango huu hospitali zinatakiwa kutekeleza na kuboresha huduma za afya na uzazi kwa wanawake wajawazito na waliojifungua
katika kufuatilia hospitali rafiki wa mama na mtoto hospitali katika wilaya za shinyanga kasulu ndanda nyakahanga ru bya biharamulo mugana magu na meatu ziliweza kufanikiwa kuwa rafiki wa mama na mtot kwa vigezo vya kimataifa
hii inafanya tanzania kuwa na hospitali ambazo ni rafiki wa mama na mtoto
matarajio ya taasisi ya chakula na lishe mwaka katika kipindi cha mwaka taasisi itae ndelea kuratibu shughuli za kitaifa za utoaji matone ya vitamini na vidonge vya kutibu mi nyoo kwa watoto walio na umri chini ya miaka mitano katika mikoa yote ya tanzania bara
wizara itaendelea kufuatilia na kutoa mafunzo na hamasa juu ya uwekaji wa madini joto kwenye chumvi ili kufikia lengo la asilimia au zaidi ya kaya zote nchini lin alopendekezwa na shirika la afya duniani kwamba ziwe zinatumia chumvi yenye madini joto kutoka asilimia ya hivi sasa
taasisi pia itafanya utafiti kuhusu tatizo la upungufu wa damu kwa nchi nzima ili kuwa na takwimu sahihi za hali halisi ya tatizo hilo
upatikana kwa takwimu hizo kutasaidia katika kupanga mikakati na programu za kupunguza ta tizo hili
aidha taasisi itaandaa na kuchapisha vitabu zaidi kwa nia ya kutoa elim kwa wananchi kuhusu lis he bora kwa wenye ukimwi na kuendelea kutoa elimu kwa mma kuhusu lishe bora ili kuepukana na magonjwa sugu yenye uhusiano na ulaji usiofaa kama vile kisukari magonjwa ya mfumo wa damu na moyo saratani na mengineyo
ili kuzidi kuendeleza afya na lishe ya mtoto taasisi itaratibu mapitio ya sheria na
 ya mwaka inayosimamia uingizaji na uuzaji wa vyakula vya watoto wachanga ili kuingiza vipengele vinavyohusiana na ulishaji wa mtoto na janga la ukimwi
sheria hii inadhibiti ubora wa vyakula vinavyoingizwa nchini toka nj na vile ambavyo vinazalishwa katika nchi yetu
taasisi pia itaendelea kutoa ushauri wa kitaalam kwa wilaya ili ziweze kupanga na kutekeleza programu na miradi inayolenga kuboresha lishe na afya za wananchi
 wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali katika kipindi cha mwka wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali iliweza kufanya yafuatayo kuendelea kutekeleza malengo yake ya kutoa huduma bora za kimaabara zinazohusu uchunguzi ushauri wa kitaal am na utafiti katika nyanja za kemikali vyakula dawa usalama wa mazingira na sayansi ya mako sa ya jinai kwa wadau na wananchi kwa jumla uchunguzi jumla ya sampuli na kutoa matokeo katika muda wa siku kama ilivyoainishwa katika mkataba wa huduma kwa mteja
kati ya sampuli zilizochunguzwa asilimia zilifikia viwa ngo vinavyokubalika kitaifa na kimataifa kwa matumizi ya binadamu na usalama wa mazingira
mafanikio hayo yametokana na kununuliwa kwa mitambo ya kisasa na vifaa vya maabara wataalam kuongozewa ujuzi pamoja na kuzingatia maoni ya wateja uchunguzi wa sampuli za dawa za kulevya mihadharati kutoka idara asasi na waathirika ili kuainisha aina za dawa husik na matokeo ya uchu nguzi na kukabidhiwa kwa mamlaka husika
matokeo ya uchunguz huo yamesaidia kuharakisha usikilizaji wa kesi na utoaji haki mahakamani na ushauri kwa asasi hususan hospitali katika kusaidia kutoa tiba sahihi kwa waathirika kuendelea kutekeleza sheria ya usimamizi na udhibiti wa kemikali zitumikazo viwandani na majumbani the industrial and consumer chemicals management and control act no
 ilioyoanza kutekelezwa julai kwa lengo la kulinda afya za wananchi na mazingira kutoa elimu kwa umma kupitia vyombo vya habari magazeti na vipeperushi kuhusu kemikali zilizopigwa marufuku duniani kutokana na athari za kiafya na mazingira
sheria hii imesaidia kuzuia uwezekano wa nchi yetu kuwa jalala la kemikali hatari zinazoathiri afya kuchafua vyanzo vya maji na mazingira imeshungulikia maombi ya usajili wa ke mikali kutoka kwa wada tanzania bara na jumla ya vibali vilitolewa kwa ajili ya uagizaji wa kemikali kutoka nje ya nchi kununua kufunga na kuzindua mtambo wa dna ambao unachunguza vinasaba genes vya urithi na ukoo katika maabara ya mkemia mkuu wa serikali
matokeo ya uchunguzi wa sampuli kwa kutumia mtambo huu umesaidia vyombo vya dola na mamlaka nyingine mfano katika masuala ya kusingiziwa kuiba au kubadilishana watoto hospitalini na hivyo kuondoa kero za wananchi
pia husaidia kutambua vinasaba vya magonjwa ya kurithi na tafiti mbalimba li zinazohusiana na vimelea vya magonjwa mimea na ugunduzi wa dawa za tiba mbadala
aidha kumbukumbu za wahalifu zitahifadhiwa kwa kutumia mtambo huo na zitasaidia kutambua wanaofanya makosa mara kwa mara kwa kutumia majina bandia aidha maabara moja ya kanda ya ziwa jijini mwanza ilianzishwa ambayo imesaidia kuondoa kero ya kusafirisha sampuli na gharama kubwa inayohitajika kufika dar es salaam kufuatilia mat okeo ya uchunguzi kupeleka wafanyakazi kwa mafunzo ya muda mfupi na mrefu katika fani mablimbali ndani na nje ya nchi kwa kuz ingatia usawa wa jinsia na vipaumbele kuzindua tovuti ya wakala wa mkemia mkuu wa serikali katika kuimarisha mawasiliano kati ya wakala wa dau na jamii kwa ujumla ili kwenda sambamba na utandawazi
matarajio ya wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serekali kwa mwaka 
wakala inatarajia kufanya yafuatayo kutumia kwa makini rasilimali watu fedha na vifaa katika kutekeleza mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini tanzania kuchunguza jumla ya sampuli amba po asilimia kubwa itatokana na usajili wa kemikali na kuanzishwa kwa maabar ya kanda ya ziwa jijini mwanza kupata wadau wengi wanaotarajia kujisajili kutokana na kuelimishwa kuhusu umuhimu wa sheria hii kutangaza kwa kutumia vyombo vya habari na mawasiliano umuhimu wa mtambo wa vinasaba katika kufanya tafifi mbalimbali kwa nchi za afrika zilizo kusini mwa jangwa la sahara na hatimaye kuongeza mapato ya wakala kutokana na huduma zitakazotolewa kukamilisha uchambuzi yakinifu kwa ajili ya ujenzi wa maabara ya kanda ya kaskazini mjini arusha kuweka kipaumbele katika kuwasomesha wafanyakazi katika maeneo yatakayosaidia kukuza uchumi na kupunguza umasikini wa kipato kuendelea kujitangaza kupitia tovuti yake ili huduma zake zifahamike kote ulimwenguni
 mamlaka ya chakula na dawa tfda mamlaka hii ilianzishwa kwa sheria ya chakul a dawa na vipodozi namba ya mwaka ili kusimamia udhibiti wa ubora usalama na ufanis wa vyakula dawa dawa za mitishamba vipodozi na vifaa tiba
katika kipindi cha mamlaka imeandaa rasimu ya kanuni sheria ndogo zifuatazo the tanzania food drugs and cosmeti cs registration of pre packed food regulations the tanzania food drugs and co smetics cosmetics regulations the tanzania food drugs and cosmeti cs control of promotion of food regulations na the tanzania food drugs and cosmetics c ontrol of drug promotion regulation 
aidha mamlaka imeweza kuandaa miongozo ifuatayo mwongozo wa namna ya kushughulik ia maombi ya usajili wa dawa mwongozo wa kutathmini maombi ya kutangaza bidhaa zinazodhibitiwa chini ya sheria ya chakula dawa na vipodozi ya mwaka mwongozo wa kusajili vyakula nyongeza food supplements
jumla ya dawa za binadamu za mifugo na za vyakula zilisajiliwa
mamlaka ilifanya kazi ya kutafuta taarifa za vyakula vipodozi na dawa za miti shamba zinazozunguka sokoni bila kuthaminiwa na kusajiliwa kwa le ngo la kutambua bidhaa hizo ili watengenezaji au waagizaji wake wahamasishwe kuleta maombi ya usajili
jumla ya vyakula vyakula nyongeza na vipodozi vilitolewa taarifa ka tika zoezi hilo
vile vile jumla ya maombi ya kusajili dawa za mitishamba yalipokelewa na yanaendelea kufanyiwa tathmini
katika kuhakikisha kwamba bidhaa zilizo katika soko la tanzania ni bora na salama mamlaka imefanya uchunguzi wa kimaabara kwa jumla ya sampuli sampuli zilikidhi viwango na hazikukidhi viwa ngo
bidhaa ambazo hazikukidhi viwango ziliondolewa sokoni na kwa zile zilizokuwa zinaombewa usajili cheti cha kusajili hakikutolewa na hivyo kutoruhusiwa kuingizwa katika soko la tanzania
jumla ya aina ya vipodozi vyenye viambato vyenye sumu vilipigwa marufuku
mamlaka imefanya ukaguzi katika jumla ya ma duka ya dawa ya vipodozi na maduka ya vyakula
pia viwanda vya ndani vya chakula na vya nje na vya ndani vya dawa vilikaguliwa na jumla ya maombi ya vibali vya kuingiza bidhaa nchini yalipokelewa
vibali vya kuingiza vya kula kiasi cha tani 
 na vibali vya kuingiza dawa vilitolewa
 mamlaka imefungua ofisi za kanda katika mi koa ya mwanza na arusha ili kusogeza huduma karibu na wananchi na mafunzo kuhusu sheria mpya katika kanda za kusini na kaskazini yaliyofanyika kwa wadau 
katika kukabiliana na tatizo la ukiukwaji kubwa wa sheria unaofanywa katika maduka ya dawa baridi mamlaka imeanzisha maduka ya dawa muhimu accredited drug dispensing outlets addo mkoani ruvuma katika vijiji na miji midogo ikiwa ni nyongeza kwa maduka yaliyokwisha funguliwa tangu mpango uanzishwe mn amo mwezi agosti 
tathmini ya mpango wa addo imefanyika na kuonyesha mafanikio makubwa katika kufikia malengo ya awali kuhusu mpango huo
mwaka kati ya matukio ya madhara yaliyoshukiwa kutokana na matumizi ya dawa yametolewa taarifa kwa usahihi
katika kushiriki vita dhidi ya ukimwi ma mlaka imeendelea kuhakikisha kuwa dawa za kupunguza makali ya ukimwi zilizoingia nchini ni bora salama na zina ufanisi uliofikia viwango vianvyotambulika
katika kuelimisha wadau na kuboresha upashana ji habari mamlaka ilizindua tovuti yake mwaka 
matarajio ya mamlaka ya chakula na dawa mwaka mamlaka ya chakula na dawa inatarajia kutekeleza yafuatayo kuendelea kusimamia ubora usalama na uf anisi wa chakula dawa vipodozi vifaa tiba n
k kwa kuimarisha mfumo wa usajili na ukaguzi ikiwa ni pamoja na ukaguzi wa viwanda vya nje na ndani vituo vya mipaka ni na maeneo ya kufanyia biashara ya bidhaa hizo kuimarisha maabara kuu na zile ndogo zin azohamishika zilizopo vituo vya mipakani na mkoani ili ziwe na uwezo wa kupima vi pimo mbali mbali kwa kuzingatia viwango vinvayokubalika vya bidhaa zinazosimamiw na mamlaka kwa kutumia zana za kisasa kuandaa miongozo na sheria ndogo ili kurahis isha utekelezaji wa sheria kuu na kuboresha uelewa wa wadau kuendelea kutoa mafunzo kwa watumishi ili waweze kufanya kazi kwa ufanisi zaidi ikiwa ni pamoja na kuimarisha na kutoa vitendea kazi kwa kulingana na teknolojia mpya mamlaka itaendelea kutoa elimu kwa wadau na wananchi wote kupitia vyombo vya habari na kupitia tovuti yake pamoja na kuendelea kutoa mafunzo mbalimbali ofisi za kanda zitaendelea kufunguliw kwa kadri bajeti itakavyoruhusu
 taasisi ya utafiti wa magojwa ya binadamu nimr sheria ya namba ya mwaka inaitaka taasisi kushughulikia masuala ya utafiti wa magonjwa ya binadamu
mwak taasisi ilishughulik ia usimamizi uratibu udhibiti uenezi utangazaji wa matokeo na ukuzaji wa utafiti nchini
magonjwa yaliyofanyiwa utafiti ni malaria matende na mabusha usubi kichocho minyoo ya tumbo kuhara magonjwa ya zinaa malale kifua kikuu na ukimwi
 utafiti wa malaria katika kipindi cha tafiti mbalim bali za malaria zimetoa matokeo ambayo yanaonyesha kuwa usugu wa vimelea vya malari kwa dawa ya sp unakua na umefikia asilimia kumi na tano 
hatua hii ya usu gu iliyofikiwa inahitaji mabadiliko ya tiba dhidi ya malaria itakayoweka viwango vipya vya da wa za kutibu malaria na kuweka bayana mabadiliko ya sera ya tiba ya malaria
kiutaf iti pendekezo linalotolewa kukabiliana na usugu huu ni matumizi ya dawa mchanganyiko combination therapy
taasisi inafuatilia kuona kama kuna uwezek ano wa mbu kuwa na usugu kwa madawa yanayotumika katika vyandarua hapa nchini
ufuatiliaji huo umefanyika katika wilaya za muheza tanga korogwe lushoto babati arum eru magu tabora kyela moshi ifakara kinondoni na pangani
ugonjwa wa usubi uchunguzi juu ya nguvu za sumu ya kuulia mazalia ya wadudu wanaosababisha usubi ulifanyika katika wilaya za rungwe na kyela
matokeo yalionyesha mafanikio mazuri kwa kuua wadudu hao kama ilivyotarajiwa
mbinu hii itatumika kuongeza kasi ya mpango wa taifa wa kudhibiti usubi
utafiti wa dawa asilia taasisi imefanya utafiti ili kutathmini kiwa ngo cha dawa kinachopatikana katika mmea wa artemisia annua na pia kufanya utafiti katika ngazi ya kimaabara ya namna ya kutengeneza dawa itokanayo na mmea huo
kutokana na utaf iti huu taasisi imefanikiwa kupata mtiririko wa namna ya kutengeneza artemisinin na baadaye kuibadilisha artemisinin kuwa dihydro artemisinin dawa inayofaa kwa kutib malaria
aidha kwa kushirikiana na kituo cha munufu taasisi imeifanyia utafiti wa aw ali dawa ya muhanse itumiwayo na wagonjwa wa ukimwi na kuiona haina madhara ya kuha tarisha maisha ya mtumiaji pamoja na kwamba utafiti zaidi unahitajika
mpango wa taifa wa kudhibiti matende zoezi la mapping kuangalia ukubwa wa tatizo la matende limeonyesha kuwa tanzania ina watu karibu milioni ambao wapo katika ha tari ya kupata ugonjwa wa matende na mabusha
kati ya hao watu asilimia sita 
 yaani milioni mbili tayari wameathirika na ugonjwa huu
kimsingi asilimia ya wa t anzania wapo katika hatari ya kupata maambukizi ya ugonjwa wa matende
tathmi ni pia imegundua kwamba watu wenye vimelea vya ugonjwa wa matende wapo katika wila ya nchi isipokuwa wilaya za babati na chunya katika jitihada za kupambana na tatizo la mate nde na mabusha mwaka watu waliopewa dawa katika kisiwa cha mafia na mwaka watu katika mkoa wa pwani
katika mwaka idadi ya watanzania waliopewa dawa ilifikia milioni mbili laki nne baada ya kuongezeka mkoa wa mtwara
mwaka kumekuwapo na ongezeko la watu wapatao milioni mbili na laki nne waliopatiw dawa na kuifanya idadi ya wa tanzania waliopata tiba hiyo kuwa milioni nne na la ki nne
mwaka kulikuwa na ongezeko la watu laki tisa katika mkoa wa tanga na hivy kufanya watu walionufaika na mradi huu kuwa milioni tano
mpango ulianza mwaka na umehusisha wilaya 
 upasuaji wa mabusha au mishipa ya kushuka unaendelea katika mkoa wa pwani hususan katika hospitali ya wilaya ya mafia na hospitali ya wilaya ya kibaha
idadi iliyofikiwa ya waliopasuliwa katika mkoa wa pwani ni 
aidha mpango ulishirikiana na mpango wa kutokomeza usubi katika zoezi la usambaza ji na unyweshaji wa dawa ya ivemectin katika wilaya za lushoto korogwe na muheza
ha tua hii iliongeza ufanisi mkubwa kwani asilimia kubwa ya watu walikunywa dawa na hivyo kufanya mipango yote miwili kufanikiwa
kituo cha kuimarisha mikakati thabiti ya kudhibiti malaria ceemi ujenzi wa jengo la kituo cha kuimarisha mikakati thabiti ya kudhibiti malaria ceemi ulikamilika na jengo kufunguliwa rasmi na mhe
naibu waziri wa afya dk
hussein mwinyi mb septemba 
jengo hili linatumik kwa ushirika na mpango wa taifa wa kuthibiti malaria
ushirika huu umerahisisha kujenga mahusiano ya karibu na kuleta ufanisi katika kupiga vita dhidi ya malaria nchini
matarajio ya taasisi ya taifa ya utafiti wa magonjwa ya binadamu mwaka utafiti wa malaria taasisi inatarajia kufanya utafiti wa dawa mchanganyiko dhidi ya malaria ili kuweza kutoa ushauri sahihi juu ya mchanganyiko huo wa da wa utakaoweza kukidhi haja na kupatikana kwa bei nafuu kwa jamii nzima ya wa tanzania
aidha taasisi inatarajia kufanya majaribio ya madawa yatokanayo na miti shamba ya nayoweza kuua au kufukuza mbu wa aina mbalimbali
miti kadhaa imejaribiwa na ipo inayotia matumaini
ugonjwa wa usubi utafiti utaendelea kwa lengo la kudhibiti usubi kwa njia ya kuua wadudu waambukizaji na kutathmini matokeo ya kazi hiyo katika kupung uza maambukizi ya usubi
pia utafiti wa kupima kiwango cha usubi katika jamii inayoishi kando kando ya mito inayonyunyiziwa dawa utafanyika
utafiti wa dawa asilia mwaka taasisi itafanya utafiti wa dawa za malaria viuatilifu kwa mbu na viluwiluwi wa mbu
aidha dawa nyingine zinazotumiwa na wagonjwa wa ukimwi zitaendelea kufanyiwa utafiti kadiri nyenzo zitakavyoruhusu
mpango wa taifa wa kudhibiti matende inatarajiwa kuwa mpango huu utawafikia wale ngwa katika manispaa tatu za mkoa wa dar es salaam
mikakati iliyowekwa ni pamoja na kuunda kamati mbalimbali za uhamasishaji mabenki wanahabari asasi zisizo za kiserikali na wizara mbalimbali zitakazosaidia katika uhamasishaji wa zoezi la kunywa dawa za kinga dhi di ya matende na mabusha na kuwapatia wanafunzi wa shule vipeperushi vy enye kubeba ujumbe muhimu ili wavipeleke majumbani mwao
 matatizo na changamoto pamoja na mafanikio mengi yaliyopatikana bado kuna matatizo yanayoikabili wizara
matatizo hayo ni pamoja na uhaba wa wataalam wa afya katika ngazi zote kuongezeka kwa uzito wa kazi katika hos ptiali zote kutokana na ongezeko la wagonjwa wa ukimwi kuibuka kwa magonjwa ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza kupanda kwa gharama za ukomboaji utunzaji na usambazaji wa vifaa na dawa kutoka msd hadi mikoani na wilayani uchakavu wa majengo ya kutolea huduma za af ya nchini majengo ya hosptiali na vyuo vya mafunzo ya afya kuendelea kwa maambukizi ya ukimwi vifo vya akinamama vianvyotokana na uzazi na vifo vya watoto wachanga bado ni vingi uhaba wa vifaa muhimu vya hospitali na dawa upungufu wa rasilimali za kutosheleza mahita ji muhimu ya kisekta unaotokana na msukumo wa kitaifa na kimataifa kwa mfano fedha kwa ajili ya ukimwi kifua kikuu na malaria
 maeneo yaliyopewa kipaumbele mwaka malengo ya wizara yameelekezwa katika maeneo muhimu yaliyotajwa katika mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umasikini tanzania mkukuta na yale yaliyopo katika malengo ya milenia
maeneo yaliyopewa kipaumbele katika bajeti ya matumzi ya kawaida na ya aendeleo katika bajeti ya ni haya yafuatayo kuhakikisha kuwa wafanyakazi wote walio chini ya wizara ya afya wanalipwa mishahara na stahili zao kuimarisha huduma za afya zitolewazo na hospitali za rufaa mikoa wilaya vituo vya afya na zahanati na kuhakik isha upatikanaji wa dawa muhimu pamoja na vifaa vya kutolea huduma kupunguza vifo vya watoto wachanga na vifo vya akinamama wajawazito kuimarisha huduma za chanjo lishe na huduma za mama na mtoto na kudhibiti malaria kifua kikuu na ukoma kutoa huduma kwa akinamama na kinababa baada ya umri wa uzazi post reproductive age services for women and men kutoa huduma kwa akinamama wanaoathirika kutokana na matatizo yanayotokana na uzazi vesic le vaginal fistula vvf kupambana na jana la ugonwja wa uki mwi na hasa katika kuboresha huduma za kinga ili kupunguza maambukizi pamoja na ununuzi wa dawa za kupugnuza makali ya ukimwi kupambana na ugonjwa wa ngirimaji matende na usubi kuendeleza na kuimarisha mabadiliko katika sekta ya afya ikiwa ni pamoja na kufanya mapitio eneo la msamaha katika uchangiaji wa huduma za afya kuzipatia hospitali teule ddh na mashirika ya kujitolea vas rasilimali ili kuongeza uwezo wa kutoa huduma kwa wananchi katika sehemu zisizo na vituo vya afya vya umma kuimarisha huduma za afya za halmas hauri za wilaya katika kuendesha huduma za afya kwa kutoa usafiri kwa ajili ya usimamizi ufuatiliaji na usambazaji wa dawa na vifaa tiba kuongeza wafanyakazi wenye ujuzi ka tika taaluma mbalimbali na kutoa mafunzo ya kitaalam ya watarajali p re service wataalam wa afya na ya kujiendeleza katika kada zote za afya kuinua ubora wa afya ya mazingira kuendeleza utafiti wa magonjwa ya binafamu kutoa mchango wa serikali katika miradi yaote inayopewa fedha na wahisani mbalimbali kukamilisha ujenzi na ukarbati unaoe ndelea wa majengo ya hospitali na ya vyuo vya kutolea mafunzo ya afya vilivyo chini ya wizara ya afya kuendelea na ununuzi wa vifaa muhimu vya uchunguzi kwa hospitali za rufaa na maalum kufanya uchunguzi wa vyakula dawa kemi kali na vipodozi kutoa ushauri wa kitaalam na kutambua vyanzo vya vifo kwa kufanya uchunguzi wa kisayansi forensic science kusimamia na kudhibiti kemikali za viwanda ni na majumbani utakaotekelezwa na wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali ununuzi wa magari ya vyuo ambavyo havina magari kabisa ujenzi wa hosteli ya madaktari wanaf unzi hspitali ya rufaa mbeya ukarabati wa wodi za wagonjwa hospitali ya miremb na ujenzi wa majengo ya hospitali ya kibong oto
 ripoti ya huduma za afya mikoa 
 utangulizi taarifa za huduma za afya nchini zinajumuisha zile zinazotoka mikoani na hospitali za rufaa maalum ambazo zimekuwa zikitolewa katika vikao vya waganga wakuu wa mikoa na wakurugenzi wa hospitali za rufaa maalum
le ngo la ripoti hizi ni kutoa kuonyesha hali halisi katika utoaji wa huduma ya afya katika sehemu hizo
taarifa hizi zinaonyesha hali ilivyo katika maeneo ya watumishi huduma na mapato zikiainisha mafanikio matatizo mikakati ya kuendeleza mafanikio na kutatua mataizo yanayojitokeza
kwa miaka kadhaa watendaji katika ngazi ya mikoa na hospitali za rufaa walikusanya takwimu mbalimbali kila mwaka
hata hivyo ukusanyaji wa takwimu hizi haukufuata mfumo mmoja na hivyo ilikuwa vigumu kufanya majumu isho ya kitaifa na kufanya mlinganisho
hata hivyo watendaji wachache wameendelea kutum ripoti ambazo hazifanani kimfumo
ili kuwa na uwiano na uelewa wa pamoja katika kutoa huduma ya afya kwa kuzingatia mabadiliko katika sekta ya afya idara ya tiba ilipewa jukumu la kuratibu uandaaji wa mwongozo utakaotumika kuandaa ripoti
mw ongozo wa mfumo huu umezingatia takwimu muhimu zinazorahisisha ufuatiliaji wa utendaji itaifa na mfumo wa uwasilishaji wa takwimu hizo bila kuathiri ukamilifu na ubora na takwimu hizo
 mchanganuo wa idadi ya watu katika mikoa tanzania bara ina idadi ya watu wapatao kati ya hao akina mama wenye umri wa miaka ni watoto wa umri na watoto wa umri ni 
jedwali na
jedwali na mchanganuo wa idadi ya watu katika mkoa mikoa idadi ya watu mama umri wa miaka watoto umri watoto umri arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 mchanganuo wa hali ya vifo vya watoto na akinamama wajawazito katika mikoa kasi ya vifo vya watoto umri wa chini ya mwaka mmoja kati ya vizazi hai ilikuwa ya juu kwa mikoa ya tanga pwani mtwa ra na kagera 
mchoro na
 kasi ya vifo kati ya watoto tanga pwani mtwara kagera morogoro shinyanga dar es salaam iringa lindi mbeya dodoma kilimanjaro mwanza arusha mara ruvuma manyara jumla kitaifa mi oamchoro kasi ya vifo vya watoto umri chini ya mwaka kuhusu kasi ya vifo vya watoto miaka kati ya vizazi hai mikoa iliyoongoza ni rukwa tanga pwani mtwara kagera na morogoro 
mchoro na
 kasi ya vifo kati ya watoto rukwa tanga pwani mtwara kagera ruvuma morogoro dar es salaam mbeya dodoma mwanza tabora iringa lindi kilimanjaro arusha manyara shinyanga kigoma mara jumla kitaifa mi oamchoro kasi ya vifo vya watoto umri wa miaka kuhusu vifo vya akinamama kwa sababu ya uzazi kasi kubwa ilikuwa kwa mikoa ya morogoro manyara lindi ka gera mbeya na tabora 
mchoro na
 kasi ya vif morogoro manyara lindi kagera mbeya tabora mwanza shinyanga iringa dodoma mtwara tanga arusha mara ruvuma kigoma kilimanjaro rukwa pwani dar es salaam jumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa mi oamchoro kasi ya vifo vya mama wajawazito katika kila mkoa 
 mchanganuo wa maeneo ya kiutawala katika mikoa kiutawala tanzania bara kuna tarafa ijiji na kaya 
jedwali na 
jedwali na mchanganuo wa maeneo ya kiutawala katika mikoa mikoa idadi ya vijiji idadi ya kaya idadi ya tarafa arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 a uwiano wa wataalam wa afya na idadi ya watu mikoa yenye uwiano mzuri wa madaktari na idad ya watu ni arusha pwani dar es salaam na mara 
mikoa inayoongoza kwa kutokuwa na uwiano mzuri ni rukwa na mwanza na 
mchoro na
 idadi ya watujumla kitaifa arushapwanidar es salaammararuvumata akage rakigomamtwaraki li man jarolindimorogorota bo amanyarambe yadodomairingashinyangamwanz arukwamkoamchoro uwiano wa daktari mmoja na idadi ya watu katika kila mkoa kuhusu madaktari wasaidizi mikoa inayoongoza kw kuwa na uwiano mzuri ni mara arusha tanga na kili manjaro 
mikoa inayoongoza kwa kutokuwa na uwiano mzuri ni shinyanga pwani na mwanza 
mchoro na
 idadi ya watujumla kitaifa maraarushata aki an jaroiringaruvumalindidar es salaamrukwakigomamtwarambe yamorogorododomamanyarata bo akageramwanz apwanishinyangamkoamchoro uwiano wa daktari msaidizi mmoja na idadi ya watu katika kila mkoa mikoa yenye uwiano mzuri wa afisa tabibu na id adi ya watu ni tanga arusha lindi na mara 
mi koa inayoongoza kwa kutokuwa na uwiano mzuri ni pwani na shinyanga 
mchoro na
 idadi ya watujumla kitaifa ta aarushali ndimarambe yaruvumaki an jaroiringamanyarata bo akagerarukwadodomamwanz amorogorokigomamtwaradar es salaamshinyangapwanimkoamchoro uwiano wa afisa tabibu co mmoja na idadi ya watu katika kila mkoa kuhusu afisa muuguzi mikoa inayoongoza kwa kuwa na uwiano mzuri ni shinyanga iringa ruvuma na arusha 
mikoa inayoongoza kwa kutokuwa na uwiano mzuri ni morogoro mbeya na dar ea salaam 
mchoro na
 idadi ya watujumla kitaifa shinyangairingaruvumaarushalindita ak ilimanjaromanyarata bo amararukwapwanimwanz akageradodomakigomamtwaradar es salaammbeyamorogoromkoamchoro uwiano wa afisa muuguzo no tn mmoja na idadi ya watu katika kila mkoa 
 b uwiano wa wataalam wa afya ya kinywa dental na idadi ya watu mikoa ya arusha na dar es salaam ndiyo yenye uwiano mzuri na wataalam wa afya ya kinywa wakati uwiano usio mzuri upo zaidi kwa mikoa ya mwanza morogoro mbeya na tabora
jedwali na
jedwali na uwiano wa wataalam wa afya ya kinywa dental na idadi ya watu mikoa madaktari wa meno dds madaktari wasaidizi wa meno ado tabibu meno dts fundi sanifu meno dlts arusha dar es salaam dom iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 idadi ya vituo vya kutolea tiba na umiliki wake zipo zahanati nchini ambapo zinamilikiwa na serikali mashirika ya dini watu binafsi na mashirika ya umma mchoro na 
choro miliki zahanati katika tanzania mashirika ya dini mashirika ya umma binafsi ser ikali mkoa wa mwanza unaoongoza kwa kuwa na zahanati nyingi ukifuatiwa na mikoa ya kilimanjaro dar es salaam mbey na iringa 
mchoro na 
 idadimanyarasingidamtwaralindiruvumapwanirukwamaraarushaki gom ata bo akagerata adodomamorogoroshinyangairingambe yadsmk ilimanjaromwanz amikoam choro jumla ya zahanati zotekatika kila koa vituo vya afya vipo vituo vya afya nchini ambapo vituo vinamilikiwa na serikali mashirika ya dini mashirika ya umma na watu binafsi
mchoro na
mchoro umiliki wa vituo vya afya ser ikali mashirika ya dini mashirika ya umma binafsi mkoa unayoongoza kwa kuwa na vituo vyingi vya afya ni mkoa wa mwanza ukifuatiwa na mikoa ya iringa kilimanjaro na morogoro
mchoro na 
 idadimanyaramtwaralindisingidata bo apwaniki gomamaradodomaruvumadsmta ashinyangambe yarukwaarushakage ramorogorok ilimanjaroiringamwan amkoamchoro idadi ya vituo vya afya katika kila mkoa hospitali hospitali zipo ambapo zinamilikiwa na serikali mashirika ya dini mashirka ya umma na watu binafsi
mchoro na
choro miliki hospitali katika asilimia tanzania mashirika ya dini mashirika ya umma binafsi ser ikali mchoro na
 unaonyesha umiliki wa vituo vyote vya kutolea tiba tanzania bara 
mchoro umiliki wa vituo vyote vya kutolea tiba tanzania ser ikali binafsi mashirika ya umma mashirika ya dini 
 idadi ya vitanda vya kulaza wagonjwa kw kufuata miliki ya vituo vya kutolea tiba vituo vya afya uwezo wa vituo vya afya kulaza wagonjwa nchini ni vitanda na idadi ya vitanda vilivyopo ni sawa na asilimia 
 ya uwezo wa kulaza
kwa ujumla mikoa ya iringa tanga na mwanza inaozongoza kwa kuwa na uwezo mkubwa wa kulaza wagonjwa
wakati mikoa ya manyara arusha na dar es salaam ina uwezo mdogo
serikali inaongoza kwa kuwa na uwezo mkubwa wa kulaza wagonjwa kwa 
 ikifuatiwa na mashirika ya dini watu binafsi na 
 mashirika ya umma 
jedwali na
jedwali na idadi ya vitanda vya kulaza wagonjwa kwa kufuata miliki ya vituo vya kutolea tiba vituo vya afya idadi ya vitanda kwenye vituo vya huduma mikoa serikali mashirika ya dini mashirika ya umma binafsi jumla uwezo vilivyopo uwezo vilivyopo uwezo vi livyopo uwezo vilivyopo uwezo vilivyopo arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa hospitali uwezo wa hospitali nchini kulaza wagonjwa ni itanda na idadi ya vitanda vilivyopo ni ikiwa na vitanda zaidi
serika li inaongoza kwa kuwa na uwezo mkubwa wa kulaza wagonjwa 
 ikifuatiwa na mashirika ya dini 
 watu binafsi 
 na mashirika ya umma 
mikoa yenye uwezo mkubwa ni mwanza iringa na dodoma na ile yenye uwezo mdogo ni rukwa manyara na kilimanjaro
jedwali na
jedwali na idadi ya vitanda vya kulaza wagonjwa kwa kufuata miliki ya vituo vya kutolea tiba hospitali idadi ya vitanda kwenye vituo vya huduma mikoa serikali mashirika ya dini mashirika ya umma binafsi jumla uwezo vilivyopo uw ezo vilivyopo uwezo vi livyopo uweazo vilivyo po uwezo vi livyopo arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa mkoa wa dar es salaam una uwiano mbaya wa itanda kimoja na idadi ya watu ukifuatiwa na kigoma rukwa na kagera 
mikoa iliyo na uwiano mzuri ni iringa shinyanga na singida 
kitaifa uwiano huo ni 
mchoro na
 idadi ya wat dar es salaam kigoma rukwa kagera tabora ruvuma mwanza mbeya mara morogoro manyara pwani dodoma tanga mtwara arusha lindi kilimanjaro iringa shinyanga singida jumla kitaifa mi oamchoro uwiano wa kitanda kimoja kwa idadi ya watu katika kila mkoa 
 watumishi wa sekta ya afya na sehemu za kazi jumla ya watumishi waliopo kwenye sekta ya afya mikoani ni ambapo 
 wameajiriwa serikalini
kwa ujumla serikali ina upungufu wa watumishi ikiwa ni 
jedwali na 
jedwali na watumishi wa sekta ya afya na sehemu za kazi sehemu ya kazi watumishi serekali mashirika ya dini mashirika ya umma mashirika binafsi jumla waliopo pungufu waliopo pungufu waliopo pungufu waliopo pung ufu waliopo pungufu medical doctors specialist doctors dental surgeons specialist dental surgeons pharmacists chemists assistant medical officers assistant dental officers dental therapists clinical officer assistant clinical officers nursing officers nurse tutors trained nurses nurse midwives public h
nurse mch aides medical laboratory technicians radiographers dental technicians optometry technicians orthopaedic technicians physiotherapists chemical laboratory technicians health officers pharmac
technicians medical records officers lauderers catering officers health secretaries wahudumu wa chumba cha maiti all others wahudumu wauguzi wahudumu maabara wahudumu meno wahudumu pharmacy wahudumu x ray accounts assistant drivers jumla ya watumishi kitaifa 
 a magari pikipiki kuna jumla ya magari ambapo asilimia 
 yanafanya kazi
mikoa ya mwanza na mara inaongoza kwa kuwa na magari yanayofanya kazi yote yanafanya kazi
wakati mikoa ya rukwa na iringa inaongoza kwa kuwa na magari mengi yasiofanya kazi asilimia na 
kwa upande wa pikipiki serikali ina pikipiki ambapo ndizo zinazofanya kazi
mikoa ya kilimanjaro kigoma lindi na rukwa piki piki zote zinafanyakazi
mkoa wa iringa unaogoza kwa kuwa na pikipiki mbovu ya pikipiki zote
jedwali na
jedwali na
 magari pikipiki hali ya magari pikipiki mikoa yanayofanya kazi yasiyofanya kazi jumla magari pikipiki magari pikipiki magari pikipiki arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 b hadubini kuna jumla ya hadubini ambapo zinafanya kazi
mikoa yenye hadubini zinazofanya kazi kwa wingi ni arusha na dodoma
mikoa yenye hadubini nyingi mbovu ni rukwa na lindi
jedwali na
 jedwali na
 hadubini hali ya hadubini mikoa zinazofanya kazi zisizofanya kazi jumla arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 c mashine za x ray kuna jumla ya mashine za x ray mikoani ambapo zinafanyakazi
mikoa inayoongoza kwa kuwa na mashine nyingi za x ra zinazofanya kazi ni da es salaam na arusha wakati mikoa yenye x ray chache zin azofanya kazi ni dodoma na rukwa
jedwali na
jedwali na
 mashine za x ray hali ya x ray mikoa zinazofanya kazi zisizofanya kazi jumla arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 d vifaa vya utakasaji kuna jumla ya mashine za utakasaji mikoani ambapo zinafanyakazi
mikoa ya rukwa lindi na kigoma inaongoza kwa kuwa na mashine nyingi zisizofanyakazi
jedwali na
 jedwali na
 vifaa vya utakasaji hali ya mashine za utakasaji mikoa zinazofanya kazi zisizofanya kazi jumla arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kimkoa 
 e vifaa vya tiba ya meno dental unit and chair jumla ya vifaa vya tiba ya meno ni na vinavyofanyakazi ni ambayo ni sawa na 
mikoa ambayo ina vifaa vingi visivyofan ya kazi ni dar es salaam dodoma na kilimanajro 
jedwali na
jedwali na
 vifaa vya tiba ya meno dental unit and chair hali ya vifaa mikoa vinavyofanya kazi visivyofanya kazi jumla arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 magonjwa yanayotolewa taarifa jumla ya wagonjwa walitolewa taarif kutoka mikoa yote
ugonjwa wa dysentry uliongoza kwa kutolewa taarifa ukifua tiwa na typhoid meningitis animal bites na measels 
mchoro na 
mchoro magonjwa yaliyotolewa taarifa watu wote ysentery cholera acute flaccid paralysis yellow fever typhoid meningitis animal bites plague louse borne typhus relapsing fever measles kwa watu wa umri chini ya miaka mitano magonjwa yaliyotolewa taarifa ni dysentry typoid cholera na measles 
mchoro na
mchoro magonjwa yaliyotolewa taarifa umri miaka dysentery cholera acute flaccid paralysis yellow fever typhoid meningitis animal bites plague louse borne typhus relapsing ever measles kwa walio na umri wa miaka na zaid magonjwa yaliyotolewa taarifa zaidi ni typhoid animal bites meni ngitis measles dysentery na relapsing fever 
mchoro na 
mchoro magonjwa yaliyotolewa taarifa umri miaka dys nte cholera acute flaccid paralysis yellow fever typhoid meningitis animal bites plague louse borne typhus relapsing fever measles vifo vilivyotokana na mag onjwa yanayotolewa taarifa kwa watu wote ni kama inavyoonyeshwa kwenye mchoro na
mchoro vifo vitokanavyo na magonjwa yaliyotolewa taarifa umri kwa watu wote measles louse borne typhus relapsing fever neonatal tetanus plague meningitis animal bites typhoid dysentry acute flaccid paralysis cholera kwa mwaka magonjwa yaliyoongoza kwa kutolewa taarifa yalikuwa kuhara damu homa ya matumbo na kipindupindu 
mchoro na 
mchoro magonjwa yaliyotolewa taarifa watu wote oma ya matumbo kuhara damu uti wa mgongo kichaa cha mbw kipindupindu tauni 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa wa nje opd katika magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa wa umri chini ya miaka wa opd ni malaria 
 ari 
 pneumonia 
 na diarrhoea disease 
mchoro na 
 idadi katika asilimiaother diagnosisill defined symptoms no diagnosis e ar infectionsminor surgical conditionsanaemiaskin infectionsey in sinte stinal wormsdiarrhoeal diseasepneumoniaarimal ari aaina ya magonjw amchoro magonjwa yaliyojitokeza zaidi kwa wagonjwa wa nje umri ya miaka kwa wagonjwa wenye umri wa miaka na zaidi magonjwa yaliyoongoza ni malaria 
 ari 
 intestinal worms 
 na pneumonia 
mchoro na
 idadi katika asilimiaothers diagnosisill defined symptomsnon infectious gastro intest diseaseurinary ract infectionsanaemiaey in sm inor surgical conditionsdiarrhoeal diseasepneumoniainte stinal wormsarimal ariaaina ya magonjw amchoro magonjwa yaliyojitokeza zaidi kwa wagonjwa wa nje umri miaka kuhusu ugonjwa wa malaria wagonjwa wa nje wenye umri chini ya miaka waliokuja na tatizo la ugonjwa huu walikuwa wengi kwa mikoa ya mwanza 
 morogoro 
 dar eas salaam 
 na mbeya 
mikoa iliyokuwa na mahudhurio ya chini ni iringa 
 manyara 
 ilimanjaro 
 na lindi 
mchoro na
 idadi ya wagonjwa katika iringamanyarak ilimanjarolindiarusharukwamarapwaniki gomamtwarata bo adodomakage rata ambe yadsmmorogoromwanz amikoamchoro wagonjwa wa nje wenye umri miaka waliokuja na tatizo la malaria kwa kila mkoa kwa wagonjwa wa nje wenye umri wa miaka na zaidi waliokuja na tatizo la ugonjwa wa malaria walikuwa wengi kwa mikoa ya dar es salaam 
 mw anza 
 tanga 
 na morogoro 
mikoa iliyokuw na mahudhurio ya chini kwa malaria ni rukwa 
 arusha 
 lindi 
 na manyara 
mchoro na 
 id adi katika asilimiarukwaarushalindimanyarata bo amtwarairingakageraki gomadodomambe yamaraki man jaropwanimorogorota amwanz adsmmikoamchoro wa gonjwa wa je mri miaka waliku ja na tatizo la alaria kw kila koa 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa waliolazwa magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa waliolazwa wenye umri chini ya miaka mitano ni malaria 
 ari 
 diarrhoeal di seases 
 pneumonia 
 na aanemia 
mchoro na 
 idadi katika asilimia other diagnosisill defined symtoms no diagnosisepi psytuberculosisrespiratory disease nyinginezo intestinal wormsanaemiapneumoniadiarrhoeal diseasesmalaria evere complicatedacute respiratory infectionsmalaria uncomplicatedmagonjw amchoro magonjwa yaliyojitokeza zaidi kwa waliolazwa umri kwa wagonjwa waliolazwa wa umri wa miaka na zaidi magonjwa yaliyoongoza ni uncomplicated malaria 
 ari 
 severe and complicated malaria 
 na diarrhoea diseases 
mchoro na
 idadi katika asilimia ill defined symptoms no diagnosisother diagnosisurinary tract infections ut i hiv aidst uberculosisanaemia intestinal wormspneumoniadiarrhoeal diseases alaria sev ere complicatedacute respiratory infectionsmalaria uncomplicatedmagonjwam choro m agonjw aliyojitokeza zaid kw waliolazw mri uncomplicated malaria severe and complicated malaria anaemia pamoja na pneumonia yaliongoza kati ya magonjwa kumi yaliyosababisha vifo kwa watoto wenye umri chini ya miaka 
mchoro na
 idadi katika asilimia ill defined symtoms no diagnosisother diagnosissevere protein ernegy malnut
epi psyhiv aidsperi natal conditionsrespiratory disease nyinginezo diarrhoeal diseasespneumoniaanaemiamalaria sev ere complicatedmalaria uncomplicatedmagonjw amchoro magonjwa yaliyosababisha vifo kwa watoto wenye umri ya miaka kwa wagonjwa wa umri wa miaka na zaidi vifo vyingi vilisababishwa na magonjwa ya severe and complicated malaria 
 hi aids 
 na uncomplicated malaria 
mchoro na
 idadi katika asilimia diarrhoeal diseases cardiac ailuret hyroid diseasesanaemia neoplasmspneumoniatu be smalaria uncomplicatedhiv aidsmalaria severe complicatedill defined symptoms no diagnosisother iagnosismagonjwam choro agonjw aliyosab ab isha vifo kw watu wenye mri iaka 
 taarifa ya huduma maalum huduma maaalum zilijumuisha upasu aji kufunga uzazi steriliza tion blood transfusion x rays na ushauri nasaha
jedwali 
mkoa wa dodoma ulikuwa na major surgeries chache kuliko mikoa yote wakati mkoa wa pwani ndio uliokuwa na minor surgeries chache kuliko yote
sterilization kwa wanaum ilifanyika zaidi katika mikoa ya singida tabora kigoma na dar es salaam 
mikoa ya mtwara kilimanjaro na manyara ilikuwa na units chache zaidi za damu walizoongezewa wagonjwa kuliko mikoa mingine
vilevile mkoa wa dodo ma ulikuwa na idadi kidogo zaidi ya x rays zilizopigwa wakati mikoa iliyopiga idadi kubwa ni morogoro mwanza mbeya arusha na iringa
mikoa ya kilimanjaro na dodoma inatoa huduma kidogo zaidi za ushauri nasaha kuliko mingine
jedwali na 
jedwali na taarifa za huduma maalum sterilization blood transfusions units idadi ya x rays counseling services mikoa major surgeries minor surgeries wanaume wanawake arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 aina ya x ray zilizopigwa kati ya picha za x ray zilizopigwa nyingi zilikuwa za chest zikifuatiwa na extremeties na abdo men 
mchoro na
 choro aina ya x ray zilizop igw sp ine skull contrast studies pelv ic xtremeties abdomen others chest 
 huduma za maabara kuhusu huduma za maabara vipimo vilivyoongoza kwa wingi ni vipimo vya damu b s vikifuatiwa na wekundu wa damu h b mkojo na choo kikubwa 
mchoro na
mchoro mchang anuo wa huduma za maabara choo mkojo makohozi ngozi wi ngi wa damu hb kaswende sukar enye damu damu 
 matokeo ya vipimo vya maabara kati ya vipimo vilivyopimwa vilivyoongoza kwa wingi ni blood slides zikifuatiwa na hb pamoja na vipimo vya mkojo 
jedwali na
 jedwali matokeo ya vipimo vya maabara vipimo vya damu jumla ya vipimo positive malaria positive borellia positive others vipimo vya wekundu wa damu hb jumla ya vipimo hb chini ya 
 g vipimo vya kaswende rpr vorl jumla ya vipimo positive syphilis vipimo vya sukari kwenye damu b sugar jumla ya vipimo juu ya mmo mg l vipimo vya choo jumla ya vipimo positive kwa worms positive kwa ascaries positive kwa e
histolytica positive nyingine vipimo vya mkojo jumla ya vipimo positive kwa s
haematobium positive kwa h
vaginalis positive kwa sugar vipimo vya makohozi jumla ya vipimo positive afb vipimo vya protein kwenye damu jumla ya vipimo positive urea nitrogen 
 huduma za kliniki ya meno kung oa meno ndiyo tiba inayoongoza kwa asilimia kati ya huduma za kinywa zinazotolewa
mchoro na
mchoro aina ya tiba ya meno kung oa extraction kuziba filling tiba nyinginezo 
 mahudhurio ya kliniki kwa mama wajawazito matarajio ya mahudhurio ya kliniki kwa mama wajawazito yalikuwa 
ju mla ya waliohudhurio ni ikiwa ni pungufu kwa asilimia 
 ya matarajio
jedwali na
 jedwali na mahudhurio ya kliniki kwa mama wajawazito mikoa matarajio mahudhurio kwa mara ya kwanza wiki wiki jumla ya mahudhurio arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 kiwango cha wajawazito waliojifungulia kliniki mikoa ya kagera ruvuma na lindi ili ongoza kwa asilimia kubwa ya wajawazito waliojifungulia kliniki
mchoro na
 kiw ango katika asilimiaavaragemtwaramanyararukwak ilimanjarosingidashinyangamorogorodomkigomamwanz amarata bo ambe yairingaarushata alindiruvumakageramikoam choro kiw ango cha wajaw azito waliofungulia kliniki 
 huduma kwa mama waliojifungua jumla ya akinamama walijifungulia katika vituo vya kutolea tiba
asilimia 
 walijifungua kwa njia ya kawaida
mchoro na 
 mchoro taarifa za kujifungua wajawazito katika vituo vya kutolea tiba kawaida 
 vacuum 
 kupasuliwa c 
 njia nyinginezo 
 matatizo ya akina mama wakati wa kujifungua tatizo kubwa ambalo liliwapata akina mama wa kati wa kujifungua lilikuwa ni kutokwa na damu nyingi baada ya kujifungua pph
jedwali na
jedwali na matatizo ya ak ina mama wakati wa kujifungua mikoa kutokwa damu nyingi aph pph kondo la nyuma kubaki kuchanika msamba rd degree matatizo mengine arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 sababu za vifo vya mama wajawazito sababu iliyoongoza mwaka kusababisha vifo vingi vya akinamama ni pph ikifuatiwa na puperial sepsis anaemi eclampsia na malaria 
mchoro na 
mchoro sababu zilizosababisha vifo vya akina mama waliojifungua mwaka anaemia ecl ampsi puerperial epsis pph sep tic aemia aph obstructed labour malaria ruptured uterus hiv aids other diagnosis kwa mwaka vifo vingi vilisababishwa na pph anaemia puperial sepsis na eclampsia 
mchoro na
mchoro sababu zilizosababisha vifo vya akina mama waliojifungua mwaka aph puperal sepsis pph ruptured uteraus malaria obstracted labour anaemia eph ge stroi relapsing fever ecl ampsi chronic infection others abraptid placenta unsafe abotion hiv aids 
 a taarifa ya watoto waliozaliwa mmoja mmoja kati ya watoto waliozaliwa mmojammoja watoto walizaliwa hai ambapo watoto walikuwa na uzito ya 
 kg
watoto walifariki kabla na baada ya masaa 
watoto walizaliwa wafu jedwali na 
jedwali na taarifa za watoto waliozaliwa mmojammoja waliozaliwa wafu waliozaliwa hai uzito wa waliozaliwa hai still births waliozaliwa hai kisha wakafa mikoa waliopimwa idadi 
 kg macerated fresh saa saa arusha dsm dom iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 b taarifa ya watoto waliozaliwa zaidi ya mmoja kati ya watoto waliozaliwa zaidi ya mmoja waliozaliwa hai walikuwa ambapo watoto walifariki kabla na baada ya mas aa 
watoto waliozaliwa wafu ni 
jedwali na
jedwali na
 taarifa za watoto waliozaliwa zaidi ya mmoja waliozaliwa hai waliozaliwa wafu still births waliozaliwa hai kisha wakafa still births mikoa macerated frsh saa saa arusha dar es salaam dodoma iringa kagera kilimanjaro kigoma lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pwani rukwa ruvuma singida shinyanga tabora tanga jumla kitaifa 
 idadi ya watoto chini ya mwaka mmoja waliopata chanjo kuhusu chanjo ya bcg mikoa ya lindi 
 mwanza 
 tanga iliongoza kwa viwango vikubwa kupita malengo
mi koa ya kilimanjaro manyara na iringa ilikuwa na viwango vidogo 
mchoro na
 kiwango katika asilimia lindi mwanza tanga mbeya kagera rukwa mara dar es salaam kigoma pwani shinyanga arusha dodoma morogoro mtwara tabora iringa singida ruvuma manyara kilimanjaro total total total mikoa na taif amchoro kiwango cha chanjo ya bcg kwa chanjo ya dpt mkoa wa kilimanjaro ulivuka lengo ambapo kiwango kilikuwa wakati mikoa ya kigoma ruvuma tabora na mtwara ilikuwa na viwango vya chini 
mchoro na
 kiwango katika asilimia kilimanjaro mara dodoma mwanza morogoro lindi pwani kagera arusha manyara dar es salaam mbeya rukwa shinyanga singida iringa tanga mtwara tabora ruvuma kigoma total total total total mikoa na taifamchoro kiwango cha chanjo ya dpt kwa chanjo ya polio mikoa ya kiliman jaro lindi na mwanza iliongoza kwa kuvuka malengo kwa kuwa na viwango vikubwa 
 wakati mikoa ya mtwara tabora pwani na kigoma ilikuwa na viwango vya chini 
mchoro na
 kiwango katika asilimia kilimanjaro lindi mwanza ruvuma mara dodoma tanga kagera morogoro arusha manyara rukwa shinyanga dar es salaam mbeya iringa singgida kigoma pwani tabora mtwara total total total total mik oa na taifamchoro kiwango cha chanjo ya polio kuhusu chanjo ya surua mikoa iliyoongoza kwa kuvuka malengo ni lindi tanga mwanza na kilimanjaro 
 wakati mi koa iliyokuwa na viwango vidogo ni mtwara tabora na pwani 
mchoro na
 kiwango katika asilimia lindi tanga mwanza kilimanjaro dsm rukwa mara dom morogoro singida kagera manyara iringa kigoma arusha mbeya shinyanga pwani tabora mtwara total total total total mikoa na taifamchoro kiwango cha chanjo ya surua 
 chanjo ya tt kwa akinamama wajawazito mikoa ya mwanza na dar es salaam iliongoza kwa kiwango cha chanjo ya tt kwa kuwa na viwango vikubwa 
 wakati mkoa uliokuwa na kiwango cha chini kabisa ni pwani 
mchoro na
 kiwango katika asilimia pwani tabora kigoma mbeya manyara rukwa arusha kilimanjaro mtwara ruvuma morogoro shinyanga lindi tanga singida iringa kagera dodoma mara dar ea salaam mwanza total total total total mikoa na taifamchoro kiwango cha chanjo ya tt 
 wateja wa uzazi wa mpango wanaoendelea na huduma mkoa wa tanga unaongoza kwa kuwa na akin mama wengi wanaoendelea na uzazi wa mpango 
 ukifuatiwa na mbeya
mikoa yenye viwango vya chini ni kagera 
 na mtwara 
kitaifa akinamama wa naoendelea na uzazi wa mpango ni 
mchoro na
 kiwango katika asilimiajumla kitaifa kageramtwarashinyangakigomamanyarali ndimwanz apwanita bo amarasingidamorogoroarushairingadodomaki an jarodar ea salaamruvumambe yata amikoa na taifamchoro mama wanaoendelea na uzazi wa mpango mkoa wa rukwa unaongoza kwa kuwa na wateja wengi wapya wa uzazi wa mpango ukifuatiwa na mikoa ya mara na dar es sala am 
 kila mkoa
mikoa yenye kiwango cha chini kabisa ni manyara 
 na shinyanga 
kitaifa wateja wapya wa uzazi wa mpango ni 
mchoro na
 kiwango katika silimiajumla kitaifa manyarashinyangairingak ilimanjarokagerakigomamorogorosingidamwanz aarushata ambe yalindiruvumata bo amtwaradodomadar ea salaammararukwamikoa na taifamchoro na
 kiwango cha wateja wapya wa uzazi wa mpango 
 watoto waliopata matone ya vitamin jumla ya watoto wa umri wa miezi walipata matone ya vitamin ambao ni asilimia 
 ya watoto wa umri huo
mkoa wa morogoro unaongoza kwa watoto wa umri wa miezi waliopata matone ya vitamini 
mkoa wa manyara ulikuwa na kiwango cha chini 
kitaifa asilimia 
walipata matone ya vitamin a
mchoro na
 viwango katika asilimiajumla itaifa manyarairingakagerashiinyangadar es salaamtaborambeyadodomaruvumaarushalindikilimanjarorukwamwanzamtwaratangamarapwanikig omamorogoromikoa na taif amchoro watoto umri miezi waliopata matone ya vitamin kwa watoto wa umri wa miaka waliopata matone ya vitamin a kiwango cha kitaifa kilikuwa ni 
mkoa wa mtwara uli ongoza na manyara ulikuwa wa mwisho 
mchoro na
 viwango katika asilimiajumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa manyararukwairingambeyamorog orodar es salaamruvumamar atangakilimanjaropwanilindimwanzashinyangakigomakageraarushadodomataboramtwaramikoa na taifamchoro watoto umri miaka waliopata matone ya vitamin 
 kiwango cha watoto wenye utapiamlo mkali jumla ya watoto kati ya waliopimwa walikuwa na utapiamlo mkali sawa na asilimia 
 ya kiwango kitaifa
mkoa wa morogoro uliongoza kwa kiwango kikubwa cha watoto wenye utapiamlo mkali 
mikoa ya iringa na dodoma imekuwa na viwango vya chini vya watoto wenye utapiamlo mkali 
mchoro na
 asilimia jumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa iringa dodoma kagera kilimanjaro arusha singda mwanza manyara mara mbeya dar es salaam pwani ruvuma mtwara tabora kigoma shinyanga rukwa lindi tanga morogoro mikoa na taifamchoro kiwango cha utapiamlo mkali 
 kiwango cha kaya zenye vyoo vinavyo kubalika na maji toka vyanzo salama kiwango cha kaya zenye vyoo vinavyokubalika kitaifa ni 
mikoa iliyoongoza kwa kuwa na vyoo vinavyokubalika ni shinyanga dar es salaam na iringa 
mikoa iliyokuwa na viwango vya chini ni tabora na manyara 
mchoro na
 mikoa na taifajumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa ta bo amanyaramarak ilimanjarorukwapwanilindiki gom amorogoromtwarasingidambe yamwanz aruvumaarushadodomata airingadar es salaamshinyangakiwango katika asilimi amchoro kiwango cha kaya zenye vyoo vinavyokubalika kuhusu kaya zinazopata maji toka vyanzo sal ama mikoa ya dodoma rukwa na arusha inaongoza kwa viwango vya juu 
kitaifa ya kaya hupata maji toka vyanzo salama
mikoa ya kigoma mtwara na manyara ina viwango vya chini 
mchoro na
 mikoa na taifajumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa jumla kitaifa ki gomasingidamtwaramanyarata bo amorogoroshinyangak ilimanjaromaralindimbe yamwanz airingata apwaniruvumaarusharukwadodomakagerakiwango katika asilimi amchoro kiwango cha kaya zenye vyanzo vya maji salaama 
 mapato na vyanzo vyake mikoa mingi imetoa taarifa ya mapato na vyanzo vyake ikilinganishwa na miaka iliyopita
kwa mwaka fedha nyingi zilikuwa za sere kali oc na pe zikifuatiwa na za wahisani busket fund 
mapato kutoka halmashauri yalikuwa kidogo 
mchoro na
mchoro vyanzo mbalimbali vya mapato oc pe basket funds community health und capitalization cost sharing vyanzo vingine fe dh hal ash au ri miradi ya maendeleo mkoa ulioongoza kwa mapato ulikuwa ni mo rogoro ukifuatiwa na iringa mwanza arusha na mbeya
mikoa iliyokuwa na mapato ya chini zaidi ni dodoma mtwara kigoma ruvuma na lindi
mchoro na
 tsh dom mtwara kigoma ruvuma lindi kagera rukwa tanga kilima shinyanga mara pwani tabora manyara dsm mbeya arusha mwanza iringa morogoro mi oam choro jumla ya ap ato kw kila koa 
 fedha zilizotumika fedha nyingi zilizotumika ziliwiana na upatik anaji wake kutoka vyanzo mbalimbali ambapo matumizi makubwa yalikuwa kwa ajili ya pe 
mchoro na
choro vyanzo ya fed ha zilizotumika pe 
 oc 
 basket unds 
 capitalization 
 community health und 
 cost sharing 
 vyanzo vingine 
 f edha za aendeleo 
 f edha za halmashauri 
 mkoa wa morogoro umeongoza kwa kutumia fedha nyingi ukifuatiwa na mikoa ya iringa na mwanza
mikoa iliyotumia fedha kidogo zaidi ni dodoma mwanza kigoma na ruvuma
mchoro na 
 tsh kagera mtwara dodoma rukwa manyara kilimanjaro pwani lindi tabora mara mwanza arusha mbeya iringa morogoro mik oamchoro kiasi cha fedha kilichotumika 
 ripoti za hospitali za rufaa 
 utangulizi hospitali ya rufaa bugando bmc hospitali ya rufaa bugando bugando medical centre iliyopo jijini mwanza inatoa huduma za kirufaa kwa kanda ya ziwa
inaendeshwa kwa makubaliano ya uendeshaji wa pamoja kati ya serikali na kanisa chini ya baraza la maas kofu wa kikatoliki tanzania ikiwa na bodi ya wadhamini na kamati ya utendaji
utekelezaji wa maboresho ya huduma za afya uliendelea katika hospitali ya bugando katika mwaka wa 
maboresho hayo yalilenga ukar abati utoaji mafunzo utoaji wa dawa za kupunguza makali ya ukimwi arvs
ujenzi wa kituo cha kanda cha kuhifadhi damu salama zonal blood bank pamoja na huduma ya kutembelea hospitali outreach services hospitali hii imefanya ukarabati wa ghorofa za jengo kuu la hospitali kwenye maeneo yanayotumika kwa kutoa huduma kwa wagonjwa
ukarabati huo uliojumuisha wodi ya wazazi na chumba cha upasu aji wa wazazi uligharimu tshs
 kwa msaada kutoka japan tanzania food counterpart fund mafunzo mahali pa kazi yalitolewa kwa wafa nyakazi wa hospitali wa vitengo mbalimbali ili kuboresha huduma zinazotolewa
aidha wafany akazi walipelekwa kwenye mafunzo ya kujiendeleza vyuoni
ili kuinua kiwango cha elimu kwa wafanyakazi wasio na elimu ya sekondari hospitali imeanzisha masomo ya se kondari kwa wauguzi na watumishi wengine ili waweze kujipatia elimu hiyo kwenye sehemu yao ya kazi
hospitali ya rufaa ya bugando ilianza kutoa dawa za kupunguza makali ya ukimwi mwezi oktoba 
wananchi wengi wamejitokeza na zoezi linaendelea vizuri
wagonjwa wanahudhuria kliniki kati ya hao ndio wapo kwenye matibabu ya dawa za kupunguza makali ya ukimwi
aidha huduma za kuzuia maambukizi ya ukimwi toka kwa mama kwenda kwa mtoto nazo zinaendelea kupanuka
hospitali ya rufaa ya bugando imeendelea kukabiliwa na tatizo la upungufu mkubwa wa watumishi hasa madaktari
kati ya jumla ya madaktari na madaktari bingwa wanaotakiwa kuwepo hospitali ina madaktari bingwa na mada ktari wa kawaida tu
aidha hospitali kwa sasa haina madaktari bingwa wa watoto na magonjwa ya akili
hospitali ya bugando imeanzisha mpango maa lum kwa kuishirikiana na amref wa kupeleka madaktari bingwa kwenye hospitali za mikoa ya kagera kigoma shinyanga na mwanza kila mwezi ili kutoa huduma za ubingwa
katika eneo la hospitali pia vipo vyuo vya afya na chuo kikuu kishiriki cha tiba chenye wanafunzi mwaka wa kwan za na mwaka wa pili 
matarajio ya hospitali ya rufaa bugando mwaka katika mwaka hospitali ya rufaa bugando itaendelea na juhudi zake za kuboresha huduma kwa kuendelea na ukarabati wa jengo la hospitali kuimarisha utoaji wa huduma kwa wagonjwa na kuendelea na juhudi za kutafuta ma daktari bingwa na wa kawaida hasa katika fani ambazo hazina wataalam hao na zenye upungufu mkubwa
 kilimanjaro christian medical centre kcmc hospitali hii ya rufaa inamilikiwa na shirik la msamaria mwema na inaendeshwa kwa kushirikiana na serekali ya tanzania
mwaka hospitali ya kcmc ilikamilisha awamu ya kwanza ya upanuzi wa jengo la id ara ya wagonjwa wa dharura
jengo hili pia linatumika kwa huduma za wagonjwa wa nje vi pimo vya ubongo mionzi famasia kutunza kumbukumbu za wagonjwa na huduma ya afya kazi ni
pia jengo la bio techonolojia kwa ajili ya utafiti wa malaria lilizinduliwa
aidha hospitali imepokea vifaa vipya kwa ajili ya kitengo cha endoscopy vyenye thamani ya shilingi milioni pamoja na kununua mashin ya kufulia
katika kipindi hicho hospitali ilianza uzalishaji wa hewa ya oxygen na hi vyo kuondokana na ghar ama za ununuzi wa hewa hiyo na ina uwezo wa kutoa huduma kwa hos pitali za mikoa ya arusha kilimanjaro manyara na tanga kwa malipo
hospitali ya kcmc ilifanya upasuaji wa kwan za wa wagonjwa wa moyo 
upasuaji huo ulifanywa na madaktari wa hospitali hiyo kwa kushirikiana na madaktari kutoka florida merekani
mwaka mafunzo ya uganga yaliendelea kuongezeka katika chuo kikuu cha tiba kcmc college kama ifuatavyo mwaka wa kwanza wanafunzi wa pili wa tatu wa nne na wa tano 
pia kumekuwepo na ongezeka la madaktari wanaochukua mafunzo ya ubingwa hadi kufikia 
matarajio ya hospitali ya kcmc mwaka mwaka hospitali ya kcmc inatara jia kuwapeleka madaktari wa upasuaji nusu kaputi na wauguzi kwenye mafunzo ya muda mf upi ili kupata taaluma zaidi ya upasuaji wa moyo
kwa kushirikiana na harvad univers ity merekani cipra duke university na london school of hygiene and tropical me dicine hospitali itaendelea na utafiti wa magonjwa ya malaria na ukimwi
hospitali itaimarisha huduma za wanachama wa mfuko wa taifa wa bima ya afya kwa kuteua mratibu ambaye atahakikisha shughu li zote za mfuko zinaratibiwa
aidha itapanua huduma kwa wagonjwa wa ukimwi kufuatia kukamilika kwa majengo ya wagonjwa wa nje
aidha chuo kikuu cha kcmc kinatarajia kuong eza nafasi za masomo ya udaktari ili kuongeza idadi yao hapa nchini kuli ngana na ufadhili wa serekali
hospitali ya taifa muhimbili mnh hii ni hospitali pekee ya taifa chini ya wizara ya afya yenye bodi ya wadhamini na shughuli zake kusimamiwa na mkurugenzi mkuu mtendaji
majukumu ya hospitali hii ya rufaa ni pamoja na kutoa huduma za tiba za ngazi ya ubingwa tertiary care na kufanya utafiti wa magonjwa
 taarifa ya ujenzi na ukarabati wa majengo mbalimbali ulioanza mwaka ni kama ifuatavyo ujenzi wa jengo la watoto bado unaendelea awamu ya kwanza ya ghorofa tatu umeshakamilika kwa kiasi kikubwa
sehemu zilizokamilika zimeshaanza kutum ika kama maabara chumba cha wagonjwa mahututi vyumba vya upasuaji wodi za wagonjwa n
wizara inafuatilia kibali cha kuendelea na ujenzi kwa kutumia mkandar asi yule yule kutoka central tender board mradi unaofadhiliwa na benki ya africa unaendelea vizuri ambapo jengo la sewahaji limeshakamilika na linatumika
kazi imeanza kwen ye jengo la kibasila jengo la upasuaji na x ray
jengo la upasuaji katika kitengo cha ak ina mama litakamilika mwezi mei na kuanza kutumika mwezi juni 
majengo mengine yaliyopo kwenye hatua za mwisho kukamilika ni pamoja na karakana ya matengenezo banda la mashine za kuchomea taka nyumba ya kuhifadhia maiti vibanda vya vituo vya umeme pamoja na maje nereta
njia za maji safi maji taka umeme na barabara zipo kwenye hatua nzuri
pamoja na ukarabati unaoendelea pia mashine mpya za ufuaji mashine moja ya kutakasa vifaa na mashine ya kuchomea taka hatari zimefungwa na zinafanya kazi
mradi unaofadhiliwa na abbott laboratories unahusu kukarabati maabara kuu ujenzi wa jengo jipya la mapokezi opd na kuwekewa vifaa vipya vya kufanyia kazi pamoja na kujenga ukuta kuzunguka eneo lote la muhimbili
mr adi huu unatagemewa kukamilika mwezi mei 
pamoja na hayo mfadhili ame gharamia ukarabati wa nyumba moja jengo la usalama paa la jengo la ufuaji vifaa vya ulinzi kama radio call mtandao wa mawasiliano computerization pamoja na ukarabati wa je ngo la madaktari wanafunzi
mategemeo ni kuwa mwaka huu jengo la utawala litakarabatiwa mtambo wa simu utawekwa na ujenzi wa jengo jipya la stoo ya kutunzia vifaa na madawa utaanza
ujenzi wa jengo la ushauri nasaha umegharimiwa na serikali ya tanzania jica na cdc
jengo hili limeshakamilika na baadhi ya sehemu zimeanza kutumika
matarajio ya hospitali ya rufaa muhimbili mwaka mwaka hospitali ya taifa muhimbili itaimarisha huduma za tiba kwa wananchi ikiwa ni pamoja na wagonjwa wa ukimwi kulingana na mpango wa taifa wa kudhibiti ukimwi kwa kushirikiana na centre for disease control cdc merekani columbia university na abbott axios
ujenzi wa jengo la wodi ya watoto utakam ilishwa na baadhi ya vifaa vinavyohitajika vitanunuliwa ili kuliwezesha jengo hilo kufanya azi
aidha ukarabati wa jengo la kibasila upasuaji na x ray utakamilika
ukarabati wa majengo ya mwaisela na wazazi utaanza
utengenezaji wa njia za maji safi maji taka um eme na barabara utaendelezwa
ukarabati wa maabara kuu ujenzi wa ukuta kuz unguka eneo la muhimbili pamoja na jengo la mapokezi kwa msaada wa abbott laboratorie utakamilika
pia hospitali inatarajia kuanza kutumia muundo mpya wa utumishi mwaka 
 hospitali ya rufaa mbeya mrh hospitali hii ni hospitali ya rufaa chini ya wizara ya afya kwa kanda ya nyanda za juu kusini
hospitali imegawanyika katika sehemu mbili sehemu kuu ambayo ipo katikati ya mji wa mbeya na kitengo cha magonjwa ya akina mama obstetric and gynaecology kilichopo eneo la meta kilombeta toka ilipo hospitali kuu
pamoja na kutoa huduma za tiba za kirufaa hushughulika na kufundisha wat aalam mbalimbali wa afya na kufanya tafiti mbalimbali ili kubaini vyanzo vya matatizo
hospitali ina bodi ya ushauri na inaendeshwa na kamati ya uongozi wa hospitali
mwaka wa fedha miradi ifuatayo ilitekelezwa ujenzi wa wodi ya wagonjwa mahututi icu ambayo inatarajia kugharimu sh
 ujenzi wa uzio wa ukuta katika eneo la kijiji cha ukarabati wa wagonjwa wa akili uyole kazi hiyo itafanywa kwa gharama ya sh
 ununuzi wa mitambo ya nguvu za jua solar heating system kwa ajili ya hospitali ya meta utagharimu sh
 michoro kwa ajili ya ujenzi wa hosteli ya madaktari walio katika mazoezi na upanuzi wa jengo la maabara imekamilika na taratibu za kupata wakandarasi wa kufanya kazi hizo zinaendelea kufanywa ununuzi wa samani kwa ajili ya wodi ya wagonjwa mahututi unatekelezwa kupitia msd ujenzi wa kituo cha mafunzo na matibabu ya wagonjwa wa ukimwi na kufundishia wafanyakazi wa afya katika masuala ya kuwahudumia wagonjwa wa ukimwi ujenzi wa jengo kwa ajili ya utafiti wa chanjo ya ugonjwa wa ukimwi yaani vaccine trial center
mradi huu umefadhiliwa na serikali ya ujerumani
matarajio ya hospitali ya mbeya rufaa mwaka mwaka hospitali ya rufaa mbeya imepanga kufanya yafuatayo kukamilisha ukarabati wa wodi za hospitali kuu kukamilisha ujenzi wa hosteli ya intern doctors upanuzi wa maabara ya hospitali kuanza ujenzi wa kituo cha mafunzo utafiti wa chanjo na matibabu ya ugonjwa wa ukimwi kuimarisha sehemu ya ku hifadhia kumbukumbu za wagonjwa kuanza kutumia huduma kutoka sekta binafsi katika maeneo ya ulinzi usafi wa nje na ufuaji nguo
 ripoti ya huduma zilizotolewa hospitali za rufaa mwaka 
 mahudhurio ya nje opd kwa mwaka mahudhurio ya nje opd kw kufuata umri yamekuwa ya idadi ndogo kwa hospitali ya bugando ikilinganishwa na hospitali nyingine mnh mbeya rufaa na kcmc
mchoro na
 idadi total muhimbili kcmc bugando mbeya hospitalmchoro mahudhurio ya nje opd kwa kufuata umri miaka miaka total idara zilizoongoza kwa kupokea wagonjwa wengi wa opd katika hospitali za rufaa ni emergency medicine ik ifuatiwa na oplthalmology obstretrics na general opd 
mchoro na 
 wagonjwa emergency medicine ophthalmology obstetrics general opd main physiotherapy general surgery dermatology internal medicine mental health psychiatry oncology ear nose throat ent orthopaedics paediatrics tb urology neonatal underfives idaramchoro idara zilizoongoza kwa kupokea wagonjwa wengi wa nje opd katika hospitali za rufaa 
 wagonjwa waliolazwa ipd jedwali namba linaonyesha mahudhurio ya ndani ipd likijumuisha idadi ya vitanda wagonjwa waliolazwa utumiaji wa vitanda wastani wa mgonjwa kukaa hospitalini na kasi ya vifo kwa idara katika hospitali za ru faa mwaka 
hospitali ya mnh haikutoa takwimu hizi
jedwali na
 hali ya wodi na vitanda ka tika hospitali zote za rufaa nchini no
wodi idara idadi ya vitanda idadi ya waliolazwa kwa mwaka average days of stay in hospitals bed occupancy rate uwiano wa vifo kwa idara internal medicine upasuaji watoto neonatal orthopaedic macho eye ent dental psychiatry wazazi obstetrics gynecology urology kifua kikuu tb icu vvf vip ward jumla 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wingi kwa mahudhurio ya nje opd mchoro na unaonyesha magonjwa yaliyojitok eza kwa wingi kwa mahudhurio ya nje opd ni malaria pneumonia diarrhoea diseases anaemia hypertension na dental caries kwa hospitali za bugando na mbeya rufaa
kcmc ni malaria ari uti na hypertension
kwa hospitali ya taifa muhimbili magonjwa ya liyoongoza ni dental caries anaemia hypertension bph disorders of the ear na uti
 idadi malaria pneumonia ari diarrhoeal diseases hypertension uti dental caries fractures anaemia hiv aids tb ugonjwamchoro magonjw yaliyojitokeza kw ingi kw mahudhurio ya nje opd katika hospitali za rufaa mw aka bugando kcmc mnh mbey kwa hospitali ya taifa muhimbili kwa mahudhur io ya opd takwimu za magonjwa ya ari na diarrhoeal diseases hazikupatikana wakati wa kuandaa hizi takwimu kutokana na baadhi ya kumbukumbu kutoonekana
 magonjwa kumi yaliyoongoza kwa mahudhurio ya nje opd magonjwa yaliyoongoza kwa mahudhurio ya nje opd kwa hospitali za rufaa bado ni malaria pneumonia anaemia kifua kikuu intestinal worms na ari
mchoro na
 idadi malaria pneumonia anaemia pulmonary tuberculosis intestinal worms ari diarrheal diseases fractures uti refractive error magonjwamchoro magonjwa yaliyoongoza kwa mahudhurio ya nje opd 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa wa ndani ipd kwa ujumla magonjwa yaliyojitokeza zaidi kwa wagonjwa wa ndani ipd kwa ujumla kwa hospitali zote ni labour pains malaria pneumonia fract ures hiv aids anaemia na hypertension
mchoro na
 idadi labour pains malaria pneumonia fractures hiv aids ptb anaemia hypertension diabetes mellitus heart failure magonjwamchoro magonjwa yaliyoongoza kwa wagonjwa wa ndani ipd bugando kcmc muhimbili mbeya 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa waliolazwa idara ya internal medicine magonjwa yaliyojitokeza zaidi kwa wagonjwa walio lazwa idara ya internal medicine ni malaria pneumonia hiv aids na hypertension
mchoro na
 idadi malaria pneumonia hiv aids hypertension ptb diarrhoea diseases diabetes malignancies anaemia ccf magonjwamchoro magonjwa yaliyoongoza kwa kulazwa na vifo vingi idara ya internal medicine idadi vifo 
 magonjwa yaliyojitokeza kwa wagonjwa waliolazwa wodi ya upasuaji magonjwa yaliyojitokeza zaidi kwa wagojwa wa liolazwa wodi ya upasuaji ni fractures injuries excluding fractures dislocation sprains nd strains intestinal obstruction hernias peptic ulcer abdominal malignancy na chest trauma
mchoro na
 magonjwamalignacy of genital organsforeign body in the entgoiterhead injurybphportal hypertentionabdominal malignancypeptic ulcer diseaseherniasintestinal obstructioninjury excluding fractures dislocation sprains and strainsfracturesidadimchoro magonjwa yaliyojitokeza kw ingi na vifo odi za upasuaji wagonjwa vifo 
 huduma za upasuaji kwa hospitali zote za rufaa vyumba vyote vya upasuaji ni non dedicated na idadi ya upasuaji mkubwa na mdogo uliofanyika ni kama inavyoonekana katika mchoro na
 idadi idadi ya vyumba vya upasuaji upasuaji mkubwa upasuaji mdogo jumla ya upasuaji aina ya upasuajimchoro idadi ya vyumba vya upasuaji na aina ya upasuaji iliyofanyika bugando kcmc muhimbili mbeya upasuaji mkubwa uliofanyika ulifanyika katika idara za obstetrics na gynaecology orthopedic general surgery vvf vf na opthalmology 
mchoro na
mchoro upasuaji mkubwa uliofanyika orthopaedic general surgery neurology ent others vvf rvf paediatic surgery ophthalmology plasti surgery urology obs and gynnaecology upasuaji mdogo uliofanyika ulikuwa evacuation eua incision and biopsy reduction and pop na excision 
mchoro na
mchoro upasuaji mdogo uliofanyika excision screw and pin removal foreign body removal circumcision suprapubic catheter uwsd bougnage oesophagascopy anal dilation evacuation eua insision and biopsy reduction and pop 
 magonjwa ya akina mama gynaecology magonjwa yaliyoongoza kwa magonjwa ya akin mama ni pelvic inflammatory disease infertility na uterine fibroid kwa hospitali za bugando na mbeya rufaa
magonjwa ya uterine fibroid carcinoma of the cervix na infertility yalioongoza kwa hospitali ya kcmc
kwa hospitali ya taifa muhimbili ni malignant neoplasm ectopic pregnancy infertility na pelvic inflammatory disease
mchoro na
 idadi uterine fibroid infertility adnexial cyst carcinoma of the cervix pelvic inflammatory disease ovarian tumors genital prolapse magonjwamchoro magonjwa ya akina mama gynaecology bugando kcmc mnh mbeya 
 sababu za kulazwa mama wajawazito sababu zilizoongoza katika kulazwa mama wajawazito ni deliveries abortions malaria in pregnancy na ect opic pregnancy 
mchoro na
mchoro sababu za kulazwa mama wajawazito malaria in pregnancy deliveries hyperemesis gravidarum pelivic inflamatory disease abortions ectopic pregnancy anaemia takwimu za hospitali ya taifa muhimbili kwa ma gonjwa ya malaria in pregnancy pelvic inflammatory disease na ectopic pre gnancy hazikupatikana kwa kukosekana kwa kumbukumbu wakati takw imu zinaandaliwa
 kujifungua mama wajawazito kuhusu kujifungua mama wajawazito zaidi ya asilimia ya wale walioripotiwa walijifungulia hospitalini kwa hosp itali zote
mchoro na
mchoro kujifungua mama wajawazito hospitali others taja tbas bbas hospitali bbas tbas others taja 
 aina ya kujifungua mama wajawazito kuhusu aina ya kujifungua mama wajawazito wengi wa akina mama walijifungua kwa njia ya kawaida spontaneous vaginal delivery ikif uatiwa na upasuaji caesarian section na vacuum extraction mchoro na
mchoro aina ya kujifungua mama wajawazito spontaneous vaginal delivery others breech extraction forceps delivery destructive procedures caesarian section vacuum extraction idadi ya akinamama waliojifungulia hospitali bugando kcmc muhimbili na mbeya hailingani na idad ya aina ya kujifungua kwa hospitali zote bugando kcmc muhimbili na mbeya 
hii ni kutokana na baadhi ya kumbukumbu kutopatikana
 matokeo ya kujifungua mama wajawazito matokeo ya kujifungua akina mama wajaw azito ni kuwa akina mama walijifungua kawaida na watoto walizaliwa hai
wa toto walikuwa na matatizo macerated still birth fresh still birth pre term babies na underweight 
 kg
mchoro na
 idadi normal deliveries born alive macerated still birth fresh still birth pre term babies under weight 
 kg ruptured uterus aina ya matokeomchoro matokeo ya kujifungua mama wajawazito bugando kcmc mnh mbeya 
 sababu za vifo vya mama wajawazito tatizo la vifo vya akinamama wajawazito ka tika hospitali za rufaa bado ni kubwa kwa vile katika kipindi cha mwaka pekee hospitali zi meripoti jumla ya akinamama walifariki kutokana na matatizo ya uzazi
septicaemi iliongoza kwa pph pneuomonia eclampsia na hiv aids kama inavyoonyeshwa katika mchoro na
 asilimia septicaemia pph pneumonia eclampsia anaemia obstructed labour malaria aph hiv aids pulmonary oedema meningitis ruptured uterus septic abortion eph gestosis puerperal sepsis unsafe abortion anaesthesis accidents others magonjwamchoro sababu za vifo mama wajawazito kuhusu idadi ya vifo vya akina mama wajawa zito hospitali ya bugando inaongoza kwa idadi kubwa
sababu zilizoongoza kwa vifo vya akin mama wajawazito kwa hospitali zote ni pneumonia pph malaria anaemia septecaemia pamoja na hiv aids
 sababu za kulazwa na vifo wodi za watoto sababu zilizoongoza kwa kulazwa na vifo kwa watoto kwa hospitali zote ni malaria pneumonia diarrhoea malnutrition ptb na prematurity mchoro na
takwimu kutoka hospitali ya taifa muhimbili hazina ripoti ya ugonjwa ya diarrhoea kwa vile wagonjwa hawapo na wodi iliyokuwa ikitumiwa kwa ajili hiyo inatumika kwa wagonjwa wengine
mchoro sababu za kulazwa watoto wodi za watoto malaria arc dysentery ptb septicaemia gastroenteritis birth asphyxia pre maturity malnutrition paediatric aids anaemia acute watery diarrhoea pneumonia 
 sababu ya vifo vya watoto wa umri chini ya mwaka mmoja takwimu zilizokusanywa mwaka zinaonyesha kuwa ababu zilizoongoza kwa vifo vya watoto wa umri chini ya mwaka mmoja kwa hospitali zote ni malaria pneumonia diarrhoea anaemia pediatric aids na malnutrition
hospitali ya taifa muhimbili haikutoa takwimu kwa magonjwa ya diarrhoea septicaemia na birth asyphyxia kwa vile kumbukumbu hazikupatikana
mchoro na
 asilimia malaria pneumonia acute watery diarrhoea anaemia padiatric aids malnutrition pre maturity ptb septicaemia birth asphyxiagastroenteritis arc others taja congenital abnormalitiesmagonjwamchoro vifo vya watoto chini ya mwaka mmoja 
 magonjwa ya macho kwa waliolazwa jumla ya wagonjwa walilazwa kwa magonj wa ya macho
ugonjwa wa cataract uliongoza kwa ya wagonjwa wote ukifuatiwa na trauma trachoma retinal optic disease na mengine ama inavyoonyeshwa katika mchoro na
mchoro waliolazwa magonjwa ya macho cataract trauma corneal perforation corneal ulcers retinal optic disease gla co ma others trachoma malignancy orbital cellulitis hyphaema endophthalm itis uveitis 
 magonjwa ya akili kwa waliolazwa jumla ya wagonjwa waliripotiwa kulazw kwa magonjwa ya akili na kati ya hao non organic psyhcosis walikuw alcohol and schizophren ia manic depressive psychosis drug abuse na magonjwa mengine 
hospitali ya kcmc haina wodi ya wagonjwa wa akili
mchoro na
mchoro magonjwa ya akili kwa waliolazwa schizophrenia epileps other unspecified disorders of the nervous system mental deficiency other mental and behauvioral disorders alcohol and drugs abuse non organic psycosis senile psycosis manic depresive psychosis alcoholic psychosis depression psychoactive substance use disorders acute psychosis organic brain syndrome 
 magonjwa ya kinywa katika kipindi cha mwaka jumla ya wagonjwa waliripotiwa kupata huduma ya matibabu ya magonjwa ya kinywa na kati ya hao 
 walikuwa ni kwa ajili ya dental caries 
 gingivitis and other mucosal onditions 
 trauma na periodontal disease pamoja na magonjwa mengine 
mchoro na
mchoro magonjwa ya kinywa trauma cysts cancer malignancies ameloblastoma dental caries post ex traction bleedind abscesses lymphadenopathy begign growth gingivitis other mucosal scalling others periodontal disease 
 idara ya vipimo vya maabara idadi ya vipimo vya maabara kwa hospitali zote kwa idara ilikuwa kama inavyoonyeshwa kwenye jedwali na na mchoro na 
jedwali na idara ya vipimo vya maabara bugando kcmc mnh mbeya rufaa jumla idadi positve idadi positve idadi positve idadi positve idadi positive clinical chemistry hematology microbiology serology parasitology histopathology mchoro na
 unaonyesha huduma mbalimbali zilizotolewa idara ya maabara katika hospitali zote za rufaa
 idadi bugando idadi bugando positive kcm idadi kcm positive m nh idadi nh positive m beya idadi beya positive hospitalmchoro huduma mbalimbali zilizotolewa idara ya maabara clinical chemistry hematology microbiology serology parasitology histopathology 
 takwimu za damu salama hospitali ya bugando ilioongoza katika hudum ya damu salama kwa kukusanya damu blood donoted units ambapo units walioongezwa wagonjwa
mchoro na
 idadi blood donated units blood transfusion units blood grouping units blood grouping patients cross matching units huduma zilizotolewamchoro takwimu za damu salaama bugando kcmc mnh mbeya 
 takwimu za x ray zilizopigwa idadi kubwa ya x ray zilizopigwa kwa hospitali zote ni chest spine skull extremities pamoja na abdomen
mchoro na
hospitali za ugando hospitali ya taifa ya muhimbili na mbeya rufaa hazikutoa idadi ya contrast studies zilizofanyika
mchoro idadi ya ray zilizopigwa chest extremeties spine skull contrast studies pelvis abdomen others taja legs shoulder hip joint femor barium studies magonjwaidadi 
 tawimu za kipimo cha ultrasound katika mwaka jumla ya vipimo vya ultrasound vilifanyika katika hospitali za rufaa
 ikiwa ni vya abdomen obstetric echocardiograms pelivic na vingine kama inavyoonyeshwa kwenye mchoro na
mchoro utra sound zilizofanyika brain musculoskeletal thyroid brest all others urinary tract pelv ic echocardiograms obstetrics abdomen eye 
 takwimu za kipimo cha ct scan jumla ya vipimo mbalimbali vya ct scan vilivyofanyika kutoka kwa wagonjwa mbalimbali waliokuja kuomba huduma hii ikiwa ni brain spine abdomen na chest kama inavyoonyeshwa katika mchoro na
mchoro ct scan zilizofanyika brain pelvis hip orbit others sinuses abdomen chest spine 
 takwimu za watumishi kutokana na idadi ya watumishi waliopo kwen ye hospitali za rufaa ikilinganishwa na ikama pamoja na wale waliopo upunguf mkubwa upo katika hospitali zo te
zaidi ni kwa kada za specialist doctors medical doctors trained nurses midwives nursing officers 
hospitali ya taifa muhimbili na kcmc pekee hazina specialist dental surgeons wanahitajika kwa hospitali ya taifa muhimbili na kwa kcmc
jedwali na
jedwali na
 watumishi bugando kcmc mnh mbeya rufaa kada ikama waliopo pungufu ikama waliopo ungufu ikama waliopo pungufu ikama waliopo pungufu specialist doctors medical doctors specialist dental surgeons dental surgeons clinical psychologist occupational therapist pharmacists chemists assistant medical officers anaest assistant dental officers nursing officers nurse tutors trained nurses nurse midwives public health nurse medical laboratory technicians radiographers dental technicians optometry technicians orthopedic technicians physiotherapists chemical laboratory technicians health officers medical recorders pharmaceutical technicians health secretaries accountants administrative officers all others director of finance and planning director of adim
and hr social wellfare officers accounts clerks assistants health attendants supplies officers supplies assistants others jumla 
 takwimu za madaktari bingwa kuna upungufu wa asilimia ya madaktari bi ngwa katika hospitali za rufaa ikilinganishwa na ikama
takwimu zilizopatikana mwaka zinaonyesha kuwa kuna madaktari bingwa ikilinganishwa na ikama inayoonyesha madak tari bingwa ambapo hospitali ya rufaa mbeya ina upungufu mkubwa kwa uhimbili bugando na kcmc 
mchoro na
 mchoro takwimu za madaktari bingwa idadi muhimbili kcmc bugando mbeya hospital ikama waliopo upungufu 
 taarifa ya fedha za kuendeshea huduma kwa mwaka hospitali ya taifa mu himbili na bugando zilipewa fedha kama zilivyoidhinishwa
upungufu likuwa mdogo sana ambapo hospita li ya bugando ilipewa pungufu kwa 
 na hospitali ya taifa muhimbili kwa 
hospitali ya mbeya rufaa ilipewa fedha tshs pungufu kwa ikilinganishwa na kiasi kilichoidhinishwa cha tshs
hata hivyo hospitali ilipokea tshs
 kati ya hizi zilitumika tshs
 na kubaki kiasi cha tshs
hospitali ya kcmc ilipewa fedha tshs
 ikiwa ni pungufu kwa 
 ikilinganishwa na kiasi kilichoi dhinishwa cha tshs
jumla ya fedha zilizoombwa zilizopokelewa upungufu na zilizotumika kwa hospitali zote za rufaa ni kama inavyoonyeshwa kwenye jedwali na
jedwali na
 taarifa ya fedha za kuendeshea huduma no
maelezo zilizoombwa zilizopokelewa upungufu zilizotumika ruzuku toka serikali kuu oc ruzuku toka kwa miradi ya maendeleo ruzuku toka busket fund ruzuku ya dawa ruzuku ya vifaa vya hospital ruzuku ya reagents na vifaa vya maabara ruzuku ya dental supplies uchangiaji huduma za afya capitalization mishahara ya wafanyakazi pe vyanzo vingine taja medical equipment injection safety blood bank vas pmtct axios ippm ct scan spec
paed lab others jumla 
 mafanikio na matatizo katika hospitali za rufaa hospitali ya rufaa bugando mafanikio hospitali imepewa nafasi za wauguzi kati ya nafasi za madaktari kati ya na nafasi ya madaktari bingwa kati ya zilizoombwa kwa mwaka 
hospitali ilipewa fedha toka serikalini karibu sawa na kiasi kilichoidhinishwa
matatizo hospitali inakabiliwa na upungufu wa watumishi hasa katika kada za anaesthesiologist paediatrician pathologist ajali na dharua na magonjwa ya akili upo upungufu wa vyumba vya upasuaji kwa shughuli maalum za upasuaji hospitali ya rufaa mbeya mafanikio hospitali ilipata fedha zote zilizoombwa kwa miradi ya vit supplement toka unicef pmtct toka wizarani na fedha kutoka axios foundation zilizotumika kukarabati jengo la opd kuendesha mafunzo ya kujikinga na maambukizi ya ukimwi kwa watumishi na ununuzi wa dawa za kupunguza makali ya ukimwi
matatizo upo upungufu mkubwa wa watumishi katika kada za uuguzi medical records madaktari bingwa wa urology pediatric surgery ent cordiothoracic surgery plastic surgery na technologist reagents hazikupatikana kwa baadhi ya vipimo na ubora wa vipimo haukuridhisha kutokana na uhaba wa technologist hakuna ct scan mashine za kufua nguo za wagonjwa ni chakavu hospitali ilipewa fedha pungufu kwa kul ingana na kiasi kilichoidhinishwa
 hospitali ya taifa muhimbili mafanikio hospitali ilipewa fedha karibu sa wa na kiasi kilichoidhinishwa miradi ya maendeleo ya ujenzi na ukarabati ipo katika hatua nzuri wagonjwa wanalipa mara moja kwa huduma zote ikiwa ni katika kupunguza usumbufu nafasi za uongozi zimejazwa directors na heads of departments
matatizo hospitali inakabiliwa na upungufu mkubwa wa watumishi katika kada za specialist doctors medical doctors specialist dental surgeons nursing officers trained nurses midwives medical lab
technicians na physiotherapists hospitali ilipewa fedha pungufu kwa ikilinganishwa na kiasi kilichoainishwa kwenye bajeti wagonjwa wote hawapewi chakula ni wale tu wa rufaa waliopokelewa na watoto
huduma zimekuwa zikitolewa kwa shida na kwa kiwango kidogo kutokana na ujenzi ukarabati unaoendelea
 ripoti za hospitali za huduma maalum 
 hospitali ya kibong oto katika kipindi cha mwaka hospitali hii maalum kwa kutibu ugonjwa wa kifua kikuu ilihudumia wagonjwa wa nje kati ya hao walitibiw ugonjwa wa kifua kikuu ambapo wenye umri chini ya miaka walikuwa na wa umri wa miaka na zaidi
kuhusu wagonjwa wanaolazwa hospitali ina vitanda vya wagonjwa wa kifua kikuu na vya kawaida
kasi ya kutumia kitanda ilikuwa kwa kifua kikuu na kawaida
wastani wa kulaza wagonjwa kwa mwezi ni wagonjwa kwa kifua kikuu na wa kawaida
wastani wa siku kwa mgonjwa kukaa hospitali ulikuwa siku kwa kifua kikuu na siku kwa wagonjwa wa kawaida
ka si ya vifo kutokana na ugonjwa wa kifua kikuu ilikuwa na kw wagonjwa wa kawaida
ugonjwa wa kifua kikuu ulioongoza katika magonjwa kwa mahudhurio ya nje opd ukifuatiwa na ari na kwa wagonjwa wa ndani ipd kifua kikuu na ari vile vile
kuhusu huduma za maabara vipimo vilif anyika 
 ya vipimo hivyo ni blood slide ikifuatiwa na clinical haematology 
 jumla ya x rays zilipigwa ambapo 
 zilikuwa za kifua chest ikifuatiwa na upper limbs 
kwa mwaka hospitali ilikuwa na watumi shi kwa ujumla ikiwa na upungufu wa watumishi ikilinganishwa na ikama am bayo ni watumishi 
upungufu mkubwa ulikuwa katika kada za medical doctors nurisng officers trained nurses midwives radiographers pamoja na sanitary labourer katika kipindi hiki hospitali ilipokea fedha za kuendeshea huduma tshs zikiwa ni pungufu kwa kiasi cha tshs ikilinganishwa na kiasi kilichoidhinishwa cha tshs 
matarajio ya hospitali ya kibongoto mwaka mwaka hospitali itaendelea kutoa huduma za tiba kwa wagonjwa wa kifua kikuu na wagonjwa wengine
hospitali pia itajenga maabara ya kuchunguza vimelea sugu vya kifua kikuu
aidha hospitali itakarabati mfumo wa maji taka wodi tatu pamoja na nyumba tatu za watumishi
 taasisi ya tiba ya magonjwa ya mifupa moi kwa kipindi cha mwaka taasisi hii inayoshu ghulikia magonjwa ya mifupa majeruhi na mishipa ya fahamu ilihudumia wagonjwa wa nje opd wagonjwa wakiwa na umri chini ya miaka na wa umri wa miaka na zaidi
taasisi ina vitanda ambapo wastani wa kulaza wagonjwa kwa mwezi ni wagonjwa ikiliganishwa na mwaka na kasi ya vi fo vya wagonjwa ilikuwa ikilinganishwa na 
 mwaka 
 ugonjwa ulioongoza kwa mahudhurio ya nje opd ulikuwa degenerative diseases kwa wakati ugonjwa uliongoza kwa wagonjwa wa ndani ni fractures of extremities upper and lower limbs ukifuatiwa na soft tissue injury 
kuhusu huduma ya upasuaji mwaka idadi ya upasuaji uliofanyika ni ikilinganishwa na mwaka 
kati ya vipimo vya maabara vilifyofanyika ni vya clinical haematology vikifuatiwa na vya clinical chemistry
taasisi kwa mwaka ilikusanya units za damu wagonjwa waliongezewa damu wagonjwa walitambuliwa makundi yao ya damu blood groups units zilifanyiwa mlinganisho wa makundi ya damu cros matching na wagonjwa waliongezewa damu zao wenyewe autodonation
jumla ya x rays zilipigwa kati ya hizi zilikuwa za extremities spine chest na pelvic
taasisi ilikuwa na jumla ya watumishi ik iwa na upungufu wa watumishi kulingana na ikama ambayo ni watumishi 
upungufu mkubwa upo katika kada za senior doctors icu nurses na casuality nurses
kuhusu fedha za kuendeshea huduma kwa mwaka kulikuwa na upungufu katika kipengele kimoja tu cha ruzuku toka serika li kuu oc kwa kiasi cha tshs
 kutokana na tshs zilizoidhinishwa amba po zilipokelewa tshs 
hapakuwa na upungufu kwa vyanzo vingine vya fedha kwa ujumla kwa vile taasisi ilipokea tshs ikilinga nishwa na tshs zilizoidhinishwa
matarajio ya taasisi ya mifupa muhimbili moi mwaka katika mwaka wa taasisi inatarajia kutoa huduma kwa wagonjwa wa nje wapatao kati yao ni wa kulipia na ni wa kawaida
katika kipindi hicho hicho pia jumla ya wagonjwa wana tegemewa kupatiwa huduma ya wagonjwa wa kulazwa kati yao wagonjwa watakuwa ni wa kulipia
aidha katika kipindi hicho wagonjwa watapatiwa huduma ya upasuaji wa mifupa ubongo na mishipa ya fahamu ambao kati yao wagonjwa watakuwa wa kulipia
taasisi pia imedhamiria kutoa tiba ya mazoezi ya viungo kwa wagonjwa wa nje na wa ndani kwa jumla ya mahudhurio sessions na kutoa huduma ya viungo bandia huduma za maabara kwa wagonjwa wa nje na ndani wapatao kupiga picha x ray kwa wagonjwa na kuwahudumia wagonjwa mahututi 
 hospitali ya mirembe hospitali hii hutuoa huduma za rufaa kwa wa gonjwa wa magonjwa ya akili
katika mwaka iliweza kutoa huduma ya wagonjwa wa nj na waliolazwa 
kati ya wagonjwa waliolazwa wastani wa kukaa hospitali ulikuwa siku kwa wagonjwa wa kawaida na siku kwa wagonjwa wa magonjwa ya akili
idadi ya vifo vilivyotokea katika mwaka kwa kwa wagonjwa wa magonjwa ya akili il ikuwa asilima 
 ya idadi ya wagonjwa waliolazwa
 magonjwa ya akili kumi yaliyoongoza kw wagonjwa waliolazwa mwaka wa ni schizophrenia epilepsy 
 organic brain syndrome acute psychosis psychoactive substance use disord ers depression alcoholic psychosis manic depressive psychosis mania 
 sen ile dementia 
 acute psychosis 
 mental deficiency 
 na anxiety neurosis 
 hospitali ya mirembe pia hupokea wagonjwa wenye magonjwa ya kawaida na katika mwaka magonjwa kumi yaliyojitokeza kwa mahudhulio ya nje opd yalikuwa kama ifuatavyo malaria urinary tract inf ections diarrhoea diseases ari hypertensions dental caries typhoid migrain headache rheumatism na pid 
taasisi ya isanga taasisi ya isanga hutoa huduma kwa wagonjwa wa akili wahalifu pamoja na huduma za kawaida kwa wagonjwa wa akili
jukumu pekee kwa taasisi ya isanga ni kuchunguza na kutoa taarifa ya hali ya afya ya akili liyokuwa nayo mgonjwa wakati wa kutenda kosa makosa yaliyomfanya achukuliwe hatua za kisheria
taasisi ya isanga ina vituo viwili vya kukara bati mienendo ya wagonjwa wa akili ambavyo ni mirembe annex na kijiji cha hombolo
katika mwaka taasisi ya isanga imekar abati wodi tatu pamoja na ukarabati wa mfumo wa maji taka isanga
matarajio ya hospitali ya mirembe na taasisi ya isanga mwaka mwaka hospitali ya mirembe na taasisi ya isanga imepanga kukarabati wodi tatu kufanya maandalizi ya kujenga kituo cha walio athirika kwa utumiaji wa pombe na madawa ya kulevya kukarabati nyumba za watumishi na kujenga wodi moja katika taasisi ya isanga
 taasisi ya saratani ocean road orci taasisi hii maalum ya kutibu magonjwa ya saratani kwa mwaka ilihudumia wagonjwa wa nje opd ambapo wa gonjwa walikuwa wa saratani ya shingo ya uzazi na kati ya hao wagonjwa wapya walikuwa na wa liokuwa wakifuatiliwa ni 
wagonjwa walikuwa na saratani za aina nyingine ambapo kati yao ni wapya na walikuwa wakifuatiliwa
kuhusu wagonjwa waliolazwa taasisi ina vitanda ambapo wa gonjwa walilazwa mwaka 
kasi ya kutumia vitanda ilikuw na wastani wa siku za kuwa hospitali ilikuwa siku kwa wodi za wanawake wodi ya watoto na wodi ya wanaume
jumla ya vifo vilitokea kutokana na magonjwa ya saratani
saratani ya shingo ya uzazi iliongoza kw 
 ikifuatiwa na kaposis sarcoma oesophagial carcinoma 
 saratani ya matiti 
 pamoja na saratani za head and neck 
 kati ya magonjwa kumi yaliyooongoza kwa magonjwa ya nje opd
mwaka huduma za maabara zilizotolewa ni pamo ja na vipimo vya clinical chemistry ambapo positive vilikuwa hae matology positive serology positive na parasitology vipimo positive vikiwa 
 idadi ya x rays zilizopigwa zilikuwa am bapo chest iliongoza kwa 
 ikifuatiwa na barium meal swallow 
 extremities 
 pamo ja na pelvis 
vipimo vya ultrsound vilikuwa ambapo kipimo cha abdomen pel vis kilioongoza kwa 
 kikifuatiwa na pelvis pamoja na abdomen 
 tiba ya mionzi ilitolewa kwa wagonjwa ambapo shingo ya uzazi ilioongoza katika viungo vilivyotibiwa kwa ikifutiwa na ead and neck 
 pamoja na oesophagus 
kwa mwaka taasisi ilikuwa na jumla ya watumishi ikiwa na upungufu wa watumishi ikilinganishwa na ikama amba yo ni watumishi 
upungufu mkubwa upo katika kada za specialist doctors ambapo ndi wanahitajika medical doctors nursing officers na radiographers 
kuhusu madaktari bingwa wapo madaktari kukiwa na upungufu wa madaktari ikilinganishwa na ikama ambayo ni 
upungufu upo zadi kwa kada za general surgeons onchologists physicians onchol ogists public health specialists na pathologist 
katika kipindi hiki taasisi ilipewa fedha za kuendeshea huduma pungufu kwa 
 kwa vile ilipokea tshs 
 ikilinga nishwa na fedha zlizoidhinishwa tshs
matarajio ya taasisi ya saratani ya ocean road mwaka katika mwaka ili taasisi ya sarata ni iweze kuboresha huduma za wagonjwa wa saratani ambao wamekuwa wakiongezeka mwaka hadi mwaka itajitahidi kupata mashine mpya za matibabu itakarabati na kuongeza odi za wagonjwa katika awamu tatu ambapo awamu ya kwanza imepanga kutekelezwa na itagharimu shilingi za kitanzania milioni mia moja
 ushirikiano na nchi za nje wizara ya afya iliendelea kuwa na ushirikiano mzuri na wa karibu na nchi marafiki na mashirika ya kimataifa yenye moyo wa kusaidia sekta ya afya katika utoaji wa huduma za afya
wizara ya afya pia imepata ushirikia no mzuri na sekta nyingine hususan katika kuandaa mkakati wa kukuza uchumi na kuondoa umaskini ta nzania mkukuta
wizara pia imeendelea kuadhimisha siku za afya za kitaifa na kimataifa wizara inazishukuru nchi za denmark uholanzi ujeremani uswisi na mashirika ya benki ya dunia unfpa development cooperation of ireland dci kwa kutoa misaada yao kupitia mfuko wa pamoja wa sekta ya afya basket funds ambazo zimesaidia kwa kiasi kikubwa kuboresha huduma za afya ikiwa ni amoja na kuendelea kut oa fedha za ukarabati wa zahanati na vituo vya afya nchini
pia nchi nyingine ni china cuba canada hispania india ireland italia japan korea ya kusini merekani misri sweden ufaransa na uingereza ambazo zimeendelea kuisaidia sekta ya afya
 vilevile wizara imeshirikiana na mashirika ya kimataifa yafuatayo jumuia ya nchi za ulaya eu shirika la kimataifa la mae ndeleo undp shirika la afya ulimwenguni who shirika la kuhudumia watoto unicef shirika la umoja wa mataifa la uzazi wa mpango unfpa shirika la kimataifa la kudhibiti ukimwi unaids shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia wakimbizi unhcr benki ya dunia wb benki ya maendeleo ya afrika adb benki ya nchi za kiarabu kwa ajili ya maendeleo ya uchumi wa nchi za afrika badea opec na madaktari wasio na mpaka medicin sans frontieres msf
mashirika mengine ni mashirika ya maendeleo ya nchi mbali mbali ambayo ni cida canada cuamm italy danida denmark dfid uingereza gtz ujeremani idrc ujeremani ireland aid jica japan kfw ujeremani miserior ujeremani sarec sweden sdc uswisi cdc marekani sida sweden na usaid marekani
wafadhili wa miradi mbali mbali ni pamoja na international eye foundation merk pfizer hellen keller foundation intern ational trochoma initiative axios international us president g
bush initiative bill clinton foundation bill and meli nda gates foundation abbot laboratories london school of hygi ne and tropical medicine john hopkins university global fund for hiv aids tb nd malaria na pmtct plus university of columbia
mashirika yasiyo ya kiserekali yalihusika katika kuchangia uimarishaji wa huduma za afya
mashirika hayo ni aga khan foundation amref lions club rotary international bakwata ccbrt cct elct tec msalaba mwekundu shree hindu mandal hubert kairuki memorial hospital regenc hospital tpha german leprosy relief association mehata na tanesa
 shukrani kwa wafuatao kwa kushiriki katika utayarisha ji wa ripoti ya huduma za afya tanzania mwaka 
dr
mosha mds ph cds retired dr
mung ong o md mph tiba moh mr
ihunyo dnm adha mhrh tiba moh dr
senkoro dds mph ag
cds moh dr
silayo dds mph mnh dr
masalu dds mph ph
d muchs dr
nyamihura dds mph mafunzo ya watumishi moh ms
bakari adha mhrh kinga moh mr
mpandana dnm bscn mha ofisi ya mganga mkuu kiongozi mr
john bsc
st atistics ptmct na mr
rubona bsc
statistics msc
md msc computer science mipango moh
jamhuri ya muungano wa tanzania bunge la tanzania orodha ya shughuli za leo mkutano wa kumi na tatu kikao cha nane novemba orodha ya shughuli za leo mkutano wa kumi na tatu kikao cha nane tarehe novemba i
dua ii
maswali ofisi ya waziri mkuu 
mheshimiwa mrisho mashaka gambo arusha mjini atamuuliza mheshimiwa waziri mkuu je serikali ina mpango gani wa kufanya mapitio ya malipo ya mkupuo kikokotoo ya asilimia kwa wafanyakazi
ofisi ya rais tamisemi 
mheshimiwa aysharose ndogholi mattembe viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi je serikali ina mpango gani wa kukarabati hospitali ya wilaya ya manyoni
mheshimiwa kabula enock shitobela viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi je lini serikali itajenga chumba maalum incubator kwa ajili ya mama na watoto njiti katika hospitali ya wilaya ukerewe
mheshimiwa nicholaus george ngassa igunga atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi je lini serikali itapandisha hadhi shule ya sekondari ya igurubi igunga kuwa ya kidato cha tano na cha sita
mheshimiwa timotheo paul mnzava korogwe vijijini atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi je lini serikali itajenga barabara ya msambiazi lewa lusindi hadi kwa blue kwa kiwango cha lami
ofisi ya rais utumishi na utawala bora 
mheshimiwa anne kilango malecela same mashariki atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais utumishi na utawala bora je kuna mkakati gani wa kutoa motisha kwa watumishi wanaofanya kazi kwenye mazingira magumu
ofisi ya makamu wa rais muungano na mazingira 
mheshimiwa mohamed said issa konde atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais muungano na mazingira je kero za muungano zilizopatiwa ufumbuzi zimeleta manufaa kiasi gani katika utekelezaji kwa pande zote mbili
wizara ya kilimo 
mheshimiwa yahaya omary massare manyoni magharibi atamuuliza mheshimiwa waziri wa kilimo je lini tume ya umwagiliaji itatimiza ahadi yake ya kuvuna maji ya mvua katika mbuga inayozunguka mji wa itigi ili kuepusha mafuriko
wizara ya utamaduni sanaa na michezo 
mheshimiwa salim mussa omar gando atamuuliza mheshimiwa waziri wa utamaduni sanaa na michezo je kwa nini baadhi ya mechi za ligi kuu ya tanzania zisichezwe kwenye viwanja vya gombani na amani vilivyopo pemba na unguja
wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki 
mheshimiwa ameir abdalla ameir blw atamuuliza mheshimiwa waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki je diplomasia ya uchumi ina mchango gani katika kuleta mapinduzi kwenye sekta ya sayansi teknolojia na uzalishaji
wizara ya fedha 
mheshimiwa asia abdukarim halamga viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa fedha je serikali inatoa kauli gani juu ya gpsa kuchelewesha ununuzi wa magari ya serikali
wizara ya mambo ya ndani ya nchi 
mheshimiwa angelina adam malembeka viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa mambo ya ndani ya nchi je kuna mpango gani wa kudhibiti kampuni binafsi za ulinzi ili kuhakikisha haziendi kinyume na maadili ya kazi zao
wizara ya maji 
mheshimiwa stella simon fiyao viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa maji je kuna mpango gani wa kupeleka maji safi na salama katika shule za msingi na sekondari nchini
mheshimiwa noah lemburis saputu arumeru magharibi atamuuliza mheshimiwa waziri wa maji je lini maji yatasambazwa kata ya mlangarine vitongoji vya longipa mbuni olkereyan olmaroroi na shule ya msingi muungano
wizara ya nishati 
mheshimiwa margaret simwanza sitta urambo atamuuliza mheshimiwa waziri wa nishati je lini serikali itakamilisha ujenzi wa kituo cha kupoza umeme wilayani urambo ili kumaliza tatizo la kukatika kwa umeme
mheshimiwa issa ally mchungahela lulindi atamuuliza mheshimiwa waziri wa nishati je ni kwa nini vitongoji vinavyopitiwa na mradi wa kuweka umeme migodini vinaachwa bila umeme lulindi
wizara ya maliasili na utalii 
mheshimiwa hassan zidadu kungu tunduru kaskazini atamuuliza mheshimiwa waziri wa maliasili na utalii je lini serikali itaweka mpango wa kukabiliana na wanyama wakali wanaosababisha vifo na hasara ya mazao kwa wananchi wa tunduru
wizara ya afya 
mheshimiwa fatma hassan toufiq viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa afya je ni watanzania wangapi wenye tatizo la sickle cell na ni mikoa mingapi imeathiriwa sana na ugonjwa huu
wizara ya mifugo na uvuvi 
mheshimiwa francis kumba ndulane kilwa kaskazini atamuuliza mheshimiwa waziri wa mifugo na uvuvi je kuna mpango gani wa kuhamisha mifugo kutoka wilaya ya kilwa kwenda katika maeneo mengine nchini
iii
kamati ya mipango waziri wa nchi ofisi ya rais mipango na uwekezaji kwamba bunge lipokee kujadili na kushauri kuhusu mapendekezo ya mpango wa maendeleo wa taifa unaokusudiwa kutekelezwa na serikali kwa mwaka wa fedha 
waziri wa fedha kwamba bunge lipokee kujadili na kushauri kuhusu mapendekezo ya mwongozo wa maandalizi ya mpango na bajeti ya serikali kwa mwaka wa fedha 
majadiliano yanaendelea dodoma n
mwihambi ndc novemba katibu wa bunge amri ya kurekebisha makosa ya kiuchapaji katika sheria ya ununuzi umma tangazo la serikali na
 a linaendelea tangazo la serikali na
 a la tarehe sheria ya tafsiri ya sheria sura ya amri imetolewa chini ya kifungu cha amri ya kurekebisha makosa ya kiuchapaj katika sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka jina na kuanz kutumika sheria a
 ya mwaka 
amri hii itajulikana kama amri ya kurekebisha makosa ya kiuchapaji katika sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na itachukuliwa kuwa imeanza kutumika tarehe oktoba 
marekebisho ya makosa ya kiuchap aji 
makosa ya kiuchapaji yaliyomo katika kifungu cha cha sheria ya ununuzi wa umma yanarekebishwa kama ifuatavyo a kwa kuongeza kifungu kidogo kifuatacho mara baada ya kifungu idogo cha endapo ushirika utakaoanzishwa kwa mujibu wa kifungu hiki utahusisha kampuni ya kigeni kampuni ya ndani itakuwa ndiyo kampuni kiongozi na ushirika huo utapata issn x the united republic of tanzania supplement no
 th october special supplement to the gazette of the united republic of tanzania no
 vol
 dated th october printed by the government printer dodoma by order of government amri ya kurekebisha makosa ya kiuchapaji katika sheria ya ununuzi umma tangazo la serikali na
 a linaendelea upendeleo kwa mujibu wa masharti ya sheria hii
na b kwa kubadili mpangilio wa kifungu kidogo cha kuwa kifungu kidogo cha 
dodoma norius john njole oktoba mwandishi mkuu wa sheria hotuba ya waziri wa nishati mhe
dkt
medard matogolo chananja kalemani mb
akiwasilisha bungeni makadirio ya mapato na matumizi ya wizara ya nishati kwa mwaka a
utangulizi 
mheshimiwa spika kutokana na taarifa iliyowasili shwa leo katika bunge lako ukufu na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini naomba kutoa hoja kwamba bunge lako sasa likubali kupokea na kujadili taarifa ya utekelezaji wa bajeti kwa mwaka na kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya wizara ya nishati na taasisi zake kwa mwaka 
mheshimiwa spika naomba nichukue fursa hii kumshukuru mwenyezi mungu kwa kunipa afya na uzima na kuniwezesha kusimama mbele ya bunge lako tukufu leo kutoa taarifa ya utekelezaji serikali kupitia sekta ya nishati
namshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kuendelea kuwajalia afya njema viongozi wetu wakuu wa kitaifa waheshimiwa mawaziri wenzangu waheshimiwa wabunge na viongozi wengine mbalimbali
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kumpongeza mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa maelekezo yake thabiti yanayoniwezesha kuisimamia vema sekta ya nishati
ni dhahiri kuwa rais wetu amekuwa chachu katika kutekeleza mipango mikubwa na yenye tija katika sekta ya nishati hapa nchini
mheshimiwa spika napenda pia kuwashukuru mhe
samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mhe
kassim majaliwa majaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa miongozo mbalimbali wanayonipatia katika kusimamia sekta ya nishati
nikiri kuwa maelekezo na miongozo ya viongozi wetu hawa ni msingi wa mafanikio ya utekelezaji wa majukumu ya sekta ya nishat i
aidha napenda kumpongeza mhe
dkt
ali ohamed shein rais wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kwa kuendelea kusimamia kwa umahiri utekelezaji wa shughuli za maendeleo katika serikali ya mapinduzi ya zanziba r
mheshimiwa spika naomba kuchukua fursa hii kuw apongeza mawaziri walioteuliwa hivi karibuni na mhe
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
nampongeza mhe
george boniface simbachawene mb
aliyeteuliwa kuwa waziri wa mambo ya ndani ya nchi mhe
mussa azza zungu mb
aliyeteuliwa kuwa waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais anayeshughulikia muungano na mazingira na mhe
mwigulu lameck nchemba madelu mb
aliyeteuliwa kuwa waziri wa katiba na sheria
nawatakia kila la kheri katika utekelezaji wa majukumu yao
mheshimiwa spika nitumie fursa hi kukupongeza wewe binafsi naibu spika wenyeviti wa bunge wenyeviti wote wa kamati mbalimbali za kudumu za bunge pamoja na watendaji wote wa ofisi ya bunge lako tukufu kwa utendaji kazi wenu mahiri
napenda pia kutoa shukrani zangu za dhati wa mwenyeki ti wa kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini mhe
dunstan luka kitandula mb
makamu mwenyekiti mhe
mariam ditopile mzuzuri mb
na wajumbe wote wa kamati hiyo kwa ush auri na maelekezo wanayotupatia katika kuboresha utendaji kazi wa wizara
mheshimiwa spika tarehe januari bunge lako tukufu lilimpoteza mhe
rashid ajali akibar aliyekuwa mbunge wa jimbo la newala vijijini arehe aprili bunge lako lilimpoteza mhe
dkt
getrude pangalile rwakatare aliyekuwa mbunge wa viti maa lum ccm tarehe aprili bunge lako pia lilimpoteza mhe
richard mganga ndassa aliyekuwa mbunge wa jimbo la sumve na tarehe mei bunge lilimpoteza mhe
augustine philip mahiga aliyekuwa waziri wa katiba na sheria na pia mbunge
naungana na wabunge wenzangu kutoa pole kwa bunge lako tukufu familia za marehemu ndugu jamaa marafiki na wote walioguswa na misiba hiyo
tunaomba mwenyezi mungu azilaze roho za marehemu mahali pema peponi amina
mheshimiwa spika namshukuru mhe
subira khami mgalu mb
naibu waziri wa nishati kwa kunisaidia kwa karibu katika kutekeleza majukumu yangu
aidha napenda kumshukuru katibu mkuu mha
zena ahmed said na naibu katibu mkuu mha
leonar robert masanja kwa uchapakazi wao mahiri na ushirikiano wanaoni pa katika kutekeleza shughuli zangu za kila siku za wizara
namshukuru pia aliyekuwa katibu mkuu wa wizara ya nishati dkt
hamisi hassan mwinyimvua kwa utumishi wake uliotukuka
vilevile nawashukuru wakuu wa idara na vitengo wenyeviti na wajumbe wa bodi wakuu wa taasisi zilizo chini ya wiza ra na watumishi wote kwa ujumla kwa ushirikiano wao na juhudi zao wanazofanya kwa ajili ya kufanikisha malengo ya wizara
mheshimiwa spika napenda nichukue fursa hii kuwashukuru wananchi wa ngu wa jimbo la chato wa ushirikiano wanaonipa katika kutekeleza shugh uli mbalimbali za maendeleo ya imbo
wazazi wangu na wananchi wote wa jimbo la chato naomba mtembee kifua mbele kijana wenu niko imara katika kuwawakilisha na ninaahidi kuwa sitawaangusha na nitaendelea ku shirikiana nanyi katika kuleta maendeleo ya jimbo letu na taifa kwa ujumla
naishukuru sana familia yangu iki ongozwa na mke wangu mama kalemani pamoja na watoto wangu kwa kuendelea kuniombea na kuniunga mkono katika kutekeleza majukumu ya kitaifa
mheshimiwa spika baada ya utangulizi huo naomba sasa kuwasilisha taarifa ya mapato matumizi na utekelezaji wa shughuli za wizara ya nishati kwa mwaka pamoja na makadirio ya mapato na matumizi kwa mwaka 
taarifa ya mapato na matumizi ya wizara kwa mwaka na mwaka bajeti na matumiz ya wizar kwa mwaka 
mheshimiwa spika bajeti iliyopitishwa kwa ajili ya wizara ya nishati pamoja na taasisi zake kwa mwaka ni jumla ya shilingi trilioni 
 kwa ajili ya matum izi ya kawaida na miradi ya maendeleo
kati ya fedha hizo bajeti ya miradi ya maendeleo ilikuwa shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya bajeti yote ya wizara na bajeti ya matumizi ya kawaida ilikuwa shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya bajeti yote ya wizara
mheshimiwa spika hadi kufikia ta rehe aprili wizara ilikuwa imepokea jumla ya shilingi bilioni 
kiasi hicho kilichopokelewa na wizara kinaendan na mpango kazi uliopo
aidha serikali naendelea kutoa fedha kulinga na na mpango kazi na mahitaji yaliyopo
ukusanyaji wa maduhuli ya serikali 
mheshimiwa spika wizara ya nishati katika mwaka ilipangiwa kukusanya jumla ya shilingi bilioni 
kati ya makusanyo hayo jumla ya shilingi bilioni 
 zilitaraj iwa kukusanywa kupitia shughuli za mafuta na gesi asilia na shilingi milioni 
 kupitia shughuli za utawala
hadi kufiki tarehe aprili wizara kupiti shughul za utafit wa mafut na mauz ya gesi asilia pamoja na utawala imekusanya shiling bilioni 
 makusany hayo ni sawa na asilimi 
 ya lengo
mafanikio ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara kwa mwaka hadi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka mitano cha serikali ya awamu ya tano utekelezaji wa mipango ya maendeleo katika sekta ya nishati umepata mafanikio makubwa mbalimbali ikiwa ni pamoja na i kuongezeka kwa uzalishaji wa umeme nchini ambapo hadi kufikia mwezi aprili uwezo wa mitambo ya kufua umeme nchini umeongezeka na kufikia jumla ya mw 
 kutoka mw mwaka ii kukamilika kwa miradi ya kuzalisha umeme ya kinyerezi mw na kinyerezi ii mw 
ujenzi wa miradi uli kamilika kwa asilimia mwaka na mwaka mtawalia ambapo jumla ya mw 
 zimeingizwa kwenye gridi ya taifa iii kuendelea na ujenzi wa mradi wa julius nyerere hydro power project jnhpp mw ambao hadi sasa utekelezaji wake umefikia zaidi ya asilimia kulingana na mpango kazi wa kazi zilizopangwa iv kuendelea na utekelezaji wa mradi wa rusumo mw am bao hadi sasa utekelezaji wake umefikia asilimia v kuunganisha mikoa ya lindi mtwara njombe na ruvuma katika gridi ya taifa ambako kumewezesha kusitisha uzalishaji wa umeme kwa kutumia mitambo ya mafuta mazito ambayo ilikuwa inaigharimu tanesco wastan wa shilingi bilioni 
 kwa mwaka vi kukamilika kwa mradi wa njia ya kusafirisha umeme kv kutoka makambako hadi songea ambao ulikamilika mwezi septemba na kuwezesha vijiji vyote kuunganishiwa umeme vii kuendelea na jenzi wa njia ya kusafiris ha umeme wa kv kwa ajili ya mradi wa treni ya mwendo kasi sgr awamu ya kwanza lot i yenye urefu wa kilo mita kutoka dar es salaam hadi kingolwira morogoro viii kuendelea na utekelezaji wa mpango kabambe wa kusambaza umeme vijijini ambapo hadi kufi kia mwezi aprili jumla ya vijiji vimeunganishiwa umeme ikilinganishwa na vijiji vilivyokuwa vimeunganishwa umeme mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
 ix kuendelea kutokuwa na mgawo wa umeme nchini na kuwa na ziada ya umeme wa wastani wa mw kwa siku x kuendelea na uzalishaji wa vifaa vya kujenga miradi ya umeme nchini na hivyo kusitisha uingizaji wa vifaa vya ujenzi wa miundombinu ya umeme ikiwemo nguzo mashineumba nyaya na mita za luku ndani ya nchi na hivyo kurahisisha upatikanaji wa vifaa hivyo
uzalishaji huo pia umechangia ongezeko la ajira nchini xi kuunganishiwa umeme kwa wateja wapya na kufanya jumla ya wateja waliounganishiwa umeme hadi mwezi aprili kufikia ikilinganishwa na wateja waliokuwepo hadi juni awa na ongezeko la asilimia xii kuongezeka kwa kiwango cha upatikanaji wa umeme overall electricity access rate nchini kutoka asilimia 
 mwaka na kufikia asilimia 
 mwaka xiii serikali kupitia tanesco na rea kuendelea kuunganisha umeme kwa shilingi katika maeneo yote ya vijijini kulingana na mpango wa kupeleka umeme vijijini xiv kuongezeka kwa gesi asilia iliyogunduliwa kutoka futi za ujazo trilioni 
 mwaka na kufikia futi za ujazo trilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la futi za ujazo trilioni 
 xv kuimarika kwa shughuli za kaguzi za gharama katika mikataba ya psas psa audit na hivyo kupelekea kuokoa fedha shilingi bilioni 
 kwa kaguzi zilizofanyika kwa kipindi cha uanzia mwaka adi xvi kuanza kwa shughuli za utafutaji wa mafuta katika kitalu cha eyasi wembere ambapo visima vifupi viwili vyenye kina cha urefu wa mita vimechorongwa katika wilaya ya igunga mkoa wa tabora na meatu mkoani shinyanga xvii kuongezeka kwa kasi ya usambazaji wa gesi asilia ambapo katika mikoa ya dar es salaam pwani na mtwara jumla ya nyumba za wateja wa awali zaidi ya zimefikishiwa miundombinu ya usambazaji gesi asilia na viwanda vimeunganishwa kufikia mwezi aprili 
aidha zaidi ya magari yamefungwa mifumo ya matumizi ya gesi asilia ikilinganishwa na magari yaliyokuwa yameunganishwa mwaka xviii kuongezeka kwa uzalishaji wa gesi asilia kutoka wastani wa futi za ujazo bilioni kwa mwaka hadi futi za ujazo bilioni kati ka mwaka sawa na ongezeko la asilimia xix kuongezeka kwa mchango wa gesi asilia katika kuzalisha umeme nchini kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwezi aprili xx kuongezeka kwa ushiriki wa watanzania katika miradi ya mafuta na gesi as ilia ambapo hadi kufikia mwezi machi kampuni zimeorodheshwa katika kanzidata iliyowezesha kampuni izo kushiriki katika miradi mbalimbali xxi kuhuishwa kwa bandari za tanga na mtwara katika kupokea mafuta ambapo bandari hizo zimeanza kupokea mafuta kuanzia mwezi julai na julai mtawalia xxii kuendelea kuimarika kwa mfumo wa uagizaji wa mafuta kwa pamoja bulk procurement system bps ambao umeongeza uhakika wa upatikanaji wa mafuta nchini na kupungu za gharama za uagizaji xxiii kujenga uwezo kati ka kusimamia sekta ya mafuta na gesi asilia kwa kudhamini mafunzo ya fundi stadi kupitia vyuo vya ufundi stadi veta
serikali imeendelea kutoa kozi mbalimbali zinazohusiana na mafuta na gesi katika vyuo vikuu hapa nchini kwa viwango vya stashahada diploma shahada bachelor na uzamili masters xxiv kupungua kwa uchafuzi uchakachuaji wa mafuta kutoka wastani wa asilimia 
 mwaka hadi kufikia wastani wa asilimia mwezi machi 
vipaumbele vya bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika maeneo ya kipaumbele ya wizara ya nishati kwa waka yalikuwa ni pamoja na kuongeza uzalishaji wa umeme kwa kutekeleza miradi mikubwa ikiwemo julius nyerere mw rusumo mw kinyerezi extension mw malagarasi mw kakono m na mtwara mw ujenzi wa njia za kusafirisha umeme ikiwemo singida arusha namanga kv north west grid extension mbeya sumbawanga mpanda kigoma nyakanazi kv rufiji chalinze dodoma kv kinyerezi dodoma kv geita nyakanazi kv rusumo nyakanazi kv na bulyanhulu geita kv kuendelea na utekelezaji wa awamu ya tatu ya mradi kabambe wa upeleka umeme vijijini kuimarisha shughuli za utafiti wa mafuta na gesi asilia na kuhakikisha upatikanaji wa mafuta ya kutosha kupitia utaratibu wa kuagiza mafuta kwa pamoja ili kuendesha shughuli za maendeleo
mheshimiwa spika wizara pia ilizingatia maeneo mengine ambayo ni pamoja na kuendelea kuwajengea uwezo watumishi wa wizara na taasisi zake katika kusimami sekta ya nishati kubo resha mazingira ya ofisi kwa watumishi wa wizara na taasisi zake ili kutoa huduma bora zaidi na kuendelea kuelimisha umma na kubo resha mawasiliano na wadau mbalimbali kuhusu masuala ya nishati
taarifa ya utekelezaji wa shug huli za wizara kwa mwaka na mpango wa bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika kwa mwaka wizara ya nishati itaendelea kutekeleza maeneo ya vipaumbele mbalimbali yakiwemo kuongeza uzalishaji wa umeme nchini kwa kutekeleza radi mkubwa julius nyerere mw na miradi mingine ya kinyerezi extension mw rusumo mw ruhudji mw rumakali mw na malagarasi mw 
aidha wizara imeendelea na taratibu za kushirikisha wawekezaji binafsi katika utekelezaji wa mira di ya umeme wa jua mw umeme wa upepo mw na makaa ya mawe mw kwa njia ya ushindani
miradi hiyo inatarajiwa kuanza kutekelezwa mwaka 
mheshimiwa spika pamoja na miradi hiyo ya uzalishaji wa umeme erikali pia itaendelea kutekeleza mi radi ya uimarisha mifumo ya usafirishaji wa umeme nchini kwa kutekeleza miradi mbalimbali
miradi hiyo ni pamoja na north west grid extension kv singida arusha namanga kv rufiji chalinze dodoma kv rusumo nyakanazi kv geita nyakanazi kv geita bulyanh ulu kv urambo kigoma kv ipole katavi kv ibadakuli imalilo kv na kiteto kilindi kv
mheshimiwa spika kwa mwaka maeneo mengine ya kisekta yatakayozingatiwa na wizara ni kuendelea utekelezaji wa awamu ya tatu ya mradi kabambe wa kupeleka umeme vijijini kuendelea na utekelezaji wa mradi wa ujenzi wa bomba la kusafirisha mafuta ghafi kutoka hoima nchini uganda hadi chongoleani tanga nchini tanzania east african crude oil pipeline eacop kuendelea na utekelezaji wa mradi wa kusindika gesi asilia lng kuimarisha shughuli za utafutaji wa mafuta na gesi asilia kuongeza kasi ya usambazaji wa gesi asilia kuvutia uwekezaji katika sekta ya nishati na kuendelea kuimarisha utendaji taasisi chini ya wizara tanesco tgdc rea tpdc pura na pbpa ili kuongeza ufanisi katika sekta ya nishati
aidha serikali itaendel ea kuhakikisha uwepo wa mafuta ya kutosha kuendesha shughuli za kiuchumi kupit ia wakala wa uagizaji wa mafuta kwa pamoja
mheshimiwa spika pamoja na maeneo hayo ya kisekta wizara pia itazingatia maeneo mengine ya nayolenga kuleta tija katika utekelezaji wa majukumu ya wizara ikiwa ni pamoja na kuwajengea uwezo watumishi wa wizara na taasisi zake katika kusimamia sekta kuboresha mazingira ya kazi kwa watumishi ili kutoa huduma bora na kuendelea kuelimisha umma kuhusu masuala ya nishati
sekta ndogo ya umeme uwezo wa mitambo ya kuzalisha umeme 
mheshimiwa spika uwezo wa mitambo ya kuzalisha umeme iliyounganishwa katika gridi ya taifa ni mw 
 ambapo mw 
 zinatokana na nguvu ya maji mw 
 gesi asilia mw 
 mafuta mazito na dizeli na mw 
 mabaki ya mimea na mazao biomass
uwezo wa mitambo hiyo unajumuisha mitambo inayomilikiwa na serikali kupitia tanesco ambayo huchangia asilimia 
 na mitambo ya wazalishaji inafsi ipps spps ambayo huchangia asilimia 
aidha tanesco inamiliki mitambo ambayo aijaunganishwa katika ridi ya taifa yenye uwezo wa kufua mw 
 na hivyo kufanya jumla ya uwe zo wa mitambo ya kufua umeme nchini kufikia mw 
mheshimiwa spika mahitaji juu ya umeme katika ridi ya taifa yameendelea kuongezeka kutokana na kuongezeka kwa shughuli za uchumi nchini
tarehe februari mahitaji ya juu ya umeme yalifi kia mw 
 ikilinganishwa na mw 
 zilizofikiwa mwaka 
ongezeko hili ni sawa na asilimia 
aidha umeme uliozalishwa nchini uliongezeka kutoka gwh mwaka na kufikia gwh mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
mira di ya kuzalisha umeme mradi wa kuzalisha umeme wa julius nyerere hydro power project jnhpp mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa kituo cha kuzalisha umeme wa mw kwa kutumia aporomoko ya maji ya mto rufiji
mkandarasi ambaye ni kampuni ya arab contractors yenye ubia na elsewedy electric zote za nchini misri tarehe juni alianza rasmi utekelezaji wa mradi
katika mwaka kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kuanza ujenzi wa bwawa main dam na kuanza ujenzi wa njia ya kuchepusha maji diversion tunnel
kwa ujumla utekelezaji wa mradi huu unaendelea vizuri kulingana na mpango kazi wake na unatarajiwa kukamilika ifikapo juni 
mheshimiwa spika kazi nyingine zinazoendelea ni pamoja na ujenzi wa mgodi wa kuzalisha umeme njia za kupeleka maji kwenye mitambo manunuzi ya vifaa mbalimbali vya mradi ambapo shughuli hiz zote zinawiana na mpango kazi wa ke
gharama za mradi huu ni shilingi trilioni 
 zinazotokana na fedha za ndani
mradi huu unamilikiwa na serikali wa asilimia 
hadi kufikia mwezi aprili mkandarasi amelipwa shilingi trilioni 
 sawa na asilimia ya fedha alizotakiw kulipwa kwa mujibu wa mkataba
mheshimiwa spika jumla ya wafanyakazi wapatao wameajiriwa tangu utekelezaji wa mra di uanze amba po kati ya wafanyakazi hao watanzania ni sawa na asilimia 
 na wafanyakazi kutoka nje ya nchi ni sawa na asilimia 
 ya wafanyakazi wote wa mradi
hadi kukamilika kwa mradi watanzania wataajiriwa katika shughuli za mradi
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka serikali itaendelea na utekelezaji wa mradi ambapo kazi zitakazofanyika ni pamoja na kuendelea na ujenzi wa bwawa main dam and spillways ujenzi wa njia kuu za kupitisha maji tunnels ujenzi wa neo la kufunga mitambo ya kufua umeme power house na ujenzi wa kituo cha kusafirisha umeme switch yard
jumla ya fedha za ndani shilingi trilioni 
 zimetengwa katika mwaka kwa ajili ya kutekeleza kazi hizo
mradi wa kuzalisha umeme wa rus umo mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa kituo cha kuzalisha umeme wa mw kwa kutumia maji ya mto kagera na unahusisha nchi tatu za tanzania burundi na rwanda kwa mgawanyo sawa kwa kila nchi
mradi unagharimu dola za marekani mili oni sawa na takriban shilingi bilioni 
 kwa ufadhili wa benki ya dunia kwa upande wa tanzania
hadi sasa uchimbaji wa eneo la kujenga mitambo power house umekamilika na ufungaji wa mitambo umefikia asilimia kukamilika kwa milango ya kuingiz na kuchepusha maji spillway and intake gates kukamilika kwa ujenzi wa nyumba za wafanyakazi na kuendelea na uchimbaji wa handaki la kupitishia maji ambao umefikia asilimia 
utekelezaji wa mradi kwa ujumla umefikia asilimia 
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kufanyika mwaka ni kuendelea na ufungaji wa mitambo pamoja na ujenzi wa mfumo wa kupitisha maji tunnel ling system ujenzi wa kituo cha kuzalish umeme ujenzi wa kituo cha kusafirisha umeme switch yard na kukamilisha miradi ya kijamii kwa wananchi wanaozunguka eneo la mradi local area development plan ladp na livelihood restoration program lrp
jumla ya shilingi milioni 
 zimetengwa katika mwaka kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za mradi
mradi huu ulia nza mwezi februari na unatarajiwa kukamilika ifikapo mwezi februari 
mradi wa kuzalisha umeme wa ruhudji mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa kituo cha kuzalisha umeme wa mw kwa kutumia ya maji ya mto ruhudji na uje nzi wa njia ya kusafirisha umeme wa msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka ruhudji hadi katika eneo la kisada iringa kitakapojengwa kituo cha kupoza umeme
ujenzi wa mitambo ya kuzalisha umeme unakadiriwa kugharimu dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
 na ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme unakadiriwa kugharimu dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
kazi zilizofanyika mwaka ni pamoja na uhuishaji wa upembuzi yakinifu updat ing of feasibility study usanifu wa awali wa mradi pamoja na uandaaji wa makabrasha ya zabuni ya kumpata mkandarasi wa ujenzi wa mradi
mheshimiwa spika katika mwaka kazi zitakazofanyika ni pamoja na kukamilisha uhuisha ji wa upembuzi yak inifu updating of feasibility study usanifu wa awali wa mradi conceptual design na kumpata mkandarasi wa kujenga mradi
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa katika mwaka ili kutekeleza kazi hizo
ujenzi wa radi huu unatarajiwa kuanz mwezi julai na kukamilika mwezi juni 
mradi wa kuzalisha umeme wa kakono mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa kituo cha kuzalisha umeme wa mw kwa kutumia maji ya mto kagera na njia ya kusafirisha umeme wa msongo wa kv kutoka kakono hadi kyaka yenye urefu wa kilomita 
katika mwaka kazi zilizokamilika ni pamoja na usanifu wa mradi na uandaaji wa makabrasha ya zabuni
ujenzi wa mradi huu utagharimu dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
mheshimiwa spika kwa mwaka kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kulipa fidia wananchi watakao pisha mradi na kukamilisha tathmini ya thari kwa azingira
serikali kupitia tanesco imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kulipa fidia
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi esemba na unatarajiwa kukamilika mwezi esemba 
mradi wa kuzalisha umeme wa rumakali mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa kituo cha kuzalisha umeme wa mw kwa kutumia maji ya mto rumakali katika koa wa njombe na njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka rumakali hadi kituo cha kupoza umeme cha iganjo mkoani mbeya
 gharama za mradi huu zinakadiriwa kuwa dola za marekani mili oni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
kwa mwaka kazi zilizotekelezwa ni pamoja na uhuishaji wa upembuzi yakinifu updat ing of feasibility study usanifu wa awali wa mradi na kuandaa makabrasha ya zabuni ya ujenzi wa mradi
mheshi miwa spika katika mwaka kazi zitakazofanyika ni kukamilisha kuhuisha upembuzi yaki nifu na kuanza maandalizi ya ujenzi wa mradi
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa katika mwaka ili kutekeleza kazi hizo
ujenzi wa radi huu unatara jiwa kuanza mwezi julai na kukamilika mwezi juni 
mradi wa kuzalisha umeme wa malagaras i mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa kituo cha kuzalisha umeme wa mw kwa kutumia maporomoko ya maji ya mto malagarasi katika mkoa wa kigoma
aidha mradi utahusisha ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme wa msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka malagarasi hadi kidahwe mkoani kigoma
gharama za utekelezaji wa mradi ni dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilio ni 
mheshimiwa spika kazi zilizofanyika pamoja na kukamilisha uhuishaji wa upembuzi yakinif wa kituo cha kuzalisha umeme pamoja na thamini katika kilomita toka ijiji cha mazungwe hadi kidahwe
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha kazi zitakazofanyika ni pamoja na kukamilisha taratibu za kupata fedha kutoka benki ya maendeleo ya afrika afdb na kuanza ujenzi wa mradi
mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi septemba na kukamilika mwezi septemba 
kiasi cha shilingi milio ni kimetengwa kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizo
mradi wa kuzalisha umeme wa kikonge mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa mtambo wa kuzalisha umeme wa mw kwa kutumia maporomoko ya maji ya mto ruhuhu katika mkoa wa njombe na ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka kikonge hadi kituo cha kupoza umeme cha madaba
gharama za utekelezaji wa mradi zinakadiriwa kuwa dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi trilioni 
mheshimiwa spika kazi zilizotekelezwa katika kipindi cha mwaka ni pamoja na kukamilik kwa athmini ya mazingira ya kimkakati strategic environmental social assessment sesa na kuendelea na upembuzi yakinifu feasibility study
mheshim iwa spika katika mwaka kazi zi lizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kukamilisha upembuzi yakinifu feasibility study na kufanya tathmini ya athari kwa mazingira na amii pamoja na kumpata mkandarasi wa ujenzi wa mradi
kiasi cha shilingi bilion 
 zimetengwa katika mwaka ili kutekeleza kazi hizo
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi novemba na kukamilika mwezi desemba 
mradi wa kuzalisha umeme wa kinyerezi extension mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu upanuzi wa kituo cha kinyerezi mw kwa kuongeza mitambo itakayozalisha mw na hivyo kufanya kituo hicho kuzalisha jumla ya mw 
mradi huu unagharamiwa na serikali ya tanzania kwa asilimia kwa gharama ya dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
kwa ujumla ujenzi wa mradi umefikia asilimia 
mheshimiwa spika kutokana na mkandarasi wa awali kushindwa kukamilisha mradi huu serikali kupitia tanesco inakamilisha taratibu za kumpata mkandarasi wa kukamilisha kazi zilizobaki
fedha za ndani shilingi bilioni 
 zimetengwa katika mwaka kwa ajili ya kukamilisha mradi huu
ujenzi wa mradi huu unatarajia kukamilika mwezi desemba 
mradi wa kuzalisha umeme wa mtwara mw 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa mitambo ya kuzalisha umeme wa mw kwa kutumia gesi asilia katika mkoa wa mtwara
gharama za mradi zinakadiriwa kuwa dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
mradi utahusisha ujenzi wa njia ya kusafirish umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka mtwara hadi somanga fungu kwa gharama ya dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
 na vituo vya kupoza umeme ambavyo vitagharimu dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
katika mwaka kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kukamilika kwa upembuzi yakinifu wa kituo cha kuzalisha umeme na njia ya kusafirisha umeme na tathmini athari kwa mazingira na amii katika miundombinu wezeshi m aji barabara na bomba la gesi
mheshimiwa spika katika mwaka kazi zitakazofanyika ni kulipa fidia kwa wananchi watakaopisha mradi na kukamilisha taratibu za upatikanaji wa fedha za ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme
serikali imetenga shiling milioni kuwezesha utekelezaji wa kazi hizo
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi agosti na kukamilika mwezi septemba 
miradi wa kuzalisha umeme ya nishati jadidifu umeme jua mw upepo mw na makaa ya mawe mw 
mheshim iwa spika katika mwaka serikali imee ndelea na taratibu za kuwapata azalishaji binafsi kwa ajili ya utekelezaji wa miradi hii
hadi kufikia mwezi aprili tathmini ya zabuni tender evaluation kwa kampuni zilizorudisha zabuni kati ya zilizopita mchujo wa kwanza shortlisted ilikamilika
kazi inayoendelea sasa ni kukamilisha maandali zi kw ajili ya kuanza majadiliano na kampuni hizo
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka serikali itakamilisha taratibu za kuwapata wawekezaj binafsi wenye gharama na masharti nafuu katika kutekeleza miradi hiyo
utekelezaji huo unatarajiwa kuanza mwezi novemba na kukamilika mwezi oktoba 
miradi ya kusafirisha umeme mradi wa kusafirisha umeme kutoka singida arusha namanga kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahusisha ujenzi wa njia ya umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka singida hadi namanga kupitia arusha
aidha mradi unahusisha ujenzi wa kituo kipya cha kupoza umeme cha kisongo mkoani arusha na upanuzi kit uo cha kupoza umeme cha singida
kazi nyingine ni usambazaji wa umeme katika vijiji vilivyo jirani na mkuza wa njia ya umeme katika mikoa ya singida manyara na arusha
gharama za mradi ni dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi ilioni 
hadi kufikia mwezi aprili jumla ya nguzo kati ya zimesimikwa na hivyo kufanya utekelezaji wa mradi kufikia asilimia 
mheshimiwa spika utekelezaji wa mradi huu unaenda sambamba na utekelezaji wa mradi wa backbone awamu ya pili backbone phase ii unao lenga kuongeza uwezo upgrade wa vituo vya kupoza umeme kutoka kv mpaka kv katika mikoa ya iringa shinyanga singida na dodoma ambapo utekelezaji umefikia asilimia 
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kufanyika waka ni kuendelea na ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme na vituo vya kupoza umeme vya dodoma na singida
jumla ya shilingi bilioni 
 fedha za nje zimetengwa katika mwaka ili kutekeleza kazi hizo
mradi huu ulianza kutekelezwa mwezi achi na unatarajiwa kukamilika mwishoni mwa mwezi desemba 
mradi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka makambako hadi songea kv na usambazaji wa umeme vijijini kwa mikoa ya njombe na ruvuma 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme wa msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka makambako hadi songea kupitia madaba pamoja na ujenzi wa vituo vya kupoza umeme vya madaba na songea na upanuzi wa kituo cha makambako
mradi huu umekamilika kwa asilimia mwezi septemba na kazi ya kuunganisha wateja wapya inaendelea
mheshimiwa spika vilevile kazi ya kufunga reactor na distribution panel katika kituo cha madaba likamilika mwezi septemba na kwa sasa hali ya upatikanaji umeme katika mkoa wa ruvu ma imeimarika
serik ali kupitia tanesco na rea inaendelea kuwahamasisha wananchi wajitokeze kwa wingi kuunganishiwa umeme
mradi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka bulyanhulu geita kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa njia ya umeme ya songo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka bulyanhulu hadi geita na kituo cha kupoza umeme cha geita upanuzi wa kituo cha kupoza umeme cha bulyanhulu usambazaji wa umeme katika vijiji vilivyopo katika eneo la mradi na kuunganisha wateja wa awal katika mkoa wa geita
gharama za mradi huu ni dola za marekani ilioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
kazi ya ujenzi na upanuzi wa vituo vya kupoza umeme na ujenzi wa njia za kusafirisha umeme zimekamilika kwa asilimia 
mkandarasi wa usambazaji umeme vijijini anaendelea na kazi za ufungaji wa mashineumba na kuunganishia wateja
kazi ya usambazaji umeme imefikia asilimia na hivyo kufanya utekelezaji mzima wa mradi kufikia asilimia 
 ujenzi wa mradi huu ulianza mwezi januari na unatarajiwa kukamilika mwezi juni 
aidha kwa mwaka serikali itaendelea kuf uatilia na kutathmini ubora wa kazi zilizotekelezwa
mradi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka geita nyakanazi kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujen zi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita ujenzi wa vituo vya kupoza umeme geita na nyakanazi na kusambaza umeme katika vijiji vinavyopitiwa na mradi katika maeneo ya geita mjini hadi bwanga na nyakanazi hadi kakonko
gharama za utekelezaji wa mradi huu ni euro milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
katika mwaka azi zilizofanyika ni pamoja na upimaji wa dongo na usanifu wa mradi ulipaji wa fidia kwa wananchi watakaopisha mradi na kuanza ujenz wa kituo cha kupoza umeme
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kutekelezwa mwaka ni pamoja na kukamilisha ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka geita hadi nyakanazi kukamilisha uj enzi wa kituo cha kupoza umeme cha nyakanazi na upanuzi wa kituo cha kupoza umeme cha geita na kusambaza umeme katika vijiji vitakavyopitiwa na mradi
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa katika mwaka kwa ajili ya shughuli za mradi huu
ujenzi wa mradi huu ulianza mwezi agosti na unatara jiwa kukamilika mwezi julai 
mradi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka rusumo nyakanazi kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka kituo cha kuzalisha umeme ch rusumo hadi nyakanazi
gharama za mradi ni dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
katika mwaka azi zilizofanyika ni pamoja a upimaji wa njia detail survey kusafisha njia ya umeme na ujenzi wa barabara za kuweze sha kufikia eneo la mradi access road s na usanifu wa nguzo tower spotting
ujenzi wa mradi huu ulianza mwezi oktoba na unatarajiwa kukamilika mwezi novemba 
 mradi wa nji ya kusafirisha umeme kutoka iringa mbeya tunduma sumbawa nga mpanda kigoma nyakanazi north west grid kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahus ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv kutoka iringa mbeya tunduma sumbawanga mpanda kigoma nyakanazi yenye urefu wa kilomita 
mradi utatekelezwa kwa awamu tatu kama ifuatavyo awamu ya kwanza ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka iringa mbeya tunduma hadi sumbawanga kv 
mheshimiwa spika awamu hii inahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv kutoka ringa kupitia mbeya tunduma hadi sumbawanga yenye urefu wa kilomita na vituo vya upoza umeme vya kisada mbeya tunduma na sumbawanga
awamu hii itagharimu jumla ya dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi trilioni 
kazi zilizotek elezwa kwa mwaka ni pamoja na kudurusu taarifa ya awali upembuzi yakinifu kati ya mbeya na sumbawanga kukamilisha uthamini wa mali zitakazopitiwa na mradi na uainishaji wa mipaka ya mkuza wa mradi
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kufanyik kwa mwaka ni ulipaji wa fidia wananch watakaopisha mradi kuhuisha tathmini ya athari kwa azingira kumpata mkandarasi wa ujenzi wa mradi na kuanza ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme na vituo vinne kisada mbeya tunduma na sumbawanga vya kupoza umeme
jumla ya shilingi bilioni zimetengwa katika mwaka ili kutekeleza kazi hizo
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi septemba na kukamilika mwezi novemba 
awamu ya pili ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka ny akanazi hadi kigoma kv 
mheshimiwa spika awamu hii itahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv kutoka nyakanazi hadi kigoma yenye urefu wa kilomita ujenzi wa kituo cha kupoza umeme kidahwe mkoani kigoma upanuzi wa kituo ch kupoza umeme nyakanazi na usambazaji wa umeme vijijini
gharama ya mradi huu ni dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
kazi zilizofanyika kwa mwaka ni pamoja na kuendelea na kazi ya upembuzi yakinifu na uandaaji nyaraka za kumpata kandarasi wa ujenzi kukamilisha ununu zi wa vifaa kwa ajili ya ujenzi wa miundombinu ya kuwaunganish ia umeme wateja katika mkoa wa kigoma na kukamilika kwa tathmini na kuanza kulipa fidia kwa wananchi wa takaopisha ujenzi wa mradi katika kituo cha kupoza umeme cha kidahwe
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kutekelezwa mwaka ni pamoja na kukamilisha malipo ya fidia kwa wananchi watakaopisha mradi kukamilisha upembuzi yakinifu na kumpata mkandarasi wa ujenzi wa mradi
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa ili kutekeleza ka zi hiz o
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi juni na kukamilika mwezi juni 
awamu ya tatu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka sumbawanga mpanda kigoma kv 
mheshimiwa spika awamu hii inahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv kutoka sumbawanga hadi kigoma kupitia mpanda yenye urefu wa kilometa 
mradi huu unakadiriwa kugharimu dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
kwa sasa mradi upo katika hatua ya kumpata mshauri mwelekezi kwa ajili ya kuandaa ripoti ya mazingira
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi julai na kukamilika mwezi juni 
mradi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka kituo cha kuzali sha umeme cha julius nyerere kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv kutoka kituo cha kuzal isha umeme cha julius nyerere hadi dodoma kupitia chalinze na chalinze hadi kinyerezi
mradi utatekelezwa kw awamu mbili kama ifuatavyo awamu ya kwanza ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka kituo cha kuzalisha umeme cha julius nyerere chalinze dodoma kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme wa msongo wa kv wenye urefu wa kilomita kutoka kituo cha kuzalisha umeme cha ulius nyerere kupitia chalinze koani pwani hadi dodoma na upanuzi wa vituo vya kupoza umeme vya chalinze na dodoma
gharama za mradi ni dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
kazi zilizofanyika mwaka ni kukamilika kwa upembuzi yakinifu uandaaji wa makabrasha ya zabuni na tathmini ya mali za wananchi watakaopisha mradi
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kutekelezwa kwa mwaka ni kulipa idia wananchi watakaopisha mradi kumpata mkandarasi wa ujenzi na kuanza ujenzi wa mradi
shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kutekeleza kazi hizo
ujenzi wa mradi uu unatarajiwa kuanza mwezi agosti na kukamilika mwezi desemba 
awamu ya pili ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kutoka chalinze hadi kinyerezi kv 
mheshimiwa spika mradi huu utahusisha ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka chalinze hadi kinyerezi pamoja na upanuzi wa kituo cha kupoza umeme cha kinyerezi
gharama za mradi ni dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
kazi zilizotekelezwa kwa mwaka kukamilisha upembuzi yakinifu na tathmini ya mali za wananchi watakaopisha mradi
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kutekelezwa kwa mwaka ni pamoja na kuwapata wakandarasi wa ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme na upanuzi wa kituo cha kupoza umeme cha kinyerezi kuanza kulipa fidia wananchi watakaopisha mradi na kuan za ujenzi wa mradi
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa katika mwaka kwa ajili ya kutekeleza kazi hizo
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi agosti na kukamilika mwezi desemba 
mradi wa kuunganisha mikoa ya kigoma na katavi katika gridi ya taifa 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa jia ya kusafirisha umeme msongo wa kv kwa ajili ya kuunganisha mikoa kigoma na katavi katika gridi ya taifa
mradi huu ulizinduliwa na mhe
dkt
john pombe joseph magufuli ra is wa jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe oktoba 
mradi huu unatekelezwa katika awamu mbili kama ifuatavyo i ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kwa ajili ya kuunganisha mkoa wa kigoma katika gridi ya taifa kutok ea tabora kv 
mheshimiwa spik a mradi huu unahusisha ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv kutoka tabora hadi kigoma kupitia urambo na nguruka umbali wa kilomita pamoja na ujenzi wa vituo vya kupoza umeme vya urambo nguruka na kidahwe
gharama za mradi huu zinakadi riwa kuwa takriban shilingi bilioni 
mheshimiwa spika kazi zilizotekelezwa mwaka ni pamoja na kukamilisha upembuzi akinifu upatikanaji wa maeneo ya kujenga vituo vya kupoza umeme vya urambo nguruka na kidahwe upimaji wa njia ya kusafiri sha umeme route survey na uwekaji wa alama za mipaka ya njia route demarcation ya kusafirisha umeme pamoja na ujenzi wa kituo cha kupoza umeme cha urambo
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kufanyika kwa mwaka ni kuendelea na ujenzi wa vit uo vya kupoza umeme kulipa fidia kwa wananchi watakaopisha mradi na kuanza ujenzi wa njia za kusafirisha umeme kwenda kigoma kutoka tabora
shilingi bilioni zimetengwa ili kutekeleza kazi hizo
kazi za ujenzi wa mradi zilianza mwezi oktoba na unatarajiwa kukamilika mwezi juni 
 ii ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kwa ajili ya kuunganisha mkoa wa katavi katika gridi ya taifa kutoka tabora kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv kutoka tabora hadi katavi kupitia ipole na inyonga umbali wa kilomita pamoja na ujenzi wa vituo vya kupoza umeme vya ipole inyonga na mpanda mkoani katavi
gharama za mradi zinakadiriwa kuwa shilingi bilioni 
mheshimiwa spika kazi zilizofanyika mwaka ni pamoja na kukamilisha upembuzi akinifu wa awali pre feasibility study upatikanaji wa maeneo ya kujenga vituo vya kupoza umeme vya ipole inyonga na mpanda na uwekaji wa alama za mipaka route demarcation ya njia ya kusafirisha umeme
aidha tathmini ya mali za wananchi watakaopisha ujenzi wa mradi na tathmini ya athari kwa mazingira zinaendelea
ujenzi wa kituo cha mpanda ulianza mwezi septemba na kituo cha inyonga umeanza mwezi aprili 
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kufanyika kwa mwaka ni kukamilisha ujenzi wa vituo vya kupoza umeme kulipa fidia wananchi watakaopisha mradi na kuanza ujenzi wa njia za kusafirisha umeme kwenda kigoma kutokea tabora
shilingi bilioni zimetengwa ili kutekeleza kazi hizo
mradi ulianza mwezi januari na unatarajiwa kukamilika mwezi juni 
ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kv na kituo cha kupoza umeme katika mkoa wa simiyu 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka iba dakuli mkoani shinyanga hadi imalilo mkoani simiyu
gharama ya mradi inakadiriwa kuwa shilingi bilioni 
hadi sasa ulipaji wa fidia kwa wananchi watakaopisha ujenzi wa kituo cha kupoza umeme imalilo umekamilika
mhes himiwa spika kazi zilizopangwa kufanyika kwa mwaka ni pamoja na kukamilisha tathmini ya athari kwa mazingira na jamii uainishaji wa mipaka ya mkuza wa njia ya kusafirisha umeme na tathmini mali za wananchi watakaopisha mradi
katika mwaka serikali kupitia tanesco imetenga jumla ya shilingi bilioni kwa ajili ya kutekeleza kazi hizo
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi julai na kukamilika mwezi desemba 
 ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kwa ajili ya uendeshaji wa treni ya mwendo kasi standard gauge railway sgr awamu ya kwanza lot i kv 
mheshimiwa spika mradi huu unah usu ujenzi wa njia ya umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilomita kutoka kinyerezi dar es salaam hadi msamvu morogoro kwa ajil ya kuende sha treni ya mwendokasi standard gauge railway sgr awamu ya kwanza
gharama ya mradi ni shilingi bilioni 
 na unagharamiwa na serikali ya tanzania kwa asilimia 
mheshimiwa spika kazi zilizofanyika ni pamoja na ujenzi wa misingi ya minara ya umeme tower foundations kati ya imejengwa ujenzi wa minara towers erections kati ya uvutaji wa nyaya kwa urefu wa kilomita kati ya na kulipa fidia wananchi waliopisha mradi
utekelezaji wa mradi huu kwa ujumla umefik ia asilimia 
mradi ulianza kutekelezwa mwezi januari na unatarajiwa kukamilika mwishoni mwa mwezi mei 
 ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme kwa ajili ya uendeshaji wa treni ya mwendo kasi standard gauge railway sgr awamu ya pili lot ii kv 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv yenye urefu wa kilometa kutoka msamvu mkoani morogoro hadi makutupora mkoani singida kwa ajili ya kuendesha treni ya mwendokasi
mradi huu umegawanyi ka katika sehemu kuu mbili ambapo sehemu ya kwanza ni kutoka morogoro hadi ihumwa dodoma yenye urefu wa kilomita na sehemu ya pili ya mradi huu ni kutoka ihumwa hadi kintinku singida wenye urefu wa kilomita 
kazi za ujenzi wa mradi huu zinatarajiwa kuanza mwishoni mwa mwezi mei na kukamilika mwezi julai 
gharama za mradi huu zinakadiriwa kuwa shilingi bilioni 
miradi ya kuboresha njia za usambazaji umeme mradi wa kuboresha mfumo wa usambazaji umeme katika jiji la dodoma 
mheshimiwa spika mradi huu utahusisha ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme ya msongo wa kv kutoka zuzu kwenda msalato na kutoka zuzu kwenda kikombo pamoja na ujenzi wa vituo viwili vipya vya kupoza na kusambaza umeme katika maeneo ya msalato na ihumw jijini dodoma
gharama ya mradi ni dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
kazi zilizofanyika kwa mwaka ni pamoja na kukamilisha upembuzi yakinifu wa njia ya kusafirisha umeme msongo wa kv na njia za kusambaza umeme msongo wa kv 
ujenzi wa mradi huu unatarajiwa kuanza mwezi juni baada ya kukamilika taratibu za kupata ufadhili na wakandarasi wa kutekeleza mradi
mradi unategemewa kukamilika mwezi julai 
mradi wa usambazaji umeme kwa maeneo ya mijini urban electrification program 
mheshimiwa spika mradi huu unalenga kuwezesha tanesco kuongeza kasi ya kuunganisha wateja maeneo ya mijini na kupanua miundombinu ya usambazaji umeme ili kuhamasisha ujenzi wa viwanda
katika mwaka kazi zilizo fanyika ni pamoja na kuendelea na ujenzi wa njia za usambazaji umeme katika maeneo mbalimbali nchini ambapo jumla ya kilomita za msongo wa kv na kilomita msongo wa kv 
 zimejengwa
aidha mashineumba zimefungwa na wateja wapya wameu nganishwa
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kujenga jumla ya kilomita 
 za njia ya msongo wa kv kilomita 
 za msongo wa kv kilomita 
 za msongo wa kv 
 kufunga mashin eumba kuunganisha wateja wapya na maboresho ya miundombinu ya usambazaji
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa katika mwaka kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizo
utekelezaji wa mradi huu ni endelevu katika mikoa yote
miradi ya kusambaza umeme vijijini 
mheshimiwa spika mradi wa kusambaza umeme viji jini awamu ya tatu unalenga kufikisha umeme katika vijiji 
aidha hadi kufikia desemba jumla ya vijiji vilikuwa vimefikiwa na huduma ya umeme
idadi hiyo imeongez eka na kufikia mwezi aprili sawa na ongezeko la vijiji 
mheshimiwa spika vijiji ambavyo ni sawa na asilimia 
 vitakavyobakia baada ya mwezi juni vitapelekewa umeme kupitia mradi wa upeleka umeme vijijini awamu ya tatu mzunguko wa pili turnkey phase iii round ii uliopangwa kutekelezwa katika mwaka 
kukamilika kwa mradi huo kutafanya vijiji vyote kufikiwa na umeme
mheshimiwa spika kazi zitakazofanyika mwaka ni pamoja na kujenga miundombinu ya kus ambaza umeme kuendelea kusambaza umeme katika maeneo yaliyopo pembezoni mwa ikoa dar es salaam na pwani kusambaza umeme kwenye vitongoji vilivyopitiwa na miundombinu ya usambazaji umeme wa msongo wa kati kupitia mradi wa ujazilizi densification kuunganisha wateja na ufungaji wa mifumo ya nishati jadidifu katika maeneo yaliyo mbali na ridi zikiwemo taasisi za umma visiwa katika bahari ya hindi ziwa victoria ziwa nyasa ziwa tanganyika na delta ya rufiji
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi aprili jumla ya wilaya na halmashauri za tanzania bara vijiji vyake vyote vimefikiwa na ujenzi wa miundombinu ya umeme
vitongoji na maeneo ambayo hayajafikiwa na miundombinu ya umeme yataendelea kupelekewa umeme kuanzia mwezi juni 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwezi januari hadi machi jumla ya taasisi zimeunganishiwa umeme ikilinganishwa na taasisi zilizokuwa zimeunganishiwa kufikia mwezi desemba sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hilo linafany jumla ya taasisi zilizounganishiwa umeme kufikia 
mradi wa kusambaza umeme vijijini awamu ya tatu mzunguko wa kwanza 
mheshimiwa spika lengo la mradi huu ni kufikisha umeme katika vijiji ambavyo havijafikiwa na umeme
gharama za mradi ni shilingi trilioni 
hadi kufikia arehe aprili jumla ya vijiji sawa na asilimia 
 vimepatiwa umeme na kuunganisha jumla ya wateja kati ya waliolengwa
mradi ulianza mwezi julai na unatarajiwa kukamilika mwezi ju ni 
katika mwaka serikali itaendelea kusimamia na kutathmini ufanisi wa mradi
miradi ya usambazaji umeme katika maeneo ambayo yamefikiwa na miundombinu ya umeme densification i mradi wa ujazilizi mzunguko wa pili 
mheshimiwa spika mradi huu unalenga kupeleka umeme kwenye vitongoji ambavyo havijapatiwa umeme katika mikoa tisa ya dodoma kilimanjaro tabora shinyanga mwanza singida pwani tanga na mbeya ambapo jumla ya vitongoji na wateja wa awali wataunganishiwa umeme
mradi huu utagharimu shilingi ilioni 
utekelezaji wa mradi huu umeanza mwezi mei na unatarajiwa kukamilika mwezi machi 
ii mradi wa ujazilizi mzunguko wa pili 
mheshimiwa spika mradi huu utahusisha kupeleka umeme katika vitongoji ambavy havijafikiwa na umeme katika mikoa ya kagera ge ita mara simiyu kigoma katavi rukwa iringa njombe morogoro ruvuma mtwara lindi manyara arusha na songwe ambapo jumla ya vitongoji vitapatiwa umeme na kuunganishwa wateja wa awali kwa gharama ya dola za marekani ilioni 
mradi huu unata rajiwa kuanza mwezi julai na kukamilika mwezi mei 
mradi wa usambazaji umeme katika vijiji vilivyopo pembezoni mwa iji vijiji miji peri urban 
mheshimiwa spika mradi huu unahusisha kusambaza umeme katika maeneo yaliyopo pembezoni mwa miji vijiji miji katika wilaya za mkoa wa pwani na wilaya ya kigamboni ambapo ulianza kutekelezwa mwezi agosti katika mitaa vijiji vitongoji na ma eneo 
mradi unahusisha ujen zi wa njia za msongo wa kati za urefu wa kilomita 
 msongo mdogo kilomita 
 ufungaji wa mashineumba na kuunganisha wateja wa awali kwa gh arama ya shilingi ilioni 
mradi huu unatarajiwa kukamilika wezi agosti ambapo jum la ya vijiji vitongoji na mitaa vinatarajiwa kuunganishiwa umeme
aidha atika mwaka serikali imepanga kutekeleza mradi wa kusambaza umeme katika maeneo yaliyopo pembezoni mwa jiji la dodoma na mwanza
jumla ya shilingi bilioni zimetengwa kutekeleza mradi huo
miradi ya uendelezaji wa nishati jadidifu off grid 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu usambazaji wa nishati jadidifu katika maeneo yaliyo nje ya mfumo wa gridi ya taifa pamoja na visiwa
katika awamu ya kwanza jumla ya ampuni binafsi zimepatiwa shilingi bilioni 
 na hivyo kuwezesha vijiji kati ya vilivyopo kwenye mpango kupatiwa umeme ambayo ni sawa na asilimia 
vijiji vilivyobaki kati ya vijiji vyote vitapatiwa umeme kupitia mradi wa kusambaza umeme vijijini awamu ya tatu mzunguko wa pili uliopangwa kutekelezwa katika waka 
mheshimiwa spika kwa mwaka wizara ilitangaza zabuni kuwapata waendelezaji wa miradi ya ni shati jadidifu nje ya mfumo wa ridi ya taifa call fo proposal roun mwezi novemba ambapo maandiko ya miradi project proposal s kutoka kampuni yenye thamani ya shilingi ilioni yamepokelewa
hatua inayofuata ni waombaji waliokidhi vigezo kuwasilisha taarifa kamili za mradi na mpango biashara kwa ajili ya hakiki na kuanza utekelezaji
mradi wa kusambaza umeme vijijini awamu ya tatu mzunguko wa pili 
mheshimiwa spika mradi huu utahusisha kusambaza umeme katika vijiji vilivyobaki
kazi za mradi zi tahusisha ujenzi wa kilometa za njia za umeme za msongo wa kati kv ujenzi wa kilom ita za msongo mdogo kv 
 kufunga mashineumba na kuunganisha wateja wa awali zaidi ya 
ujenzi wa mradi utaanza mwezi julai na kukamilika mwezi juni 
katika mwaka wa fedha wa jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kugharamia utekelezaji wa mradi huo
 sekta ndogo ya nishati jadidifu uzalishaji umeme kutumia vyanzo vya nishati jadidifu 
mheshimiwa spika nishati jadidifu ni mojawapo ya vyanzo vy nishati amba vyo vimejengewa mazingira wezeshi ili kuchangia upatikanaji wa nishati nchini
katika mwaka wizara kwa kushirikiana na ewura na tanesco imekamilisha durusu za kanuni za uendelezaji miradi midogo ya umeme kupitia wazalishaji wadogo electricity develop ment of small power projects rules 
kutokana na kanuni hizo kuanzia mwezi juni serikali kupitia ewura imeanza kudhibiti bei zinazotozwa na makampuni yanayotoa huduma za umeme katika maeneo ambayo haya jafikiwa na gridi ya taifa ili kuweka uli nganifu wa bei za umeme kwa watumiaji
mheshimiwa spika katika mwaka serikali kupitia ewura imesajili miradi midogo ya uzalishaji na usambazaji umeme nchini yenye uwezo wa kw 
 kwa kutumia nguvu ya jua
miradi hiyo inaendeshwa na kampuni za powercorner t ltd na powergen renewable energy ltd katika kijiji cha kiegei wilaya ya nachingwea kijiji cha lukumbule wilaya ya tunduru kijiji cha holola wilaya ya nanyumbu kijiji cha kalya wilaya ya uvinza kijiji cha kagerankanda wilaya ya ka sulu kijiji cha itabagumba wilaya ya buchosa katika vijiji vya busenge kanyala iglansoni mwenge na mgambo wilaya ya sikonge
vilevile ewura imetoa leseni za kipindi kifupi kwa kampuni ya mwenga hydro ltd kwa mradi wa kuzalisha umeme mw 
 kwa kutu mia nguvu za maji
umeme huu utaingizwa katika gridi ya taifa na kuuzwa kwa wananchi wa vijiji vya jirani
matumizi ora ya nishati energy efficiency 
mheshimiwa spika mpango wa matumizi bora ya nishati unalenga kutoa mwongozo wa utekelezaji wa masuala ya matumizi sahihi ya nishati katika sekta za ujenzi usafiri umeme na nishati kwa matumizi ya nyumbani ikiwemo kupikia
katika mwaka wizara imeshiriki katika maandalizi ya mradi wa kikanda wa energy efficient lighting and appliances eela
mheshimiwa spika kazi zilizopangwa kutekelezwa katika mwaka ni pamoja na kuhuisha mkakati wa kitaifa wa atumizi bora ya nishati national energy efficiency strategy katika mpango kazi wa matumizi bora ya nishati uzijengea uwezo wa kitaalamu na vifaa taasisi zitakazoshirik katika utekelezaji wa mpango azi wa matumizi bora ya nishati na kuanzisha miradi ya mfano kwa nia ya kuhamasisha matumizi bora ya nishati nchini
programu ya nishati endelevu kwa wote sustainable energy for all se all 
mheshimiwa spika programu hii inafadhiliwa na shirika la mae ndeleo la umoja wa mataifa undp
kupitia programu hii mwaka wizara kwa kushirikiana na tanesco ilihakiki na kubainisha maeneo yanayofaa kwa uzalishaji wa nishati ya umeme jua katika maeneo ya same kilimanjaro zuzu dodoma na manyoni singida
mwaka ulifanyika upembuzi yakinifu wa awali pre feasibility study katika eneo la mkwese manyoni na kubaini uwezek ano wa kuzalisha mw za umeme ua
kazi zilizopangwa kufanyika katika mw aka ni kukamilisha upembuzi yakinifu katika eneo la mkwese na kuanza hatua za awali za utekelezaji wa mradi
jumla ya shilingi milioni zimetengwa kwa ajili ya kazi hizo
kuridhia na kutekeleza mikataba ya kimataifa katika uendelezaji wa nisha ti jadidifu 
mheshimiwa spika katika jitihada za uendelezaji wa nishati jadidifu hapa nchini mwaka serikali kupitia wizara ya nishati ilikamilisha taratibu za kujiunga na ushirikiano wa kimataifa wa nishati ya jua international solar alliance isa
kupitia bunge lako ukufu serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliridhia mkataba huo mwezi novemba 
kujiunga na taasisi hi yo kutainufaisha tanzania katika kupata misaada mikopo nafuu teknolojia pamoja na utaalam katika uendelezaji wa mir adi ya nishati ya jua
uendelezaji wa rasilimali ya jotoardhi geothermal 
mheshimiwa spika serikali kupitia kampuni tanzu ya tanesco tgdc katika mwaka imeendelea na utekelezaji wa miradi mitano ya kimkakati ya otoardhi ambayo ni ngozi kiejo mbaka songwe luhoi na natron
sambamba na utekelezaji wa miradi hiyo serikali imeendelea kuweka mazigira wezeshi ikiwemo kuandaa sheria mahsusi kwa ajili ya kusimamia na kuendeleza otoardhi nchini
maandalizi ya sheria hiyo yamefikia hatua nzuri ambapo wadau husika wametoa maoni
aidha kukamilika kwa sheria hiyo ku taimairisha mfumo wa kitaasisi katika uendelezaji usimamizi na udhibiti wa rasilimali ya jotoardhi nchini
kwa mwaka serikali kupitia tgdc imeendelea na utekelezaji wa mirad mitatu ya kipaumbele ambayo ni ngozi songwe na kiejo mbaka kama ifuatavyo i
mradi wa ngozi mbeya 
mheshimiwa spika mradi huu unahusisha uzalishaji umeme wa mw katika chanzo cha mlima wa vol kano wa ngozi
kwa mwaka kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kumpata mshauri mwelekezi kwa ajili ya kuandaa mpango kazi wa uchorongaji na kusimamia uchorongaji usanifu wa visima uainishaji wa vigezo vya mitambo kwa ajili ya uchorongaji kununua mtambo wa uchorongaji wa visima kubainisha njia ya mi undombinu ya barabara na maji pamoja na kukamilisha usanifu wa awali wa miundombinu
mheshimiwa spika katika mwaka serikali kupitia tgdc itakamilisha shughuli za uchorongaji wa visima vitatu vya utafiti kwa ajili ya uhakiki wa rasilimali ya jotoardhi katika maeneo hayo
jumla ya shilingi milioni zimetengewa kwa ajili ya kazi hizo
ii
mradi wa songwe 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu uzalishaji wa umeme wa mw na matumizi mengineyo direct heat uses katika eneo la majimoto songwe
kazi zilizofanyika ni pamoja na upatikanaji wa leseni ya eneo la songwe kusanifu mradi wa matumizi mengine pamoja na kutwaa ardhi kwa ajili ya uendelezaji wa miradi ya matumizi mengine
mheshimiwa spika kwa mwaka kazi zitakazotekelezwa ni kufan ya maandalizi ya uchorongaji wa visima vya utafiti ili kuhakiki rasilimali ya jotoardhi kwa ajili ya uzalishaji wa umeme na kukamilisha uendelezaji wa miradi ya matumizi mengine katika eneo la songwe
katika mwaka umla ya shilingi milioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kutekeleza kazi hizo
iii
mradi wa kiejo mbaka 
mheshimiwa spika mradi huu unahusisha uzalishaji wa umeme wa mw na matumizi mengineyo katika maeneo ya kiejo na mbaka mkoani mbeya
kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kukamilika kw uainishaji wa maeneo ya kuchoronga visima vifupi kwa ajili ya mradi wa matumizi mengine kumpata mkandarasi wa uchorongaji na kukamilisha uainishaji wa mahitaji ya ardhi kwa ajili ya mradi wa matumizi mengine
mheshimiwa spika katika mwaka kazi zilizopangwa ni kukamilisha uchorongaji wa visima vifupi kutekeleza mradi wa matumizi mengine na kufanya maandalizi ya uchorongaji wa visima virefu vya utafiti
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizo
shug huli za udhibiti wa sekta dogo ya umeme 
mheshimiwa spika serikali kupitia ewura imeendelea kusimamia na ku dhibiti utendaji wa mafundi umeme wanaofanya kazi za kuunganisha mifumo ya umeme majumbani viwandani na se hemu za biashara
adi kufikia mwezi mac hi serikali kupitia ewura imetoa leseni kwa lengo la kuimarisha usalama wa wananchi na mali zao
serikali kupitia wizara ya nishati inatoa rai kwa wananchi kutumia mafundi waliosajiliwa na kuacha kuwatumia mafundi wasiokuwa na leseni vishoka
mheshimiwa spika serikali kupitia ewura katika mwaka vilevile imeendelea kuweka mazingira stahiki ya kiudhibiti ili kuwezesha uteke lezaji wa miradi na kufanya ukaguzi katika miundombinu ya uzalishaji usafirishaji na usambazaji wa umeme
 sekt ndogo ya mafuta na gesi asilia shughuli za utafutaji uendelezaji uzalishaji na usambazaji wa mafuta na gesi asilia nchini 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka shughuli za utafutaji uendelezaji na uzalishaji wa mafuta na gesi silia nchin zimeendelea
adi kufi kia mwezi aprili takriban futi za ujazo trilioni 
 za gesi asilia zimegunduliwa
kati ya kiasi hicho gesi iliyogunduliwa nchi kavu ni futi za ujazo trilioni 
 na kwa upande wa kina ki refu cha bahari ni futi za ujazo rilioni 
shughuli za uzalishaji zinafanyika katika vitalu viwili vya songo songo na mnazi bay
kiwango cha juu cha uzalishaji wa gesi asilia kimeongezeka kutoka futi za ujazo milioni kwa siku mwaka hadi futi za ujazo milioni kwa siku mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
kiasi hiki cha gesi kinatumika katika uzalishaji wa umeme viwandani majumbani taasisi pamoja na kwenye magari
mheshimiwa spika serikali kupitia pura imeendelea na udhibiti wa shughuli za mkondo wa juu zinazohusu utafutaji uendelezaji na uzalishaji wa mafuta na gesi asilia katika vitalu nchini kupitia mikataba ya uzalishaji na ugawanaji mapato production sharing agreement psas
vilevile ewura imeendelea kutunga kanuni ndogo rules na mio ngozo ya kuimarisha kazi ya udhibiti katika mkondo wa kati na wa chini wa mafuta na gesi ili kuboresha huduma zinazotolewa
utafutaji wa mafuta na gesi asilia katika vitalu vya kimkakati unaotekelezwa na shirika la maendeleo ya petroli tanzania tpdc 
mheshimiwa spika serikali kupitia tpdc imeendelea na utafutaji wa mafuta na gesi asilia katika vitalu vya kimkakati vikiwemo mnazi bay kaskaz ini na eyasi wembere
utekelezaji na mipango ya miradi ya utafutaji na uendelezaji mafuta na gesi asilia nchini katika eneo la mna zi bay na eyasi wembere ni kama ifuatavyo i
kitalu cha mnazi bay kaskazini 
mheshimiwa spika serikali kupitia tpdc imepanga kuchoronga visima viwili ambapo kisima kimoja ni cha utaf utaji na kingine cha uhakiki
uamuzi wa kuendeleza italu hiki umezingatia aarifa za awali katika eneo hilo zinazo onesha uwepo wa mashapo yenye uwezekano wa kuwa na gesi asilia
kazi zilizotekelezwa mwaka ni pamoja na kukamilika kwa tathmini ya taarifa za kijiolojia na kijiofizikia na kumpata mtaal amu mshauri wa uchorongaji drilling management consultant
katika mwaka kazi zitakazofanyika ni pamoja na kuchoronga visima vya utafutaji na uhakiki na kukamilisha rasimu ya mkataba kati ya serikali na tpdc kuhusu utafutaji na uendelezaji wa maf uta na gesi asilia katika kitalu cha mnazi bay kaskazini
jumla ya shilingi bilioni zimetengwa kwa ajili ya kutekeleza kazi hizo
ii
kitalu cha eyasi wembere 
mheshimiwa spika mradi huu umelenga kufanya shughuli za utafutaji wa mafuta katika kitalu ha eyasi wembere kwa kufanya utafiti wa kijiolojia kijiofizikia na kijiokemia ili kujiridhisha kuhusu uwepo wa mafuta katika kitalu hicho
shughuli za awali za utafiti zilizotekelezwa kwa mwaka ni pamoja na kukamilisha uchorongaji wa visima viwili vifupi katika maeneo ya kining inila igunga na nyaranja meatu kwa kutumia wataalamu wa tpdc na stamico ku fanya tathmini ya athari kwa mazingira na kutoa elimu kwa jamii kuhus mradi
mheshimiwa spika kwa mwaka kazi zitakazofanyika ni pamoja na kuchoronga kisima kifupi cha utafutaji katika eneo la luono singida kukusanya kuchakata na kutafsiri data za kijiokemia kutayarisha moduli ya d ya airbone gravity gradiometry agg kukamilisha taarifa za kimaabara za sampuli zilizokusanyw kutoka visima vitatu kuendelea na athmini ya athari kwa mazingira na kukusanya data za mitetemo za d
katika mwaka umla ya shilingi milioni zimetengwa kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizo
miradi ya ujenzi wa miundombinu ya usafiri shaji na usambazaji gesi asilia i usambazaji wa gesi asilia kwa mikoa ya dar es salaam na pwani 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa miundombinu ya usambazaji gesi asilia katika mikoa ya dar es salaam na pwani ambao utahusisha ujenzi wa miundombin ya usambazaji kwa njia ya mabomba na gesi asilia iliyoshindiliwa cng ambapo vituo vitano vitajengwa katika maeneo ya chuo kikuu cha dar es salaam kituo cha mabasi ubungo soko la samaki feri hospitali ya taifa muhimbili na kibaha
vituo hivi vitawez esha usambazaji wa gesi viwandani kwenye magari na majumbani katika maeneo husika
mheshimiwa spika kazi zilizotekelezwa mwaka ni pamoja na kukamilisha ujenzi wa miundombinu ya usambazaji gesi asilia trunk lines yenye urefu wa kilomita ye nye uwezo wa kuunganisha zaidi ya wateja wa majumbani katika mkoa wa dar es salaam katika maeneo ya sinza mlalakuwa chuo kikuu cha dar es salaam ubungo msewe na nyumba za polisi kurasini
hadi kufikia aprili jumla ya wateja wapatao wa majumbani na viwanda vimeunganishwa na gesi asilia
vilevile magari zaidi ya yametumia gesi asilia hadi futi za ujazo milioni 
 kwa mwaka kutoka futi za ujazo milioni 
 kwa mwaka kiasi hiki ni ongezeko la asilimia ya matumizi ya gesi kwenye magari kulinganisha na mwaka 
katika eneo la mkuranga mkoani pwani miundombinu yenye urefu wa kilomita yenye uwezo wa kuunganisha viwanda zaidi ya imejengwa
mheshimiwa spika kwa upande wa mradi wa cng maeneo yatakapojengwa miund ombinu katika chuo kikuu cha dar es salaam soko la samaki feri muhimbili na kibaha yamepatikana usanifu wa kina wa kihandisi pamoja na tathmini ya athari kwa mazingira vinaendelea
mpango wa serikali ni kuhakikisha mikoa mingi inanufaika na gesi asilia iliyogunduliwa tanzania
kwa kuanzia tpdc ina mpango wa kusambaza gesi kwa kutumia cng mini lng na mabomba kwa mikoa ya morogoro dodoma tanga arusha mwanza shinyanga kagera manyara geita na kilimanjaro
mheshimiwa spika katika mwaka ka zi zilizopangwa kufanyika katika mkoa wa pwani ni pamoja na kufanya tathmini ya athari kwa mazingira na kumpata mkandarasi epc contractor kwa ajili ya ujenzi wa miundombinu ya usambazaji katika maeneo ya mwanambaya na mkiu
vilevile kazi nyingine zilizopangwa kufanyika katika mkoa wa dar es salaam ni pamoja na kulipa fidia ya kutwaa ardhi kwa ajili ya maeneo yatakayowekwa mradi wa cng katika maeneo ya chuo kikuu cha dar es salaam kufanya tathmini za athari kwa mazingira katika mkuza wa miundombinu pamoja na ujenzi wa bomba kutoka mwenge hadi mbezi beach na kutoka tegeta wazo hills hadi bagamoyo
serikali imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizo
ii usambazaji wa gesi asilia mkoani lindi na mtwara 
serikali kupitia tpdc inaend elea na kazi za kusambaza gesi asilia kwa wateja wote walio karibu na miundombinu ya usambazaji katika mikoa ya mtwara na lindi
kazi zilizotekelezwa mwaka ni pamoja na kukamilisha ujenzi wa miundombinu ya usambazaji gesi asilia trunk lines yenye urefu wa kilomita yenye uwezo wa kuunganisha zaidi ya wateja kwa mkoa wa mtwara katika maeneo ya chuo cha ufundi chuo cha ualimu mtwara sekondari ya ufundi na gereza la lilungu na mitaa ya magomeni shangani reli hikongola na tandika
hadi sasa nyumba zimefikiwa na miundombinu ya usambazaji wa gesi asilia na uunganishaji unaendelea
mheshimiwa spika katika mwaka azi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kufanya tathmini ya athari kwa mazingira katika mikoa ya lindi na mtwara kumpata mkandarasi epc contractor kwa ajili ya ujenzi wa bomba lenye urefu wa kilomita 
 kutoka kwenye bomba la usafirishaji gesi asilia hadi mnazi mmoja lindi ununuzi wa mtambo wa kupima kiwango cha gesi kupunguza msukumo na kuweka harufu kwa aj ili ya usalama metering pressure reduction system and odorization unit mradi huu unalenga kujenga miundombinu ya usambazaji wa gesi asilia katika manispaa ya lindi kupitia mnazi mmoja ambapo takriban wateja wa awali zaidi ya wataunganishwa
shilin gi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizo
 iii mradi wa kusafirisha gesi asilia kutoka tanzania kwenda uganda 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa bomba la usafirisha gesi asilia kut oka tanzania hadi uganda ambao utasambaz gesi asilia maeneo ya tanzania yatakayopitiwa na omba hilo
katika mwaka kazi zilizotekelezwa ni pamoja kuandaliwa kwa rasimu ya taratibu na kanuni za manunuzi kukamilika kwa expression of interest eoi kwa ajili ya kumpata mshauri mwelekezi wa kufanya upembuzi akinifu wa mradi kuandaliwa kwa kanuni zitakazoongoza kamati ya pamoja ya wataalamu na kuandaliwa kwa rasimu ya makubaliano ya amoja bilateral agreement kati ya serikali ya tanzania na uganda
mheshimiwa spika kwa mwaka kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kukamilisha kanuni na taratibu za manunuzi kumpata mshauri mwelekezi wa kufanya upembuzi yakinifu na kufanya tafiti nyingine kwa ajili ya mradi
jumla ya shilingi milioni 
 zimetengwa ili kutekeleza kazi izo
 mradi wa kuchakata na kusindika gesi asilia liquefied natural gas lng 
mheshimiwa spika mradi huu unalenga kusindika gesi asilia iliyogunduliwa katika eneo la kina kirefu cha bahari katika vitalu na
 na kuwa kimiminika ili iuzwe nje ya nchi na nyingine itumike ndani ya nchi
kazi zilizotekelezwa kwa mwaka ni pamoja na kuendelea kwa tafiti za namna ya kuzalisha na kusafirisha gesi kutoka ba hari kuu hadi eneo la mradi kuendelea na majadiliano ya mikataba hodhi host government agreement hga baina ya serikali na kampuni za utafutaji na uendelezaji zitakazotekeleza mradi na ulipaji wa fidia kwa wananchi watakaopisha mradi
jumla ya shilingi bilioni 
 zimeanza kulipwa kuanzia mwezi mei kwa wananchi wapatao watakaopish mradi
katika mwaka kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kuendelea na tafiti mbalimbali za kit aalam na kuendelea na majadiliano ya mradi
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizo
utekelezaji wa mpan go kabambe wa matumizi ya gesi asilia natural gas utilization master plan ngump 
mheshimiwa spika serikali ime endelea na utekeleza ji wa mpango kabambe wa matumizi ya gesi asilia ngump ambao unatoa mwongozo kuhusu matumizi bora ya gesi asilia ubores haji wa miundombinu ya gesi asilia pamoja na kuweka misingi ya kuhakikisha sekta zote za uchumi zinanufaika na matumizi ya gesi asilia
katika mpango huo umla ya futi za ujazo trilioni 
 za gesi asilia zimepangwa kutumika kwa ajili ya mat umizi ya soko la ndani katika uzalishaji umeme viwandani kuzalisha mbolea majumbani taasisi na magari
mheshimiwa spika katika kufanikisha utekelezaji wa ngump serikali kwa kushirikiana na serikali ya japan kupitia jica imeanzisha stadi za mpango wa kuhamasisha matumizi ya gesi asilia nchini dngpp
mpango huo umeainisha matumizi ya teknolojia nafuu katika usambazaji wa gesi asilia hususan katika maeneo ambayo soko la gesi asilia bado ni changa
teknolojia nafuu inayopendekezwa ni pamoja na matumizi ya gesi kimi minika iliyosindikwa na gesi iliyoshindiliwa mini lng cng katika kusambaza gesi asilia maeneo mbalimbali nchini
mheshimiwa spika kwa mwaka kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kuandaa asimu ya mpango wa kuhamasisha matumizi ya gesi asilia nch ini draft domestic natural gas promotion plan dngpp uhakiki wa awali wa mahitaji ya gesi asilia nchini uchambuzi wa awali wa kiuchumi na kiuf undi wa teknolojia mbalimbali za usafirishaji na usambazaji wa gesi asilia pamoja na uchambuzi wa awali wa mradi wa mfano wa usambazaji gesi asilia katika jiji la dodom a
mheshimiwa spika katika mwaka kazi zitakazotekelezwa ni pamoja na kufanya upembuzi yakinifu wa kina wa teknolojia zilizopendekezwa kwenye mpango wa dngpp kuhakiki mahitaji ya gesi asilia nchini na kuhamasisha matumizi ya gesi asilia katika maeneo mbalimbali nchini na kuanza hatua za awali za utekelezaji mradi wa mfano katika jiji la dodoma
miradi ya kuhifadhi na kusafirisha mafuta i uhifadhi na biashara ya mafuta 
mheshimiwa spik a serikali imeendelea na taratibu za uanzishaji na usimamizi wa hifadhi ya kimkakati ya mafuta ya akiba ya dharura na kushiriki katika biashara ya kuagiza na kuuza mafuta
kazi zilizotekelezwa kwa mwaka ni pamoja na kukamilika kwa stadi za biasha ra ya mafuta kukamilika kwa usajili ili kuanza kuagiza mafuta na kuanza taratibu za kutwaa maeneo ya kimkakati katika mikoa ya dar es salaam tanga morogoro na dodoma
mheshimiwa spika katika mwaka kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kuendelea na utwaaji wa maeneo yaliyoainishwa kuanza biashara ya mafuta na kulipa gharama mbalimbali za uendeshaji
serikali kupitia tpdc imetenga shilingi bilioni 
 kutekeleza kazi hizo
ii mradi wa bomba la kusafirisha mafuta ghafi kutoka uganda had tanzania east african crude oil pipeline 
mheshimiwa spika mradi huu unahusu ujenzi wa bomba la kusafirisha mafuta ghafi crude oil kutoka hoima uganda hadi tanga tanzania
katika kipindi cha mwaka kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kuka milika kwa kazi ya tathmini ya athari kwa mazingira na kuendelea na utoaji wa elimu kwa umma kwa maeneo ya pembezoni mwa eneo la mradi
mheshimiwa spika kwa mwaka kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kukamilisha majadiliano ya mikataba ikiwemo ya nchi odhi na awekezaji hga mkataba wa ubia sha mkataba wa bandari mkataba wa pango la ardhi land lease agreement na kulipa fidia
jumla ya shilingi bilioni zimetengwa kwa ajili ya kazi hizo
mradi unatarajiwa kuanza mwezi aprili baada ya kufanyika kwa maamuzi ya mwisho ya uwekezaji final investment decision fid iii mradi wa ujenzi wa bomba la kusafirisha mafuta safi refined petroleum products kutoka dar es salaam tanzania hadi ndola zambia 
mheshimiwa spika radi huu umepangwa ku tekelezwa kwa ushirikiano wa serikali za tanzania na zambia
mradi unahusu ujenzi wa bo mba la kusafirisha mafuta safi kutoka dar es salaam tanzania hadi ndola zambia likiwa na matoleo ya mafuta take off points katika maeneo ya morogoro iri nga njombe mbeya na songwe
mradi huu utaiwezesha serikali kuongeza mapato ajira kuongeza uhakika wa upatikanaji wa mafuta katika maeneo linapopita bomba pamoja na kuepusha uhari bifu wa miundombinu ya barabara kupunguza gharama za usafirishaji wa mafuta na kupunguza msongamano wa maga ri jijini dar es salaam
radi utaongeza fursa za biashara katika ukanda wa nyanda za juu kusini
mheshimiwa spika kazi zilizotekelezw ni pamoja na kukamilika kwa andiko la awali la mradi hadidu za rejea za upembuzi yakinifu na athari kwa mazingira na kijamii pamoja na kupata ridhaa ya kufanyika kwa upembuzi yakinifu
mheshimiwa spika kwa mwaka kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja kuendelea kukamilisha kumpata mshauri mwelekezi wa kufanya upembu zi yakini fu
jumla ya shilingi milioni zimetengwa kwa ajili ya kazi hizo
udhibiti wa shughuli za mkondo wa juu wa mafuta na gesi asilia 
mheshimiwa spika katika kutekeleza jukumu la kudhibiti shughuli za mkondo wa juu wa petroli kwa mwaka serikali upitia pura imepitisha mpango kazi wa uchorongaji wa visima vinne na uchukuaji wa data za mitetemo za d kilomita za mstari na za d kilomita za mraba
aidha pura ilisimamia uchorongaji wa visima viwili vifupi stratigraphic boreholes katika maeneo ya kining inila na nyaranja kitalu cha eyasi wembere
pura imekamilisha ukaguzi na uhakiki wa gharama za uwekezaji na mapato yatokanayo na uzalisha ji wa gesi asilia kwa mwaka hadi na kuokoa zaidi ya shilingi bilioni 
 ambazo mwekeza ji aliziweka kama gharama za uwekezaji
hatua ii imepelekea kuongezeka kwa pato la serikali katika mgao wake wa uuzaji gesi asilia
mheshimi wa spika katika mwaka serikali kupitia pura itaendelea kusimamia na kudhibiti shughuli za mkondo wa juu wa petroli
shughuli hizo ni pamoja na uchorongaji wa kisima kimoja cha utafutaji chikumbi katika kitalu cha ruvuma visima viwili vya utafutaji mruka na mtarawanda kisima kimoja cha uendelez aji mambakofi katika kitalu cha ruvu na uchorongaji wa visima vya utafutaji na uhakiki katika kitalu cha mnazi bay kaskazini
kwa mwaka jumla ya shilingi ilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kutekeleza majukumu hayo
hali ya uagizaji na upatikanaji wa bidhaa za mafuta ya petroli nchini 
mheshimiwa spika mfumo wa uagizaji mafuta kwa pamoja bulk procurement system bps unaosimamiwa na wakala wa uagizaji mafuta kwa pamoja pbpa umeendelea kutumika kuagiza mafuta ya petroli dizeli mafuta ya taa na mafuta ya ndege
katika mwaka jumla ya lita bilioni 
 ziliingizwa nchini ikilinganishwa na lita bilioni 
 zilizoagizwa mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
kati ya kiasi hicho lita bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya mafuta yote yaliyoagizwa yalikuwa ni mafuta kwa ajili ya matumizi ya hapa nchini na lita bilioni 
 sawa na asilimia 
 yalikuwa kwa aj ili ya kusafirishwa kwenda nchi jirani
mheshimiwa spika muda wa kupakua mafuta kutoka kwenye meli umepungua kutoka wastani wa siku hadi kabla ya mwaka na kufikia wastani wa siku hadi kwa mwaka 
aidha kiasi cha mafuta ya ziada kimeongezeka kutoka lita milioni mwaka hadi lita milioni mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
mafuta haya yanatosheleza wastani wa matumizi ya aidi ya siku kwa kila aina ya mafuta
mheshimiwa spika kiasi cha gesi ya mitungi liquefied petroleum gas lpg kilichoingizwa nchini kimeendelea kuongezeka ambapo kwa mwaka kilifikia tani ikilinganishwa na tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
aidha matumizi ya gesi hiyo nchini yameendelea kuongezeka ambapo kwa mwaka yalifikia tani ikilinganishwa na tani mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hil limechangiwa na juhudi mbalimbali za serikali kwa kushirikiana na kampuni zinazouza lpg katika kuelimisha jamii juu ya umuhimu wa kutumia lpg katika kutunza mazingira na kupunguza madhara ya kiafya yanayotokana na matumizi ya kuni na mkaa
mwenendo wa bei za mafuta 
mheshimiwa spika bei za mafuta katika soko la unia zimeendelea kushuka kutokana na sababu mbalimbali ikiwemo uhitaji na upatikanaji wa bidhaa hii muhimu katika shughuli za kiuchumi
wastani wa ei ya mafuta ghafi katika soko la dunia katika mwezi aprili ilifikia dola za marekani 
 kutoka dola za marekani 
 kwa pipa mwaka sawa na punguzo la asilimia 
mheshimiwa spika kushuka kwa bei ya mafuta ghafi katika soko la unia kumesababisha kushuka kwa bei ya mafuta yaliyosafishwa ambapo wastani wa bei ya mafuta yaliyosafishwa katika soko la dunia ilikuwa dola za marekani na kwa tani kwa mafuta ya petroli dizeli na mafuta ya taa ndege mtawalia ikilinganishwa na wastani wa dola za marekani na kwa tani kwa kipindi kama hicho mwaka 
hii ni sawa na pungufu ya asilimia na asilimia kwa mafuta ya petroli na dizeli mtawalia
aidha bei ya mafuta ya taa ndege imeongezeka kwa asilimia 
mheshimiwa spika kutokana na kushuka kwa bei ya mafuta ya pe troli na dizeli katika soko la dunia bei za mafuta haya katika soko la ndani pia zilishuka
kwa mwaka wastani wa bei za mafuta katika soko la ndani kwa mafuta yaliyopokelewa ku pitia bandari ya dar es salaam ilishuka ikilinganishwa na wastani wa bei za mafuta katika kipindi hicho mwaka 
wastani wa bei za mafuta kwa mkoa wa dar es salaam kwa mwaka kwa lita moja ilikuwa kama ifuatavyo petroli shilingi dizeli shilingi na mafuta ya taa shilingi wakati wastani wa bei za mafuta hayo kwa mwaka ilikuwa shilingi mafuta ya petroli shilingi kwa mafuta ya dizeli na shilingi kwa mafuta ya taa ambazo ni sawa na punguzo la asilimia na mtawalia
aidha kwa wakati wote bei ya mafuta ya ndege hapa nchini ni sawa na bei ya mafuta ya taa kabla ya kodi na tozo za serikali
udhibiti wa ubora wa miundombinu na bidhaa za mafuta ya petroli na gesi asilia 
mheshimiwa spika serikali kupitia ewura imeendelea kusimamia na kuhakikisha miundombinu ya mafuta inajengwa na kuendeshwa kwa kuzingatia viwango stahiki
ewura pia imeendelea kutoa leseni kwa miund ombinu ambayo inakidhi viwango ambapo katika kipindi cha januari hadi machi imetoa jumla ya leseni za aina mbalimbali na vibali vya ujenzi wa miundombinu ya mafuta
aidha ewura metoa kibali kwa kampuni ya dangote mtwara kwa ajili ya ujenzi wa kituo cha kujaza gesi asilia iliyoshindiliwa kwenye magari compressed natural as ili kuya wezesha magari ya kampuni hiyo kutumia gesi asilia
mheshimiwa spika upatikanaji wa mafuta viji jini umeendelea kusimamiwa na kuzipatia ufumbuzi changamoto zilizopo kutokana na uhaba wa vituo vya mafuta katika maeneo hayo
katika mwaka serikali imeandaa utaratibu utakao rahisisha uwekezaji katika vituo vya mafuta ambao uta punguza gharama za uwekezaji kwa vituo vya mafuta vijijini ili mafuta yaweze kusambazwa katika njia bora na salama
vilevile serikali inaandaa utaratibu utakaorahisisha usambazaji wa gesi asilia na lpg kwa maeneo ya vijijini
taratibu hizo zinatarajia kukamilika mwezi juni 
mheshimiwa spika serikali kupitia ewura imeendelea kusimamia ubora wa bidhaa za mafuta ya petroli zinazosambazwa na kuuzwa nchini
katika kipindi cha mwaka ewura ilipima sampuli ambapo ati hizo sampuli sawa na asilimia 
 hazikuki dhi viwango na hatua stahiki za kisheria zilichukuliwa dhidi ya wafanyabiashara wali okutwa na mafuta ambayo hayakidhi viwango
mheshimiwa spika njia nyingine inayotumika kudhibiti ubora na ukwepaji wa kodi katika biashara ya mafuta ni uweka ji wa vinasab molecular marker katika mafuta ya petroli dizeli na mafuta ya taa yanayotumika hapa nchini
utaratibu huu umesaidia kudhibiti uchakachuaji ukwepaji wa kodi na kuimarisha ushindani katika biashara ya mafuta
katika waka ewura ilipima vinasaba wenye mafuta kutoka katika vituo vya mafuta na kati ya vituo hivyo vituo sawa na asilimia 
 vilikutwa na mafuta ambayo hayakuwa na kiwango sahihi ch vinasaba kwa mujibu wa kanuni
hatua stahiki zilichukuliwa dhidi ya wafanyabiashara ambao mafuta yao hayakuwa na kiwango sahihi cha vinasaba ikiwemo kutozwa faini na kufikishwa mamlaka ya mapato tanzania tra kwa ajili ya kulipa kodi stahiki walizokwepa
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kusimamia sekta ya mafuta nchini ili kuhakikisha uwepo wa mafuta ya kutosha yenye ubora stahiki miundombinu ya mafuta yenye kukidhi ubora usalama na utunzaji wa mazingira pamoja na ushindani ulio sawa wakati wote
 miradi ya kujenga uwezo katika sekta ndogo ya mafuta na gesi asilia i mradi wa usimamizi wa rasilimali za ndani na simamizi wa rasilimali za asili tanzania 
mheshimiwa spika mradi huu ulianza kutekelezwa kuanzia mwezi juni na unatarajiwa kukamilika mwezi desemba 
gharama za mradi ni kiasi cha dola za marekani milion 
 ambapo mfuko wa maendeleo wa afrika nachangia dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi bilioni 
 na serikali ya tanzania itachangia dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika mwaka ka zi zilizotekelezwa ni pamoja na ununuzi na kuanza ufungwaji wa skana ya kukagulia mizigo katika bandari ya dar es salaam kukamilika kwa awamu ya kwanza ya uboreshaji wa mfumo wa kieletroniki wa uondo aji wa shehena bandarini na katika mipaka electronic ingle window system kukamilika kwa ununuzi na ufungwaji wa mifumo ya ukusanyaji mapato na kukamilisha ununuzi na ufungaji wa vifaa vya kuhifadhi data za petroli
mheshimiwa spika katika mwaka kazi zilizopangwa kutekelezwa ni pamoja na kukami lisha ufungwaji na kuanza kutumik skana ya kukagulia mizigo kukamilisha awamu ya pili ya uboreshaji wa mfumo wa kieletroniki wa uondo aji wa shehena bandarini na mipaka ni na kukamilisha stadi za mifumo ya bei ya gesi asilia mchango wa sekta ya gesi asi lia kwenye uchumi mahitaji ya gesi asilia nchini pamoja na uanzishwaji wa kituo cha utunzaji taarifa za mkondo wa juu data centre cha pura
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizi
ii mradi wa oil for development programme ofd institutional cooperation in the upstream petroleum sub sector 
mheshimiwa spika mradi huu una lengo la kujengea uwezo wizara na taasisi za serikali zinazohusika na masuala ya usimamizi wa mafuta na gesi asilia nchini ili kuongeza ufani si kati ka utendaji kazi
wanufaika wa radi huu ni pamoja na wizara ya nishati wizara ya fedha na mipango pura tpdc tra nemc tasac na osha kwa upande wa tanzania bara
kwa upande wa zanzibar ni wizara ya ardhi maji nyumba na nishati zpra zpdc ema zma na dosh
pamoja na kuzijengea uwezo wizara na taasisi husika mradi huu pia unasaidia katika kuandaa kanuni na miongozo mbalimbali itakayoimarisha usimamizi katika sekta ya mafuta na gesi asilia
mradi ulianza kutekelezwa mwaka na utakamilik julai 
mheshimiwa spika katika mwaka kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kuwajengea uwezo maafisa kutoka taasisi husika katika maeneo ya tunzaji wa takwimu masuala ya mazingira na usalama mahala pa kazi pamoja na usimamizi wa mapato ya tokana yo na shughuli za mafuta na gesi asilia
ushiriki wa watanzania katika sekta ndogo ya mafuta na gesi asilia 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha watanzania wanashiriki kikamilifu katika shughuli za mafuta na gesi asilia nchini
mwaka serikali lianzisha kanzidata ya watoa huduma wa dani local suppliers and service providers database lssp
hadi mwezi aprili jumla ya kampuni za atanzania na zile za ubia zimesajiliwa kwenye kanzidata hiyo
uimarishaji wa mawasiliano kati ya wizara na jamii 
mheshimiwa spika pamoja na majukumu mengine wizara imeendelea na kazi ya utoaji taarifa kwa wadau kupitia televisheni magazeti na redio
aidha utoaji wa taarifa unajumuisha kupitia tovuti ya wizara mitandao ya kijamii ya wizara ambayo ni facebook twitter instagram na youtube pamoja na jarida la wizara ya nish ati linalotolewa kila mwezi
mheshimiwa spika kwa mwaka wizara iliendelea ku toa taarifa mbalimbali miradi mikubwa inayotekelezwa chini ya ke ikiwemo iradi ya uzalishaji na usafirishaji umeme miradi ya mafuta usambazaji wa gesi asilia na miradi ya usambazaji umeme vijijini
katika mwaka wizara itaendelea kutoa taarifa mbalimbali katika ma eneo muhimu ya iradi mikubwa inayotekelezwa chini ya wizara
ajira na mae ndeleo ya rasilimaliwatu 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia maendeleo ya watumishi wake pamoja na kutekeleza vema muundo wake ulioidhi nishwa mwaka kwa kujaza jumla ya nafasi za uongozi zilizokuwa wazi
katika mwaka wizara inatara jia kuwapandisha vyeo watumishi kuajiri watumishi na kujaza nafasi za uteuzi
vilevile jumla ya watumishi wamepangwa kuajiriwa katika taasisi zilizo chini ya wizara kama ifuatavyo tpdc rea pura na pbpa 
mheshimiwa spika kwa kutambua umuhimu wa ku wawezesha na kuwajengea uwez watanzania katika masuala mbalimbali ya mafuta na gesi silia wizara imeendelea kushirikiana na washirika wa maendeleo wa kuwapatia ufadhili wa masomo watanzania katika shahada ya kwanza uzamili na uzamivu ili kuhakikisha kuwa nchi inakuwa na wataalamu wa kutosha katika sekta ya mafuta na gesi asilia
vilevile wizara imeendelea kuwajengea uwezo wataalam kupitia mpango wa uendelezaji wa rasilimaliwatu wa wizara
katika mwaka watanzania alipatiwa fursa ya ufadhili wa maso mo kutoka serikali ya jamhuri ya watu wa china katika fani ya mafuta na gesi asilia
wizara pia iliwajengea uwezo watumishi na watumishi katika mafunzo mbalimbali ya muda mrefu na muda mfupi mtawalia
mheshimiwa pika katika mwaka watanzania wanatarajiwa kwenda masomoni kupitia ufadhili wa serikali ya jamhuri ya watu wa china katika fani ya mafuta na gesi asilia
aidha wizara itawezesha ufadhili wa mafunzo ya muda mrefu kwa watumishi na mafunzo ya muda mfupi kwa watumishi 
 ushirikiano wa kikanda na kimataifa 
mheshimiwa spika kwa niaba ya serikali napenda kuwashukuru washirika wa maendeleo na nchi wahisani ambao wameendelea kutoa michango yao katika kufanikisha utekelezaji wa shughuli mbali mbali za wizara
napenda kutambua mchango wa benki ya maendeleo ya afrika afdb benki ya dunia wb benki ya ushirikiano wa kimataifa ya japan jbic united bank for africa uba economic development cooperation fund edcf korea mfuko wa uen delezaji jotoardhi geothermal risk mitigation facility grmf pamoja na taasisi na mashirika ya jica japan kfw germany afd ufaransa sida sweden norad norway umoja wa ulaya eu benki ya exim china shirika la maendeleo la umoja wa mata ifa undp shirika la maendeleo la canada cida na usaid marekani
mheshimiwa spika pia natoa shukrani kwa serikali za nchi za burundi canada china iceland japan kenya norway uingereza sweden marekani urusi afrika kusini korea ya kusini malawi misri msumbiji sweden rwanda ufaransa uganda na zambia kwa ushirikiano wao katika kuendeleza sekta ya nishati
vilevile nishukuru jumuiya ya afrika mashariki eac na jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc kwa ushirikiano katika masu ala ya kikanda yanayohusu sekta hii
kwa kipindi cha mwaka serikali kupitia wizara ya nishati itaendelea kuimarisha ushirikiano na washirika wa maendeleo na wadau wengine ili kuhakikisha kuwa sekta ya nishati inachangia katika kutimiza azma ya ser ikali ya kufikia uchumi wa kati ifikapo mwaka 
hitimisho 
mheshimiwa spika kupitia bajeti ya mwaka wizara inalenga kutekeleza dhamira ya serikali ya kuhakikisha kuwa inazalisha umeme wa kutosha wa uhakika na wa gharama nafuu
vilevile baj eti imelenga kuimarisha shughuli za utafutaji na biashara ya mafuta na gesi asilia pamoja na kuwezesha wananc hi kunufaika na rasilimali hizo
mheshimiwa spika katika waka wizara ya nishati inakadiria kutumia jumla ya shilingi trilioni 
 ikilinganishwa na shilingi trilioni 
 iliyotengwa kwa mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa liidhinishe bajeti ya jumla ya shilingi kwa ajili ya matumizi ya izara ya nishati na taasisi zake
mchanganuo wa fedha hizo ni kama ifuatavyo i shilingi sawa na asilimia 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo
kati ya fedha hizo za maendeleo shilingi ni fedha za ndani na shilingi ni fedha za nje na ii shilingi sawa na asilimia 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida
kati ya fedha hizo shilingi kwa ajili ya matumizi mengineyo oc na shilingi kwa ajili ya mishahara pe ya watumi shi wa wizara na taasisi zilizo chini yake
mheshimiwa spika kwa unyenyekevu mkubwa sana naomba tena nitoe shukrani zangu za dhati kwako na kwa waheshimiwa wabunge wote kwa kunisikiliza
hotuba hii pia inapatikana katika tovuti ya wizara kwa anuani ya vilevile hotuba hii ina vielelezo mbalimbali ambavyo vimeambatishwa kwa ajili ya ufafanuzi wa masuala muhimu yanayohusu sekta ya nishati
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 vielelezo vya hotu ba ya mwaka kuhusu sekta za nishati 
 umeme na nishati jadidifu kielelezo na
 uwezo wa mitambo ya kufua umeme nchini mwezi aprili na
jina la kituo uwezo mw 
kidatu 
kihansi 
mtera 
new pangani falls 
hale 
nyumba ya mungu 
uwemba 
mwenga 
yovi 
matebmwe 
darakuta 
andoya 
tulila 
 jumla ndogo maji 
songas 
ubungo 
tegeta 
ubungo ii 
kinyerezi 
kinyerezi 
mtwara 
somanga 
 jumla ndogo gesi 
zuzu 
nyakato 
biharamulo 
songea 
namtumbo 
ludewa 
mbinga 
 chanzo tanesco kielelezo na
 njia za kusafirisha umeme na vituo vya kupoza umeme na
njia za usafirishaji umeme urefu km juni desemba 
njia kuu za msongo wa kv 
njia kuu za mso ngo wa kv 
njia kuu za msongo wa kv 
njia kuu za msongo wa kv 
 jumla 
 na
njia za usambazaji umeme urefu km juni desemba 
 kv 
 kv 
 kv 
 jumla 
 chanzo tanesco 
madaba 
 ngara 
 jumla ndogo mafuta 
tawnwat 
tpc 
 juml ndogo biomass 
 jumla kuu 
 kielelezo na
 orodha ya miradi itakayofikisha mw mwaka jina la mradi mw uwezo wa uzalishaji mw mahitaji ya nchi mw existing 
 kinyerezi extension mw rusumo mw murongo kikagati mw jnhpp mw kakono mw solar ipp mw ruhudji mw rumakali mw wind mw mtwara gas mw coal ipp mw ngozi jotoardhi mw maragalasi mw kikonge mw somanga fungu mw mpanga mw kinyerezi iii mw kinyerezi iv mw 
 masigira mw kiwira mw ngaka mw natron jotoardhi mw somanga fungu ii mw songwe mw solar dodoma mw ikondo mnyera mw mchuchuma mw kiejo jo toardhi mw jumla chanzo wizara ya nishati kielelezo na
wilaya na halmashauri ambazo vijiji vyake vyote vimefikiwa na umeme hadi mwezi machi na
mkoa wilaya halmashauri 
iringa iringa vijijini 
iringa mafinga m 
mbeya busokela 
mbeya chunya 
mara musoma vijijini 
mara butiama 
mara bunda 
pwani bagamoyo 
pwani rufiji 
pwani mafia 
kilimanjaro mwanga 
kilimanjaro rombo 
kilimanjaro moshi 
kilimanjaro siha 
kilimanjaro hai 
kilimanjaro same 
dodoma dodoma m 
dodoma kongwa 
dodoma bahi 
kagera misenyi 
kagera karagwe 
geita chato 
mtwara masasi 
mtwara tandahimba 
tanga pangani 
mwanza misungwi 
mwanza sengerema 
mwanza buchosa 
shinyanga shinyanga m 
shinyanga ushetu 
kigoma buhigwe 
morogoro kilombero 
ruvuma madaba 
arusha arusha 
arusha meru 
katavi mlele 
 mafuta na gesi asilia kielelezo na
 idadi ya vituo vya mafuta nchini tangu aprili hadi machi mkoa jumla ya vituo vya mafuta tarehe aprili jumla ya vituo vya mafuta hadi tarehe machi ongezeko pungufu arusha coast dar es salaam dodoma geita iringa kagera katavi kigoma kilimanjaro lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza njombe rukwa ruvuma shinyanga simiyu singida songwe tabora tanga jumla ya vituo chanzo ewura kielelezo na
 kiasi cha gesi asilia kilichotumika katika standard cubic feet scf mwaka uzalishaji umeme viwandani taasisi majumbani magari jumla chanzo tpdc chanzo tpdc kielelezo na
 kiasi cha gesi asilia kilichotumika katika standard cubic feet scf mwaka uzalishaji umeme viwandani taasisi majumbani magari chanzo tpdc kielelezo na
 mabomba ya kusambaza gesi asilia nchini mkoa jina umbali mtwara dangote awamu 
 km dangote awamu 
 km majumbani awamu 
 km jumla 
 km pwani goodwill 
 km lodhia 
 km knauf 
 km jumla 
 km dar es salaam ubungo mikocheni 
 km nngi ubungo mikocheni 
 km mitambo ya kuzalisha umeme 
 km coca cola 
 km majumbani udsm 
 km majumbani mikocheni 
 km viwandani 
 km jumla 
 km jumla kuu 
 km chanzo tpdc kielelezo na
 fedha za kigeni zilizookolewa katika uchumi kwa kutumia gesi asilia badala ya mafuta yanayoagizwa nje ya nchi na sekta desemba desemba usd usd majumbani taasisi na magari viwandani uzalishaj umeme jumla chanzo tpdc kielelezo na
 orodha ya viwanda vilivyounganishwa na miundombinu ya gesi asilia na
orodha ya viw anda aluminium africa alaf a one products bottlers ltd azam bakeries co
ltd
bautech company limited 
bora industries limited 
dar brew east coast oils fats ltd
gaia eco solutions yuasa 
iron steels 
kamal steel ltd 
kioo ltd kioo generator kioo furnace kioo furnace 
mm integrated steel mills mmi 
mm integrated steel mills mmi 
mm integrated steel mills mmi 
murzah 
murzah 
murzah 
murzah 
namera group of industries ltd
 na
orodha ya viw anda 
nampak ind ustries 
nida textile mills tanzania ltd
ok plastic limited 
royal soap detergent industries 
said salim bakhresa company ltd
sbc t limited pepsi 
serengeti breweries limited 
silafrica tanzania ltd simba plastics company 
soap an allied industries limited 
steel masters ltd 
tanpack tissues limited 
tanzania breweries ltd dar brew 
tanzania cigarette company ltd tcc 
tanzania cuttleries manufactures limited 
tanzania china textile 
tanzania portland cement company tpcc 
tcftc urafiki textiles 
vot tanzania ltd 
yuasa batteries gaia eco solutions 
simba steel lakhani 
karibu textile 
edible oil 
bautech company limited 
goodwill ceramic 
goodwill packaging factory 
dangote industries tanzania limi ted 
coca cola kwanza limited 
lodhia steel 
knauf gypsum chanzo tpdc kielelezo na
 kiasi cha gesi itokanayo na petroli lpg iliyoagizwa kuanzia januari hadi desemba mwezi kiasi cha lgp kilichoagizwa tani januari febru ari machi aprili mei juni julai agosti septemba oktoba novemba desemba kiasi kilichoagizwa kiasi kilic hoagizwa asilimia ya mabadiliko chanzo ewura kielelezo na
 mwenendo wa bei za mafuta kati ka soko la dunia na hapa nchini mwaka wastani wa bei ya mafuta katika soko la dunia wastani wa bei ya mafuta hapa nchini petrol tsh lita dizeli tsh lita mafuta ya taa ndege tsh lita petroli tsh lita dizeli tsh lita mafuta ya taa tsh lita mafuta ya ndege tsh lita chanzo pbpa na ewura kielelezo na
 mwenendo wa uagizaji wa mafuta toka hadi sasa desemba mwaka mafuta yaliyoagizwa kwa matumizi ya ndani mafuta yaliyoagizwa kwa matumizi ya nje jumla chanzo pbpa na ewura kielelezo na
 mafuta yaliyoagizwa nchini kwa kipindi cha kuanzia januari mpaka desemba kwa matumizi ya ndani katika lita mwezi dizeli petroli mafuta ya taa mafuta ya ndege mafuta mazito jumla januari februari machi aprili mei juni julai agosti septemba oktoba novemba desemba jumlisha mafuta yaliyobadilishwa matumizi localized jumla mwaka jumla mwaka asilimia ya mabadiliko 
 chanzo ewura kielelezo na
 mafuta yaliyoagizwa nchini kwa kipindi cha kuanzia junuari mpaka desemba kwa ajili ya kwenda nchi jirani transit katika lita mwezi dizeli petroli mafuta ya ndege taa mafuta mazito jumla januari februari machi aprili mei juni julai agosti septemba oktoba novemba desemba kutoa mafuta yaliyobadilishwa matumizi localized jumla mwaka jumla mwaka asilimia ya mabadiliko 
 chanzo ewura kielelezo na
 mwenendo wa uagizaji wa mafuta kwa ajili ya matumizi ya ndani na nje kwa kipindi cha kuanzia januari mpaka desemba mafuta yaliyoagizwa kwa matumizi ya ndani mafuta yaliyoagizwa kwa matumizi ya nje jumla asilimia ya mabadiliko 
 matumizi ya ndani dhidi ya matumizi ya nje mwaka 
 matumizi ya ndani dhidi ya matumizi ya nje mwaka 
 chanzo ewura mchoro na
 mwenendo wa kiasi cha mafuta yaliyoingizwa nchini kwa ajili ya matumizi ya ndani na yaliyokwenda nchi jirani kwa kipindi kinachoanzia januari mpaka desemba mchoro na
 mwenendo wa uagizaji wa mafuta toka hadi sa sa desemba chanzo pbpa na ewura mchoro na
 mafuta yaliyoingizwa nchini mwaka kwa matumizi ya ndani ya nchi chanzo pbpa mchoro na
 mafuta yaliyoingizwa nchini mwaka kwenda nchi jirani chanzo pbpa mwongozo wa ziara za kamati za bunge jamhuri ya muungano wa anzania bunge la anzania mwongozo wa ziara za kamati za bunge disemba mwongozo wa ziara za kamati za bunge mwongozo wa ziara za kamati za bungei yaliyomo maana ya maneno ii vifupisho vya maneno iii dibaji iv sehemu ya kwanza 
 utangulizi 
 chimbuko la kamati za bunge 
 muundo wa kamati za bunge 
 aina za kamati za bunge 
 lengo la mwongozo sehemu ya pili 
 shughuli za kamati za bunge 
 njia zinazotumiwa na kamati katika kutekeleza majukumu yake sehemu ya tatu 
 utekelezaji wa ziara za kamati za bunge 
 mambo muhimu ya kuzingatia kabla ya ziara za kamati 
 mambo muhimu ya kuzingatia wakati wa ziara za kamati 
 mambo muhimu ya kuzingatia baada ya ziara za kamati sehemu ya nne 
 kiambatisho mwongozo wa ziara za kamati za bungeiimaana za maneno akidi ni idadi ya wabunge inayoruhusu kufanya maamuzi ya bunge au vikao vya kamati bunge ni bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania lililoanzishwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya mwaka 
habari ni taarifa yoyote kuhusu shughuli zinazotekelezwa au zitakazotekelezwa na kamati kamati ni kamati yoyote ya bunge iliyoundwa kwa mujibu wa kanuni za bunge katibu ni katibu wa bunge aliyetajwa katika ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka na inajumuisha pia mtumishi mwingine yeyote wa bunge aliyeidhinishwa kutekeleza kazi yoyote ya bunge
kibali ni idhini inayotolewa kwa maandishi na mamlaka fulani kwa ajili ya kuridhia utekelezaji wa shughuli fulani mamlaka ni mtu au ofisi yenye madaraka ya kuamua au kuridhia jambo fulani mbunge ni mtu aliyechaguliwa au kuteuliwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya kuwa mjumbe wa bunge la jamhuri ya muungano mpambe wa bunge ni mtumishi wa ofisi ya bunge anayetekeleza majukumu ya kusimamia masuala yote ya ulinzi na usalama wa ofisi mali vifaa na majengo yote ya bunge sekretariet ni mtu yoyote au kikundi fulani kilichopewa mamlaka kisheria kuratibu utekelezaji wa shughuli fulani
ziara za kamati ni safari ya kikazi ya kamati ndani au nje ya nchi mwongozo wa ziara za kamati za bungeiiivifupisho vya maneno bakita baraza la kiswahili tanzania laac local authorities accounts committee lsp legislative support project pac public accounts committee pic public investment account ukimwi upungufu wa kinga mwilini undp united nation development programmemwongozo wa ziara za kamati za bungeivdibaji mwongozo wa ziara ya kamati za bunge umeandaliwa kwa ajili ya bunge hususan wabunge na sekretarieti ya bunge kwa ajili ya kuwasaidia wanapokuwa wakitekeleza majukumu yao kwenye ziara
vilevile unalenga kuwawezesha wadau wengine wanaofanya kazi na bunge kama vile wizara taasisi na idara za serikali wananchi pamoja na makundi mbalimbali ya kijamii katika kujenga mashirikiano ya kikazi baina yao na bunge
lengo la mwongozo huu ni kufafanua zaidi utaratibu wa kikanuni na namna ya kushughulikia mambo mengine ambayo yamekuwa yakijitokeza wakati wa ziara za kamati
pamoja na mwongozo huu kufafanua mambo ambayo hayakutajwa wazi kwenye kanuni za kudumu za bunge bado kanuni hizo zitabaki kuwa muongozo mkuu wa shughuli za kamati
muongozo huu umetayarishwa na sekretarieti ya bunge chini ya ufadhili wa shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp serikali ya denmark shirika la maendeleo la uingereza dfid na serikali ya ireland kupitia awamu ya pili ya mradi wa kujengea uwezo wabunge na watumishi wa ofisi ya bunge legislative support project ii lspii
mwongozo wa ziara za kamati za bunge 
 utangulizi 
 chimbuko la kamati za bunge kamati za bunge zimeundwa kwa mujibu wa ibara ya na ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ambayo inalipa bunge mamlaka ya kuunda kamati za bunge zitakazosaidia bunge kutekeleza jukumu lake la kuisimamia na kuishauri serikali ipasavyo
aidha kamati za bunge zinapata mamlaka ya kutekeleza majukumu yake kutoka katika sheria ya kinga madaraka na haki za bunge sura ya ya sheria za tanzania na kanuni za kudumu za bunge toleo la 
 muundo wa kamati za bunge kamati za bunge zinaundwa na wajumbe na sekretarieti
wajumbe wa kamati huteuliwa na spika kwa kuzingatia uwiano wa vyama jinsia taaluma na uwakilishi pande za muungano
mwenyekiti wa kamati na makamu wake watachaguliwa na wajumbe kutoka miongoni mwao
mbunge yoyote ambaye ni waziri naibu waziri au mwanasheria mkuu wa serikali hatateuliwa kuwa mjumbe wa kamati
aidha kila kamati itakuwa na sekretarieti ya kamati yenye jukumu la kuratibu shughuli zote za kamati pamoja na kupokea kuchambua na kujadili nyaraka zinazowasilishwa mbele ya kamati na wadau na hatimaye kuwapitisha na kutoa ufafanuzi kwa wajumbe wa kamati
ujumbe katika kamati za bunge utadumu kwa kipindi cha miaka miwili na nusu baada ya hapo spika atateua tena wajumbe kumalizia nusu ya kipindi cha uhai wa bunge kilichobakia
sehemu ya kwanzamwongozo wa ziara za kamati za bunge 
 aina za kamati za bunge bunge kwa mamlaka ya kikatiba limeunda kamati za kudumu za bunge ambazo zimegawanyika katika makundi yafuatayo i kamati zisizo za kisekta ii kamati za kisekta iii kamati za sekta mtambuka na iv kamati zinazosimamia matumizi ya fedha za umma
aidha muundo wa kamati za kisekta unaweza kuathiriwa na mabadiliko ya muundo wa baraza la mawaziri
pamoja na uwepo wa kamati hizi bunge linaweza kuunda kamati zifuatazo a
kamati teule kwa ajili ya madhumuni maalumu kwa hoja mahususi itakayotolewa na kuafikiwa bungeni
kamati ya pamoja inayojumuisha kamati mbili au zaidi kwa ajili ya kulifanyia kazi jambo lolote ambalo mheshimiwa spika kwa busara zake ataona linahitaji kufanyiwa kazi na kamati hizo
kamati maalum ya spika kwa ajili ya kushughulikia jambo lolote lenye maslahi kwa umma
 lengo la mwongozo lengo la mwongozo huu ni kuwezesha wajumbe wa kamati na sekretarieti ya kamati kufanya kazi kwa ufanisi zaidi katika ziara za kamati za bunge kwa niaba ya bunge na hivyo kuweza kujitathmini na kuongeza uwajibikaji na ufuatiliaji wenye ufanisi kwa shughuli za kamati na hatimaye kusaidia bunge kutekeleza jukumu lake la kuisimamia na kuishauri serikali ipasavyo
vilevile mwongozo huu unaweza pia kutumiwa na wadau mbalimbali wa kamati za bunge ili kuwawezesha kutekeleza majukumu yao ipasavyo pale wanapokuwa wanahitajika kuambatana na kamati za bunge katika ziara mbalimbali
hivyo mwongozo huu unarahisisha utendaji kazi kamati za bunge katika kusimamia kufuatilia na kuwajibika katika shughuli za kamati za bunge
mwongozo wa ziara za kamati za bunge 
 shughuli za kamati za bunge kamati za bunge zinatekeleza shughuli mbalimbali kama zilivyoainishwa kwenye kanuni za bunge
shughuli hizo ni a
kushughulikia bajeti za wizara inazosimamia b
kushughulikia miswada ya sheria na mikataba inayopendekezwa kuridhiwa na bunge iliyo chini ya wizara inazosimamia c
kushughulikia taarifa za utendaji za kila mwaka za wizara hizo d
kufuatilia utekelezaji wa majukumu ya wizara hizo e
kujadili hoja binafsi za wabunge na maombi maalumu yanayowasilishwa kwenye kamati f
kuchunguza suala lolote linalohusu maslahi ya umma
kushughulikia jambo lolote litakaloletwa na spika
hivyo basi utekelezaji wa shughuli za bunge kupitia kamati huliwezesha bunge kutekeleza mambo yafuatayo a kuongeza wigo na fursa ya uwakilishi wa wabunge katika majadiliano mbalimbali b kuwajengea wabunge uwezo maarifa na uelewa wa kina c kutoa fursa kwa umma kuwasilisha maoni yao moja kwa moja kwa wabunge kupitia kamati za bunge kwa utaratibu uliowekwa na kanuni d kupata taarifa na ushahidi wa kutosha kuhusiana na jambo fulani
sehemu ya pilimwongozo wa ziara za kamati za bunge 
 njia zinazotumiwa na kamati kutekeleza majukumu yake
kamati za bunge hutekeleza majukumu yake kwa njia zifuatazo a vikao vya kamati katika vikao hivi kamati inaweza kukutana kwa ajili ya kujadili masuala yake yenyewe au na wadau mbalimbali kwa lengo la kupokea taarifa kujadiliana na kupata maoni kusikiliza wadau na kufanya uchunguzi juu ya masuala mbalimbali kwa lengo la kushughulikia kazi iliyo mbele ya kamati
b ziara za kamati kamati zinafanya ziara mbalimbali zikiwemo ziara za uchunguzi ukaguzi wa miradi au mafunzo kwa lengo la kupata taarifa kujielimisha kufuatilia utekelezaji wa miradi ya maendeleo kufanya uchunguzi na hatimaye kutoa taarifa bungeni
aidha wakati wa ziara kamati hukutana na wadau kwa lengo la kupata ufafanuzi maoni na michango yao kuhusiana na madhumuni ya ziara husika
hivyo basi katika kutekeleza majukumu kamati yoyote ya bunge ni muhimu ionyeshe uwajibikaji katika shughuli zake na ufuatiliaji wa haraka na hatimaye serikali itoe majibu ya haraka kwa masuala au matatizo mbalimbali ya jamii yanayojitokeza ambayo hayakutarajiwa au yanayotokana na malalamiko ya wananchi au yaliyopelekwa kwenye kamati za bunge kwa mujibu wa masharti ya mwongozo wa ziara za kamati za bunge kanuni za bunge
 utekelezaji wa ziara za kamati za bunge kamati za bunge zimekuwa zikifanya ziara ndani na nje ya nchi kwa madhumuni ya kukagua wa miradi ya maendeleo kufuatilia utekelezaji wa shughuli za serikali kufanya ukaguzi na kupata mafunzo ya aina mbalimbali
ziara hizi zimekuwa na malengo ya kujionea hali halisi ya maendeleo yaliyofikiwa katika utekelezaji wa miradi hiyo kukusanya taarifa mbalimbali za utendaji kazi na kuwajengea uwezo wajumbe
katika mazingira mengine ziara hizo hufanywa kwa utaratibu wa kukusanya maoni ya wadau na utaratibu kwa kusikiliza maoni yao
utaratibu huo hufanyika kwa kuzingatia kanuni za bunge zinazotoa mwongozo kwa kamati za bunge kusikiliza maoni ya wadau
sekretarieti ya kamati inawajibu wa kuhakikisha kuwa wajumbe wa kamati wana ufahamu wa kutosha kuhusu kazi iliyo mbele yao na jinsi watakavyoitekeleza kwa kuzingatia mipaka iliyowekwa katika katiba sheria ya haki kinga na madaraka ya bunge na kanuni za bunge
hivyo ili kuwezesheza utekelezaji mzuri wa ziara za kamati mambo yafuatayo yanapaswa kuzingatiwa katika hatua mbalimbali zifuatazo 
 mambo ya kuzingatia kabla ya ziara kamati ya bunge inapokuwa inajiaandaa kutekeleza majukumu yake kupitia kufanya ziara pamoja na mambo mengine izingatie masuala yafuatayo a kamati itajadili na kukubaliana kwa mujibu wa masharti ya kanuni za bunge kuhusu kufanyika kwa ziara kwa kuzingatia malengo ya ziara husika mahali na muda utakaotumika katika ziara hiyo
b kuandaa ratiba ya utekelezaji wa ziara ya kamati kwa kuzingatia sehemu ya tatumwongozo wa ziara za kamati za bunge mpango kazi na bajeti ya kamati na masuala mengine muhimu ya kitaifa
c kupata kibali cha spika kinachoombwa na mwenyekiti wa kamati kwa maandishi
aidha kwa ziara za nje kamati inapaswa kupata kibali cha serikali
d sekretarieti kupata kibali cha maandishi kutoka kwa katibu wa bunge kwa ajili ya kushiriki katika ziara
aidha vibali vingine muhimu ni pamoja na kibali cha watumishi wengine wa wizara na taasisi za serikali watakaoambatana na kamati
e sekretarieti itahakikisha mawasiliano yanafanyika kwa wadau wote kuwajulisha kuhusu ziara na kutoa taarifa kuhusu mahitaji ya kiutawala ulinzi na usalama wa kamati itakapokuwa ziarani
f nyaraka zote zinazohusu ziara zinatakiwa kuwasilishwa mbele ya kamati angalau siku nne kabla ya ziara ili kutoa fursa ya wajumbe wa kamati kusoma na kuelewa nyaraka hizo pamoja na sekretarieti kuzifanyia uchambuzi na kuwapitisha wajumbe ili kuelewa maudhui ya ziara
g sekretarieti itaandaa na kuwasilisha maelezo kuhusu ziara husika
aidha kamati itaandaa maswali ya msingi yatakayosaidia kupata taarifa katika ziara husika
h sekretarieti ikishirikiana na idara na vitengo vya ofisi ya bunge itaandaa taratibu zote muhimu za shughuli za kiutawala logistics zinazohusu maandalizi ya ziara husika katika masuala yanayohusu usafiri malipo ya stahili ya wajumbe malazi huduma za kupata kumbukumbu hansard pamoja na huduma ya waandishi wa habari
aidha aina ya usafiri utakaotumika katika ziara hizi utazingatia umbali wa safari
mwongozo wa ziara za kamati za bunge 
 mambo ya kuzingatia wakati wa ziara kamati ya bunge inapokuwa ziarani kutekeleza majukumu yake pamoja na mambo mengine itazingatia masuala yafuatayo a wakati wa kuanza ziara sekretarieti itajiridhisha wajumbe wa kamati wanaoshiriki ziara husika aidha orodha husika itawasilishwa kwenye ofisi ya mpambe wa bunge kwa kumbukumbu sahihi
b kamati itafanya kikao kabla ya kukutana na wadau kwa madhumuni ya kuelekeza na kukumbusha kuhusu ratiba na jinsi itakavyofanya kazi zake kwa mujibu wa kanuni za bunge
c kamati itakutana na mamlaka husika kwa madhumuni ya kujitambulisha na kueleza malengo ya ziara husika itifaki d kamati itakutana na wadau kwa ajili ya kupokea taarifa kuhusu madhumuni ya ziara husika
aidha mwenyekiti atawajulisha wadau kuhusu sheria kanuni na taratibu muhimu zinazohusika katika uendeshaji wa shughuli za kamati
e kamati itatembelea na kukagua maeneo husika kwa mujibu wa ratiba
f kamati itafanya kikao cha majumuisho na wadau kwa ajili ya kupata ufafanuzi wa masuala mbalimbali yaliyojitokeza wakati wa ziara
g wakati wote wa ziara sekretarieti itapaswa kujiridhisha kuhusu masuala yote yaliyojitokeza yanapatiwa majibu sahihi
h mwenyekiti wa kamati ndiye atakayekuwa msemaji mkuu wa kamati
i kwa kadiri itakavyowezekana wajumbe wa kamati watapaswa kuzingatia kikamilifu muda wa shughuli za kamati zilivyopangwa kwa mujibu wa ratiba
mwongozo wa ziara za kamati za bunge 
 mambo ya kuzingatia baada ya ziara kamati ya bunge baada ya ziara itatekeleza pamoja na mambo mengine masuala yafuatayo a sekretarieti itafanya maandalizi ya kikao cha tathimini ikiwa ni pamoja na kuandaa muhtasari wa mambo muhimu yaliyojitokeza kwenye ziara
b kamati itafanya kikao cha majumuisho na tathmini ya ziara husika
aidha kamati itakubaliana kuhusu mambo ya msingi ya kuyaweka katika rasimu ya taarifa ya kamati
c sekretarieti itaandaa rasimu ya taarifa ya ziara ya kamati kwa kuzingatia tathmini iliyofanyika kwa ajili ya kupitia na kujadiliwa na wajumbe kabla ya kutolewa kwa taarifa ya mwisho
d mwenyekiti atawasilisha taarifa ya ziara kwa mheshimiwa spika
aidha wakati wowote kamati inaweza kuhitaji taarifa zaidi kutoka kwa wadau husika pale itakapolazimika
kiambatisho mwongozo wa ziara za kamati za bunge sehemu ya nne orodha ya viambatisho aina ya kamati za kudumu za bunge kama zilivyoainishwa kwenye kanuni za kudumu za bunge toleo la januari a kamati zisizo za kisekta
i kamati ya uongozi ii kamati ya kanuni za bunge iii kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge b kamati za kisekta i kamati ya viwanda biashara na mazingira ii kamati ya katiba na sheria iii kamati ya mambo ya nje ulinzi na usalama iv kamati ya utawala na serikali za mitaa v kamati ya huduma na maendeleo ya jamii vi kamati ya ardhi maliasili na utalii vii kamati ya kilimo mifugo na maji viii kamati ya miundombinu ix kamati ya nishati na madini c kamati za sekta mtambuka i kamati ya bajeti ii kamati ya masuala ya ukimwi iii kamati ya sheria ndogo iv kamati ya uwekezaji wa mitaji ya umma pic d kamati zinazosimamia matumizi ya fedha za umma i kamati ya hesabu za serikali pac ii kamati ya hesabu za serikali za mitaa laac mwongozo wa ziara za kamati za bunge umeandaliwa na ofisi ya bunge s
 dodoma jamhuri ya muungano wa tanzania bunge la tanzania orodha ya shughuli za leo mkutano wa kumi na tatu kikao cha kumi novemba orodha ya shughuli za leo mkutano wa kumi na tatu kikao cha kumi tarehe novemba i
dua ii
maswali ofisi ya rais tamisemi 
mheshimiwa seif khamis said gulamali manonga atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi je lini serikali itaugawa mkoa wa tabora na kupata mkoa mpya wa manonga
mheshimiwa michael mwita kembaki tarime mjini atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi je lini serikali itajenga kwa mawe korongo la starehe ambalo linahatarisha maisha ya wananchi wa kata ya nyamisangara tarime
mheshimiwa santiel eric kirumba viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi je serikali ina mpango gani wa kushirikiana na sekta binafsi ili kutoa chakula mashuleni
mheshimiwa japhet ngailonga hasunga vwawa atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi je lini serikali itatoa fedha kumalizia ujenzi wa maboma ya shule za msingi na sekondari yaliyojengwa kwa nguvu za wananchi mbozi
ofisi ya makamu wa rais muungano na mazingira 
mheshimiwa maryam azan mwinyi viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais muungano na mazingira je kuna mkakati gani kuhakikisha nemc na zema zinasajiliwa kwenye mfuko wa gcf
wizara ya fedha 
mheshimiwa janejelly james ntate viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa fedha je lini serikali itaweka mkakati maalum wa kumaliza mashtaka katika bodi na mahakama za rufaa za kodi
wizara ya mambo ya ndani ya nchi 
mheshimiwa conchesta leonce rwamlaza viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa mambo ya ndani ya nchi je lini serikali itakamilisha jengo la makazi ya askari polisi lililopo kata ya buyekera bukoba
wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa 
mheshimiwa maimuna ahmad pathan viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa je lini serikali itawalipa fidia wananchi waliopisha upanuzi wa maeneo ya jeshi kj nachingwea
wizara ya maji 
mheshimiwa miraji jumanne mtaturu singida mashariki atamuuliza mheshimiwa waziri wa maji je lini serikali itachimba mabwawa ya maji kata za kikio misughaa lighwa mungaa siuyu issuna na mkiwa singida
wizara ya nishati 
mheshimiwa jonas van zeeland mvomero atamuuliza mheshimiwa waziri wa nishati je lini serikali itakamilisha kusambaza umeme kwenye kata za kikeo kinda na maskati mvomero
wizara ya viwanda na biashara 
mheshimiwa haji makame mlenge chwaka atamuuliza mheshimiwa waziri wa viwanda na biashara je lini serikali itajenga tawi la chuo cha cbe chwaka
wizara ya maliasili na utalii 
mheshimiwa mohammed jumah soud donge atamuuliza mheshimiwa waziri wa maliasili na utalii je kuna mkakati gani wa kupunguza athari hasi zitakazojitokeza kutokana na kuondolewa kwa buffer zonekatika hifadhi na mapori
mheshimiwa jesca jonathani msambatavangu iringa mjini atamuuliza mheshimiwa waziri wa maliasili na utalii je serikali haioni umuhimu wa kugawa mizinga ya nyuki ili kubadili shughuli za kiuchumi zinazoharibu mazingira iringa
wizara ya uchukuzi 
mheshimiwa mashimba mashauri ndaki maswa magharibi atamuuliza mheshimiwa waziri wa uchukuzi je mkandarasi wa sgr kipande cha seke malampaka hadi malya ameajiri wananchi wangapi wanaotoka maeneo hayo
wizara ya afya 
mheshimiwa constantine john kanyasu geita mjini atamuuliza mheshimiwa waziri wa afya je kwa nini nhif inazuia matibabu ya baadhi ya wagonjwa wenye bima za afya wakiwa hospitali
wizara ya madini 
mheshimiwa amandus julius chinguile nachingwea atamuuliza mheshimiwa waziri wa madini je lini serikali itatoa leseni kwa wachimbaji wadogo wa madini kata za nditi na kiegi nachingwea na mkoa wa lindi kwa ujumla
wizara ya ujenzi 
mheshimiwa hussein nassor amar nyang hwale atamuuliza mheshimiwa waziri wa ujenzi je lini upembuzi yakinifu utakamilika na kuanza ujenzi wa barabara ya kahama nyang hwale busisi
wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari 
mheshimiwa amina ali mzee viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa habari mawasiliano na teknolojia ya habari je serikali ina mkakati gani ya kuliwezesha shirika la utangazaji tanzania tbc kujiendesha kibiashara
wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi 
mheshimiwa jafari wambura chege rorya atamuuliza mheshimiwa waziri wa ardhi nyumba na maendeleo ya makazi je lini serikali itafanya maboresho ya sera ya taifa ya ardhi ya mwaka 
wizara ya maendeleo ya jamii jinsia wanawake na makundi maalum 
mheshimiwa janeth elias mahawanga viti maalum atamuuliza mheshimiwa waziri wa maendeleo ya jamii jinsia wanawake na makundi maalum je serikali ina mkakati gani kuhamasisha watoto wadogo kukua katika misingi ya kutambua madhara ya ukatili wa kijinsia
iii
miswada ya sheria ya serikali kusomwa mara ya kwanza muswada wa sheria ya uwekezaji wa umma wa mwaka 
muswada wa sheria ya uchaguzi wa rais wabunge na madiwani wa mwaka 
muswada wa sheria ya tume ya uchaguzi wa mwaka 
muswada wa sheria ya marekebisho ya sheria mbalimbali na
 wa mwaka the written laws miscellaneous amendments no
 bill 
muswada wa sheria ya marekebisho ya sheria za vyama vya siasa wa mwaka the political affairs laws amendment bill 
iv
kamati ya mipango waziri wa nchi ofisi ya rais mipango na uwekezaji kwamba bunge lipokee kujadili na kushauri kuhusu mapendekezo ya mpango wa maendeleo wa taifa unaokusudiwa kutekelezwa na serikali kwa mwaka wa fedha 
waziri wa fedha kwamba bunge lipokee kujadili na kushauri kuhusu mapendekezo ya mwongozo wa maandalizi ya mpango na bajeti ya serikali kwa mwaka wa fedha 
majadiliano yanaendelea v
hoja binafsi za wabunge mhe
george ranwell mwenisongole kwamba bunge lipokee na kujadili hoja ya kuazimia kuwahamisha maafisa ushirika katika tume ya maendeleo ya ushirika na maafisa ugani chini ya wizara ya kilimo
vi
taarifa ya katibu wa bunge vii
hoja ya kuahirisha bunge waziri mkuu viii
wimbo wa taifa na wimbo wa afrika mashariki
dodoma n
mwihambi ndc novemba katibu wa bungejamhuri ya muungano wa tanzania hotuba ya waziri wa fedha na mipango mheshimiwa dkt
mwigulu lameck nchemba madelu mb akiwasilisha bungeni mapendekezo ya serikali kuhusu makadirio ya mapato na matumizi kwa mwaka juni dodoma i
utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba bunge lakotukufulipokee lijadili na kukubali kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya serikali kwa mwaka 
bajeti hii inawasilishwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka ikisomwa pamoja na kifungu cha cha sheria ya bajeti sura pamoja na kifungu cha cha kanuni za kudumu za bunge toleo la juni 
mheshimiwa spika pamoja na hotuba hii ninawasilisha vitabu vinne vinavyoelezea kwa kina bajeti ya serikali
kitabu cha kwanza ni makadirio ya mapato kitabu cha pili ni makadirio ya matumizi ya kawaida kwa wizara idara zinazojitegemea na wakala wa serikali kitabu cha tatu ni makadirio ya matumizi ya kawaida kwa sekretarieti za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa na kitabu cha nne ni makadirio ya matumizi ya maendeleo kwa wizara idara zinazojitegemea wakala wa serikali sekretarieti za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa
aidha muswada wa sheria ya fedha wa mwaka pamoja na muswada wa sheria ya matumizi ya serikali wa mwaka nayo ni sehemu ya bajeti hii
mheshimiwa spika makadirio ya bajeti ya serikali kwa mwaka yameandaliwa kwa kuzingatia nyaraka na miongozo mbalimbali ikiwemo mpango wa tatu wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano ambao umeandaliwa kwa kuzingatia dira ya taifa ya maendeleo ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka dira ya maendeleo ya afrika mashariki ajenda ya maendeleo ya afrika malengo ya maendeleo endelevu mwongozo wa ushirikiano wa maendeleo na makubaliano mengine ya kikanda na kimataifa ambayo tanzania imeyaridhia
mheshimiwa spika napenda kumshukuru mwenyezi mungu kwa kunijalia afya njema na kuniwezesha kusimama mbele ya bunge lako tukufu kuwasilisha bajeti ya serikali kwa mwaka 
kwa namna ya pekee nitumie fursa hii kumshukuru sanamheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzaniakwa kuendelea kuniamini katika dhamana hii ya kuongoza wizara ya fedha na mipango
 ii
mwenendo wa mapato na matumizi mwenendo wa mapato 
mheshimiwa spika katika bajeti ya mwaka serikali ilitarajia kukusanya jumla ya shilingi trilioni 
 kutoka katika vyanzo vyote vya ndani na nje ambapo hadi aprili kiasi cha shilingi trilioni 
 kimekusanywa
mchanganuo wa mapato yaliyopatikana hadi aprili ni kama ifuatavyo i mapato yaliyokusanywa kupitia mamlaka ya mapato tanzania tra yalikuwa ni shilingi trilioni 
 ambapo lengo la mwaka ni shilingi trilioni 
 ii mapato yasiyo ya kodi yalifikia shilingi trilioni 
 ambapo lengo la mwaka ni shilingi trilioni 
 iii mapato ya halmashauri yalifikia shilingi bilioni 
 ambapo lengo la mwaka ni shilingi bilioni 
 iv misaada na mikopo yenye masharti nafuu kutoka kwa washirika wa maendeleo ilifikia shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la mwaka la shilingi trilioni 
 v mikopo kutoka vyanzo vya ndani ilifikia shilingi trilioni 
 ambapo lengo la mwaka ni shilingi trilioni 
 na vi mikopo yenye masharti ya kibiashara ilifikia shilingi trilioni 
 ambapo lengo la mwaka ni kukopa shilingi trilioni 
mwenendo wa matumizi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi aprili jumla ya shilingi trilioni 
 zimetolewa kwa ajili ya matumizi ya kawaida na maendeleo
katiya kiasi hicho shilingi trilioni 
 zilitolewa kwa ajili ya matumizi ya kawaida ambazo zinajumuisha shilingi trilioni 
 kwa ajili ya mishahara shilingi trilioni 
 matumizi mengineyo na shilingi trilioni 
 kugharamia deni la serikali
jumla ya shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la mwaka zimetolewa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kiasi hiki hakijumuishi baadhi ya fedha zilizopelekwa moja kwa moja kwenye utakelezaji wa miradi d fund
fedha hizi zitajumuishwa kwenye hesabu za serikali mwishoni mwa mwaka wa fedha pindi taratibu za kihasibu zitakapokamilika
 tathmini ya uhimilivu wa deni la serikali 
mheshimiwa spika hadi aprili deni la serikali lilikuwa shilingi trilioni 
 sawa na ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na shilingi trilioni 
 aprili 
kati ya kiasi hicho deni la ndani ni shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 na deni la nje ni shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
kati ya deni la nje deni lenye masharti ya kibiashara ni shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
hivyo sehemu kubwa ya deni la nje ni mikopo yenye masharti nafuu
mheshimiwa spika tathmini ya uhimilivu wa deni la serikali iliyofanyika novemba kwa mujibu wa sheria ya mikopo dhamana na misaada sura ilionesha kuwa viashiria vya deni la serikali viko ndani ya wigo unaokubalika kimataifa katika kipindi cha muda mfupi wa kati na mrefu
katika tathmini hiyo viashiria vinaonesha kuwa uwiano wa thamani ya sasa ya deni la serikali kwa pato la taifa ni asilimia 
 ikilinganishwa na ukomo wa asilimia uwiano wa thamani ya sasa ya deni la nje kwa pato la taifa ni asilimia 
 ikilinganishwa na ukomo wa asilimia na uwiano wa thamani ya sasa ya deni la nje kwa mauzo ya nje ni asilimia 
 ikilinganishwa na ukomo wa asilimia 
tathmini ya kukopesheka kwa nchi credit rating 
mheshimiwa spika katika mwaka zoezi la tathmini na ukadiriaji wa kukopesheka kwa nchi credit rating ambalo lilisimama hapo awali lilianza tena kupitia benki ya citibank ambayo ilikuwa mshauri wa serikali
hadi kufikia mwezi mei serikali imefikia hatua za mwisho za kukamilisha taratibu za ununuzi ambapo imefanikiwa kuchagua kampuni mbili ambazo zinatambulika kimataifa na kupitia mikataba yao
aidha serikali inaendelea na mazungumzo na kampuni hizo pamoja na kuandaa takwimu mbalimbali ambazo zitatumika katika zoezi la tathmini na ukadiriaji wa kukopesheka
serikali inategemea kukamilisha zoezi hili ndani ya mwaka 
naomba nichukue fursa hii kuziomba taasisi za serikali za binafsi na benki zitakazopata nafasi ya kuhojiwa na wataalamu wa kampuni hizo kutoa ushirikiano kwa kuzingatia maslahi mapana ya nchi
kukamilika kwa zoezi hili kutatuwezesha kuongeza wigo wa wakopeshaji kwa serikali na makampuni binafsi hususan katika masoko ya mitaji ya kimataifa international capital markets
 iii
bajeti ya mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika bajeti ya serikali kwa mwaka ni ya pili katika utekelezaji wa mpango wa tatu wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano wenye dhima ya kujenga uchumi shindani na viwanda kwa maendeleo ya watu
aidha dhima kuu ya bajeti ya mwaka kama ilivyokubaliwa na nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki ni kuongeza kasi ya kufufua uchumi na kuimarisha sekta za uzalishaji kwa ajili ya kuboresha maisha
katika utekelezaji wa dhima hiyo kwa mwaka kipaumbele kitakuwa katika sekta za uzalishaji zikiwemo kilimo mifugo uvuvi nishati uwekezaji na biashara
lengo la serikali ya ccm inayoongozwa na mheshimiwa samia suluhu hassanrais wa jamhuri ya mungano wa tanzania na mwenyekiti wa ccm nikujenga uchumi kukabiliana na umasikini pamoja na ukosefu wa ajira hasa kwa vijana
shabaha za uchumi jumla 
mheshimiwa spika kutokana na mambo yaliyozingatiwa katika uandaaji wa bajeti hii shabaha za uchumi jumla katika kipindi cha mwaka ni kama ifuatavyo i ukuaji wa pato halisi la taifa kufikia asilimia 
 mwaka na asilimia 
 kwa mwaka ii kuendelea kudhibiti kasi ya mfumuko wa bei na kuhakikisha kuwa unabaki kwenye wigo wa tarakimu moja ya wastani wa asilimia kati ya 
 hadi 
 katika muda wa kati iii mapato ya ndani kufikia asilimia 
 ya pato la taifa mwaka iv mapato ya kodi kufikia asilimia 
 ya pato la taifa mwaka na v kuwa na akiba ya fedha za kigeni kwa kiwango cha kukidhi mahitaji ya uagizaji wa bidhaa na huduma kutoka nje kwa kipindi kisichopungua miezi minne iv
mambo muhimu kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika nchi zote duniani zinapita kwenye athari kubwa za uviko na vita kati ya urusi na ukraine iliyoanza februari ambayo imeendelea kuleta athari katika mataifa mbalimbali duniani ikiwemo tanzania kutokana na mwingiliano wa shughuli za kiuchumi na kijamii
madhara ya uviko yamekuwa na makali zaidi baada ya uchumi kuanza kurejea kwa kuwa nchi zilikuwa katika lockdown na nyingine kupunguza uzalishaji wa bidhaa
uchumi unaporejea katika hali ya uzalishaji mataifa yote yanahitaji bidhaa ambazo ziliachwa kuzalishwa hivyo kusababisha upungufu
kungali hali iko hivyo vita kati ya urusi na ukraine imeongeza upungufu wa bidhaa kwa kuathiri uzalishaji na mnyororo wa usambazaji
kwa mujibu wa shirika la chakula duniani nchi za urusi na ukraine ni kati ya nchi zenye uzalishaji na uuzaji mkubwa wa mazao mbalimbali ikiwemo ngano mafuta ya kula na shayiri
mheshimiwa spika nchi ya urusi ni ya pili katika uzalishaji wa gesi asilia na bidhaa za mafuta ya petroli duniani
kadhalika nchi ya ukraine ni miongoni mwa nchi zinazozalisha mafuta ya alizeti kwa wingi duniani
kufuatia madhara haya ya vita ni dhahiri kuwa uchumi na gharama za maisha duniani hazitabaki zilivyokuwa awali
ndio maanamheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya mungano wa tanzania na mwenyekiti wa ccm ameelekeza bajeti hii ya serikali ijikite kuchukua hatua za kutoa unafuu kwa wananchi na kufufua uchumi
bajeti hii itatilia mkazosera za mapato sera za matumizi kujali ufanisi value for money mapambano ya vitendo vya rushwana kuwekeza kwenye sekta za uzalishaji ili kutengeneza ajira kwa vijana
mikakati ya kuongeza mapato mwaka 
mheshimiwa spika nawapongeza mamlaka ya mapato tanzania na taasisi zingine zinazokusanya mapato na maduhuli ya serikali
tumepiga hatua kubwa kwenye makusanyo ya ndani
hadi aprili ukusanyaji wa mapato ya kodi na yasiyo ya kodi ikijumuisha mapato ya mamlaka za serikali za mitaa umefikia shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya makadirio ya kukusanya shilingi trilioni 
 katika kipindi hicho
kati ya kiasi hicho mapato ya kodi yamefikia shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kukusanya shilingi trilioni 
 mapato yasiyo ya kodi yamefikia shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kukusanya shilingi trilioni 
 na mapato ya mamlaka za serikali za mitaa yamefikia shilingi bilioni 
 ikiwa ni asilimia 
 ya lengo la kukusanya shilingi bilioni 
 katika kipindi hicho
mheshimiwa spika pamoja na mafanikio hayo bado kuna vitendo vya rushwa kwenye ukusanyaji wa mapato hasa kwenye kodi kubwa mapato ya mamlaka za serikali za mitaa na ardhi
kuna mapato ya serikali yanaingia kwenye mifuko ya watu binafsi
hii inafanyika kwa kukadiria viwango vya juu ili katika majadiliano ya kwenda kwenye kodi stahiki kinapunguzwa kiasi chini ya kile kinachostahili na kilichopunguzwa kinaingia mifuko binafsi
serikali imeshapokea taarifa kadhaa za matukio ya aina hii na inaendelea kulifuatilia kwa umakini sana jambo hili
wale wanaokataa kutoa rushwa ndio wanaoonewa zaidi ndio wanaobambikwa makadirio yasio halisi kwa kuwakomoa ndio wanaotishiwa kufilisiwa
jambo hili halikubaliki
nitoe rai jambo hili liachwe mara moja
tuache utaratibu wa kufanya majadiliano bargaining kwenye kulipa kodi
watumishi wa umma wanaokusanya kodi na maduhuli ya serikali wanaowaomba wafanyabiashara wawapunguzie wanachotakiwa kulipa ili kisichoingia serikalini wapate wao wanafanya makosa ya uhujumu uchumi
kadhalika wapo wafanyabiashara na wauza maduka wanaowaambia wananchi nikupe bei ya risiti ya tra au bila risiti na bei ile isiyo na risiti inakuwa ndogo kuliko bei ya risiti ili kuwashawishi wakwepe kulipa mapato ya seriakili na wao wenyewe wabaki na kodi ya serikali
huu ni uhujumu uchumi
naagiza vitendo hivyo vikome mara moja na ambaye hataacha atakutana na mkono wa sheria
mheshimiwa spika nitoe rai kwa watanzania wote kulipa kodi wanayostahili kulipa wala wasiogope vitisho na wala wasidhanie kuwa kuna wakati watakulipizia kisasi toa taarifa ofisi yatakukuruiliyo karibu nawe ama toa taarifa idara ya usalama wa taifa iliyo karibu nawe
watumishi wa aina hiyo watakaobainika hutawakuta tena ofisi za umma wala hatutawahamisha tutawafukuza kazi
mheshemiwa rais anachukizwa sana na ukosefu wa maadili na uaminifu wa baadhi ya watumishi wa umma
asitokee anayedhani ana haki sana ya kuwa mtumishi wa umma hii ni dhamana tu
wala asitokee anayedhani vijana wahitimu wa kitanzania walioko mtaani na hawana kazi akadhani hawana haki ya kuwa watumishi wa umma
tunao uwezo wa kupangua safu nzima ya utumishi wa umma na tukapanga safu mpya ya vijana hawa walioko mtaani
kwenye uadilifu na uaminifu hata tusibabaishane tutawakamata tutawashitaki na tutawafunga
lazima tukomeshe kabisa vitendo vya rushwa kwenye mapato na matumizi
mheshimiwa spika mambo mengine tunayotarajia kuyafanya kwenye sera ya mapato ni kuimarisha matumizi ya mifumo ya tehama katika kufanya makadirio ya kodi kwa wafanyabiashara wadogo ambao hawana uwezo wa kutunza kumbukumbu na kutengeneza hesabu za biashara zao presumptive regime kuwekeza kwenye matumizi ya teknolojia ili kurahisisha uwasilishaji wa ritani za kodi kielektroniki electronic filing na ulipaji kodi kwa wakati kuimarisha mfumo wa serikali wa kielektroniki wa ukusanyaji wa mapato gepg na kuhimiza malipo ya serikali kutumia namba ya kumbukumbu ya malipo na kuimarisha mifumo ya usimamizi katika mashirika taasisi za umma na wakala za serikali ili kuongeza ufanisi na kuhakikisha gawio na michango stahiki inawasilishwa kwa wakati
ili kukuza mchango wa sekta binafsi katika kukuza uchumi kutoa ajira na kuongeza mapato serikali inapanga kuendelea kuboresha mazingira ya kufanya biashara na kuipa nafasi zaidi sekta binafsi
aidha serikali imepanga kuendeleza uanzishwaji wa vituo vya pamoja vya utoaji huduma ili kuwezesha huduma muhimu zinazohitajika katika kuanzisha na kufanya biashara kupatikana sehemu moja
mkakati wa kubana matumizi 
mheshimiwa spika sera za matumizi katika mwaka zitakuwa za kubana na kuondoa matumizi yasiyo ya lazima
katika kutimiza azma hiyo serikali inatarajia kudhibiti ununuzi na matumizi ya magari kwa kuzingatia waraka wa rais na
 wa mwaka kuhusu hatua za kubana matumizi ya serikali na waraka wa mkuu wa utumishi wa umma na
wa mwaka kuhusu utaratibu wa kutumia magari aina na stahili za magari kwa viongozi katika utumishi wa umma ili kubana matumizi
baadhi ya maeneo yenye gharama kubwa sana kwa serikali ni ununuzi wa magari ununuzi wa mafuta ya uendeshaji ununuzi wa vipuri na matengenezo
tunapanga kuchukua hatua za muda mfupi na za muda mrefu
lazima matumizi ya serikali na matumizi ya watumishi wa umma yote yaakisi ugumu wa maisha wanayopitia wananchi wetu kufuatia athari za majanga hususan ya uviko ili fedha zinazopatikana zifanye mambo muhimu hapa nchini
hatua za muda mfupi zitakazochukuliwa ni kupunguza safari za ndani na nje kukata fedha za ununuzi usio wa lazima kupunguza ukubwa wa uwakilishi kwenye mikutano ya ndani na nje na tutapimiana mafuta ya magari ya serikali kila mwezi kufuatana na shughuli za lazima
utaratibu huu unatumika kwa wabunge na hawajaacha kufanya shughuli majimboni mwao bot wanapimiwa baadhi ya taasisi za un wanapimiwa
namwelekeza mlipaji mkuuwa serikali afanye uchambuzi wa wastani wa mahitaji ya mafuta kufuatana na aina ya majukumu ulazima wa majukumu na ngazi katika utumishi
mheshimiwa spika kwa upande wa hatua za muda wa kati na muda mrefu napendekeza serikali kubadili kabisa utaratibu uliopo kwa kuwakopesha magari watumishi wenye hadhi ya kuwa na gari la serikali wawe na magari yao wenyewe wafanye matengenezo wenyewe wanunue vipuri wenyewe na masuala ya mafuta yaangaliwe kwa utaratibu utakaoonekana unafaa
kwa sasa serikali ina magarizaidi ya pikipiki na mitambo na inatumia zaidi ya shilingi 
 kwa mwaka kwa ajili ya ununuzi wa magari ununuzi wa mafuta ya uendeshaji ununuzi wa vipuri na matengenezo ambapo kwa sasa nizaidiya shilingi bilioni 
ukiondoa vyombo vya ulinzi na usalama pamoja na mahakama upande wa serikali wabaki viongozi wakuu wa wizara mashirika wakala mikoa wilaya na miradi ambao wasimamizi watakuwa eneo la mradi site muda mwingi ambapo kwenye makundi haya hawatazidi watano kwa taasisi wengine wote wenye stahili ya gari la serikali wakopeshwe watumie magari yao watasimamia vizuri matumizi matengenezo mafuta na vipuri
tutaondoa utaratibu uliozoeleka dereva na gari anapitishwa chini bosi anapanda ndege mpaka mwanza au mbeya kutoka dar es salaam na kurudi hivyo hivyo
kuna utafiti wa siri ulifanywa kwa siku moja yalibainika magari ya serikali yaliyotoka dodoma kwenda dar es salaam yalikuwa na yaliyokuwa yanatoka dar es salaam yakipishana kuja dodoma yalikuwa na mengine yalikuwa yamepinduka
je kwa mwezi ni gharama kiasi gani 
mheshimiwa spika kwa utaratibu huo gharama za matumizi ya magari serikalini zitakuwa takribanishilingi 
zaidi ya shilingibillion zitaokolewa na kuelekezwa kwenye ununuzi wa dawa muhimu hospitalini kutoa mikopo kwa wanafunzi wanaosoma vyuo vya kati na kutekeleza miradi ya maendeleo
tumezidi kupenda ubosi magari makubwa kwa kila mtu serikalini matumizi ya starehe wakati katika nchi yetu bado kuna watu wanapata shida kupata mlo mmoja
mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya mungano wa tanzania ameielekeza wizara ya fedha na mipango ifanyie kazi jambo hili la kuelekeza fedha kwenye matumizi ya msingi tu
jambo hili halitaathiri mtumishi bali litafanyika gradually yaani by phasing out yaani tunabadilisha kadri watu wanavyopanda kustahili kukopa na kutokuajiri madereva kadri wanavyostaafu na kadri maafisa wanavyohamia skimu za kukopa
madereva wengine watabaki kwa viongozi magari ya miradi ya site na magari ya pool
mtoto wa dereva sio lazima naye aje awe dereva
mheshimiwa spika sambamba na hayo serikali itaachana na mfumo wa sasa wa ununuzi wa umma transactional procurement ambao umeshindwa kuleta tija kwa kuwa msingi wake mkubwa ni ulinganishaji wa zabuni zilizofunguliwa badala ya bei za bidhaa na huduma ambazo tunazijua
mara nyingi bei hizi za ununuzi zimekuwa kubwa kuliko zile zilizopo sokoni kwa jumla na hata rejareja wholesale and retail na ingekuwa tunanunua kwa ajili ya nyumbani kwetu au kwa ajili ya kampuni zetu tusingekubali bei hizo
napendekeza kuwa ununuzi wa umma uwe wa kimkakati strategic sourcing kwa kuzingatia ukubwa wa ununuzi wa serikali na sekta ya umma kwa ujumla economies of scale pamoja na uwiano na mfanano wa bidhaa na huduma zinazotumika serikalini na sekta ya umma yaanisynergies
sasa serikali ni moja bidhaa zinafanana hata ofisi zilizoko mkoa mmoja ila inatokea kila mmoja anakuwa na bei zake licha ya bidhaa kufanana
mheshimiwa spika katika kudhibiti matumizi serikali imepanga kufanya maboresho katika mfumo wa ununuzi wa umma ili kuhakikisha ununuzi wa umma unakuwa wenye tija na unaoendana na ubora na thamani ya fedha
tutaendelea kuboresha mfumo wa kielektroniki wa ununuzi wa umma taneps ikiwemo kuweka ukomo wa bei za bidhaa na huduma zinazotumika serikalini ili kudhibiti matumizi ya fedha za serikali wizara ya fedha na mipango itahakikisha kuwa bei zote za bidhaa na huduma zinazotumika sokoni kwa jumla na rejareja price catalogue zinaingizwa kwenye mfumo wa taneps na kuwa kikomo limit cha bei zitakazotumika serikalini
hii itasaidia kuhakikisha kwamba mfumo wa taneps hauruhusu watoa huduma na wakandarasi au wauza bidhaa wanaotoa bei zilizo zaidi ya soko kupata zabuni tender kwenye sekta ya umma
mheshimiwa spika katika kutekeleza hatua hii wizara ya fedha na mipango itatoa waraka wa hazina kuelekeza idara na taasisi nunuzi kununua bidhaa zinazofanana kwa bei ya kikomo
endapo kutakuwa na ulazima wa kununua magari kwa wingi serikali itafanya mazungumzo na toyota tanzania na japan kwa njia za kidijitali ili kufanya makubaliano ya jumla framework agreement yatakayowezesha serikali kupata bei nafuu kama ilivyo kwa mashirika makubwa ya kimataifa kama vile undp
hii itasaidia kuokoa fedha katika ununuzi wa magari pamoja na vipuri
zoezi hili litafanywa na wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na wizara ya ujenzi
fedha zitakazookolewa kutokana na hatua hizi serikali itazielekeza katika ujenzi wa vyuo vya ufundi kwenye wilaya zetu kwa ajili ya watoto wetu
mheshimiwa spika napendekeza matumizi ya mifumo ya tehama iwe chaguo namba moja katika utekelezaji wa shughuli za serikali ili kubana matumizi
kuanzia mwaka ujao wa fedha ofisi za serikali zianzepaperless operationskwenye shughuli zake
kila shughuli zifanyike kwa mtandao mbona bunge mmeweza kumbi za mikoa na wilaya zote ziwe na miundombinu ya mikutano ya njia ya mtandao virtual meeting
hata wabunge mtaweza kushiriki vikao vya mabaraza ya madiwani mkiwa dodoma au hata nje ya nchi
utaratibu wa kuitana wakuu wa mikoa nchi nzima wakuu wa idara wakuu wa wilaya wakurugenzi watendaji wa halmashauri na magari kwa nchi nzima na umbali wote kuja kukaa mahali na kusikiliza ni mzigo kwa walipa kodi
tumekopa fedha kwa ajili ya mkongo wa taifa tunalipa deni ila tunatumia gharama kubwa kwa kufanya kazimanually
mheshimiwa rais anajenga chuo kikubwa cha tehama lakini tunaogopa tehama
tunataka kufuta usemi wa government works on papers sasa tunasema government works on records
tumeongea na wizara ya kisekta kama alivyoelekeza mheshimiwa rais kujadili utekelezaji wa jambo hili wizara tafuteni mtu wa kusimika hiyo mitambo kila wilaya
eti mkurugenzi anakuja tokea wialaya ya pembezoni gharama yote ile eti ameleta barua au anakuja kutoa ufafanuzi au wanakuja nchi nzima kwenye kikao ila anaongea mmoja kwa uwakilishi
mheshimiwa spika kuhusu ufanisi katika miradi ya maendeleo mheshimiwa rais ameelekeza kuangalia upya taratibu za ununuzi na thamani ya fedha kwenye miradi ya maendeleo
taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag ilionesha bado kuna dosari katika matumizi ya serikali hususani kwenye ununuzi mkubwa na miradi ya maendeleo
serikali imefuatilia eneo hili na kugundua mfumo wa kufanya ukaguzi wa taratibu za ununuzi compliance audit na wa kifedha financial audit ina upungufu
yapo mazingira ya taratibu zote kufuatwa katika ununuzi sheria zote za ununuzi kufuatwa na hatua zote za ukaguzi kufuatwa lakini fedha ya umma kuibiwa
hii inatokana na baadhi ya watumishi wa umma wasio waaminifu kupanga njama na wafanyabiashara wasio wazalendo kupandisha bei za bidhaa kwenye zabuni na kujipangia hata huyo aliyeshindania kwa kiwango cha chini anakuwa mbali na bei ya soko au gharama halisia
mheshimiwa spika kwenye mchezo wa aina hii wanafuata sheria ya ununuzi wanafuata taratibu za kumchagua aliyeshinda bei ya chini ila kwa kuwa hiyo iliyoshindaniwa kwa bei ya chini ni ya chini tu ikilinganishwa na wazabuni wengine ambapo zabuni imefanywa kwa njama basi bei hizo zinakuwa juu sana ikilinganishwa na bei za bidhaa hizo hizo kwa bei ya soko
hawa ni watu wanaoiba japo wamezingatia sheria
serikali itaendelea kumjengea uwezocag ili kumwezesha kukagua thamani ya fedha kwenye miradi yote mikubwa value for money na kufanya ukaguzi kwa wakati ili kukabiliana na tatizo hili
mheshimiwa spika napendekeza kumwongezea fedhamdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag ili apate watumishi wa kutosha kwa kuajiri na kuwahamisha watumishi kutoka idara yoyote ya serikali na kuwajengea uwezo kwa mafunzo na weledi wa ukaguzi wa thamani ya fedha ili kuweza kukabiliana na tatizo hili
mheshimiwa spika serikali itafanyia marekebisho sheria ya ununuzi wa umma ili kuziba mianya inayotoa fursa ya miradi kutekelezwa bila kujali thamani ya fedha value for money kama alivyoelekeza mheshimiwa samia suluhu hassani rais wa jamuhuri ya mungano wa tanzania
mheshimiwa spika serikali itaendelea kuimarisha vitengo vya ukaguzi wa ndani kwa kuvijengea uwezo wa kitaaluma na kuongeza idadi ya watumishi katika fani mbalimbali kama vile tehama uhandisi ukadiriaji majenzi wakemia wanasheria na fani nyingine ili kuondokana na dhana ya wakaguzi wa ndani kuwa na taaluma ya fedha pekee
aidha serikali itafanya marekebisho ya kanuni za fedha za umma kwa kuziwezesha kamati za ukaguzi kuwa na wajumbe wa nje watatu ikiwemo mwenyekiti wa kamati ya ukaguzi ili kuongeza uhuru na ufanisi wa kamati za ukaguzi kupitia muswada wa sheria ya fedha wa mwaka 
pamoja na mambo mengine marekebisho ya kanuni hizo yatazitaka kamati za ukaguzi kuwasilisha taarifa za ukaguzi wa ndani kwa mkaguzi wa ndani mkuu wa serikali kila robo mwaka
mheshimiwa spika serikali itafanya tathmini ya muundo na majukumu ya idara ya mkaguzi wa ndani mkuu wa serikali ikiwemo kufanya stadi ya kujifunza kutoka nchi nyingine zenye idara ya mkaguzi wa ndani mkuu serikali kama tanzania ili kuangalia muundo unaostahili na kukidhi mahitaji ya idara hiyo kutekeleza majukumu yake kwa uhuru na ufanisi
vilevile napendekeza mkaguzi wa ndani mkuu wa serikali kuwa na fungu lake independent vote pamoja na kuongeza idadi ya wakaguzi wa ndani ili kuimarisha na kuboresha ufanisi katika utendaji
napendekeza kuanzia mwaka wa fedha taarifa za wakaguzi wa ndani zipelekwe moja kwa moja kwainternal auditor general iag kama alivyoelekeza mheshimiwa rais wakati anapokea taarifa ya cag
iag atakuwa anawasilisha taarifa hizi kwenye baraza la kazi chini ya mheshimiwa waziri mkuu ili kila waziri wa kisekta aweze kupokea hoja zinazomhusu kuzifanyia kazi na kuchukua hatua za kinidhamu
wakaguzi wa ndani wa ofisi mbalimbali watatoa msaada na ushauri kwa maafisa masuhuli husika ila taarifa zote ziende kwa iag na nakala zipelekwe kwa viongozi walio juu ya maafisa masuhuli
kwenye ngazi za halmashauri nakala ziende kwa wenyeviti mamea na wakuu wa wilaya kwa sekretarieti za mikoa nakala ziende kwa mkuu wa mkoa kwa wizara nakala ziende kwa mawaziri na kwa taasisi mashirika na wakala nakala ziende kwa wenyeviti wa bodi
mheshimiwa spika kuna wakati inatokea tunaona miradi ikikamilika fedha zote zikiwa zimetumika lakini miradi ikiwa chini ya viwango jengo au mradi unakamilika ungali bado unanukia rangi lakini ukiwa umetapakaa nyufa kila kona sementi na tofali zikiwa ni mchanga
katika kukabiliana na hali hiyo serikali inamwelekeza iag pamoja na vitengo vya ukaguzi wa ndani kuanza kufanyatechnical auditbadala ya financial audit peke yake na kuanza kufanya ukaguzi kwa wakati real time audit na ukaguzi wa mifumo systems audit ili kupunguza uwezekano wa upotevu fedha kupitia mifumo ya ukusanyaji au matumizi mabaya ya fedha za umma
mheshimiwa spika kwenye eneo la usimamizi wa fedha za umma serikali itahakikisha kuwa sheria ya fedha za umma sura inasimamiwa na kutekelezwa ipasavyo na pale itakapotokea sheria na taratibu za usimamizi wa fedha zimekiukwa ikiwa ni pamoja na kushindwa kujibu hoja zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali pamoja na hoja za wakaguzi wa ndani afisa masuuli wa fungu husika pamoja na maafisa wake wa chini watachukuliwa hatua kulingana na kanuni za fedha zinazohusiana na adhabu surcharge and penalties za mwaka 
baadhi ya hatua hizo ni pamoja na kuwakata mshahara kati ya asilimia hadi kwa mwezi kulingana na uzito wa kosa waliloshiriki kulitenda na kupendekeza kwa mamlaka zao za nidhamu kuvuliwa wadhifa alionao au kuondolewa dhamana ya kuwa afisa masuuli wa fedha za fungu husika
mheshimiwa spika kwa upande mwingine serikali imetoa mwongozo wa ufuatiliaji na tathimini monitoring evatuation yaani m e na sasa inaandaa sera ya m e na baadae sheria ya m e
mheshimiwa samia suluhu hassani rais wa jamhuri ya mungano wa tanzania anakerwa sana na udhaifu uliopo katika eneo la m e serikalini
eneo hili litaongezewa rasilimali watu na fedha na litapewa malengo yanayopimika
pamoja na hayo napendekeza kuanzia mwaka ujao wa fedha taarifa za m e ziwasilishwe kwenye baraza la kazi chini ya mheshimiwa waziri mkuu
mheshimiwa spika vitendo vya rushwa vinasababisha utekelezaji wa miradi kuwa chini ya viwango kwa kuwa fedha zilizopangwa kwenda kwenye mradi mingine zinachepushwa na kwenda kwenye mikono ya watumishi wasio wazalendo
mheshimiwa rais samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania amelikemea vikali jambo hili
watu wanapanga kuanzia wakati wa maandalizi ya bajeti wanafuatilia mchakato wote siku ikipitishwa na bunge wanakesha wakishangilia bajeti yao imepita mradi unaposainiwa wanaanza kugawana fedha kabla ya utekelezaji wa mradi
serikali itaendelea kuimarishatechnical audit value for money auditnareal time auditkatika mwaka ujao wa fedha
aidha serikali haitawanyima fedha wananchi wa halmashauri yoyote kwa sababu ya hati chafu wala haitarudisha fedha kwenye mfuko mkuu kwa sababu hazijatumika kutokana na sababu za uzembe wa baadhi ya watumishi wa umma
wananchihawahusiki na hati chafu
tutawabaini wazembe tutawakamata tutawashitaki na tutawafunga
mheshimiwa spika watumishi wa umma ni kiungo muhimu sana katika maendeleo ya nchi
mikataba yote inaingiwa na watumishi wa umma ununuzi wowote wa serikali unafanywa na watumishi wa umma miradi yote ya serikali inatekelezwa na watumishi wa umma na mapato yote yanakusanywa na watumishi wa umma
wananchi waliwasomesha watumishi wa umma kwa kujinyima wamewaamini wakusanye na kutumia kodi zao kwa kuwapa huduma
bado kuna vitendo vingi kwenye utumishi wa umma vinavyopunguza ufanisi katika taifa lao
wage bill yetu ni kubwa kuliko viwango vinavyotakiwa kiuchumi na wakati huo huo ikama hazijatimia na kila mtaa tuna kijana anatafuta kazi
hii ina maana kuna watu wanalipwa bila kufanya kazi au wanalipwa bila kuwa na ufanisi kazini
mheshimiwa spika imezoeleka kwa mfano makatibu wakuu manaibu wakuu wa mikoa wakuu wa wilaya wakurugenzi watendaji wa halmashauri makatibu tawala wa wilaya wakurugenzi wakuu wa taasisi mbalimbali wakuu wa idara mbalimbali tangu uhuru wakitenguliwa huendelea kulipwa mshahara ule ule sawa na aliyeko kazini mpaka anastafu
unaweza kukuta nchi ina wizara ila ina makatibu wakuu au zaidi au halmashauri lakini kuna wakurugenzi au zaidi na hivyo hivyo kwa nafasi nyingine
wengine wamesabaisha upotevu na hasara kwa taifa wote wanaendelea kuwabebesha mzigo watanzania na wanaziba nafasi ya ajira mpya kwa vijana kwa kulipwa mshahara wa nafasi walizotolewa
napendekeza yeyote aliyetokea kwenye nafasi yake ya kuteuliwa akitolewa akabaki kwenye utumishi wa umma arejee pia kwenye mshahara wake wa zamani ili kuwapunguzia watanzania mzigo wa kuwalipa watu waliokaa benchi huku wakiziba nafasi za vijana wapya kuajiriwa
mambo haya hayavutii lakini lazima tuambizane ukweli
mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania anakerwa kuona fedha nyingi zinakwenda kwenye matumizi ya kawaida 
mheshimiwa spika napendekeza mashirika yote ya umma yenye kufanya kazi kwa misingi ya kibiashara yafanye kazi kwa ufanisi na faida
yale yasiyofanya kazi kibiashara tutayapima kwa namna wanavyowezesha uchumi kuchangamka na jinsi wanavyoimarisha huduma wanazozitoa kwa jamii
mashirika mengi ni mzigo kwa serikali kwa kutegemea ruzuku kutoka serikalini ili yajiendeshe
kwa nchi zilizoendelea mapato makubwa ya serikali yanatoka kwenye mashirika yake ili kuwapunguzia mzigo maskini wa kulipa kodi ili ziendeshe mashirika hayo lakini pia kupunguzia serikali kutegemea kukusanya fedha kutoka kwa watu maskini
napendekeza wakuu wote wa mashirika ya umma wafanyiwe usaili kwa ushindani
napendekeza nafasi zianze kutangazwa punde nafasi ikiwa wazi ili wenye sifa wajitokeze na wafanyiwe usaili na iwe hivyo hivyo kwa bodi
wenye sifa ndio wafanyiwe upekuzi kufanyiwa uteuzi na kupewa mkataba wenye malengo yanayopimika
mashirika na taasisi zingine bodi na menejimenti zimezidisha urafiki sana na wanaendesha ofisi kirafiki hakuna uwajibikaji wa kutosha hii inakiuka misingi ya mashirika kuwa na bodi za wakurugenzi
hii inasababisha watu wakikabidhiwa shirika la umma wanageuza ni mali yao au duka
mheshimiwa spika natambua kuna maeneo yatakayogusa sheria na kanuni mbalimbali mheshimiwa samia suluhu hassan ametuelekeza isiwepo sheria yoyote inayotumika kama kikwazo cha kuwaletea watanzania ufanisi
serikali itafanyia marekebisho sheria mbalimbali na kanuni zitakazoguswa na maelekezo ya mheshimiwa rais yanayolenga kuongeza ufanisi serikalini
najua maswala ya udhibiti wa matumizi udhibiti wa vitendo vya rushwa udhibiti wa uzembe udhibiti wa ununuzi usiozingatia thamani ya fedha value for money yanagusa maslahi ya watu na yatanifanya niweunpopular finance minister na hata siku nikitoka kwenye nafasi hii marafiki watakaoona nilikwamisha dili zao potelea mbali watabaki wananchi wa iramba ambao huwa wanabaki nami hata nikiwa nje ya uwaziri
mheshimiwa rais amenielekeza niyafanyie kazi maeneo haya ya mapato na matumizi ya nchi nami nitayasimamia nawaomba waheshimiwa wabunge tumuunge mkono mheshimiwa rais wetu hii ni nia njema ya kuwakwamua watanzania kwenye umasikini
sekta za uzalishaji 
mheshimiwa spika kuhusu sekta za uzalishajina ajira kwa vijana taifa letu ni taifa la vijana wastani wa miaka 
miaka ya sitini miaka ya sabini na miaka ya themanini vijana walikuwa wanahudumia wazee na watoto
njia ilikuwa rahisi kwa wahitimu wakitafutwa wangali masomoni wachague wanataka kwenda kufanya kazi taasisi gani
hali haiko hivyo sasa
kwa sasa wazee ndio wanahudumia vijana na watoto wao
ni kawaida sasa kukuta mzee wa kijijini au mstaafu akiwahudumia vijana wahitimu
uwiano huu sio mzuri kwa taifa letu kuwa na nguvu kazi kubwa ambayo haiko kazini licha ya uwekezaji mkubwa uliowekwa katika sekta za uzalishaji
mipango yetu sasa na sera zetu sasa lazima zijibu mahitaji ya vijana wa tanzania
sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika katika kuwekeza kwenye sekta za uzalishaji na zinazotengeneza ajira kwa vijana serikali ya ccm inayoongozwa na mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania imeongeza bajeti ya kilimo kutoka shilingi billion hadi shilingi bilioni na itaendelea kuongezeka kila mwaka
lengo la serikali ni kuhakikisha kuwa sekta ya kilimo inakua kwa zaidi ya asilimia ifikapo mwaka 
bajeti ya mwaka ni msingi muhimu kufikia lengo kuu hilo
malengo mengine ni kujitosheleza kwa mahitaji ya chakula ndani ya nchi na kuuza nje ya nchi kuongeza thamani ya mauzo ya mazao nje ya nchi kutoka dola za marekani bilioni 
 hadi zaidi ya dola za marekani bilioni ifikapo mwaka ili kuongeza uhimilivu wa deni la taifa
serikali inakusudia kuongeza mauzo ya mazao ya bustani horticulture kutoka dola za marekani milioni kwa mwaka hadi dola za marekani bilioni mwaka 
mheshimiwa spika ili kupunguza umaskini kwa watanzania serikali ya ccm inayoongozwa na mheshimiwa samia suluhu hassan inalenga kutengeneza ajira kwa vijana na wanawake zaidi ya milioni katika sekta ya kilimo ifikapo mwaka 
hii itafanyika kwa kuongeza eneo la umwagiliaji kufikia hekta sawa na asilimia ya eneo lote linalolimwa nchini ifikapo 
serikali kupitia wizara ya kilimo itatekeleza schemesndogo za umwagiliaji kote nchini
tunataka vijana watoke mjini kuelekea kwenye mashamba ya umwagiliaji kwa kujenga miundombinu ya umwagiliaji ikiwemo ujenzi wa mabwawa ya kuvunia maji ya mvua
tunaziwa victoria ziwa tanganyika ziwa nyasa na mito mikubwa kama malagarasi ruvuma rufiji mara pangani ruvu nk haya maji tutayatumia kwenye skimu za umwagiliaji
kwa ardhi maji na watu tulio nao ni jambo la aibu kwa tanzania kulia shida ya ngano shida ya mafuta ya kula kwa sababu ya vita vya ukraine na urusi sisi tunayo fursa ya kuilisha afrika ulaya na asia katika baadhi ya mazao
mheshimiwa spika serikali inakusudia kuongeza idadi ya mashamba makubwa block farms commercial farms kutoka mwaka hadi mwaka na kufanya mwelekeo wa uzalishaji wa kilimo kuwa cha kibiashara
kwa kilimo chamichikichi tuache kung ang ania mchikichi mmoja mmoja kila familia mkoa wa kigoma ndio kitovu cha michikichi na upanuzi utafuata mikoa ya tabora katavi pwani geita na kagera
wakulima wawezeshwe kuunganisha mashamba ili yawe mashamba makubwa plantations
kila mmoja anakuwa mmiliki ili itengenezwe miundombinu ya pamoja
hivyo ndivyo tunavyoweza kuitikisa dunia
kwa alizeti hivyo hivyo
serikali inatarajia kufanya tathmini ya kupunguza au kuhamisha mifugo michache iliyopo katika ranchi ya kongwaili hekta karibu elfu zitumike kwa kilimo cha alizeti na kiwanda kikubwa kuliko vyote afrika mashariki
aidha eneo la mtanana ambapo huwa tunasumbuka kuweka madaraja pale maji yanapokata barabara tuweke bwawa kubwa ili bonde lote liwe la outgrowers wa alizeti
mheshimiwa spika mpaka sasa tanzania hatujajitosheleza kwa vitu vingi tu ambavyo tuna uwezo wa kuzalisha
bidhaa nyingi tunazoagiza kutoka nje tuna uwezo wa kuzizalisha hapa hizo ni ajira za vijana wa kitanzania ambazo tumewapa vijana wa mataifa tunakoagiza bidhaa
serikali imekusudia kuhakikisha upatikanaji wa malighafi kwenye viwanda vya kuongeza thamani ya mazao na bidhaa za kilimo kufikia asilimia ifikapo na kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo kupitia kilimo cha umwagiliaji kutoka asilimia hadi asilimia 
mafuta ya alizeti yale ni mengi tu yakipangwa pembezoni mwa barabara machungwa mananasi ni mengi tu yakipangwa pembezoni mwa barabara ukiweka viwanda vya masaa kwa siku vya kuwafanya vijana wafanye kazi kwa zamu shift viwanda vitawashwa wiki tatu tu upungufu wote wa malighafi ni ajira za vijana tunazozikosa
sekta ya mifugo 
mheshimiwa spika idadi ya mifugo hapa nchini ni takriban ng ombe milioni 
 mbuzi milioni 
 na kondoo milioni 
 kuku milioni 
 na nguruwe milioni 
hata hivyo mchango wa sekta hii kwenye fedha za kigeni bado mdogo na mchango wa kubadilisha maisha ya wafugaji bado ni mdogo
licha ya idadi hiyo ya mifugo viwanda vyetu vilivyopo rukwa longido kibaha na mwanza havina malighafi na wakati huo huo tuna vijana hawana ajira
sababu kubwa ni utofauti wa malengo kati ya mfugaji na mwenye kiwanda
malengo ya wafugaji wengi tulionao siyo ya kibiashara anafuga ili idadi iongezeke hana mpango na kiwanda
mheshimiwa spika ndugu zangu wa usukumani hata ng ombe akivunjika mguu anafungwa pop hata akiwa na shughuli ya kifamilia hachinji ng ombe wa zizini anakwenda kununua mnadani
wale wa kwenye zizi wote wana majina chitamakuwi maagulya nshoshawiye na majina ya shangazi mjomba bibi hawachinjwi halafu mwenye kiwanda anaweka kiwanda kutokana na takwimu tu za mifugo katika mkoa huo
mheshimiwa spika wizara ya mifugo na uvuvi imeongezewa ukomo wa bajeti kwa kiasi cha shilingi bilioni 
kati ya kiasi hicho shilingi bilioni ni za sekta ya mifugo na shilingi bilioni ni za sekta ya uvuvi
hivyo bajeti ya wizara ya mifugo na uvuvi imeongezeka kutoka shilingi hadi kufikia shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi ni kwa ajili ya sekta ya mifugo na shilingi ni kwa ajili ya sekta ya uvuvi
ongezeko hilo la bajeti linalenga kuimarisha sekta ya mifugo ili ufugaji uwe wa kisasa zaidi na wenye tija modernization
katika mwaka serikali itaimarisha mashamba ya kuzalisha mitamba ya sao hill kitulo na mabuki kwa kuyapatia ng ombe wazazi na vitendea kazi ikiwemo matrekta matatu na vifaa vyake
aidha serikali itanunua madume ya mbegu kwa ajili ya kuboresha mbari za mifugo na itazalisha mitamba na kuisambaza kwa wafugaji
serikali inakusudia kuongeza uzalishaji wa vyakula ambapo mpaka sasa uzalishaji wa vyakula vya mifugo umeongezeka kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
mheshimiwa spika serikali ya ccm inayoongozwa namheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mwenyekiti wa ccm inakusudia kuanzisha vituo nane vya kukuza ujuzi wa vijana youth incubation center kwa kuanzia na wanufaika takriban kwa ajili ya vijana watakaofanya kazi ya kunenepesha ng ombe na kuuza kwenye viwanda hivi vinavyokosa malighafi
serikali imepanga kutumia mitambo ya kuchimba mabwawa kwa ajili ya wafugaji wadogo wadogo
aidha napendekeza wizara inayohusika na mifugo itunge kanuni za kukusanya na kulinda fedha kwa kila wilaya kwa makundi ya mifugo yanayozidi mia moja kwa ajili ya ujenzi wa miundombinu
mheshimiwa spika serikali inaendelea kuhamasisha uwekezaji zaidi katika viwanda vya kuchakata na kusindika nyama kwa ajili ya soko la ndani na nje ya nchi hususani nchi za mashariki ya kati ambapo kwa sasa kuna machinjio na viwanda vinavyokidhi vigezo vya kuuza nyama nje ya nchi ambapo vitano kati ya hivyo vimeanza kufanya mauzo nje ya nchi
 viwanda vya kutengeneza bidhaa za ngozi vina uwezo wa kuzalisha jozi za viatu kwa mwaka
kwa upande wa maziwa idadi ya viwanda vya kusindika maziwa nchini imeongezeka kutoka mwaka vilivyosindika lita milioni 
 hadi viwanda mwaka vilivyosindika lita milioni 
 ikiwa ni ongezeko la asimilia 
 sekta ya uvuvi 
mheshimiwa spika katika mwaka sekta ya uvuvi ilikua kwa asilimia 
 na ilichangia asilimia 
 kwenye pato la taifa
aidha sekta ya uvuvi inatoa ajira kwa watanzania takriban milioni 
 katika mnyororo mzima wa thamani ambapo ajira za moja kwa moja kwa wavuvi ni na wakuzaji viumbe maji ni 
serikali imepanga kuanza ujenzi wa bandari ya uvuvi katika eneo la kilwa masoko lindi ununuzi wa meli mbili za uvuvi katika ukanda wa uchumi wa bahari ununuzi wa vifaa vya kuvutia samaki fish aggregate device fads ununuzi na usambazaji wa boti za kisasa za aina yafibrekwa vyama vya ushirika wa wavuvi kuendelea na ufufuaji wa shirika la uvuvi tanzania tafico kuwajengea uwezo wataalamu wa uvuvi kuimarisha wakala wa elimu na mafunzo ya uvuvi feta kuimarisha taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania tafiri kukamilisha ujenzi wa mialo ya kupokelea samaki ya igabiro mbamba bay na chifunfu na kujenga masoko sita ya samaki kwenye maeneo mbalimbali ya kimkakati kukarabati kituo cha ulinzi na usimamizi wa rasilimali za uvuvi cha bukoba kununua boti mbili kwa ajili ya utalii wa baharini ujenzi na ukarabati wa vituo vya ukuzaji viumbe maji na kuimarisha shughuli za ufuatiliaji na tathmini ya miradi ya sekta ya uvuvi ili kuhakikisha mradi unatekelezwa kama ulivyopangwa
sekta ya fedha 
mheshimiwa spika sekta ya fedha imeendelea kutoa mikopo kwa wafanyabiashara na uchumi
pamoja na juhudi hizo kumekuwepo na wafanyabiashara wasiolipa mikopo yao kwa wakati na kupelekea kudhoofisha ustawi wa mabenki na ustawi wa uchumi kwa ujumla
hadi kufikia machi mikopo chechefu ilikuwa asilimia 
hiki ni kiwango kikubwa sana ikilinganishwa na vigezo vilivyowekwa na benki kuu ya tanzania
jambo hili linasababishwa na ukopaji usiozingatia kanuni na unaohusisha ukosefu wa weledi na uaminifu wa baadhi ya watumishi wa benki
unakuta mtu amekopa mabenki zaidi ya matano na kote hajalipa
akidaiwa anabakia kuonesha ufundi wa kujificha baadae akichoka kujificha anakimbilia mahakamani
tuache utapeli unatuchafulia nchi na unapozesha uchumi ukikopa lipa
nitoe rai kwa vyombo vya dola na vyombo vya sheria kuwa wakali kwenye utapeli wa aina hii
mheshimiwa spika niwapongeze sana wanawake taarifa za kitafiti nilizopewa zinaonesha wanawake wengi wanajitahidi kurejesha mikopo kwa uaminifu
hata mikopo ya familia kama imekopwa na wanawake mingi huwa inafanya kazi iliyokusudiwa na hivyo inarejeshwa kwa uaminifu kuliko iliyokopwa na wanaume wengi ambao huwa hawarejeshi
niweke sawa niliposema wanaume wengi ni ukimwondoa makamu wa rais na waziri mkuu
tujenge utaratibu wa kukopa kwa kuzingatia kanuni uwezo wa kulipa na tujenge utaratibu wa kurejesha mikopo kwa uaminifu ili kuimarisha sekta ya fedha na kukuza uchumi
kwa upande mwingine wako baadhi ya watumishi wa mabenki wasio waaminifu kwa kushirikikiana na madalali wao wanapenda kutamani dhamana za wateja wao na kutafuta wateja wa kununua dhamana za wateja wangali wameshalipa zaidi ya asilimia tisini ya deni
tena wanauza dhamana kwa kiwango cha chini ukilinganisha na thamani ya dhamana iliyowekwa
jambo hili linawatia umaskini watanzania
nitoe rai kwa vyombo vya ulinzi na usalama kufuatilia kwa karibu kila inapofanyika minada kwa madalali wa dhamana na bandarini
sekta ya nishati 
mheshimiwa spika mafanikio tuliyoyapata katika sekta ya nishati ni pamoja na kuendelea kutekeleza mradi wa kufua umeme wa maji wa julius nyerere mw ambapo hadi aprili utekelezaji umefikia asilimia 
 miradi ya kupeleka umeme vijijini rea mradi wa ujenzi wa bomba la mafuta ghafi la afrika mashariki east african crude oil pipeline eacop kutoka hoima uganda hadi tanga tanzania na mradi wa kusindika na kuongeza kasi ya usambazaji gesi asilia
aidha serikali imeendelea kuwashirikisha wazawa ambapo shughuli za uendeshaji wa mitambo ya uchakataji usafirishaji na usambazaji wa gesi asilia unafanywa na watanzania
mheshimiwa spika katika sekta ya nishati serikali itaendelea kutekeleza miradi mbalimbali ya uzalishaji usafirishaji na usambazaji umeme
 kwa mwaka serikali ya ccm inayoongozwa namheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya mungano wa tanzania na mwenyekiti wa ccm itaendelea na utekelezaji wa mradi mkubwa wa kuimarisha gridi ya taifa national grid stabilization project kwa lengo la kuimarisha upatikanaji wa umeme wa uhakika nchini pamoja na kutekeleza miradi ya nishati vijijini kupitia wakala wa nishati vijijini rea
miradi mingine itakayotekelezwa inahusisha ruhudji mw kinyerezi extension mw rusumo mw na kikonge mw 
aidha serikali itaendelea kujenga njia za mzunguko pete ring circuit ili kuzuia upotevu wa umeme kwa kuwezesha umeme kupita njia mbadala pale miundombinu inapopata hitilafu
miradi ya njia ya umeme wa msongo itakayoendelea kutekelezwa ni pamoja na kv rufiji chalinze dodoma na chalinze kinyerezi kv singida arusha namanga kv north west grid extension iringa mbeya sumbawanga mpanda kigoma nyakanazi pamoja na kujenga miundombinu ya umeme kwa ajili ya sgr
mheshimiwa spika serikali itakamilisha uunganishaji wa mikoa miwili yaani kigoma na katavi kwenye gridi ya taifa
mradi wa nyakanazi kakonko kasulu kigoma kv unaojengwa na mkandarasi sinotech mradi wa nyakanazi kigoma kv mkandarasi yukositekwa gharama ya dola za marekani milioni fedha zipo kadhalika mradi wa kufua umeme wa malagarasi mw 
 fedha tayari zipo kwa ajili ya mradi huo
serikali itaendelea na miradi mikubwa miwili pia ya kuunganisha umeme kutokea sumbawanga katavi kigoma na ule wa tabora katavi kigoma
mheshimiwa spika kwa upande wa mkoa wa katavi tayari mkandarasi yuko site ukianza na ujenzi wasub station ipole sikonge inyonga wenye thamani ya bilion 
napenda niwahakikishie wananchi wa mikoa hiyo kuwa umeme wa grid ya taifa utafika kama alivyoeleza waziri wa nishati
wabunge wa kigoma na wabunge wa katavi mliokuja kuweka kambi wizara ya fedha na mipango mkifuatilia ahadi ya mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamuhuri ya muungano wa tanzania mtarudi mikoani kwenu mkiwa mashujaa na mtatembea kifuambele
ujenzi na uchukuzi 
mheshimiwa spika hadi aprili ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa sgr kwa kipande cha dar es salaam morogoro km umefikia asilimia 
 na kipande cha morogoro makutupora km asilimia 
aidha serikali imesaini mkataba wa ujenzi wa sgr kwa kipande cha tatu cha kutoka makutopora mpaka tabora km wenye thamani ya shilingi trilioni 
serikali iko katika hatua za mwisho ya kusaini mktaba wa kipande cha tabora isaka km dola za marekani milioni 
serikali imeanza mchakato wa kutafuta mkandarasi kwa kipande cha tabora kigoma km dola za marekani bilioni 
 na kipande cha uvinza malagarasi msongati gitega kindu drc 
mheshimiwa spika serikali imekamilisha ujenzi wa jumla ya kilometa 
 za barabara kuu na kilometa 
 za barabara za mikoa kwa kiwango cha lami
aidha kilometa 
 za barabara za mikoa zilikarabatiwa kwa kiwango cha changarawe
vilevile serikali imeanza ujenzi wa barabara ya mzunguko wa nje outer ring road km 
 katika jiji la dodoma pamoja na kuendelea na upanuzi wa njia nane wa barabara ya kimara kibaha km 
kadhalika serikali imekamilisha ujenzi wa madaraja ya tanzanite dar es salaam kiyegeya morogoro na ruhuhu ruvuma na kuendelea na ujenzi wa madaraja ikijumuisha daraja la j
p magufuli kigongo busisi mwanza ambalo ujenzi umefikia asilimia 
 kitengule kagera asilimia na wami pwani asilimia 
serikali pia imeendelea na ukarabati wa viwanja vya ndege vya songea mtwara iringa musoma na songwe
mheshimiwa spika serikali ya ccm inayoongozwa namheshimiwa samia suluhu hassanrais wa jamhuri ya mungano wa tanzania na mwenyekiti wa ccm itaweka msisitizo katika ujenzi wa barabara za kufungua fursa za kiuchumi na zile za kuunganisha tanzania na nchi jirani kwa utaratibu waepc ikiwemo barabara za kidatu ifakara lupilo malinyi londo lumecha songea km handeni kibirashi kibaya kwa mtoro singida km karatu mbulu haydom sibiti river lalago maswa simiyu km daraja la juu la magomeni jangwani fire bibi titi kibaha mlandizi chalinze morogoro expressway km igawa songwe tunduma expressway km 
 ambazo zitawekewaroad tollpamoja na daraja la tanzanite kwa kuwa lina sifa zote za kufanya hivyo
serikali itamalizia barabara zinazounganisha mikoa ambayo wakandarasi wako kazini ikiwepo tabora kigoma na nyakanazi kigoma na kuweka kipaumbele kwenye kujenga barabara muhimu za kiuchumi kama barabara ya makongorosi itigi mokiwa mafinga mtwango nyololo mgololo kahama nyang wale geita na nyinginezo
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya sita imeonesha dhamira ya dhati ya kuboresha bandari ili kurahisisha shughuli za kiuchumi za usafirishaji kwa njia ya maji na uvuvi katika kina kirefu cha bahari
katika kufanikisha hilo serikali imendelea na miradi ya ujenzi upanuzi na ukarabati wa miundombinu ya bandari zilizopo katika ukanda wa bahari ya hindi
miradi hiyo ni pamoja na kukamilika kwa ujenzi wa gati maalumu la kuhudumia meli za magari roro yadi ya kuhudumia makasha pamoja na kuboresha gati namba katika bandari ya dar es salaam kusainiwa kwa mkataba na mkandarasichina harbour engineering co
ltd kwa ajili ya ujenzi wa bandari ya uvuvi kilwa masoko lindi kukamilika kwa ujenzi wa gati moja lenye urefu wa mita kuendelea na ujenzi wa uzio na sakafu ngumu katika eneo la mita za mraba katika bandari ya mtwara na kukamilika kwa uongezaji wa kina kwenye lango la kuingia meli kutoka mita nne hadi mita pamoja na kuweka vifaa vya kuongoza meli katika bandari ya tanga
aidha serikali inaendelea na majadiliano na wawekezaji watakaowekeza kwenye eneo maalum la uwekezaji bagamoyo hususani katika miradi ya msingi mitatu ambayo ni bandari ya kisasa modern seaport component sehemu ya kanda maalum kwa ajili ya mizigo na usafirishaji logistics park na sehemu ya mji wa viwanda port side industrial city
mheshimiwa spika katika mwaka serikali ilikamilisha ujenzi wa chelezo cha kujengea na kukarabati meli katika bandari ya mwanza pamoja na ukarabati wa meli za new butiama hapa kazi tu na new victoria hapa kazi tu
aidha serikali imeendelea na ujenzi wa meli mpya ya mv mwanza hapa kazi tu yenye uwezo wa kubeba abiria na tani za mizigo ambapo ujenzi umefikia asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali inatarajia kujenga meli mpya moja katika ziwa victoria mbili katika ziwa tanganyika na moja katika bahari ya hindi
aidha serikali itaendelea na ujenzi wa meli ya mv
mwanza katika ziwa victoria pamoja na ukarabati wa meli za mv umoja mt sangara mv liemba ukerewe mt
nyangumi na boti moja ya mwendokasi sea warrios ziwa tanganyika
aidha serikali itafanya ukaguzi wa kina wa meli ya mv mwongozo katika ziwa tanganyika pamoja na kuendelea kufungua mifumo ya tehama katika vituo vya maziwa makuu victoria tanganyika na nyasa
mheshimiwa spika serikali inaendelea kutekeleza mpango wa kuboresha shirika la ndege tanzania ambapo katika kipindi cha mwaka serikali imepokea ndege tatu 
kati ya hizo ndege mbili ni aina ya airbus a na ndege moja ni aina ya dash q 
vilevile serikali imefanya malipo ya awali ya ununuzi wa ndege mpya tano ambazo ni ndege mbili aina ya boeing ndege moja aina ya de havilland dash q ndege moja aina ya boeing dreamliner na ndege moja ya mizigo aina ya boeing f
mheshimiwa spika uboreshaji wa viwanja vya ndege unaendelea katika maeneo mbalimbali nchini
katika kutekeleza hilo serikali imesaini mkataba kwa ajili ya ujenzi wa kiwanja cha ndege cha kimataifa cha msalato awamu ya kwanza itakayohusisha ujenzi wa njia ya kuruka na kutua ndege pamoja na jengo la abiria
aidha serikali imekamilisha upanuzi wa njia ya kutua na kuruka ndege na kufungwa kwa mfumo wa kuongoza ndege katika kiwanja cha ndege cha dodoma pamoja na usanifu na kuendelea na maandalizi ya ujenzi wa jengo la abiria katika kiwanja cha ndege cha mwanza
viwanja vinavyoendelea kufanyiwa ukarabati na ujenzi ni viwanja vya ndege vya songea asilimia mtwara asilimia iringa asilimia 
 songwe asilimia na musoma asilimia 
vilevile serikali inaendelea kufanya maandalizi ya ujenzi na upanuzi wa viwanja vya ndege vya shinyanga kigoma tabora na sumbawanga vitakavyogharimueuromilioni sawa na shilingi bilioni 
elimu sayansi na teknolojia 
mheshimiwa spika serikali imewezesha ujenzi wa madarasa katika shule za sekondari na vituo shikizi na mabweni kwa ajili ya wanafunzi wenye mahitaji maalum
ujenzi wa miundombinu hii umewezesha wanafunzi wote waliofaulu mtihani wa darasa la saba mwaka kupata nafasi ya kuanza kidato cha kwanza januari bila kusubiri chaguo la pili
kadhalika serikali imekamilisha maboma ya vyumba vya madarasa katika shule za sekondari kutokana na tozo za miamala ya simu ambapo shilingi bilioni 
 zilitolewa aidha serikali imetoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni kwa wanafunzi wa elimu ya juu
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaenda kutekeleza mradi wa higher education for economic transformation heet wenye thamani ya dola za marekani milioni 
mradi huu utahusisha ujenzi wa miundombinu katika vyuo vikuu mama na katika mikoa kadhaa ambayo haina vyuo vikuu ikiwemo lindi kagera rukwa katavi manyara na kukamilisha ujenzi wainstitute of marine science zanzibarna kujenga chuo kipya cha tehama dodoma
mheshimiwa spika serikali imeendelea kugharamia programu ya elimumsingi bila ada ambapo hadi aprili jumla ya shilingi bilioni 
 zilitolewa
mheshimiwa samia suluhu hassanrais wa jamhuri ya mungano wa tanzania na mwenyekiti wa ccm ameguswa sana na watoto kukatisha masomo kwa ajili ya sababu mbalimbali
miongoni mwa sababu zinazosababisha kukatisha masomo ni umaskini wa kipato kwenye familia zetu mimba za utotoni mwamko duni wa elimu kwa baadhi ya jamii na utoro na wale wasioendelea kufuatana kwa mujibu wa sheria ufaulu
ili kukabiliana na utoro drop out wa wanafunzi wanaotoka familia maskini bado tuna watoto wanaoshindwa kumudu mahitaji ya lazima licha ya kuwepo kwa programu ya elimu bila malipo na hivyo wanasaidiwa na wabunge madiwani na wengine kuchangiwa na wasamaria wema
napendekeza kuanzisha dirisha maalum special fund kupitia tasaf itakayosaidia watoto wanaotokea familia maskini
kwa msingi huo napendekeza kuanza na bilion kwa ajili ya watoto masikini watakaopatikana kwenye database ya tasaf na taarifa za wabunge na madiwani
mheshimiwa spika ili kukabiliana na mimba za utotoni serikali itaendelea kujenga mabweni kwenye maeneo hatari kwa watoto wa kike
aidha ili kutoa fursa kwa watoto wasioendelea na vidato na vyuo serikali itaendelea kuimarisha elimu ya ufundi hususan katika vyuo vya kati kwa lengo la kuwajengea uwezo wa kujiajiri ama kuajiriwa
mpaka sasa wilaya zina vyuo vya ufundi veta kati ya wilaya nchini kote
tuna mikoa ina vyuo vya ufundi kati ya mikoa 
bado mkoa wa songwe hauna kabisa chuo cha veta na wabunge wa mkoa wa songwe wamekuwa wakishinda ofisini wakifuatilia ahadi waliopewa na mheshimiwa rais
bado kuna wilaya ambazo hazina vyuo wala vyuo vya mkoa
napendekeza kutoa bilioni kwa ajili ya ujezi wa vyuo vya ufundi kwa mkoa wa songwe na wilaya ambazo hazina vyuo ili kufanya wilaya zote kuwa na chuo cha ufundi veta
waheshimiwa wabunge huyo ndio samia
mheshimiwa spika kwa sasa wanafunzi wa kidato cha tano ni takriban na kidato cha sita ni 
mahitaji ya fedha ni shilingi 
ili kuwapunguzia gharama watoto hao kamamheshimiwa raisalivyoielekeza wizara napendekeza kufuta ada kwa wanafunzi wa kidato cha tano na sita
kwa hatua hiyo elimu bila ada ni kuanzia shule za msingi mpaka kidato cha sita
serikali itajipanga kuangalia namna ya kusaidia vyuo vya katikadirihali ya uchumi itakavyotengemaa
nani kama samia nani kama mama nani kama ccm ccm ni na
sekta ya afya 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali imewezesha ujenzi upanuzi na ukarabati wa miundombinu ya afya ikiwemo majengo ya wagonjwa mahututi icus majengo ya dharura emds nyumba kwa ajili ya watumishi wa afya hospitali za rufaa za mikoa na hospitali maalum mirembe na vituo vya afya ili kuboresha huduma ya mama na mtoto
aidha serikali imetoa ruzuku yashilingi bilioni 
 kwa mamlaka za serikali za mitaa ili kukamilisha ujenzi wa maboma ya zahanati
serikali pia imeendelea na ujenzi wa hospitali na kuanza ujenzi wa hospitali mpya 
vilevile serikali imewezesha ujenzi wa vituo vya afya kwa kutumia tozo ya miamala ya simu yenye thamani ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika serikali inaendelea kuimarisha huduma za afya kwa kuboresha huduma za uchunguzi wa magonjwa ambapo hadi sasa katika hospitali zetu mbalimbali kuna jumla ya mashine zact scan mashine za mri na mashine zadigital rayzinazofanya kazi
kati ya hizo mashine zadigital rayzipo katika hospitali za ngazi ya taifa kanda na maalumu na rufaa za mikoa na mashine zipo katika hospitali zilizo chini ya or tamisemi
 serikali itaendelea kutoa kipaumbele katika eneo hili ambapo ununuzi zaidi wa vifaa vya uchunguzi wa magonjwa umekamilika na vifaa hivyo vitasimikwa katika hospitali na taasisi zetu mbalimbali
vifaa ambavyo vimeshaagizwa ni pamoja na mri ct scan digital rays mini angio suitemoja na echo cardiography 
aidha serikali inaendelea na usimikaji wa vinu ya kuzalisha na kujaza hewa tiba ya oksijeni ambapo hadi sasa vinu vimesimikwa katika hospitali zetu mbalimbali na hivyo kusogeza huduma za kitabibu kwa wananchi
mheshimiwa spika serikali ya ccm inayoongozwa namheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mwenyekiti wa ccm itaendelea kuboresha sekta ya afya kwa kujenga kukarabati na kupanua miundombinu ya kutolea huduma za afya ikiwemo ujenzi wa hospitali maalum ya mama na mtoto jijini dodoma kuanza ujenzi wa hospitali ya rufaa ya kanda ya magharibi kukamilisha ujenzi wa hospitali za rufaa za mikoa katika mikoa mipya ya katavi geita njombe songwe na simiyu na kukamilisha upanuzi wa hospitali nane za rufaa za mikoa
aidha serikali itaendelea kuboresha huduma za matibabu ya ubingwa bobezi katika hospitali ya taifa na kanda kwa kuimarisha miundombinu na ununuzi wa vifaa na vifaa tiba katika taasisi ya jkci hospitali za rufaa za kanda za chato mtwara kcmc bugando na mbeya
sekta ya maji 
mheshimiwa spika mheshimiwa rais wetu amewezesha kukamilika kwa miradi ya maji vijijini na miradi mijini ikiwemo miradi mikubwa ya misungwi orkesumet chalinze mboga na longido kuongezeka kwa kiwango cha upatikanaji wa huduma za maji nchini kutoka asilimia 
 vijijini na mijini mwaka hadi asilimia 
 vijijini na 
 mijini kuimarika kwa usimamizi wa rasilimali ya maji kwa kuendelea kutambua kuweka mipaka na kuhifadhi vyanzo vya maji pamoja na kuandaliwa kwa mipango ya utunzaji wa maeneo ya vidakio vya maji katika mabonde yote nchini
mheshimiwa spika serikali pia imekamilisha taratibu za ununuzi wa seti za mitambo ya kuchimba visima ambayo itasambazwa kwa kila mkoa isipokuwa dar es salaam seti za mitambo ya ujenzi wa mabwawa ambazo zitapelekwa kwenye kila kanda na seti za vifaa vya utafiti wa maji chini ya ardhi
mitambo hii inatarajiwa kupokelewa mwishoni mwa mwezi juni 
aidha mnamo tarehe juni serikali ilisaini mikataba ya kusambaza maji kwa miji ambazo ni fedha za mkopo wenye thamani ya dola za marekani milioni kutoka exim bank india
kati ya fedha hizi dola milioni zitatekeleza miradi ya maji zanzibar
sekta ya mali asili na utalii 
mheshimiwa spika aprili mwaka huu mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alizindua filamu ya the royal tour ambayo imelenga kuonesha uwezo na fursa zilizopo tanzania katika sekta ya utalii na uwekezaji
hivyo kupitia bunge hili napenda kuendelea kuwakaribishadiaspora wa tanzania na wawekezaji kutoka kona zote za dunia kuja kutalii na kuwekeza katika fursa za uwekezaji zilizopo nchini kwani tanzania tuna jambo letu kwenye kuinawirisha sekta binafsi katika uwekezaji
tumejipanga na kujizatiti kuifanya tanzania kuwa kitovuna mfano wa sehemu ya uwekezaji salama haraka rahisi wenye tija na manufaa kwa pande zote
kufuatia ziara hiyo kwenye kanda za utalii tanzania tayaribookingzimejaa mpaka desemba kwenye maeneo mengi
naomba kutoa wito kwawawekezaji wotekuwa tanzania kumenoga milango iko wazi njooni muwekeze kwa maslahi mapana ya pande zote
sekta ya madini 
mheshimiwa spika chini ya uongozi wa serikali ya awamu ya sita mchango wa sekta ya madini umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka ambapo ukuaji huu uliifanya sekta hii kushika nafasi ya tano miongoni mwa sekta nyingine za kiuchumi nchini
aidha kasi ya kukua kwa shughuli za madini hapa nchini imekuwa ikiendelea kuongezeka ambapo katika mwaka sekta ya madini ilikua kwa asilimia 
 ikilinganishwa na ukuaji wa asilimia 
 mwaka na hivyo kuwa ya tatu miongoni mwa sekta nyingine kwa kiwango cha ukuaji katika kipindi hicho
mwenendo huu wa ukuaji wa sekta umetokana na ongezeko la uwekezaji uliofanyika kupitia uchimbaji mkubwa wa kati na mdogo nchini
lengo la serikali ni kuona sekta ya madini inachangia asilimia ya pato la taifa ifikapo mwaka kama ilivyoainishwa katika dira ya taifa ya maendeleo 
mheshimiwa spika kwa upande wa wachimbaji wadogo kushiriki uchumi wa madini serikali imezihamasisha taasisi za fedha na benki nchini kutoa mikopo kwa wachimbaji hao ili kuwawezesha kukua na kufanya uchimbaji wenye tija
baadhi ya benki ikiwemo nmb nbc crdb na kcb zimeridhia na kuanza kutoa mikopo ambapo jumla ya shilingi bilioni zimekopeshwa kwa wachimbaji hao
hizi ni miongoni mwa juhudi ambazo serikali imezifanya ili kuhakikisha wachimbaji wadogo wanakua na kufikia hadhi ya kiwango cha kati na hatimaye wakubwa wanashiriki uchumi wa madini na kuchangia katika pato la taifa
aidha kufuatia serikali kuendelea kuwawezesha wachimbaji wadogo mchango wao katika maduhuli ya serikali umeongezeka hadi kufikia takriban asilimia ya maduhuli yote
kutokana na mchango wao serikali itaendelea kuwawezesha ili waendelee kuchangia zaidi katika uchumi wa taifa
mheshimiwa spika serikali kupitia taasisi ya jiolojia tanzania gst imeweza kufanikisha ugani wa jiolojia kwa asilimia ya nchi nzima ugani wa jiofizikia kwa skeli ndogo low resolution asilimia na skeli kubwa high resolution asilimia na ugani wa jiokemia asilimia ya nchi nzima
kupitia tafiti hizo serikali imefanikiwa kugundua maeneo mapya yenye rasilimali madini na kuyatangaza kwa lengo la kuvutia uwekezaji mkubwa
baadhi ya rasilimali zilizogunduliwa katika kipindi cha mwaka mmoja uliopita ni pamoja na dhahabu malinyi morogoro na liwale lindi gesi ya helium masware babati na ziwa natroni arusha chokaa na feldispa kiteto manyara chokaa mkalama singida
mheshimiwa spika migodi mikubwa iliyopo kama ggml bulyanhulu north mara na mgodi mpya wa kabanga nikeli na nyanzaga imetokana na taarifa za awali za jiolojia zilizofanywa nagst miaka ya nyuma
kutokana na mafanikio hayo serikali itaendelea kuiwezesha gst ili iweze kufanya utafiti zaidi wa jiofizikia kwa skeli kubwa high resolution kwa lengo la kufikia asilimia kutoka asilimia iliyopo sasa
manufaa yanayotarajiwa ni pamoja na uwezekano wa kuanzishwa kwa migodi mipya ambayo itachangia pato la taifa kupitia sekta ya madini ukuaji wa sekta mtambuka ambazo hutegemea sana sekta ya madini kama vile kilimo ujenzi na maji uanzishwaji wa viwanda vinavyotegemea upatikanaji wa malighafi za madini kama vile viwanda vya saruji mbolea na marumaru na kuongezeka kwa ufahamu zaidi wa jiolojia ya nchi na hivyo kuchochea shughuli za utafiti na uchimbaji wa madini ambao utachangia katika maendeleo ya taifa
mheshimiwa spika kila mtanzania mwenye umri wa zaidi ya miaka na mwenye kipato anatakiwa kulipa kodi
ili kutimiza amza hiyo serikali inakusudia kutoa namba ya utambulisho wa mlipakodi tin kwa kila mtanzania mwenye umri wa kuanzia miaka au zaidi
kwa kuwa utaratibu wa usajili wa namba ya utambulisho wa taifa nida unamtaka kila mwananchi mwenye umri wa miaka au zaidi kujisajili nida napendekeza kuwa wale wote wenye nida kwa sasa wanaofikia milioni nchi nzima wapatiwe namba ya tin na itumike kwenye miamala yote inayofanyika katika ununuzi na mauzo yanayofanyika ndani ya nchi
kila mwenye namba ya mlipakodi atapata makadirio yake kwa njia ya simu na kulipa kodi husika kwa njia ya mtandao
mheshimiwa spika vijana wetu wa bodaboda wanapata shida kufuata leseni yalipo makao makuu ya mkoa yaani mtu atoke mererani kwenda babati makao mkuu ya mkoa wa manyara atoke kakonko kufuata leseni kigoma atoke wilaya ya mwisho kule mpakani na lindi mtwara na ruvuma kufuata leseni morogoro ili hali taarifa zake zote ziko kwenye kitambulisho cha nida
napendekeza taarifa zilizopo kwenye kitambulisho zitumike kutengeneza leseni akishakufuzu ajiandikishe atoe namba yake ya nida tra na jeshi la polisi wafanye kazi ya kuoanisha taarifa na wamtumie mhusika leseni yake kwa simu
aidha napendekeza wananchi wote wenye namba ya utambulisho wa mlipakodi tin wapeleke ritani za kodi mamlaka ya mapato tanzania kwa mwaka mara moja
utaratibu huu utachachua utamaduni wa kulipa kodi miongoni mwa watanzania na hivyo kuiongezea serikali mapato yatokanayo na sekta ambazo hazichangii kwenye makusanyo ya serikali kwa sasa licha ya kuwa na mchango mkubwa kwenye pato la taifa kama vile sekta za mifugo kilimo uvuvi na nyinginezo
bunge 
mheshimiwa spika serikali inatambua uzito wa majukumu ya bunge na hivyo itaendelea kuhakikisha kwamba bunge linawezeshwa kifedha na kujengewa uwezo ili kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa majukumu yake ya msingi ya kutunga sheria kushauri na kusimamia serikali
kwa kulitambua hilo katika mwaka wa fedha bunge limeongezewa kiasi cha shilingi bilioni kwa ajili ya matumizi mengineyo ili kuwezesha utekelezaji wa majukumu yake ikiwemo kuwajengea uwezo wabunge ili waweze kuisimamia vizuri serikali
serikali pia imeongeza bajeti ya mfuko wa jimbo ili kuwawezesha wabunge kushiriki kikamilifu kwenye shughuli za kuchochea maendeleo katika majimbo yao
serikali itahakikisha kuwa fedha kwa ajili ya shughuli za bunge zinatolewa kwa wakati
aidha serikali itaendelea kutoa ushirikiano kwa bunge lako tukufu kwa kulipatia taarifa zote muhimu zinazohitajika na kwa wakati ikiwepo taarifa za kila robo mwaka za kitengo cha tathmini na ufuatiliaji ili ziwasaidie wabunge wanapofanya ziara za kukagua miradi kama nilivyopendekeza awali
utawala bora 
mheshimiwa spika kwa upande wa mahakama serikali itaendelea kuimarisha usimamizi wa mifumo ya haki na utoaji haki kwa kuendelea kuwezesha mhimili wa mahakama kuongeza kasi ya kusikiliza mashauri na hivyo kupunguza mrundikano wa mashauri mahakamani
aidha serikali imeendelea kuboresha miundombinu ya utoaji haki kupitia ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya mahakama ikiwa ni pamoja na kuimarisha matumizi ya tehama hususan mfumo wa mkutano mtandao na mfumo wa kielektroniki wa usimamizi na uendeshaji wa mashauri
utekelezaji wa masuala haya unalenga kuboresha ufanisi wa mahakama na kufanya usimamizi wa mahakama kuwa wa kisasa zaidi na hivyo kuwawezesha wananchi kupata haki sawa na kwa wakati
mheshimiwa spika katika mwaka serikali itaendelea kugharamia utekelezaji wa shughuli mbalimbali katika ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali zinazolenga katika utoaji haki kwa wananchi na kupambana na rushwa
shughuli zitakazotekelezwa ni pamoja na ujenzi wa vituo jumuishi vya utoaji haki na kutafsiri sheria ambapo kiasi cha shilingi bilioni 
 zimeongezwa kwenye bajeti ya awali
aidha serikali imeongeza kiasi cha shilingi bilioni kwenye bajeti ya ofisi ya mwendesha mashtaka wa serikali kwa ajili kugharamia mashahidi wa makosa ya jinai na ujenzi wa vituo jumuishi vya utoaji haki
ulinzi na usalama 
mheshimiwa spika katika mwaka serikali kupitia majeshi yetu imeendelea kudumisha amani na usalama nchini na hivyo kuwezesha watanzania kutembea kifua mbele na kutekeleza shughuli mbalimbali za kijamii na kiuchumi bila wasiwasi
aidha serikali imeendelea kuimarisha ushirikiano wa kiulinzi na kijeshi na nchi mbalimbali na tunaamini kuwa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama vitaendelea kutimiza wajibu wake wa kulinda mipaka na amani ya nchi yetu kwa moyo wa kizalendo na hivyo kuzidi kuimarisha mazingira ya amani na utulivu ya kuvutia biashara na uwekezaji
katika mwaka serikali itaendelea kuviimarisha na kuvijengea uwezo vyombo vya ulinzi na usalama ili kuendelea kutekeleza wajibu wake kwa weledi na uzalendo
mheshimiwa spika sambamba na zoezi la anuani za makazi linaloendelea serikali itaimarisha shughuli za usalama ngazi ya kaya ili kujidhatiti na aina mpya ya uhalifu ambao tumeusikia kwa baadhi ya majirani zetu
utaratibu huo ni pamoja na kuhakikisha viongozi wa mitaa na shehia wanahusika kwenye upangishaji wa nyumba za kuishi ili kila nyumba ya kupanga itumie mkataba wa serikali ya vijiji mitaa uliopigwa muhuri wa ofisi ya vijiji mitaa husika
kadhalika mauziano ya mali zisizohamishika lazima zihusishe uongozi wa serikali husika hata kama wahusika wana mawakili binafsi ila viongozi wa serikali za vijiji mitaa wawe na taarifa za mambo yanayoendelea katika maeneo yao
uhusiano wetu na washirika wa maendeleo 
mheshimiwa spika jitihada za kuimarisha ushirikiano na washirika wa maendeleo pamoja na mataifa mbalimbali duniani zinazofanywa na mheshimiwa rais samia suluhu hassan zimewezesha kusainiwa kwa mikataba ya misaada na mikopo mbalimbali
baadhi ya mikataba ya miradi iliyosainiwa ni pamoja na uboreshaji wa umiliki wa ardhi kuboresha elimu ya msingi na mradi wa maboresho ya mahakama ili kusogeza huduma za mahakama karibu na wananchi
aidha baadhi ya mikataba ya miradi inayotarajiwa kusainiwa ni pamoja na mradi wa kufungamanisha uchukuzi ambao una lengo la kuboresha na kuunganisha njia kuu za barabara na viwanja vya ndege vya mikoa tantip na mpango kabambe wa kuboresha na kuimarisha takwimu tsmp ii
mheshimiwa spika serikali inakamilisha majadiliano ya upatikanaji wa mkopo nafuu kutoka benki ya dunia wenye thamani ya dola za marekani milioni sawa na shilingi bilioni 
aidha serikali imefikia makubaliano ya kupata mkopo nafuu wenye thamani ya shilingi bilioni sawa na dola za marekani bilioni 
 kupitia dirisha laextended credit facility ecf chini ya shirika la fedha la kimataifa imf
mkopo huo wa imf utatolewa kwa awamu saba katika kipindi cha miezi kuanzia julai hadi julai 
fedha hizo zitaelekezwa katika kuimarisha sekta za uzalishaji huduma za jamii pamoja na kuboresha mazingira ya ufanyaji biashara na uwekezaji na kuinua sekta zilizoathiriwa na vita ya ukraine na urusi
maslahi ya watumishi wa umma na wastaafu 
mheshimiwa spika tuzo ya watumishi wachapakazi na wazalendo ni ipi matunda ya utumishi wa kujitoa na uadilifu wa watumishi hao ni yapi lakini je ni nani wa kuyatambua na kuyapa thamani halisi mambo hayo sauti zenye maswali haya zilitawala masikio ya mheshimiwa mama yetu mwenye usikivu unyenyekevu na anayejali na hatimaye maswali haya yamejibiwa na kalamu yenye mamlaka ya mheshimiwa rais wetu kwa kuridhia nyongeza ya kima cha chini chamshahara kwa asilimia 
 kwa watumishi wa umma
kwa kuendelea kuonesha kujali na kuthamini utumishi wa umma mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya mungano wa tanzania na mwenyekiti wa ccm amefanya maboresho kwenye viwango vya posho
aaminie katika wema na kujali hutenda na kuuishi wema
hivyo mheshimiwa rais wetu ni mfano sahihi wa maneno haya katika jambo hili
watumishi wa umma wanaulizanani kama mama samia na wanasemaasante sana mama 
mheshimiwa spika serikali itaendelea na jitihada za kulipa madai ya watumishi wa umma pamoja na kupandisha madaraja watumishi wanaostahili
tutaendelea kuboresha mazingira ya kazi na maslahi yao kadri uchumi wa nchi utakavyoruhusu bila kuathiri makundi mengine ya wananchi huduma mbalimbali pamoja na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
katika kuhakikisha maslahi ya wastaafu wetu waliotumikia taifa hili kwa uzalendo uadilifu na bidii kubwa wananufaika na michango waliyochangia katika mifuko ya hifadhi ya jamii serikali sikivu ya mama yetu imeridhia kuongeza malipo ya mkupuo kwa wastaafu kufikia asilimia badala ya asilimia iliyopendekezwa mwaka 
mheshimiwa spika serikali itaendelea na mikakati mbalimbali ya kulipa madeni ya mifuko ya hifadhi ya jamii
katika mwaka serikali ilitoa hatifungani maalumu yenye thamani ya shilingi trilioni 
 kwa ajili ya kulipa deni la mfuko wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma psssf linalohusu michango ya watumishi waliokuwa kwenye utumishi kabla ya mwaka 
mwaka serikali itaendelea na uhakiki wa madeni ya mifuko ya hifadhi ya jamii na kulipa deni stahiki
lengo ni kuhakikisha watumishi wanalipwa kwa wakati mafao yao mara baada ya kustaafu pamoja na pensheni zao za kila mwezi
mazingira ya biashara ndogo na sekta binafsi 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha azma yamheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzaniaya kuwapanga kuwasimamia kuwalinda na kuwawezesha wafanyabiashara wadogo inafikiwa serikali itaendelea na jitihada mbalimbali za kuhakikisha wajasiriamali hao wadogo wanaboreshewa mazingira ya kufanyia biashara
aidha serikali itaendelea kuwatambua na kuwaunganisha na taasisi za fedha ili waweze kupata mikopo nafuu
vilevile serikali itaendelea kutenga maeneo na ujenzi wa miundombinu kwa ajili ya wajasiriamali wadogo
katika kuhakikisha utatuzi wa changamoto za machinga unakuwa shirikishi mheshimiwa rais ameahidi kutoa shilingi milioni kila mkoa kwa ajili ya kuimarisha uongozi wa machinga pamoja na ujenzi wa ofisi za machinga
aidha napendekeza kufanya mgao mpya wa mapato ya ndani ya halmashauri kama ifuatavyo asilimia ya mapato ya vyanzo vya halmashauri napendekeza asilimia iwe kwa ajili ya miundombinu na masoko ya machinga asilimia kwa vijana asilimia wanawake na asilimia kwa wenye ulemavu
aidha serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kuendelea na ujenzi wa miundombinu na mtaji kwa machinga ambapo kila mkoa machinga walioko kwenye maeneo yaliopangwa wawe narevolving fundya shilingi bilioni kwa utaratibu utakaowekwa
mheshimiwa spika katika kuongeza jitihada za kurasimisha sekta isiyo rasmi ili inufaike na kuwa sekta rasmi serikali imepanga kuweka mazingira rafiki ya kisheria na kikanuni katika usajili na uendeshaji wa biashara kuharakisha usajili wa biashara kwa kuhakikisha usajili unakamilika ndani ya siku moja iwapo muombaji amekidhi masharti yanayohitajika kuongeza upatikanaji wa mikopo kwa biashara zinazorasimishwa kuongeza upatikanaji wa huduma kama miundominu ya biashara mafunzo teknolojia na masoko
vilevile serikali imepanga kuongeza vituo atamizi vya kukuza biashara na maeneo maalumu ya viwanda
mheshimiwa spika kwa kutambua mchango wa sekta binafsi katika uwekezaji serikali imeendelea kuboresha mazingira ya uwekezaji na biashara nchini kupitia utekelezaji wa mpango wa kuboresha mazingira ya biashara nchini ili sekta binafsi iweze kushiriki kikamilifu katika kukuza uchumi wa nchi
mwaka serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi ilishiriki majadiliano ya kutatua changamoto zinazoikabili sekta hiyo katika kufanya biashara katika masoko ya nchi mbalimbali ikiwemo kenya ambapo vikwazo visivyo vya kikodi kati ya vimepatiwa ufumbuzi
hali hiyo iliwezesha ustawi wa biashara baina ya tanzania na kenya
aidha kupitia sheria ya fedha serikali inapendekeza kufanya maboresho ya jumla ya maeneo ya sheria mbalimbali ili kuboresha zaidi mazingira ya biashara na uwekezaji kama nitakavyoeleza baadae
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuratibu ushiriki wa watanzania katika miradi ya kimkakati na uwekezaji unaofanyika hapa nchini local content ambapo jumla ya ajira za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja zilizalishwa katika mwaka 
vilevile miradi ya kimkakati ilitoa kandarasi ndogo ndogo kwa kuingia mikataba na kampuni za watanzania kwa huduma za chakula ulinzi biashara bidhaa za ujenzi kama vile saruji nondo kokoto mchanga kampuni za usafiri kampuni za bima na kampuni za mafuta
kadhalika serikali imeweka mikakati ya kuhakikisha kuwa na mikataba ya uwekezaji inasomana na sheria za kodi kwa ajili ya kutatua changamoto ya kutotekelezeka kwa baadhi ya miradi ya uwekezaji kutokana na kukinzana na sheria za kodi
ubia wa sekta ya umma na sekta binafsi ppp 
mheshimiwa spika katika utekelezaji wa miradi ya ppp jumla ya miradi mitano ipo katika hatua ya ununuzi wa mbia
aidha napenda kuliarifu bunge lako tukufu kuwa mradi wa mabasi yaendayo haraka awamu ya kwanza umepata mbia wa uendeshaji ambapo hatua inayofuata ni majadiliano na mbia husika
hatua hii itaongeza ufanisi wa uendeshaji na utoaji wa huduma na mradi huu utakuwa mradi wa kielelezo uliopitia hatua zote zinazotakiwa kwa mujibu wa sheria ya ppp sura 
upatikanaji wa wabia katika miradi ya ppp utaleta ahueni katika bajeti ya serikali na hivyo kuwezesha kuongeza rasilimali fedha katika maeneo mengine na hivyo kuwaletea maendeleo watanzania
serikali itaendelea kufanya tathmini ili kuboresha na kuipa nafasi sekta binafsi kushiriki katika kutekeleza miradi ya serikali kwa mfumo wa ubia na hivyo serikali kujikita zaidi katika kuweka mazingira wezeshi na kuboresha huduma za kijamii
mheshimiwa spika ili kuhakikisha kuwa kunakuwa na mazingira wezeshi ya uwekezaji na ufanyaji biashara nchini serikali itaendelea kutekeleza mpango wa kuboresha mazingira ya kufanya biashara kwa kuimarisha miundombinu wezeshi ya usafirishaji na nishati kuhakikisha uhimilivu wa viashiria vya uchumi jumla na kuwianisha tozo na ada mbalimbali zinazotozwa na wizara na mamlaka za udhibiti kwa lengo la kupunguza na kurahisisha ulipaji wake na kuzifuta baadhi ya tozo na ada za kero
aidha mwaka serikali itaendelea kufanya marekebisho ya viwango vya kodi tozo na ada zinazotozwa chini ya sheria mbalimbali
marekebisho hayo yanalenga kuchochea kasi ya ukuaji wa uchumi hususan katika sekta ya viwanda uwekezaji na biashara pamoja na kuongeza ajira mauzo nje mapato na akiba ya fedha za kigeni
vilevile katika kuepusha malimbikizo ya marejesho ya kodi ya ongezeko la thamani vat na kupunguza mzigo wa madai ya fedha kutokana na ucheleweshaji wa marejesho kwa sekta binafsi serikali itaanza mchakato wa kuhakiki marejesho ya vat kwa njia ya kielektroniki kuanzia mwaka 
sensa ya watu na makazi 
mheshimiwa spika kipaumbele kingine katika bajeti ya mwaka ni ugharamiaji wa sensa ya watu na makazi inayotarajiwa kufanyikatarehe agosti 
ili kuwezesha zoezi hili muhimu serikali imetenga jumla ya shilingi bilioni 
aidha napenda kutumia nafasi hii kupitia bunge lako tukufu kuhimiza wananchi wote kutoa ushirikiano siku hiyo hasa ukizingatia zoezi hili ni jukumu la kila mtu
ushiriki wetu utaiwezesha serikali mashirika yasiyo ya kiserikali na sekta binafsi kupata takwimu sahihi zitazokuwa msingi wa kuandaa kutekeleza na kutathmini sera na mipango mbalimbali ya maendeleo katika nchi yetu
lugha ya kiswahili 
mheshimiwa spika lugha ya kiswahili ndio lugha ya taifa ndio lugha ya ofisini ndio lugha ya pili kwa watoto wa vijijini na lugha ya kwanza kwa watoto waliowengi wa sasa ndio lugha ya msingi ni lugha ya bunge na nikiwa waziri wa katiba na sheria nilileta mapendekezo kuifanya kuwa lugha ya mahakama na lugha ya hukumu
aidha kiswahili ni lugha ya jumuiya ya afrika mashariki eac ambapo tumeipeleka wenyewe ikiwa ni pamoja na jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc na umoja wa afrika au
vilevile unesco wameitambua na watakuwa wanaiadhimisha tarehe julai kila mwaka
hii ndiyo lugha yetu kwa nini usaili wa mtoto wa kitanzania anapotafuta kazi unafanyika kwa lugha ya kingereza yaani afisa kilimo afisa mifugo mtumishi wa serikali anakazi ya kuhudumia watanzania tunapima akili zake kwa kupima kingereza chake kwa ajili ya nini napendekeza saili zote zifanyike kwa kiswahili na kumbi zote za mikutano na ofisi za serikali ziwe na vifaa vya kutafsiria lugha za kigeni na watafsiri ili tuweze kuienzi lugha yetu ya taifa
sekta ya michezo 
mheshimiwa spika serikali itarejesha bahati nasibu ya taifa kwa utaratibu wa kutumia sekta binafsi
sambamba na hiyo serikali kupitia bodi ya michezo ya kubahatisha tra na sekta binafsi wataanza kuendesha bahati nasibu kwa kupitia risiti za efd ili kuchochea wananchi kudai risiti wanaponunua bidhaa
aidha serikali itatumia sehemu ya mchango wa wajibu wa kampuni kwa jamii corporate social responsibity kwa kiwango kisichozidi asilimia kwa ridhaa ya waziri mwenye dhamana ya masuala ya fedha ili kuendeleza michezo nchini ambapo makampuni yataruhusiwa kukitambua kiasi hicho kwenye mapato yanayostahili kutozwa kodi
nitumie nafasi hii kuwahakikishia watanzania kuwa tutaweka nyasi bandia kwenye viwanja vitano kwa kuanzia mwanza arusha tanga dodoma na mbeya ili kukuza mchezo hapa nchini
katika mwaka wa fedha wa msamaha wa kodi kwenye nyasi bandia na vifaa ambata vyake utakwenda mpaka ngazi ya halmashauri
nitumie fursa hii kuzipongeza timu zetu za serengeti girls na tembo warriors zilizokata tiketi za kuiwakilisha nchi kwenye mashindano ya dunia
niitakie kila la heri timu yetu ya taifa stars ambayo bado iko kwenye kampeni za kutafuta tiketi ya mashindano ya kimataifa
mkakati wa uchumi wa buluu 
mheshimiwa spika uchumi wa buluu kwa hapa tanzania siyo jambo jipya kwani shughuli mbalimbali zimekuwa zikifanyika katika maeneo yenye fursa hizi za kiuchumi
katika maeneo hayo fursa za uwekezaji zinazopatikana ni za uvuvi wa samaki ufugaji wa samaki madini ya chumvi utafutaji wa gesi na mafuta kilimo cha mwani utalii wa fukwe usafiri na usafirishaji utunzaji wa mazingira na kilimo cha umwagiliaji
hata hivyo licha ya kuwepo kwa fursa nyingi katika eneo hili bado mchango wake katika uchumi ni mdogo ikilinganishwa na uwezo uliopo
hii ni kutokana na kukosekana kwa mfumo madhubuti wa kuongoza na kuelekeza uvunaji na matumizi endelevu ya rasilimali hizo kwa manufaa ya kizazi cha sasa na vijavyo
mheshimiwa spika sekta zilizoko katika eneo hili hazijawa na uratibu mzuri na kila moja inajifanyia shughuli zake bila utaratibu maalum na ushirikishaji wa kutosha wa wadau katika tasnia hii
kama fursa hizo zingetumika kikamilifu zingeweza kuwa kichocheo cha kukua kwa uchumi chanzo cha chakula na ajira msingi wa maendeleo ya kiuchumi na kijamii kukuza viwanda kupunguza umaskini na kuongeza mapato ya serikali
mheshimiwa spika kufuatia umuhimu wa sekta hii serikali inakamilisha maandalizi ya mkakati wa uchumi wa buluu ili kutambua mchango wa sekta hiyo katika uchumi na ikiwa ni sehemu ya utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka ibara ya 
mkakati huo unaandaliwa kwa njia shirikishi inayohusisha wadau wa sekta ya umma sekta binafsi washirika wa maendeleo na jamii kwa ujumla
mheshimiwa spika shughuli nyingi zinazofanywa katika sekta za uchumi wa buluu ni biashara
hivyo sekta binafsi inatarajiwa kuwa na jukumu muhimu katika kufadhili mkakati huo
serikali itajikita zaidi katika kujenga mazingira wezeshi ili kuvutia uwekezaji wa sekta binafsi
fedha za serikali zitaelekezwa maeneo ambayo sekta binafsi ina hamu ndogo ikiwa ni pamoja na miundombinu wezeshi kuweka mifumo ya kisera kisheria na kitaasisi ya usimamizi na matumizi endelevu ya rasilimali hizo kwa manufaa ya kizazi cha sasa na vijavyo
mikakati ya kupunguza makali ya maisha kwa mwananchi 
mheshimiwa spika serikali itachukua hatua za makusudi ili kupunguza makali ya maisha kwa mwananchi yaliyotokana na athari za vita
hatua zitakazochukuliwa kukabiliana na hali hiyo ni kama ifuatavyo kuhusu ongezeko la bei za mafuta ya petroli serikali imepunguza tozo mbalimbali zilizokuwa kwenye ukokotoaji wa bei ya nishati ya mafuta
aidha serikali imetoa ruzuku ya shilingi bilioni kwa ajili ya kupunguza bei za nishati ya mafuta hapa nchini
vilevile serikali inachukua hatua nyingine katika suala hili ikiwemo kuendelea kutoa ruzuku kwa ajili ya kupunguza bei ya nishati ya mafuta kuruhusu watu wenye uwezo wa kuleta mafuta kwa bei nafuu kuanzisha mfuko wa kuhimili ukali wa bei za mafuta fuel price stabilization fund baada ya bei za mafuta kutulia katika soko la dunia kuanzisha hifadhi ya mafuta ya kimkakati national strategic petroleum reserve na kuanzisha upokeaji wa mafuta katika ghala moja single receiving terminal srt
mheshimiwa spika kuhusu ongezeko la bei za mafuta ya kula serikali itaweka mikakati ya kikodi ili kutoa unafuu wa uagizaji wa mafuta ghafi ya kula kwa wachakataji wa ndani kwa lengo la kuongeza uzalishaji kupunguza bei ya bidhaa hiyo na kuongeza ajira
aidha wakala wa taifa wa uzalishaji na uendelezaji wa mbegu za kilimo imesafisha na kusambaza kwa wakulima tani za mbegu za alizeti zenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa utaratibu wa ruzuku kwa ajili ya kuongeza uzalishaji wa mafuta ya kula ambapo wastani wa tani za alizeti na tani za mafuta zinatarajiwa kuzalishwa
vilevile wakala umezalisha mbegu miche ya michikichi ili kuongeza uzalishaji wa mafuta ya michikichi
hatua hizi kwa pamoja zitasaidia kuongeza upatikanaji wa mafuta na hatimaye kupunguza kasi ya kupanda kwa bei
napendekeza kutoza kodi ya ongezeko la thamani kwa kiwango cha sifuri kwenye mafuta ya kula yanayozalishwa nchini
mheshimiwa spika kuhusu ruzuku ya mbolea wote tunatambua umuhimu wa kilimo katika uchumi wetu na maendeleo ya wananchi
sekta hii inakabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo mabadiliko ya tabianchi tija ndogo pamoja na athari zinazoikumba dunia hivi sasa kutokana na vita kati ya nchi za urusi na ukraine
katika kuongeza tija na uzalishaji wa sekta hii na kumpunguzia mzigo mkulima serikali imejipanga kutoa unafuu wa upatikanaji wa pembejeo ikiwemo mbolea zana za kilimo viuatilifu mbegu bora na kuimarisha kilimo cha umwagiliaji
katika kuongeza uzalishaji na upatikanaji wa mbolea nchini serikali itatoa ruzuku ya mbolea na kuvipa kipaumbele viwanda vya ndani vya mbolea katika matumizi ya chokaa ili kupunguza gharama za uzalishaji
napendekeza kutoza kodi ya ongezeko la thamani kwa kiwango cha sifuri kwenye mbolea inayozalishwa nchini
kiwango hiki kitahusu tu wazalishaji wa mbolea
kadhalika napendekeza kupunguza tozo ya mrahaba kwenye madini ya kuzalisha nishati na mbolea viwandani
mheshimiwa spika serikali inachukua hatua hizi zote ili kupunguza makali ya maisha kwa watanzania
serikali imekubali kupunguza mapato yake ili mwananchi au mtanzania apate unafuu
ruzuku kwenye nishati ni kwa ajili ya wananchi siyo kwa ajili ya makampuni
wafanyabiashara tusitumie majanga kujinufaisha kwa gharama ya kuwaumiza wananchi kwa kutengeneza faida kubwa kuliko kipindi cha majanga
kipindi cha matatizo ya kiuchumi kila mmoja anatakiwa kubadili makadirio yake ya kiuchumi
tunatoa ruzuku ili kupunguza gharama za uzalishaji na hivyo kuleta unafuu kwa mwananchi
naelekeza mamlaka zote zinazosimamia sekta za huduma wasimamie haki za wananchi ili azma ya mheshimiwa samia suluhu hassan ya kumpa nafuu mtanzania iweze kuwanufaisha watanzania
 v
maboresho ya mfumo wa kodi ada tozo na hatua nyingine za mapato 
mheshimiwa spika kuanzia kipindi cha mwaka dunia imepita kwenye changamoto kubwa ya kiuchumi kufuatia kuenea kwa janga la uviko na baadaye kuzuka kwa vita ya urusi na ukraine februari 
hii imeathiri si tu upatikanaji wa bidhaa muhimu katika soko la tanzania lakini pia imesababisha mfumuko wa bei kupanda kwa gharama za maisha na kuathiri ukuaji wa uchumi nchini
athari za kiuchumi zilizoanza kujitokeza ni pamoja na kupungua kwa uzalishaji viwandani na mashambani kulikosababishwa na changamoto ya upatikanaji wa malighafi muhimu za viwandani na kilimo kama vile ngano mbolea na mafuta ghafi
hatua za mapato kwa mwaka zinalenga kuongeza kasi ya kufufua uchumi na kuimarisha sekta za uzalishaji kwa ajili ya kuboresha maisha ya watanzania
mheshimiwa spika kwa kuzingatia maelezo hayo napenda kuwasilisha mapendekezo ya kufanya marekebisho ya mfumo wa kodi ikiwemo baadhi ya viwango vya kodi tozo na ada zinazotozwa chini ya sheria mbalimbali na kurekebisha taratibu za ukusanyaji na usimamiaji wa mapato ya serikali
marekebisho haya yamezingatia dhamira ya serikali ya kuendelea kuwa na mfumo wa kodi ambao ni tulivu na wa kutabirika
vilevile marekebisho yanatarajiwa kujibu maswali na kukidhi kiu ya jamii ya watanzania yakilenga kuchachua shughuli mbalimbali za uzalishaji mali ndani ya nchi kwa kuweka mkazo katika sekta za kimkakati kama vile kilimo ufugaji na uvuvi miundombinu ya umeme uchukuzi na usafirishaji na sekta za kijamii za elimu na afya ili kuboresha uzalishaji kukuza uchumi jumla kukuza ajira na hatimaye kupunguza ukali wa maisha ya wananchi
aidha hatua hizi zinalenga kuimarisha usimamizi ukusanyaji wa mapato ya ndani ya nchi na kudhibiti upotevu wa mapato ya serikali
marekebisho yanayopendekezwa yanahusu sheria zifuatazo a sheria ya kodi ya ongezeko la thamani sura b sheria ya kodi ya mapato sura c sheria ya ushuru wa bidhaa sura d sheria ya usimamizi wa kodi sura e sheria ya fedha za serikali za mitaa sura f sheria ya mfuko wa fidia kwa wafanyakazi sura g sheria ya madini sura h sheria ya korosho namba i sheria ya usafirishaji bidhaa nje ya nchi sura j sheria ya posta na mawasiliano ya kielektroniki sura k sheria ya bima sura l sheria ya magari ya kigeni sura m sheria ya benki kuu ya tanzania sura n sheria ya usimamizi wa forodha ya jumuiya ya afrika mashariki ya mwaka o utekelezaji wa mpango wa kuboresha mfumo wa udhibiti wa biashara blueprint kwa kurekebisha ada na tozo mbalimbali na p marekebisho madogo madogo katika baadhi ya sheria za kodi na sheria nyingine mbalimbali
a sheria ya kodi ya ongezeko la thamani sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya kodi ya ongezeko la thamani sura kama ifuatavyo i kutoa msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani kwenye miti ambayo haijachakatwa standing tree
lengo la hatua hii ni kuchochea ukuaji wa sekta ya misitu kuongeza ajira na kuwa na usimamizi endelevu wa rasilimali za misitu
hatua hiiitapunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
hata hivyo mapato yatakayoongezeka kutokana na ukuaji wa sekta ya misitu na mnyororo wake wa thamani ni shilingi milioni na hivyo kuleta ongezeko katika sekta hii kwa kiwango cha shilingi milioni ii kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye malighafi zinazotumika kuzalisha mitungi ya gesi zinazotambulika kwahs code 
 na 
lengo la hatua hii ni kuwapa unafuu wazalishaji wa mitungi ya gesi na kulinda viwanda vya ndani
aidha msamaha husika utatolewa baada ya mzalishaji kusaini mkataba wa utekelezaji performance agreement na serikali iii kufanya marekebisho kwenye sheria ya kodi ya ongezeko la thamani ili kutambua mikopo mbadala inayofuata misingi na taratibu zilizo nje ya sekta ya fedha kwa asili yake ishughulikiwe sawa sawa treated na mikopo inayotolewa na benki katika utaratibu wa kawaida
lengo la hatua hii ni kuchachua ukuaji wa bidhaa nyingine zenye lengo la kuchochea ukuaji wa biashara na uchumi na kuweka usawa katika ulipaji kodi iv kutoza kodi ya ongezeko la thamani kwa kiwango cha asilimia kwenye bidhaa za mafuta ya kula yanayozalishwa nchini kwa mwaka mmoja ili kuleta unafuu wa bei ya mafuta ya kula iliyopanda kutokana na mdororo wa uchumi v kutoza kodi ya ongezeko la thamani kwa kiwango cha sifuri kwenye mbolea inayozalishwa nchini kwa mwaka mmoja
kiwango hiki kitahusu tu wazalishaji wa mbolea tu
lengo la hatua hii ni kuleta unafuu kwa wakulima hasa katika kipindi hiki cha mdororo wa uchumi duniani vi kufanya marekebisho kwenye sheria ya kodi ya ongezeko la thamani ili kumpa waziri mwenye dhamana ya masuala ya fedha mamlaka ya kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwa wawekezaji mahiri maalumu baada ya kuidhinishwa na nisc kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya uwekezaji sura pamoja na kupata ridhaa ya baraza la mawaziri
lengo la hatua hii ni kufanikisha maendeleo ya sekta ya uwekezaji nchini na kuondoa mgongano wa kisheria kuhusu utoaji wa vivutio vya ziada vya kikodi kati ya sheria ya uwekezaji na sheria ya kodi ya ongezeko la thamani vii kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya kodi ya ongezeko la thamani ili kuhusisha bidhaa za mtaji zinazotambulika kwaheading 
 nahs code 
 kwenye bidhaa za mtaji capital goods zinazostahili kupata ahirisho la kodi ya ongezeko la thamani vat deferment
lengo la hatua hii ni kupunguza gharama za uwekezaji na kuchochea maendeleo ya viwanda nchini viii kutoa msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani kwenye vifaa vya kupima kiwango cha maji na unyevunyevu kwenye udongo chameleon sensor reader zinazotambulika kwahs code 
 kifaa cha kupima kiasi kilichochukuliwa na udongo hasa katika eneo la mizizi ya mmea wetting front detectors kinachotambulika kwahs code 
 kifaa cha kupima kiwango cha chumvi katika maji electronic conductivity meter kinachotambulika kwahs code 
 na kifaa cha kupima kiwango cha naitrojeni katika hali ya naitreti nitrate test strips kinachotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kukuza utafiti na kuendeleza sekta ya kilimo kwa ukuaji endelevu pamoja na kuongeza tija
msamaha utatolewa baada ya kupata uthibitisho wa waziri mwenye dhamana ya masuala ya kilimo ili kuhakikisha msamaha husika unatumika kwa manufaa ya wakulima na si vinginevyo
hatua hii inatarajiakupunguza mapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni ix kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye vyandarua vinavyotumika katika uzalishaji wa mbogamboga na maua agro net vinavyotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kukuza sekta ya kilimo na kuongeza tija kwenye uzalishaji x kutoa msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani kwenye vifaa vya kupima kiwango cha unyevunyevu moisture meter vinavyotambulika kwahs code 
 kifaa cha kupima kiwango cha mvua iliyonyesha rain gauge for weather stations kinachotambulika kwahs code 
 kifaa cha kupima hali ya alkaline na tindikali ph meters kinachotambulika kwahs code 
 kifaa cha kuzalisha miche mbegu kwa chupa tissue culture equipment kinachotambulika kwahs code 
 na kifaa cha kupima uwezo wa kuvutika tension meters kinachotambulika kwahs code 
lengo la hatua hii ni kuboresha utabiri wa hali ya hewa kufahamisha mipango sahihi na kupunguza hatari zinazohusiana na kutokuwa na uhakika wa hali ya hewa na hali ya udongo
msamaha utatolewa baada ya kupata uthibitisho wa waziri mwenye dhamana ya masuala ya kilimo ili kuhakikisha msamaha husika unatumika kwa manufaa ya wakulima na si vinginevyo
hatua hii inatarajiakupunguza mapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
 xi kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye magari yenye jokofu refrigerated trucks yanayotambulika kwa hscode 
 na vyumba vya ubaridi cold rooms vinavyotambulika kwahs code 
 na 
hatua hii inalenga kuzuia mazao kuharibika baada ya mavuno na kuchochea kilimo cha kisasa
msamaha utatolewa baada ya kupata uthibitisho wa waziri mwenye dhamana ya masuala ya kilimo na au waziri mwenye dhamana ya masuala ya mifugo na uvuvi ili kuhakikisha msamaha husika unatumika kama ilivyokusudiwa na si vinginevyo
hatua hii inatarajiakupunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
 xii kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye malighafi za kutengeneza mbolea zinazotambulika kwahs code 
 na 
 na mashine za kutengeneza mbolea zinazotambulika kwa sura chapter na ya kitabu cha ushuru wa pamoja wa forodha wa afrika mashariki
hatua hii inalenga kutoa unafuu kwa wazalishaji wa mbolea na kuvutia uwekezaji nchini
msamaha utatolewa baada ya kupata uthibitisho wa waziri mwenye dhamana ya masuala ya viwanda ili kuhakikisha msamaha husika unatumika kwa manufaa ya wazalishaji wa mbolea na si vinginevyo
hatua hii inatarajiakupunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni xiii kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye vanila ya kijani isiyochakatwa inayotambulika kwahs code 
 ili kuleta usawa na mazao mengine yasiyochakatwa ambayo husamehewa kodi ya ongezeko la thamani
hatua hii inalenga vanilla isiyochakatwa kutoka nje ya nchi kuingizwa na kuchakatwa hapa nchini na hivyo kuongeza ajira na fedha za kigeni
vanila inayolimwa hapa nchini haitoshelezi mahitaji ya kiwanda cha kuchakata zao hili
hatua hii inatarajia kupunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni xiv kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye kamba za katani zinazozalishwa nchini
lengo la hatua hii ni kukuza zao la katani na kuongeza ajira xv kutoa msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani kwenye mtindi yoghurt na maziwa yanayozalishwa kwa joto la juu na kudumu kwa muda mrefu uht milk
hatua hii inalenga kuwawezesha wazalishaji wa ndani kushindana kikanda na kimataifa kuongeza ajira na kuboresha maisha ya watu
hatua hii inatarajia kupunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni xvi kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye vifungashio vya maziwa dairy packaging materials vinavyotambulika kwa hs code 
 na 
hatua hii inalenga kutoa unafuu kwenye sekta ya maziwa nchini na kuwawezesha wazalishaji wa ndani kushindana kwenye masoko ya kikanda na kimataifa
hatua hii inatarajia kupunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni xvii kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye hereni za mifugo za kieletroniki ear tag zinazotambulika kwahs code 
 meza za kuwekea hereni za mifugo automatic turning table ear tag supporting table zinazotambulika kwahs code 
 ear tag applicators zinazotambulika kwahs code 
 nalessor beam machineszinazotambulika kwahs code 
lengo la hatua hii ni kuleta ufanisi katika utambuzi usajili na ufuatiliaji wa mifugo nchini
hatua hii inatarajiakupunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni xviii kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye vifaa vya machinjio stunning box vinavyotambulika kwahs code 
 naskinning dehiding pulling machines zinazotambulika kwahs code 
hatua hii inalenga kuhamasisha ukuaji wa sekta ya mifugo kuongeza ubora wa nyama na ngozi na kuhakikisha kuwa viwanda vya ndani vinapata malighafi za kutosha
msamaha utatolewa baada ya kupata uthibitisho ya waziri mwenye dhamana ya masuala ya mifugo na uvuvi ili kuhakikisha msamaha husika unatumika kama ilivyokusudiwa na si vinginevyo
hatua hii inatarajiakupunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
 xix kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye mbegu za malisho zinazotambulika kwahs code 
 pasture grass seeds hs code 
 pasture legume seeds hs code 
 pasture multiple tree seeds and pasture cuttings and rhizomes and stolons
hatua hii inalenga kuhakikisha upatikanaji wa mbegu za malisho za kutosha na kukuza sekta ya mifugo xx kufanya marekebisho kwenye kipengele cha cha sehemu ya kwanza ya jedwali la msamaha ili kuhusisha vifaa na mashine zinazotumiwa na vyombo vya ulinzi na usalama military and armed forces
lengo la hatua hii ni kupunguza gharama za ununuzi wa mashine na vifaa husika na kuimarisha mfumo wa ulinzi na usalama nchini
msamaha utatolewa baada ya kupata uthibitisho wa waziri mwenye dhamana ya masuala ya ulinzi na usalama ili kuhakikisha msamaha husika unatumika kwa manufaa ya vyombo vya ulinzi na usalama na si vinginevyo xxi kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye vifaa na mitambo ya hali ya hewa vinavyoingizwa na mamlaka ya hali ya hewa nchini tma
hatua hii inalenga kuimarisha mifumo ya utendaji kazi kwa kutumia vifaa vya kisasa kutabiri hali ya hewa kwa ajili ya mipango sahihi na usalama wa taifa xxii kusamehe kodi ya ongezeko la thamani kwenye nyavu za kuvulia fishing net zinazotambulika kwahs code 
 ndoano fishing hooks zinazotambulika kwahs code 
 na kamba za kufungia ndoano fishing lines zinazotambulika kwahs code 
 na 
lengo la hatua hii ni kukuza wavuvi wadogo na kuchochea ukuaji wa sekta ya uvuvi xxiii kufanya marekebisho ya sheria ya kodi ya ongezeko la thamani sura ili kuiwezesha serikali kukusanya kodi ya ongezeko la thamani katika biashara mtandao digital services bila kuathiri uwajibikaji chini ya sheria ya kodi ya mapato sura 
aidha marekebisho haya yanalenga kurahisisha utaratibu wa usajili wa walipakodi wanaotoa huduma za kidijitali bila ya kuwa na makazi hapa nchini simplified registration
hatua hii inalenga kwenda sambamba na mwamko wa shughuli za kibiashara duniani zinazofanyika kwa njia ya mtandao
hatua hii inatarajiwakuiongezeaserikali mapato yashilingi milioni xxiv kufuta msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani kwenye simu janja za mkononi smartphones hs code 
 vishikwambi tablets hs code 
 au 
 na modemuhs code 
 au 
 kwa kuwa msamaha husika haujawezesha kupatikana kwa bidhaa hizo muhimu kwa bei nafuu kwa walengwa na badala yake unawanufaisha wafanyabiashara
hatua hii inalengakuiongezeaserikali mapato kiasi chashilingi milioni na xxv kufuta msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani kwenye huduma za kukodi ndege air charter services kwani huduma hizi hutolewa kibiashara kama huduma za kukodi vyombo vingine vya usafiri ambazo kisheria hulipiwa kodi ya ongezeko la thamani
hatua hii inatarajiwakuongeza mapato ya serikali kwa kiasi chashillingi milioni 
hatua zote za kodi ya ongezeko la thamani kwa ujumla wake zinatarajiwakuongeza mapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
 b sheria ya kodi ya mapato sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya kodi ya mapato sura kama ifuatavyo i kufanya marekebisho kwenye jedwali la kwanza la sheria ya kodi ya mapato ili kuweka kiwango cha asilimia 
 kwa walipakodi wenye mauzo yanayozidi shilingi milioni lakini yasiyozidi shilingi milioni kwa mwaka presumptive regime kwa lengo la kuweka uwazi na kurahisisha makadirio na ulipaji wa kodi
hatua hii itaongeza ulipaji kodi wa hiari na hivyo kuongeza mapato ya serikali ambayo yanatarajiwakuongezekakwa shilingi milioni 
sambamba na pendekezo hili inapendekezwa kufanya maboresho kwenye mifumo ya mamlaka ya mapato tanzania ili kuwezesha malipo kufanyika kwa njia ya simu ii kufanya marekebisho kwenye sheria ya kodi ya mapato ili kubainisha kuwa mikopo mbadala iliyoidhinishwa na benki kuu ya tanzania inayotolewa na benki kwa wateja wake ambayo inahusisha ununuzi na uuzaji wa mali anazozihitaji mteja kwa faida inayowekwa juu ya gharama ya mali ni sawa na mikopo mingine ya kawaida
hatua hii haimwondolei muuzaji wajibu wa kulipa kodi ya ongezeko la mtaji kwa mujibu wa sheria katika muamala wa mauzo ya mali kwa mteja wa benki aliyenunua mali hiyo kupitia utaratibu wa mkopo mbadala
lengo la hatua hii ni kuhakikisha kuwa watanzania wote wanaweza kupata mikopo katika taasisi za fedha ikijumuisha wale ambao hawakubaliani na utaratibu wa riba iii kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya kodi ya mapato ili kumpa waziri mwenye dhamana ya masuala ya fedha mamlaka ya kusamehe kodi ya mapato kwa wawekezaji mahiri maalumu baada ya kuidhinishwa na nisc kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya uwekezaji sura ya pamoja na kupata ridhaa ya baraza la mawaziri
lengo la hatua hii ni kufanikisha maendeleo ya sekta ya uwekezaji nchini na kuondoa mgongano wa kisheria kuhusu utoaji wa vivutio vya ziada vya kikodi kati ya sheria ya uwekezaji na sheria ya kodi ya mapato iv kufanya marekebisho kwenye sheria ya kodi ya mapato ili kuondoa msamaha wa kukata kodi ya zuio kwenye malipo ya upangishaji nyumba vyumba na majengo ya biashara
lengo la hatua hii ni kuwezesha wapangaji kukusanya kodi ya zuio kwenye pango na kuiwasilisha serikalini
aidha kamishna mkuu wa mamlaka ya mapato ataingia makubaliano ya uwakala na or tamisemi juu ya usimamizi na ukusanyaji wa kodi hii v kusamehe kodi ya ongezeko la mtaji kwenye uhamishaji wa haki na taarifa za madini kwenda kwenye kampuni za ubia zinazoundwa baina ya serikali na wawekezaji na uhamishaji wa hisa free carried interest kutoka kampuni ya ubia kwenda kwa serikali
hatua hii inalenga kusaidia serikali kutekeleza majukumu yake ya kimkataba na kuhakikisha kuwa uhamishaji na ubadilishaji wa haki na taarifa za madini unafanyika kwa wakati vi kusamehe kodi ya ongezeko la mtaji kwenye hisa ambazo serikali imepata kupitia msajili wa hazina
lengo la hatua hii ni kutatua changamoto zilizopo na kuhakikisha kuwa zoezi la ubadilishaji umiliki wa hisa hizo linafanyika kwa wakati vii kusamehe kodi ya zuio kwenye kuponi za hati fungani za makampuni na manispaa coupon for corporate and municipal bond
pendekezo hili linalenga kuongeza vyanzo mbadala vya kugharamia miradi ya maendeleo alternative financing viii kupunguza kiwango cha kodi ya zuio kwenye tasnia ya filamu kwa malipo yanayofanyika kwenda kwa watoa huduma wa nje ya nchi kutoka asilimia hadi asilimia 
lengo la hatua hii ni kukuza tasnia ya filamu na kuchochea uhamishaji wa ujuzi kwenye tasnia hiyo kwa lengo la kuongeza ajira na kuboresha maisha ix kutoza kodi ya mapato ya asilimia kwenye malipo yanayofanywa kwa watoa huduma za kidijitali wa kigeni
lengo la hatua hii ni kuongeza wigo wa kodi na kuzingatia kanuni za usawa za kodi
hatua hii inatarajiakuongezamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
 x kutoza kodi ya zuio kwa kiwango cha asilimia kwenye malipo ya wachimbaji wadogo wa madini small scale miners
hatua hii inalenga kuweka utaratibu maalum wa utozaji kodi kwa wachimbaji hao na kutatua changamoto zilizopo kwenye ukusanyaji kodi katika sekta hiyo
hatua hii inatarajiakuongezamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
 xi kutoza kiwango cha mfuto flat rate cha shilingi ikiwa ni kodi ya mapato inayopaswa kulipwa kwa kila magari ya mizigo na mabasi ya abiria kwa mwaka
lengo la hatua hii ni kuongeza uwazi katika makadirio ya kodi baina ya mamlaka ya mapato tanzania na walipakodi kuweka mfumo wa kodi unaotabirika na kuongeza mapato ya serikali
hatua hii inatarajiwa kuiongezeaserikali mapato yanayokadiriwa kuwashilingi milioni xii kuanzisha utaratibu wa kutoza kodi ya awali ya mapato advance income tax ya shilingi kwa lita kwa wafanyabiashara rejareja wa mafuta ya petroli nchini itakayokusanywa na waingizaji wa mafuta hayo kwa jumla na kulipwa serikalini
lengo la hatua hii ni kurahisisha ulipaji kodi ya mapato kwenye vituo vya mafuta na kupunguza gharama za matumizi hususan karatasi za kutolea risiti za kielektroniki hatua hii inatarajiwakuiongezeaserikali mapato yanayokadiriwa kuwashilingi milioni 
hatua hizi za kodi ya mapato kwa ujumla wake zinatarajiwakuongezamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
c sheria ya ushuru wa bidhaa sura 
mheshimiwa spika kwa mujibu wa sheria ya ushuru wa bidhaa kifungu cha marekebisho ya viwango maalum vya ushuru wa bidhaa specific duty rates kwa bidhaa zote zisizo za petroli yanaweza kufanyika kila mwaka ili kuviwianisha na mfumuko wa bei na viashiria vingine vya uchumi jumla
hata hivyo kutokana na biashara za bidhaa hizi kuzorota kutokana na athari za kiuchumi zilizosababishwa na kupanda bei kwa bidhaa za mafuta napendekeza kutokufanya mabadiliko ya viwango maalum vya ushuru wa bidhaa kwa bidhaa zote zisizo za petroli
aidha hatua hii inazingatia kiwango kikubwa cha mfumuko wa bei nchini na azma ya serikali ya kujenga uchumi wa viwanda na hivyo kuhamasisha uwekezaji kwenye sekta ya viwanda kuvilinda na hatimaye kukuza ajira na mchango wa sekta hiyo kwenye pato la taifa
mheshimiwa spika napendekeza pia kufanyamarekebisho ya ushuru wa bidhaa kwenye bidhaa zifuatazo i kupunguza ada ya leseni kwa wazalishaji na waingizaji wa bidhaa zinazotozwa ushuru wa bidhaa kutoka shilingi hadi shilingi 
hatua hii inalenga kuwapa unafuu wazalishaji na waingizaji wa bidhaa hizo pamoja na kusaidia kurejesha ukuaji wa sekta baada ya athari za uviko na athari zinazotokana na msukosuko wa kiuchumi duniani
hatua hii inatarajiwa kupunguzamapato ya serikali kwashilingi milioni 
utaratibu wa ukusanyaji wa kodi kwenye vitenge unafanywa na kamishna wa mamlaka ya mapato tanzania chini ya sheria ya pamoja ya ushuru wa forodha ya jumuiya ya afrika mashariki ya mwaka ii kusamehe ushuru wa bidhaa kwenye vifungashio vya maua matunda na mbogamboga vinavyotambulika kwahs codes 
 puneet plastic cryovac bags modified atmosphere packaging map bags plastic sleeves perforated bags poly packaging bags hs code 
 cling firm hs code 
 plastic liners
lengo la hatua hii ni kuwapunguzia gharama wazalishaji wa matunda mbogamboga na maua na kuongeza usafirishaji wa bidhaa hizo nje ya nchi na hivyo kuongeza fedha za kigeni
hatua hii inatarajiakupunguzamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
 iii kutoza ushuru wa bidhaa wa shilingi kwa kilo ya bidhaa za sukari sugar confectionery zinazoingizwa kutoka nje ya nchi na shilingi kwa kilo ya bidhaa za sukari zinazozalishwa hapa nchini zinazotambuliwa kwahs code 
 chokoleti 
 biskuti na chingamu
 viwango tofauti vinapendekezwa ili kulinda viwanda vya ndani
hatua hii inatarajia kuongezamapato ya serikali kwashilingi milioni 
 na iv kutoza ushuru wa bidhaa kwenye betri za maji lead acid battery kwa kiwango cha asilimia zinazotambuliwa kwahs code 
 na 
hatua hii inalenga kupunguza madhara ya mazingira yanayosababishwa na matumizi ya bidhaa hizo
hatua hii inatarajiwakuongeza mapato ya serikali kwa shilingimilioni 
 hatua hizi za ushuru wa bidhaa kwenye bidhaa zisizo za petroli kwa ujumla wake zinatarajiwakuongezamapato ya serikali kwa kiasi chashilingi milioni 
d sheria ya usimamizi wa kodi sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya usimamizi wa kodi sura ili kumrejeshea waziri mwenye dhamana ya masuala ya fedha na mipango mamlaka ya kusamehe riba na adhabu baada ya kushauriwa na kamishna mkuu wa mamlaka ya mapato tanzania
lengo la hatua hii ni kuondoa changamoto zilizopo katika kutoa misamaha hii na kurahisisha upunguzaji au uondoaji wa riba na adhabu ya madeni
aidha waziri mwenye dhamana ya fedha na mipango atatoa utaratibu wa utoaji wa misamaha hii kwa njia ya kanuni au kwa namna atakavyoona inafaa
e sheria ya fedha za serikali za mitaa sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya fedha za serikali za mitaa kama ifuatavyo i napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya fedha za serikali za mitaa sura ili kugawanya asilimia ya mapato ya ndani ya halmashauri katika utaratibu ufuatao asilimia ipelekwe kwenye miundombinu na masoko ya machinga asilimia kwa ajili ya mikopo kwa vijana asilimia kwa ajili ya wanawake na asilimia kwa ajili ya watu wenye ulemavu
lengo la hatua hii ni kuendeleza juhudi za serikali ya awamu ya sita zinazolenga kuwawekea miundombinu wajasiriamali wadogo ili kuhakikisha wanapata maeneo ya kufanyia biashara kutokana na mikopo wanayopata ii aidha halmashauri zihakikishe kuwa zinafanya tathmini ya vyanzo vya mapato kabla ya kuingia mikataba ya uwakala wa mapato kutoka kwenye vyanzo husika na kuhakikisha kwamba kiasi kinachokusanywa kinaendana na uwezo wa chanzo hicho
sambamba na hilo naelekeza kuwa fedha zote zinazokusanywa kwa njia yapoint of sale pos zinazojulikana kama mapato ghafi zihamishiwe benki katika kipindi kisichozidi siku saba kutokea kukusanywa kwa mapato hayo na halmashauri zihakikishe kuwa fedha zinazokusanywa kwenye halmashauri za serikali za mitaa zinahasibiwa kikamilifu iii kusamehe ushuru wa mazao kwenye mbegu seeds
hatua hii inalenga kuwapa unafuu wakulima na kuongeza tija kwenye uzalishaji mazao mbalimbali iv kupunguza ushuru wa mazao ya misitu forest produce cess kutoka asilimia hadi asilimia 
lengo la hatua hii ni kupunguza gharama kwa wafanyabiashara wa mazao ya misitu na kukuza sekta ya misitu v kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa sura ili kubainisha kwamba makampuni taasisi biashara watu binafsi wanaotakiwa kulipa ushuru wa huduma service levy kwenye halmashauri moja wanatakiwa kulipa ushuru wa mazao produce cess kwenye halmashauri nyingine ambako wananunua mazao ya kilimo au mazao mengine
lengo la mapendekezo hayo ni kuhakikisha kwamba kila halmashauri inanufaika na shughuli za kiuchumi zinazotekelezwa kwenye eneo lake la utawala ili kuwezesha utoaji wa huduma bora kwa jamii na vi kufanya marekebisho kwenye kifungu cha ili kumpa waziri mwenye dhamana ya serikali za mitaa mamlaka ya kuandaa kanuni za ugawaji mapato yatokanayo na ushuru wa huduma kwenye makampuni taasisi bishara watu binafsi wanaotekeleza shughuli zao kwenye halmashauri zaidi ya moja
kifungu hiki kitamwezesha waziri mwenye dhamana na serikali za mitaa kutoa mwongozo wa ugawaji wa mapato hayo kwa halmashauri husika kulingana na hali halisi
f sheria ya mfuko wa fidia kwa wafanyakazi sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya mfuko wa fidia kwa wafanyakazi kwa kupunguza kiwango cha mchango kwa sekta binafsi kutoka asilimia 
 inayotozwa sasa hadi asilimia 
 ya mapato ghafi ya wafanyakazi
lengo la hatua hii ni kuleta usawa katika uchangiaji kati ya wafanyakazi wa sekta binafsi na wa umma
g sheria ya madini sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya madini sura kama ifuatavyo i kupunguza kiwango cha mrabaha kutoka kwenye makaa ya mawe yanayotumika kama malighafi ya kuzalisha nishati viwandani kutoka asilimia hadi asilimia 
lengo la hatua hii ni kupunguza gharama za uzalishaji viwandani kuchochea uwekezaji zaidi na kukuza ajira ii kupunguza kiwango cha kutoza mrabaha royalty kutoka asilimia hadi asilimia kwa dhahabu inayouzwa kwenye vituo vya kusafishia madini refinery centres
lengo la hatua hii ni kuhakikisha kuwa vituo vilivyoanzishwa nchini vinapata malighafi ya kutosha kwa ajili ya kusafisha na hatimaye kuongeza ajira na mapato ya serikali h sheria ya korosho namba 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya korosho ili mapato yatokanayo na tozo ya kusafirisha korosho ghafi nje ya nchi yagawanywe kama ifuatavyo asilimia ipelekwe wizara ya kilimo kwa ajili ya ruzuku ya pembejeo na mfuko wa kilimo adf na asilimia ipelekwe mfuko mkuu wa serikali
lengo la hatua hii ni kuchochea maendeleo ya sekta ya kilimo na kusaidia upatikanaji wa rasilimali fedha kwa ajili ya ruzuku na tafiti
 i sheria ya usafirishaji bidhaa nje ya nchi sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya usafirishaji bidhaa nje kwa kuanza kutoza tozo ya asilimia au dola za kimarekani kwenye shaba chakavu copper waste zinazotambulika kwa hs code na vyuma chakavu scrap metals zinazotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vya ndani na kuhakikisha upatikanaji wa malighafi kwenye viwanda husika
hatua hii inatarajiwakuongezamapato ya serikali kwa shilingi milioni 
j sheria ya mifumo ya malipo ya taifa sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya mifumo ya malipo ya taifa kwa kupunguza tozo ya muamala kutoka kiwango kisichozidi shilingi hadi kiwango kisichozidi shilingi katika kila muamala wa kutuma au kutoa pesa
punguzo hili ni sawa na asilimia ya kiwango cha sasa
sambamba na hilo napendekeza kuongeza wigo wa tozo hiyo ili kuhusisha miamala yote ya kielektroniki
lengo la hatua hii ni kupunguza makali ya maisha kwa mtanzania hasa katika kipindi hiki cha changamoto kubwa ya kiuchumi na kuweka usawa katika utozaji wa tozo hiyo
k sheria ya bima sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya bima kwa kuongeza wigo wa bima ya lazima mandatory insurance kwa kujumuisha masoko ya umma majengo ya biashara bidhaa zote zinazoagizwa kutoka nje vyombo vya baharini na vivuko
hatua hii inalenga kuimarisha ushirikishwaji wa kifedha financial inclusion na kuongeza matumizi ya bima
l sheria ya magari ya kigeni sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya magari ya kigeni sura ili kupunguza tozo ya magari yanayozidi ekseli kutoka dola za kimarekani km hadi dola za kimarekani km
lengo la hatua hii ni kuwianisha utozaji wa viwango vya tozo hizo katika ukanda wa eac sadc na comesa
 m sheria ya benki kuu ya tanzania sura 
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho kwenye sheria ya benki kuu ya tanzania kwa kuweka kiwango cha ukomo wa serikali kukopa kuwa kiasi kisichozidi asilimia ya mapato ya ndani yaliyoidhinishwa katika mwaka husika badala ya kiwango cha sasa cha moja ya nane ya mapato ya ndani yaliyokusanywa katika mwaka uliotangulia
lengo la hatua hii ni kuwianisha kiwango husika na nchi nyingine za jumuiya ya afrika mashariki pamoja na kuiwezesha serikali kutekeleza bajeti yake
n sheria ya forodha ya jumuiya ya afrika mashariki ya mwaka 
mheshimiwa spika kikao cha mawaziri wa fedha wa jumuiya ya afrika mashariki kilichofanyika tarehe mei mombasa kenya kilipendekeza kufanya marekebisho ya viwango vya pamoja vya ushuru wa forodha eac common external tariff kwa mwaka wa fedha 
mapendekezo hayo yanalenga kuongeza kasi ya kufufua uchumi na kuimarisha sekta za uzalishaji kwa ajili ya kuboresha maisha
mheshimiwa spika mapendekezo ya mawaziri wa fedha ya kufanya marekebisho kwenye viwango vya pamoja vya ushuru wa forodha yanahusisha hatua mpya na zinazoendelea ambazo zimekuwa zikitekelezwa katika mwaka wa fedha 
hatua hizo ni kama zifuatazo i mapendekezo ya hatua mpya za viwango vya ushuru wa forodha ni kama ifuatavyo a kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia au dola za marekani 
 kwa kila mita moja ya mraba square meter kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa kwa mwaka mmoja kwenye bidhaa za marumaru zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vya ndani vinavyozalisha marumaru pamoja na kudhibiti udanganyifu wa thamani halisi ya bidhaa hizo kutoka nje b kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja metric ton kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa kwenye mabati yanayotambulika kwa hs codes 
 na 
 kwa mwaka mmoja badala ya ushuru wa asilimia pekee
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vya ndani kutokana na udanganyifu wa thamani halisi ya bidhaa hizo zinapoingizwa kutoka nje under invoicing and under valuation na kulinda ajira pamoja na mapato ya serikali c kurejesha utozaji wa ushuru wa forodha wa kiwango cha asilimia kutoka kiwango kilichokuwa kinatumika cha asilimia kwenye mafuta ghafi ya kula crude palm oil yanayotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wachakataji wa mafuta ghafi hapa nchini ili wananchi waweze kupata mafuta ya kula kwa bei nafuu d kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia kwa mwaka mmoja kutoka kiwango cha awali cha asilimia kwenye mafuta ghafi ya soya karanga nazi na haradali zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kuoanisha viwango vya mafuta haya ghafi vifanane na viwango vya mafuta ghafi ya alizeti pamba na mafuta ghafi mengineyo ambayo viwango vyake ni asilimia 
aidha hatua hii pia inalenga kulinda na kuhamasisha uzalishaji wa mbegu za mafuta ya kula nchini kuongeza ajira pamoja na kulinda fedha za kigeni zinazotumika kuagiza mafuta hayo nje ya nchi e kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa badala ya asilimia kwa mwaka mmoja kwenye mafuta ya kula yaliyochakatwa kwa kiwango cha kati na cha mwisho semi refined and refined yanayotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda na kuhamasisha uchakataji wa mbegu na mafuta ghafi yaliyoingizwa nchini ili kuongeza thamani ya bidhaa value addition na kukuza ajira f kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye taulo za watoto babydiapers zinazotumbulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vinavyozalisha bidhaa hii nchini kuongeza ajira pamoja na mapato ya serikali g kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye nyuzi za pamba cotton yarn zinazotambulika kwa headings 
 na 
 isipokuwa nyuzi za pamba zinazotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vinavyozalisha bidhaa hiyo na kuongeza thamani ya zao la pamba value addition nchini h nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki zimekubaliana kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwenye milango na madirisha yaalluminiumna chuma yanayoagizwa kutoka nje yanayotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kulinda wajasiriamali wa ndani wanaotengeneza bidhaa hizo kuongeza ajira pamoja na mapato ya serikali i kutoa unafuu wa ushuru wa forodha kwa utaratibu waduty remission kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye malighafi za kutengeneza viongeza ladha kwenye vyakula na vinywaji food flavors zinazotambulika kwa hs code 
 na 
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa watengenezaji wa bidhaa hizo nchini j kutoa unafuu wa ushuru wa forodha kwa utaratibu waduty remission kutoka asilimia au asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye karatasi zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
 zinazotumika kama malighafi ya kutengeneza vifungashio aina ya maboksi corrugated boxes
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wazalishaji wa vifungashio hivyo hapa nchini ili wananchi waweze kuvipata kwa urahisi na kwa bei nafuu k kutoa unafuu wa ushuru wa forodha kwa utaratibu waduty remission kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye malighafi za kutengeneza vioo vizito toughened glass zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa watengenezaji wa vioo hivyo nchini l kutoa unafuu wa ushuru wa forodha kwa utaratibu waduty remission kutoka asilimia au asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye malighafi za kutengeneza nyaya za umeme electrical cables zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa watengenezaji wa nyaya hizo pamoja na kuvutia uwekezaji nchini m kutoa unafuu wa ushuru wa forodha kwa utaratibu waduty remission kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye malighafi za kutengeneza sabuni toilet soap zinazotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wazalishaji wa sabuni nchini kuongeza ajira na mapato ya serikali n kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya kiwango cha asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa kwa mwaka mmoja kwenye sukari ya matumizi ya kawaida consumption sugar inayoagizwa kutoka nje ya nchi kwa vibali maalum kwa lengo la kuziba pengo gap la uzalishaji hapa nchini o kutoa unafuu wa ushuru wa forodha kwa utaratibu waduty remission kutoka asilimia hadi asilimia kwenye hema za chuma prefabricated building zinazotambulika kwa hs code 
 zitakazoagizwa na wafugaji kwa mwaka mmoja
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwenye sekta ya mifugo kuvutia uwekezaji kuongeza ajira pamoja na mapato ya serikali kutokana na uwekezaji p nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki zimekubaliana kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwenye nywele bandia zinazotambulika kwa heading 
hatua hii inalenga kulinda wazalishaji wa ndani wa bidhaa hizo kuongeza ajira pamoja na kuongeza mapato ya serikali q nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki zimekubaliana kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwenye mafuta mengineyo ya petroli yanayotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu na kulinda watumiaji wa bidhaa hii r nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki zimekubaliana kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia kwenye sigara za kielektroniki zinazotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kulinda mnyororo wa thamani wa zao la tumbaku nchini kulinda viwanda vya ndani pamoja na kuongeza ajira s nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki zimekubaliana kufanya marekebisho kwenye tafsiri descriptions ya hs codes 
 na 
 ambapo awali zilikuwa zinatafsiri makasha ya kuhifadhia vinywaji pekee ambayo ushuru wa forodha ni asilimia na sasa kujumuisha makasha ya kuhifadhia chakula ili yaweze kutozwa ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya asilimia 
lengo la marekebisho hayo ni kutoa unafuu kwenye vifungashio vya vyakula ili kulinda walaji
ii mapendekezo ya kuendelea na utekelezaji wa viwango vya ushuru wa forodha vya mwaka ni kama ifuatavyo a kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia au asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye malighafi zinazotumika katika uzalishaji wa vifaa maalum vinavyotumika katika kupambana na ugonjwa wa homa kali ya mapafu uviko vikiwemo barakoa masks kipukusi sanitizer mashine za kusaidia kupumua ventilators na mavazi maalum ya kujikinga yanayotumiwa na madaktari na wahudumu wa afya ppe
msamaha huu utatolewa kwa utaratibu wa duty remission
hatua hii inalenga kutoa unafuu kwa wazalishaji wa vifaa hivyo hapa nchini ili kuongeza kasi katika kupambana na ugonjwa huo b kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye mashine za kielektroniki zinazotumika kukusanya mapato ya serikali cash registers electronic fiscal device efd machines and point of sale pos machines zinazotambulika kwa hs code 
 na 
lengo la hatua hii ni kuhamasisha matumizi ya vifaa hivi katika kuhasibu mapato ya serikali c kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifungashio vinavyotumiwa na wazalishaji wa maziwa kwa joto la juu yanayodumu kwa muda mrefu uht milk vinavyotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wazalishaji wa maziwa hapa nchini
utaratibu wa duty remissionutatumika kutoa unafuu huo d kupunguza ushuru wa forodha kutoka kiwango cha asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifuniko vya chupa za mvinyo corks and stoppers vinavyotambulika kwa hs code 
 kwa kuzingatia kuwa havizalishwi hapa nchini
hatua hii inalenga kuwapunguzia gharama wazalishaji wa mvinyo ili kuhamasisha na kuendeleza kilimo cha zao la zabibu nchini pamoja na ajira
utaratibu waduty remission utatumika kutoa unafuu huo e kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye unga wa kakao unaoingizwa kutoka nje unaotambulika kwa hs code 
lengo ni kuchochea na kuhamasisha kilimo cha zao la kakao nchini pamoja na kuongeza mapato ya serikali f kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifungashio vya kuhifadhia kahawa vinavyotumiwa na viwanda vya kusaga kahawa nchini
vifungashio vitakavyohusika ni vile vinavyotambulika kwa hs codes 
 na 
hatua hii inalenga kuongeza thamani kwenye zao la kahawa na kuvipa unafuu wa gharama viwanda vinavyosaga kahawa hapa nchini
utaratibu wa duty remission utatumika katika kuagiza vifungashio hivyo g kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifungashio vya kuhifadhia korosho
vifungashio vitakavyohusika ni vile vinavyotambulika katika hs code 
hatua hii inalenga kuongeza thamani kwenye zao la korosho na kuvipa unafuu wa gharama viwanda vinavyochakata korosho hapa nchini
aidha utaratibu wa duty remission utatumika katika kuagiza vifungashio hivyo h kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifungashio vya kuhifadhia pamba cotton lint
vifungashio vitakavyohusika ni vile vinavyotambulika kama hs codes 
 na 
hatua hii inalenga kuvutia uwekezaji ili kuongeza thamani ya zao la pamba nchini i kupunguza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia kwa mwaka mmoja kutoka kiwango cha awali cha asilimia kwenye malighafi za kutengeneza taulo za watoto baby diapers zinazotumbulika kwa hs code 
 hot melt adhesive pe filmhs code 
 empty bag forbaby diapers hs code 
 plastic cask hs code 
 na kiwango cha awali cha asilimia kwenyesuper absorbent polymerhs code 
 wet strength paperhs code 
 non wovenhs code 
 polyethylene laminated nonwovenshs code 
 spandexhs code 
 nadust free paperhs code 
aidha msamaha huu utatolewa kwa utaratibu wa duty remission
hatua hii inalenga kutoa unafuu wa gharama za uzalishaji na kuongeza ajira j kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia au asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifaa vinavyotumika katika kukata kung arisha na kuongeza thamani ya madini ya vito vinavyotambulika kwa hs codes 
 na 
hatua hii inalenga kuchochea uongezaji wa thamani kwenye madini kukuza ajira pamoja na kuongeza mapato ya serikali
utaratibu wa duty remission utatumika katika kuagiza vifaa hivyo k kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifungashio vya mbegu vinavyotambulika kwa hs codes 
 na 
utaratibu utakaotumika kutoa unafuu huo ni wa duty remission
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wazalishaji wa mbegu hapa nchini l kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kwenye bidhaa za chuma kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa badala ya ushuru wa asilimia kwa mwaka mmoja
bidhaa hizo niflat rolled products of iron or non alloy steel and other alloy steel
bidhaa hizi zinatambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vya hapa nchini kukuza ajira pamoja na kudhibiti udanganyifu wa thamani halisi ya bidhaa hizo kutoka nje m kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa badala ya ushuru wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kwa mwaka mmoja kwenye bidhaa za mabati zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kuwalinda wazalishaji wa bidhaa hizo hapa nchini kutokana na ushindani wa nje n kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kwa mwaka mmoja kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa kwenye bidhaa za mabati zinazotambulika katika hs code 
 badala ya ushuru wa asilimia pekee
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vya ndani kutokana na udanganyifu wa thamani halisi ya bidhaa hizo zinapoingizwa kutoka nje under invoicing and under valuation pamoja na kulinda ajira na mapato ya serikali o kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa badala ya ushuru wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa kwa mwaka mmoja kwenye bidhaa za mabati zinazotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vya ndani kutokana na udanganyifu wa thamani halisi ya bidhaa hizo zinapoingizwa kutoka nje under invoicing and under valuation pamoja na kulinda ajira na mapato ya serikali p kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani badala ya kiwango cha asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa kwenye bidhaa za chuma reinforment bars and hallow profile kwa mwaka mmoja
hatua hii inahusu bidhaa zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vinavyozalisha nondo hapa nchini kutokana na udanganyifu wa thamani halisi ya bidhaa hizo zinapoingizwa kutoka nje under invoicing and under declaration pamoja na kulinda ajira na mapato ya serikali q kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani badala ya kiwango cha asilimia kwenye bidhaa za chuma flat rolled products of other alloy steel of width of mm or more zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
 kwa mwaka mmoja
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vinavyozalisha nondo hapa nchini kutokana na udanganyifu wa thamani halisi ya bidhaa hizo zinapoingizwa kutoka nje under invoicing and under declaration pamoja na kulinda ajira na mapato ya serikali r kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye bidhaa za fito za plastiki zijulikanazo kamapvc profiles zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
 ambazo hutumika kutengenezea fremu za milango madirisha n
lengo la hatua hii ni kuongeza mapato ya serikali s kutoza ushuru wa forodha wa asilimia badala ya asilimia kwa mwaka mmoja kwenye karatasi zinazozalishwa na viwanda vya hapa nchini ambazo zinatambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vinavyozalisha karatasi hizo hapa nchini t kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia badala ya asilimia kwa mwaka mmoja kwenye ngano inayotambulika kwa hs codes 
 na 
 kwa utaratibu wa duty remission ambapo wanaonufaika na unafuu huu ni wenye viwanda vya kusaga ngano
lengo la hatua hii ni kupunguza gharama kwa viwanda vinavyozalisha unga wa ngano ili kurahisisha upatikanaji wa bidhaa za ngano kwa bei nafuu u kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia kutoka kiwango cha awali cha asilimia kwa mwaka mmoja kwa utaratibu waduty remissionkwenye bidhaa ijulikanayo kama printed alluminium barrier laminates abl hs code 
 ambayo hutumika kama malighafi ya kutengeneza vifungashio vya dawa ya meno kwenye viwanda vya ndani
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu wa gharama kwa viwanda vinavyozalisha dawa ya meno nchini v kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia kutoka kiwango cha awali cha asilimia kwa mwaka mmoja kwa utaratibu wa duty remission kwenye malighafi ya kutengeneza sabuni ijulikanayo kama rbd palm stearinhs code 
 kwa viwanda vinavyotengeneza sabuni nchini
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa viwanda vya kuzalisha sabuni nchini w kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani 
 kwa kila kilo moja ya viberiti safety match boxes vinavyotambuliwa kwenye hs code 
 kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa badala ya asilimia pekee kwa mwaka mmoja
lengo la hatua hii ni kulinda viwanda vinavyozalisha viberiti nchini dhidi ya bidhaa zenye ruzuku kutoka nje na hivyo kuwa na ushindani sawa katika soko x kutoza ushuru wa forodha wa asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric ton kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa kwa mwaka mmoja kwenye bidhaa za chuma za misumari zinazotambulika kwa hs code 
 nails tacks drawing pins corrugated nails and staples other than those of heading 
 badala ya asilimia pekee
hatua hii inalenga kulinda viwanda vinavyozalisha bidhaa hizo nchini
y kutoza ushuru wa forodha wa asilimia badala ya asilimia kwa mwaka mmoja kwenye maji ya kunywa mineral water yanayotambulika kwa hs code 
hatua hii inalenga kulinda viwanda vinayvozalisha maji ya kunywa nchini z kutoza ushuru wa forodha wa asilimia badala ya asilimia kwenyegypsum powder inayotambulika kwa hs code 
 kwa mwaka mmoja
lengo la hatua hii ni kulinda wazalishaji wa gypsum powdernchini aa kutoza ushuru wa forodha wa asilimia kwa mwaka mmoja kwenye mitumba inayoingia kutoka nje badala ya asilimia au dola za marekani 
 kwa kilo moja kutegemea kiwango kipi kikubwa kwa lengo la kutoa unafuu kwa watumiaji nchini bb kutoa unafuu wa ushuru wa forodha kwenye malighafi vipuri na mashine vinavyotumika katika kutengeneza viatu vya ngozi na nguo
lengo la hatua hii ni kuhamasisha ukuaji wa sekta ya nguo na viatu vya ngozi nchini cc kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye mabasi ya abiria yanayotambulika kwa hs codes 
 na 
 yanayoingizwa nchini kwa ajili ya mradi wa mabasi yaendayo haraka
hatua hii inalenga kupunguza gharama za uingizaji wa mabasi hayo ili kurahisisha huduma ya usafiri kwa wananchi dd kuongeza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye matairi mapya ya pikipiki new pneumatic tyres of rubber yanayotambulika kwa hs code 
lengo la hatua hii ni kuhamasisha uzalishaji wa matairi hayo nchini kwa kuwa kuna malighafi za kutosha ee kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye nyaya wire of other alloy steel zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kupunguza gharama kwa wazalishaji wanaotumia bidhaa hiyo kama malighafi ff kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenyemilk cans zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu wa vifungashio vya kuhifadhia maziwa ili kuwalinda walaji nchini gg kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenyelabsa organic surface active agents anionic inayotambulika kwa hs code 
 kwa utaratibu waduty remission
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wazalishaji wa sabuni za unga na maji nchini hh kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia au asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye malighafi za kuchakata ngozi zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
 kwa utaratibu waduty remission
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wachakataji wa ngozi nchini ii kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia au asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye malighafi za kutengeneza mbolea zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
 kwa utaratibu waduty remission
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wazalishaji wa mbolea nchini jj kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifungashio vya tumbaku iliyochakatwa vinavyotambulika kwa hs code 
 kwa utaratibu waduty remission
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wachakataji wa tumbaku nchini kk kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye vifungashio vya chai iliyochakatwa vinavyotambulika kwa hs codes 
 na 
 kwa utaratibu waduty remission
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa wachakataji wa chai tea blenders nchini ll kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwa waunganishaji wa pikipiki za matairi matatu bila kujumuisha fremu ili ziweze kutengenezwa na kuunganishwa hapa nchini ckd for three wheel motorcycles excluding chassis and its components zinazotambulika kwa hs code 
 kwa utaratibu waduty remission
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa waunganishaji wa pikipiki hizo nchini ili kurahisisha usafirishaji wa mizigo mm kupunguza ushuru wa forodha kutoka asilimia au asilimia hadi asilimia kwa mwaka mmoja kwenye malighafi za kutengeneza mabomba ya plastiki glass reinforced plastic pipes zinazotambulika kwa hs codes 
 na 
 kwa utaratibu waduty remission
lengo la hatua hii ni kutoa unafuu kwa watengenezaji wa mabomba hayo nchini ili kupunguza gharama za uzalishaji na kuwezesha ujenzi wa miundombinu ya maji na nn kutoza ushuru wa forodha kwa kiwango cha asilimia kutoka kiwango cha asilimia au dola za marekani kwa kila tani moja ya ujazo metric tone kutegemea kiwango kitakachokuwa kikubwa kwa mwaka mmoja kwenye sukari ya matumizi ya viwandani sugar for industrial use inayoagizwa kutoka nje ya nchi
lengo la hatua hii ni kuwezesha na kutoa unafuu kwenye viwanda vinavyotumia bidhaa hii kama malighafi
iii mawaziri wa fedha wa nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki walikubaliana kiwango cha juu cha ushuru wa forodha cha zaidi ya asilimia kuwa ni asilimia 
hivyo muundo mpya wa ushuru wa forodha wa eac utakuwa katika mpangilio wa viwango vinne four tariff bands yaani asilimia asilimia asilimia na asilimia na utekelezaji wake utaanza tarehe julai 
bidhaa zitakazo tozwa ushuru wa asilimia ni pamoja na nyama samaki bidhaa za mbogamboga na matunda mafuta ya kula chai magunia ya kitani kahawa siagi ya karanga soseji sausages nyanya zilizosindikwa tomato sauces saruji chumvi sabuni rangi za majengo vinywaji vipodozi na urembo bidhaa za samani bidhaa za ngozi bidhaa za chuma marumaru pamoja na bidhaa za sukari kama vile chingamu chewing gum biskuti peremende na chokoleti chocolates
hatua hizi kwa ujumla wake zinatarajiwa kuongezamapato ya serikali kwa kiasi cha shilingimilioni 
o utekelezaji wa mpango wa kuboresha mazingira ya kufanya biashara blueprint kwa kurekebisha ada na tozo mbalimbali
mheshimiwa spika napendekeza kufuta au kupunguza ada na tozo mbalimbali zinazotozwa na wizara idara na taasisi zinazojitegemea ili kuondoa kero na urasimu kwa wafanyabiashara na kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji hasa katika kipindi hiki cha changamoto kubwa ya kiuchumi kufuatia kuenea kwa janga la uviko na baadaye kuzuka kwa vita ya urusi na ukraine
hatua hizi ni sehemu ya mwendelezo wa utekelezaji wa mpango wa kuboresha mfumo wa udhibiti wa biashara blueprint for regulatory reforms to improve the business environment
marekebisho hayo yatajumuisha i wizara ya mifugo na uvuvi a sekta ya mifugo napendekeza kufanya marekebisho ya tozo mbalimbali kwenye sekta ya mifugo kama ilivyoanishwa katikakiambatisho namba na b sekta ya uvuvi napendekeza kufanya marekebisho ya tozo mbalimbali kwenye sekta ya uvuvi kama ilivyoainishwa kwenyekiambatisho namba 
ii wizara ya kilimo a kufuta tozo ya shilingi impoundment fee inayotozwa kwa kila mita ya mraba ya eneo la uso wa maji yaliyohifadhiwa kwenye mabwawa ya umwagiliaji
hatua hii inalenga kupunguza gharama kwa wakulima wanaofanya kilimo cha umwagiliaji na b kuongeza ada ya kibali cha kusafirisha mbolea nje ya nchi kutoka dola za kimarekani 
 kwa tani hadi dola za kimarekani 
 kwa tani
lengo la hatua hii ni kuchochea uzalishaji wa mbolea nchini na kuongeza ajira
hatua hii pia inaendana na dhima ya serikali ya kuchochea maendeleo ya viwanda hapa nchini
iii wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari kuanzisha utaratibu wa kutoza ada ya shilingi hadi kwenye ada ya matumizi ya king amuzi kulingana na kiwango cha matumizi
iv wizara ya utamaduni sanaa na michezo napendekeza kuanzisha tozo ya asilimia 
 kwenye vifaa vinavyotumika kuzalisha kusambaza kudurufu na kutunza kazi za sanaa uandishi na ubunifu mwingine kama vile muziki filamu vitabu picha na aina nyingine za kazi za ubunifu
vifaa hivi ni radio tv set enabling recording analogue audio recorders analogue video recorders cd dvd copier digital jukebox na mp player
hatua hii inatarajiwakuongeza mapato ya serikali kwa kiasi cha shilingi milioni 
v shirika la viwango tanzania kupunguza tozo ya kuthibitisha ubora wa shehena batch certification fee za sukari zinazoingizwa nchini kutoka shilingi kwa kilo hadi shilingi 
 kwa kilo
lengo la hatua hii kupunguza gharama kwa waingizaji wa sukari nchini ili kutoa unafuu kwa wananchi
vi wakala wa usalama na afya mahali pa kazi osha kufuta tozo ya kipimio cha mzio peak expiratory flow test fee inayotozwa shillingi na tozo ya kipimo cha kilele allergy test fee inayotozwa shilingi 
pendekezo hili linatarajia kuchochea mazingira wezeshi ya biashara nchini hususan katika maeneo ya viwandani
vii tume ya nguvu za mionzi tanzania a kupunguza ada ya utambuzi wa mionzi kutoka asilimia 
 ya malipwani kwenda asilimi 
 ya malipwani kwenye mizigo yote ya vyakula inayosafirishwa nje ya nchi ikiwa pamoja na mbolea tumbaku na bidhaa za tumbaku na chakula cha msaada kinachoingizwa nchini
lengo la hatua hii ni kupunguza tozo kero na gharama za biashara na hivyo kuchochea mauzo ya bidhaa nje ya nchi sambamba na kupunguza utoroshaji wa mazao hayo kwenda nchi jirani kwa ajili ya kuuzwa nje ya nchi na b kufanya maboresho ya ada na tozo mbalimbali zinazotozwa na tume ya nguvu za mionzi kama zilivyoainishwa kwenye kiambatisho namba viii jeshi la zimamoto na uokoaji napendekeza kufanya marekebisho ya sheria ya jeshi ya zimamoto na uokoaji sura kwa kupunguza ada na tozo mbalimbali kama zilivyoainishwa kwenyekiambatisho namba 
lengo la hatua hii ni kupunguza tozo kero na gharama za biashara
ix bodi ya michezo ya kubahatisha napendekeza kufanya marekebisho kwenye jedwali la viwango vya tozo na ada la kanuni za michezo ya kubahatisha chini ya sheria ya michezo ya kubahatisha sura na
 kama ilivyoainishwa kwenyekiambatisho na 
x idara ya uhamiaji mwaka wa fedha serikali ilipitisha uamuzi wa kuondoa ada ya kibali cha kuingia nchini visa pass fee kwa wanafunzi wa elimu ya juu kutoka nchi ya msumbiji kwa ajili ya mpango wa kubadilishana wanafunzi wa elimu ya juu baina ya tanzania na msumbiji tamose
pamoja na uamuzi huo napendekeza kuondoa tozo ya vibali vya ukaazi kwa wanafunzi wa elimu ya juu kutoka nchi ya msumbiji
lengo la hatua hii ni kutekeleza matakwa ya makubaliano kati ya nchi hiyo na tanzania kuondoleana tozo hizo ambapo msumbiji imeshaanza kutekeleza makubaliano hayo
mheshimiwa spika napendekeza pia kufanya maboresho ya sheria mbalimbali ili kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji kwa kupunguza mwingiliano wa sheria
mapendekezo hayo ni kama ifuatavyo i kufuta kifungu cha b ii na iii cha sheria ya mamlaka ya mawasiliano tanzania na
 ili kuwa na viwango vya kitaifa national standards kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya viwango na
lengo la hatua hii ni kufanya jukumu la viwango vya kitaifa kubaki kwa shirika la viwango tanzania pekee
iwapo mamlaka ya mawasiliano itakuwa na mahitaji ya viwango itashirikiana na shirika la viwango tanzania ii kufuta kifungu cha b ii na iii cha sheria ya udhibiti wa nishati na maji sura ili kubakisha jukumu la viwango vya kitaifa kubaki kwa shirika la viwango tanzania pekee
endapo kuna mahitaji ya viwango ewura watawasiliana na shirika la viwango tanzania iii kufuta kifungu cha c i na ii cha sheria ya mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa nchi kavu na
ili kazi ya viwango ifanywe na shirika la viwango tanzania
mahitaji ya viwango ya latra yatawasilishwa shirika la viwango tanzania iv kufuta kifungu cha c cha sheria ya pamba na
ya mwaka ili kubakiza jukumu la viwango kwa shirika la viwango tanzania
mahitaji ya viwango vya bodi ya pamba tanzania yatawasilishwa shirika la viwango tanzania v kufuta kifungu cha b na c cha sheria ya wakala wa meli tanzania na
 ya mwaka ili jukumu la viwango vya kitaifa libaki kwenye sheria ya viwango na
ya mwaka 
mahitaji ya viwango ya tasac yatawasilishwa shirika la viwango tanzania vi kufuta kifungu cha l cha sheria ya chakula dawa na vipodozi na
ya mwaka ili jukumu la viwango vya kitaifa libaki kwenye sheria ya viwango na
ya mwaka 
mahitaji ya viwango ya tmda yatawasilishwa shirika la viwango tanzania vii kufuta kifungu cha cha sheria ya chakula dawa na vipodozi na
ya mwaka ili kazi ya udhibiti wa machinjio ifanywe na wizara ya mifugo na uvuvi pekee viii kufuta kifungu cha g cha sheria ya magonjwa na wanyama na
 ya mwaka ili chanjo zisajiliwe na tmda pekee ix kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya tasnia ya maziwa ili bodi ya maziwa iweze kufanya ukaguzi kwa kushirikiana na shirika la viwango tanzania x kufanya marekebisho kwenye maginal note ya kifungu cha cha sheria ya hakimiliki na hakishirikishi ili kuondoa mgongano wa kimaslahi katika kutekeleza majukumu ya chama cha hakimiliki tanzania
aidha napendekeza kuondoa neno society na kuweka neno copyright office kwenye kifungu cha na jedwali lake xi kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya hakimiliki na hakishirikishi ili kuongeza sehemu mpya ya saba part vii inayoweka hitaji la collective management organisations kutoa taarifa ya hesabu zao zilizokaguliwa kwa copyright office kila mwaka na hivyo kuwa na uwajibikaji na kuimarisha usimamizi wa masuala yanayohusu hakimiliki na hakishirikishi xii kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya tasnia ya pamba sura ili jukumu la kusimamia viwango vya pamba lifanywe na shirika la viwango tanzania pekee xiii kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya utalii sura ili kumpa mkurugenzi mkuu wa bodi ya utalii mamlaka ya kutoa vibali baada ya kuridhiwa na bodi xiv kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya mbolea sura ili jukumu la kuandaa kanuni za viwango litekelezwe na shirika la viwango tanzania pekee xv kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya usalama na afya mahali pa kazi sura ili kuweka sharti la osha kutoa leseni ndani ya siku baada ya mwombaji kukidhi vigezo xvi kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya serikali za mitaa urban authority sura ili kuweka sharti la mamlaka za miji kuanzisha vituo vya pamoja kwa ajili ya uratibu uhamasishaji na uboreshaji wa mazingira ya ufanyaji biashara xvii kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya serikali za mitaa district authorities sura ili kuweka kuweka sharti la mamlaka za vijiji kuanzisha vituo vya pamoja kwa ajili ya uratibu uhamasishaji na uboreshaji wa mazingira ya ufanyaji biashara xviii kufanya marekebisho kwenye kifungu cha na cha sheria ya mamlaka ya serikali za mitaa sura ili kupunguza kiwango cha tozo ya kitanda siku hotel levy kutoka asilimia hadi asilimia na xix kufanya marekebisho kwenye kifungu cha cha sheria ya ngozi na bidhaa za ngozi sura ili kuondoa mkanganyiko uliopo kati ya ngozi za wanyama wa majumbani na za wanyama pori
 p marekebisho madogo madogo katika baadhi ya sheria za kodi na sheria nyingine mbalimbali
mheshimiwa spika napendekeza kufanya marekebisho mengine madogo madogo yasiyo ya kisera katika sheria mbalimbali za kodi pamoja na sheria nyingine ili ziwe sanjari na azma ya kurahisisha utekelezaji wake
marekebisho hayo yataainishwa katika muswada washeria ya fedha ya mwaka na matangazo ya serikali government notices
mheshimiwa spika sambamba na hatua zilizobainishwa hapo juu napendekeza kutoa tamko la biashara ya bima nchini kufanywa kwa ushindani kwa kufuata misingi ya soko huria kama ilivyo kwa biashara nyingine na kuyaelekeza mashirika ya bima yanayomilikiwa na serikali ambayo ni shirika la bima la taifa nic na shirika la bima zanzibar zic kufanya biashara kiushundani kwa kutoa huduma bora tofauti na maelekezo yaliyopo sasa yanayoipatia nic pekee fursa ya kupata biashara kutoka kwenye taasisi za umma
 q tarehe ya kuanza kutekeleza hatua mpya za kodi
mheshimiwa spika hatua hizi za kikodi zinazopendekezwa zitaanza kutekelezwa tarehe julai isipokuwa pale itakapoelezwa vinginevyo
vi
sura ya bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika sura ya bajeti kwa mwaka inaonesha kuwa jumla ya shilingi trilioni 
 zinatarajiwa kukusanywa na kutumika
jumla ya mapato ya ndani yanatarajiwa kuwa shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya bajeti yote
kati ya mapato hayo mapato yatakayokusanywa na mamlaka ya mapato tanzania yanakadiriwa kuwa shilingi trilioni 
 na mapato yasiyo ya kodi wizara idara taasisi na mamlaka za serikali za mitaa yanakadiriwa kuwa shilingi trilioni 
mheshimiwa spika misaada na mikopo nafuu kutoka kwa washirika wa maendeleo inatarajiwa kuwa shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya bajeti yote
aidha serikali inatarajia kukopa shilingi trilioni 
 kutoka soko la ndani ambapo shilingi trilioni 
 ni kwa ajili ya kulipia hatifungani na dhamana za serikali zinazoiva na kiasi cha shilingi trilioni 
 ni kwa ajili ya kugharamia miradi ya maendeleo
vilevile serikali inatarajia kukopa shilingi trilioni 
 kutoka soko la nje kwa masharti ya kibiashara kwa lengo la kuongeza kasi ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika katika mwaka serikali inapanga kutumia jumla ya shilingi trilioni 
 kwa matumizi ya kawaida na maendeleo
kati ya kiasi hicho shilingi trilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida ikiwa ni asilimia 
 ya bajeti yote ikijumuisha shilingi trilioni 
 kwa ajili ya ulipaji wa deni la serikali na gharama nyingine za mfuko mkuu na shilingi trilioni 
 kwa ajili ya mishahara ikiwemo nyongeza ya mshahara upandishaji wa madaraja kwa watumishi na ajira mpya
aidha shilingi trilioni 
 ni kwa ajili ya matumizi mengineyo oc ikijumuisha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kulipa madeni yaliyohakikiwa ya watumishi na wazabuni
mheshimiwa spika matumizi ya maendeleo yanatarajiwa kuwa shilingi trilioni 
 sawa na asilimia 
 ya bajeti yote
kati ya kiasi hicho shilingi trilioni 
 ni fedha za ndani sawa na asilimia 
 ya bajeti ya maendeleo na shilingi trilioni 
 ni fedha za nje
fedha za maendeleo za ndani zinajumuisha shilingi trilioni 
 kwa ajili ya kugharamia mradi wa ujenzi wa reli kwa kiwango cha standard gauge shilingi trilioni 
 kwa ajili ya kugharamia mradi wa kufua umeme wa maji wa julius nyerere shilingi trilioni 
 kwa ajili ya mfuko wa barabara shilingi bilioni 
 kwa ajili ya mifuko ya reli maji na rea shilingi bilioni 
 kwa ajili ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kulipa malimbikizo ya madeni yaliyohakikiwa ya wakandarasi na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kugharamia elimumsingi bila ada
mheshimiwa spika kwa kuzingatia mfumo wa bajeti kama nilivyoeleza hapo awali sura ya bajeti kwa mwaka ni kama inavyooneshwa katikajedwali na
 jedwali na mfumo wa bajeti kwa mwaka mapatobajeti a
mapato ya ndani i mapato tra kodi na yasiyo ya kodi ii mapato yasiyo ya kodi mdas na tr iii mapato ya halmashauri b
misaada na mikopo nafuu kutoka washirika wa maendeleo i misaada na mikopo nafuu gbs ii misaada na mikopo nafuu ya miradi iii misaada na mikopo nafuu ya kisekta c
mikopo ya ndani na nje i mikopo ya nje ii mikopo ya ndani iii mikopo ya ndani rollover jumna ya mapato yote a b c matumizi d
matumizi ya kawaida i mfuko mkuu wa serikali malipo ya riba ndani malipo ya mtaji ndani rollover malipo ya mtaji nje malipo ya riba nje michango ya serikali kwenye mifuko ya hifadhi za jamii matumizi mengine ya mfuko mkuu ii mishahara iii matumizi mengineyo oc malipo ya madeni yaliyohakikiwa matumizi ya halmashauri own source matumizi mengine e
matumizi ya maendeleo i fedha za ndani malipo ya madeni yaliyohakikiwa ugharamiaji wa sgr ugharamiaji wa mradi wa umeme wa julius nyerere matumizi ya halmashauri miradi mingine ii fedha za nje jumla ya matumizi yote d e shilingi milioni chanzo wizara ya fedha na mipango vii
hitimisho 
mheshimiwa spika maendeleo endelevu ya taifa lolote duniani hujengwa kwa ushiriki wa wananchi wote chini ya uongozi madhubuti na shupavu
bajeti hii ni muendelezo wa kuiishi dhana hiyo kwani imeandaliwa kwa kushirikisha makundi yote katika jamii yetu ya tanzania
makundi hayo ni wawakilishi wa wananchi ambao ni wabunge wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania sekta binafsi washirika wa maendeleo watalaamu mbalimbali kutoka taasisi za umma na binafsi pamoja na wananchi wa kawaida
maoni yaliyowasilishwa na makundi hayo yamesaidia kuboresha maandalizi ya bajeti hii katika kupanga vipaumbele na sera zinazolenga kutatua changamoto mbalimbali katika nchi yetu
kwa msingi huo ni dhahiri kabisa hii ni bajeti ya wananchi ni bajeti yetu wote kwa ajili ya maendeleo yetu
mheshimiwa spika kama nilivyotangulia kusema hapo awali bajeti ya mwaka inalenga kuongeza kasi ya kufufua uchumi na kuimarisha sekta za uzalishaji kwa ajili ya kuboresha maisha hivyo nguvu kubwa itaelekezwa katika maeneo hayo chini ya kaulimbiu ya kazi iendelee
mheshimiwa spika pamoja na vipaumbele nilivyoviainisha awali wote tunafahamu kuwa tafsiri ya dhana ya ukuaji wa uchumi ni lazima ifungamane na maendeleo ya mtu mmoja mmoja na familia za watanzania wote na tunajua kuwa mama hawezi kumuacha mwanae apate tabu mama ana huruma mama anajali na mama ana upendo kwa wanae
hivyo serikali ya awamu ya sita chini ya mama yetu mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania imehakikisha kuwa bajeti hii inaenda kugusa na kuboresha maisha ya watanzania wa hali zote kwa kuboresha sekta za uzalishaji
hii itasaidia kuongeza ajira na vipato kukabiliana na changamoto mbalimbali ikiwemo mfumuko wa bei uliotokana na mabadiliko ya kiuchumi duniani na athari za mabadiliko ya tabianchi
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya sita inaendelea kutekeleza mikakati mbalimbali ya kujenga misingi ya taifa letu kujitegemea kiuchumi
matunda ya mikakati hiyo yatafikiwa na kutunufaisha wote ikiwa kila mtanzania kwa nafasi yake atashiriki kwenye shughuli za uzalishaji mali zinazofuata sheria za nchi na kuchangamkia fursa za kiuchumi ili kujiongezea kipato na kuongeza mapato ya ndani ya serikali
hivyo nawahimiza wananchi wote taasisi za umma na binafsi kudai risiti sahihi wanapofanya ununuzi wa bidhaa na huduma ili kuhakikisha kuwa serikali inakusanya kodi stahiki kutoka kwenye shughuli zinazofanyika
vilevile nawahimiza wafanyabiashara na kampuni zote kuwajibika kwa hiari katika ulipaji wa kodi kwa serikali kutokana na shughuli wanazozifanya
mheshimiwa spika naomba kuchukua nafasi hii kumpongezamheshimiwa dkt
philip isdor mpango makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa namna anavyomsaidia rais kutekeleza majukumu ya kuiletea maendeleo nchi yetu
aidha napenda kumpongezamheshimiwa dkt
hussein ali hassan mwinyi rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kwa uongozi wake shupavu na nia yake thabiti ya kuleta maendeleo zanzibar
napenda kuchukua fursa hii kumpongezamheshimiwa kassim majaliwa majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuendelea kusimamia na kuratibu kazi za kila siku za serikali na utendaji wa serikali bungeni kwa umahiri mkubwa pamoja na kumsaidia vyema rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika kuliletea taifa letu maendeleo
vile vile ninampongeza mheshimiwa jaji dkt
eliezer mbuki feleshi kwa kutayarisha kwa wakati muswada wa sheria ya fedha wa mwaka na muswada wa sheria ya matumizi ya mwaka 
mheshimiwa spika naomba nikupongeze wewe binafsi kwa kuwa mwanamke wa pili kushika uongozi wa mhimili huu wa bunge
kipekee nampongeza naibu spika ambaye ameungana nawe kuchaguliwa kwa kishindo katika nafasi za kuliongoza bunge letu tukufu
tunategemea kuwa umakini weledi busara na hekima kubwa mliyodhihirisha katika nafasi mlizokuwa nazo zitaendelea kukua zaidi mnapotekeleza wajibu wenu katika nafasi hizi kubwa zaidi
vilevile nawapongeza wenyeviti wa bunge kwa kusimamia kwa ustadi wa hali ya juu kazi waliyopewa ya kuongoza vikao vya bunge letu kwa hakika mmekuwa msaada mkubwa sana katika uendeshaji wa bunge kwa ujumla
vilevile naomba kutoa pongezi zangu za dhati kwa kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti chini ya mwenyekiti wake mheshimiwa daniel baran sillo mbunge wa babati vijijini pamoja na makamu mwenyekiti mheshimiwa omari mohamed kigua mbunge wa kilindi kwa maoni na ushauri wao mzuri katika kuboresha utendaji wa wizara pamoja na maandalizi ya mpango na bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spikanapenda kumpongeza mheshimiwa profesa ibrahimu hamisi juma jaji mkuu wa tanzaniakwa kazi nzuri ya kuongoza mhimili wa mahakama
kazi yenu ni nzuri sana na ni ya muhimu sana kwenye usitawi wa jamii upendo na amani ya nchi
neno la mungu linasema haki huinua taifa bali dhambi ni aibu ya watu wote mithali 
endeleeni kusimamia sheria na kutenda haki mtekelezapo majukumu yenu
niwapongeze vyombo vya ulinzi na usalama vikiongozwa na jwtz kwa kazi nzuri mnazozifanya mmeiheshimisha nchi yetu na kuifanya kuwa nchi ya tofauti duniani kote
mheshimiwa rais ambaye ndiye amiri jeshi mkuu wa vyombo vya ulinzi na usalama kila wakati anatuelekeza wizara ya fedha na mipango tutekeleze bajeti zenu sawasawa na mahitaji yenu ili mtekeleze majukumu yenu kwa manufa ya watanzania wote nasi tutaendelea kufanya hivyo
mheshimiwa spika nawashukuru waheshimiwa mawaziri naibu mawaziri katibu mkuu kiongozi makatibu wakuu naibu makatibu wakuu na wataalam wa wizara zote na taasisi za serikali kwa michango waliyotoa ili kukamilisha bajeti hii
kwa unyenyekevu mkubwa nawashukuru viongozi na waumini wa dini zote kwa kuendelea kuliombea taifa letu
aidha naomba nitumie nafasi hii kuwaomba viongozi na waumini wa dini zote kuendelea kumuombea rais wetu pamoja na viongozi wote wa serikali ya awamu ya sita mungu aendelee kuwajalia afya njema hekima unyenyekevu na dhamira njema katika kusimamia rasilimali za nchi yetu katika utekelezaji wa majukumu yao
mheshimiwa spika napenda kumshukuru mheshimiwa khamad hassan chande mbunge wa jimbo la kojani ambaye ni naibu waziri wa fedha na mipango kwa ushirikiano na msaada anaonipatia katika utekelezaji wa majukumu ya wizara ya fedha na mipango
aidha napenda kumshukuru bw
emmanuel mpawe tutuba katibu mkuu wa wizara ya fedha na mipango na mlipaji mkuu wa serikali kwa usimamizi wa kazi za kila siku za wizara na uratibu mzuri wa maandalizi ya bajeti hii akisaidiwa na naibu makatibu wakuu
ninawashukuru pia wakuu wa taasisi nyingine zilizo chini ya wizara ya fedha na mipango wakuu wa idara na vitengo vya wizara pamoja na watumishi wote wa wizara na taasisi zake kwa kazi kubwa waliyoifanya katika kukamilisha bajeti hii
mheshimwa spika nipende kuwashukuru washirika wa maendeleo kwa kuendelea kuunga mkono juhudi za serikali ya awamu ya sita katika kuwaletea maendeleo wananchi wake
washirika wanaotarajiwa kuchangia bajeti ya serikali ya mwaka ni pamoja na serikali za canada china denmark finland india ireland italia japan korea ya kusini marekani norway poland sweden ubelgiji ufaransa uingereza ujerumani na uswisi
aidha mashirika na taasisi za kimataifa zinazotarajiwa kuchangia bajeti hii ni benki ya maendeleo ya afrika benki ya dunia shirika la fedha la kimataifa benki ya kiarabu kwa maendeleo ya kiuchumi katika afrika mfuko wa abu dhabi mfuko wa kuwait mfuko wa kimataifa wa kusaidia mapambano dhidi ya ukimwi kifua kikuu na malaria umoja wa ulaya benki ya uwekezaji ya ulaya umoja wa mataifa na mashirika yote yaliyopo chini yake mfuko wa opec kwa maendeleo ya kimataifa pamoja na shirikisho la gavi
vilevile ninapenda kuyatambua mashirika yasiyo ya kiserikali ya ndani na nje ya nchi kwa michango yao kwenye sekta za kijamii kwa ajili ya ustawi wa watu wetu
ninapenda kuwathibitishia kuwa serikali inathamini michango yenu na itaendelea kufungua fursa za ushirikiano
mheshimiwa spika ninapoelekea kuhitimisha nitumie fursa hii kuipongeza sana timu ya yanga kwa mwenendo wao mzuri sana mwaka huu na nitumie fursa hii kumwomba radhi bosi wangu mheshimiwa waziri mkuu kwa kitendo alichowafanyia mwanangu fei toto kule mwanza
mniwie radhi nilipompeleka fei toto yanga sikujua atakuja kuwafanyia kitumbaya hivi mpaka nasikia anatafutwa maliasili eti kaua mnyama bila kibali
nakupongeza mheshimiwa anthony mavunde wewe ndio ulikuwa mwenyekiti wa kuisaidia yanga ikiwa na mapito
nampongeza gsm kwa kurejesha furaha ya wananchi hasahasa kwa udajili wa fiston mayele
mayele amekuwa maarufu kuliko makatibu wenezi wa baadhi ya vyama vya siasa
nawapongeza sana na marafiki zangu klabu ya simba kwa kuwakilisha vyema kwenye mashindano ya kimataifa wananijua mara zote kimataifa tuko pamoja siwezi kukana bendera ya taifa langu kwa ajili ya utani wa jadi
mheshimiwa spika nitumie fursa hii pia kuendelea kumshukuru mwenyezi mungu kwa kunipa uwezo wa kuwasilisha hotuba hii
kwa moyo wa dhati napenda kuishukuru familia yangu mke wangu neema nchemba na watoto wangu leo yupo joshua mwigulu na mdogo wangu peripetua madelu kwa kuendelea kunitia moyo na kuniombea wakati wote ninapokuwa katika utekelezaji wa majukumu yangu
vilevile nitumie fursa hii kuwashukuru kwa dhati wananchi wa jimbo la iramba magharibi kwa kuendelea kunipa ushirikiano katika kutekeleza majukumu yangu ya ubunge
kadhalika nawashukuru waheshimiwa wabunge na watanzania wote kwa kunisikiliza
mungu ibariki afrika mungu ibariki tanzania
kazi iendelee 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 shilingi milioni halisi halisi halisi halisi halisi bajeti matarajio bajetijumla ya mapato ya ndani a
mapato yanayotokana na kodi 
ushuru wa forodha 
ushuru wa bidhaa 
kodi ya ongezeko la thamani 
kodi ya mapato 
kodi nyingine b
mapato yasiyotokana na kodi 
michango na gawio la mashirika 
wizara nyingine na mikoa 
mapato ya halmasahuri chanzo wizara ya fedha na mipango kiambatisho na
 mwenendo wa makusanyo ya mapato ya serikali halisi halisi halisi halisi halisi bajeti matarajio bajetii
mapato yote mapato ya ndani mapato ya halmashauri misaada na mikopo ya bajeti misaada na mikopo ya miradi mikopo ya kisekta basket loans misaada ya kisekta basket grants mikopo ya ndani rollover mikopo ya ndani financing marekebisho mikopo ya kibiashara ii
matumizi yote matumizi ya kawaida cfs kulipa madeni malipo mengine matumizi ya kawaida bila cfs o malipo ya mishahara mishahara ya mashirika fedha ya halmashauri matumizi mengine matumizi ya maendeleo fedha za ndani fedha za nje pato la taifa chanzo wizara ya fedha na mipango shilingi milioni kiambatisho a mfumo wa bajeti halisi halisi halisi halisi halisi bajeti matarajio bajetii
mapato yote 
 mapato ya ndani 
 mapato ya halmashauri 
 misaada na mikopo nafuu ya bajeti 
 misaada na mikopo nafuu ya miradi 
 mikopo ya kisekta basket loans 
 misaada ya kisekta basket grants 
 mikopo ya ndani rollover 
 mikopo ya ndani financing 
 marekebisho 
 mikopo yenye masharti ya kibiashara 
 ii
matumizi yote 
 matumizi ya kawaida 
 cfs 
 kulipa madeni 
 malipo mengine 
 matumizi ya kawaida bila cfs 
 o malipo ya mishahara 
 mishahara ya mashirika 
 fedha za halmashauri 
 matumizi mengine 
 matumizi ya maendeleo 
 fedha za ndani 
 fedha za nje 
 kiambatisho b mfumo wa bajeti asilimia ya pato la taifa chanzo wizara ya fedha na mipango 
jumla ya mikopo mipya ya ndani na nje a b 
 a mikopo mipya ya ndani 
 i mikopo mipya ya ndani kulipia dhamana za serikali zilizo 
 ii mikopo mipya ya ndani kuziba nakisi ya bajeti 
 b mikopo mipya ya nje 
 i mikopo yenye masharti nafuu miradi ya maendeleo 
 ii mikopo yenye masharti nafuu bajeti 
 iii mikopo yenye masharti ya kibiashara 
 c malipo ya madeni ya ndani 
 i mtaji kulipia dhamana za serikali zilizoiva rollover 
 ii riba 
 d malipo ya madeni ya nje 
 i riba 
 ii mtaji 
 e ongezeko halisi la mikopo ya ndani a c i 
 f ongezeko halisi la mikopo ya nje b d ii 
ongezeko halisi la mikopo ya ndani na nje e f 
 kiambatisho na
 mwenendo wa mikopo ya serikali milioni shilingi chanzo wizara ya fedha na mipango ongezeko hili halijuishi fedha zinazoendelea kupokelewa kwenye mikopo ya zamani 
 kielelezo na
 mapato ya ndani kama asilimia ya pato la taifa ushuru wa forodhaushuru wa bidhaa za njeushuru wa bidhaa za ndanivat bidhaa za njevat bidhaa za ndanikodi ya mapato kodi nyingine mapato yasiyo ya kodimapato ya halmashauri shilingi bilionikielelezo na vyanzo vya mapato ya ndani mikopo ya kibiashara ndani na nje ikijumuisha rollover misaada na mikopo nafuu kutoka kwa washirika wa maendeleo mapato ya ndani yakijumuisha ya halmashauri kielelezo na
 a vyanzo vya fedha za bajeti jumla shs
 mikopo ya kibiashara ndani na nje ikijumuisha rollover misaada na mikopo nafuu kutoka kwa washirika wa maendeleo mapato ya ndani yakijumuisha ya halmashauri kielelezo na
 b vyanzo vya fedha za bajeti jumla shs
 matumizi ya maendeleo mishahara matumizi mengine michango ya mifuko ya hifadhi ya jamii na malipo mengine malipo ya deni la serikali kielelezo na
 a matumizi ya serikali jumla shs
 matumizi ya maendeleo mishahara matumizi mengine michango ya mifuko ya hifadhi ya jamii na malipo mengine malipo ya deni la serikali kielelezo na
 b matumizi ya serikali jumla shs
 kiambatisho na
 thirteenth schedule made under regulation import and export fee for animal and animal productsserialno
animal animalproducts unit ofcharge import fees tshs export fees tshs current proposed current proposed cattle each sheep goat each 
 pigs each 
 mule donkeys each 
 poultry a parent stock i parent stockdoc each 
 i hatchingeggs each 
 c table eggs per tray eggs 
 d poultry adultchicken guineafowls each 
 meat i beefkilogram kg for imports consignmentfor exports 
 ii mutton chevonkilogram kg for imports consignmentfor exports 
 iii pork bacon lard kilogram kg for imports consignmentfor exports 
 iv chicken meatkilogram kg for imports consignmentfor exports 
 v game meat kilogram kg 
 milk i pasteurizedwhole milk litre 
 ii skimmed litre 
 iii yoghurt litre 
 iv powdered kilogram kg 
 incubator permit 
 livestockidentificationitems includingear tags and eartags aplicatiors permit 
 b
by deleting item and of the thirteenth schedules
recommendedc
by re arranging item to be recommended 
the principal regulations are amended by deleting item for registration in thefifteenth schedule and improve item by adding word grazing fee
 fifteenth schedule made under regulation fee for quarantine animal holding grounds and check pointss service animal fees tshs current proposed registration cattle 
 sheep goat 
 horse donkey 
 camel 
 accommodationand grazing feesper day cattle 
 sheep goat 
 horse donkey 
 camel 
 dog cat 
the principal regulations are amended by deleting the sixteenth schedules onmovement permit fees for animals and animal products on transit to othercountries
 sixteenth schedule made under regulation a movement permit fees for animals and animal products on tansit toother countriess item number unit fees tshs 
cattle each 
sheep goats each 
pigs each 
horse mule donkey each 
dogs cats each 
camel each 
poultry adult guinea fowls each 
commercial day old chick chicks 
more than trays of table eggs eggstray 
more than ten trays of parent stockhatching eggs of hatching eggs each 
turkey each 
parrot falcon ostrich each 
wild birds each 
rabbits each 
amphibians reptiles insects permit 
laboratory animals permit 
wild animals each 
trophies permit 
meat meat products of more than kilogram kilogram 
sausage minced meat other meatproducts kilogram 
bile permit 
bull whip testicle tendons permit 
milk litre 
yogurt litre 
powdered milk kilogram 
cheese ghee kilogram 
hides per piece 
skin per piece 
cattle goat sheep horntips hooves hairs tone 
feathers wool hairs permit 
animal feeds tone 
organic manure tone 
embryos each 
semen straw 
specimen permit 
laboratory reagents equipment permit 
livestock identification items eartags etc permit 
 the meat industry act cap
 regulations made under section the meat industry location design construction and operation oflivestock markets amendment regulations citation andcommencementgn no
 of ii these regulations may be cited as the meat industry location design construction and operation of livestock markets amendment regulations and shall be read as one with themeat industry location design construction and operation oflivestock markets amendment regulations hereinafterreferred to as the principal regulations and shall come intooperation on stjuly iii the second schedule is amended by deleting the schedule andsubstituting for it with the following second schedule made under regulation fees payable for trade of livestocksale of animals market user fees a primary markets type of fee centralgovernmenttzs proposed localgovernment tzs total fee payabletzs i fee payable for each head ofcattle camel horse anddonkey ii fee payable for each head ofgoat sheep and pig
 b upgraded primary market to secondary and border markets new arrangement type of fee centralgovernment localgovernment total fee payable i fee payable for each head ofcattle camel horse anddonkey ii fee payable for each head ofgoat sheep and pig c secondary markets reference table of ongoing fee type of fee centralgovernment localgovernment total fee payablei
fee payable for each head ofcattle camel horse and donkey ii
fee payable for each head ofgoat sheep and pig d boarder markets reference table of ongoing fee type of fee centralgovernment localgovernment total fee payable i fee payable for each head ofcattle camel horse and donkey ii fee payable for each head ofgoat sheep and pig
 kiambatisho na
 proposed ammendments of the fisheries regulations of gn a onexport licencing fee export and import royalty of fish and fisheryproducts table export license fee and h export royalty s type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposed export license feesfor dried dagaa oflake tanganyika usd forsmall scaleprocessor usd combinedthe three fisheryproductsdried fresh frozendagaa usd usdcombined thethree fisheryproductsdried fresh frozen dagaa usd forlarge scaleprocessor usd combinedthe three fisheryproductsdried fresh frozendagaa export license feesforhaplochromis usd forsmall scaleprocessor usd combinedthe three fisheryproducts usd usdcombined thethree fishery type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposedand dagaa of lakevictoria dried fresh frozendagaa productsdried fresh frozen dagaa usd forlarge scaleprocessor usd combinedthe three fisheryproductsdried fresh frozendagaa export license feesfor dagaa of lakenyasa usd forsmall scaleprocessor usd combinedthe three fisheryproductsdried fresh frozendagaa usd usdcombined thethree fisheryproductsdried fresh frozen dagaa usd forlarge scaleprocessor usd combinedthe three fisheryproductsdried fresh frozen type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposeddagaa export license feesfor dagaa of marinewaters usd forsmall scaleprocessor usd combinedthe three fisheryproductsdried fresh frozendagaa usd usdcombined thethree fisheryproductsdried fresh frozen dagaa usd forlarge scaleprocessor usd combinedthe three fisheryproductsdried fresh frozendagaa export licence feefor dried fish fishery productsfrom salty lakes eyasi manyaraand natron and usd forsmall scaleprocessor usdfor smallscale processor prohibited prohibited usd forlarge scaleprocessor usdfor largescale processor type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposedlake rukwa nyumba ya mungu mtera and bahiswamp export licence ofwith or withouthead and guttedwhole nile perch h g usdfor smallscaleprocessor usdfor smallscale processor usd usd usdfor largescaleprocessor usdfor largescale processor sea shells all typesexcept prohibitedspecies usd forsmall scaleprocessor usdprohibited usd usd forlarge scaleprocessor usd type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposed frozen prawns usd forfrozenprawns headon for smallscale usd combinedthe two fisheryproducts head onand headless usd headon usdcombined thetwo fisheryproducts head on andheadless usd forfrozenprawnsheadless forsmall scaleprocessor usdheadless usdfor frozenprawns headfor largescaleprocessor usd combinedthe two fisheryproducts head onand headless type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposed usdfor frozenprawnsheadless forlarge scaleprocessor export license forlive crabs andlobster live lobster usd usd combinedlobster and crabs prohibited prohibitedlive crabs usd usdlarge scaleprocessor forlobster usd combinedlobster and crabs usdlarge scale type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposedprocessor forcrab export license forfrozen crab andlobster usd forfrozenlobster forsmall scaleprocessor usd combinedfor frozen lobsterand crabs usd forfrozenlobster usdcombined forfrozen lobsterand crabs usd forfrozen crabsfor smallscaleprocessor usd forfrozencrabs usdlarge scaleprocessor forlobster usd combinedfor frozen lobsterand crabs type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposed usdlarge scaleprocessor forcrabs export license forfrozenoctopus squids cuttlefish usd forsmall scaleprocessorfrozenoctopus usd frozenoctopus andsquids cutlle fish usd forfrozenoctopus usd forfrozen octopusandsquids cutllefish usd forsmall scaleprocessorsquid cuttlefish usd forsquid cuttle fish usdfor large usd frozenoctopus and type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposedscaleprocessor foroctopus squids cutlle fish usdfor largescaleprocessor forsquid cuttlefish import license feeforcrustacean cephalopods mollusc usd usd usd usd cardina spp freshwater shrimps usd forsmall scaleprocessors usd for smallprocessors prohibited for large for largeprohibited type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposedprocessorsprocessors cardina spp marinewater shrimps for smallscaleprocessors usd for smallprocessors inmarine waters prohibited for largeprocessors for largeprocessors inmarine waters prohibited import fee forcrustacean cephalopods 
 usd perkg 
 usd per kg 
 usdper kg 
 usd perkg export royalty feesfor dagaa of laketanganyika 
 usd perkg for drieddagaa 
 usdper kg fordried fresh frozendagaa 
 usdper kg fordrieddagaa 
 usdper kgfordried fresh frozen dagaa export royalty feesforhaplochromis furu and dagaa oflake victoria 
 usdper kg fordried dagaa 
 usd per kgfordried fresh frozendagaa furu 
 usdper kg fordrieddagaa 
 usd perkgfordried fresh frozen type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposeddagaa furu export royalty feesfor frozen drieddagaa of lake nyasa 
 usdper kg fordried dagaa 
 usd per kgfordried fresh frozendagaa 
 usdper kg fordrieddagaa 
 usd perkgfordried fresh frozen dagaa export royalty feesfor frozen drieddagaa of marinewaters 
 usdper kg fordried dagaa 
 usd per kgfordried fresh frozendagaa 
 usdper kg fordrieddagaa 
 usdper kgfordried fresh frozen dagaa export royalty feefor dried fish fishery productsfrom salty lakes eyasi manyara andnatron and lakerukwa nyumba yamungu mtera and 
 usd perkg 
 usd per kgprohibitedprohibited type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposedbahi swamp export royalty feeswith or withouthead and guttedwhole nile perch h g 
 usdper kg forwithout headand guttednile perch h g 
 usd per kg forheaded and guttednile perch h g 
 usdper kg forwithouthead andguttednileperch h g 
 usd perkg for headedand guttednile perch h g 
 usdper kg wholegutted nileperch deleted export royalty forfish steak fillets 
 usd perkg 
 usd per kg export royalty for of market 
 usd per kg ofmarket 
 usd perkg type of licensingfee export andimport royalty tanzanian citizensexport licensing fees usd non citizenexport license fees usd current proposed current proposedfish maws value fordried fishmaws per kg value fordried fishmaws perkg of marketvalue forfresh andfrozen fishmaws per kg 
 usd per kg ofmarketvalue forfresh andfrozenfish mawsper kg 
 usd perkg definition citizencompany means company which is owned by person or allowners shareholders drectors of company or partners of registered business aretanzanians non citizen company means company which is owned by person or one of theowner s shareholder s director s is are not tanzanians large scale processor means processor with certificate of incorporation issued bybrella and the owner s is registered as directors and has an approved fish processingestablishment small scale processor means processor with certificate of incorporation issued bybrella and the owner s is recognized as proprietor and has an approved fishestablishment or entered into legal agreement with an approved fish establishment forprocessing or storage of fish and fishery products proposed fee for movement permit
s ncategoryrange kgs charges fees tshs permit formovement of fishand fishery products dagaa furu dried frozen chilledfish i dried fish andfishery products kg free kg and above tzs per kgany excessundeclared tzs per kgii frozen chilled fresh fish andfishery product kgs free kg and above tzs per kgany excessundeclared tzs per kg kiambatisho na
 tanzania atomic energy commission taecmatrix of the atomic energy fees and charges regulationss regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change fourthschedule feesfor radioactivityanalysis of foodchain andrelatedcommodities regulations a
for imports of food chain materials tobacco and tobaccoproductsi
tanzania shilling forimportconsignmentwhose freight onboard value doesnot exceedequivalent oftanzanianshillings tenmillion 
 percent of thefreight on board i
import consignmentnot exceeding fobof tshs will be analyzed freeof charge reduction ii
 percent of thefreight on boardvalue for all importconsignment abovetanzanian shillings up toone billion and there are reasons forcharging using fob values i
the fob model ischeaper
the cost forsampling and analysis ofthe consignment usingfob value give relief tobusiness communitythan any other means
the cost of analysing onesample is tsh
 as such businesscommunity would be regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changevalue for allconsignmentwith freight onboard valueabove tanzanianshillings million up toequivalent oftanzanianshillings onebillion
limit of tanzaniashillings fourmillion forconsignment wholefreight on boardvalue is above to anequivalent oftanzanian shillingsone billion very expensive
note thatone consignment mightneed several samplesdepending on the volumeor quantity of food chainmaterials
for example simulation shows thatthe quantity basedmodel for consignmentof fob value of tshs
 which weigh mt is tshs while the quantity modelwould attract charge oftshs
 which isequivalent to an increaseof ii
quantity based chargingdoes not facilitate tradefor the customers with i
tanzaniashillings fourmillion forconsignmentwhole freight onboard value isabove to anequivalent oftanzanian regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeshillings onebillion
bulk consignment
thismeans the larger theconsignment the morethe samples would beneeded
using fob valueis cheaper because sameamount is chargedirrespective of thenumber of samples takenin specificconsignment
but usingquantity method eachsample will be chargedand make this methodvery expensive for theclients
for example in ayear taec analyses samples and ifeach sample is to becharged willresults to 
 b which regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeis almost twice thecurrent practice whenusing fob
therefore with quantity methodcustomer loose thebenefit of lower chargesoffered by taec andwould need to pay morethan when the fob isused
iii
the fob model isefficiency because thereis no need to confirmdeclared quantity assuch is time and moneysaving
iv
fob model increasetransparency on regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changesampling process sincethere is no possibility fornegotiation between thesampler and thecustomer
other benefits ofproposed amendments i
these charges were usedsince and thereforedo not reflect the currentpractices
ii
to facilitate trade andcreate betterenvironment to smallbusiness traders wherethe trader who iscurrently paying for the regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeimportation of aconsignment with fobvalue less than will not payanything the traderwhose consignmentvalue is willpay instead of the traderwhose consignmentvalue is willpay instead of and still thelimit holds for highervalues
ii
to continue protectingthe public andenvironment fromharmful effect ofradiation through regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeperforming regulatoryactivities sampling sample analysis inspection authorization ofimported foodstuffs
for exports of food chain materials including fertilizers tobacco and tobacco products and imported relief foodi
tanzania shilling forexportconsignmentwhose freighton board valuedoes not exceedequivalent oftanzanianshillings twentymillion
export consignmentnot exceeding us dollar will beanalyzed free ofcharge reduction ii
 percent of thefreight on boardvalue for allconsignment withfreight on board there are reasons forcharging using fob values i
the fob model ischeaper
the cost forsampling and analysisof the consignmentusing fob value giverelief to businesscommunity than anyother means
the costof analysing oneiv
 percent of regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changethe freight onboard value forall consignmentswith freight onboard abovetanzanianshillings million up toequivalent oftanzanianshillings onebillion value above twothousand us dollarup to an equivalentof tanzanianshillings one billion reduced by and limit oftanzania shillingstwo million forconsignment wholefreight on boardvalue is above to anequivalent oftanzanian shillingsone billion
iii
 percent of thefreight on boardvalue for the valueadded finished sample is tsh
 as suchbusiness communitywould be veryexpensive
note thatone consignmentmight need severalsamples depending onthe volume or quantityof food chainmaterials
forexample simulationshows that thequantity based modelfor consignment offob value of tshs
 whichweigh mt is tshs while thequantity model wouldattract charge of v
tanzaniashilling twomillion forconsignmentwhole freight onboard value isabove to anequivalent of regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changetanzaniashillings onebillion products reducedby and limitof tanzaniashillings two millionfor consignmentwhole freight onboard value isabove to anequivalent oftanzanian shillingsone billion tshs
 whichis equivalent to anincrease of 
ii
quantity basedcharging does notfacilitate trade for thecustomers with bulkconsignment
thismeans the larger theconsignment the morethe samples would beneeded
using fobvalue is cheaperbecause same amountis charged irrespectiveof the number ofsamples taken in aspecific consignment
but using quantitymethod each sample regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changewill be charged andmake this methodvery expensive
forexample in yeartaec analyses notless than samples and if eachsample is to becharged will results to 
 bwhich is almost twicethe current practicewhen using fob
therefore withquantity methodcustomer loose thebenefit of lowercharges offered bytaec and would needto pay more thanwhen the fob is used
 regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeiii
the fob model isefficiency becausethere is no need toconfirm declaredquantity as such istime and moneysaving
iv
fob model increasetransparency onsampling processsince there is nopossibility fornegotiation betweenthe sampler and thecustomerv
the charge of 
 has been obtainedaiming at encouraging regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeexports of value addedfinished productsvi
protecting the foreignmarket of ourproducts andtherefore stimulateour economy
vii
to enable taec tocontrol illicittrafficking andnuclear securityissues such assabotage andmalicious acts
viii
to enable taec tocontrol contaminationfrom naturallyoccurring radioactive regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changematerials in theenvironment such asuranium andthorium
other benefits for theproposed change include ix
these charges wereused since andtherefore do not reflectthe current practices
to facilitate exporttrade and createbetter environment tosmall businesstraders whereby thetrader who isexporting aconsignment with regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changefob value less than usd was supposedto pay butthe samples will beanalyzed free ofcharge not payanything and thetrader whoseconsignment value is wassupposed to pay but it isproposed to pay only and still thelimit holds for highervalues
xi
to continue fulfillingthe internationalrequirements and regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changestandards fao who iaea wto for the exportingcountry to ensuresafety of food chainmaterial as such avoidinternational tradecases
xii
protecting the publicand environment fromharmful effect ofradiation throughperforming regulatoryactivities sampling sample analysis inspection authorization ofexported foodstuffsc
for all manufacturers processors and milling of food chain regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changematerials tobacco and tobacco products and possess and useunderground and reservoir watersa radioactivityanalysis fees perannum as follows i
free for microenterprises andsmall enterprises smes ii
tanzania shillingstwo hundred andfifty thousand formediumenterprises mses
iii
tanzania shillingsthree hundredthousand i
the proposed lower feeswill enhance traders tocomply and create costsharing mode
taking intoaccount that the cost forsampling and analysisone sample is estimatedto be tzs 
forevery manufacturer andprocessor will requiremore than one sample peryear depending on thescale of manufacturingand processing of foodstuffs tobacco andtobacco products
ii
to contribute toempowering taec in regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change forlarge enterprises le note according to thesmall and mediumenterprisedevelopment policy tanzaniadefines categories ofenterprises asfollows 
micro enterprises asup to employees orup to millioninvestments inmachinery 
small enterprises controlling the danger ofradiations as per section and of the atomicenergy act
iii
to continue protectingthe public andenvironment fromharmful effect of radiationthrough performingregulatory activities sampling sampleanalysis inspection authorization regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeare mostlyformalizedundertakingsengaging between and employees orwith capitalinvestment fromtzs million to tzs million
medium enterprisesemploy between and people oruse capitalinvestment fromtshs
 million totshs million
large enterprisesemploy at least people or have contamination fromnatural occurringradioactive materials islikely to affect the citizensusing underground andreservoir waters thusprotection of citizens is ofgreat importance
 regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changemachineryinvestment abovetshs million
b for radioactivityanalysis license topossess and useunderground andreservoir waters water reservoirtanzania shillings per unitin every threeyears
 first scheduleforlicensing registration ofvariouspractices 
medical and non medical applications radiation generatingdevices and radiation sources research clearance and scrapmetalsauthorization touse and orpossess medical i
for authorization touse and possess operate hire to meet the cost servicingan x ray machine whichis per unit and regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change regulations diagnosticequipment i
x ray machineanddermatology up to units withan increase of for eachadditional unit import export ortransfer of medicaldiagnosticequipment shall becharged tshs
 per unitii
for authorization touse and possess operate hire import export ctscanner therapeutic teletherapy andbrachytherapy angio suite mri nuclear medicine pet ct andbiologicalirradiation facilitiesshall be charged ct scan which is per unit perannum
the same appliesto other practices
ii these charges were usedsince and thereforedo not reflect the currentcosts
iii to reduce number ofcategories of charges inorder to simplify handling
iv to reduce the cost ofcancer diagnostic andtreatment to enablepatients to access servicesand thus to stimulateearly diagnosis and ii
authorization to use and orpossesstherapeutic teletherapy andbrachytherapy and biologicalirradiationfacilities perunit regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeiii
authorization to use and orpossess x rayequipment usedfor leveldetection andsorting ofminerals perunit tshs perunitii
for authorization touse and possess operate hire import exporttransfer non medical radiationemitting equipment device communicationbase stations premises for storageof radiationsources andresearch clearanceshall be chargedtshs per minimize or prevent thegrowing of cancer cases
v to enable taec tocontinue protectingworkers patients publicand environment throughconducting regulatoryactivities inspection reviews authorization enforcement to mediumrisk radiologicalpractices
vi to facilitate theregulatory processes ofresearch clearance permit on peacefulapplication of nuclear iv
possess anduse ct scanner perunitv
authorization touse and orpossess x rayand orradioactivematerials for regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changenon destructivetesting unit research technology as per section 
of atomic energy act
no vi
authorization to use and orpossessfixed portablenuclear gaugesfor levelmeasurement densitymeasurement thicknesscontrol moisturemeasurementand control andin streamanalysis ofslurries regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change vii
authorization to import andor exporttherapeutic teletherapy andbrachytherapy and biologicalirradiationfacilities perunitviii
authorization to import andor exportmedicaldiagnostic regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeequipment a x ray machineanddermatology andct scanner perunitix
authorization to import andor export fixedor portablenuclear gaugesfor leveldetection densitymeasurement thickness controlmoisture regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changemeasurementand control instream analysisof slurries perunitx
authorization toimport and orexport leveldetection andsorting ofmineralsauthorization toimport and orexport perunitxi
authorization to import andor export x ray regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changefluorescence x raydiffraction andneutronactivationanalysis perunitxii
authorization to use and orpossess linearacceleratorsand or deviceswith radioactivesources forcargo andcontainerinspection tshs perunit i
tanzania shillings perunit consignmentfor authorization touse and possess import export hire transfer orclass laserproduct non medical linearaccelerator cyclotron fixed x i
these charges were usedsince and thereforedo not reflect the currentpractices
ii
to reduce categoriesof charges and to mergedthem for smoothmanaging complicatedprocedures regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changexiii
authorization to import andor export linearaccelerator orradioactivedevices for nondestructivetesting andcargo containerinspection perunit ray or radioactivedevices for nondestructive testing cargo or containerinspection scanner or and other devicesof considerablesignificant highrisk soil samplescontainingradioactivematerials norms and screening ofconsignment ofscrap metal
iii
to enable taec toconduct regulatoryactivities inspection reviews enforcement tocomplex and high riskradiological practices inorder to ensure safety ofworkers the generalpublic and theenvironment
iv
to enable taec toconduct inspection ofscrap metals in order tosearch for radioactivesources and preventradioactive sources fromentering steel pool andprotect heath of workers general public and the xiv
authorization to import andor export linearacceleratorsand or deviceswith radioactivesources for regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changecargo and orcontainerinspection perunit environmentxv
authorization to use and orpossessindustrialirradiation nuclearreactors to bedetermined bytaec inconsultationwith theminister ii
tanzania shillings perunit forauthorization to useand or possess hire transfer export importindustrialirradiationsource facility nuclear researchreactor radioactiveminerals and i
usually nuclearinstallation have severalstages which need licenseand governmentcommitment
ii
the proposed chargeswill increase efficiency byremoving complicationsand managing andsubjectivity in decisionmaking as such increaseefficiency in managing regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changexvi
authorization to import andor exportindustrialirradiationsources per unit tanzania shillings forsiting construction operation ordecommissioning ofnuclear powerplant
radiation safety
iii
to enable taec toconduct regulatoryactivities inspections reviews guidance enforcement to morecomplex and high riskradiological practices inorder to ensure protectionand safety ofoccupationally exposedworkers public and theenvironment regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeii
additional tanzaniashilling perunit forauthorization toimport all ionizingand non ionizingradiation emittingfor equipment ordevices of age above years sincemanufactured new to discourage agedmaterials devices andprotect the environmentfrom dumping
forexample importing adevice with radioisotopeamericium used inwater industries breweries beverages roadconstruction etc have halfhalf life of 
 yearsand will need yearsfor safe disposal to theenvironment
for thedevice with caecium with hall life of yearswill need years forsafe disposal to theenvironmentii to enable taec to regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeconduct regulatoryprocesses registration inspections reviews guidance authorization to the imported exportedradiation sources 
registration of qualified personnel technical service providersand license to transport radioactive sourcesi
tanzaniashillings forthe registrationof qualifiedpersonnel toadministerionizingradiation toperson charged for i
free of charge forqualified personnelto administerionizing radiationsto personsii
for every yearstanzania shillings forregistration ofqualified personnel i
monitoring of qualifiedpersonnel is veryimportant to ensure thatpersonnel administeringionizing radiation topersonnel are qualified
ii
in the current practice thecharges is paid by thehospitals thereforeremoving it will reduce regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change yrs to operate install repair andmaintenanceradiation devices orapparatus or plant medical expenses to thepublicii
to continue protectingworkers patients public and environment fromharmful effect of radiationthrough performing theregulatory activitiesii
tanzaniashillings perconsignmentforauthorizationto transportcategory to radioactivematerial within ii
tanzania shillings forauthorization totransport category to radioactivematerial mineralcontainingradioactivematerials andnorms within and or on transit i
to continue protectingworkers public and theenvironment fromharmful effects ofradiations throughconducting regulatoryactivities inspections reviews enforcements etc in authorization totransport radioactivematerials radioactive regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeand on transitthroughtanzania through tanzania and provision oftechnical servicessuch as personneldosimetry services workplacemonitoringservices standardscalibrationservices environmentalmonitoringservices radioanalyticalmeasurements repair andmaintenance ofnuclear equipment supplier ofradiation devices transporters of minerals norms andtechnical servicesii
to enable taec tomonitor technical servicesand enhance safety intechnical service involvingnuclear applications andduring transportradioactive sources regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeradioactivematerials storageof radiationdevices storage ofradioactive waste radiationprotection trainingservices providers quality assuranceand qualitycontrol servicesproviders
excludingreimbursable
secondschedule pre authorizationinspection fees non routine inspection fee for facility or activity for medical andnon medical applications radiation generating devices andradiation sources
 regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change regulation i
assessment andinspection ofradiology x rayunit up to units withan increase of for eachadditional unit i
tanzania shillings per unitfor assessment andinspection ofradiology x rayunitii
tanzania shillings per unitfor assessment andinspection ofradiation emittingequipment deviceand base stations and radioactivematerial storagefacility and otherlow and moderaterisk practicesexcluding i
the current charges havebeen in use since and therefore do notreflect the currentpractices
ii
simplified managementand handling of fees bymerged categories andremoved complications ofcalculationsii
to enable taec toconduct inspection tomedium risk radiologicalpractices in order toprotect heath of patients occupationally exposedworkers and public fromharmful effects of ii
assessment andor inspection ofct scanner radiotherapydevices andnuclearmedicinefacilities up to units withan increase of regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change for eachadditional unit reimbursable radiationii
assessment andor inspection ofduo diagnostic bothconventionalandfluoroscopy fluoroscopicandmammographyunits baggagescreening up to units withan increase of for eachadditional unitiv
assessment and regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeor inspection ofgamma units fornon destructivetesting fixed portablenuclear gaugesand biologicalirradiator up to units withan increase of for eachadditional unitv
assessment andor inspection ofteaching and oreducationradiationsources up to regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeunits with an increaseof for eachadditional unit
vi
assessment andor inspection ofnuclearanalyticaltechniques xray fluorescentanalysis and x ray diffractionup to units withan increase of for eachadditional unit
 regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changevii
assessmentand orinspection oflinearaccelerators andor devices withradioactivesource for cargoand orcontainerinspection up to units withan increase of for eachadditional unit ii
tanzania shillings per unitfor assessment andinspection of basestation class laser products linear accelerator fixed x ray orradioactive devicesfor non destructivetesting cargo orcontainerinspection scanner cyclotron or and ctscan mri scrapmetal warehouseand other devices ofconsiderablesignificant highrisk excludingreimbursable
to enable taec to continueprotecting the public workers and theenvironment by conductinginspection to medium riskradiological practices inorder to protect heath ofpatients occupationallyexposed workers andpublic from harmful effectsof radiation regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeiii
assessmentof the plan forany nuclearpower plant andor nuclearreactor iv
for eachassessment inspection during sitting construction commission operation anddecommission ofmines containingnaturally occurringradioactive mineralsor conventionalmines assessmentof radon gasconcentrations inundergroundmines irradiatorfacility shall becharged tanzaniashillings to continue protecting thepublic workers andenvironment byi
enabling taec tomaintain the quality ofinspection includingequipment and inspectorswhose cost of training isapproximately euros in european unionand need quarterlyinspections with differentexpertise with not lessthan inspectors percategory of inspection
ii
enabling taec toconduct regulatoryinspection tocomplex high risk regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changev
for eachassessment andinspection duringsitting construction commission operation anddecommission ofnuclear power nuclear researchreactor radioactiveminerals mine processing disposaland tailings facilityshall be chargedtanzania shillings excludingreimbursable radiological practices inorder to protect heath ofworkers public and theenvironment fromharmful effects ofradiationii
it is important to monitorradon gas inunderground mines toreduce the biologicaleffect of radon to miners regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change 
third schedule fees andcharges foractivitiesrelating toprospecting exploration mining andprocessing ofradioactiveminerals regulations ix
verificationin respect ofdecommissioning of radioactiveore mine and itsprocessingfacilities per mine orprocessingfacility twenty milliontanzanian shillings perannum per facility orprocessing facility forverification in respectof decommissioningprocess of radioactiveminerals mine and itsprocessing facilities
to simplify payments tothe mining operatorsii
to align with thegovernment budget timeframeiii
to continue protectingworkers public and theenvironment fromharmful effects ofradiations throughregulatory activities reviews guidance authorization enforcement ofdecommissioningradioactive ores mine orore processing facilities 
fifth schedulefees andcharges for i
review ofradiationshielding tanzania shillings per unit toprovide structural i
to continue enablingtaec to provide technicaland radiation protection regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeother relatedactivities orservices regulation external beamradiation perfacility fordiagnostic fortherapy forindustrial design and layout ofdiagnostic x rayfacilities review ofradiation shieldingradiological facilities perform qualitycontrol tests ofdiagnostic radiationequipment testing ofintegrity of package ofradioactive sourcesfor transport andmaintenance ofsurvey meters services to protect heathof workers public andthe environment fromharmful effects ofradiation
ii
quality controltests ofdiagnostic x rayequipment conventionalradiography upto units withan increase of for eachadditional unit regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeradiographicmammographyand fluoroscopy up to units withan increase of for eachadditional unitand ctscanner up to units with an increaseof for eachadditional unitiii
testing ofintegrity ofpackage ofradioactivesources fortransport regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed change perdevice and forany additionaldeviceiv
tanzanianshillings perunit to providestructuraldesign andlayout ofdiagnostic x rayfacilitiesi
tsh orusd formeasurement ofsample by hpge or nai tl per sample i tanzania shillings and discount for studentsfor measurement ofone sample by eithergamma spectrometry i
to enable samplepreparation reagents andconsumables sampling reference standardssample measurements
ii
to promote and regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changeedxrf or txrf
encourage students andscientists to engage inscience and technologyapplicationsii
tsh or usd formeasurement ofsample by xrfper sample
iii
tsh personaldosimetryservices for upto two tlds andtshs
 for eachadditional tld tanzania shillings personaldosimetry servicesper tld to enable samplepreparation reagents andconsumables sampling reference standards samplemeasurements
iv
tsh per lost tld
for lost tld will becharged per marketprice of the tld to have ability toreplacement the lost tldand continue with servicesfor monitoring workers regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changev
tsh resident orusd non resident forcalibration ofindividual andenvironmentalmonitoringdetector up toten detectors andtsh
 resident orusd non resident foreach additionaldetector tanzania shillings
 or usd non resident for calibration ofradiation surveymeter electronicpersonnel dosimeter individual andenvironmentalmonitoring detector i
to ensure the reliabilityof instruments that itcan be trustedii
to determine theaccuracy of instruments
ii
to ensure thereadings results areconsisted with othermeasurements regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changevi
tsh
 resident orusd non resident forcalibration ofradiationsurvey meterand tsh
 resident orusd non resident foreach additionalmetervii
tsh
 resident orusd non resident forcalibration ofelectronic regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changepersonneldosimeter andtsh
 resident or usd non resident foreach additionaldosimeteriii
tsh
 forcalibration repair andmaintenance ofmoisture anddensity gauges tanzania shillings
 forcalibration repairand maintenance ofmoisture and densitygauges excludingreimbursable
this still caters the cost ofcalibration of which clientswill continue benefiting thesame priceix
tsh
 for consultationservices on theproper use of x ray machines tanzania shillings
 forconsultation serviceson the proper use ofx ray machines this still caters the cost ofconsultation services ofwhich clients will continuebenefiting the same price regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changex
 of fobvalue of themachine or flatrate of forinstallation ofeach x raymachine formachine whichits fob value isnot known
tanzania shillings forinstallation repairand maintenance ofx ray machineexcludingreimbursable this still caters the cost ofinstallation services ofwhich clients will continuebenefiting the same pricexi
 of fobvalue of themachine or flatrate of forrepair andmaintenance ofeach x raymachine for regulation no current practice proposed change recommendation benefit reasons for theproposed changemachine whichits fob value isnot known
xii
fees forradioactivewastemanagement tanzania shillings shall becharged for storage ofdisused sealedradioactive sourcesand tanzaniashillings
 for conditioning ofdisused sealedradioactive sources excludingreimbursable to facilitate transportationof sources with specialtransportation conditionand enhance storage anddecommission after the endof ten half lives
forexample disposal andconditioning of devicewith caecium radioisotope have hall lifeof years and will need toremain under taeccustody for years kiambatisho na
 the fire and rescue force act cap
 regulations made under section g the fire and rescue force safety inspection and certificates amendment regulations s proposalcurrent proposed justification item levy item levy 
trade fair 
trade fair 
trade fairprevious metersquare is notrealisticbecause m issmallcompared toreality
to enlarge theareas ofcategory fromto m and above m 
less than orequal to m l less than orequal to m l above m l above m l 
educationboardingschool 
educationalboardingschool 
educationalboardingschoolto reduce levyburden andincreasecompliance
increase thenumber ofboarders less than orequal to boarders l less than orequal to boarders l boarders l boardersl above boarders l boarders l above boarders l we propose toreduce the fireinspection feefrom to of theprevious to to 
traininginstitutions traininginstitutionsless than orequal to students l less than orequal to students l students l students l students l students l students l studentsl a more than students l students b students l students l students l students l students l students l more than students l we propose tocategorize thetype of bar
bar 
barl bar withoutcooking facilities l bar with cookingfacilities l we propose toadd new firecategory and its none 
servicebays l to increasecomplianceand new levy source ofincome
 in the in theclassificationguide wereadded newitem lodge andbandas as thenew source andit will becharged fromtsh to depending onthe rooms andhuts andlocation
hotel inprotectedarea hotel lodge bandas inprotectedarea in the in theclassificationguide wereadded newitem vibratedblocks makingfacilities as thenew source andit shall be 
industrial services 
industrialservicesless than orequal to m l less than orequal to m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l charged from to tsh dependin on m and locations
and also tochange thearea m gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l more than m l more than m l in the in theclassificationguide wereadded newitem demolitionor alteration asthe new sourceand it shall be 
construction site constructionsiteto increasecomplianceand revenue
commercial and industrialonly commercial research andindustrial only charged as thesame asconstructionsite
e tsh l we propose tochange m ofsome itemsunder thiscategory 
beverageindustries 
beverageindustriesto reduce taxburden andincreasecompliance a for non alcoholicindustries a for non alcoholicindustriesless than orequal to m l less than orequal to m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l a gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l more than m l more than m l b foralcoholicindustries lessthan or equalto m l b for alcoholicindustries lessthan or equal to m l a gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l grossfloor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l gross floorarea m l gross floor area m l more than m l more than m l we propose toadd new item fishing portand cruisehome port andtheircorrespondinglevy
and theword lake port to replace withthe word 
port 
portlake portl inland portl sea portl sea portl fishing portl cruise home portl inland port we propose toadd new itemfire levy andproposed underthis categorythat will becharged fromtsh l tol 
powerstation 
powerstationhydrol mini hydro lessthan megawatt l gasl hydro more than megawatt l wind thermall gasl sub stationl windl sub stationl we propose todelete this itemthat charged tsh 
transformer to reduceburden we propose toreduce the firelevy under thiscategory fromtsh l to l forsurveyed area 
residential residence house 
residential residencehouse to reduce levyburden andincreasecompliance surveyed areal surveyed area l un surveyedareal un surveyed area l a and from l tol a for un surveyedarea
residential buildingunit grouptitlecommunity perunit apartment l group titlecommunity per unit apartment l to reduce levyburden andincreasecompliance residentialflat residentialflatto reduce levyburden andincreasecompliance less than orequal to levels l less than orequal to levelsl a levelsl levels l b levelsl levelsl levelsl levels l levelsl levelsl levelsl levelsl levelsl levelsl more than levels l more than levels l we propose toadd new firecategory none none 
mixed usebuildingsless than orequal to levels l levelsl levelsl levelsl levelsl levels l levelsl more than levels l we propose toadd new itemwhich wholesale and minisuper market which will becharged tshl foreach item 
shop 
shopretaill wholesale l mini supermarket l we propose toadd new item sales ofportable fireequipments and theircorrespondingfire levy that willbe charged attshs
fireequipmentdealer 
fireequipmentdealer to increaserevenue andcompliance topropriatorswho only sellsportable fireextinguisherswithoutinvolvingservicing andmaintenance sales of portablefire equipmentsl in theclassificationguide wereadded newitem ferry andairport as the 
terminal new source
 we propose toadd new firecategory workshops and theircorrespondingfire levy that willbe charged from thsto tsh depending ontheir location
none none 
workshopl to increasecomplianceand source ofrevenue we propose toremove thiscategory fromthis scheduleand establish anew schedulespecial for thiscase forreducing the firelevy
aprovalof fireengeneering this willreduce thefire levy fromthe minimumlevel of tsh tothe minimumof tsh to increasecompliance
 we propose tonone none 
dry to provide add new firecategory andtheir fire levythat will becharged tsh to as dry cleaners were charged asoffices cleaner clarity for drycleanercategory as itwas chargedunder officecategory we propose todelete thiscategory andtheircorrespondinglevy farming grazingto reduce levyburden inagriculturesector
less than orequal to hectares l hectaresl hectares l more than hectares
l we propose todelete thiscategory andtheircorresponding 
sisalcofee andteaplantations to reduce levyburden inagriculturesector
less than or l levy equal to m m l m l above m l more than hectares l fourth schedule made under regulation guide to classification of approved fire engineering purpose group means building or compartment regarded according to its use intended use or main purpose of use not more than m tshs
not more than m tshs
not more than m tshs
excess from maximum area tshs m ii iv iii vi viii vii worship includes church mosque temple or any other premise designed purposely for worship the total consultancy fee for the building works shall be calculated using the below formula tcf bf bf sfs where tcf total consultancy fee obtained from the above formula bf base fee for particular built up area of the proposed building sfs special fire service percentage chargeable from the base fee as indicated in the second schedule fire levy group nb where the building has no special requirements as shown in fire levy group review of fire engineering protection plan only the base fee is charged
base fee for proposedbuilt up areapurpose groupong kiambatisho na
 first schedule made under regulation and licence fees and levyno type of license application fee licence fee levy 
casino dar tzs annually usd annually 
casino region tzs annually usd annually 
slot machines or routeoperations shop tzs annually tzs annually tzs monthly permachine 
slot machines or routeoperations clubs placesselling liquor tzs annually tzs annually tzs monthly permachine 
national lottery tzs usd annually on grossgaming revenue ggr paid monthly 
commercial lottery undersec
 of the act tzs usd annually 
private lottery tzs per lottery tzs perlottery 
public lottery tzs per lottery tzs perlottery 
fete tzs perweek 
bingo in hall or casino tzs annually tzs annually on grossgaming revenue ggr paid monthly 
tombola clubs orregistered societies tzs perapplication tzs permonth 
promotional lottery promotional budget belowtzs tzs perlottery tzs per month 
promotional lottery promotional budget of tzs or above tzs perlottery of totalpromotionalbudget 
transfer of permit tzs perlocation 
postponement of draw tzs 
key employee tzs annually tzs annually 
support employee tzs annually 
duplicate licence tzs 
amusement with or withoutprize tzs tzs perlocation 
inspection of licence tzs per holders register inspection 
pool betting scheme tzs annually tzs annually of bet amount 
forty machines site licence dar es salaam tzs annually tzs annually 
forty machines site otherregions tzs annually tzs annually 
sports betting shop tzs annually tzs annually 
prize competition tzs perlottery of thepromotionalbudget 
manufacturer certificate tzs annually tzs annually 
sellers distributors suppliers tzs annually tzs annually 
service provider tzs annually tzs annually 
retailers on premises tzs casino tzs fortymachines site tzs slotshops bars tzs bingo 
accreditation tzs 
principal licence sportsbetting tzs annually usd annually 
principal licence slot orroute operations tzs annually usd annually 
internet casino tzs annually usd annually 
operations under sec
 tzs annually usd annually on grossgaming revenue ggr paid monthly 
virtual games in sports betting premises tzs per location annually tzs perlocation annually on grossgaming revenue ggr paid monthly 
online virtual games tzs annually usd annually on grossgaming revenue ggr paid monthly 
virtual games stand alone premise tzs 
 per location annually tzs perlocation annually on grossgaming revenue ggr paid monthly 
certificate of suitability tzs 
gaming consultancy tzs tzs every two years 
play stations tzs perlocation annually tzs per locationannually amendment of second schedule 
the principal regulations are amended by deletingthe second schedule and replacing it with the following new schedule second schedule made under regulation registration of devicesno
devices casino slot machinesoperations sportsbetting fortymachines site otherdevices 
slot machine tzs tzs tzs 
live tables tzs 
electronic tables seats tzs tzs 
sports betting tzs 
internet sports betting tzs annually usd annually 
number games tzs annually usd annually terminals 
pool tables tzs 
play stations tzs additionalof newschedule 
the principal regulations are amended by adding immediately after thesecond schedule the new schedule as follows third schedule made under section g administrative sanctions to licenseeno
relevant clauseof the gamingact orregulations acts omissions or offencecommittedsanctions penaltygaming act cap 
section failure to renew licence within prescribed time penalty of of therequired licence fee andan interest of of thepenalty for every month delay 
section a c placing machines on un authorized premise tzs
 perlocation 
section b failure for licensee to comply withrequirements of section b tzs
 for everyday of delay
gaming regulations 
regulation failure of licensee to display gaminglicence in gaming premise tzs
 perlocation 
regulation failure to inform the board on suspension andrecommencement of business tzs
regulation failure to file report to the board forapproval of transfer of any share prescribedunder regulation tzs
regulation failure of licensee to develop and implementorganisation structure prescribed underregulation and tzs
regulation failure of licensee to prepare and implementthe requirements of job compendiumprescribed under regulation tzs
regulation employ key and support staff without gaminglicense tzs
 per person 
regulation failure of key or support employee to makeavailable and display of employees gaminglicense for inspection set under regulation and 
tzs
 per person 
regulation failure to comply with the minimumrequirement of theoretical and demonstrablereturn to public prescribed under regulation tzs
regulation breach of regulation or in relation tothe use and approval of chips tokens tzs
regulation to failure of licensee to comply with therequirements relating to installation operationand maintenance of surveillance system records as prescribed under regulation to tzs
regulation failure to display winning combinationstogether with corresponding prizes on everyslot machine in violation of regulation tzs
regulation failure to comply with the minimumrequirement of theoretical and demonstrablereturn to public prescribed under regulation tzs
regulation failure to register gaming device tzs
 per device 
regulation breach of requirement in relation toconventions of gaming machine set under tzs regulation and regulation 
regulation failure to submit annual audited financialstatements with any of the requirementsprescribed under regulation tzs
regulation failure to submit gaming levy withinprescribed time penalty of of therequired gaming levy andan interest of of thepenalty for every monthdelay
internet gaming regulations 
regulation failure to have sever in mainland tanzania tzs
regulation failure to obtain approval of having replicasever tzs
regulation failure to inform the board on the incidentwhich the licensee is unable to resolve underregulation a tzs
regulation failure to notify the board of any unclaimednon monetary prize tzs
regulation failure of licensee to inform the boardcircumstances of incident that prizes was tzs
 withheld 
regulation failure of licensee to display prizes on everygame offered for play under regulation tzs
regulation failure of licensee to keep records as perrequirements of internet gaming regulations tzs
 i mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri wa muungano wa tanzania akipokea dhahabu iliyokuwa imetoroshwajamhuri ya muungano wa tanzania hotuba ya mheshimiwa doto mashaka biteko mb
waziri wa madini akiwasilisha bungeni makadirio ya mapato na matumizi ya fedha kwa mwaka dodoma aprili ii mheshimiwa doto mashaka biteko waziri wa madini akitoa hotuba wakati wa uzinduzi wa soko la kimataifa la madin mwanza hotuba ya mheshimiwa doto mashaka biteko mb
waziri wa madini akiwasilisha bungeni makadirio ya mapato na matumizi ya fedha kwa mwaka viongozi wa wizara mheshimiwa doto mashaka biteko mb
waziri wa madini mheshimiwa stanslaus haroon nyongo mb
naibu waziri wa madini prof
simon samwel msanjila katibu mkuu yaliyomo a
utangulizi b
ukuaji na mchango wa sekta ya madini katika pato la taifa c
mapitio ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara kwa mwaka i
mapato ii
matumizi iii
vipaumbele vya wizara iv
utekelezaji wa vipaumbele v
utekelezaji katika maeneo mengine kazi zilizotekelezwa na taasisi zilizo chini ya wizara ya madini i
tume ya madini ii
taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania gst iii
shirika la madini la taifa stamico iv
taasisi ya uwazi na uwajibikaji katika rasilimali madini mafuta na gesi asilia teiti v
chuo cha madini vi
kituo cha jimolojia tanzania tgc d
mpango na makadirio ya mapato na matumiz ya fedha kwa mwaka kazi zitakazotekelezwa na taasisi zilizo chini ya wizara kwa mwaka i
tume ya madini ii
taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania gst iii
shirika la madini la taifa stamico iv
taasisi ya uhamasishaji uwazi na uwajibikaji kat ika rasilimali madini mafuta na gesi asilia teiti v
chuo cha madini mri vi
kituo cha jimolojia tanzania tgc e
shukrani f
hitimisho viambatisho iiii orodha ya majedwali na
maelezo ya jedwali namba ya jedwali a makadirio na makusanyo halisi ya maduhuli kwa kila kituo kwa mwaka pamoja na makadirio kwa mwaka 
b kiasi cha mrabaha na ada ya ukaguzi kilichokusanywa kutoka kwenye ma dini mbalimbali kuanzia mwezi julai hadi februari 
c mwenendo wa mauzo na mapato ya dhahabu katika masoko ya geita chunya na kahama kwa kipindi cha kuanzia mwezi julai hadi machi 
d takwimu za mitambo ya uchenjuaji dhahabu nchini paka machi 
e takwimu za maendeleo ya taaluma kwa wahitimu wa mwaka wa masomo katika chuo cha madini dodoma mri 
f matetemeko makubwa yaliyot okea kwa kipindi cha kuanzia ju lai hadi machi 
iiiiii orodha ya picha na
maelezo ya picha namba ya picha a wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini wakibadilishana mawazo na viongozi wa wizara ya madini b wananchi wa bukombe wakimsikiliza mbunge wao mheshimiwa doto mashaka biteko katika moja ya ziara zake c soko kuu la dhaha bu chato kulia na wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini kushoto wakifurahia madini ya dhahabu baada ya kutembelea soko la dhahabu geita katika moja ya ziara zao kukagua shughuli za madini d muonekano wa cheti cha icglr e mheshiw doto mashaka biteko waziri wa madini akitoa leseni ya uchimbaji madini kwa mmoja wa wawakilishi vikundi vya wachimbaji wadogo f mh
stanslaus nyongo naibu waziri wa madini akiwasilisha mada katika maonesho ya indaba mining indaba conference yaliyofanyika afrika kusini kuanzia tarehe hadi februari g mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania akifunga mkutano wa kimataifa wa uwekezaji katika sekta ya madini h baadhi ya wakuu wa vyombo ya ulinzi na usalama pamoja na watumishi wa wizara ya madini akishiriki katika semina ya udhibiti wa rasilimali madini iviv i baadhi ya vituo vya umahiri kati ya vituo saba vilivyojengwa katika mikoa mbalimbali nchini j mheshimiwa stanslaus haroon nyongo naibu waziri wa madini akishuhudia zoezi la uthaminishaji madini ya almasi katika mnada wa almasi mwadui shinyanga k mhe
joseph pombe magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika tukio la utiaji saini wa mkabata kati ya serikali na kampu ni ya uchimbaji madini ya barrick wa kuanzishwa kwa kampuni ya ubia ya twiga minerals corporation limited l mh
stanslaus nyongo naibu waziri wa madini kushoto na prof
simon msanjila katibu mkuu wa madini kulia kwa nyakati tofauti wakishiriki katika kipindi cha jambo tanzania tbc ikiwa ni sehemu ya kampeni ya kuelimisha umma ya madini yatatutoa m muonekano wa mfumo wa ulinzi wa cctv kamera jengo la kituo cha pamoja na ukuta kuzunguka machimbo ya tanzanite mirerani manyara n timu ya wakagu zi ikiwa katika ukaguzi wa mgodi o wajiolojia wakichunguza na kukusanya takwimu kuhusu miamba katika eneo la qds lililopo nachingwea mkoani lindi p katibu mkuu wizara ya madini na katibu mkuu wa wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasilano uchukuzi wakiwa katika ziara ya kukagua uwepo wa madini katika eneo la ujenzi wa reli ya kisasa sgr q wataalam wa maabara ya gst wakifanya uchunguzi wa sampuli r vyungu vya kuyeyushia dhahabu crucibles na vv cupels mara baada ya kutengenezwa katika maabara ya gst s mtambo wa kuchenjua dhahabu katika mgodi wa stamigold t mchoro wa kitakachokuwa kiwanda cha kusafisha dhahabu jijini mwanza u wataalam wa stamico wakiwa katika shughuli za uchorongaji v wanafunzi wa chuo cha madini wakifanya mafunzo wa vitendo mgodini
 w katibu mkuu wizara ya madini katibu mkuu wizara ya elimu pamoja na makamu mkuu wa chuo chuo kikuu cha dar es salaam kwa pamoja wakitia saini hati ya makubaliano mou kuhusu chuo cha madini kulelewa na chuo kikuu cha dar es salaa x wanafunzi wa kituo cha tgc wakiwa katika mafunzo ya uongezaji thamani madini y vinyago vilivyotengenezwa kwa mawe na kituo cha tgc arusha kwa ajili ya mapambo ya nyumbani na ofisini vi vi orodha ya vielelezo na
aina ya kielelezo namba ya kielelez a mwenendo wa makusanyo ya maduhuli kwa kipindi cha kuanzia julai hadi mach i 
b makusanyo ya maduhuli kwa vyanzo mbalim bali kuanzia mwezi julai hadi machi 
c kiasi cha dhahabu kilichozalishwa katika migodi mikubwa na kuuzwa nje ya nchi mwaka 
d mwenendo wa wastani wa bei ya madini ya dhahabu katika soko la dunia kuanzia mwaka 
e ramani inayoonesha vituo vya kupimia mitetemo ya ardhi 
vii vii orodha ya vifupisho adpa african diamonds producers association bls brokers licences cag controller and auditor general ccm chama cha mapinduzi cctv closed circuit television csr corporate social responsibility dkt
daktari dls dealers licences erb engineers registration board gdp gross domestic product gepg govern ment payment gateway gmis geological mineral information system gst geological survey of tanzania icglr international conference on the great lakes region ict information and communications technology kpcs kimberly process certification scheme mb
mbunge mkurabita mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara tanzania mls mining licences mou memorandum of understanding mri mineral resources institute mros mines resident officers msy magonjwa sugu yasiyoambukiza nemc national environment ma nagement council oc other charges opras open performance review and appraisal system pcls processing licences pdac prospectors and developers association of canada pls prospecting licences pmls primary mining licences qds quarter degree sheet ree rare earth element repoa research on poverty alleviation rfl refiner licence sadc southern african development community sadcas southern african development community accreditation service viii viii sdgs sustainable development goals sgr standard gauge railway sl smelting license smmrp sustainable management of mineral resources project stamico state mining corporation tbc tanzania broadcasting corporation tehama teknolojia ya habari na mawasiliano teita tanzania extractive industries transparency accoun tability act teiti tanzania extractive industries transparency initiative tgc tanzania gemmological centre ukimwi upungufu wa kinga mwilini wdl williamson diamonds limited xrf x ray fluorescence hotuba ya mheshimiwa doto mashaka biteko mb
waziri wa madini akiwasilisha bunge ni makadirio ya mapato na matumizi ya fedha kwa mwaka wa a
utangulizi 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja kwamba kutokana na taarifa iliyowasilishwa katika bunge lako tukufu na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini ambayo imechambua bajeti ya wizara ya madini bunge lako sasa likubali kupokea kujadili na kupitisha taarifa ya utekelezaji wa majukumu kwa mwaka wa pamoja na mpango na makadirio ya mapato na matumizi ya kawaida na ya maendeleo ya wizara ya madini pamoja na taasisi zake kwa mwaka 
mheshimiwa spika awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kunijalia afya njema na kuniwezesha kwa mara nyingine kuwasilisha hotuba ya bajeti ya wizara ya madini kwa mwaka wa fedha mbele ya bunge lako tukufu
mheshimiwa spika kipekee napenda nitumie fursa hii kumshukuru mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuendelea kuniamini kusimamia sekta ya madini
napenda kutoa pongezi kwa mafanikio makubwa yaliyopatikana chini ya uongozi wake makini na thabiti
mafanikio hayo yanajidhihirisha katika utekelezaji wa miradi mikubwa ya kitaifa ya maendeleo ikiwamo mradi wa ufuaji umeme wa bonde la mto rufiji julius nyerere hydro power project ujenzi wa reli ya kisasa standard gauge railway ununuzi wa ndege mpya kufufua shirika la ndege tanzania na miradi mingine kadhaa
mheshimiwa spika pamoja na mafanikio hayo ya kitaifa nimshukuru tena mheshimiwa rais wa hatua madhubuti alizochukua yeye binafsi katika kuzilinda rasilimali madini na kuhakikisha kuwa zinawanufaisha wananchi hasa wanyonge na kulinda maslahi ya taifa
watanzania watakuwa ni mashahidi wa mafanikio hayo kama ifuatavyo i uanzishwaji wa kampuni ya twiga minerals corporation limited 
mheshimiwa spika kwa mara ya kwanza chini ya uongozi mahiri wa mheshimiwa rais serikali ya tanzania imeingia ubia na kampuni ya barrick gold corporation na kuanzisha kampuni ya twiga minerals corparation limited
uwekezaji huu unaipa serikali umiliki wa hisa asilimia na kampuni ya barrick gold corporation umiliki wa hisa asimilia 
katika makubaliano hayo imekubaliwa pia kwamba kutakuwa na mgawanyo wa manufaa ya kiuchumi ya hii ikiwa na maana ya kwamba faida na mapato mengine nje ya uendeshaji kuondolewa itatakiwa kuwekezwa nchini kiasi kisichopungua asilimia 
hatua hii itasaidia kulinda maslahi mapana ya nchi na kuongeza udhibiti katika shughuli za uzalishaji madini
kipekee kabisa nikiri uthubutu wa namna hii uliwahi kufanyika wakati wa uongozi wa baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere serikali ilipokuwa na ubia na kampuni ya williamson diamond limited wdl
hakika uongozi wake ni tunu kwa taifa
ii uanzishaji na usimamizi wa masoko nchini 
mheshimiwa spika nashawishika kusema maono ya mheshimiwa rais ni baraka kwa watanzania kwa dhamira yake tumeweza kuanzisha masoko na vituo vya ununuzi wa madini katika maeneo mbalimbali yenye shughuli za uchimbaji madini nchini
nikiri kuwa masoko haya yamesaidia kutatua changamoto za muda mrefu ambazo zilikuwa zikiikabili sekta ya madini hususan wachimbaji wadogo kukosa masoko ya uhakika na bei stahiki ambapo katika kipindi cha kuanzia machi hadi februari kupitia masoko wachimbaji wadogo wamefanya biashara ya madini yenye thamani ya shilingi 
 na wameiingizia serikali mapato kwa kulipa mrabaha na ada ya ukaguzi wa shilingi 
masoko haya yameleta mabadiliko makubwa katika sekta ya madini ikiwa ni pamoja na kuongezeka kwa kasi ya ukuaji wa sekta hii kwa kipindi cha januari hadi septemba iliongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka kwa kipindi kama hicho
masoko hayo yameleta manufaa mengine kwa wananchi ikiwemo kuzalisha fursa za ajira na kuongezeka kwa kipato cha wachimbaji wadogo tofauti na hapo awali
namuomba mungu azidi kumjalia maono zaidi na zaidi ili watanzania wazidi kuneemeka
iii uanzishwaji wa eneo tengefu la mirerani 
mheshimiwa spika katika namna isiyokuwa rahisi kuaminika katika macho ya wengi pale neno la mungu lilipomjia mheshimiwa rais hakutaka kukimbia wito kama yona mwana wa amitai kwenda nina wi amekamilisha ujenzi wa ukuta kuzunguka machimbo ya madini eneo la mirerani na kuweka vifaa vya ulinzi na usalama ili kuhakikisha kuwa madini ya tanzanite ambayo ni rasilimali ipatikanayo tanzania pekee inalindwa
kufuatia uwe kezaji huo sote tumeshuhudia kuongezeka mara dufu kwa mapato yatokanayo na madini ya tanzaite katika eneo hilo hususan kutoka kwa wachimbaji wadogo kutoka shilingi kabla ya kujenga ukuta hadi shilingi baada ya kujengwa kwa ukuta
kipekee namuomba mungu azidi kusema nae
iv uendelezaji wa uchimbaji mdogo nchini 
mheshimiwa spika kwa azma ileile ya kutetea haki za wanyonge mheshimiwa rais alifuta kodi ya ongezeko la thamani vat na kodi ya zuio kwa wachimbaji wadogo hii ikiwa ni huruma yake kwa wachimbaji wadogo na mkakati wake wa kuhamasisha uendelezaji wa uchimbaji mdogo nchini
nitoe rai kwa wachimbaji wadogo kuunga mkono juhudi za uongozi shupavu wa awamu ya tano kwa kuhakikisha wanatumia fursa hiyo ili kujinufaisha na rasilimali madini ambazo nchi yetu imejaliwa
mheshimiwa spika nikiri kuwa sio siri kuwa mheshimiwa rais ni zawadi kutoka kwa mwenyezi mungu kwa kuwa chini ya uongozi wake maendeleo ya taifa letu yanaonekana kila mahali
nawiwa kusema hakika mioyo ya watanzania inamwombea afya njema ili aendelee kuliongoza taifa hili kuelekea nchi ya ahadi ya maziwa na asali
hakika historia imeandikwa na itaendelea kukumbukwa na kizazi hiki na kijacho
mheshimiwa spika kwa dhati ninapenda kumshukuru mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa usimamizi makini na miongozo mbalimbali ambayo amekuwa akitupatia katika utekelezaji wa majukumu yetu
vilevile nimshukuru mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa hotuba yake nzuri ambayo imetoa mwelekeo wa kisera katika utekelezaji wa shughuli za serikali
aidha nampongeza kwa uongozi wake thabiti katika kusimamia shughuli za serikali ndani ya bunge lako tukufu
pia niwashukuru waheshimiwa mawaziri wote kwa ushirikiano wanaonipatia katika kutekeleza majukumu ya kusimamia sekta ya madini nchini
mheshimiwa spika ninapenda kutoa shukrani na pongezi kwa bunge lako tukufu kwa kazi nzuri ambazo limefanya katika kipindi cha uongozi wako
aidha ninakupongeza wewe binafsi mheshimiwa job yustino ndugai mb
spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuliongoza bunge letu kwa hekima na busara kubwa katika kipindi chote cha bunge la 
ni dhahiri kuwa bunge hili limefanya kazi ya kutukuka ya kuisimamia na kuishauri serikali pamoja na vyombo vyake vyote katika utekelezaji wa majukumu yake
chini ya uongozi wako mahiri bunge limeweza kupitisha sheria mbalimbali ikiwemo marekebisho ya sheria ya madini sura ya ambayo yamesaidia katika kuimarisha na kukuza sekta ya madini na kuiwezesha kuongeza mchango wake katika pato la taifa
marekebisho haya yamewafanya watanzania waweze kunufaika na rasilimali madini ambazo mwenyezi mungu ameijalia nchi yetu
pia ninampongeza mheshimiwa dkt
tulia ackson mwansasu mb
naibu spika na wenyeviti wa bunge kwa kukusaidia kuliongoza bunge letu tukufu kwa weledi na umahiri mkubwa
mheshimiwa spika naishukuru pia kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini chini ya mwenyekiti wa kamati mheshimiwa dustan uka kitandula mb
mheshimiwa mariamu dito pile mzuzuri mb
makamu mwenyekiti na waheshimiwa wajumbe wa kamati kwa ushir ikiano na ushauri mzuri walionipatia katika kipindi chote cha mwaka 
aidha apenda kulijulisha bunge lako tukufu kuwa kamati ilipitia taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara ya madini kwa mwaka na makadirio ya mapato na matumizi ya edha kwa mwaka 
ushauri maoni na maelekezo ya kamati vimesai dia katika kuboresha mpango na bajeti inayowasil ishwa leo
nikiri kuwa mafanikio makubwa ya sekta ya madini yamechangiwa kwa kiwango kikubwa kutokana na michango na miongozo inayotolewa na kamati hii
picha na
wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini wakibadilishana mawazo na viongozi wa wizara ya madini 
mheshimiwa spika napenda pia kuwashukuru wabunge wote kwa ujumla wao kwa kazi nzuri waliyofanya ya kutupatia ushauri kwa nyakati tofauti katika kipindi chote cha bunge la 
hakika wamefanya kazi nzuri ya kuwawakilisha wananchi na kuisimamia serikali kwa kuhakikisha maslahi mapana ya nchi yetu na wananchi kwa ujumla yamezingatiwa
mheshimiwa spika kwa masikitiko makubwa ninaungana na waheshimiwa wabunge wenzangu kutoa pole kwa ndugu jamaa marafiki na wananchi wa jimbo la newala vijijini kwa kifo cha mheshimiwa ajali rashid akibar aliyekuwa mbunge wao na mjumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini kilichotokea tarehe januari 
aidha ninatoa pole za dhati kwa wananchi waliopoteza ndugu na mali zao kutokana na ajali maradhi na maafa yaliyotokea sehemu mbalimbali hapa nchini
ninaomba mungu azilaze roho za marehemu mahali pema peponi
amina
mheshimiwa spika napenda ku washukuru viongozi wenzangu wa wizara ya madini mheshimiwa stanslaus haroon nyongo mb naibu waziri na profesa simon samwel msanjila katibu mkuu mhandisi david mulabwa kamishna wa madini na viongozi wengine wote wa wizara na taasisi zake kwa ushirikiano wao mkubw wanaonipatia katika kufanikisha majukumu yangu
mheshimiwa spika kwa namna ya kipekee niwashukuru wananchi wa jimbo la bukombe kwa kuendelea kuniunga mkono na kunipa ushirikiano katika kutekeleza shughuli za maendeleo jimboni kwa ufanisi
nawashukuru sana
 picha na
 wananchi wa bukombe wakimsikiliza mbunge wao mheshimiwa doto mashaka biteko katika moja ya ziara zake 
mheshimiwa spika naomba sasa nijielekeze katika maeneo mahsusi ya hotuba hii ambayo ni ukuaji na mchango wa sekta ya madini katika pato la taifa taarifa ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara ya madini kwa mwaka kazi zilizotekelezwa na wizara na taasisi zake kwa mwaka na mpango na bajeti makadirio ya mapato na matumizi kwa mwaka wa fedha 
ukuaji na mchango wa sekta ya madini katika pato la taifa 
mheshimiwa spika kwa ujibu wa taarifa kutoka ofisi ya takwimu ya taifa katika kipindi cha januari hadi septemba kasi ya ukuaji wa sekta ya madini ulifikia asilimia 
ukuaji huu uliifanya sekta ya madini kushika nafasi ya pili ikitanguliwa na sekta ya ujenzi iliyokua kwa asilimia 
ukuaji huu ulitokana na kuongezeka kwa uzalishaji wa madini mbalimbali yakiwamo dhahabu makaa ya mawe tanzanite na almasi
mheshimiwa spika mchango wa sekta ya madini katika pato la taifa gdp umekuwa ukiimarika mwaka hadi mwaka ku tokana na ongezeko la kasi ya ukuaji wa sekta ikilinganishwa na sekta nyingine za kiuchumi
katika kipindi cha januari hadi septemba mchango wa sekta katika pato la taifa ulifikia asilimia 
mapitio ya utekelezaji wa mpango na bajeti ya wizara kwa mwaka i
mapato 
mheshimiwa spika wizara ya madini ilipangiwa kukusanya jumla ya shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi zilipangwa kukusanywa na kuwasilishwa hazina ambapo hadi kufikia machi shilingi zimekusanywa na kuwasilishwa hazina
makusanyo hayo ni sawa na asilimia ya lengo la shilingi katika kipindi husika
aidha taasisi zilizo chini ya wizara zilipangiwa kukusanya shilingi 
 kwa matumizi ya taasisi hizo
hadi kufikia machi taasisi zilikusanya jumla ya shilingi 
 ambazo ni sawa na asilimia ya lengo la shilingi katika kipindi husika
ii
matumizi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka wizara ya madini il itengewa jumla ya shilingi 
bajeti hii inajumuisha shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya bajeti yote kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi 
 sawa na asilimia 
 kwa ajili ya utekelez aji wa miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika kwa upande wa fedha za matumizi ya kawaida shilingi 
 zilitengwa kwa ajili ya matumizi mengineyo oc na shilingi 
 kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa wizara na taasisi zake
kwa upande wa fedha za maendeleo kiasi chote cha shilingi 
 ni fedha za ndani kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya usimamizi endelevu wa rasilimali madini smmrp na taasisi ya uwazi na uwajibikaji katika rasilimali madini mafuta na gesi asilia teiti
mheshimiwa spika hadi kufikia mwisho wa mwezi machi fedha za matumizi ya kawaida zilizopokelewa ni shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi sawa na asilimia 
 ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi na shilingi sawa na asilimia 
 kwa ajili ya matumizi mengineyo oc kwa wizara na taasisi zake
mheshimiwa spik a kwa upande wa miradi maendeleo wizara iliendelea na utekelezaji wa shughuli za maendele kwa kutumia kiasi cha shilingi 
 ambazo zilizopokelewa mwaka wa fedha wa nyuma kwa ajili ya ujenzi wa ituo cha pamoja cha mirerani usimikaji wa mfumo wa ulinzi na kamera za salama pamoja na miundombinu ya umeme kuzunguka ukuta wa eneo engefu la mirerani
iii
vipaumbele vya wizara 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ya madini ilikuwa na vipaumbele vifuatavyo kuhimiza utafutaji uchimbaji na biashara ya madini kuimarisha ukusanyaji wa maduhuli ya serikali yatokanayo na rasilimali madini uanzishwaji na usimamizi wa masoko ya madini kudhibiti utoroshaji wa madini kuwaendeleza wachimbaji wadogo na wa kati wa madini kuhamasisha shughuli za uongezaji thamani madini kuimarisha ufuatiliaji na ukaguzi wa usalama mazingira na uzalishaji wa madini katika migodi midogo ya kati na mikubwa kuendelea kuhamasisha uwekezaji katika sekta ya madini kuendelea kuboresha mazingira ya kuwawezesha wananchi kufaidika na rasilimali madini na kuendeleza rasilimaliwatu katika wizara pamoja na kuboresha mazingira ya kufanyia kazi
iv
utekelezaji wa vipaumbele a kuimarisha ukusanyaji wa maduhuli ya serikali yatokanayo na rasilimali madini 
mheshimiwa spika kama nilivyoeleza hapo awali wizara ya madini ilikuwa na lengo la kukusanya jumla ya shilingi katika mwaka wa fedha 
hadi kufikia machi jumla ya shilingi zimekusanywa kutoka katika vyanzo mbalimbali ambazo ni sawa na asilimia ya lengo la shilingi katika kipindi husika
mheshimiwa spi ka pamoja na uanzishwaji na usimamizi mzuri wa masoko na vituo vya ununuzi wa madini pia juhudi za wizara kuendelea kudhibiti utoroshwaji wa madini nchini kufanya ulinganishi na usimamizi wa bei elekezi za madini ya dhahabu na vito kulingana na mwenendo wa bei ya dunia na matumizi ya mfumo wa kieletroniki wa ukusanyaji wa maduhuli ya serikali gepg ambao umerahisisha ulipaji wa tozo mbalimbali vimechangia kwa kiasi kikubwa kufikiwa kwa malengo ya ukusanyaji wa maduhuli
b uanzishwaji na uimarishwaji wa masoko ya madini 
mheshimiwa spika hadi kufikia februari jumla ya masoko ya madini na vituo vya ununuzi wa madini vimeanzishwa na kuwezesha kutatua changamoto kubwa zilizokuwa zinaikabili sek ta ya madini kwa kipindi kirefu zikiwemo wachimba ji wadogo kukosa sehemu za kuuza madini yao na uwepo wa utoroshaji na biashara haramu ya madini
changamoto hizo zimekuwa zinasababisha serikali kukosa malipo stahiki ya tozo mbalimbali zinazotokana na shughuli za madini kukosekana kwa bei stahiki za madi ni kwa wachimbaji wadogo na kukosekana kwa takwimu za uzalishaji na mauzo ya madini kutoka kwa wachimbaji wadogo
 picha na
soko kuu la dhahabu chato kulia na wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini kushoto wakifurahia madini ya dhahabu baada ya kutembelea soko la dhahabu geita katika moja ya ziara zao kukagua shughuli za madini
mheshimiwa spika tangu kuanzishwa kwa masoko hayo mwezi machi hadi februari kiasi cha tani 
 za madini ya dhahabu karati 
 za madini ya almasi tani 
 za madini ya bati tani 
 za madini ghafi ya vito na karati 
 za madini mengine ya vito kiliuzwa kupitia masoko hayo ambapo katika kipindi cha kuanzia machi hadi februari kupitia masoko wachimbaji wadogo wamefanya biashara ya madini yenye thamani ya shilingi 
 na wameiingizia serikali mapato kwa kulipa mrabaha na ada ya ukaguzi shilingi 
c kudhibiti utoroshwaji wa madini 
mheshimiwa spika katika kuimarisha udhibiti dhidi ya utoroshwaji wa madini wizara imeendelea na mkakati wa kukabiliana na biashara haramu ya madini ambapo wizara kwa kushirikiana na vyombo vya ulinzi na usalama mamlaka ya mapato tanzania mamlaka ya viwanja vya ndege na mamlaka ya bandari tanzania imeweza kufanya kaguzi kwa kutumia kikosi kazi katika viwanja vya ndege bandari na mipaka ya nchi
mheshimiwa spika katika kaguzi hizo madini yenye thamani ya dola za marekani 
 na shilingi 
 yalikamatwa katika maeneo ya tunduru kyerwa mwanza mirerani holili babati hai dodoma nzega na kahama
kaguzi hizo zitaongeza tija na kukuza mchango wa sekta katika kuchangia ukuaji wa uchumi wa taifa
nitoe wito kwa wafanyabiashara na wadau wa sekta ya madini kwa ujumla kufanya shughuli zao kwa kuzingatia sheria kanuni miongozo na taratibu zinazosimamia sekta ya madini
mheshimiwa spika wizara imeendelea na utekelezaji wa mikakati mbalimbali ya kuzuia na kudhibiti utoroshaji wa madini ili kuondokana kabisa na tatizo hili hapa nchini na hivyo kuwa na taswira chanya kuhusu biashara ya madini
mikakati hiyo ni pamoja na kuimarisha usimamizi kwenye maeneo yote ya uzalishaji katika migodi mikubwa na ya kati kwa kuanzisha ofisi za maafisa migodi wakazi yaani mines resident officers mros kuweka wasimamizi katika maeneo ya viwanja vya ndege na mipakani ili kudhibiti utoroshaji wa madini kuendelea kuhamasisha wauzaji na wanunuzi kutumia masoko ya madini ambayo hutoa bei elekezi na kuendelea kutoa elimu ya sheria kanuni taratibu na miongozo zinazohusu sekta ya madini
mheshimiwa spika ili kudhibiti biashara haramu na utoroshwaji wa madini ya tin tantalum na tungsten ts tarehe januari tanzania ilipatiwa ithibati ya kutoa cheti cha uasilia kwa madini hayo
upatikanaji wa ithibati hiyo ulifuatia wizara kukamilisha taratibu za utoaji wa cheti cha uasilia wa madini hayo kwa mujibu wa makubaliano ya nchi wanachama wa ukanda wa maziwa makuu international conference on the great lakes region icglr
uzinduzi wa cheti hicho ulifanyika tarehe februari na ulifanywa na mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya uungano wa tanzania
picha na muonekano wa cheti cha icglr d kuwaendeleza wachimbaji wadogo na wa kati wa madini 
mheshimiwa spika wizara imeendel ea na juhudi za kutoa elimu juu ya sheria ya madini sura ya na marekebisho yake ya mwaka kwa wach imbaji wadogo na wa kati pamoja na wadau wengine wa sekta ya madini
katika kutekeleza hili wizara imetoa elimu hiyo kwa wachimbaji zaidi ya kupitia maonesho ya pili ya eknolojia ya madini yaliyofanyika tarehe hadi septemba katika mkoa wa geita na kwenye mkutano wa madini uliofanyika dar es salaam tarehe februari 
aidha kuanzishwa kwa masoko ya madini kumewawezesha wachimbaji wadogo kuongeza kipato chao kwa kuuza madini yao kwa bei elekezi
mheshimiwa spika wizara iliainisha na kugawa maeneo kwa ajili ya wachimbaji wadogo na kuratibu utoaji wa leseni zenye jumla ya hekta za uchimbaji mdogo kwa vikundi kumi vya wachimbaji wadogo wilayani nzega
aidha leseni zilitolewa kwa vikundi vya wachimbaji wadogo katika eneo la bululu wilaya ya nyang hwale zenye jumla ya hekta 
 na leseni zenye jumla ya hekta 
 zilitolewa kwa ushirika wa wachimbaji wa dhahabu irasanero buhemba mkoa wa mara kutoka kwenye eneo la utafiti mkubwa linalomilikiwa na shirika la madini la taifa stamico
vilevile leseni zenye jumla ya hekta 
 zilitolewa tarehe juni na kukabidhiwa rasmi tarehe jula i kwa vikundi vya wachimbaji wadogo wa dhahabu wa mwakitolyo mkoa wa shinyanga
lengo la kutenga maeneo haya ni kuhakikisha kuwa wachimbaji wadogo wanapata maeneo ya kufanyia shughuli zao kwa uhakika na kujipatia kipato kwa mujibu wa sheria
picha na
 mheshiwa doto mashaka biteko waziri wa madini akitoa leseni ya uchimbaji madini kwa mmoja wa wawakilishi wa vi kundi vya wachimbaji wadogo
mheshimiwa spika wizara kupitia taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania gst na stamico na wadau wengine imekuwa ikiwaelimisha wachimbaji wadogo namna bora ya utafutaji uchimbaji na uchenjuaji wa madini ili kuwaongezea tija
mpaka sasa jumla ya wachimbaji wamepata mafunzo hayo sambamba na kuwasambazia kitabu cha mwongozo wa wachimbaji wadogo kilichoandaliwa na wizara kwa ajili yao
pia serikali inaendelea kuziimarisha taasisi hizi ili ziweze kuwasaidia zaidi wachimbaji na kuwaongezea uwezo wa kufanya shughuli zao za uchimbaji kwa ufanisi
e kuhamasisha shughuli za uongezaji thamani madini 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuhamasisha shughuli za uongezaji thamani madini ya metali viwandani ujenzi na vito
aidha katika kipindi rejewa wizara ilitoa leseni mbili za uyeyushaji madini smelters na leseni tatu za usafishaji madini refinery
f kuimarisha ufuatiliaji na ukaguzi wa usalama afya mazingira na uzalis haji wa adini katika igodi 
mheshimiwa spik a wizara imeendelea kufanya kaguzi za usalama afya mahali pa kazi na utunzaji wa mazingira katika migodi mikubwa ya kati na midogo
katika kipindi rejewa jumla ya migodi mikubwa mitano ya pangea minerals ltd buzwagi bulyanhulu gold mine ltd north mara gold mine ltd geita gold mine ltd pamoja na mgodi wa williamson diamonds ltd ilikaguliwa
mheshimiwa spika jumla ya migodi ya uchimbaji wa kati ilikaguliwa
ukaguzi huu ulifanyika katika migodi ya nsoromero minerals co operative society ltd mara mine development ltd nyamongo t ltd nyamongo gold mine ltd p
gold mining co
ltd mmg gold ltd cata mining co
ltd perfalbion minerals ltd na zem t co
ltd iliyopo mkoani mara
pia ukaguzi ulifanyika katika mgodi wa sunshine td uliopo katika mkoa wa songwe
mheshimiwa spika pia kaguzi hizo zilifanyika katika maeneo ya wachimbaji wadogo ikiwemo mgodi wa sekenke one mining society eneo la mwakitolyo maeneo yanayozunguka ziwa manyara migodi ya bati kyerwa mgodi wa busolwa mgodi wa dhahabu wa nsangano na eneo la uchimbaji wa tanzanite
mheshimiwa spika kaguzi hizo zilibaini uwepo wa maboresho ya mapungufu yaliyobainishwa katika kaguzi zilizotangulia
hata hivyo kaguzi zilibaini uendeshaji wa shughuli za madini usiozingatia sheria na kanuni hususan katika utunzaji wa mazingira ikiwemo kutokuwa na mpango wa ufungaji mgodi kutokuwa na utaratibu wa utupaji mawe taka na mabwawa ya kuhifadhi topesumu yaliyoidhinishwa
migodi husika ilielekezwa kufanya marekebisho katika mapungufu yaliyojitokeza wakati wa kaguzi hizo na ufuatiliaji unaendelea kuhakikisha kasoro hizo zinarekebishwa
mheshimiwa spika kuhusu suala la kutunza mazingira wizara ilifanya kongamano la usimamizi na utunzaji endelevu wa mazingira katika sekta ya madini
kongamano hilo lilifanyika jijini dodoma kuanzia tarehe hadi desemba na lilijumuisha taasisi mbalimbali za serikali zikiwemo ofisi ya makamu wa rais nemc gst mkemia mkuu wa serikali wizara ya maji wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi wizara ya maliasili na utalii chuo kikuu cha dar es salaam na chuo kikuu cha ardhi
kongamano hili lilihusisha pia makampuni ya madini ya wachimbaji wakubwa na wa kati na washauri waelekezi wa masuala ya mazingira
madhumuni ya kongamano hilo yalikuwa ni kujadili kwa pamoja changamoto za utunzaji wa mazingira katika sekta ya madini na namna ya kukabiliana nazo kuwaleta pamoja wadau wa sekta ya madini kwa maana ya serikali na sekta binafsi na kupeana uzoefu kuhusu utunzaji endelevu wa mazingira na ufungaji migodi
 g kuendelea kuhamasisha uwekezaji katika sekta ya madini 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutangaza fursa mbalimbali za uwekezaji kwenye sekta ya madini ndani na nje ya nchi kupitia ushiriki katika mikutano ya kimataifa ikiwemo mkutano wa kwanza wa uchumi na biashara uliofanyika china tarehe juni hadi julai mkutano wa wa kimberly process certification scheme kpcs uliofanyika new delhi india tarehe hadi novemba mkutano wa sita wa nchi za afrika zinazozalisha madini ya almasi adpa uliofanyika nchini namibia tarehe hadi julai na kikao cha kamati cha nchi za maziwa makuu icglr kilichofanyika burundi tarehe hadi oktoba 
mheshimiwa spika wizara ilifanya ziara ya mafunzo nchini brazil yaliyohusu uchimbaji wa madini ya rare earth element ree februari na kushiriki katika maonesho yaliyofanyika afrika kusini mining indaba conference kuanzia tarehe hadi februari na maonesho yaliyofanyika canada pdac tarehe hadi machi 
wizara pamoja na taasisi zake ilishiriki katika maonesho ya ya nchi wanachama wa sadc yaliyofanyika jijini dar es salaam tarehe hadi agosti 
 picha na
 mh
stanslaus nyongo naibu waziri wa madini akiwasilisha mada katika maonesho ya indaba mining indaba conference yaliyofanyika afrika kusini kuanzia tarehe hadi februari 
mheshimiwa spika pamoja na mikutano hiyo kutoa fursa za kubadilishana uzoefu katika masuala ya madini pia imesaidia kukuza ushirikiano baina ya nchi wanachama na kuchochea uwekezaji katika sekta ya madini
aidha wizara imeendelea na mazungumzo ya makubaliano ya awali ya ushirikiano mou na nchi za namibia zimbabwe india na qatar katika kubadilishana uzoefu kwenye maeneo ya utafutaji uchimbaji uongezaji thamani madini na biashara ya madini
mheshimiwa spika wizara iliandaa mkutano wa kimataifa wa uwekezaji katika sekta ya madini uliofanyika jijini dar es salaam tarehe hadi februari 
ujumbe wa mkutano huo ulikuwa ni uwekezaji na ushirikiano endelevu katika sekta ya madini
mkutano huo uliambatana na siku tatu za maonesho ya sayansi na teknolojia katika sekta ya madini ambapo wachimbaji wakubwa wa kati na wadogo walishiriki katika kuonesha vifaa vya uchimbaji madini na bidhaa zitokanazo na madini
aidha katika mkutano huo kulikuwa na mawasilisho ya mada mbalimbali ikiwemo jiolojia ya tanzania uwekezaji barani afrika uongezaji thamani madini masoko ya madini na mabadiliko ya sheria ya madini nchini ikilinganishw na sheria katika nchi zingine
mheshimiwa spika katika ufungaji wa mkutano huo mgeni rasmi mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania alizindua cheti cha uasilia kwa madini ya tin tungsten na tantalum ts kufuatia tanzania kukamilisha vigezo vya kupata idhibati ya kutoa cheti hicho
mkutano huo ulihudhuriwa na nchi wanachama wa icglr pamoja na wadau mbalimbali wa sekta ya madini
 picha na
 mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania akifunga mkutano wa kimataifa wa uwekezaji katika sekta ya madini 
mheshimiwa spika mbali ya mkutano huo wa kimataifa wizara pia ilishiriki katika maonesho ya teknolojia ya madini yaliyofanyika geita tarehe hadi septemba 
mikutano yote hii ni sehemu ya jitihada za wizara kuhamasisha uwekezaji katika sekta ya madini hapa nchini
mheshimiwa spika ziara mikutano na makongamano hayo yaliyofanyika ndani na nje ya nchi yameleta matokeo chanya ikiwemo kupewa leseni za uchimbaji wa madini ya kinywe graphite kwa kampuni tatu ambazo ni za ubia kati ya watanzania na wageni china stamico imepata wawekezaji wawili katika mradi wa kusafisha dhahabu wa mwanza na mradi wa kuchimba dhahabu wa buhemba stamico imesaini hati ya makubaliano mou na shirika la madini la indonesia pt timah tarehe desemba ya kuendeleza leseni za madini na tayari wawakilishi wa shirika hilo wameshatembelea maeneo ya leseni hizo na mwezi julai gst ilisaini mou na taasisi ya jiolojia ya china china geological survey kwa ajili ya kufanya tafiti za jiosayansi katika mikoa ya shinyanga na mbeya
h kuendelea kuboresha mazingira ya kuwawezesha wananchi kufaidika na rasilimali madini 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia na kuhaki kisha wamiliki wa leseni za uchimbaji mkubwa na wa kati wa madini pamoja na wakandarasi wanawasilisha na kutekeleza mipango ya ushirikishwaji wa watanzania katika mnyororo wa uchumi wa madini local content
mpango huo ni pamoja na kuwataka wawekezaji hao kuweka kipaumbele katika matumizi ya bidhaa na huduma zinazozalishwa hapa nchini kuajiri watanzania na kuondoa tofauti kubwa ya mishahara kwa kazi zinazofanana na kufanywa na wageni na watanzania
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi feb ruari wizara ilipitia na kuidhinisha mpango wa ushirikishwaji wa watanzania katika utoaji wa huduma mbalimbali katika shughuli za utafutaji uchimbaji na uchenjuaji wa madini kutoka kampuni kati ya kampuni zilizowasilisha ili zipatiwe leseni madini
sababu zilizosababisha kampuni kukosa sifa za kuidhinishiwa mipango iliyowasilishwa ni pamoja na kut owasilisha kiapo cha uadilifu integrity ledge uhawilishaji wa teknolojia kushindwa kuwasilisha bajeti ya utafiti na maendeleo na kutokuwa silisha mpango wa mafunzo
napenda kuchukua nafasi hii kuyahimiza makampuni yote yanayoomba leseni za madini kuzingatia heria na kanuni za utoaji leseni ikiwa ni pamoja na kuwasilisha mpango wa ushi rikishwaji watanzania unaokidhi vigezo vinavyohitajika
i k uendeleza rasilimaliwatu na kuboresha mazingira ya kufanyia kazi 
mheshimiwa spika ili kuongeza weledi na ufanisi wa utendaji kazi wizara imewezesha watumishi kuhudhuria mafunzo ya muda mrefu na mfupi
ati ya hao watumishi wa kada mbalimbali walihudhuria mafunzo ya muda mrefu ndani na nje ya nchi katika ngazi za shahada ya uzamivu shahada ya uzamili stashahada ya uzamili shahada na stashahada
aidha wizara imewezesha watumishi kuhudhuria mafunzo ya muda mfupi katika fani za utunzaji kumbukumbu takwimu mtandao e statistics tehama mfumo wa manunuzi usafirishaji utendaji wa makatibu mahsusi na jimolojia
mheshimiwa spika wizara pia ilitoa mafunzo kwa makundi mbalimbali kwa watumishi wa wizara kama ifuatavyo watumishi walipatiwa mafun zo ya uandishi na uchambuzi wa sera menejimenti ya wizara na maafisa bajeti wa kila idara na kitengo walipatiwa mafunzo ya uandaaji na utengenezaji wa mkataba wa utendaji kazi wa taasisi na watumishi walipata mafunzo ya ndani ya mfumo wa wazi wa mapit io na tathmini ya utendaji kazi opras agosti 
utekelezaji katika maeneo mengine a ukaguzi wa kimkakati 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kudhibiti utoroshaji wa madini nchini kwa kufanya kaguzi maalum na za kimkakati
kaguzi hizo zimesaidia kubaini wanaotorosha na kufanya biashara haramu ya madini
katika kipindi rejewa wizara ilifanya kaguzi katika mikoa ya shinyanga geita mwanza mara arusha mbeya na songwe ambapo watuhumiwa walikamatwa kati yao tayari wamefikishwa mahakamani kujibu tuhuma zinazowakabili
aidha watuhumiwa waliachiwa baada ya kukosekana ushahidi wa kuwapeleka mahakamani
kaguzi hizo zilifanywa kwa kushirikiana na mamlaka mbalimbali za serikali zikiwemo kamati za ulinzi na usalama katika maeneo husika na vyombo vya ulinzi na usalama
picha na
 baadhi ya wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama pamoja na watumishi wa wizara ya madini wakishiriki katika semina ya udhibiti wa rasilimali madini 
mheshimiwa spika kaguzi hizo zimepunguza utoroshwaji wa madini na biashara haramu na hivyo kuongeza utii wa sheria ya madini bila shuruti
hali hiyo ilifanya mauzo ya madini katika masoko na vituo vya ununuzi kuongezeka
kwa mfano katika kipindi cha kuanzia aprili hadi novemba mauzo ya madini ya dhahabu kutoka kwa wachimbaji wadogo kuongezeka kutoka gramu 
 hadi gramu 
kwa kipindi hicho makusanyo yaliongezeka kutoka shilingi 
 hadi 
 sawa na ongezeko la asilimia 
aidha kabla ya kaguzi hizo idadi ya leseni za biashara zilikuwa ikilinganishwa na leseni baada ya kaguzi ikiwa ni ongezeko la leseni 
madini yaliyokamatwa yakiuzwa nje ya mfumo rasmi ikiwemo dhahabu almasi tanzanite na vito mbalimbali
madini hayo ambayo yalikuwa na thamani ya jumla ya shilingi 
 yamehifadhiwa benki kuu ya tanzania wakati taratibu za kisheria zikiendelea
b ujenzi wa vituo vya umahiri vituo vya mfano na jengo la taaluma 
mheshimiwa spika wizara imekamilisha ujenzi wa vituo vinne vya umahiri ambavyo ni bariadi bukoba musoma na handeni na vimeanza kutumika kwa ma lengo yaliyokusudiwa
ujenzi wa vituo hivyo umegharimu jumla ya shilingi 
pia wizara ilikamilisha ujenzi wa jengo la taalum la chuo cha madini ambalo lime gharimu shilingi 
ujenzi wa vituo vitatu vya umahiri vya mpanda chunya na songea upo katika hatua za mwisho hadi sasa jumla ya shilingi 
 zimetumika
picha na
 baadhi ya vituo vya umahiri kati ya vituo saba vilivyojengwa katika mikoa mbalimbali nchini 
mheshimiwa spika ujenzi wa vitu vya mfano vya katente bukombe na lwamgasa geita umekamilika na vipo katika hatua za majaribio
aidha ujenzi wa kituo kingine cha mfano cha itumbi chunya upo katika hatua za ukamilishwaji
ujenzi wa vituo vyote vitatu umegharimu jumla ya shilingi 
mheshimiwa spika vituo hiv yo vya mfano ni mahsusi kwa ajili ya kuto mafunzo mbalimbali kwa vitendo kwa wachimbaji wadogo
mafunzo hayo yatahusu uchimbaji na uchenjuaji salama wa madini
aidha vituo hivi vitatumika kufanyia maon esho ya madini na vifaa vinavyotumika kati ka shughuli za uchimbaji madini
pia wachimbaji wadogo watafundishwa kuhusu uandaaji wa takwimu na taarifa mbalimbali ambazo pamoja na mambo mengine zitakazowasaidia kupa ta mikopo kutoka kwenye taasisi za fedha
vilevile wachimbaji wad ogo watapatiwa mafunzo kuhusu tathmini ya mashapo uongezaji thamani madini upatikanaji wa taarifa za masoko na utunzaji wa mazingira
c mnada wa almasi shinyanga 
mheshimiwa spika wizara il ifanya majadiliano na kampuni ya petra diamond ltd ili iweze kutenga asilimia ya madini yanayozalish wa na kampuni hiyo kwa ajili ya kuuzwa katika soko la ndani
kampuni ya petra diamond ltd ilir idhia jambo hilo
kwa mara ya kwanza nada wa almasi ulifany ika nchini tarehe hadi februari katika kituo kidogo cha mauzo ya almasi mwadui
lengo la mnada huu ni kuhamasisha biashara ya madini ya almasi nchini
picha na
 mheshimiwa stanslaus haroon nyongo naibu waziri wa madini akishuhudia zoezi la uthaminishaji madini ya almasi katika mnada wa almasi mwadui shinyanga 
mheshimiwa spika katika mnada huo jumla ya wafanyabiashara wadogo mineral brokers walishiriki na kuwasilisha zabuni kwa vifurushi vilivyokuwa sokoni
kutokana na mnada huo serikali ilikusanya maduhuli ya jumla ya shilingi 
 zilizotokana na mauzo ya shilingi 
 ya almasi kwa vifurushi 
fed ha hizo zinatokana na malipo ya mrabaha ushuru wa huduma na ada ya ukaguzi
napenda kulifahamisha bunge lako tukufu kuwa wizara inaendelea na jitihada za kuhakikisha kuwa wafanyabiashara wadogo wana nufaika na biashara hii ya madini ya alm asi na kuimarisha soko la madini shinyanga
 d uimarishaji wa taasisi 
mheshimiwa spika ili kuongeza ufanisi wa utendaji kaz katika sekta ya madini serikali ilitoa jumla ya shilingi 
 kwa ajili ya ununuzi wa magari xrf mizani kompyuta mpakato na printer vitakavyosaidia kuimarisha usimamizi na ufuatiliaji wa ukusanyaji wa maduhuli na ununuzi wa vifaa vya masoko
aidha chuo cha madini mri kilijengewa jengo la taaluma
ujenzi wa jengo hilo uli gharimu shilingi 
e uanzishwaji wa kampuni ya twiga minerals corporation limited 
mheshimiwa spika serikali imekamilisha majadiliano na kusaini mkata ba framework agreement na kampuni ya barrick gold corporation tarehe januari 
mkataba huo pamoja na mambo mengine umewezesha kuanzishwa kwa kampuni mpya ya twiga minerals corporation limited inayomilikiwa kwa ubia kati ya serikali hisa na kampuni ya barrick hisa 
vilevile kufuatia kuanzishwa kwa kampuni hiyo serikali imeshateua wajumbe wa bodi ikiwa ni hatua ya awali ya kuanza utendaji kazi
 picha na
 mhe
joseph pombe magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika tukio la utiaji saini wa mkabata kati ya serikali na kampuni ya uchimbaji madini ya barrick wa kuanzishw kwa kampuni ya ubia ya twiga minerals corporation limited januari 
mheshimiwa spika kuanzishwa kwa kampuni ya twiga minerals corporation limit ed kutaiwezesha serikali kuwa mbia mwenza katika miradi ya uchimbaji mkubwa wa madini ili kulinda maslahi mapana ya nchi
ushirika huu unahusisha migodi yote iliyo chini ya kampuni ya barrick ambayo ni north mara gold mine ltd bulyanhulu gold mine ltd na pangea minerals ltd buzwagi
hatua hii itaongeza udhibiti zaidi katika shughuli za uzalishaji zinazofan ywa na migodi iliyokuwa ikimilikiwa na kampuni ya barrick gold corporation hivyo kuongeza wigo wa mapato kwa serikali na kufungua milango ya ajira kwa watanzania
 f uzalishaji wa ajira katika sekta ya madini 
mheshimiwa spika sekta ya madini imekuwa ikitoa ajira kwa watanzania katika shughuli za utafutaji uchimbaji uchenjuaji na biashara ya madini
kwa kipindi cha kuanzia mwaka hadi inakadiriwa kuwa zaidi ya ajira zilizalishwa ambapo ajira ni ajira za moja kwa moja na ni ajira zisizo za moja kwa moja
g masuala mtambuka 
mheshimiwa spika katika kupambana na maambukizi ya virusi vya ukimwi na kudhibiti magonjwa sugu yasiyoambukiza msy wizara imeendelea kutoa huduma saidizi kwa watumishi wanaoishi na virusi vya ukimwi kwa kutoa fedha taslimu kwa ajili ya huduma ya lishe bora madawa na vifaa kinga
aidha wizara imekuwa ikiandaa bonanza mbalimbali za michezo mbalimbali kwa lengo la kuboresha afya za watumishi na ushirikiano mahali pa kazi
vilevile wajumbe wa menejimenti ya wizara pamoja na kamati ya uadilifu walipatiwa mafunzo machi kuhusu masuala ya rushwa na athari zake
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuunga mkono juhudi mbalimbali zinazofanywa na serikali katika kupambana na ugonjwa wa homa kali ya mapafu covid kwa kuhakikisha watumishi na wadau wa sekta ya madini wanafuata na kuzingatia ushauri wa kitaalam unaotolewa na serikali
h usimamizi na udhibiti wa matumizi ya baruti 
mheshimiwa spika matumizi ya baruti ni muhimu sana katika shughuli za uchimbaji madini na ujenzi wa miundombinu mbalimbali
hata hivyo matumizi ya baruti yasiyozingatia sheria kanuni na taratibu yanaweza kusabab isha athari kubwa za kiusalama kiafya na uharibifu wa mazingira
katika kipindi cha mwaka wizara iliendelea kusimamia na kudhibiti matumizi ya baruti kwa kuhakikisha kuwa watumiaji wa baruti wanaingiza wanasafirisha wanatunza na ku tumia baruti kwa kufuata sheria ya baruti sura ya na anuni zake
wizara imefanya kaguzi katika maghala ya kuhifadhia baruti katika maeneo ya lugoba pwani kilosa morogoro geita ihumwa dodoma mirerani manyara rufiji pwani na nzega tabora
ukaguzi huo ulihusu taratibu za ununuzi usafirishaji matumizi utunzaji wa kumbukumbu za baruti na utunzaji wa mazingira kuzunguka maghala ya baruti
mheshimiwa spika katika kipindi rejewa jumla ya vibali vya kuingiza baruti nchini vilitolewa na leseni za maghal ya kuhifadhia baruti katika maeneo ya dodoma rufiji geita nzega musoma mirerani na mbozi zilitolewa na kibali cha kujenga maghala buhalahala geita kilitolewa
aidha jumla ya tani za baruti zimetumika migodini na vipande vya fata ki viliingizwa nchini kwa shughuli za ulipuaji kwenye maeneo ya uchimbaji wa madini na ujenzi wa miundombinu mbalimbali
mheshimiwa spika ukaguzi ulifanyika pia katika kiwanda cha kutengeneza baruti cha kampuni ya nitro explosive ltd kilichopo kilwa lindi
lengo la ukaguzi lilikuwa ni kujiridhisha na utekelezaji wa sheria ya baruti sura ya na kanuni za ke kwa kampuni hiyo kwa lengo la kutoa kibali cha kutengeneza baruti
aidha ukaguzi wa matumizi ya ba ruti ulifanyika katika eneo la mradi wa meme wa julius nyerere hydropower ulioko bonde la mto rufiji kutokana na kuongezeka kwa matumizi ya baruti
mheshimiwa spika pamoja na wamiliki wengi wa maghala ya baruti kutekeleza wajibu wao kaguzi zilibaini uwepo wa baadhi ya wamiliki wa maghala kutotunza ipasavyo mazingira kuzunguka maghala yao
aidha katika mradi wa ujenzi wa reli ya kati ya kisasa kwa kiwango cha kimataifa standard gauge railway sgr kulikuwa na changamoto ya kutokadiria vizuri matumizi ya baruti kwenda kwenye maeneo ya kazi hivyo kusababisha baruti nyingi kurudi ghalani
kufuatia changamoto zilizobainika wizara iliwataka wadau husika kurekebisha mapungufu hayo ikiwa ni pamoja na kutoa elimu juu ya taratibu za ununuzi usafirishaji matumizi utunzaji wa kumbukumbu za baruti na utunzaji wa mazingira kuzunguka maghala ya baruti
hivyo napenda kuwasihi wadau wa baruti kufanya shughuli zao kufuata sheria kanuni na taratibu zinazosimamia baruti
i uelimishaji umma kuhusu sekta ya madini nchini 
mheshimiwa spika wizara ilianzisha kampeni ya kue limisha umma iliyopewa jina la madini yatatutoa
kampeni hiyo ililenga kutoa elimu kwa umma kuhusu sekta ya madini kutambua fursa zilizopo na kuzitumia
aidha kampeni hiyo ilielezea mafanikioyaliyopatikana wenye sekta ya madini kufuatia marekebisho sheria ya madini sura ya 
kampeni iliendeshwa kupitia vipindi mbalimbali vya redio runinga na pia kusambazwa katika tovuti ya wizara na mitandao mbalimbali ya kijamii
picha na
 mh
stanslaus nyongo naibu waziri wa madini kushoto na katibu mkuu wa madini prof
simon msanjila kulia kwa nyakati tofauti wakishiriki katika kipindi cha jambo tanzania tbc ikiwa ni sehemu ya kampeni ya kuelimisha umma ya madini yatatutoa 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na idara ya habari maelezo iliandaa kipindi maalum kuonesha mafanikio ya uanzishwaji wa soko la madini la chunya na mchango wake katika kukuza uchumi wa eneo hilo
taarifa kuhusu kipindi hicho zilisambazwa katika mitandao ya kijamii magazeti na vyombo vingine vya habari
mheshimiwa spika wizara pia iliratibu ushiriki wa viongozi wakuu na waandamizi wa wizara katika vipindi maalum vya redio na runinga
lengo la vipindi hivyo lilikuwa ni kuelimisha na kutoa ufafanuzi kwa umma kuhusu masuala mbalimbali yanayoihusu sekta ya madini
masuala hayo ni pamoja na sheria ya madini sura ya wajibu wa wamiliki wa leseni za uchimbaji madini kwa jamii zinazoizunguka migodi csr ushiriki wa nchi na wananchi katika mnyororo wa uchumi wa madini local content
aidha elimu kuhusu aina mbalim bali za leseni za madini matumizi na faida ya masoko na ituo vya kuuzia na kununua madini buying centres na uwekezaji katika sekta ya madini ilitolewa
j uundwaji wa mfumo wa kufuatilia mwenendo wa masoko ya madini 
mheshimiwa spika izara imefanikisha kuundwa kwa mfumo wa kielektroniki wa masoko ya adini wa kufuatilia mwenendo wa mauzo
mafunzo ya matumizi ya mfumo huo yamefanyika kwa wafanyakazi wa masoko ya madini yaliyopo katika mikoa ya mwanza mara geita mbeya kilimanjaro arusha tanga lindi njombe mtwara manyara songwe ruvuma kagera na shinyanga
mfumo huu ulianza kutumika januari 
aidha mafunzo hayo yanaendelea katika mikoa mingine iliyobaki
miongoni mwa taarifa zinazopatikana mubashara kupitia mfumo huo ni kiasi cha madini yaliyofika sokoni mauzo bei na maduhuli ya serikali yaliyokusanywa kupitia mrabaha ada ya ukaguzi na ushuru wa huduma
mfumo huo unasaidia katika upatikanaji wa taarifa sahihi na kwa wakati za mauzo
mfumo huo umebuniwa na kutengenezwa na wataalam wetu wa ndani hivyo kuepuka gharama zisizo za lazima kwa kutumia wataalam kutoka nje
mfumo huo unapatikana kupitia kikoa kidogo cha k kuimarisha ulinzi eneo tengefu mirerani 
mheshimiwa spika wizara imekamilisha ujenzi wa jengo la kituo cha pamoja one stop centre ndani ya ukuta wa mirerani
aidha ufungaji wa miundombinu ya umeme na taa umekamilika na ufungaji wa kamera za ulinzi cctv kuzunguka eneo la ukuta wa migodi ya madini ya tanzanite upo katika hatua za mwisho za ukamilishwaji
lengo ni kuhakikisha kuwa shughuli zote zinazohusu biashara ya madini ya tanzanite zinafanyika ndani ya ukuta
hatua hii itaimarisha upatikanaji wa takwimu kudhibiti utoroshaji wa madini ya anzanite na kuongeza mapato yatokanayo na madini hayo
 picha na
 muonekano wa mfumo wa ulinzi wa cctv kamera jengo la kituo cha pamoja na ukuta kuzunguka machimbo ya tanzanite mirerani manyara 
mheshimiwa spika ujenzi wa ukuta umesababisha kuongezeka kwa makusanyo ya serikali kwa takribani mara ya kiwango kilichokuwa kikikusanywa awali
kwa mfano katika mwaka makusanyo yali ongezeka na kufikia shilingi ikilinganishwa na shilingi zilizokusanywa mwaka kabla ya ujenzi wa ukuta
l shughuli za kiutawala na kiutumishi 
mheshimiwa spika wizara na taasisi zake imepokea jumla ya watumishi kwa utaratibu wa ajira mpya ajira mbadala na uhamisho kutoka taasisi mbalimbali za serikali
kati ya hao watumishi waliajiriwa wizarani tume ya madini wanne stamico wa nane gst wawili chuo cha madini mri na wawili kituo cha jimolojia tanzania tgc
kupatikana kwa watumishi hao kumepunguza changamoto ya upungufu wa watumishi hivyo kusaidia wizara na taasisi zake katika utekelezaji wa majukumu yake
kazi zilizotekelezwa na taasisi zilizo chini ya wizara ya madini 
mheshimiwa spika wizara ya madini inasimamia taasisi sita ambazo ni tume ya madini taasisi ya jiolojia na utafiti madini tanzania gst shirika la madini la taifa stamico taasisi ya uhamasishaji uwazi na uwajibikaji katika rasilimali za madini mafuta na gesi asilia teiti chuo cha madini mri na kituo cha jimolojia tanzania tgc
 i
tume ya madini 
mheshimiwa spika tume ya madini iliundwa kwa mujibu wa sheria ya madini sura ya ikiwa na majukumu mbalimbali ikiwemo kuimarisha ukusanyaji wa maduhuli ya serikali yatokanayo na rasilimali madini kuimarisha ukaguzi wa masuala ya usalama afya mazingira uzalishaji na biashara ya madini katika migodi midogo ya kati na mikubwa kudhibiti utoroshaji wa madini na kuendelea kuboresha mazingira ya kuwawezesha wananchi kufaidika na rasilimali madini
a uzalishaji na ukusanyaji wa maduhuli 
mheshimiwa spika kwa kipindi kinachoanzia mwezi julai hadi februari jumla ya kilo 
 za dhahabu zenye thamani ya shilingi 
 zilizalishwa na kusafirishwa nje ya nchi kutoka katika migodi mikubwa na ya kati
migodi hiyo ni pamoja na geita gold mine north mara gold mine pangea minerals buzwagi mine bulyanhulu gold mine shanta mine new luika stamigold company biharamulo mine na busolwa gold mine tanzania
aidha katika kipindi hicho kilo 
 za dhahabu zenye thamani ya shilingi 
 zilizalishwa na wachimbaji wadogo wa madini
mheshimiwa spika katika kipindi tajwa kiasi cha karati 
 za madini ya almasi yenye thamani ya shilingi 
 yalizalishwa katika mgodi wa almasi wa mwadui williamson diamond limited na karati 
 zenye thamani ya shilingi 
 zilizalishwa na wachimbaji wadogo wa almasi
aidha wachimbaji wadogo wa madini ya tanzanite wamezalisha tanzanite ghafi kiasi cha kilogramu 
 tanzanite zilizokatwa na kusanifiwa ni kiasi cha karati 
 kiasi cha kilogramu 
 ni cha madini ya tanzanite yenye ubora wa chini beads na madini mengine ya vito kiasi cha tani kilizalishwa katika maeneo mbalimbali nchini
mheshimiwa spika kwa upande wa makaa ya mawe jumla ya tani 
 zilizalishwa kwenye mgodi wa ngaka na kambas mining investment mkoa wa ruvuma tani 
 katika mgodi wa kabulo songwe na tani 
 katika mgodi wa edenville sumbawanga rukwa
 aidha tani 
 za madini ya ujenzi na tani 
 za madini mengine ya viwandani zilizalishwa katika maeneo mbalimbali nchini
pia tani za madini ya kinywe graphite zilizalishwa kutoka katika mgodi wa godmwanga mirerani
mheshimiwa spika kutokana na uzalishaji wa madini mbalimbali nchini hadi kufikia mach i tume ya madini ilikusan ya maduhuli ya jumla ya shilingi sawa na asilimia ya lengo la shilingi kwa kipindi hicho
makusanyo hayo yalitokana na malipo ya mrabaha ada ya ukaguzi ada ya pango ya mwaka ada za kijiolojia faini mbalimbali na mapa to mengineyo
b utoaji wa leseni 
mheshimiwa spika katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi tume ya madini ilitoa jumla ya leseni za madini kwa mchanganuo ufuatao leseni za uchimbaji wa kati wa madini mls lesen za utafutaji wa madini pls leseni za uchimbaji mdogo pmls leseni kubwa za biashara dl leseni ndogo za biashara bl leseni za uchenjuaji wa madini pcls leseni za usafishaji wa madini rfl na leseni uyeyushaji madini sl
mheshimiwa spika kati ya leseni zilizotolewa asilimia 
 ni za wachimbaji wadogo
hii inadhihirisha kuwa serikali ya awamu ya tano inayoongozwa na mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania inatoa kipaumbele kwa watanzania kushiriki ipasavyo katika sekta ya madini ili wanufaike na rasilimali hizi ambazo tumejaliwa na mwenyezi mungu
c ukusanyaji wa maduhuli kupitia mfumo wa kielektroniki wa serikali gepg 
mheshimiwa spika kama ilivyoelekezwa na serikali tume ya madini iliendelea kutumia mfumo wa gepg katika ukusanyaji wa maduhuli
kupitia mfumo huo tume ina uwezo wa kupata taarifa za makusanyo mbalimbali ikiwa ni pamoja na mrabaha tozo mbalimbali za madini kwa wakati
mfumo huo pia umeondoa changamoto zilizokuwa zikiambatana na matumizi ya risiti za ervs zikiwamo upatikanaji kwa wakati kwa vitabu hivyo na muda unaotumiwa na wateja kulipa na kufuatilia risiti hizo
 d ukaguzi wa migodi 
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na tume ya madini iliendelea na utekelezaji wa jukumu la ukaguzi wa migodi ambalo ni muhimu katika sekta ya madini
lengo la kaguzi hizo ni kuangalia jinsi migodi inavyotekeleza sheria na kanuni mbalimbali za madini na mazingira
kaguzi zilifanyika katika migodi ya wachimbaji wakubwa wa kati na wadogo
kaguzi hizo zilihusisha migodi ya wachimbaji wakubwa ikiwemo mgodi wa dhahabu wa buzwagi mgodi wa dhahabu wa bulyanhulu mgodi wa dhahabu wa north mara mgodi wa dhahabu wa geita na mgodi wa almasi wa mwadui wdl
picha na
 timu ya wakaguzi ikiwa katika ukaguzi wa mgodi 
mheshimiwa spika ukaguzi huo pia ulifanyika katika migodi ya wachimbaji wa kati ikiwemo ya nsoromero minerals co operative society ltd mara mine development ltd nyamongo t ltd nyamongo gold mine ltd p
gold mining co
ltd mmg gold ltd cata mining co
ltd perfalbion minerals ltd zem t co
ltd sunshine ltd na zem development co
ltd
mheshimiwa spika kaguzi hizi zilifanyika pia kwenye migodi zaidi ya ya wachimbaji wadogo katika maeneo yenye shughuli za uchimbaji madini nchini
ukaguzi huo ulifanyika katika mikoa ya manyara geita kagera shinyanga singida na tabora
mheshimiwa spika matokeo ya kaguzi hizi yalibaini kufanyiwa kazi kwa mapungufu yaliyoonekana katika kaguzi zilizotangulia
hata hivyo kaguzi zilibaini kuendelea kuwepo kwa mapungufu kadhaa ikiwemo uendeshaji wa shughuli za madini usiozingatia sheria kanuni na taratibu hususan zinazohusiana na utunzaji wa mazingira
migodi ilielekezwa kufanya marekebisho katika mapungufu yaliyojitokeza wakati wa kaguzi hizo
 ii
taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania gst 
mheshimiwa spika jukumu kubwa la taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania gst ni kufanya tafiti za jiosayansi na ugani wa jiolojia kwa lengo la kuvutia uwekezaji katika sekta ya madini
kupitia tafiti hizi taarifa mbalimbali za jiosayansi za uwepo wa madini nchini zinaandaliwa ili kuhamasisha uwekezaji katika utafiti wa kina detailed exploration kwa lengo la kuanzisha migodi mipya
aidha taarifa hizi za jiosayansi zinatumika katika sekta nyingine za kiuchumi kama vile kilimo maji ujenzi na mipango miji
vilevile gst ina jukumu la kuratibu majanga ya asili ya jiolojia kama vile matetemeko ya ardhi milipuko ya volkano kemikali hatarishi pamoja na maporomoko ya udongo
a ugani utafiti wa jiosayansi na uboreshaji ramani za jiolojia na upatikanaji wa madini 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka gst iliendelea kufanya ugani utafiti wa jiosayansi na kuboresha ramani za jiolojia na taarifa za upatik anaji wa madini
katika utafiti huo gst ilikamilisha ugani wa jiolojia na jiokemia katika qds iliyohusisha kata za kibutuka chiola kipara mnero lionja marambo mkoka mkotokuyana mnero mnero ngongo mpiruka mtua naipingo namapwia namatula nambambo namikango nangowe nditi ruponda chienjere likunja luchelegwa makanjiro mandarawe mbekenyera mnacho narungombe nkowe katika wilaya ya nachingwea na ruangwa mkoa wa lindi
ramani pamoja na maelezo yake zipo katika hatua ya kuhaririwa kwa ajili ya uchapishwaji
matokeo ya awali ya utafiti huo yalionesha kuwa katika qds kuna madini ya kinywe graphite yenye ubora mkubwa flake graphite na viashiria vya uwepo wa madini ya dhahabu
picha na
 wajiolojia wakichunguza na kukusanya takwimu kuhusu miamba katika eneo la qds lililopo nachingwea mkoani lindi 
mheshimiwa spika gst ilikamilisha uhakiki field checks wa ramani za jiolojia katika qds tano ambazo ni na zilizopo mkoa wa lindi na zilizopo mkoa wa singida
ramani pamoja na maelezo yake explanatory notes kwa qds na zimekamilika na kuchapishwa
ramani za qds na zipo katika hatua za kuhaririwa editing ili ziweze kuchapishwa
qds na zina viashiria vya uwepo wa madini ya dhahabu na shaba
uchunguzi wa sampuli katika maeneo mengine bado unaendelea
mheshimiwa spika gst kwa kushirikiana na mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro ilikamilisha utafiti wa jiolojia na uchoraji wa ramani katika qds nne am bazo ni qds na zenye jumla ya kilomita za mraba 
amani maalum inayoonesha maeneo mapya ya utalii wa jiolojia geosites ilichorwa na taarifa ya maelezo ya kina ya geosite hizo imeandaliwa
vivutio hiv yo ni embulmbul depression lililosababishwa na bonde kuu la ufa la afrika mashariki moving sand mchanga ambao unasadikiwa kwamba huwa unatembea engaresero gorge eneo lenye maporomoko ya maji ambalo limekuwa kivutio kikubwa cha watalii nasera rock jiwe kubwa la kuvutia lililotokana na kupanda kwa magma iliy obeba mchanganyiko wa chembechembe za madini na kisha ukapoa na kutengeneza jabali kubwa la mwamba juu ya uso wa ardhi
b kuwaendeleza wachimbaji wadogo kwa kufanya tafiti jiosayansi 
mheshimiwa spika gst imefanya tafiti za jiolojia na kutoa mrejesho wa tafiti hiz kwa wachimbaji wadogo
baada ya kukamilika kwa tafiti hizo afunzo juu ya namna bora ya kutambua miamba yenye mashapo na kuchenjua madini yalitolewa kwa wachimbaji wadogo 
mafunzo hayo yalitolewa katika maeneo ya muhintiri na mang onyi mko wa singida pamoja na musasa na matabe wilaya ya chato
maeneo mengine ni foresti wilaya ya bukombe na mgusu wilaya ya geita
lengo la tafiti hizo ilikuwa kuwawezesha wachimbaji wadogo kupata taarifa sahihi kuhusu mashapo
taarifa hizo zitasaidia kuongeza uzalishaji na hatimaye kuongeza kipato na kuboresha maisha ya wachimbaji wadogo
mheshimiwa spika utafiti mwingine ulifanyika katika eneo la wachimbaji wadogo nholi mkoa wa dodoma ili kubaini namna bora ya kuchenjua madini ya dhahabu kutoka kwenye mbale
matokeo ya utafiti huo yalionesha kuwa mbale iliyopo maeneo ya nholi ina dhahabu kiasi cha wastani wa gramu 
 kwa kila tani moja ya mbale wachimbaji wadogo wanapata dhahabu kutoka kwenye mbale kwa kiwango cha asilimia tu baada ya kuchenjua kwa kutumia zebaki
utafiti ulifanywa kwa njia ya kuozesha sampuli kwa kutumia sayanaidi na matokeo yake yalionesha kuwa upatikanaji wa dhahabu kutoka katika mbale uliongezeka kutoka asilimia hadi 
hata hivyo utafiti unaendelea ili kubaini njia bora zaidi ya kuchenjua dhahabu ili kuongeza uzalishaji na tija kwa wachimbaji wadogo
nitoe rai kwa wachimbaji wadogo kuitumia taasisi ya gst katika kutambua tabia za mbale za eneo husika ili kuweza kutumia njia sahihi ya uchenjuaji kwa lengo la kuongeza tija katika uzalishaji
c tafiti maalum za iosayansi 
mheshimiwa spika tafiti maalum za jiosayansi ni tafiti ambazo zinafanywa kutatua changamoto zilizojitokeza katika maeneo mbalimbali ya nchi
mfano kwenye maeneo mapya yaliyogundulika kusadikika kuwa na madini na kuvamiwa na wachimbaji mineral rush kuhitaji taarifa zaidi za jiosayansi kwenye eneo maalum na maagizo au maombi kutoka kwa viongozi mbalimbali pamoja na wananchi kwa ujumla
mheshimiwa spika gst ilifanya tafiti katika eneo la mradi wa ufuaji umeme wa bonde la rufiji julius nyerere hydrop ower project kwa lengo la kubaini uwezekano wa uwepo wa makaa ya mawe
uchunguzi ulifanyika katika maeneo ya uchorongaji na uandaaji wa mifereji ya uchepushaji wa maji ikiwa ni pamoja na sehemu ya inlet tunnel out let tunnel dit pamoja na kukusanya taarifa za jiolojia za sampuli za miamba choronge rock cores
uchunguzi huo ulithibitisha kutokuwepo kwa makaa ya mawe katika eneo lililofanyiwa utafiti
wizara itaendelea kupeleka wataalam katika maeneo ya miradi mbalimbali inayohusisha uchorongaji wa miamba ili kuweza kubaini uwepo wa madini katika maeneo hayo
mheshimiwa spika utafiti wa pili ulifanyika na kukamilika katika eneo la lukwika wilaya ya nanyumbu na kubaini uwepo wa madini ya dhahabu
aidha utafiti mwi ngine ulifanyika katika eneo la kisisi godegode na maeneo mengine kati ka wilaya za mpwapwa na kilosa ambako ujenzi wa sgr unafanyika ili kubaini uwepo wa madini
uchunguzi ulikamilika na kubaini kuwepo kwa miamba iliyobeba madini ya ruby corundum na red ga rnet ambapo madini hayo hayakuwa na ubora wa kukidhi kuwa vito vya thamani
pia ili kuhakikisha serikali inapata taarifa sahihi kuhusu uwepo ama kutokuwepo kwa rasilimali madini katika maeneo mbalimbali ya mradi wa sgr
wizara imepeleka mtaalamu wa jiosayansi ambaye atakuwa anakusanya taarifa za jiolojia ili kubaini kama kuna madini ya thamani kubwa katika eneo la mradi husika
picha na
katibu mkuu wizara ya madini na katibu mkuu wa wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasilano uchukuzi wakiwa katika ziara ya kukagua uwepo wa madini katika eneo la ujenzi wa reli ya kisasa sgr
d kuboresha huduma za maabara kwa wadau wa sekta ya madini kilimo na ujenzi 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha kuwa gst inaendel ea kutoa huduma za maabara zinazokidhi viwango vya kimataifa maboresho ya mifumo ya uendeshaji yalifanyika
napenda kulitaarifu bunge lako tukufu kuwa kupitia ukaguzi uliofanywa na taasisi ya sadcas inayosimamia ubora wa huduma za maabara katika ukanda wa sadc maabara ya gst ilikidhi vigezo vya kimataifa katika uchunguzi wa madini ya dhahabu
hatua hii iliiwezesha gst kupata ithibati ya kimataifa ya uchunguzi wa sampuli za dhahabu kwa njia ya tanuru fire assay na kupewa iso tarehe oktoba 
picha na
 wataalam wa maabara ya gst wakifanya uchunguzi wa sampuli 
mheshimiwa spika jukumu lingine la gst ni kufanya uchunguzi wa sampuli za wateja na ambazo zinahitaji vibali kwa ajili ya kusafirishwa kwenda nje ya nchi
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya sampuli zilifanyiwa uchunguzi
kati ya hizo sampuli zilikuwa za wateja na sampuli kwa ajili ya kupata vibali vya kusafirisha kwenda nje ya nchi
aidha jumla ya vyungu vikubwa vya kuyeyushia sampuli za dhahabu crucibles na vyungu vidogo cupels vilizalishwa
picha na
 vyungu vya kuyeyushia dhahabu crucibles na cupels mara baada ya kutengenezwa katika maabara ya gst e kuboreshwa kwa kanzidata ya jiosayansi 
mheshimiwa spika katika kutekeleza jukumu hili kampuni nane zinazojihu sisha na shughuli za madini kutoka mikoa ya mtwara na lindi zilitembelewa kwa ajili ya kukusanya ta arifa kukagua mawe choronge cores zilizopo pamoja na kuzikumbusha wajibu na utaratibu wa kisheria wa uwasilishwaji wa taarifa takwimu gst
aidha gst ilis hiriki mashindano ya uchakataji wa picha za satelaiti remote ensing data processing yaliyofan yika nchini botswana
mashindano hayo yalilenga kuainisha maeneo yenye uwezekano mkubwa wa kuwa na madini kwa ufuatiliaji zaidi
mashindano hayo yaliyohusisha nchi za sadc
katika mashindano hayo gst ilishika nafasi ya nne na mwakilishi wake aliweza kutunukiwa cheti cha kuwa mkufunzi kwa nchi za kusini mwa afrika na kufanya idadi ya wakufunzi kutoka tanzania kufikia wanne 
hii imeendelea kudhihirisha umahiri wa wataalam wetu wa ndani katika masuala ya uchakataji wa takwimu na taarifa za jiosayansi
f kukabiliana na majanga ya asili ya jiolojia 
mheshimiwa spika katika kukabiliana na majanga ya asili ya jiolojia na kutoa ushauri wa namna bora ya kupunguza ma dhara yanayoweza kutokana na majanga hayo gst ilikusanya takwimu za matetemeko ya ardhi kutoka katika vituo vya kuratibu matetemeko ya ardhi vya mtwara arusha mbeya geita na dodoma
takwimu zilichakatwa na kubaini kuwepo kwa matetemeko ya ardhi yaliyot okea kwa nyakati tofauti katika maeneo ya kijiji cha ngulu mkoa wa tabora nala na haneti mkoa wa dodoma naberera mkoa wa manyara na kijiji cha sibwesa mkoa wa katavi
matetemeko hayo yalikuwa na ukubwa wa kati ya 
 na 
 katika kipimo cha richter
taarifa za matetemeko hayo ya ardhi ziliandaliwa na kusambazwa kwa maml aka husika na vyombo vya habari kwa lengo la kutoa tahadhari na kuelimisha jamii
mheshimiwa spika gst ilikamilisha uchunguzi kuhusu tukio lililosadikiwa kuwa ni volkano katika kata ya nd embezi manispaa ya mji wa shinyanga
uchunguzi ulibaini kwamba kulikuwa na tabaka la tope lililochanganyika na maji ambalo lilibubujika na kusukumwa kuja juu ya uso wa ardhi
tukio hilo kitaalam huitwa liquefaction na siyo volkano
baada ya uchunguzi huo gst ilitoa taarifa kwa uongozi wa eneo husika ikiwa ni pamoja na uongozi wa wilaya na mkoa wa shinyanga na kwa wananchi kwa ujumla kupitia vyombo vya habari kwa lengo la kuwatoa wasiwasi juu ya tukio hilo
mheshimiwa spika gst ilikamilisha uchunguzi kuhusu tukio lililotokea tarehe desemba la kusadikiwa kuwepo kwa tukio la volkano katika kitongoji cha sang ombe kijiji cha tatwe kata ya gulibe wilayani rorya katika mkoa wa mara
matokeo ya uchunguzi yalibaini kuwa tukio hilo lilikuwa ni maporomoko ya ardhi landslide yaliyosababishwa na kuwepo kwa mvua nyingi
gst ilitoa taarifa ya tukio hilo kwa wananchi wa kijiji cha tatwe na kwa uongozi wa wilaya na mkoa wa mara na kwa taifa kwa ujumla kupitia vyombo vya habari
 iii
shirika la madini la taifa stamico 
mheshimiwa spika majukumu makuu ya stamico baada ya maboresho ya hati ya uanzishwaji wake kupitia gazeti la serikali gn ya mwaka ni pamoja na kuwekeza kwenye shughuli za utafutaji uchimbaji na uchenjuaji wa madini kutoa huduma za kib iashara za uchorongaji miamba utafutaji wa madini kutoa ushauri elekezi wa masuala ya mazingira pamoja na kuratibu uendelezaji wa wachimbaji wadogo nchini kwa kutoa ushauri wa kitaalam kwa wachimbaji hao
mheshimiwa spika katika kipindi cha kuanzia julai hadi mach i shirika lilikukusanya kiasi cha shilingi 
 sawa na asilimia ya lengo la makusanyo ya shilingi 
 katika kipindi hu sika
makusanyo hayo yalitokana na vyanzo vya ndani vya shirika
a uwekezaji katika shug huli za utafutaji uchimbaji uchenjuaji wa madini 
mheshimiwa spika katika utekelezaji wa shughuli za utafutaji uchimbaji na uchenjuaji wa madini nchini mio ngoni mwa miradi iliyotekelezwa na shirika ni kama ifuatavyo mradi wa makaa ya mawe ya kabulo kiwira 
mheshimiwa spika shirika limeendelea na uchimbaji wa makaa ya mawe katika kilima cha kabulo kilichopo eneo la kiwira mkoa ni songwe
katika kipindi cha kuanzia julai hadi februari shirika lilizalisha jumla ya tani 
 za makaa ya mawe ambapo kati ya hizo tani 
 ziliuzwa
kutokana na mauzo hayo shirika lilipata kiasi cha shilingi 
 na kulipa serikalini kiasi cha shilingi 
 kama mrabaha ada ya ukag uzi na ushuru wa huduma
aidha ili kuongeza mapato stamico imeingia mkataba na mbeya ement company ltd ili kuwauzia makaa ya mawe
kadhalika shirika lipo kwen ye hatua za mwisho za makubaliano na kiwanda cha sunflag tanzania ltd kilichopo arusha ili kuweza kuwauzia makaa ya mawe
mgodi wa dhahabu wa stamigol 
mheshimiwa spika kampuni ya stamigold ambayo ni kampuni tanzu ya stamico kwa kipindi cha kuanzia julai hadi februari imeweza kuzalisha na kuuza wakia 
 za madini ya dhahabu na wakia 
 za madini ya fedha vyote vikiwa na thamani ya shilingi 
mgodi umelipa jumla ya shilingi 
 kwa ajili ya malipo ya mrabaha ada ya ukaguzi na ushuru wa huduma
aidha mgodi umeanza kuuza dhahabu inayozalisha kwenye masoko ya ndani ya madini
hatua hii imeokoa gharama ya usafirishaji kiasi cha shilingi milioni 
 kama dhahabu ingeuzwa nje ya nchi
picha na
 mtambo wa kuchenjua dhahabu katika mgodi wa stamigold mradi wa kusafisha dhahabu wa mwanza 
mheshimiwa spika shirika limeanza ujenzi wa mradi wa kusafisha dhahabu gold refinery jijini mwanza
mradi huo wa ubia unatarajiwa kukamilika desemba na kwa kuanzia utakuwa na uwezo wa kusafisha dhahabu wastani wa kilo kwa siku
mradi huu utagharimu jumla ya dola za marekani milioni 
kwa sasa kampuni ya ubia imeashaanzishwa kwa jina la mwanza precious metals refinery
ujenzi wa mtambo hu wa kusafisha dhahabu wenye tek nolojia ya kisasa utasafisha dhahabu mpaka kufikia kiwango cha 
 purity unatarajiwa taongeza mapato nchi kupitia mra baha na tozo mbalimbali pamoja na kuongeza ubora wa dhahabu ya tanzania kimataifa
picha na
 mchoro wa kitakachokuwa kiwanda cha kusafisha dhahabu jijini mwanza mradi wa dhahabu wa buhemba 
mheshimiwa spika shirika pia limeanza utekelezaji wa mradi wa kuchimba dhahabu wa buhemba ambao makadirio ya gharama za awali za mradi huo ni dola za marekani milioni 
kwa sasa taratibu za kuagiza mtambo wa kuchenjua dhahabu zinaendelea baada ya majibu ya sampuli kupatikana kutoka katika maabara za nje na ndani ya nchi
mradi huu unatarajiwa kukamilika desemba 
b uendelezaji wa leseni za shirika 
mheshimiwa spika shirika limeendelea kufanya utafiti wa leseni zake ili liweze kuziendeleza
aidha katika kipindi rejewa shirika pia limeweza kusaini hati ya makubaliano mou na kampuni ya madini ya kutoka nchi ya indonesia pt timah ili kuendeleza leseni za shirika
katika kuanza kutekeleza makubaliano hayo timu ya wataalamu wa kampuni ya pt timah pamoja na wataalamu wa shirika wameshapitia maeneo ya leseni za shirika ili kuainisha leseni za kuanza kuziendeleza
c huduma za uchorongaji 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi februari shirika limeendelea kutoa huduma za kibiashara za uchorongaji miamba katika sekta ya madini na mafuta
shirika limefanikiwa kupata kandarasi nne za uchorongaji
kati ya hizo kandarasi zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zimekamilika
aidha katika jitihada za kuimarisha shughuli za uchorongaji shirika limeweza kutangaza shughuli zake za uchorongaji katika makampuni mbalimbali ya madini nchini
kwa sasa shirika lipo katika mazungumzo na migodi mikubwa na ya kati kwa lengo la kupata kandarasi za uchorongaji
napenda kutoa rai hususan kwa wachimbaji wadogo kutosita kuwasiliana na stamico pale wanapohitaji huduma hiyo
picha na
 wataalam wa stamico wakiwa katika shughuli za uchorongaji 
mheshimiwa spika kutokana na mafanikio yaliyopatikana katika kipindi hicho shirika linatarajia kuchangia kwa mwaka wa fedha kiasi cha shilingi bilioni 
 katika mfuko wa serikali
naomba kulitaarifu bunge lako tukufu kuwa huu ni mwanzo tu kutokana na maboresho yanayoendelea ya kimuundo pamoja na usimamizi wa karibu wa shirika tija zaidi itaendelea kuonekana
d huduma kwa wachimbaji wadogo 
mheshimiwa spika shirika linaendelea kuratibu shughuli za uchimbaji mdogo nchini
katika kipindi cha mwaka wa fedha shirika limekamilisha usimamizi wa ujenzi wa vituo vya mfano kwa wachimbaji wadogo katika maeneo ya katente na lwamgasa ambavyo kwa sasa vipo katika uzalishaji wa majaribio
aidha kituo cha itumbi kipo katika hatua za mwisho za kukamilishwa
vituo hivyo vitatoa mafunzo ya vitendo katika uchimbaji na uchenjuaji wa madini ya dhahabu kwa wachimbaji wadogo
mheshimiwa spika shirika limewezesha vikundi vitano vya wachimbaji wadogo katika maeneo ya singida kilindi na morogoro kuelewa jiolojia ya maeneo yao ili kuweza kuainisha maeneo ya kuchimba na kupanga namna bora ya uchimbaji katika maeneo hayo
vilevile shirika lilishirikiana na chama cha wachimba madini mkoa wa geita na mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara tanzania mkurabita kutoa mafunzo kwa wachimbaji wadogo zaidi ya kuhusu upatikanaji wa leseni za uchimbaji mdogo uchimbaji salama na uchenjuaji yaliyofanyika katika wilaya zote za mkoa wa geita
iv
taasisi ya uwazi na uwajibikaji katika rasilimali madini mafuta na gesi asilia teiti 
mheshimiwa spika moja ya majukumu ya teiti ni kuimarisha na kuboresha uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali madini mafuta na esi asilia
aidha desemba teiti ili weka wazi kwa umma ripoti ya ulinganishi wa alipo ya kampuni za madini mafuta na gesi asilia na mapato ya serikali kwa mwaka 
ripoti hiyo imeonesha kuwa serikali ili pokea shilingi 
 kutoka katika ampuni za madini mafuta na gesi asilia zilizoingia katika zoezi la ulinganishi
aidha teiti inatarajia kukamilisha ripoti ya ulinganishi wa malipo ya kampuni za madini mafuta na gesi asilia na mapato ya serikali kwa mwaka kabla ya julai 
mheshimiwa spika ripoti ya nane ya teiti ya mwaka ilionesha tofauti ya shilingi bilioni kati ya mapato na malipo yaliyopokelewa kutoka kampuni za madini mafuta na gesi asilia zilizofanyiwa ulinganishi
kwa mujibu wa sheria ya teita ya mwaka ripoti hiyo inatakiwa kuwasilishwa ofisi ya cag kwa ukaguzi maalum
baada ya ukaguzi huo ofisi ya cag iliwasilisha ripot ya ukaguzi wa tofauti hiyo wizarani na kwa kamati ya teiti novemba 
ripoti hiyo ilionesha kuwa asi limia ya tofauti imehakikiwa na kusuluhishwa
mheshimiwa spika matokeo ya ukaguzi wa tofauti iliyojitokeza katika ripoti ya nane ya teiti ilisababishwa na makosa katika kutoa takwimu kushindwa kuainisha malipo na mapato kwa usahihi na utofauti ka tika viwango vya kubadilisha fedha
wakati wizara inaendelea kufanyia kazi tofauti iliyobaki nitoe rai kwa kampuni za madini mafuta na gesi asilia na aasisi za serikali zinazohusika kutunza nyaraka na takwimu zao kwa umakini na eledi mkubwa ili kuepusha kutokea kwa tofauti siku zijazo
mheshimiwa spika katika kutekeleza kifungu cha b cha sh eria ya teita tarehe de semba teiti iliweka wazi taarifa za wamiliki wa hisa za kampuni za madini mafuta na gesi asilia katika tovuti teiti
lengo kuweka wazi taarifa hizo ni kuimarisha uwazi atika umiliki wa rasilimali za madini mafuta na gesi asilia na kupunguza mianya ya rushwa pamoja na ukwepaji wa kodi
kazi hii ni utekelezaji wa ahadi ya serikali iliyotolewa na mhe
kassim majaliwa majaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika mkutano wa mapambano dhidi ya rushwa uliofanyika london mei london ant i corruption summit
aidha atua inayofuata kwa sasa ni uanzishaji wa reje sta itakayoweka wazi taa rifa za wamili ki wa hisa katika kampuni hapa chini
mheshimi wa spika katika kuendelea kuelimisha umma kuhusu matumizi ya takwimu zinazopatikana katika ripoti za teiti pamoja na kuitangaza teiti na majukumu yake teiti iliendesha vipindi kupitia vituo vya runinga vya tbc channel ten na azam
vipindi hivyo vililenga kuhamasisha matumizi ya takwimu zinazotolewa na kuibua mijadala kwa ajili ya kuboresha na kuhamasisha uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali madini mafuta na gesi asilia
chuo cha madini 
mheshimiwa spika chuo cha madini ni taasisi chini ya wizara ya madini yenye jukumu la kutoa mafunzo ya ufundi chundo technicians kwa ngazi ya cheti na stashahada diploma
chuo kina kampasi mbili za dodoma na nzega
mafunzo yanayotolewa ni ya muda mrefu mfupi na mafunzo maalum yanayoandaliwa kulingana na mahitaji ya wadau tailor made courses
mheshimiwa spika kozi zinazofundishwa katika chuo cha madini ni pamoja a jiolojia na utafutaji wa madini sayansi za mafuta na gesi uhandisi uchimbaji adini uhandisi uchenjuaji madini uhandisi na usimamizi wa mazingira migodini na upimaji ardhi na migodi
mafunzo hayo yanatolewa kwa njia ya umahiri competency based education training
katika kipindi rejewa chuo kimetekeleza majukumu yafuatayo a kutoa mafunzo ya kada ya ufundi mchundo katika sekta za madini mafuta na gesi asilia 
mheshimiwa spika katika mwaka wa masomo wa chuo kimeendelea kutoa mafunzo ya muda mrefu kwa wanafunzi waliodahiliwa katika fani za madini mafuta na gesi asilia
wanafunzi wamedahiliwa katika fani ya jiolojia na utafutaji madini katika uhandisi uchimbaji madini katika uhandisi uchenjuaji madini katika uhandisi na usimamizi wa mazingira migodini katika sayansi za mafuta na gesi na katika upimaji wa ardhi na migodi
aidha chuo kimetoa mafunzo ya muda mfupi kwa wadau kutoka katika migodi mikubwa midogo na taasisi mbalimbali za ndani na nje ya nchi katika fani za uchorongaji na ulipuaji wa miamba uchenjuaji na utafutaji wa madini
mheshimiwa spika katika mwaka wa masomo jumla ya wanafunzi wamehitimu mafunzo katika fani mbalimbali kwa ngazi ya stashahada diploma
picha na
 wanafunzi wa chuo cha madini wakifanya mafunzo kwa vitendo mgodini
b kufanya tafiti na kutoa ushauri elekezi 
mheshimiwa spika chuo kimeendelea kuboresha namna ya kufanya tafiti na utoaji wa ushauri elekezi
katika maboresho hayo chuo kimekamilisha sera ya chuo ya utafiti na ushauri elekezi na mwongozo wa mafunzo ya uchorongaji na ulipuaji wa miamba pamoja na kuwawezesha wakufunzi wahandisi kufanya usajili katika bodi ya usajili wa wahandisi erb
 c kuboresha miundombinu ya chuo cha madini kampasi ya dodoma na nzega 
mheshimiwa spika katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi chuo kimeboresha miundombinu na mazingira ya kujifunzia kwa kuendelea na ujenzi wa jengo la taaluma katika kampasi ya dodoma na kufanya ukarabati wa majengo mifumo ya umeme maji safi na maji taka katika kampasi zote mbili
maeneo yaliyokarabatiwa ni pamoja na madarasa mabweni nyumba za watumishi na ofisi
aidha chuo kimeendelea kuimarisha utoaji wa huduma zake kwa kuongeza vifaa vya kufundishia na vya ofisi
d kuwajengea uwezo watumishi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha chuo kwa kushirikiana na wizara kimewezesha watumishi ishirini wa kada mbalimbali kuhudhuria mafunzo ya muda mrefu na mfupi ndani na nje ya nchi
watumishi kumi na sita wanaendelea kupata mafunzo ya muda mrefu ndani na nje ya nchi
aidha chuo kimefanikiwa kuwapeleka katika mafunzo ya muda mfupi ya kujiandaa kustaafu watumishi wake 
 e ukusanyaji wa maduhuli 
mheshimiwa spika katika mwaka chuo kilikadiriwa kukusanya maduhuli ya jumla ya shilingi 
hadi kufikia machi chuo kilikuwa kimekusanya jumla ya shilingi 
 sawa na asilimia 
 ya lengo kwa kipindi husika
makusanyo haya yalitokana na ada ya mafunzo usajili na malazi
f chuo cha madini kulelewa na chuo kikuu cha dar es salaam 
mheshimiwa spika baada ya wizara kubain uwepo wa changamoto za kitaaluma katika chuo cha madini iliona kuna uhitaji wa chuo hicho kulelewa na chuo kikuu chenye uzoefu wa kufanya ulezi wa vyuo vya namna hii hapa nchini
lengo la wizara kuomba chuo kikuu cha dar es salaam kukilea chuo cha madini ni pamoja na kuongeza nafasi za udahili katika chuo cha madini kukiwezesha chuo cha madini kuendesha programu zinazoendana na uhitaji wa soko la ajira kuongeza ufanisi katika maeneo muhimu ya utafiti na uchapishaji na kuongeza ubora wa huduma zinazotolewa na chuo cha madini
 picha na
 katibu mkuu wizara ya madini katibu mkuu wizara ya elimu pamoja na makamu mkuu wa chuo chuo kikuu cha dar es salaam kwa pamoja wakitia saini hati ya makubaliano mou kuhusu chuo cha madini kulelewa na chuo kikuu cha dar es salaam 
mheshimiwa spika napenda kulifahamisha bunge lako tukufu kuwa hati ya makubaliano kati ya wizara na chuo kikuu cha dar es salaam ya namna ya kukilea chuo imekamilika na kusainiwa
kwa sasa hatua inayofuata ni ukamilishwaji wa sheria ya kuanzishwa kwa chuo muundo pamoja na miundo ya kiutumishi
 vi
kituo cha jimolojia tanzania tgc 
mheshimiwa spika majukumu ya kituo cha jimolojia tanzania tgc ni pamoja na kutoa mafunzo kwa ngazi ya cheti na stashahada diploma katika fani teknoloj ia ya adini na sonara gem and jewellery echnology kutoa mafunzo ya muda mfupi katika fani za gemmology gem identification synthetic and treated gem identi fication coloured gem grading and pricing diamond grading and pricing lapidary gem and rock carving jeweller design and manufacturing kutoa huduma za kusanifu madini ya vito na miamba utoa huduma za kimaabara kwa madini ya vito na bidhaa za usonara kwa kutoa vyeti vya uthibitisho certificate of uthenticity utengenezaji wa bidhaa za map ambo na urembo ushauri elekezi kufanya tafiti za kuyaongezea thamani madini na kuhamasisha shughuli za uongezaji thamani madini nchini
katika kipindi rejewa kituo kimefanya yafuatayo a kuendelea kutoa mafunzo kwa ngazi ya cheti katika fani za teknolojia ya madini na usonara 
mheshimiwa spika katika kipindi rejewa kituo kime dahili wanafunzi kwa mafunzo ya muda refu katika ngazi ya cheti nta level katika fan ya teknolojia ya madini na usonara
udahili huo ni sawa na ongezekezo la asilimia 
 ikilinganishwa na wanafunzi kwa mwaka na hivyo kufanya jumla ya wanafunzi wanaoendelea na mafunzo hayo
aidha wanafunzi walidahiliwa kujiunga na mafunzo ya muda mfupi miezi sita na mitatu katika fani za utambuzi wa madini ya vito ukataji na ung arishaji madini ya vito ambao kati ya hao wanafunzi walihitimu mafunzo na wengine wanaendelea na masomo hayo
picha na
 wanafunzi wa kituo cha tgc wakiwa katika mafunzo ya uongezaji thamani madini 
mheshimiwa spika wanafunzi katik teknolojia ya vito na usonara wa lihudhuria mafunzo ya ugani kwa muda wa wiki nane katika ofisi za madini za mikoa ya arusha dar es salaam shinyanga mirerani manyara mgodi wa williamson diamond limited shinyanga na arusha gemological laboratory
aidha wanafunzi wa fani ya ukataji na ung arishaji wa adini ya vito walihudhuria mafunzo ya ugan kwa muda wa wiki nne katika kampuni zinaz ojishughulisha na uongezaji thamani madini ya vito ijini arusha dar es salaam na mirerani mko wa manyara
b kutoa huduma kwa wadau wa madini 
mheshimiwa spika kituo kiliendelea kutoa huduma mbalimbali za uongezaji thamani madini kwa wadau ikiwa ni pamoja na utambuzi wa madini ya vito usanifu madini ya vito uchongaji wa vinyago vya miamba pamoja na gemstone tumbling kwa wadau
aidha taasisi za serikali zimeanza kutumia bidhaa zinazozalishwa kituoni ikiwa ni kielelezo cha mwitikio wa kuthamini bidhaa zinazozalishwa hapa nchini
 picha vinyago vilivyotengenezwa kwa mawe na kituo cha tgc arusha kwa ajili ya mapambo ya nyumbani na ofisini c kuwajengea uwezo watumishi 
mheshimiwa spika wizara imepeleka nchini india wakufunzi wawili ili kuwaongezea ujuzi katika masuala ya jimolojia na usonara
wizara itaendelea kuwajengea uwezo watumishi wa kituo hicho kulingana mahitaji na upatikanaji wa fedha
 d
mpango na makadirio ya mapato na matumizi ya fedha kwa mwaka 
mheshimiwa spika mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha wa umezingatia dira ya taifa ya maendeleo ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano malengo ya maendeleo endelevu sdgs mpango mkakati wa wizara wa mwaka mwongozo wa kutayarisha mpango na bajeti wa mwaka maagizo ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri wa muu ngano wa tanzania aliyoyatoa katika nyakati tofauti na ushauri na maoni ya kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini kwa nyakati tofauti
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imejiwekea maeneo yafuatayo ya kipaumbele kuimarisha ukusanyaji wa maduhuli ya serikali yatokanayo na rasilimali madini kuimarisha udhibiti na usimamizi wa uchimbaji mkubwa na wa kati wa madini na kuweka mazingira bora yata kayohamasisha uwekezaji katika sekta ya adini kuendelea kuwawezesha wachimbaji wadogo ili waweze kufanya shughuli zao kwa tija kuendelea kusimamia mfumo wa ukaguzi wa shughuli za migodi na kukusanya takwimu za madini
mheshimiwa spika vipaumbele vingine ni pamoja na kuimaris ha na kuhimiza uanzishwaji wa masoko ya madini na kuhakikisha upatikanaji wa huduma wezeshi katika masoko hayo kudhibiti utoroshaj na biashara haramu ya madini nchini kuendelea kuweka mikakati ya kuimarisha soko la tanzanite na madini mengine ya vito kuhamasisha hughuli za uongezaji thamani madini uimarisha taasisi zilizo chini ya wizara kuimarisha shughuli za kitafiti za kijiosayansi na kuendeleza rasilimaliwatu na kuboresha mazingira ya kufanyia kazi
kuimarisha ukusanyaji wa maduhuli ya serikali yatokanayo na rasilimali madini 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara inapanga kukusanya jumla ya shilingi ikilinganishwa na shilingi kwa mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
kati ya fedha zitakazokusanywa shilingi sawa na asilimia 
 zitawasilishwa hazina na shilingi sawa na asilimia 
 zitatumika na taasisi zilizo chini ya wizara
ii
kuimarisha udhibiti na usimamizi wa uchimbaji mkubwa na wa kati wa madini na kuweka mazingira bora yatakayohamasisha uwekezaji katika sekta ya madini 
mheshimiwa spika katika kipaumbele hiki wizara itafanya yafuatayo kukagua na kufuatilia utekelezaji wa kanuni za usalama afya na mazingira na kurekebisha kasoro zitakazojitokeza ili kuwa na uchimbaji madini endelevu uhakikisha migodi inaweka hati fungani ya uhifadhi wa mazingira na mpango wa ufungaji migodi kukagua na kuhakiki kiasi na ubora wa madini yanayozalishwa kuongeza ushiriki wa serikali katika uwekezaji kwa kuhakikisha migodi ya kati na mikubwa itakayoanzishwa inatoa free carried interest isiyopungua asilimia na kuzisimamia ili kuhakikisha matarajio ya nchi kutokana na uwekezaji huo yanafikiwa kuboresha mazingira ya uwekezaji na ufanyaji biashara ya madi ni kwa kushirikiana na sekta binafsi na kutangaza fursa za uwekezaji zilizopo nchini katika shughuli za utafiti na uchimbaji madini
 iii
kuendelea kuwawezesha wachimbaji wadogo ili waweze kufanya shughuli zao kwa tija 
mheshimiwa spika katika kuwaendeleza wachimbaji wadogo wa madini wizara itafanya yafuatayo kuendelea kutenga maeneo yanayofaa kwa wachimbaji wadogo ku wapa elimu kuhusu uwepo na faida za kuuza madini yao katika masoko yaliyoanzish wa kutoa huduma nafuu za kitaalam kwa wachimbaji wadogo ikiwa pamoja na kuwafahamisha kuhusu uwepo wa mashapo katika maeneo yaliyobainishwa na kutengwa kwa ajili yao na kutoa elimu kwa wachimbaji wadogo kuhusu utafutaji uchimbaji uchenjuaji biashara madini yenye tija na namna ya kupata mikopo kutoka kwenye aasisi za fedha
iv
kuendelea kusimamia mfumo wa ukaguzi wa shughuli za migodi na kukusanya takwimu za madini 
mheshimiwa spika katika kusimamia mfumo ukaguzi wa shughuli za migodi na kukusanya takwimu za madini kwa lengo la kuongeza mapato ya serikali wizara itafanya yafuatayo kuimarisha ukaguzi wa migodi mikubwa na ya kati ili kupata taarifa sahihi za uwekezaji uzalishaji na mauzo kwa lengo la kuhakikisha tozo na kodi mbalimbali za serikali zinatozwa kwa usahihi kuhakikisha kila mgodi mkubwa wa kati na maeneo ya wachimbaji wadogo unakuwa na afisa mgodi mkazi ili kuhakikisha upatikanaji wa taarifa sahihi za uzalishaji kwa lengo la kutoza tozo stahiki kufuatilia taarifa za ununuzi na uuzaji returns kwa wafanyabiashara wa madini dealers brokers
mheshimiwa spika shughuli nyingine ni pamoja na kusimamia sheria katika kukuza ushiriki wa nchi na wananchi local content katika shughuli za utafutaji uchimbaji na biashara ya madini nchini kufuatilia uwajibikaji wa kampuni za uchimbaji madini kwa amii corporate social responsibility kuimarisha ukaguzi wa madini ya ujenzi na viwandani kufuatilia wadaiwa wa tozo mbalimbali za madini kwa mujibu wa sheria kwa wakati kudhibiti uchimbaji na uchenjuanji haramu wa madini na kuboresha na kuimarisha mf umo wa kutoa leseni za madini na kutunza taarifa zake
kuimarisha na kuhimiza uanzishwaji wa masoko ya madini na kuhakikisha upatikanaji wa huduma wezeshi katika masoko hayo 
mheshimiwa spika ili kufikia azma ya kutekeleza kipaumbele hiki wizara itafany yafuatayo kuweka vifaa muhimu vya upimaji wa madini katika masoko hayo kuhakikisha kuwa huduma zote za msingi ikiwemo za kifedha na mamlaka zinazohusika na ukusanyaji wa mapato mbalimbali zinakuwepo ili kuwaondolea usumbufu wauzaji na wanunuzi wa madini kuimarisha usalama kuhakikisha uwepo wa wataalamu wa kutosha katika masoko na kuanzisha masoko mapya kulingana na mahitaji
vi
kudhibiti utoroshaji na biashara haramu ya madini nchini 
mheshimiwa spika katika kudhibiti utoroshaji na biashara haramu ya madini nchini wizara itaendelea kutekeleza mikakati ifuatayo kuendelea kuimarisha usimamizi katika maeneo yote ya uzalishaji kwenye migodi ikubwa na ya kati kwa kuwaweka maafisa migodi wakazi mros kusimamia na kuwasilisha taarifa za uzalishaji wa kila siku pamoja na kudhibiti mianya ya utoroshaji wa madini wizara kwa kushirikiana na mamlaka husika za serikali itahakikisha kuwa katika maeneo ya viwanja vya ndege na mipakani wanakuwepo wasimamizi ili kuhakikisha kuwa madini yanapitishwa kwa vibali usika na kufanya kaguzi maalum za kimkakati mara kwa mara katika maeneo ya shughuli za madini
 vii
kuendelea kuweka mikakati ya kuimarisha soko la tanzanite na madini mengine ya vito 
mheshimiwa spika katika kuimarisha soko la madini ya tanzanite na madini mengin ya vito wizara itafanya yafuatayo kuendelea kuimarisha ulinzi katika eneo tengefu la mirerani kuhakikisha kuwa shughuli zote za uchimbaji na biashara ya madini ya tanzanite zinafanyika ndani ya ukuta kuhakikisha kuwa madini ya vito yanachimbwa na azawa kwa mujibu wa sheria na uhakikisha kuwa madini ya vito yanauzwa katika masoko ya madini nchini kwa kuzingatia bei elekezi ya soko la dunia
viii
kuhamasisha shughuli za uongezaji thamani madini 
mheshimiwa spika katika kukuza uwezo wa uongezaji thamani madini wizara itafanya yafuatayo kuhamasisha wawekezaji wa ndani na nje kujenga viwanda vya kuchakata madini hapa nchini kama vile smelters na refineries kukiimarisha kituo cha jimolojia tanzania ili kiweze kutoa wataalamu bora watakaokidhi mahitaji ya soko kuhamasisha shughuli za uongezaji thamani madini na vito usonara na uchongaji na kubainisha na kuhamasisha matumizi ya madini ya viwandani katika uzalishaji wa bidhaa mbalimbali
ix
kuimarisha taasisi zilizo chini ya wizara 
mheshimiwa spika wizara tafanya yafuatayo katika kuimarisha taasisi zinazohusika na masuala ya madini kuzipatia rasilimaliwatu fedha na vitendea kazi ili ziweze kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi na kuzisaidia katika kuandaa mipango mikakati inayoendana na sera na mipango ya nchi
kuimarisha shughuli za utafiti za jiosayansi 
mheshimiwa spika katika kutekeleza kipaumbele hiki wizara itahakikisha upatikanaji wa vifaa vya kufanyia tafiti kuimarisha maabara ya gst na kuhakikisha uwepo wa vifaa na wataalam na kuwaendeleza wataalam ili kuendana na kasi ya ukuaji wa sayansi na teknolojia katika sekta ya madini
xi
kuendeleza rasilimaliwatu na kuboresha mazingira ya kufanyia kazi 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha utekelezaji wa majukumu kwa ufanisi wizara itaendelea kuwajengea uwezo na kuongeza ujuzi kwa watumishi katika nyanja mbalimbali kuzuia maambukizi mapya ya virusi vya ukimwi na magonjwa sugu yasiyoambukiza msy na kutoa huduma ya lishe kwa walioweka wazi kuwa na ukimwi
aidha wizara itaboresha mazingira ya kazi kwa kutoa vitendea kazi kuboresha maslahi ya watumishi kuhamasisha uadilifu na kujiepusha na vitendo vya rushwa
kazi zitakazotekelezwa na taasisi zilizo chini ya wizara kwa mwak i
tume ya madini 
mheshimiwa spika katika mwaka tume ya madi ni inatarajia kutekeleza shughuli zifuatazo a kusimamia biashara ya madini na masoko yaliyoanzishwa 
mheshimiwa spika katika kutekeleza jukumu hilo tume ya madini itafanya yafuatayo kudhibiti utoroshaji wa madini kusimamia shughuli zote za uthaminishaji madini nchini na kushiriki minada ya madini ndani na nje ya nchi kuandaa bei elekezi usimamizi wa shughuli za maabara na kusimamia utekelezaji wa kanuni za uwezeshaji wananchi kiuchumi local content katika sekta ya madini
b kuimarisha shughuli za ukaguzi wa migodi na mazingira nchini 
mheshimiwa spika katika eneo hili tume ya madini itaendelea kufanya ukaguzi katika migodi mikubwa na midogo nchini kuendelea na ikao vya ufungaji wa migodi chini ya kamati ya kitaifa ya ufungaji migodi nmcc kwa leng la kuipitia mipango ya ufungaji migodi na kuithibitisha pamoja na kuendelea na elimu ya ugani kuhusu usalama mahala pa kazi kwa lengo la kupunguza ajali migodini
c kuboresha shughuli za usimamizi utoaji wa leseni na masuala ya tehama 
mheshimiwa spika tume ya madini itaendelea kuimarisha shughuli za tehama kwa kuboresha miundombinu mbalimbali ikiwemo local area network lan na wide area network wan katika ofisi mbalimbali za madini nchini ili kurahisisha upatikanaji wa mfumo wa usimamizi na utoaji wa leseni za madini nchini kwa urahisi zaidi
d kuendeleza rasilimali watu na kuboresha mazingira ya kufanyia kazi 
mheshimiwa spika katika mwaka tume ya madini itaendelea kuwajengea uwezo wa kiujuzi watumishi wake katika nyanja mbalimbali kulingana na uhitaji kuboresha mazingira ya kazi kwa kuhakikisha vitendea kazi vinapatikana kuendelea kutoa elimu kwa watumishi juu ya kuzuia maambukizi mapya ya virusi vya ukimwi ikiwa ni pamoja na kuendelea kutoa huduma ya lishe bora kwa watumishi waliokwisha athirika na kuhamasisha uadilifu mahali pa kazi
e uelimishaji na uhabarishaji umma na usimamizi wa masuala ya kisheria 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha migogoro inapungua au kuisha kabisa katika sekta ya madini tume ya madini itaendelea kutoa elimu na huduma ya ugani juu ya masuala ya kisheria pamoja na miongozo mbalimbali inayo simamia sekta ya madini nchini kupitia redio runinga blogs na tovuti juu ya maendeleo ya sekta ya madini nchini
ii
taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania gst 
mheshimiwa spika katika kipindi cha mwaka wa fedha taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania gst inatarajia kutekeleza kazi zifuatazo a kuboresha kanzidata ya miamba na madini ya taifa ili kuongeza uelewa wa jiolojia ya nchi na kuchochea uwekezaji katika sekta ya madini nchini 
mheshimiwa spika katika kuboresha kanzidata ya miamba na adini nchini gst inakusudia kufanya utafiti wa jiolojia katika qds na na jiokemia qds na zilizopo katika mkoa wa lindi na dodoma kwa skeli ya kufanya tafiti maalum mbili kuendeleza tafiti na kuzalisha crucible na cupels kuchora ramani na ku scan machapisho kutoka katika mfumo wa karatasi na kwenda katika mfumo wa dijitali pamoja na sampuli za makumbusho museum na kuweka kwenye geological mineral information system gmis kufanya utafiti wa jiosayansi kwa kushirikiana na taasisi ya jiolojia ya china china geological survey
b kuwaendeleza wachimbaji wadogo kwa kufanya tafiti za jiosayansi katika utafutaji uchimbaji salama uchenjuaji na uhifadhi wa mazingira 
mheshimiwa spika katika kuwaendeleza wachimbaji wadogo wa madini gst inakusudia kufanya mambo yafuatayo utafiti wa jiosayansi kwa lengo la kutambua ulalo muelekeo na tabia za mbale katika maeneo manne ya wachimbaji wadogo yaliyopo mkoa wa katavi na mara utafiti wa jiosayansi katika maeneo mawili yatakayobainishwa kwa ajili ya wachimbaji wadogo
c kuboresha huduma za maabara kwa wadau wa sekta ya madini kilimo na ujenzi 
mheshimiwa spika katika kuboresha huduma za maabara gst imepanga kufanya mambo yafuatayo kufanya uchunguzi wa maabara kwa sampuli kuendeleza programu mbalimbali za kusimamia ubora wa huduma za maabara na kuboresha miundombinu mitambo na vifaa vya maabara
d kuboresha kanzidata ya majanga ya asili ya jiolojia na kuelimisha wananchi namna bora ya kujikinga na majanga 
mheshimiwa spika katika kuboresha kanzidata ya majanga ya asili ya jiolojia gst inakusudia kufanya mambo yafuatayo kukusanya takwimu na kuzichakata kutoka katika vituo vyote tisa na kuhuisha ramani inayoonesha vitovu vya matetemeko ya ardhi nchini ufanya utafiti wa kina wa hali ya matetemeko ya ardhi katika mji wa serikali kusimika vituo viwili vipya vya kuratibu matetemeko ya ardhi katika mkoa wa kigoma na kagera
e kuimarisha uwezo wa taasisi katika kutoa huduma na ukusanyaji wa mapato 
mheshimiwa spika ili kuimarisha uwezo wa taasisi katika kutoa huduma na ukusanyaji wa mapato gst inaku sudia kufanya mambo yafuatayo uboresha viten dea kazi na mazingira ya kazi uendeleza watumishi kwa kuwapatia mafunzo mbalimbali kwa lengo la kuimarisha utendaji kazi wao uboresha muundo wa gst ili kuongez ufanisi na kuboresha mtambo wa kutengeneza vyungu vya kuyeyushia sampuli za dhahabu na fedha ili uweze kuzalisha kibiashara
iii
shirika la madini la taifa stamico a kuimarisha shughuli za uchimbaji na uzalishaji madini 
mheshimiwa spika mwaka wa fedha shirika li natarajia kutekeleza yafuatayo uongeza uzalishaji katika mradi wake wa makaa ya mawe wa ka bulo kiwira kwa kuongeza vifaa ya uchimbaji wa makaa ya mawe pamoja na masoko
mheshimiwa spika shirika linatarajia pia kuongeza uzalisha ji katika kampuni ya stamigold kutoka wastani wa wakia hadi kufikia wakia kwa mwezi
sambamba na hilo mgo di unatarajia ku anza utekelezaji wa radi wa kuchenjua visusu vya dhahabu na kuimarisha shughuli za utafiti na uchorongaji ili kuongeza uhai wa mgodi
b kuanza utekelezaji wa miradi mipya na kuimarisha shughuli za uchorongaji 
mheshimiwa spika shirika pia linatarajia kuanza uzalishaji katika miradi mipya miwili ambayo ni mradi wa kusafisha dhahabu uliopo jijini mwanza na mradi wa kuchimba dhahabu wa buhemba
miradi hii inatarajiwa kuanza uzalishaji desemba 
aidha shirika litaendelea kuimarisha shughuli za kibiashara za uchorongaji na kutoa ushauri wa mazingira kwa kuongeza vifaa na wataalamu
vilevile shirika linatarajia kununua mitambo mipya mitatu ya uchorongaji drilling rig
c kuendelea kuratibu na kuendeleza shughuli za wachimbaji wadogo 
mheshimiwa spika kwa upande wa uratibu wa uendelezaji wa wachimbaji wadogo shirika litaendelea kutoa mafunzo kwa vitendo kwa wachimbaji wadogo katika vituo vya katente lwamgasa na itumbi na kutoa elimu ya uchimbaji bora kwa wachimbaji wadogo nchini
iv
taasisi ya uhamasishaji uwazi na uwajibikaji katika rasilimali madini mafuta na gesi asilia teiti 
mheshimiwa spika kazi zitakazotekelezwa na teiti katika mwaka zitahusisha kukamilisha na kutoa kwa umma ripoti ya ulinganisho wa malipo ya kodi yanayofanywa na kampuni za madini mafuta na gesi asilia na mapato yaliyopokelewa na serikali kwa kipindi cha mwaka kuendelea kuelimisha umma juu ya matumizi ya takwimu zinazotolewa katika ripoti za teiti ili waweze kutumia takwimu hizo katika kuhoji uwajibikaji wa serikali kwa njia ya warsha matangazo vipindi vya redio runinga na makala uwekaji wazi wa majina ya watu wanaomiliki hisa katika kampuni za madini mafuta na gesi asilia na kuweka wazi mikataba ya madini mafuta na gesi asilia
chuo cha madini mri a kuendelea kutoa mafunzo katika sekta za madini mafuta na gesi asilia 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha chuo cha madini kinapanga kuongeza udahili wa wanafunzi kutoka kwa mwaka wa masomo hadi kufikia wanafunzi kwa mwaka wa masomo sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko hili litapelekea kufikia lengo la mpango mkakati wa chuo wa kuwa na wanafunzi ifikapo mwaka 
b kuendelea kuboresha miundombinu ya chuo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedh chuo cha madini kitaendelea kukarabati miundombinu katika kampasi za dodoma na nzega kama vile mabweni ya wanafunzi madarasa maabara nyumba za watumishi pamoja na miundombinu mingine ya maji na umeme
aidha chuo kitaendeleza na kusimamia upatikanaji wa mawasiliano chuoni ict ili kukidhi mahitaji yatokanayo na ongezeko la wanafunzi na watumishi kuongeza vitendea kazi kama vile vifaa vya ofisi maabara vifaa vya kufundishia pamoja na vitabu
c kuwa jengea uwezo watumishi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha chuo kitaendelea kuwajengea uwezo watumishi wa kada zote kupitia mafunzo ya muda mrefu na mfupi ndani na nje ya nchi ili kuwapa utalaam na ujuzi utakaowaongezea ufanisi katika kutekeleza majukumu yao
d kuendelea kufanya tafiti na kutoa ushauri elekezi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha chuo cha madini chini ya ulezi wa chuo kikuu cha dar es salaam kitaendelea kufanya tafiti katika sekta za madini mafuta na gesi asilia kwa kushirikiana na taasisi mbalimbali kutoa ushauri elekezi consultancy katika sekta za madini mafuta na gesi asilia pamoja na kuwasilisha maandiko juu ya kazi za kitafiti katika majarida mbalimbali ya kisayansi kwa ajili ya uchapishaji
vi
kituo cha jimolojia tanzania tgc a kutoa mafunzo na uzalishaji 
mheshimiwa spika ituo cha ji molojia tanzania pamoja na majukumu me ngine kitatekeleza yafuatayo kuongeza udahili wa wanafunzi katika ngazi ya heti na stashahada katika fani ya teknolojia ya madini na usonara gem and jewellery technology utoa mafunzo ya muda mfupi katika fani za gemmology gem identification synthetic and treated gem identification coloured gem grading an pricing and diamond grading and pricing lapidary gem and rock carving jewellery design and manufacturing kutoa huduma za kusanifu madini ya vito na miamba kutoa huduma za kimaabara kwa madini ya vito na bidhaa za usonara kwa kutoa vyeti vya uthibitisho certificate of authenticity utengenezaji wa bidhaa za mapambo na urembo usonara kutoa ushauri na ugani kwa wadau wa madini kufanya tafiti za kuyaongezea thamani madini na kuhamasisha shughuli za uongezaji thamani madini nchini
b kukijengea uwezo kituo 
mheshimiwa spika wizara inatarajia kuwaendeleza kielimu watumishi wanne katika vyuo vilivyobobea katika ma suala ya uongezaji thamani madini
aidha wizara imepanga kuaj iri watumishi katika kada mbalimbali ambao watakuw wakufunzi katika kituo cha jimolojia tanzania
shukrani 
mheshimiwa spika nakiri kuwa azma ya taifa letu ya kufikia uchumi wa kati ifikapo inaendelea kutupa hamasa ya kufanya kazi kwa juhudi zaidi
hamasa hii inatokana na juhudi kubwa zinazofanywa na serikali ya awamu ya tano inayoongozwa na mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika kuendeleza sekta mbalimbali za uzalishaji ikiwemo sekta ya madini ninayoisimamia
kipekee napenda kuchukua fursa hii kumshukuru kwa dhati mhe
rais kwa kazi nzuri anayoifanya katika kuliongoza taifa letu na kuwaletea watanzania maendeleo ya kweli yanayoonekana kwa vitendo
mheshimiwa spika ninamuomba mwenyezi mungu mwingi wa rehe ma amjalie mheshimiwa rais afya njema ili aendelee kutekeleza majukumu yake na kutimiza ndoto na maono yake ya kulifikisha taifa hili katika uchumi wa kati kupitia ujenzi wa viwanda na usimamizi thabiti wa utekelezaji wa ahadi za ilani ya ccm
mheshimiwa spika ninaomba nitumie nafasi hii tena kuwashukuru mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa miongozo na maelekezo yao wanayotupatia katika utekelezaji wa majukumu yetu
aidha nikushukuru wewe mheshimiwa spika kamati ya kudumu ya bunge ya nishati na madini nimshukuru pia mheshimiwa stanslaus haroon nyongo mb
naibu waziri wa madini kwa namna anavyonipa ushirikiano katika kusimamia sekta ya madini
mheshimiwa spika napenda pia kumshukuru prof
simon samwel msanjila katibu mkuu wa wizara ya madini kwa namna anavyosimamia utekelezaji wa majukumu ya wizara
aidha niwashukuru mhandisi david mulabwa kamishna wa madini prof
idris kikula mwenyekiti wa tume ya madini meja jenerali mstaafu michael isamuhyo mwenyekiti wa bodi ya stamico prof
justinian ikingura mwenyekiti wa bodi ya gst bw
ludovick utouh mwenyekiti wa kamati ya teiti prof
hudson nkotagu mwenyekiti wa bodi ya mri makamishina wa tume na wajumbe wa bodi zote kwa kusimamia kwa umakini uendeshaji wa sekta ya madini
mheshimiwa spika vilevile ninawashukuru wakuu wa taasisi wakurugenzi wakuu wa vitengo wafanyakazi wote wa wizara na taasisi zake kwa ushirikiano mkubwa wanaonipatia pamoja na kujituma kwao katika kuhakikisha kuwa majukumu ya wizara ya madini yanatimizwa ipasavyo na hivyo kuifanya sekta ya madini kuzidi kuimarika na kwenda mbele
mheshimiwa spika niendelee kuwashukuru washirika wa maendeleo kwa ushirikiano wao ambao kwa namna moja au nyingine umeiwezesha wizara kufikia malengo yake
nipende kuwatambua kwa kuwataja baadhi yao kama ifuatavyo benki ya dunia serikali za jamhuri ya watu wa china jamhuri ya watu wa korea ya kusini misri australia na jogmec
aidha nazishukuru pia taasisi mamlaka mbalimbali na wadau wa sekta ya madini ambao wamesaidiana na wizara katika masuala mbalimbali
kipekee niwashukuru uongozi institute na repoa kwa kutujengea uwezo katika masuala ya uongozi na uandaaji wa sera
wizara itaendelea kushirikiana na wadau mbalimbali katika ikuendeleza sekta
mheshimiwa spika shukrani zangu za pekee na za dhati pia naomba nizitoe tena kwa wananchi wema watu wa kusema na kutenda wa jimbo la bukombe ambao kwa muda wote wameendelea kuniamini na kunipa ushirikiano katika kutekeleza majukumu yangu ya kijimbo na kitaifa na wakati mwingine kunivumilia kwa kukosa huduma yangu nilipokuwa nikitekeleza majukumu ya kitaifa
napenda kuwaahidi na kuwahakikishia kuwa nitaendelea kuwatumikia kwa nguvu zangu zote kwa kipaji alichonipa mwenyezi mungu katika kuleta maendeleo ya jimbo letu na taifa kwa ujumla
 naomba ushirikiano huu udumu ili kwa pamoja tuendelee kuijenga bukombe yetu
mheshimiwa spika napenda kipekee kabisa kuchukua nafasi hii kumshukuru kwa dhati mke wangu mpenzi benadetha clement mathayo pamoja na watoto wetu elshadai elvin elis abigael amon abishai na moses kwa kunivumilia kuniunga mkono na kuniombea kwa mwenyezi mungu ili niweze kutekeleza majukumu niliyopewa na mheshimiwa rais katika kujenga na kutetea maslahi ya taifa letu
hitimisho 
mheshimiwa spika ili kutekeleza majukumu ya wizara ya madini katika mwaka naomba bunge lako tukufu sasa liridhie na kupitisha makadirio ya jumla ya shilingi kwa ajili ya matumizi ya wizara na taasisi zake
mchanganuo wa ajeti hiyo ni kama ifuatavyo i bajeti ya maendeleo ni shilingi 
ambazo zote ni fedha za ndani na ii bajeti ya matumizi ya kawaida ni shilingi 
ambapo shilingi 
ni kwa ajili ya mishahara na shilingi ni matumizi mengineyo oc
mheshimiwa spika naomba tena nitoe shukrani zangu za dhati kwa waheshimiwa wabunge wote kwa kunisikiliza
kwa kuwa hili ni bunge la mwisho kuelekea uchaguzi mkuu naomba nichukue nafasi hii kuwatakia uchaguzi mwema
hotuba hii pia inapatikana katika tovuti ya wizara kwa anuani ya vilevile hotuba hii ina majedwali na vielelezo mbalimbali kwa ajili ya kutoa ufafanuzi wa masuala na takwimu muhimu kuhusu sekta ya madini
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 viambatanisho vielelezo vya hotuba ya bajeti ya wizara ya madini kwa mwaka jedwali na
 makadirio na makusanyo halisi ya maduhuli kwa kila kituo kwa mwaka pamoja na makadirio kwa mwaka na
mkoa kituo cha makusanyo malengo ya makusanyo makusanyo halisi kufikia mach i asilimia ya makusanyo malengo ya makusanyo 
makao makuu 
rmo arusha 
rmo chunya 
rmo dodoma 
rmo dsm 
rmo geita 
rmo kagera 
rmo kahama 
rmo katavi 
rmo kigoma 
rmo kilimanjaro 
rmo lindi 
rmo manyara 
rmo mara 
rmo mbeya 
rmo mirelani 
rmo morogoro 
rmo mtwara 
rmo mwanza 
rmo njombe 
rmo rukwa 
rmo ruvuma 
rmo shinyanga 
rmo simiyu 
rmo singida 
rmo tabora 
rmo tanga 
rmo iringa 
rmo songwe jumla jedwali na
 kiasi cha mrabaha na ada ya ukaguzi kilichokusanywa kutoka kwenye madini mbalimbali kuanzia mwezi julai hadi februari aina ya madini kizio cha uzito uzito thamani tzs mrabaha tzs ada ya ukaguzi tzs makusanyo tzs dhahabu wachimbaji wa kubwa na kati kg dhahabu wachimbaji wadogo kg fedha kg almasi karati tanzanite rough kg tanzanite cut and polished karati tanzanite beads kg kinywe graphite tani makaa ya mawe tani madini mengineyo ya vito kg madini ujenzi tani madini ya viwandani tani madini mengineyo tani total jedwali na
 mwenendo wa mauzo na mapato ya dhahabu katika masoko ya geita chunya na kahama kwa kipindi cha kuanzia mwezi julai hadi machi soko la madini geita mwezi kiasi kg thamani tzs mrabaha tzs ada ya ukaguzi tzs jumla ya mapato tzs julai 
 agosti 
 septemba 
 oktoba 
 novemba 
 disemba 
 januari 
 februari 
 machi 
 jumla 
 soko la madini chunya mwezi kiasi kg thamani tzs mrabaha tzs ada ya ukaguzi tzs jumla ya mapato tzs julai 
 agosti 
 septemba 
 oktoba 
 novemba 
 disemba 
 januari 
 februari 
 machi 
 jumla 
 soko la madini kahama mwezi kiasi kg thamani tzs mrabaha tzs ada ya ukaguzi tzs jumla ya mapato tzs julai 
 agosti 
 septemba 
 oktoba 
 novemba 
 disemba 
 januari 
 februari 
 machi 
 jumla 
 jedwali na
takwimu za mitambo ya uchenjuaji dhahabu elutions nchini mpaka machi na mahali inayofanya kazi iliyosimama hatua ya ujenzi hatua za majaribio jumla 
mara musoma tarime 
kahama kahama 
songwe chunya 
geita geita bukombe nyang wale chato mbogwe 
shinyanga shinyanga 
singida singida 
tanga tanga 
mwanza mwanza 
dodoma dodoma 
morogoro morogoro 
lindi lindi 
tabora tabora 
mbeya mbeya 
iringa iringa 
manyara babati 
simiyu simiyu 
katavi mpanda jumla jedwali na
takwimu za maendeleo ya taaluma kwa wahitimu wa mwaka wa masomo katika chuo cha madini dodoma mr i na
aina ya kozi nta level nta level nta level 
geology and mineral exploration 
petroleum geosciences 
mining engineering 
mineral processing engineering 
env
eng
nd management in mines jumla jedwali na matetemeko makubwa yaliyotokea kwa kipindi cha kuanzia jualai hadi machi tarehe muda mahali ukubwa richter asubuhi ngulu tabora 
 asubuhi naberera manyara 
 usiku sibwesa katavi 
 asubuhi vulaya mpakani mwa korogwe na lushoto 
 kielelezo na
 mwenendo wa makusanyo ya maduhuli kwa kipindi cha kuanzia julai hadi machi kielelezo na
 makusanyo ya maduhuli kwa vyanzo mbalimbali kuanzia mwezi julai hadi machi kielelezo na
 kiasi cha dhahabu kilichozalishwa katika migodi mikubwa na kuuzwa nje ya nchi mwaka kielelezo na
 mwenendo wa wastani wa bei ya madini ya dhahabu katika soko la dunia kuanzia mwaka chanzo london bullion market association lbma kielelezo na
 ramani inayoonesha vituo vya kupimia mitetemo ya ardhi mheshiwa stanslaus haroon nyongo naibu waziri wa madini akikagua madini ya bati katika soko la madini kyerwa kagera mhe
kassim m
majaliwa mb
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania akikata utepe kuzindua hati ya uhalisia wa madini ya bati sheria ya usimamizi wa maafa na
 g sheria ya usimamizi wa maafa mpangilio wa vifungu kifungu jina sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi 
jina fupi na kuanza kutumika
matumizi
tafsiri
sehemu ya pili mfumo wa usimamizi na ur atibu wa maafa nchini 
uratibu na usimamizi wa maafa
kituo cha operesheni na awasiliano ya dharura
mamlaka ya waziri
kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati elekezi ya itaifa ya usimamizi wa maafa
kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa
jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa
majukumu ya jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa
kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa
kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa
kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati elekezi ya ilaya ya usimamizi wa maafa
issn x the united republic of tanzania no
 th october act supplement to the gazette of the united republic of tanzania no
vol
 dated th october printed by the government printer dodoma by order of governmen sheria ya usimamizi wa maafa na
 g 
kamati ya wataalam ya jiji manis paa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa
mamlaka ya mkuu wa mkoa na mkuu wa wilaya
kamati ya kata ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya kata ya usimamizi wa maafa
kamati ya kijiji ya usimamizi wa maafa
kamati ya mtaa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya kijiji au taa ya usimamizi wa maafa
utoaji taarifa za usimamizi wa maafa
miongozo ya kamati za maafa
kanuni za kamati
sehemu ya tatu mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa na operesheni wakati wa maafa 
mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa
wajibu wa jumla
kutangaza eneo la maafa
maafa yanayoashiria hali ya hatari
sehemu ya nne mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa 
mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa
usimamizi wa makusanyo na misaada
sehemu ya tano masharti ya jumla 
makosa na adhabu
makosa yanayosababishwa na taasisi
adhabu ya jumla
kinga dhidi ya mashtaka
kanuni
kufutwa na masharti ya mwendelezo
sheria ya usimamizi wa maafa na
 g jamhuri ya muungano wa tanzania na
ya nakubali samia suluhu hassan rais th septemba sheria ya kuweka mfumo wa usimamizi na uratibu wa maafa kwa aji li ya hatua za kuzuia na kupunguza madhara ya majanga kujiandaa kukabili na kurejesha hali pindi maafa yanapotokea pamoja na kuanzisha na kusimamia mfuko wa usimamizi wa maafa na mambo yanayohusiana nayo
metungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina na kuanza kutumika 
sheria hii itajulikana kama sheria ya usimamizi wa maafa ya mwaka na itaanza kutumika katika tarehe ambayo waziri atatangaza katika gazeti la serikali
matumizi 
sheria hii itatumika tanzania bara
tafsiri 
katika sheria hii isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo afya moja maana yake ni dhana inayotumika kuweka ushirikiano baina ya sekta zinazohusika na afya ya binadamu wanyama na mazingira ili kuimarisha uratibu na usimamizi katika utendaji na kupanga mikakati ya pamoja inayolenga kuzuia kujiandaa na sheria ya usimamizi wa maafa na
 g kukabiliana na milipuko ya magonjwa na visumbufu vya mimea na mazao ikiwemo madhara ya majanga yanayovuka mipaka na yanayoweza kusambaa kwa muda mfupi usugu wa madawa usalama wa chakula na lis he na magonjwa yasiyo ya kuambukiza divisheni maana yake ni divisheni yenye jukumu la usimamizi uratibu wa maafa iliyoko ndani ya wizara eneo la maafa maana yake ni eneo lililotangazwa kwa mujibu wa sheria hii kuwa eneo lenye madhara ya janga au lililopata madhara kutokana na maafa janga maana yake ni balaa au baa linalotokana na nguvu za asi li au shughuli za kibinadamu ambalo linaloweza kusababisha maafa jukwaa maana yake ni jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa lililoanzishwa chini ya sheria hii katibu mkuu maana yake ni katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya usimamizi wa maafa kituo maana yake ni kituo cha operesheni na mawasiliano ya dharura kilichoanzishwa kwa mujibu wa kifungu cha kukabiliana na maafa maana yake ni hatua yoyote inayochukuliw mara tu baada ya maafa kutokea ili kuokoa maisha mali na mazingira kupunguza madhara ya kiafya kutoa huduma za kibinadamu kuimarisha usalama wa umma au kushughulikia uharibifu unaotokana na maafa kupunguza madhara maana yake ni hatua zinazoel ekezwa katika kupunguza madhara ya maafa yanayoweza kusababishwa na tukio la janga kurejesha hali baada ya maafa maana yake ni hatua zinazosaidi kurejesha hali au kuboresha mifumo ya maisha iliyoathiriwa na maafa kwa kujenga upya au kur ejesha mifumo kwa ubora zaidi ili kuzuia au kupunguza madhara ya maafa siku zijazo kuzuia maafa maana yake ni ha tua zinazochukuliwa kuzuia hatar mpya au kupunguza hatari ziliz opo kutokana na shughuli na maamuzi ya kibinadamu au nguvu za asili yasisababishe kutokea kwa maafa maafa maana yake ni madhara yanayotokana na janga ambayo yanajumuisha uharibifu wa mfumo wa kawaida katika jamii ambao husababisha vifo majeruhi madhara ya kisaikolojia upotevu au uharibifu wa mali mifumo mbalimbali ya kiteknolojia na huduma za kiuchumi na kijamii au mazingira sheria ya usimamizi wa maafa na
 g ambapo jamii iliyoathirika haiwezi kukabili kwa kutumia rasilimali zake bila msaada kutoka nje ya jamii hiyo mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa maana yake ni mkakati ambao unaainisha hatua zitakazochukuliwa katika kuzuia na kupunguza madhara ya majanga pamoja na kujiandaa kukabili na kurejesha hali pindi maafa yanapotokea sheria maana yake ni sheria ya usimamizi wa maafa usimamizi wa maafa inajumuisha hatua zinazochukuliwa kuzuia na kupunguza madhara ya majanga kujiandaa kukabili na kurejesha hali endapo maafa yanatokea kwa kuzingatia sera sheria na miongozo waziri maana yake ni waziri mwenye dhamana ya usimamizi wa maafa na wizara maana yake ni wizara yenye dhamana ya usimamizi wa maafa
sehemu ya pili mfumo wa usimamizi na ur atibu wa maafa nchini uratibu na usimamizi wa maafa 
 wizara itakuwa na jukumu la kuratibu na kusimamia shughuli za maafa nchini
 katika utekelezaji wa majukumu yake kwa mujibu wa masharti ya kifungu kidogo cha wizara kupitia divisheni a itatayarisha kuhuisha na kuratibu utekelezaji wa sera mipango sheria kanuni mikakati na taratibu za utendaji kwenye shughuli zote zinazohusiana na usimamizi wa maafa tanzania bara b itaratibu na kusimamia utekelezaji wa afua za usimamizi wa maafa kwa kushirikiana na wizara sekta na kamati za kitaalam zenye dhamana ya usimamizi wa maafa katika ngazi zote c itaratibu na kutoa mwongozo kuhusu ushirikiano wa kisekta katika usimamizi wa magonjwa ya mlipuko kwa binadamu na wanyama visumbufu vya mazao usugu wa madawa dhidi ya vimelea vya magonjwa usalama wa chakula na lishe sumu kuvu usalama na ulinzi na usalama wa vimelea hatarishi vya magonjwa na magonjwa yasiyoambukiza d itaratibu wizara idara wakala sekretarieti za mikoa mamlaka za serikali za mitaa na sekta binafsi katika sheria ya usimamizi wa maafa na
 g utekelezaji wa mikakati mipango na miongozo ya usimamizi wa maafa ikiwemo afya moja e itaratibu ushirikiano na nchi jirani kuhusu kuzuia kujiandaa na kukabili dharura zinazovuka mipaka ikiwemo magonjwa ya mlipuko ya binadamu na wanyama na visumbufu vya mazao f itaratibu ushirikiano kati ya tanzania bara na tanzania zanzibar kuhusu usimamizi wa masuala ya dharura na magonjwa ya mlipuko yanayovuka mipaka g itaratibu uandaaji na kusimamia utekelezaji wa miongozo ya tathmini ya hatari za maafa katika miradi mikubwa ya maendeleo h itasimamia utendaji wa kituo cha mawasiliano ya dharura na kukiunganisha na vituo vya kisekta i itaweka mfumo wa teknolojia ya habari na mawasiliano utakaowaunganisha wadau wa masuala ya maafa kufuatilia mwenendo wa majanga na hali ya maafa kwa ajili ya kuchukua hatua za kuzuia na kukabiliana na maafa kwa wakati j itaendeleza na kuanzisha kanzi data ya rasilimali wadau miundombinu muhimu aina za majanga misaada ya kibinadamu na takwimu za matukio ya maafa kwa ajili usimamizi wa maafa k itahamasisha matumizi ya teknolojia ya mawasiliano na habari katika kupunguza hatari za majanga na usimamizi wa maafa l itaunda mfumo wa tahadhali ya mapema utakaojumuisha sekta zote na kuwa kiungo kati ya asasi mbalimbali zinazotoa huduma ya tahadhari m itakuza na kuendeleza mafunzo utafiti uvumbuzi elimu kwa umma mazoezi ya vitendo na nadharia maarifa mabadiliko ya tabia na matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano katika usimamizi wa maafa n itatafuta kuhamasisha na kusimamia matumizi ya rasilimali kwa ajili ya shughuli za usimamizi wa maafa na kuweka miongozo ya ugawaji wa misaada ya huduma za kibinadamu o itapokea taarifa kutoka taasisi yoyote idara mamlaka mtu au watu kwa ajili ya shughuli za usimamizi wa maafa sheria ya usimamizi wa maafa na
 g p itaratibu na kusimamia tahadhari ya mapema inayozingatia athari na kuhuisha ujumbe wa onyo na hatua za kuchukua kwa majanga mbalimbali q itashirikiana na mamlaka za serikali za mitaa kuweka hatua za ulinzi wa ra ia dhidi ya maafa r itahakikisha uwepo wa vifaa toshelevu kwa kushirikiana na wadau na sekta husika kwa ajili ya kukabiliana na maafa na programu za kujenga uelewa kwa umma kuhusu kujiandaa kukabiliana na maafa s itaratibu na kufanya utafiti tathmini na kuandaa modeli za kisayansi na ramani kwa kuainisha aina za majanga hatari zilizopo na uwezekano wa kutokea pamoja na kuainisha uwezo wa usimamizi wa janga t itatathmini na kufuatilia hatua za kukabiliana na maafa ikiwemo huduma za kibinadamu kwa waathirika wa maafa na kushauri ipasavyo u itaratibu na kusimamia tathmini ya haraka na kina ya uharibifu na mahitaji kwa ajili ya urejeshaji hali kutokana na madhara ya maafa v itahamasisha ushiriki wa wanaojitolea uendeshaji wa mafunzo na upatikanaji wa ifaa kwa ajili ya shughuli za usimamizi wa maafa huduma za dharura katika mikusanyiko mikubwa na huduma za kibinadamu na w itatekeleza majukumu mengine yoyote yanayohusiana na kupunguza hatari za maafa na usimamizi wa maafa
 wizara inaweza kutoa taarifa zilizotunzwa chini ya kifungu kidogo cha j kwa mtu eyote idara au taasisi kwa kadri katibu mkuu atakavyoona inafaa
kituo cha operesheni na mawasiliano ya dharura 
kutakuwa na kituo cha operesheni na mawasiliano ya dharura chini ya divisheni ambacho kitaunganishwa na vituo vya kisekta kitakachokuwa na jukumu la kufuatilia mwenendo wa majanga kupokea na kuchambua taari fa za tahadhari na dharura wa ajili ya usimamizi wa maafa
mamlaka ya waziri 
 kwa madhumuni ya kutekeleza majukumu yake yanayohusiana na usimamizi wa maafa waziri atakuwa na mamlaka ya a kuamuru watu kuondoka katika maeneo ya maafa au maeneo hatarishi au kuamuru watu kubaki katika maeneo salama sheria ya usimamizi wa maafa na
 g b kusimamisha au kuzuia uuzaji wa vileo vinywaji silaha milipuko au vitu vingine ambavyo vitaonekana havipaswi kuwa kwenye maeneo ya maafa c kuamuru matumizi ya rasilimali za taasisi za umma kwa kadri itakavyoonekana ni muhimu kutumika kwa shughuli za dharura kwa kuzingatia utaratibu utakaoainishwa katika kanuni d kuagiza mtu yeyote idara au taasisi kuwasilisha taarifa kadri itakavyoonekana ni muhimu kwa ajili ya uratibu wa shughuli za maafa na e kuwezesha upatikanaji wa rasilimali watu fedha na vifaa kwa ajili ya shughuli za usimamizi wa maafa
 waziri atatumia mamlaka aliyopewa chini ya sheria hii kuhakikisha utekelezaji wa maelekezo yake unazingatiwa na anaweza kuchukua au kuelekeza kuchukuliwa hatua dhidi ya atakayeshindwa kuzingatia maelekezo yake
 waziri anaweza baada ya kutoa taarifa ya kusudio lake la kuchukua hatua zilizoainishwa katika kifungu hiki kuelekeza ta asisi idara mamlaka mtu au watu kutekeleza ndani ya muda utakaopangwa na kwa namna atakavyoelekeza kazi yoyote iliyoainishwa chini ya sheria hii au sheria nyingine yoyote kuhusiana na usimamizi na utekelezaji wa sheria
 endapo taasisi idara mamlaka au mtu atashindwa kutekeleza maelekezo chini ya ki fungu hiki wizara itatekeleza kazi hizo au waziri ataelekeza kazi hizo zitekelezwe na taasisi ida ra mamlaka au mtu mwingine na gharama zitakuwa deni la taasisi idara mamlaka au mtu aliyepaswa kutekeleza maelekezo hayo
 waziri anaweza kutengeneza kanuni zitakazoainisha utaratibu wa utekelezaji wa masharti ya kifungu kidogo cha 
kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa 
 kutakuwa na kamati eleke zi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa ambayo itakuwa na jukumu la usimamizi wa maafa katika ngazi ya taifa
 kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa itakuwa na wajumbe wafuatao a waziri mwenye dhamana ya maafa ambaye atakuwa mwenyekiti wa kamati b mwanasheria mkuu wa serikali c waziri mwenye dhamana ya fedha na mipango d waziri mwenye dhamana ya mazingira na mabadiliko ya tabianchi e waziri mwenye dhamana ya ulinzi sheria ya usimamizi wa maafa na
 g f waziri mwenye dhamana ya mambo ya ndani ya nchi g waziri mwenye dhamana ya afya h waziri mwenye dhamana ya kilimo na usalama wa chakula i waziri mwenye dhamana ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari j waziri mwenye dhamana ya uj enzi na usafirishaji k waziri mwenye dhamana ya maendeleo ya jamii l waziri mwenye dhamana ya tawala za mikoa na serikali za mitaa na m waziri mwenye dhamana ya maji
 katibu mkuu ataku wa katibu wa kamati
 kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa inaweza kumualika mtu yeyote kwenye kikao chake kama itakavyoona inafaa kutegemea na tishio au madhara ya tukio la maafa
majukumu ya kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa 
 kamati elekezi ya kita ifa ya usimamizi wa maafa itakuwa na majukumu yafuatayo a kusimamia kutoa maelekezo na kuweka vipaumbele vya shughuli za usimamizi wa maafa na huduma za kibinadamu b kuidhinisha mpango wa usimamizi wa maafa na mpango wa mwendelezo wa huduma wakati wa dharura ya kitaifa c kuhamasisha na kuwezesha utafutaji wa rasilimali ili kuimarisha uwezo wa kitaasisi na vifaa kwa ajili ya usimamizi wa maafa na dharura katika ngazi ya taifa na d kushauri mamlaka kuhusu kutangaza hali ya maafa katika ngazi ya taifa
 waziri mwenye dhamana na maafa atakuwa msemaji wa serikali wakati wa matukio ya aafa katika ngazi ya taifa
kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa 
 kutakuwa na kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa
 kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa itakuwa na wajumbe wafuatao a katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya usimamizi wa maafa ambaye atakuwa mwenyekiti b katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa sheria ya usimamizi wa maafa na
 g c naibu mwanasheria kuu wa serikali d katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya mamlaka ya tawala za mikoa na serikali za mitaa e katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya fedha f katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya afya g katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari h katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya mazingira na mabadiliko ya tabianchi i katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya kilimo na usalama wa chakula j katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya maji k katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya mambo ya ndani ya nchi l katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya ujenzi na usafirishaji m mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya hali ya hewa tanzania n kamishna jenerali wa jeshi la zimamoto na uokoaji na o mtendaji mkuu wa taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania
 mkurugenzi wa divisheni ya menejimenti ya maafa atakuwa katibu wa kamati
 kamati ya wataalam ya usimamizi wa maafa ya taifa itakuwa na mamlaka ya kumualika mtu yeyote kwenye kikao chake kama itakavyoona inafaa kutegemea na tishio au madhara ya tukio la maafa
majukumu ya kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa 
 kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa itakuwa na majukumu yafuatayo a kuishauri kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa hatua za kuimarisha usimamizi wa maafa nchini b kutekeleza maelekezo ya kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa c kuhakikisha afua za kupunguza hatari za maafa zinajumuishwa katika sera mipango mikakati na programu za maendeleo za taas isi husika za serikali d kutoa msaada katika utafutaji wa rasilimali za usimamizi wa maafa ikiwemo kuimarisha uwezo wa kitaasisi na vifaa vya kutoa huduma za kibinadamu sheria ya usimamizi wa maafa na
 g e kutoa mwelekeo wa makisio ya rasilimali zitakazohitajika kwa mwaka wa fedha katika mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa f kuandaa mpango wa usimamizi wa maafa na mpango kitaifa na g kuhamasisha uandaaji na utekelezaji wa mikakati ya kitaifa ya utendaji na usimamizi wa maafa kwa kuzingatia uvumbuzi na matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano
 kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa inaweza kuanzisha kamati ndogo kwa ajili ya kuhakikisha utekelezaji mzuri wa shughuli za uratibu na usimamizi wa maafa kitaifa
jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa 
 kutakuwa na jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa ambalo litatoa nafasi ya wataalam kutoka serikalini na nje ya serikali kukutana na kujadili masuala yanayohusu usimamizi wa maafa na kuishauri kamati ya taifa ya wataalam ya usimamizi wa maafa
jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa litakuwa na wajumbe wafuatao a mkurugenzi wa divisheni ya menejimenti ya maafa ambaye atakuwa ni mwenyekiti b wakuu wa idara zenye dhamana ya usimamizi wa maafa kutoka i wizara yenye dhamana ya kilimo na usalama wa chakula ii wizara yenye dhamana ya mambo ya ndani ya nchi iii wizara yenye dhamana ya fedha iv wizara yenye dhamana ya serikali za mitaa v wizara yenye dhamana ya afya vi wizara yenye dhamana ya maendeleo ya jamii na ustawi wa jamii vii wizara yenye dhamana ya mazingira na mabadiliko ya tabianchi viii wizara yenye dhamana ya mambo ya nje ix wizara yenye dhamana ya viwanda x wizara yenye dhamana ya maliasili xi wizara yenye dhamana ya nishati xii wizara yenye dhamana ya madini sheria ya usimamizi wa maafa na
 g xiii wizara yenye dhamana ya mawasiliano xiv wizara yenye dhamana ya ardhi xv wizara yenye dhamana ya uchukuzi xvi wizara yenye dhamana ya maji xvii wizara yenye dhamana ya elimu na xviii wizara yenye dhamana ya habari na teknolojia ya mawasiliano c wakuu wa idara zinazohusika na huduma za masuala ya maafa kutoka taasisi zifuatazo i mamlaka ya udhibiti wa mawasiliano tanzania ii wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula iii taasisi ya chakula na lishe tanzania iv mamlaka ya dawa na vifaa tiba v mamlaka ya hali ya hewa tanzania vi jeshi la zima moto na uokoaji vii shirika la uwakala wa meli tanzania viii taasisi ya jiolojia na utafiti wa madini tanzania ix jeshi la wananchi tanzania x jeshi la polisi tanzania xi wakala wa maabara ya vetenari tanzania xii wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali xiii mamlaka ya usimamizi wa bima tanzania na xiv wakala wa nguvu za atomiki tanzania d wawakilishi wawili kutoka mashirika ya umoja wa mataifa na mashirika ya kimataifa e mwakilishi kutoka ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali f wawakilishi wawili kutoka vyuo vya elimu ya juu g wawakilishi wawili kutoka taasisi za utafiti h mwakilishi kutoka jumuiya ya asasi za kiraia i wawakilishi wawili kutoka asasi za makundi ya watu wenye mahitaji maalum j mwakilishi kutoka chama cha msalaba mwekundu tanzania k mwakilishi kutoka chama cha skauti tanzania l wawakilishi watatu kutoka taasisi za dini m mwakilishi kutoka bara za la vyombo vya habari na n wawakilishi wawili kutoka kamati za bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania zinazohusika na masuala ya usimamizi wa maafa
sheria ya usimamizi wa maafa na
 g mkurugenzi msaidizi wa idara ya usimamizi wa maafa anayehusika na mipango na utafiti atakuwa katibu wa jukwaa
 jukwaa linaweza kumualika mtu yeyote kwenye kikao chake kama itakavyoona inafaa kut egemea na tishio husika au madhara ya tukio la maafa
 jukwaa litakutana angalau mara mbili kwa mwaka lakini linaweza kukutana wakati wowote kama kutakuwa na suala ambalo linahitaji kujadiliwa kwa dharura
 jukwaa linaweza kuunda kamati ndogo za wataalam ambazo wajumbe wake watateuliwa kutoka miongoni mwao ili kurahisisha utekelezaji wa majukumu yake
 jukwaa linaweza kujiwek ea taratibu za uendesha ji
majukumu ya jukwaa la taifa la wadau wa usimamizi wa maafa 
jukwaa la taifa la wadau wa us imamizi wa maafa litakuwa na jukumu la kuishauri kamati ya wataalam ya kitaifa ya usimamizi wa maafa kwa kutekeleza majukumu yafuatayo a kushauri na kutekeleza hatua za kujumuisha upunguzaji wa madhara ya maafa katika sera sheria na mipango ya maendeleo ya taifa ili kushughulikia changamoto za maafa zenye madhara ya kijamii kiuchumi na mazingira na kufanya kazi kwa ushirikiano ili kufanikisha huduma za kibinadamu kwa ufanisi b kushauri na kusaidia ut ekelezaji wa malengo ya maendeleo na mabadiliko ya tabianchi yanayohusu kuzuia na kupunguza madhara ya majanga kwa kutoa mawazo ya mfumo thabiti unaozingatia vipaumbele katika sekta na nchi kwa ujumla c kuibua mijadala kutokana na tafiti na uzoefu wa kiutendaji ili kuwa kichocheo cha majadiliano ya kitaifa na kufikia makubaliano pamoja na kuainisha vipaumbele vya usimamizi wa maafa na uandaaji wa mipango na miongozo ya utekelezaji na ufuatiliaji d kuchangia na kushiriki katika maandalizi ya taarifa ya hali ya maafa kwa mwaka na athmini ya utekelezaji wa mikakati na mipango ya kupunguza madhara ya maafa nchini e kushawishi upatikanaji wa rasilimali kutoka kwa wafadhili mabenki ya maendeleo na mashirika ya umoja wa mataifa kwa kueleza umuhimu wa kuunga sheria ya usimamizi wa maafa na
 g mkono na ushirikiano katika usimamizi wa maafa na misaada ya kibinadamu na f kusaidia upatikanaji wa takwi mu za msingi za usimamizi wa maafa ikiwa ni pamoja na maelezo ya vihatarishi vya majanga kwa ajili ya kuzingatia katika mipango ya maendeleo na bajeti za kisekta
kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa sura ya 
 kamati ya usalama ya mkoa iliyoundwa chini ya sheria ya baraza la usalama la taifa itakuwa ndiyo kamati eleke zi ya mkoa ya usimamizi wa maafa ambayo itakuwa na mamlaka ya kutoa maamuzi na maelekezo ya hatua za kuchukua katika usimamiz wa maafa katika ngazi ya mkoa
 bila kujali kifungu kidogo cha wabunge wa viti maalum katika mkoa husika watakuwa wajumbe wa kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa 
 kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa itakuwa na jukumu la a kupanga kuratibu na kutoa maelekezo kuhusu kushughulikia masuala ya maafa katika mkoa b kusimamia majukumu ya kamati ya wataalam ya usimamizi wa maafa ya mkoa c kuhamasisha na kuwezesha utafutaji wa rasilimali ili kuimarisha uwezo wa kitaasisi na vifaa kwa ajili ya usimamizi wa maafa na dharura katika mkoa d kuidhinisha mpango wa usimamizi wa maafa na mpango wa mwendelezo wa huduma wakati wa dharura katika mkoa kwa kuzingatia mipango ya kitaifa wakati wa maafa e kupendekeza kwa mamlaka husika kuhusu hatua za kupunguza madhara ya maafa na f kuelekeza na kuweka vipaumbele vya usimamizi wa maafa na dharura katika mkoa
 mwenyekiti wa kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa atakuwa msemaji wa serikali wakati wa matukio ya maafa katika ngazi ya mkoa
kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa 
 kutakuwa na kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa ambayo itakuwa na wajibu wa kuratibu utekelezaji wa af ua za usimamizi wa maafa katika halmashauri zilizopo katika mkoa husika
sheria ya usimamizi wa maafa na
 g kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa itakuwa na wajumbe wafuatao a katibu tawala wa mkoa ambaye atakuwa mwenyekiti b makatibu tawala wasaidizi wote c mkurugenzi wa jiji wakurugenzi wa manispaa miji na wilaya kutoka wilaya zote katika mkoa d makatibu tawala wa wilaya kutoka wilaya zote katika mkoa e afisa operesheni mkoa wa jeshi la polisi tanzania f afisa operesheni mkoa wa jeshi la zimamoto na uokoaji g mshauri wa mgambo mkoa h mkuu wa taasisi inayohusika na barabara za vijijini na mijini katika ngazi ya mkoa i mkuu wa taasisi inayohusika na barabara kuu na za mikoa katika mkoa j mkuu wa taasisi inayohusika na huduma za maji na usafi wa mazingira katika mkoa k mkuu wa taasisi inayohusika na usanifu na ubora wa majengo katika mkoa na l mratibu wa chama cha msalaba mwekundu tanzania katika mkoa
 katibu tawala msaidizi anayehusika na uratibu na mipango atakuwa katibu wa kamati
 kamati inaweza kumualika mtu yeyote kwenye kikao chake kama itakavyoona inafaa kutegemea na tishio au madhara tukio la maafa
majukumu ya kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa 
 kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa itakuwa na jukumu la a kuishauri kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa kuhusu masuala ya usimamizi wa maafa na mambo mengine yoyote yatakayoelekezwa na mkuu wa mkoa b kufuatilia na kuratibu shughuli za upunguzaji na usimamizi wa maafa na huduma za dharura miongoni mwa taasisi za kisekta za serikali serikali za mitaa jamii na wadau wengine wanaojihusisha na maafa c kutafuta rasilimali kwa ajili ya usimamizi wa maafa katika mkoa sheria ya usimamizi wa maafa na
 g d kuandaa mkakati wa mkoa wa kupunguza madhara ya maafa na mpango wa kujiandaa na kukabiliana na maafa e kufungamanisha mfumo wa tahadhari ya awali katika mkoa na kuwezesha uanzishaji wa mfumo wa takwimu na taarifa za maafa za mkoa f kutoa mwelekeo wa makisio ya rasilimali zitakazohitajika kwa mwaka wa fedha katika mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa g kuratibu mipango ya wilaya ya usimamizi wa maafa iliyowasilishwa h kutunza kumbukumbu za taarifa na takwimu za awali za matukio ya maafa na hatua za tahadhari katika mkoa i kutafsiri taarifa za tahadhari ya mapema dhidi ya majanga na kupendekeza hatua za kuchukua katika mkoa na j kuainisha kufanya tathmini na kuandaa profaili ya majanga katika mkoa
 kamati ya wataalam ya mkoa ya usimamizi wa maafa inaweza kuanzisha kamati ndogo kwa ajili ya kuhakikisha utekelezaji mzuri wa shughuli za usimamizi na uratibu wa maafa katika mkoa
kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa sura ya 
 kamati ya usalama ya wilaya iliyoundwa chini ya sheria ya baraza la usalama la taifa itakuwa ndiyo kamati eleke zi ya wilaya ya usimamizi wa maafa yenye mamlaka ya kutoa maamuzi na maelekezo ya hatua za kuimarisha na kushughulikia masuala ya maafa katika wilaya
 bila kujali kifungu kidogo cha mbunge wa jimbo lililopo katika wilaya husika meya wa jiji na manispaa na mwenyekiti wa halmashauri ya mji na wilaya watakuwa wajumbe wa kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa 
 kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa itakuwa na jukumu la a kupanga kuratibu na kutoa maelekezo kuhusu kushughulikia masuala ya maafa katika wilaya husika b kusimamia majukumu ya kamati ya wataalam ya wilaya ya usimamizi wa maafa c kuhamasisha na kuwezesha utafutaji wa rasilimali ili kuimarisha uwezo wa kitaasisi na vifaa kwa ajili ya usimamizi wa maafa na dharura katika wilaya sheria ya usimamizi wa maafa na
 g d kuelekeza na kuweka vipaumbele vya usimamizi wa maafa na dharura katika wilaya e kuidhinisha mpango wa usimamizi wa maafa na mpango wa mwendelezo wa huduma wakati wa dharura katika wilaya kwa kuzingatia mipango ya kitaifa wakati wa maafa na f kupendekeza kwa kamati elekezi ya mkoa ya usimamizi wa maafa kuhusu hatua za kupunguza madhara ya maafa
 mwenyekiti wa kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa atakuwa msemaji wa serikali wakati wa matukio ya maafa katika ngazi ya wilaya
kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa 
 kutakuwa na kamati ya ataalam ya jiji manispaa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa itakayokuwa na jukumu la kuishauri kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa kuhusu hali ya maafa katika maeneo yao na kuhakikisha mipango ya maendeleo inayoandaliwa inazingatia hatari za maafa katika maen eo husika
 kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa itakuwa na wajumbe wafuatao a mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ambaye atakuwa mwenyekiti b wakuu wa idara na vitengo vyote katika halmashauri c afisa operesheni wilaya wa jeshi la zimamoto na uokoaji d mkuu wa upelelezi wilaya wa je shi la polisi tanzania e mkuu wa taasisi inayohusika na barabara za mijini na vijijini katika wilaya f mkuu wa taasisi inayohusika na huduma za maji na usafi wa mazingira katika wilaya g mratibu wa chama cha msalaba mwekundu tanzania katika wilaya na h kamishna wa skauti wilaya
 mkuu wa idara inayohusika na mipango katika halmashauri husika atakuwa katibu wa kamati
 kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa inaweza kumualika mtu yeyote kwenye kikao chake kama itakavyoona inafaa kutegemea na tishio au madhara tukio la maafa
sheria ya usimamizi wa maafa na
 g majukumu ya kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji na wilaya ya usimamizi wa maafa 
 kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji au wilaya ya usimamizi wa maafa itakuwa na jukumu la a kuratibu kusimamia na kufuatilia utekelezaji wa shughuli za usimamizi wa maafa na huduma za dharura katika eneo husika kama itakavyoelekezwa na kamati elekezi ya wilaya ya usimamizi wa maafa b kusaidia kuhamasisha upatikanaji na kutenga rasilimali kwa ajili ya usimamizi wa maafa na huduma za dharura katika eneo husika c kuwezesha na kufuatilia ujumuishaji wa masuala ya kupunguza madhara ya majanga katika mpango wa maendeleo miradi programu na bajeti katika eneo husika d kusaidia na kushiriki kufa nya tathmini ya hatari za majanga madhara ya uharibifu na mahitaji ya kibinadamu na kurejesha hali baada ya maafa katika eneo husika e kuandaa na kutekeleza mkakati wa kupunguza madhara ya maafa na mpango wa kujiandaa na kukabiliana na dharura kuendesha mafunzo mazoezi ya nadharia na mfumo wa kurejesha hali katika eneo husika f kutoa mwelekeo wa makisio ya rasilimali zitakazohitajika kwa mwaka wa fedha katika mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa g kuandaa mfumo wa teknolojia na mawasiliano ya habari kwa ajili ya tahadhari ya mapema operesheni na takwimu kwa ajili ya usimamizi wa maafa katika eneo husika h kutunza kumbukumbu za taarifa na takwimu za awali za matukio ya maafa na hatua za tahadhari katika jiji manispaa mji na wilaya i kutafsiri taarifa za tahadhari ya mapema dhidi ya majanga na kupendekeza hatua za kuchukua katika jiji manispaa mji na wilaya na j kuainisha kufanya tathmini na kuandaa profaili ya majanga katika jiji manispaa mji au wilaya
 kamati ya wataalam ya jiji manispaa mji au wilaya ya usimamizi wa maafa inaweza kuanzisha kamati ndogo kwa ajili ya kuhakikisha utekelezaji bora wa shughuli za usimamizi na uratib wa maafa katika jiji manispaa mji au wilaya
sheria ya usimamizi wa maafa na
 g mamlaka ya mkuu wa mkoa na mkuu wa wilaya 
mkuu wa mkoa au mkuu wa wilaya kwa kuzingatia maamuzi ya kamati elekezi ya mkoa au wilaya ya usimamizi wa maafa atakuwa na mamlaka ya a kuelekeza taasisi yoyote katika mkoa au wilaya kuzuia au kupunguza madhara ya janga na kujiandaa kukabili na kurejesha hali baada ya maafa b kuamuru watu kuondoka katika maeneo hatarishi au yaliyoathirika na maafa na kuwahamishia maeneo salama katika mkoa au wilaya au kuamuru watu kubaki katika maeneo salama c kutumia rasilimali za umma kama vile usafiri jengo lolote vifaa bidhaa muhimu vitu vingine kwa ajili ya kusaidia jitihada za usimamizi wa maafa na d kufanya jambo lolote ambalo ni la lazima kufanywa kwa ajili ya utekelezaji wa kazi zake chini ya sheria hii kwa mujibu wa sera mipango na taratibu katika mkoa au wilaya
kamati ya kata ya usimamizi wa maafa sura ya 
 kamati ya maendeleo ya kata iliyoundwa chini ya sheria ya mamlaka za serikali za mitaa mamlaka za wilaya itakuwa ndiyo kamati ya kata ya usimamizi wa maafa itakayokuwa na jukumu la kuhakikisha ushiriki wa wadau wote katika hatua za kuzuia au kupunguza madhara ya ma janga pamoja na kutoa huduma za kibinadamu wakati wa dharura
 bila kujali kifungu ki dogo cha diwani wa viti maalumu katika kata maafisa wa serikali waliopo katika kata mwakilishi kutoka kituo cha afya au zahanati katika kata mwakilishi kutoka kituo kidogo cha polisi katika kata na mwakil ishi kutoka chama cha msalaba mwekundu tanzania katika kata watakuwa wajumbe wa kamati ya kata ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya kata ya usimamizi wa maafa 
kamati ya kata ya usimamizi wa maafa itakuwa na jukumu la a kufuatilia na kuratibu usimamizi wa maafa na operesheni za dharura katika ngazi ya kata b kutafuta rasilimali kwa ajili ya usimamizi wa maafa kwa kushirikisha wadau katika kata c kusaidia utekelezaji wa mipa ngo ya usimamizi wa maafa ya kata sheria ya usimamizi wa maafa na
 g d kusambaza taarifa za tahadhari ya mapema na maelekezo ya hatua za kuchukua dhidi ya hatari ya maafa katika kata e kuainisha majanga yanayoweza kutokea na kuandaa ramani ya maeneo hatarishi pamoja na kuchukua hatua za kuzuia na kupunguza madhara ya majanga kwa kutumia rasilimali zilizopo kwenye kata na f kutayarisha mkakati wa kupunguza madhara ya maafa na mpango wa kukabiliana na dharura wa kata
kamati ya kijiji ya usimamizi wa maafa sura ya 
 halmashauri ya kijiji iliyoundwa chini ya sheria ya mamlaka za serikali za mitaa mamlaka za wilaya itakuwa ndiyo kamati ya kijiji ya usimamizi wa maafa itakayokuwa na wajibu wa awali wa kuhakikisha jamii inakuwa salama dhidi ya majanga pamoja na kushirikisha jamii katika kupata ufumbuzi wa haraka huduma za kibinadamu kwa waathirika wa maafa
 bila kujali kifungu kidogo cha mwakilishi kutoka zahanati ya kijiji mwakilishi kutoka katika kituo kidogo cha olisi katika kijiji na mwakilishi wa chama cha msalaba mwekundu tanzania katika kijiji watakuwa wajumbe wa kamati ya kijiji ya usimamizi wa maafa
kamati ya mtaa ya usimamizi wa maafa sura ya 
 kamati ya mtaa iliyoundwa chini ya sheria ya mamlaka za serikali za mitaa mamlaka za miji itakuwa ndiyo kamati ya mtaa ya usimamizi wa maafa itakayokuwa na wajibu wa awali wa kuhakikisha jamii inakuwa salama dhidi ya majanga pamoja na kushirikisha jamii katika kupata ufumbuzi wa haraka huduma za kibinadamu kwa waathirika wa maafa
 bila kujali kifungu kidogo cha mwakilishi kutoka zahanati ya mtaa mwakilishi kutoka katika kituo kidogo cha pol isi katika mtaa na mwakilishi wa chama cha msalaba mwekundu tanzania katika mtaa watakuwa wajumbe wa kamati ya mtaa ya usimamizi wa maafa
majukumu ya kamati ya kijiji au mtaa ya usimamizi wa maafa 
kamati ya kijiji au mtaa ya usimamizi wa maafa itakuwa na jukumu la a kufuatilia na kuratibu shughuli za usimamizi wa maafa na operesheni za dharura katik ngazi ya kijiji au mtaa b kusambaza taarifa za tahadhari ya mapema na maelekezo ya hatua za kuchukua dhidi ya hatari ya maafa katika kijiji au mtaa sheria ya usimamizi wa maafa na
 g c kutafuta rasilimali kwa ajili ya usimamizi wa shughuli za maafa katika kijiji au mtaa d kuelimisha jamii kuhusu hatua za kuchukua kuzuia na kupunguza madhara ya majanga pamoja na kujiandaa na kukabiliana na majanga katika kijiji au mtaa kwa kuzingatia ushauri wa kitaalam na mbinu za asili katika eneo husika e kuainisha majanga yanayoweza kutokea na kuandaa ramani ya maeneo hatarishi pamoja na kuchukua hatua za kuzuia na kupunguza madhara ya majanga kwa kutumia rasilimali zilizopo kati ka kijiji au mtaa na f kutayarisha mkakati wa kupunguza madhara ya majanga na mpango wa kukabiliana na dharura katika kijiji au mtaa
utoaji taarifa za usimamizi wa maafa 
 kamati za wataalam za mikoa za usimamizi wa maafa kamati za wataalam za jiji manispaa mji na wilaya za usimamizi wa maafa kamati za kata za usimamizi wa maafa na kamati za vijiji au mitaa za usimamizi wa maafa zilizoanzishwa chini ya sheria hii katika kila robo mwaka au kwa kadri zitakavyoelekezwa zitaandaa na kuwasilisha katika wizara taari fa za kina kuhusu utekelezaji wa usimamizi wa maafa katika mamlaka zake
 waziri anaweza kutengeneza kanuni zitakazoainisha namna ambavyo kamati zilizotajwa katika kifungu hiki zitaandaa na kuwasilisha taarifa za utekelezaji wa usimamizi wa maafa
miongozo ya kamati za maafa 
 waziri anaweza kuandaa miongozo kwa ajili ya usimamizi wa kamati zilizoanzishwa chini ya sheria hii
 miongozo iliyoandaliwa chin ya kifungu hiki itaainisha kuhusu a utayarishaji na utekeleza ji wa mikakati mipango na taratibu za utendaji katika ngazi mbalimbali za kamati b njia za mawasiliano na usam bazaji wa taarifa zinazohusu usimamizi wa maafa c uandaaji na usambazaji wa taarifa zinazohusu tahadhari ya mapema na hatua za kuchukua kwa umma na wadau d uendeshaji wa shughuli za kamati na e suala lingine lolote kadri itakavyoonekana ni muhimu
sheria ya usimamizi wa maafa na
 g taratibu za uendeshaji wa kamati 
kamati zilizoanzishwa chini ya sheria hii zitaandaa taratibu za uendeshaji wa shughuli zake katika mamlaka husika
sehemu ya tatu mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa na operesheni wakati wa maafa mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa 
 wizara itaandaa kuratibu na kutekeleza mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa
 mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa utajumuisha hatua za kuchukua kabla wakati na baada ya maafa kutokea kwa kuainisha kazi zinazopaswa kutek elezwa katika sekta kwa kuzinga tia wajibu wa kisheria vyanzo au sababu za kutokea kwa majanga na madhara ya maafa yaliyosababishwa
 mkakati wa taifa wa usimamizi wa maafa utawezesha masuala ya kuzuia na kupunguza madhara ya maafa kuingizwa katika mipango ya maendeleo ya kisekta na utatumiwa na wizara idara taasisi na mamlaka za serikali za mitaa na kamati zilizoanzishwa chini ya sheria hii na asasi mbalimbali katika usimamizi wa maafa
wajibu wa jumla 
 wizara itaandaa programu za kujenga uwezo kwa kamati zilizoanzishwa chini ya sheria hii taasisi za serikali na taasisi za sekta mbalimbali kwa ajili ya kutoa huduma za lazima na taratibu za kuzingatiwa katika usimamizi wa maafa
 kila wizara idara taasisi za serikali tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa zitakuwa na wajibu wa a kujumuisha katika mipango na bajeti zao hatua za kuzuia na kupunguza madhara ya majanga na kujiandaa kukabiliana na maafa b kuainisha hatari za majanga yanayoweza kutokea katika maeneo yao na kuandaa mikakati ya usimamizi wa maafa na c kushirikiana na sekta nyingine na wadau mbalimbali katika shughuli za usimamizi wa maafa
kila mtu ana wajibu wa a kudumisha amani na utulivu wakati wa maafa b kuzingatia ushauri wa kitaalamu na maelekezo ya viongozi kuhusu hatua za usimamizi wa maafa c kuwa na mwenendo wa maisha utakaowezesha kuzuia na kupunguza madhara ya majanga na kujiandaa kukabiliana na kurejesha hali baada ya maafa na sheria ya usimamizi wa maafa na
 g d kuwa na utayari wa kushiriki katika shughuli za usimamizi wa maafa
kutangaza eneo la maafa 
 endapo waziri ataridhika kwamba mwenendo wa janga unaelekea kuwa maafa kwa tangazo katika gazeti la serika li atatangaza kuwa eneo husika ni eneo la maafa na ataelekeza mpan go wa taifa wa kujiandaa kukabiliana na maafa kutekelezwa katika eneo hilo kwa kipindi kisichoz idi miezi mitatu au kwa muda mwingine wa nyongeza kwa kadri waziri atakavyoona inafaa
 endapo mpango wa taifa wa kujiandaa kukabiliana na maafa unatekelezwa katika eneo husika kila sekta itatekeleza jukumu katika eneo lake kwa kutumia rasilimali zilizopo kwa kushirikiana na wadau wengine kupitia uratibu wa wizara
maafa yanayoashiria hali ya hatari sura ya 
 endapo dharura ya maafa inaashiria hali ya hatari ambayo inahitaji kuchukuliwa hatu za kipekee na za haraka na kamati elekezi ya kitaifa ya usimamizi wa maafa itaridhika kwamba hali ya maafa inalazimu kutolewa kwa tamko la hali ya hatari kamati elekezi kwa kuzingatia utaratibu ulioainishwa atika kifungu cha cha sheria ya mamlaka ya kutangaza hali ya hatari itamtaarifu rais juu ya matukio yanayolazimu kutolewa kwa tamko la hali ya hatari kwa eneo husika au tanzania bara yote
 tamko la hali ya hatari litaeleza hatua za haraka ambazo zinaweza kuchukuliwa ikijumuisha a kuondoa au kutenga watu pamoja na mali zao b kutumia msaada wa kijeshi c kuomba msaada kutoka mataifa mengine au d hatua nyingine yoyote itakayof aa kulingana na hali halisi
sehemu ya nne mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa 
 kutakuwa na mfuko wa taifa wa usimamizi wa maafa
 vyanzo vya fedha vya mfuko vitakuwa a fedha ambayo itaidhinishwa na bunge la jamhuri ya muungano kwa ajili ya usimamizi wa maafa b michango ya hiari kutoka kwa mtu au taasisi yoyote c fedha yoyote itakayopatikana kwa njia ya msaada au mkopo kutoka ndani na nje ya jamhuri ya muungano sheria ya usimamizi wa maafa na
 g d fedha yoyote itakayopatikana kutokana na mau zo ya vitu vilivyotolewa kama msaada na e fedha itakayopatikana kupitia michango
 mfuko utasimamiwa na wizara na katibu mkuu atakuwa afisa masuuli
 mfuko utatumika kutoa fedha kwa ajili ya a kuzuia na kupunguza madhara ya majanga b kujiandaa kwa ajili ya aafa yanayoweza kutokea c kukabiliana na maafa yanapotokea na d kurejesha hali baada ya maafa
usimamizi wa makusanyo na misaada wizara inaweza kutoa ombi maalum au la jumla la wataalam vifaa au fedha kutoka kwa umma kwa madhumuni ya kuokoa maisha mali kuzuia au kupunguza uharibifu au kurejesha mfumo wa maisha ya jamii iliyoathirika na maafa
 mtu au taasisi inayokusanya vifaa au fedha itatakiwa kuwasilisha kwa kamati za taifa mkoa wilaya kata kijiji au mtaa au viongozi wa kitaifa
 kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha misaada kwa ajili ya jamii iliyoathirika na maafa itapelekwa kwa jamii husi ka kupitia kamati za taifa mkoa wilaya kata kijiji au mtaa au viongozi wa kitaifa
sehemu ya tano masharti ya jumla makosa na adhabu 
 mtu ambaye a atachelewesha au kumzuia afisa yeyote kutekeleza majukumu yake chini ya sheria hii b atakataa kutoa ushirikiano kwa afisa yeyote kama atakavyoombwa na afisa kwa madhumuni ya kutekeleza majukumu yake chini ya sheria hii c kwa makusudi atatoa taarifa za uongo au za kupotosha wakati akijibu maswali anayoulizwa na afisa kwa madhumuni ya kutekeleza majukumu yake chini ya sheria hii atakuwa anatenda kosa na akitiwa hatiani atalipa faini isiyopun gua shilingi laki tatu na isiyozidi shilingi milioni tano au kifung kisichopungua mwezi mmoja na kisichozidi mwaka mmoja
 mtu ambaye atakusanya michango au misaada kwa ajili ya jamii iliyoathirika na maafa na kutoiwasilisha katika kamati sheria ya usimamizi wa maafa na
 g husika ya maafa atakuwa ametenda kosa na akitiwa hatiani atalip faini sawa na mara mbili ya tham ani ya fedha au vitu alivyokusa nya au kifungo kisichopungua mwaka mmoja na kisichozidi miaka mitano au vyote
makosa yanayosababis hwa na taasisi 
endapo kosa limetendwa chini ya sheria hii na taasisi au kampuni mtu yeyote ambaye wakat kosa hilo linat endwa alihusik na usimamizi wa taasisi au kampuni hiyo atachukuliwa kuwa yeye ndiye aliyetenda kosa hilo isipokuwa kama ataithibitishia mahakama kuwa hakufahamu na katika mazingira ya kawaida asingeweza kufahamu kuhusu kutendeka kwa kosa hilo
adhabu ya jumla 
mtu yeyote anayekiuka masharti yoyote ya sheria hii na iwapo hakuna adhabu mahsusi iliy otamkwa atakuwa anatenda kosa na akitiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyopungua shiling laki tatu na isiyozidi shilingi milioni tano au kifungo kisichopungu mwezi mmoja na kisichozidi mwaka mmoja au vyote
kinga dhidi ya mashtaka 
mtu yeyote ambaye kwa mujibu wa sheria hii au kanuni ameruhusiwa kushiriki katika utekelezaji wa masharti ya sheria hii hatashtakiwa binafsi kwa jambo lolote alilolitenda au kuacha kutenda kwa nia njema wakati akitekeleza shughuli yoyote ya usimamizi wa maafa
kanuni 
waziri atatengeneza kanuni kuhusu suala lolote ambalo ni la lazima kwa madhumuni ya utekelezaji wa sheria hii
kufutwa na masharti ya mwendelezo sura 
 sheria ya usimamizi wa maafa inafutwa
 bila kujali kufutwa kwa sheria ya usimamizi wa maafa kanuni amri au matangazo yoyote ya serikali yaliyotolewa chini ya sheria ya usimamizi wa maafa na ambayo bado yatakuwa na nguvu kabla ya sheria hii kuanza kutum ika yataendelea kutumika kama yametolewa chini ya sheria hii
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe septemba 
enelwa joyce mwihambi katibu wa bunge hotuba ya waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa mheshimiwa selemani saidi jafo mb akiwasilisha bungeni makadirio ya mapato na matumizi ya ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha a
utan gulizi 
mheshimiwa spika kutokana na taarifa iliyowasilishwa leo ndani ya bunge lako tukufu na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya utawala na serikali za mitaa naomba kutoa hoja kwamba bunge lako tukufu sasa lipokee na kujadili taarifa ya utekelez aji wa kazi kwa mwaka wa fedha na mpango na makadirio ya mapato na matumizi ya ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa ofisi ya rais tamisemi kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika naomba nichukue fursa hii kumshukuru mwenyezi mungu kwa rehema zake kwa kunipa afya na uzima na kuniwezesha kusimama mbele ya bunge lako tukufu leo
mheshimiwa spika napenda kuwashukuru na kuwapongeza mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa sa mia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa uongozi wao madhubuti ambao umekuwa dira katika kutekeleza majukumu ya ofisi ya rais tami semi
mheshimiwa spika nitumie fursa hii kukupongeza wewe binafsi naibu spika na wenyeviti wa bunge kwa uongozi wenu mahiri katika kuongoza mhimili wa bunge
kipekee nampongeza mheshimiwa dkt
jasson samson rweikiza mbunge wa bukoba vijijini na mwenyek iti wa kamati ya kudumu ya bunge ya utawala na serikali za mitaa na wajumbe wote wa kamati hiyo kwa mchango wao mkubwa katika kuchambua mpango na bajeti ya ofisi ya rais tamisemi kwa mwaka wa fedha 
kamati hii ilijadili makadirio ya mapato na matum izi ya ofisi ya rais tamisemi na kuyapitisha kwa kauli moja
aidha kamati imekuwa ikitoa ushauri ambao umesaidia kuboresha utendaji wa ofisi ya rais tamisemi katika kuwahudumia wananchi
mheshimiwa spika tarehe januari bunge lako tukufu lilimp oteza mheshimiwa rashidi ajali ahkbar aliyekuwa mbunge wa jimbo la newala vijijini
naungana na wenzangu kutoa pole kwa bunge lako tukufu familia ya marehemu ndugu na wote walioguswa na msiba huo
tunamuomba mwenyezi mungu ailaze roho ya marehemu mahali pema peponi amina
mheshimiwa spika kabla ya kutoa taarifa ya utekelezaji kwa kipindi cha mwaka wa fedha naomba kutoa maelezo mafupi kuhusu ofisi ya rais tamisemi ilivyotekeleza ilani ya chama cha mapinduzi ccm kwa kipindi cha miaka minne iliyopita
kwa mujibu wa ibara ya ya ilani ya ccm ofisi yangu ina jukumu la kusimamia utoaji wa huduma bora za kiuchumi na kijamii ili kuchangia jitihada za kuondoa umaskini na kuharakisha maendeleo ya wananchi
baadhi ya miradi iliyotekelezwa ni katika sekta za afya elimu ujenzi wa majengo ya utawala miundombinu ya barabara na kuweka mazingira wezeshi ya ufanyaji biashara
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne ofisi ya rais tamisemi imesimamia ujenzi na ukarabati wa hospitali za halmashauri ituo vya afya na ahanati 
aidha upatikanaji wa dawa na vifaa tiba umekuwa wa uhakika kwa asilimia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne kuanzia desemba hadi februari serikali imetumia jumla ya shilingi trilioni 
 kugharamia mpango wa elimumsingi bila ada
kwa upande wa miundombinu ya hule za msingi na sekondari serikali imejenga na kukamilisha vyumba vya madarasa na vyumba vipo katika hatua za ukamilishaji maabara za masomo ya sayan si zimejengwa na shule za sekondari zimepatiwa vifaa vya maabara matundu ya vyoo yamejengwa na kukamilika na matundu ya vyoo yanaendelea kukamilishwa
aidha madawati yametengenezwa na shule kongwe za sekondari zimekarab atiwa
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne ofisi ya rais tamisemi imesimamia ukarabati na ujenzi wa barabara zenye urefu wa kilometa 
 ambapo kati ya hizo kilometa zimejengwa kwa kiwango cha lami
aidha jumla ya madaraja na makalvati yamejengwa na kukamilika
mheshimiwa spika serikali imejenga majengo ya utawala ya ofisi za wakuu wa mikoa wakuu wa wilaya na wakurugenzi wa halmashauri
kati ya majengo hayo majengo yamekamilika na yapo katika hatua za ukamilishaji
mheshimiwa spika katika kipindi cha kuanzia mwaka wa fedha hadi halmashauri ziliidhinishiwa kukusanya jumla ya shilingi trilioni 
hadi februari makusanyo ya mapato ya ndani ya halmashauri yalikuwa shilingi trilioni 
 sawa na asilimia ya lengo
aidha jumla ya shilingi bilioni 
 imewezesha vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imebuni kusanifu na kujenga miundombinu na mifumo ya tehama inayotumi ka katika maandalizi ya bajeti na mipango ukusanyaji wa mapato na matumizi usimamizi wa fedha za umma na utawala na bora
mifumo iliyosanifiwa na kujengwa ni mtandao kiambo lan na mtandao mpana wan ambayo imeunganisha mikoa halmashauri za tanzania bara na taasisi za ofisi ya rais tamisemi
mifumo hii imechangia katika kuimarisha ukusanyaji wa mapato ya ndani usimamizi wa fedha kupunguza gharama za mawasiliano na uendeshaji wa ofisi
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne juml ya ajira za kudumu na za muda zimezalishwa kwenye mamlaka za serikali za mitaa na tawala za mikoa
wananchi wamenufaika na upatikanaji wa ajira hizo na kuboresha maisha yao
mheshimiwa spika shughuli za maendeleo zilizotekelezwa na ofisi ya ais tamisemi na taasisi zilizo chini yake mikoa na mamlaka za serikali za mitaa zimegharimu takriban shilingi trilioni 
 katika kipindi cha miaka minne
 b
taarifa ya utekelezaji wa shughuli za ofisi ya rais tamisemi kwa mwaka wa fedha 
mheshi miwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi na taasisi zilizo chini yake iliendelea kutekeleza vipaumbele vyake kwenye mikoa na mamlaka za serikali za mitaa ili kuboresha utoaji wa huduma za kiuchumi na kijamii kwa wananchi
baadhi ya kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kusimamia na kuratibu uchaguzi wa serikali za mitaa wa mwaka uboreshaji wa mazingira ya biashara na uwekezaji kuimarisha utoaji wa huduma za afya ya msingi na elimu katika shule za msingi na sekondari kusimamia mpango wa utoaji elimumsingi bila ada usimamizi wa rasilimaliwatu na fedha kuimarisha makusanyo ya mapato ya ndani ya halmashauri kuboresha mazingira ya kufanyia kazi kwa watumishi uwezeshaji wananchi kiuchumi kuimarisha matumizi ya tehama kujenga mi undombinu ya kiuchumi na kijamii ili kufungua fursa za kiuchumi mijini na vijijini na kuziwezesha taasisi zilizo chini ya ofisi ya rais tamisemi kutekeleza majukumu yake
bajeti ya ofisi ya rais tamisemi tume ya utumishi wa walimu mikoa na mamlaka za serikali za mitaa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi na taasisi zake mikoa na mamlaka za serikali za mitaa iliidhinishiwa kukusanya maduhuli na mapato ya ndani jumla ya shilingi bilioni 
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 ni za ofisi ya rais tamisemi na taasisi zake shilingi milioni 
 ni za mikoa na shilingi bilioni 
 ni mapato ya ndani ya mamlaka za serikali za mitaa
aidha hadi februari jumla ya shilingi bilioni 
 zimekusanywa sawa na asilimia 
 ya bajeti iliyoidhinishwa
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi tume ya utumishi wa walimu mikoa na mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa shilingi trilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza ajukumu yake
kati ya fedha hizo shilingi trilioni 
 ni kwa ajili ya mishahara shilingi bilioni 
 ni matumizi mengineyo na shilingi trilioni 
 ni za miradi ya maendeleo
hadi februari shilingi trilioni 
 zilikuwa zimepokelewa sawa na asilimia 
 ya bajeti iliyoidhinishwa
bajeti ya ofisi ya rais tamisemi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi pamoja na taasisi zilizo chini yake iliidhinishiwa jumla ya shilingi bilioni 
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zilikuwa ni kwa ajili ya miradi ya maendeleo na shilingi bilioni 
 zilikuwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida
hadi februari jumla ya shilingi bilioni 
 zilikuwa zimepokelewa sawa na asilimia ya bajeti ya mwaka wa fedha 
kati ya fedha zilizopokelewa shilingi bilioni 
 ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 ni fedha za miradi ya maendeleo
aidha ofisi ya rais tamisemi na taasisi zake imekusanya maduhuli ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya lengo la kukusanya shilingi bilioni 
makusanyo hayo yametokana na mauzo ya vifaa chakavu nyaraka za zabuni mauzo ya huduma ada za wanafunzi na tozo mbalimbali
bajeti ya tume ya utumishi wa walimu 
mheshimiwa spika katika mw aka wa fedha tume ya utumishi wa walimu ilidhinishiwa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zilikuwa kwa ajili ya mishahara na shilingi bilioni 
 zilikuwa kwa ajili ya matumi zi mengineyo
hadi februari tume ya utumishi wa walimu ilikuwa imepokea jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya bajeti
fedha zilizopokelewa zinajumuisha shilingi bilioni 
 za mishahara na shilingi bilioni 
 za matumizi mengineyo
bajeti za mikoa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tawala za mikoa ziliidhinishiwa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza majukumu yake
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zilikuwa ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 zilikuwa kwa ajili ya miradi ya maendeleo
hadi februari jumla ya shilingi bilioni 
 zilikuwa zimepokelewa sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
fedha hizo zinajumuisha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo
aidha mikoa imekusanya maduhuli ya shilingi milioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la kukusanya shilingi milioni 
makusanyo ya maduhuli yametokana na mauzo ya nyaraka za zabuni na vifaa chakavu
bajeti ya mamlaka za serikali za mitaa makusanyo ya mapato ya ndani ya halmashauri 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha halmashauri ziliidhinishiwa kukusanya mapato ya ndani jumla ya shilingi bilioni 
 kutokana na ushuru tozo na vyanzo mbalimbali vya mapato kwa mujibu wa sheria ya fedha za serikali za mitaa sura 
hadi februari halmashauri zilikuwa zimekusanya jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya lengo la mwaka wa fedha mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
makusanyo haya ni ongezeko la shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 zilizokusanywa hadi februari kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisem imeendelea kuimarisha makusanyo ya mapato ya ndani ya halmashauri kwa kununua ma shine za kielektroniki pos ambazo zimetolewa kwenye halmashauri zote ambapo halmashauri zenye makusanyo madogo ya mapato ya ndani zimepatiwa kipaumbele kwenye mgao
engo ni kuzisaidia halmashauri hizo kuongeza makusanyo ya mapato ya ndani na kuimarisha utoaji wa huduma kwa wananchi
ruzuku ya serikali kuu 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa kutumia jumla ya shilingi trilioni 
kati ya fedha hizo shilingi trilioni 
 zilikuwa ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida zikijumuisha mishahara shilingi trilioni 
 na shilingi bilioni 
 ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
kwa upande wa maendeleo mamlaka za serikali za mitaa ziliidhinishiwa jumla ya shilingi trilioni 
 ambazo zinajumuisha fedha za ndani shilingi bilioni 
 na shilingi bilioni 
 fedha za nje
hadi februari jumla ya shilingi trilioni 
 sawa na asilimia zilikuwa zimepoke lewa kwa ajili ya matumizi ya kawaida na miradi ya maendeleo
kati ya fedha zilizopokelewa shilingi trilioni 
 ni fedha za matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 ni fedha za miradi ya maendeleo
matumizi 
mheshimiwa spika fedha zilizopokele wa na kukusanywa zimetumika kutekeleza majukumu ya ofisi ya rais tamisemi na taasisi zake mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kwa kuzingatia misingi ya ugatuaji wa madaraka kwa wananchi
baadhi ya kazi zilizotekelezwa ni pamoja na uchaguzi wa serikali za mitaa wa mwaka ujenzi wa miundombinu ya kutolea huduma za afya na elimu katika shule za msingi na sekondari mpango wa utoaji elimumsingi bila ada ujenzi wa majengo ya utawala na makazi ya viongozi kwenye mikoa wilaya tarafa na halmashauri kura tibu na kusimamia utekelezaji wa majukumu kwenye mikoa na mamlaka za serikali za mitaa uwezeshaji wananchi kiuchumi uboreshaji mazingira ya biashara na uwekezaji usimamizi wa rasilimaliwatu na fedha huduma za utawala ujenzi wa miundombinu ya barabara na kusimamia utekelezaji wa shughuli za taasisi
uchaguzi wa serikali za mitaa wa mwaka 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeratibu na kusimamia uchaguzi wa serikali za mitaa wa mwaka uliofanyika tarehe novemba kwa kuzingatia katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka na sheria ya serikali za mitaa mamlaka za wilaya sura na sheria ya serikali za mitaa mamlaka za miji sura kwa mafanikio makubwa
uchaguzi wa mwaka ni wa sita tangu ulipofanyika kwa mara ya kwanza chini ya mfumo wa vyama vingi vya siasa mwaka 
mheshimiwa spika kwa mujibu wa tangazo la serikali la maeneo ya utawala na
 na uchaguzi wa serikali za mitaa ulihusisha mitaa vijiji na vitongoji 
uchag uzi huo ulihusisha wenyeviti wa vijiji wenyeviti wa mitaa wenyeviti wa vitongoji wajumbe wa serikali za vijiji na wajumbe wa kamati za mitaa
katika uchaguzi huo chama cha mapinduzi kilipata ushindi kwa wastani wa asilimia 
 kwa nafasi zote zilizosh indaniwa yaani za wenyeviti wa vijiji wenyeviti wa mitaa wenyeviti wa vitongoji na wajumbe
mheshimiwa spika naomba kuchukua nafasi hii kuwashukuru wadau wote waliowezesha na kufanikisha uchaguzi kufanyika kwa usalama na amani wakiwemo waheshimiwa wa bunge vyama vya siasa asasi za kiraia azaki na taasisi za serikali
kazi iliyobaki ni kuendelea kushirikiana na viongozi waliochaguliwa ili kutimiza azma ya kuwaletea wananchi maendeleo wanayotarajia
 uwekezaji na uwezeshaji wananchi kiuchumi 
mhesh imiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeendelea kusimamia utekelezaji wa sera sheria na miongozo ya uwezeshaji wananchi kiuchumi ili kukuza ajira na kipato kwa wananchi
hadi februari mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya malengo ya mwaka wa fedha ilikuwa imetolewa kati ya lengo la kutoa mikopo ya shilingi bilioni 
mikopo hiyo ilitolewa kutokana na asilimia ya makusanyo ya mapato ya ndani ya halmashauri kwa ajili ya vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
mheshimiwa spika kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zimetolewa kwa vikundi vya wanawake shilingi bilioni 
 zimetolewa kwa vikundi vya vijana na shilingi bilioni 
 zimetolewa kwa vikundi vya watu wenye ulemav u
aidha katika kipindi hicho jumla ya shilingi bilioni 
 zilirejeshwa kutoka kwenye mikopo ya vikundi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka zaidi ya minne kuanzia mwaka hadi mwaka serikali imefanikiwa kutoa mikopo ya jumla ya shilingi bilioni 
 ambayo imenufaisha vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
kati ya mikopo hiyo shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa vikundi vya wanawake shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa vikundi vya vijana na shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa vikundi vya watu wenye ulemavu
mikopo hiyo imechangia kukuza uwekezaji mdogo na mkubwa na kuongeza kipato cha wananchi
mheshimiwa spika mikopo hiyo imewekezwa kwenye viwanda vidogo kilimo na ufugaji wa kisasa biashara utunzaji wa mazingira huduma za kifedha na huduma za usafiri
baadhi ya vikundi vimeanza kuwekeza katika miradi mikubwa yenye tija ya kuongeza kipato na ajira ikiwemo mradi wa kuwezesha wajasiriamali katika halmashauri ya mji kahama ambapo ekari zimetengwa na kuendelezwa
mradi huo umewezesha utoaji wa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu vinavyoendesha shughuli zao katika kituo kimoja cha zongomela ambapo ajira zi mezalishwa mradi wa vijana wa kike wa ushonaji nguo katika halmashauri ya jiji la tanga wenye gharama ya shilingi milioni na wanufaika mradi wa kilimo cha mboga mboga katika halmashauri ya manispaa ya ilala wenye uwekezaji wa shilingi milioni mradi wa kuzalisha sabuni mafinga soap ambao umewekeza zaidi ya shilingi milioni katika halmashauri ya mji wa mafinga mradi wa kiwanda cha kuchakata kokoto katika halmashauri ya mji wa makambako wenye uwekezaji wa zaidi ya shilingi milioni mrad wa ununuzi wa mashine ya kuchanganya malighafi wenye uwekezaji wa shilingi milioni 
 katika halmashauri ya wilaya ya mbeya mradi wa kiwanda cha uchomeleaji cha five youth innovators katika halmashauri ya manispaa ya ilemela wenye mtaji wa shilingi milioni na mradi wa usafirishaji katika halmashauri ya manispaa ya temeke uliogharimu shilingi milioni 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi ilifanikiwa kufuta malimbikizo ya fedha za mikopo ya miaka ya nyuma yaliyo tokana na uwezeshaji wa asilimia ya mapato ya ndani ya halmashauri kwa vikundi vya wanawake na vijana kwa kuzingatia sheria ya fedha za serikali za mitaa sura 
malimbikizo yaliyofutwa yalitokana na fedha ambazo halmashauri hazikuchangia kabla ya ku tungwa kwa sheria ya kusimamia mikopo hiyo
 maeneo ya uwekezaji 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi inasimamia utekelezaji wa mpango wa uboreshaji wa mazingira ya biashara blueprint ambao lengo lake ni kuhakikisha vikwazo na kero mbalimbali biashara na uwekezaji zinaondolewa ili kurahisisha mazingira ya kufanyia biashara
hadi februari tozo mbalimbali zimeondolewa kwenye mamlaka za serikali za mitaa zikiwemo shuru wa huduma kwa biashara za nyumba za kulala wageni ushuru wa mabango yanayoelekeza mahali huduma inapopatikana ushuru kwa wafanyabiashara wadogo marekebisho ya ushuru wa mazao kati ya asilimia hadi wa awali hadi asilimia kwa mazao ya biashara na chakula yasiyopungua tani moja 
tozo na ushuru huo umeondolewa kupit ia marekebisho ya sheria ya fedha ya mwaka 
aidha serikali inaendelea kufanya tathmini ili kuondoa kodi zenye kero zinazokwamisha ufanyaji wa biashara na uwekezaji zikiwemo tozo zinazotozwa na taasisi zaidi ya moja
mheshimiwa spika hadi februari jumla ya hekta 
 zimetengwa katika mamlaka za serikali za mitaa kwa ajili ya uwekezaji zikiwemo ekta 
 kwa ajili ya viwanda vikubwa vidogo na vya kati
aidha ekta 
 zimetengwa kwa ajili ya uwekezaji wa masoko minada oteli ujenzi wa stendi za mabasi maduka na biashara
vilevile hekta 
 zimetengwa kwa ajili ya uwekezaji katika sekta za kilimo misitu ufugaji umwagiliaji madini na gesi
hivyo wadau mbalimbali wanahamasishwa kutumia fursa hiyo ya uwekezaji
mheshimiwa spika kupitia kaulimbiu ya mkoa wetu viwanda vyetu iliyoanza kutekelezwa katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi imesimamia na kutoa hamasa kwa wadau na wananchi kwa ujumla kushiriki kikamilifu katika mkakati wa ujenzi wa viwanda ili kukuza uchumi na ustawi wa jamii
hadi februari viwanda vimeanzishwa na kuvuka lengo la kuanzisha viwanda lililowekwa sawa na viwanda katika kila mkoa kwa mikoa yote tanzania bara
kati ya viwanda hivyo viwanda vikubwa viwanda vya kati ni viwanda vidogo na viwanda vidogo sana 
mheshimiwa spika mikoa ya tabora ruvuma simiyu mtwara geita songwe morogoro na dodoma imefanikiwa kuandaa wasifu wa kiuchumi regional economic profile ili kubain isha fursa za kiuchumi na uwekezaji
mikoa hiyo iliandaa makongam ano ya uwekezaji yaliyotumika kuwatangazia wadau fursa za uwekezaji zinazopatikana katika mikoa hiyo ili waweze kuzitumia
hivyo nawahamasisha wadau mbalimbali watumie fursa hiyo ili kuweke za katika miradi itakayochangia ukuaji wa uchumi wa nchi
mheshimiwa spika hadi februari wafanyabiashara wadogo wamepatiwa vitambulisho ambavyo vimewezesha kukusanywa kwa shilingi bilioni 
 katika mikoa yote 
lengo la azma hii kuwatambua wafanyabiashara wadogo na kuwawekea mazingira rafiki ya ufanyaji biashara
aidha ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango imeandaa kanuni za kusimamia wafanyabiashara wadogo na watoa huduma wadogo ili kutambua mch ango wa biashara hizo katika ukuaji wa uchumi
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeendelea kusimamia utekelezaji wa mwongozo wa utoaji wa vibali vya ujenzi ulioanza kutekelezwa mwaka kwenye halmashauri tanzania bara
mwongozo umesaidia kupunguza muda wa kushughulikia kibali cha ujenzi kutoka wastani wa siku hadi wastani wa siku 
hadi februari mamlaka za serikali za mitaa zilikuwa zimetoa vibali vya ujenzi ikilinganishwa na vibali vya ujenzi vilivyotolewa hadi feb ruari 
mheshimiwa spika mafanikio hayo yametokana na uwepo wa kamati ya pamoja ya wataalam inayoshughulikia utoaji wa vibali katika halmashauri
hadi februari halmashauri zimekusanya ada ya vibali vya ujenzi jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia kati ya lengo la kukusanya shilingi bilioni 
ufanisi katika utoaji wa vibali vya ujenzi umesaidia kuboresha mazingira ya uwekezaji kutokana na kuondolewa kwa urasimu na kupungua kwa muda uliokuwa unatumika awali kutoa vibali vya ujenzi
 miradi ya kimkakati 
mheshimiwa spika miradi ya kimkakati inajenga dhana ya mamlaka za serikali za mitaa kujitegemea na kupunguza utegemezi kutoka katika ruzuku ya serikali kuu na wadau wa maendeleo
atika mwaka wa fedha ziliidhinishwa jumla ya shilingi bilioni kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya kimkakati
hadi februari shilingi bilioni 
 zilikuwa zimepokelewa sawa na asilimia 
 ya bajeti kwa ajili ya utekelezaji wa miradi katika halmashauri za wilaya za ruangwa chato kakonko na nanyumbu halmashauri za manispaa za ilemela ubungo kinondoni ilala moshi halmashauri ya jiji la dar es salaam na halmashauri ya mji wa tunduma
aidha miradi mingine ya kimkakati naendelea kutekelezwa katika halmashauri za wilaya za maswa momba songwe kakonko buhigwe halmashauri ya manispaa ya morogoro halmashauri ya mji wa kibaha na halmashauri ya mji wa tunduma kwa gharama ya shilingi bilioni 
 kwa kutumia fedha za bakaa ya mwaka wa fedha 
usimamizi wa watumishi katika mikoa na mamlaka za serikali za mitaa 
mheshimiwa spika hadi februari jumla ya watumishi wameajiriwa katika ajira za kudumu kwenye mamlaka za serikali za mitaa
kati ya hao walimu wa shule za msingi na sekondari walikuwa watumishi wa kada za afya walikuwa na watendaji wa kata walikuwa 
ajira hizo zinafanya watumishi walioajiriwa katika mamlaka za serikali za mitaa kufikia katika kipindi cha miaka minne kuanzia mwaka hadi mwaka wakiwemo walimu watumishi wa afya na watendaji wa kata 
ajira hizo zimesaidia kuimarisha utendaji na utoaji wa huduma kwenye mamlaka za serikali za mitaa
aidha nafasi za wakuu wa idara na vitengo zilizokuwa zinakaimiwa zimejazwa katika mwaka wa fedha ili kuboresha utendaji na uwajibikaji
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne kuanzia novemba hadi februari jumla ya ajira za mikataba muda zimezalishwa kwenye mamlaka za serikali za mitaa
sekta zilizoongoza kw kuzalisha ajira nyingi ni uwezeshaji wananchi kiuchumi ajira ujenzi wa miundombinu ya barabara mijini na vijijini ajira elimu ajira afya ajira na ujenzi wa majengo ya utawala ya mikoa na halmashauri ajira 
watanzania wamenufaika na ajira hizo kupitia utekelezaji wa shughuli za uwezeshaji wananchi kiuchumi na matumizi ya utaratibu wa force account katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwenye mamlaka za serikali za mitaa
kuzijengea uwezo tawala za mik oa na mamlaka za serikali za mitaa 
mheshimiwa spika hadi februari mafunzo ya kuboresha utendaji yametolewa kwa watumishi katika mikoa ya dodoma singida tabora kilimanjaro manyara dar es salaam pwani iringa mbeya njombe katavi ruvuma lindi mtwara na rukwa kuhusu mfumo wa upimaji wa wazi wa utendaji kazi wa watumishi wa umma opras
mafunzo hayo yamesaidia kuimarisha utendaji na ufanisi katika utekelezaji wa kazi za serikali
aidha mafunzo mengine yametolewa kwa kamati za kudhibiti uadilifu katika halmashauri ili kuimarisha weledi na kupunguza viashiria vya rushwa katika utekelezaji wa shughuli za serikali
vilevile wakurugenzi maafisa utumishi na wakaguzi wa ndani kutoka halmashauri wamepatiwa mafunzo ya uongozi na usima mizi wa rasilimaliwatu na fedha ili kuimarisha shughuli za kiutumishi na mifumo ya udhibiti wa ndani kwenye mamlaka za serikali za mitaa
mheshimiwa spika hadi februari wahudumu wa afya kutoka mikoa ya dodoma iringa morogoro na rukwa wamepatiwa mafunzo kuhusu masuala ya lishe
aidha maafisa ugani na wakulima wadogo wamepatiwa mafunzo ya mbinu bora za uzalishaji wa mboga mboga na matunda kupitia mashamba darasa yapatayo yaliyoanzishwa vilevile wakulima na wafugaji wamep atiwa mafunzo kuhusu kilimo bora na ufugaji endelevu ili kuongeza tija ya uzalishaji na kudhibiti migogoro inayotokana na mwingiliano katika matumizi ya ardhi
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi februari maafisa ustawi wa jamii wamejengewa uwezo wa namna ya kushughulikia mashauri ya watoto wanaokinzana na sheria na waliofanyiwa vitendo vya ukatili
aidha makabati yamenunuliwa kwa gharama ya shilingi milioni 
 na kusambazwa kwenye mamlaka za serikali za mitaa kwa aji li ya kuimarisha utunzaji wa nyaraka za huduma za ustawi wa jamii
lengo ni kuwawezesha maafisa hao kusimamia haki za watoto na kuelimisha jamii kushiriki katika kuwalinda watoto na kuwapa haki yao kikatiba ya kupata elimu
mheshimiwa spika hadi februar jumla ya walimu sawa na asilimia kati ya walimu walipatiwa mafunzo kuhusu mbinu za ufundishaji wa stadi za kusoma kuandika na kuhesabu kkk katika shule za msingi hususan darasa la kwanza na darasa la nne
aidha walimu wa shule za sekondari sawa na asilimia ya walimu walipatiwa mafunzo kuhusu mbinu za ufundishaji wa masomo ya lugha hisabati na elimu ya viumbe
vilevile walimu wamepatiwa mafunzo ya namna ya kutumia kompyuta na kufanya matengenezo madogo ya vifaa vya tehama
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha jumla ya magari yamenunuliwa kwa ajili ya tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa
kati ya magari hayo magari yametolewa kwa wakuu wa mikoa magari manne kwa makatib tawala wa mikoa magari kwa makatibu tawala wasaidizi elimu magari kwa wakuu wa wilaya magari kwa makatibu tawala wa wilaya na magari yamenunuliwa kupitia mapato ya ndani ya halmashauri
aidha magari yamenunuliwa kupitia mradi wa kuen deleza miundombinu ya jiji la dar es salaam kwa ajili ya usimamizi wa taka na kuhudumia dampo na gari moja limenunuliwa kwa ajili ya huduma za ustawi wa jamii
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha jumla ya pikipiki zimenunuliwa ambapo pikipiki zimetolewa kwa ajili ya maafisa tarafa pikipiki zimetolewa kwa ajili ya maafisa ugani wa kilimo na pikipiki zimetolewa kwa maafisa ustawi wa jamii
aidha baiskeli zimetolewa kwa maafisa ustawi wa jamii zikiwemo jaketi zinazoakisi mwanga kwa ajili ya kuimarisha usimamizi wa shughuli za lishe kwenye mamlaka za serikali za mitaa
 ushughulikiaji wa malalamiko ya wananchi 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeendelea kuimarisha na kusimamia madawati ya malalamiko katika tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa
hadi februari malalamiko kutoka kwa wananchi na wadau mbalimbali yalikuwa yamepokelewa na kushughulikiwa
malalamiko hayo yameshughulikiwa kupitia kamati zilizoundwa kila mkoa na halmashauri kwa usimamizi wa makatibu tawala wa mikoa na wakurugenzi wa halmashauri
aidha ziara za viongozi wa kitaifa mikoa na wilaya zimetumika kusikiliza na kutatua kero mbalimbali za wananchi
utaratibu huu ni utekelezaji wa ibara ya c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka inayoelekeza serikali kuwajibika kwa wananchi
usimamizi wa fedha katika mamlaka za serikali za mitaa 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeendelea kuimarisha usimamizi wa fedha kwa kuzingatia sheria ya fedha za umma sura sheria ya bajeti sura sheria ya ununuzi wa umma sura sheria ya fedha za serikali za mitaa sura na kanuni zake pamoja na miongozo mingine ya serikali
lengo ni kujenga nidhamu ya matumizi ya fedha za umma ili kuhakikisha kazi zinazotekelezwa zinalingana na thamani ya fedha iliyotumika value for money
mheshimiwa spika mamlaka za serikali za mitaa zinasimamia matumizi ya fedha za serikali kupitia mfumo wa usimamizi wa fedha za umma wa epicor ambao umeunganishwa kwenye halmashauri zote ili kuleta uwazi uwajibikaji na utawala bora katika matumizi ya fedha za umma
kwa sasa mfumo wa epicor umeunganishwa na mfumo wa mipango na utoaji taarifa planrep ili kuwezesha upatikanaji wa taarifa ya mapato na matumizi
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi pia imefanikiwa kuandaa mwongozo wa uhasibu na usimamizi wa mapato ambao umesambazwa kwenye halmashauri zote 
hadi februari waweka hazina na wahasibu wamepatiwa mafunzo kuhusu matumizi ya miongozo hiyo pamoja na ufungaji wa hesabu za mwisho za halmashauri
sambamba na utoaji wa miongozo usimamizi wa matumizi ya fedha za umma unaofanywa kwa pamoja kupitia kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa wakuu wa mikoa na wilaya wakurugenzi wa halmashaur na wataalam umesaidia kwa kiwango kikubwa kuboresha usimamizi wa fedha za umma kwenye mamlaka za serikali za mitaa
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne kuanzia mwaka usimamizi wa fedha za umma umeimarika kutokana na kuongezeka kwa halm ashauri zinazopata hati zinazoridhisha kutoka asilimia mwaka wa fedha hadi asilimia kwa mwaka wa fedha hati zenye mashaka zimepungua kutoka asilimia katika mwaka wa fedha hadi asilimia katika ukaguzi wa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika hatua za kinidhamu zimeendelea kuchukuliwa kwa watumishi wanaokiuka sheria na kanuni za utumishi wa umma
katika kipindi cha julai hadi februari jumla ya watumishi wamechukuliwa hatua mbalimbali za kinidhamu
hatua hizo zimechukuliwa kwa lengo la kuimarisha maadili na nidhamu ya watumishi katika utekelezaji wa majukumu ya serikali
ujenzi wa ofisi na nyumba za viongozi 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imekamilisha ujenzi wa ofisi katika eneo la mji wa serik ali mtumba
mradi umetekelezwa kwa utaratibu wa forc account na kupunguza gharama za mradi kutoka wastani wa shilingi bilioni 
 endapo makandarasi wangetumika kutekeleza mradi hadi shilingi bilioni 
viongozi wakuu wote sita wa ofisi ya rais tami semi wamepata mahali pa kufanyia kazi pamoja na wakurugenzi na watumishi wengine wapatao 
mheshimiwa spika vilevile katika mwaka wa fedha tarura imekamilisha ujenzi wa jengo la ofisi ya tarura makao makuu katika mji wa serikali eneo la mtum ba kwa gharama ya shilingi bilioni 
 kwa kutumia utaratibu wa force account katika kiwanja chenye ukubwa wa ekari 
kukamilika kwa ofisi hizo kutaiwezesha tarura kuokoa jumla ya shilingi milioni 
 kwa mwaka zilizokuwa zinatumika kama kodi ya pango
 aidha watumishi wa tarura watakuwa na mazingira yaliyoboreshwa ya kufanyia kazi
mheshimiwa spika hadi februari ofisi za wakuu wa mikoa ya songwe na njombe na ofisi za wakuu wa wilaya za kigamboni na nyamagana zipo katika hatua mbalimbali za kamilishaji
aidha ofisi za tarafa zimejengwa katika mikoa ya mtwara shinyanga kigoma na tanga 
kukamilika kwa utekelezaji wa miradi hiyo kutawezesha mikoa na wilaya hizo kuwa na ofisi kwa ajili ya kuboresha utoaji wa huduma kwa ananchi na wadau mbalimbali
mheshimiwa spika hadi februari nyumba nne za wakuu wa mikoa zimejengwa katika mikoa ya mwanza simiyu songwe na njombe
aidha nyumba tatu za makatibu tawala wa mikoa zimejengwa katika mikoa ya simiyu songwe na njombe
vilevile nyumba tatu za wakuu wa wilaya zimejengwa katika wilaya ya malinyi gairo na momba
kadhalika nyumba za maafisa waandamizi zimejengwa katika mikoa ya simiyu nyumba singida nyumba katavi nyumba na songwe nyumba 
mheshimiwa spika ujenzi wa ofisi na nyumba hizo za viongozi ambao umegharimu jumla ya shilingi bilioni 
 umewezesha viongozi na watumishi wa tawala za mikoa kuwa na mahali pa kuishi na kufanyia kazi katika kuwahudumia wananchi kwa ufanisi
mheshi miwa spika hadi februari halmashauri za wilaya za mpanda wanging ombe kibaha magu itigi pangani bumbuli ruangwa na halmashauri za miji za tarime na mbinga zilipokea jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ukamilishaji wa ujenzi wa maje ngo ya utawala
aidha jumla ya halmashauri ziliendelea na ukamilishaji wa majengo ya utawala kwa kutumia bakaa ya mwaka wa fedha zikiwemo halmashauri za wilaya za buchosa busokelo chalinze handeni kibiti madaba malinyi mbulu misungwi mpimbwe na songwe halmashauri za miji za bunda ifakara kasulu kondoa mafinga nanyamba newala na nzega na halmashauri za manispaa za kigamboni na ubungo
 huduma za afya ya msingi 
mheshimiwa spika huduma za afya ya msingi ni muhimu katika kuchoch ea ukuaji wa uchumi na ustawi wa maisha ya watu kwa kuiwezesha jamii kushiriki kikamilifu katika shughuli za kiuchumi na kijamii
kwa kuzingatia umuhimu huo serikali ya awamu ya tano imeweka kipaumbele katika uboreshaji wa mfumo wa utoaji wa huduma za afy kwa kuweka mkazo katika kuimarisha afya ya mama na mtoto kudhibiti magonjwa sugu kama vile malaria ukimwi kifua kikuu na magonjwa yasiyoambukiza ambayo ndiyo chanzo kikuu cha vifo na kuchukua hatua za kutatua tatizo la uhaba wa miundombinu na watumish wa sekta ya afya
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi imeendelea kusimamia ujenzi wa hospitali za halmashauri na kuanza ujenzi wa hospitali mpya za halmashauri
ujenzi huo utakapokamilika utawezesha kuwa na hospitali mpya za halmashauri ambazo zimejengwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
ujenzi huu umefanyika sambamba na ukarabati wa hospitali za halmashauri uliogharimu shilingi bilioni 
mheshimiwa spika ujenzi huo utakapokamilika utaongeza idadi ya hospitali za halmashauri kutoka hospitali zilizokuwepo mwaka hadi hospitali kufikia juni 
uboreshaji wa hospitali za halmashauri umesaidia kuboresha upatikanaji wa huduma za afya kwa wananchi na kupunguza msongamano katika hospi tali za rufaa za mikoa
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha serikali inaendelea na ujenzi wa vituo vya afya 
kati ya vituo hivyo vituo vinaendelea kujengwa na serikali kwa gharama ya shilingi bilioni 
 mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
 na vituo vinaendelea kujengwa kwa kushirikiana na washirika wa maendeleo kwa gharama ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne idadi ya vituo vya afya vya serikali imeongezeka kutoka mwaka adi februari 
hivyo katika kipindi hicho cha miaka minne serikali imefanikiwa kujenga na kukarabati vituo vya afya 
mpango huo umesogeza huduma karibu zaidi kwa wananchi na kuboresha upatikanaji wa huduma za afya ya msingi ikiwa ni sehemu ya mkakati wa kupunguza vifo vya mama wajawazito na watoto wachanga hususan maeneo ya vijijini
mheshimiwa spika zahanati zilizojengwa na kukarabatiwa katika mwaka wa fedha ni kwa gharama ya shilingi bilioni 
katika kipindi cha miaka mi nne ya uongozi wa serikali ya awamu ya tano zahanati za serikali zimeongezeka kutoka zahanati za serikali mwaka hadi zahanati hadi februari 
mkakati wa uboreshaji wa zahanati umesaidia kuimarisha hali ya upatikanaji wa huduma za afya kwa wananchi na kuwapunguzia wagonjwa umbali mrefu kufuata huduma
upatikanaji wa dawa na vifaa tiba 
mheshimiwa spika uboreshaji wa miundombinu ya vituo vya kutolea huduma za afya unafanyika sambamba na kuimarisha upatikanaji wa dawa na vifaa tiba
upatikanaji wa dawa umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia hadi februari 
ufanisi huo umechangiwa na matumizi ya mfumo wa mshitiri prime vendor system katika mikoa ya tanzania bara ikiwa ni utaratibu wa kuondoa upungufu wa awa pale unapotokea katika bohari ya taifa ya dawa msd
utaratibu wa mshitiri umewezesha vituo vya kutolea huduma za afya vya serikali kununua dawa na vifaa tiba kutoka wauzaji binafsi walioteuliwa katika kila mkoa pale inapothibitika dawa hizo kukoseka na msd
katika kipindi cha julai hadi februari serikali imetumia jumla ya shilingi bilioni 
 zinazojumuisha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ununuzi wa vifaa na vifaa tiba na shilingi bilioni kwa ajili ya ununuzi wa dawa muhimu
afya na usafi wa mazingira 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeendelea kuimarisha usimamizi wa shughuli za afya na usafi wa mazingira katika mamlaka za serikali za mitaa lengo la mpango huu ni kuikinga jamii na magonjwa ya mlipuko ya kipindupindu kuhara kuhara damu minyoo kichocho matende tra koma na polio
hadi februari idadi ya kaya zenye vyoo bora imeongezeka kutoka asilimia hadi asilimia na kaya zisizokuwa na vyoo zimepungua kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
 katika kipindi hicho
mikoa iliyofanya vizuri katika utekelezaji wa kampeni ya afya na usafi wa mazingira ni njombe kilimanjaro iringa katavi na dodoma
serikali imetumia jumla ya shilingi milioni 
 kwa ajili ya kuboresha afya na usafi wa mazingira kupitia mpa ngo wa maji na usafi wa mazingira
mheshimiwa spika mafanikio haya yamechangia kupunguza magonjwa ya milipuko kama kipindupindu ambapo kutoka julai hadi februari hakuna halmashauri oyote iliyoripoti kuwa na mlipuko wa kipindupindu
aidha idadi ya wagonjwa wa kuhara imepungua kutoka wagonjwa waliokuwepo julai hadi wagonjwa kufikia februari kichocho kimepungua kutoka wagonjwa hadi wagonjwa na homa ya ma tumbo typhoid imepungua kutoka wagonjwa hadi wagonjwa 
huduma za chanjo 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto na wadau wengine iliendesha kampeni ya utoaji wa chanjo ya surua na rubella iliyofanyika oktoba ambayo imegharimu shilingi bilioni 
 na kuwafikia watoto sawa na asilimia ya watoto waliolengwa
kampeni hii ni moja ya mkakati wa kuwakinga watoto wenye umri chini ya miaka mitano dhidi ya magonjwa ya rubella na surua
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi vilevile imeendelea kutoa huduma za chanjo nyingine kwa kufuata utaratibu wa huduma tembezi mkoba na kupitia vituo vyote vya kutolea huduma za afya
katika kipindi cha julai hadi februari umla ya watoto wenye umri kati ya miezi hadi walipatiwa chanjo kati ya lengo la watoto sawa na asilimia 
chanjo hizi hutolewa ili kuwalinda watoto wasipatwe na magonjwa nyemelezi yakiwemo nimonia ngozi macho na masikio ambayo yasipodhib itiwa mapema huchangia udumavu na vifo kwa watoto wenye umri chini ya miaka mitano
udhibiti wa magonjwa ya malaria kifua kikuu na ukimwi 
mheshimiwa spika katika kuimarisha mapambano dhidi ya ugonjwa wa malaria serikali imetoa mgao wa viuadudu vya kiba ilojia lita zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na kusambazwa kwenye mikoa yenye maambukizi makubwa ya malaria ambayo ni kagera lita mtwara lita dar es salaam lita lindi lita geita lita kigoma lita 
aidha mikoa iliyokuwa na maambukizi ya ugonjwa wa dengue ilipewa kipaumbele na kupatiwa dawa za kudhibiti ugonjwa wa dengue ikiwemo mikoa ya tanga lita mwanza lita morogoro lita dodoma lita ruvuma lita na tabora lita 
mkakati huu umesaidia kudhibiti mazalia ya mbu wanaosababisha magonjwa ya malaria na dengue
mheshimiwa spika mikakati mingine iliyotekelezwa ni pamoja na kugawa vyandarua vyenye dawa kwa mama wajawazito waliohudhuria kl iniki kwa mara ya kwanza na watoto wenye umri wa miezi walioandikishwa na kupatiwa chanjo ya surua rubella katika vituo vya kutolea huduma za afya
utekelezaji wa mikakati hiyo umepunguza kiwango cha maambukizi ya malaria tanzania bara kutoka asilimia mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
aidha vyandarua vingine vinategemewa kusambazwa katika mikoa ya dodoma tanga mbeya rukwa singida iringa songwe manyar kilimanjaro na njombe kabla juni 
mikoa hiyo imepewa kipaumbele kutokana na kuwa na vyandarua chini ya asilimia ya mahitaji
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeendelea kutekeleza malengo ya kimkakati ya kudhibiti ukimwi ya asilimia ya wanaoishi na ukimwi wawe wanafahamu hali zao asilimia ya watu wanaofahamu hali zao wapate dawa za kufubaza makali ya virusi vya ukimwi arv na asilimia ya wanaotumia arv kutoambukiza wengine ifikapo mwaka 
ha di februari tanzania imefanikiwa kufikia asilimia ya lengo la kwanza asilimia ya waliopima ukimwi wanatumia dawa arvs na asilimia wamefubaza virusi vya ukimwi
lengo la mpango huu unaosimamiwa na umoja wa mataifa ni kuhakikisha maambukizi mapya ya ukimwi yanadhibitiwa na watu wanaoishi na maambukizi wanapatiwa huduma ili kuzuia maambukizi mapya
mheshimiwa spika mamlaka za serikali za mitaa kwa kushirikiana na asasi za kiraia azaki zimeendelea kutoa elimu kuhusu ugonjwa wa ukimwi ili kujenga uelewa miongoni mwa jamii kupima ili kutambua hali zao za kiafya na kwa walioambukizwa kufika katika vituo vya kutolea huduma za afya ili kupata ushauri wa wataalam na dawa
aidha utoaji wa huduma kwa watu wanaoishi na ukimwi umeboreshwa kupitia vi tuo vyote vya kutolea huduma za afya vilivyoko katika hospitali za halmashauri na vituo vya afya
elimu kuhusu ugonjwa wa ukimwi imesaidia kupunguza unyanyapaa katika jamii na kuongeza idadi ya wagonjwa wanaojitokeza kupima afya zao
vilevile elimu imes aidia kupunguza maambukizi ya ukimwi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto
mheshimiwa spika katika kukabiliana na ugonjwa wa homa ya mapafu unaosababishwa na virusi vya corona covid ofisi ya rais tamisemi imeweza kuainisha na kuviandaa vituo kwa ajili ya kuwatenga na kuwahudumia washukiwa na waliothibitika kuwa na ugonjwa wa corona
aidha kwa kushirikiana na wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto zimetambuliwa hoteli zinazotumika katika kutenga wageni na wenyeji wanaoingia nchini ili kuzuia kuenea kwa virusi hivyo vya corona
mheshimiwa spika hadi februari ofisi ya rais tamisemi imetumia jumla shilingi milioni 
 kwa ajili ya mafunzo kwa watoa huduma za afya kuhusu utambuzi wa wagonjwa wa kifua kikuu
lengo la serikali ni kuendelea kuwatambua wagonjwa wenye vimelea vya kifua kikuu na kuwapa matibabu kwa kuzingatia miongozo ya tiba ya kifua kukuu ili kuzuia maambukizi mapya hapa nchini huduma za lishe 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na asasi za kiraia azaki inasimamia afua za uboreshaji wa lishe kwenye mikoa na mamlaka za serikali za mitaa ili kupunguza kiwango cha udumavu
kwa mujibu wa takwimu zinazotokana na utafiti wa lishe wa taifa wa mwaka hali ya udumavu imepungua kutok asilimia hadi asilimia 
 kwa watoto walio na umri chini ya miaka mitano
mheshimiwa spika ili kutatua changamoto hiyo serikali kwa kushirikiana na wadau imeongeza rasilimali fedha za kutekeleza afua za lishe kutoka shilingi bilioni kwa mwaka wa fedha hadi shilingi bilioni 
 kwa mwaka wa fedha 
aidha ofisi yangu imeendelea kusaini mikataba ya utendaji na wakuu wa mikoa wakuu wa wilaya na wakurugenzi wa halmashauri kila mwaka kwa ajili ya kuimarisha usimamizi na uwajibikaji katika kutekeleza shughuli za lishe
mheshimiwa spika serikali inatekeleza mkakati unaohakikisha wananchi wanatumia chumvi iliyowekewa madini joto
jumla ya mashine za kupima chumvi zimesambazwa tanzania bara na tanzania zanzibar katika wilaya ya wete na chakechake
mashine hizo zimenunuliwa kwa gharama ya shilingi milioni 
 sawa na wastani wa shilingi kwa kila mashine
vilevile serikali imesambaza vifaa vya kupimia chumvi rapid test kits ambapo kiasi cha boksi zenye vifaa vimesambazwa katika mikoa na halmashauri zote nchini
 huduma za watu wenye ulemavu 
mheshimiwa spika hadi februari watu wenye ulemavu wapatao wametambuliwa ambapo wanawake ni na wanaume watu wenye ualbino ni wanawake na wanaume watu wenye ulemavu wa viungo ni wanawake na wanaume wasioona ni wanawake na wanaume viziwi ni wanawake wanaume na wenye ulemavu wa akili ni wanawake wanaume 
watu hao wenye ulemavu wamepatiwa vifaa kama miwani miamvuli mafuta ya ngozi fimbo nyeupe na baiskeli za miguu mitatu ili kuwawezesha kujimudu
aidha kamati za watu wenye ulemavu zimeundwa katika vijiji na kamati katika mitaa
lengo la kamati hizo ni kusim amia masuala ya watu wenye ulemavu na kusaidia kutatua changamoto zinazowakabili katika maeneo yao
huduma za ustawi wa jamii 
mheshimiwa spika ili kuimarisha huduma na haki kwa makundi maalum hadi februari serikali imefanikiwa kuwatambua jumla watoto walio katika mazingira hatarishi wakiwemo watoto wanaoishi na kufanya kazi mitaani
katika kutekeleza jukumu hilo serikali imetumia jumla ya shilingi bilioni 
 kwa kuwapatia huduma mbalimbali ikiwemo ujuzi kupitia vyuo vya veta chakula ada vifaa vya shule mavazi huduma za msaada wa kisaikolojia na kuwaunganisha na familia zao
mheshimiwa spika hadi februari jumla ya mashauri ya watoto waliofanyiwa ukatili na watoto wanaokinzana na sheria yamepokelewa na kushughulikiwa ambapo kati ya hayo mashauri yametolewa hukumu
aidha jumla ya watoto waliofanyiwa vitendo vya ukatili na watoto wanaokinzana na sheria walipatiwa huduma ya msaada wa kisaikolojia na kijamii na kuunganishwa na familia zao
vilevile kamati za ulinzi na usalama wa mwanamke na watoto zimeundwa katika halmashauri
mheshimiwa spika wazee pia wametambuliwa na kati yao wazee sawa na asilimia 
 wamepatiwa vitambulisho vya matibabu bila malipo na wazee sawa na asilimia 
 wamepatiwa kadi za bima ya afya
aidha jumla ya mabaraza ya ushauri ya wazee yameundwa kwa ajili ya usimamizi wa masuala ya wazee katika mamlaka za serikali za mitaa
vilevile jumla ya watu wamepatiwa msamaha wa matibabu kutoka makundi mengine ambapo kati yao wanaume ni na wanawake ni 
jumla ya shilingi bilioni 
 zimetumika kugharamia matibabu bila malipo kwa makundi maalum yanayohusisha wazee wenye umri wa miaka zaidi ya na wasio na uwez o wafungwa watoto chini ya miaka mitano wajawazito wasiojiweza kiuchumi watu wenye magonjwa sugu na watu wenye ulemavu
 mfuko wa afya ya jamii chf 
mheshimiwa spika hadi februari wanachama milioni 
 wameandikishwa sawa na kaya milioni 
katika mfuko wa afya ya jamii ulioboreshwa katika mikoa 
kaya hizo zimechangia jumla ya shilingi bilioni 
 kupitia malipo yaliyofanyika kwenye vituo vya kutolea huduma ya afya
kati ya fedha hizo hospitali za halmashauri zimekusanya shilingi milion 
 na shilingi milioni 
 zimekusanywa kwenye vituo vya afya na zahanati
katika kipindi cha miaka minne kuanzia novemba hadi februari jumla ya wanufaika milioni 
 katika kaya milioni 
 wanatumia kadi za chf
mheshimiwa spika asilimia ya fedha zinazokusanywa zinatumika kununua dawa vifaa na vifaa tiba kwenye vituo vya kutolea huduma za afya
kupitia chf iliyoboreshwa mapato yote yanakusanywa kwa kutumia mfumo wa kielektroniki government electronic payment gateway gepg na fedha hizo zinatunzwa katika akaunti iliyoko benki kuu
sekta ya elimu 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi ina jukumu la kusimamia utoaji wa elimu ya msingi na sekondari nchini
jukumu hilo linahusisha utekelezaji wa mpango wa elimumsingi bila ada uboreshaji wa miundombinu na mazingira ya kufundishia na kujifunzia na kuhamasisha matumizi ya tehama katika shule za msingi na sekondari
lengo ni kuwa na jamii iliyoelimika yenye maarifa uzalendo ujuzi na kuchangia katika maendeleo ya uchumi wa iwanda uliofungamanishwa na maendeleo ya watu
elimu ya msingi 
mheshimiwa spika idadi ya hule za msingi imeongezeka kutoka shule za serikali na shule za binafsi mwaka hadi shule za serikali na shule za binafsi hadi februari sawa na ongezeko la shule katika kipindi cha miaka minne
idadi ya wanafunzi pia imeongezeka kutoka mwaka hadi mwezi februari katika shule za serikali na binafsi
ongezeko la idadi ya wanafu nzi linatokana na utekelezaji wa mpango wa elimumsingi bila ada ulioanza kutekelezwa desemba 
uandikishaji wa wanafunzi wa elimu ya msingi 
mheshimiwa spika hadi mwezi machi wanafunzi sawa na asilimia 
 walikuwa wameandikishwa katika elimu ya awali ikilinganishwa na lengo la kuandikisha wanafunzi 
kati ya hao wanafunzi ni wenye mahitaji maalum mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
katika kipindi cha miaka minne uandikishaji wa rika lengwa la watoto wa darasa la elimu ya awali umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia 
 mwezi machi 
mheshimiwa spika wanafunzi wa darasa la kwanza walioandikishwa hadi machi ni sawa na asilimia 
 ikilinganishwa na lengo la kuandikis ha wanafunzi 
kati ya hao wanafunzi ni wenye mahitaji maalum mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
uandikishaji wa rika lengwa la watoto wa darasa la kwanza umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia 
 mwezi machi 
uboreshaji wa miundombinu ya shule za msingi 
mheshimiwa spika hadi februari vyumba vya madarasa vimejengwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
 katika hule za msingi na kuongeza idadi ya vyumba vya madarasa vilivyopo kutoka mwaka hadi hadi februari 
aidha vyumba vya madarasa vinaendelea kujengwa kwa kushirikisha nguvu za wananchi na wadau wa maendeleo
ongezeko la vyumba vya madarasa limefanyika sambamba na ongezeko la madawati kutoka madawati yaliyokuwepo mwaka hadi madawati hadi februari 
miundombinu hiyo ya madarasa na madawati imechangia kuboresha mazingira ya kujifunzia na kufundishia kwa kupunguza msongamano wa wanafunzi katika vyumba vya madarasa vilivyokuwepo
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne vyumba vya madarasa katika shule za msingi vimeongezeka kutoka mwaka hadi mwezi februari sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko la vyumba vya madarasa limefanyika sambamba na ongezeko la madawati kutoka madawati yaliyokuwepo mwaka hadi madawati kufikia februari 
miundombinu hiyo ya madarasa na madawati imechangia kuboresha mazingira ya kujifunzia na kufundishia kwa kupunguza msongamano wa wanafunzi katika vyumba vya madarasa vilivyokuwepo
mheshimiwa spika hadi februari jumla ya matundu ya vyoo yamejengwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
 katika shule za msingi na kuongeza idadi ya matundu ya vyoo yaliyopo kutoka hadi yakijumuisha vyoo vya wanafunzi wenye mahitaji maalum na vyumba maalum kwa ajili ya wanafunzi wa kike
ofisi ya rais tamisemi imeendelea kusisitiza umuhimu wa kunawa mikono kwa kutumia vibuyu chirizi na vyanzo vingine vya maji vinavyopatikana
aidha matundu ya vyoo yanaendelea kujengwa na yanatarajiwa kukamilika kabla ya juni 
ujenzi wa miundombinu ya vyoo umesaidia kuboresha afya na mazingira ya kufundishia na kujifunzia katika shule
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeen delea kusisitiza umuhimu wa kuwa na vyumba maalum kwa watoto wa kike na usambazaji wa taulo za kike
aidha shule zimeelekezwa kutumia sehemu ya fedha ya ruzuku ya uendeshaji wa shule iliyotengwa kwa ajili ya ununuzi wa dawa baridi itumike kununua taulo za kike
vilevile miundombinu ya shule inayojengwa inazingatia kuwa na chumba maalum cha wasichana ili kuboresha mazingira ya wanafunzi wa kike kupata muda kuhudhuria shule kwa siku zote za masomo
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha serikali imetoa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ukamilishaji wa maboma ya nyumba za walimu yaliyoanza kujengwa kwa nguvu za wananchi katika shule za msingi mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
 na kuongeza idadi ya nyumba za walimu zilizopo kutoka nyumba mwaka hadi nyumba hadi februari 
ujenzi wa nyumba hizo umechangia kuboresha mazingira ya kuishi walimu ili kuwawezesha kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi kwa lengo la kuinua kiwango cha taaluma
aidha mabweni matatu ya shule za msingi yenye uwezo wa kuchukua wanafunzi kila moja yamejengwa kwa gharama ya shilingi milioni katika mikoa ya arusha iringa na tanga kwa ajili ya wanafunzi wenye mahitaji maalum
mheshimiwa spika hadi februari ofisi ya rais tamisemi imesimamia ujenzi wa shule nne za msingi katika mikoa ya dodoma geita mtwara na kigoma kwa gharama ya shilingi bilioni 
 sawa na shilingi milioni kwa kila shule
aidha shule ya msingi mwisenge iliyopo halmashauri ya manispaa ya musoma mefanyiwa ukarabati mkubwa kwa jumla ya shilingi milioni 
shule hizo za mfano zimejengwa na kuwekewa miundombinu yote muhimu ili ziwe mfano wa shule bora zitakazojengwa kila mkoa kwa lengo la kuboresha mazingira ya shule
mheshimiwa spika katika mw aka wa fedha jumla ya vituo shikizi kati ya vituo vimesajiliwa kuwa shule za msingi baada ya kukidhi vigezo
vituo hivyo vilijengwa ili kuwaondolea wanafunzi kero ya kutembea umbali mrefu katika maeneo ambayo vijiji viko mbali na shule
mtihani wa upimaji wa darasa la nne na mtihani wa taifa wa darasa la saba 
mheshimiwa spika katika mwaka jumla ya wanafunzi sawa na asilimia 
 walifaulu mtihani wa upimaji wa taifa wa darasa la nne kati ya wanafunzi waliofanya tihani huo
aidha wanafunzi sawa na asilimia 
 walifaulu mtihani wa taifa wa darasa la saba uliofanyika septemba kati ya wanafunzi waliofanya mtihani huo
ufaulu wa mtihani wa taifa wa darasa la saba umeongezeka kutoka asilimia mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
ongezeko la ufaulu limetokana na jitihada za serikali ya awamu ya tano za kuboresha mazingira ya kufundishia na kujifunzia
elimu ya sekondari 
mheshimiwa spika shule za sekondari zimeongezeka kutoka shule za serikali na shule za binafsi mwaka hadi shule shule za serikali na shule za binafsi hadi februari 
idadi hiyo ni sawa na ongezeko la shule katika kipindi cha miaka minne
aidha idadi ya wanafunzi ime ongezeka kutoka mwaka hadi hadi februari 
ongezeko la shule za sekondari limetoa fursa zaidi kwa wanafunzi wote wanaofaulu kuchaguliwa kujiunga na elimu ya sekondari
usajili wa wanafunzi wa kidato cha kwanza 
mheshimiwa spik a jumla ya wanafunzi sawa na asilimia ya waliofaulu walichaguliwa kujiunga na kidato cha kwanza januari 
kati ya hao wanafunzi sawa na asilimia 
 wameripoti katika shule walizopangiwa
kati ya wanafunzi walioripoti shuleni wanafunzi wenye mahitaji maalum ni mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
idadi ya wanafunzi wanaochaguliwa kujiunga na kidato cha kwanza imeongezeka kutoka asilimia ya waliofaulu mwaka hadi asilimia 
 kufikia machi 
ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya shule za sekondari 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi imeendelea kuboresha miundombinu ya shule za sekondari ili kuwezesha wanafunzi waliochaguliwa kuendelea na masomo
hadi febr uari vyumba vya madarasa vilikuwa vimejengwa na kukarabatiwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
 katika mwaka wa fedha 
idadi hiyo inajumuisha vyumba vya madarasa vilivyojengwa kuanzia desemba hadi februari ili kuwawez esha wanafunzi waliokosa nafasi ya kujiunga na kidato cha kwanza kutokana na uhaba wa vyumba vya madarasa kupata nafasi
aidha vyumba vingine vya madarasa vinaendelea kukamilishwa
mheshimiwa spika hadi februari jumla ya matundu ya vy oo yamejengwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
 na mabweni yenye uwezo wa kuchukua wanafunzi kila moja yamejengwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
kazi nyingine zilizotekelezwa ni ujenzi wa nyumba za walimu ujenzi wa majengo ya ut awala na ujenzi wa daharia hosteli zenye uwezo wa kuchukua wanafunzi kila moja ambapo miradi hiyo imegharimu shilingi bilioni 
mheshimiwa spika hadi februari ukamilishaji wa vyumba vya maabara za masomo ya sayansi umefanyika kwa gharama ya shilingi bilioni 
ujenzi huo umeongeza idadi ya vyumba vya maabara kutoka mwaka hadi hadi februari sawa na ongezeko la vyumba vya maabara 
aidha shule za sekondari ambazo zimekamilisha ujenzi wa vyumb vya maabara zimepatiwa vifaa vilivyogharimu shilingi bilioni 
 kwa ajili ya masomo ya baiolojia fizikia na kemia
ujenzi wa vyumba vya maabara na usambazaji wa vifaa vya maabara umewezesha wanafunzi wa shule za sekondari kusoma kwa vitendo masomo ya sayansi
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha shule za sekondari kongwe zinaendelea kukarabatiwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
 mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
aidha katika kipindi cha miaka minne jumla ya shule za sekondari kongwe zimekarabatiwa kati ya shule kwa gharama ya shilingi bilioni 
 hadi februari 
ukarabati huo umefanyika kwa kuboresha miundombinu iliyokuwepo na kuongeza miundombinu mipya ili kuzirejesha katika hali ya awali
ukarabati wa shu le za sekondari kongwe umesaidia kuboresha mazingira ya kujifunzia na kufundishia pamoja na idadi ya wanafunzi
mtihani wa upimaji wa kidato cha pili na mtihani wa taifa kidato cha nne na sita 
mheshimiwa spika katika mtihani wa taifa wa upimaji wa kidat cha pili kwa mwaka jumla ya wanafunzi walifaulu kati ya wanafunzi waliofanya mtihani huo sawa na asilimia 
aidha wanafunzi kati ya wanafunzi waliofanya mtihani wa taifa wa kidato cha nne sawa na asilimia 
katika kipindi cha miaka minne ufaulu wa mtihani wa kidato cha nne umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 mwaka 
mheshimiwa spika kwa upande wa mtihani wa taifa wa kuhitimu kidato cha sita katika mwaka jumla ya wanafunzi sawa na asilimia 
 ya wanafunzi waliofanya mtihani huo walifaulu ikilinganishwa na wanafunzi waliofaulu sawa na asilimia 
 ya wanafunzi waliofanya mtihani huo mwaka 
utekelezaji wa mpango wa elimumsingi bila ada 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha hadi februari serikali imetumia jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza mpango wa elimumsingi bila ada
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zimetumika katika shule za msingi mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
 na shilingi bilioni 
 kwa shule za sekondari mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zimetumika kwa ajili ya ruzuku ya uendeshaji shilingi bilioni 
 kwa ajili ya chakula cha wanafunzi shilingi bilioni 
 kwa ajili ya fidia ya ada kwa wanafunzi wa kutwa na wa bweni na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya posho ya madaraka kwa walimu wakuu wa shule za msingi wakuu wa shule za sekondari na maafisa elimu kata
mpango wa elimumsingi bila ada umewezesha ongezeko la wanafunzi hasa wanaotoka katika kaya zenye kipato cha chini
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne kuanzia desemba hadi februari serikali imetumia jumla ya shilingi trilioni 
 kwa ajili ya kugharamia utoaji wa elimumsingi bila ada kwa shule za msingi na sekondari
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zimetumika kwa shule za msingi na shilingi bilioni 
 zimetumika kwa shule za sekondari
mpango huu umewawezesha watoto wa kitanzania kupata fursa ya masomo ya shule za msingi na sekondari kutokana na kuondolewa kwa vikwazo vilivyokuwepo awali hasa michango kwa wanafunzi na ada
aidha mpango wa elimumsingi bila ada ni utekelezaji wa lengo la nne la mal engo ya maendeleo endelevu sdg linalosisitiza kuhakikisha elimu bora yenye usawa na kutoa fursa kwa watu wote kujiendeleza
 elimu nje ya mfumo rasmi 
mheshimiwa spika hadi machi wanafunzi wameandikishwa kupitia mpango wa elimu ya msingi kwa walioikosa memkwa
idadi hiyo imepungua kutoka wanafunzi waliondikishwa mwaka hadi wanafunzi mwezi machi kunatokana na mafanikio ya utekelezaji wa mpango wa elimumsingi bila ada ambao umewezesha wanafunzi wenye umri wa kwen da shule kuandikishwa kila mwaka
elimu ya watu wazima 
mheshimiwa spika hadi februari serikali kupitia programu ya elimu changamani kwa vijana walio nje ya mfumo rasmi wa shule imewawezesha vijana kupata mafunzo ya ujasiriamali ikilinganish wa na vijana waliosajiliwa mwaka 
aidha vijana wenye umri wa miaka hadi wamewezeshwa kupata mafunzo ya ujasiriamali stadi za maisha pamoja na masomo ya ufundi yakiwemo ufugaji nyuki samaki na kuku ufundi seremala na uashi utengenezaj mishumaa sabuni batiki mafuta ya kujipaka usindikaji vyakula pamoja na ushonaji
walimu wapatao wamejengewa uwezo wa utoaji wa mafunzo kwa kundi hilo la vijana ili kuwawezesha kupata ujuzi
vilevile jumla ya wanafunzi wamesajiliwa na kuanz kusoma katika vituo kwenye mikoa nane ya kigoma tabora iringa njombe mbeya songwe dar es salaam na dodoma
lengo la mpango huu ni kuwawezesha vijana kupata elimu ya ujasiriamali ili waweze kujiajiri na kujipatia kipato
elimu maalum 
mhesh imiwa spika ofisi ya rais tamisemi inasimamia pia utoaji wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum
hadi sasa tunazo shule na vitengo kwa ajili ya wanafunzi wenye mahitaji maalum
hadi machi shule na vituo hivyo vimeandikisha jumla ya anafunzi wa shule za msingi na wanafunzi wa shule za sekondari
idadi ya wanafunzi wenye mahitaji maalum imeongezeka kutoka walioandikishwa mwaka kutokana na kuongezeka kwa uelewa miongoni mwa jamii kuhusu haki za watoto wenye mahita ji maalum na kuboreshwa kwa miundombinu
mheshimiwa spika ili kuboresha ufundishaji na ujifunzaji kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum wa shule za msingi na sekondari ofisi ya rais tamisemi kwa mwaka wa fedha imechapa na kusambaza rimu katika shule za sekondari
aidha karatasi za kuandikia maandishi ya nukta nundu zimesambazwa kwa wanafunzi wasioona kwa gharama ya shilingi milioni 
 na nakala ya vitabu vya kiada kwa darasa la kwanza hadi la tano vilivyoandikwa kwa maandishi ya nukta nundu na vilivyoandikwa kwa maandishi makubwa large print zilisambazwa katika shule za msingi
michezo shuleni 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeratibu na kusimamia michezo katika shule za msingi na sekondari kuanzia ngazi ya shule hadi taifa
katika mwaka mashindano ya michezo ya umisseta na umitashumta yalifanyika kitaifa katika mkoa wa mtwara na kuhusisha wanafunzi na walimu wa shule za msingi na wanafunzi na walimu wa shule za sekondari
aidha ofisi ya rais tamisemi imeshiriki mashindano ya michezo ya shule za msingi na sekondari kwa nchi za afrika mashariki yaliyofanyika mwezi agosti katika mkoa wa arusha
michezo hiyo ilishirikisha jumla ya wanafunzi kutoka nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki feasssa za kenya rwanda burundi sudani ya kusini na tanzania yenyewe
michezo iliyoshindaniwa ni pamoja na soka netiboli mpira wa wavu mpira wa kikapu mpira wa mikono mpira wa magongo raga mpira wa meza tenisi kuogelea na ri adha
mheshimiwa spika mashindano hayo yamekuwa chachu ya kukuza na kuibua vipaji vya watoto wetu katika umri mdogo ambapo kwa mfano timu ya umisseta copa coca cola tanzania ilifanikiwa kushiriki fainali za mashindano ya copa coca cola afrika yaliyofanyi ka mwaka nchini kenya na kutwaa ubingwa wa afrika kati ya nchi zilizoshiriki fainali za mashindano hayo
aidha zaidi ya asilimia ya wachezaji wanaounda timu za soka kwa vijana wenye umri chini ya miaka kwa wasichana na wavulana wametokana na mashindano ya umisseta na umitashumta
 matumizi ya tehama katika shule za msingi na sekondari 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imeweka msisitizo wa matumizi ya tehama katika shule za msingi na sekondari ili kuendana na mabadiliko ya sayansi na teknolojia ambayo ni muhimu katika uchumi wa viwanda
hadi februari jumla ya shule za sekondari zinafundisha somo la tehama kwa wanafunzi wakiwemo wasichana na wavulana 
aidha shule za sekondari zimejengewa uwezo wa kufundis ha tehama kwa kupatiwa kompyuta za mezani meza za kompyuta kompyuta mpakato laptops mashine za kudurufu printer projectors luninga television na simu janja smart phones 
aidha shule za msingi zimepatiwa kompyuta za mezani kompyuta mpakato laptops mashine za kudurufu printers projectors televisheni na simu janja smart hones 
huduma za kiuchumi na uzalishaji sekta ya kilimo 
mheshimiwa spika hadi februari mashamba darasa yalikuwa yameandaliwa kwa gharama ya shilingi milioni 
 ili kuelimisha wakulima kwa vitendo kuhusu mbinu bora za uzalishaji wa mazao ya kilimo katika halmashauri za wilaya za chunya geita hai iringa kilolo kitet o mbarali mufindi mbinga rombo sumbawanga ulanga mbozi halmashauri za miji ya mafinga njombe na tarime na halmashauri ya manispaa ya mtwara mikindani
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi imesimamia ujenzi na uka rabati wa vituo vya rasilimali za kilimo vya kata katika halmashauri za majiji ya arusha katika kata ya themi na mbeya katika kata ya igeyo kwa gharama ya shilingi milioni 
aidha vituo vingine vimekarabatiwa katika halmashauri ya wilaya ya mpwa pwa katika kata ya kibakwe kwa gharama ya shilingi milioni 
 na halmashauri ya manispaa ya ilala katika kata ya kinyamwezi kwa shilingi milioni 
vituo hivyo vinatumika kutoa mafunzo kuhusu mbinu bora za kilimo kwa wakulima na wadau wengine wanaoji husisha na kilimo ili kuimarisha matumizi ya mbinu bora za kilimo
mheshimiwa spika hadi februari jumla ya miche ya mazao ya biashara ilikuwa imesambazwa kwa wakulima kwa gharama ya shilingi milioni 
miche iliyosambazwa ni pamoja miche ya kahawa kwa gharama ya shilingi milioni 
 ambayo imesambazwa katika halmashauri za wilaya za rombo karagwe mbozi na halmashauri ya mji wa mbulu miche ya mikorosho imesambazwa kwa gharama ya shilingi milioni 
 katika halmashauri za wilaya za mbarali kongwa na mpwapwa miche ya pareto kwa gharama ya shilingi milioni 
 katika halmashauri ya mji wa mbulu na miche ya miparachichi imeandaliwa na kusambazwa katika halmashauri za wilaya ya ileje na ukerewe kwa gharama ya shilingi milioni 
mheshimiwa spika hadi februari maghala sita ya kuhifadhia mazao yamejengwa katika halmashauri za wilaya za kasulu nyang hwale ruangwa kiteto kilombero na halmashauri ya manispaa ya moshi kwa gharama ya shilingi bilioni 
aidha masoko matano ya mazao yamejengwa katika halmashauri za wilaya za kongwa geita ulanga muheza na halmashauri ya mji wa kibaha ambayo yamegharimu jumla ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fed ha ofisi ya rais tamisemi imezijengea uwezo halmashauri za wilaya za hanang babati karatu meru siha hai na kilindi kuhusu uandaaji wa mipango bora ya kilimo mifugo na uvuvi ya wilaya kwa gharama ya shilingi milioni 
lengo la mipango hiyo ni kuboresha mazingra wezeshi katika uwezekezaji uzalishaji na tija katika sekta hizo kwa kuzingatia malengo ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo nchini
uendelezaji ardhi mijini na vijijini 
mheshimiwa spika hadi februari jumla ya viw anja vimepimwa kwa ajili ya matumizi mbalimbali yakiwemo uwekezaji na makazi katika halmashauri za manispaa za ilemela viwanja shinyanga viwanja sumbawanga viwanja iringa viwanja halmashauri za miji za kahama viwanja bariadi viwanja nzega viwanja kondoa viwanja halmashauri za wilaya za msalala viwanja busega viwanja misungwi viwanja magu viwanja ukerewe viwanja na halmashauri ya jiji la mbeya viwanja 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi imekamilisha uandaaji wa mpango kabambe master plan wa uendelezaji wa jiji la dodoma
napenda kuliarifu bunge la ko tukufu kuwa mpango huo umekamilika na kuzinduliwa na mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania ili kuhakikisha uendelezaji wa jiji la dodoma ambalo ni makao makuu ya nchi unafanyika kwa kuzingatia mpango uo
aidha halmashauri nyingine zikiwemo majiji ya mwanza na arusha halmashauri za manispaa za singida musoma mtwara mikindani iringa kigoma ujiji tabora na songea na halmashauri za miji za bariadi korogwe kibaha na tunduma zimekamilisha maanda lizi ya mipango kabambe na kuitangaza kwa ajili ya uendelezaji wa ardhi katika maeneo hayo
 c
mapitio ya utekelezaji wa taasisi zilizo chini ya ofisi ya rais tamisemi wakala wa barabara za vijijini na mijini tarura 
mheshimiwa spika wakala wa barabara za vijijini na mijini tarura umeendelea kusimamia matengenezo ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya barabara na madaraja ili kuboresha huduma za usafiri na usafirishaji katika mamlaka za serikali za mitaa
hadi februari tarura ilikuwa imekam ilisha matengenezo ya jumla ya kilomita 
 za barabara kwenye mamlaka za serikali za mitaa kwa kutumia fedha za mfuko wa barabara ili ziweze kupitika katika kipindi chote cha mwaka
 kati ya barabara hizo kilomita 
 zimefanyiwa matengenezo ya sehemu korofi kilomita 
 zimefanyiwa matengenezo ya muda maalum na kilomita 
 zimefanyiwa matengenezo ya kawaida
kazi nyingine zilizotekelezwa kwa kutumia fedha za mfuko wa barabara ni ujenzi wa kilomita za barabara za lami madaraja makalvati pamoja na mifereji ya maji ya mvua yenye urefu wa kilomita 
ujenzi na matengenezo haya umegharimu jumla ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika matengenezo ukarabati na ujenzi wa miundombinu ya barabara umesaidia kuboresha usafiri usafirishaji pamoja na utoaji huduma za kiuchumi na kijamii kwa wananchi
hata hivyo mvua nyingi zinazoendelea kunyesha nchini zimeharibu sana miundombinu ya barabara za vijijini na mijini
barabara hizo zilizoharibiwa na mvua zitafanyiwa matengenezo ba ada ya msimu wa mvua kumalizika
wakala wa barabara za vijijini na mijini unaendelea kufanya matengenezo katika maeneo korofi katika kipindi hiki cha mvua ili barabara zilizoharibika ziendelee kupitika
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne se rikali imetumia shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ujenzi na matengenezo ya miundombinu ya barabara kupitia fedha za mfuko wa barabara
fedha hizo zilitumika kufanya matengenezo ya barabara zenye urefu wa kilometa 
aidha barabara zenye urefu kilometa 
 zimejengwa kwa kiwango cha changarawe na barabara zenye urefu wa kilometa zimejengwa kwa kiwango cha lami
vilevile madaraja makubwa madaraja madogo makalvati yamejengwa na kukamilika
ujenzi wa barabara katika mji wa serikali mtumba 
mheshimiwa spika serikali imeanza ujenzi kwa kiwango cha lami wa barabara katika mji wa serikali katika eneo la mtumba zenye urefu wa kilometa 
kati ya barabara hizo barabara zenye urefu wa kilometa 
 zitakuwa za njia nne zitaka zopitisha magari mawili kila upande na barabara zenye urefu wa kilometa 
 zenye njia mbili zitakazopitisha gari moja kila upande
kwa mantiki hiyo urefu halisi wa barabara zinazojengwa ni kilometa 
miundombinu mingine itakayojengwa ni pamoja na akalvati makubwa makalvati madogo njia za watembea kwa miguu zenye upana wa mita 
 kila upande wa barabara njia za waendesha baiskeli zenye upana wa mita 
 kila upande wa barabara vituo vya kupakia na kushusha abiria taa za barabarani maeneo mawili yenye taa za kuongoza magari mifereji ya maji ya mvua yemye kilometa iliyojengwa kwa zege na makutano ya barabara ya mzunguko roundabout mbili 
mradi huo umeanza kutekelezwa februari kupitia mkandarasi china henan inter national group co
ltd chico kwa gharama ya shilingi bilioni 
 zinazojumuisha ujenzi na usimamizi wa mradi
kati ya fedha hizo serikali imekamilisha malipo ya awali ya kiasi cha shilingi bilioni 
 na mradi unaendelea kutekelezwa
mradi umepangwa kukamilika katika kipindi cha miezi kulingana na mkataba
mradi huu unasimamiwa na mhandisi mshauri afrisa consulting kwa gharama ya shilingi milioni 
utekelezaji wa mradi huu unatarajiwa kuboresha eneo la mji wa serikali kwa miundombinu ya bara bara na kuvutia uwekezaji na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
mradi huu unagharamiwa na serikali kwa asilimia 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tarura imeanza ujenzi wa barabara kwa kiwango cha lami zenye urefu wa kilometa kwa fedha za ndani katika halmashauri kwa gharama ya shilingi bilioni ikiwa ni utekelezaji wa ahadi za mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa kampeni za uchaguzi mkuu wa mwaka 
miradi hii takapokamilika itawezesha makao makuu ya halmashauri na miji midogo kuwa na barabara za kiwango cha lami na kuboresha usafiri na usafirishaji pamoja na utoaji wa huduma za kiuchumi na kijamii
mradi wa uendelezaji wa miundombinu katika jiji la dar es sala am dmdp 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha jumla ya kilomita 
 za barabara ziliendelea kujengwa kwa kiwango cha lami katika halmashauri za manispaa za jiji la dar es salaam kwa gharama ya shilingi bilioni 
kazi nyingine zinazoend elea kutekelezwa ni pamoja na ujenzi wa masoko ya kisasa ujenzi wa vizimba vya kukusanyia taka ngumu na ujenzi wa vituo viwili vya mabasi katika maeneo ya kijichi na mbagala
mheshimiwa spika kwa kipindi cha miaka minne cha serikali ya awamu tano mradi wa dmdp umepokea jumla ya shilingi bilioni 
 ambazo zimetumika kwa ajili ya ujenzi wa kilomita 
 za barabara kwa kiwango cha lami kati ya lengo la kujenga kilomita 
aidha madaraja mawili ya tuangoma na mwanamtoti yamejengwa na kukamilika katika halmashauri ya manispaa ya temeke ujenzi wa mifereji ya maji ya mvua yenye urefu wa kilomita ujenzi wa masoko ya kisasa maeneo ya kijichi makangarawe mbagala kuu kilakala kigilagila bomubom minazi mirefu mbagala na bwawani katika halmashauri za manispaa ya temeke ilala na kinondoni
aidha umeandaliwa mpango kabambe wa mfumo wa maji ya mvua na maji taka katika jiji la dar es salaam kwa ajili ya kutatua changamoto ya mafuriko
mpango huo utatekelezwa katika kipindi cha miaka na ulianza kutekelezwa mwaka hadi mwaka 
mradi wa miji ya kimkakati tanzania tscp 
mheshimiwa spika hadi februari tarura ilikuwa imepokea jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza mradi wa miji ya kimkakati tscp kat ika halmashauri za majiji ya tanga dodoma mbeya arusha na mwanza na halmashauri za manispaa za mtwara mikindani ilemela na kigoma ujiji
miradi iliyotekelezwa ni pamoja na ujenzi wa kilomita 
 za barabara kwa kiwango cha lami ambapo kilomita 
 zimekamilika mifereji mikubwa ya maji ya mvua yenye urefu wa kilomita 
 na ujenzi wa madaraja ya waenda kwa miguu ambao umekamilika
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ujenzi wa masoko mawili ya kisasa umekamilika katika halmashauri ya jiji la dodoma na halmashauri ya manispaa ya mtwara mikindani
utekelezaji wa mradi wa soko la kisasa katika jiji dodoma umefanyika katika kiwanja chenye ukubwa wa ekari kwa gharama ya shilingi bilioni 
mradi huo utanufaisha watoa huduma na waf anyabiashara 
 aidha soko hilo litakuwa na uwezo wa kuegesha magari binafsi magari madogo ya abiria daladala na malori 
mradi huo utasaidia halmashauri ya jiji la dodoma kuongeza makusanyo ya mapato ya ndani na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tarura imesimamia ujenzi wa kituo kikuu cha mabasi cha kisasa katika jiji la dodoma ambacho kitagharimu shilingi bilioni 
kituo hicho kitakuwa na uwezo wa kuhudumia mabasi na abiria kwa wakati mmoja kuegesha magari madogo bajaji na pikipiki 
aidha kituo hicho kitakuwa na sehemu maalum kwa ajili ya abiria mahsusi vip kwa wakati mmoja
aidha kwa kipindi cha miaka mitatu mradi wa tscp umepokea jumla ya shiling bilioni 
 kwa ajili ya kuimarisha miundombinu ya barabara katika miji minane ya kimkakati
mradi wa kuendeleza miundombinu katika miji ulgsp 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi kupitia tarura imetekeleza mradi wa kuendeleza miundo mbinu katika miji urban local government strengthening programme ulgsp katika halmashauri za miji ya babati bariadi geita kibaha njombe na korogwe na manispaa za bukoba lindi iringa morogoro moshi mpanda musoma shinyanga singida songea sumbawanga na tabora kwa fedha za mkopo kutoka benki ya dunia
katika mwaka wa fedha jumla ya shilingi bilioni 
 zimetumika kwa ajili ya ujenzi wa barabara kwa kiwango cha lami zenye urefu wa kilometa 
 ukamilishaji wa ujenzi wa vituo vya mabasi masoko katika halmashauri za manispaa za morogoro iringa na njombe machinjio ya kisasa matano kituo kimoja cha malori katika halmashauri ya mji bariadi na kituo kimoja cha daladala katika halmashauri ya manispaa ya morogoro
shu ghuli nyingine zilizofanyika ni pamoja na maandalizi ya mpango kabambe general planning scheme gps katika miji ununuzi wa malori ya kubeba taka ngumu ununuzi wa mitambo ya kuchakata taka ngumu ununuzi wa vifaa vya kukusanya taka ngumu na ukarabati wa madampo mawili katika halmashauri za manispaa za moshi na shinyanga
mheshimiwa spika katika kipindi cha miaka minne mradi wa ulgsp umetumia jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ujenzi wa barabara zenye urefu kilometa 
 kwa kiwango cha lami ujenzi wa vituo vya mabasi ujenzi wa masoko manne katika halmashauri za manispaa za morogoro iringa na miji ya njombe na korogwe machinjio ya kisasa matano vituo viwili vya malori katika halmashauri ya manispaa ya sumbawanga na mji bariadi vituo viwili vya daladala katika halmashauri ya manispaa za singida na morogoro maandalizi ya mpango kabambe general planning scheme gps katika miji ununuzi wa malori ya kubeba taka ngumu ununuzi wa mitambo ya kuchakata taka ngumu ununuzi wa vifaa vya kukusanyia taka ngumu ukarabati wa madampo matatu katika halmashauri za manispaa za lindi moshi na shinyanga na ujenzi wa bustani moja ya kupumzikia katika halmashauri ya manispaa ya singida
mradi wa kimkakati katika maeneo ya uzalishaji wa kilimo agri connect programme 
mheshimiwa spika tarura kupitia mradi wa kimkakati wa kuboresha maeneo ya uzalishaji wa kilimo kwa ufadhili wa jumuiya ya ulaya inajenga barabara zenye urefu wa kilomita 
 kwa ki wango cha lami katika halmashauri za wilaya za iringa mufindi rungwe na mbeya
hadi februari jumla ya shilingi bilioni 
 zilikuwa zimetolewa ili kuanza utekelezaji wa mradi huo
lengo la mradi huu ni kuboresha miundombinu ya barabara katika maen eo yanayozalisha mboga mboga chai na kahawa ili kuimarisha mnyonyoro wa thamani wa mazao ya kilimo na upatikanaji wa masoko
hadi februari taratibu za ununuzi zilikuwa zimekamilika na mikataba ilikuwa imesainiwa
makandarasi wapo hatua ya kupeleka ifaa vya ujenzi maeneo ya kazi
kazi za ujenzi wa barabara hizo zinategemewa kukamilika ifikapo mwezi mei 
 wakala wa mabasi yaendayo haraka katika jiji la dar es salaam dart 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wakala wa mabasi yaendayo haraka katika jiji la dar es salaam dart umeendelea kusimamia utoaji huduma ya mabasi yaendayo haraka brt inayohusisha barabara za kimara kivukoni magomeni morocco na fire kariakoo zenye urefu wa kilometa 
dart pia imeendelea na maandalizi kumtafuta mtoa huduma wa kudumu atakayekuwa na uwezo kutoa huduma ya mabasi ikilinganishwa na mtoa huduma wa sasa ambaye ana uwezo wa kutoa huduma ya mabasi 
zabuni ya kumpata mtoa huduma imetangazwa na taratibu za ununuzi zinaendelea
vilevile dart imeshughulikia ulipaji wa fidia na uhamishaji wa miundombinu ya kijamii ambapo hadi februari shilingi bilioni 
 zilitumika katika awamu ya pili ya mradi wa mabasi yaendayo haraka brt wenye urefu wa kilometa 
 ambao unahusisha barabara kilwa gerezani sokoine bandari chang ombe na kawawa
mheshimiwa spika maandalizi ya awamu ya tatu ya mradi wa brt utakaohusisha barabara za azikiwe maktaba lindi shaurimoyo uhuru bibi titi nyerere kutoka katikati ya jiji la dar es salaam hadi gongo la mboto zenye urefu wa kilomita 
 yanaendelea
hadi februari malipo ya fidia ya shilingi bilioni 
 yalikuwa yamefanyika kwa wananchi waliopisha utekelezaji wa awamu ya tatu ya brt
miradi hii itakapokamilika itapunguza msongamano wa magari kupunguza muda wa kusafiri kuboresha mandhari na kuongeza tija katika utoaji wa huduma ya usafiri na usafirishaji kwa wananchi wa jiji la dar es salaam
mheshimiwa spika dart imeimarisha usimamizi na matengenezo ya miundombinu katika vituo viku vitano vya kimara ubungo morocco gerezani na kivukoni vituo vidogo ishirini na saba na madaraja ya waenda kwa miguu matatu 
vilevile ofisi ya rais tamisemi kupitia dart kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango na mamlaka ya serikali mtandao inaendelea na usanifu wa mfumo wa ukusanyaji nauli automatic fare collection system afcs na ununuzi wa vifaa vya mfano yakiwemo mageti sita na kadi janja smart cards kwa ajili ya ukusanyaji wa nauli na kudhibiti upotevu wa mapato
tume ya utumishi wa walimu 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tume ya utumishi wa walimu imepokea na kushughulikia rufaa zinazohusu masuala ya utumishi wa walimu
aidha vikao vya kamati vya kisheria vimefanyika katika ngazi ya wila ya na kuwezesha walimu kuthibitishwa kazini walimu walibadilishiwa cheo baada ya kujiendeleza walimu wamepandishwa vyeo na mashauri ya nidhamu yalitolewa uamuzi
mafanikio haya yamesaidia kuongeza ari ya utendaji kazi wa walimu ili kuinua kiwango cha taaluma katika shule za msingi na sekondari
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha makatibu wa wilaya wamejengewa uwezo kuhusu masuala ya utumishi wa walimu upandishwaji vyeo na usimamizi wa nidhamu
mafunzo hayo yataonge za ufanisi katika kuimarisha usimamizi wa walimu kwenye mamlaka za serikali za mitaa
vilevile watumishi wa tume ya utumishi wa walimu wamepatiwa mafunzo ya usimamizi wa vihatarishi katika utendaji wa kila siku wa kazi za tume
mkakati huo utawezesha ume kuchukua hatua za haraka za kuondoa vihatarishi hivyo ili kufikia malengo ya utekelezaji wa majukumu yake
 chuo cha serikali za mitaa cha hombolo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha chuo cha serikali za mitaa cha hombolo kimekamilish ujenzi wa kumbi mbili za mihadhara zenye uwezo wa kuchukua wanafunzi kwa kutumia mapato ya ndani ya chuo
aidha viti visivyohamishika vimefungwa katika darasa moja lenye uwezo wa kuchukua wanafunzi 
ujenzi wa miundombinu hiyo umeboresha ma zingira ya kujifunzia na kufundishia kwa wanachuo
vilevile hadi kufikia februari chuo cha serikali za mitaa kimevuka lengo kwa kudahili wanafunzi kati ya lengo la kudahili wanafunzi sawa na asilimia 
mheshimiwa spika chuo kimefanikiwa kuanzisha shahada ya kwanza ya menejimenti ya utawala katika serikali za mitaa ambayo imepokea wanafunzi katika mwaka wa masomo wa ili kukidhi mahitaji wa wataalam wa menejimenti na utawala katika tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa
aidha mkakati huo unalenga kukitangaza chuo ndani na nje ya nchi ili watu wengi zaidi wavutiwe kusoma katika chuo cha serikali za mitaa ambacho ni cha kipekee katika jumuiya ya afrika mashariki
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha chuo kimefanikiwa kupeleka masomoni jumla ya watumishi kwa ajili ya mafunzo ya muda mrefu na muda mfupi
kati ya hao watumishi wamekwenda kusoma shahada ya uzamivu watumishi tisa shahada ya uzamili watumishi wanne shahada ya kwanza na watu mishi wamepatiwa mafunzo ya muda mfupi
aidha watumishi kutoka katika halmashauri za mikoa ya mbeya morogoro iringa singida dar es salaam na dodoma wamepatiwa mafunzo kuhusu uandaaji wa mipango na bajeti usimamizi wa mazingira usimamizi wa fedha za serikali za mitaa na masuala ya utawala bora
shirika la elimu kibaha 
mheshimiwa spika malengo ya kuanzishwa kwa shirika la elimu kibaha ni kupambana na maadui watatu wa maendeleo ambao ni ujinga umaskini na maradhi
hivyo shirika linasimam ia utoaji wa huduma za elimu kupitia shule za msingi na sekondari na huduma za afya na maendeleo ya jamii kupitia hospitali ya rufaa tumbi na chuo cha maendeleo ya jamii
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha shirika la elimu kibaha limewezes ha kutoa elimu na malezi bora kwa wanafunzi na kutoa huduma za maktaba kwa wadau wa ndani na nje
shirika limefanikiwa kukarabati miundombinu ya shule ya sekondari kibaha uliohusisha ujenzi wa uzio ukarabati wa mabweni matatu yenye uwezo wa kulaza jumla ya wanafunzi ujenzi wa jengo la utawala jengo la maktaba jengo la maabara jengo la kilimo jiko na bwalo na madarasa mawili ya kidato cha kwanza uliogharimu shilingi bilioni 
ukarabati uliofanyika umesaidia kuboresha mazingira ya kufundishia na kujifunzia kwa walimu na wanafunzi
mheshimiwa spika kitaaluma shule zinazomilikiwa na shirika zimeendelea kufanya vizuri katika mitihani ya kitaifa
mathalani shule ya sekondari kibaha imefanya vizuri katika mtihani wa taifa wa mwaka kwa kufaulisha asilimia ya wanafunzi waliofanya mtihani wa kidato cha sita
aidha jumla ya wanafunzi walifaulu mtihani wa taifa wa kuhitimu kidato cha nne kwa mwaka sawa na takribani asilimia ya wanafunzi waliofanya mtihani huo
vilevile wanafunzi sawa na asilimia wa shule ya msingi tumbi wamefaulu mtihani wa taifa wa darasa la saba wa mwaka kati ya wanafunzi waliofanya mtihani huo
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha shirika limetoa elimu ya ujasir iamali kwa wanufaika katika fani za ufugaji kilimo ufundi wa umeme wa majumbani uungaji na uundaji vyuma uashi na useremala ufundi wa mitambo na magari hoteli na ushonaji
mafunzo hayo yametolewa kupitia chuo cha maendeleo ya jamii kinachomilikiw na shirika
lengo la mafunzo hayo ni kuwawezesha vijana kupata elimu ya ujasiriamali ili waweze kutekeleza miradi itakayokuza kipato na ajira
mheshimiwa spika hadi februari shirika lilikuwa limetoa huduma za afya kwa wagonjwa kupitia hospitali ya rufaa ya tumbi
kati ya hao wagonjwa walitibiwa na kuondoka na wagonjwa walilazwa na kutibiwa
aidha hospitali imehudumia majeruhi kutokana na ajali wakiwemo wanawake na wanaume 
mheshimiwa spika hadi februari shirika limefanikiwa kufunga mtambo mpya wa x ray wenye thamani ya shilingi milioni kwa ufadhili wa nchi ya korea kusini
aidha mashine mbili za kutolea dawa ya usingizi zimesimikwa ili kuboresha huduma za upasuaji na matibabu ya dharura
vilevile shirika limekarabati jengo la watoto na wodi daraja la na ii kwa gharama ya shilingi milioni 
mheshimiwa spika ili kuboresha upatikanaji wa dawa shirika limeanzisha duka la dawa la hospitali kwa ajili ya kuongeza upatikanaji wa dawa kwa wagonjwa
kwa sasa hali ya upatikanaji wa dawa kwa wagonjwa hospitalini hapo ni asilimia 
shirika la masoko ya kariakoo 
mheshimiwa spika shirika limeimarisha matumizi ya mifumo ya kielektroniki katika kukusanya mapato ya shirika ili kudhibiti mianya ya upotevu wa mapato
matumizi ya mifumo hiyo yamechangia kuimarisha makusanyo kutoka shilingi milioni 
 kwa mwezi hadi shilingi milioni 
 kwa mwezi sawa na shilingi bilioni 
 kwa mwaka
mheshimiwa spika mapato yanayokusanywa yamewezesha shirik kuimarisha uwekezaji ambapo wafanyabiashara wamepata vibanda vya biashara na wanaliingizia shirika mapato
wafanyabiashara hao wanajumuisha wapangaji wa ofisi na maeneo ya wazi wapangaji wa maduka wapangaji wa mbao katika soko dogo afanyabiashara katika soko la wazi na eneo la shimoni ndani ya soko wafanyabiashara wadogo 
aidha shirika limefanya mapitio ya mpango wa biashara ili kupanua fursa za uwekezaji ndani na nje ya jiji la dar es salaam
mheshimiwa spika shirika limefanikiwa kuimarisha hali ya usafi na mazingira ndani na nje ya soko kwa kutekeleza mikakati ya uondoshaji wa taka
aidha ukarabati mdogo wa soko umefanyika kwa gharama ya shilingi milioni 
 hasa sehemu ya shimoni kwa kufunga mifumo ya hewa viyoyozi wa kuzingatia idadi kubwa ya watu wanaotumia soko hilo
mikakati hiyo imesaidia kudhibiti magonjwa ya mlipuko na kuboresha mazingira ya kufanyia biashara kwa watumiaji
bodi ya mikopo ya serikali za mitaa 
mheshimiwa spika hadi februari bodi ya mi kopo ya serikali za mitaa imefanikiwa kukusanya marejesho ya mikopo kiasi cha shilingi milioni 
 kutoka kwenye halmashauri zilizokopeshwa mikopo kwa ajili ya uwekezaji
aidha michango ya akiba kiasi cha shilingi milioni 
 imekusanywa kutoka kweny halmashauri ili kujenga uwezo wa bodi kutoa mikopo kwenye mamlaka za serikali za mitaa
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha bodi ya mikopo ya serikali za mitaa imefanikiwa kutoa mkopo wa shilingi milioni 
 kwa halmashauri ya manispaa ya morogoro kwa ajili ya ujenzi wa jengo la biashara ambalo litakuwa na ukumbi wa mikutano na biashara nyingine na shilingi milioni 
 zimekopeshwa kwa halmashauri ya wilaya ya ruangwa kwa ajili ya kuendeleza uwanja wa michezo wa halmashauri
mheshimiwa spika utoaji wa mikopo umefanyika sambamba na utoaji wa mafunzo ya ujasiriamali kwa wataalam wa halmashauri za mikoa ya lindi mtwara dar es salaam na pwani kuhusu uandaaji wa maandiko ya miradi ya maendeleo na kuimarisha usimamizi wa miradi iliyopatiwa mikopo ili kudhibiti viashiria vinavyoweza kukwamisha malengo ya miradi
lengo la bodi ni kujenga uwezo wa halmashauri ili ziweze kuandaa maandiko ya miradi yatakayokidhi vigezo vya kupata mkopo
mpango na makadirio ya matumizi ya kawaida na maendeleo kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika mpango na bajeti ya mwaka wa fedha umeandaliwa kwa kuzingatia dira ya taifa ya maendeleo mpango wa pili wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano ilani ya uchaguzi ya chama cha mapi nduzi ya mwaka malengo ya maendeleo endelevu mwongozo wa kuandaa mpango na bajeti kwa mwaka wa fedha maelekezo ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa kuzindua bunge mwaka na maelekezo ya viongozi wengine wa kitaifa sera miongozo ya serikali na mipango mikakati ya taasisi
ofisi ya rais tamisemi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi imepanga kutekeleza shughuli zifuatazo i kusimamia shu ghuli za utawala bora kukuza demokrasia ushirikishwaji wa wananchi na ugatuaji wa madaraka kwa umma d by d ii kuratibu na kusimamia utekelezaji wa shughuli za utoaji wa huduma za afya ya msingi lishe na ustawi wa jamii katika mamlaka za serikali za mit aa iii kuratibu na kusimamia utekelezaji wa shughuli za utoaji wa elimu ya msingi na sekondari katika mamlaka ya serikali za mitaa ikijumuisha utekelezaji wa mpango wa utoaji wa elimumsingi bila ada iv kuratibu na kusimamia mkakati wa kuongeza juhudi za ukusan yaji wa mapato na matumizi katika mamlaka za serikali za mitaa v kusimamia matumizi ya rasilimali katika ngazi zote za ofisi ya rais tamisemi vi kuendeleza rasilimaliwatu katika ngazi zote za ofisi ya rais tamisemi kwa kuwaongezea ujuzi kwa lengo la kuong eza ufanisi vii kuchochea na kuhimiza ukuaji wa uchumi kwa maendeleo ya wananchi na taifa kwa ujumla kwa kuiwezesha mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kuweka mazingira mazuri ya biashara na uwekezaji hasa katika kilimo na viwanda viii kusimamia utekelezaji wa majukumu ya msingi ya ofisi ya rais tamisemi ikiwa ni pamoja na kufanya ukaguzi ufuatiliaji na tathmini kuhusu utekelezaji wa shughuli za serikali taasisi programu na miradi katika ngazi ya mikoa na mamlaka za serikali za mitaa ix kuratibu shughuli za kuboresha mazingira ya kufanyia kazi kwa watumishi wa ofisi ya rais tamisemi ikiwa ni pamoja na mikoa na mamlaka za serikali za mitaa x kuratibu shughuli za utendaji kazi wa taasisi zilizo chini ya ofisi ya rais tamisemi xi kuratibu ujenzi wa miundombinu barabara afya elimu inayotekelezwa katika mamlaka za serikali za mitaa xii kuratibu ujenzi wa miundombinu ya maeneo ya utawala ya mikoa wilaya na halmashauri mpya na za zamani ambazo hazina majengo ya utawala zikiwemo halmashauri ambazo zimeelekezwa na serikali kuhamia katika maeneo yao ya utawala na xiii kusimamia matumizi ya tehama katika ngazi zote za ofisi ya rais tamisemi
tawala za mikoa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tawala za mikoa zitatekeleza shughuli zifuatazo i kudumisha amani utulivu na usalama ii kuratibu utoaji wa huduma katika mamlaka za serikali za mitaa hususan katika usimamizi wa afya ya msingi elimu ya msingi na sekondari miundombinu ya usafiri na usafirishaji lishe na ustawi wa jamii iii kuendeleza ujenzi ukarabat na ukamilishaji wa majengo ya ofisi na nyumba za makazi ya wakuu wa mikoa makatibu tawala wa mikoa wakuu wa wilaya makatibu tawala wa wilaya makatibu tawala wasaidizi maafisa tarafa na watumishi waandamizi iv kuratibu zoezi la uchaguzi mkuu wa mwaka wa rais wabunge na madiwani uliopangwa kufanyika mwishoni mwa mwaka v kufanya ufuatiliaji na tathmini kuhusu utekelezaji wa sera ya ugatuaji wa madaraka kwa wananchi na sera nyingine za kisekta ili kuimarisha utoaji wa huduma kwa wananchi vi kusima mia rasilimaliwatu na fedha katika mikoa na mamlaka za serikali za mitaa vii kuratibu mikakati ya kuimarisha ukusanyaji wa mapato ya ndani ya mamlaka za serikali za mitaa viii kuratibu utekelezaji wa masuala mtambuka kwenye tawala za mikoa na mamlaka za serikal za mitaa ix kuratibu uanzishwaji wa viwanda kwa kuendelea kuweka mazingira wezeshi ya kufanya biashara mijini na vijijini uwekezaji wa viwanda vidogo vya kati na vikubwa kwa kutumia malighafi zilizopo x kutatua migogoro inayotokana na matumizi ya ardhi mipaka kwenye tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa xi kuhamasisha ushiriki wa sekta binafsi katika sekta mbalimbali za uchumi katika tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa xii kuendelea kusimamia na kuimarisha utawala bora katika tawala mikoa na mamlaka za serikali za mitaa xiii kuratibu uanzishaji wa viwanda vya kuchakata kuongeza thamani ya mazao ya kilimo na mifugo xiv kufanya mapitio ya mipango mikakati ya tawala za mikoa na kuratibu mapitio ya mipango mikakati ya mamlaka za serikali za itaa xv kuratibu uendelezaji wa maeneo maalum ya shughuli za kiuchumi na uwekezaji xvi kuratibu utoaji na urejeshwaji wa mikopo kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu xvii kuhamasisha na kusimamia kilimo cha mazao ya kipaumbele na xviii kuandaa na kuboresha wasifu wa uwekezaji investment profile na miongozo ya uwekezaji investment guide
mamlaka za serikali za mitaa 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zimepanga kutekeleza kazi zifuatazo i kusimamia ulinzi na usalama ii kushiriki katika maandalizi ya uchaguzi mkuu uliopangwa kufanyika mwishoni mwa mwaka iii kuimarisha na kubuni mikakati ya kuongeza ufanisi katika ukusanyaji wa mapato ya ndani iv ukamilishaji na kuanza ujenzi wa majengo ya ofisi nyumba za makazi ya viongozi na watumishi katika mamlaka za serikali za mitaa zikiwemo halmashauri zilizohamia katika maeneo yao ya utawala v ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya huduma za kijamii na kiuchumi katika sekta zote hususan kujenga na kubore sha hospitali za wilaya vituo vya afya zahanati maabara za masomo ya sayansi nyumba za watumishi matundu ya vyoo na vyumba vya madarasa vi kusimamia mpango wa utoaji wa elimumsingi bila ada katika shule za msingi na sekondari vii kukamilisha ujenzi wa miradi viporo ya miundombinu mbalimbali ya huduma za kijamii viii kuimarisha utawala bora na uwajibikaji katika ngazi ya halmashauri kata vijiji mitaa na vitongoji kwa kuhakikisha mikutano ya kisheria inafanyika na taarifa za mikutano hiyo zinawekwa katika maeneo ya wazi na katika tovuti za kila halmashauri hasa taarifa za mapato na matumizi
ix kubuni na kutekeleza miradi ya kimkakati itakayosaidia kuongeza mapato ya ndani ya halmashauri x kuimarisha matumizi ya mifumo ya kielektroniki kwa ajili ya kuimarisha utendaji katika mamlaka za serikali za mitaa xi kutenga maeneo ya uwekezaji kwa ajili ya viwanda vidogo vya kati na viwanda vikubwa na maeneo ya wafanyabiashara wadogo machinga xii kusimamia na kuratibu shughuli za uendelezaji miji na vijiji na xiii kusimamia utun zaji wa mazingira na shughuli mtambuka
malengo ya taasisi zilizo chini ya or tamisemi kwa mwaka wa fedha wakala wa barabara za vijijini na mijini tarura 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wakala wa barabara za vijijini na mijini tarura kupitia mfuko wa barabara umepanga kutekeleza kazi zifuatazo i matengenezo ya barabara za wilaya zilizopo vijijini na mijini zenye urefu wa kilometa 
kati ya hizo kilomita 
 ni matengenezo ya kawaida kilometa 
 ni matenge nezo ya maeneo korofi na kilometa 
 ni matengenezo ya muda maalum
ii ujenzi na ukarabati wa madaraja makalvati na mifereji ya maji ya mvua yenye urefu wa kilometa 
ujenzi wa barabara urefu wa kilometa 
 kwa kiwango cha lami na ukarab ati urefu wa kilometa kwa kiwango cha changarawe
katika mwaka wa fedha jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kupitia mfuko wa barabara kwa ajili ya utekelezaji wa kazi hizo pamoja na kazi za ufuatiliaji na utawala
mradi wa uendelezaj wa miundombinu katika jiji la dar es salaam dmdp 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha mradi wa uendelezaji wa miundombinu katika jiji la dar es salaam umetengewa kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza kazi zifuatazo i kukamilisha ujenzi wa barabara zenye urefu wa kilometa 
 kwa kiwango cha lami kwa mikataba na makandarasi inayoendelea ii kuanza ujenzi wa barabara ya nzasa kilungule buza kilomita 
 ulongoni bangulo kinyerezi kilomita 
 na magomeni mapipa urafiki kilomita 
 iii kuanza ujenzi wa barabara zenye urefu wa kilometa 
 kwa kiwango cha lami katika halmashauri ya manispaa ya kigamboni iv kuendelea na ujenzi wa mifereji ya maji ya mvua yenye urefu wa kilometa v kukamilisha ujenzi wa masoko sita ya kilakala kigilagila bomubom minazi mirefu mbagala na bwawani vi kuandaa mpango wa uendelezaji ukanda wa mabasi yaendayo haraka intergrated transport and land use planning along brt corridor vii kuboresha mfumo wa ukusanyaji wa mapato ya ndani local government revenue collection information system uliounganishwa na mfumo wa kijiografia wenye taarifa muhimu za vyanzo vya mapato na viii ununuzi wa vifaa vya kufanyia usafi wa miundombinu ya barabara na mifereji ya maji ya mvua
 mradi wa kuboresha baraba ra katika maeneo ya uzalishaji wa mazao ya kilimo agri connect programme 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tarura imetengewa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza mradi wa kuboresha barabara katika maeneo ya uzalishaji wa mazao ya kilimo utakaohusisha ujenzi wa barabara katika baadhi ya mikoa ya nyanda za juu kusini
maeneo ambayo barabara hizo zitajengwa yatakuwa ni yale yenye miradi mingine ya uendelezaji wa kilimo inayofadhiliwa na jumuiya ya nchi za ulaya na kuratibiwa na wizar ya kilimo
lengo la mradi huu ni kuboresha miundombinu ya barabara katika maeneo yanayozalisha mboga mboga chai na kahawa ili kuimarisha mnyonyoro wa thamani wa mazao na upatikanaji wa masoko
mradi wa barabara wa kuongeza fursa za kiuchumi na kijamii nchini roads to inclusion and socio economic opportunities rise 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi itaanza utekelezaji wa mradi mpya wa barabara wa kuongeza fursa za kiuchumi na kijamii
mradi utatekelezwa katika maeneo yenye uzalishaji mkubwa wa mazao ya chakula na biashara ambapo kazi za ujenzi wa barabara kwa kiwango cha lami zitafanyika katika mkoa wa iringa na kazi ya matengenezo ya maeneo korofi na matengenezo ya kawaida yatafanyika kwenye mikoa ya iringa njo mbe mbeya morogoro rukwa katavi songwe tanga pwani dodoma mtwara ruvuma na lindi
mradi huu utagharimu jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na dola za marekani millioni kwa kipindi cha miaka sita kuanzia mwaka wa fedha hadi ambazo serikali inatarajia kupata mkopo kutoka benki ya dunia
mradi huu una vipengele vinne ambavyo ni ujenzi na ukarabati wa barabara za vijijini uimarishaji wa taasisi usimamizi wa rasilimaliwatu na ufuatiliaji wa miradi na ushirikishwaji wa ja mii
lengo la mradi huu ni kuboresha ujenzi na upitikaji wa barabara ili kusaidia kuinua kipato cha watu wanaoishi vijijini katika maeneo yaliyoteuliwa na kujenga uwezo wa usimamizi endelevu wa barabara za vijijini
katika mwaka wa fedha jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa ili kuanza utekelezaji wa mradi
mheshimiwa spika kutokana na ukuaji wa miji nchini unaoenda sambamba na uhitaji wa miundombinu ya msingi ofisi ya rais tamisemi katika mwaka wa fedha itaanza maandalizi ya utekel ezaji wa mradi mpya ujulikanao kama tanzania cities transforming infrastructure and competitiveness project tactic
mradi huu utahusisha halmashauri za majiji manispaa na miji
lengo la mradi huu ni kuwezesha ujenzi wa miundombinu ya kimkakati ya uwe kezaji katika maeneo ya mijini
mradi huu ni muendelezo wa mradi wa miji ya kimkakati tscp na mradi wa kuimarisha miundombinu katika halmashauri za miji ulgsp uliogharamiwa kwa mkopo kutoka benki ya dunia
 wakala wa mabasi yaendayo haraka katika jiji dar es salaam dart 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wakala wa mabasi yaendayo haraka katika jiji la dar es salaam utatekeleza kazi zifuatazo i kusimamia utoaji wa huduma ya mabasi yaendayo haraka brt katika jiji la dar es salaam ii kuendelea na utekelezaji wa mpango kazi juu ya ulipaji wa fidia kwa wananchi watakaopisha ujenzi wa miundombinu ya barabara awamu ya tatu iii kuanza taratibu za kuwapata wazabuni wa kutoa huduma za kusafirisha abiria mkusanyaji wa nauli na meneja wa mfuko wa fedha kwa awamu ya pili na ya tatu ya mradi iv kuimarisha makusanyo ya mapato na kudhibiti mianya ya upotevu wa mapato v kufanya mapitio ya michoro kwa ajili ya usimikaji wa mtandao wa mawasiliano wa wakala dart net vi kuhuisha kanuni na sheria ndogo ili ziendane na mahitaji ya uendeshaji wa mradi wa mabasi yaendayo haraka na vii usimamizi uendeshaji na ufuatiliaji wa mashauri mahakamani na usimamizi wa mikataba ya wakala
tume ya utumishi wa walimu 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tume ya utumishi wa walimu imepanga kutekeleza shughuli zifuatazo i kusimamia maadili na kutoa uamuzi wa mashauri ya nidhamu rufaa na malalamiko ya walimu katika shule za msingi na sekondari ii kusimamia upangaji na msawazo wa walimu kwa shule za msingi na serikali katika mamlaka za serikali za mitaa iii kuanza ujenzi wa ofisi ya tume makao makuu jijini dodoma iv kuratibu upandishwaji wa madaraja kwa walimu v kuimarisha mfumo wa kielektroniki kwa ajili ya kusimamia masuala ya walimu nchini vi kuelimisha wadau kuhusu majuku mu ya tume ya utumishi wa walimu vii kuboresha mazingira ya utendaji kazi kwa watumishi wa tume makao makuu na kwenye wilaya pamoja na kuendeleza rasilimaliwatu kwa kuwaongezea ujuzi na vitendea kazi na viii kufanya mapitio na kuandaa mpango mkakati wa tume kwa ipindi cha mwaka wa fedha hadi 
chuo cha serikali za mitaa cha hombolo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha chuo cha serikali za mitaa cha hombolo kimepanga kutekeleza shughuli zifuatazo i kudahili wanafunzi wakiwemo wanafunzi kampasi ya hombolo na wanafunzi katika kampasi iliyoko dodoma mjini ii kujenga ukumbi wa mihadhara wenye uwezo wa kuchukua wanafunzi katika kampasi ya hombolo iii kukamilisha ujenzi wa daharia hostel ya wanafunzi wa kike yenye uwezo wa kuchukua wanafunzi kwa kuweka samani iv ujenzi wa darasa na ofisi awamu ya kwanza katika kampasi ya dodoma mjini na v ujenzi wa jengo la utawala awamu ya kwanza katika kampasi ya hombolo
shirika la elimu kibaha 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha shirika la elimu kibaha limepanga kutekeleza shughuli zifuatazo i kuendelea kutoa huduma za afya kinga na tiba katika hospitali ya tumbi ii kuendelea kutoa elimu ya uuguzi na utabibu kwa wanafunzi katika chuo cha sayansi na tiba shirikishi kibaha iii kuendelea kutoa elimu na malezi bora kwa wanafunzi wa sekondari na wanafunzi wa shule ya msingi iv kuendelea kutoa huduma za maendeleo ya jamii ili kupunguza umaskini kwa kutoa mafunzo ya ufundi ujasiriamali kilimo na mifugo kupitia chuo ha maendeleo ya wananchi kibaha na shamba darasa la mifugo na mazao v kuongeza uzalishaji wa maji tiba kwa ajili ya matumizi ya hospitali vi kuboresha miundombinu ya chuo cha maendeleo ya wananchi na chuo cha afya na sayansi shirikishi ili viweze kutoa huduma bora zaidi kwa jamii vii kuendeleza ujenzi na ukarabati wa hospitali ya tumbi viii kujenga maabara ya baiolojia maarifa ya nyumbani home economics na mabweni katika shule ya sekondari ya wasichana kibaha na ix kukarabati madarasa ya shule ya msingi tumbi
shirika la masoko ya kariakoo 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha shirika la masoko ya kariakoo litatekeleza shughuli zifuatazo i kufanya ukarabati wa miundombinu chakavu katika maeneo mbalimbali ya shirika ili kuboresha mazingira ya ufanyaji iashara ii kuendelea na ujenzi wa soko la jumla katika eneo la mbezi beach makonde na iii kusimamia na kuimarisha mifumo ya ukusanyaji wa mapato na matumizi ndani ya shirika la masoko ya kariakoo
bodi ya mikopo ya serikali za mitaa 
mheshimiwa spika katik mwaka wa fedha bodi ya mikopo ya serikali za mitaa imepanga kutekeleza shughuli zifuatazo i kuendelea kutoa mikopo yenye masharti nafuu kwa halmashauri zitakazokidhi vigezo ii kuendelea ku zijeng ea uwezo mamlaka za serikali za mitaa kuhusu kuan daa maandiko ya miradi ya maendeleo itakayokidhi vigezo vya kukopesheka iii kuimarisha ufuatiliaji wa urejeshwaji wa mikopo na uwasilishwaji wa michango kutoka halmashauri zinazodaiwa kwa lengo la kuongeza mtaji wa bodi na iv kubuni vyanzo vipya vya mapato
malengo mahsusi yaliyopangwa kutekelezwa katika mwaka wa fedha sekta ya afya 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi imepanga kutekeleza kazi zifuatazo katika sekta ya afya i ujenzi wa wodi tatu katika kila hospitali za halmashauri zinazoendelea kujengwa ambapo zimetengwa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa kazi hiyo
kukamilika kwa ujenzi wa wodi hizo kutawezesha hospitali hizo kuanza kutoa huduma kwa wagonjwa ii kuendelea na ujenzi wa hospitali mpya za ha lmashauri ambapo zimetengwa jumla ya shilingi bilioni 
hospitali hizo zinajengwa katika halmashauri za wilaya za karatu chalinze kondoa kongwa mbogwe biharamulo nsimbo kigoma kakonko liwale serengeti sengerema mbeya kilombero kaliua babati mvomero newala madaba kwimba msalala ikungi handeni mkinga halmashauri ya mji wa tunduma na halmashauri za manispaa za sumbawanga na tabora iii ukamilishaji wa ujenzi wa zahanati katika kila halmashauri ambapo zimetengwa jumla ya shilingi bil ioni 
 kipaumbele kitakuwa ni kukamilisha maboma ya zahanati zilizoanza kujengwa kwa nguvu za wananchi iv ununuzi wa vifaa tiba katika hospitali za halmashauri ili kuziwezesha kuanza kutoa huduma
katika mwaka wa fedha zimetengwa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa kazi hiyo mchanganuo wa miundombinu ya vituo vya kutolea huduma za afya na upatikanaji wa vifaa tiba umeoneshwa katika kiambatisho na
v mpango wa uimarishaji wa huduma za afya ya msingi kwa matokeo umetengewa shilingi bilion 
 kwa ajili ya ukamilishaji wa ujenzi wa vituo vya afya ununuzi wa vifaa tiba ajira za watumishi wa afya kwa mkataba kujenga uwezo wa watumishi wa sekta ya afya na usimamizi wa mradi
sekta ya elimu 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi imepanga kutekeleza kazi zifuatazo katika sekta ya elimu i ugharamiaji wa elimu msingi bila ada ambapo zimetengwa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa shule za msingi na sekondari
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zitatumika kwa shule za msingi na shilingi bilioni 
 zitatumika kwa shule za sekondari
bajeti hiyo ni sawa na ongezeko la shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na bajeti ya shilingi bilioni 
 iliyoidhinishwa katika mwaka wa fedha 
ongezeko la bajeti limetokana na ongezeko la idadi ya wanafunzi katika shule za msingi na sekondari mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
 ii ukamilishaji wa maboma ya vyumba vya madarasa katika shule za msingi kwenye halmashauri ambapo jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kazi hiyo mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
miradi itakayokamilishwa ni ile iliyoanza kutekelezwa kwa nguvu za wananchi ili ianze kutoa huduma iii ukamilishaji wa ujenzi wa maabara za masomo ya sayansi katika shule za sekondari kwenye halmashauri ambapo zimetengewa jumla ya shilingi bilioni 
 mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
lengo ni kuwezesha ukamilishaji wa maabara hizo ili zianze kutumika kwa ajili ya masomo ya sayansi ka tika shule za sekondari na iv mpango wa lipa kulingana na matokeo katika sekta ya elimu umetengewa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kukamilisha miundombinu ya shule za msingi na sekondari kwenye halmashauri nchini mchanganuo umeoneshwa katika kiambati sho na
aidha programu ya kukuza stadi za kusoma kuandika na kuhesabu lanes imetengewa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ujenzi wa vyumba vya madarasa kwa ajili ya elimu ya awali ujenzi wa mabweni katika shule zenye watoto wenye mahitaji maalum kujenga uwezo wa walimu kufundisha stadi za kusoma kuandika na kuhesabu ununuzi wa vifaa vya watoto wenye mahitaji maalum na ununuzi wa vifaa vya tehama
 sekta ya miundombinu 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha serikali imeweka kipaumbele cha ujenzi wa miundombinu ya usafiri na usafirishaji ambao utahusisha utekelezaji wa kazi zifuatazo i ujenzi ukarabati na matengenezo ya barabara zenye urefu wa kilomita madaraja makalvati na mifereji ya maji ya mvua yenye ur efu wa kilomita 
 ambapo zimetengwa jumla ya shilingi bilioni 
 kupitia mfuko wa barabara ii kuendelea na utekelezaji wa mradi wa uendelezaji wa miundombinu katika jiji la dar es salaam dmdp ambapo zimetengwa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa aj ili ya ujenzi wa kilomita za barabara kwa kiwango cha lami iii kuendelea na utekelezaji wa mradi wa kuboresha barabara katika maeneo ya uzalishaji wa mazao ya kilimo agri connect programme ambao umetengewa jumla ya shilingi bilioni 
 iv kuanza utekelez aji wa mradi mpya wa barabara wa kuongeza fursa za kiuchumi na kijamii nchini roads to inclusion and socio economic opportunities rise ambao umetengewa jumla ya shilingi bilioni 
mradi utatekelezwa katika mikoa ya iringa njombe mbeya morogor o rukwa katavi songwe tanga pwani dodoma mtwara ruvuma na lindi
v kuanza maandalizi ya mradi mpya wa tanzania cities transforming infrastructure and competitiveness project tactic ambao utahusisha ujenzi wa miundombinu ya barabara katika halmashauri za majiji manispaa na miji
maeneo ya utawala 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha serikali imeweka kipaumbele na kutenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ujenzi na ukarabati wa majengo ya utawala ya ofisi za wakuu wa mikoa wakuu wa wilaya maafisa tarafa na nyumba za viongozi katika mikoa wilaya na tarafa mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
mheshimiwa spika serikali imetenga fedha za kuendelea na ujenzi wa majengo ya utawala ya halmashauri na nyumba za waku rugenzi na wakuu wa idara kama ifuatavyo ujenzi wa majengo ya utawala ya ofisi za halmashauri ambapo zimetengwa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza ujenzi huo
aidha ujenzi wa nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara umepangwa ku fanyika katika halmashauri ambapo jumla ya shilingi bilioni 
 zimetengwa mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
ununuzi wa magari 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha jumla ya magari yatanunuliwa katika mikoa na halmashau ri
kati ya magari hayo magari yatanunuliwa kwa ajili ya wakuu wa mikoa makatibu tawala wa mikoa na wakuu wa wilaya ambapo zimetengwa shilingi bilioni 
 na magari yatanunuliwa kwa ajili ya halmashauri zenye makusanyo madogo ya mapato ya ndani ambapo zimetengwa jumla ya shilingi bilioni 
 mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
miradi ya kimkakati 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha serikali imeendelea kutoa kipaumbele katika utekelezaji wa miradi ya kimkakati ambapo halmashauri zimetengewa jumla shilingi bilioni 
 kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya kimkakati mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
miradi hiyo ina lengo la kuongeza wigo wa mapato ya halmashauri ili kuziwezesha kutoa huduma za kiuchu mi na kijamii kwa ufanisi na kupunguza utegemezi wa ruzuku ya serikali kuu
kiinua mgongo cha madiwani 
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi imetengewa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kulipa kiinua mgongo cha madiwani watakapomaliza muda wao wa uongozi kabla ya uchaguzi mkuu wa mwaka 
uwezeshaji wananchi kiuchumi 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi itasimamia utoaji wa mikopo ya vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu ambapo jumla ya shi lingi bilioni 
 zimetengwa
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 zitatumika kwa ajili ya vikundi vya wanawake shilingi bilioni 
 zitatumika kwa ajili ya vikundi vya vijana na shilingi bilioni 
 zitatumika kutoa mikopo kwa vikundi vya wat wenye ulemavu mchanganuo umeoneshwa katika kiambatisho na
programu ya maboresho ya tawala za mikoa na serikali za mitaa regional and local government strengthening programme rlgsp 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi itaanza utekelezaji wa programu mpya ya maboresho ya tawala za mikoa na serikali za mitaa ambayo itatekelezwa kwa muda wa miaka kwa kipindi cha miaka mitano mitano kuanzia mwaka wa fedha hadi 
malengo ya programu hii ni kuimari sha ugatuaji wa majukumu na mahusiano baina ya serikali kuu na serikali za mitaa kuimarisha utoaji wa huduma kwa kuboresha usimamizi wa rasilimali watu na fedha kuimarisha ushiriki wa jamii katika kupanga kutekeleza na kusimamia miradi ya maendeleo kukuza uchumi katika ngazi ya jamii local economic development na kujenga uwezo wa usimamizi na ufuatiliaji na tathmini
mheshimiwa spika programu hii imeandaliwa kwa kuzingatia uzoefu na mafunzo yaliyopatikana wakati wa utekelezaji wa programu ya maboresho ya serikali za mitaa awamu ya kwanza na pili pamoja na maboresho mengine yanayoendelea ndani ya serikali
programu hii itasaidia kuimarisha utawala bora usimamizi wa rasilimali katika mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kuboresha utoaji wa huduma za kiuchumi na kijamii na ushiriki wa jamii katika kujiletea maendeleo
katika mwaka wa fedha programu imetengewa shilingi bilioni 
tume ya utumishi wa walimu 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha tume ya utumishi wa walimu imetenge wa shilingi milioni 
 kwa ajili ya kuanza ujenzi wa ofisi ya makao makuu ya tume katika jiji la dodoma
 g
shukrani 
mheshimiwa spika kabla ya kuhitimisha hotuba yangu naomba kukushukuru sana wewe mheshimiwa spika naibu spika na wenyeviti wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania kwa uongozi imara katika kutekeleza shughuli za bunge
vilevile naishukuru sana kamati ya kudumu ya bunge ya utawala na serikali za mitaa inayoongozwa na mheshimiwa dkt
jasson samson rweikiza mbunge wa bukoba vijijini wenyekiti wa kamati na makamu wake mheshimiwa mwanne mchemba mbunge wa viti maalum kwa kazi nzuri katika kusimamia utendaji wa ofisi ya rais tamisemi
maoni na ushauri wa kamati yamesaidia kuleta mageuzi makubwa yaliyotokea katika utekelezaji wa miradi maendeleo na utoaji wa huduma katika tawala za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi inatambua na kuthamini mchango mkubwa wa wadau wa maendeleo katika utekelezaji wa programu miradi na shughuli mbalimbali za fisi ya rais tamisemi mikoa na mamlaka za serikali za mitaa
washirika hao wa maendeleo ni pamoja na benki ya dunia wb shirika la afya duniani who shirika la maendeleo la kimataifa la japan jica jumuiya ya ulaya eu global partnership for educa tion shirika la maendeleo la uingereza dfid shirika la maendeleo la marekani usaid shirika la maendeleo la ujerumani giz shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia watoto unicef shirika la umoja wa mataifa la idadi ya watu unfpa na nchi zote inazochangia kupitia mfuko wa pamoja wa afya
mheshimiwa spika ofisi ya rais tamisemi itaendelea kushirikiana na wadau wa maendeleo katika utekelezaji wa shughuli za kiuchumi na kijamii ili kuboresha utoaji huduma na kupunguza umaskini
aidha ninawashu kuru wananchi kwa mchango mkubwa katika utekelezaji wa miradi na programu mbalimbali kwenye mamlaka za serikali za mitaa
sehemu kubwa ya mafanikio ambayo ofisi ya rais tamisemi imepata katika uboreshaji huduma za afya elimu na sekta nyingine za kiuchumi yametokana na ushirikiano wa wananchi na wadau mbalimbali
mheshimiwa spika napenda kutambua mchango mkubwa wa viongozi wenzangu katika kufanikisha utekelezaji wa majukumu ya ofisi ya rais tamisemi
kipekee nawashukuru naibu mawaziri mheshimiwa josepha sinkamba kandege mb na mheshimiwa mwita mwikwabe waitara mb kwa msaada mkubwa wanaonipa katika kutekeleza majukumu ya ofisi ya rais tamisemi
aidha namshukuru katibu mkuu mhandisi joseph m
nyamhanga naibu makatibu wakuu dkt
dorothy o
gwajima na bw
gerald g
mweli pamoja na katibu wa tume ya utumishi wa walimu bibi winifrida g
rutaindurwa
aidha ninawashukuru wakuu wa mikoa makatibu tawala wa mikoa wakuu wa wilaya wakuu wa taasisi zilizo chini ya ofisi ya rais tamisemi wakurugenzi wa ofisi ya rais tamisemi na wakurugenzi wa mamlaka ya serikali za mitaa pamoja na watumishi wote wa ofisi ya rais tamisemi na taasisi zake kwa ushirikiano wanaonipa katika kutekeleza majukumu ya ofisi ya rais tamisemi
mheshimiwa spika naomba kutumia fursa hi pia kuwashukuru viongozi wenzangu katika ofisi ya rais wakiongozwa na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mheshimiwa george huruma mkuchika mb na mheshimiwa dkt
mary machuche mwanjelwa mb naibu waziri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kwa ushirikiano mkubwa katika kutekeleza majukumu ya ofisi ya rais
aidha ninawashukuru sana dkt
laurean ndumbaro katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora na kt
francis michael naibu katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kwa ushirikiano wao
mheshimiwa spika napenda pia kuwashukuru waheshimiwa mawaziri wenzangu wote kwa ushirikiano walionipa katika kipindi cha miaka minn ya utekelezaji wa majukumu ya ofisi ya rais tamisemi
mheshimiwa spika kipekee ninawashukuru sana wananchi wa jimbo la kisarawe kwa ushirikiano wanaonipa wakati wote ninapotekeleza majukumu haya ya kitaifa
ninawaahidi kuendelea kuwatumikia kwa nguvu zangu zote ili kuboresha utoaji wa huduma za kiuchumi na kijamii
aidha naishukuru familia yangu kwa uvumilivu muda wote nilipokuwa mbali nao katika utekelezaji wa majukumu haya ya kitaifa
maombi ya fedha kwa mwaka wa fedha maduhuli na makusan yo ya mapato ya ndani 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha ofisi ya rais tamisemi taasisi zilizo chini yake mikoa na halmashauri inaomba idhini ya kukusanya maduhuli na mapato ya ndani jumla ya shilingi bilioni mia nane na sitini ilioni mia sita themanini na tatu elfu arobaini na tisa mia nne ishirini na sita shilingi 
makusanyo hayo yatatokana na mauzo ya vifaa chakavu nyaraka za zabuni faini mbalimbali ada za wanafunzi marejesho ya masurufu na mishahara na kodi na ushuru mbalimbali unaotozwa na mamlaka za serikali za mitaa kulingana na sheria ya fedha za serikali za mitaa sura 
mchanganuo wa makusanyo ya mapato hayo ni kama ifuatavyo jedwali na
 mchanganuo wa maduhuli na makusanyo kwa mwaka wa fedha ofisi taasisi makadirio ofisi ya rais tamisemi 
 taasisi 
 mikoa 
 halmashauri 
 jumla kuu 
mheshimiwa spika sasa naomba bunge lako tukufu likubali kuidhi nisha makadirio ya mapato na matumizi kwa mwaka wa fedha jumla ya shilingi trilioni saba bilioni kumi na tisa milioni mia nane laki tatu hamsini na tatu elfu shilingi 
 kwa ajili ya ofisi ya rais tamisemi fungu na
 tume utumishi wa walimu ungu na
 na mafungu ya mikoa yanayojumuisha halmashauri 
mheshimiwa spika kati ya fedha zinazoombwa shilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida yanayojumuisha mishahara shilingi 
 na shilingi 
 kwa ajili ya matumizi mengineyo
aidha jumla ya shilingi 
 zinaombwa kwa ajili ya miradi ya maendeleo ambapo kati ya hizo shilingi 
 ni fedha za ndani na shilingi 
 ni fedha za nje mchanganuo wa fedha zinazoombwa katika mwaka wa fedha umeoneshwa katika jedwali na
 jedwali na
 mchanganuo wa makisio katika mafungu ya ofisi ya rais tamisemi tume ya utumishi wa walimu mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha aina ya matumizi bajeti kwa mwaka wa fedha matumizi ya kawaida ofisi ya rais tamisemi mishahara mishahara makao makuu mishahara ya taasisi jumla mishahara ofisi ya rais tamisemi matumizi mengineyo makao makuu taasisi jumla ya matumizi mengineyo jumla matumizi ya kawaida tume ya utumishi wa walimu tsc mishahara matumizi mengineyo jumla ya matumizi ya kawaida tsc mikoa na halmashauri mikoa mishahara matumizi mengineyo jumla ya matumizi ya kawaida halmashauri aina ya matumizi bajeti kwa mwaka wa fedha mishahara matumizi mengineyo sk matumizi mengineyo msm jumla matumizi ya kawaida miradi ya maendeleo ofisi ya rais tamisemi fedha za ndani fedha za nje jumla maendeleo tume ya utumishi wa walimu fedha za ndani jumla mikoa fedha za ndani fedha za nje jumla maendeleo halmashauri fedha za ndani sk fedha za ndani msm fedha za nje jumla maendeleo halmashauri jumla kuu sk serikali kuu na msm mapato ya ndani ya mamlaka za serikali za mitaa 
mheshimiwa spika pamoja na hotuba hii yapo majedwali ambayo yanafafanua kwa kina makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya fisi ya rais tamisemi taasisi mikoa na halmashauri ambayo ni sehemu ya hotuba hii
mheshimiwa spika hotuba hii inapatikana pia kwenye tovuti ya fisi ya rais tamisemi ambayo ni 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 kiambatisho a
taarifa ya mapato ya ndani katika mamlaka za serikali za mitaa kwa mwaka wa fedha na makadirio ya mwaka wa edha na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs katavi mpanda mc mpanda dc nsimbo dc mlele dc mpimbwe dc jumla ndogo simiyu bariadi tc bariadi dc maswa dc meatu dc busega dc itilima dc jumla ndogo njombe na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs njombe tc makambako tc njombe dc ludewa dc makete dc wanging ombe dc jumla ndogo geita geita tc geita dc bukombe dc chato dc mbogwe dc nyang hwale dc jumla ndogo arusha na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs arusha cc monduli dc ngorongoro dc karatu dc meru dc arusha dc longido dc jumla ndogo pwani kibaha tc bagamoyo dc mafia dc kisarawe dc kibaha dc rufiji dc mkuranga dc chalinze dc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs kibiti dc jumla ndogo dodoma dodoma cc kondoa tc kondoa dc mpwapwa dc kongwa dc bahi dc chamwino dc chemba dc jumla ndogo iringa iringa mc mafinga tc iringa dc mufindi dc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs kilolo dc jumla ndogo kigoma kigoma mc kasulu tc kigoma dc kasulu dc kibondo dc kakonko dc buhigwe dc uvinza dc jumla ndogo kilimanjaro moshi mc hai dc moshi dc rombo dc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs same dc mwanga dc siha dc jumla ndogo lindi lindi mc nachingwea dc kilwa dc liwale dc lindi dc ruangwa dc jumla ndogo mara musoma mc tarime tc bunda tc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs bunda dc musoma dc serengeti dc tarime dc rorya dc butiama dc jumla ndogo mbeya mbeya cc chunya dc kyela dc mbeya dc rungwe dc mbarali dc busokelo dc jumla ndogo songwe na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs tunduma tc momba dc mbozi dc ileje dc songwe dc jumla ndogo morogoro morogoro mc ifakara tc morogoro kilosa dc kilombero dc ulanga dc mvomero dc gairo dc malinyi dc jumla ndogo na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs mtwara mtwara mc masasi tc newala tc nanyamba tc mtwara dc newala dc masasi dc tandahimba dc nanyumbu dc jumla ndogo mwanza mwanza cc ilemela mc ukerewe dc sengerema dc kwimba dc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs magu dc misungwi dc buchosa dc jumla ndogo ruvuma songea mc mbinga tc songea dc tunduru dc mbinga dc namtumbo dc nyasa dc madaba dc jumla ndogo shinyanga shinyanga mc kahama tc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs shinyanga dc ushetu dc kishapu dc msalala dc jumla ndogo singida singida mc itigi dc singida dc iramba dc manyoni dc ikungi dc mkalama dc jumla ndogo tabora tabora mc nzega tc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs igunga dc nzega dc tabora dc urambo dc sikonge dc kaliua dc jumla ndogo tanga tanga cc korogwe tc handeni tc muheza dc pangani dc korogwe dc handeni dc lushoto dc kilindi dc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs mkinga dc bumbuli dc jumla ndogo kagera bukoba mc karagwe dc biharamulo dc muleba dc bukoba dc ngara dc missenyi dc kyerwa dc jumla ndogo dar es salaam ilala mc kinondoni mc temeke mc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs dsm cc kigamboni mc ubungo mc jumla ndogo rukwa sumbawanga mc sumbawanga dc nkasi dc kalambo dc jumla ndogo manyara babati tc mbulu tc babati dc hanang dc kiteto dc na
mkoa halmashauri makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi tzs makisio yaliyoidhinishwa tzs mapato halisi hadi mwezi februari tzs asilimia ya makusanyo makisio ya mwaka tzs matumizi ya miradi ya maendeleo tzs matumizi ya kawaida tzs mbulu dc simanjiro dc jumla ndogo jumla kuu kiambatisho na
vituo vya afya vilivyojengwa katika mwaka wa fedha na
mkoa na
halmashauri kiasi kilichopokelewa tzs jumla tzs arusha arusha cc 
 karatu dc 
 pwani kibiti dc 
 bagamoyo dc 
 dar es salaam kinondoni mc 
 ubungo mc 
 dodoma dodoma cc 
 chamwino dc 
 geita chato dc 
 bukombe dc 
 iringa iringa dc 
 kilolo dc 
 kagera bukoba mc 
 bukoba dc 
 katavi mpanda tc 
 mpimbwe dc 
 kigoma kigoma mc 
 kasulu dc 
 kilimanjaro moshi mc 
 moshi dc 
 lindi lindi mc 
 nachingwea dc 
 na
mkoa na
halmashauri kiasi kilichopokelewa tzs jumla tzs manyara hanang dc 
 simanjiro dc 
 mara musoma mc 
 tarime dc 
 mbeya mbeya dc 
 mbarali dc 
 morogoro malin yi dc 
 mvomero dc 
 mtwara newala tc 
 masasi dc 
 mwanza mwanza cc 
 ilemela mc 
 njombe makambako tc 
 makete dc 
 rukwa nkasi dc 
 kalambo dc 
 ruvuma tunduru dc 
 nyasa dc 
 shinyanga kishapu dc 
 ushetu dc 
 simiyu bariadi tc 
 bariadi dc 
 singida singida mc 
 itigi dc 
 na
mkoa na
halmashauri kiasi kilichopokelewa tzs jumla tzs songwe ileje dc 
 songwe dc 
 tabora tabora mc 
 kaliua dc 
 tanga handeni dc 
 kilindi dc 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
uandikishaji wa wanafunzi wa elimu ya awali hadi machi mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla arusha arusha dc 
 arusha cc 
 karatu dc 
 longido dc 
 meru dc 
 monduli dc 
 ngorongoro dc 
 jumla ndogo 
 dar es salaam ilala mc 
 kigamboni mc 
 kinondoni mc 
 temeke mc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla ubungo mc 
 jumla ndogo 
 dodoma kondoa dc 
 mpwapwa dc 
 dodoma cc 
 bahi dc 
 kondoa tc 
 chamwino dc 
 kongwa dc 
 chemba dc 
 jumla ndogo 
 geita bukombe dc 
 chato dc 
 geita tc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla geita dc 
 mbogwe dc 
 nyang hwale dc 
 jumla ndogo 
 iringa iringa dc 
 iringa mc 
 kilolo dc 
 mafinga tc 
 mufindi dc 
 jumla ndogo 
 kagera biharamuro dc 
 bukoba dc 
 bukoba mc 
 karagwe dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla kyerwa dc 
 misenyi dc 
 muleba dc 
 ngara dc 
 jumla ndogo 
 katavi mlele dc 
 mpanda dc 
 mpanda mc 
 mpimbwe dc 
 nsimbo dc 
 jumla ndogo 
 kigoma buhigwe dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla kakonko dc 
 kasulu dc 
 kasulu tc 
 kibondo dc 
 kigoma dc 
 kigoma mc 
 uvinza dc 
 jumla ndogo 
 kilimanjaro hai dc 
 moshi dc 
 moshi mc 
 mwanga dc 
 rombo dc 
 same dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla siha dc 
 jumla ndogo 
 lindi kilwa dc 
 lindi dc 
 lindi mc 
 liwale dc 
 nachingwea dc 
 ruangwa dc 
 jumla ndogo 
 manyara babati tc 
 babati dc 
 hanang dc 
 kiteto dc 
 mbulu tc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla mbulu dc 
 simanjirdc 
 jumla ndogo 
 mara bunda dc 
 bunda tc 
 butiama dc 
 musoma dc 
 musoma mc 
 rolya dc 
 serengeti dc 
 tarime dc 
 tarime tc 
 jumla ndogo 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla mbeya busokelo dc 
 chunya dc 
 kyela dc 
 mbarali dc 
 mbeya cc 
 mbeya dc 
 rungwe dc 
 jumla ndogo 
 morogoro gairo dc 
 ifakara tc 
 kilombero dc 
 kilosa dc 
 malinyi dc 
 morogoro dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla morogoro mc 
 mvomero dc 
 ulanga dc 
 jumla ndogo 
 mtwara masasi dc 
 masasi tc 
 mtwara dc 
 mtwara mc 
 nanyamba tc 
 nanyumbu dc 
 newala dc 
 newala tc 
 tandahimba dc 
 jumla ndogo 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla mwanza buchosa dc 
 ilemela mc 
 kwimba dc 
 magu dc 
 misungwi dc 
 mwanza cc 
 sengerema dc 
 ukerewe dc 
 jumla ndogo 
 njombe ludewa dc 
 makambako tc 
 makete dc 
 njombe dc 
 njombe tc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wanging ombe dc 
 jumla ndogo 
 pwani bagamoyo dc 
 chalinze dc 
 kibaha dc 
 kibaha tc 
 kibiti dc 
 kisarawe dc 
 mafia dc 
 mkuranga dc 
 rufiji dc 
 jumla ndogo 
 rukwa kalambo dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla nkasi dc 
 sumbawanga dc 
 sumbawanga mc 
 jumla ndogo 
 ruvuma madaba dc 
 mbinga tc 
 mbinga dc 
 namtumbo dc 
 nyasa dc 
 songea dc 
 songea mc 
 tunduru dc 
 jumla ndogo 
 shinyanga kahama tc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla kishapu dc 
 msalala dc 
 shinyanga dc 
 shinyanga mc 
 ushetu dc 
 jumla ndogo 
 simiyu bariadi dc 
 bariadi tc 
 buse ga dc 
 itilima dc 
 maswa dc 
 meatu dc 
 jumla ndogo 
 singida ikungi dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla iramba dc 
 itigi dc 
 manyoni dc 
 mkalama dc 
 singida dc 
 singida mc 
 jumla ndogo 
 songwe ileje dc 
 mbozi dc 
 momba dc 
 songwe dc 
 tunduma tc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla jumla ndogo 
 tabora urambo dc 
 igunga dc 
 kaliua dc 
 nzega dc 
 uyui dc 
 sikonge dc 
 tabora mc 
 nzega tc 
 jumla ndogo 
 tanga bumbuli dc 
 handeni tc 
 handeni dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum walioandikishwa asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla kilindi dc 
 korogwe tc 
 korogwe 
 lushoto dc 
 mkinga dc 
 muheza dc 
 pangani dc 
 tanga cc 
 jumla ndogo 
 jumla kuu 
 wav wavu lana was wasichana kiambatisho na
uandikishaji wa wanafunzi wa darasa la kwanza hadi machi mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla wav was jumla arusha arusha dc 
 arusha cc 
 karatu dc 
 longido dc 
 meru dc 
 monduli dc 
 ngorongoro dc 
 jumla ndogo 
 dar es salaam ilala mc 
 kigamboni mc 
 kinondoni mc 
 temeke mc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji ubungo mc 
 jumla ndogo 
 dodoma kondoa dc 
 mpwapwa dc 
 dodoma cc 
 bahi dc 
 kondoa tc 
 chamwino dc 
 kongwa dc 
 chemba dc 
 jumla ndogo 
 geita bukombe dc 
 chato dc 
 geita tc 
 geita dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji mbogwe dc 
 nyang hwale dc 
 jumla nd ogo 
 iringa iringa dc 
 iringa mc 
 kilolo dc 
 mafinga tc 
 mufindi dc 
 jumla ndogo 
 kagera biharamuro dc 
 bukoba dc 
 bukoba mc 
 karagwe dc 
 kyerwa dc 
 misenyi dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji muleba dc 
 ngara dc 
 jumla ndogo 
 katavi mlele dc 
 mpanda dc 
 mpanda mc 
 mpimbwe dc 
 nsimbo dc 
 jumla ndogo 
 kigoma buhigwe dc 
 kakonko dc 
 kasulu dc 
 kasulu tc 
 kibondo dc 
 kigoma dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji kigoma mc 
 uvinza dc 
 jumla ndogo 
 kilimanjaro hai dc 
 moshi dc 
 moshi mc 
 mwanga dc 
 rombo dc 
 same dc 
 siha dc 
 jumla ndogo 
 lindi kilwa dc 
 lindi dc 
 lindi mc 
 liwale dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji nachingwea dc 
 ruangwa dc 
 jumla ndogo 
 manyara babati tc 
 babati dc 
 hanang dc 
 kiteto dc 
 mbulu tc 
 mbulu dc 
 simanjiro dc 
 jumla ndogo 
 mara bunda dc 
 bunda tc 
 butiama dc 
 musoma dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji musoma mc 
 rolya dc 
 serengeti dc 
 tarime dc 
 tarime tc 
 jumla ndogo 
 mbeya busokelo dc 
 chunya dc 
 kyela dc 
 mbarali dc 
 mbeya cc 
 mbeya dc 
 rungwe dc 
 jumla ndogo 
 morogoro gairo dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji ifakara tc 
 kilombero dc 
 kilosa dc 
 malinyi dc 
 morogoro dc 
 morogoro mc 
 mvomero dc 
 ulanga dc 
 jumla ndogo 
 mtwara masasi dc 
 masasi tc 
 mtwara dc 
 mtwara mc 
 nanyamba tc 
 nanyumbu dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji newala dc 
 newala tc 
 tandahimba dc 
 jumla ndogo 
 mwanza buchosa dc 
 ilemela mc 
 kwimba dc 
 magu dc 
 misungwi dc 
 mwanza cc 
 sengerema dc 
 ukerewe dc 
 jumla ndogo 
 njombe ludewa dc 
 makambako tc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji makete dc 
 njombe dc 
 njombe tc 
 wanging ombe dc 
 jumla ndogo 
 pwani bagamoyo dc 
 chalinze dc 
 kibaha dc 
 kibaha tc 
 kibiti dc 
 kisarawe dc 
 mafia dc 
 mkuranga dc 
 rufiji dc 
 jumla ndogo 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji rukwa kalambo dc 
 nkasi dc 
 sumbawanga dc 
 sumbawanga mc 
 jumla ndogo 
 ruvuma madaba dc 
 mbinga tc 
 mbinga dc 
 namtumbo dc 
 nyasa dc 
 songea dc 
 songea mc 
 tunduru dc 
 jumla ndogo 
 shinyanga kahama tc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji kishapu dc 
 msalala dc 
 shinyanga dc 
 shinyanga mc 
 ushetu dc 
 jumla ndogo 
 simiyu bariadi dc 
 bariadi tc 
 busega dc 
 itilima dc 
 maswa dc 
 meatu dc 
 jumla ndogo 
 singida ikungi dc 
 iramba dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji itigi dc 
 manyoni dc 
 mkalama dc 
 singida dc 
 singida mc 
 jumla ndogo 
 songwe ileje dc 
 mbozi dc 
 momba dc 
 songwe dc 
 tunduma tc 
 jumla ndogo 
 tabora urambo dc 
 igunga dc 
 kaliua dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji nzega dc 
 uyui dc 
 sikonge dc 
 tabora mc 
 nzega tc 
 jumla ndogo 
 tanga bumbuli dc 
 handeni tc 
 handeni dc 
 kilindi dc 
 korogwe tc 
 korogwe dc 
 lushoto dc 
 mkinga dc 
 muheza dc 
 mkoa halmashauri maoteo walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla kuu ya walioripoti asilimia ya uandikishaji pangani dc 
 tanga cc 
 jumla ndogo 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
orodha ya shule za msingi zilizopata fedha za kukamilisha maboma ya nyumba za walimu kwa mwaka wa fedha na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa dodoma bahi dc chipanga 
 chidete 
 chamwino dc kambarage 
 manzase 
 mafurungu 
 chemba dc kisande 
 muungano 
 changamka 
 dodoma cc chizomoche 
 chididimo 
 kondoa dc foe 
 gayu 
 kondoa tc mongoroma 
 kongwa dc majengo 
 lobilo 
 manyusi 
 mpwapwa dc kizi 
 mlunduzi 
 lukole 
 geita bukombe dc ibambilo 
 nyamagwangala 
 chato dc bukome 
 ipandikolo 
 chabulongo 
 geita dc nyakagwe 
 ngwagululi 
 nyamiboga 
 geita tc igwata 
 bulela 
 mbogwe dc busabaga 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa isenengeja 
 songambele 
 nyanghwale dc beya 
 albert mnali 
 isolabupina 
 iringa iringa dc itengulinyi 
 mkulula 
 iringa mc ukombozi 
 kigonzile 
 kilolo dc madege 
 mlafu 
 mafinga tc mjimwema 
 mufindi dc igenge 
 kagera biharamulo kaniha 
 songambele 
 bukoba dc iluhya 
 amani 
 mubembe 
 bukoba mc kitendaguro 
 karagwe dc lukale 
 nyakahita 
 ndama 
 kyerwa dc karongo 
 kakanja 
 missenyi dc kabakesa 
 mbale 
 muleba dc kyamiyorwa 
 ijumbi 
 katoma 
 ngara dc kumubuga 
 murutabo 
 katavi mlele dc mgombe 
 mpanda dc kamjela 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa ngomalusambo 
 mgansa 
 mpanda mc mkokwa 
 mbugani 
 mpimbwe dc kikonko 
 nsimbo dc tukoma 
 isinde 
 kigoma buhigwe dc mgogo 
 nyamilambo 
 kakonko dc narubura 
 kihogazi 
 kasulu dc kigadye 
 nyarugusu 
 kasulu tc mwibuye 
 murufiti 
 tulieni 
 kibondo dc nyakasanda 
 kaharawe 
 kitelama 
 kigoma dc kagunga 
 kamara 
 nyakayaga 
 kigoma mc ujiji 
 benjamin mkap 
 uvinza dc lagosa 
 relimpya 
 kandaga 
 kilimanjaro hai dc njoro 
 chekereni 
 moshi dc rauya 
 meera 
 moshi mc msandaka 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa mwanga dc ndea 
 kingondi 
 rombo dc mahorosha 
 usongo 
 marieni 
 same dc moipo 
 narema 
 siha dc mdariani 
 namwai 
 lindi kilwa dc nainokwe 
 kandaw ale 
 lindi dc ruvu 
 ntene 
 mtumbya 
 lindi mc kitumbikwela 
 liwale dc nabuya 
 nachingwea dc nandile 
 namauni 
 ruangwa dc namienje 
 manyara babati dc duru 
 patricia elizabeth 
 samta 
 babati tc nakwa 
 hanang dc labay 
 gabesh 
 wandela 
 kiteto dc ndirigishi 
 mbikasi 
 mbulu dc endamasak 
 dugmosh 
 mbulu tc laghandamur 
 simanjiro tc irkujit 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa nameloki 
 mara serengeti dc busawe 
 musati 
 rorya dc thabache 
 bwiri 
 musoma mc nyarigamba 
 azimio 
 musoma dc buira 
 nyabaengere 
 tarime dc iramba 
 kwinogo 
 kyoruba 
 bunda tc nyabehu 
 changuge 
 bunda dc mahyolo 
 mahanga 
 igundu 
 butiama dc makore 
 kibubwa 
 magunga 
 tarime tc kemairi 
 mtahuru 
 mbeya busokelo dc ikapu 
 chunya dc kasasya 
 ifumbo 
 kyela dc nduka 
 lema 
 malangali 
 mbarali dc motomoto 
 nsonyanga 
 msanga 
 mbeya dc ilembo 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa ilota 
 mkapa 
 mbeya cc itagano 
 iziwa 
 rungwe dc lufingo 
 isuga 
 morogoro gairo dc luhwaji 
 kilimani 
 ifakara tc miche nga 
 kilombero dc nganyangila 
 ikwambi 
 mhelule 
 kilosa dc lumbiji 
 mgugu 
 malinyi dc ihowanja 
 morogoro dc kinonko 
 kizinga 
 tulo 
 morogoro mc misongeni 
 luhungo 
 mvomero dc lubanta 
 semwali 
 difinga 
 ulanga dc chigandugandu 
 mtwara masasi dc lulindi maalum 
 lukuledi maalum 
 chipango 
 masasi tc chipole 
 mtwara dc mitambo 
 minyembe 
 mtwara mc singino 
 nanyamba tc chiwindi 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa nanyumbu dc mchenjeuka 
 masuguru 
 newala dc namangudu 
 newala tc mcholi godauni 
 tandahimba dc mpunda 
 changombe 
 mwanza buchosa dc bulyahilu 
 luhorongoma 
 chamanyete 
 ilemela mc chasubi 
 nyamadoke 
 kwimba dc mwamako ye 
 luhala 
 busule 
 magu dc bugabu 
 kikundi 
 misungwi dc mwanenge 
 ngwakitolyo 
 buhunda 
 mwanza cc shamaliwa kakebe 
 tambukareli 
 sengerema dc lukumbi 
 kafundikile 
 ukerewe dc chabilungo 
 kitanga 
 nantare 
 njombe ludewa dc madilu 
 mbugani 
 makambako tc mlenga 
 makete dc matenga 
 njombe dc maduma 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa njombe tc ngalanga 
 wangingombe dc mlevela 
 usuka 
 pwani bagamoyo dc ukuni 
 yombo 
 kisarawe dc kibuta 
 panga la mwingereza 
 kibaha dc disunyara 
 chalinze dc magogoni 
 lubaya 
 rufiji dc nyamakurukuru 
 ngarambe 
 mkuranga dc mwanadilatu 
 mikere 
 kisere 
 mafia dc kirongwe 
 kibaha lumumba 
 kibiti dc hanga 
 rukwa kalambo dc msishindwe 
 singiwe 
 mtula 
 nkasi dc mandakerenge 
 wampembe 
 sumbawanga dc uzia 
 mwela 
 msandamuungano 
 sumbawanga mc kingombe 
 mponda 
 ruvuma madaba dc ifugwa 
 mbinga dc myau 
 lulwahi 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa kimbarakata 
 mbinga tc kihungu 
 namtumbo dc miembeni 
 namanima 
 nyasa dc tumbi 
 mapendo 
 songea dc lihanje 
 lilahi 
 songea mc legele 
 mletele 
 tunduru dc namasakata 
 lelolelo 
 msinjili 
 shinyanga kahama tc bumbiti 
 zongomera 
 lowa 
 kishapu dc isoso 
 muguda 
 imalabupina 
 msalala dc busulwangili 
 ndala 
 shinyanga dc nhumbili 
 kimandaguli 
 tindenghulu 
 shinyanga mc bugayambelele 
 bugwandege 
 ushetu dc ikina 
 kinamapula 
 ifunde 
 simiyu bariadi dc banemhi 
 gambosi 
 byuna 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa bariadi tc guduwi mlimani 
 imalilo 
 busega dc shigala 
 chanela 
 itilima dc habiya 
 mwaogama 
 nangale 
 maswa dc busamuda 
 jilago 
 meatu dc mwajidalala 
 mwamalole 
 mbugayabanhya 
 singida ikungi dc utaho 
 msungua 
 iramb dc luono 
 mbelekese 
 misuna 
 itigi dc mkajenga 
 mahinya 
 manyoni dc imalampaka 
 makanda 
 mkalama dc miganga 
 msingi 
 singida dc mulumpu 
 igauri 
 ngamu 
 singida mc ititi 
 sumaye 
 songwe ileje dc ndapwa 
 mbozi dc nambinzo 
 iwalanje 
 momba dc mkulwe 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa mlomba 
 songwe dc totowe 
 tunduma tc nandanga 
 tabora igunga dc bugayambelele 
 mwamakona 
 ulaya 
 kaliua dc kaliua 
 ntyemo 
 mwangaza 
 nzega dc kanolo 
 usalala 
 nhabala 
 nzega tc idudumo 
 sikonge dc utimu le 
 nsyepa 
 tabora itonjanda 
 manoleo 
 tabora dc ikongolo 
 isikizya 
 gilimba 
 urambo dc mpigwa 
 nkokoto 
 wema 
 tanga bumbuli dc mamba 
 kwadoe 
 handeni dc kabuku nje 
 kwedikwazu mashariki 
 kwamgwe 
 handeni tc mkonje 
 kilindi dc kisangasa 
 mvungwe 
 na
mkoa halmashauri jina la shule fedha zilizotolewa kwadudu 
 korogw dc mlalo 
 mkameni 
 korogwe tc kwamsisi 
 lushoto dc kwaboli 
 nkundei 
 nkaloi 
 mkinga dc mwakikon ge 
 kibewani 
 muheza dc kwabada 
 lewa 
 kwakifua 
 tanga cc maranzara 
 mabokweni 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
uandikishaji wa wanafunzi wa kidato cha kwanza hadi machi mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla arusha arusha dc 
 arusha cc 
 karatu dc 
 longido dc 
 meru dc 
 monduli dc 
 ngorongoro dc 
 jumla ndogo 
 dar es salaam ilala mc 
 kigamboni mc 
 kinondoni 
 temeke mc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla ubungo mc 
 jumla ndogo 
 dodoma kondoa dc 
 mpwapwa dc 
 dodoma cc 
 bahi dc 
 kondoa tc 
 chamwino dc 
 kongwa dc 
 chemba dc 
 jumla ndogo 
 geita bukombe dc 
 chato dc 
 geita tc 
 geita dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla mbogwe dc 
 nyang hwale dc 
 jumla ndogo 
 iringa iringa dc 
 iringa mc 
 kilolo dc 
 mafinga tc 
 mufindi dc 
 jumla ndogo 
 kagera biharamuro dc 
 bukoba dc 
 bukoba mc 
 karagwe dc 
 kyerwa dc 
 misenyi dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla muleba dc 
 ngara dc 
 jumla ndogo 
 katavi mlele dc 
 mpanda dc 
 mpanda mc 
 mpimbwe dc 
 nsimbo dc 
 jumla ndogo 
 kigoma buhigwe dc 
 kakonko dc 
 kasulu dc 
 kasulu tc 
 kibondo dc 
 kigoma dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla kigoma mc 
 uvinza dc 
 jumla ndogo 
 kilimanjaro hai dc 
 moshi dc 
 moshi mc 
 mwanga dc 
 rombo dc 
 same dc 
 siha dc 
 jumla ndogo 
 lindi kilwa dc 
 lindi dc 
 lindi mc 
 liwale dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla nachingwea dc 
 ruangwa dc 
 jumla ndogo 
 manyara babati tc 
 babati dc 
 hanang dc 
 kiteto dc 
 mbulu tc 
 mbulu dc 
 simanjiro dc 
 jumla ndogo 
 mara bunda dc 
 bunda tc 
 butiama dc 
 musoma dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla musoma mc 
 rorya dc 
 serengeti dc 
 tarime dc 
 tarime tc 
 jumla ndogo 
 mbeya busokelo dc 
 chunya dc 
 kyela 
 mbarali dc 
 mbeya cc 
 mbeya dc 
 rungwe dc 
 jumla ndogo 
 morogoro gairo dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla ifakara tc 
 kilombero dc 
 kilosa dc 
 malinyi dc 
 morogoro dc 
 morogoro mc 
 mvomero dc 
 ulanga dc 
 jumla ndogo 
 mtwara masasi dc 
 masasi tc 
 mtwara dc 
 mtwara mc 
 nanyamba tc 
 nanyumbu dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla newala dc 
 newala tc 
 tandahimba dc 
 jumla ndogo 
 mwanza buchosa dc 
 ilemela mc 
 kwimba dc 
 magu dc 
 misungwi dc 
 mwan za cc 
 sengerema dc 
 ukerewe dc 
 jumla ndogo 
 njombe ludewa dc 
 makambako tc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla makete dc 
 njombe dc 
 njombe tc 
 wanging ombe dc 
 jumla ndogo 
 pwani bagamoyo dc 
 chalinze dc 
 kibaha dc 
 kibaha tc 
 kibiti dc 
 kisarawe dc 
 mafia dc 
 mkuranga dc 
 rufiji dc 
 jumla ndogo 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla rukwa kalambo dc 
 nkasi dc 
 sumbawanga dc 
 sumbawanga mc 
 jumla ndogo 
 ruvuma madaba dc 
 mbinga tc 
 mbinga dc 
 namtumbo dc 
 nyasa dc 
 songea dc 
 songea mc 
 tunduru dc 
 jumla ndogo 
 shinyanga kahama tc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla kishapu dc 
 msalala dc 
 shinyanga dc 
 shinyanga mc 
 ushetu dc 
 jumla ndogo 
 simiyu bariadi dc 
 bariadi tc 
 busega dc 
 itilima dc 
 maswa dc 
 meatu dc 
 jumla ndogo 
 singida ikungi dc 
 iramba dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla itigi dc 
 manyoni dc 
 mkalama dc 
 singida dc 
 singida mc 
 jumla ndogo 
 songwe ileje dc 
 mbozi dc 
 momba dc 
 songwe dc 
 tunduma tc 
 jumla ndogo 
 tabora urambo dc 
 igunga dc 
 kaliua dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla nzega dc 
 uyui dc 
 sikonge dc 
 tabora mc 
 nzega tc 
 jumla ndogo 
 tanga bumbuli dc 
 handeni tc 
 handeni dc 
 kilindi dc 
 korogwe tc 
 korogwe 
 lushoto dc 
 mkinga dc 
 muhez dc 
 mkoa halmashauri waliochaguliwa walioripoti wasio wa mahitaji maalum walioripoti mahitaji maalum jumla walioripoti asilimia ya walioripoti wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jmla wav was jumla pangani dc 
 tanga cc 
 jumla ndogo 
 jumla kuu 
 kiambatisho na shule za sekondari kongwe ambazo zimepelekewa fedha za ukarabati hadi februari na
mkoa halmashauri jina la shule kiasi tzs kilimanjaro moshi dc shule ya sekondari ya wasichana weruweru moshi mc shule ya sekondari mawenzi hai dc shule ya sek ondari lyamungu rukwa sumbawabga mc shule ya sekondari sumbawanga mwanza mwanza cc shule ya sekondari pamba mtwara mtwara mc shule ya sekondari ya wasichana mtwara mbeya mbeya cc shule ya sekondar mbeya mara musoma mc shule ya sekondari mara iringa iringa dc shule ya sekondari ifunda jumla kiambatisho na
mgao wa elimumsingi bila ada shule za msingi kwa mwaka wa fedha hadi februari na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla katavi nsimbo dc mlele dc mpimbwe dc mpanda mpanda mc jumla ndogo simiyu bariadi tc busega dc itilima dc bariadi dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla maswa dc meatu dc jumla ndogo njombe makambako tc wanging ombe dc njombe dc makete dc ludewa dc njombe tc jumla ndogo geita geita tc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla nyang hwale dc mbogwe dc geita dc bukombe dc chato jumla ndogo arusha arusha cc arumeru dc monduli dc ngorongoro dc karatu dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla arusha dc longido dc jumla ndogo pwani bagamoyo dc kisarawe dc rufiji dc kibaha dc mafia dc mkuranga dc kibaha tc chalinze dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla kibiti dc jumla ndogo dodoma dodoma cc mpwapwa dc kondoa dc kongwa dc bahi dc chamwino dc chemba dc kondoa tc jumla ndogo na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla iringa iringa mc iringa dc mufindi dc kilolo dc mafinga tc jumla ndogo kigoma kigoma mc kigoma dc kasulu dc kibondo dc kasulu tc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla buhigwe dc uvinza dc kakonko dc jumla ndogo kilimanjaro moshi mc moshi dc same dc rombo dc hai dc mwanga dc siha dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla jumla ndogo lindi lindi mc lindi dc nachingwea dc liwale dc kilwa dc ruangwa dc jumla ndogo mara musoma mc musoma dc tarime dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla bunda dc serengeti dc rorya dc tarime tc butiama dc bunda tc jumla ndogo mbeya mbeya cc mbeya dc busokelo dc rungwe dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla chunya kyela dc mbarali dc jumla ndogo morogoro morogoro mc morogoro dc kilosa dc ulanga dc kilombero dc mvomero dc gairo dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla malinyi dc ifakara tc jumla ndogo mtwara mtwara mc mtwara dc masasi dc newala dc tandahimba dc nanyumbu dc masasi tc nanyamba tc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla newala tc jumla ndogo mwanza mwanza cc magu dc kwimba dc sengerema dc ukerewe dc misungwi dc ilemela mc buchosa dc jumla ndogo na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla ruvuma songea mc songea dc tunduru dc mbinga dc namtumbo dc nyasa dc madaba dc mbinga tc jumla ndogo shinyanga shinyanga mc msalala dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla shinyanga dc kishapu dc kahama tc ushetu dc jumla ndogo singida singida mc singida dc manyoni dc iramba dc mkalama dc ikungi dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla itigi dc jumla ndogo tabora tabora mc igunga dc nzega dc tabora dc urambo dc sikonge dc nzega tc kaliua dc jumla ndogo na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla tanga tanga cc kilindi dc muheza dc handeni tc korongwe dc lushoto dc handeni dc pangani dc korogwe tc mkinga dc bumbuli dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla jumla ndogo kagera bukoba mc biharamulo dc bukoba dc karagwe dc muleba dc ngara dc missenyi dc kyerwa dc jumla ndogo dar es salaam ilala mc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla temeke mc kinondoni mc ubungo mc kigamboni mc jumla ndogo rukwa sumbawanga mc sumbawanga dc nkasi dc kalambo dc jumla ndogo songwe tunduma tc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla mbozi dc ileje dc momba dc songwe dc jumla ndogo manyara mbulu dc babati dc kiteto dc hanang dc simanjiro dc babati tc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla mbulu tc jumla ndogo jumla kuu kiambatisho na
mgao wa fedha za elimumsingi bila ada kwa shule za sekondari kwa mwaka wa fedha hadi ebruari na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla katavi nsimbo dc mlele dc mpimbwe dc mpanda dc mpanda mc jumla ndogo simiyu bariadi tc busega dc itilima dc bariadi dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla maswa dc meatu dc jumla ndogo njombe makambako tc wanging ombe dc njombe dc makete dc ludewa dc njombe tc jumla ndogo geita geita tc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla nyang hwale dc mbogwe dc geita dc bukombe dc chato dc jumla ndogo arusha arusha cc arumeru dc monduli dc ngorongoro dc karatu dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla arusha dc longido dc jumla ndogo pwani bagamoyo dc kisarawe dc rufiji dc kibaha dc mafia dc mkuranga dc kibaha tc chalinze dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla kibiti dc jumla ndogo dodoma dodoma cc mpwapwa dc kondoa dc kongwa dc bahi dc chamwino dc chemba dc kondoa tc jumla ndogo na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla iringa iringa mc iringa dc mufindi dc kilolo dc mafinga tc jumla ndogo kigoma kigoma mc kigoma dc kasulu dc kibondo dc kasulu tc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla buhigwe dc uvinza dc kakonko dc jumla ndogo kilimanjaro moshi mc moshi dc same dc rombo dc hai dc mwanga dc siha dc jumla ndogo lindi lindi mc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla lindi dc nachingwea dc liwale dc kilwa dc ruangwa dc jumla ndogo mara musoma mc musoma dc tarime dc bunda dc serengeti dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla rorya dc tarime tc butiama dc bunda tc jumla ndogo mbeya mbeya cc mbeya dc busokelo dc rungwe dc chunya dc kyela dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla mbarali dc jumla ndogo morogoro morogoro mc morogoro dc kilosa dc ulanga dc kilombero dc mvomero dc gairo dc malinyi dc ifakara tc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla jumla ndogo mtwara mtwara mc mtwara dc masasi dc newala dc tandahimba dc nanyumbu dc masasi tc nanyamba tc newala tc jumla ndogo na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla mwanza mwanza cc magu dc kwimba dc sengerema dc ukerewe dc misungwi dc ilemela mc buchosa dc jumla ndogo ruvuma songea mc songea dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla tunduru dc mbinga dc namtumbo dc nyasa dc madaba dc mbinga tc jumla ndogo shinyanga shinyanga mc msalala dc shinyanga dc kishapu dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla kahama dc ushetu dc jumla ndogo singida singida mc singida dc manyoni dc iramba dc mkalama dc ikungi dc itigi dc jumla ndogo na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla tabora tabora mc igunga dc nzega dc tabora dc urambo dc sikonge dc nzega tc kaliua dc jumla ndogo tanga tanga cc kilindi dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla muheza dc handeni tc korongwe dc lushoto dc handeni dc pangani dc korogwe tc mkinga dc bumbuli dc jumla ndogo kagera bukoba mc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla biharamulo dc bukoba dc karagwe dc muleba dc ngar dc missenyi dc kyerwa dc jumla ndogo dar es salaam ilala mc temeke mc kinondoni mc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla ubungo mc kigamboni mc jumla ndogo rukwa sumbawanga mc sumbawanga dc nkasi dc kalambo dc jumla ndogo songwe tunduma tc mbozi dc ileje dc na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla momba dc songwe dc jumla ndogo manyara mbulu dc babati dc kiteto dc hanang dc simanjiro dc babati tc mbulu tc jumla ndogo na mkoa halmashauri julai agosti septemba oktoba novemba desemba januari februari jumla jumla kuu kiambatisho na
 fedha zilizotengwa kwa aji li ya ujenzi wa miundombinu ya kutolea huduma za afya na vifaa tiba kwa mwaka wa fedha na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu katavi mlele dc tanganyika dc mpanda tc mpimbwe dc nsimbo dc jumla ndogo simiyu bariadi dc bariadi tc buse ga dc itilima dc maswa dc meatu dc jumla ndogo njombe ludewa dc makambako makete dc njombe dc njombe tc wanging ombe dc na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu jumla ndogo geita bukombe dc chato dc geita dc geita tc mbogwe dc nyang hwale dc jumla ndogo arusha arusha dc arusha cc karatu dc longido dc meru monduli dc ngorongoro dc jumla ndogo pwani bagamoyo dc chalinze dc kibaha dc kibaha tc kibiti dc kisarawe dc mafia dc mkuranga dc na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu rufiji dc jumla ndogo dodoma bahi dc chamwino dc chemba dc dodoma mc kondoa dc kondoa tc kongwa dc mpwapwa dc jumla ndogo iringa iringa dc iringa mc kilolo dc mafinga tc mufindi dc jumla ndogo kigoma buhigwe dc kakonko dc kasulu dc kasulu tc kibondo dc na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu kigoma dc kigoma mc uvinza dc jumla ndogo kilimanjaro hai dc moshi dc moshi mc mwanga dc rombo dc same dc siha dc jumla ndogo lindi kilwa dc mtama dc lindi mc liwale dc nachingwea dc ruangwa dc jumla ndogo mara bunda dc bunda tc butiama musoma dc na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu musoma mc rorya dc serengeti dc tarime dc tarime tc jumla ndogo mbeya busokelo dc chunya dc kyela dc mbarali dc mbeya cc mbeya dc rungwe dc jumla ndogo morogoro gairo dc ifakara tc mlimba dc kilosa dc malinyi dc morogoro dc morogoro mc mvomero dc ulanga dc jumla ndogo na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu mtwara masasi dc masasi tc mtwara dc mtwara mc nanyamba tc nanyumbu dc newala dc newala tc tandahimba dc jumla ndogo mwanza buchosa dc ilemela mc kwimba dc magu dc misungwi dc mwanza cc sengerema dc ukerewe dc jumla ndogo ruvuma madaba dc mbinga dc mbinga tc namtumbo dc na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu nyasa dc songea dc songea mc tunduru dc jumla ndogo shinyanga kahama tc kishapu dc msalala dc shinyanga dc shinyanga mc ushetu dc jumla ndogo singida ikungi dc iramba dc itigi dc manyoni dc mkalama dc singida mc singida dc jumla ndogo tabora igunga dc kaliua dc nzega dc nzega tc sikonge dc na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu tabora uyui dc tabora mc urambo dc jumla ndogo tanga bumbuli dc handeni dc handeni tc kilindi dc korogwe dc korogwe tc lushoto dc mkinga dc muheza dc pangani dc tanga cc jumla ndogo kagera biharamulo dc bukoba dc bukoba karagwe dc kyerwa dc missenyi dc muleba dc na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu ngara dc juml ndogo dar es salaam dar es salaam cc ilala mc kigamboni mc kinondoni mc temeke mc ubungo mc jumla ndogo rukwa kalambo dc nkasi dc sumbawanga dc sumbawanga mc jumla ndogo songwe ileje dc mbozi dc momba dc songwe dc tunduma tc jumla ndogo manyara babati dc na mkoa halmashauri wodi kwa kila hospitali vifaa tiba kwa kila hospitali ujenzi wa hospitali mpya ukamilishaji wa zahanati kila halmashauri jumla kuu babati tc hanang dc kiteto dc mbulu dc mbulu tc simanjiro dc jumla ndogo jumla kuu kiambatisho na
 fedha zilizotengwa kwa ajili ya ugharamiaji wa elimumsingi bila ada kwa shule za msingi na sekondari kwa mwaka wa fedha na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu katavi mlele dc tanganyika dc mpanda tc mpimbwe dc nsimbo dc jumla ndogo simiyu bariadi dc bariadi tc busega dc itilima dc maswa dc meatu dc jumla ndogo njombe ludewa dc makambako tc na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu makete dc njombe njombe tc wanging ombe dc jumla ndogo geita bukombe dc chato dc geita dc geita tc mbogwe dc nyang hwale dc jumla ndogo arusha arusha dc arusha mc karatu dc longido dc meru dc monduli dc ngorongoro dc jumla ndogo pwani bagamoyo dc na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu chalinze dc kibaha dc kibaha tc kibiti dc kisarawe dc mafia dc mkuranga dc rufiji dc jumla ndogo dodoma bahi dc chamwino dc chemba dc dodoma cc kondoa dc kondoa tc kongwa dc mpwapwa dc jumla ndogo iringa iringa dc iringa mc kilolo dc mafinga tc mufindi dc na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu jumla ndogo kigoma buhigwe dc kakonko dc kasulu dc kasulu tc kibondo dc kigoma dc kigoma mc uvinza dc jumla ndogo kilimanjaro hai dc moshi dc moshi mc mwanga dc rombo dc same dc siha dc jumla ndogo lindi kilwa dc mtama dc lindi mc liwale dc nachingwea dc ruangwa na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu jumla ndogo mara bunda dc bunda tc butiama dc musoma dc musoma mc rorya dc serengeti dc tarime dc tarime tc jumla ndogo mbeya busokelo dc chunya dc kyela dc mbarali dc mbeya cc mbeya dc rungwe dc jumla ndogo morogoro gairo dc ifakara tc na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu mlimba dc kilosa dc malinyi dc morogoro dc morogoro mc mvomero dc ulanga dc jumla ndogo mtwara masasi dc masasi tc mtwara dc mtwara mc nanyamba tc nanyumbu dc newala dc newala tc tandahimba dc jumla ndogo mwanza buchosa dc ilemela mc kwimba dc na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu magu dc misungwi dc mwanza cc sengerema dc ukerewe dc jumla ndogo ruvuma madaba dc mbinga dc mbinga tc namtumbo dc nyasa dc songea dc songea mc tunduru dc jumla ndogo shinyanga kahama tc kishapu dc msalala dc shinyanga dc shinyanga mc ushetu dc jumla ndogo singida ikungi dc iramba dc na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu itigi dc manyoni dc mkalama dc singida mc singida dc jumla ndogo tabora igunga dc kaliua dc nzega dc nzega tc sikonge dc tabora dc tabora mc urambo dc jumla ndogo tanga bumbuli dc handeni dc handeni tc kilindi dc korogwe dc korogwe tc lushoto dc mkinga dc na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu muheza dc pangani dc tanga cc jumla ndogo kagera biharamulo dc bukoba dc bukoba mc karagwe dc kyerwa dc missenyi dc muleba dc ngara dc jumla ndogo dar es salaam dar es salaam cc ilala mc kigamboni mc kinondoni mc temeke mc ubungo mc jumla ndogo rukwa kalambo dc nkasi dc na mkoa na halmashauri elimumsingi bila malipo jumla msingi jumla sekondari jumla kuu sumbawanga dc sumbawanga mc jumla ndogo songwe ileje dc mbozi dc momba dc songwe dc tunduma tc jumla ndogo manyara babati dc babati tc hanang dc kiteto dc mbulu dc mbulu tc simanjiro dc jumla ndogo jumla kuu kiambatisho na
 fedha za ukamilishaji wa maboma ya vyumba ya madarasa katika shule za msingi mwaka wa fedha na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs katavi nsimbo dc mlele dc mpimbwe dc mpanda tc tanganyika dc jumla ndogo simiyu bariadi tc bariadi dc maswa dc meatu dc busega dc itilima dc jumla ndogo njombe njombe tc makambako tc njombe dc ludewa dc makete dc wanging ombe dc jumla ndogo geita geita tc geita dc na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs bukombe dc chato dc mbogwe dc nyang hwale dc jumla ndogo arusha arusha cc monduli dc ngorongoro dc karatu dc meru dc arusha dc longido dc jumla ndogo pwani kibaha tc bagamoyo dc mafia dc kisarawe dc kibaha dc rufiji dc mkuranga dc chalinze dc kibiti dc jumla ndogo dodoma dodoma cc kondoa tc kondoa dc na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs mpwapwa dc kongwa dc bahi dc chamwino dc chemba dc jumla ndogo iringa iringa mc mafinga tc iringa dc mufindi dc kilolo dc jumla ndogo kigoma kigoma mc kasulu tc kigoma dc kasulu dc kibondo dc kakonko dc buhigwe dc uvinza dc jumla ndogo kilimanjaro moshi mc hai dc moshi dc rombo dc same dc na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs mwanga dc siha jumla ndogo lindi lindi mc nachingwea dc kilwa dc liwale dc mtama dc ruangwa dc jumla ndogo mara musoma mc tarime tc bunda tc bunda dc musoma dc serengeti dc tarime dc rorya dc butiama dc jumla ndogo mbeya mbeya cc chunya dc kyela dc mbeya dc rungwe dc mbarali dc na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs busokelo dc jumla ndogo morogoro morogoro mc ifakara tc morogoro dc kilosa dc mlimba dc ulanga dc mvomero dc gairo dc malinyi dc jumla ndogo mtwara mtwara mc masasi tc newala tc nanyamba tc mtama dc newala dc masasi dc tandahimba nanyumbu dc jumla ndogo mwanza mwanza cc ilemela mc ukerewe dc sengerema dc na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs kwimba dc magu dc misungwi dc buchosa dc jumla ndogo ruvuma songea mc mbinga tc songea dc tunduru dc mbinga dc namtum bo dc nyasa dc madaba dc jumla ndogo shinyanga shinyanga mc kahama tc shinyanga dc ushetu dc kishapu dc msalala dc jumla ndogo singida singida mc itigi dc singida dc iramba dc na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs manyoni dc ikungi dc mkalama dc jumla ndogo tabora tabora mc nzega tc igunga dc nzega dc uyui dc urambo dc sikonge dc kaliua dc jumla ndogo tanga tanga cc korogwe tc handeni tc muheza dc pangani dc korogwe dc handeni lushoto dc kilindi dc mkinga dc bumbuli dc jumla ndogo kagera bukoba mc na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs karagwe dc biharamulo dc muleba dc bukoba dc ngara dc missenyi dc kyerwa dc jumla ndogo dar es salaam ilala mc kinondoni mc temeke mc ubungo mc kigamboni mc jumla ndogo rukwa sumbawanga mc sumbawanga dc nkasi dc kalambo dc jumla ndogo songwe tunduma tc ileje dc mbozi dc momba dc songwe dc na
mkoa na
halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa tzs jumla ndogo manyara babati tc mbulu tc babati dc hanang dc kiteto dc mbulu dc simanjiro dc jumla ndogo jumla kuu kiambatisho na
 fedha za ukamili shaji wa maabara za sayansi katika shule za sekondari mwaka wa fedha mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs arusha arusha cc arusha dc karatu dc longido dc meru dc monduli dc ngorongoro dc jumla ndogo dar es salaam ilala kigamboni mc kinondoni mc temeke mc ubungo mc jumla ndogo dodoma bahi dc chamwino dc chemba dc dodoma cc kondoa dc kondoa tc kongwa dc mpwapwa dc mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs jumla ndogo geita bukombe dc chato dc geita dc geita tc mbogwe dc nyang hwale dc jumla ndogo iringa iringa dc iringa mc kilolo dc mafinga tc mufindi dc jumla ndogo kagera biharamulo dc bukoba dc bukoba mc karagwe dc kyerwa dc missenyi dc muleba dc ngara dc jumla ndogo katavi mlele dc mpanda tc mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs mpimbwe dc nsimbo dc tanganyika dc jumla ndogo kigoma buhigwe dc kakonko dc kasulu dc kasulu tc kibondo dc kigoma dc kigoma mc uvinza dc jumla ndogo kilimanjaro hai dc moshi dc moshi mc mwanga dc rombo dc same dc siha dc jumla ndogo lindi kilwa dc lindi mc liwale dc mtama dc mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs nachingwea dc ruangwa dc jumla ndogo manyara babati dc babati tc hanang dc kiteto dc mbulu dc mbulu tc simanjiro dc jumla ndogo mara bunda dc bunda tc butiama dc musoma dc musoma mc rorya dc serengeti dc tarime dc tarime tc jumla ndogo mbeya busokelo dc chunya dc kyela dc mbarali dc mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs mbeya cc mbeya dc rungwe dc jumla ndogo morogoro gairo dc ifakara tc kilosa dc malinyi dc mlimba dc morogoro dc morogoro mc mvomero dc ulanga dc jumla ndogo mtwara masasi dc masasi tc mtwara dc mtwara mc nanyamba tc nanyumbu dc newala dc newala tc tandahimba dc jumla ndogo mwanza buchosa dc mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs ilemela mc kwimba dc magu dc misungwi dc mwanza cc sengerema dc ukerewe dc jumla ndogo njombe ludewa dc makambako tc makete dc njombe dc njombe tc wanging ombe dc jumla ndogo rukwa kalambo dc nkasi dc sumbawanga dc sumbawanga mc jumla ndogo pwani bagamoyo dc chalinze dc kibaha dc kibaha tc kibiti dc mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs kisarawe dc mafia dc mkuranga dc rufiji dc jumla ndogo ruvuma madaba dc mbinga dc mbinga tc namtumbo dc nyasa dc songea dc songea mc tunduru dc jumla ndogo shinyanga kahama tc kishapu dc msalala dc shinyanga dc shinyanga mc ushetu dc jumla ndogo simiyu bariadi dc bariadi tc busega dc itilima dc mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs maswa dc meatu dc jumla ndogo singida ikungi dc iramba dc itigi dc manyoni dc mkalama dc singida dc singida mc jumla ndogo songwe ileje dc mbozi dc momba dc songwe dc tunduma tc jumla ndogo tabora igunga dc kaliua dc nzega dc nzega tc sikonge dc tabora mc urambo dc uyui dc mkoa na
halmashauri kiasi kwa kila boma tzs idadi ya maboma jumla ya fedha iliyotengwa tzs jumla ndogo tanga bumbuli dc handeni dc handeni tc kilindi dc korogwe dc korogwe tc lushoto dc mkinga dc muheza dc pangani dc tanga cc jumla ndogo jumla kuu kiambatisho na
 fedha zilizotengwa kwa ajili ya ep r kwa mwaka wa fedha mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs katavi nsimbo dc 
 mlele dc 
 mpimbwe dc 
 mpandadc 
 mpanda mc 
 jumla ndogo 
 simiyu bariadi tc 
 busega dc 
 itilima dc 
 bariadidc 
 maswa dc 
 meatu dc 
 jumla ndogo 
 njombe makambako tc 
 wangingombedc 
 njombe dc 
 makete dc 
 ludewa dc 
 njombe tc 
 jumla ndogo 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs geita geita tc 
 nyanghwale dc 
 mbogwe dc 
 geita dc 
 bukombe dc 
 chato dc 
 jumla ndogo 
 arusha arusha cc 
 meru dc 
 monduli dc 
 ngorongoro dc 
 karatu dc 
 arusha dc 
 longido dc 
 jumla ndogo 
 pwani bagamoyo dc 
 kisarawe dc 
 rufiji dc 
 kibaha dc 
 mafia dc 
 mkuranga dc 
 kibaha tc 
 chalinze dc 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs kibiti dc 
 jumla ndogo 
 dodoma dodoma cc 
 mpwapwa dc 
 kondoa dc 
 kongwa dc 
 bahi dc 
 chamwino dc 
 chemba dc 
 kondoa tc 
 jumla ndogo 
 iringa iringa mc 
 iringa dc 
 mufindi dc 
 kilolo dc 
 mafinga tc 
 jumla ndogo 
 kigoma kigoma mc 
 kigoma dc 
 kasul dc 
 kibondo dc 
 kasulu tc 
 buhigwe dc 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs uvinza dc 
 kakonko dc 
 jumla ndogo 
 kilimanjaro moshi mc 
 moshi dc 
 same dc 
 rombo dc 
 hai dc 
 mwanga dc 
 siha dc 
 jumla ndogo 
 lindi lindi mc 
 lindi dc 
 nachingwea dc 
 liwale dc 
 kilwa dc 
 ruangwa dc 
 jumla ndogo 
 mara musoma mc 
 musoma dc 
 tarime dc 
 bunda dc 
 serengeti dc 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs rorya dc 
 tarime 
 butiama dc 
 bunda tc 
 jumla ndogo 
 mbeya mbeya cc 
 mbeya dc 
 busokelo dc 
 rungwe dc 
 chunya dc 
 kyela dc 
 mbarali dc 
 jumla ndogo 
 morogoro morogoro mc 
 morogoro dc 
 kilosa dc 
 ulanga dc 
 kilombero dc 
 mvomero dc 
 gairo dc 
 malinyi dc 
 ifakara tc 
 jumla ndogo 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs mtwara mtwara mc 
 mtwara dc 
 masasi dc 
 newala dc 
 tandahimba dc 
 nanyumbu dc 
 masasi tc 
 nanyamba tc 
 newala tc 
 jumla ndogo 
 mwanza mwanza cc 
 magu dc 
 kwimba dc 
 sengerema dc 
 ukerewe dc 
 misungwi dc 
 ilemela mc 
 buchosa dc 
 jumla ndogo 
 ruvuma songea mc 
 songea dc 
 tunduru dc 
 mbinga dc 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs namtumbo dc 
 nyasa dc 
 madaba dc 
 mbinga tc 
 jumla ndogo 
 shinyanga shinyanga mc 
 msalala dc 
 shinyanga dc 
 kishapu dc 
 kahama tc 
 ushetu dc 
 jumla ndogo 
 singida singida mc 
 singida dc 
 manyoni dc 
 iramba dc 
 mkalama dc 
 ikungi dc 
 itigidc 
 jumla ndogo 
 tabora tabora mc 
 igunga dc 
 nzega dc 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs tabora dc 
 urambo dc 
 sikonge dc 
 nzegatc 
 kaliua dc 
 jumla ndogo 
 tanga tanga cc 
 kilindi dc 
 muheza dc 
 handeni tc 
 korongwe dc 
 lushoto dc 
 handeni dc 
 pangani dc 
 korogwe tc 
 mkinga dc 
 bumbuli dc 
 jumla ndogo 
 kagera bukoba mc 
 biharamulo dc 
 bukoba dc 
 karagwe dc 
 muleba dc 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs ngara dc 
 missenyi dc 
 kyerwa dc 
 jumla ndogo 
 dar es salaam ilala mc 
 temeke mc 
 kinondoni mc 
 ubungo mc 
 kigamboni mc 
 jumla ndogo 
 rukwa sumbawanga mc 
 sumbawanga dc 
 nkasi dc 
 kalambo dc 
 jumla ndogo 
 songwe tunduma tc 
 mbozi dc 
 ileje dc 
 momba dc 
 songwe dc 
 jumla ndogo 
 manyara mbulu dc 
 babati dc 
 mkoa halmashauri kiasi cha fedha kilichotengwa za ep r tzs kiteto dc 
 hanang dc 
 simanjiro dc 
 babati tc 
 mbulu tc 
 jumla ndogo 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
 fedha za ujenzi na ukarabati wa ofisi nyumba za wakuu wa mikoa wakuu wa wilaya na maafisa tarafa mkoa ujenzi wa ofisi ukarabati wa ofisi mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa dodoma kondoa mpwapwa jumla ndogo katavi mlele mpanda jumla ndogo mbeya tanganyika jumla ndogo geita nyang wale mbogwe jumla ndogo simiyu bariadi meatu mkoa ujenzi wa ofisi ukarabati wa ofisi mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa maswa jumla ndogo arusha ngorongoro 
 arusha jumla ndogo iringa 
 kilolo mufindi jumla ndogo kilimanjaro same hai rombo siha jumla ndogo manyara hanang kiteto simanjiro mbulu mkoa ujenzi wa ofisi ukarabati wa ofisi mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa jumla ndogo mara butiama bunda musoma tarime jumla ndogo mtwara jumla ndogo mwanza 
 kwimba nyamagana ukerewe ilemela jumla ndogo njombe 
 wnging ombe ludewa jumla ndogo pwani bagamoyo mkoa ujenzi wa ofisi ukarabati wa ofisi mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa rufiji 
 chalinze mkuranga kibaha kisarawe jumla ndogo rukwa nkasi 
 sumbawanga kalam bo jumla ndogo ruvuma mbinga nyasa tunduru jumla ndogo shinyanga kishapu jumla ndogo kigoma uvinza kakonko mkoa ujenzi wa ofisi ukarabati wa ofisi mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa buhigwe kasulu jumla ndogo morogoro gairo malinyi jumla ndogo tabora kaliua nzega uyui tabora urambo jumla ndogo singida mkalama ikungi jumla ndogo kagera biharamulo bukoba missenyi ngara mkoa ujenzi wa ofisi ukarabati wa ofisi mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa mkuu wa wilaya maafisa tarafa kyerwa jumla ndogo tanga lushoto mkinga muheza jumla ndogo dar es salaam temeke kigamboni ubungo lindi ruangwa songwe mbozi songwe jumla ndogo jumla kuu kiambatisho na
 fedha za ujenzi na ukarabati wa ofisi nyumba za wakuu wa mikoa wakuu wa wilaya na maafisa tarafa mkoa ujenzi wa nyumba ukarabati wa nyumba ujenzi ukarabati ukarabati mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa katibu tawala msaidizi mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa mkuu wa wilaya ikulu ndogo ikulu ndogo rest house dodoma kondoa mpwapwa jumla ndogo katavi mlele mpanda jumla ndogo mbeya tanganyika jumla ndogo geita nyang wale mkoa ujenzi wa nyumba ukarabati wa nyumba ujenzi ukarabati ukarabati mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa katibu tawala msaidizi mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa mkuu wa wilaya ikulu ndogo ikulu ndogo rest house mbogwe jumla ndogo simiyu bariadi meatu maswa jumla ndogo arusha ngorongoro arusha jumla ndogo iringa kilolo mufindi jumla ndogo kilimanjaro same hai rombo mkoa ujenzi wa nyumba ukarabati wa nyumba ujenzi ukarabati ukarabati mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa katibu tawala msaidizi mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa mkuu wa wilaya ikulu ndogo ikulu ndogo rest house siha jumla ndogo manyara hanang kiteto simanjiro mbulu jumla ndogo mara butiama 
 bunda musoma tarime jumla ndogo mtwara jumla ndogo mwanza kwimba mkoa ujenzi wa nyumba ukarabati wa nyumba ujenzi ukarabati ukarabati mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa katibu tawala msaidizi mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa mkuu wa wilaya ikulu ndogo ikulu ndogo rest house nyamagana ukerewe ilemela jumla ndogo njombe 
 wnging ombe ludewa jumla ndogo pwani bagamoyo rufiji chalinze mkuranga kibaha kisarawe jumla ndogo rukwa nkasi mkoa ujenzi wa nyumba ukarabati wa nyumba ujenzi ukarabati ukarabati mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa katibu tawala msaidizi mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa mkuu wa wilaya ikulu ndogo ikulu ndogo rest house sumbawanga kalambo jumla ndogo ruvuma mbinga nyasa tunduru jumla ndogo shinyanga kishapu jumla ndogo kigoma uvinza kakonko buhigwe kasulu jumla ndogo morogoro gairo malinyi mkoa ujenzi wa nyumba ukarabati wa nyumba ujenzi ukarabati ukarabati mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa katibu tawala msaidizi mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa mkuu wa wilaya ikulu ndogo ikulu ndogo rest house jumla ndogo tabora kaliua nzega uyui tabora urambo jumla ndogo singida mkalama ikungi jumla ndogo kagera biharamulo bukoba missenyi ngara kyerwa jumla ndogo tanga mkoa ujenzi wa nyumba ukarabati wa nyumba ujenzi ukarabati ukarabati mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa katibu tawala msaidizi mkuu wa wilaya maafisa tarafa mkuu wa mkoa katibu tawala mkoa mkuu wa wilaya ikulu ndogo ikulu ndogo rest house lushoto mkinga muheza jumla ndogo dar es salaam temeke kigam boni ubungo lindi ruangwa songwe mbozi songwe jumla ndogo jumla ndogo jum a kuu kiambatisho na
 fedha ziliz otengwa kwa ajili ya majengo ya utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara wa halmashauri kwa mwaka wa fedha na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara katav mlele dc 
 tanganyika dc 
 mpimbwe dc 
 nsimbo dc 
 jumla ndogo 
 simiyu bariadi tc 
 busega dc 
 itilima dc 
 jumla ndogo 
 njombe ludewa dc 
 makambako tc 
 njombe dc 
 njombe tc 
 wanging ombe dc 
 jumla ndogo 
 na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara geita geita dc 
 geita tc 
 mbogwe dc 
 nyang hwale dc 
 jumla ndogo 
 arusha arusha dc 
 arusha cc 
 karatu dc 
 longido dc 
 meru dc 
 monduli dc 
 ngorongoro dc 
 jumla ndogo 
 pwani chalinze dc 
 kibaha dc 
 kibaha tc 
 na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara kibiti dc 
 mafia dc 
 rufiji dc 
 jumla ndogo 
 dodoma chamwino dc 
 chemba dc 
 kondoa dc 
 kondoa tc 
 jumla ndogo 
 iringa iringa dc 
 mafinga tc 
 mufindi dc 
 jumla ndogo 
 kigoma buhigwe dc 
 kakonko dc 
 kasulu dc 
 na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara kasulu tc 
 kigoma dc 
 uvinza dc 
 juml ndogo 
 kilimanjaro moshi dc 
 rombo dc 
 siha dc 
 jumla ndogo 
 lindi mtama dc 
 ruangwa dc 
 jumla ndogo 
 mara bunda dc 
 butiama dc 
 musoma dc 
 rorya dc 
 tarime dc 
 na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara tarime tc 
 jumla ndogo 
 mbeya busokelo dc 
 chunya dc 
 mbeya dc 
 jumla ndogo 
 morogoro ifakara tc 
 mlimba dc 
 malinyi dc 
 morogoro dc 
 jumla ndogo 
 mtwara masasi dc 
 masasi tc 
 mtwara dc 
 nanyamba tc 
 newala dc 
 na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara newala tc 
 jumla ndogo 
 mwanza buchosa dc 
 ilemela mc 
 magu dc 
 misungwi dc 
 sengerema dc 
 jumla ndogo 
 ruvuma madaba dc 
 mbinga dc 
 nyasa dc 
 jumla ndogo 
 shinyanga msalala dc 
 shinyanga dc 
 ushetu dc 
 jumla ndogo 
 na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara singida ikungi dc 
 itigi dc 
 mkalama dc 
 singida dc 
 jumla ndogo 
 tabora kaliua dc 
 nzega dc 
 nzega tc 
 sikonge dc 
 uyui dc 
 jumla ndogo 
 tanga bumbuli dc 
 handeni dc 
 handeni tc 
 korogwe dc 
 mkinga dc 
 pangani dc 
 jumla ndogo 
 kagera bukoba dc 
 na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara kyerwa dc 
 jumla ndogo 
 dar es salaam kigamboni mc 
 ubungo mc 
 jumla ndogo 
 rukwa kalambo dc 
 sumbawanga dc 
 jumla ndogo 
 songwe momba dc 
 songwe dc 
 tunduma tc 
 jumla ndogo 
 manyara babati dc 
 kiteto dc 
 mbulu dc 
 simanjiro dc 
 na mkoa na halmashauri bajeti iliyotengwa tzs jumla kuu tzs jengo utawala nyumba za wakurugenzi na wakuu wa idara jumla ndogo 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
 fedha zilizotengwa kwa ajili ya ununuzi wa magari ya viongozi katika ngazi ya mkoa wilaya na halmashauri kwa mwaka wa fedha na mkoa idadi kiasi tzs idadi halmashauri kiasi tzs rc ras dc katavi mpimbwe dc simiyu itilima dc bariadi dc njombe ludewa dc geita bukombe dc chato dc arusha longido dc pwani rufiji dc dodoma na mkoa idadi kiasi tzs idadi halmashauri kiasi tzs rc ras dc kondoa tc kondoa dc chamwino dc chemba dc kigoma kigoma dc kibondo dc buhigwe dc mara butiama butiama dc bunda tc bunda dc mwanza nyamagana kwimba dc ruvuma nyasa dc na mkoa idadi kiasi tzs idadi halmashauri kiasi tzs rc ras dc singida itigi dc iramba dc manyoni dc ikungi dc mkalama dc tabora igunga dc sikonge dc tanga korogwe tc korogwe dc handeni dc mkinga dc bumbuli dc kagera karagwe dc ngara dc na mkoa idadi kiasi tzs idadi halmashauri kiasi tzs rc ras dc bukoba dc rukwa kalambo dc songwe songwe ileje dc momba dc mbeya mtwara shinyanga morogoro ulanga jumla kuu kiambatisho na
 fedha zilizotengwa kwa ajili ya miradi ya kimkakati kwa mwaka wa fedha na mkoa na
halmashauri jina la mradi fedha zilizotengwa tzs simiyu maswa dc upanuzi wa kiwanda cha chaki geita chato dc ujenzi wa kituo cha mabasi kata ya muungano pwani kibaha tc ujenzi wa soko la kisasa eneo la cbd kigoma buhigwe dc ujenzi wa soko la kisasa munanila kakonko dc ujenzi wa stendi ya mabasi kigoma dc ujenzi na ukamilishaji wa soko la kimataifa la kagunga kilimanjaro moshi mc ujenzi wa stendi ya mabas ya kimataifa lindi ruangwa dc ujenzi wa ghala morogoro morogoro mc ujenzi wa soko mtwara nanyumbu dc ujenzi wa stendi mangaka dar es salaam dar es salaam cc ujenzi wa stendi ya mabasi mbezi luis ilala mc ujenzi wa soko la kisasa kisutu ujenzi wa machinjio ya kisasa vingunguti kinondoni mc ujenzi wa soko la kisasa magomeni ubungo mc ujenzi wa soko mburahati songwe momba dc ujenzi wa kiwanda cha chumvi itumbula tunduma tc ujenzi wa maegesho ya malori mpakani tanzania jumla kuu kiambatisho na
 makadirio ya bajeti ya utoaji wa mikopo ya kuwezesha vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu katika mwaka wa fedha mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla arusha arusha cc arusha dc karatu dc longido dc meru dc monduli dc ngorongoro dc jumla ndogo mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla dar es salaam dar es salaam cc ilala mc kigamboni mc kinondoni mc temeke mc ubungo mc jumla ndogo dodoma bahi dc chamwino dc chemba dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla dodoma cc kondoa dc kondoa tc kongwa dc mpwapwa dc jumla ndogo geita bukombe dc chato dc geita dc geita tc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla mbogwe dc nyang hwale dc jumla ndogo iringa iringa dc iringa mc kilolo dc mafinga tc mufindi dc jumla ndogo mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla kagera biharamulo dc bukoba dc bukoba mc karagwe dc kyerwa dc misenyi dc muleba dc ngara dc jumla ndogo katavi mlele dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla tanganyika dc mpanda mc mpimbwe dc nsimbo dc jumla ndogo kigoma buhigwe dc kakonko dc kasulu dc kasulu tc kibondo dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla kigoma dc kigoma mc uvinza dc jumla ndogo kilimanjaro hai dc moshi dc moshi mc mwanga dc rombo dc same dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla siha dc jumla ndogo lindi kilwa dc mtama dc lindi mc liwale dc nachingwea dc ruangwa dc jumla ndogo mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla manyara babati dc babati tc hanang dc kiteto dc mbulu dc mbulu tc simanj iro dc jumla ndogo mara bunda bunda tc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla butiama dc musoma dc musoma mc rorya dc serengeti dc tarime dc tarime tc jumla ndogo mbeya busokelo dc chunya dc kyela dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla mbarali dc mbeya cc mbeya dc rungwe dc jumla ndogo morogoro gairo dc ifakara tc mlimba dc kilosa dc malinyi dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla morogoro dc morogoro mc mvomero dc ulanga dc jumla ndogo mtwara masasi dc masasi tc mtwara dc mtwara mc nanyamba tc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla nanyumbu dc newala dc newala tc tandahimba dc jumla ndogo mwanza buchosa dc ilemela mc kwimba dc magu dc misungwi dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla mwanza cc sengerema dc ukerewe dc jumla ndogo njombe ludewa dc makambako tc makete dc njombe dc njombe tc wanging ombe dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla jumla ndogo pwani bagamoyo dc chalinze dc kibaha dc kibaha tc kibiti dc kisarawe dc mafia dc mkuranga dc rufiji dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla jumla ndogo rukwa kalambo dc nkasi dc sumbawanga dc sumbawanga mc jumla ndogo ruvuma madaba dc mbinga dc mbinga tc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla namtumbo dc nyasa dc songea dc songea mc tunduru dc jumla ndogo shinyanga kahama tc kishapu dc msalala dc shinyanga dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla shinyanga mc ushetu dc jumla ndogo simiyu bariadi dc bariadi tc busega dc itilima dc maswa dc meatu dc jumla ndogo mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla singida ikungi dc iramba dc itigi dc manyoni dc mkalama dc singida dc singida mc jumla ndogo songwe ileje mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla mbozi dc momba dc songwe dc tunduma tc jumla ndogo tabora igunga dc kaliua dc nzega dc nzega tc sikonge dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla tabora mc urambo dc uyui dc jumla ndogo tanga bumbuli dc handeni dc handeni tc kilindi dc korogwe dc korogwe tc lushoto dc mkoa halmashauri jumla mapato lindwa mapato ya ndani unprotected ya mapato ya ndani ya halmashauri iliyotengwa tzs idadi ya vikundi wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla wanawake vijana watu wenye ulemavu jumla mkinga dc muheza dc pangani dc tanga cc jumla ndogo jumla kuu kiambatisho na
 muhtasari wa makadirio ya bajeti ya matumizi ya kawaida kwa mikoa na halmashauri kwa mwaka wa fedha na
mkoa mikoa halmashauri jumla kuu tzs matumizi mengineyo tzs mishahara tzs jumla mikoa tzs matumizi mengineyo sk tzs mishahara tzs matumizi mengineyo os tzs jumla halmashauri tzs katavi simiyu njombe geita arusha pwani dodoma iringa kigoma kilimanjaro lindi mara mbeya morogoro na
mkoa mikoa halmashauri jumla kuu tzs matumizi mengineyo tzs mishahara tzs jumla mikoa tzs matumizi mengineyo sk tzs mishahara tzs matumizi mengineyo os tzs jumla halmashauri tzs mtwara mwanza ruvuma shinyanga singida tabora tanga kagera dar es salaam rukwa songwe manyara jumla kiambatisho na
 muhtasari wa makadirio ya bajeti ya maendeleo ya mikoa na halmashauri kwa mwaka wa fedha na
mkoa mikoa halmashauri jumla kuu tzs fedha za ndani tzs fedha za nje tzs jumla mikoa tzs fedha za nadni sk tzs fedha za nje sk tzs fedha za nadni os tzs jumla halmashauri tzs katavi simiyu njombe geita arusha pwani dodoma iringa kigoma kilimanjaro lindi na
mkoa mikoa halmashauri jumla kuu tzs fedha za ndani tzs fedha za nje tzs jumla mikoa tzs fedha za nadni sk tzs fedha za nje sk tzs fedha za nadni os tzs jumla halmashauri tzs mara mbeya morogoro mtwara mwanza ruvuma shinyanga singida tabora tanga kagera dar es salaam na
mkoa mikoa halmashauri jumla kuu tzs fedha za ndani tzs fedha za nje tzs jumla mikoa tzs fedha za nadni sk tzs fedha za nje sk tzs fedha za nadni os tzs jumla halmashauri tzs rukwa songwe manyara jumla kiambatisho na
 muhtasari wa makadirio ya mpango na bajeti ya matumizi ya kawaida na maendeleo kwa mwaka wa fedha idara taasisi mishahara tzs matumizi mengineyo tzs matumizi ya kawaida tzs maendeleo tzs jumla kuu tzs ndani nje jumla or tamisemi 
 jumla ndogo 
 taasisi dart lglb lgti 
 kec tarura 
 jumla ndogo taasisi 
 jumla kuu 
 kiambatisho na
 muhtasari wa makadirio ya bajeti ya maendeleo ya ofisi ya rais tamisemi kwa mwaka wa fedha kasma namba ya mradi jina la mradi bajeti ndani nje jumla did mradi wa uboreshaji wa barabara maeneo ya uzalishaji wa mazao ya kilimo agri connect programme programu ya ukarabati wa barabara road rehabilitation programu ya kuongeza fursa za kiuchumi na jamii nchini rise mradi wa uendelezaji jiji la dar es salaam dmdp dra kigoma joint programme undp dlg programu ya uhamasishaji na uchambuzi wa sera unicef lgti mpango wa uboreshaji katika sekta ya fedha pfmrp v dsc programu ya uhamasishaji na uchambuzi wa sera unicef programu ya maendeleo katika sekta ya kilimo mradi wa kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi programu ya kuimarisha mikoa na mamlaka za serikali za mitaa rlgsp kasma namba ya mradi jina la mradi bajeti ndani nje jumla dea programu ya usambazaji maji vijijini srwss mradi wa elimu changamani kwa wanafunzi walio nje ya mfumo rasmi iposa programu ya uhamasishaji na uchambuzi wa sera unicef education equal mpango wa kukuza stadi za kusoma kuandika na kuhesabu lanes mpango wa uboreshaji wa elimu ya sekondari sequip dhs programu ya usafi wa mazingira srwss programu ya uhamasishaji na uchambuzi wa sera unicef mradi wa huduma ya afya ya msingi mfuko wa pamoja wa afya programu ya chakula na lishe nio na wfp programu ya kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria global fund jumla kuu kanuni za kudumu za bunge tangazo la erikali na
 la tarehe kanuni za kudumu za bunge zimetungwa chini ya ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya toleo la mwaka toleo la juni kanuni za kudumu za bunge ii yaliyomo sehemu ya kwanza utangulizi kanuni kichwa cha habari ukurasa 
jina
matumizi
tafsiri sehemu ya pili uongozi wa shughuli za bunge 
spika 
mamlaka ya spika 
majukumu ya naibu spika 
wenyeviti wa bunge na majukumu yao 
uadilifu kwa kiongozi wa bunge sehemu ya tatu uchaguzi wa spika naibu spika na wenyeviti wa bunge 
uchaguzi wa spika 
kiapo cha spika
uchaguzi wa naibu spika 
kiapo cha naibu spika 
uchaguzi wa wenyeviti wa bunge kanuni za kudumu za bunge iii sehemu ya nne uchaguzi wa wabunge wanaokwenda katika vyombo vingine vya uwakilishi na wabunge wa bunge la afrika mashariki 
uchaguzi wa wabunge wanaokwenda kwenye vyombo vingine vya uwakilishi 
uchaguzi wa wabunge wa bunge la afrika mashariki 
nafasi ya uwakilishi kuwa wazi
taarifa ya kukosa sifa ya kuwa mjumbe
bunge kumrejesha au kumuita mbunge au mjumbe
kujaza nafasi iliyo wazi sehemu ya tano viongozi wengine kati ka uendeshaji wa shughuli za bunge 
kiongozi wa shughuli za serikali bungeni 
kambi rasmi ya walio wachache bungeni
kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni
uteuzi wa wanadhimu wa vyama bungeni
 sehemu ya sita katibu wa bunge na sekretarieti ya bunge 
katibu wa bunge na majukumu yake 
sekretarieti ya bunge 
mpambe wa bunge
majukumu ya mpambe wa bunge sehemu ya saba mikutano na vikao vya bunge 
mkutano wa kwanza wa bunge 
shughuli za mkutano wa kwanza wa bunge kanuni za kudumu za bunge iv 
kiapo cha uaminifu kwa wabunge 
kuthibitisha uteuzi wa waziri mkuu 
ufunguzi rasmi wa bunge jipya
mikutano ya kawaida ya bunge 
muda wa vikao vya bunge 
kuahirisha bunge
 sehemu ya nane shughuli za bunge 
mpangilio wa shughuli za bunge
dua ya kuiombea nchi yetu na bunge 
taarifa ya rais 
taarifa ya spika
kuwasilisha ombi na taarifa ya ombi
masharti kuhusu ombi 
kuwasilisha nakala ya ombi 
hati za kuwasilisha bungeni 
maswali kwa waziri mkuu 
maswali na taarifa ya maswali 
maswali kuhusu jambo lililojitokeza mapema 
masharti kuhusu maswali ya bunge
kuondoa swali 
jinsi ya kuuliza swali 
muda wa maswali
maswali ya nyongeza 
maswali ya nyongeza yasiyoruhusiwa 
maswali kujibiwa kikamilifu 
kuahirisha shughuli za bunge ili kujadili jambo la dharura 
masharti ya jumla kuhusu jambo la dharura 
kauli za mawaziri
maelezo binafsi ya wabunge
masuala yanayohusu haki za bunge 
shughuli za serikali 
hoja zitakazotolewa bungeni 
jinsi ya kuwasilisha hoja 
taarifa ya hoja
 kanuni za kudumu za bunge 
utaratibu wa kujadili hoja
kubadilisha hoja 
mabadiliko ya hoja na kuondoa hoja sehemu ya tisa kanuni za majadiliano 
nyakati za mbunge kuzungumza bungeni 
jinsi ya kupata nafasi ya kuzungumza bungeni 
kutozungumzia jambo ambalo lina maslahi binafsi ya kifedha 
muda wa kuzungumza bungeni 
kutosema uongo bungeni 
mambo yasiyoruhusiwa bungeni 
kuzungumza zaidi ya mara moja 
staha ndani ya bunge 
mamlaka ya spika kukatiza majadiliano 
kuhusu utaratibu 
mwongozo wa spika
taarifa 
uamuzi wa spika kuhusu utaratibu na mwongozo 
hoja ya kuahirisha mjadala
hoja ya kufunga mjadala 
haki ya raia kujitetea na kujisafisha dhidi ya kauli zinazotolewa bungeni sehemu ya kumi amani na utulivu bungeni 
mamlaka ya spika kusimamia utaratibu
utovu wa nidhamu 
utovu mkubwa wa nidhamu 
utovu wa nidhamu uliokithiri
amani na utulivu kwenye kamati 
amani na utulivu bunge linapokaa kama kamati 
masharti kwa mbunge aliyesimamishwa kazi
udhibiti wa fujo bungeni kanuni za kudumu za bunge vi sehemu ya kumi na moja uhalali wa shughuli 
akidi ya vikao vya bunge 
uhalali wa maamuzi ya bunge
uamuzi wa bunge
 sehemu ya kumi na mbili kutunga sheria masharti ya jumla 
utangazaji wa miswada ya serikali 
utaratibu kuhusu miswada binafsi 
uwasilishaji wa muswada
muswada kusomwa mara ya kwanza
muswada kupelekwa kwenye kamati 
taarifa ya kamati
muswada kusomwa mara ya pili 
kurejesha muswada katika kamati 
muswada katika kamati ya bunge zima 
taarifa baada ya muswada kusomwa mara ya pili 
kuondoa muswada bungeni
muswada kusomwa mara ya tatu na kupitishwa na bunge 
ridhaa ya rais na hifadhi ya sheria
utaratibu wa kusoma miswada ya sheria sehemu ya kumi na tatu utaratibu wa kuridhia mikataba ya kimataifa 
hoja ya kuridhia mkataba 
spika kupeleka hoja kwenye kamati 
taarifa ya kamati 
hoja kuwasilishwa bungeni 
majadiliano na uamuzi wa hoja 
hifadhi ya nakala ya azimio kanuni za kudumu za bunge vii sehemu ya kumi na nne utaratibu wa kutunga sheria kuhusu mambo ya fedha 
bunge kukaa kama kamati ya mipango 
masharti kuhusu miswada hoja na maombi ya fedha
kuwasilisha dondoo na randama za vitabu vya bajeti
kuwasilisha mapendekezo ya mpango na bajeti
kamati kukagua utekelezaji wa miradi na uchambuzi wa bajeti 
kujadili utekelezaji wa bajeti za wizara 
kamati ya matumizi
mjadala katika kamati ya matumizi
kubadilisha makadirio katika kamati ya matumizi 
hoja ya kuondoa shilingi kwenye makadirio 
kukamilika mjadala katika kamati ya matumizi 
hotuba ya bajeti ya serikali kusomwa bungeni 
mjadala kuhusu hotuba ya bajeti 
utaratibu wa kuidhinisha makadirio ya matumizi ya serikali 
muswada wa fedha za matumizi 
muswada wa sheria ya fedha 
makadirio ya mapato na ma tumizi ya nyongeza sehemu ya kumi na tano kamati za bunge 
mkutano wa wabunge wote
kamati ya vyama vya siasa 
mikutano ya kamati za vyama vya siasa
kamati ya bunge zima 
akidi na utaratibu katika kamati ya bunge zima 
muundo wa kamati za kudumu za bunge 
utaratibu katika kamati za kudumu za bunge
 kanuni za kudumu za bunge viii 
kamati za kudumu za bunge 
majukumu ya jumla ya kamati za kudumu za bunge 
utaratibu wa kuunda kamati teule
akidi na utaratibu wa vikao vya kamati teule 
taarifa ya kamati teule 
muundo wa taarifa za kamati
kamati ya pamoja
kamati maalum sehemu ya kumi na sita utaratibu wa kumwondoa rais madarakani 
taarifa ya hoja ya kumwondoa rais 
masharti ya hoja ya kuunda kamati maalum ya uchunguzi
wajumbe wa kamati maalum ya uchunguzi 
utaratibu wa kazi ya kamati maalum ya uchunguzi 
utaratibu katika kamati ya bunge zima kuhusu mashtaka dhidi ya rais
azimio la kumwondoa rais sehemu ya kumi na saba utaratibu wa kumwondoa makamu wa rais madarakani 
utaratibu wa kumwondoa makamu wa rais madarakani 
masharti ya hoja ya kuunda kamati maalumu ya uchunguzi
wajumbe wa kamati maalumu ya uchunguzi
utaratibu wa kazi ya kamati maalum ya uchunguzi 
utaratibu katika kamati ya bunge zima kuhusu mashtaka dhidi ya makamu wa rais
 kanuni za kudumu za bunge ix 
azimio la kumwondoa makamu wa rais madarakani sehemu ya kumi na nane hoja ya kutokuwa na imani na waziri mkuu 
taarifa ya hoja ya kutokuwa na imani na waziri mkuu
 sehemu ya kumi na tisa kumwondoa spika au naibu spika madarakani 
taarifa ya hoja ya kumwondoa spika madarakani 
utaratibu wa kumwondoa naibu spika madarakani
 sehemu ya ishirini wageni bungeni 
ruhusa kwa wageni kuingia bungeni 
utambulisho wa wageni
mamlaka ya kuwaondoa wageni bungeni
ruhusa kwa waandishi wa habari sehemu ya ishirini na moja ukaaji ndani ya bunge 
utaratibu wa kukaa kwa wabunge watumishi na wageni bungeni sehemu ya ishirini na mbili usalama wa maeneo ya bunge 
utaratibu wa kuingia maeneo ya bunge 
ukaguzi
 kanuni za kudumu za bunge sehemu ya ishirini na tatu mengineyo 
wajibu wa mbunge kuhudhuria vikao vya bunge 
lugha rasmi ya bungeni 
taarifa rasmi za bunge 
mavazi rasmi 
bendera ya bunge
utaratibu wa kupepe za bendera
kuahirisha shughuli za bunge mbunge anapofariki 
kutengua kanuni za bunge 
salamu za pongezi na pole 
mabadiliko katika kanuni za bunge 
kanuni kuanza kutumika 
kufutwa kwa tangazo la serikali namba la mwaka nyongeza ya kwanza kanuni za uchaguzi wa spika na naibu spika chini ya kanuni ya na sehemu ya kwanza masharti ya awali 
jina 
matumizi 
tafsiri sehemu ya pili msimamizi wa uchaguzi 
uendeshaji na usimamizi wa uchaguzi kanuni za kudumu za bunge xi sehemu ya tatu kuwasilisha jina la mgombea 
kuwasilisha majina ya wagombea sehemu ya nne masharti ya mgombea wa uchaguzi 
masharti kwa mgombea sehemu ya tano utaratibu wa kupiga kura 
kumpigia kura mgombea mmoja 
utaratibu wa kupiga kura sehemu mpya ya sita matokeo ya uchaguzi 
matokeo ya uchaguzi kanuni za kudumu za bunge xii nyongeza ya pili kanuni za uchaguzi wa wabunge wanaokwenda kwenye vyombo vingine vya uwakilishi chini ya kanuni ya sehemu ya kwanza utangulizi 
jina 
matumizi 
tafsiri sehemu ya pili uteuzi wa mgombea 
uteuzi wa mgombea
 sehemu ya tatu utaratibu wa uchaguzi 
uchaguzi wa wagombea wa nafasi za uwakilishi
 sehemu ya nne uchaguzi wa kujaza nafasi za nasibu 
uchaguzi wa kujaza nafasi za nasibu sehemu ya tano utaratibu wa kupiga kura kanuni za kudumu za bunge xiii 
utaratibu wa kupiga kura
 sehemu ya sita kupiga kura 
kupiga kura sehemu ya saba kuhesabu kura 
kuhesabu kura sehemu ya nane kutangaza matokeo ya kura 
kutangaza matokeo ya kura
 sehemu ya tisa utunzaji wa kumbukumbu za kura 
utunzaji wa kumbukumbu za kura sehemu ya kumi malalamiko dhidi ya matokeo ya kura 
malalamiko dhidi ya matokeo ya kura kanuni za kudumu za bunge xiv nyongeza ya tatu the east african legislative assembly election rules made under standing order and article of the treaty for the establishment of east african community part preliminary rules 
citation 
interpretation part ii qualification of candidates 
qualification of candidates part iii nomination of candidates 
nomination of candidates 
validaty of nomination 
non refundable deposit 
rejection of nomination papers parti iv election and voting procedure 
election day 
withdrawal of candidature campaign by candidates supervision of the voting process
 kanuni za kudumu za bunge xv vote counting agents
 announcement of election results custody of ballot papers part annulment and avoidance of election annulment and avoidance of election grounds for annulment and avoidance of election part vi miscellaneous matters not provided for
 nyongeza ya nne the submission of regular reports to the parliament of tanzania by the tanzania members of the east african legislative assembly regulations made under article of the treaty for the establishment of the east african community citation interpretation presentation of annual report time of presentation presentation of special report and consultations attendance and laying of reports on the table kanuni za kudumu za bunge xvi nyongeza ya tano the pan african parliament election rules made under standing order and article of the protocol to the treaty for establishing of the african economic community relating to the pan african parliament part preliminary rules 
citation 
interpretation part ii qualification of candidates 
qualification of candidates
 part iii nomination procedure 
appointment of nomination day 
nomination procedure
nomin ation of candidates parti iv election procedure 
election day 
voting process 
candidates to address voters
 voting procedure casting of votes
 appointment of counting agents and counting of votes kanuni za kudumu za bunge xvii place of counting of votes declaration of election results
 part miscellaneous custody of ballot papers matters not provided for nyongeza ya sita mwongozo kuhusu maswali kwa waziri mkuu chini ya kanuni ya na 
maelezo ya jumla 
utaratibu wa kupata fursa ya kumuuliza waziri mkuu swali 
utaratibu wa kuuliza maswali kwa waziri mkuu 
maswali na majibu kwa waziri mkuu kanuni za kudumu za bunge xviii nyongeza ya saba mwongozo wa kusimamia ukusanyaji na utoaji wa habari za bunge chini ya kanuni ya sehemu ya kwanza utangulizi 
maelezo ya jumla sehemu ya pili misingi na masharti ya utoaji wa habazi za bunge 
misingi ya ukusanyaji na utoaji wa habari za bunge 
matangazo ya moja kwa moja kurushwa na studio za bunge 
upigaji picha maeneo mengine ya bunge 
maeneo yasiyoruhusiwa kupiga picha sehemu ya tatu masharti kuhusu upatikanaji wa habari kutoka kwenye vikao vya kamati za bunge 
majukumu yatakayotekelezwa kwa uwazi
majukumu yatakayotekelezwa kwa faragha 
kamati zinazotekeleza majukumu yake kwa faragha 
utoaji wa taarifa baada ya kikao cha kamati sehemu ya nne ukiukwaji wa masharti ya mwongozo 
ukiukwaji wa kanuni kanuni za kudumu za bunge xix nyongeza ya nane kamati za kudumu za bunge chini ya kanuni ya sehemu ya kwanza kamati za kudumu zisizo za kisekta 
kamati za kudumu zisizo za kis ekta
muundo na majukumu ya kamati ya uongozi
muundo majukumu ya kamati ya kanuni za bunge 
majukumu ya kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge sehemu ya pili kamati za kudumu za bunge za kisekta 
kamati za udumu za kis ekta 
kamati na shughuli za wizara 
majukumu ya jumla ya kamati za kisekta sehemu ya tatu kamati za sekta mtambuka 
kamati za sekta mtambuka 
majukumu ya kamati ya bajeti majukumu ya kamati ya masuala ya ukimwi majukumu ya kamati ya sheria ndogo majukumu ya kamati ya uwekezaji mitaji ya umma
 kanuni za kudumu za bunge xx sehemu ya nne kamati za kudumu za bunge zinazosimamia matumizi ya fedha za umma 
kamati za kudumu za bunge zinazosimamia matumizi ya fedha za umma 
majukumu ya kamati ya hesabu za serikali 
majukumu ya kamati ya hesabu za serikali za mitaa 
msingi wa kazi za kamati ya hesabu za serikali na kamati ya hesabu za serikali za mitaa kanuni za kudumu za bunge kanuni za kudumu za bunge jina katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka sura ya kanuni zimetungwa chini ya ibara ya kanuni za kudumu za bunge toleo la juni sehemu ya kwanza utangulizi 
kanuni hizi zitaitwa kanuni za kudumu za bunge toleo la juni 
matumizi 
 bila ya kuathiri masharti ya katiba kanuni hizi zitatumika kwa mambo yote yanayohusu utaratibu wa uendeshaji wa shughuli za bunge
 iwapo jambo au shughuli yoyote haijawekewa masharti katika kanuni hizi spika ataamua utaratibu wa kufuata katika jambo au shughuli hiyo kwa kuzingatia katiba sheria nyingine za nchi kanuni nyingine zilizopo maamuzi ya awali ya maspika wa bunge amoja na mila na desturi za uendeshaji bora wa shughuli za bunge na uamuzi huo utaingizwa katika kitabu cha maamuzi ili kuongoza kanuni za kudumu za bunge mwenendo wa baadaye wa uendeshaji wa shughuli za bunge
tafsiri 
katika kanuni hizi isipokuwa kama maelezo yatahitaji vinginevyo akidi ni idadi ya wabunge inayoruhusu kufanya maamuzi ya bunge kwa mujibu wa kanuni za na za kanuni hizi azimio ni tamko au uamuzi wa bunge kuhusu hoja mahsusi bendera ni bendera rasmi ya bunge ambayo ina rangi ya bluu iliyo iva katika umbo la mstatili na yenye umbo dogo la bendera ya taifa ndani yake katika pembe juu ya upande wa kushoto na siwa chini kukiwa na utepe wenye maneno bunge la tanzania bunge ni bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania lililoanzishwa kwa muj ibu wa ibara ya ya katiba bunge jipya ni mkutano wa kwanza wa bunge ulioitishwa na rais kwa mujibu wa ibara ya ya katiba baada ya kutangazwa matokeo ya uchaguzi mkuu chama ni chama cha siasa chenye uwakilishi bungeni gazeti ni gazeti la erikali ya jamhuri ya muungano kama lilivyotafsiriwa katika sheria ya tafsiri ya sheria hoja ni pendekezo linalotolewa na serikali kamati au mbunge ili lipate uamuzi wa bunge jamhuri ya muungano ni jamhuri ya muungano wa tanzania kama ilivyotafsiriw kwenye sheria ya tafsiri ya sheria kamati ni kamati yoyote ya bunge iliyoundwa kwa mujibu wa kanuni hizi kamati ya bunge zima ni kikao cha wabunge wote wanapokaa kama kamati wakati wa a kupitisha muswada wa sheria b kujadili taarifa ya kamati maalu mu ya uchunguzi kuhusu mashtaka dhidi ya rais au makamu wa rais sura ya sura ya sura ya kanuni za kudumu za bunge c kujadili hoja ya kutokuwa na imani na waziri mkuu au d kujadili hoja ya kumwondoa madarakani spika au naibu spika
kamati maalum ni kamati iliyoundwa na spika kwa mujibu wa kanuni ya kamati ya matumizi ni kikao cha wabunge wote wanapokaa kama kamati kushughulikia makadirio ya matumizi ya fedha za serikali kamati ya mipango ni kikao cha wabunge wote wanapokaa kama kamati katika mkutano wa kujadili na kushauri kuhusu mapendekezo ya mpango wowote wa muda mrefu au wa muda mfupi unaokusudiwa kutekelezwa na serikali ya jamhuri ya muungano kambi rasmi ya walio wachache bungeni ni kambi inayoundwa na vyama vyenye wabunge wachache bungeni kwa mujibu wa masharti ya kanuni ya ya kanuni hizi katiba ni katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka katibu ni katibu wa bunge aliyetajwa katika ibara ya ya katiba na inajumuisha pia mtumishi mwingine yeyote wa bunge aliyeidhinishwa kutekeleza kazi yoyote ya katibu kikao cha bunge ni kikao cha siku moja kinachoanza kwa kusomwa dua na kumalizika kwa kuahirisha bunge hadi siku itakayotajwa kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni ni mbunge aliyeteuliwa au kuchaguliwa na wabunge wanaounda kambi rasmi ya walio wachache bungeni ili kuwa kiongozi wa kambi hiyo na inajumuisha naibu kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni kiongozi wa shughuli za serikali bungeni ni waziri mkuu kama ilivyoainishwa katika ibara ya ya katiba kitabu cha maamuzi ni kumbukumbu za maamuzi sura ya kanuni za kudumu za bunge mbalimbali ya spika kuhusu suala lolote la utaratibu bungeni madaraka ya bunge ni haki na madaraka ya bunge kama yalivyofafanuliwa katika ibara ya ya katiba na katika sheria ya kinga madaraka na haki za bunge maeneo ya unge inajumuisha ukumbi wa bunge sehemu zote za majengo zilipo kumbi ofisi za bunge sehemu za ndani ya ukumbi wa bunge bustani eneo wazi linalomilikiwa au kutengwa kwa matumizi ya bunge na inajumuisha maeneo yote yaliyorejewa kwenye tafsiri ya maeneo ya bunge kwa mujibu wa sheria ya kinga madaraka na haki za bunge maisha ya bunge ni muda wote unaoanzia tarehe ambapo bunge jipya limeitishwa na rais kukutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu na kuishia tarehe ya kuvunjwa kwa bunge kwa ajil ya kuwezesha uchaguzi mkuu mwingine wa kawaida kufanyika kama ilivyotafsiriwa na ibara ya ya katiba mbunge ni mtu aliyechaguliwa au aliyeteuliwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba kuwa mjumbe wa bunge la jamhuri ya muungano mkutano wa bunge ni mfululizo wa vikao vya bunge kuanzia kikao cha kwanza hadi cha mwisho mgeni ni mtu yeyote ambaye si rais mbunge katibu au mtumishi yeyote na ambaye hatekelezi kazi rasmi zinazohusu bunge mnadhimu wa chama kinachounda serikali ni mbunge aliyet euliwa na chama cha siasa kinachounda serikali kwa ajili ya kuratibu na kusimamia maslahi na nidhamu ya wabunge wa chama au kambi hiyo bungeni mnadhimu wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni ni mbunge aliyechaguliwa au aliyeteuliwa na kambi rasmi ya alio wachache bungeni kwa ajili ya kuratibu na kusimamia maslahi na nidhamu ya sura ya sura ya kanuni za kudumu za bunge wabunge wa kambi hiyo bungeni mpambe wa bunge ni mtumishi wa ofisi ya bunge anayetekeleza majukumu yaliyoainishwa katika kanuni ya ya kanuni hizi msemaji wa kambi rasm ya walio wachache ni mbunge aliyeteuliwa na kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni kuwa msemaji mkuu wa kambi ya walio wachache bungeni kwa moja ya wizara za serikali mwenyekiti ni mbunge aliyechaguliwa kuongoza shughuli za bunge na pia na maana ya spika naibu spika au mbunge mwingine anapokuwa anaongoza kamati ya bunge zima kamati ya matumizi au kamati ya mipango na inajumuisha mbunge yeyote anayeongoza kamati iliyoundwa kwa mujibu wa kanuni au mkutano wa uchaguzi wa spika naibu spi ka ni mbunge aliyetajwa kuwa naibu spika wa bunge kwa mujibu wa ibara ya ya katiba na kuchaguliwa kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni hizi naibu waziri ni mbunge aliyeteuliwa na rais kuwa naibu waziri kwa mujibu wa ibara ya na ya katiba ombi ni wasilisho mahsusi linaloletwa bungeni na mbunge kwa niaba ya watu kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni hizi orodha ya shughuli ni mpangilio mahsusi wa shughuli za bunge katika kila kikao cha bunge rais ni mtu aliyechaguliwa kushika kiti cha rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kama ilivyoelekezwa katika ibara ya ya katiba randama ni kitabu kinachofafanua majukumu yaliyopangwa kutekelezwa katika fungu husika fedha zilizoidhinishwa kwa mwaka fedha unaoisha hatua iliyofikiwa katika utekelezaji na inajumuisha fedha zilizotengwa na majukumu yaliyopangwa kutekelezwa kanuni za kudumu za bunge sura ya katika mwaka wa fedha unaofuata sheria ndogo ni amri tamko la kisheria taarifa ya kisheria na kanuni mbalimbali kama ilivyota fsiriwa na sheria ya tafsiri ya sheria shughuli binafsi ni shughuli zinazowasilishwa bungeni na kamati ya kudumu ya bunge au mbunge shughuli za serikali ni shughuli zinazowasilishwa bungeni na waziri au mwanasheria mkuu wa serikali siwa ni rungu la dhahabu linalotumika kama kielelezo cha mamlaka ya bunge ambalo hubebwa na mpambe wa bunge akimtangulia spika wakati wa kuingia na kutoka kwenye ukumbi wa bunge kabla na baada ya kikao cha bunge spika ni spika wa bunge aliyetajwa katika ibara ya ya katiba na kuchaguliwa kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni hizi taarifa rasmi za bunge ni taarifa za majadiliano ya bunge au kamati zilizoandaliwa kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni hizi tume ni tume ya utumishi wa bunge iliyoanzishwa kwa mu jibu wa sheria ya uendeshaji bunge waziri ni mbunge aliyeteuliwa na rais kuwa waziri wa serikali kwa mujibu wa ibara ya ya katiba na wimbo wa taifa ni wimbo wa taifa wa jamhuri ya muungano
sura ya sehemu ya pili uongozi wa shughuli za bunge spika 
spika atakuwa ndiye kiongozi wa bunge na atatekeleza majukumu yake kwa mujibu wa katiba sheria na kanuni hizi
mamlaka ya spika 
 katika kutekeleza majukumu yake yaliyotajwa katika ibara ya ya katiba spika ataongozwa na kanuni hizi na pale ambapo kanuni hazikutoa mwongozo basi kanuni za kudumu za bunge spika atafanya kazi kwa kuzingatia katiba sheria nyingine za nchi kanuni nyingine zilizopo maamu zi ya awali ya maspika wa bunge pamoja na mila na desturi za mabunge mengine yenye utaratibu wa kibunge unaofanana na utaratibu wa bunge la ta nzania
 spika atatilia nguvu kanuni zote za bunge na mbunge yeyote anaweza kusimama mahali pake na kumwar ifu spika kuwa mbunge fulani amekiuka kanuni
 spika anaweza kumtaka mbunge yeyote anayekiuka kanuni hizi kujirekebisha mara moja
 mbunge yeyote ambaye hataridhika na uamuzi wa spika anaweza ndani ya siku moja tangu uamuzi unaolalamikiwa kuto lewa kuwasilisha kwa maandishi malalamiko na sababu za kutoridhika kwake kwa katibu wa bunge ambaye atawasilisha malalamiko hayo kwa spika
 spika ataitisha kikao cha kamati ya kanuni za bunge kwa ajili ya kushughulikia uamuzi unaolalamikiwa
 pale ambapo uamuzi unaolalamikiwa utakuwa umetolewa na spika naibu spika ataongoza kikao cha kamati kitakachoitishwa na spika kushughulikia malalamiko dhidi ya uamuzi uliotolewa na spika
 spika anaweza wakati wowote bila kutoa taarifa rasmi kwa bung kumtaka naibu spika au mwenyekiti wa bunge kuongoza shughuli za bunge
 bila ya kuathiri masharti ya katiba na ya kanuni hizi wakati wowote ambapo spika hayupo bungeni au kwa sababu nyingine yoyote hawezi kutekeleza madaraka au majukumu ya spika basi madaraka au majukumu ya spika yatatekelezwa na naibu spika
 end apo spika naibu spika na wenyeviti wa bunge wote hawapo wabunge watamchagua mmoja wa wenyeviti wa kamati za kudumu za bunge kuendesha shughuli za bunge kufuatana na utaratibu uliowekwa na kanuni
majukumu ya naibu spika 
 naibu spika aliyetajwa katika ibara ya ya katiba atachaguliwa kwa mujibu wa kanuni ya kutoka miongoni mwa wabunge na kushika madaraka yake kwa kanuni za kudumu za bunge mujibu wa masharti ya katiba na kanuni
 naibu spika atakuwa msaidizi wa spika katika kuliongoza bunge na atatekeleza majukumu yake kwa mujibu wa kanuni
 bila ya kuathiri masharti ya katiba na ya kanuni wakati wowote ambapo spika na naibu spika wote hawapo bungeni au kwa sababu nyingine yoyote hawawezi kutekeleza madaraka au majukumu yao ba si madaraka au majukumu hayo yatatekelezwa na mwenyekiti wa bunge
 naibu spika anaweza wakati wowote bila kutoa taarifa rasmi kwa bunge kumtaka mwenyekiti wa bunge kuongoza shughuli za bunge
wenyeviti wa bunge na majukumu yao 
kutakuwa na wenyeviti watatu wa bunge ambao wataongoza vikao vya bunge kwa utaratibu na maelekezo ya spika au naibu spika kwa mujibu wa kanuni
uadilifu kwa kiongozi wa bunge 
kwa kuzingatia matakwa na masharti yaliyowekwa na kiapo cha kazi zake na kwa madhumuni ya utoaji wa maamuzi na uendeshaji wa shughuli za bunge kwa haki na bila upendeleo spika a ataendesha shughuli za bunge na kutoa maamuzi kwa haki uadilifu na bila chuki wala upendeleo wowote kwa kuongozwa na katiba sheria za nchi kanuni kanuni nyingine zilizopo maamuzi ya maspika wa bunge waliotangulia na pia kwa kuzingatia uzoefu pamoja na mila na desturi za mabunge mengine yanayofuata utaratibu wa kibunge unaofanana na unaofuatwa na bunge la tanzania na b hatafungwa na msimamo utakaowekwa au makubaliano yatakayofikiwa na kamati yoyote ya chama cha siasa kinachowakilishwa bungeni
kanuni za kudumu za bunge sehemu ya tatu uchaguzi wa spika naibu spika na wenyeviti wa bunge uchaguzi wa spika 
 kutakuwa na uchaguzi wa spika utakaofanyika kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ya katiba kwa utaratibu uliowekwa katika nyongeza ya kwanza ya kanuni
 chama cha siasa kitakuwa na haki ya kupendekeza jina moja la mbunge wa chama hicho ambaye atakuwa mgombea wa nafasi ya spika kwa mujibu wa katiba
 majina ya wagombea wasio wabunge yatawasilishwa na vyama husika kwa tume ya taifa ya uchaguzi sik tano kabla ya uchaguzi na tume itayachambua na kisha kuyawasilisha majina ya wagombea wenye sifa kwa katibu siku mbili kabla ya uchaguzi
 uchaguzi wa spika utafanyika katika kikao cha kwanza cha mkutano wa bunge jipya mara baada ya katibu kusoma tangazo la rais na kikao hicho kujigeuza kuwa mkutano wa uchaguzi wa spika au katika kikao kinachofuata cha mkutano wowote wa bunge mara baada ya kiti cha spika kuwa wazi
 uchaguzi wa spika utasimamiwa na mwenyekiti ambaye atatoka miongoni mwa wabunge ambao wamekuwa wabunge mfululizo kwa muda mrefu na asiye mgombea wa nafasi ya spika baada ya kuombwa na katibu kuongoza kikao cha uchaguzi wa spika
sura ya kwa madhumuni ya kanuni hii chama cha siasa maana yake ni chama cha siasa kilichoandikishwa kikamilifu kwa mujibu wa sheria ya vyama vya siasa
kiapo cha spika 
 mara baada ya uchaguzi wa spika kukamilika na muda wa spika kuapishwa kuwadia mwenyekiti atamwita spika ajongee mbele ya bunge ili aape viapo vilivyowekwa kwa mujibu wa sheria na kanuni
 wakati wa kuapa spika anayeamini kuwa kuna mungu atalazimika kushika biblia au kuran au kitabu kingine kitakatifu kinachotambuliwa na imani ya dini yake
kanuni za kudumu za bunge iwapo spika haamini kuwa kuna mungu hatashika biblia au kuran au kitabu chochote kitakatifu wala kutamka maneno ewe mwenyezi mungu nisaidie bali atalazimika kuinua mkono wake wa kuume juu
 kabla ya kushika madaraka yake spika ataapa mbele ya bunge kiapo cha uaminifu na kiapo cha spika vitakavyokuwa na maneno yafuatayo kiapo cha uaminifu mimi
naapa kwamba nitakuwa mwaminifu kwa jamhuri ya muungano wa tanzania na kuitumikia kwa moyo wangu wote na kwamba nitaihifadhi nitailinda na kuitetea katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa mujibu wa sheria iliyowekwa
ewe mwenyezi mungu nisaidie
kiapo cha spika mimi
naapa kwamba nitaitumikia vyema na kwa moyo thabiti jamhuri ya muungano wa tanzania katika kazi zangu kama spika wa bunge na katika kutimiza wajibu wa cheo hicho nitawatendea haki watu wote kwa mujibu wa katiba kanuni za bunge na sheria mila na desturi za jamhuri ya muungano na kwa vyovyote vile sitatoa siri za bunge
ewe mwenyezi mungu nisaidie
 baada ya spika kuapishwa atakalia kiti chake na kutoa hotuba fupi ya shukrani kwa bunge na kisha ataliahirisha bunge hadi wakati mwingine atakaoutaja ambapo shughuli za kuapisha wabunge wote kiapo cha uaminifu zitaanza
uchaguzi wa naibu spika 
 kutakuwa na uchaguzi wa naibu spika wa bunge katika nyakati zilizowekwa na ibara ya ya katiba na utaratibu uliowekwa katika nyongeza ya kwanza ya kanuni
kanuni za kudumu za bunge uchaguzi wa naibu spika utafanyika katika mkutano wa kwanza wa bunge jipya au mapema iwezekanavyo baada ya wakati huo au katika kikao cha kwanza cha bunge mara baada ya nafasi ya naibu spika kuwa wazi au mapema iwezekanavyo baada ya kikao hicho
 uchaguzi wa naibu spika utaendeshwa kwa utaratibu ule ule unaotumika kumchagua spika isipokuwa kwamba mbunge hawezi kushiriki katika uchaguzi wa naibu spika iwapo hajaapa kiapo cha uaminifu
kiapo cha naibu spika 
 mbunge yeyote atakayechaguliwa kuwa naibu spika kabla ya kushika madaraka yake ataapishwa na spika mbele ya bunge kiapo cha naibu spika
 wakati wa kuapa naibu spika anayeamini kuwa kuna mungu atalazimika kushika biblia au kuran au kitabu kingine kitakatifu ki nachotambuliwa na imani ya dini yake
 iwapo naibu spika haamini kuwa kuna mungu hatashika biblia au kuran au kitabu chochote kitakatifu wala kutamka maneno ewe mwenyezi mungu nisaidie bali atalazimika kuinua mkono wake wa kuume juu
 kiapo cha naibu spika kitakuwa na maneno yafuatayo mimi
naapa kwamba nitaitumikia vema na kwa moyo thabiti jamhuri ya muungano wa tanzania katika kazi zangu kama naibu spika wa bunge na katika kutimiza wajibu wa cheo hicho nitawatendea haki watu wote kwa mujibu wa katiba kanuni za bunge na sheria mila na desturi za jamhuri ya muungano na kwa vyovyote vile sitatoa siri za bunge
ewe mwenyezi mungu nisaidie
uchaguzi wa wenyeviti wa bunge 
 wenyeviti wa bunge waliotajwa katika kanuni ya watachaguliwa na wabunge kutoka miongoni mwa wenyeviti na makamu wenyeviti wa kamati za kudumu za bunge
kanuni za kudumu za bunge wenyeviti wa bunge watachaguliwa na wabunge kwa nyakati zifuatazo a katika mkutano wa bun ge utakaofanyika baada ya kamati za bunge kuundwa au mapema zaidi baada ya wakati huo na b baada ya kiti cha mwenyekiti wa bunge kuwa wazi kwa sababu yoyote isiyohusiana na bunge kuvunjwa
 uchaguzi wa wenyeviti wa bunge utafanyika kwa kuzingatia jinsi na pande za muungano na kwa kufuata utaratibu kwamba a kamati ya uongozi itapendekeza majina ya wabunge wasiozidi sita na karatasi ya kura itakuwa na majina ya wabunge hao b kila mbunge atapiga kura kwa kuchagua majina matatu katika karatasi ya kura na c wagombea watatu watakaopata kura nyingi kuliko wenzao ndio watakuwa wamechaguliwa kuwa wenyeviti wa bunge
 wenyeviti wa bunge waliochaguliwa kwa mujibu wa masharti ya fasili ya watashika madaraka yao kwa muda ambao wataendelea kuwa wenyeviti au makamu wenyeviti wa kamati zao za kudumu za bunge mpaka mwisho wa mkutano unaofuata mara baada ya mkutano wa kumi wa bunge ambao ndio hukamilisha nusu ya kwanza ya maisha ya bunge utak aofanyika baada ya kuchaguliwa kwao lakini wanaweza kuchaguliwa tena kuwa wenyeviti wa bunge katika kipindi cha pili kilichobaki cha maisha ya bunge kwa kipindi kinachohusika iwapo watachaguliwa tena kuwa wenyeviti wa kamati za kudumu za bunge
kanuni za kudumu za bunge sehemu ya nne uchaguzi wa wabunge wanaokwenda katika vyombo vingine vya uwakilishi na wajumbe wa bunge la afrika mashariki uchaguzi wa wabunge wanaokwen da kwenye vyombo vingine vya uwakilishi 
uchaguzi wa wabunge wanaokwenda katika vyombo vingine ambavyo kwa mujibu wa mikataba inayounda vyombo hivyo vinatakiwa viwe na wawakilishi wa bunge utafanywa kwa kuzingatia kwa kadri iwezekanavyo uwiano wa idadi ya wabunge wa vyama vya siasa vyenye uwak ilishi bungeni uwakilishi wa jinsi na pande mbili za muungano kwa kuzingatia utaratibu wa kanuni za uchaguzi wa wabunge hao uliowekwa katika nyongeza ya pili ya kanuni hizi
uchaguzi wa wajumbe wa bunge la afrika mashariki 
uchaguzi wa wajumbe wa bunge la afrika mashariki utafanyika kwa kuzingatia kwa kadri iwezekanavyo uwiano wa idadi ya wabunge wa vyama vya siasa vyenye uwakilishi bungeni uwakilishi wa jinsi na pande mbili za muungano kwa kuzingatia utaratibu wa uchaguzi uliowekwa katika nyong eza ya tatu ya kanuni hizi
nafasi ya uwakilishi kuwa wazi sura ya 
nafasi ya uwakilishi wa bunge katika chombo kingine cha uwakilishi itakuwa wazi iwapo mbunge anayeshikilia nafasi hiyo ataadhibiwa na bunge kwa mujibu wa sheria ya kinga madaraka na haki za bunge au kanuni ya na ya kanuni hizi
taarifa ya kukosa sifa ya kuwa mjumbe 
kwa madhumuni ya utekelezaji wa ibara ya ya mkataba wa kuanzishwa jumuiya ya afrika mashariki wa mwaka spika atamtaarif spika wa bunge la afrika mashariki kuwa mjumbe wa bunge hilo amekoma kuwa mjumbe na anapaswa kuacha kiti chake kwa mujibu wa mkataba huo na katiba
kanuni za kudumu za bunge bunge kumrejesha au kumuita mbunge au mjumbe 
 bila kuathiri masharti ya mikataba inayounda vyombo vya uwakilishi spika anaweza kumuita au kumrejesha mbunge au mjumbe ikiwa a imethibitishwa kuwa ameshindwa kutekeleza majukumu yake kutokana na ugonjwa b amekuwa na mwenendo usiofaa na unaodhalilisha hadhi ya nafasi anayoitumikia au c ameshindwa kuzingatia na kutetea maslahi ya taifa wakati anapotekeleza majukumu yake
 spika atapeleka jina la mbunge au mjumbe aliyemuita au kumrejesha kwa mujibu wa fasili ya b au c kwenye kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge ili kamati hiyo ifa nyie kazi na kulishauri bunge ipasavyo
 wakati kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge inashughulikia shauri kwa mujibu wa fasili ya mbunge au mjumbe huyo isipokuwa kama spika ataelekeza vinginevyo itachukuliwa kuwa amesimamishwa kutekel eza majukumu katika chombo cha uwakilishi hadi uamuzi wa shauri lake utakapotolewa
 kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge itashughulikia shauri hilo na ikithibitika kuwa mbunge au mjumbe husika ametenda kosa inaweza kulishauri bunge liazimie kama ifuatavyo a kumpa onyo au b kumuondoa kwenye nafasi anayoitumikia
 bunge linaweza kuzingatia ushauri mwingine wowote utakaotolewa na kamati ya haki maadili na madaraka ya bunge kuhusu hatua nyingine yoyote ambayo mbunge au mjumbe huyo anastahili kuchukuliwa
kujaza nafasi iliyo wazi 
mara baada ya nafasi ya mbunge au mjumbe kuwa wazi kwa mujibu wa kanuni bunge litafanya uchaguzi wa kujaza nafasi hiyo kwa kuzingatia utaratibu uliowekwa na sehemu hii
kanuni za kudumu za bunge sehemu ya tano viongozi wengine kati ka uendeshaji wa shughuli za bunge kiongozi wa shughuli za serikali bungeni 
 waziri mkuu atakuwa kiongozi wa shughuli za serikali bungeni kwa mujibu wa ibara ya ya katiba
 endapo waziri mkuu hatakuwepo bungeni kwa kipindi kinachozidi siku moja basi atamteua waziri mwingine kuwa kiongozi wa muda wa shughuli za serikali bungeni
kambi rasmi ya walio wachache bungeni 
wabunge wa vyama vyenye wabunge walio wachache bu ngeni wanaweza kuunda kambi rasmi ya walio wachache bungeni iwapo idadi yao itakuwa si chini ya asilimia kumi na mbili na nusu ya wabunge wote
kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni 
 kutakuwa na kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni ambaye atachaguliwa chini ya utaratibu ulioainishwa kwenye fasili za kanuni hii zinazofuata
 chama chenye wabunge wachache bungeni hakitakuwa na haki ya kuchagua kiongozi wa walio wachache bungeni isipokuwa tu kama kina idadi ya wabunge wasiopungua asilimia kumi na mbili na nusu ya wabunge wote
 chama chenye haki ya kumcha gua kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni kinaweza pia kuchagua naibu kiongozi wa kambi hiyo
 endapo kutakuwa na vyama vyenye wabunge wach ache zaidi ya kimoja ambavyo kila kimoja kina wabunge asilimia kumi na mbili na nusu au zaidi basi chama chenye idadi kubwa zaidi ya wabunge kuliko vingine ndicho kitakuwa na haki ya kuchagua kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni lakini ikiw kutakuwa na vyama viwili au zaidi vyenye idadi sawa ya wabunge ambao ni zaidi ya asilimia kumi na mbili na nusu wabunge kanuni za kudumu za bunge wa vyama vinavyohusika watachagua kiongozi wa walio wachache bungeni chini ya utaratibu watakaokubaliana wenyewe
 kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni atateua wabunge wa kambi hiyo ambao watakuwa wasemaji wakuu wa kambi hiyo kwa wizara zilizopo za serikali
uteuzi wa wanadhimu wa vyama bungeni 
 chama kinachounda serikali na chama chenye haki ya kuchagua kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni vitateua wanadhimu wa vyama hivyo bungeni ambao watajulikana kwa jina la mnadhimu wa serikali na mnadhimu wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni
 vyama hivyo vitateua pia wanadhimu wasaidizi ambao idadi yao itaamuliwa na vyama vyenyewe
 mnadhimu wa chama kinachounda serikali atakuwa kiungo cha mawasiliano kati ya kiongozi wa shughuli za serikali bungeni na wabunge wa chama kinachounda serikali na mnadhimu wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni atakuwa kiungo cha mawasiliano kati ya kiongozi wa kambi rasmi ya walio wachache bungeni na wa bunge wa walio wachache bungeni
 vyama vya siasa vyenye uwakilishi bungeni vinaweza kutunga kanuni za vyama kwa ajili ya uendeshaji bora wa shughuli za vyama hivyo bungeni
sehemu ya sita katibu wa bunge na sekretarieti ya bunge katibu wa bunge na majukumu yake 
 katibu wa bunge kama alivyotajwa kwenye ibara ya ya katiba atawajibika kuhakikisha utekelezaji bora wa shughuli za bunge na kwa madhumuni hayo a atahudhuria au atawakilishwa katika vikao vyote vya bunge na vikao vya kamati b atawajibika kuweka kumbukumbu zinazotakiwa ziwekwe kwa mujibu wa kanuni kanuni za kudumu za bunge c atatayarisha taarifa rasmi za majadiliano ya bunge kwa mujibu wa kanuni na d atatayarisha siku hadi siku kitabu cha shughuli za bunge na kukihifadhi ofisini kwake kikiwa kinaonesha i maagizo yote yaliyotolewa na bunge ii shughuli zote zilizopangwa kufanywa siku yoyote ya baadaye na iii taarifa zote za maswali na hoja zilizokubaliwa na spika
 pamoja na majukumu yaliyoainishwa katika fasili ya majukumu mengine ya katibu yatakuwa ni a kutoa ushauri wa kisheria kuhusu miswada yote ya sheria inayowasilishwa bungeni b kuchambua miswada ya sheria inayowasilishwa bungeni na kuwasaidia wabunge kupata uelewa sahihi wa miswada hiyo c kutoa ushauri kwa bunge kupitia kamati ya kanuni za bunge kuhusu marekebisho yoyote yanayohitajika kufanyika katika kanuni za kudumu za bunge d kutoa huduma za ushauri wa kisheria kwa kamati za bunge na wabunge kila atakapohitajika kufanya hivyo e kusaidia kuandaa miswada binafsi ya sheria ya kamati au wabunge na hoja binafsi za wabunge f kuchambua mikataba yote ya kimataifa iliyowasilishwa bungeni kwa ajili ya kuridhiwa na bunge kwa mujibu wa masharti ya ibara ya e ya katiba na kutoa ushauri wa kisheria kwa bunge kamati za bunge na wabunge kuhusu mikataba husika kanuni za kudumu za bunge g kusaidia wabunge kutayarisha marekebisho ya muswada wa sheria unaowasilishwa bungeni h kuha kikisha kuwa muswada wowote wa sheria uliopitishwa na bunge unachapishwa kama ulivyopitishwa na bunge na kuwasilishwa kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake na i kushughulikia masuala yote ya sheria yatakayopelekwa kwake na spika
 katibu atawajibika kutunza kitabu cha maamuzi ya spika kitabu cha shughuli taarifa rasmi miswada ya sheria na hati nyingine zilizowasilishwa bungeni na mbunge au mtu yeyote anaweza kukagua kumbukumbu hizo wakati wowote unaofaa kwa kufuata utarat ibu utakaowekwa na spika
 katibu ataweka kumbukumbu za maamuzi ya mara kwa mara ya spika kuhusu masuala ya utaratibu bungeni
 katibu atawajibika kuhakikisha kuwa ukumbi wa mikutano ya bunge na mazingira yake huduma kwa wabunge na vifaa vingine vinavyohusika na shughuli za bunge viko katika hali inayofaa kuliwezesha bunge kutekeleza wajibu wake ipasavyo
sekretarieti ya bunge sura ya 
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ya ya katiba sheria ya uendeshaji bunge na kanuni hizi kuhusu uwekaji wa nafasi na ngazi za utumishi ofisi ya bunge itakuwa na sekretarieti itakayoundwa na idara sehemu na vitengo mbalimbali kwa namna na idadi ambayo itaiwezesha kutoa huduma bora na kamilifu kwa bunge wabunge na kamati za bunge
 katibu wa bunge atakuwa kiongozi wa sekretarieti ya bunge kwa mujibu wa ibara ya ya katiba
 bila ya kuathiri mashar ti yaliyotangulia ya kanuni hii kutakuwa na makatibu wasaidizi wa bunge kwa idadi na ngazi mbalimbali kadri itakavyoamuliwa na tume
kanuni za kudumu za bunge kutakuwepo na watumishi wengine wa bunge ambao nyadhifa kazi na idadi yao vitaamuliwa na ume
mpambe wa bunge 
kutakuwa na mpambe wa bunge ambaye atatekeleza shughuli mbalimbali za bunge kwa kufuata maagizo atakayopewa na spika naibu spika mwenyekiti au katibu kwa kadri itakavyokuwa
majukumu ya mpambe wa bunge 
 pamoja na kutekel eza shughuli mbalimbali kwa mujibu wa masharti ya kanuni ya mpambe wa bunge a atasimamia masuala yote ya ulinzi na usalama wa ofisi mali vifaa na majengo yote ya bunge b atahakikisha utulivu na amani katika sehemu wanayokaa wageni na atawawekea utaratibu maalum wa kuingia na kutoka bungeni na c atamtangulia spika akiwa amebeba siwa wakati spika anapoingia ukumbini kabla ya kikao na anapotoka kwenye ukumbi wa mikutano ya bunge baada ya kikao kuisha
 kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa maju kumu yake wakati wa vikao vya bunge mpambe wa bunge anaweza kutoa maagizo anayoona yanastahili kutolewa kwa wahudumu wa bunge na wahudumu hao watawajibika kutekeleza maagizo hayo
 mpambe wa bunge atawajibika kuratibu na kushauri juu ya usalama wa uk umbi majengo na vyumba vyote vya bunge na pia sehemu zote za majengo yote yanayotumiwa na bunge au kamati za bunge au wabunge au watumishi wa bunge
 mpambe wa bunge atakuwa na uwezo wa kutoa maagizo kwa askari mwingine yeyote aliyekabidhiwa kutekele za majukumu kwenye ukumbi wa bunge na mazingira yake au kwenye majengo vyumba au sehemu nyingine zinazotumiwa kwa ajili ya kutekeleza shughuli za bunge kwa mujibu wa kanuni hizi
kanuni za kudumu za bunge sehemu ya saba mikutano na vikao vya bunge mkutano wa kwanza wa bunge 
 mkutano wa kwanza wa bunge jipya utafanyika mahali tarehe na saa ambayo rais atatamka kupitia tangazo litakalochapishwa katika gazeti wakati akiitisha mkutano wa bunge jipya
 bila ya kuathiri masharti ya kanuni hizi kuhusu kuanza kusitishwa au kuahirishwa kwa vikao vya bunge mkutano wa kwanza wa bunge utaendelea kwa muda wowote ambao utahitajika kwa ajili ya kutekeleza na kukamilisha shughuli zote za mkutano wa kwanza wa bunge jipya
shughuli za mkutano wa kwanza wa bunge 
shughuli za mkutano wa kwanza wa bunge jipya zitakuwa kama ifuatavyo a kusomwa tangazo la rais la kuitisha bunge b uchaguzi wa spika c kiapo cha spika d dua wimbo wa taifa na wimbo wa jumuiya ya afrika mashariki e kiapo cha uaminifu kwa wabunge wote f hoja ya kuthibitisha uteuzi wa waziri mkuu g uchaguzi wa naibu spika h ufunguzi rasmi wa bunge jipya utakaofanywa na rais i hoja ya kujadili hotuba ya rais na j shughuli yoyote ambayo bunge litaona inafaa kushughulikiwa kwa wakati huo
kiapo cha uaminifu kwa wabunge 
 kwa kuzingatia ibara ya ya katiba kila mbunge kabla ya kuanza kushiriki katika shughuli za bunge ataapishwa na spika mbele ya bunge kiapo cha uaminifu
kanuni za kudumu za bunge bila ya kujali masharti ya fasili ya endapo mbunge atachaguliwa au kuteuliwa ba ada ya uchaguzi mkuu spika atamwapisha katika a kikao chochote cha bunge iwapo kuna mkutano wa bunge au b eneo litakalopangwa na spika iwapo hakuna mkutano wa bunge unaoendelea na baadaye spika atatoa taarifa bungeni kwenye kikao cha kwanza cha mkutano wa bunge unaofuata
 wakati wa kuapa mbunge anayeamini kuwa kuna mungu atalazimika kushika biblia au kuran au kitabu kingi ne kitakatifu kinachotamb uliwa na imani ya dini yake
 iwapo mbunge haamini kuwa kuna mungu hatashika biblia au kuran au kitabu chochote kitakatifu au kutamka maneno ewe mwenyezi mungu nisaidie bali atalazimika kuinua mkono wake wa kuume juu
 kiapo cha uaminifu cha mbunge kitakuwa na maneno yafuatayo mimi naapa kwamba nitakuwa mwaminifu kwa jamhuri ya muungano wa tanzania na kuitumikia kwa moyo wangu wote na kwamba nitaihifadhi nitailinda na kuitetea katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa mujibu wa sheria iliyowekwa
ewe mwenyezi mungu nisaidie
kuthibitisha uteuzi wa waziri mkuu 
 baada ya shughuli ya kuwaapisha wabunge kukamilika spika atatoa fursa kwa mpambe wa rais au mtu mwingine aliyetumwa na rais kuingia ukumbini kwa lengo la kumkabidhi spika taarifa ya rais inayotaja jina la mbunge ambaye rais anampendekeza kuthibitishwa na bunge kuwa waziri mkuu
 spika baada ya kupokea taarifa ya rais iliyowailishwa chini ya fasili ya ataisoma taarifa hiyo na kanuni za kudumu za bunge kulitaja jina la mbunge anayependekezwa na rais kuthibitishwa na bunge kuwa waziri mkuu
 baada ya spika kutaja jin la mbunge anayependekezwa mwanasheria mkuu wa serikali atatoa hoja ya kuliomba bunge lithibitishe uteuzi wa mbunge husika kuwa waziri mkuu
 baada ya kuthibitisha uteuzi wa waziri mkuu bunge litamchagua naibu spika
 iwapo bunge litakataa kumt hibitisha waziri mkuu spika atamjulisha rais kuhusu uamuzi huo wa bunge
ufunguzi rasmi wa bunge jipya 
 baada ya uchaguzi wa naibu spika spika atalitangazia bunge mahali siku tarehe na saa ambayo rais atalihutubia na kulifungua rasmi bunge jipya na baada ya tangazo hilo spika anaweza a kuahirisha shughuli za bunge hadi wakati huo au b kuahirisha kikao cha bunge hadi siku na saa atakayoitaja
 rais atakapowasili katika viwanja vya bunge atapokelewa na spika akifuatana na waziri mkuu na atakaribishwa kulihutubia na kisha kulifungua asmi bunge jipya
 baada ya hotuba ya rais waziri mkuu atatoa hoja ya kuahirisha bunge hadi siku tareh e mahali na saa atakayoitaja
mikutano ya kawaida ya bunge 
 isipokuwa kama itaelekezwa vinginevyo kila mkutano wa bunge utafanyika katika ukumbi wa bunge dodoma
 wimbo wa taifa na wimbo wa jumuiya ya afrika mashariki zitapigwa na kuimbwa katika kila kikao cha kwanza na cha mwisho kwa mikutano yote ya bunge kufuatana na utaratibu utakaowekwa na bunge
 bila ya kuathiri masharti yanayofuata ya kanuni hii kila mkutano isipokuwa mkutano wa kwanza wa bunge jipya utaanza tarehe itakayotajwa na bunge
kanuni za kudumu za bunge endapo manufaa ya taifa yatahitaji kuwa bunge lisikutane tarehe ile iliyowekwa kwa mkutano utakaofuata bali likutane tarehe ya mbele zaidi au ya nyuma zaid i basi spika anaweza kuliita bunge likutane tarehe hiyo ya mbele zaidi au nyuma zaidi
 iwapo bunge litatakiwa kukutana tarehe ya mbele zaidi kuliko tarehe iliyotangazwa awali basi tarehe hiyo mpya haitakuwa mbele zaidi ya siku kumi na nne kutoka tarehe iliyotangazwa hapo awali
muda wa vikao vya bunge 
 vikao vya mikutano ya bunge isipokuwa kikao cha kwanza cha mkutano wa kwanza wa bunge jipya vitaanza saa tatu kamili asubuhi ila tu kama bunge litaamua vinginevyo
 bunge litakutana hadi saa saba kamili mchana ambapo spika atasitisha shughuli yoyote itakayokuwa inafanyika hadi saa kumi na moja kamili jioni isipokuwa kama spika akiona inafaa bunge linaweza kuendelea kukutana kwa muda usiozidi dakika thelathini au kusitishwa wakati wowote kabla ya saa saba kamili mchana bila kulihoji bunge au kamati ya bunge zima au kamati ya matumizi au kamati ya mipango ili kukamilisha shughuli zilizobaki
 hoja ya kubadilisha nyakati za vikao itatolewa na waziri na itaamuliwa kama hoja nyingine yoyote na haitahitaji kutolewa taarifa
 bunge litaendelea kukaa hadi saa moja na dakika arobaini na tano usiku wakati ambapo spika atasitisha shughuli na ku liahirisha hadi kesho yake au siku nyingine atakayoitaja
 iwapo shughuli zilizopangwa kwa siku hiyo zimemalizika kabla ya saa moja na dakika arobaini na tano usiku spika ataliahirisha bunge bila kuhoji lakini iwapo zimesalia dakika kumi kabla ya kuf ikia muda wa kuahirisha kikao na bunge au kamati ya bunge zima au kamati ya matumizi au kamati ya mipango bado haijamaliza shughuli zake spika anaweza kuongeza muda kwa kadri kanuni za kudumu za bunge atakavyoona inafaa bila kulihoji bunge au kamati ya bunge zima au kamati ya matumizi ili kukamilisha shughuli zilizobaki
 iwapo wakati wa kusitisha shughuli umefika na spika atakuwa analihoji au yupo karibu kulihoji bunge basi hatasitisha shughuli mpaka hoja iwe imeamuliwa
 baada ya hoja kuamuliwa waziri atatoa hoja ya kuahirisha kikao cha bunge hadi kesho yake au siku nyingine itakayotajwa
 endapo spika atakuwa amepokea taarifa ya mbunge yeyote anayetaka kutoa maelezo binafsi basi spika hataliahirisha bunge bali ataongeza muda usiozidi dakika thelathini bila ya kulihoji bunge ili kutoa nafasi kwa mbunge huyo aweze kutoa maelezo yake isipokuwa kwamba maelezo hayo sharti yawe yameandikwa na kuwasilishwa kwa spika angalau siku moja kabla hayajatolewa na mbunge anayehusika atalazimika kuyasoma kama yalivyowasilish wa
 baada ya kusitisha shughuli za bunge hakuna shughuli nyingine yoyote itakayofanywa katika kikao hicho na spika ataliahirisha bunge hadi kesho yake au siku nyingine itakayotajwa
 endapo majadiliano yoyote katika bunge au katika kamati ya bu nge zima yatasitishwa na spika kwa mujibu wa masharti ya kanuni hii wakati yatakaporudiwa katika bunge au katika kamati yataendelezwa kuanzia hapo yalipositishwa na mbunge yeyote ambaye hotuba yake ilikatizwa na spika atakuwa na haki ya kuendelea na mael ezo yake katika marudio ya mjadala huo na endapo mbunge hakuitumia haki yake hiyo basi atahesabiwa kuwa alikuwa amemaliza hotuba yake
 bila ya kuathiri masharti ya anuni hii wakati spika anapotaka kuliahirisha bunge wakati huo unaweza kutumiwa ama fursa kwa mbunge yeyote kutaka ufafanuzi utolewe na waziri juu ya jambo lolote lililo chini ya madaraka ya waziri huyo au kuanzisha mjadala juu ya jambo lolote la dharura kwa idhini ya spika isipokuwa kwa kanuni za kudumu za bunge jambo ambalo haliwezi kujadiliwa bila hoja maa lumu kutolewa kwanza kwa ajili hiyo
 jambo lolote haliwezi kuwasilish wa na kujadiliwa kwa mujibu wa anuni hii isipokuwa tu kama mbunge amewasilisha kwa spika taarifa ya maandishi siyo chini ya saa ishirini na nne kabla ya kutolewa kwa jambo hilo bungeni akieleza kwa ufupi msingi wa jambo analotaka kuzungumzia
 jumla ya dakika zisizozidi thelathini zitatumika kwa mtoa hoja kuwasilisha bungeni hoja yake pamoja na majadiliano na maamuzi ya bunge kwa hoja husika
 iwapo dakika thelathini zitapita tangu spika alipotaka kuliahirisha bunge chini ya fasili ya na ya ya kanuni hii basi spika atasitisha majadiliano yanayoendelea
 iwapo shughuli zote zilizopangwa kwa ajili ya kikao hazijamalizika sp ika atalihoji bunge kuhusu hoja ya kuahirisha kikao cha bunge na baada ya hoja hiyo kuafikiwa atakiahirisha kikao hicho hadi kikao kinachofuata ambacho kama bunge halikuamua vinginevyo kitakuwa ni siku itakayofuata isipokuwa tu kama itakuwa ni siku ya jumamosi jumapili au siku ya mapumziko
kuahirisha bunge 
 kila mkutano wa bunge utafungwa kwa kuliahirisha bunge hadi mkutano utakaofuata
 endapo shughuli zote zilizowekwa kwenye orodha ya shughuli ya mkutano zimekamilika katibu atatoa taarifa bungeni kuhusu kukamilika kwa shughuli hizo kwa maneno yafuatayo mheshimiwa spika kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni za kudumu za bunge toleo la
naomba kutoa taarifa kwamba shughuli zote zilizowekwa kwenye orodha ya shughuli za mkutano wa wa bunge sasa zimemalizika
kanuni za kudumu za bunge baada ya taarifa ya katibu kutolewa kiongozi wa shughuli za serikali bungeni atatoa hoja ya kuahirisha bunge itakayotaja siku tarehe mahali na saa ambapo mkutano unaofuata utaanza
 mara tu baada ya bunge kupitisha hoja ya kuahirisha mkutano wa bunge wimbo wa taifa na wimbo wa jumuiya ya afrika mashariki zitapigwa na kuimbwa kwa mujibu wa utaratibu uliowekwa na bunge
sehemu ya nane shughuli za bunge mpangilio wa shughuli za bunge rais anaweza kulihutubia bunge siku yoyote ambayo bunge linakutana na wakati mwingine wowote kwa mujibu wa ibara ya ya katiba
 wakati wa kuanza kikao cha kwanza cha mkutano wowote wa bunge baada ya wimbo wa taifa na wimbo wa jumuiya ya afrika mashariki kupigwa na kuimbwa na dua kusomwa au kwa vikao vinavyofuata dua pekee kusomwa na spika kukalia kiti chake a kama spika amepata taarifa kuwa rais anakusudia kulihutubia bunge siku hiyo spika atalitangazia bunge ni wakati gani rais atafanya hivyo b wakati uliopangwa kwa ajili ya rais kulihutubia bunge utakapofika spika atampokea rais na kumkaribisha alihutu bie bunge na c baada ya hotuba ya rais spika anaweza ama kusitisha kikao kwa muda ili amsindikize rais au kuliahirisha bunge hadi siku nyingine itakayotajwa
 baada ya kushauriana na kamati ya uongozi spika atatenga muda kwa ajili ya kujadili ho tuba ya rais
 shughuli za bunge zitaendeshwa kwa mpangilio ufuatao a kuwaapisha wabunge wapya kiapo cha uaminifu b taarifa ya rais kanuni za kudumu za bunge c taarifa ya spika d kuwasilisha ombi e hati za kuwasilisha bungeni f maswali kwa waziri mkuu g maswali ambayo taarifa zake zimetolewa h hoja za kuahirisha shughuli ili kujadili mambo muhimu ya dharura i kauli za mawaziri j maelezo binafsi ya mbunge k mambo yanayohusu haki za bunge ikiwa ni pamoja na kuzifanyia mabadiliko kanuni za bunge l shughuli za serikali m hoja au taarifa za kamati n hoja binafsi za wabunge na o shughuli yoyote ambayo bunge litaona inafaa kushughulikiwa kwa wakati huo
 bila kuathiri masharti mengine ya anuni hii na baada ya kushauriana na kamati ya uongozi katika kila mkutano wa bunge spika atatenga muda mahususi kwa ajili ya bunge kushughulikia hoja binafsi na miswada ya kamati na miswada binafsi ya wabunge kama itakuwepo
 shughuli za bunge katika kila kikao zitatekelezwa kwa kufuata orodha ya shughuli za siku hiyo au kwa kufuata utaratibu mwingine ambao spika ataagiza ufuatwe kwa ajili ya uendeshaji bora wa shughuli za bunge
dua ya kuiombea nchi yetu na bunge 
 katika kila kikao cha bunge spika au kiongozi wa bunge anayefungua kikao cha siku kabla ya kukalia kiti cha spika atasoma dua ya kuiombea nchi na bunge kabla ya kuanza kwa shughuli za bunge zilizopangwa
 dua ya kuiombea nchi na kuliombea bunge itakuwa na maneno yafuatayo ewe mwenyezi mungu mtukufu muumba mbingu na dunia umeweka katika dunia serikali za wanadamu na mabunge ya mataifa ili haki yako itendeke
twakuomba kanuni za kudumu za bunge uibariki nchi yetu idumishe uhuru umoja haki na amani umjalie rais wetu hekima afya njema na maisha marefu ili pamoja na wanaomshauri wadumishe utawala bora
utuongezee hekima na busara sisi wabunge wa bunge hili la jamhuri ya muungano wa tanzania na utupe uwezo wa kujadili kwa dhati mambo yatakayoletwa mbele yetu eo ili tufanye maamuzi sahihi yenye manufaa kwa watu wote na ustawi wa nchi yetu
amina
taarifa ya rais 
 taarifa ya rais kama ipo itasomwa na spika
 kila inapowezekana taarifa ya rais itasomwa bungeni kwa kufuata mpangilio wa shugh uli za bunge lakini spika anaweza wakati wowote kusitisha shughuli za bunge kwa madhumuni ya kuwezesha taarifa hiyo isomwe
taarifa ya spika 
 spika atatoa taarifa bungeni kuhusu miswada yote iliyopitishwa na bunge katika mkutano wake uliotangulia yaani kama imekubaliwa na rais au kama rais ametoa uamuzi mwingine
 spika anaweza kutoa taarifa nyingine yoyote katika kikao chochote kadri atakavyoona inafaa
kuwasilisha ombi na taarifa ya ombi 
 mbunge yeyote anaweza kuwasilisha bungeni ombi kuhusu jambo lolote kwa niaba ya watu wanaotoa ombi hilo na ombi hilo halitawasilishwa bungeni mpaka kwanza taarifa ya ombi hilo iwe imetolewa kwa maandishi na kupokelewa na katibu si chini ya siku mbili za kazi kabla ya mkutano ambapo ombi hilo linakusudiwa kuwasilishwa
 ombi lolote linaweza kuwasilishwa bungeni na mbunge likionesha jina la mbunge anayeliwasilisha
 mbunge anayewasilisha ombi atatoa maelezo mafupi ya kutambulisha watu wanaotoa ombi hilo idadi yao saini zilizoambatanishwa kwenye ombi hilo madai ya msingi yaliyomo na madhumuni ya ombi hilo
kanuni za kudumu za bunge baada ya kutimiza masharti ya fasili ya ya kanuni hii mbunge anayewasilisha ombi anaweza kutoa hoja kwamba bunge lijadili mbi hilo isipokuwa kwamba hoja hiyo haitahitaji kutolewa taarifa na inaweza kuamuliwa bila mjadala wowote
 mbunge yeyote hataruhusiwa kuwasilisha ombi linalomhusu yeye mwenyewe au ambalo yeye amelitia saini yake au ambalo linakiuka masharti yanayohus iana na utaratibu wa kutunga sheria kuhusu mambo ya fedha
masharti kuhusu ombi 
ombi lolote halitawasilishwa bungeni isipokuwa tu kama spika ataridhika kuwa limezingatia masharti yafuatayo a limeandikwa katika lugha ya kiswahili au kiingereza b limeandikwa kwa lugha fasaha na ya heshima na c limehitimishwa kwa maelezo ya jumla kuhusu madhumuni ya ombi hilo
kuwasilisha nakala ya ombi 
nakala ya ombi itawasilishwa na mbunge kwa katibu si chini ya siku mbili za kazi kabla ya siku ya kuwasilishwa bungeni
hati za kuwasilisha bungeni 
 hati inaweza kuwasilishwa bungeni wakati wa kikao cha bunge na a waziri b mwanasheria mkuu wa serikali c kamati yoyote ya bunge au d mbunge yeyote
 nakala za matoleo yote ya gazeti pamoja na nyongeza zake zilizochapishwa tangu kikao cha mwisho cha mkutano wa bunge uliopita zitawasilishwa bungeni na waziri na kugawiwa kwa wabunge
 hati zote zitawasilishwa bungeni bila kutolewa hoja yoyote kwa ajili hiyo
kanuni za kudumu za bunge baada ya hati kuwasilishwa bungeni waziri mwanasheria mkuu wa serikali au mbunge anaweza kutoa hoja kwamba bunge lijadili hati hiyo
 hoja inayotolewa kwa mujibu kanuni hii haitahitaji kutolewa taarifa na itaamuliwa bila ya mabadiliko au mjadala wowote
 hoja ya kujadili hati iliyowasilishwa bungeni ikikubaliwa itashughulikiwa kwa kufuata mpangilio wa shughuli za bunge
 taarifa zinazowasilishwa bungeni na kamati yoyote ya kudumu kamati teule taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali pamoja na mapendekezo ya matumizi ya nyongeza ya fedha zitatengewa muda wa kujadiliwa bungeni bila hoja kutolewa
 taarifa ambazo sheria inaelekeza ziwa silishwe bungeni zitajadiliwa na kamati husika za kudumu za bunge
 mjadala unaweza kuzingatia kila jambo lililomo katika hati isipokuwa kama spika kwa kuzingatia uendeshaji bora wa shughuli za bunge ataamua vinginevyo
maswali kwa waziri mkuu 
 waziri mkuu anaweza kuulizwa maswali na mbunge yeyote ambayo yatazingatia masharti kuhusu maswali ya bunge pamoja na mwongozo uliowekwa na nyongeza ya sita ya kanuni hizi
 maswali atakayoulizwa waziri mkuu hayatakuwa na taarifa ya awali kama maswali mengine
 kipindi cha maswali kwa waziri mkuu kitakuwa kila siku ya alhamisi na hakitazidi dakika thelathini
 waziri mkuu anaweza kutumia kipindi cha maswali kwa wa ziri mkuu kutoa taarifa au ufafanuzi kuhusu suala lolote linalohusiana na shughuli za serikali na lenye maslahi kwa umma kwa muda usiozidi dakika kumi ikifuatiwa na maswali ya wabunge kwa dakika ishirini kuhusu taarifa yake au masuala mengine yoyote ya se rikali
kanuni za kudumu za bunge iwapo siku hiyo kwa sababu maalum waziri mkuu hatakuwepo bungeni hakutakuwa na maswali kwa waziri mkuu
 pamoja na kutawaliwa na masharti kuhusu maswali ya bunge yaliyowekwa na kanuni hizi maswali kwa waziri mkuu yatatawaliwa pia na mw ongozo uliowekwa na nyongeza ya sita ya kanuni hizi
 maswali kwa waziri mkuu yatafuatiwa na maswali mengine kwa mawaziri kwa dakika sitini wakati wa vikao vya kawaida vya bunge na kwa dakika thelathini wakati wa mkutano wa bunge la bajeti kama yataka vyokuwa yamepangwa kwenye orodha ya shughuli ya siku hiyo
maswali na taarifa ya maswali 
 kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa masharti ya ibara ya na a ya katiba kutakuwa na kipindi cha maswali bungeni ambapo waziri anaweza kuulizwa maswali kuhusu masuala yoyote ya umma au jambo lingine lolote ambalo linasimamiwa na wizara yake na vilevile mbunge yeyote anaweza kuulizwa maswali kuhusu mambo yoyote anayohusika nayo kutokana na kuteuliwa na bunge kushughulikia mambo hayo