jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya taarifa kwa vyombo vya habari kuhusu ugonjwa usiofahamika mkoa wa lindi dodoma ndugu wananchi tarehe wizara ya afya ilipokea taarifa toka kwa mganga mkuu mkoa wa lindi kuwa katika halmashauri ya ruangwa kumekuwepo na ugonjwa usio wa kawaida kutoka kituo cha afya mbekenyera ambapo ndani ya siku tarehe na july walipokea wagonjwa katika kituo hicho wakiwa na dalili za homa kuvuja damu hususan puani kichwa kuuma na mwili kuchoka sana
wizara iliunda timu ya wataalam kutoka idara ya magonjwa ya dharura na majanga epidemiolojia mkemia mkuu wa serikali taasisi ya utafiti nimr chuo kikuu cha sayansi ya tiba muhimbili na hospitali ya taifa muhimbili waliungana na timu ya mkoa ikihusisha pia idara ya mifungo
hadi kufikia tarehe julai kulikuwa na jumla ya wagonjwa kati yao wamefariki
wagonjwa wawili waliokuwa wametengwa katika kituo cha afya mbekenyera wamepona na kuruhisiwa kurudi majumbani mwao
wagonjwa wengine wamejitenga katika makazi yao ya muda kwenye kitongoji cha naungo kata ya nanjilinji wilayani kilwa
mgonjwa mmoja ambaye amepona anaendelea kufanya shughuli zake kijijini mbekenyera
vile vile watu waliotangamana na wagonjwa hao contacts wamekuwa wakifuatiliwa afya zao kila siku na hadi sasa hakuna aliyeonesha dalili zozote zinazofanana na za wagonjwa hao
timu inaendelea na ufuatiliaji ndugu wananchi sampuli za awali zilizopimwa katika maabara ya taifa zimeonesha majibu hasi negative kwa ugonjwa wa ebola marburg na uviko 
tunaendelea kufanya uchunguzi zaidi wa kiepidemiolojia na kitabibu pia tunasubiri matokeo ya vipimo zaidi vya maabara ya magonjwa ya binadamu wanyama na mkemia mkuu wa serikali
pia tunaendelea kufanya yafuatayo a
kuendelea kutafuta watu wengine wenye dalili kama hizi ili kutambua mapema na kuwatenga ili kuzuia ugonjwa usisambae b
kuwatambua watu wote waliotangamana contacts na wagonjwa wahisiwa marehemu na kuwafuatilia kwa siku c
kutoa matibabu kwa wagonjwa waliobainika kuwa na dalili pia kuwashauri wajitenge wakati wakisubiria majibu ya vipimo vya maabara d
kutoa elimu kwa jamii kwa kutumia vyombo mabalimbali vya habari e
yamefanyika maandalizi ya dawa vifaa tiba na vifaa vya kujikinga na maambukizi kwa ajili ya kuwahudumia waathirika endapo watajitokeza tena taarifa ikikamilika wizara itatoa taarifa kwa umma
ndugu wananchi pamoja na hayo wizara inatoa wito kwa wananchi kuwa watulivu wakati ikiendelea kulifanyika kazi suala hili
aidha wananchi waendelee kutumia vituo vya kutolea huduma za afya pale wanapojisikia kuumwa
imetolewa na mganga mkuu wa serikali jamhuri ya muungano wa tanzania mwongozo wa usimamizi wa fedha za uchangiaji wa huduma za afya katika vituo vya kutolea huduma za afya wa mwaka wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto s
p dodoma yaliyomo muundo na majukumu ya utekelezaji wa mwongozo 
 muundo wa uongozi na uendeshaji katika ngazi mbalimbali za kutolea huduma za afya 
 ufafanuzi wa majukumu kwa ngazi mbalimbali katika utekelezaji wa mwongozo huu 
 wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto 
 ofisi ya rais tamisemi 
 sekretarieti ya mkoa 
 halmashauri 
 bodi na kamati za usimamizi ngazi ya hospitali 
 kamati za usimamizi ngazi za vituo vya afya na zahanati utaratibu wa ukusanyaji na udhibiti wa mapato 
 utangulizi 
 makisio ya mapato na matumizi ya kituo 
 mapato 
 stakabadhi ya wazi open receipt 
 stakabadhi yenye kiwango kisichobadilika fixed fee receipts ffr 
 kuandika stakabadhi 
 rejista ya malipo 
 misingi ya uhasibu sura ya tatu matumizi na utunzaji wa hesabu za fedha 
 utangulizi 
 mgawanyo wa fedha maeneo zitakapotumika na ukomo wa matumizi 
 taratibu za kufanya malipo 
 watia saini katika hundi 
 kuchacha kwa hundi 
 nyaraka muhimu katika kuidhinisha na kufanya malip 
 utunzaji wa hesabu na taarifa za fedha 
 utunzaji wa hesabu 
 usuluhishi wa benki bank reconciliation 
 kitabu cha kasma vote book 
 udhibiti wa ndani i nternal controls 
 usimamizi shirikishi na ukaguzi wa fedha 
 usimamizi shirikishi wa kituo 
 ukaguzi wa ndani 
 ukaguzi wa nje sura ya nne ununuzi wa bidhaa huduma na utunzaji wa kumbukumbu fomu na
 taarifa ya madai ya mgonjwa wa kulazwa fomu na
 taarifa ya makusanyo na matumizi ya fedha za uchangiaji wa papo kwa papo flash report dibaji serikali kati ka jitihada za kuboresha utoaji wa huduma za afya nchini iliamua kutekeleza sera ya uchangiaji wa huduma za afya katika vituo vya kutolea huduma
uamuzi huo ulibadilisha utaratibu wa utoaji huduma za afya zilizokuwa zinatolewa bila malipo katika ngazi zote za vituo vya kutolea huduma za afya nchini mara baada ya kupata uhuru
serikali ilichukua uamuzi huo kutokana na kuyumba kwa uchumi wa dunia katika miaka ya kuongezeka kwa idadi ya watu na kuibuka kwa magonjwa mapya na yanayojirudia hali iliyosababis ha bajeti ya erikali kushin dwa kukidhi mahitaji na kugharimia huduma za afya hususan upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi
serikali katika kukabili ana na ufinyu wa bajeti katika ekta ya afya iliendelea kutoa mchango wake kugharimia hud uma hizo kwa kuzingatia uwezo wa kibajeti kushirikisha wadau wa maendeleo pamoja na kuanzisha taratibu mbali mbali za uchangiaji wa gharama za huduma za afya
mifumo hii ya uchangiaji ni pamoja na utaratibu wa malipo ya papo kwa papo wa mwaka mfuko wa afya ya jamii chf wa mwaka na mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif wa mwaka lengo lilikuwa ni kuhakikisha mwananchi anapata huduma za afya zilizo bora wakati wote
katika kuleta ufanisi wa utekelezaji wa mifumo hii ya uchangiaji serikali kupitia wizara ya afya maendeleo ya jami jinsia wazee na watoto imeendelea kuweka mkazo na kuhakikisha kuwa fedha zote zinazopatikana kutokana na uchangiaji zinasimamiwa kikamilifu ili kuleta tija katika vituo vya kutolea huduma
hata hivyo serikali imetam bua kuwepo kwa changamoto mbali mbali katika matumizi stahiki ya fedha hizo za uchangiaji ambazo wakati mwingine kwa sehemu kubwa zimesababishwa na kutokuwepo kwa mwongozo mahususi unaotoa maelekezo ya matumizi stahiki ya fedha za uchangiaji wa huduma za afya
hivyo timu za uendeshaji na kamati za usimamizi za vituo vya kutolea huduma za afya zimekuwa zikipanga matumizi ya fedha hizo katika shughuli ambazo hazileti tija katika uboreshaji wa huduma za afya katika vituo kinyume na nia ya serikali ya ubo reshaji wa huduma za afya utangulizi uchangiaji wa huduma za afya umetokana na athari za kudorora wa uchumi katika miaka ya hali ambayo ilisababisha kupanda kwa gharama za dawa viffa na vifaa tiba na hivyo kuwa moja ya sababu za bajeti ya serikali kuto kukidhi mahitaji halisi yaliyopo
sababu nyingine ni kuwepo kwa ongezeko la idadi ya watu mwaka had mwaka wanachi wengi kupata mwamko wa kuhudhuria kutumia kufuati lia huduma za afya kinga tiba utengamao na tiba shufaa zinazotolewa katika vituo kuwepo kwa usugu wa vimelea ambavyo husababisha kutumia dawa mbadala na za mseto ambazo ni ghali zaid i kuwepo kwa magonjwa mapya yanayoibuka na yanayojirudia kutokana na mabadiliko ya tabia nchi pamoja na ongezeko la magonjwa yasiyo ya kuambukiza na hivyo kuifanya jamii kuwa na tatizo kubwa la magonjwa ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza
kutokana na pungufu katika utoaji wa huduma za afya serikali ilifanya utafiti mwaka juu ya uwezo na uhiari wananchi kuchangia gharama za huduma za afya
matokeo ya utafiti huo yalionesha kuwa wananchi wako tayari kuchangia gharama za huduma za afya ili waweze kupata huduma bora
kutokana na matokeo ya utafiti huo mwaka serikali ilianzisha utaratibu wa kushirikisha wananchi katika kuchangia gharama za huduma za afya kwa lengo la kupunguza pengo lililojitokeza kati ya mahitaji halisi ya utoaji wa hu duma za afya na upatikanaji wa fedha kulingana na uwezo wa serikali kiuchumi
katika kutekeleza sera ya uchangiaji gharama za huduma za afya katika vituo vya umma serikali iliandaa mwongozo wa uchangia ji mwaka 
pamoja na mambo mengine mwongozo huu liweka viwango vya uchangiaji gharama za huduma za afya
fedha hizo zinachangia kupunguza ufinyu wa bajeti ya matumizi ya kawaida inayotolewa na serikali kwa ajili ya kuboresha upatikanaji wa huduma za afya kwa kuzingatia mipango inayoandaliwa na kuteke lezwa na wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na atoto ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa or tamisemi hususani katika mikoa na mamlaka za serikali za mitaa
aidha katika kuhakikisha kuwa mwongozo huu natekelezwa kwa ufanisi serikali iliweka utaratibu wa msamaha kwa makundi maalum katika kugharamia huduma za afya pindi wanapohitaji huduma hizo kutoka katika vituo vya kutolea hud uma za afya
maandalizi ya mwongozo huu yamezingatia matamko ya sera ya afya ya mwaka sera wazee ya mwaka awamu ya pili ya mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano 
sheria ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa na
 kama ilivyorekebishwa mwaka 
kanuni za usimamizi wa fedha katika mamlaka za serikali za mitaa local authorities financial memorandum lafm kama zilivyorekebishwa mwaka sheria ya nunuzi ya mma ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka 
na maelekezo mengine ya serikali
malengo ahususi ya mw ongozo huu ni kama ifuatavy o 
kuongeza ufanisi katika makusanyo na matumizi ya fedha za uchangiaji huduma za afya na hivyo kuboresha huduma za fya 
kuongeza ufanisi katika uandaaji na uwasilishaji wa taarifa za uchangiaji huduma za afya
kuongeza uelewa kwa watoa huduma katika us imamizi wa fedha za uchangiaji wa huduma za afya
mwongozo huu unalenga kutoa maelekezo na kufafanua taratibu zinazotakiwa kuzingatiwa katika usimamizi wa fedha za uchangiaji wa huduma za afya katika vituo vya kutolea huduma za afya
aidha maudhui ya mw ongozo huu ni kama ifuatavyo i
muundo na majukumu ya utekelezaji wa wongozo ii
utarat ibu wa ukusanyaji na udhibiti wa apato iii
matumizi utunzaji wa hesabu fedha iv
ununuzi bidhaa uduma utunzaji kumbukumbu v
utoaji aarifa uchangiaji sura ya kwanza muundo na majukumu ya utekelezaji wa mwongozo 
 muundo wa uongozi na endeshaji katika ngazi balimbali za kutolea huduma za afya katika sekta ya afya muundo wa uongozi na uendeshaji wa utaratibu wa usimamizi wa fedha za kuchangia gharama za huduma za afya uko katika ngazi mbalimbali kama inavyoonekana kwenye kiambatishi na
mwongozo huu umeainisha majukumu ya viongozi na watendaji wakuu katika ngazi zote kuanzia kwenye vituo vya kutolea huduma hadi ngazi ya wizara
majukumu yaliyoainishwa katika mw ongozo huu ni yale yenye uhusiano wa moja kwa moja na usimamizi na utekelezaji wa sera ya uchangiaji wa huduma za afya
 ufafanuzi wa majukumu kwa ngazi mbalimbali katika utekelezaji wa mwongozo huu 
 wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na wato to majukumu wizara katika utekelezaji wa wongozo huu ni kama ifuatavyo i
kuandaa na kutoa mwongozo wa kisera kuhusu masual ya ugharamiaji huduma za afya ii
kupanga viwango na maeneo ya kuchangia gharama za huduma za fya kwa kuzingatia miongozo ya itaifa
iii
kusimamia na kufuatilia utekelezaji wa mwongozo wa usimamizi wa fedha za uchangiaji iv
kufanya mapitio na marekebisho ya mwongozo kila baada ya miaka mitatu au wakati wow ote inapolazimika kufanya hivyo v
kupokea na kutathmini taarifa za mapato na matumi zi ya fedha za hospitali zilizo chini ya wizara vi
kufuatilia na kuhakikisha kuwa vituo vya kutolea huduma za afya vinato huduma bora za afya kwa jamii na vii
kuandaa vikao kwa kushirikisha wadau mbalimbali vya kujadili utekelezaji wa mwongozo huu
 ofisi ya ais tamisemi majukumu ya ofisi ya rais tamisemi katika utekelezaji wa wongozo huu ni kama ifuatavyo i
kusimamia na kuratibu utekelezaji wa mwongozo huu katika ngazi ya tawala za mikoa na serikali za mitaa ii
kuchukua hatua muafaka enye lengo la kuhakikisha kuwa wongozo huu unatekelezwa ipas avyo katika vituo vyote vya kutolea huduma za afya vilivyo katika ngazi za mikoa na maml aka ya serikali za mitaa nchini iii
kupokea na kutathmini taarifa za mapato na matumizi ya fedha kutoka kwa vituo vya kutolea hudu ma ilivyo chini ya or tamisemi
 sekretarieti ya mkoa majukumu ya sekretarieti ya mkoa katika utekelezaji wa mwongozo huu yatakuwa kama ifuatavyo i
kusimamia utekelezaji wa mwongozo huu katika hospitali ngazi ya koa na katika mamlaka ya serikali za mitaa ii
kupokea na kutathmini taarifa za mapato na matumizi ya fedha kutoka hospitali ngazi ya koa na vituo vya kutolea huduma vilivyo chini ya mamlaka ya serikali ya mitaa iii
kuchukua hatua muafaka enye lengo la kuhakikisha kuwa wongozo huu unatekelezwa ipasavyo ka tika vituo vyote vya kutolea huduma za afya vi livyo katika ngazi za mikoa na mamlaka ya erikal za itaa nchini
 halmashauri majukumu ya almashauri katika utekelezaji wa mwongozo huu yatakuwa kama ifuatavyo i
kusimamia utekelezaji wa wongozo katika hospitali katika ngazi ya halmashauri na mamlaka ya serikali za mitaa ii
kupokea na kutathmini taarifa za mapato na matumizi ya fedha kutoka kwa vituo vya kutolea huduma vilivyo chini ya mamlaka ya serikali ya mitaa iii
kuchukua hatua muafaka zenye lengo la kuha kikisha kuwa mwongozo huu unatekelezwa ipasavyo katika vituo vyote vya kutolea huduma za afya vi livyo katika ngazi za mikoa na mamlaka ya serikali za itaa nchini
 bodi na kamati za usimamizi ngazi ya hospitali yafuatayo ni majukumu ya bodi na kamati za us imamizi wa ospitali katika utekelezaji wa wongozo huu i
kupendekeza viwango na maeneo ya kuchangia gharama za huduma za afya kwa kuzingatia miongozo ya kitaifa ii
kuhakikisha kuwa timu ya uendeshaji wa huduma za afya za hospitali wanatoa taarifa ya ukusan yaji na utumiaji wa fedha kwa wakati iii
kupokea taarifa ya tathmini ya ukusanyaji na utumiaji wa fedha zitokanazo na utaratibu huu iv
kutatua malalamiko ya watumiaji wa huduma za afya katika hospitali v
kubuni mbinu mbalimbali za kuongezea mapato ya hospitali vi
kuidhinisha na kufuatilia matumizi ya fedha za huduma za afya kwa hospitali vii
kazi nyingine ambazo zitajitokeza kutokana na utekelezaji wa utaratibu huu wa wananchi kuchangia gharama za huduma za afya
angalizo timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya ospitali itawaj ibika kusimamia utekelezaji wa wongozo huu katika hospitali
 kamati za usimamizi ngazi za vituo vya afya na ahanati maju kumu ya kamati za usimamizi za vituo vya afya na ahanati katika utekelezaji wa mwongozo huu ni kama ifuatavyo i
kupitia na kuidhinisha taarifa za makisio ya ukusanyaji apato na matumizi kufuatana na asma mbalimbali na kama zilivyoandaliwa na kuwasilishwa na uongoz wa kituo cha kutolea huduma ii
kuandaa mpango wa mapato na matumizi kwa kuzingatia vipaumbele vilivyopo iii
kusimamia utekelezaji wa ukusanyaji na matumizi kama ulivyoidhinishwa na kamati ya simamiz ya kituo cha afya na zahanati na iv
kuha kikisha vituo vinajumuish mahitaji katika mpango wa kituo cha afya ahanati
 sura ya pili utaratibu wa ukusanyaji na udhibiti wa mapato 
 utangulizi sura hii inatoa utaratibu wa namna ya kukusanya na kudhibiti mapato yatokanayo na ucha ngiaji wa huduma za afya
eneo hili ni muhimu kuwekewa utaratibu mahususi ili kuongeza tija katika ukusanyaji wa mapato na udhibiti wake
aidha utaratibu huu ukifuatwa utaweza kuondoa usumbufu kwa watumiaji wa huduma na wafanyakazi na kurahisisha utayaris haji wa hesabu za makusanyo na matumizi ya fedha
 makisio ya apato matumizi ya ituo kila kituo cha huduma za afya kitatakiwa kuzingatia mipango na bajeti iliyoidhinishwa na ukomo wa viwango vya malipo kwa mwaka husika
ni jukumu la uongozi wa kituo kuhakikisha maoteo ya mapato na makisio ya matumizi yanafanyika kwa umakini ili utekelezaji wa mipango iliyowekwa uwe na uhalisia
aidha uongozi wa kituo un atakiwa kubuni vyanzo vingine vya mapato ili kuhakikisha kwamba mapato ya kituo yanaongezeka
 mapato kupokelewa kwa fedha taslimu hundi au fedha kuingizwa moja kwa moja kwenye benki
haya ni mapato ya kituo kutoka vyanzo mbalimbali vya ndani na nje
mapato haya yan awekwa katika akaunti ya kituo
 vyanzo vya mapato yatokanayo na uchangiaji vyanzo vya mapat ya kituo cha kutolea huduma za afya yatokanayo na uchangiaji wa huduma za afya ni fedha za malipo ya papo kwa papo fedha za mfuko wa afya ya jamii community health fund chf mfuko wa taifa wa bima ya afya national health insurance fund nhif na bima za afya nyinginezo
fedha za mfuko wa dawa vyanzo vingine vilivyoibuliwa na kubuniwa na kituo 
 taratibu za kusanyaji na udhibiti wa mapato ukusanyaji wa mapato yatokanayo na uchangiaji wa huduma za afya lazima uzingatie taratibu sheria na kanuni za fedha za serikali
kituo cha kutolea huduma kiwe na utaratibu wa kukusanya mapato usiokuwa na usumbufu kwa watumiaji wa huduma
uongozi wa kituo uhakikishe kuwa mtumiaji wa huduma hatumii muda mrefu katika mstari wa kufanya malipo
utaratibu wa kukusanya mapato lazima uzingatie yafuatayo i
kila kituo lazima kiwe na kasiki ya kutun zia fedha ii
mtumiaji wa huduma anapolipia huduma apatiwe stakabadhi halali ya serikali inayolingana na malipo aliyofanya iii
makusanyo ya fedha katika kituo azima yapelekwe benki kil siku pale ambapo fedha hazijapelekwa benki kutokana na sababu za msingi lazima fedha hizo zitunzw katika kasiki la kituo husika iv
ili kudhibiti mianya ya upotevu wa mapato vituo yote vya kutolea huduma za afya viwe na sehemu maalum ya kukusanyia fedh kulingana na mahitaji yasiyoleta usumbufu kwa wagonjwa
sehemu hizo ziwe na usalama wa kutosha kwa ajili ya kutunzia fed ha taslimu na nafasi ya kutosha v
chumba cha kukusanyia fedha kisitumike na watumishi wasiohusika na kiwe kinafungwa
vi
ukusanyaji wa edha toka amlaka mbalimbali zinazolipia wateja wake uzingatie taratibu sah ihi za makubaliano yaliyopo na aasisi husika vii
kila mkusanyaji wa mapato atawajibika kwa usalama wa fedha alizokusanya kabla ya kuzikabidhi kwa mhasibu au benki
mkusanyaji atawajib ika yeye binafsi kwa kupotea kwa fedha wakati zikiwa mikononi mwake
viii
mkusanyaji wa mapato atatakiwa ateuliwe kwa kuandikiwa barua na afisa mwenye dhamana hiyo na awe mwenye sifa sahihi za uhasibu
aidha kama hayupo mwenye sifa sahihi za uhasibu afisa mwe nye dhamana atateua mtumishi kama anavyoona inafaa na kumjengea uwezo
 matumizi ya nyaraka na vitabu vya kupokelea fedha kila kituo cha kutolea huduma lazima kitunze nyaraka na vitabu vya uhasibu ili kuhakikisha kumbukumbu na taar ifa za kiuhasibu kwa usah ihi na kuzingatia miongozo ya fedha
nyaraka za msingi zinazotakiwa kutunzwa na kituo ni pamoja na stakabadhi daftari la fedha daftari la udhibiti vile vile kutakuwa na leja kuu itakayoandaliwa na kutunzwa na halmashauri kwa niaba ya kituo cha kutolea hud uma
uwekaji kumbukumbu katika kitabu hiki utafanyika kwa njia ya ki elektroniki katika ngazi ya halmashauri baada ya kuingiza kumbukumbu za mapato na matumizi kutoka katika daftari la fedha la kituo
 stakabadhi mkuu wa kituo atatakiwa kuchukua vitabu vya stakabadhi pamoja na orodha ya vifungu kasma namba za msimbo kutoka mamlaka husika wamjw halmashauri aina ya stakabadhi zitakazotumika ni 
stakabadhi ya wazi open receipt 
stakabadhi yenye kiwango kisichobadilika fixed fee receipts ffr 
 stakabadhi wazi open receipt stakabadhi hii itatumika kuthibitisha mapokezi ya fedha zote kutoka vyanzo mbalimbali vya mapato ikiwa ni pamoja na ruzuku toka almashauri fedha za mifuko maalum kama nhif chf ashirika yasiyo ya kiserikali n
 stakabadhi yeny kiwango kisichobadilika fixed fee receipts ffr stakabadhi hii itatumika kupokea fedha kutoka vyanzo ambavyo kiwango kimekubaliwa kabla na mamlaka husika kwa mfano malipo ya huduma papo kwa papo
kiwango kilichokubaliwa kiandikwe juu ya stakabadhi
ikitokea kiwango kilichokubaliwa kabla kimebadilika wakati vitabu vya stakabadhi vingalipo mabadiliko yafanywe kwenye kitabu chote na anayebadilisha atie saini yake kabla kitabu hakijatolewa kwa mkusanya mapato
 kuandika stakabadhi i
stakabadhi ni lazima iandikwe na kutolewa kila wakati fedha zinapopokelewa stakabadhi ijazwe kwa usahihi sehemu zote kama inavyotakiwa ii
kasma iandikwe kwa usahihi kama inavyoonyesha kwenye chati ya vifungu vya hesabu vitakavyotolewa na mamlaka husika iii
endapo yatatokea makosa wakati wa kuandika stakabadhi ni lazima iandikwe nyingine mpya kwa usahihi
ile stakabadhi yenye makosa itakuwa batili kwa hiyo ifutwe kwa kupiga mistari miwili na kuandikwa batili kwenye nakala zote na zibakie kwenye kitabu kwa ajili ya ukaguzi
aliyefu ta aweke saini yake kwenye nakala zote
iv
iwapo malipo yatapokelewa kwa hundi namba ya hundi iandikwe kwenye stakabadhi husika
stakabadhi zote ziandikwe nakala tatu kwa kutumia kaboni na zigawanywe kama ifuatavyo a
nakala ya kwanza kwa mlipaji
nakala ya pi li kwa ajili ya kuingiza kwenye vitabu c
nakala ya tatu itabakia kwenye kitabu cha stakabadhi kwa kumbukumbu
vi
pale ambapo malipo yalipokelewa kupitia benki stakabadhi iandikwe pia kwa malipo haya na kusambazwa kama inavyo semeka katika kipengele cha vii
kama hakuna hati ya benki inayoonesha fedha zilizopokelewa benki moja kwa moja stakabadhi iandikwe kwa kigezo cha taarifa ya benki ya mwisho wa mwezi
viii
pale ambapo stakabadhi zinatolewa kwa njia ya kielektroniki nakala ya stakabadhi itolewe na kuhifadhiwa kwa jili ya kumbukumbu
ix
kila stakabadhi iingizwe kwenye daftari la fedha cash book
kuwe na rejesta maalumu kwa ajili ya upokeaji na usambazaji wa stakabadhi za kukusanyia fedha za kituo
 rejista ya alipo kila sehemu inayotoa huduma inatakiwa kuandika mal ipo yote yanayotozwa namba ya stakabadhi namba ya mgonjwa namba ya msamaha au msamaha wa muda
namba ya hati ya madai charge sheet number inatakiwa kuandikwa katika rejista kwa vile malipo yote yataandikwa kwenye akaunti ya mgonjwa kabla ya kupata msa maha au msamaha wa muda
rejista zinatakiwa kujazwa kila siku ili kuwezesha kuandaa muhtasari wa kila mwezi
 misingi ya hasibu i
uandishi wa hesabu za fedha utazingatia mfumo wa fedha taslimu
hesabu za kituo cha huduma za afya zitaandikwa kuonesha mapato matumizi ya fedha taslimu
ii
mali za kudumu zitaorodheshwa kwenye daftari maalumu na mwisho wa mwaka itaandaliwa orodha ya mali zote za kudumu
iii
mwisho wa mwaka mali zote zilizopo stoo zitahesabiwa na kuorodheshwa na orodha hii itakuwa ni sehemu ya taarifa za fedha za mwaka
iv
uandaaji wa taarifa za fedha za kituo utatenganisha hesabu zinazohusu matumizi ya kawaida ya kituo na matumizi ya mifuko ya maendeleo itakayokuwa imeanzishwa katika kituo
mkusanyaji mapato atajaza daftari la fedha litakalokuwa limeandal iwa na kituo kwa ajili ya kuweka kumbukumbu
hili ni daftari litakalotumiwa na mtu anayekusanya mapato katika kituo
daftari hili litumiwe tu kwa ajili ya mapato yanayokusanywa moja kwa moja na kituo kwa kutumia stak abadhi yenye kiwango kisichobadilika
 sura ya tatu matumizi na utunzaji wa hesabu za fedha 
 utangulizi sura hii inatoa mwongozo wa mambo muhimu ya kuzingatia wakati wa kufan ya matumizi ya vituo na utunza ji wa hesabu ikiwa ni pamoja na mipango na bajeti taratibu za kufanya malipo na utaratibu wa kutunza mahesabu
matumizi ya fedha za uchangiaji yatafanywa kwa kuzingatia sheria na miongozo ya matumizi ya fedha za umma
 mgawan yo wa fedha maeneo zitakapotumika na ukomo wa matumizi fedha za uchangiaji wa huduma za afya zitatumika kulipia huduma na shughuli halali zilizoidhinishwa na mamlaka husika
mgawanyo allocation wa fedha hizi umezingatia vipaumbele vya mambo yanayotakiwa katika ukamilifu wa huduma za afya zinazotolewa na kituo cha huduma za afya
aidha mgawanyo unazingatia kuwa fedha za uchangiaji ni nyongeza complementary funds kwenye fedha nyingine zinazotolewa na serikali katika kugharamia huduma za afya
vilevile mgawanyo huu umezingatia vipaumbele vya serikali kwa sasa
hivyo matumizi ya fedha za uchangiaji ni lazima yazingatie mgawanyo ufuatao i
matumizi katika ununuzi wa dawa vifaa tiba na vitendanishi yasipungue ya mapato yote yatokanayo na fedha za uchang iaji ii
matumizi kwa ajili ya malipo ya masaa ya ziada na motisha za watumishi yasizidi ya mapato yatokanayo na fedha za uchangiaji iii
ukarabati mdogo wa miundombinu katika kituo cha kutolea huduma usitumie zaidi ya fedha za uchangiaji iv
matumizi kwa jili ya matengenezo na matengenezo kinga ya vifaa ambavyo vinatumika kwa ajili ya matibabu medical equipment yasizidi ya mapato yatokanayo na fedha za uchangiaji v
matumizi mengineyo yasizi di ya mapato ya tokanayo na fedha za uchangiaji fedha za uc hangiaji wa huduma za afya zinakusudia kuimarisha na kuboresha huduma za afya katika vituo
 taratibu za kufanya malipo malipo katika ngazi mbali mbali za vituo vya kutolea huduma za afya yata takiwa kuzingatia taratibu heria kanuni na miongozo ya malipo ya fedha za umma
 watia saini katika hundi katika kila kundi watia saini watachaguliwa kulingana na sheria taratibu na miongozo iliyotolewa na serikali
hospitali maalum za kanda hospitali ngazi ya taifa katika kundi hili watia saini watachaguliwa kuli ngana na sheria taratibu na miongozo ya fedha iliyopitishwa na bodi za hospitali husika
ii
hospitali ya rufaa ya mkoa halmashauri watia saini watakuwa wawili mmoja kutoka kundi na mmoja kundi b
kundi a mganga mkuu wa mkoa mganga mkuu wa halmashauri na mganga mfawidhi wa hospitali ya mkoa halmashauri katibu wa hospitali kundi b katibutawala mkoa mkurugenzi wa halmashauri au mhasibu wa mkoa mweka hazina wa halmashauri
iii
katika vituo vya afya na zahanati kundi a mganga mkuu wa halmashauri na mganga mfawidhi wa kituo cha afya au zahanati kundi b mwenyekiti wa kamati ya usimamizi ya kituo na mjumbe mmoja wapo atakayechaguliwa miongoni mwa wajumbe wa kamati
 muhimu i
hairuhusiwi kwa wajumbe wa kundi moja kutia saini hundi wote wawili kwa wakati mmoj ii
kabla ya malipo ya kituo kufanyika ni lazima yapitishwe na kamati ya usimamizi ya kituo iii
malipo yote ya hospitali vituo vya afya na zahanati yasiyozidi milioni tatu yaidhinishwe na mganga mkuu wa halmashauri
iv
malipo yote ya hospitali vituo vya afya na ahanati lazima yaidhinishwe na mkuugenzi mtendaji wa halmashauri v
malipo yoyote kwa watu wa nje yafanyike kwa hundi iliyofungwa
 kuchacha kwa hundi hundi ikimaliza miezi sita baada ya kuandikwa bila kuwasilishwa benki haitakubalika tena na benki hundi ya namna hii huwa imechacha
ni muhimu kituo kuchukua hatua za tahadhari kuepuka athari za hundi kuchacha kwa kuhakikisha kuwa hundi zilizopokelewa zinapelekwa benki mara moja bila kuchelewa
wateja pia washauriwe kuwasilisha benki hundi za malipo yaliyofany wa bila kuchelewa
hundi ya malipo yaliyofanywa na kituo ikichacha marekebisho yafanyike katika daftari la fedha
 nyaraka muhimu katika kuidhinisha na kufanya malipo malipo yote yanatakiwa kuambatana na hati ya malipo payment voucher na mpango wa matum izi unaonesha kibali au idhini ya kamati ya uendeshaji bodi ya ushauri ya hospitali
hati ya malipo ioneshe jina la mlipwaji kasma au fungu husika tarehe aina ya malipo na maelezo yote muhimu kuhusu malipo hayo
ii
hati ya malipo iandikwe kwa makini kwa kujaza kwa uwazi na mwandiko unaosomeka vizuri kila kipengele kinachohitajika kujazwa
iii
hati ya malipo itoe maelezo ya kina kuhusu sababu za malipo yanayofanyika
iv
hati ya malipo iambatishwe na ushahidi wa maandishi unaoonesha uhalali wa malipo kama hati ya madai
 v
hati ya malipo ikishalipwa pamoja na viambatisho vyote ipigwe muhuri kuonesha imelipwa
vi
hati iandikwe nakala tatu kwa kutumia kaboni na kugawanywa kama ifuatavyo a
nakala ya kwanza ibakie kwenye kitabu kwa ajili ya ukaguzi b
nakala ya pili itumike kufanya maingizo kwenye daftari la fedha
nakala ya tatu apewe anayelipwa vii
anayeidhinisha malipo ni lazima kuzingatia kuwa maelezo yote muhimu yako kwenye hati na nyaraka zote zinazothibitisha usahihi na uhalali wa malipo hayo zimeambatishwa
 utunzaji wa hesabu na taarifa za fedha kila kituo cha kutolea huduma kinapaswa kutunza hesabu za fedha na kuandaa taarifa kwa mujibu sheria taratibu na miongozo ya utunzaji wa fedha za umma
 utunzaji wa hesabu kila kituo cha kutolea huduma za afya kitatunza daftar la fedha lenye kumbukumbu za fedha za mwaka mzima kama ifuatavyo i
mhasibu wa kituo au mtu yeyote aliyekabidhiwa majukumu hayo atatunza kitabu cha fedha cash book kwa ajili ya kuandika kila fedha zinazokusanywa na zinazotumika
ii
stakabadhi zote na hat za malipo zitakuwa zinatayarishwa na mhasibu wa kituo cha huduma za afya au mtu aliyekabidhiwa majukumu hayo
iii
waganga wafawidhi wa vituo vya huduma za afya watahakikisha hesabu za kituo zinatayarishwa kila mwezi na kuzituma kwa maafisa masuhuli katik mamlaka husika
 usuluhishi wa benki bank reconciliation mhasibu mganga mfawidhi wa kituo cha kutolea huduma au mtumishi aliyepangwa na mweka hazina mhasibu mkuu katika vituo hivyo watatayarisha usuluhishi wa benki bank reconciliation kila mwisho mwezi kulingana na daftari la fedha cash book na kulingana na taarifa ya benki bank statement
 usuluhishi reconciliation huo wa kibenki utatakiwa kusainiwa na aliyeuandaa na kuidhinishwa na mganga mfawidhi wa kituo
taarifa za usuluhishi za kila mw ezi zitahifadhiwa pamoja na nyaraka nyingine za fedha ili ziwepo wakati wa ukaguzi
 kitabu cha kasma vote book vituo vya kutolea huduma za afya vinatakiwa kuwa na kitabu cha kasma vote book ambacho wataingiza malipo yote kufuatana na bajeti iliyoidhin ishwa na bodi ya hospitali au kamati ya usimamizi ya kituo wa mwaka husika
kitabu hiki kinaonesha mwenendo wa matumizi kwa kulinganisha na fedha iliyotengwa kwa kila kasma
 taarifa za fedha taarifa za fedha zitatengenezwa kutokana na muhtasari wa daftari la fedha
muhtasari huu utatengenezwa kuanzia mwezi julai na kuendelea ili kupata limbikizo la mwaka wa fedha
kila mwezi msimamizi wa kituo ataandaa taarifa za fedha ambazo zitathibitishwa na bodi kamati ya uendeshaji ya kituo na kuwasilishwa kwa mamlaka husika kila robo mwaka
taarifa hizo zitajumuisha i
taarifa ya usuluhishi wa kibenki ii
taarifa ya mapato na matumizi iii
tathmini ya bajeti iv
orodha ya mali za kudumu na mali za muda mfupi v
orodha ya wadai na wadaiwa taarifa za mapato na matumizi ya kituo baada ya uwa zimewasilishwa na kuidhinishwa na bodi kamati za uendeshaji lazima zibandikwe kwenye mbao za matangazo ili wananchi wajue mwenendo wa mapato na matumizi ya kituo
 udhibiti wa ndani internal controls kituo cha kutolea huduma za afya au kamati ya uend eshaji ya kituo wataweka wazi sera zote zinazohusu udhibiti wa ndani
watumishi wa kituo cha kutolea huduma za afya watafanya kazi zao kulingana na mgawanyo wa kazi uliowekwa na rasilimali zote zilizopo katika kituo lazima zilindwe
pia kumbukumbu mbalimba li zikiwemo zile za kihasibu zitunzwe kikamilifu na kwa usahihi
aidha shughuli zote za kituo zitekelezwe kwa ufanisi na kwa kufuata kanuni na miongozo iliyopo
kituo kihakikishe kwamba i
majukumu ya kila mtumishi yamewekwa wazi kwa maandishi
ii
majukumu ya kila chombo cha utendaji katika kituo yako kwa maandishi
iii
mtu mmoja hapewi majukumu ya udhibiti kutoa idhini na kutunza kumbukumbu za mali au vifaa kwa wakati mmoja
iv
unajengwa utamaduni wa kuruhusu kazi ya mtu mmoja kuhakikiwa na mtu mwingine anapotekelez kazi yake
mfano kazi ya mwandika hati ya malipo isahihishwe na yule anayeidhinisha hati ya malipo na anayesaini hundi
 usimamizi shirikishi na ukaguzi wa fedha mamlaka zinazohusika na usimamizi wa vituo vya kutolea huduma zitafanya usimamizi shirikishi ili kuongeza tija na ufanisi katika utekelezaji wa mwongozo
aidha timu itakayohusika na usimamizi shirikishi itafanya ukaguzi wa fedha na kutoa ushauri
 usimamizi shirikishi wa kituo usimamizi shirikishi ufanywe na timu kutoka mamlaka husika ili kusaidi na kushauri kituo
kazi ya usimamizi shirikishi ufanywe angalau kila robo mwaka na kutoa taarifa kwa bodi kamati ya uendeshaji ya kituo
usimamizi shirikishi uhakikishe kuwa i
sera taratibu sheria kanuni na miongozo ya serikali imewekwa wazi kwa wananc hi na zinatekelezwa
ii
kumbukumbu na takwimu muhimu zinatunzwa inavyotakiwa
iii
vitabu vya hesabu vinaandikwa inavyotakiwa
iv
taarifa za fedha zinatayarishwa inavyotakiwa na kusomwa katika vikao
kumbukumbu za vikao zinatunzwa ipasavyo
vi
pale ambapo kuna ukiukwaji wa taratibu na kanuni taarifa itolewe kwa mamlaka husika ili wakaguzi waweze kufanya ukaguzi na kutoa taarifa rasmi
 ukaguzi wa ndani mkaguzi wa ndani atatoka katika mamlaka husika kama ifuatavyo ofisi ya waziri amjw ras mkurugenzi mtendaji wa halmash auri
kazi ya ukaguzi wa ndani ifanyike na taarifa za ukaguzi wa ndani zitajadiliwa katika kikao cha timu ya uendashaji wa kituo cha huduma bodi ya ushauri ya hospitali kamati ya usimamizi ya kituo bodi ya afya ya halmashauri
 ukaguzi wa nje ukaguzi wan je utafanyika kulingana na sharia taratibu kanuni na miongozo iliyopo ya serikali
 sura ya nne ununuzi wa bidhaa huduma na utunzaji wa kumbukumbu 
 utangulizi ununuzi wa bidhaa za kituo lazima ufuate mipango iliyoidhinishwa na mamlaka husika
ununu zi utahusu huduma au bidhaa zilizotengewa fedha kulingana na mpango wa ununuzi wa mwaka ulioidhinishwa katika bajeti ya kituo ya mwaka husika
aidha pamoja na kuwepo kwa mipango na bajeti lazima taratibu na kanuni za ununuzi wa umma zizingatiwe
kuna aina nne za manunuzi bidhaa mf
dawa vifaa tiba vitendanishi shajala vitabu n
k kazi miundombinu mf
ujenzi ukarabati wa majengo n
k huduma za ushauri wa kitaalamu mf
huduma za kiufundi mafunzo tafiti n
k huduma nyinginezo mf
usafi huduma ulinzi n
k njia kuu za ununuzi kushindanisha watoa huduma yaani kutafuta bei kutoka kwa wauzaji wazabuni watatu tofauti kwa kila huduma bidhaa kutumia mtoa huduma mzabuni mmoja manunuzi yanayofanywa toka kwa mzabuni mmoja
sababu za kutumia njia hii lazima zionyeshwe na kuidhinishwa na kamati kituo na mamlaka husika kabla ya kutoa kazi kwa mzabuni kwa ajili ya huduma kazi yoyote vituo vihakikishe vina fedha ya kutosha kwa ajili ya matumizi husika
 taratibu za ununuzi wa vif aa na huduma katik kufanya ununuzi wa bidhaa na huduma lazima uzingatie sheria kanuni na taratibu pamoja na miongozo ya serikali inayohusu ununuzi wa umma na taratibu zifuatazo lazima zizingatiwe i
mahitaji ya bidhaa na huduma yawekwe wazi kwa maandishi au hati maalum kutoka kwa watumiaji kulingana na bajeti
 ii
mkuu wa kituo at aanda mpango wa manunuzi kulingana na mahitaji ya watumiaji na kuuwasilisha kwa bodi kamati ya usiamamizi kwa ajili ya kuidhinishwa iii
ununuzi utafanyika kwa mkuu wa kituo kushindanisha bei za wazab uni tofauti wasiopungua watatu au mzabuni mmoja ulingana na miongozo ya ununuzi pale inapobidi baada ya kupata ushauri kutoka mammlaka za juu na kuwasilisha mapendekezo kwa bodi kamati ya usimamizi kwa ajili ya ya kujadiliwa na kuidhinishwa
iv
kamati tapitia mapendekezo yaliyowasilishwa na mkuu wa kituo kuhusu ununuzi na kutoa maamuzi na kupitisha v
malipo ya bidhaa na huduma yatafanyika kwa kutumia hundi iliyofungwa vi
bidhaa zitapokelewa na kukaguliwa na kamati itakayoundwa na mkuu wa kituo ili kubaini bora na idadi husika
vii
bidhaa zote vitaingizwa kwenye leja kabla ya kuanza kutumika 
 nyaraka zinazotumika kutunza kumbukumbu za ununuzi wa bidhaa i
mpango wa ununuzi procurement plan ii
rejesta ya mali za kudumu asset register iii
leja ya stoo store ledger iv
hati ya kutolea bidhaa issue vou cher angalizo i
kanuni za udhibiti wa ndani zizingatiwe ili kuweka wazi mgawanyo wa majukumu
kwa mfano mtu anayetunza na kuandika leja ya stoo asihusike kuidhinisha na au kununua vifaa
kulingana na viwango vya usalama bidhaa vinunuliwe pale tu vinapohitajika na kwa kiasi kinachohitajika
ii
kituo cha kutolea huduma kiainishe mahitaji yatakayogharamiwa na fedha za uchangiaji
mahitaji hayo yajumuishwe katika mpango wa manunuzi wa mwaka wa kituo husika
 v
hati ya kuhesabia mali stock taking sheet 
 mpango wa ununuzi procurement plan kituo kitaandaa mpango wa ununuzi wa mwaka sambamba na bajeti ya kituo
mpango utaainisha mahitaji ya huduma na bidhaa hususa ni dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi kwa mwaka husik pamoja na muda wa utekelezaji
 rejesta ya mali za kudumu asset register mkuu wa kituo nawajibika kusajili mali zote za kudumu zitakazonunuliwa katika daftari la kudum la mali
daftari hilo litaon esha yafuatayo i
aina ya mali ii
tarehe iliyonunuliwa iii
gharama ya ununuzi iv
asilimia ya kupungua na kuonge zeka kwa thamani v
chanzo cha fedha 
 leja ya stoo store ledger i
kupokea bidhaa baada ya bidhaa kununuliwa na kukaguliwa zitaingizwa kwenye leja ya stoo zikionyesha vimenunuliwa kutoka kwa nani idadi na gharama ya ununuzi ii
kutoa bidhaa bidhaa itatolewa kwenye leja kwa ajili ya matumizi zikionesha idadi mtumiaji na tarehe husika na zitatoka kwa kutumia hati ya kutolea bidhaa issue voucher
 hati ya kutolea bidhaa issue vou cher hii ni nyaraka inayo on esha uhalali wa bidhaa kutoka katika stoo
nyaraka hii inapaswa kuonesha bidhaa imetolewa na nani zimepokelewa na nani idadi na hali ya bidhaa
 hati ya kuhesabia mali stock taking sheet kila mw isho wa mwaka bidhaa ote vya kituo ni lazima zihesabiwe
baada bidhaa ote kuhesabiwa zitatakiwa kuingizwa katika hati ya kuhesabia mali
hati hii itaon esha aina idadi na hali ya bidhaa pia wahusika katika zoezi zima la kuhesabu
 taarifa ya ununuzi
taarifa zifuatazo zitaandaliwa ili kuainisha ununuzi uliofanyika i
taarifa ya mwezi mkuu wa kituo atawajibika kuandaa taarifa ya mwezi na kuiwasilisha kwa timu ya uendeshaji ya kituo na kwenye mamlaka zinazohusika ii
taarifa ya robo mwaka mkuu wa kituo ata wajibika kuandaa taarifa ya robo na kuiwasilisha kwa bodi kamati ya usimamizi wa kituo
na kwenye mamlaka zinazohusika iii
taarifa ya mwaka mkuu wa kit uo ataw ajibika kuandaa taarifa ya mwaka na kuiwasilisha kwa wadau mbalimbali katika mamlaka husika
 sura ya tano utoaji wa taarifa za uchangiaji 
 utangulizi upatikanaji wa taarifa kuhusu uchangiaji wa huduma za afya ni muhimu kwa wote wanaohusika
taarifa hizi zitatokana na kumbukumbu ambazo zimetayarishwa katika ngazi ya zahanati kituo cha afy a hospitali ya wilaya hospitali ya mkoa na hospitali za kanda hospitali maalum za rufaa na hospitali maalumu ya taifa taarifa hizi ni kama zifuatazo i
taarifa ya mapato na matumizi ii
taarifa ya manunuzi iii
taarifa ya mafanikio na changamoto za kiutendaji iv
taarifa ya wagonjwa wanaoondoka bila kulipia gharama za uchangiaji v
taarifa ya wagonjwa wanaopata msamaha
utoaji wa taarifa utasaidia kutathmini yafuatayo i
uwezo wa ukusanyaji wa fedha na utunzaji wa kumbukumbu za fedha ii
kiasi cha fedha kilichotumika kwa matumizi yaliyoidhinishwa
iii
idadi ya waliopata msamaha na thamani yake iv
kiasi cha madeni na malipo yake v
kiasi cha fedha zilizopo vi
idadi ya wagonjwa na watumiaji wengine wa huduma za afya ambao wamehudumiwa na taarifa hizi zitasaidia katika kutathmini na kuboresha utekelezaji wa sera ya uchangiaji
 taarifa kwa timu ya uendeshaji ya hospitali kituo cha afya na zahanati katibu wa afya wa hospitali au afisa atakayeteuliwa ndiye atakayekusanya na kutayarisha taarifa na uwasilisha kila mwezi kwa timu ya uendeshaji ya hospitali kituo cha afya na zahanati taarifa hiyo itajumuisha taarifa za uchangiaji kutoka kwenye idara wodi mbalimbali za hospitali kituo cha afya na zahanati taarifa hiyo itakuwa na yafuatayo i
taarifa ya ma pato ya mwezi pamoja na ma pato na matumizi ya miezi ya nyuma fomu na
ii
idadi ya waliopata msamaha na thamani yake fomu na
nakala kwa mamlaka husika mkurugenzi mtendaji wa halmashauri katibu tawala wa mkoa katibu mkuu wizara ya afya
iii
taarifa ya makadirio ya makusanyo yatoka nayo na vyanzo mbalimbali fomu na
iv
idadi ya wagonjwa wanaostahili kuchangia waliondoka bila kuchangia pamoja na thamani yake kwa kipindi cha mwenzi mafanikio na changamoto za kiutendaji v
taarifa fupi kuhusu maoni ya wapata huduma juu ya ubora wa hudum za afya kwenye vituo vya kutolea huduma
 taarifa kwa bodi ya hospitali kamati ya usimamizi ya ituo taarifa hiyo natayarishwa na katibu wa bodi katibu wa kamati ya kituo akishirikiana na mhasibu wa hospitali kituo cha afya zahanati taarifa hiyo tajumuisha yafuatayo i
taarifa ya mapato ya robo mwaka pamoja na mapato na matumizi ya robo za nyuma fomu na
 vi
idadi ya waliopata msamaha na thamani yake kwa kipindi cha robo mwaka mwaka pamoja na aina na idadi ya huduma zilizotolewa fomu na
nakala kwa mamlaka husika mkurugenzi mtendaji wa halmashauri katibu tawala wa mkoa katibu mkuu wizara ya afya
vii
taarifa ya makadirio ya makusanyo yatokanayo na vyanzo mbalimbali fomu na
ii
idadi ya wagonjwa wanaostahili kuchangia waliondoka bila kuchangia pamoja na thamani yake kwa kipindi cha robo mwaka mwaka iii
mafanikio na changamoto za kiutendaji iv
taarifa fupi kuhusu maoni ya wapata huduma juu ya ubora wa huduma za afya kwenye vituo vya kutolea huduma
taarifa ya madai ya wagonjwa wa kulazwa fomu na
 taarifa kwa katibu tawala wa mkoa mkurugenzi mtendaji wa halmashauri ya wilaya taarifa hiyo natayarishwa na katibu wa bodi ya hospitali kamati ya uendeshaji ya hospitali
taarifa hiyo itajumuisha yafuatayo i
taarifa ya makadirio ya makusanyo ya mwezi pamoja na makusanyo na matumizi ya miezi ya nyuma fomu na
 ii
idadi ya waliopata msamaha na thamani yake kwa kipindi cha robo mwaka mwaka pamoja na taarifa ya huduma zote zilizotolewa fomu na
 iii
mafanikio na changamoto za kiutendaji iv
taarifa fupi kuh usu maoni ya wapata huduma juu ya ubora wa huduma za afya kwenye vituo vya kutolea huduma
nakala ya taarifa hii ipelekwe kwa katibu mkuu or tamisemi na katibu mkuu wamjw
 taarifa kwa katibu mkuu wizara ya afya taarifa hii itatayarishwa na wakurugenzi wa hospitali taifa rufaamaalum kanda
aidha ripoti hiyo itatumwa kwa katibu mkuu wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto
taarifa hizo ni kama yafuatayo i
taarifa ya makusanyo na matumizi ya kila mwezi iambatishwe na mpango wa matumi zi ulioidhinishwa na bodi ya hospitali kamati ya uendeshaji ya hospitali fomu na
 pamoja na hati za fedha za makusanyo na matumizi ii
flash reports ya makusanyo na matumizi ambayo itatakiwa kumfikia katibu mkuu wizara ya afya kabla ya tarehe ya mwez unaofuata fomu na
 iii
taarifa ya wagonjwa wanaostahili kuchangia walioondoka bila kuchangia pamoja na thamani yake kwa kipindi cha robo mwaka au mwaka iv
taarifa ya wateja waliopata msamaha na thamani yake kwa robo mwaka nusu mwaka mwaka fomu na
 v
taarifa ya mafanikio na changamoto za kiutendaji vi
taarifa fupi kuhusu maoni ya wapata huduma juu ya ubora wa huduma za afya kwenye vituo vya kutolea huduma
 kiambatanishi na
muundo wa uongozi na uendeshaji wa utaratibu wa wananchi kuchangia gharama za huduma za afya katika ngazi ya makao makuu wizara ya afya mkoa na halmashauri katib mkuu or tamisemi katibu mkuu wamjw mganga mkuu wa serikali katibu tawala mkoa kurugenzi huduma za tiba mkurugenzi wa halmashauri mganga mkuu m mganga mkuu hal hospitali maalum na ngaz za taifa bodi ya huduma za afya ya halmashauri timu ya uendeshaji ya hosp bodi ya hosp m afisa mtendaji kata kijiji kamati ya usimamizi ya kituo cha afya zahanati hospitali za kanda mganga kituo cha afya zahanati mganga mfawidhi hosp
hal timu ya usimamizi ya hospitali mganga mfawidhi hosp
ya rufaa ya mkoa na hosp
rufaa ngazi ya mkoa fomu na
 taarifa ya matumizi kwa kipindi cha mwezi robo mwaka nusu mwa ka mwaka jina la kituo ainayakituo wilaya mkoa kasma item no maelezo makadirio ya matumizi matum izi miezi ya nyuma matumizi mwezi huu jumla ununuzi wa dawa matumizi kwa ajili ya malipo ya masaa ya ziada na motisha ukarabati mdogo mdogo matumizi kwa ajili ya matengenezo na matengenezo kinga matumizi mengineyo jina la mtayarishaji jina la mganga mfawidhi wa hospitali jina la mhasibu mkuu mkoa halmashauri sahihi ya mtayarishaji sahihi ya mganga mfawidhi wa hospitali sahihi ya mhasibu mkuu mkoa halmashauri tarehe tarehe tarehe fomu na
 taarifa ya mwezi ya idadi ya waliopata msamaha na thamani yake idara wodi kliniki mwezi aina ya huduma zinazotolewa a thamani ya huduma zilizotolewa b thamani ya msamaha c fedha taslimu zilizokusanywa d kiasi cha mapato katika kitabu cha fedha e fedha ziada au pungufu d e jina la aliyetayarisha imethibitishwa na sahihi ya aliyetayarisha tarehe fomu na
 taarifa ya makadirio ya makusanyo yatokanayo na vyanzo mbalimbali vya uchangiaji jina la kituo aina ya kituo wilaya mkoa kipindi cha na maelezo makadirio ya makusanyo makusanyo miezi ya nyuma makusanyo mwezi huu jumla uchangiaji wa papo kwa papo mfuko wa afya ya jamii chf tika mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif drug revolving fund bima za afya za binafsi nssf vyanzo vingine others jina la mtayarishaji jina la mfawidhi wa kituo jina la mhasibu mkuu mkoa halmashauri sahihi ya mtayarishaji sahihi ya mfawidhi wa kituo sahihi ya mhasibu mkuu mkoa halmashauri tarehe tarehe tarehe fomu na
 taarifa ya madai ya mgonjwa wa kulazwa fomu hii itumike kwa daraja la i ii iii na msamaha jina namba ya wodi jina la mgonjwa namba ya mgonjwa tarehe ya kulazwa tarehe ya kuruhusiwa idadi ya sik za kulazwa madai tarehe idara inayotoa huduma uchunguzi idadi aina ya huduma iliyotolewa thamani ya huduma iliyotolewa kumbukumbu ya idara iliyotoa huduma jina la aliyejaza jumla malipo ya awali advance payment tarehe maelezo details kiasi alichotoa mpokeaji jumla jina la afisa atayekagua kabla mgonjwa hajaruhusiwa sahihi tarehe fomu na
 taarifa ya makusanyo na matumizi ya fedha za uchangiaji wa papo kwa papo flash report mwezi wamwaka makusanyo miezi ya nyuma makusanyo mwezi huu jumla ya makusanyo hadi sasa a b matumizi miezi ya nyuma matumizi ya mwezi huu jumla ya matumizi hadi sasa d e bakaa c f jina la mtayarishaji jina la mganga mfawidhi wa hospitali sahihi ya mtayarishaji sahihi ya mganga mfawidhi wa hospitali tarehe tarehe jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya taarifa kwa umma katibu mkuu wa wizara ya afya anawatangazia watumishi walioomba ufadhili wa masomo ya shahada ya uzamili kwa mwaka wa masomo kuwa zoezi la uchaguzi limekamilika
jumla ya watumishi wamepata ufadhili ambapo wamechaguliwa kupata ufadhili katika utaratibu wa kawaida na watumishi wamepata ufadhili katika utaratibu mpya wa mafunzo ya kimkakati kwa utaratibu waset
ufadhili huu unatambulika kamampango wa samia wa kuongeza wataalamu bingwa na bobezi wa afya nchini
ufadhili huu ni kwa ajili ya malipo ya ada kwa asilimia mia moja kwa chuo husika na posho ya utafiti kwa waliopata ufadhili kwa vyuo vya ndani ya nchi
kwa wanao fadhiliwa nje ya nchi watalipiwa ada kwa asilimia mia moja ikiwemo posho ya utafiti nauli pamoja na posho ya kujikimu wakiwa masomoni
kwa wale walioomba ufadhili maalumu watagharamiwa kama walivyoomba
watumishi hawa waliochaguliwa wanatakiwa kuandika barua ya kukubali ufadhili huu pamoja na kujaza mkataba wa makubaliano ya ufadhili bonding agreement na wizara
wizara inasisitiza kuwa haitahusika kugharamia mafunzo ya mtumishi yeyote ambaye hayuko kwenye orodha hii au ambaye yuko kwenye orodha hii lakini hatajaza mkataba wa makubaliano ya ufadhili ndani ya muda uliowekwa
pia mtumishi yeyote ambaye atabadili chuo au kozi tofauti na inavyoonekana kwenye taarifa ya waliofadhiliwa ufadhili wake utasitishwa na nafasi yake atapewa mtumishi mwingine mwenye sifa
aidha kwa mtumishi yeyote ambaye jina lake lipo kwenye orodha ya waliopata ufadhili huu lakini amepata ufadhili mwingine anaelekezwa kutoa taarifa hiyo kwa barua kupitia anuani ya wizara mara baada ya kuona jina lake
kila mtumishi aliyepata ufadhili atalazimika kuingia kwenye tovuti ya wizara ili kupata nakala ya mkataba ambao atatakiwa kujaza nakala tatu katika sehemu zinazomhusu na sehemu ya first guarantor atajaza mwajiri wake au yeyote mwenye mamlaka ya kusaini kwa niaba ya mwajiri wake kisha agonge muhuri wa mwajiri
guarantor wa pili anapaswa kuwa mtu yeyote mwenye sifa za kuingia mkataba kwa mujibu sheria za nchi
mikataba hiyo nakala tatu ikikamilika kujazwa itawasilishwa wizarani kwa kuambatishwa na picha passport size
kwa vyuo ambavyo ni vya ndani ya nchi na viko nje ya dodoma wawasilishe mikataba yao kwenye ofisi ya mkurugenzi wa masomo ya uzamili director of postgraduate studies wa chuo husika kabla ya tarehe 
kwa waliopata ufadhili kwa vyuo vilivyoko nje ya nchi watapaswa kuwasilisha mikataba yao wizarani
nakala ya mkataba wa makubaliano ya ufadhili bonding agreement unapatikana kwenye tovuti ya wizara imetolewa na katibu mkuu wizara ya afya mji wa serikali mtumba barabara ya afya s
p 
 dodoma jamhuri wa muungano wa tanzania wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto taarifa kwa umma kuhusu upimaji wa haraka covid rapid testing kwenye viwanja vya ndege kwa wasafiri wanaokwenda nje ya nchi ndugu wananchi kufuatia ongezeko la visa vipya vya maambukizi nchi zimeweka taratibu mbalimbali kwa wasafiri kuingia na kutoka ili kudhibiti kusambaa kwa maambukizi ya covid 
taratibu hizi ni pamoja na kuweka sharti la kupima covid ili kupunguza au kuzuia kuingia kwa ugonjwa huu katika nchi hizo
ndugu wananchi ninapenda kuwafahamisha kuwa wasafiri wote wanaoishia nchi za marekani nchi za umoja wa falme za kiarabu baadhi ya nchi za ulaya na india watatakiwa kufanyiwa kipimo cha haraka covid rapid antigen test kabla ya kuondoka
ili kudhibiti maambukizi wasafiri wanatakiwa a kuwa na cheti halali cha kipimo cha covid rt pcr b kufanya kipimo cha haraka covid rapid antigen test uwanja wa ndege ndani ya masaa kabla ya kusafiri kwa wasafiri wanaokwenda marekani india na baadhi ya nchi za ulaya
c kufanya kipimo cha haraka cha pcr covid rapid pcr test kama unaenda nchi za umoja wa falme za kiarabu au kupitia dubai
d wasafiri wote wanaunganisha usafiri wa ndege kupitia tanzania wanapaswa kufanya kipimo cha haraka covid rapid antigen test katika uwanja wa ndege ndani ya masaa kabla ya kusafiri
e kuwa na cheti halali cha chanjo ya covid ndugu wananchi ninapenda kuwasihi na kuwasisitiza kuendelea kuchukua hatua za kujikinga na ugonjwa wa covid kama vile kuchanja kunawa mikono kwa sabuni na maji tiririka kuvaa barakoa na kuepuka misongamano
wizara itaendelea kuchukua hatua madhubuti kuhakikisha inawakinga wananchi wake dhidi ya ugonjwa wa covid 
utekelezaji wa baadhi ya maagizo haya ulishatolewa taarifa kwa umma siku zilizopita na kwa yale masharti mapya unaanza tarehe disemba 
imetolewa na prof
abel n
makubi katibu mkuu afya disemba hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea tangazo la serikali na
 la tarehe sheria ya serikali za mitaa mamlaka za miji sura hati rasmi imetungwa chini ya kifungu na
 hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga jina na mwanzo wa kuanza kutumi ka 
hati rasmi hii itajulikana kama hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa binga ya mwaka na itaanza kutumika mara baada ya kutangazwa kwenye gazeti la serikali
matu mizi 
hati rasmi hii itatumika katika eneo lote la mamlaka ya halmashauri ya mji wa binga
tafsiri 
katika hati rasmi hii isipokuwa kama itaelezwa vinginevyo afisa afya wa halmashauri maana yake ni mtumishi wa afya ambaye ndiye mkuu wa utoaji wa huduma za afya msingi katika halmashauri bodi maana yake ni bodi ya huduma za afya ya halmashauri iliyoanzishwa chini ya ifungu cha cha hati rasmi hii halmas hauri maana yake ni halmashauri ya mji wa mbinga hospitali ya halmashauri maana yake ni hospitali ya ngazi ya kwanza iliyo katika halmashauri ya mji na iliyo na mamlaka ya kutoa huduma za afya za halmashauri ya mji ikiwa ni pamoja na kupokea wagonj wa wa rufaa toka ngazi za chini hospitali teule maana yake ni hospitali binafsi ya ngazi ya kwanza ambayo ina mkataba maalumu na serikali ambao unairuhusu hospitali hiyo kuendesha shughuli zake kama hospitali ya wilaya kwa niaba ya serikali kamati ya afya ya kata maana yake ni kamati iliyoanzishwa chini ya kifungu cha cha hati rasmi hii hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea kamati ya maendeleo ya kata maana yake ni kamati iliyoanzishwa chini ya kifungu cha ch sheria ya serikali za mitaa m amlaka za miji sura kamati ya kituo cha afya maana yake ni kamati iliyo anzishwa chini ya kifungu cha cha hati rasmi hii kamati ya usimamizi ya hospitali maana yake ni kamati ambayo ime anzishwa chini ya kifungu cha cha hati rasmi hii kituo cha afya maana yake ni kitu cha kutolea huduma ya afya ambacho kiko ndani ya kata kinatoa huduma za afya kwa wagonjwa wa nje na waliolazwa pamoja na waliopewa rufaa toka kwenye zahanati ikiwa ni pamoja ya mama na mtoto na kina uwezo wa vi tanda kumi na tano na kuendelea kituo cha huduma ya afya cha umma maana yake ni kituo cha kutolea huduma ya afya inasimamiwa na serikali kituo cha huduma za afya cha shirika lisilo la serikali maana yake ni kituo cha huduma za afaya kinachomilikiwa na shirika au chama kwa misingi ya kujitolea na kutoa huduma na malipo bila faida na kinaendesha shughuli zake kwa kufuatana na kanuni na aratibu zilizowekwa na serikali kituo cha huduma za afya cha binafsi maana yake ni kituo cha huduma nza afya kinachomilikiwa na kuendeshwa katika utoaji wa huduma zake lengo ikiwa ni pamoja na kupata faida mkurugenzi maana yake ni mkurugenzi wa halmashauri ya mji au fisa yeyote atakayeteuliwa ku tekeleza majukumu ya mkurugenzi mganga mkuu wa halmashauri ya mji maana yake ni daktari ambaye ni ms imamizi mkuu wa huduma za afya katika halmashauri timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya halmashauri maana yake ni timu ya kitaalamu ya uendesh aji wa shughuli za afya kwenye almashauri il iyoanzishwa chini kifungu cha cha hati rasmi hii timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya mkoa maana yake ni timu ya wataalamu wa afya inayosimamia shughuli zote za huduma za afya mkoani timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya hospitali maana yake ni timu ambayo inawahusisha viongozi wataalam au wakuu wa sehemu au vitengo kwenye hospitali ya mji hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea sheria na
ya timu ya uendeshaji huduma za afya ya kituo cha afya maana yake ni timu ya viongozi wataalam au wakuu wa sehemu au vitengo na wakuu wa vituo vya afya timu ya uendeshaji ya kata maana yake ni timu ya wataalum wa sekta mbalimbali wanaosimamia maendeleo ya wananchi ndani ya kata husika na kufuatilia utekelezaji wake ndani ya kata vituo vya kutolea huduma maana yake ni pamoja na hospitali kituo cha afya kliniki ya tiba zaha nati maabara ya afya kituo cha uzazi na uuguzi na pia vituo vingine vilivyoanzishwa kwa ajili ya kutoa huduma za afya wadhifa wa kisiasa maana yake ni kuwa na madaraka ya kuteuliwa au kuchaguliwa kwenye chama chochote cha kisias kilichoandikishwa chini ya sheria vyama vya siasa ya mwaka na zahanati maana yake ni kituo cha kwanza kinachotoa huduma kinachotambulika na halmashauri ambacho kipo ndani ya kata ambacho hutoa huduma kwa wagonjwa wa nje ikiwa ni pamoja na huduma za mama na mtoto na kinaweza kuwa na vitanda vinne kwa ajili ya uangalizi wa karibu wa wagonjwa kwa muda usiozidi saa ishirini na nne
bodi 
 kutakuwa na bodi itakayojulikana kama bodi ya huduma za afya ya halmashauri
 ofisi za bodi zitakuwa atika eneo la halmashauri
wajumbe wa mfuko wa bodi
 bodi itaundwa na wajumbe wafuatao a wawakilishi wanne wa watumiaji wa huduma za afya ambao wawili kati yao ni lazima wawe ni wanawake b mwakilishi mmoja kutoka kwa watoa huduma za afya binafsi kwa faida na mmoja kwa watoa huduma binafsi bila faida walio katika makubaliano ya kutoa huduma na bodi c mwenyekiti wa kamati ya uchumi na huduma za jamii d afisa mipang wa halm ashauri e mganga mkuu wa halmashauri ambaye atakuwa katibu wa bodi hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea f mwakilishi mmoja toka hospitali ya halmashauri ya mji au hosp itali teule na g mwakilishi kutoka timu ya uendeshaji huduma za afya mkoa
 mwenyekiti atachaguliwa kutoka miongoni mwa wajumbe wa kifungu kidogo a b na c hapo juu
 wajumbe waliotajwa katika aya a b na c mbali na wajumbe waliotajwa katika aya d e f na g za kifungu kidogo cha watakuwa na haki ya kupiga kura katika maamuzi ya bodi
 wajumbe wengine wanaweza kualikwa kama kutakuwa na ulazima wa kufanya hivyo lakini hawatakuwa na uwezo wa kupiga kura au kufanya maamuzi
sifa za kuwa mjumbe wa bodi
 mtu anaweza kugombea nafasi ya ujumbe wa bodi kama atakuwa na sifa zifuatazo a ni lazima awe raia wa tanzania sharti hili si lazima kwa wajumbe kutoka mashirika yasiyo ya kiserikali b awe na umri kuanzia miaka ishir ini na moja na kuendelea c awe amehitimu elimu ya sekondari yaani kidato cha nne na kuendelea na d asiwe na wadhifa wowote wa kisias toka chama chochote cha siasa e awe mwanachama hai wa mfuko wa jamii f asiwe ametiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai na g awe mkazi wa halmashauri
 diwani na mfanyakazi wa halmashauri mbali ya mwenyekiti wa kamati ya uchumi na huduma za jamii hatoruhusiwa kuwa mjumbe wa bodi kwa kuwa bodi ni chombo cha halmashauri katika masuala ya uwajibikaji na tathmini
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea utaratibu wa kupata wajumbe wa bodi a uhamasishaji ushirikishe viongozi wa halmashauri na wananchi kwa ujumla katika ngazi ya miji kata na mitaa au vijiji
b halmashauri kutoa matangazo ya nafasi za wajumbe wa bodi kupitia miji kata na mitaa au vijiji
c uchaguzi wa awali maombi ya nafasi yatawasilishwa kwenye mtaa kijiji na uchaguzi utafanyika katika mkutano wa hadhara na kusimamiwa na afisa mtendaji wa mtaa kijiji husika
d uchambuzi wa maombi orodha ya waombaji waliochaguliwa yatapelekwa kwenye kikao cha kamati ya maendeleo ya kata kwa uchambuzi wa awali kwa kuzingatia sifa na mapendekezo yatapelekwa kwa mkurugenzi wa halmashauri
e uchambuzi wa majina ya wajumbe kutoka ngazi ya kata yatafanywa na timu ya uendeshaji ya afya ya halmashauri ya mji kwa kuzingatia sifa na mchakato wa uteuzi wao na kuwasilisha kwenye timu ya uendeshaji ya halmashauri timu hiyo itahakiki na kuwasilisha mapendekezo hayo kwenye kamati ya uchumi na huduma za jamii na hatimaye baraza la madiwani kuidhinisha
f uzinduzi rasmi utafanywa na mkuu wa wilaya baada ya kupata hati rasmi iliyotangazwa kwenye gazeti la serikali
kipindi cha kushika madara ka bodi 
 wajumbe wa bodi watakuwa katika madaraka kwa kipindi cha miaka mitatu kutoka tarehe ya ufunguzi na wataondoka baada ya muda huo lakini wanaweza kuchaguliwa te na kwa kipindi cha miaka mitatu
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea mwisho wa kipindi cha muda wa bodi mkurugenzi atatangaza nafasi zilizo wazi na atu wenye sifa hizo watajaza fomu maalum za maombi na kuzirudisha kwenye halmashauri katika kipindi kitakachotolewa
aidha mchakato wa kuunda bodi mpya utaanza miezi sita kabla ya ukomo wa bodi iliyopo
 mjumbe wa bodi anaweza kujiuzulu baada ya kutoa taarifa ya maandishi ya mwezi mmoja kwa katibu wa bodi
 a pale ambapo nafasi katika bodi itakuwa wazi kutokana na kifo kujiuzulu ugonjwa au ulemavu utakaomzuia mtu huyo kushiriki kikamilifu au kwa sababu nyingine yoyote ile mjumbe mwingi ne atachaguliwa kuziba nafa si hiyo kwa kipindi kilichobaki b bila kuathiri masharti ya kifungu kidogo cha a haita ruhusiwa kuchagua mjumbe mwingine iwapo kipindi kilichobaki ni chini ya miezi sita 
 mjumbe atakayechaguliwa kutokana na kifungu kidogo cha hapo juu anaweza kuchaguliwa tena kwa kipindi kingine cha miaka mitatu
 uchaguzi wa mwisho wa wajumbe waliochaguliwa kutoka kila mtaa utafanywa na kikao kikuu cha halmashauri kupitia kamati ya uchumi na huduma za jamii baada ya kupendekezwa na timu ya uendeshaji ya halmashauri
 bodi itazinduliwa rasmi na mkuu wa wilaya baada ya kuidhinishwa na kikao cha baraza la madiwani
 endapo bodi itashindwa kutekeleza kazi zake halmashauri itaionya au kuivunja na kuandaa uchaguzi mpya ndani ya miezi mitatu tangu kuvunjwa
 endapo bodi itavunjwa wajumbe wote watapoteza nafasi zao
 katika kipindi ambacho bodi imevunjwa timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya halmashauri itasimamia shughuli zote za bodi hadi hapo bodi mpya itakapoteuliwa
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea vikao vya bodi 
 bodi itafanya vikao vyake vya kawaida kila baada ya miezi mitatu kwa mwaka na vikao vyote vya bodi vitaendeshwa na mwenyekiti au makamu wake katibu ataitisha kikao maalumu kitakachokuwa cha kawaida cha bodi kwa maombi yaliyoandikwa na kusainiwa na wajumbe wa bodi wasiopungua theluthi moja na pale inapohitajika
 mjumbe yeyote ambaye bila taarifa au sababu ya msingi atashindwa kuhudhuria vikao vitatu mfululizo vya bodi basi atakuwa amepoteza sifa za kuendelea kuwa mjumbe na halmashauri itatangaza nafasi wazi kwenye nafasi hiyo
akidi ya kikao 
 nusu ya wajumbe wote wa kuchaguliwa ndiyo itakuwa akidi ya vikao vyote vya bodi akiwemo mwenyekiti au katibu
 maamuzi ya idadi ya wajumbe wengi na waliopiga kura ndiyo yatakayokuwa maamuzi ya bodi
 upigaji wa kura za siri ndiyo utakuwa utaratibu wa kufikia maamuzi katika vikao vya bodi
 kila mjumbe wa bodi atakuwa na kura moja na pale ambapo itatokea kura kufungana basi mwenyekiti wa bodi atakuwa na kura ya ziada mbali ya kura yake ya kawaida
majuku mu na kazi za bodi 
 majukumu na kazi za bodi zitakuwa kama ifuatavyo a itahakikisha kuwa jamii inapata huduma bora za afya ambazo inazimudu na zitakazoimarisha afya zao b itahakikisha kuwa kuna upatikanaji wa rasilimali na mgawanyo wake kwa kuzingatia mahitaji ya ngazi zote za huduma ya afya na matumizi bora c itajadili na kurekebisha mipango ya afya na bajeti na kuwasilisha kwa halmashauri kwa ajili ya kuidhinishwa d itapokea itachambua na kuidhinisha taarifa za utekelezaji kutoka kwa timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya halmashauri hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea e itabuni vyanzo mbalimbali vya mapato na kukusanya rasilimali za kutosha kuendesha huduma za afya katika halmashauri f itashirikiana na kamati za afya ndani ya halmashauri g itaratibu na kusimamia shughuli za maendeleo ya afya katika halmashauri na h itahakikisha kuwa kunakuwepo wafanyakazi wa kutosha kulingana na ikama ya halmashauri
 bodi katika kutekeleza majukumu yake itapokea na kutekeleza maelekezo ya halmashauri kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu
uhusi ano wa bodi na wadau na mamlaka nyingine 
uhusiano wa bodi na jamii wadau na mamlaka nyingine utakuwa kama ifuatavyo a bodi itahakikisha kuwa jamii inashirikishwa kikamilifu katika kutambua matatizo kuweka kipaumbele kupanga kuchangia kufuatilia na kutathmini utoaji wa huduma za afya b bodi itawajibika mbele ya halmashauri ambapo i mipango ya afya ya robo mwaka na mwaka pamoja na taarifa za kitaalam na fedha zinapitiwa na kamati ya uchumi huduma za jamii na kamati ya fedha na utawala na baadaye kuthibitishwa na baraza la madiwani ii bodi itaendesha shughuli zake kwa utaratibu wa uwazi na ambao utakuza ufanisi kwa halmashauri na vyombo vyake vingine vya utendaji bila ya halmashauri kuingilia uhuru wa bodi c timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya halmashauri itakuwa ni chombo cha kitaalamu katika utekelezaji wa maamuzi ya bodi d kuhusiana na kamati ya uchumi na huduma za jamii i mipango yote na taarifa za maendeleo zitapitia katika kamati hii kwa hiyo kamati itakuza uhusiano hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea ii uhusiano na sekta nyingine utakuzwa na bodi hasa katika utekelezaji wa maamuzi ya pamoja katika mambo muhimu kwenye halmashauri
e uhusiano na mashirika yasiyokuwa ya kiserikali watoa huduma binafsi na wahisani i kuwepo kwa wajumbe toka kwenye vyama vya hiari mashirika yasiyo ya kiserikali na watoa huduma binafsi ndani ya bodi kutaleta uhusiano mzuri baina yao ii bodi itashiriki katika utafutaji wa mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali ikiwemo halmashauri vyama vya hiari jamii na wahisani f timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya mkoa itatoa msaada wa kitaalamu na ushauri na g jukumu la wizara zenye dhamana ya tawala za mikoa na serikali za mitaa na afya litakuwa ni kuandaa sera ufuatiliaji na kuratibu shughuli za bodi
vyanzo vya mapato vya bodi 
 vyanzo vya mapato ya bodi vitakuwa kama ifuatavyo a michango ya watu binafsi b mfuko wa afya ya jamii chf c ada za watumiaji huduma papo kwa papo d makusanyo toka halmashauri e wahisani na washirika f ruzuku toka serikali kuu g mfuko wa taifa wa bima ya afya na h vyanzo vingine halali vya mapato
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea bodi itakuwa na akaunti maalum ya mfuko wa afya ya jamii tiba kwa kadi ambayo itatunza fedha zitokanazo na michango
 wawekaji saini wa akaunti maalumu ya mfuko wa afya ya jamii tiba kwa kadi pamoja na taratibu nyingine za mfuko huo zitakuwa kama itakavyoelezwa katika sheria ndogo za uanzishaji mfuko wa afya ya jamii tiba kwa kadi
 halmashauri itaajiri au kuteua wahasibu wawili watakao simamia akaunti za afya
 mganga mkuu wa halmashauri ya mji atakuwa ndiye mwanzishaji wa malipo yote
 akaunti hii itakaguliwa kufuatana na taratibu za fedha za serikali za mitaa
timu ya uende shaji wa huduma za afya ya halma shauri 
kutakuwa na timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya halmashauri
waju mbe 
timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya halmasha uri itakuwa na wajumbe wafuatao a mganga mkuu wa halmashauri ya mji b katibu wa afya wa halmashauri ya mji c muuguzi mkuu wa halmashauri ya mji d afisa afya wa halmashauri ya mji e mfamasia wa halmashauri ya mji f fundi sanifu wa maabara wa halmashauri ya mji g daktari wa meno wa halmashauri ya mji na h afisa ustawi wa jamii wa halmashauri ya mji
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea majuku mu na kazi za timu ya uende shaji wa huduma za afya 
 majukumu na kazi za timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya halmashauri zitakuwa kama ifuatavyo a kuandaa mipango kabambe ya afya ambayo itatilia mkazo mahitaji yote ya afya ya halmashauri kwa kuzingatia mwongozo wa kitaifa wa mpango wa afya wa halmashauri b kuhakikisha kuwa hospitali vituo vya afya na jamii vinatekeleza shughuli za afya kama inavyoelekezwa katika mpango kabambe wa afya wa halmashauri c kuhakikisha upatikanaji wa usafiri dawa muhimu chanjo dawa vifaa tiba kemikali za maabara katika hospitali vituo vya afya na zahanati d kuwa tayari kukabiliana na magonjwa ya milipuko maafa na kupanga mipango ya kudhibiti na kuzuia mambo hayo e kuhakikisha kuwa watumishi wa afya walio katik ngazi mbalimbali kwenye halmashauri wanapata nye nzo za kuwawezesha kufuatilia utekelezaji wa shughuli za afya f kuhakikisha kuwa huduma za afya zinatolewa kulingana na viwango vya kitaifa g kuhakikisha kuwa watumishi wa afya wanakusanya takwimu wanazichambua na kuzitumia katika mipango yao na kutoa mrejesho h kutambua maeneo ya kuweka kipaumbele kusimamia na kufanya utafiti wa tendaji kazi katika halmashauri i kujumuisha na kuchambua taarifa za utekelezaji wa kitaalamu na fedha za robo mwaka na mwaka halafu kuziwasilisha kwenye bodi na sekretarieti ya mkoa kupitia kwa timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya mkoa j kusimamia mikutano ya wataalamu wa af ya wanaotoa huduma za afya kwenye halmashauri ili kuweza kutambua na kuratibu shughuli zote za afya hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea k kusimamia na kusaidia utoaji wa huduma za afya ambazo ziko mbali kutoka kwenye vituo vya kutolea huduma na l kufuatilia na kutathimini utekelez aji wa shughuli za afya kwenye halmashauri
 timu ya uendeshaji wa huduma za afya ya halmashauri itawajibika kwa halmashauri
uhusi ano wa timu ya uende shaji wa huduma za afya ya halma shauri na kamati au mamlaka nyingine 
timu za uendeshaji wa huduma za afya ya halmashauri kwa madhumuni ya kuleta uongozi bora itashirikiana na kamati nyingine za afya na mamlaka nyingine ili kuleta mtandao wa utoaji wa huduma bora za afya katika halmashauri
kamati ya usima mizi ya hospitali 
kutakuwa na kamati ya usimamizi ya hospitali katika kila hospitali iliyo chini ya halmashauri
wajum be wa kamati ya usima mizi ya hospitali 
 wajumbe wa kamati ya usimamizi ya hospitali watakuwa kama ifuatavyo a wawakilishi watatu kutoka watumiaji wa huduma za hospitali angalau mmoja awe ni mwanamke b wajumbe wawili kutoka kwenye kamati za vituo vya afya na zahanati za serikali c mjumbe mmoja kutoka kwa watoa huduma za afya binafsi bila faida na d mjumbe mmoja kutoka kwa watoa huduma za afya binafsi kwa faida
 kutakuwa na sekretarieti ambay itaundwa na wajumbe wafuatao hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea a mwakilishi toka halmashauri aliyeteuliwa na mkurugenzi wa mji b mganga mkuu mfawidhi wa hospitali ya halmashauri ya mji ambaye atakuwa katibu c muuguzi mkuu wa hospitali ya halmashauri ya mji na d mwakilishi mmoja toka katika ofisi ya mganga mkuu wa halmashauri ya mji
 theluthi moja ya wajumbe wa kamati ya usimamizi lazima wawe ni wanawake
 wajumbe waliotajwa katika kifungu kidogo hapo juu ndiyo watakaokuwa na haki ya kupiga kura
 mwenyekiti na makamu mwenyekiti wa kamati watachaguliwa kutokana na wajumbe wa kifungu kidogo cha hapo juu mjumbe wa kamati ya usimamizi wa hospitali anaweza kujiuzulu baada ya kutoa taarifa ya maandishi ya mwezi mmoja kwa katibu
 kamati ya usimamizi wa hospitali inaweza kumkaribisha mtu yeyote kuhudhuria vikao vyake kama kutakuwa ulazima wa kufanya hivyo lakini mtu huyo hatoruhusiwa kushiriki katika kupiga kura au kupitisha maamuzi ya kamati
sifa za wajumbe wa kamati ya usimami zi ya hospitali 
wajumbe wa kamati ya usimamizi ya hospitali wanatakiwa kuwa na sifa zifuatazo a awe raia wa tanzania sharti hili halitawahusu wajumbe kutoka mashirika yasiyo ya kiserikali b awe na umri usiopungua miaka ishirini na moja na kuendelea c awe amehitimu elimu ya sekondari au zaidi d awe na akili timamu e awe mkazi wa halmashauri ya mji f asiwe amewahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai na hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea g asiwe na wadhifa wowote wa kisiasa kupitia chama chochote cha siasa
taratibu za uchaguzi kwa kuzingatia masharti ya kifungu kidogo cha na cha kifungu hiki wajumbe wote wa kamati ya usimamizi ya hospitali watachaguliwa kwa kuzingatia sifa zao na kwa uwazi
 nafasi za uongozi katika kamati ya usimamizi ya hospitali zitatangazwa katika gazeti linalopatikana katika halmashauri pamoja na kutangazwa katika mbao za matangazo na mikusanyiko ya watu na watu wenye sifa zinazohitajika na wenye nia ya kufanya hivyo watapeleka maombi kwa mkurugenzi wa hal mashauri
 uchaguzi wa wajumbe utafanyika kwenye mtaa na kusimamiwa na afisa mtendaji wa mtaa au afisa mtendaji wa kata au afisa yeyot atakayeteuliwa na halmashauri
 uchaguzi utafanyika kwa njia ya mkutano wa hadhara
 baada ya uchaguzi orodha ya wajumbe waliochaguliwa itachanganuliwa na timu ya uendeshaji ya huduma za afya ya halmashauri na itapelekwa kwa ti mu ya uendeshaji ya halmashauri
 uteuzi wa mwisho utafanywa na baraza la madiwani kupitia kamati ya uchumi na huduma za jamii baada ya kupendekezwa na timu ya uendeshaji ya halmashauri
 wajumbe wenye sifa zinazohitajika ndiyo watachaguliwa kuwa wajumbe wa kamati ya usimamizi ya hospitali
uzi nduzi rasmi 
kamati ya usimamizi ya hospitali itazinduliwa ra smi sanjari na uzinduzi wa bodi ya halmashauri
muda wa kukaa madara kani 
 mjumbe wa kamati ya usimamizi ya hospitali atakaa madarakani kwa kipindi cha miaka mitatu lakini anaweza kuchaguliwa tena kwa kipindi kingine cha miaka mitatu na si zaidi ya vipindi viwili
 endapo kamati ya usimamizi ya hospitali itashindwa kutekeleza majukumu yake basi halmashauri inaweza kutoa onyo au kuivunja
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea vikao vya kamati ya usi mamizi ya hospitali 
 kamati ya usimamizi ya hospitali itafanya vikao vyake vya kawaida kila baada ya miezi mitatu katika sehemu tarehe na muda utakaopangwa na mwenyekiti kwa kushirikiana na katibu
 mwenyekiti wa kamati kwa kushirikiana na katibu wake anaweza kuandaa kikao cha dharura kama itakavyohitajika
 taarifa ya kikao itapelekwa kwa kila mjumbe wa kamati ya usimamizi ya hospitali wiki moja kabla ya kikao kuanza baada ya kuwafahamisha kwa maandishi madhumuni tarehe na muda wa kikao
majuku mu na kazi za kamati ya usima mizi ya hospitali 
majukumu na kazi za kamati zitakuwa kama ifuatavyo a itasimamia rasilimali za hospitali b itapokea itajadili na kupitisha mapendekezo ya mipango ya hospitali na bajeti na kuipeleka halmashauri kwa ajili ya kuthibitishwa kupitia bodi huduma za afya ya halmashauri c itapokea na kujadili taarifa za utekelezaji zilizoandaliwa na timu ya usimamizi ya hospitali d itabuni vyanzo mbalimbali vya mapato kwa aji li ya kuendesha huduma za afya e itashirikiana na kamati nyingine za afya na ashirika mbalimbali katika utoaji na uboreshaji wa huduma za afya f itapendekeza kuhusu upatikanaji wa watumishi na mafunzo yao ili kuleta ufanisi katika hospitali na g kutoa mrejesho kwa jamii kuhusu uendeshaji wa hospitali na mipango ya maendeleo
utoaji taarifa na uwajibi kaji 
kamati ya usimamizi ya hospitali itatoa taarifa na kuwajibika mbele ya halmashauri kupitia bodi ya huduma za afya ya halmashauri
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea uhusi ano wa kamati ya usima mizi ya hospitali na kamati au mamlaka nyingine 
kamati ya usimamizi ya hospitali kwa madhumuni ya kuleta uongozi bora itashirikiana na kamati nyingine za afya ili kuleta mtandao wa utoaji wa huduma bora za afya katika halmashauri
vyanzo na usimami zi wa mapato 
 vyanzo vya mapato vya kamati ya usimamizi ya hospitali vitakuwa kama ifuatavyo a fedha itakayotengwa kwa ajili ya hospitali katika bajeti ya halmashauri zilizopatikana kupitia bodi ya huduma za afya ya halmashauri b mapato yatokanayo na uchangiaji wa huduma za afya yaliyotengwa na bodi kwa ajili ya hospitali c ruzuku na michango itakayotolewa na halmashauri na serikali kuu na d vyanzo vingine halali vya mapato
 kutakuwa na akaunti ya hospitali ambayo itakaguliwa kwa kuzingatia kanuni za fedha za serikali za mitaa
 watia saini watakuwa katka makundi mawili kundi a wataalamu na kundi b jamii
 mganga mkuu wa mji atamteua mmoja wa wahasibu wake kusimamia akaunti ya hospitali chini ya uangalizi wa mganga mfawidhi
 mganga mfawidhi ataanzisha hati zote za malipo zitakazohusiana na shughuli za hospitali
bodi ya hospi tali kufa nya kazi za kamati 
pale ambapo hakuna hospitali ya wilaya ya serikali shughuli za kamati ya usimamizi ya hospitali zifanywa na bodi ya usimamizi ya hospitali teule
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea kamati ya kituo cha afya 
 kutakuwa na kamati ya kituo cha afya ambayo itakuwa na wajumbe wafuatao a mjumbe mmoja kutoka kwa watoa huduma za afya binafsi kwa faida b mganga mfawidhi wa kituo cha afya ambaye atakuwa katibu c wawakilishi watatu watumiaji wa huduma za kituo watakaochaguliwa mmoja kutoka kila kata pale ambapo kuna kata zaidi ya tatu basi wataingia kwa kupokezana d mjumbe mmoja kutoka kwa watoa huduma za afya binafsi bila faida na e mtaalam mmoja kutoka kwenye kamati ya maendeleo ya kata
 bila kuathiri masharti ya kifungu c mwakilishi wa kupokezana atakaa kwenye kamati kwa kipindi cha mwaka mmoja
 kamati ya kituo cha afya inaweza kumualika mtu yeyote ambaye si mjumbe wa kamati kuhudhuria katika vikao vyake lakini mtu huyo hatashiriki katika kupiga kura au kutoa maamuzi ya kamati
 mwenyekiti na makamu wa mwenyekiti watachaguliwa kutoka miongo ni mwa wajumbe wanaopiga kura
 theluthi moja ya wajumbe wote ni lazima wawe wanawake
sifa za wajum be 
mjumbe wa kamati ya kituo cha afya atapaswa kuwa na sifa zifuatazo a awe raia wa tanzania sharti hili haliwahusu wajumbe kutoka mashirika yanayotoa hudu ma za afya yasiyo ya kiserikali b awe na umri si chini ya miaka ishirini na moja na kuendelea c d awe ni mkazi wa halmashauri ya mji awe na akili timamu hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea e awe amehitimu elimu ya msingi au zaidi na anajua kusoma na kuandika kwa kiswahili f asiwe amewahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai na g asiwe na wadhifa wa kisiasa toka katika chama chochote cha siasa
taratibu za ucha guzi 
 afisa mtendaji wa kata atatoa matangazo kwa niaba ya mkurugenzi wa halmashauri ya halmashauri ya mji kwa ajili ya wawakilishi wa watumiaji huduma za vituo vya afya na zahanati a maombi yatafanyika kwenye mitaa akisimamia mtendaji wa mtaa na uchaguzi utafanyika kwenye mkutano wa hadhara na atachaguliwa mjumbe mmoja tu b uchambuzi wa waombaji kutoka katika kila kata yatachambuliwa na timu ya uendeshaji ya kila kata ambapo kituo cha afya na zahanati ipo c kamati ya maendeleo ya kata itafanya uchaguzi na kuwasilisha orodha ya wagombea wote kwenye bodi ya afya ya halmashauri na bodi itawasilisha kwenye baraza la madiwani kwa kuidhinishwa
muda wa kukaa madara kani 
 mjumbe wa kamati ya maendeleo ya kata mbali ya mwakilishi wa kupokezana atakaa madarakani kwa kipindi cha miaka mitatu na anaweza kuchaguliwa tena kwa kipindi kingine cha miaka mitatu isiyozidi vipindi viwili
 mjumbe wa kamati anaweza kujiuzulu baada ya kutoa taarifa ya maandishi ya mwezi mmoja kwa katibu
 endapo mjumbe atajiuzulu nafasi yake itajazwa na mjumbe atakayejaza nafasi hiyo atakaa kwenye uongozi kwa kipindi kilichobaki lakini anaweza kuchaguliwa tena kuendelea kwa kipindi kingine
 mjumbe atakayejaza nafasi katika kifungu kidogo cha hatoruhusiwa kufanya hivyo kama kipindi kilichobaki kitakuwa chini ya miezi sita
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea iwapo kamati ya kituo cha afya itashindwa kutekeleza majukumu yake basi halmashauri inaweza kutoa onyo au kuivunja na kuandaa uchaguzi mpya ndani ya miezi mitatu
vikao vya kamati 
 kamati ya kituo cha afya itafanya vikao vyake vya kawaida kila baada ya miezi mitatu katika sehemu siku na muda utakaopangwa
 mwenyekiti wa kamati kwa kushirikiana na katibu anaweza kuandaa kikao cha dharura pale tu atakapoomba au kuombwa kufanya hivyo kimaandishi na kupata idhini ya wajumbe wasiopungua theluthi moja ya wajumbe wote
 katibu atatoa taarifa ya maandishi ya kikao kwa kila mjumbe wa kamati wiki moja kabla ya kikao kwa kumfahamisha madhumuni siku na muda wa kikao
kazi za kamati 
 kazi za kamati ya kituo cha afya zitakuwa kama zifuatavyo a itapokea na kujadili taarifa za utekelezaji zilizotayarishwa na timu ya uendeshaji wa kituo cha afya b itabuni vyanzo mbalimbali vya mapato na kukusanya rasilimali za kutosha kuendeshea huduma za kituo cha afya c kamati itashirikiana na washirika wengine katika utoaji na uboreshaji wa huduma za afya d itaimarisha miundombinu endelevu na usambazaji wa uhakika wa dawa na huduma za afya e itashauri na kutoa mapendekezo kwa bodi kuhusu watumishi katika nyanja za ajira mgawanyo mafunzo maendeleo na motisha f itasaidia timu ya uendeshaji ya kituo cha afya katika kupanga na kusimamia mambo ya afya ya jamii katika eneo lake kama sehemu ya mpango wa maendeleo ya kata na g itasimamia upatikanaji wa dawa muhimu kemikali za maabara na vifaa tiba
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea kamati ya kituo cha afya itawajibika kutokana na shughuli zake za kila siku kwa bodi ya huduma za afya ya halmashauri
vyazo vya mapato 
 vyanzo vya mapato vya kituo cha afya vitatokana na a michango ya wananchi b wahisani na washirika c ruzuku toka serikali kuu d ruzuku toka halmashauri na e mfuko wa taifa wa bima ya afya f vyanzo vingine halali vya mapato na h ada ya uanachama
 mapato yote kwenye kituo cha afya yatahifadhiwa katika akaunti ya kituo na kusimamiwa na mganga mfawidhi wa kituo
 kamati ya kituo cha afya itawasilisha kwenye bodi mpango wa robo mwaka nusu mwaka ambao baadaye utawasilishwa kwenye baraza la madiwani
uhusi ano na taasisi nyingine 
 katika kutekeleza kazi zake kamati ya kituo cha afya a itahakikisha kuwa mahitaji ya afya ya jamii yanafanyiwa kazi b itatafuta fedha kutoka vyanzo mbalimbali c itakuwa na daftari la usajili wa wachangiaji wa mfuko wa afya wa jamii d itajenga na kuimarisha ushirikiano na uwiano na taasisi nyingine kwenye halmashauri e itahakikisha kuwa kamati ya zahanati inawakilishwa kwenye kamati ya kituo cha afya na hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea f itahakikisha kuwa kamati ya kituo cha afya inawakilishwa kwenye bodi ya huduma za afya ya halmashauri
 timu ya uendeshaji huduma za afya ya halmashauri itatoa ushauri wa kitaalamu kwa kamati ya kituo cha afya
kamati ya afya ya kata kutakuwa na kamati ya afya ya kata
wajumbe wa kamati sura 
 kamati ya afya ya kata itakuwa na wajumbe wafuatao a diwani anayewakilisha kata husika b afisa mtendaji wa kata c mwalimu mkuu mmoja kutoka kwenye shule ya msingi iliyopo kwenye makao makuu ya kata husika d wajumbe wawili wanaoiwakilisha jamii husika ambapo mmoja wao ni lazima awe mwanamke e tabibu wa afya mfawidhi au tabibu mfawidhi msaidizi wa kituo cha afya ambaye atakuwa katibu wa kamati f mjumbe mmoja atakayeteuliwa na kamati ya maendeleo ya kata kutokana na watu waliopendekezwa na serikali za mtaa zilizomo ndani ya eneo la kata na g mjumbe mmoja atakayeteuliwa na kamati ya maendeleo ya kata kutoka kwenye vyama vya kijamii vilivyomo kwenye kata
 mwenyekiti wa kamati ya afya ya kata atachaguliwa kutoka miongoni mwa wajumbe hapo juu
 endapo kamati ya afya ya kata itashindwa kutekeleza kazi zake halmashauri itatoa onyo au kuivunja na kufanya utaratibu wa uchaguzi wa wajumbe wengine katika muda usiozidi miezi mitatu
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea sifa za waju mbe wa kamati ya afya ya kata sifa za wajumbe wa kamati ya afya kata zitakuwa ni kama zifuatavyo a awe raia wa tanzania sharti hili haliwahusu wajumbe kutoka mashirika yanayotoa huduma za afya yasiyo ya kiserikali b awe na umri wa miak ishirini na moja na kuendelea c awe na akili timamu d awe na elimu ya msingi au za idi na ajue kusoma na kuandika e asiwe amewahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai na f asiwe na wadhifa wa kisiasa toka chama chochote cha siasa
kazi na maju ku mu ya kamati 
 kamati ya afya ya kata itakuwa na majukumu yafuatayo a kuwahamasisha na kuandaa jamii kujiunga na mfuko wa afya ya jamii b kuandaa orodha na kuratibu idadi ya wajumbe wa mfuko wa afya ya jamii c kusimamia ukusanyaji wa michango ya mfuko d kuratibu viwango vya uchangiaji kwenye huduma za afya e kupitia utendaji wa mfuko wa afya ya jamii na kutoa mapendekezo na ufumbuzi f kuanzisha na kuratibu mipango ya afya ya jamii na g kuendesha mikutano ya waj umbe wa mfuko wa afya ya jamii
 kamati ya afya ya kata itakaa kila baada ya miezi mitatu na katibu atatoa taarifa ya maandishi wiki moja kabla ya siku ya kikao
 wajumbe wa kamati ya afya ya kata watakaa madarakani kwa kipindi cha miaka mitatu lakini anaweza kuchaguliwa tena kwa kipindi cha miaka mitatu na isiyozidi vipindi viwili
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea kamati ya zahanati 
kutakuwa na kamati ya zahanati
wajum be wa kamati ya zahanati 
 kamati ya zahanati itakuwa na wajumbe wafuatao a wajumbe wa kuchaguliwa ambao watapiga kura i wajumbe watatu kutoka miongoni mwa jamii inayohudumiwa na zahanati husika angalau mmoja awe mwanamke
ii mjumbe mmoja atakayewakilisha taasisi inayotoa huduma za afya bila faida na iii mjumbe mmoja atakayewakilisha taasisi in ayotoa huduma ya afya kwa faida
b kutakuwa na sekretarieti ambayo itakuwa na wajumbe wafuatao i mtaalam mmoja kutoka kwenye kamati ya maendeleo ya kata ii mwakilishi mmoja kutoka kwenye kamati ya serikali ya mtaa kijiji na iii mganga mfawidhi wa zahanati ambaye atakuwa katibu pale ambako kutakuwa na zahanati zaidi ya moja kutakuwa na utaratibu wa kupeana zamu
 idadi ya wajumbe wanawake si chini ya theluthi moja ya wajumbe wote
 mwenyekiti wa kamati ya zahanati atachaguliwa kutoka miongoni mwa wajumbe walioelezwa kwenye kifungu kidogo cha cha kifungu hiki
 wajumbe wa sekretari eti hawatakuwa na haki ya kupiga kura
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea taratibu za kuwa pata wajumbe na muda wa kukaa madara kani 
 wajumbe wa kamati ya zahanati watachaguliwa kwa kufuata utaratibu ufuatao a afisa mtendaji wa kata atatangaza nafasi wazi b uchaguzi utafanyika kwenye mtaa kijiji kwa njia ya mikutano ya hadhara c mapendekezo ya majina ya wagombea yatawa silishwa kwenye timu ya wataalamu ya kata ambapo yatachanganuliwa ka bla ya kuwasilishwa kwenye kamati ya maendeleo ya kata d kamati ya maendeleo ya kata itapendekeza majina ya wajumbe na kuyawasilisha kwenye halmashauri kupitia kwenye bodi ili kuidhinishwa na e kamati ya zahanati itazinduliwa na diwani wa kata husika
 wajumbe wa kamati ya zahanati watashika madaraka kwa kipindi cha miaka mitatu isipokuwa kwa wajumbe ambao watashika nafasi zao kwa kupokezana ambao watakaa kwa mwaka mmoja
wajumbe wengine wanaweza kuchaguliwa tena kwa kipindi kingine cha miaka mita tu na isiyozidi vipindi viwili
vikao vya kamati ya zaha nati 
 kamati ya zahanati itafanya vikao vyake vya kawaida kila baada ya miezi mitatu isipokuwa kunaweza kukafanyika kikao cha dharura kama itahitajika
 akidi ya mkutano itakuwa ni nusu ya wajumbe wote wa kuchaguliwa ikiwa ni pamoja na mwenyekiti na katibu
 taarifa ya kikao itatolewa kwa maandishi na katibu wiki moja kabla ya siku ya kikao
sifa za waju mbe 
mjumbe wa kamati ya zahanati anatakiwa kuwa na sifa zifuatazo a awe raia wa tanzania sharti la uraia halitawahusu wajumbe wanaotoka katika mashirika yasiyo ya kiserikali hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea b awe na umri wa miaka ishirini na moja na kuendelea c awe na elimu ya msingi au zaidi na anajua kusoma na kuandika d anawakilisha watumiaji wa zahanati e awe na akili timamu f asiwe amewahi kutiwa hatiani kwa kosa olote la jinai g asiwe na wadhifa wa kisiasa kutoka chama chochote cha siasa
kazi na majuku mu ya kamati ya zahanati 
kamati ya zahanati itakuwa na kazi na majukumu yafuatayo a itahakikisha kuwa jamii kwenye eneo lake inapata huduma bora na rahisi za afya b itapokea itajadili na kupitisha mipango na bajeti ya zahanati c itatafuta na kubainisha vyanzo vya mapato ya kuendeshea huduma za afya kwenye zahanati d itashirikiana na kamati nyingine za afya na mashirika katika utoaji na uboreshaji wa huduma za afya e itaendeleza miundombinu endelevu ya afya na mgao wa uhakika wa mahitaji muhimu f itashauri na kupendekeza kuhusu masuala ya watumishi yanayohusu ajira mafunzo mgawanyo na motisha g itasaidia na kuiwezesha timu ya uendeshaji ya zahanati kupanga na kusimamia shughuli mbalimbali za jamii katika eneo lake kwa kuzingatia mipango ya maendeleo ya kata h itawasilisha mipango yake ya robo mwaka nusu mwaka na ya mwaka mzima kwenye bodi ya huduma za afya ya halmashauri na i itafanya mambo mengine muhimu kama itakavyoagizwa na kamati ya maendeleo ya kata
kamati ya zahanati itawajibika kwa bodi ya afya ya halmashauri
hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea uhusi ano na sekta nyingine 
ili kuboresha utendaji wa kazi kamati itakuwa na mahusiano na sekta nyingine kama ifuatavyo a itahakikisha kuwa jamii inawakilish wa na wajumbe kwenye kamati ya zahanati ili kuhakikisha kuwa mahitaji ya jamii yanashughulikiwa b itapewa ushauri wa kitaalamu na timu ya uendeshaji wa huduma ya afya ya halmashauri c itawakilishwa kwenye kamati ya kituo cha afya kwa mtindo wa kupokezana ili kuhakikisha kuwa mambo ya zahanati yanazingatiwa na d itashirikiana na wadau wengine kwa kutafuta mapato kujenga na kuimarisha ushirikiano
mapato ya zahanati 
 vyanzo vya mapato ya kamati ya zahanati vitakuwa kama ifuatavyo a michango ya jamii b mfuko wa afya ya jamii tiba kwa kadi c ruzuku kutoka halmashauri d wahisani na washirika e f ruzuku kutoka serikali kuu mfuko wa bima ya afya g gharama ya dawa vifaa tiba kwa asilimia hamsini na h vyanzo vingine halali vya mapato
 bila kuathiri kifungu kidogo cha b ambacho mapato yake yanasimamiwa na bodi ya mfuko wa afya ya jamii mapato mengineyo ya zahanati yatahifadhiwa katika akaunti ya zahanati na kusimamiwa na mganga mfawidhi wa zahanati
bodi kuwa na uwezo wa kukagua 
bodi kupitia halmashauri itakuwa na madaraka ya kufanya ukaguzi wa mara kwa mara wa huduma za afya zinazotolewa kwenye eneo la halmashauri
makosa na adhabu 
mtu yeyote ambaye a atakwenda kinyume na masharti ya hati rasmi hii au hati rasmi uanzishaji wa bodi ya huduma za afya za halmashauri ya mji wa mbinga tangazo la serikali na
 linaendelea b atakayefanya kitendo chochote ambacho kitazuia bodi kamati au timu yoyote kufanya kazi zake kwa ufanisi au c atatumia vibaya mali na rasilimali za bodi au kamati na kusababisha kutofikia malengo ya bodi atakuwa ametenda kosa na akipatikana na hatia atatozwa faini isiyozidi shilingi elfu hamsini au kifungo kisichozidi miezi kumi na mbili au vyote kwa pamoj yaani faini na kifungo
lakiri ya halmashauri ya mji wa mbinga imebandikwa kwenye sheria ndogo hizi kufuatia azimio lililopitishwa kwenye mkutano wa halmashauri uliofanyika mnamo tarehe mwezi februari mbele ya robert kadaso mageni mkurugenzi wa mji halmashauri ya mji wa mbinga ndunguru egno kipwele mwenyekiti wa halmashauri halmashauri ya mji wa mbinga nakubali dodoma mhe
george b
simbachawene mb
agosti waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa jamhuri ya muungano wa tanzania hotuba ya waziri wa afya mhe
ummy ally mwalimu mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya afya kwa mwaka rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassan akimsalimia mzazi aliyejifungua katika moja ya hospitali za serikali nchini usiku wa kuamkia oktoba 
mei dodoma kimepigw chapa na mpigachapa mkuu serikali dodoma tanzania waziri wa afya mheshimiwa ummy mwalimu aliyevaa barakoa nyeusi akiangalia watoto njiti katika wodi ya watoto wachanga wanaohitaji uangalizi maalum nicu katika hospitali ya taifa muhimbili mloganzila jijini dar es salaam machi 
naibu waziri wa a ya dkt
godwin mollel akisalimiana na wateja waliofka katika hospitali ya wilaya ya makete kwa ajili ya kupata huduma za matibabu
machi 
 hotuba ya waziri wa afya mhe
ummy ally mwalimu mb kuhusu makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya wizara ya afya kwa mwaka a
utangulizi 
mheshimiwa spika kufuatia taarifa iliyowasilishwa na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya huduma na maendeleo ya jamii ndani ya bunge lako tukufu ambayo imechambua bajeti ya wizara ya afya ninaomba kutoa hoja kwamba sasa bunge lako likubali kupokea na kujadili taarifa ya utekelezaji wa kazi za wizara ya afya kwa mwaka na vipaumbele vya wizara kwa mwaka 
aidha ninaliomba bunge lako tukufu likubali kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya kawaida pamoja na miradi ya maendeleo ya wizara kwa mwaka 
mheshimiwa spika awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kuniwezesha kusimama mbele ya bunge lako tukufu na kuwasilisha hotuba yangu siku ya leo
aidha ninapenda kutumia fursa hii kwa heshima na unyenyekevu mkubwa kumshukuru kwa dhati mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuendelea kuniamini kwa kuniteua kuwa waziri wa afya
ninamuahidi mheshimiwa rais na watanzania kuwa nitaifanya kazi hii kwa weledi uaminifu na ubunifu mkubwa ili kuhakikisha watanzania wanapata huduma bora za afya
kipekee nimpongeze rais samia kwa uongozi wake imara na pia kwa dhamira yake maono yake na uthubutu wake ambao umekuwa dira sahihi inayoongoza utendaji wangu katika kuimarisha utoaji wa huduma za afya nchini
aidha ni dhahiri kuwa katika kipindi cha uongozi wake watanzania wameshuhudia kasi kubwa ya uimarishaji na utoaji wa huduma bora za afya nchini ikiwa ni pamoja ujenzi na uboreshaji wa miundombinu ya afya katika halmashauri na mikoa yote nchini kuimarisha upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na huduma za matibabu ya kibingwa na ubingwa bobezi katika hospitali za rufaa za mikoa kanda na taifa
ninamuahidi mheshimiwa rais kuwa wizara itaendelea kubuni na kutekeleza mikakati mbalimbali ili kuhakikisha huduma za afya nchini zinawafikia watanzania walio wengi na hususan wenye kipato cha chini
mheshimiwa spika ninapenda kutoa shukrani za dhati kwamheshimiwa dkt
philip isdor mpango makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ambaye amekuwa mstari wa mbele katika kuhakikisha serikali inatimiza wajibu wake wa kuboresha huduma za afya nchini hususani kwa wananchi wa maeneo ya vijijini
mheshimiwa spika nitumie fursa hii pia kumshukurumheshimiwa kassim majaliwa majaliwa mb waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa utendaji wake mahiri ikiwemo kusimamia vyema utekelezaji wa vipaumbele vya afya nchini
aidha ninampongeza kwa hotuba yake aliyoiwasilisha kwenye bunge lako tukufu tarehe aprili ambayo imetoa mwelekeo wa majukumu yatakayotekelezwa na serikali katika mwaka 
mheshimiwa spika ninapenda kukupongeza wewe binafsi kwa kuchaguliwa kwa kishindo kuliongoza bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
tunapenda kukuhakikishia kuwa uongozi na watumishi wa sekta ya afya nchini tutakeleza wajibu wetu wa kutoa huduma za afya kwa kuzingatia sheria na kanuni mbalimbali zinazopitishwa na bunge lako tukufu
aidha ninampongezamheshimiwa mussa azzan zungukwa kuchaguliwa kuwanaibu spikawa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
vilevile nitumie fursa hii kuwapongeza wenyeviti wa bunge kwa kusimamia vyema mijadala ndani ya bunge
mheshimiwa spika ninapenda kuwashukuru mawaziri wenzangu kwa ushirikiano walionipatia ambao umeiwezesha wizara yangu kuendelea kuimarisha na kuboresha utoaji wa huduma za afya
wizara yangu itaendelea kushirikiana nao na kuhakikisha tunatimiza dhamira ya mheshimiwa rais ya kuhakikisha kuwa watanzania wana afya bora ili washiriki kikamilifu katika kujenga uchumi wa viwanda na hivyo kuifanya tanzania kuwa nchi yenye uchumi wa kati
mheshimiwa spika kipekee ninapenda kuishukuru kamati ya kudumu ya bunge ya huduma na maendeleo ya jamii chini ya mwenyekiti wake mheshimiwa stanslaus haroon nyongo mb na makamu wake aloyce john kamamba mb kwa ushauri na maelekezo waliyoyatoa katika kuboresha utendaji wa wizara hususani katika kipindi cha maandalizi ya bajeti hii
aidha ninawashukuru waheshimiwa wabunge wote kwa ushirikiano mzuri wanaonipatia ikiwemo kutoa ushauri na maoni mbalimbali yenye lengo la kuboresha huduma za afya
ninawaahidi waheshimiwa wabunge wote kwamba wizara yangu itazingatia ushauri wenu na kuendelea kuwapa ushirikiano katika kutekeleza majukumu na kazi zetu za kuwatumikia wananchi ndani na nje ya bunge
mheshimiwa spika napenda kutoa pongezi kwa mheshimiwaemmanuel lekishon shangaikwa kuchaguliwa kuwa mbunge wajimbo la ngorongoro namheshimiwa shamsi vuai nahodhaaliyeteuliwa kuwa mbunge wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
mheshimiwa spika naomba kutoa pole kwako bunge lako tukufu kwa familia na wananchi wa jimbo la ngorongoro kwa kifo chamheshimiwa wiliam ole nasha aliyekuwa mbunge wa jimbo la ngorongoro
aidha naomba kutoa pole kwa familia na wananchi wa mkoa wa rukwa kwa kifo cha mheshimiwa irene alex ndyamkama aliyekuwa mbunge wa viti maalam mkoa wa rukwa
vilevile natoa pole kwa watanzania wote waliopoteza ndugu jamaa na marafiki zao kutokana na sababu mbalimbali ikiwa ni pamoja na magonjwa ajali na majanga mbalimbali
napenda kutumia fursa hii kutoa pole kwa wagonjwa na majeruhi wa ajali waliopo hospitalini na majumbani
namuomba mwenyezi mungu awaponye haraka ili waweze kuendelea na ujenzi wa taifa
mheshimiwa spika baada ya kutoa maelezo ya awali ninapenda sasa kutoa maelezo kuhusu utekelezaji wa majukumu ya wizara ya afya kwa mwaka mpango na makadirio ya mapato na matumizi pamoja na maombi ya fedha ya kutekeleza vipaumbele vya wizara kwa mwaka 
mapitio ya utekelezaji wa mpango na bajeti kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika kutekeleza majukumu yake wizara imeendelea kuzingatia dira ya taifa ya maendeleo sera ya afya ya mwaka ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ccm ya mpango mkakati wa tano wa sekta ya afya health sector strategic plan hssp pamoja na makubaliano ya kimataifa na kikanda yenye lengo la kuimarisha utoaji wa huduma za afya kwa wananchi
mheshimiwa spika katika mwaka wizara yangu kwa kushirikiana na wizara nyingine idara na taasisi za serikali wakala wa serikali na wadau wa maendeleo ilipanga kutekeleza afua mbalimbali zenye lengo la kuboresha utoaji huduma za afya katika maeneo yafuatayo i kuimarisha huduma za kinga dhidi ya magonjwa ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza nchini kwa kuboresha upatikanaji wa huduma za chanjo lishe na afya ya uzazi mama na mtoto ii kuimarisha huduma za tiba nchini ikiwa ni pamoja na upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi kulingana na mahitaji halisi katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya nchini iii kuweka mazingira wezeshi ya ukusanyaji wa damu salama na mazao yake katika mikoa mitano ya dodoma mbeya kigoma mtwara na mwanza ili kukidhi mahitaji iv kuimarisha huduma za matibabu ya kibingwa na ubingwa bobezi katika hospitali ya taifa muhimbili taasisi ya mifupa muhimbili taasisi ya moyo jakaya kikwete taasisi ya saratani ocean road hospitali ya benjamini mkapa kufikia viwango vya kimataifa ili kukidhi mahitaji ya hapa nchini na kuhudumia wagonjwa kutoka nje ya nchi v kuimarisha mfumo wa bima ya afya nchini ili kufikia lengo la serikali la kuwa na bima ya afya kwa wananchi wote vi kuongeza udahili wa wanafunzi wa kada mbalimbali za afya kwa kuimarisha miundombinu katika vyuo vya afya nchini vii kuimarisha utoaji wa mafunzo ya wataalam bingwa na bobezi katika sekta ya afya ikiwa ni pamoja na kutumia utaratibu wa mafunzo ya kibingwa na bobezi wakiwa kazini fellowship training programme viii kuimarisha huduma za dharura katika hospitali za kanda ikiwemo hospitali ya benjamini mkapa ili iweze kumudu ongezeko la mahitaji ya huduma za dharura kutokana na serikali kuhamishia makao makuu ya nchi dodoma ix kuimarisha mpango wa taifa wa utayari wa kukabiliana na magonjwa ya mlipuko ajali na majanga kwa kuboresha huduma za dharura na uokoaji ikiwemo miundombinu na vitendea kazi x kusimamia ubora usalama na ufanisi pamoja na kufanya tafiti mbalimbali zinazohusiana na tiba asili na tiba mbadala nchini xi kuimarisha utoaji wa huduma za afya kuanzia ngazi ya afya ya msingi hospitali za rufaa ngazi ya mkoa kanda na taifa kwa kukamilisha ujenzi na ukarabati wa miundombinu ya kutolea huduma za afya mapato na matumizi ya fedha 
mheshimiwa spika wizara kupitia fungu inalo jukumu la kusimamia upatikanaji na utoaji wa huduma za afya nchini
wizara hukusanya mapato kutokana na huduma za tiba zitolewazo na hospitali zilizo chini yake tozo za huduma katika taasisi mbalimbali ada za vyuo na uuzaji wa zabuni
mheshimiwa spika katika mwaka wizara na taasisi zilizo chini yake ilikadiria kukusanya kiasi chashilingi 
 ambapo kati ya fedha hizo shilingi 
 zilitarajiwa kukusanywa kutokana na vyanzo vya ndani vya makao makuu ya wizara nashilingi 
 kutoka hospitali za rufaa za mikoa
aidha mashirika yaliyo chini ya wizara yalikadiriwa kukusanyashilingi 
hadi kufikia mwezi machi jumla yashilingi 
 zilikuwa zimekusanywa sawa naasilimia ya lengo
kati ya fedha hizo kiasi chashilingi 
 kimekusanywa kutoka makao makuu ya wizara sawa naasilimia ya makadirio kiasi chashilingi sawa naasilimia kimekusanywa kutoka hospitali za rufaa za mikoa na kiasi cha shilingi 
 sawa naasilimia kimekusanywa kutoka katika taasisi zilizo chini ya wizara
mheshimiwa spika katika mwaka wizara ilipitishiwa na bunge lako tufuku bajeti ya jumla yashilingi 
kati ya fedha hizo kiasi chashilingi 
 ilikuwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida ikijumuisha shilingi 
 kwa ajili ya matumizi mengineyo nashilingi 
 kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa wizara na taasisi zilizo chini yake
vilevile wizara ilipata nyongeza ya bajeti supplimentary budget ya kiasi chashilingi 
 kwa ajili ya kutekeleza mpango wa maendeleo kwa ustawi wa taifa na mapambano dhidi ya uviko 
mheshimiwa spika fedha zilizopitishwa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo nishilingi 
 kati ya fedha hizoshilingi 
 ni fedha za ndani nashilingi 
 ni fedha za nje kutoka kwa wadau wa maendeleo wanaochangia sekta ya afya
aidha fedha kiasi chashilingi 
 ambazo ziliongezwa kwenye bajeti ya wizara pia zililenga kutumika kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
mheshimiwa spika hadi kufikia machi wizara ilipokea jumla yashilingi 
 sawa naasilimia ya bajeti iliyoidhinishwa ya shilingi 
 kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu yake
fedha zilizopokelewa kwa ajili ya matumizi ya kawaida hadi machi ni shilingi 
 sawa naasilimia ya fedha zote zilizotengwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida kwa mwaka 
kati ya fedha hizo shilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi mengineyo sawa naasilimia nashilingi 
 sawa naasilimia ni kwa ajili ya mishahara ya watumishi wa afya
mheshimiwa spika kwa upande wa miradi ya maendeleo kiasi chashilingi 
 sawa na asilimia kimepokelewa
kati ya fedha hizo fedha za ndani nishilingi 
 sawa asilimia na fedha za nje nishilingi 
vilevile wizara imepokea kiasi chashilingi 
 sawa naasilimia yashilingi 
 ya bajeti ya nyongeza supplimentary budget kupitia mpango wa maendeleo kwa ustawi wa taifa na mapambano dhidi ya uviko 
aidha wizara imepokeashilingi 
 nje ya mfumo wa malipo wa hazina exchequer system kutoka kwa wadau wa maendeleo kwenda moja kwa moja kutekeleza miradi misonge ya afya ikiwemo ugharamiaji wa dawa na vifaa tiba
vilevile wizara ilipokea kiasi chashilingi 
 kutokamfuko wa afya wa pamojana kukipeleka moja kwa moja or tamisemi kwa ajili ya kuimarisha upatikanaji na utoaji wa huduma za afya katika ngazi ya msingi
 c
utekelezaji wa majukumu ya wizara huduma za kinga chanjo 
mheshimiwa spika kwa kipindi cha julai hadi machi wizara ilihakikisha chanjo na vifaa vya kutolea chanjo vinapatikana kulingana na mahitaji ya mikoa yote nchini
lengo likiwa ni kuhakikisha kuwawatoto wenye umri wa chini ya mwaka mmoja wajawazito na wasichana wenye umri wa miaka ambao ni walengwa wa huduma za chanjo kwa mwaka wanapata huduma za chanjo kwa wakati
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuratibu upatikanaji wa chanjo mbalimbali kama ifuatavyo sindano ya kukinga polio ipv dozi kwa ajili ya kuzuia ugonjwa wa kupooza kwa watoto chanjo ya pentavalentpneumococcal conjugate vacine pcv dozi kwa ajili ya kuwakinga watoto dhidi ya magonjwa ya nimonia na homa ya uti wa mgongo chanjo ya rota dozi za kuwakinga watoto dhidi ya ugonjwa wa kuhara chanjo ya kukinga saratani ya mlango wa kizazihuman papilloma virus hpv dozi chanjo yameasle and rubella mr dozi dozi ya surua na rubella chanjo ya bivalent oral polio vaccine bopv dozi kwa ajili ya kuzuia virusi mbalimbali vinavyosababisha ugonjwa wa kupooza kwa watoto chanjo yatetanus diphtheria td dozi kwa ajili ya kuzuia ugonjwa wa pepopunda kwa mama wajawazito chanjo yabacillus calmette guerin bcg dozi kwa ajili ya kuwakinga watoto wachanga na ugonjwa wa kifua na chanjo ya pentavalent dozi kwa ajili ya kuzuia magonjwa ya dondakoo kifaduro kupooza homa ya ini na homa ya uti wa mgongo
chanjo zilizopokelewa zilisambazwa kwenye mikoa yote kulingana na idadi ya walengwa na uhitaji
hadi kufikia machi hali ya utoaji wa chanjo nchini imeendelea kuimarika ambapo chanjo kwa watoto wa chini ya umri wa mwaka mmoja kwa chanjo ya penta kwa ajili ya kuzuia magonjwa ya dondakoo kifaduro kupooza homa ya ini na homa ya uti wa mgongo ambayo hutumika kama kipimo kikuu cha shirika la afya duniani who cha kupima utoaji wa chanjo katika nchi ilifikia asilimia kati ya ya lengo
chanjo za kukinga ugonjwa wa polio ya matone opv ilifikiwa kwa asilimia sindano ya kukinga polio ipv kwa asilimia surua rubella dozi ya asilimia surua rubella dozi ya asilimia chanjo ya kukinga saratani ya mlango wa kizazi kwa wasichana dozi ya kwanza hpv asilimia na dozi ya pili hpv asilimia 
mheshimiwa spika katika kipindi hiki pia wizara iliratibu upatikanaji wa chanjo dhidi ya uviko ambapo jumla ya dozi zilipatikana kama ifuatavyo aina ya janssen dozi sinopharm dozi pfizer dozi na moderna dozi 
hadi kufikia mwisho wa mwezi machi dozi sawa na asilimia zilizopokelewa zilikuwa zimesambazwa mikoani kwa matumizi
dozi zilizotumika ni 
mheshimiwa spika takwimu zinaonesha wizara pia ilifanya mafunzo ya utoaji chanjo za uviko kwa wakufunzi ngazi ya taifa na baadaye kufuatiwa na mafunzo ya utoaji chanjo kwa wasimamizi wa chanjo katika ngazi za mikoa na wilaya na watoa huduma wawili kutoka kila kituo kinachotoa chanjo
wizara iliratibu mikutano mbalimbali ya uhamasishaji ikiwemo mkutano wa kuhamasisha wadau wa chanjo kwa sekta binafsi asasi za kiraia na viongozi wa dini
kuwa tangu ugonjwa huu wa uviko uliporipotiwa hapa nchini machi hadi kufikia machi jumla ya watu wamethibitika kuwa na maambukizi ya uviko na watu wamepoteza maisha sawa naasilimia 
 ya waliougua
wizara inaendelea kuratibu utoaji wa chanjo ya uviko kupitia vituo vya kutolea huduma za afya vya umma na binafsi vilivyoidhinishwa hapa nchini
zoezi la utoaji chanjo hapa nchini lilianza rasmi mwezi julai 
hadi kufikia machi jumla yawatu kati yawatu ikiwa niasilimia ya watanzania wenye umri wa miaka na kuendelea wamepata chanjo kamili dhidi ya ugonjwa huu
lengo ni kufikaasilimia ya watanzania wote wenye umri wa miaka na kuendelea
mheshimiwa spika wizara iliendelea na kazi ya udhibiti wa magonjwa yanayozuilika kwa chanjo ambapo sampuli za ulemavu wa ghafla ulio tepetepe afp sampuli za ufuatiliaji wa ugonjwa wa polio katika mazingira environmental surveillance for polio na sampuli za wagonjwa waliokuwa na dalili za homa na vipele fri zilichukuliwa na kupelekwa maabara
majibu ya vipimo vya afp yalikuwa salama ikithibitisha kuwa hapakuwa na ugonjwa wa polio nchini
afya na usafi wa mazingira 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia afua za kuimarisha hali ya afya na usafi wa mazingira
kazi zilizotekelezwa ni pamoja na kuendesha mafunzo kwa waganga wakuu wahandisi na maafisa afya katika ngazi ya mikoa na halmashauri kutoka mikoa ya tanzania bara juu ya matumizi ya mwongozo wa maji na usafi wa mazingira kwenye vituo vya kutolea huduma za afya yaani water sanitation and hygiene in healthcare facilities 
aidha katika kipindi cha julai hadi machi wizara kwa kushirikiana na who ilifanya tathmini ya udhibiti wa taka zitokanazo na huduma za afya katika mikoa ya tanzania bara kazi hii imefanyika kwa awamu mbili
awamu ya kwanza ilifanyika mwezi septemba ikihusisha mikoa ambayo ni kigoma tabora iringa mbeya manyara arusha sumbawanga dodoma morogoro mtwara pwani mwanza na shinyanga na awamu ya pili ilifanyika mwezi oktoba katika mikoa iliyofanyiwa tathmini awamu ya pili ambayo ni songwe njombe katavi lindi tanga dar es salaam simiyu geita kilimanjaro mara singida kagera na ruvuma
matokeo yalibainisha kuwa katika vituo vya kutolea huduma za afya asilimia ya vituo vyote vina uelewa wa mfumo wa udhibiti taka hatarishi kwa kutenganisha taka kwa kutumia clour coded bin system
aidha imebainika kuwa katika hospitali za rufaa za mikoa asilimia zina viteketezi vinavyokubalika na miongozo ya wizara ya afya na asilimia kwa hospitali za wilaya na asilimia kwa vituo vya afya na zahanati
hivyo wizara itaendelea kuimarisha mifumo ya udhibiti wa taka nchini
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuratibu na kusimamia utekelezaji wa awamu ya pili ya kampeni ya taifa ya usafi wa mazingira yenye kaulimbiu isemayo usichukulie poa nyumba ni choo yenye lengo la kuhimiza ujenzi na matumizi ya vyoo bora na vifaa vya kunawia mikono vyenye maji tiririka na sabuni katika ngazi ya kaya na taasisi
kupitia kampeni hii idadi ya kaya zenye vyoo bora imeongezeka kutokaasilimia mwaka hadi kufikiaasilimia mwezi machi 
vilevile kaya zenye vifaa vya kunawia mikono vyenye maji tiririka na sabuni zimeongezeka kutokaasilimia mwaka kufikiaasilimia mwezi machi 
nitumie bunge lako tukufu kuendelea kuwahimiza watanzania kuzingatia kanuni za usafi binafsi na usafi wa mazingira ili kujikinga na magonjwa mbalimbali kwani kinga ni bora kuliko tiba
mheshimiwa spika katika kuimarisha huduma za afya ya jamii mipakani katika kipindi cha mwaka wizara imetekeleza afua mbalimbali ikiwemo i
kukamilisha uandaaji wa mwongozo wa wasafiri travel advisory namba ambao umeanza kutekelezwa katika viwanja vyote vya ndege bandari zote na mipakani ii
upimaji wa wasafiri umeendelea kufanyika katika mipaka yote nchini ambapo katika kipindi hiki jumla ya wasafiri wameweza kupimwa hali ya maambukizi ya uviko iii
kufanya mafunzo ya kuwajengea uwezo wahudumu wa afya ya msingi na kamati za ulinzi na usalama ngazi ya wilaya mafunzo hayo yalihusu kujikita zaidi katika kukabiliana na changamoto ya wasafiri wanaotumia njia zisizo rasmi kuingia nchini katika mikoa ya pwani tanga arusha rukwa kagera na kigoma
mafunzo hayo pia yalijikita katika mbinu za kumtambua na utoaji wa taarifa za msafiri mwenye dalili za magojwa na njia za kujikinga ili kuzuia maambukizi wakati wa kumhudumia msafiri huyo
iv
kuongeza vituo vya kupimia uviko kutoka kituo hadi vituo ambavyo ni maabara ya taifa hospitali ya mount meru arusha ngorongoro arusha hospitali bugando mwanza hospitali ya rufaa ya mkoa wa dodoma hospitali ya kanda ya mbeya hospitali ya rufaa ya mkoa bukoba kagera hospitali ya rufaa ya mkoa maweni kigoma hospitali ya rufaa ya mkoa wa shinyanga
pia vituo viwili vitaanza kutoa huduma hivi karibu ambavyo ni hospitali ya rufaa ya mkoa musoma mara na hospitali ya mji wa kahama v
wizara pia imeendesha mafunzo kwa watalaam wanaofanya kazi mipakani kuhusu namna ya kuingiza taarifa kwenye ramani yaani geographical information system
huduma za lishe 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha lishe na afya ya watoto wachanga na wadogo kwa kuendelea kutekeleza kampeni ya kitaifa ya utoaji wa matone ya vitamini kwa watoto walio chini ya miaka mitano
malengo ya kampeni ya mwaka yalikuwa ni kutoa matone ya vitamin kwa watoto kati ya umri wa miezi 
zoezi hili lilikamilika kwa kuweza kuwafikia walengwa sawa na asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia ya mwaka 
vilevile wizara imeendelea kuimarisha huduma za matibabu ya utapiamlo mkali kwa watoto kwa kuimarisha upatikanaji wa chakula dawa upatikanaji wa vifaa vya kufanyia tathmini ya hali ya lishe pamoja na kuboresha miundombinu ya kufanyia matibabu ya utapiamlo mkali kwa watoto
pia vituo vinavyotoa matibabu ya utapiamlo mkali kwa kulaza vimeongezeka kutoka vituo mwaka kufikia vituo vya kutolea huduma za afya hadi kufikia machi 
mheshimiwa spika wizara imefanya utafiti wa hali ya lishe kwa wanafunzi wa shule za msingi za serikali nchi nzima ambapo jumla ya wanafunzi kutoka shule wamefanyiwa tathmini ya hali ya lishe na kudodoswa masuala ya ulaji na wanafunzi wamepimwa kiasi cha damu
utafiti huu umefanyika mwezi agosti na oktoba uchakataji wa takwimu unaendelea
ni matumaini ya wizara kuwa matokeo ya utafiti huu yatachangia katika kuboresha hali ya lishe kwa vijana hususani walioko mashuleni
mheshimiwa spika lishe bora ni muhimu kwa uhai ukuaji na maendeleo ya binadamu kiakili na kimwili na hivyo kuchangia katika kuongeza tija katika uzalishaji mali kwa kaya na kuimarisha uchumi wa jamii na taifa kwa ujumla
katika kuhakikisha hilo linafanikiwa wizara imeandaa na kuratibu maadhimisho ya wiki ya unyonyeshaji maziwa ya mama ambayo yalifanyika mwezi agosti mkoani songwe
kauli mbiu ya maadhimisho ya mwaka ilikuwa ni kulinda unyonyeshaji wa maziwa ya mama ni jukumu letu sote
pia wizara ilifanya warsha kwa wanahabari mkoani dodoma na iringa mwezi agosti ambapo jumla ya waandishi wa habari magazeti radio luninga blogs social media walijengewa uwezo kuhusu masuala mbalimbali ya lishe ili kuweza kuibua changamoto za lishe katika jamii zetu pamoja na kuelimisha jamii kuhusu umuhimu wa lishe bora kwa maendeleo ya mtu na taifa kwa ujumla
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na wadau wa lishe nchini imefanya maadhimisho ya siku ya lishe kitaifa tarehe oktoba 
uzinduzi na kilele cha maadhimisho hayo umefanyika mkoani tabora
aidha wizara ilifanya uraghibishi na mafunzo kwa timu za uendeshaji wa huduma za afya za mikoa na halmashauri rhmt na chmt pamoja na watoa huduma za afya kuhusu uanzishwaji wa vitengo vya kuratibu huduma za lishe kwenye vituo vya kutolea huduma za afya katika mikoa ya tabora manyara na dodoma ambapo jumla ya watoa huduma wamejengewa uwezo
afya ya uzazi mama na mtoto 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha upatikanaji wa huduma za afya ya uzazi ikiwa ni pamoja huduma kabla ya kujifungua wakati wa ujauzito wakati wa kujifungua na baada ya kujifungua
katika kipindi cha julai hadi machi kwa upande wahuduma kabla ya ujauzito ambapo wizara kupitia bohari ya dawa msd ilinunua na kusambaza vidonge vya uzazi wa mpango dozi sawa na asilimia ya lengo sindano za uzazi wa mpango aina ya depo provera dozi sawa na asilimia ya lengo na vipandikizi sawa na asilimia ya lengo
dawa hizi zilisambazwa katika halmshauri zote nchini
katika kipindi hicho wateja waliotumia njia za uzazi wa mpango walikuwa ukilinganisha na wateja wa mwaka 
njia hizo za uzazi wa mpango zilizotolewa katika vituo mbalimbali vya huduma za afya nchini ni pamoja na vipandikizi asilimia 
 sindano asilimia 
 vidonge asilimia 
 kondomu asilimia 
 kufunga kizazi mama asilimia 
 kitanzi asilimia 
 na njia zingine asilimia 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha upatikanaji wahuduma za afya wakati wa ujauzito antenatal care ambapo inakadiriwa kuwa kila mwaka akinamama wapatao milioni 
 hutarajiwa kupata ujauzito nchini tanzania
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wanawake wajawazito walihudhuria kliniki na kupatiwa huduma za afya na kati yao asilimia 
 ya akinamama wajawazito walifanya mahudhurio manne au zaidi ikilinganishwa na asilimia mwaka 
hata hivyo changamoto iliyopo ni wanawake wajawazito kuchelewa kuhudhuria klinik wapatapo ujauzito
takwimu zinaonesha kuwa kati ya wajawazito ni wajawazito sawa na asilimia 
 walianza kupata huduma za wajawazito chini ya wiki za mwanzo wa ujauzito ikilinganishwa na asilimia ya kipindi kama hiki mwaka 
aidha katika kipindi julai hadi machi asilimia 
 ya akinamama wajawazito walifanya mahudhurio manne au zaidi ikilinganishwa na asilimia mwaka 
ongezeko hili kubwa la matumizi ya huduma za kliniki wakati wa ujauzito limetokana na kubadilika kwa mwongozo wa huduma muhimu wakati wa ujauzito kutoka mahudhurio ya kila baada ya miezi mitatu na kuwa mahudhurio ya kila mwezi jumla mahudhurio au zaidi kwa kipindi chote cha ujauzito pamoja na kuongezeka kwa uhamasishaji juu uhumimu wa wajawazito kuhudhuria kliniki ngazi ya jamii
nitumie bunge lako tukufu kuhimiza wajawazito kuhudhuria kliniki mapema ndani ya wiki za mwanzo wa ujauzito na kukamilisha mahudhurio yote ili kuepuka kupata changamoto mbalimbali zinazoweza kusababisha vifo vyao na vichanga vyao wakati wa kujifungua
mheshimiwa spika kwa upande wahuduma ya afya wakati wa kujifungua serikali imeendelea kutoa elimu ya umuhimu wa akina mama wajawazito kujifungulia katika vituo vya kutolea huduma za afya
katika kipindi cha julai hadi machi wajawazito walijifungulia katika vituo vya kutolea huduma za afya sawa na asilimia 
 ikilinganishwa na wajawazito sawa na asilimia ya waliojifungulia kliniki kipindi kama hicho mwaka 
aidha katika kipindi cha julai hadi machi wajawazito walihudumiwa na watoa huduma wenye ujuzi ikilinganishwa na wajawazito waliohudhuria kliniki kipindi kama hicho mwaka 
takwimu zinazokusanywa katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini zinaonesha vifo vitokanavyo na uzazi vimeendelea kupungua kutoka vifo mwaka hadi vifo mwaka 
takwimu hizi hazijumuishi vifo vinavyotokea kwenye ngazi ya jamii hata hivyo zinatuonyesha mwenendo wa kupungua vifo vitokanavyo na uzazi
kupitia tafiti mbalimbali zinazoendelea kufanyika ikiwa ni pamoja na tanzania demographic health survey iliyoanza kufanyika septemba matokeo ya utafiti huu yanatarajiwa kutoka mwezi septemba zitaonesha hali iliyofikiwa katika jitihaza za nchi yetu za kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na or tamisemi imeratibu ujenzi na ukarabati mkubwa wa vituo vya afya ili kuviwezesha kutoa huduma kwa wajawazito wanaopata uzazi pingamizi wakati wa kujifungua cemonc huduma ambayo imesaidia kuokoa maisha ya mama na mtoto
hadi kufikia machi jumla ya vituo vya afya sawa na asilimia 
 vilikuwa vimeanza kutoa huduma kamili ya cemonc ikiwa ni pamoja na upasuaji wa kumtoa mtoto tumboni
wizara inaendelea kuhakikisha vituo vyote vya afya vilivyojengwa ambavyo havijaanza kutoa huduma vinapata watumishi wenye ujuzi hasa madaktari watoa dawa za usingizi na wakunga pamoja na vifaa tiba kwa lengo la ykuharakisha kuanza utoaji wa huduma
vilevile wizara kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo wametoa mafunzo ya huduma muhimu za dharura kwa matatizo yatokanayo na uzazi na watoto wachanga pamoja na utoaji wa dawa za usingizi na ganzi kwa watoa huduma za afya kutoka mikoa ya dodoma kigoma simiyu mtwara lindi mwanza na morogoro
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuboreshahuduma za watoto wachangaambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya vyumba wodi za watoto wachanga mahututi neo natal intensive care unit nicu zimeanzishwa katika hospitali za halmashauri na hivyo kuwa kuwezesha kuwepo kwa jumla ya nicu 
aidha katika kipindi hicho wizara imeziwezesha hospitali zote za rufaa za mikoa kuwa na nic
vilevile maboresho yamefanyika katika nicu ya hospitali ya taifa muhimbili
wizara pia imeendelea kufanya ufuatiliaji wa watoto wanaozaliwa na ulemavu katika halmashauri za ifakara tc mlimba dc kahama tc mbulu dc na mbeya cc
takwimu zilizokusanywa zinaonyesha kuwa jumla ya watoto wenye ulemavu walizaliwa katika kipindi cha julai hadi machi na kati yao watoto sawa na asilimia walizaliwa katika vituo vya kutolea huduma za afya
kati ya watoto waliozaliwa walibainika kuwa na ulemavu wa kuzaliwa ambapo walizaliwa wafu na walikuwa hai na walipatiwa rufaa kwa matibabu zaidi ya kitaalamu
huu ni wastani wa watoto kuzaliwa na ulemavu kwa kila vizazi 
vilevile wizara imeendelea kuhakikisha upatikanaji wa dawa muhimu za kutibu na kuzuia magonjwa kwa watoto ikiwemo dawa ya kidonge myeyuko cha amoxicillin kwa ajili ya kichomi kwa watoto bacterial pneumonia dozi zilinunuliwa na kusambazwa sawa na asilimia ya lengo
aidha dawa ya zinki na ors kwa ajili ya kutibu kuharisha zilizofungashwa kwa pamoja dozi sawa na asilimia 
 ya lengo zilinunuliwa na kusambazwa
mheshimiwa spika kulingana na takwimu zinazokusanywa kutoka katika vituo vya kutolea huduma zinaonesha kuwa vifo vya watoto vimeendelea kupungua mwaka hadi mwaka ambapo vifo vya watoto wachanga vimepungua kutoka vifo mwaka hadi vifo mwaka vifo vya watoto wa chini ya mwaka mmoja vimepungua kutoka vifo mwaka hadi vifo mwaka na vifo vya watoto umri chini ya miaka mitano vimepungua kutoka vifo mwaka hadi vifo mwaka 
takwimu hizi hazijumuishi vifo vinavyotokea kwenye ngazi ya jamii hata hivyo zinatuonyesha mwenendo wa kupungua vifo vya watoto wa umri chini ya miaka mitano nchini
kupitia tafiti mbalimbali zinazoendelea kufanyika ikiwa ni pamoja tanzania demographic health survey iliyoanza kufanyika septemba matokeo ya utafiti huu yanatarajiwa kutoka mwezi septemba zitaonesha hali iliyofikiwa katika vifo vya watoto
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi huduma kwa waliopatwa na vitendo vya ukatili wa kijinsia na ukatili dhidi ya watotoziliendelea kutolewa ambapo jumla ya wateja walitoa taarifa katika vituo vya kutolea huduma za afya kati yao waliotoa taarifa ndani ya masaa sabini na mbili walikuwa sawa na asilimia 
ili kupanua wigo wa huduma kwa waliofanyiwa vitendo vya ukatili wa kijinsia na ukatili dhidi ya watoto vituo vya kutolea huduma jumuishi kwa waliofanyiwa vitendo vya ukatili vimeendelea kuongezeka ambapo kwa sasa vimefikia kutoka vituo mwaka 
aidha watoa huduma wa afya na watoa huduma wa ngazi ya jamii wamejengewa uwezo wa namna ya kutoa huduma za kitabibu na kisaikolojia pamoja na utoaji wa elimu kwenye ngazi ya jamii
wizara pia iliboresha huduma za kitabibu na kisaikolojia ambapo mwongozo wa kuzuia na kupambana na vitendo vya ukatili wa kijinsia umehuishwa na kuongeza afua ya huduma kwa wanawake na wasichana waliofanyiwa ukeketaji ili kuweza kutoa huduma stahiki kwa wahanga ikiwemo wakati wa kujifungua
nitoe wito kwa wahanga wa ukatili kwenda katika vituo vya kutolea huduma za afya ndani ya saa baada ya tukio
aidha ninawataka watoa huduma za afya kutowanyanyapaa wahanga wa vitendo hivyo bali wawapatie huduma haraka kwa kuzingatia miongozo mbalimbali iliyowekwa
mheshimiwa spika katika kupambana na changamoto za afya wanazokutana nazo vijana jumla ya watoa huduma za afya kutoka mikoa ya njombe dodoma morogoro kigoma tanga geita singida shinyanga iringa na arusha walijengewa uwezo kuhusu kutoa huduma za afya rafiki kwa vijana
vilevile jumla ya waelimishaji rika kutoka mikoa ya iringa dodoma morogoro dar es salaam tanga singida geita kigoma na rukwa wamejengewa uwezo ili wawe na ujuzi wa stadi za maisha na elimu ya afya
aidha jumla ya vijana sawa na asilimia ya vijana balehe walipatiwa elimu na matumizi ya njia za kisasa za uzazi wa mpango
vilevile ili kupunguza changamoto za afya ambazo vijana wanakumbana nazo mwongozo umeandaliwa wa namna ya kuanzisha program za kuwafikia vijana walioko kwenye taasisi za elimu ya juu na kati ili kutoa elimu na huduma za kujikinga na maambukuzi ya virusi vya ukimwi ukatili wa kijinsia na elimu ya afya ya uzazi
kamati za afya ya mkoa na wilaya zote za mkoa wa rukwa wamefanyiwa uraghibishi wa agenda ya kitaifa ya kuwekeza katika afya na ustawi wa vijana ili afua zilizoainishwa zianze kutekelezwa
mheshimiwa spika katika kuimarisha huduma za saratani ya mlango wa kizaziwizara iliweka malengo ya kufanya uchunguzi wa saratani ya mlango wa kizazi kwa wanawake sawa na asilimia ya wanawake walio kati ya miaka hadi kwa mwaka
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wanawake sawa na asilimia walifanyiwa uchunguzi
kati ya hao wanawake walipatiwa matibabu ya awali ya saratani ya mlango wa kizazi
vilevile jumla ya vituo vya kutolea huduma za saratani ya mlango wa kizazi viliongezeka kutoka mwezi juni hadi kufikia vituo mwezi machi 
mpango wa wizara ni kuhakikisha kuwa huduma za kupima saratani ya mlango wa kizazi na saratani ya matiti zinapatikana kwa urahisi katika ngazi za chini hususani kwenye zahanati na vituo vya afya lengo likiwa ni kupunguza mzigo wa kutiba magonjwa ya saratani na kuwaepusha wananchi na vifo kwani saratani inatibika ikigundulika mapema
 udhibiti wa vvu ukimwi 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuboresha afua mbalimbali ambazo zinahamasisha wananchi kwenda kupima na kutambua hali zao za maambukizi ya vvu ukimwi ili waweze kupatiwa huduma za ushauri upimaji matunzo na huduma za dawa kwa haraka pale inapoonekana kuwa wameambukizwa
hadi kufikia desemba jumla ya wateja sawa naasilimia 
 ya watu wanaokadiriwa kuishi na virusi vya ukimwi nchini walikuwa wanatambua hali zao za maambukizi ya kwanza
kati yao wateja sawa na asilimia 
 walikuwa wameanza kutumia dawa za kufubaza virusi vya ukimwi ya pili
aidha hadi sasaasilimia 
 ya wateja waliokuwa wanatumia dawa za arv nchini walikuwa wamefubaza wingi wa virusi vya ukimwi ambayo ni sawa na chini ya nakala ya tatu
mheshimiwa spika hadi kufikia mwezi machi idadi yavituo vinavyotoa huduma ya tiba ya ukimwi ctc vimefikia kutoka vituo mwaka na kati ya hivyo ctc kamili ni na vituo vya huduma za afya ya uzazi na mtoto rchs vinavyotoa huduma ya kutoa dawa ya kufubaza virusi vya ukimwi vipo 
aidha wizara ilisaini mwongozo wa utekelezaji wa utoaji dawa kinga na kuanza kwa huduma hiyo ambapo hadi sasa jumla ya walengwa walianza huduma hiyo katika mikoa yote nchini
mheshimiwa spika huduma yakuzuia maambukizi ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto pmtct zinatolewa katikavituo sawa naasilimia kati yavituo vinavyotoa huduma za afya ya uzazi na mtoto
aidha wizara imeweza kupanua huduma ya upimaji wa pamoja wa vvu na kaswende kwa wajawazito ambapo jumla ya vituo kati ya sawa na asilimia vinavyotoa huduma za afya ya uzazi na mtoto vimeanza kupima vvu na kaswende kwa kutumia kitepe kimoja lengo ni vituo vyote viweze kutoa huduma ya upimaji huo
vilevile katika kipindi cha wajawazito waliopatiwa huduma za upimaji wa vvu walifikia asilimia 
wizara imeendelea kupanuahuduma za upimaji wa watoto wachangawaliozaliwa na akina mama wenye vvu kutoka idadi ya vituo vinavyotoa huduma hizi kutoka vituo mwaka hadi vituo mwaka 
upimaji huo hufanyika kwa kutumia vinasaba vya vvu mahali zitolewapo huduma eid point of care
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya watoto waliozaliwa na akina mama wanaoishi na vvu walipimwa vinasaba vya vvu na kati yao watoto sawa na asilimia walikutwa na maambukizi ya vvu na wote waliunganishwa na huduma ya matibabu lengo ni kuzuia kabisa maambukizi ya mama kwenda kwa mtoto
kwa ujumla maambukizi ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto yameendelea kuwa asilimia kwa kipindi cha mwaka hadi 
mheshimiwa spika wizara imeanzisha afua mpya yamama kinarakatika ngazi ya jamii kwa ajili ya kuwezesha ufuatiliaji wa wajawazito na akina mama wanaonyonyesha ambao wamekwisha thibitika kuwa na maambukizi ya vvu
kitendea kazi cha mama kinara kimetengenezwa na jumla ya mama kinara na wakufunzi walipata mafunzo yaliyofanyika katika mikoa ya morogoro pwani tanga dodoma manyara arusha mwanza shinyanga geita na tabora
hadi sasa jumla ya akinamama wanaonyonyesha walio na vvu wamefikiwa kati ya akinamama 
lengo la hatua hii ni kuhakikisha wanawake wenye maambukizi ya vvu ukimwi wananyonyesha watoto wao ili kuweza kuwafanya wawe na afya bora
udhibiti wa kifua kikuu na ukoma 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia utoaji wa huduma za kifua kikuu na ukoma sanjari na mpango mkakati wa sita wa mapambano dhidi ya kifua kikuu na ukoma
lengo kuu katika mpango huu ni kuongeza kasi ya uibuaji wa wagonjwa kupunguza vifo vitokanavyo na kifua kikuu na kutokomeza ukoma katika halmashauri zenye wagonjwa wa ukoma
katika kipindi cha julai hadi machi wizara ilipanga kuibua wagonjwa ambapo wagonjwa waliibuliwa sawa na asilimia 
aidha hadi kufikia machi asilimia ya wagonjwa waliopatiwa matibabu ya kifua kikuu walipona ambapo ni juu ya lengo la shirika la afya duniani who la kuponyesha asilimia ya wagonjwa wanaoanza matibabu
mafanikio haya ni matokeo ya ufuatiliaji wa kimkakati wa karibu wa wagonjwa vituoni na ushirikishwaji wa watoa huduma katika ngazi ya jamii na ushiriki mzuri wa jumuia ya mwitikio wa kudhibiti kifua kikuu na ukimwi tanzania mkuta
vilevile katika kipindi hicho jumla ya wagonjwa wa kifua kikuu sugu waligundulika ikilinganishwa na wagonjwa waliogundulikwa katika kipindi cha mwaka 
wagonjwa waliogunduliwa kuwa na kifua kikuu sugu walianzishiwa matibabu kikamilifu
mheshimiwa spika katika kuimarisha huduma zaupimaji wa kifua kikuu serikali imeongeza mashine za kisasa za genexpert zinazopima kifua kikuu kwa ufanisi na muda mfupi kutoka mwaka hadi mashine mwezi machi 
mashine hizo hupima na kutoa majibu ndani ya masaa ikilinganishwa na darubini ambazo hutoa majibu baada ya masaa 
pia katika kipindi hiki wizara imenunua na kusambaza mashine za ecg kwa ajili ya ufuatiliaji wa wagonjwa wa kifua kikuu sugu
mheshimiwa spika wizara imeanzisha huduma mkoba za kliniki tembezi mobile vans outreach services zenye uwezo wa kutoa huduma za uchunguzi na ugunduzi kwa magonjwa ya kifua kikuu na magonjwa mengine ya mfumo wa njia ya hewa katika maeneo yenye makundi hatarishi ya ugonjwa wa kifua kikuu
katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi jumla ya watu walio katika maeneo hayo walichunguzwa na kupimwa kifua kikuu
kati ya waliopimwa sawa na asilimia waligundulika kuwa na ugonjwa wa kifua kikuu na kuanzishiwa matibabu
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuboresha njia za uibuaji wa wagonjwa wapya wa ukoma na utoaji wa tiba kinga kwa makundi hatarishi
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya kaya zilifikiwa na kufanyiwa uchunguzi
katika zoezi hili wagonjwa wapya wa ukoma waliibuliwa na kuanzishiwa matibabu
pia katika kipindi hiki watu waliokuwa katika makundi hatarishi walipewa tiba kinga na watu waligundulika kuwa na magonjwa mengine ya ngozi walianzishiwa matibabu
sanjari na utoaji wa huduma za ukoma wizara imeendelea kutoa vifaa tiba kwa waathirika wa ukoma kwa kugawa jozi za viatu ili kupunguza athari za ulemavu kwa waathirika wa ukoma
aidha wizara imeendelea kutekeleza tafiti kubwa tatu za ukoma i tafiti inayolenga kubainisha maeneo hatarishi ya maambukizi ya ukoma geo spatial methods of clustering leprosy cases ii tafiti ya kubaini njia ya ufuasi ya utoaji tiba kinga pep lep study na iii tafiti ya kubaini njia bora ya kuanza ufuatiliaji wa mwenendo wa usugu wa dawa za ukoma antimicrobial resistance study
udhibiti wa malaria 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza shughuli mbalimbali katika jitihada za kupunguza na kutokomeza ugonjwa wa malaria nchini kama ilivyo ainishwa kwenye mpango mkakati wa malaria wa mwaka 
shughuli zilizotekelezwa kwa kipindi cha julai hadi machi ni pamoja na kufuatilia wingi density tabia behavior aina species na uwepo wa vimelea vya malaria sporozoites kwenye miili ya mbu waenezao malaria katika halmashauri zenye vituo maalumu sentinel sites vinavyotumika katika ufuatiliaji huo
katika kipindi cha julai hadi machi ufuatiliaji na usimamizi shirikishiulifanyika katika halmashauri zenye vituo maalumu ambavyo ni uvinza dc kigoma ujiji kasulu dc uyui dc igunga dc sikonge dc tanganyika dc mlele dc muleba dc missenyi dc ngara dc geita dc bukombe dc bagamoyo dc rufiji dc mtwara mc tandahimba dc ruangwa dc kilwa dc ilala mc kinondoni mc kilosa dc mvomero dc na ulanga dc
kazi nyingine zilizotekelezwa ni pamoja na ununuzi wa vifaa vya entomolojia kwa ajili ya kazi ya utegaji wa mbu wapevu kwenye vituo maalumu pamoja na uchunguzi wa kimaabara kwa sampuli kwa njia ya pcr elisa ili kuweza kutambua aina ya mbu na uwepo wa vimelea wa malaria katika vituo maalumu kutoka mikoa yote ya tanzania bara
aidha katika kipindi hicho jumla yavyandarua vyenye dawa ya kuzuia mbu vimesambazwa katikamikoa ya mwanza geita kigoma kagera na mara kwa lengo la kupambana na maambukizo ya ugonjwa wa malaria
mheshimiwa spika katika kupambana na maambukizo ya ugonjwa wa malaria wizara pia imeendelea kutekeleza afua yaupuliziaji dawa ukoko katika kuta za nyumbakatika mikoa yenye kiwango kikubwa cha maambukizo ya ugonjwa wa malaria
katika kipindi cha julai hadi machi upuliziaji wa dawa umefanyika katika halmashauri za kasulu kakonko kibondo biharamulo bukombe na ukerewe ambapo jumla ya nyumba zimepuliziwa na wananchi wamekingwa dhidi ya maambukizi ya malaria katika maeneo hayo
mheshimiwa spika wizara kwa kushirikiana na serikali ya uswisi inatekeleza mradi wakuelekea utokomezaji wa malaria towards elimination of malaria in tanzania temt unaotekelezwa kwenye mikoa na halmashauri za tanzania bara ambayo ni kilimanjaro rombo dc same dc na moshi dc dodoma kondoa dc chamwino dc na mpwapwa dc tanga handeni dc lushoto dc na tanga jiji kigoma kibondo dc kigoma ujiji mc na uvinza na ruvuma tunduru dc nyasa dc na songea mc
kazi zilizotekelezwa katika kipindi cha julai hadi machi ni pamoja na kutoa mafunzo kwa washiriki katika mkoa wa tanga ambapo washiriki hao walitoka ngazi ya mkoa halmashauri kata na vijiji kuhusu upuliziaji dawa ukoko ununuzi wa pampu pamoja na viuadudu lita aina ya bactivecna lita aina yagriselesf
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara kupitia bohari ya dawa msd ilipokea kutoka kwa wadau wa maendeleo dawa mseto ya kutibu malaria alu dozi vipimo vya haraka vya malaria mrdt jumla ya vitepe na dawa ya sindano ya kutibu malaria kali inj
artesunate vichupa 
dawa na vitendanishi hivi vinaendelea kusambazwa katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini kupitia bohari ya dawa msd kulingana na mahitaji ya vituo husika
huduma za uchunguzi wa malaria kwa kutimia vipimo vya haraka na matibabu ya malaria zinatolewa bila malipo
nitumie fursa hii kuwataka watoa huduma za afya nchini kuzingatia mwongozo wa serikali wa kutoa huduma bure za uchunguzi na matibabu ya malaria
udhibiti wa magonjwa ya mlipuko yanayotolewa taarifa kimataifa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara imeendelea kupambana na maambukizi ya magonjwa ya mlipuko ikiwemo kipindupindu kimeta ebola uviko ambapo jitihada mbalimbali zimeendelea kuchukuliwa ikiwemo kutoa elimu ya afya kwa umma na kuandaa miongozo kuhusu kujikinga na magonjwa
mafunzo ya epidemiolojia na usimamizi wa maabara kwa ngazi zote za utoaji mafunzo mafunzo ya awali ya kati na ya muda mrefu yanaendelea kutolewa
jumla ya wanafunzi wa mafunzo ya shahada ya uzamili ya epidemiolojia na udhibiti wa magonjwa pamoja na epidemiolojia na usimamizi wa maabara wameendelea na mafunzo yao ya darasani na ya vitendo ambapo wameweza kufanya tafiti mbalimbali za magonjwa kutathmini mifumo mbalimbali ya ufuatiliaji wa magonjwa na matukio yenye athari kiafya kufanya uchunguzi wa milipuko ya magonjwa kimeta na kipindupindu pamoja na kusaidia mapambano dhidi ya uviko 
mheshimiwa spika katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi ugonjwa wa kipindupindu uliripotiwa katika halmashauri za nkasi kigoma manispaa kigoma dc tanganyika na uvinza ambapo jumla ya wagonjwa na vifo viliripotiwa
aidha ugonjwa wa uviko umeendelea kuripotiwa hapa nchini ambapo katika kipindi cha kuanzia julai hadi novemba ugonjwa umeripotiwa kwa wastani wa visa kwa siku na vifo kwa wiki moja
hali ya ugonjwa iliongezeka katika kipindi cha disemba hadi januari ambapo viliripotiwa wastani wa visa kwa siku na vifo kwa wiki moja
hali ya ugonjwa huu iliendelea kupungua kwa wastani wa visa kwa siku na kifo kwa wiki kuanzia mwezi februari hadi mei 
mheshimiwa spika wizara inaendelea na ufuatiliaji wa magonjwa ya njia ya hewa yanayofanana nainfluenzakatika vituo maalum sentinel sites vilivyopo katika mikoa ya dar es salaam pwani lindi mtwara manyara arusha dodoma mwanza tabora rukwa mbeya ruvuma iringa na kigoma
vituo vinavyo toa huduma ya upimaji vimeendelea kuongezeka kutoka mwaka hadi vituo machi lengo ni kuwa na angalau na kituo kimoja katika kila mkoa ili kuendelea na ufuatiliaji wa mwenendo wa magonjwa ya njia ya hewa yaliyopo na mapya
mheshimiwa spika wizara inakamilisha mfumo wa ki elekroniki wa ufuatiliaji wa tetesi za magonjwa na matukio yenye athari za kiafya unaotegemewa kukamilika mwezi mei 
pia madawati ya ufuatiliaji wa tetesi za magonjwa ngazi ya mkoa yamehuishwa katika mikoa kagera dar es salaam mwanza kigoma tanga na arusha na watumishi na wahudumu wa afya ngazi ya jamii katika mikoa ya mwanza kigoma na dar es salaam wamepatiwa mafunzo ya ufuatiliaji wa taarifa za tetesi za magonjwa na matukio yenye athari kiafya
udhibiti wa magonjwa yaliyokuwa hayapewi kipaumbele 
mheshimiwa spika katika kupambana na magonjwa yaliyokuwa hayapewi kipaumbeleikiwa ni pamoja na usubi matende na mabusha kichocho na trakoma wizara imehakikisha kuwa wataalam dawa vifaa na vifaa tiba vya kutosha vinapelekwa katika maeneo ambayo yameonekana yanasumbuliwa zaidi na magonjwa hayo
wizara kupitia bohari ya dawa msd ilisambaza dawa aina yaivermectin mectizan vidonge naalbendazolevidonge vya kudhibiti na kukinga magonjwa yausubi matende na mabusha
aidha wizara ilisambaza dawa aina yapraziquantelvidonge kudhibiti na kukinga ugonjwa wa kichocho zithromaxvidonge na zithromax ya maji chupa kwa ajili ya kudhibiti ugonjwa watrakomakatika halmashauri za ngorongoro longido kiteto na simanjiro
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara ilitoa kingatiba za kutokomezaugonjwa wa matende na mabushakwa wananchi wa wilaya za kilwa pangani temeke ilala na kinondoni
wananchi wengi walijitokeza kumeza kinga tiba dhidi ya ugonjwa wa matende ikilinganishwa na lengo lililopangwa katika maeneo husika kama ifuatavyo kilwa asilimia ya lengo pangani asilimia 
temeke asilimia jiji la dar es salaam asilimia kinondoni asilimia mtwara dc asilimia mtama asilimia na mafia asilimia 
jumla ya watu walimeza kingatiba hiyo ambayo ni sawa na asilimia 
 ya walengwa wote
mafanikio haya yametokana na upatikanaji wa madawa kwa wakati rasilimali fedha uhamasishaji na mwitikio mzuri wa jamii
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi jumla yawagonjwa wa vikopewalifanyiwa usawazishaji wa kope katika mikoa ya pwani mtwara lindi ruvuma singida rukwa na dodoma
mafanikio haya yametokana na mwitikio chanya wa jamii katika kupokea huduma hii ya usawazishaji wa kope
aidha ugawaji wa kingatiba ya kudhibiti maambukizi ya ugonjwa wa trakoma ulifanyika katika halmashauri za chamwino kongwa na kiteto
wananchi wengi walijitokeza kumeza dawa hizi kwa asilimia kubwa dhidi ya malengo yaliyokuwa yamewekwa katika maeneo husika kama ifuatavyo ngorongoro asilimia chamwino asilimia kongwa asilimia na kiteto asilimia 
jumla ya watu walimeza kingatiba hiyo
vilevile wizara iliendelea na shughuli za kudhibiti ugonjwa wa usubi ambapo ugawaji wa dawa za kingatiba kwa jamii ulifanyika katika mikoa na halmashauri ambapo mafanikio dhidi ya malengo yaliyokuwa yamewekwa katika maeneo husika ni kama ifuatavyo iringa asilimia mbeya asilimia morogoro asilimia njombe asilimia ruvuma asilimia songwe asilimia tanga asilimia 
jumla ya watu walimeza kingatiba hiyo ambayo ni sawa na asilimia ya walengwa wote
elimu ya afya kwa umma 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuelimisha na kuhamasisha jamii kuhusu masuala ya lishe huduma za mama na mtoto afya ya mazingira magonjwa ya kuambukiza na yasiyoambukiza na namna ya kujikinga na majanga mbalimbali
katika kipindi cha julai hadi machi wizara iliandaa na kusambaza vielelezo vya kutoa elimu kwa jamiii kama ifuatavyo mabango vipeperushi pamoja na kurusha matangazo ya runinga na ya redio
aidha wizara imeratibu vipindi vya redio vya runinga na kurusha kupitia mitandao ya kijamii vipeperushi picha za sauti na kusambazausb flash zenye ujumbe wa elimu ya afya
mheshimiwa spika katika kuhamasisha na kushirikisha jamii kuchukua hatua dhidi ya magonjwa ya kuambukiza na yasiyoambukiza pamoja na kupata uelewa wa masuala mbalimbali ya afya wizara ilitoa mafunzo na uelimishaji kwa makundi mbalimbali ya kijamii ambapo viongozi wa dini wanahabari na wahariri wa vyombo vya habari wazee mashuhuri na wasanii 
mafunzo haya yalilenga kuhamasisha masuala mbalimbali ya kiafya hususan kinga dhidi ya uviko na matumizi ya chanjo
wizara imefanya mafunzo na kampeni ya mpango harakishi na shirikishi wa kinga dhidi ya uviko pamoja na matumizi ya chanjo awamu ya pili
mafunzo yalihudhuriwa na washiriki kutoka wizara ya afya or tamisemi ofisi ya katibu mkuu kiongozi ofisi ya waziri mkuu sera uratibu wa bunge ajira vijana na watu wenye ulemavu wizara nyingine wadau wa maendeleo wawakilishi wa viongozi wa kidini viongozi wa serikali za mitaa na viongozi wa kimila
huduma za tiba usimamizi wa vituo vya kutolea huduma za afya 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kusimamia upatikanaji wa huduma za afya nchini zinazotolewa kupitiavituo vya kutolea hudumavya serikali binafsi na mashirika ya dini
katika kipindi cha julai hadi machi vituo vya kutolea huduma za afya nchini vilivyosajiliwa vimeongezeka kufikia ikilinganishwa na vituo mwaka 
kati ya hivyo hospitali ni vituo vya afya and zahanati 
 idadi ya vituo vya kutolea huduma za afya vilivyosajiliwa aina ya vituojulai juni julai machi idadi yavituo vilivyo ongezeka julai machi serikalimashirika ya dinibinafsijumla serikalimashirikaya diniubinafsijumlajumlahospitali vituo vya afya zahanati jumla ndogo chanzo hfr 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi wizara kupitia bodi ya usajili wa hospitali za watu binafsi imesajili vituo vya kutolea huduma katika ngazi mbalimbali ambavyo ni hospitali ngazi ya wilaya hospitali ngazi ya mkoa mbili hospitali za kibingwa vituo vya afya zahanati polyclinic na kliniki za kawaida 
kwa ujumla vituo vilivyosajiliwa na bodi hadi kufikia machi ni 
aidha wizara imetengeneza mfumo wa usajili wa kielektroniki ambao utatumiwa na wamiliki wa hospitali binafsi na umma kutuma maombi yao ya usajili na kulipia ada mbalimbali kupitia mfumo huu ambao umeunganishwa na mfumo wa mfuko mkuu wa serikali gepg
kwa kufanya hivi mfumo huo utarahisisha upatikanaji wa haraka wa huduma ya usajili wa vituo na kupokea malipo mbalimbali ili kupunguza gharama za usafiri badala ya kufuata huduma hii dodoma na hivyo kuepuka usumbufu usio wa lazima
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza afua mbalimbali za tiba nchini ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa walipatiwa huduma ambapo wagonjwa ni wa nje na wagonjwa walilazwa
wagonjwa hao walipatiwa huduma katika hospitali za ngazi ya taifa kanda mikoa halmashauri vituo vya afya na zahanati zote nchini kama ilivyoainishwa katika jedwali hapo chini
idadi ya wagonjwa waliohudhuria katika vituo vya kutolea huduma za afya kwa kipindi julai hadi machi 
aina ya vituomahudhurio katika vituo julai hadi machi opd wagonjwa wa nje asilimiaipd wagonjwa wa kulazwa asilimia jumla asilimia hospital i vituo vya afya zahanat i kliniki jumla chanzo dhis 
mheshimiwa spika kulinganisha na takwimu zilizoainishwa katika jedwali hapo juu idadi kubwa ya wagonjwa wa nje walipatiwa huduma katika ngazi ya zahanati kwa kipindi cha julai hadi machi na asilimia kubwa ya wagonjwa wa kulaza walipata huduma katika hospitali
hali hii imejidhihirisha pia katika kipindi cha julai hadi machi kama ilivyoainishwa katika jedwali hapo chini
idadi ya wagonjwa waliohudhuria katika vituo vya kutolea huduma za afya kwa kipindi cha julai hadi machi 
aina ya vituomahudhurio ya vituo julai hadi machi opd wagonjwa wa nje asilimi aipd wagonjwa wa kulazwa asilimi ajumla asilimi hospitali 
 vituo vya afya 
 zahanati 
 kliniki 
 jumla chanzo dhis magonjwa yaliyoongoza kuwaathiri wananchi top ten diseases 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi magonjwa yaliyoongoza kwa wagonjwa wa nje opd wenye umri chini ya miaka mitano yalikuwa ni maambukizi katika mfumo wa hewa malaria na maambukizi katika njia ya mkojo na kwa umri wa miaka mitano na zaidi magonjwa yalikuwa ni maambukizi katika mfumo wa hewa maambukizi katika njia ya mkojo na malaria kiambatisho na
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi magonjwa yaliyoongoza kwa wagonjwa wa kulazwa ipd kwa wenye umri chini ya miaka mitano yalikuwa ni kichomi severe and non severe malaria na kuharisha sana acute diarhoea ambapo kwa watu walio na umri wa miaka mitano na zaidi magonjwa yalioongoza yalikuwa ni malaria kichomi severe and non severe na maambukizi katika njia ya mkojo uti kiambatisho na
katika kundi hili la wagonjwa magonjwa yasiyoambukiza yalikuwa ni moja ya chanzo cha watu kwenda kulazwa katika vituo vya kutolea huduma za afya hali inayoashiria kukua kwa kiwango cha tatizo la magonjwa ya aina hiyo hapa nchini
upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi 
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuhakikisha kuwa upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi katika vituo vya kutolea huduma za afya unakuwa wa kuridhisha
wizara kupitia bohari ya dawa hununua hutunza na husambaza zaidi ya aina za dawa vifaa tiba na vitendanishi
kati ya hizo aina zimeainishwa kuwa ni dawa muhimu na za kipaumbele cha wizara ya afya kwa lengo la kuhakikisha kuwa zinapatikana nyakati zote katika bohari ya dawa msd
aidha hadi sasa wizara ya afya kupitia wizara ya fedha na mipango imeshapeleka msd kiasi chashilingi 
 kwa ajili ya ugharamiaji wa mnyororo mzima wa upatikanaji wa dawa
kupatikana kwa fedha hizi kumewezesha upatikanaji wa aina za dawa vifaa tiba na vitendanishi muhimu kufikia asilimia katika ngazi ya msd na asilimia ngazi ya zahanati asilimia kwa ngazi ya vituo vya afya asilimia kwa ngazi ya hospitali za wilaya asilimia kwa hospitali za rufaa za mikoa na asilimia katika hospitali za kanda maalum na taifa
wizara itaendelea kuchukua hatua mbalimbali ili kuhakikisha msd wananunua na kusambaza dawa vifaa na vifaatiba vyenye ubora na kwa gharama nafuu
aidha wizara kwa kushirikiana na or tamisemi itaendelea kusimamia na kufuatilia kwa karibu upatikanaji wa dawa katika vituo vya kutolewa huduma za afya vinavyomilikiwa na serikali
mheshimiwa spika katika kuimarisha uzalishaji wa bidhaa za afya nchini msd imeendelea kusimamia uzalishaji wa barakoa ambapo hadi machi kiwanda chakeko phamaceauticalkimezalisha barakoa zenye thamani ya shilingi 
aidha ujenzi wa kiwanda cha mipira ya kuvaa mikononi gloves umekamilika kwa asilimia na uzalishaji wa majaribio tayari umeanza
ujenzi wa kiwanda hicho umeenda sanjari na ujenzi wa nyumba tatu za wafanyakazi ambazo tayari zimekamilika
vilevile msd imenunua mitambo ya kutengeneza na kufungasha dawa rojorojo ointment and cream ambayo imekwishawasili nchini ambapo ujenzi kwa ajili ya kiwanda hicho umeendelea kukamilishwa na baadhi ya malighafi zimekwishawasili nchini na mkandarasi wa kusimika mitambo ya kiwanda tayari amepatikana
ni matarajio ya wizara kuwa viwanda hivi vitawezesha upatikanaji wa dawa na bidhaa za afya kwa wakati na kwa gharama nafuu
upatikanaji wa damu salama 
mheshimiwa spika wizara kupitia mpango wa taifa wa damu salama ilipanga kukusanya chupa za damu salama ili kukidhi mahitaji ya damu salama nchini katika kipindi cha mwaka mzima wa 
hadi kufikia mwezi machi wizara ilifanikiwa kukusanyachupa za damu sawa naasilimia ya lengo la mwaka ikilinganishwa na idadi ya chupa za damu salama zilizokusanywa katika kipindi kama hicho kwa mwaka 
damu zote zilizokusanywa zilipimwa makundi ya damu pamoja na magonjwa makuu manne ambayo ni ukimwi hiv homa ya ini na hbv hcv na kaswende syphilis
jumla ya chupa za damu sawa na asilimia ya chupa zilizokusanywa zilikuwa salama na kusambazwa hospitalini kwa ajili ya matumizi
wizara imepanga kukusanya jumla ya chupa za damu ikiwa ni ongezeko la chupa sawa na ongezeko la asilimia 
na katika kuimarisha upatikanaji wa damu salamu wizara imeamua kutoa bure mifuko ya kukusanyia damu kwa halmashauri zote nchini
hii ni kutokana na kuwa damu salama ni bidhaa ya afya ambayo haiuzwi au kupatikana katika maduka au benki binafsi isipokuwa serikalini tu
hivyo wizara imeona ni vyema kuondoa vikwazo vilivyopo vya upatikanaji wa damu salama ili kuokoa maisha
kutokana na uamuzi huu wa wizara wa kugawa bure mifuko ya damu halmashauri na mikoa sasa watawajibika kugharamia shughuli za kuelimisha na kuhamasisha wananchi kuchagia damu pamoja na kuandaa kampeni za kuchangia damu katika maeneo yao
aidha katika kipindi hicho jumla ya chupa za damu salama sawa na asilimia ya chupa zote zilizokusanywa zilitengenezwa mazao ya damu ambapo jumla yamazao chembe sahani plasma mgando ni na chembe hai nyekundu ni 
yalitengenezwa 
mheshimiwa spikawizara imeendelea kuhakikisha huduma za damu salama zinaimarika na kusogea karibu na wananchi kupitia ujenzi unaoendelea wa kituo cha kanda ya kati dodoma pamoja na vituo vitano vya mikoa kwenye mikoa ya njombe rukwa tanga kigoma na manyara
vilevile mpango utawezesha hospitali za mikoa kutengeneza mazao ya damu kwa mwaka ili kuongeza vituo vinavyotengeneza mazao ya damu vya sasa ambavyo ni vituo saba vya kanda hospitali za rufaa za kanda pamoja na hospitali ya taifa muhimbili
magonjwa yasiyo ya kuambukiza 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kutekeleza afua mbalimbali zilizolenga katika kukabiliana na magonjwayasiyoambukizaambayo yameendelea kuwa changamoto katika sekta ya afya
afua zilizotekelezwa kwa kipindi cha julai hadi machi ni pamoja na ukarabati wa kliniki zinazotoa huduma za selimundu na hemofilia katika hospitali ya kcmc muhimbili benjamin mkapa bugando mbeya zrh na hospitali ya rufaa ya mkoa wa morogoro umefanyika
kuendelea na upanuzi wa huduma za usafishaji wa damu dialysis katika hospitali za rufaa za mikoa kwa kuongeza hospitali nyingine za awamu ya pili zitakazotoa huduma hizo ambapo awamu ya kwanza ilihusu hospitali 
mkakati huo unatekelezwa kwa kushirikisha msd na nhif ambao utawezesha huduma za usafishaji wa damu kuongezeka kutoka asilimia yaani watu wanaopata huduma za dialysis sasa kati ya wanaokadiriwa kuhitaji huduma hiyo kufikia asilimia ifikapo juni 
mkakati wa wizara ni kuziwezesha hospitali zote za rufaa za mikoa kutoa huduma ya kusafisha damu
kuandaa sheria ya uvunaji na upandikizwaji wa viungo ambayo mchakato wake umefikia hatua ya kukusanya maoni ya wadau wa sheria hiyo
kuandaa na kuzindua mpango mkakati jumuishi wa kitaifa wa kuzuia na kudhibiti magonjwa yasiyoambukiza wa mwaka unaotoa dira ya mapambano dhidi ya magonjwa yasiyoambukiza nchini
kufanya uchambuzi wa sera na sheria mbalimbali zinazohusu afua za lishe na mazoezi ili kuweza kurekebisha sheria na sera katika kuongeza kasi ya mapambano ya vihatarishi risk factors vya magonjywa yasiyoambukiza
uchambuzi huu umekamilika na ushawishi na uraghibishi kwa makundi mbalimbali ikiwa ni pamoja na waheshimiwa wabunge unaendelea
kuandaa na kuzindua mwongozo wa mazoezi ya kuushughulisha mwili na kuepuka tabia bwete ambao pia umeainisha aina ya mazoezi kwa makundi mbalimbali
kuandaa vipindi mbalimbali na machapisho ya utoaji wa elimu ya afya dhidi ya magonjwa yasiyoambukiza
hii ikiwa ni pamoja na kuadhimisha wiki ya magonjwa yasiyoambukiza iliyoadhimishwa tarehe hadi novemba ambapo machapisho zaidi ya yaliwasilishwa katika kongamano la kisayansi na wananchi zaidi ya walifikiwa na huduma mbalimbali za upimaji wa magonjwa yasiyoambukiza zilizotolewa
kuandaa mtaala wa mafunzo ya magonjwa yasiyoambukiza kwa watoa huduma za afya katika ngazi ya afya ya msingi
hadi sasa wizara imeweza kufanya mafunzo kwa watoa huduma kutoka katika vituo vya afya vya mkoa wa pwani na dar es salaam
kukamilisha mkakati wa kifaifa wa kudhibiti matumizi ya tumbaku nchini kwa miaka kuanzia mwaka hadi 
kufanya mafunzo ya utoaji huduma za kisukari na diabetic footkwa hospitali zote za rufaa za mikoa
wizara kwa kushirikiana na wadau imekamilisha tathmini ya hali ya huduma za utengamao ambayo ilitumika kuandaa mkakati wa uimarishaji wa huduma za utengamao wa mwaka 
sambamba na mkakati huo serikali imeendelea kuimarisha karakana za tiba mtengamao katika hospitali za rufaa za mikoa ya iringa na mtwara ili kuziwesha kuwa na vifaa vya kisasa katika utoaji wa huduma hizo
uimarishaji wa huduma za matibabu ya kibingwa nchini 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuboresha na kuimarisha huduma za matibabu ya kibingwa nchini ili kuokoa maisha ya wananchi wengi sambamba na kupunguza idadi ya wagonjwa wanaopewa rufaa ya matibabu nje ya nchi
katika kipindi cha julai hadi machi hospitali za rufaa za kanda na taifa ziliwasilisha wizarani idadi ya wagonjwa waliokuwa na mahitaji ya kupatiwa matibabu nje ya nchi ambapo wagonjwa walipatiwa kibali cha kwenda kutibiwa nje ya nchi
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ngazi ya taifa kanda na maalum zimehudumia jumla ya wagonjwa 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd walikuwa na wagonjwa wa kulazwa ipd walikuwa ikilingalinishwa na wagonjwa waliohudumiwa katika kipindi kama hicho mwaka kama inavyoonesha katika kiambatisho na
aidha kati ya wagonjwa waliohudumiwa katika hospitali hizo wagonjwa walikuwa ni wagonjwa wa msamaha na walizigharimu hospitali hizo za rufaa za taifa kanda na maalum jumla ya shilingi 
 kama inavyoonesha katikakiambatisho na
hospitali ya taifa muhimbili mnh 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ya taifa muhimbili mnh imehudumia jumla ya wagonjwa 
kati ya hao wagonjwa wa nje opd walikuwa na wagonjwa wa kulazwa ipd walikuwa 
aidha wagonjwa wa misamaha walikuwa ambao waliigharimu hospitali kiasi cha shilingi bilioni 
 katika kipindi hicho
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali imetoahuduma ya upandikizaji figo renal transplant kwa wagonjwa ambapo gharama ya huduma hiyo ni shilingi milioni kwa mgonjwa mmoja ambapo huduma hiyo hugharimu shilingi milioni nchini india
wagonjwa waliopandikizwa figo tangu huduma hiyo ilipoanzishwa hapa nchini mwaka wamefikia wagonjwa 
hivyo wagonjwa waliopata huduma hii katika hospitali ya taifa muhimbili wangegharimu shilingi iwapo wangepata huduma hiyo nchini india
kwa kuanzisha huduma hii hapa nchini serikali imeokoa jumla ya shilingi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai mpaka machi hospitali imetoahuduma ya upandikizaji vifaa vya usikivu cochlea implant kwa watoto ambapo gharama ya huduma hiyo ni shilingi milioni kwa mgonjwa mmoja ambapo huduma hiyo hugharimu shilingi milioni nchini india
wagonjwa waliopandikizwa vifaa vya usikivu tangu huduma hiyo ilipoanzishwa hapa nchini mwaka wamefikia kwa gharama ya shilingi bilioni 
hivyo watoto waliopata huduma hii katika hospitali ya taifa muhimbili wangegharimu shilingi bilioni 
 kwa kuanzisha huduma hii hapa nchini serikali imeokoa jumla ya shilingi bilioni 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ya taifa muhimbili imetoa huduma za matibabu ya radiolojia kwa njia ndogo intervertional radiology kwa wagonjwa na kufanya jumla ya wagonjwa waliopata huduma hii kufikia tangu huduma hii ilipoanzishwa novemba 
gharama ya kumpeleka mgonjwa mmoja nje ya nchi kwa huduma hii ni shilingi milioni ambapo hospitali ya taifa muhimbili inatoa huduma hiyo kwa gharama ya shilingi milioni tu
kwa wagonjwa hospitali imetumia shilingi bilioni 
 na endapo wangeenda nje serikali ingetumia shilingi bilioni 
hivyo jumla ya shilingi bilioni 
 zimeweza kuokolewa
hospitali ya mloganzila 
mheshimiwa spika kwa kipindi cha julai hadi machi hospitali ya mloganzila imehudumia jumla ya wagonjwa ukilinganisha na wagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hiki kwa mwaka 
kati ya wagonjwa hao wagonjwa walikuwa ni wa nje opd na wagonjwa walikuwa ni wa ndani ipd
aidha wagonjwa wa misamaha walikuwa ambao waliigharimu hospitali kiasi cha shilingi bilioni 
 katika kipindi hicho
hali ya upatikanaji wa damu katika hospitali imefikia wastani wa asilimia ya mahitaji
mheshimiwa spika hospitali imefanikiwa kusimikamtambo wa kuzalisha hewa tiba oxygen generating plant wenye uwezo wa kuzalisha mitungi yenye ujazo wa 
 m kwa siku ambapo mitungi ya ziada takribani itauzwa na hivyo kuongeza mapato ya ndani
aidha mtambo huu umegharimu dola za marekani 
vilevile hospitali imefanya ukarabati wawodi ya watoto wachanga mahututi neonatal intensive care unit nicu ambapo ukarabati huu umeongeza vitanda vyanicukutoka vitanda mwaka hadi hadi kufikia vitanda kwa mwaka 
pia mradi huu unahusisha uanzishwaji wa wodi ya watoto wachanga na wodi ya wajawazito mahututi maternal icu yenye uwezo wa vitanda pamoja na wodi ya wajawazito wanaohitaji uangalizi maalum hdu yenye uwezo wa vitanda 
ukarabati huu umegharimu jumla shilingi milioni 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ya mloganzila kwa kushirikiana na hospitali ya taifa muhimbili ilifanikiwa kutoa huduma yaupandikizaji wa uloto bone marrow transplant ambapo jumla ya wagonjwa walifanyiwa upandikizaji huo
huduma hii ni mara ya kwanza kufanyika nchini na katika ukanda wa afrika mashariki na kati
gharama za kumpeleka mgonjwa mmoja nje ya nchi nishilingi milioni wakati katika hospitali ya mloganzila ni shilingi milioni tu
hivyo hospitali imetumia shillingi milioni na kama wagonjwa hao wangeenda nje ya nchi serikali ingetumiashillingi bilioni 
 na hiyo jumla yashilingi bilioni 
 zimeweza kuokolewa
mheshimiwa spika katika kuimarisha utendaji wa hospitali ya mloganzila ambayo ipo chini ya usimamizi wa hospitali ya taifa muhimbili naomba kuchukua fursa hii kulijulisha bunge lako tukufu na wananchi kwa ujumla kuwa kuanzia tarehe julai hospitali hii itaanza kujiendesha yenyewe
wizara inaendelea na uchambuzi wa huduma mahususi za ubingwa bobezi ambazo hospitali hii itajikita katika kuzitoa kwa wananchi
tunaamini kuwa hatua hii itaiwezesha hospitali kutoa huduma bora na kwa haraka sambamba na kuipunguzia mzigo hospitali ya taifa ya muhimbili
taasisi ya mifupa muhimbili moi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi taasisi ya mifupa moi iliendelea kutoa huduma ambapo jumla ya wagonjwa walihudumiwa
kati yao wagonjwa wa nje opd ni na wagonjwa wa kulazwa ipd ni ikilinganishwa na wagonjwa waliohudumiwa kipindi kama hicho kwa mwaka 
mheshimiwa spika hospitali ilifanya upasuaji kwa wagonjwa ambapo upasuaji wa mifupa mbalimbali wagonjwa upasuaji wa kubadilisha nyonga wagonjwa upasuaji wa goti wagonjwa upasuaji wa goti kwa kutumia matundu wagonjwa upasuaji wa mfupa wa kiuno wagonjwa upasuaji wa uti wa mgongo wagonjwa upasuaji wa ubongo wagonjwa upasuaji wa watoto wenye vichwa vikubwa na mgongo wazi wagonjwa upasuaji wa mfupa wa paja femur wagonjwa na upasuaji kwa wagonjwa wa dharura 
vilevile taasisi imefanya upasuaji wa kunyoosha vibyongo scoliosis surgery kwa watoto na upasuaji wa kuondoa uvimbe ulio kwenye sakafu ya ubongo kupitia tundu la pua transphenadial hypophysectomy wagonjwa na upasuaji wa kuondoa uvimbe kwenye mshipa wa damu kwenye ubongo aneurysm clipping ilikuwa wagonjwa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi kwa kutumia maabara maalum ya upasuaji wa ubongo bila kufungua fuvu angio suite imefanya upasuaji kwa kutumia maabara hii kwa wagonjwa 
aidha kwa mara ya kwanza taasisi imeweza kutoa matibabu ya kifafa epilepsy kwa njia ya upasuaji
mheshimiwa spika taasisi iliendelea kutoa huduma za mkoba ikiwa ni pamoja na upasuaji wa mifupa kwa lengo la kusogeza huduma kwa wananchi
katika kipindi cha julai hadi machi madaktari bingwa wa moi wamewahudumia wagonjwa katika hospitali ya nyangao lindi hospitali ya misheni ndanda lindi wamehudumiwa wagonjwa hospitali ya mkoa wa geita wamehudumiwa wagonjwa hospitali ya arusha hdc wamehudumiwa wagonjwa na hospitali ya benjamini mkapa dodoma wamehudumiwa wagonjwa 
taasisi ya moyo jakaya kikwete jkci 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi taasisi ilihudumia jumla ya wagonjwa ikilinganishwa na wagonjwa waliohudumiwa katika kipindi cha mwaka 
kati yao wagonjwa walikuwa wa nje opd na wagonjwa wakulazwa ipd walikuwa 
miongoni mwa waliopata huduma ni pamoja na wagonjwa kutoka nchi za visiwa vya comoro zambia drc kenya botswana na burundi
aidha wagonjwa wa misamaha walikuwa ambao waliigharimu hospitali kiasi cha shilingi milioni 
mheshimiwa spika taasisi imeweza kufanya upasuaji wa moyo kwa wagonjwa kati ya wagonjwa waliofanyiwa upasuaji wagonjwa walifanyiwaupasuaji mkubwa wa kufungua kifua bila kusimamisha moyo kati yao watu wazima walikuwa na watoto walikuwa 
aidha wagonjwa wengine ambao ni watu wazima wenye matatizo ya mishipa ya damu walifanyiwa upasuaji kwa njia ya kisasa vascular surgery upasuaji huu umefanywa na wataalam wa ndani
aidha jumla ya wagonjwa walipatahuduma za upasuaji wa moyo kwa kutumia mtambo maalum catheterization laboratory ikiwa ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na wagonjwa waliofanyiwa huduma hiyo kwa kipindi kama hicho kwa mwaka kati yao watu wazima walikuwa na watoto 
taasisi ya saratani ocean road orci 
mheshimiwa spika taasisi ya saratani ya ocean road ilihudumia jumla ya wagonjwa kati ya wagonjwa hao wagonjwa wa nje opd walikuwa na wagonjwa wa kulazwa walikuwa 
kati ya wagonjwa waliohudumiwa katika kipindi hiki wagonjwa walipatiwa huduma za tiba mionzi wagonjwa walipatiwa huduma ya tiba kemia na wagonjwa walipata tiba ya kemia na mionzi
baada ya huduma za uchunguzi na tiba ya saratani kuimarishwa wagonjwa kutoka nje ya nchi wameendelea kufika katika taasisi ambapo katika kipindi hicho wagonjwa wapya walipatiwa huduma za uchunguzi na tiba ya saratani
mheshimiwa spika aidhahuduma za uchunguzi wa sarataniumeendelea kufanywa na taasisi kwa njia ya mkoba
uchunguzi huo ulifanyika katika mikoa ya dar es salaam geita lindi ruvuma dodoma arusha na mtwara
katika kipindi hiki jumla ya wanawake walifanyiwa uchunguzi wa saratani ya matiti na saratani ya mlango wa kizazi kati yao wanawake walifanyiwa uchunguzi katika taasisi na wanawake walifanyiwa uchunguzi kupitia huduma za mkoba
kati ya wanawake waliofanyiwa uchunguzi wa saratani ya matiti na saratani ya mlango wa kizazi wanawake walionekana kuwa na dalili za awali za saratani na wanawake waligundulika kuwa na saratani
pia jumla ya wanaume walifanyiwa uchunguzi wa saratani ya tezi dume kati yao wanaume walifanyiwa uchunguzi katika taasisi na wanaume walifanyiwa uchunguzi kupitia huduma za mkoba
katika uchunguzi huo wanaume sawa na asilimia waligundulika kuwa na saratani ya tezi dume
pia uchunguzi wa saratani ya ngozi kaposi sarcoma na utumbo mpana ulifanyika kwa watu ambapo watu sawa na asilimia waligundulika kuwa na saratani
katika kuhakikisha kwamba wananchi wanapata elimu kuhusu ugonjwa wa saratani taasisi iliendelea kutoa elimu kwa umma kwa njia mbalimbali zikiwepo vipindi vya runinga redio vipindi na machapisho ya magazeti kuhusu namna ya kujikinga na saratani
utoaji wa elimu kwa umma ulitekelezwa kwa asilimia ya lengo
aidha elimu imeendelea kutolewa kwa njia ya mitandao ya kijamii kupitia vilevile jumla ya wanafunzi kutoka shule za sekondari walipatiwa elimu kuhusu saratani
mheshimiwa spika upatikanaji wadawa za saratanikwa wagonjwa ilikuwa ni asilimia ikilinganishwa na asilimia mwaka 
taasisi imeendelea kusimamia utoaji wa dawa za saratani kwa mgonjwa kuchangia kadiri anavyomudu ambapo wagonjwa wasiomudu gharama walipatiwa msamaha wa kupata dawa za tiba ya saratani kupitia dawati la afisa ustawi wa jamii ambapo jumla ya wagonjwa walipatiwa misamaha mbalimbali ya gharama za uchunguzi wa kimaabara radiolojia na tiba
huduma zilizotolewa kwa msamaha katika kipindi hicho zina thamani yashilingi bilioni 
 taasisi iliendelea kuimarisha upatikanaji wa dawa za saratani katika duka la dawa la jamii
upatikanaji wa dawa za saratani katika kipindi cha julai hadi machi uliendelea kuwa asilimia na imesaidia kuongeza mapato kwa taasisi
vilevile bei ya dawa katika duka la dawa la jamii la taasisi ni nafuu kwa wastani wa asilimia ikilinganishwa na bei ya dawa hizo katika maduka binafsi nje ya taasisi
mheshimiwa spika kutokana na uboreshaji mkubwa wa miundombinu uliofanywa na serikali katika eneo la matibabu na uchunguzi wa kibingwa na ubingwa bobezi kwa wagonjwa wa saratani rufaa za matibabu nje ya nchi zimepungua
kutokana na maboresho hayo taasisi ilitoa rufaa ya matibabu nje ya nchi kwa mgonjwa mmoja tu katika kipindi cha miaka miwili mfululizo
mheshimiwa spika taasisi ilitoa tiba shufaa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha taarifa hii taasisi ilitoa jumla ya tiba mionzi kwa wagonjwa kwa kutumia mashine za mionzi ya nje zacobalt yacaesiumna za linac na mashine mionzi ya ndani brachytherapy
taasisi ilifanikiwa kutoa jumla ya vipimo vya radiolojia kati ya vipimo hivyo vipimo ni vyax ray vya ultrasound vyact scanna vya mammographikiwa ni sawa na asilimia ya lengo
mheshimiwa spika taasisi iliendelea kutoa huduma za uchunguzi na tiba za dawa nyuklia ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa walipatiwa huduma sawa na palliative care kwa jumla ya wagonjwa na wagonjwa walipatiwaoral morphinekwa ajili ya kupunguza maumivu
pia huduma za maabara zimezidi kuimarika ambapo katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya vipimo vya maabara vilifanyika ambapo kati yake vipimo vilikuwa vipimo vya kawaida na vipimo ni vya patholojia
vipimo mahsusi vya saratani vya histopathology cytology immunoassay tumor markers haematology clinical chemistry immunology parasitology na blood transfusionvinafanyika na kusaidia kutoa tiba mahsusi kwa wagonjwa wa saratani
 asilimia ya lengo
wagonjwa walifanyiwa uchunguzi diagnostic scans katika mifupa figo ubongo na tezi ya shingoni na wagonjwa walipatiwa tiba ya nyuklia
aidha maabara ya taasisi ilifanyiwa tathmini kwa ajili ya ithibati ya kimataifa international accreditation na kupewa ithibati katika vipimo vya aina tano
cheti cha ithibati cha ubora kimetolewa kutoka shirika la viwango la ukaguzi la kimataifa sadcas na hivyo maabara ya taasisi imeingizwa katika orodha ya maabara bora inayotoa huduma za vipimo duniani
mheshimiwa spika taasisi kwa kushirikiana na chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili iliendelea kutoa mafunzo kwa wanafunzi wa shahada ya kwanza ya tiba ya mionzi bachelor of science in radiation therapy technology wanafunzi wa shahada ya uzamili ya onkolojia masters of medicine in clinical oncology na wanafunzi wa shahada ya uzamili ya uuguzi katika onkolojia masters of science in nursing oncology
mafunzo haya yameongeza uwepo wa wataalamu wa huduma za saratani hapa nchini kwa sasa taasisi ina madaktari bingwa 
mheshimiwa spika taasisi iliendelea kutekeleza mradi wa kusimika mashine yapet ct scanambapo unahusisha ujenzi wabunkersna ununuzi na usimikaji wa mashine za pet ct scan na cyclotron kwa gharama ya shilingi bilioni 
ujenzi wa jengo ulianza mei na unategemewa kukamilika juni ambapo hadi sasa umefikia asilimia ya utekelezaji
hospitali ya benjamin mkapa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ya benjamin mkapa imeendelea kutoa huduma ambapo jumla ya wagonjwa walihudhuria na kupata matibabu ikilinganishwa na wagonjwa waliopata huduma kwa kipindi kama hiki mwaka 
kati ya hao wagonjwa walikuwa wa nje opd na wagonjwa waliolazwa ipd walikuwa 
wagonjwa wanaopatiwa huduma katika hospitali wameendelea kuongezeka sawa na ongezeko la asilimia ikilinganishwa na mwaka 
ongezeko hilo limetokana na uboreshwaji wa huduma zinazotolewa kutokana na uwepo wa vifaa vya kisasa na wataalam wenye ujuzi
aidha wagonjwa wa msamaha walikuwa ambao waliigharimu hospitali kiasi cha shilingi milioni katika kipindi hicho
mheshimiwa spika jumla yavipimo vya moyo vimefanyika kwa kipindi cha mwaka ikilinganisha na vipimo vilivyofanyika kipindi kama hiki mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia 
vilevile katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa walipata huduma ya upasuaji ikilinganishwa na wagonjwa waliopewa huduma hiyo kwa kipindi kama hicho mwaka ambapo kumekuwa na ongezeko la asilimia 
wagonjwa waliofanyiwahuduma za upasuaji kwa kutumia matundu madogowalikuwa ikilinganishwa na waliofanyiwa kipindi kama hiki mwaka ambalo ni ongezeko la asilimia 
mheshimiwa spika kwa kipindi cha julai hadi machi jumla ya wagonjwa nane walipata huduma ya upandikizwaji wa figona kufikisha jumla ya wagonjwa waliopata huduma hii toka hospitali ilipoanza kutoa huduma za kupandikiza figo mwezi machi 
gharama ya upandikizaji figo katika hospitali ya benjamin mkapa ni kati ya shilingi milioni hadi milioni kwa mgonjwa mmoja ikilinganishwa na shilingi milioni hadi milioni mgonjwa mmoja akitibiwa nje ya nchi
upatikanaji wa huduma hizo hapa nchini kumeiwezesha serikali kuokoa jumla ya shilingi bilioni 
 hospitali ya taifa ya afya ya akili mirembe 
mheshimiwa spika hospitali ya taifa ya afya ya akili mirembe katika kipindi cha julai hadi machi ilihudumia jumla ya wagonjwa kati yao ni wagonjwa wa akili wa nje opd na wagonjwa wa akili wa ndani ipd 
aidha wagonjwa wa msamaha waliopewa huduma walikuwa ambao waliigharimu hospitali kiasi cha shilingi katika kipindi hicho
jumla ya wagonjwa walipata huduma za kibingwa za saikolojia na wagonjwa wa neuro psychiatry na wagonjwa wapatao walifanyiwa uchunguzi na kuandikiwa taarifa za kisheria
vilevile katika kliniki ya afya ya akili kwa watoto na vijana wagonjwa walihudumiwa
taasisi pia ilipokea wagonjwa wapya wenye matatizo ya utumiaji wa madawa ya kulevya na hivyo kufanya jumla ya waraibu wanaohudumiwa na kituo cha itega kufikia toka kilipoanza kutoa huduma mwaka 
hospitali ya taifa ya magonjwa ambukizi kibong oto 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ilihudumia jumla ya wagonjwa ambapo wagonjwa wa nje walikuwa na wagonjwa waliolazwa walikuwa na wagonjwa waliohudumiwa katika jamii community outreach walikuwa 
kati ya wagonjwa waliolazwa wagonjwa wa kifua kikuu sugu walikuwa 
aidha wagonjwa wa kifua kikuu sugu waliomaliza matibabu ni asilimia na kati yao asilimia walithibitishwa kupona kifua kikuu sugu
mheshimiwa spika hospitali imeweza kufanya ubainishaji wa vinasaba vya uviko katika sampuli ambapo sampuli ziliweza kuleta majibu kati ya sampuli hizo zilizoleta majibu sampuli zilikuwa na vinasaba vya delta and beta
hospitali imeendelea pia kutoa huduma kwa wagonjwa wa msamaha ambapo jumla yao walikuwa ambao waliigharimu hospitali kiasi cha shilingi katika kipindi hicho
 hospitali ya rufaa kanda ya nyanda za juu kusini mbeya 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali imehudumia jumla ya wagonjwa ikilinganishwa na wagonjwa waliopatiwa huduma mwaka 
kati yao wagonjwa walikuwa wa nje na wagonjwa walilazwa
hospitali imeendelea pia kutoa huduma kwa wagonjwa wa msamaha ambapo jumla ya wagonjwa walihudumiwa na waliigharimu hospitali kiasi cha shilingi katika kipindi hicho
hospitali imeendelea kuboresha huduma za kibingwa kwa kuendelea kuongeza wataalam wa kada mbalimbali
hadi kufikia machi huduma zilizoongezeka ni za upasuaji wa mishipa ya fahamu na ubongo
huduma ya tiba ya saratani imeendelea kutolewa ambapo hospitali imehudumia jumla ya wagonjwa waliopata matibabu ya saratani kwa kutumia dawa chemotherapy na upasuaji
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kuboresha miundombinu ya kutolea huduma ambapo jengo la huduma za daraja la kwanza lilikarabatiwa na kuongeza vitanda na kufanya hospitali kuwa na jumla ya vitanda 
aidha serikali imetoa kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ujenzi wa jengo la ghorofa sita la kutolea huduma za afya ya uzazi na mtoto lililopo eneo la meta
jengo hili linajengwa kwa utaratibu wa force account na ujenzi umefikia asilimia 
kukamilika kwa jengo hili kutaongeza vitanda na kufikia jumla ya vitanda 
 hospitali ya rufaa ya kanda ya ziwa bugando 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ilihudumia jumla ya wagonjwa ikilinganishwa na wagonjwa katika kipindi kama hicho mwaka 
wagonjwa wa nje opd walikuwa na wagonjwa wa kulazwa ipd walikuwa 
aidha hospitali imeendelea kutoa huduma kwa wagonjwa wa msamaha ambapo wagonjwa walihudumiwa na waliigharimu hospitali kiasi cha shilingi 
vilevile hospitali imeendelea kuboresha huduma za kibingwa kwa kuanza kutoa uchunguzi wa saratani ya matiti baada ya kununua mashine iitwayo mammogramkwa shilingi million 
taasisi ilihudumia jumla ya wagonjwa wa matibabu ya saratani ikilinganishwa na wagonjwa waliopata huduma hiyo mwaka 
kati yao wagonjwa walipatiwa tiba ya saratani kwa kutumia dawa chemotherapy na wagonjwa walipatiwa tiba ya mionzi radiotherapy
upatikanaji wa huduma hii umepunguza rufaa za wagonjwa wa saratani wa kanda ya ziwa kwenda taasisi ya saratani ocean road
hospitali ya rufaa ya kanda kaskazini kcmc 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali ya kcmc ilipokea jumla ya wagonjwa 
kati yao wagonjwa wa nje opd walikuwa na wagonjwa wa ndani ipd ni ambapo asilimia ya wagonjwa wote wanatoka katika mikoa iliyopo ndani ya maeneo yanayohudumiwa na hospitali kwa kanda ya kaskazini
mheshimiwa spika hospitali pia imeendelea kuboresha huduma za uchunguzi wa magonjwa kwa kununua na kufunga mitambo mipya yamri ct na digital x ray
maboresho hayo yamewezesha wagonjwa kuendelea kufanyiwa kipimo cha mri wagonjwa vipimo vyact scanwagonjwa vipimo vyaultrasoundwagonjwa na wagonjwa vipimo vyax ray
huduma za upasuaji zimefanyika kwa wagonjwa 
mheshimiwa spika hospitali pia imeendelea kutoa huduma katika idara ya saratani ambapo katika kipindi tajwa jumla ya wagonjwa wa saratani kati yao wagonjwa walikuwa ni watu wazima na wagonjwa walikuwa ni watoto
hospitali kupitia idara ya urolojia iliweza kufanya upasuaji kwa wagonjwa waliokuwa na changamoto mbalimbali katika njia ya mikojo kati yao wanaume walikuwa na wanawake ni 
idara ya ngozi imeendelea kutoa huduma za matibabu na upasuaji ambapo katika kipindi cha mwezi julai hadi machi jumla ya wagonjwa walifikiwa
hospitali pia imeendelea kutoa huduma za mkoba outreach services katika maeneo mbalimbali nje ya hospitali ambapo katika kipindi tajwa jumla ya wagonjwa wamepatiwa huduma mbalimbali
mheshimiwa spika katika kuadhimisha miaka ya hospitali ya kcmc tangu kuanzishwa kwake mwaka hospitali ilitoa huduma ya upimaji kwa wananchi bure ambapo jumla ya watu walipimwa magonjwa mbalimbali ikiwemo utoaji wa chanjo ya uviko 
hospitali pia imetoa huduma ya macho ambapo jumla ya wagonjwa kati yao wagonjwa wapya walikuwa ni na wagonjwa wakujirudia ni 
katika kipindi tajwa hospitali imetoa msamaha kwa wagonjwa ambapo jumla ya shilingi bilioni 
 zimetumika kati ya hizo shilingi bilioni 
 zimetumika kwa wagonjwa wa saratani
mheshimiwa spika hospitali imeendelea kuboresha miundombinu ya kutolea huduma za kibingwa ambapo ujenzi wa wodi maalumu ya wagonjwa wa saratani imekamilika kwa asilimia na inaendelea kutoa huduma
katika kipindi tajwa hospitali pia inaendelea na ujenzi wa jengo la mionzi bunker ambapo jumla ya gharama ya ujenzi ni shilingi bilioni 
 kati ya hizo shilingi bilioni zimetolewa
mradi huu umetekelezwa kwa asilimia 
hospitali pia imeendelea na ujenzi wa mabweni ya kulala wagonjwa wa saratani na ndugu wa wagonjwa ambao watakuwa wanatokea maeneo ya nje ya mkoa wa kilimanjaro malazi yatakuwa kwa gharama nafuu sana ujenzi huu umefikia asilimia na unategemewa kugharimu shilingi bilioni hadi kukamilika kwake
mheshimiwa spika hospitali inaendelea kutoa huduma ya uzalishaji wa hewa ya oksijeni kupitia kinu chake chenye uwezo wa kuzalisha mitungi kwa siku hivyo kuokoa zaidi ya shilingi kwa mwezi
upatikanaji wa hewa hii katika hospitali umekuwa msaada mkubwa hasa kipindi cha mfumuko wa uviko na hivyo kuokoa zaidi ya shilingi bilioni 
hospitali ya rufaa ya kanda chato 
mheshimiwa spika hospitali ya rufaa ya kanda chato ilianza kutoa huduma julai ambapo hadi kufikia machi hospitali imeweza kuhudumia jumla ya wagonjwa ambapo wagonjwa wa nje opd walikuwa na wagonjwa wa ndani ipd walikuwa 
huduma za kibingwa zilizoanza kutolewa ni pamoja na upasuaji kwa wanawake obstretics gyanocology kama vile hysterectomy intravaginal abdominal laparatomy vvf repair colporhaphy anterior posterior vulvectomy biopsy taking
mheshimiwa spika hospitali imeendelea na ujenzi wa miundombinu mbalimbali ya utoaji huduma ambapo kwa kipindi cha mwezi julai hadi machi hospitali imeendelea na ujenzi wa majengo na nyumba za watumishi ambayo yanajengwa kwa awamu
katika awamu ya kwanza ilihusu ujenzi wa jengo la wagonjwa wa nje opd jengo la famasi na uchunguzi maabara jengo la huduma za dharura emd na jengo la wagonjwa wanaohitaji uangalizi maalumu icu na utekelezaji wake umefikia asilimia 
ujenzi wa awamu ya pili unahusisha majengo yafuatayo wodi yenye ghorofa mbili na likikamilika litakuwa na uwezo wa kuwa na vitanda ambalo ujenzi wake umefikia asilimia jengo la mionzi limefikia asilimia kazi za nyongeza za ujenzi wa jengo la kuhifadhia maiti mortuary jengo la kutakasisha vifaa cssd na jengo la kufulia nguo
mheshimiwa spika katika kuboresha huduma hospitali imeanzisha utengenezaji wa mifuko ya kuwekea taka mbalimbali bin liners na kuuza kwa vituo vya kutoa huduma za afya vya karibu pia hospitali imeshaanza kutoa huduma kwa wagonjwa wa dharura emd
aidha hospitali ipo katika taratibu za kuanzisha kitengo cha kuchanganya dawa compoundingnainfusion unit kuanzisha huduma ya kitengo cha icu kitengo cha mionzi ambapo kutakuwa na huduma ya ct scan na mri na kuanzisha huduma ya kuchuja damu kwa wagonjwa ambao figo zao zimeshindwa kufanya kazi dialysis
hospitali za rufaa za mikoa 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi hospitali za rufaa za mikoa zilihudumia jumla ya wagonjwa ikilinganishwa na wagonjwa waliohudumiwa katika kipindi kama hicho mwaka 
kati ya wagonjwa waliohudumiwa katika kipindi cha wagonjwa wa nje opd walikuwa na wagonjwa waliolazwa ipd walikuwa 
mchanganuo wa wagonjwa waliohudumiwa upo katikakiambatisho na
aidha kati ya wagonjwa hao waliohudumiwa katika hospitali za rufaa za mikoa jumla ya wagonjwa walikuwa ni wagonjwa wa msamaha na walizigharimu hospital hizo jumla ya shilingi ikilinganishwa na wagonjwa wa msamaha mwaka waliozigharimu hospitali hizo kiasi cha shilingi kama ilivyofafanuliwa katika kiambatisho na
mheshimiwa spika kwa upande wahuduma za kujifunguakatika kipindi cha julai hadi machi jumla ya akinamama walijifungua katika hospitali za rufaa za mikoa ukilinganisha na akinamama waliojifungua mwaka kama inavyoonekana katikakiambatisho na
aidha katika kipindi hicho vilitokea vifo vinavyohusiana na uzazi ukilinganisha na vifo vilivyoredokiwa mwaka 
kupungua kwa idadi hii ni kutokana na jitihada za serikali za kuboresha vituo vya afya katika halmashauri mbalimbali nchini ambavyo vimewezeshwa kutoa huduma bora za uzazi za dharura ikiwemo upasuaji wa kumtoa mtoto tumboni cemonc
mheshimiwa spika serikali imeendelea kuimarisha upatikanaji wa huduma za kibingwa katika ngazi ya mikoa ambapo huduma mbalimbali za kibingwa zimeendelea kutolewa ikiwemohuduma ya usafishaji wa damu dialysis kwa wagonjwa wenye magonjwa ya figo
jumla ya wagonjwa wameendelea kupata huduma za kusafisha damu katika hospitali za rufaa za mikoa ambazo ni bombo tanga bukoba kagera mount meru arusha ligula mtwara maweni kigoma musoma mara na sekou toure mwanza
wagonjwa hawa wanapata huduma za kusafisha damu mara tatu kwa wiki
aidha serikali inaendelea kuzijengea uwezo hospitali zote za rufaa za mikoa ziweze kutoa huduma za kusafisha damu
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha upatikanaji wa huduma za kibingwa kwenye mazingira ya karibu na wananchi ambapo katika kipindi cha julai hadi machi hospitali za rufaa za mikoa zilitoahuduma za mkoba outreach services katika fani za ubingwa zifuatazo magonjwa ya macho magonjwa ya watoto dawa za usingizi upasuaji wa mifupa magonjwa ya ndani upasuaji wa kawaida afya ya uzazi na magonjwa ya wanawake magonjwa ya sikio pua na koo afya ya akili radiolojia afya ya kinywa na meno magonjwa ya damu magonjwa ya ngozi na huduma za tiba kwa mazoezi physiotherapy
katika kliniki hizo jumla ya wagonjwa walihudumiwa kati yao walifanyiwa upasuaji
huduma za dharura na maafa 
mheshimiwa spika wizara imeendelea kuimarisha huduma za dharura na kutekeleza afua mbalimbali za kukabiliana na maafa yanayotokea nchini ambayo huathiri afya za wananchi
katika kipindi cha taarifa hii nchi yetu imeendelea kukabiliana na janga la ugonjwa wa uviko ambalo limeathiri nchi nyingi duniani
katika kukabiliana na janga hilo wizara imetekeleza afua zifuatazo i
kuratibu kuanzishwa kwa vituo vinne vya operesheni ya matukio ya dharura pheocs na kutoa mafunzo kwa wataalamu wa vituo hivyo katika mikoa ya kagera kigoma mwanza na dar es salaam
aidha kwa sasa wizara inaratibu maandalizi ya uanzishaji wa vituo vitano vya operesheni ya matukio ya dharura katika mikoa ya songwe dodoma katavi mtwara na iringa ili kuimarisha ufanisi wa kukabiliana na dharura katika mikoa hiyo
ii
kuratibu utekekelezaji wa ununuzi na ufuatiliaji wa usimikaji wa mitambo saba ya kuzalisha na kujaza hewa tiba ya oksijeni chini ya fedha za benki ya dunia
mitambo hiyo imesimikwa katika hospitali za rufaa za mikoa ya amana dsm ligula mtwara mbeya dodoma geita manyara na songea ruvuma
mitambo mingine imeshanunuliwa na serikali na inaendelea kufungwa katika hospitali za rufaa za mikoa ya sekou toure mwanza maweni kigoma katavi songwe sokoine lindi morogoro njombe simiyu musoma mara kitete tabora sumbawanga rukwa na shinyanga
lengo la wizara ni kuhakikisha hospitali zote za rufaa za mikoa taifa maalumu kanda na baadhi ya hospitali za wilaya zinakuwa na mitambo ya kuzalisha hewa tiba ya oksijeni ili kuondoa changamoto ya uhaba wa hewa tiba hiyo na kuimarisha huduma za dharura na maafa ambapo jumla ya mitambo inatarajiwa kununuliwa na kusimikwa ifikapo desemba na iii
kuratibu utekelezaji wa mradi wa mwendelezo wa huduma za msingi wakati wa dharura na majanga continued essential health services unaotekelezwa kwa kushirikiana na or tamisemi pamoja na shirika la amref katika mikoa ya dar es salaam tanga kilimanjaro arusha manyara dodoma mwanza iringa njombe songwe na mbeya
zaidi ya watumishi wa afya wamepata mafunzo ya tiba na kuzuia maambukizo ya ugonjwa wa uviko nakala za miongozo ya matibabu imesambazwa kwenye vituo vya kutolea huduma za afya na vituo vimefanyiwa ukarabati wa majengo yatriagena kuwekewa vifaa
vituo hivyo ni hospitali ya rufaa ya mkoa iringa kituo cha afya cha magugu manyara hospitali ya mji ya mafinga iringa hospitali ya mji ya kibena njombe hospitali ya wilaya ya makete njombe kituo cha afya cha ruanda mbeya na kituo cha afya cha tunduma songwe
udhibiti wa ubora wa huduma za tiba 
mheshimiwa spika katika kuimarisha ubora wa huduma za afya katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini wizara ilifanya uhakiki wa ubora wa huduma za matibabu clinical audit katika hospitali za rufaa za mikoa
lengo ilikuwa ni kupata hali halisi baseline ya ubora wa huduma kwa kulinganisha na kiwango cha ubora cha utoaji wa huduma za afya
uhakiki huu ulionyesha wastani wa utoaji wa huduma bora ni sawa na asilimia ambayo ni chini ya kiwango cha ubora kinachotakiwa
wizara imeweka mikakati ya kuboresha maeneo yote yenye mapungufu na kuendelea kufanya uhakiki katika vituo vyote vya huduma
sambamba na ubora wa huduma kwa ujumla ubora wa huduma za maabara umeendelea kuimarika ambapo jumla ya maabara zimepata ithibati ya kimataifa na maabara zingine zipo katika hatua mbalimbali za mchakato wa kupata ithibati ya kimatifa katika utoaji wa huduma bora za maabara
mheshimiwa spika tathmini ya kutoa nyota star rating assessment kwenye vituo vya kutolea huduma za afya ya msingi imefanyika kwenye mikoa mitano ya kilimanjaro mtwara shinyanga singida na songwe
tathmini hiyo ilifanyika novemba na imeonesha kuwa ubora wa huduma kwenye mikoa hiyo unaendelea kuimarika ambapo vituo ambavyo vimepata nyota viko chini ya asilimia isipokuwa kwa mkoa wa njombe ambapo ni asilimia 
mkoa wa kilimanjaro umefanya vizuri ukilinganisha na mikoa mingine minne ambapo kwa kilimanjaro vituo vilivyopata nyota au zaidi ni asilimia 
aidha tathmini inaendelea kwenye mikoa mingine mitano ya katavi kigoma mara njombe na rukwa
mheshimiwa spika katika kuimarisha usalama wa wagonjwa na watoa huduma katika vituo vya kutolea huduma za afya wizara imeendelea kutekeleza afua mbalimbali zenye lengo la kukinga na kudhibiti maambukizo infection prevention and control
katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi tathmini na mafunzo maalumu mentorship yalifanyika katika hospitali za rufaa ikijumuisha hospitali za rufaa za mikoa hospitali za rufaa za kanda na hospitali maalum tano 
rasilimali watu katika sekta ya afya 
mheshimiwa spika uwepo wa watoa huduma za afya ni moja ya nguzo muhimu inayohitajika kwa ajili ya kuwa na mfumo imara na fanisi kwa ajili ya utoaji wa huduma za afya
upatikanaji wa rasilimali watu katika sekta ya afya upo katika kiwango cha asilimia ya mahitaji yote na hivyo kuwepo kwa upungufu kwa kiwango cha asilimia 
moja ya sababu inayosababisha kuwepo na upungufu wa watumishi ni pamoja na kasi kubwa ya ongezeko la vituo vya kutolea huduma za afya ikilinganishwa na kasi ya ukuaji wa uchumi isiyoruhusu kuajiriwa kwa watumishi wanaokidhi mahitaji halisi
mheshimiwa spika pamoja na changamoto zinazoikabili sekta ya afya kutokana naupungufu wa rasilimaliwatu wizara imeendelea kuchukua hatua mbalimbali zenye lengo la kupunguza pengo kati ya upatikanaji wa watumishi ikilinganishwa na mahitaji halisi
katika kufikia azma hiyo wizara imeendelea 
mheshimiwa spika katika kuhakikisha uzalishaji wa wataalam wa afyawenye ujuzi na weledi unaotakiwa wizara imeendelea kuratibu uendeshaji wa vyuo vya kada za afya ngazi ya kati pamoja na kushirikiana na taasisi zinazosimamia uzalishaji wa wataalam katika ngazi ya vyuo vikuu
aidha katika kusimamia uendeshaji wa vyuo ngazi ya kati wizara kwa kushirikiana na baraza la taifa la elimu ya ufundi nacte ilifanya uchaguzi wa wanafunzi sawa na asilimia ya wanafunzi waliotuma maombi kujiunga na vyuo vya afya ngazi ya kati katika kipindi cha julai hadi machi 
kati yao wanafunzizimetengwa
hatua nyingine zinazoendelea kuchukuliwa ni pamoja na kuandaliwa kwa mwongozo utakaotumika na vituo vya kutolea huduma za afya kutoa ajira za mikataba ya muda mfupi kwa kutumia mapato ya ndani kuendelea kushirikiana na wadau mbalimbali katika sekta ya afya kwa kuwashawishi kutumia sehemu ya rasilimali fedha zinazotumika katika kutekeleza program mbalimbali kugharamia ajira za muda mfupi kwa wataalam wa afya na kuendelea kufanya upembuzi wa uzito wa majukumu katika kila kituo cha kutoa huduma za afya dhidi ya idadi ya watumishi kwa kila kituo na hatimaye kuwa na uwiano sahihi katika ngazi zote za utoaji huduma za afya
kuwasiliana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora na tunamshukuru mheshimiwa rais samia suluhu hassan kwa kutoa kibali cha ajira mpya kwa wataalam wa afya ambapo kwa mwaka jumla ya nafasi za ajira sawa na asilimia 
 walichaguliwa kwenye vyuo vya serikali vya afya na wanafunzi sawa na asilimia walichaguliwa kwenye vyuo binafsi na taasisi za dini katika program za uuguzi na ukunga na sayansi shirikishi za afya
mheshimiwa spika wizara imeendelea na utaratibu wa kuwajengea uwezo watumishi katika sekta ya afya ili kuimarisha na kuboresha utoaji wa huduma za afya nchini
katika kipindi cha julai hadi machi wizara kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo imefanikiwa kutoa fursa za mafunzo ya muda mfupi na muda mrefu katika nyanja mbalimbali za ubingwa na ubobezi ambapo jumla ya watumishi wameendelea kulipiwa gharama za masomo ya uzamili postgraduate studies katika vyuo vikuu vya ndani watumishi na nje ya nchi watumishi 
katika kipindi hicho jumla ya wataalam bingwa walihitimu mafunzo ya shahada ya uzamili kwa ufadhili wa serikali ikilinganishwa na wataalam bingwa ambao walihitimu mafunzo hayo mwaka 
ugharamiaji wa huduma za afya 
mheshimiwa spika upatikanaji na utoaji wa huduma za afya nchini umeendelea kugharamiwa na fedha za ndani pamoja na wadau wa maendeleo wanaochangia katika sekta ya afya
mwenendo wa ugharamiaji wa huduma katika wizara umeonesha kuwepo kwa ongezeko la fedha za ndani kutoka shilingi 
 mwaka hadi shilingi 
 mwaka ambapo fedha za nje zimeendelea kupungua kutoka shilingi 
 mwaka hadi shilingi 
 mwaka 
ni dhahiri kuwa mwenendo huo unaonyesha kutekeleza kwa vitendo dhamira ya serikali inayolenga katika kugharamia afya za wananchi kwa kutumia vyanzo vya ndani
mheshimiwa spika kwa mujibu wa sera ya afya ya mwaka wananchi wote wenye uwezo wa kiuchumi hutakiwa kuchangia gharama za huduma za afya pindi wanapozihitaji
utaratibu wa uchangiaji unaotumika hivi sasa ni kwa kutoa fedha taslimu papo kwa papo au kulipa kabla ya kuugua na kupatiwa kadi ya bima ya afya ambayo hutumika pindi muhusika anapohitaji huduma za afya
hata hivyo uzoefu umeonesha kuwa wananchi wanaotumia utaratibu wa malipo ya papo kwa papo wapo katika hatari ya kutopata huduma pindi wanapohitaji na wakiwa hawana fedha za kuchangia
hadi desemba jumla ya watanzania sawa na asilimia ya watanzania wote ndiyo wanaonufaika na mfumo wa bima ya afya ambapo asilimia wapo nje ya mfumo wa bima ya afya
katika kutatua changamoto ya watanzania wengi kuwa nje ya mfumo wa bima ya afya wizara inaendelea na maandalizi ya muswada wenye lengo la kutunga sheria itakayowataka watanzania wote kujiunga na bima ya afya na hivyo kuwa na uhakika wa kupata huduma za afya pindi wanapozihitaji bila ya kikwazo cha fedha
 miradi ya maendeleo 
mheshimiwa spika wizara iliendelea na ujenzi na ukarabati wa vituo vya kutolea huduma za afya katika maeneo mbambali nchini
jumla ya miradi ilikuwa inasimamiwa na wizara katika maeneo mbalimbali hadi kufikia machi 
miradi mitatu imekamilika miradi inatarajiwa kukamilika ifikapo juni na miradi saba itakamilika ifikapo desemba 
kwa upande wa miradi inayogharamiwa na fedha za uviko yote inatarajiwa kukamilika kati ya mwezi mei na juni 
kwa wastani utekelezaji wa miradi yote ya uboreshaji wa miundombinu ya kutolea huduma za afya imefikia wastani wa asilimia 
taarifa ya kina ya utekelezaji wa miradi hiyo imeambatishwa katika taarifa hii kiambatisho na
 d
utekelezaji wa majukumu ya taasisi zilizo chini ya wizara mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi mfuko taifa wa bima ya afya ulikuwa na lengo lakusajili wanachamawapya 
mfuko ulifanikiwa kusajili wanachama wapya sawa na asilimia ya lengo ikilinganishwa na wanachama waliosajiliwa katika kipindi kama hiki mwaka 
idadi hiyo ya wanachama waliosajiliwa imewezesha mfuko kuwa na wanachama wachangiaji na wanufaika sawa na asilimia ya watanzania wote hadi kufikia machi 
serikali inaendelea na juhudi za kutoa elimu ya dhana ya bima ya afya na umuhimu wa kujiunga na bima ya afya kabla ya kuugua ikiwa ni pamoja na kuimarisha mfumo wa bima ya afya nchini nhif na chf ili kuwawezesha wananchi wengi kuwa na bima ya afya
mheshimiwa spika vyanzo vikuu vya mapato ya mfuko ni pamoja na michango ya wanachama mapato yatokanayo na uwekezaji na mapato mengineyo
katika kipindi cha julai hadi machi mfuko ulikuwa na lengo lakukusanya fedha zitokanazo na michangoya wanachama shilingi bilioni 
mfuko ulifanikiwa kukusanya fedha za michango shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya lengo
mheshimiwa spika katika kuhakikisha uboreshaji wa huduma za matibabu nchini mfuko unatoamikopo nafuuya vifaa tiba dawa na ukarabati wa vituo
tangu kuanzishwa kwa mpango huu jumla ya vituo vimefaidika na utaratibu huu ambapo kiasi cha shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa vituo vilivyokidhi vigezo
katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa vituo vilivyokidhi vigezo
utaratibu huu umesaidia kujenga uwezo wa vituo katika kutoa huduma za afya kwa wanachama na wananchi kwa ujumla
mfuko unaendelea kuwahamasisha watoa huduma kutumia fursa hii ya mikopo katika kuboresha upatikanaji wa huduma za matibabu kwa wananchi
aidha majadiliano baina ya mfuko na bohari ya dawa msd yamefanyika kwa lengo la kuboresha upatikanaji wa huduma za afya nchini ambapo mfuko utakuwa na jukumu la kutoa fedha za mikopo kwa vituo vya matibabu vitakavyoomba na msd itakuwa na jukumu la kutoa vifaa tiba
mheshimiwa spikamfuko umeendelea kuongeza mtandao zaidi wa vituo vya kutolea huduma za afya ambapo hadi machi ulikuwa umesajili vituo vya matibabu vya ngazi na umiliki wa watoa huduma mbalimbali mijini na vijijini ili kutoa huduma za matibabu kwa wanachama na wanufaika wa huduma zake nchi nzima ikilinganishwa na vituo mwaka 
kati ya vituo hivi vituo vya serikali ni sawa na asilimia vituo vya mashirika ya dini ni sawa na asilimia na vituo vya watu binafsi ni sawa na asilimia 
mheshimiwa spika maeneo makubwa ya matumizi ya mfuko ni malipo ya madai kwa watoa huduma na gharama za uendeshaji wa shughuli za mfuko na maendeleo
mfuko umeendelea kutoa mchango katikauchangiaji wa gharama za matibabu katika sekta ya afyaambapo kwa mwaka shilingi bilioni 
 zililipwa kwa watoa huduma
katika kipindi cha kuanzia julai hadi machi jumla ya shilingi bilioni 
 zililipwa kwa vituo vya kutolea huduma ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 zilizolipwa mwaka 
takwimu zinaonesha kuwa fedha za nhif kwa sasa zinachangia wastani wa asilimia ya mapato ya vituo vya kutolea huduma za afya nchini
katika kipindi husika mfuko umelipa madai kwa wastani wa siku ambazo ni ndani ya matakwa ya sheria lengo ni kufikia wastani wa siku 
mfuko umeanzisha mfumo wa uwasilishaji na uchakataji wa madai kwa njia ya kielekitroniki kwa lengo la kuhakikisha madai ya watoa huduma yanalipwa kwa wakati
hadi machi jumla ya watoa huduma kati ya waliosajiliwa na mfuko walikuwa wamejiunga katika mfumo huu
mheshimiwa spika mfuko unaendelea kufanya kaguzi za mara kwa mara katika vituo vya kutolea huduma kwa lengo la kusimamia ubora wa huduma na kutoa elimu ya miongozo mbalimbali ya tiba inayotolewa na serikali
vilevile ili kuhakikisha mfuko unakuwa endelevu utaendelea kufuata mapendekezo yanayotolewa na taarifa ya tathmini ya uhai na uendelevu wa mfuko actuarial valuation
mamlaka ya dawa na vifaa tiba tmda 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi mamlaka ilifanya tathmini ya maombi yausajili wa dawa za binadamukati ya sawa na asilimia ya yaliyokuwepo katika kipindi husika
maombi kati ya maombi yaliyofanyiwa tathmini yaliidhinishwa na hivyo kusajiliwa
aidha maombi ambayo hayakukidhi vigezo wahusika walishauriwa kurekebisha maeneo yaliyokuwa na upungufu
vilevile mamlaka ilipokea maombi yausajili wa dawa za mifugoambapo maombi yalifanyiwa tathmini na kati ya hayo maombi sawa na asilimia yalikidhi vigezo na hivyo kusajiliwa
maombi ya usajili wa vifaa tiba na vitendanishi yalipokelewa ambapo maombi yalifanyiwa tathimini na kati ya hayo maombi sawa na asilimia yalikidhi vigezo vya usajili
mheshimiwa spika mamlaka ilifanyia kazi maombi yausajili wa maeneo ya biashara ya dawa vifaa tiba na vitendanishikati ya maombi yaliyopokelewa
maombi sawa na asilimia yaliyofanyiwa kazi yalikidhi vigezo na hivyo maeneo husika kusajiliwa na kupewa vibali vya kuanza biashara za bidhaa hizo
aidha mamlaka ilifanya ukaguzi wa viwanda vipya vitatu vya uzalishaji dawa ndani ya nchi ambapo viwanda vyote vilikidhi vigezo vya uzalishaji
vilevile mamlaka ilifanya ukaguzi wa viwanda tisa vya uzalishaji wa vifaa aina ya barakoa na vyote vilikidhi vigezo na kupewa usajili
maeneo yanayojihusisha na biashara ya dawa vifaa tiba na vitendanishi yalifanyiwa ukaguzi ambapo maeneo sawa na asilimia yalikidhi vigezo
maeneo ambayo hayakukidhi vigezo yalipewa maelekezo ya kufanya marekebisho stahiki
mheshimiwa spika jumla ya sampuli kati ya sampuli sawa na asilimia za bidhaa za dawa vifaa tiba na vitendanishi zilichunguzwa ambapo sampuli sawa na asilimia zilikidhi vigezo
bidhaa ambazo sampuli zake hazikukidhi vigezo hazikusajiliwa na nyingine kuondolewa kwenye soko kwa njia ya ukaguzi
kiwango cha asilimia cha bidhaa za dawa vifaa tiba na vitendanishi zilizokidhi vigezo kwa kipindi hiki kinaashiria uhakika wa uwepo wa bidhaa bora na salama kwenye soko kwa watumiaji
katika kulinda afya za watumiaji wa bidhaa za dawa mamlaka ilisimamia uteketezaji wa tani 
 za bidhaa za dawa na vifaa tiba zenye thamani ya takriban shilingi bilioni 
 kutokana na kutokidhi vigezo vya ubora na usalama hivyo kutofaa kwa matumizi ya binadamu
mheshimiwa spika mamlaka iliendelea kudhibiti ubora wa bidhaa za dawa vifaa na vifaa tiba vinavyoingizwa au kusafirishwa nje ya nchi
katika kipindi hicho jumla ya maombi ya kuingiza nchini bidhaa za dawa vifaa na vifaa tiba vitendanishi na malighafi ya kutengeneza dawa nchini yalipokelewa na kufanyiwa tathmini ambapo maombi sawa na asilimia yalikidhi vigezo na kuidhinishwa
aidha mamlaka ilipokea na kufanyia kazi jumla ya maombi ya kusafirisha nje ya nchi bidhaa za dawa na vifaa tiba ambapo maombi sawa na asilimia yalikidhi vigezo na hivyo kuidhinishwa
mamlaka ya maabara ya mkemia mkuu wa serikali gcla 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya sampuli mbalimbali zilizopokelewa sawa na asilimia ya lengo
sampuli zilizochunguzwa ni sawa na asilimia ya sampuli zilizopokelewa
ongezeko la sampuli zilizopokelewa limetokana na kuwepo kwa kazi maalum zilizotekelezwa na vikosi kazi vya vyombo vya ulinzi na usalama
matokeo ya uchunguzi wa kimaabara yameendelea kuchangia katika utoaji wa haki na ulinzi wa afya za wananchi na mazingira
aidha katika kipindi husika ukaguzi wa maghala usajili wa wadau wa kemikali na utoaji wa vibali ulifanyika ambapo jumla ya kampuni zinazojihusiha na kemikali zilisajiliwa sawa na asilimia ya lengo na jumla ya vibali vya kemikali vilitolewa sawa na asilimia ya lengo
maghala yaliyokaguliwa yalikuwa sawa na asilimia ya lengo
ukaguzi umeimarisha utekelezaji wa sheria na kuchangia kulinda usalama wa afya ya binadamu na mazingira
mheshimiwa spika katika kipindi hiki mamlaka imeendelea na ujenzi wa jengo lenye ghorofa nne la ofisi ya maabara ya mkemia mkuu wa serikali makao makuu ya nchi dodoma
ujenzi huu unagharimu shilingi bilioni 
 na ulianza mwezi julai na unategemewa kukamilika mwezi julai 
hadi kufikia mwezi machi ujenzi ulikuwa umefikia asilimia 
pia mamlaka imeendelea kutoa elimu kwa wadau ambapo jumla ya wadau walielimishwa juu ya majukumu ya mamlaka na wajibu wa wadau katika kutekeleza sheria taratibu na kanuni zinazosimamiwa na mamlaka
mheshimiwa spika katika kipindi hiki mamlaka iliweza kufanya tafsiri ya sheria tatu zinazotekelezwa chini ya mamlaka kutoka lugha ya kiingereza kwenda lugha ya kiswahili ili kuweza kutoa uelewa mpana wa sheria hizo na kurahisisha utekelezaji wake
sheria hizo ni sheria ya mamlaka ya maabara ya mkemia mkuu wa serikali sheria na
 ya mwaka sheria ya udhibiti wa vinasaba vya binadamu sheria na
 ya mwaka na sheria ya usimamizi na udhibiti wa kemikali za viwandani na majumbani sheria na
 ya mwaka 
taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binadamu nimr 
mheshimiwa spika taasisi ya utafiki wa magonjwa ya binadamu nimr imeendelea kufanya tafiti mbalimbali zinazolenga kupambana na magonjwa ya kuambukiza na yasiyoambukiza pamoja na kuimarisha mifumo ya afya
katika kipindi hiki miradi iliendelea kutekelezwa ikilinganishwa na lengo la mwaka la kutekeleza miradi 
taasisi ilikamilisha utafiti wa usalama na ufanisi wa dawa za tiba asili za nimrcaf covidol convotanxa bingwa planet uzima na bupiji kwa wagonjwa wa uviko 
matokeo yalionesha kuwa hakukuwa na matatizo kwenye figo au ini kwa wagonjwa wa uviko waliotumia dawa hizi utafiti mwingine uliangalia uwezo na utayari wa wananchi kulipia bima ya afya ili kufikia malengo ya upatikanaji wa afya kwa wote
matokeo yalionesha kuwa asilimia ya wananchi walioshiriki katika utafiti huu walionesha utayari wa kujiunga na mifuko ya bima ya afya
mheshimiwa spika taasisi iliendelea kutekeleza tafiti zingine ikiwa ni pamoja na utafiti wa usalama na ufanisi wa chanjo ya tancov 
 ya uviko iliyotengenezwa hapa nchini utafiti wa kufuatilia hali ya maambukizi ya malaria nchini kwa kutumia mbinu za vinasaba katika mikoa ya tanzania bara utafiti unaolinganisha utoaji huduma wa pamoja kwa magonjwa ya vvu kisukari na shinikizo la damu na mfumo wa utoaji huduma unaotumika sasa integrated diabetes hypertension and hiv care utafiti wa majaribio ya chanjo ya vvu ulienda sambamba na utafiti wa dawa kinga za taf ftc na tdf ftc kwa watu walio katika hatari ya kupata maambukizi ya vvu prepvacc trial
kwa ujumla muda wa kukamilika kwa tafiti zinazoendelea ni kati ya mwaka mmoja hadi miaka mitano ambapo taasisi imejipanga kutoa matokeo pindi hizo tafiti zitakapokamilika
mheshimiwa spika taasisi ilipokea na kuratibu tathmini za maadili na usalama kwa maombi ya tafiti ikilinganishwa na lengo la mwaka la tafiti sawa na asilimia 
katika maombi haya zaidi ya asilimia ya tafiti hizi zililenga kwenye mifumo ya afya asilimia magonjwa yasiyoambukiza asilimia ukimwi asilimia malaria asilimia 
 uviko na asilimia kifua kikuu
miradi hii imelenga kutoa majibu na takwimu zinazohusu magonjwa ya malaria virusi vya ukimwi vvu kifua kikuu magonjwa ya kitropiki yaliyokuwa hayapewi kipaumbele na magonjwa yasiyoambukiza
mheshimiwa spika kwa upande wa uzalishaji wa dawa za tiba asili taasisi imeendelea na utekelezaji wa ujenzi wa jengo la uzalishaji wa dawa za tiba asili katika eneo la mabibo dar es salaam ambapo ujenzi wake umefikia asilimia 
kwa sasa taasisi inaendelea na taratibu za usimikaji wa mitambo ya uzalishaji
taasisi ya chakula na lishe tfnc 
mheshimiwa spika taasisi ya chakula na lishe inajukumu la kuratibu na kuishauri serikali kuhusu namna bora ya kuimarisha huduma za lishe nchini
katika kipindi cha julai hadi machi taasisi imetekeleza miradi mitano ya kiutafiti inayolenga kutatua changamoto za hali duni ya lishe utapiamlo katika jamii
miradi hiyo ni pamoja na food intake survey among non pregnant lactating women of reproductive age in mbeya region barriers of health seeking behaviours among parents or caregivers of children who suffer from severe acute malnutrition in tanzania assessment of food taboos and preferences in mainland tanzania and zanzibar definining the optimal standards for iodized salts na the efficacy of developed ready to use rutf therapeutic food for children aged months in dodoma and singida regions
mheshimiwa spika pamoja na miradi hii ya utafiti iliyoorodheshwa hapa juu maabara ya taasisi imeteuliwa na imeanza kufanya uchambuzi na kuchakata sampuli zinazohusu viashiria vya chakula na lishe katika utafiti wa taifa wa afya na demografia tanzania demographic and health survey ambao unaendelea nchi nzima
uamuzi huu umetokana na taasisi kujiimarisha zaidi katika eneo la uchambuzi wa kimaabara kwa kununua mashine mpya ya kisasa ijulikanayo kama cobas integra ambayo ina uwezo mkubwa wa kuchakata sampuli za aina tofauti na kutoa matokeo ya viashiria vingi kwa usahihi na kwa muda mfupi
mheshimiwa spika ili kuimarisha afua za kukabiliana na tatizo la upungufu wa vitamini na madini katika kipindi hiki taasisi kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo kupitia veta imenunua mashine tano za kuchanganya madini joto katika chumvi zenye thamani ya shilingi milioni ambazo zimesambazwa katika mikoa mitatu na halmashauri tano tanga halmashauri za tanga jiji na mkinga pwani halmashauri za bagamoyo na mkuranga na mtwara halmashauri ya mtwara vijijini
aidha kwa kutengeneza mashine hizi ndani ya nchi serikali imeweza kuokoa takribani shillingi millioni 
mheshimiwa spika taasisi kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu imeratibu uandaaji na uzinduzi wa mpango jumuishi wa pili wa taifa wa masuala ya lishe nd national multisectoral nutrition action plan ambao unatoa mwongozo kwa wadau wote kuhusu vipaumbele katika utekelezaji wa afua za lishe katika kipindi cha miaka mitano ijayo
uzinduzi wa mpango huu ulifanyika sambamba na uzinduzi wa mkakati wake wa kutafuta rasilimali fedha resouce mobilization stratergy
pia katika kipindi hiki taasisi imeendelea kuratibu maadhimisho ya kitaifa ya siku ya lishe ambapo kwa mwaka huu wa fedha hafla ya kilele cha maadhimisho ilifanyika mkoani tabora
mabaraza ya wanataaluma na bodi za ushauri za afya 
mheshimiwa spika wizara ina jukumu la kusimamia utendaji wa wataalam wa sekta ya afya
katika kutekeleza hilo mabaraza na bodi mbalimbali za kitaaluma ziliundwa kisheria kwa ajili ya kusimamia majukumu hayo
mabaraza na bodi za kitaaluma ni pamoja na baraza la madaktari tanganyika baraza la afya mazingira baraza la tiba asili na tiba mbadala baraza la uuguzi na ukunga baraza la famasia baraza la wataalam wa macho baraza la radiologia baraza la wataalam wa maabara bodi ya maabara binafsi za afya phlb na bodi ya ushauri ya hospitali binafsi
katika kipindi cha julai hadi machi mabaraza na bodi hizi zimetekeleza majukumu yafuatayo baraza la madaktari tanganyika 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza limesajili wanataaluma wa kada mbalimbali kama ifuatavyo madaktari na madaktari wa kinywa watarajali provisional registration uhuishaji wa usajili retention ya madaktari na madaktari wa kinywa na usajili wa kudumu full registration madaktari na madaktari wa kinywa 
hadi kufikia machi jumla ya madaktari wamesajiliwa na baraza
mheshimiwa spika baraza liliendesha na kusimamia mitihani ya kabla ya utarajali pre internship examinations iliyofanyika katika vituo vitano ambavyo ni dodoma kilimanjaro mbeya dar es salaam na mwanza
mitihani hii ilihusisha watahiniwa kutoka katika vyuo tisa nchini ambapo madaktari walikua na madaktari wa meno walikua 
mheshimiwa spika katika kipindi hicho baraza liliendesha na kusimamia mtihani wa baada ya utarajali post internship examination iliyofanyika katika vituo ambavyo ni dodoma mbeya kilimanjaro mwanza dar es salaam na pwani
mitihani hii ilihusisha watahiniwa kutoka katika vyuo nchini kwa mchanganuo ufuatao madaktari walikuwa madaktari wa meno walikuwa physiotherapistwalikuwa prosthetics and orthotics walikuwa naclinical psychiatrists 
mheshimiwa spika baraza limefanya uhamasishaji wa mafunzo endelevu ya kitaaluma kuanza kutekelezwa na wanataaluma ambapo kwa kipindi cha julai hadi machi baraza kupitia kamati ya mafunzo endelevu ya kitaaluma cpd committee imefanya uhamasishaji kwa wanataaluma mbalimbali katika ya hospitali ya taifa ya muhimbili hospitali ya aga khan dar es salaam hospitali ya rufaa ya kanda ya mkoa wa mbeya hospitali ya rufaa ya kanda bugando mwanza hospitali ya rufaa ya mkoa wa tabora kitete arusha lutheran medical centre na hospitali ya rufaa ya mount meru arusha
lengo la vikao hivi ni kuhamasisha wataalamu juu ya usajili na utoaji wa mafunzo endelevu ambapo baraza limeweza kusajili jumla ya taasisi zitakazotoa kozi mbalimbali za mafunzo endelevu 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza limesikiliza jumla ya mashauri ya uvunjifu wa maadili ya kitaaluma
baada ya kusikiliza mashauri hayo baraza limefanya maamuzi ya mashauri hayo kwa kuzingatia sheria ya madaktari wa meno na wataalamu wa afya shirikishi sura na
 ya mwaka pamoja na kanuni zake ambapo mashauri yameshafanyiwa maamuzi na mashauri uchunguzi bado unaendelea
baraza la uuguzi na ukunga tanzania 
mheshimiwa spika baraza limeendelea kutekeleza majukumu yake kufuatana na mpango kazi ambapo katika kipindi cha julai mpaka machi baraza limefanikiwa kusajili jumla yawauguzi na wakunga wapya wenye sifa ambao ni sawa na asilimia ya wote waliyotarajiwa kusajiliwa
aidha wauguzi na wakunga wanaendelea kuhuisha leseni zao ambapo kati ya julai hadi machi jumla ya wauguzi na wakunga wamehuisha leseni zao kwa wakati na jumla ya watarajali wanaendelea na mafunzo yao katika vituo mbalimbali
hivyo hadi machi baraza linajumla ya wauguzi na wakunga waliosajiliwa 
mheshimiwa spika baraza limeendelea kuratibu kuhamasisha na kufuatilia mafunzo ya kujiendeleza kazini cpd kwa wauguzi na wakunga kwa njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na njia ya mtandao na masomo yanayoandaliwa katika taasisi za mafunzo
katika kipindi cha julai mpaka machi jumla ya wauguzi na wakunga wamehudhuria mafunzo mbalimbali yakiwemo ya huduma bora kwa mteja customer care weledi wa kuhudumia wagonjwa mbalimbali uwekaji wa kumbukumbu sahihi documentation na maadili ya wanataaluma
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza lilipokea tuhuma mbalimbali za ukiukwaji wa maadili kutoka katika mikoa wa dar es salaam arusha dodoma na ruvuma
baraza lilichunguza na kusikiliza tuhuma hizo na kufanya maamuzi kama ifuatavyo tuhuma zilifanyiwa maamuzi ambapo muuguzi mmoja alikutwa na hatia na alisimamishwa kazi kwa muda wa miaka mitatu muuguzi mmoja alipewa onyo la maandishi wauguzi wawili walipewa karipio wauguzi wanne mashauri yao yatasikilizwa tena muuguzi mmoja aliachiwa huru na muuguzi mmoja shauri lake lipo kwa afisa ustawi wa jamii
mashauri mapya manne yaliyopokelewa katika kipindi hiki bado yapo katika hatua mbalimbali za kushughulikiwa
 baraza la famasia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza lilisajili jumla ya wanataaluma ambapo kati yao wanataaluma wafamasia fundi dawa sanifu na fundi dawa wasaidizi walipatiwa usajili wa kudumu na wafamasia walipatiwa usajili wa muda provisional registration
hivyo hadi machi baraza lina jumla ya wanataaluma wamepata usajili wa kudumu na wana usajili wa muda
kati ya wenye usajili wa kudumu wafamasia ni fundi dawa na fundi dawa wasaidizi 
mheshimiwa spika vilevile katika kipindi hiki baraza lilifanya ukaguzi katika majengo 
kati ya hayo ni majengo mapya na ni maduka ya dawa muhimu yanayotoa huduma
kati ya maeneo mapya yaliyokaguliwa maeneo yalikidhi vigezo na kuruhusiwa kuendelea na biashara
maeneo ambayo hayakukidhi vigezo wamiliki walishauriwa kurekebisha upungufu ulioonekana
vilevile baraza lilihuisha vibali na hakuna vibali vya maduka ya famasi vilivyofutwa kutokana na sababu mbalimbali zikiwemo ukiukwaji wa utaratibu wa uendeshaji wa maduka hayo
vilevile ilani za kufunga famasi closure order ziliandikwa kwa famasi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza limeratibu mitihani ya usajili kwa waombaji wakiwemo wafamasia fundi dawa sanifu fundi dawa wasaidizi na watoa dawa wa mwaka mmoja
kati yao watahiniwa wafamasia fundi dawa sanifu fundi dawa wasaidizi na watoa dawa waliofanya mitihani katika mwezi oktoba jumla ya watahiniwa 
 walifaulu na kupatiwa leseni za utendaji kazi za taaluma wakiwemo wafamasia fundi dawa sanifu fundi dawa wasaidizi watoa dawa na hivi sasa wanatoa huduma katika maeneo mbalimbali nchini
watahiniwa wakiwemo wafamasia fundi dawa sanifu fundi dawa wasaidizi watoa dawa walifanya mitihani yao mwezi februari na matokeo ya watahiniwa hawa yanasubili kuidhinishwa na bodi
katika kuimarisha usimamizi wa dawa nchini naomba kuujulisha umma wa tanzania kuwa wizara inasitisha kwa muda mafunzo ya addo kuanzia tarehe julai 
baraza la wataalam wa maabara 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza limetoa usajili na leseni kwa wataalam na hivyo kuwa na jumla ya wataalam wa maabara waliosajiliwa
kati ya wataalam waliopewa usajili kati ya kipindi cha julai hadi machi wataalamu walipewa usajili wa awali na wataalamu walipewa usajili wa kudumu
vilevile baraza liliandikisha wataalamu katika ngazi ya cheti na wataalamu wa kada ya afya ambao wanatoa huduma za kimaabara lakini sio wataalamu waliosomea maabara kwa ajili ya kutoa huduma za upimaji wa vipimo vya haraka walipewa leseni za upimaji
mheshimiwa spika baraza limefanya ukaguzi katika vyuo vitatu ambavyo nikibaha college of health and allied sciences mwanza city collegena arusha city collegekwa ajili ya kuanzisha kozi ya maabara kwa ngazi ya astashahada na stashahada
kati ya vyuo hivyo vyuo viwili ambavyo nikibaha college of health and allied sciences na mwanza city collegehavikukidhi vigezo vya kupewa kibali cha kutoa mafunzo hayo kutokana na mapungufu makubwa yaliyobainika
chuo chaarusha city collegekilikidhi vigezo vya kupewa kibali cha kuanzisha kozi ya maabara na hivyo sasa kuwepo kwa jumla ya vyuo vinavyotoa mafunzo hayo
mheshimiwa spika jumla ya vyuo vilifanyiwa ukaguzi shirikishi wa kufuatilia ubora wa utoaji wa mafunzo
vilevile baraza limewatahini wataalamu wa maabara kwa ngazi ya astashahada wataalam stashahada wataalamu na shahada wataalamu kwa ajili ya usajili wa leseni za kudumu
baraza la wataalamu wa radiolojia 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya maombi yalipokelewa kwa ajili ya usajili uandikishaji na uorodheshaji wa wataalamu wa radiolojia
maombi yalipitishwa na kupata usajili na maombi hayakukidhi vigezo
aidha jumla ya wataalamu kati ya wamehuisha leseni zao
vilevile watarajali walisajiliwa na kupangiwa vituo vya kufanyia mazoezi kwa vitendo watarajali kwa mwaka wa fedha na watarajali kwa mwaka wa fedha 
kundi la kwanza lilimaliza mwezi oktoba na kundi la pili lilianza novemba na ukaguzi wa watarajali umekuwa ukifanyika kila baada ya miezi mitatu
mheshimiwa spika katika kusimamia maadili na miiko ya taaluma ya radiolojia jumla ya mashauri matatu ya uvunjifu wa miiko na maadili ya taaluma yaliripotiwa
mashauri mawili yalijadiliwa kwenye kikao cha kamati ya nidhamu ya baraza na kutolewa maamuzi
aidha shauri la tatu lipo katika ngazi ya mahakama
baraza limekuwa likifuatilia wataalamu wake kupitia ukaguzi shirikishi katika maeneo mbalimbali
katika kipindi hiki baraza liliweza kutembelea vyuo vyote vinavyotoa mafunzo ya radiolojia kwa kada mbalimbali na kutoa elimu juu ya miiko na maadili
baraza limekamilisha mfumo wa usajili wa wataalamu health practioners registration system ambapo wataalamu wameanza kupata mafunzo ya namna ya kuutumia mfumo huo
baraza la afya mazingira 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza limesajili wataalamu wapya waliohuisha leseni na usajili wa awali provisional registration 
aidha baraza limefanya usimamizi elekezi na shirikishi katika vyuo vitano vinavyotoa mafunzo ya sayansi ya afya mazingira kwa lengo la kutoa elimu ya masuala ya usajili na leseni kwa wanafunzi wanaoelekea kuhitimu wafanyakazi wakufunzi wa vyuo husika na kufanya ufuatiliaji wa watarajali waliokuwa wakifundisha katika vyuo hivyo ili kujua maendeleo changamoto na kuzitafutia ufumbuzi
hivyo hadi machi baraza lina jumla ya wanataaluma waliosajiliwa
mheshimiwa spika baraza limetengeneza mtaala unaojitegemea wa elimu ya kujiendeleza cpd na nyenzo za kufanyia tathimini
aidha majukumu mengine yaliyotekelezwa na baraza ni pamoja na kufanya majaribio ya mfumo mpya wa usajili wa kieletroniki na kuanza zoezi la kuingiza taarifa za wataalamu waliosajiliwa ili waanze kutambuliwa na mfumo huo kushiriki katika utekelezaji wa kampeni ya usafi wa mazingira na kuandaa mwongozo wa ufundishaji wa masuala ya afya na mabadiliko ya tabia ya nchi ambao utatumika na vyuo vya afya mazingira nchini
mheshimiwa spika baraza limefanya ufuatiliaji na usimamizi elekezi katika mikoa ya ruvuma songwe mtwara singida arusha tabora manyara na kilimanjaro kwa lengo la kufuatilia tuhuma za uvunjifu wa maadili kusimamia watarajali waliopo katika mikoa tajwa na kuhimiza masuala ya usajili wa wataalamu vikundi na taasisi zinazotoa huduma za afya mazingira na uhuishaji wa leseni za wataalamu wa mikoa husika na kutoa elimu kwa maafisa afya wa mikoa tajwa juu ya mfumo mpya wa kujisajili kwa njia ya kielektroniki
mheshimiwa spika baraza limeendelea kutoa elimu ya masuala ya kuzingatia maadili na miiko ya kada kama sheria inavyosisitiza kazi hii inafanyika kwa ushirikiano kati ya baraza chama cha maafisa afya chamata na maafisa afya wa mikoa na halmashauri kwa kusisitiza wataalamu kufanya kazi kwa weledi na uaminifu pasipo kuvunja miiko na maadili ya kada
ambapo kwa kipindi cha mwezi julai hadi machi mashauri ya uvunjifu wa maadili yaliyoshughulikiwa ni matatu 
baraza la tiba asili na tiba mbadala 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza la tiba asili na tiba mbadala limesajili jumla ya waganga wa tiba asili na tiba mbadala pamoja na wasaidizi wao vituo vya kutolea huduma za tiba asili dawa za asili na uhuishaji wa leseni kwa waganga wa tiba asili 
aidha katika kipindi hicho baraza limeendelea kusimamia kuratibu na kuendeleza huduma za tiba asili na tiba mbadala ambazo ni miongoni mwa huduma za afya zinazotolewa hapa nchini
hivyo hadi machi baraza lina jumla ya waganga wa tiba asili na tiba mbadala waliosajiliwa 
mheshimiwa spika baraza liliendesha zoezi maalumu la uhamasishaji na utengenezaji wa leseni za waganga wa tiba asili kwa papo hapo zoezi hili lilifanyika katika mikoa ya simiyu na shinyanga ili kupunguza changamoto ya waganga wengi kufanya kazi bila kuwa na leseni
katika zoezi hili lililofanyika katika halmashauri zote za mikoa ya simiyu na shinyanga jumla ya waganga walisajiliwa
mheshimiwa spika baraza lilifanya ukaguzi katika vituo vya kutolea huduma za tiba mbadala mkoa wa dar es salaam ambapo watoa huduma na vituo vya kutolea huduma za tiba mbadala masaji walifikiwa na kuelimishwa juu ya sheria na taratibu za usajili wa vituo na watoa huduma
katika zoezi hili ilibainika kuwa watoa huduma za tiba mbadala masaji hawakuwa na uelewa juu ya mamlaka inayowasimamia na taratibu wanazopaswa kuzifuata kwa mujibu wa sheria ili kuendesha huduma zao kama sehemu za tiba mbadala zilizorasimishwa
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi baraza kupitia kamati ya maadili imefanyia kazi mashauri matatu ya uvunjifu wa maadili ambayo yamewasilishwa kwenye kikao cha kisheria cha baraza kwa ajili ya kufanyiwa maamuzi
mashauri hayo yanahusika na uchakachuaji wa dawa asili zinazoombewa usajili adulteration na dhuluma ya haki miliki ya ugunduzi wa dawa asili
mheshimiwa spika katika kuhakikisha taaluma ya tiba asili na tiba mbadala inasimamiwa na kukuwa baraza limeendelea kutoa mafunzo kwa waratibu wa tiba asili na tiba mbadala ngazi ya halmashauri na mikoa juu ya sheria kanuni miongozo na taratibu mbalimbali ili waratibu hao ambao ndiyo wasimamizi wa shughuli za tiba asili katika maeneo yao wakawe chachu ya usimamizi na uendelezaji wa tiba asili
bodi ya ushauri ya hospitali binafsi 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi bodi ya ushauri ya hospitali binafsi imesajili hospitali binafsi kati ya vituo hivyo vituo viliomba usajili mpya viliomba kupandishwa hadhi na vituo viliomba kuongeza huduma
katika vituo vilivyoomba kusajiliwa vituo viliomba kusajiliwa katika hospitali ngazi ya mkoa ngazi ya wilaya huduma ya kuchuja damu usajili wa clinic aina mbalimbali ngazi ya vituo vya afya na ngazi ya zahanati
aidha bodi imeidhinisha mashirika kati ya yaliyoomba kusimamia na kuendesha vituo vya kutolea huduma za afya
mheshimiwa spika katika kusimamia utoaji wa huduma bora kulingana na sheria kanuni miongozo na taratibu bodi ya ushauri ya hospitali binafsi ilifanya ukaguzi wa hospitali binafsi katika mikoa ya arusha tanga na mbeya
kati ya vituo vilivyokaguliwa vituo vilisitishiwa huduma kutokana na sababu mbalimbali zikiwemo kutokuwa na usajili kutokuwa na watumishi na miundombinu mibovu
mheshimiwa spika bodi ilipokea tuhuma moja ya ukiukwaji wa miongozo na sheria za usajili wa hospitali binafsi kutoka mkoa wa iringa
tuhuma hii ilifanyiwa kazi kwa pamoja na bodi ya hospitali binafsi phab bodi ya vituo vya maabara binafsi phlb na kurugenzi ya tiba na kituo kilikutwa na makosa na hivyo kupewa adhabu
mmiliki wa kituo cha afya ambaye pia ndiye mmiliki wa chuo aliagizwa kutenganisha eneo la chuo na kituo cha afya
mmiliki alipokea maagizo na kuahidi kuhamisha chuo kutoka kwenye kituo cha afya kwenda eneo jingine ndani ya miezi sita 
bodi ya maabara binafsi za afya phlb 
mheshimiwa spika katika kipindi cha julai hadi machi bodi ya maabara binafsi za afya imesajili jumla ya maabara binafsi za afya na kufikia jumla kuu yamaabara binafsi za afya zilizosajiliwa kote nchini hadi mwezi machi 
aidha katika kuhakikisha kuwa wamiliki wa maabara binafsi za afya nchini wanazingatia sheria kanuni na miongozo bodi imefanya ukaguzi shirikishi wa maabara za mikoa ya dodoma morogoro tanga mbeya na iringa na jumla ya maabara zilifikiwa
mheshimiwa spika bodi ya maabara binafsi ya afya pia ilitoa elimu ya ubora wa huduma za maabara sheria kanuni za maabara kwa wamiliki na watendaji wa maabara ili kuondoa mazingira hatarishi kwa mgonjwa kuhakikisha wamiliki wanasajili maabara zao kwa mujibu wa sheria na
 ya na kanuni zake kuboresha huduma za maabara na pia kuhuisha leseni zao pindi zinapoisha muda wake
bodi ya maabara binafsi za afya imeweza kufanya mafunzo kwa waratibu wa huduma za maabara nchini katika wilaya za mikoa 
katika mafunzo hayo jumla ya waratibu wa huduma za maabara ngazi ya wilaya walipata nafasi ya kujengewa uwezo kuhusu sheria kanuni na miongozo ya bodi ya maabara binafsi za afya
aidha walielimishwa juu ya mbinu za ukaguzi malipo ya tozo mbalimbali za bodi kupitia mfumo wa malipo ya serikali gepg maadili ikiwa ni pamoja na kuepuka rushwa na kutumia lugha nzuri kwa wateja kwa lengo la kuboresha huduma za maabara na vipimo kwa ustawi wa umma wa watanzania
vipaumbele vya wizara na bajeti ya mapato matumizi ya kawaida na miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wizara ya afya imejiwekea vipaumbele vifuatavyo ili kuboresha huduma za afya nchini i
kuimarisha utoaji wa huduma za chanjo kwa watoto walio chini ya umri wa miaka mitano ii
kusimamia viwango vya ubora wa huduma za kinga na tiba katika ngazi zote za utoaji huduma za afya nchini iii
kuimarisha huduma za afya ya uzazi mama na mtoto ili kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi vifo vya watoto wachanga pamoja na mimba za utotoni iv
kuimarisha upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya v
kuimarisha huduma za lishe hususani kwa watoto wa umri wa chini ya miaka vijana balehe na wanawake wa umri wa kuzaa vi
kuimarisha huduma za afya na usafi wa mazingira ili kudhibiti magonjwa ya kuambukizi na hivyo kupunguza idadi ya wagonjwa katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini vii
kuimarisha miundombinu ya kutolea huduma za afya ikiwemo katika hospitali za rufaa za mikoa kanda maalum na taifa viii
kuimarisha huduma za matibabu ya ubingwa na ubingwa bobezi ix
kudhibiti magonjwa ya mlipuko magonjwa ya kuambukiza na magonjwa yasiyo ya kuambukiza x
kuimarisha utoaji wa mafunzo ya wataalamu katika sekta ya afya xi
kuimarisha mifumo ya ugharamiaji wa huduma za afya nchini xii
kuimarisha utawala bora na uwajibikaji katika utoaji huduma za afya na xiii
kuimarisha mifumo ya tehama na matumizi ya takwimu katika utoaji wa huduma za afya nchini
mheshimiwa spika ili kutekeleza vipaumbele vilivyoanishwa katika mwaka wizara imekadiria kutumia kiasi chashilingi zitakazotumika kutekeleza majukumu ya wizara ikiwa ni pamoja na uendeshaji wa ofisi na miradi wa maendeleo
baadhi ya miradi ya maendeleo iliyotengewa fedha kwa mwaka ni pamoja na i
kununua kutunza kusambaza na kutoa chanjo kwa watoto nchini ambapo kiasi chashilingi zimetengwa
ii
kujenga hospitali maalum ya mama na mtoto jijini dodoma ili kuimarisha huduma za tiba kwa magonjwa ya wanawake na watoto ambapo kiasi chashilingi bilioni kimetengwa
aidha kiasi chashilingi bilioni 
 kimetengwa kwa ajili ya kujenga vyumba vya huduma za watoto wachanga katika hospitali za wilaya kuwajengea uwezo watoa huduma kuwa na stadi weledi na tabia bora katika kutoa huduma za mama na mtoto kujenga kuweka vifaa na watumishi wenye weledi kwenye icu za wazazi katika hospitali za kanda na mikoa iii
kuwezesha ununuzi wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi na kuzisambaza katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya ambapo kiasi cha shilingi bilioni zimetengwa
iv
kukamilisha ujenzi wa hospitali za rufaa za mikoa katika mikoa mipya yakatavi geita njombe songwe na simiyuambapo jumla ya shilingi bilioni 
 kimetengwa
 v
kukamilisha ujenzi wa hospitali mpya tatu za rufaa za mikoa katika mikoa yashinyanga singida na kumbukumbu ya mwalimu nyerere maraambapo kiasi chashilingi bilioni kimetengwa
vii
kuboresha huduma za matibabu ya ubingwa bobezi katika hospitali ya taifa na kanda kwa kuimarisha miundombinu na ununuzi wa vifaa katika taasisi ya jkci hospitali za rufaa za kanda za chato mtwara kcmc bugando mbeya na kuanza ujenzi wa hospitali ya rufaa ya kanda ya magharibi
vilevile hospitali teule ya ukerewe itaimarishwa katika eneo hili ambapo jumla ya shilingi zimetengwa
viii
kuendelea na ujenzi wa wodi ya wagonjwa binafsi private word katika hospitali ya taifa muhimbili ambapo kiasi chashilingi bilioni kimetengwa ix
kuanza ujenzi wa jengo la kutolea huduma za uchunguzi na tiba ya saratani ikiwemo huduma ya mionzi katika hospitali ya benjamini mkapa dodoma kiasi chashilingi bilioni kimetengwavi
kuendelea kukamilisha upanuzi wa miundombinu ya kutolea huduma za afya katika hospitali nane za rufaa za mikoa ambayo mikataba yake bado inaendelea
hospitali hizo ni pamoja na ligula mtwara tumbi pwani bombo tanga kagera maweni kigoma kitete tabora sekou toure mwanza na mawenzi kilimanjaro ambapo kiasi chashilingi kimetengwa
 x
kuendelea na ujenzi wa hospitali mbili mpya za mikoa ya ruvuma na sokoine lindi ambapo kiasi chashilingi zimetengwa
xi
kuwezesha mafunzo ya ubingwa bobezi nje ya nchi ambapo kiasi chashilingi kimetengwa
xii
kugharamia mafunzo kwa vitendo kwa wanafunzi tarajali interns ambapo kiasi chashilingi zimetengwa
xiii
kuimarisha udhibiti wa magonjwa ya kuambukiza ambapo kiasi chashilingi zimetengwa
xiv
kusimamia utekelezaji wa mpango wa taifa wa kudhibiti ukimwi nchini ambapo kiasi cha shilingi zimetengwa
xv
kusimamia utekelezaji wa mpango wa kudhibiti kifua kikuu na ukoma nchini ambapo kiasi cha shilingi zimetengwa
xvi
kutekeleza afua nyingine mbalimbali za afya ambapo kiasi chashilingi zimetengwa
shukrani 
mheshimiwa spika wizara imekuwa ikipata ushirikiano mkubwa kutoka kwa nchi rafiki mashirika ya kimataifa na sekta nyingine zinazosaidia na kuchangia katika huduma za afya na ustawi wa jamii
mheshimiwa spika napenda kuchukua nafasi hii ya kipekee kuzishukuru nchi za canada dfatd denmark danida ireland irish aid uswisi sdc korea kusini koica na mashirika ya maendeleo ya kimataifa yakiwemo benki ya dunia unicef kwa kuchangia katika mfuko wa afya wa pamoja health basket fund ambao umesaidia kwa kiasi kikubwa kuboresha huduma za afya nchini hususani afya ya msingi
aidha napenda kuzishukuru nchi za china cuba india italia japan marekani misri sweden uingereza ujerumani na ufaransa na nchi nyingine ambazo zimeendelea kuisaidia wizara kwa njia mbalimbali ikiwemo kufadhili miradi mbalimbali inayotekelelezwa na serikali kwa kushirikia na mashirika yasiyo ya kiserikali ili kuboresha huduma za afya nchini
mheshimiwa spika nayashukuru pia mashirika mengine ya kimataifa kwa ushirikiano wao waliotoa kwa wizara
mashirika hayo ni pamoja na mashirika yaliyo chini ya umoja wa mataifa unaids undp unfpa un women who na iaea jumuiya ya nchi za ulaya eu imf benki ya dunia benki ya maendeleo ya afrika a fdb gavi pepfar cdc usaid pmi abbott fund dfid eed elizabeth glaser paediatric aids foundation egpaf giz global fund for hiv tb na malaria bill and melinda gates foundation good samaritan foundation gsf helpage international john snow incorporation jsi jica kfw save the children world vision benki ya stanbic walter reed jhpiego na delloite 
mheshimiwa spika niwashukuru watu binafsi vyama vya hiari na mashirika yasiyo ya kiserikali ya ndani ya nchi kwa kuwa mstari wa mbele katika kuchangia uimarishaji wa huduma za afya
mashirika hayo ni pamoja na benjamin mkapa foundation agota aga khan foundation aphfta amref agpahi apt bakwata cssc cct counsenuth elct ifakara health institute lions club mat africare msalaba mwekundu mehata tamwa tawla tgnp mdh melsat pasada pat psi prinmat rotary club international sikika shree hindu mandal tanna tpha tpri tanzania surgical assosciation tsa tanzania diabetic association tanesa thps tunajali tanzania midwife association tda tayoa tiss tec umati usadefu white ribbon alliance lsf kivulini wildaf tcrf na fsdt
mheshimiwa spika navishukuru vyuo vikuu vya dar es salaam muhimbili sokoine ardhi mzumbe dodoma chuo kikuu huria kumbukumbu ya hurbert kairuki imtu tumaini st
agustino cuhas sebastian kolowa st
john aga khan morogoro muslim taasisi ya teknolojia ya nelson mandela arusha pamoja na vyuo vyote vilivyo chini ya wizara ya afya kwa kuwa mstari wa mbele katika kuchangia uimarishaji wa huduma za afya
mheshimiwa spika katika kipindi cha utendaji wangu wa kazi nikiwa waziri nimepata ushirikiano mkubwa kutoka kwa viongozi na wafanyakazi wa wizara ya afya
napenda kumshukuru mheshimiwa dkt
godwin mollel mb
naibu waziri wa afya
aidha naomba kuwashukuruprof
abel n
makubi katibu mkuu nadkt seif a
shekalaghe naibu katibu mkuu
vilevile nawashukuru dkt alfello w
sichalwe mganga mkuu wa serikali wakurugenzi na wakuu wa vitengo vya wizara
nawashukuru pia wakurugenzi wakuu wa hospitali za taifa na kanda ambao niprof
lawrence m
museru hospitali ya taifa muhimbili dkt
respicious l
boniface taasisi ya mifupa moi prof
mohamed janabi taasisi ya moyo jakaya kikwete dkt
julius mwaiselage taasisi ya saratani ya ocean road dkt
leonard subi hospitali ya kibong oto dkt
paul s
lawala hospitali ya mirembe na wakurugenzi wa hospitali za rufaa za kandadkt
godlove mbwanji hospitali ya rufaa kanda ya nyanda za juu kusini mbeya dkt
alphonce chandika hospitali ya benjamin mkapa dkt
brian mawala hospitali ya rufaa ya kanda chato dkt
fabian a
massaga hospitali ya bugando nadkt
geleard masenga hospitali ya rufaa ya kanda kcmc
mheshimiwa spika kipekee naomba kuwashukuru wakurugenzi na wakuu wa taasisi zote zilizo chini ya wizara ambazo ni msd nhif tmda nimr mamlaka ya mkemia mkuu wa serikali tfnc pamoja na mabaraza ya kitaaluma na bodi za usajili
vilevile ninawashukuru waganga wakuu wa mikoa na wilaya waganga wafawidhi wa hospitali za rufaa za mikoa hospitali za halmashauri vituo vya afya zahanati wakuu wa vyuo vya mafunzo vilivyo chini ya wizara na wafanyakazi wote wa wizara na mashirika ya dini mashirika ya kujitolea na mashirika binafsi
natoa shukrani kwa sekta zote ambazo tunashirikiana nazo katika kutoa huduma za afya pamoja na wananchi wote kwa ushirikiano wao
nawaasa watanzania kujali na kulinda afya zao ikiwemo kwa kuzingatia ulaji wa vyakula unaofaa kufanya mazoezi ya viungo mara kwa mara na kujiepusha na unywaji wa pombe kupita kiasi
ni muhimu watanzania wakatambua kuwa afya ni mtaji
mheshimiwa spika nichukue fursa hii pia kuishukuru familia yangu kwa uvumilivu wao na pia kwa kunitia moyo katika kutekeleza majukumu yangu ya kitaifa
kwa wananchi wa jimbo la tanga mjini nawashukuru kwa ushirikiano wanaoendelea kunipatia katika kutekeleza majukumu yangu
naahidi kuwa nitaendelea kuwaenzi na kuwatumikia kwa nguvu zangu zote ili kuleta mabadiliko ya haraka ya kimaendeleo katika jimbo letu la tanga mjini
maombi ya fedha kwa kazi zilizopangwa kutekelezwa katika mwaka makadirio ya makusanyo ya maduhuli kwa mwaka 
mheshimiwa spika katika mwaka wa fedha wizara na taasisi zilizo chini yake imekadiria kukusanya kiasi chashilingi 
kati ya fedha hizo shilingi 
 zinatarajiwa kukusanywa kutoka vyanzo vya ndani makao makuu ya wizara shilingi 
 zinatarajiwa kukusanywa kutoka hospitali za rufaa za mikoa shilingi 
 zinatarajiwa kukusanywa kutoka katika mashirika yaliyo chini ya wizara
makusanyo hayo ni sawa na ongezeko la asilimia ikilinganishwa na makadirio ya mwaka ambayo yalikuwa ni kukusanya shilingi 
matumizi ya kawaida 
mheshimiwa spika katika mwaka wizara imepanga kutumia kiasi chashilingi 
 kwa ajili ya matumizi ya kawaida sawa naasilimia ya bajeti tengwa ambapo kiasi chashilingi 
 ni kwa ajili ya mishahara ya wizara na taasisi zilizo chini yake na kiasi chashilingi 
 ni kwa ajili ya matumizi mengineyo
miradi ya maendeleo 
mheshimiwa spika wizara inakadiria kutumia shilingi 
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo sawa naasilimia ya bajeti tengwa
kati ya hizo fedha za ndani nishilingi 
 na fedha za nje nishilingi 
mheshimiwa spika jumla ya fedha zote zinazoombwa na wizara ni shilingi 
 ili kuweza kutekeleza malengo iliyojiwekea
na
fungu matumizi ya kawaidamiradi ya maendeleo jumla fungu 
 jumla 
mheshimiwa spika hotuba hii inapatikana pia katika tovuti za wizara ya afya 
mheshimiwa spika naomba kutoa hoja
 viambatishokiambatisho na
magonjwa yaliyoongoza kwa wagonjwa wa nje opd umri chini ya miaka umri miaka mitano na zaidina
aina ya ugonjwaidadi yawagonjwa asilimia wagonjwawote aina ya ugonjwaidadi yawagonjwa asilimia wagonjwawote maambukizikatika mfumo wahewa 
 maambukizikatika mfumo wahewa 
 malaria 
 maambukizikatika njia yamkojo 
 maambukizikatika njia yamkojo 
 malaria 
 kuharisha withno dehydration 
 shinikizo la juu lamoyo 
 kichomi non severe severe 
 kichomi severe non severe 
 magonjwa yamfumo wa chakula 
 vidonda vyatumbo 
 minyoo yatumboni 
 magonjwa yamfumo wa chakula 
 magonjwa ya ngozi 
 minyoo yatumboni 
 kuharisha withdehydration 
 kisukari 
 magonjwaya ngozi 
 upasuaji 
 kiambatisho na magonjwa yaliyoongoza kwa wagonjwa wa kulazwa ipd umri chiniya miaka umri miaka mitano na zaidina
ainaya ugonjwa idadi yawagonjwa asilimia wagonjwawote ainaya ugonjwa idadi yawagonjwa asilimia wagonjwa wote kichomi severe non severe 
 malaria 
 malaria 
 kichomi severe non severe 
 kuharisha sana siku 
 magonjwa yamfumo wa mkojo 
 upungufu wa damu 
 upungufu wa damu 
 kuzaliwa na uzitomdogo 
 kg 
 shinikizo la juu lamoyo 
 maambukizi katikadamu 
 vidonda vya tumbo 
 maambukizi yamfumo wa upumuaji 
 magonjwa ya kinamama 
 maambukizi yamfumo wa mkojo 
 mimba kutoka abortion 
 magonjwa ya mfumowa chakula 
 kisukari 
 kukosa hewa birthasphyxia 
 magonjwa yamfumo wa chakula 
 chanzo dhis kiambatisho na
idadi ya wagonjwa waliohudumiwa katika hospitali ngazi ya taifa kanda namaalum kwa kipindi cha julai hadi machi na
hospitaliwagonjwa waliohudumiwa jumlanje opd wakulazwa ipd hospitali ya taifa muhimbili upanga hospitali ya muhimbili mloganzila taasisi ya moyo ya jakaya kikwete jkci taasisi ya mifupa muhimbili moi taasisi ya saratani ocean road hospitali ya mirembe hospitali ya rufaa kanda mbeya hospitali ya magonjwa ambukizikibong oto hospitali ya benjamin mkapa hospitali ya bugando hospitali ya kcmc hospitali ya kanda ya chato jumla kiambatisho na
idadi ya wagonjwa wa msamaha katika hospitali ngazi ya taifa kanda namaalum kwa kipindi cha julai hadi machi na
hospitaliwagonjwa waliopata misamaha julai hadi machi misamaha thamani hospitali ya taifa muhimbili upanga hospitali ya taifa muhimbili mloganzila 
 taasisi ya moyo ya jakaya kikwete jkci 
 taasisi ya mifupa muhimbili moi 
 taasisi ya saratani ocean road hospitali ya rufaa kanda mbeya 
 hospitali ya magonjwa ambukizi kibong oto 
 hospitali ya mirembe 
 hospitali ya benjamin mkapa 
 hospitali ya bugando 
 hospitali ya kcmc 
 hospitali ya kanda ya chato 
 jumla 
 kiambatisho na
wagonjwa waliohudumiwa katika hospitali za rufaa za mikoa kwa kipindi chajulai hadi machi hospitalimkoaidadi yavitandawagonjwa julai hadimachi jumlana
nje opd wakulazwa ipd amana dsm bombo tanga bukoba kagera dodoma dodoma geita geita iringa iringa katavi katavi kitete tabora ligula mtwara manyara manyara maweni kigoma mawenzi kilimanjaro mbeya mbeya morogoro morogoro mt
meru arusha musoma mara mwananyamala dsm njombe njombe hospitalimkoaidadi yavitandawagonjwa julai hadimachi jumlana
nje opd wakulazwa ipd sekou toure mwanza shinyanga shinyanga simiyu simiyu singida singida sokoine lindi songea ruvuma songwe songwe sumbawanga rukwa temeke dsm tumbi pwani jumla chanzo kiambatisho na
idadi ya wagonjwa wa msamaha waliohudumiwa pamoja na gharama zaokatika hospitali za rufaa za mikoa kwa kipindi cha julai hadi machi na hospitaliidadi ya wagonjwawaliosamehewagharama za msamaha amana dsm bombo tanga bukoba kagera dodoma geita iringa katavi kitete tabora ligula mtwara manyara maweni kigoma mawenzi kilimanjaro mbeya morogoro mount meru arusha musoma mara mwananyamala dsm njombe sekou toure mwanza shinyanga simiyu singida na hospitaliidadi ya wagonjwawaliosamehewagharama za msamaha sokoine lindi songea ruvuma songwe sumbawanga rukwa temeke dsm tumbi pwani jumla chanzo moh
 kiambatisho na
 idadi ya akina mama waliojifungua na vifo vilivyotokana na uzazi katikahospitali za rufaa za mikoa kwa kipindi cha julai hadi machi 
nahospitaliwaliojifunguavifo vilivyotokana nauzazi amana dsm bombo tanga bukoba kagera dodoma geita iringa katavi kitete tabora ligula mtwara manyara maweni kigoma mawenzi kilimanjaro mbeya morogoro mount meru arusha musoma mara mwananyamala dsm njombe sekou toure mwanza shinyanga simiyu singida nahospitaliwaliojifunguavifo vilivyotokana nauzazi sokoine lindi songea ruvuma songwe sumbawanga rukwa temeke dsm tumbi pwani jumla chanzo moh kiambatisho na
jedwali linaloonesha hatua iliyofikiwa katika utekelezaji wa miradi yamaendeleona
hospitalihusikalengo lamradigharama zamradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma katika hospitali ngazi yataifana
hospitalihusikalengo lamradigharama zamradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji hospitali yataifamuhimbiliujenzi wajengo la wodimaalum privatewards ujenziunatekelezwakwa awamuambapoawamu yakwanza hadihatua yajamvi iligharimu 
 bil
awamu 
 got 
 asilimia na
hospitalihusikalengo lamradigharama zamradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezajiya pili framedstructure itagharimu 
 bil
ukarabati wavyumba vyaicu 
 imf 
 asilimia ukarabati wavyumba vyaradiologjia mri ctscan na x ray 
 imf 
 asilimia jumla kuu hospitali ngaziya taifa 
 ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma katika hospitali za rufaa za kandana
hospitalihusikalengo lamradigharama za mradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji chatoawamu yakwanzaopd 
 got 
 asilimia na
hospitalihusikalengo lamradigharama zamradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezajimaabara pharmasia emd upasuajina icuawamu yapili radiologia nawodi zawagonjwa 
 got 
 asilimia awamu yatatuujenzi wanyumba zawatumishi 
 got 
 asilimia uzio fence 
 got 
 asilimia njia za kupitawagonjwa walk ways na barabaraza ndani yaeneo lahospitali got 
 asilimia na
hospitalihusikalengo lamradigharama zamradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezajiukarabatimdogokuwezeshausimikaji wavifaa vyaradilogia mri ctscan na x ray imfvyumba vikotayarimaboreshomadogoyatakamilishwa wakatiwa ufungajimashine
 kanda yakusinimtwara ujenzi wajengo la opdcomplex kwaajili yahudumambalimbalikwa ngazi yakanda
upanuzi wahudumautaendeleakwa kujengamajengomengine kadrimaster planya hospitali 
 got wb 
 asilimia na
hospitalihusikalengo lamradigharama zamradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezajina upatikanajiwa fedha
ukarabatimdogokuwezeshausimikaji wavifaa vyaradilogia mri ctscan na x ray mfivyumba vipokatika jengojipya
maboreshomadogoyatafanyikawakati waufungajimashine kanda yanyanda zajuu mbeya ujenzi wajengo la pekeekwa ajili yahuduma zauzazi maternitycomplex unafanyikakatikahospitali yarufaa kandaya nyanda za 
 got 
 asilimia na
hospitalihusikalengo lamradigharama zamradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezajijuu kusinimbeya tawi lameta
jengolina ghorofasitaukarabatimkubwa waeneo la icu 
 asilimia ukarabati waemdasilimia kanda yaziwa bugando ujenziwajengo laghorofa nne lawodimaalumu yasaratani 
 got bmc 
 asilimia ukarabatimkubwa waicu 
 imf 
 asilimia ukarabati kwaajili chumbacha x rayimfchumbakipo tayari kanda yakaskazini ujenzi wajengo la 
 got 
 asilimia na
hospitalihusikalengo lamradigharama zamradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji kcmc huduma zatiba mionzikwa matibuya magonjwaya cancer radiotherapy ukarabtimkubwa wajengo la icu 
 imf 
 asilimia kanda yakati hospitali yabenjaminimkapa jengo la tibamionzi radiotherapy 
 gotasilimia ukarabatimkubwa waeneo la icu 
 imf 
 asilimia ukarabati kwaajili chumbacha x rayimfasilimia jumla kuu hospitali zakanda 
 ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma katika hospitali maalumu kibong otoujenzi wamaabara yakisasa bsl 
 got wb gf 
 asilimia ujenzi naukarabatimkubwa wajengo laradiologiakwa ajili yakusimika ctscan 
 orio 
 asilimia ukarabatimkubwa naupanuzi wawa jengo kwaajili yahuduma zawagonjwamahututi icu 
 imf 
 asilimia taasisi yamoyo ukarabatimkubwa wa imf 
 asilimia jakayakikwete jkci jengo la icu ocean roadukarabatimkubwa wajengo la icu imf 
 asilimia ukarabatimkubwa kwaajili yachumba chakufunga mri imf 
 asilimia mirembeukarabati kwaajili yachumba chax ray naultrasoundorioasilimia ujenzi naukarabatimkubwa wawodi namajengombalimbali yahospitali imf 
 asilimia ujenzi wajengo la emd imf 
 asilimia na icu ukereweujenzi wajengo la opd rch mortuary napharmacy imf 
 asilimia jumla kuu hospitalimaalum 
 ujenzi na ukarabati hospitali za rufaa za mikoa 
 ujenzi wa hospitali mpya tano njombe simiyu geita songwe na katavi na
hospitalihusikalengo lamradigharama za mradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji njombe ujenziunatekelezwakwa awamuambapoawamu yakwanzailihusu ujenziwa opdambalo kwasasalinatumika ujenzi waawamu ya pili 
 got gf 
 asilimia umehusishamajengoyafuatayo jengo la afyaya uzazi maternity emd icu upasuaji mifupa nawodi laundry damu salamana incineratorna nyumbatano zawatumishiujenzi wajengo la ctscan nanyumba yamtumishi 
 imfasilimia simiyu ujenzi wamaternityblock 
 got gf 
 asilimia ujenzi wajengo la emdna icu 
 imf 
 asilimia ukarabatimdogochumba chact scan nanyumba yamtumishiimfvyumbavipo ukarabatimdogoutafanyikawakati wakufungamashine geita ujenziunatekelezwakwa awamuambapoawamu yakwanzaulianza ujeziwa opd block ghorofa theatre radiologyblock ghorofa laundrybuilding najengo lamgahawa cafeteria 
 got 
 asilimia ujenzi wajengo la 
 gf 
 asilimia maabaraujenzi wajengo la afyaya uzazi maternitywing 
 got globalfund 
 baada yamradikusimamahatua zakuendelezamradi kupitiamkandarasimwingineziko hatua yakusainiwamkatabazinakamilishwaujenzi wajengo la emdna icu 
 imf 
 asilimia ukarabatimdogochumba chact scan nanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia songweujenzi wajengo la opd 
 got 
 asilimia 
ujenzi wajengo la 
 gf 
 asilimia maabaraujenzi wajengo lawazazi maternity 
 got 
 asilimia ujenzi wajengo la emdna icu 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi naukamilishajiwa chumbacha ct scanna x ray 
 imfbado kataviujenzi wahospitali yarufaa yamkoa 
 got 
 asilimia ujenzi wamaabara 
 gf 
 mradiumekamilikanakukabidhiwaujenzi wajengo la emd 
 imf 
 asilimia ujenzi wajengo la icuimfasilimia ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia vyumba vyact scan na x ray 
 imf 
 vyumba vikondani yajengo lahospitalijumla kuu kundi la 
 ukarabati na upanuzi wa hospitali za rufaa za mikoa iliyopokelewa kutoka or tamisemi mwaka 
ikijumuisha singida kumbukumbu ya mwalimu nyerere mara kwangwa shinyanga manyara mawenzi kilimanjaro mbeya rrhna
hospitalihusikalengo lamradigharama za mradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji singida ujenziunatekelezwakwa awamuambapoawamu yasasa nikujengasakafu yachini jengolenye ghorofa kwa ajili yawodi za kulazawagonjwa 
 got gf 
 asilimia wards vyumba vyaupasuaji theatres huduma zafamasi pharmacy huduma zamaabara laboratory na huduma zawagonjwamahututi icu ujenzi wajengo la emdna icu 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia ukarabatimkubwa kwaajili vyumbavya radiologia ct scan nax ray 
 imf 
 asilimia kwangwa mara ujenzi wahospitali yakumbukumbuya mwal
nyererekwangwa mara ni jengomoja lenyesehemu yakutoleahuduma zawagonjwa wanje wagonjwawa kulazwa maabara radiolojia upasuaji famasia nadharura
ujenziunaendeleavizuri ambapotayari upandewa kitalu cumekabidhiwa na unatoahuduma
upande wa 
 got 
 asilimia kitalu na bbadovinaendeleakukamilishwakwa ujumla hatua ya awaliya mradi ikokatikaujenzi wanyumba yamtumishi 
 imfasilimia shinyanga jengo lahuduma zakupambanana ugonjwawa uviko covid linaendeleapamoja namaandalizi yajengo la afyaya uzazi 
 got gf asilimia 
 ujenzi wajengo la emdna icu 
 imf 
 asilimia ujenzi wajengo laradiologia ctasilimia scan na x ray nyumba yamtumishi 
 imfasilimia manyara ukamilishajiwa jengo lawagonjwa wanje opd 
 gf 
 asilimia ujenzi wajengo ladamu salama 
 got 
 asilimia ujenzi wajengo la emdna icu 
 imf 
 asilimia ujenzi wajengo lactscan nanyumba yamtumishiimfasilimia mawenzi kilimanjaroujenzi waemd 
 gf 
 asilimia ujenzi wajengo lamama namtoto 
 got gf 
 asilimia ukarabatimkubwa wajengo la icu 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia ukarabati wavyumba vyaradiologia ctscan nanyumba yamtumishi imfvyumba viponaukamilishwaji unafanyikanamkandarasialiyeko site mbeya rrh ujenzi wajengo la emd 
 gf 
 asilimia ujenzi wajengo laupasuaji theatre icu cssd 
 got gf 
 asilimia ukarabatimkubwa wajengo la icu 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia ujenzi wajengo lactscanimfasilimia jumla kuu kundi la 
 upanuzi wa majengo katika hospitali ya sekou toure mwanza mwananyamala dar es salaam ruvuma tanga maweni kigoma sumbawanga rukwa iringa kitete tabora dodoma sokoine lindi mount meru arusha temeke na amanana
hospitalihusikalengo lamradigharama za mradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji sekoutoure mwanza ujenzi wajengo la afyaya uzazi niujenzi wajengo lasakafu 
 got 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia ukarabati wachumba chax ray pamojana ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia mwananyamala ukamilishajiwa jengo laafya ya uzazilenye ghorofa kutoahuduma zotemama namtoto 
 got gf 
 asilimia ujenzi wajengo la emdna icu 
 imf 
 asilimia ukarabati wachumba chax ray 
 imfasilimia ruvuma ujenzi wajengo lahuduma zadharura emd 
 gf 
 umekamilikana kuanzakutumikaujenzi wajengo lawagonjwa wanje opd awamu yakwanza katikaeneo jipya lahospitali yamkoa 
 got imf 
 asilimia ukarabatimkubwa wajengo kwa ajiliya icuhospitali yamkoa ya sasa 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba ya 
 imf 
 asilimia mtumishiujenzi wajengo la ctscan 
 imf 
 asilimia bombo tangaujenzi wajengo lamethadone 
 gf 
 awamu yakwanzaimekamilikaujenzi wajengo ladamu salama 
 got 
 kusafishajieneo lakufanyaujenziukarabatimkubwa wajengo la emdna icu 
 imf 
 icu asilimia emd asilimia nyumba yamtumishi 
 imf 
 bado changamotoyaupatikanajiwa eneo ujenzi wajengo la ctscanimfasilimia maweni kigoma ujenzi wajengo laupasuaji 
 gf 
 asilimia ujenzi wajengo ladamu salama 
 got 
 asilimia 
ujenzi wajengo lamortuary naupanuzi wajengo la opdna maternity 
 got imf 
 asilimia ujenzi wajengo la emdna icu 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia ukarabati wajengo la ctscanimfbado sumbawanga rukwaujenzi wajengo ladamu salama 
 gf 
 asilimia ukarabatimkubwa wajengo la icu 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba 
 imf 
 asilimia upanuzi wajengo kwa ajili 
 imfasilimia ya ctscan iringa ujenzi wajengo lahuduma zadharura emd gf 
 asilimia ukarabatimkubwa wajengo la icu imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi imf 
 bado kuanzaujenzi wajengo la ctscan imf 
 asilimia kitete tabora ujenzi wajengo lahuduma zadharura emd gf 
 asilimia ujenzi wajengo la afyaya uzazi maternityblock awamuya kwanza got imf 
 asilimia ujenzi wa imf 
 asilimia jengo la icuujenzi wanyumba yamtumishi imf 
 asilimia ujenzi wajengo la ctscanimfasilimia ligulamtwara ukamilishajiwa jengo laupasuaji namiundombinuya majengomenginendani yahospitali gotbadoujenzi wajengo la emdna icu imf 
 asilimia ujenzi wajengo la opd imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi imf 
 asilimia dodoma ukarabati wajengo la emd 
 imf 
 asilimia ujenzi wajengo la icu 
 imf 
 asilimia ujenzi waimfasilimia nyumba yamtumishi 
 ujenzi wajengo la ctscan 
 imf 
 asilimia ujenzi wakituo chakanda ya katicha damusalamadodoma 
 unicef 
 asilimia amana ukarabati waicu 
 imf 
 asilimia ukarabati waemd 
 imf got 
 asilimia upanuzi wajengo kwa ajiliya ct scan nax ray 
 imfasilimia bukoba kagera ujenzi wa icu 
 imf 
 asilimia ujenzi waemd 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi najengo la ctscanimfbado kuanza ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia morogoro ujenzi wa icu 
 imf 
 asilimia ujenzi waemd 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi na 
 imf 
 asilimia jengo la x rayimfasilimia mount meruarusha ukarabati waicu 
 imf 
 asilimia ukarabati waemd 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia ukarabati wachumba chact scan na x ray 
 imf 
 asilimia sokoine lindi ujenzi wa icu 
 imf 
 asilimia ujenzi waemd 
 imf 
 asilimia ujenzi wa 
 imf 
 asilimia nyumba yamtumishijengo la ctscan 
 imf 
 ujenzi badohujaanzaujenzi wajengo opd 
 imf 
 asilimia temeke ukarabati waicu 
 imf 
 asilimia ukarabati waemd 
 imf 
 asilimia upanuzi wajengo kwa ajiliya ct scan nax ray 
 imf 
 asilimia tumbi rrh ujenzi wajengo lahospital kwaajili yahuduma zaemd surgicalward na opdgot 
 badoukarabatai waemd 
 imf 
 asilimia ukarabati waicu 
 imf 
 asilimia ujenzi wanyumba yamtumishi 
 imf 
 asilimia ukarabati wachumba chact scan 
 imf 
 asilimia jumla kuu kundi la 
 ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma katika vituo maalumuna
kituohusikalengo lamradigharama za mradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji chanjo ivdmabiboukarabati upanuzi naujenzi wamiundombinuya kuhifahiachanjo ivdmabibo 
 chai gav 
 asilimia elimu yaafya kwaummaujenzi wakituo chakisasa healthpromotionservices ambapo jengolinaloanzakujengwa nijengo lauchapishaji printing andpress imf 
 hatua zaawali maandaliziya ujenzi building kituo chaumahiri kwamagonjwahatarishi namilipuko kisopwadar es salaamujenzi wakituo chaumahiri kwaajili yamatibabu yamagonjwahatarishi namilipuko got imf 
 asilimia jumla kuu 
 ujenzi na upanuzi wa majengo mbalimbali ya kutolea huduma za mafunzo vyuo vya afyana
hospitalihusikalengo lamradigharama za mradichanzochafedhakiasikilichotolewahatua yautekelezaji taboraclinicalofficerstrainingcentreujenzi wa jengola wodimaalum privatewards 
 bsf 
 asilimia nguduenvironmental healthschoolukarabatimkubwa wamajengombalimbalindani ya chuo 
 bsf 
 asilimia viongozi wa wizara ya afya wakiongozwa na waziri wa afya mheshimiwa ummy mwalimu pamoja na menejimenti ya wizara ya afya
makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania dkt
philip isdor mpango akiweka jiwe la msingi hospitali ya rufaa kanda ya kusini iliopo manispaa ya mikindani mkoani mtwara julai 
waziri mkuu kassim majaliwa akizungumza na mganga mfawidhi wa kituo cha afya cha ndungu wilaya ya same dkt
tatizo mwakatuya wa tatu kulia wakati alipotembelea chumba cha upasuaji cha kituo hicho septemba 
jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya telegrams afya dodoma nambari ya simu nukushi na taarifa kwa ummamji wa serikali mtumba barabara ya afya s
 dodoma
ufafanuzi kuhusu hoja zilizotolewa kuhusiana na waombaji wa ajira walioitwa kazini
dodoma juni 
kufuatia hoja zilizoibuliwa na waombaji wa ajira kwenye tangazo la kuitwa kazini kwa wataalam wa kada za afya lililotolewajuni wizaraya afya inapenda kutoa ufafanuzi wa masuala kadhaa yaliyowasilishwa na waombaji wa ajira
kupitia kibali cha ajira za watumishi kada za afya kilichotolewa na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora or muu chenye kumb
na
fa
 b cha aprili na kibali mbadala chenye kumb na fa
 b cha mei ilizitangaza nafasi hizo kwa ajili ya waombaji wenye sifa kutuma maombi yao
jumla ya maombi yaliyopokelewa kupitia mfumo wa ajira yalikuwa wanaume ni na wanawake kati yao waombaji hawakujaza taarifa zao kwa ukamilifu
hivyo waombaji waliokamilisha taratibu za maombi ni 
waombaji waliokidhi vigezo kwa mujibu wa miundo ya maendeleo ya utumishi ya kada husika pamoja na maelekezo ya tangazo la ajira walikuwa 
sambamba na sifa za kimuundo vigezo vifuatavyo vilizingatiwa wakati wa uchambuzi i
waombaji wenye ulemavu kwa mujibu washeria ya watu wenye ulemavu namba ya mwaka inayotakaasilimia ya waajiriwa wote kuwa watu wenye ulemavu ii
waombaji waliokaa muda mrefu bila ajira iii
waombaji wenye umri mkubwa iv
waombaji wa ajira wenye kada adimu
wizara inapenda kutoa ufafanuzi kwa hoja zilizojitokeza kama ifuatavyo 
kuhusu waombaji waliohitimu mwaka na kupangiwa kazi hawa ni wataalam wa kada adimu kwenye soko la ajira mfano madaktari bingwa madaktari wa meno wahandisi vifaa tiba pamoja na wataalam wa radiolojia
wataalam wa kada hizi wengi wao wamehitimu miaka ya hivi karibuni na ni wachache
hivyo wote waliokidhi sifa na vigezo walichaguliwa
aidha wizara imezingatia utekelezaji washeria ya watu wenye ulemavu namba ya mwaka inayotaka asilimia ya waajiriwa wote kuwa watu wenye ulemavu ambapo wizara imeajiri kundi hili kwa kuzingatia sheria iliyotajwa hapo juu pasi na mwaka wa kuhitimu
kuhusu kujitokeza zaidi ya mara moja kwa jina la mwombaji wizara inakiri kujirudia kwa jina la mwombaji agnes james magazi mteknolojia maabara ambapo jina lilitokea mara mbili kimakosa kwenye zoezi la uchambuzi
mhusika ametokea mara mbili kwa kupangiwakituo chahospitali ya mkoa wa katavina wakati huo huo kupangiwa kituowizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa jkt
mwombaji huyo amepangiwawizara ya ulinzi jeshi la kujenga taifa na sio maeneo mawili kama ilivyotokea kwenye tangazo
nafasi hii itajazwa na waombaji waliopo kweye kanzidata waliokidhi sifa na vigezo kama vilivyoainishwa
pamoja na ufafanuzi huu wa baadhi ya hoja wizara inashukuru kwa hoja zilizotolewa na inaendelea kupokea maoni ushauri na hoja mbalimbali kuhusu zoezi la ajira ili kuweza kuzifanyia kazi kwa haraka
wizara ya afya inauhakikishia umma wa watanzania kuwa zoezi la uchambuzi wa ajira hizi lilifanyika kwa kuzingatia sheria taratibu kanuni pamoja na miongozo iliyopo katika utumishi wa umma
waombaji ambao hawakupata nafasi wasisite kuomba tena wakati nafasi nyingine zitakapotangazwa
waombaji wanashauriwa kuwa makini wanapowasilisha maombi yao kwa kuhakikisha wanazingatia maelekezo yanayotolewa kwenye tangazo la ajira
imetolewa na englibert kayombo kaimu mkuu wa kitengo cha mawasiliano serikalini unachohitaji kujua kuhusu vikwazo vya katika usaidizi wa kimataifa wa afya kulinda maisha kwa msaada wa kimataifa unaofadhiliwa na marekani septemba vvu ukimwi ukiwemo mpango wa msaada wa dharura wa rais wa kupambana na ukimwi pepfar kifua kikuu malaria ikiwemo mpango wa rais wa kupambana na malaria pmi janga la homa ya mafua na hatari zingine pamoja na ulinzi wa afya ya ulimwenguni magonjwa ya nchi za tropiki yaliyopuuzwa pamoja na magonjwa mengine ya kuambukiza maradhi yasiyoambukiza uimarishaji wa mfumo wa afya afya ya mama na mtoto uzazi wa mpango na afya ya uzazi shughuli za usafi wa binafsi makazi na mazingira katika jamii pamoja na maswala ya maji nalishe
mashirika ya kimarekani yasiyo ya kiserikali serikali za kigeni namashirika ya kimataifa na taasisi nyingine za kimataifa ambazo mataifa yanayojitawala hushiriki kama vile mfuko wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria duniani na vile vile gavi ushirika wa kimataifa wa chanjo
wigo wa sera kuanzia tarehe mei sera hii inahitaji asasi za kigeni zisizo za kiserikali kuafiki na kuzingatia masharti yake kama sharti la kupokea msaada chini ya msaada wa afya wa kimataifa unaofadhiliwa na serikali ya marekani kwa ajili ya kutatua changamoto za dharura za afya ya umma zifuatazo taasisi ambazo sera hii haitawahusu ni pamoja na maelezo ya kina yametolewa katika vipengele vitakavyofuata mipango au shughuli zingine ambazo sera hii haitumiki ni pamoja na huduma za utoaji mimba au ushauri na rufaa ya utoaji mimba katika hali hatarishi kwa maisha na panapotokea ubakaji au kujamiiana kwa maharimu huduma baada ya utaoji mimba ikiwa ni pamoja na matibabu ya majeraha na maradhi yanayosababishwa na utoaji mimba kisheria au kinyume na sheria msaada wa kibinaadamu ikiwa ni pamoja na maswala ya uhamiaji and misaada kwa wakimbizi chini ya wizara ya mambo ya nje pamoja na shirika la misaada la kimataifa la marekani usaid na wizara ya ulinzi maafa na shughuli za huduma za kibinadamu chakula kwa amani p
 mipango msaada wa chakula kwa ajili ya kukidhi mahitaji ya dharura na kwa maendeleo utafiti wa kimsingi wa afya matumizi ya miundombinu ya usafi wa kimazingira na maji katika baadhi ya makazi shule vituo vya afya na kwa matumizi ya viwanda na biashara na vile vile shughuli za uendelezaji wa sera ya kitaifa na za kiutawala nampango wa shule na hospitali za marekani zilizoko nje ya nchi
utangulizi tarehe januari rais donald trump alitia saini agizo la rais kuhusu sera ya jiji la mexico
agizo hilo limerejesha upya utekelezaji wa sera ya jiji la mexico iliyokuwa ikitumika chini ya serikali ya rais george w
bush miaka ya na limemwelekeza waziri wa mambo ya nje kwa kushirikiana na waziri wa afya na huduma za jamii kutekeleza mpango wa kuingiza miongozo ya sera hiyo katika idara na taasisi zote zinazochangia mpango wa afya wa kimataifa unaofadhiliwa na marekani
sera ya jiji la mexico na vizuizi vyake vilipewa jina jingine kulinda maisha katika msaada wa afya wa kimataifa ambao wakosoaji wake huita agizo la rais trump kuhusu msaada wa afya wa kimataifa agizo linalokataza matumizi ya fedha za serikali na mashirika katika kushughulikia maswala ya utoaji mimba na hivyo basi kuitwa sera katika waraka huu
sera hii inazuia msaada wa afya wa kimataifa unaofadhiliwa na serikali ya marekani kutolewa kwa asasi za kigeni zisizo za kiserikali ngos zinazojishughulisha na utoaji mimba katika hali ambayo mimba hiyo si tishio kwa uhai wa mwanamke au isiyotokana na ubakaji au kujamiiana kwa maharimu kutoa ushauri nasaha ikiwemo ushauri au taarifa na au kutoa rufaa ya kutoa mimba au kushawishi katika kuhalalisha utoaji mimba au kufanya zoezi hilo kuwa rahisi katika nchi zao hata kama shughuli hizi zinafadhiliwa na mashirika au wadau wa kimarekani walio nje ya serikali ya marekani
katika serikali zilizopita chini ya chama cha republican vizuizi hivi vilihusu msaada unaotolewa na serikali ya marekani kwa ajili ya uzazi wa mpango
serikali ya sasa ya rais trump imeamuru vizuizi hivi viwekwe katika mpango mzima wa msaada wa afya wa kimatiafa unaofadhiliwa na serikali
asasi za kigeni zisizo za serikali ngos zinazoendeshwa na zisizoendeshwa kwa faida ambazo hazikuundwa chini ya sheria za marekani zinaweza kujihusisha na baadhi ya shughuli za utoaji mimba na bado zikastahiki kupata misaada chini ya mpango wa msaada wa afya wa kimataifa unaofadhiliwa na serikali ya marekani
kipeperushi hiki kinatoa ufafanuzi wa vizuizi vilivyowekwa chini ya sera hii agizo la rais ili kulinda na kuhifadhi huduma muhimu sana za kuokoa maisha za kiafya na kuzuia tafsiri pana juu ya nini sera hii inahimiza kifanyike au inakataza
asasi zisizo za kiserikali za marekani zinaweza kuendelea kutoa huduma za rufaa ushauri kwa ajili ya swala la utoaji mimba na kushawishi upatikanaji wa fedha kutoka kwa mashirika yasiyo ya kiserikali bila ya kuhatarisha ustahiki wa kupokea msaada kutoka msaada wa afya wa kimataifa unaofadhiliwa na marekani
sharti pekee lililowekewa na sera hii kwa mashirika na asasi za kimarekani zisizo za kiserikali ni kuhakikisha kwamba washirika wao na asasi za kigeni zisizo za kiserikali zinazopata ufadhili wa msaada wa afya wa kimataifa unaogharimiwa na serikali ya marekani
wakati wa utekelezaji asasi za kigeni zisizo za kiserikali zinazopata ufadhili kutoka msaada wa afya wa kimataifa wa marekani zinawajibika kuzingatia sera hii na zinapaswa kuhakikisha zinaafiki vipengele vipya katika makubaliano yao ili kupokea msaada wa afya wa kimataifa unaotolewa na serikali ya marekani
hii itafanyika pale ambapo asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali itakumbwa na hitaji jipya la ufadhili mnamo au baada ya tarehe mei ama kwa kupewa msaada mpya au makubaliano ya ushirikiano au wakati wa kufanya marekebisho ya makubaliano ya ushirikiano ili kuongeza fedha zaidi au au kuongeza fedha mpya
sera haitatumika kwa ufadhili ambao tayari umeshatolewa kwa asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali inayopokea ufadhili moja kwa moja au kupitia shirika jingine chini ya mikataba iliyopo sasa au makubaliano ya ushirikiano
asasi zisizo za kiserikali za marekani hazilazimiki kuhakikisha kwamba washirika wao wa nje wanafuata hii hadi pale ambapo asasi hiyo ya kimarekani imeridhia vipengele vipya katika sera hiyo katika makubaliano yao na serikali ya marekani
kwa asasi za kigeni zisizo za kiserikali hili litatokea pale ambapo asasi isiyo ya kiserikali ya marekani itakapohitaji ufadhili wa rasilimali fedha ama kuingia katika majadiliano kuhusu mkataba mpya au makubaliano ya ushirikiano au pale ambapo makubaliano ya ushirikiano yanafanyiwa marekebisho ili kuongeza rasilimali fedha au kupata ufadhili mpya
mashirika huashiria kuwa yanakubali kuzingatia masharti ya sera hii kwa kukubali vipengele vinavyoambatana na msaada wanaopokea
hakuna hati tofauti inayohitajika
marufuku zinazoendelea kutekelezwa za matumizi ya moja kwa moja ya fedha za msaada wa kigeni zinazotolewa na marekani kwa shughuli nyingi zinazohusiana na utoaji mimba marekebisho ya sheria ya helms ya mwaka wa na marufuku nyingine ndani ya kanuni za kisheria zitaendelea kutekelezwa
pitia orodha kwa maelezo ya ziada
asasi zisizo za kiserikali zinazolazimika kuzingatia sera hii asasi za kigeni zisizo za kiserikali za kibiashara na zisizo za kibiashara zinazopokea msaada wa afya wa kimataifa ama kwa kupitia ofisi za serikali ya marekani katika nchi hizo wakala unaoshirikiana na marekani asasi isiyo ya kiserikali ya marekani au shirika mwenza katika nchi ya kigeni yanapaswa kupitia kwa karibu makubaliano ya ufadhili makubaliano ya ushirikiano mikataba ya ufadhili ili kuamua iwapo sera hii ni sharti au hitaji la kupokea msaada
ikiwa ni hivyo asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali italazimika kufuata masharti ya sera hii katika mipango yake yote bila kujali chanzo cha ufadhili wake
msaada unatafsiriwa kujumuisha sio raslimali tu bali pia utoaji wa msaada wa kiufundi mafunzo maalum bidhaa na vifaa
kandarasi na asasi na mashirika ya kigeni yasiyo ya kiserikali hatimaye yatapaswa kuzingatia sera hii
hata hivyo uundaji wa sharti litakalojumuishwa katika kandarasi utakuwa ni matokeo ya mchakato wa utengenezaji wa kanuni utakaohusisha mashirika mbalimbali na ambao bado haujatangazwa na muda utakaochukua haujulikani
hadi kufikia tarehe septemba sera hii haijatumika kwa kandarasi mbali mbali
asasi zisizo za kiserikali zisizolazimika kuzingatia sera hii asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali inayopokea raslimali fedha kutoka msaada wa afya wa kimataifa unaogharimiwa na marekani kwa ajili ya vifaa na huduma kwa mfano kompyuta usimamizi au bidhaa za ofisini kwa mpokeaji mkuu au mpokeaji mdogo wa msaada huo halazimiki kuzingatia kipengele katika sera hiyo
mashirika mengine ambayo hayatahusika pia ni yale ambayo yana mtu mmoja anayeshiriki katika mpango wa jumla wa mafunzo wa shirika linalopokea msaada wa afya wa kimataifa unaogharimiwa na serikali ya marekani hivyo ni kusema shughuli ya mafunzo ya jumla inayohusisha washiriki binafsi kutoka kwa shirika
hazihusiki serikali za kigeni na mashirika ya kimataifa huduma za afya zinazotolewa chini ya usimamizi wa serikali za kigeni za kitaifa na kiwilaya na mashirika ya umma hazitahusika katika kuzingatia sera hii
iwapo mipango ya sekta za serikali itasaidia shughuli za utoaji mimba kama mbinu ya kupanga uzazi au kushiriki katika shughuli zingine zisizo halali zinazohusiana na utoaji mimba serikali na mashirika ya kiserikali na ya umma yatalazimika kuwa na akaunti tofauti kwa fedha za msaada wa afya wa kimataifa zinazotolewa na serikali ya marekani kuhakikisha kwamba hazitumiki katika shughuli hizi zilizopigwa marufuku
vifaa vya kitabibu vilivyonunuliwa na fedha za serikali ya marekani na vile vile vituo vinavyosaidiwa na ufadhili huo haviwezi kutumiwa kutoa huduma za utoaji mimba usio halali
asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali ambayo inatoa msaada kwa sekta ya serikali inahusika katika kuzingatia sera hii
kutohusika au msamaha katika kuzingatia sera hii kwa serikali za kigeni pia kunahusu vyuo vikuu vya kitabibu na hospitali zinazoendeshwa na serikali ambazo hutoa huduma za utoaji mimba kama sehemu ya mafunzo ya kutoa huduma kamilifu za afya au katika kufanya utafiti unaohusiana na utoaji mimba
mashirika ya kimataifa yanayohusisha serikali mbalimbali au ya umma kama vile shirika la afya ulimwenguni shirika la idadi ya watu la umoja wa mataifa unfpa na vile vile mashirika mengine ya kimataifa kama vile mfuko wa dunia wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria na pia ushirika wa chanjo wa kimataifa gavi the vaccine alliance hayahusishwi katika uzingatiaji wa sera hii
lugha ya kisheria inayotumika katika sera hii lugha ya kisheria inayotumiwa na idara za serikali ya marekani na taasisi kama vile shirika la misaada ya kimataifa la marekani usaid wizara ya mambo ya nje taasisi za kitaifa za afya nih vituo vya udhibiti na uzuiaji wa magonjwa cdc na wizara ya ulinzi dod inayahitaji asasi na mashirika ya kigeni yasiyo ya kiserikali kukubali kuwa katika kipindi ambacho watakuwa wanapokea msaada wa afya wa kimataifa unaofadhiliwa na marekani hawatajihusisha na shughuli za utoaji mimba au kushiriki katika kuendeleza utoaji mimba kama mbinu ya kupanga uzazi au kutoa msaada wa kifedha kwa shirika lolote la kigeni lisilo la kiserikali linalofanya vitendo kama hivyo
kuhusu kifungu cha msaada wa kifedha sera hii inatoa maelezo ya kina ya utaratibu unaopaswa kufuatwa masharti kwa mkandarasi kuhusu ufuatiliaji wa shughuli kwa asasi zinazopokea msaada wa afya wa kimataifa unaofadhiliwa na marekani
sera hii haitoi maelezo yoyote ya jinsi inavyopaswa kutumika katika hali mbali mbali na mpaka sasa serikali ya marekani haijatoa mwongozo wowote rasmi kuhusu suala hili
hata hivyo asasi nyingi zisizo za kiserikali ambazo pai imezungumza nazo zinaielewa sera hii kumaanisha kuwa hazipaswi kutoa raslimali fedha kwa asasi nyingine yoyote kufanya shughuli zinazohusiana na utaoji mimba kwavile kwa kufanya hivyo itakuwa imekiuka sera hii
masharti ya sera hii pia hayatatumika kwa kamati za ushauri za afya zinazodhaminiwa na serikali kushiriki katika utafiti uenezaji wa taarifa kwa umma kuhusu swala hili visababishi au madhara ya utoaji mimba usio salama na kushiriki katika kutengeneza sera za kitaifa zinazohusiana na utoaji mimba
mashirika ya kimataifa au yale yanayohusisha serikali mbalimbali kama vile shirika la afya ulimwenguni who na shirika la umoja wa mataifa la idadi ya watu unfpa na vile vile mashirika mengine ya kimataifa ambayo mataifa yanayojitawala hushiriki kama vile mfuko wa dunia wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria pamoja na ushirika wa chanjo duniani gavi hayahusiki katika kuzingatia sera hii
utoaji mimba kufuatia hali inayohatarisha maisha ubakaji au kujamiiana kwa maharimu asasi za kigeni zisizo kiserikali zinazostahiki kupata msaada wa afya wa kimataifa kutoka kwa serikali ya marekani iwapo wanafanya utoaji mimba katika hali ambayo maisha ya mama yangekuwa hatarini iwapo angebeba mimba hiyo hadi wakati wa kujifungua au kufuatia kubakwa au kujamiiana kwa maharimu
kwa mujibu wa masharti ya sera hii utoaji mimba unaofanyika kwa sababu au hali nyingine yoyote kutakuwa marufuku na kwa uwazi afya ya kimwili na kiakili ya mama na utoaji mimba kufuatia hali zisizo za kawaida za kijusi
hata hivyo iwapo asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali inayopokea ufadhili wa msaada wa afya wa kimataifa kutoka kwa serikali ya marekani inapofanya utoaji mimba katika hali ambapo maisha ya mama yanahatarishwa amebakwa au kujamiiana na maharimu tendo hilo limeruhusiwa kwa uwazi chini ya sera hii na asasi hiyo inapaswa kuandika taarifa kama kumbukumbu kuhusu hali na sababu iliyoletea kufanya shughuli hiyo ya kutoa mimba na jinsi asasi hiyo ilivyozingatia sheria ya nchi husika
kumiliki vifaa vya kupuliza hewa kwenye fuko la uzazi au kulipanua na kuondoa kijusi d c au kumiliki dawa zinazofanya mama kutoa damu ya hedhi zinazotumiwa katika hali zinazohatarisha maisha ya mama kubakwa au kujamiiana kwa maharimu au kutibu matatizo yatokanayo na mimba au baada ya kutoa mimba hakuwezi kusababisha asasi hiyo kutopata msaada wa afya unaotolewa na serikali ya marekani
hata hivyo hairuhusiwi kutumia fedha za msaada kutoka serikali ya marekani kununua au kusambaza vifaa hivyo
ushauri na kutoa rufaa ya utoaji mimba rufaa na ushauri nasaha kuhusu utoaji mimba unaruhusiwa katika hali ambapo maisha ya mwanamke yako hatarini kubakwa au kujamiiana na maharimu
katika nchi ambazo utoaji mimba ni halali kwasababu kubwa zaidi ya hali ya hatarishi kwa maisha ya mwanamke kubakwa au kujamiiana na maharimu mawasiliano ya wazi baina ya wanawake na watoaji wa huduma za afya yanakatazwa chini ya sera hii
rufaa ya utoaji mimba katika hali zingine kama hizo inakubalika katika nchi hizo iwapo tu masharti yote manne yafuatayo yanatimizwa mwanamke tayari ana mimba mwanamke anasema wazi kuwa tayari ameamua kutoa mimba mwanamke anauliza hususan pale ambapo anaweza kupata huduma salama na halali ya utoaji mimba salama na mtoaji wa huduma ya afya ana sababu ya kuamini kuwa kanuni za maadili ya kimatibabu ya nchi zinamhitaji kutoa rufaa ya huduma salama na halali ya kutoa mimba
sera ya serikali ya marekani inaruhusu waziwazi mashirika ya kigeni yasiyo ya kiserikali kutoa matibabu ya majeraha au magonjwa yanayosababishwa na uavyaji mimba halali na usio halali kwa mfano utunzaji wa baada ya uavyaji mimba
sharti moja la ziada lisilohusishwa katika vizuizi vya utoaji ushauri na rufaa ya utoaji mimba limejumuishwa kwenye sera hii
asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali haihatarishi ustahiki wake wa kupokea msaada wa afya wa kimataifa unaotolewa na serikali ya marekani iwapo kuna hitaji la kisheria la jukumu la mtoa huduma za afya la kutoa ushauri na rufaa ya utoaji mimba chini ya sheria ya nchi husika kwa sababu zilizo kando na kuhatarisha maisha kubakwa au kujamiiana na maharimu
matumizi mapana na umuhimu wa kutohusika chini ya sera yanaelekea kuwa yenye maswali na yanayotegemea masharti yaliyopo sasa katika sheria za kitaifa
hata hivyo asasi za kigeni zisizo za kiserikali zinahimizwa kushauriana na watumishi wa serikali ya marekani na mashirika yao katika nchi husika kuamua iwapo kutohusika na kuzingatia sera hii kuna tafsiri gani katika mazingira yao ya kitaifa au eneo husika
uchochezi juu ya utoaji mimba asasi za kigeni zisizo za kiserikali zinazopokea msaada wa afya wa kimataifa unaotolewa na marekani haziwezi kushawishi serikali yao kuhalalisha au kuendeleza uhalali wa utoaji mimba kufuatia sababu zingine kando na kuokoa maisha ya mwanamke kubakwa au kujamiiana na maharimu
aidha asasi za kigeni zisizo za kiserikali zinazopokea msaada wa afya wa kimataifa unaotolewa na marekani haziwezi kufanya kampeni ya kuhamasisha umma kuhusu faida na au upatikanaji wa huduma ya utoaji mimba ila katika hali za kuhatarisha maisha kubakwa au kujamiiana na maharimu
hata hivyo sera hii haizuii matumizi ya utafiti wa kidemografia na afya kuhusu utoaji mimba ulioelezewa hapa chini na asasi fulani zisizo za kiserikali kama vile shirika la marekani lisilo la kiserikali au shirika la kigeni lisilo la kiserikali ambalo halipokei msaada kutoka serikali ya marekani ili kuchochea serikali za kigeni kuhalalisha utoaji mimba
mafunzo na vifaa vya kutibu matatizo yatokanayo na utoaji mimba sera ya serikali ya marekani inaruhusu waziwazi asasi za kigeni zisizo za kiserikali kutoa matibabu ya majeraha au magonjwa yanayosababishwa na utoaji mimba kisheria au kinyume cha sheria kwa mfano utunzaji wa baada ya kutoa mimba
mashirika yanahimizwa kutoa matibabu ya matatizo yanayotokea baada ya kutoa mimba k
maambukizi ya fuko la uzazi au utoaji mimba usiokamilika wao wenyewe au kusaidia wateja kupata matibabu k
kusindikiza mwanamke kwenda kwa hospitali
msaada wa usaid unaweza kutumia kusaidia katika mafunzo ya wahudumu wa afya kuwawezesha kutoa utunzaji wa baada ya uavyaji mimba matibabu yenyewe na usaidizi mwingine wa kiufundi unaohusika
lakini kulingana na sera ya shirika fedha za usaid haziwezi kutumiwa kununua vifaa vya kutolea mimba mva au matibabu mengine ili kutoa huduma za utunzaji wa baada ya kutoa mimba
hata hivyo hakuna masharti kwa mashirika asasi zisizo za kiserikali kutumia fedha zinazotokana na vyanzo vingine mbali na serikali ya marekani ili kutimiza mahitaji ya usaid ya kuchangia gharama ili kununua vifaa vya mva au bidhaa zingine za kutumiwa katika kutoa utunzaji wa baada ya kutoa mimba
ushauri na huduma za kupanga uzazi baada ya kutoa mimba asasi zisizo za kiserikali zinaweza kupokea na kutumia msaada unaotolewa na serikali ya marekani ili kutoa ushauri na huduma za uzazi wa mpango kwa wanawake ambao wamepoteza mimba bila kukusudia au waliotoa mimba kwa makusudi ikiwemo kutoa mimba kinyume na sheria
mashirika yanaweza kuwasiliana na kuratibu shughuli na asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali wakiwemo watoa huduma za utoaji mimba ili kuwezesha kutoa huduma za uzazi wa mpango au za afya ya uzazi baada ya kutoa mimba
utafiti wa kitabibu wa kutoa mimba kwa mujibu wa marufuku ya kisheria iliyopitishwa na bunge la marekani mnamo mwaka wa asasi zisizo za kiserikali za kimarekani na za kigeni haziwezi kutumia fedha zinazotolewa na marekani kufadhili utafiti wa kitabibu juu ya utoaji mimba
asasi zisizo za kiserikali za marekani hata hivyo zinaweza kutumia fedha zinazotokana na vyanzo vingine kufanya utafiti kama huo
utafiti wa aina yoyote haujatajwa kwa dhahiri katika masharti yanayotekeleza sera hii
hata hivyo ufasili wa kuendeleza utoaji mimba kwa vitendo katika masharti ni mfano tu na sio orodha kamili ya shughuli inajumuisha lakini sio tu shughuli zilizo hapa juu
kuna ishara kwamba serikali ya marekani inachukulia utafiti wa kitabibu wa utoaji mimba unaofanywa na asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali bila kujali chanzo cha ufadhili wake kulifanya shirika hilo kutostahiki kupokea msaada wa afya wa kimataifa unaotolewa na serikali ya marekani
utafiti wa demografia na afya juu ya utoaji mimba asasi za kigeni zisizo za kiserikali hazihatarishi ustahiki wao wa kupokea msaada wa afya wa kimataifa iwapo zinashiriki katika aina fulani za utafiti wa suala la utoaji mimba
mbali na kuweka rekodi za taarifa za historia ya utoaji mimba za wateja mashirika yanaweza kukusanya taarifa kuhusu matukio jumla ya utoaji mimba na visababishi vyake madhara ya kiafya ya utoaji mimba kinyume na sheria vikiwemo vifo na majeraha na gharama yake kwa mfumo wa utoaji wa huduma za afya
aina hizi za utafiti wa magonjwa au za kutoa taarifa za kitafiti kuhusu dhana au ugonjwa fulani zinaweza kufadhiliwa na serikali ya marekani
asasi za kigeni zisizo za kiserikali zinazopokea ufadhili wa afya wa kimataifa haziwezi kutumia matokeo ya utafiti huu hata kama utafiti huo unafadhiliwa na serikali ya marekani au la au utafiti mwingine wowote kufanya uchochezi au kampeni za kuhamasisha umma kuhusu kuhalalishwa kwa utoaji mimba au kuendeleza sheria za utoaji mimba kwa sababu zingine kando na kuhatarisha maisha ya mwanamke kubakwa au kujamiiana na maharimu
lakini kustahiki kwa shirika hilo kwa kupokea msaada wa afya wa kimataifa unaotolewa na serikali ya marekani hakuhatarishwi kwa kushiriki tu kwa utafiti ambao unaweza kutumiwa na wengine kuendeleza marekebisho ya sheria ya utoaji mimba
aidha uenezaji wa matokeo ya utafiti wa kidemografia na wa afya unaohusu utoaji mimba kwa umma na asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali unakubalika kwa sharti kuwa matokeo ya utafiti huo hayatatumiwa na asasi za kigeni zisizo za kiserikali kuunga mkono au kupendekeza kuondolewa kwa vizuizi katika sheria za utoaji mimba k
katika makala ya jarida au machapisho mengine ambayo yanaweza kutolewa na kusambazwa na asasi hiyo ya kigeni isiyo ya kiserikali
mashirika yasiyo ya kiserikali yanaweza kupokea na kutumia usaidizi unaotolewa na serikali ya marekani ili kutoa ushauri na huduma za upangaji uzazi kwa wanawake ambao wamepoteza mimba bila kukusudia au walioavya mimba kimakusudi ikiwemo uavyaji mimba usio halali
utafiti wa mipango ya afya na kuimarisha maamuzi ya kiutendaji ingawa haijatajwa au kuwekwa wazi katika sharti linalojumuishwa kwenye mikataba ya serikali ya marekani ya ufadhili wa afya katika kutekeleza sera hii asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali inayoshiriki katika utafiti wa kisayansi wa utekelezaji utafiti wa mipango na operesheni uchunguzi tathmini za mahitaji na uimarishaji wa uwezo unaohusika unaofanywa kwa madhumuni ya kuboresha programu za msaada wa afya wa kimataifa unaofadhiliwa na serikali ya marekani ni lazima likubali sharti lililo katika mikataba yao ili kupokea msaada wa afya kutoka kwa serikali ya marekani kulingana na mwongozo wa wizara ya mambo ya nje uliotolewa kwa vyombo vya habari
utoaji wa huduma za uzazi wa mpango sera hii haipigi marufuku asasi za kigeni zisizo za kiserikali kutoa mbinu yoyote inayopatikana ya uzazi wa mpango iliyoidhinishwa na shirika la kusimamia vyakula na madawa la marekani fda ikiwemo mbinu ya dharura ya uzazi wa mpango ec kama sehemu ya huduma za afya wanazotoa
asazi zote zisizo za kiserikali zinazopokea msaada wa afya wa kimataifa zinaweza kutoa ushauri wa uzazi wa mpango kutoa bidhaa na huduma za upangaji uzazi na kuendeleza uhamasishaji wa mbinu za kupanga uzazi kulingana na sheria na sera za nchi husika
msaada wa kiufundi kwa mujibu wa sera hii sharti la msaada wa kifundi linachukuliwa kama kuwekeza raslimali sawa na kutoa msaada wa kifedha kwa shirika jingine
uhusiano wa utoaji msaada wa kiufundi katia ya mashirika unaashiria uhusiano endelevu na wenye umuhimu fulani unaohamisha kutoa stadi na kuimarisha uwezo wa asasi inayopokea msaada huo
hata hivyo ushirikiano wa hapa na pale baina ya mashirika k
ziara mashauriano ukusanyaji wa data au mahojiano haupaswi kuwekewa vizuizi kwa mujibu wa tafsiri ya sera hii
vitendo vya mtu binafsi ikilinganishwa na shirika masharti haya yanatumika kwa mashirika au asasi sio kwa watu binafsi
mtu binafsi aliye katika asasi au shirika liliso la kiserikali lakini linalolazimika kufuata sera hii anaweza kushiriki katika shughuli ambazo zinakubalika kama mtu binafsi lakini ingekuwa ni marufuku iwapo shughuli hizo zingetekelezwa na shirika lenyewe
mtu binafsi anaweza kushiriki katika shughuli kama hizo ambazo zimewekewa marufuku ili mradi yeye hayuko kazini au hafanyi shughuli hiyo kwenye majengo ya shirika shirika haliungi mkono au kufadhili kitendo hicho na hatua mahsusi zinachukuliwa ili kuhakikisha mtu kama huyo hawakilishi shirika kimakosa kama kwamba anafanya hivyo kwa niaba ya shirika husika
pitia pia sharti lililoondolewa la mafunzo ya watu wanaohusika na asasi isiyo ya kiserikali lililoelezewa hapa juu
uzingatiaji wa majukumu ya uzingatiaji na ufuatiliaji mashirika yasiyo ya kiserikali ya marekani yana wajibu wa kuhamishia masharti ya sera hii kwa mashirika ya kigeni yasiyo ya kiserikali wanaoshirikiana nao na ambayo yanapokea msaada wa afya wa kimataifa unaotolewa na marekani kutoka kwao na wa kufuatilia uzingatiaji wa washirika wao wa sera hii
asasi za kigeni zisizo za kiserikali zina wajibu wa kuhakikisha uzingatiaji wao wenyewe wanapopokea msaada wa afya wa kimataifa moja kwa moja kutoka kwa serikali ya marekani wa kuhamishia masharti ya sera hii kwa mashirika mengine yasiyo ya kiserikali wanayoshirikiana nayo ambayo hupokea msaada wa afya wa kimataifa unaogharimiwa na serikali ya marekani kama washirika wakuu pamoja na kufuatilia uzingatiaji wa sera hii miongoni mwa washirika hao
hatua za kuhakikisha uzingatiaji zinaweza kujumuisha utengenezaji wa taratibu za kuchunguza asasi za kigeni zisizo za kiserikali katika hatua ya awali ya kuandika mchakato wa mradi uthibitisho wa ustahiki wa asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali kupata msaada wa afya wa kimataifa unaotolewa na serikali ya marekani na makubaliano ya kuzingatia katika sera hiyo katika mkataba wa kutoa msaada uliotiwa sahihi kurejea taratibu za kuzingatiwa ili kuhakikisha kwamba asasi za kigeni zisizo za kiserikali zinazingatia sera hiyo uzingatiaji wa mara kwa mara baada ya mradi kuanza kutekelezwa pamoja na shughuli kama vile ziara za wafanyakazi walioko katika nchi kanda au makao makuu husika na matumizi ya orodha ya vitu vya kuzingatiwa na au kuripoti uzingatiaji katika ripoti za maendeleo ya mradi kutoa elimu na mafunzo kwa wafanyakazi kuhusu sera ikiwa ni pamoja na kutoa miongozo ya mafunzo na nyenzo zingine za kutoa taarifa na kuunda taratibu za shirika za kutambua ukiukwaji na kuchukua hatua ya marekebisho
sera ya jiji la mexico agizo la waziri wa mambo ya nje waziri wa afya na huduma za kibinadamu na kiongozi wa shirika la maendeleo ya kimataifa la marekani januari 
https taarifa ya wizara ya mambo ya nchi https na nukuu ya maelezo mafupi ya usuli yaliyotolewa na wasimamizi wa ngazi ya juu https mnamo tarehe mei 
wizara ya nje shirika la idadi ya watu wakimbizi na uhamaji utekelezaji wa kulinda maisha katika msaada wa afya wa kimataifa awali ikijulikana kama sera ya jiji wa mexico mwongozo unaotolewa kwa vyombo vya habari wa prm mei 
https ujumbe wa ndani ya nchi kuhusu utekelezaji wa sera ikiwa ni pamoja na maelezo zaidi vyanzo vya maelezo yaliyomo kwenye kipeperushi hiki ni pamoja na hati zifutazo wizara ya mambo ya nje shirika la usimamizi ofisi ya afisa mtendaji wa ununuzi kulinda maisha katika msaada wa afya wa kimataifa nambari ya taarifa ya ushauri ya usimamizi wa msaada wa serikali kuu tarehe mei 
https katibu mtendaji wa usaid utekelezaji wa sera ya kulinda maisha katika msaada wa afya wa kimataifa awali ikiitwa sera ya mji wa mexico usaid notisi ya jumla tarehe mei 
https vipengele vya masharti vilivyojumuishwa katika mikataba ya usaid na mashirika yasiyo ya kiserikali ikiwemo marekebisho ya utekelezaji wa sera
pitia marekani usaid kulinda maisha katika usaidizi wa afya wa kimataifa mei sehemu kurasa inayopatikana katika masharti ya wastani ya lazima kwa wapokeaji wa ufadhili wasio mashirika au asasi zisizo za kiserkali za marekani
https ili kupata taarifa kamili ya masharti yatakayojumuishwa katika mikataba ya msaada wa afya wa kimataifa baina ya mashirika yasiyo ya kiserikali na idara na taasisi nyingine husika za marekani tafadhali pitia wizara ya mambo ya nje https nih https cdc https ili kupata taarifa kuhusu vikwazo vya kisera na kisheria juu ya msaada wa serikali ya marekani kwa mashirika au asasi za nje pitia tovuti ya usaid inayoelekeza maswala ya utoaji mimba vizuizi vya kisera https kuhusu kulinda uhiari katika kuamua juu ya chaguo lako baada ya kupata taarifa pitia tovuti ya usaid ifuatayo https ili kupata mengi kuhusu mafunzo kwa njia ya kieletroniki kulinda maisha katika msaada wa afya wa kimataifa tembelea tovuti ifuatayo https kwa matumizi rasmi ya masharti ya serikali ya marekani yanayoathiri msaada wa afya wa kimataifa mashirika yanapaswa kushauriana moja kwa moja na idara au shirika la serikali ya marekani linalotoa msaada husika
hii ni pamoja na anuani za mawasiliano za watumishi katika makao makuu yaliyoko washington na walioko katika ofisi za serikali katika nchi mbali mbali
ili kupata nakala za hati zilizonukuliwa au kurejelewa katika mukhtasari huu ili kupata msaada wa kuelewa sera za sasa za serikali ya marekani au kuwasilisha taarifa kuhusu mambo ambayo mashirika hukumbana nayo katika utekelezaji wa sera hii tafadhali wasiliana na pai kupitia barua pepe ya au kwa njia ya simu kwa 
hakuna taarifa yoyote iliyomo kwenye kipeperushi hiki inapaswa kufasiriwa kwa njia dhahiri au sio dhahiri kuwa uungaji mkono wa sera hii kwa upande wa pai bodi yake ya wakurugenzi au wafanyakazi wake sera hii au utekelezaji wake na kuhakikisha inatekelezwa na serikali ya marekani
yaliyomo kwenye kipeperushi yana nia ya kutoa maelezo ya jumla tu na hayapaswi kuzingatiwa kama ushauri wa kisheria
ushauri wa kisheria unapatikana bila malipo
tafadhali wasiliana na pai ili uelekezwe kwa mawakili ambao wako tayari kutoa ushauri kwa asasi zisizo za kiserikali kuhusu sera hii
aidha mashirika yasiyo ya kiserikali yanapaswa kushauriana na wafadhili wao nje ya serikali ya marekani pamoja na mikataba ya ufadhili ili kuamua uwezekano wa matumizi ya sera hii katika shughuli zao zisizofadhiliwa na serikali ya marekani
ilani ya kujiondolea makosa je masharti ya sera yanatumika ndiyo hapana mipango ya misaada vvu ukimwi ikiwemo mpango wa msaada wa dharura wa rais wa kupambana na ukimwi pepfar kifua kikuu malaria ikiwemo mpango wa kupambana na malaria ulionzishwa na rais pmi janga la homa ya mafua na hatari zingine ikiwemo kulinda afya ulimwenguni hatari nyingine za afya ya umma ni pamoja na magonjwa yaliyopuuzwa ya nchi za tropiki na mengine ya kuambukiza magonjwa yasiyoambukizwa na uimarishaji wa mfumo wa afya afya ya mama na mtoto pamoja na maji usafi wa mazingira na mwili na maji wash katika ngazi ya kaya
uzazi wa mpango na afya ya uzazi lishe msaada wa kibinadamu ikiwemo msaada wa serikali ya maswala ya uhamaji na wakimbizi na usaid pamoja na idara ya ulinzi ya maafa na misaada ya kibinadamu
msaada wa maendeleo miundo mbinu ya maji na usafi na huduma zinazofadhiliwa na msaada wa maendeleo msaada wa chakula p
 mpango wa shule na hospitali za marekani zilizoko nje ya nchi akaunti za bajeti au za matumizi ya fedha za serikali programu ya afya ya kimataifa ghp mpango wa msaada wa dharura wa rais wa kupambana na ukimwi pepfar fedha za msaada wa kiuchumi esf msaada kwa nchi za ulaya ya mashariki urasia na asia ya kati aeeca msaada wa maendeleo da mpango wa msaada kwa uhamiaji na ukimbizi mra mpango wa msaada wa majanga wa kimataifa ida chakula kwa ajili ya amani msaada namba ii p
 mfuko wa fedha za dharura za misaada ya uhamaji na wakimbizi aa marekani erma mashirika na makundi asasi zisizo za kiserikali za nje zote za kibiashara na zisizo za kibiashara
serikali za kigeni mashirika yanayoshirikisha nchi mbalimbali asasi zisizo za kiserikali za marekani mfuko wa dunia wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria pamoja na ushirika wa chanjo wa gavi mbinu za kutoa msaada kwa asasi zisizo za kiserikali za nchi za kigeni misaada mikataba ya ushirikiano mikataba ya misaada mikataba ambayo haikutekelezwa kufikia tarehe misaada midogo kutoka kwa serikali ya kigeni hati za ununuzi za bidhaa na huduma halisi zisizo na uhusiano wa moja kwa moja na utoaji wa msaada wa afya wa kimataifa k
usafirishaji wa meli aina za misaada na usaidizi ufadhili msaada wa kiufundi bidhaa mafunzo ya muda ya kujiendeleza kitaaluma vifaa mafunzo hususan iwapo yanaimarisha uwezo wa shirika mikopo ushirikiano wa muda mfupi k
mashauriano mahojiano ukusanyaji wa taarifa chapisho bidhaa au huduma zilizonunuliwa k
kompyuta usimamizi bidhaa za ofisini watu binafsi wanaopokea msaada mhusika wa asasi isiyo ya kiserikali akiwakilisha asasi isiyo ya kiserikali wahusika wa asasi isyo ya kiserikali wakishiriki katika mafunzo maalum wahusika wa asasi isiyo ya kiserikali wakiwa katika hali ya watu binafsi wahusika wa asasi isiyo ya kiserikali wanaoshiriki katika programu ya mafunzo ya jumla pitia wizara ya nchi za nje ya marekani shirika la usimamizi ofisi ya afisa mtendaji wa ununuzi kulinda maisha katika msaada wa afya wa kimataifa nambari ya taarifa ya ushauri ya usimamizi wa msaada wa serikali kuu tarehe mei na kitengo cha afya katika muundo wa programu ya misaada kwa mashirika na asasi za kigeni https aina ya shughuli kutoa mimba fanya utoaji mimba katika hali inayohatarisha maisha ya mwanamke kufuatia ubakaji au kujamiiana na maharimu fanya utoaji mimba iwapo mwanamke ana matatizo mengine ya kiafya afya ya kimwili na ya kiakili matatizo ya kijusi na sababu za kijamii na kiuchumi au unapoombwa kufanya hivyo utoaji ushauri nasaha na rufaa toa rufaa ya kutoa mimba iwapo ni halali toa ushauri nasaha kuhusu utoaji mimba ushauri nasaha rufaa na huduma za kupanga uzazi za baada ya kutoa mimba kushawishi kushawishi serikali ya kigeni kuhalalisha au kuendeleza uhalali wa utoaji mimba kwa sababu zingine mbali na kuhatarisha maisha ya mwanamke kubakwa au kujamiiana na maharimu fanya kampeni za kutoa taarifa kwa umma kuhusu faida na au upatikanaji wa huduma za utoaji mimba kwa sababu mbali na zile zinazohatarisha maisha ya mwanamke kubakwa au kujamiiana na maharimu huduma ya afya ya kutoa mimba ununuzi wa vifaa vya kutolea mimba mva kutoa mafunzo kwa wahudumu wa afya kuhusu matibabu ya matatizo yanayoweza kutokea baada ya kutoa mimba k
maambukizi ya fuko la uzazi kutokana na utoaji mimba usiokamilika toa msaada wa kuimarisha mifumo ya usambazaji wa vifaa inayojumuisha vifaa vya kutoa mimba mva vya kutumiwa katika kipindi cha baada ya kutoa mimba utafiti fanya utafiti wa kitabibu kuhusu utoaji mimba shiriki katika utafiti wa kidemografia hali ya magonjwa katika jamii au sayansi ya jamii kuhusu mada ya utoaji mimbashughuli zinazokubalika zinazohusiana na utoaji mimba kwa mujibu wa sera hii au sheria iliyoko sasa ufunguo shughuli inayokubalika kwa mujibu wa marekebisho ya sheria ya helms ya mwaka wa sera hii au marufuku ya sera nyingine zinazotumika
shughuli inayokubalika chini ya sheria na sera ya sasa lakini si dhahiri iwapo au ni mara ngapi ikiwa itawahi tokea asasi isiyo ya kiserikali ya marekani litatoa huduma moja kwa moja kwa wateja bila kutegemea asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali kama mshirika mkuu au wa kati
shughuli zinazokubalika tu chini ya vipengele maalum sana pitia maelezo kwenye kipeperushi hiki ili kupata maelezo ya kina zaidi kuhusu rufaa zisizo amilifu
utafiti wa aina yoyote haujatajwa kwa dhahiri katika vipengele vinavyotekeleza sera hii
hata hivyo ufasili wa kuchochea utoaji mimba katika vipengele vya sera ni mifano tu na sio orodha kamilifu ya shughuli inajumuisha lakini sio tu kwa shughuli zilizo hapa
inaonekana kwamba serikali ya marekani inachukulia utafiti wa kitabibu unaohusu utoaji mimba unaofanywa na asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali bila kujali chanzo cha ufadhili wake ni kigezo tosha cha asasi hiyo kutostahiki kupokea msaada wa afya unaotolewa na serikali ya marekani
aidha pitia pia ujumbe katika kipeperushi hiki ili kupata maelezo kuhusu matumizi ya sera hii katika mbinu za kisayansi za utekelezaji na utafiti wa kuboresha maamuzi ya kiutendaji
asasi za kigeni zisizo za kiserikali zinapaswa kushauriana na wafadhili wao wengine ambao sio serikali ya marekani na mikataba yao ya ufadhili ili kuamua ni shughuli zipi zinazokubalika
i b asasi ya kigeni isiyo ya kiserikali msaada unaotolewa na serikali ya marekanimsaada usiotolewa na serikali ya marekaniasasi isiyo ya kiserikali ya kimarekani msaada unaotolewa na serikali ya marekanimsaada usiotolewa na serikali ya marekani kuhusu pai pai hutetea sera ambazo huwezesha wanawake kutumia haki zao za uzazi na kupambana na kuondoa vikwazo vya kisera ili wanawake waweze kupata huduma za kiafya wanazohitaji
tunashirikiana na watunga sera jijini washington na mtandao wetu wa washirika walio katika nchi zinazoendelea ili kuendeleza haki za uzazi za wanawake
shirika la pai iililoanzishwa mwaka wa ni kundi lisilo la kibiashara na halipokei ufadhili wowote kutoka kwa serikali ya marekani
kwa taarifa zaidi kuhusu sera hii tembelea tovuti th street nw suite washington dc usa www
pai
org page of jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto mwongozo wa udhi biti wa ugonjwa wa korona uviko kupitia afua ya kuthibiti misongamano katika jamii bila kuathiri shughuli za kiuchumi toleo la kwanza jul ai 
utangulizi kutokana na mwenendo wa ugonjwa wa corona uviko nchini kamati ya wataalamu imeainisha maeneo mahususi yanayohitaji kutiliwa mkazo kupitia afua za kupunguza msongamano katika jamii
lengo ni kukata mnyororo wa maambukizi katika ngazi ya kaya na jamii
mwongozo huu utawawezesha wananchi kufanya shug huli zao za kiuchumi na kijamii sambamba na ku badili tabia zao huku wakizingatia mbinu za kujikinga na ugonjwa kwa kupata elimu ya kutosha na kujiwekea utaratibu wa kudhibiti ugonjwa kutokusambaa kw enye jamii
wananchi tayari wamepokea mbinu hizi kwa mtazamo chanya lakini zinahitaji kuimarishwa bila kulega lega ili jamii iweze kujikinga kudhibiti kuenea kwa ugonjwa wa uviko 
kusitisha mikusanyiko mikubwa isiyo kuwa ya lazima
mwongozo huu unasitisha mikusanyiko yote mikubwa ya kijamii kidini na kisiasa mpaka ugonjwa utakapo dhibitiwa na kutolewa taarifa rasmi na wizara ya afya
pale ambapo patakapo hitajika ulazima wa kufanyika shughuli ya mikusanyiko kibali kiombwe kuanzia ofisi za serikali za mitaa kupitia halmashauri na idhini itolewa na kamati za linzi na usalama za mikoa husika kwa kuzingatia vigezo vyote vya kinga na usalama wa afya kwa wananchi
udhibiti wa mikusanyiko katika maeneo mbalimbali
maeneo yanayoleta mikusanyiko ni yale ya huduma za kijamii kibiashara kiuchumi kiofisi n
k ambayo ni mojawapo ya vyanzo vya kusambaa kwa maambukizi katika jamii
mwongozo huu unalenga kudhibiti ugonjwa huu bila kuathiri shughuli za ki uchumi na maisha ya kawaida ya kijamii ya wananchi
baadhi ya maeneo hayo ni kama ifuatavyo 
 vyombo vya usafiri na stendi za mabasi daladala bodaboda ugonjwa wa corona uviko unaweza kusambazwa kupitia vyombo vya usafiri hivyo hatua zifuatazo hazina budi kuendelea kuchukuliwa a kuhamasisha na kusimamia kuepuka msongamano na kuzingatia kukaa umbali wa zaidi ya mita moja kati ya mtu na mtu kama kuna uwezekano huo
page of i
wasafiri wawezeshwe kunawa mikono kwa sabuni na maji tiririka kabla ya kuin gia kwenye vyombo vya usafiri hivyo viongozi wa mtaa husika wahakikishe kuna vyombo vya kuhifadhia maji na sabuni vya kutosha katika ila kituo
aidha uongozi wa vituo vya mabasi usimamie uwepo wa vifaa vya kunawia kwa maji tiririka na kuhakikisha abiria wote wananawa mikono
ii
wamiliki wa vyombo vya usafiri wahakikishe wanaweka vipukusi vya kutakasa mikono katika vyombo vya usafiri
iii
kila msafiri anayeingia kwenye chombo cha usafiri wa umma lazima awe amevaa barakoa kama ilivyoelekezwa kwenye mwongozo isipokuwa watoto wenye umri wa chini ya mia ka 
iv
abiria wote waendelee kuelimishwa kuhusu umuhimu wa kutosongamana ndani vituo vya mabasi kupitia walinzi getini wahudumu wa mabasi na askari wa usalama wa barabarani
bodaboda wabebe kwa id adi sahihi siyo mishikaki na wava barakoa vi
stendi zihakikishe zinatoa ujumbe wa kuelimisha jamii ya wasafiri mara kwa mara kupitia vipaza sauti na wanapo kuwa safarini madereva na wahudumu wa vyombo vya usafiri wahakikishe ujumbe wa kuelimisha unatole wa kwenye chombo mara kwa mara
vii
wananchi wakae au kuongozana kwa umbali wa zaidi ya mita moja katika maeneo yote wanayokuwepo kabla ya kuingia kwenye chombo cha usafiri
viii
vyombo vya ulinzi na usalama vihakiki she magari ya usafiri wa umma wana pakia abiria kulingana na idadi ya viti pasipo kusimama wa magari maalumu yenye nafasi kubwa kama mwendo kasi inapolazimika kusimama basi kila abairia avae barakoa na kuachiana angalau umbali wa nusu mita
b upimaji wa dalili za ugonjwa wa korona uviko na taratibu getini wakati wa kuingia kutoka ndani ya mabasi
kupima joto mwili kwa kutumia thermoscanners ufanyike getini na kwenye mabasi
ii
halmashauri zisimamie maeneo yote mabasi yaendayo mikoani yaanzishe utaratibu wa uchunguzi wa wasafiri na wale watakaoonesha dalili ambazo zimeainishwa na wizara ya afya wasiruhusiwe kuendelea na safari badala ya ke washauriwe kwenda kuonana na wahudumu wa afya
iii
magari yote yabandikwe namba ya simu ya dharura itakayosaidi wasafiri wenye dalili za uviko kupatiwa msaada muda wowote na mahali popote
iv
maafisa wa usalama barabarani wafanye ukaguzi wa kus htukiza kuhakikisha uzingatiaji wa maagizo haya ikiwemo toaji wa jumbe za uviko 
c utaratibu katika nyumba za ibada nyumba za ibada zikaguliwe mara kwa mara na kuhakikisha zinazingatia yafuatayo i
ziweke vifaa vya kunawia mikono maji safi tiririka na sabuni au vitakasa mikono sanitizers na muumi ni atakaye simamia unawaji kwa wote
ii
waumini wavae barakoa iii
waumini wakae umbali unaozidi mita moja kutoka mtu mmoja hadi mwingine pande zote
iv
taratibu za kufanya usafi na utakasaji wa viti meza na maeneo wanapokaa kabla na baada ya ibada ufanyike
alama katika viti ziwekwe kuonyesha umbali wa mita moja
page of v
wazee watoto na wale wote wenye matatizo ya kiafya yanayotambulika mf ano
kisukari shinikizo la damu kansa n
k wanashauriwa kujiepusha na ibada zenye mikusanyiko ya watu wengi na wachukue tahadhari zote muda wote vi
kama nyumba ya ibada ni ndogo uanzishwe utaratibu wa kusalia nje maeneo ya wazi au kuongeza idadi ya vipindi vya ibada na kuruhusu idadi ya watu wachache kuingia ibadani na kuzingatia uvaaji wa barakoa
vii
ibada ziwe za muda mfupi usiozidi masaa mawili
viii
huduma zinazohusisha kugusana ziep ukwe ix
kuwepo na ujumbe wa mara kwa mara kwa ajili ya kuwakumbusha waumini ku husu namna ya kujikinga na uviko na namba za kuwasiliana na huduma za afya iwapo atapatikana mgonjwa
maeneo ya baa migahawa hoteli kumbi za stareh e mikutano harusi na sherehe mbalimbali kimsingi baadhi ya shughuli za kundi hili zinafaa kuangaliwa iwapo ni muhimu lazima au zisubiri hali itengamae
iwapo ni muhimu na lazima ambo yafuatayo hayana budi na ni lazima yazingatiwe i
kuwe na kipima joto kwa wote wanaoingia kupat huduma kwenye eneo husika
ii
wamiliki au waandaaji wa mikutano waweke vifaa vya kunaw ia mikono maji tiririka na sabuni vinavyotosheleza mah itaji au kutumia vipukusi iii
wateja washiriki wakae umbali wa mita moja kutoka mteja hadi mteja
iv
ili kupunguza msongamano usio wa lazima wateja washauriwe kununua vinywaji na kunywea nyumbani
sherehe zote za harusi kufanyika nje ya kumbi open air au kama zinafanyika ukumbini ziwe za muda fupi wageni waalikwa wawe wachache kuruhusu ukaaji wa mita moja au zaidi
vi
washiriki wote wa sherehe za harusi mikutano wavae barakoa
vii
wamiliki wahakikishe wanaweka walinzi na kuhakikisha kila anayeingia kwenye maeneo haya anavaa barakoa na kunawa mikono kwa maji tiririka na sabuni
viii
kwenye mikutano ya of isi za mma waraka barua toka wizara ya utumishi ya mei iendelee kuratibu utendaji wa watuim ishi katika kujikinga na uviko 
ix
wamiliki wa baa kumbi za starehe au harusi wahakikishe wahudumu wanavaa barakoa
kuwepo na utaratibu katika maeneo haya wa kupunguza watu kuchangamana
xi
maeneo haya yakaguliwe na wataalamu wa afya na kamati za ulinzi na usalama kuhakikisha maelekezo yanazingatiwa
maeneo ya vituo vya utolea huduma za afya vituo vya kutolea huduma za afy vinatakiwa kutekeleza hatua zifuatazo i
kuweka bango getini linalohimiza uvaaji wa barakoa na kuepuka misongamano wakati wote wa huduma
ii
wagonjwa wa je wasio na dharura waonwe kwa kupangiwa tarehe maalumu appointment s ili kuzuia mlundikano kwa wagonjwa kwa wakati mmoja
iii
kwenye maeneo ya kusubiria huduma kwa wagonjwa viwekwe viti vya kutosha na vipangwe kwa kuzingatia umbali wa mita moja au zaidi kila pande ikiwezekana alama ziwekwe kudhibiti msongamano
penye eneo finyu sehemu za kusubiria ziwekwe hata nje ya jengo la kituo cha kutolea huduma za afya
page of iv
ndugu wa kuona kuleta mgonjwa wasizidi wawili kwa wakati mmoja na wote watatakiwa kuvaa barakoa na watumie kwa muda usiozidi nusu saa kumuona mgonjwa
kudhibiti watu wasiohusika kwenye maeneo mbalimbali ya kituo cha afya kutembelea maeneo hayo
vi
kuruhusu wagonjwa kwenye kliniki za ufuatiliaji wa kawaida kuwapigia simu madaktari bingwa wakati wa masaa ya kazi hususan kwa wale wanougua magonjwa yasiyohitaji kumwona daktari uso kwa uso ili wapewe ushauri
vii
kuwapima joto la mwili watu wote wanaoingia kwenye vituo vya kutolea huduma za afya
viii
wagonjwa wenye magonjwa sugu wapewe dawa za angalau miezi miwili
ix
wagonjwa na wateja wanaohitaji huduma za fya wenye umri wa miaka sitini au zaidi wazee wapewe kipaumbele kwenye huduma ili wasichangamane muda mrefu na watu wengine
vituo vyote vihakikishe vinaweka vifaa madhubuti visivyoshikwa kwa mkono foot pedal elbow operated vyenye maji tiririka na sabuni au vitakasa mikono hand sanitizers katika maeneo yote ya kutolea huduma every point of care
vituo vya polisi magereza na mahakama vituo vya polisi vitatakiwa kufanya yafuatayo i
kuweka maeneo ya kunawa mikono kwa maji tiririka na sabuni ii
watu mishi na watu wote wanaoingia katika vituo vya polisi wavae barakoa muda wote
iii
kutoa kipaumbele cha dhamana kwa mahabusu wenye makosa yanayodhaminika kisheria ili kupunguza msongamano
iv
kufanya kipimo cha haraka cha uviko kwa mahabusu wote wanaofikis hwa gerezani kwa mara ya kwanza
kuwapima joto la mwili watu wote kabla ya kuingia kituoni na chumba cha mahabusu
vi
kuruhusu ndugu mmoja tu kumtembelea mfungwa kumuona mahabusu katika siku iliyotengwa na kuhakik isha wafungwa na ndugu wote wanavaa barakoa na wanakuwa umbali wa mita moja kati ya mtu na mtu
vii
wasikilizaji wa kesi mahakamani wazingatie kuvaa barakoa na kukaa umbali wa mita moja kati ya mt na mtu c
saluni pamoja na vinyozi
maeneo ya saluni na vinyozi ni lazima yakaguliwe mara kwa mara na maafisa afya wa halmashauri na kuhakikisha mambo yafuatayo yanazingatiwa i
wamiliki wa saluni na vinyozi wanatakiwa kuwa na vifaa vya kutosha vya kuwezesha unawaji wa mikono nje ya saluni ambapo kila atakayeingia katika eneo hilo atahitajika kunawa mi kono au kutakatisha mikono kwa kutumia vitakasa mikono vyenye kiwango cha alcohol asilimia isiyopungua 
ii
kuhakikisha upimaji wa joto la mwili kwa wateja kabla ya kuingia saluni na kwa vinyozi pale inapowezekana
iii
kuhakikisha uwepo wa taulo zi lizofuliwa kukauka na kupasiwa za kutosha kulingana na wingi wa wateja
kila mteja atumie taulo lake lililo safi
pale ambapo wateja huvishwa joho la kufunika mwili mhudumu ahakikishe mteja amezungushiwa tissue shingoni kabla ya kumvika joho hilo
tissue isitumike zaidi ya mara moja
iv
kuhakikisha hakuna msongamano wa watu na kwamba kila kiti kiwe katika umbali wa mita moja na kuendelea na pale inaposhindikana wateja wasubiri nje
page of v
utakasaji wa vifaa vinavyotumika katika maeneo hayo ufanyike kila wanapomhudu mia mteja kwa kutumia vitakasa vyenye alcohol asilimia kama spirit
vi
kuhakikisha saluni zinakuwa safi wakati wote
vii
kuhakikisha uvaaji wa barakoa muda wote kwa watoa huduma na wateja
viii
barakoa hizi ziwe zinatumika mara moja kila baada ya masaa na ivaliwe barabara kuhakikisha inafunika mdomo na pua
ix
kuhakikisha wateja wenye joto kali la mwili mafua na kikohozi hawaingii saluni weka tangazo waelek ezwe kwenda kupata matibabu kwenye vituo vya afya
endapo saluni vinyozi wanahuduma ya massage au kuosha watoa huduma wahakikishe uvaaji wa gloves pamoja na barakoa muda wote wanapotoa huduma
xi
kusimamia utaratibu wa kunawa mikono kwa kila mteja anayeingia
xii
weka chombo cha kuhifadhia taka na hakikisha taka za barakoa na tissue zinachomwa
masoko magulio minada maduka makubwa na maeneo mengine ya biashara mambo yafuatayo yanahitaji kuzingatiwa i
halmashauri ziandae timu za kukagua maeneo haya inayojumuisha viongozi wa ngazi za jamii ili ku punguza misongamano katika maeneo husika
ii
halmashauri iainishe maeneo zaidi na kua ngalia namna ya kupunguza msongamano ikiwa ni pamoja na kutumia viwanja vya mipira wa miguu au maeneo yoyote yaliyo wazi kwa ajili ya huduma za masoko au kushushia bidhaa
lengo ni kuwawezesha wafanyabiashara na wateja kuwa kwenye mbali unaokubalika na kuweka utaratibu kwa wateja kukaa umbali wa mita moja au zaidi wakati wa kupata huduma page of iii
kuweka utaratibu kwenye maeneo ya kuingilia ili kuhakikisha kila mteja na mfanyabiashara anayeingia kupata huduma katika maeneo hayo awe amevaa barakoa au aelekezwe kununua barakoa bila shuruti iv
kila mwenye biashara aweke chombo chenye maji tiririka na sabuni na kila mara awaelekeze wateja wake kunawa kabla hawajaingia sokon au dukani kupata huduma
watu wasiokuwa na kazi maalumu wasiruhusi we kuka katika maeneo hayo ili kupugunguza msongamano
vi
watu waelimishwe ikiwezekana wanunue mahitaji ya kuwawezesha kukaa muda mrefu ili kupunguza uwezekano wa kwenda kwenye maeneo hayo mara kwa mara vii
minada iepuke shughuli zinazofanya watu kukaa muda mrefu na ku changamana zaidi kama uchomaji wa nyama watu wanunue na kupeleka nyumbani au unywaji wa pombe
viii
kuweka au kutumia vipaza sauti kwa ajili ya kuhimiza kanuni za afya na matangazo mbalimbali
ix
kuwashauri wazee watoto na watu wenye magonjwa ya muda mrefu kuepuka kwenda kwenye mikusanyiko ikiwezekana wawaombe vijana kuwasaidia kuwanunulia mahitaji
iwapo kwenye maeneo haya kuna biashara mbalimbali zilizotajwa awali utaratibu wake uzingatiwe kama ilivyokushaelezwa mfano ba a kumbi za harusi saluni nk e
shughuli za michezo na matamasha ya muziki mazoezi na shughuli zote za michezo ni sehemu muhimu katika kuimarisha afya na kujikinga na magonjwa mbalimbali
hata hivyo shughuli hizi zinatakiwa kufuata mwongozo wa kuzingatiwa kuendesha shughuli za michezo katika kipindi cha mlipuko wa covid nchi kwa lengo la kudhibiti maambukizi ambao uliytolewa na wizara ya afya mei 
hata hivyo kwa matamasha ya muziki burudani na sanaa nyingine na ambayo yameidhinishwa na basata waand aaaji watahakikisha kuwa matamasha hayo yanafanyika zaidi kwenye maeneo ya wazi viwanjani ambapo kabla ya kuingia uwanjani waandaaji watahakikisha kuwa washiriki wananawa mikono kwa maji tiririka kutumia vitakasa mikono na kuvaa barakoa uwanjani
kamati za ulinzi na usalama za mikoa katika kuridhia matamasha haya zitajiridhisha kwanza na uzingatiaji wa masharti haya
aidha kwa shughuli zote za sanaa zinazolazimika kufanyika ndani ya kumbi waandaaji watahakikisha zitazingatia kanuni zote hizi na ile ya kuhakikisha watu wanakaa umbali wa mita moja
kuimarisha na kuongeza binu za utoaji wa elimu ya uviko kwenye mikusanyiko utoaji wa elimu ya afya kwa umma utaendelezwa kila siku kwa kuhusisha mbinu mbalimbali na wadau mbalimbali kwa kufanya yafuatayo i
kuendelea kutumia vyombo mbalimbali vya habari katika utoaji wa elimu ya afya kwa umma
ii
kuhamasisha wananchi kuhusu tahadhari na namna ya kuendeleza jitihada za kujikinga na ugonjwa wa uviko kwa kuhusisha makundi mbalimbali ya kijamii
iii
kutumia magari ya matangazo pa system na vipaza sauti megaphones katika kufikisha jumbe mbalimbali kwa jamii iv
kutumia vikundi vya jamii jadi sanaa kufikisha jumbe na pia kutumia wahudumu wa afya ngazi ya jamii chws na pia kutumia wataalam wa maendeleo na ustawii wa amii katika kutoa elimu ya afya kwa jamii kwa kutembelea kaya pamoja na kuwafuatilia watu wanaohisiwa au kuthib itishwa kuwa na ugonjwa wa uviko kwa aijili ya kuwapa elimu ya kupata huduma na kuwakinga wengine wasipate ugonjwa
kutumia lugha ya alama na maandishi ya nukta nundu kwa watu wenye ulemavu iliwawezekupata elimu stahiki page of vi
katika kupokezana microphone tahadhari zichukuliwe za kutumia vipukusi pale inapolazimu watumiaji zaidi ya mmoja matumizi ya barakoa katika misongamano matumizi ya barakoa kwa ananchi wote kwenye sehemu zenye mikusanyiko mass masking ni hatua muhimu ya kukata mnyororo wa maambukizi katika jamii
aidha matokeo ni makubwa sana pale ambapo uvaaji barakoa unaenda sambamba na kunawa mikono kwa maji tiririka na sabuni na au utumia vitakasa mikono
pamoja na jitihada za kudhibiti misongamo kufanyika ni vyema pia wananchi waendelee kuhamasishwa kuvaa barakoa wanapotoka majumbani kwao pamoja na wale wote wenye dalili
ni muhimu kwa mtu oyote ambaye hataweza kuwa mbali na mtu mwingine kwa zaidi ya mita moja ahakikishe anavaa barakoa muda wote anapokuwa na mtu ambaye hakai naye nyumba moja
uvaaji wa barakoa utasaidia kupunguza maambukizi mengine ya mfumo wa hewa hivyo tunapendekeza kuwa i
serikali kupitia wakuu wa mikoa wilaya kata vijiji na mitaa ihakikishe wananchi wanaelimishwa namna sahihi ya kuvaa kuvua kufua kupasi na kutunza barakoa
ii
mamlaka za wilaya halmashauri kata na serikali za itaa zihakikishe zinael imisha na kufanya ufuatiliaji zaidi wa uvaaji wa barakoa za aina zote katika maeneo mbalimbali yenye mikusanyiko kama ifuatavyo iii
kwenye daladala mabasi na magari mengine ya abiria lazima kila ereva na kila abiria avae barakoa iv
kwenye maeneo yote ya mikusanyiko kama sokon i dukani stend i saluni hospitali viwanja vya ndege kwenye meli mtumbwi gengeni kanisani mashuleni vyuo ni mabaa harusi sherehe au mikutanoni kila mmoja avae barakoa
elimu tolewe ya kutosha kuhusiana na utengenezaji mat umizi sahihi na utupa tikana ji wa barakoa
vi
elimu juu uandaaji uuzaji uvaaji na utumiaji sahihi wa barakoa utolewe kwa umma kuanzia ngazi ya kaya na mitaa
mwisho wakuu wa mikoa
wilaya na vyo mbo vya ulinzi na usalama viwasaidie waganga wakuu wa mikoa na wilaya katika kutekeleza sheria ya af ya ya jamii public health act kipengele cha na inayawap mamlaka ya kuthibiti kusambaa kwa magonjwa katika maeneo yao kw kusimamia mbinu mbalimbali za uthibiti kwa jinsi watakavyoshauri
imetolewa na
prof
dr
abel n
makubi katibu mkuu wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto july dar es salaam jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya na ustawi wa jamii sera ya afya juni yaliyomo tafsiri
vii dibaji
ix 
 utangulizi 
 hali ya huduma za afya nchini
 huduma za afya kabla na baada ya uhuru 
 utekelezaji wa sera ya mwaka 
 mafanikio 
 upungufu 
 changamoto 
 umuhimu wa sera 
 dira makusudio na madhumuni ya sera 
 dira
 makusudio 
 madhumuni
 madhumuni mahsusi
 hoja za sera na matamko
 afya ya msingi
 uboreshaji na udumishaji wa afya 
 elimu ya afya 
 uhamasishaji na ushirikishaji 
 afya ya mazingira
 afya kazini 
 lishe
 kinga
 udhibiti wa magonjwa
 magonjwa ya kuambukiza na milipuko 
 magonjwa yasiyo ya kuambukiza na ajali 
 afya ya mama na mtoto
 afya ya uzazi
 tiba 
 mfumo wa utoaji huduma za afya kwa uwiano wa kijiografi iii 
 uuguzi na ukunga
 dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi
 uchunguzi wa magonjwa kwa njia ya maabara na radiolojia 
 afya ya kinywa
 damu salama 
 dawa za kulevya na afya ya akili 
 ushirikishaji uchangiaji na msamaha wa huduma za afya
 ushirikishaji wa mashirika ya dini asasi zisizo za kiserikali na sekta binafsi
 huduma za afya binafsi
 tiba asilia tiba mbadala na ukunga wa jadi
 huduma za utengemao
 maendeleo ya watumishi na vyuo vya mafunzo vya sekta ya afya 
 maendeleo ya watumishi 
 vyuo vya mafunzo ya afya 
 raslimali 
 watu 
 fedha 
 mipango ya afya 
 mipango na uratibu 
 ubora na viwango vya huduma
 ufuatiliaji na tathmini 
 ukusanyaji na utumiaji wa takwimu 
 utafiti 
 huduma nyingine 
 udhibiti wa kemikali na uchambuzi wa chembe hai na viinitata
 usimamizi na udhibiti wa ubora wa chakula dawa vipodozi vifaa vifaa tiba na vitendanishi
 udhibiti wa kemikali uchchunguzi wa sampuli mbalimbali na matumizi ya vinasaba iv 
 wakala na taasisi zilizopo chini ya wizara
 bohari ya dawa ya serikali 
 taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binadamu
 wakala wa maabara ya mkemia wa serikali 
 mamlaka ya chakula na dawa 
 taasisi ya chakula na lishe 
 taasisi ya saratani ya ocean road 
 taasisi ya mifupa moi 
 mfuko wa taifa wa bima ya afya 
 hospitali ya taifa ya muhimbili 
 mabaraza na vyama vya kitaaluma
 mabaraza ya kitaaluma 
 vyama vya kitaaluma 
 masuala mtambuka ya sera
 majanga na maafa 
 ushirikiano wa kikanda na kimataifa
 ukimwi
 teknolojia ya habari na mawasiliano teknohama
 utawala bora 
 jinsia 
 kupunguza umaskini
 haki za binadamu 
 rushwa
 mazingira
 muundo wa kitaasisi
 muundo na majukumu ya utoaji huduma katika kila ngazi 
 kaya mtaa kijiji
 kata 
 halmashauri za wilaya miji manispaa na za jiji 
 mkoa
 kanda v 
 taifa
 ushirikiano na wadau mbalimbali
 mashirika ya dini 
 sekta binafsi 
 asasi zisizo za kiserikali 
 mashirika ya kimataifa na nchi wahisani 
 mfumo wa kisheria 
 sheria za kusimamia huduma za afya
 vyombo vya kisheria vya kusimamia huduma za afya 
 sheria ya kusimamia vyuo vya mafunzo ya afya
 mwisho
 vitafsiri neno tafsiri afya ukamilifu wa binadamu kimwili kiakili na kijamii na kutokuwepo kwa maradhi bioanuai aina mbalimbali za maisha ya viumbe hai jinsi vinavyoishi katika mifumo ya maisha
chembe hai na viini tete chembe hai ni seli na viini tete ni viini vilivyobadilishwa kijenetiki vinavyoweza kuhifadhiwa na kurutubishwa kwa ajili ya kupata kiumbe kipya pasipo kukutana kwa mbegu ya kiume na yai la kike
vile vile viini tete hivyo vyaweza kutumika kutibu magonjwa kama kansa na ukuaji usio kawaida wa chembe hai abnormal growth
huduma za utengemao humaanisha huduma zinazomwezesha mtu mwenye matatizo ya kijamii kumudu maisha yake ya kila siku na pia kushiriki kikamilifu katika kuiletea maendeleo jamii inayomzunguka
ithibati ni hati ya kutambulika baada ya kufikia viwango vilivyowekwa
masuala mtambuka ni yale ambayo utekelezaji wake unagusa sekta mbalimbali na jamii
matamko ni azma ya serikali inayoelekeza kufikia malengo iliyojiwekea
sera ni tamko lenye kusudio la kufikia lengo au madhumuni maalum
taaluma mseto kuwa na wataalam wenye taaluma mbalimbali katika kituo cha kutolea huduma za afya
teknohama ni kifupisho cha teknolojia ya habari na mawasiliano
tofauti kati ya upungufu na changamotoupungufu ni tatizo lililopo na changamoto ni namna ya kukabiliana na tatizo
viineno tafsiri tofauti ya tiba asili na tiba mbadala
tiba ya asili ni matibabu ya kijadi yanayorithishwa toka kizazi kimoja hadi kingine kwa njia ya mdomo au maandishi tiba mbadala ni tiba isiyotumia upasuaji au dawa kwa mfano mazoezi ya viungo kuchoma kwa mionzi na kuchoma visindano
uwiano upatikanaji wa huduma za afya kulingana na mahitaji halisi vinasaba dna deoxyribonucleic acid ni chembechembe za asili za urithi pia chembechembe zinazotumika kutambua chanzo cha tukio magonjwa ya urithi na kutambua mzazi halali wa mtoto
vitendanishi ni kemikali zinazotumika katika uchunguzi wa kimaabara
viiidibaji serikali imeendelea kutoa kipaumbele katika huduma za afya zenye ubora na zinazowafikia wananchi wote ili kuboresha afya zao
serikali inatambua umuhimu wa afya bora kwa wananchi wake kwani afya bora ni raslimali muhimu kwa maendeleo
maendeleo ya taifa letu la tanzania yataletwa na wananchi wenye afya na wenye uwezo wa kuzalisha mali
katika kuhakikisha kuwa wananchi wana afya bora serikali imeendelea kushirikiana na wadau mbalimbali kutoa huduma za afya kwa kuzingatia sera na miongozo iliyopo
sera ambayo imeendelea kutumika katika kuelekeza utoaji wa huduma za afya ilipitishwa mwaka 
tangu sera hiyo ilipopitishwa yamekuwepo mabadiliko mbalimbali ya kiuchumi na kijamii mabadiliko ya sayansi na technolojia na kuongezeka kwa magonjwa
yametokea pia maelekezo mbalimbali ya serikali
mabadiliko na maelekezo yote haya yanatoa changamoto mpya katika utoaji wa huduma za afya na yamechangia kwa pamoja kuifanya sera iliyopitishwa mwaka kutokidhi mahitaji na matarajio ya sasa na ya miaka ijayo
mfumo na utaratibu wa utoaji huduma unaotumika hivi sasa umebadilika kutokana na mabadiliko yaliyotokea ikilinganishwa na mfumo uliokuwa unatumika kwa maelekezo ya sera ya 
mwaka marekebisho ya sera yalipitishwa kwa lengo la kuanzisha mfumo mpya wa utoaji na uendeshaji wa huduma za afya katika ngazi ya wilaya
katika marekebisho haya ushiriki wa sekta binafsi katika utoaji wa afya ulitambuliwa na kupewa msukumo pia yalikasimu usimamizi wa utekelezaji katika mamlaka za serikali za mitaa na hivyo kuongeza ushiriki wa wananchi katika kusimamia na kumiliki raslimali za afya
mabadiliko haya yamelazimu kufanyia mapitio ya sera ya mwaka na yamezingatia sera na mikakati mbalimbali ya kitaifa na kimataifa
sera na mikakati hiyo ni pamoja na dira ya maendeleo ya taifa ya malengo ya maendeleo ya milenia na mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini mkukuta
ixsera ya afya ya mwaka iliyopitiwa mwaka imeweka bayana dira makusudio maelekezo ya serikali katika mfumo wa matamko mabadiliko ya kiuchumi na kijamii matokeo ya tafiti na majaribio na uzoefu katika utoaji wa huduma
aidha utayarishaji wa sera hii umekuwa shirikishi kwa wizara kuwashirikisha wadau mbalimbali wanaotoa na kutumia huduma za afya katika kupitia sera ya 
jukumu la wadau wote wa sekta ya afya ni kusoma kuielewa na kutafsiri matamko yaliyomo katika sera hii wakati wa kupanga kutoa na kutathmini huduma za afya nchini
wizara inatoa shukrani kwa wadau wote walioshiriki kutoa maoni yao na hivyo kukamilisha sera hii
nina imani kuwa wadau katika ngazi zote watashiriki kikamilifu katika kutekeleza sera hii kwa lengo la kuboresha huduma za afya kote nchini
prof
david homeli mwakyusa mb waziri wa afya na ustawi wa jamii xsera ya afya utangulizi 
 afya maana yake ni hali ya ukamilifu kimwili kiakili kijamii na kutokuwepo kwa maradhi
afya bora ni nguzo na raslimali muhimu katika kuchangia maendeleo ya mtu binafsi familia na nchi hususan katika kuleta maisha bora na kupunguza umaskini
kwa mantiki hii afya inalenga kuwa na ustawi endelevu kwa jamii kwa kuzingatia mchango wa mtu binafsi kulingana na nafasi uwezo na fursa zilizopo katika kuleta maisha bora
upatikanaji wa afya bora unahitaji uwezeshaji wa jamii iwe na uwezo wa kushiriki kuamua kupanga na kutekeleza mikakati yao ya kuwaletea maendeleo katika ngazi mbalimbali
mara baada ya uhuru hadi mwaka wizara ya afya imetekeleza huduma za afya nchini kwa kutumia sera ya nchi kwa ujumla bila kuwepo sera rasmi ya taifa ya afya
sera ya nchi ilikuwa ni kupambana na maradhi ujinga na umaskini
kwa hiyo mipango yote ya sekta ya afya ililenga katika kupunguza maradhi na vifo kwa kutumia raslimali zilizopatikana
sera rasmi ya afya ilitayarishwa na kupitishwa mwaka 
msisitizo wa sera hii ulikuwa ni kuinua hali ya afya kwa wananchi wote na kipaumbele kilitolewa kwa makundi yaliyo katika hatari zaidi ya kuugua ambayo ni watoto wenye umri chini ya miaka mitano wanawake wajawazito na wananchi wote
aidha sera ililenga kuweka mfumo wa huduma za afya utakaokidhi mahitaji ya wananchi na kuongeza umri wa kuishi wa watanzania
sera ya afya ya mwaka ina upungufu kutokana na mabadiliko ya kiuchumi na kijamii yanayoendelea maelekezo mapya ya serikali kuongezeka kwa magonjwa yakijumuisha mapya na sugu yanayohitaji tiba ya muda mrefu magonjwa yanayojitokeza uzeeni na mabadiliko katika sayansi na teknolojia
hivyo imelazimu kufanya mapitio ili kuwa na sera inayokidhi mahitaji ya sasa na baadaye
sera hii ya afya ya mwaka imetayarishwa kwa kuzingatia mabadiliko ya sera za kiuchumi na kijamii yaliyojitokeza kitaifa na kimataifa
misingi ya sera hii ni pamoja na sera ya afya ya mwaka mabadiliko katika sekta ya afya dira ya maendeleo ya taifa ya malengo ya maendeleo ya milenia na mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini tanzania
 hali ya huduma za afya nchini huduma za afya nchini zimeendelea kutolewa kwa kiwango cha kuridhisha kutokana na mabadiliko endelevu yanayofanyika katika sekta ya afya kwa lengo la kuleta uwiano katika upatikanaji wa huduma bora za afya mijini na vijijini
kiasi cha asilimia themanini ya watanzania kufikia miaka ya tisini tayari wana fursa ya kupatiwa huduma katika umbali wa kilomita kumi
hata hivyo hali ya afya ya wananchi wengi imeendelea kuwa ya wastani kutokana na changamoto zinazoendelea kujitokeza kabla na baada ya uhuru katika mfumo wa huduma za afya
hali hii imesababisha kupungua kwa kasi ya kufikia malengo yaliyotarajiwa na serikali
 huduma za afya kabla na baada ya uhuru kabla ya uhuru huduma za afya nchini zilikuwa zinatolewa zaidi kwenye maeneo ya shughuli za kiuchumi kama miji na mashamba makubwa
baada ya uhuru serikali iliweka msukumo zaidi katika kupanua huduma za afya ili kuwafikia wananchi wengi hasa walioko vijijini
ili kufanikisha azma hii serikali iliweka mfumo wa rufaa wa huduma za afya
kwa mfumo huu zahanati vituo vya afya hospitali za wilaya hospitali za mikoa maalum kanda na taifa zilianzishwa
aidha serikali ilihamasisha na kuwezesha hospitali za mashirika ya kidini kushirikiana nayo kutoa huduma kwa wananchi
kipaumbele kilikuwa katika utoaji wa huduma za tiba zaidi kuliko kinga
katika kipindi chote hicho hadi miaka ya tisini huduma za afya zilitolewa bila malipo
kutokana na hali mbaya ya kiuchumi serikali ilianzisha mabadiliko katika sekta ya afya ikiwa ni pamoja na ushirikishwaji wa wananchi katika kuchangia gharama za huduma za afya mwaka 
hata hivyo makundi maalum ambayo ni wazee wasiojiweza watu wenye ulemavu watoto wenye umri chini ya miaka mitano na wanawake wajawazito hawachangii
serikali imeendelea kuimarisha huduma za afya kwa kushirikisha sekta binafsi
hali ya afya ya wananchi wa tanzania imeendelea kuboreshwa baada ya uhuru
hata hivyo kuna baadhi ya makundi ya wananchi ambayo yanahitaji kupewa kipaumbele ili kuendelea kuboresha afya zao kwa kuimarisha mfumo wa utoaji huduma
wastani wa maisha ya mtanzania ni miaka yaani miaka kwa wanaume na kwa wanawake
juhudi zilizopo zitaendelea kuboresha wastani huo
 watanzania wanakabiliwa na magonjwa makubwa ya kuambukiza ambayo ni ukimwi malaria na kifua kikuu
aidha afya ya uzazi na mtoto bado hairidhishi
vile vile magonjwa yasiyo ya kuambukiza yameanza kujitokeza kwa wingi kutokana na mabadiliko ya mienendo na tabia ya kuishi
magonjwa haya ni kama saratani shinikizo la damu kiharusi na kisukari
 utekelezaji wa sera ya mwaka sera ya mwaka tisini ilitoa kipaumbele katika utoaji huduma za kinga tiba uhamasishaji na utengemao
huduma hizi zilitolewa kwa kushirikiana na wadau mbalimbali
katika kutoa huduma za kinga serikali imeelekeza mapambano yake katika kutokomeza magonjwa yanayosababisha vifo vya watoto wenye umri chini ya mwaka mmoja na miaka mitano na wanawake wajawazito
katika utoaji wa huduma hizo msisitizo umeelekezwa katika utoaji wa chanjo elimu ya afya na kuruhusu upatikanaji huduma hizo bila malipo
aidha serikali inaendelea na jitihada za kudhibiti na kuzuia magonjwa ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza
huduma za tiba zimeendelea kutolewa katika ngazi zote
serikali imeendelea kuhakikisha kuwa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi vinapatikana na kusambazwa katika vituo vyote vya kutolea huduma
serikali pia kwa kushirikiana na wadau imeendelea kuboresha miundombinu ya kutolea huduma za afya katika ngazi zote
katika kuboresha huduma mafunzo mbalimbali yamekuwa yakitolewa kwa watumishi kufuatana na taaluma zao na mahitaji
vilevile serikali imeendelea kutoa huduma kwa makundi maalum
aidha jamii imeendelea kushirikishwa kikamilifu katika kutambua kupanga na kutekeleza mipango ya afya ikiwemo usafi wa mazingira na usafi wa mtu binafsi
serikali imeendelea kupambana na janga la ukimwi na magonjwa mengine ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza kwa kuanzisha na kutekeleza mikakati maalum ya kuelimisha jamii ili kupunguza maambukizi mapya kujikinga na kuchukua hatua ya matibabu sahihi mapema
serikali pia imekuwa inaendeleza huduma za utengemao kwa kutoa vifaa vya kujimudu elimu ya kuwawezesha watu wenye ulemavu kujitegemea na kutoa huduma za tiba na kinga
 mafanikio utekelezaji wa mipango na mikakati ya huduma za afya na ustawi wa jamii umeleta mafanikio katika maeneo mbalimbali hapa nchini kama ifuatavyo wananchi wameelimishwa juu ya umuhimu wa huduma za afya na i kuhamasishwa kutumia huduma hizo hali ambayo imechochea mahitaji makubwa kwa kila ngazi na kila sehemu ya nchi ushirikishwaji wa wananchi katika huduma za afya umewezesha ii kuongezeka kwa vituo vya serikali na binafsi na kuchochea mahitaji makubwa ya watumishi na kupanua vyuo ili kuongeza idadi ya wanaojiunga uwezo uzoefu na mifumo ya kutoa huduma ya mama na mtoto na ya iii kukabiliana na magonjwa ya kuambukiza yakiwemo maradhi makuu kama vile malaria kifua kikuu na ukimwi umejengwa na kuimarika sheria mbalimbali zimetungwa na nyingine kufanyiwa mapitio kutokana iv na mabadiliko katika sekta ya afya kwa lengo la kuboresha usimamizi wa huduma za afya nchini na kulinda afya za wananchi
 upungufu pamoja na mafanikio yaliyopatikana katika utekelezaji wa sera ya bado kuna upungufu katika kufikia malengo yaliyokusudiwa kama ifuatavyo sera hiyo haikuweza kuweka mifumo ya kutosheleza mahitaji ya i huduma za afya kwa ngazi mbalimbali katika maeneo mengi ya nchi yetu kwa mfano usambazaji wa dawa vifaa na vifaa tiba uhaba wa wataalam wa kada mbalimbali vifaa dawa vitendanishi na ii vifaa tiba katika sekta ya afya kukosekana kwa vivutio maalum kwa wataalam vya kuwahamasisha iii kubaki katika vituo vya huduma na maeneo mbalimbali ya nchi changamoto ya maendeleo na mabadiliko ya tabia na mwenendo wa iv maisha imebadili sura ya magonjwa
aidha hali hii imesababisha kuanza kujitokeza kwa magonjwa ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza na yanayotokana na ajali na majanga ambayo kwa huduma zilizopo haziwezi kukidhi wananchi wengi wanaendelea kusumbuliwa na magonjwa ambayo v hayakupewa umuhimu kwa mfano matende ngirimaji kichocho na vikope
wakati huo huo magonjwa mapya yameanza kujitokeza kwa nguvu kwa mfumo wa milipuko mfano homa ya bonde la ufa homa ya mafua ya ndege ambapo mfumo wa huduma uliopo haukidhi mahitaji baadhi ya magonjwa yaliyojitokeza kwa mfano ukimwi yameibua vi mahitaji maalum katika dhana ya lishe bora na huduma za utengemao
 changamoto changamoto ambazo sekta ya afya inakabiliana nazo katika kutoa huduma ni kama ifuatavyo namna ya kuongeza watumishi ili kukidhi mahitaji ya sekta ya afya i katika ngazi zote jinsi ya kuongeza bajeti ya sekta ya afya katika ngazi zote hadi kufikia ii kiwango kisichopungua asilimia ya bajeti yote ya serikali kama ilivyopitishwa na azimio la abuja kasi ya maambukizi mapya na athari za ukimwi katika jamii iii ikizingatiwa kuwa asilimia ya watanzania wameambukizwa virusi vya ukimwi kuhakikisha kuwa vifo vya watoto wachanga wenye umri chini ya iv mwaka mmoja vinapungua zaidi ya kwa watoto waliozaliwa hai kupunguza viwango vya utapiamlo kwa watoto wenye umri chini ya v miaka mitano kupunguza viwango vya vifo vya wanawake vinavyotokana na uzazi vi kupunguza ongezeko kubwa la watoto yatima na walio katika mazingira vii magumu kupandisha ari ya utendaji kazi wa watumishi wa sekta ya afya kutokana viii na mishahara midogo ukosefu wa motisha na upungufu wa vitendea kazi kudhibiti athari za utandawazi na kasi ya mabadiliko ya teknolojia ya ix sayansi ya afya kudhibiti ongezeko kubwa la bei za dawa vifaa na vifaa tiba x kudhibiti ongezeko la vimelea vya magonjwa kuwa sugu kwa dawa xi zinazotumika kudhibiti ongezeko la magonjwa yasiyokuwa ya kuambukiza yakiwemo xii kisukari magonjwa ya moyo saratani na ajali kuzuia kuibuka kwa magonjwa ya kuambukiza yaliyoonekana xiii kudhibitiwa huko nyuma kuongeza ushiriki wa wananchi katika usafi wa mazingira kama njia ya xiv udhibiti wa magonjwa ya kuambukizwa kupambana na kuzuka kwa magonjwa mapya duniani kama vile xv ugonjwa wa kichaa cha ng ombe unaoathiri binadamu homa ya mafua ya ndege ebola na sars kukidhi matarajio ya wananchi kwa kuwa na huduma bora za afya xvi udhibiti wa vitendo vya rushwa kwa baadhi ya watumishi wa afya na xvii ubinafsi katika utoaji wa huduma utendaji na uwajibikaji unaogongana katika ngazi mbalimbali za kutolea xviii huduma na maamuzi mfumo thabiti wa kuhudumia wastaafu wategemezi wao na wazee xix kupunguza utegemezi wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi kutoka xx nje ya nchi mfumo madhubuti na endelevu wa kuendeleza watumishi katika sekta xxi ya afya usimamizi bora na endelevu wa sekta binafsi zinazoongezeka kwa kasi xxii nchini kuongezeka kwa ugonjwa wa malaria na usugu wa vimelea vya ugonjwa xxiii huo ambao unachangia zaidi ya asilimia ya wagonjwa wote wa nje na asilimia kwa wagonjwa wote wanaolazwa 
 umuhimu wa sera sera ya mwaka ambayo imekuwa ikitumiwa hadi sasa haikidhi mahitaji ya sekta ya afya kutokana na mabadiliko yaliyojitokeza na yanayoendelea kujitokeza ya kiuchumi na kijamii kuongezeka kwa magonjwa mapya na yanayojirudia kama ukimwi na kifua kikuu uanzishaji wa utaratibu wa mfumo wa wananchi kuchangia huduma za afya na kuanzishwa kwa utaratibu wa wananchi kuwa na madaraka ya kushiriki katika kutoa maamuzi na kumiliki raslimali za sekta ya afya
sababu nyingine zilizochangia sera ya mwaka kutokidhi mahitaji ya sasa na wakati ujao ni pamoja na kuwepo kwa maendeleo mapya ya sayansi na teknolojia utekelezaji wa dira na mikakati ya taifa na utekelezaji wa mikataba ya kimataifa ikiwemo malengo ya milenia
sera hii iliyopitiwa inazingatia masuala yote yaliyotajwa hapo juu na pia ni mwendelezo wa utekelezaji wa malengo yalioanishwa katika sera ya mwaka 
aidha sera hii ni muhimu kwani inatoa maelekezo ya jinsi ya kuanzisha kuendesha na kutoa huduma za afya nchini kwa lengo la kuhakikisha kwamba kila mtu anapata huduma za afya zilizo bora na zenye uwiano na haki
serikali inatambua kwamba wananchi walio na afya bora ni raslimali kubwa katika kukuza uchumi na kupunguza umaskini
aidha sera inalenga katika kuwezesha ushirikishwaji wa wananchi na wadau katika utoaji wa huduma za afya
 dira makusudio na madhumuni ya sera 
 dira kuwa na jamii yenye afya bora na ustawi ambayo itachangia kikamilifu katika maendeleo binafsi na ya nchi
 makusudio kutoa huduma muhimu za afya zenye uwiano wa kijiografia viwango vya ubora unaokubalika gharama nafuu na zilizo endelevu
 madhumuni kuinua hali ya afya ya wananchi wote na hasa wale walioko kwenye hatari zaidi kwa kuweka mfumo wa huduma za afya utakaokidhi mahitaji ya wananchi na kuongeza umri wa kuishi wa watanzania
 madhumuni mahsusi kupunguza magonjwa na vifo ili kuongeza umri wa kuishi wa i watanzania wote kwa kutoa huduma bora za afya pamoja na kuzingatia mahitaji ya makundi maalum hususan watoto wachanga na walio chini ya umri wa miaka mitano watoto walio katika umri wa kuanza shule na walio shuleni vijana watu wenye ulemavu wanawake walio katika umri wa uzazi na wazee
kuhakikisha kuwa huduma za afya ya msingi zinapatikana na kutolewa ii na mfumo madhubuti na kushirikisha jamii kwa kuzingatia sheria na miongozo iliyopo
kukinga na kudhibiti magonjwa ya kuambukiza na yale yasiyo ya iii kuambukiza hususan virusi vya ukimwi na ukimwi malaria kifua kikuu magonjwa yatokanayo na lishe duni afya ya mazingira na sehemu za kazini na usimamizi wa kemikali
kuhamasisha wananchi kuhusu maradhi yanayoweza kuzuilika ili iv waweze kuyatambua na kutafuta mbinu za kuyadhibiti
kumuelimisha kila mwananchi aelewe kuwa anawajibika moja kwa v moja kutunza afya yake na ile ya familia yake
 kujenga ushirikiano kati ya sekta ya umma sekta binafsi mashirika ya vi dini asasi za kijamii na jamii katika kutoa huduma za afya
kupanga kutoa mafunzo na kuongeza idadi ya wataalam wa afya vii wenye taaluma inayokidhi viwango kwa kuzingatia usawa wa kijinsia ili kutoa huduma za afya kwa jamii katika ngazi zote
kuainisha kukarabati miundombinu kwa kuzingatia mahitaji ya watu viii wenye ulemavu na kuweka mfumo wa kukarabati vituo vya kutolea huduma za afya vifaa na vitendea kazi
kufanya mapitio na kutathmini sera ya afya miongozo sheria na ix viwango vya utoaji huduma za afya
 hoja za sera na matamko wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushirikiana na wadau wengine ina jukumu la kuinua hali ya afya na ustawi kwa wananchi wote kwa kuzuia au kupunguza maradhi ulemavu na vifo na kuwa na afya thabiti kimwili kiakili na kijamii
ili kufikia azma hiyo wizara inalo jukumu la kuandaa sera miongozo na mapendekezo ya sheria zitakazosaidia utoaji na usimamizi wa huduma za uboreshaji afya promotive kinga tiba na utengamao
pia maendeleo ya wataalam wa afya upatikanaji na usimamizi wa raslimali watu fedha vifaa miundombinu mipango bora ya afya yenye viwango vinavyo kubalika na zinazowafikia wananchi wote
aidha wizara ina jukumu la kuboresha mahusiano na ushirikiano na sekta binafsi mashirika ya kimataifa na wadau mbalimbali wa maendeleo katika utoaji wa huduma za afya
sera hii inatoa maelezo madhumuni na matamko ya suala kuhusu utoaji wa huduma za afya nchini katika kila eneo muhimu la huduma za afya kama ifuatavyo 
 afya ya msingi a maelezo mkakati wa afya ya msingi ulilenga kuimarisha afya za wananchi kuanzia ngazi ya kaya hadi taifa kwa kuwashirikisha wananchi wenyewe
mkakati huu ulilenga kuwezesha upatikanaji wa huduma muhimu za afya kwa wananchi wote na ulitoa kipaumbele katika uboreshaji afya kinga na tiba
maeneo yaliyozingatiwa katika uboreshaji wa afya ni elimu ya afya uhamasishaji wa lishe bora afya ya mazingira na afya mashuleni kinga ni huduma za mama na mtoto chanjo dhidi ya magonjwa ya kuambukiza na tiba ni matibabu kwa maadili ya kawaida na majeraja dawa muhimu huduma ya afya ya akili kinywa na macho
tanzania ilikuwa nchi mojawapo duniani ambayo ilitekeleza huduma za afya ya msingi kwa mafanikio makubwa sana baada ya uhuru
uhamasishaji na ushirikishwaji wa wananchi katika kutambua na kujitatulia matatizo yao ya afya uliimarika na kuwa mfano kwa nchi nyingine katika bara la afrika
hata hivyo kutokana na mabadiliko ya kiuchumi uwezo wa serikali na ule wa wananchi wa kuchangia katika huduma hii muhimu umepungua sana na kusababisha kuenea kwa magonjwa ya mlipuko kama kipindupindu kuhara homa ya matumbo ambayo kwa kiasi kikubwa yanasababishwa na kuzagaa kwa uchafu katika jamii umeibua hoja ya kuipanua dhana ya afya ya msingi ili iweze kukidhi mahitaji ya wakati uliopo na ujao
b madhumuni kupanua dhana ya afya ya msingi na kuwa na huduma bora za afya zinazoendana na wakati endelevu na zinazowafikia wananchi wote
tamko la sera c serikali itashirikisha wananchi na sekta mbalimbali katika kuimarisha i huduma za afya katika ngazi zote ili kuboresha afya
serikali itaimarisha uendeshaji na usimamizi wa huduma za afya
ii serikali itaimarisha mfumo uliopo wa kuongeza umiliki na sauti ya iii wananchi katika utoaji wa huduma za afya
serikali kwa kushirikiana na wananchi na wadau wengine kwa iv ujumla itaweka mazingira mazuri ya kuwezesha jamii kubuni njia na mikakati mbalimbali ya kuboresha afya yao
serikali itatoa maelekezo kwa kamati za mamlaka za serikali za mtaa v ili itekeleze na kusimamia huduma za afya ya msingi katika maeneo yao
 uboreshaji na udumishaji wa afya huduma za afya kwa njia ya elimu uhamasishaji na uragibishi zitaimarishwa na kuboreshwa katika ngazi zote na kipaumbele kitatolewa katika masuala ya lishe na mazingira
 elimu ya afya a maelezo elimu ya afya na uhamasishaji ni njia mojawapo muhimu katika utoaji wa huduma za afya
njia hii inatumia utaalamu wa mawasiliano na kutayarisha na kuwasilisha ujumbe mbalimbali kwa mtu binafsi familia na jamii kwa lengo la kubadilisha mienendo na tabia zinazochangia kuwepo au kutokuwepo kwa maradhi katika jamii
mbinu mbalimbali kama vyombo vya habari mabango vipeperushi majarida vitabu na wavuti hutumika kushawishi na kuwasilisha ujumbe huo
katika utekelezaji wa elimu ya afya na uhamasishaji serikali imefanikiwa kutoa elimu ya afya kwa wananchi pamoja na kuwahamasisha namna ya kuzuia magonjwa ya kuambukiza
magonjwa mengi yamedhibitiwa hasa yale yanayoweza kuzuilika kwa chanjo
hata hivyo elimu ya afya inayotolewa bado haijaleta mabadiliko makubwa ya tabia na mienendo inayotarajiwa katika jamii
aidha mazingira yaliyopo kuanzia ngazi ya kaya hadi taifa hayatoshelezi kila mtu kuweza kukuza kulinda na kuendeleza afya yake
b madhumuni kuweka mazingira mazuri yatakayowezesha kila mtu kulinda na kuendeleza afya yake kwa ufanisi
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaimarisha utoaji wa i elimu ya afya ili kumhamasisha na kumwezesha kila mtu kujenga tabia inayozingatia kanuni za afya na maisha bora
serikali kwa kushirikiana na wadau itaandaa sheria miongozo na ii mikakati ambayo itakayowezesha kila mtu kupata elimu ili kulinda kukuza na kuendeleza afya bora
 uhamasishaji na ushirikishaji a maelezo uhamasishaji na ushirikishaji ni mbinu inayotumika katika kushawishi mtu mmoja mmoja makundi na jamii kwa ujumla kuhusu umuhimu wa kushiriki katika kulinda kuendeleza na kudumisha afya bora
tangu uhuru serikali imeendelea kutumia uhamasishaji kama mbinu muhimu ya kuwafanya watu kubadili tabia ili waweze kufuata kanuni bora za afya na kulinda afya zao
uhamasishaji huu unajikita zaidi katika masuala muhimu ya afya ambayo ni pamoja na elimu ya afya kwa umma lishe bora ushirikishwaji jamii na usafi wa mazigira
baadhi ya mafanikio yaliyopatikana ni pamoja na udhibiti wa magonjwa watu wengi wamehamasika kuhusu afya zao na kuchangia kikamilifu katika kupambana na magonjwa ya milipuko kwa kuweka mazingira safi kutumia maji yaliyochemshwa kutunza afya binafsi kuepuka tabia mbaya ya kuvuta sigara kutumia chumvi iliyowekwa madini na uchimbaji pamoja na kutumia vyoo
hata hivyo pamoja na mafaniko hayo uhamasishaji wa wananchi katika kudumisha afya bora na endelevu katika jamii ni wa kiwango cha chini
magonjwa ya milipuko pamoja na uchafuzi wa mazingira yameendelea kuwepo
aidha viwango vya utapiamlo katika jamii viko juu pamoja na ushiriki wa wananchi katika masuala ya afya kuwa ni kiwango cha chini
kwa hiyo juhudi zaidi za uhamasishaji zinapaswa kuchukuliwa ili wananchi waweze kulinda na kudumisha afya bora na endelevu
b madhumuni kuhamasisha jamii ili iweze kuweka mazingira yatakakayowezesha kila mtu kulinda kuendeleza na kudumisha afya bora ikiwa ni pamoja na lishe bora na kuweka mazingira katika hali bora na endelevu
c tamko la sera serikali kwa kushirikisha wadau mbalimbali itaimarisha utoaji wa i elimu ya afya ili kumhamasisha na kumwezesha kila mtu kujenga tabia inayozingatia kanuni za afya na maisha bora
ii serikali kwa kushirikiana na wadau itaandaa na kusimamia sheria miongozo kanuni na mikakati ya afya lishe na usafi wa mazingira ambayo itamwezesha kila mtu kulinda kutunza na kuendeleza afya yake
iii serikali itaweka na kusimamia viwango vya lishe
iv serikali kwa kushirikiana na wadau wengine itahamasisha ushiriki wa wananchi katika masuala yote yanayohusu afya ikiwa ni pamoja na kupanga kutekeleza kusimamia na kutathmini huduma za afya katika jamii zao
 afya ya mazingira a maelezo afya ya mazingira ni majumuisho ya juhudi mbalimbali zinazotumika katika kuweka makazi na sehemu za kazi pamoja na mandhari katika hali ya usafi
asilimia kubwa ya magonjwa mengi yanayoathiri afya ya jamii yanatokana na uduni na uchafuzi wa mazingira na tabia duni za kiafya
katika kukabiliana na hali hii elimu na kampeni mbalimbali zimekuwa zikitolewa kwa wananchi wote kwa kutumia mbinu mbalimbali
halmashauri nyingi za miji zinasimamia utekelezaji wa usafi wa mazingira
aidha kumekuwepo na kupungua kwa maradhi ya milipuko katika baadhi ya maeneo nchini
pamoja na juhudi hizi bado kuna upungufu katika mfumo wa kulinda na kuimarisha afya ya mazingira pamoja na kuwa na maeneo ya mazishi
maeneo ambayo yamekuwa na upungufu mkubwa ni pamoja na kutokuwepo kwa vyoo bora vinavyokidhi mahitaji ya kiafya udhibiti duni wa taka ngumu na taka maji zitokanazo na huduma ya afya ushiriki duni wa jamii na sekta binafsi pamoja na uchafuzi wa mazingira unaosababisha kuzaliana kwa wadudu na wanyama wanaoleta maradhi
b madhumuni kulinda afya ya jamii kwa kuboresha usafi wa mazingira ulio endelevu
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau itahakikisha jamii inazingatia i kanuni za usafi wa mazingira
serikali itaimarisha mfumo wa utupaji na uteketezaji salama wa taka ii zitokanazo na huduma ya afya ikiwa ni pamoja na dawa vifaa vifaa tiba kemikali na vitendanishi vya maabara vilivyoharibika au kuisha muda wake
kwa kushirikiana na halmashauri za miji na wadau wengine serikali iii itasimamia utaratibu na ubora wa maeneo yanayokidhi mahitaji ya mazishi 
 afya kazini wizara inatambua uwepo wa wakala wa serikali wa kusimamia usalama na afya ya wafanyakazi ambao wamepewa jukumu la kusimamia afya na usalama wa wafanyakazi kazini
aidha wizara itaendelea kushirikiana kwa karibu na wakala hao
 lishe maelezo a lishe ni majumuisho ya hatua mbalimbali tokea chakula kinapoliwa na jinsi miili yetu inavyochukua virutubisho na kuvitumia katika kumpatia mlaji afya bora
lishe bora kutokana na ulaji unaofaa yaani chakula cha kutosha na cha mchanganyiko chenye virutubishi katika uwiano unaotakiwa
lishe duni hasababisha utapiamlo ambao huleta madhara ya kiafya
serikali imetakiwa kuweka msisitizo katika kuboresha lishe na afya za wananchi wake
hata hivyo juhudi za serikali za kuhamasisha na kuelimisha jamii umuhimu wa lishe bora bado hazijapata mafanikio ya kuridhisha
viwango vya utapiamlo bado viko juu
hali hii inahitaji juhudi zaidi ili tupunguze utapiamlo katika jamii
madhumuni b kuimarisha na kuboresha huduma za lishe nchini
tamko la sera c i serikali itaweka mazingira mazuri kwa wadau kushiriki katika kuboresha huduma za lishe 
 kinga 
 udhibiti wa magonjwa maelezo a kinga ni njia kuu ya huduma za afya inayotumika katika kuzuia magonjwa yasitokee katika jamii
tangu uhuru nchi ya tanzania imetilia mkazo zaidi kinga na kuzingatia usemi unaosema kinga ni bora na rahisi kuliko tiba
kwa kutumia njia hii magonjwa mengi ya kuambukiza katika jamii kwa mfano kipindupindu kuhara damu surua homa ya uti wa mgongo na ugonjwa wa kupooza yaliweza kupungua kwa kiasi kikubwa
aidha baadhi ya magonjwa yalitokomezwa kabisa kwa mfano ndui
hata hivyo bado kuna magonjwa yaliyopo na magonjwa mapya yanayoibuka na yanayojirudia ambayo husababisha vifo na ulemavu
kwa hiyo jitihada zaidi zinahitajika ili kuweza kudhibiti hali hii na kuwezesha jamii kuwa na afya njema
b madhumuni kuimarisha ubora na ufanisi katika utoaji wa huduma za kinga ili kuzuia maradhi na ulemavu na hivyo kupunguza vifo na gharama za kutibu magonjwa
 c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na jamii na wadau wengine itaimarisha i huduma za kinga zilizo na ubora zinazojitosheleza na kutolewa kwa usawa na uwiano
serikali itaimarisha na kudumisha mazingira mazuri ili wananchi ii waweze kulinda na kutunza afya zao kwa kuzingatia miongozo mbalimbali ya stadi za maisha na afya ya mazingira
serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali na mashirika ya iii kimataifa itaimarisha udhibiti na uzuiaji wa magonjwa hasa yale yanayoweza kuingizwa kutoka nje ya nchi kupitia bandarini na mipakani
serikali kwa kushirikiana na wadau itaweka utaratibu wa kuchunguza iv na kutibu magonjwa yasiyo ya kuambukiza na ajali katika ngazi zote
 magonjwa ya kuambukiza na milipuko a maelezo magonjwa ya kuambukiza kama vile ukimwi kifua kikuu malaria mengineyo pamoja na milipuko kama vile kipindupindu tauni na surua yanaendelea kuwa ni tatizo la kiafya kwa jamii katika nchi
aidha magonjwa mapya na yale yanayojirudia kama vile ebola mafua ya ndege homa ya bonde la ufa na kifua kikuu yameongezea tatizo
jitihada kubwa imetumika katika kudhibiti na kupambana na magonjwa haya kwa kutumia mbinu mbalimbali kama vile kutoa elimu ya afya na uhamasishaji kwa umma kuimarisha huduma za chanjo pamoja na kampeni kuelimisha watumishi kuimarisha utambuzi na tiba pamoja na ufuatiliaji wa wagonjwa
hata hivyo pamoja na jitahada hizi bado magonjwa ya kuambukiza magonjwa ya milipuko mapya na yanayojirudia yanaendelea kuwa tatizo kubwa la kiafya kwa jamii
b madhumuni kuimarisha kubuni na kuboresha mbinu mbalimbali za kudhibiti na kuzuia magonjwa ya kuambukiza milipuko na magonjwa yanayojirudia na mapya ili kupunguza kwa kiasi kikubwa maradhi na vifo
 c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali zikiwemo jumuiya i za kimataifa itaendelea kuandaa na kuboresha sheria miongozo na mikakati ya kudhibiti magonjwa ya kuambukiza milipuko pamoja na yale yanayojirudia na mapya kwa wakati muafaka
serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi mashirika ya kimataifa ii taasisi zinazotoa huduma bila faida itahakikisha upatikanaji wa chanjo dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi vya kutosha kwa ajili ya kudhibiti magonjwa ya kuambukiza ya milipuko
serikali itashirikisha jamii na wadau wengine katika kuimarisha na iii kuboresha mfumo wa utoaji huduma za kinga ikiwa ni pamoja na programu maalumu na mbinu za kuleta matokeo yanayotarajiwa katika kuzuia na kudhibiti magonjwa ya kuambukiza
serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi mashirika ya kimataifa iv taasisi zinazotoa huduma bila faida itaendelea kusimamia kufuatilia kuweka takwimu sahihi zonazotosheleza na kuratibu matokeo ya tafiti na matumizi yake kuhusu magonjwa ya kuambukiza na milipuko yanayojirudia na mapya
serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi mashirika ya kimataifa v taasisi zinazotoa huduma bila faida itaimarisha uwezo kwa watumishi kwa ajili ya kudhibiti magonjwa ya kuambukiza milipuko na utayari wa kukabiliana na maafa yatokanayo na milipuko
 magonjwa yasiyo ya kuambukiza na ajali a maelezo mwenendo wa magonjwa sugu au yasiyo ya kuambukiza na majeraha yanayosababishwa na ajali mbalimbali unaongezeka kwa kasi
magonjwa ni kisukari magonjwa ya moyo magonjwa yatokanayo na lishe duni saratani magonjwa ya akili na ajali zinazosababishwa na sumu mbalimbali kujinyonga ajali kazini na vyombo vya usafiri mafuriko na tetemeko
juhudi mbalimbali zimechukuliwa na serikali katika kukabiliana na hali hii kwa mfano kumarisha utambuzi wa vituo vya tiba kutoa elimu kwa wataalam kuimarisha mpango wa kukabiliana na majanga pamoja na kuelimisha jamii juu ya udhibiti magonjwa majanga na hali zonazojitokeza
hata hivyo mafanikio bado yamekuwa hafifu kutokana na upungufu wa miundombinu na gharama kubwa zinazohitajika katika kukabili hali hiyo
b madhumuni kubuni kuboresha na kuimarisha mbinu mbalimbali za kubadilisha tabia na maisha potofu kwa watu na jamii ili kuzuia na kudhibiti magonjwa sugu na yasiyo ya kuambukiza na majeraha na kupunguza athari zinazosababishwa na ajali mbalimbali
c tamko la sera serikali itaandaa miongozo na mikakati ya kushirikisha jamii katika i kudhibiti magonjwa sugu na yasiyo ya kuambukiza
serikali itaimarisha ushiriki wa sekta mbalimbali za umma na za ii binafsi katika kukabiliana na vyanzo vinavyosababisha magonjwa yasiyo ya kuambukiza na ajali
serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi mashirika ya kimataifa iii taasisi zinazotoa huduma bila faida itaendelea kuandaa na kurekebisha sheria kanuni na taratibu zitakazoimarisha uzuiaji na udhibiti wa magonjwa yasiyo ya kuambukiza pamoja na ajali
serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi mashirika ya kimataifa iv taasisi zinazotoa huduma bila faida itaendelea kusimamia na kuratibu tafiti kuhusu magonjwa yasiyo ya kuambukiza na ajali
kwa kushirikiana na asasi mbalimbali serikali itaimarisha mfumo wa v usafirishaji majeruhi ili kuzuia athari zinazotokana na ajali
 afya ya mama na mtoto a maelezo afya ya mama na mtoto ni mfumo wa utoaji huduma maalum kwa wanawake walio katika umri wa uzazi na watoto wenye umri chini ya miaka mitano hasa watoto wachanga tangu kuzaliwa hadi siku 
huduma hizi zinajumuisha kutambua vidokezo hatari kwa wanawake na watoto chanjo tiba elimu ya uzazi uzazi salama mbinu shirikishi za udhibiti wa magonjwa ya watoto afya katika jamii lishe na afya shuleni
juhudi kubwa zimefanyika na serikali kwa kushirikiana na wananchi na wadau mbalimbali katika kupanua kuboresha na kusambaza huduma hizo kwa walengwa
aidha huduma za chanjo na mnyororo baridi zimeonyesha mafanikio makubwa na kuifanya nchi yetu kupata medali ya kimataifa na kuwa mfano wa kuigwa katika bara la afrika
hata hivyo pamoja na mafanikio hayo bado vifo vya wanawake wajawazito na watoto wachanga vimeendelea kuwa juu
kiwango cha vifo vya wanawake kimeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mwaka kwa kila watoto waliozaliwa hai
kutokana na hali hiyo upo umuhimu wa kuongeza juhudi katika utoaji wa huduma hii ili kupunguza vifo vya wanawake wajawazito na watoto wachanga kwa kiasi kikubwa
b madhumuni kupunguza kwa kiasi kikubwa vifo na athari za magonjwa kwa wanawake wajawazito pamoja na watoto wenye umri chini ya miaka mitano hasa watoto wenye umri chini ya mwaka mmoja kulingana na malengo ya milenia
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi inayotoa huduma bila faida i na mashirika ya kimataifa itaendelea kutoa huduma bila malipo kwa wanawake wajawazito watumiaji wa huduma za uzazi wa mpango na watoto wenye umri chini ya miaka mitano
serikali kwa kushirikiana na wadau itaandaa na kusimamia utekelezaji ii wa miongozo mikakati na mipango endelevu ya kupunguza vifo vya wanawake vinavyotokana na uzazi pamoja na vifo vya watoto wenye umri chini ya miaka mitano hasa watoto wachanga
serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali na wananchi itaboresha iii miundo mbinu ili kuwawezesha wanawake wajawazito na watoto wachanga kufikiwa na kutumia huduma za afya
serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaendelea kuhamasisha iv na kuelimisha wananchi hasa wanawake kuhusu umuhimu wa huduma za afya
 afya ya uzazi a maelezo afya ya uzazi ni huduma inayotolewa kwa wanawake wanaume na vijana walio katika umri wa kuzaa
huduma hii inajumuisha magonjwa ya uzazi yanayohusisha kupanga uzazi ujauzito magonjwa ya kujamiiana ukeketaji na mila potofu saratani ya via vya uzazi kuzuia na kutibu ugumba
huduma ya afya ya uzazi imeendelea kuboreshwa nchi nzima kwa kiwango cha kuridhisha
makundi mbalimbali yanashiriki katika kupata huduma hizi katika vituo vya kutolea huduma
hata hivyo kutokuwepo kwa elimu na uhamasishaji wa kutosha wa afya ya uzazi kwa makundi mbalimbali na hasa vijana na wanaume kumesababisha kuongezeka kwa magonjwa ya ngono pamoja na matatizo ya mimba zisizotarajiwa hasa maeneo ya vijijini
pia mila potofu zimechangia katika kuzorotesha afya ya uzazi katika baadhi ya maeneo
b madhumuni kuboresha huduma ya afya ya uzazi kwa makundi yote na hasa wanaume vijana na watu wenye ulemavu ambao wamekuwa hawashiriki kikamilifu
c tamko la sera serikali itashirikiana na wadau mbalimbali kuimarisha afya ya uzazi i ya wanawake na wanaume watu wenye ulemavu vijana na wazee
serikali itaandaa miongozo mikakati na kuratibu shughuli zinazolenga ii afya ya uzazi ya makundi mbalimbali pamoja na kuhakikisha huduma za uzazi wa mpango unatekelezwa
serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itahakikisha utoaji iii wa huduma bora za uzazi katika vituo vya kutolea huduma za afya zinazowavutia wanawake wanaume na vijana
 tiba maelezo a serikali ina jukumu la kusimamia huduma za afya nchini katika vituo vya umma mashirika ya dini mashirika yasio ya kiserikali na watu binafsi
aidha tiba inatakiwa kuwa salama kulingana na mahitaji ya wagonjwa na kwa uwiano
ili kufikia azma hii kila ngazi inatakiwa kuwa na wataalam majengo na vifaa kulingana na mwongozo wa majukumu ya ngazi husika
vilevile wagonjwa wanatakiwa kupata rufaa kutoka ngazi moja kwenda nyingine kulingana na matatizo na uwezo wa kituo cha huduma za afya
hali halisi ni kwamba huduma za tiba utengamao na mfumo wa rufaa hazitoshelezi mahitaji ya wagonjwa katika ngazi zote za utoaji huduma
hali hii imesababisha malalamiko kutoka kwa wananchi na wagonjwa wengi kulazimika kupata rufaa nje ya nchi kutokana na ukosefu wa wataalam na vifaa nchini
madhumuni b kuimarisha mfumo wa utoaji huduma za afya utaratibu wa rufaa upatikanaji wa wataalam na vifaa ili kuboresha huduma za afya zilizo sahihi salama uwiano na endelevu
tamko la sera c serikali itasimamia sheria kanuni taratibu na miongozo ya mfumo i muundo na rufaa ya utoaji tiba kuanzia ngazi ya zahanati kituo cha afya hadi hospitali za ngazi mbalimbali
serikali kwa kushirikiana na wadau itahakikisha kuwa kila kijiji kina ii zahanati na kila kata ina kituo cha afya ili kuleta uwiano katika utoaji wa huduma za afya kwa wananchi
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha mfumo wa rufaa iii nchini ili kuboresha matumizi ya wataalam na raslimali kwa lengo la kupunguza idadi aina na gharama za kutibu wagonjwa nje ya nchi
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha huduma za tiba ngazi iv ya kaya kwa magonjwa sugu na yenye kuhitaji matibabu ya muda mrefu
serikali kwa kushirikiana na wamiliki wa vituo vya kutolea huduma v za afya itaimarisha usimamizi unaofanywa na bodi na kamati katika ngazi mbalimbali
serikali itaweka mazingira mazuri ya kushirikisha jamii kuimarisha vi huduma za utambuzi wa awali na utengamao unaosababishwa na magonjwa mbalimbali na ajali
 mfumo wa utoaji huduma za afya kwa uwiano wa kijiografia a maelezo ni mfumo wa rufaa unaotoa huduma za afya kuanzia ngazi ya zahanati vituo vya afya na hospitali ili kuhakikisha kila mtu anapata huduma za afya karibu na eneo analoishi
katika mfumo huu zahanati zilipangwa kujengwa umbali wa kilometa za mduara na kilometa za mduara kwa kila kituo cha afya hospitali katika kila wilaya mkoa na pia hospitali za rufaa na maalum
mafanikio ya utaratibu huu ni kuwa na idadi kubwa ya zahanati vituo vya afya hospitali maalum na hospitali za rufaa zenye mpangilio mzuri wa kutoka ngazi ya kijiji hadi ngazi ya taifa
hata hivyo kutokana na nchi yetu kuwa kubwa kuongezeka kwa idadi ya watu upungufu mkubwa wa wafanyakazi na vitendea kazi ufinyu wa bajeti umbali mrefu wa kufikia huduma za afya umesababisha lengo la kuongeza uwiano wa upatikanaji wa huduma za afya lisifikiwe kama ilivyotarajiwa
juhudi zitaendelea kufanyika ili kuhakikisha kuwa wananchi wanapata huduma za afya karibu na maeneo wanayoishi
madhumuni a kuwa na mfumo madhubuti na endelevu wa utoaji huduma unaozingatia uwiano na usawa katika upatikanaji wa huduma za afya karibu na maeneo wanayoishi wananchi wote
tamko la sera b serikali itaendelea kusogeza huduma za afya karibu na wananchi kwa i kuwa na zahanati kwa kila kijiji na kituo cha afya kwa kila kata na hospitali kwa kila wilaya hospitali ya rufaa kila mkoa na hospitali maalum ngazi ya taifa kwa kushirikiana na wananchi na wadau wote kwa ujumla
serikali itaandaa na kupitia miongozo inayosimamia mfumo wa utoaji ii wa huduma za afya kwa uwiano kwa kuzingatia mahitaji ya makundi maalum
serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi itaweka utaratibu iii utakaowezesha kupatikana kwa watumishi wa kutosha na wenye ujuzi unaotakiwa
serikali itaimarisha huduma za rufaa nchini kwa kupandisha ngazi iv hospitali za mkoa kuwa daraja la pili za rufaa na hospitali za wilaya kuwa daraja la kwanza
serikali itasimamia upatikanaji wa dawa vifaa na vifaa tiba samani v pamoja na mitambo husika katika vituo vya kutolea huduma za afya serikali itaweka na kusimamia viwango kwa majengo yote ya kutolea vi huduma za afya na kuimarisha utaratibu wa mahusiano na watoa huduma wote
serikali kwa kushirikiana na wadau na wananchi itaendeleza juhudi vii zake za kupanua na kukarabati majengo ya kutolea huduma za afya
serikali itahakikisha kuna uwiano kijiografia katika kutoa huduma za viii afya hapa nchini
 uuguzi na ukunga a maelezo huduma za uuguzi na ukunga zinatolewa katika mfumo uliopo kwenye ngazi mbalimbali za huduma za afya nchini
uuguzi na ukunga ni muhimu katika kupunguza maumivu kwa wagonjwa kuboresha huduma za mama na mtoto na makundi mengine ya jamii
huduma za uuguzi na ukunga zimezoeleka kwamba zinatolewa katika mazingira ya zahanati vituo vya afya na hospitali tu za umma na binafsi
hali halisi ni kuwa huduma hizo sasa zinatolewa pia nje ya vituo hivyo katika kaya na jamii
hali hii imetokana na kuwepo kwa ongezeko la magonjwa sugu yanayohitaji tiba na matunzo ya muda mrefu mahitaji ya huduma za utengemao na umuhimu wa ushirikishwaji wa jamii katika upangaji na utoaji wa huduma za afya
hivyo wigo na ubora wa huduma za uuguzi na ukunga unahitaji kuinuliwa ili kukidhi matarajio ya wananchi uwiano viwango usalama
b madhumuni kuimarisha ubora na usalama wa huduma za uuguzi na ukunga nchini kwa kuzingatia masharti na viwango vya huduma bora na mahitaji ya wananchi
 c tamko la sera i serikali kwa kushirikiana na wadau itaboresha mazingira ya utoaji wa huduma za uuguzi na ukunga katika sekta za umma na binafsi
ii serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha huduma za utengamao kuanzia katika vituo vya huduma hadi katika kaya na jamii
 dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi maelezo a upatikanaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi ni muhimu katika utoaji wa huduma za afya
aidha upatikanaji wake ni moja ya vivutio kwa wananchi kwenda katika vituo vya kutolea huduma za afya
pamoja na jitihada za serikali za kuhakikisha kwamba dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi vinapatikana bado kuna upungufu na matatizo ya upatikanaji wake katika vituo vya kutolea huduma za afya na hivyo kuathiri utoaji wa huduma bora
madhumuni b kuhakikisha kwamba dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi vinapatikana wakati wote kwa kiasi cha kutosha na ubora unaotakiwa
tamko la sera c serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha mfumo wa upatikanaji i wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi kwa kuzingatia ubora na mahitaji ya nchi
watengenezaji wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendanishi watawekewa ii mazingira mazuri ya uzalishaji hapa nchini
mfumo wa matunzo na matengenezo ya vifaa vya kutolea huduma za iii afya utaimarishwa
serikali itaendelea kuimarisha utengenezaji na upatikanaji wa vifaa iv vya utengemao na kwa bei nafuu
 uchunguzi wa magonjwa kwa njia ya maabara na radiolojia a maelezo uchunguzi wa magonjwa ni kiungo muhimu katika utoaji wa huduma za kinga tiba na utengemao
hivyo uimarishaji wa uchunguzi wa magonjwa ni moja ya nguzo muhimu katika utoaji wa huduma za afya
hata hivyo pamoja na juhudi za serikali kuimarisha huduma za uchunguzi wa magonjwa na vyanzo vya vifo kutokana na makosa ya jinai au mauaji bado hazijafikia kiwango cha kuridhisha na hivyo zinahitaji kuimarishwa
b madhumuni kuwa na huduma bora na za kisasa za uchunguzi wa magonjwa na vyazo vya vifo
c tamko lo sera serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha huduma za uchunguzi i wa magonjwa na vyanzo vya vifo
serikali itaimarisha uhakiki wa huduma za uchunguzi wa magonjwa na ii vifo
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha upatikanaji wa vifaa iii vya maabara radioloj a na vitendanishi
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha mfumo wa matengenezo iv na huduma kinga ya vifaa vya maabara na radiolog a
 afya ya kinywa maelezo a afya ya kinywa ni sehemu muhimu katika afya ya jamii
watanzania wengi wana magonjwa na matatizo mbalimbali katika vinywa vyao
magonjwa ya kinywa yaliyo mengi yanaweza kuzuilika kwa kuzingatia taratibu za afya
aidha magonjwa ya meno yameongezeka kutokana na mabadiliko ya mfumo wa maisha na vyakula
magonjwa ya saratani ukimwi na maji yenye madini ya florini yanaathiri afya ya kinywa ya wananchi walio wengi
hivi sasa serikali inatoa huduma za afya ya kinywa kwa wananchi ngazi za wilaya mkoa na taifa
hata hivyo huduma hizi hazijawafikia wananchi walio wengi hususan wanaoishi vijijini
aidha huduma zinazotolewa za sasa hazikidhi mahitaji kutokana na mabadiliko ya teknolojia ya afya ya kinywa
madhumuni b kuwa na huduma za afya ya kinywa zilizo bora na za kisasa zinazokidhi mahitaji ya wananchi
tamko la sera c serikali itaandaa kanuni miongozo na taratibu za utoaji huduma za i afya ya kinywa
serikali kwa kushirikiana na wadau itapanua huduma za afya ya i kinywa sanjari na huduma nyingine za afya
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha kuendeleza na ii kuratibu tafiti za magonjwa ya kinywa
serikali ikishirikiana na wadau itaendelea kuwaelimisha wananchi juu iii ya afya ya kinywa
 damu salama a maelezo mfumo wa damu salama unaotumika kwa sasa nchini ni ule wa kila hospitali kuwa na utaratibu wake wa kukusanya kupima na kutumia damu
aidha mfumo huu unategemea zaidi ukusanyaji wa damu kutoka kwa ndugu wa wagonjwa kuliko kwa watoa damu wa kujitolea kwa hiari
mfumo huu unasababisha kuwepo kwa uhaba wa damu na uwezekano wa maambukizo ya magonjwa yanayotokana na kuongezewa damu yenye matatizo au ugonjwa kama vile ukimwi kaswende homa ya ini hepatitis na hepatitis
b madhumuni kuimarisha mfumo wa kitaifa ambao unasimamia ukusanyaji upimaji utunzaji usambazaji na matumizi ya damu salama nchini
c tamko la sera serikali itaandaa na kusimamia sheria kanuni miongozo na taratibu i za upatikanaji na matumizi ya damu salama
serikali itaboresha mazingira kwa wananchi kuwawezesha kutoa ii damu kwa hiari
 serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha miundombinu ya iii upatikanaji utunzaji na usambazaji wa damu salama
wananchi watahamasishwa ili kuchangia huduma za upatikanaji wa iv damu salama
 dawa za kulevya na afya ya akili a maelezo afya ya akili ni sehemu muhimu ya huduma za afya ya jamii
magonjwa na ulemavu wa akili vimekuwa vikiongezeka katika jamii kutokana na mabadiliko ya hali ya maisha na pia kuporomoka kwa mila na desturi nzuri ambazo ni muhimili na nyenzo za kinga dhidi ya magonjwa ya akili
taratibu za jadi za kinga dhidi ya ulevi wa pombe wa kupindukia na matumizi ya dawa za kulevya zimelegalega katika jamii
huduma za afya ya akili nchini ni duni kutokana na kutopewa umuhimu wake na upungufu wa wataalam wa magonjwa ya akili
aidha hakuna takwimu sahihi za hali halisi ya magonjwa ya akili na wenye ulemavu wa akili nchini
vile vile suala la unyanyapaa limeathiri upatikanaji wa huduma bora za afya ya akili
b madhumuni kupanua na kuimarisha wigo na ubora wa huduma za afya ya akili
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha mfumo wa huduma za i kinga tiba na utengamao wa matumizi ya dawa za kulevya na athari zake
serikali itapitia na kuboresha sheria kanuni miongozo na taratibu za ii kutoa huduma kwa wagonjwa wa akili kwa kuzingatia utu na haki
serikali kwa kushirikiana na wadau wengine itahakikisha kuwa iii huduma za afya ya akili zinawafikia wananchi wengi kulingana na mahitaji
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha mfumo wa utoaji iv huduma na usimamizi wa huduma za afya ya akili nchini
 v jamii itashirikishwa katika kuboresha utoaji wa huduma za afya ya akili
vi serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha mfumo wa huduma za kinga dhidi ya dawa za kulevya tiba na utengamao wa waathirika wa pombe na dawa za kulevya
 ushirikishaji uchangiaji na msamaha wa huduma za afya 
 ushiriki wa jamii katika upatikanaji huduma za afya a maelezo wananchi wamekuwa wakishiriki kwa hali na mali katika upatikanaji wa huduma za afya kwa kujenga kukarabati na kutunza vituo vya huduma za afya
aidha wanashiriki katika uendeshaji kupitia bodi na kamati zao
hata hivyo ushiriki na ushirikishwaji wa wananchi katika upatikanaji na usimamizi wa huduma za afya bado uko chini
b madhumuni kuendeleza ushirikishaji wa jamii katika maamuzi ya upatikanaji utoaji uendeshaji na umiliki wa huduma za afya
tamko la sera d serikali itakamilisha uundwaji wa bodi na kamati za huduma za afya i katika ngazi mbalimbali na kuhakikisha kuwa zinatekeleza majukumu yao
ii serikali kwa kushirikiana na wadau wengine itahamasisha na kuweka mazingira mazuri kwa wananchi kushiriki kikamilifu katika upatikanaji wa huduma za afya ikiwa ni pamoja na ujenzi ukarabati upangaji uendeshaji na utumiaji wa vituo vya kutolea huduma
 uchangiaji wa gharama za huduma za afya a maelezo kutokana na athari za kuyumba kwa uchumi katika miaka ya gharama za utoaji wa huduma zimepanda
aidha ufinyu wa bajeti ya serikali na ongezeko la watu vimesababisha bajeti ya serikali na hasa ile ya sekta ya afya kuwa tegemezi kwa wahisani
hii imefanya huduma hizi kutokuwa endelevu na wananchi wenyewe kutoshiriki kuzimiliki kikamilifu
kwa hali hii katika mwaka serikali iliamua kushirikisha wananchi katika kuchangia gharama za huduma za afya kupitia sera ya uchangiaji gharama
pamoja na kuwepo kwa sera hii bado uchangiaji hauridhishi na hivyo unatakiwa kuimarishwa
b madhumuni kupanua uwigo kuimarisha na kuendeleza vyanzo vya mapato vya kuendeshea huduma za afya kwa nia ya kuboresha huduma na kupunguza utegemezi na kuimarisha ushiriki na umiliki wa huduma hizi kwa wananchi
c tamko la sera serikali itaboresha na kuendelea kusimamia mikakati na miongozo i ya uchangiaji wa gharama za huduma za afya pamoja na matumizi ya mapato yanayotokana na uchangiaji huo
serikali kwa kushirikiana na wadau itaendelea kubuni njia endelevu ii za kuchangia gharama za huduma za afya kwa manufaa ya wananchi wote kama vile bima za afya na mifuko ya afya ya jamii
msamaha wa uchangiaji gharama huduma za afya kwa makundi maalum 
 a maelezo serikali inatambua kuwepo kwa wananchi wasio na uwezo wa kuchangia gharama za huduma za afya ikiwa ni pamoja na wale walio katika makundi maalum ya kijamii mathalani wazee walio na umri zaidi ya miaka ambao hawana uwezo wa kipato watoto wenye umri chini ya miaka mitano watoto walio katika mazingira hatarishi wanawake wajawazito na watu wasiojiweza kiuchumi
pia wenye magonjwa sugu kama saratani ukimwi kisukari magonjwa ya moyo pumu sickle cell kifua kikuu ukoma na magonjwa ya akili
b madhumuni kuwezesha makundi maalum kupata huduma bora za afya sawa na wananchi wengine
 c tamko la sera serikali itaboresha itaandaa na kusimamia sheria kanuni na miongozo i ya uchangiaji gharama za huduma za afya ikiwemo msamaha kwa makundi maalum
serikali itahakikisha kuna uwiano katika kutoa huduma za afya kwa ii makundi yote
serikali kwa kushirikiana na wadau itaandaa utaratibu mzuri wa iii namna ya kuyahudumia makundi maalum yanayostahili msamaha
 ushirikishaji wa mashirika ya dini asasi zisizo za kiserikali na sekta binafsi a maelezo serikali inatambua umuhimu wa mchango wa wadau toka sekta binafsi mashirika ya dini na asasi zisizo za kiserikali katika utoaji wa huduma za afya
hata hivyo kuna udhaifu katika ushiriki na ushirikishwaji wa wadau wa sekta hiyo
b madhumuni kuboresha ushiriki wa mashirika ya dini na sekta binafsi ili kupanua uwigo wa kutoa huduma za afya na kuleta uwiano zaidi katika upatikanaji wake
c tamko la sera serikali itaendelea kushirikisha mashirika ya dini na sekta binafsi i katika utoaji wa huduma za afya kwa kutumia mikataba makubaliano maalum na miongozo mbalimbali
serikali itaendelea kutambua na kushirikiana na mashirika ya dini na ii asasi mbalimbali zisizo za kiserikali katika kutoa huduma za afya na kulinda haki za makundi maalum
serikali itaweka na kusimamia viwango vya utoaji wa huduma za afya iii katika ngazi zote
 huduma za afya binafsi maelezo a serikali inatambua mchango wa sekta binafsi mashirika ya dini na asasi za hiari au zisizokuwa za kiserikali katika kupanua wigo wa utoaji wa huduma za afya nchini
uanzishwaji wa huduma za afya binafsi umeongeza idadi ya vituo vya kutolea huduma za afya
aidha serikali imeruhusu watumishi wa umma kutoa huduma za afya binafsi baada ya saa za kazi
mchango wa sekta binafsi umesaidia juhudi za serikali katika kufikisha huduma za afya kwa wananchi hasa pasipo na vituo vya umma
hata hivyo ongezeko la vituo binafsi limesababisha kuwepo kwa mahitaji makubwa ya wataalam wa afya kukidhi sekta za umma na binafsi
hali hii imesababisha baadhi ya watumishi katika vituo vya umma kwenda kutoa huduma katika vituo vya afya binafsi
hata hivyo imebainika kwamba baadhi ya watumishi wa umma hutumia muda wa saa za kazi kutoa huduma katika vituo vyao binafsi
pamoja na nia njema ya serikali hali hii imesababisha malalamiko kwa watumiaji wa huduma katika vituo vya umma
madhumuni b kuweka mfumo madhubuti wa kusimamia huduma za afya zinazotolewa na watu binafsi watumishi wa umma mashirika ya dini na mashirika ya hiari au yasiyokuwa ya kiserikali
tamko la sera c serikali itaimarisha utoaji wa huduma za afya za watu binafsi i watumishi wa umma mashirika ya dini na mashirika ya hiari au yasiyokuwa ya kiserikali
serikali itatoa mwongozo wa watumishi wa umma kuhusu utoaji ii wa huduma za kitaalamu katika vituo vya kutolea huduma vya watu binafsi kulingana na sheria kanuni na taratibu
 tiba asilia tiba mbadala na ukunga wa jadi a maelezo tiba asilia inatumiwa na wananchi wengi
takribani asilimia sitini ya wananchi huanza kutumia tiba asilia wanapopatwa na maradhi kabla ya kwenda vituo vya kutolea huduma za afya
aidha hivi karibuni tiba mbadala imepata umaarufu miongoni mwa wananchi kutokana na uimarikaji wake duniani
kadhalika wagonjwa hutoka hospitalini na kwenda kutafuta tiba asilia au kutumia aina zote za tiba kwa pamoja
vilele takwimu zinaonyesha kwamba bado kuna wanawake wajawazito wanaojifungulia nyumbani kwa kusaidiwa na wakunga wa jadi
pamoja na huduma hizi kutumiwa na wananchi wengi uratibu wa uendeshaji wake unahitaji kuimarishwa
b madhumuni kuendeleza kuratibu na kuboresha utoaji wa huduma za tiba asilia mbadala na ukunga wa jadi
c tamko la sera serikali itaandaa kanuni miongozo na taratibu za usimamizi wa utoaji i huduma za tiba asilia tiba mbadala na ukunga wa jadi
watoa huduma za tiba asilia tiba mbadala na ukunga wa jadi ii watashirikishwa kuboresha na kusimamia utoaji wa huduma hizo
wadau watashirikishwa katika kuweka mfumo madhubuti wa kulinda iii mazingira na mimea inayotumika katika tiba asilia na tiba mbadala
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha kuendeleza na iv kuratibu tafiti za tiba asilia tiba mbadala na ukunga wa jadi
 huduma za utengemao a maelezo inajumuisha juhudi mbalimbali zinazofanywa ili kumwezesha mtu mwenye ulemavu kuona kuwa ulemavu sio kikwazo cha maendeleo yake na kuwa anaweza kuvitumia viungo alivyonavyo kujiendeleza katika nyanja mbalimbali kama watu wengine
huduma hizi ziko katika nyanja za kijamii na kitabibu
 juhudi hizi ni pamoja na kutoa ushauri nasaha kwa mhusika ili aikubali hali yake na kumshauri kuhusu kazi anazoweza kuzifanya zikamnufaisha yeye na taifa kwa ujumla
aidha kuishauri familia yake na jamii inayomzunguka kumhamasisha kujiendeleza ili aweze kujitegemea
juhudi zinaendelea kumsaidia mwathirika kupewa mazoezi ya viungo kuimarisha viungo vilivyoko mazoezi ya kiakili ya kuamsha upya hali ya ubongo na kuwekewa viungo bandia pale mhusika anapopoteza kiungo kama mkono au mguu
b madhumuni kuwawezesha watu wenye ulemavu kupatiwa huduma na nyenzo zitakazomuwezesha angalau kupunguza athari za hali ya ulemavu
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau itajenga mfumo utakaowezesha i watu wenye ulemavu kutambuliwa mapema na kupatiwa tiba katika ngazi zote za uotaji huduma
serikali kwa kushirikiana na wadau itaweka mfumo utakaowezesha iii watu wenye ulemavu kupatiwa vifaa vya kujimudu kama vile miguu ya bandia magongo viatu maalum fimbo nyeupe kofia na miwani
serikali kwa kushirikiana na wadau itaendelea kuweka mazingira iv mazuri ya kutoa huduma za utengemao katika ngazi zote
 maendeleo ya watumishi na vyuo vya mafunzo vya sekta ya afya 
 maendeleo ya watumishi a maelezo ili kuendelea kutoa huduma za afya zilizo bora watumishi katika sekta ya afya wanahitaji kuwa na mafunzo endelevu kazini
kumekuwepo na juhudi za serikali za kuwaendeleza watumishi katika sekta hii ambazo zimewahusisha watumishi katika ngazi zote
mafunzo ambayo yamekuwa yanatolewa yamekuwa yakilenga mambo mapya ambayo yamekuwa yakijitokeza kama magonjwa na maendeleo ya teknolojia katika sekta ya afya
mafunzo haya yamekuwa yanafanyika katika sehemu za kazi nje ya vituo vya kazi kwa mafunzo ya muda mfupi na mrefu
katika kuhahikikisha kwamba mafunzo yanatolewa katika maeneo yenye kipaumbele wizara imetengeneza mpango wa kuwaendeleza watumishi wa afya nchini
pamoja na juhudi hizi wapo baadhi ya watumishi ambao baada ya mafunzo wamekuwa wakipangwa sehemu tofauti na elimu waliyosomea
wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushirikiana na mabaraza ya ithibati pamoja na mabaraza husika ya taaluma wanahakikisha kwamba mafunzo yatolewayo katika sekta ya afya yana ubora kwa kuandaa mitaala inayokidhi mahitaji ya afya kitaifa na usimamizi wake
b madhumuni kuwa na watumishi wenye ujuzi unaohitajika ili waweze kutoa huduma sahihi kuongoza na kuendesha utoaji wa huduma bora kulingana na mahitaji ya wakati wote
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha mpango wa i kuwaendeleza watumishi na wataalam wote wa sekta ya afya ili kufikia viwango vya ubingwa na maalum
watumishi na wataalamu wa afya waliohitimu mafunzo ya ii kujiendeleza watapangwa sehemu za kazi kulingana na mahitaji na ujuzi walioupata
serikali itaendelea kusimamia mitaala na kutoa miongozo ya mafunzo iii inayozingatia viwango bora vya ufundishaji katika vyuo vya umma na vile vya watu binafsi mashirika ya dini mashirika yasio ya kiserikali ili kukidhi viwango vya kitaifa na kimataifa
 vyuo vya mafunzo ya afya
a maelezo serikali na wadau wamefanya juhudi kubwa katika kuanzisha vyuo mbalimbali vya kutoa mafunzo ya afya
hata hivyo idadi ya vyuo na idadi ya wahitimu pamoja na ubora wa mafunzo yanayotolewa hayatoshelezi matarajio ya jamii ongezeko la watu na mabadiliko ya teknolojia
aidha kutokana na gharama kubwa za kuendesha vyuo vya mafunzo serikali ilianzisha utaratibu wa uchangiaji wa gharama za mafunzo ya afya
pamoja na nia nzuri ya serikali hali hii imesababisha baadhi ya wanafunzi kushindwa kumudu gharama za masomo
wizara kwa kushirikiana na mabaraza ya kitaaluma pamoja na baraza la taifa la elimu ya ufundi wanaendelea kusimamia na kuhakikisha ubora wa mafunzo ya afya yanayotolewa
hata hivyo uzalishaji wa wataalamu mbalimbali wa afya umekuwa wa kiwango cha chini ukilinganisha na mahitaji
b madhumuni kupata wataalam wa kutosha wenye ujuzi wa kutoa huduma bora katika ngazi zote ikiwa ni pamoja na wataalam wa usimamizi na uendeshaji wa sekta ya afya
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau itaongeza na kuratibu vyuo vya i mafunzo ya afya na wahitimu kulingana na mahitaji ya taifa
serikali kupitia asasi za kusimamia ithibati na mabaraza ya kitaaluma ii itasimamia viwango vya ubora wa mafunzo katika vyuo vya afya
serikali itaendelea kushirikiana na mashirika ya dini na sekta binafsi iii katika kuongeza nafasi za mafunzo ya huduma za afya
serikali na wadau wengine itahakikisha kwamba nafasi za mafunzo iv ya afya zinatolewa kwa kuzingatia usawa wa jinsia
serikali itaimarisha utaratibu wa kuchangia gharama za mafunzo na v kuanzisha utaratibu wa mikopo kwa wanafunzi katika vyuo vya afya kwa kuzingatia sheria na miongozo iliyopo ili kuongeza idadi ya wahitimu kwenye vyuo hivyo
 raslimali 
 watu a maelezo raslimali watu katika sekta ya afya ni moja kati ya raslimali muhimu katika kutoa huduma za afya
serikali imefanya jitihada katika kuboresha raslimali hii kwa njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuongeza idadi ya wataalamu kuboresha ujuzi katika nyanja mbali mbali kuongeza mishahara na masilahi mengine kwa wafanya kazi
pamoja na jitihada hizi kuna vikwazo kadhaa vinavyoathiri huduma za afya zitolewazo kwa wananchi ikiwa ni pamoja na upungufu wa wataalamu uliokithiri hususan maeneo ya vijijini na sehemu za pembezoni
hii ni pamoja na uwiano usiokidhi wa ujuzi na idadi ya wataalamu kufuatana na ikama iliyowekwa
kutokana na ongezeko la maradhi pamoja na mabadiliko ya teknolojia ya matibabu inalazimu watumishi wa sekta ya afya wawe na ujuzi pamoja na mbinu mbalimbali za kukabiliana nayo
b madhumuni kuwa na raslimali watu ya kutosha iliyohamasika na yenye ujuzi wa kutoa huduma bora za afya
c tamko la sera kuwepo kwa watumishi wa kutosha na wenye ujuzi katika taaluma i mbalimbali katika ngazi zote za kutolea huduma kulingana na vigezo vilivyokubalika
uboreshaji wa mazingira ya kazi ikiwa ni pamoja na upatikanaji wa ii vitendea kazi vya kutosha kwa watumishi wa afya
kuhamasisha taasisi mashirika na wadau wengine kuanzisha na iii kuongeza vyuo vya taaluma ya huduma za afya
kuweka vivutio katika sehemu zenye mazingira magumu na hatarishi iv ili kuwavutia wataalam kwenda kufanya kazi katika sehemu hizo
uimarishaji wa vituo vya kanda ili viweze kuzalisha raslimali watu v kwa ajili ya sekta ya afya na kusimamia uboreshaji wa huduma za afya katika sehemu zao
 fedha a maelezo serikali imekuwa ikiongeza bajeti ya sekta ya afya kila mwaka ili kukidhi mahitaji muhimu ya afya kwa wananchi wake
hata hivyo nyongeza hiyo imekuwa haikidhi mahitaji halisi ya kutolea huduma kwa sababu ya kuongezeka kwa gharama za kukinga na kutibu magonjwa mbalimbali zikiwemo usugu wa vimelea vya magonjwa mabadiliko ya teknolojia na mfumuko wa bei
vilevile kuna uhaba mkubwa wa vitendea kazi na vile vilivyopo vingi ni chakavu havina matengenezo na vimepitwa na teknolojia ya kisasa
b madhumuni kuendelea kuongeza bajeti ya sekta ya afya ili kuboresha upatikanaji wa huduma
c tamko la sera serikali itaendelea kuongeza bajeti ya sekta ya afya mwaka hadi i mwaka ili kufikia azimio la abuja la asilimia ya bajeti ya serikali kwa lengo la kukidhi mahitaji muhimu ya kisekta
serikali itatekeleza mikataba mbalimbali ya kimataifa ambayo ii imeridhia katika kufikia malengo mbalimbali katika sekta ya afya
serikali itaimarisha na kupanua vyanzo vya uchangiaji gharama za iii huduma za afya
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha na kubuni vyanzo iv mbalimbali vya uchangiaji gharama za huduma za afya ili kuongeza raslimali fedha ambazo ni endelevu ili kuboresha huduma za afya nchini
serikali itaimarisha mfumo endelevu wa matengenezo kinga na v matengenezo ya vifaa
 mipango ya afya 
 mipango na uratibu maelezo a huduma za afya zinatolewa na wadau mbalimbali ikiwa ni pamoja na watu binafsi mashirika ya dini na ya hiari asasi za kijamii na taasisi za serikali
kutokana na hali hii serikali inawajibika kuratibu kwa karibu utoaji wa huduma kulingana na viwango vilivyowekwa mahitaji halisi na matumizi bora ya raslimali
 madhumuni b kuwa na mfumo madhubuti mipango na usimamizi shirikishi na endelevu katika sekta ya afya pamoja na watoa huduma ili kuwa na uwazi matumizi bora ya raslimali na kuhakiki viwango vya huduma zinazotolewa
tamko la sera c serikali itaendelea kuandaa na kuboresha sheria kanuni miongozo na i taratibu za kufuatwa na wadau wote katika utoaji huduma za afya
serikali kwa kushirikiana na wadau itasimamia na kuratibu huduma ii za afya zitolewazo na wadau katika ngazi mbalimbali
 ubora na viwango vya huduma maelezo a serikali imeweka viwango vya ubora katika utoaji wa huduma za afya
hata hivyo huduma za afya hapa nchini hazijafikia viwango vinavyotakiwa
aidha kuna upungufu wa wataalam katika ngazi zote uchakavu wa majengo upungufu wa dawa vifaa vifaa tiba na vitendea kazi
vilevile mazingira ya kufanyia kazi bado ni duni
hali hii imesababisha malalamiko kutoka kwa wananchi
madhumuni b kuinua na kuboresha huduma za afya katika maeneo yote ya sekta ya afya ili kufikia viwango vinavyokubalika
tamko la sera c serikali itaweka na kuimarisha viwango vya ubora wa huduma za i afya
serikali itaweka mfumo wa kusimamia na kukagua ubora wa huduma ii za afya
serikali itaweka na kusimamia viwango vya watumishi wenye ujuzi iii unaotakiwa wa kutolea huduma sehemu mbalimbali
 ufuatiliaji na tathmini maelezo a mojawapo ya majukumu ya wizara ni kufanya ufuatiliaji na tathmini ili kuhakikisha kuwa huduma zitolewazo katika vituo vyote vya kutolea huduma za afya zinakidhi viwango vilivyowekwa
pamoja na juhudi zilizofanyika bado ubora wa huduma uko chini ya viwango na hakuna mfumo rejea ulio rahisi shirikishi na endelevu
madhumuni b kuwa na mfumo wa ufuatiliaji tathmini na rejea wa kutolea huduma za afya katika ngazi zote ulio rahisi shirikishi na endelevu
tamko la sera c serikali itaimarisha ufuatiliaji wa ubora wa huduma za afya kulingana i na vigezo vya upimaji matumizi ya raslimali utendaji kazi na rejea
serikali itaendelea kuimarisha mifumo ya ukusanyaji na matumizi ya ii taarifa katika ngazi zote za kutolea huduma
serikali itaweka viwango vya ubora wa huduma kitaifa na miongozo iii inayohusu vituo vya kutolea huduma majengo na vifaa uongozi na ikama ya watumishi
serikali itashirikisha sekta binafsi katika kufuatilia na kutathmini iv utoaji wa huduma zilizo bora na zenye uwiano
 ukusanyaji na utumiaji wa takwimu maelezo a takwimu ni muhimu katika kutoa vigezo mbalimbali ambavyo hutumika kutathmini huduma za afya zitolewazo na kupima matokeo ya huduma hizo
aidha takwimu ni muhimu katika kuandaa mipango mbalimbali kuboresha sera na kusaidia katika kutoa maamuzi mbalimbali
utaratibu uliopo wa kukusanya takwimu za afya unategemea mifumo mbalimbali iliyopo katika jamii
hata hivyo kuna udhaifu katika kuratibu mifumo hiyo kuhakiki ubora wa takwimu kuchambua kutafsiri na kutumia takwimu
 b madhumuni kuimarisha uboreshaji na usahihi wa mifumo mbalimbali ya ukusanyaji takwimu na kuweka utaratibu mzuri wa kuratibu mifumo hiyo
tamko la sera b serikali itaratibu itasimamia na itaimarisha mifumo ya ukusanyaji wa i takwimu za afya sahihi katika ngazi zote kwa kushirikisha wadau
serikali kwa kushirikisha wadau mbalimbali itaimarisha mifumo ya ii takwimu ikiwa ni pamoja na kutoa mafunzo kuandaa miongozo ya kukusanya kutunza kuchambua na kutumia matumizi sahihi ya takwimu hizo kwa manufaa ya wananchi
serikali itakuwa mmiliki mkuu wa takwimu zitokanazo na mifumo iii iliyo chini yake pamoja na zile zinazopatikana kwa kushirikiana na wadau mbalimbali katika kupata takwimu
serikali itatoa mjibuko mrejesho wa matokeo ya takwimu kwa iv wakusanyaji na wadau wengine
 utafiti a maelezo utafiti ni udadisi wa kisayansi unaolenga kugundua na kubainisha suala au tatizo fulani
serikali inatambua umuhimu wa kufanya utafiti na kutumia matokeo ya utafiti katika kuboresha utoaji wa huduma za afya tafiti nyingi za kuboresha huduma za afya zimefanyika na baadhi zimeweza kubainisha ukubwa wa maradhi kama malaria ukimwi kifua kikuu na hata kubainisha usugu wa vimelea katika baadhi ya dawa zinazotumika katika matibabu
hata hivyo baadhi ya tafiti zinaendelea kufanyika bila kuzingatia vipaumbele na changamoto za afya
pia tafiti hizo hazikidhi mahitaji ya sekta ya afya katika kuboresha huduma
b madhumuni kuimarisha mfumo wa tafiti zitakazosaidia kuboresha utoaji huduma za afya kwa kutumia matokeo ya tafiti hizo
 c tamko la sera serikali itaimarisha mfumo wa utafiti na kutumia matokeo ya utafiti i katika kupanga na kutekeleza mikakati na mipango ya afya
serikali itaendelea kutenga fedha za kufanyia tafiti muhimu za afya ii kila inapowezekana
serikali itasimamia na kuratibu tafiti zote za afya zinazofanyika iii nchini
serikali itaendelea kutunga na kuimarisha sheria taratibu kanuni na iv miongozo inayosimamia na kulinda matumizi ya bioanuai iliyopo nchini
serikali itatunga na kuimarisha sheria taratibu kanuni na miongozo v inayosimamia hatimiliki ya matokeo ya tafiti
 huduma nyingine 
 udhibiti wa kemikali na uchambuzi wa chembe hai na viini tete maelezo a kutokana na kukua kwa uwezo wa tafiti na teknolojia ya tiba matumizi ya chembe hai na viini tete yamekuwa yakiongezeka duniani
katika nchi zilizoendelea teknolojia ya chembe hai na viini tete kwa sasa inatumika kwa matumizi mengi ikiwa ni pamoja na matibabu ya magonjwa ya urithi na kusaidia wanawake wagumba kupata mimba
aidha kumekuwa na majadiliano ya kutumia chembe hai na viini tete katika kuumba binadamu jambo ambalo kimataifa halijakubaliwa
madhumuni b kuweka mfumo wa matumizi sahihi na salama ya teknolojia ya chembe hai na viini tete ili kulinda afya ya wananchi viumbe hai vingine mazingira na usalama wa taifa letu
tamko la sera c serikali itatunga sheria na kuandaa kanuni miongozo na taratibu za i matumizi sahihi ya chembe hai na viini tete na kusimamia utekelezaji wake
 usimamizi na udhibiti wa ubora wa chakula dawa vipodozi vifaa vifaa tiba na vitendanishi a maelezo serikali ina vyombo kadhaa vya kusimamia viwango na ubora wa bidhaa zinazozalishwa nchini na zinazoingizwa kutoka nje ya nchi
kuongezeka kwa biashara huria na utandawazi kumechochea kuwepo kwa bidhaa nyingi za chakula dawa vipodozi kemikali vifaa vifaa tiba na vitendanishi hapa nchini
hali hii ni changamoto katika kusimamia na kudhibiti viwango vya ubora usalama na ufanisi wa bidhaa hizo
b madhumuni kuhakikisha kuwa bidhaa za chakula dawa vipodozi kemikali vifaa vifaa tiba na vitendanishi vinavyotumika nchini ni salama na vyenye viwango vya ubora unaokubalika ili kulinda afya ya jamii
c tamko la sera i serikali itaandaa na kuboresha sheria kanuni miongozo taratibu na mifumo ya kusimamia udhibiti wa bidhaa za chakula dawa vipodozi kemikali vifaa vifaa tiba na vitendanishi
ii serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha utaratibu wa kuboresha udhibiti na uendeshaji biashara za chakula dawa vipodozi kemikali vifaa vifaa tiba na vitendanishi
iii serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha ufuatiliaji na utafiti wa madhara yatokanayo na matumizi ya chakula dawa vipodozi kemikali vifaa vifaa tiba na vitendanishi
iv mfumo na miundombinu ya kudhibiti bidhaa za chakula dawa vipodozi kemikali vifaa vifaa tiba na vitendanishi vitaimarishwa
v miongozo ya matumizi sahihi ya chakula dawa vipodozi kemikali vifaa vifaa tiba vifaa vya utengamao na vitendanishi itaandaliwa
vi watengenezaji wa bidhaa za chakula dawa vipodozi kemikali vifaa vifaa tiba na vitendanishi vyenye viwango vinavyokubalika watashirikishwa katika kuboresha mazingira ya uzalishaji
udhibiti wa kemikali uchunguzi wa sampuli mbalimbali na matumizi ya vinasaba maelezo a mfumo madhubuti wa uchunguzi na ufuatiliaji wa magonjwa ni muhimu katika utoaji na uboreshaji wa huduma za afya na tiba
aidha uchunguzi wa vyanzo vya makosa ya jinai na vifo ni muhimu katika upatikanaji wa haki za kisheria
vilevile uchunguzi wa vinasaba ni muhimu katika kubaini maradhi ya urithi na pia katika upatikanaji wa haki kisheria
aidha kumekuwa na maendeleo makubwa duniani ya matumizi ya vinasaba katika utafiti matibabu uchunguzi na uzalishaji wa mimea vyakula na wanyama
mfumo wa uchunguzi wa magonjwa hapa nchini hauendani na mabadiliko katika maendeleo ya teknolojia ya uchunguzi na matumizi ya vinasaba
matumizi hafifu ya huduma za uchunguzi yamechangia katika kutolewa kwa tiba bila ya kuwa na vipimo sahihi
madhumuni b kuweka mfumo madhubuti wa uchunguzi wa magonjwa na vinasaba kuwezesha tiba sahihi na upatikanaji wa haki za kisheria
tamko la sera c serikali itaandaa sheria kanuni miongozo na taratibu za kusimamia i mfumo wa uchunguzi wa magonjwa na vinasaba
serikali kwa kushirikiana na wadau itaimarisha upatikanaji na ii matumizi ya vifaa vya uchunguzi vya kisasa
serikali itashirikiana na wadau wa ndani na nje ya nchi katika iii kutekeleza mikataba ya kimataifa ambayo nchi imeridhia kuhusu matumizi sahihi ya kemikali
 wakala na taasisi zilizopo chini ya wizara 
 bohari ya dawa ya serikali a maelezo dawa na vifaa tiba ni bidhaa muhimu katika kutoa huduma za afya zilizo bora
bidhaa hizi zinahitaji utaalamu na umakini mkubwa wakati wa kuagiza kutunza na kusambaza
jukumu hilo lilikabidhiwa bohari kuu ya dawa
hata hivyo uendeshaji wake haukukidhi matarajio na mahitaji yaliyokusudiwa
hivyo serikali iliunda bohari ya dawa ya serikali kwa sheria namba ya mwaka 
b madhumuni kuunda na kusimamia mfumo unaokidhi haja na wenye unafuu wa ununuzi uhifadhi na usambazaji wa dawa vifaa tiba na vitendanishi vya maabara vinavyohitajika nchini kwa wakati wote
tamko la sera c uagizaji utunzaji na usambazaji wa dawa vifaa tiba na vitendanishi i utashughulikiwa na bohari ya dawa ya serikali kulingana na sheria namba ya mwaka 
bohari ya dawa ya serikali itaendelea kufungua bohari za kanda na ii mikoa ili kusogeza huduma karibu na wananchi
 taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binadamu maelezo a utafiti wa magonjwa ya binadamu ni moja ya mkakati muhimu unaochangia uboreshaji wa huduma za uchunguzi kinga na tiba
taasisi mbalimbali zimekuwa zikifanya tafiti za magonjwa ya binadamu bila uratibu na ufuatiliaji wa chombo cha serikali
hali hii imesababisha wakati mwingi matokeo ya tafiti hizo kutotumika ipasavyo na hata kutowafikia walengwa
kwa kutambua upungufu huu serikali ilianzisha taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binadamu kwa sheria namba ya mwaka iliyofanyiwa mapitio mwaka 
 madhumuni b kuendeleza na kuimarisha tafiti za magonjwa ya binadamu ili kutumia matokeo ya tafiti hizo kuboresha huduma za kinga na tiba
tamko la sera c kusimamia kuratibu na kuendesha tafiti za magonjwa ya binadamu na kutumia i matokeo ya tafiti hizo kuboresha huduma za afya
 wakala wa maabara ya mkemia wa serikali a maelezo serikali ina jukumu la kutoa na kusimamia huduma za uchunguzi wa sampuli za bidhaa za viwandani na mashambani kusimamia udhibiti wa kemikali ili kulinda afya za wananchi mazingira na ubora wa bidhaa katika soko la ndani kwa nia ya kukuza biashara na pato la taifa
pia serikali ina jukumu la kutoa na kusimamia huduma za uchunguzi wa sampuli za kijinai na toksikolojia ili kutoa haki na utengamano katika jamii
vipimo vya maabara na udhibiti wa kemikali vinatakiwa kuwa bora na vyenye kuaminika ndani na nje ya nchi
ili kutekeleza majukumu haya serikali ilianzisha wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali mwaka kwa mujibu wa sheria ya kuanzishwa wakala za serikali na
 ya mwaka 
b madhumuni kuimarisha huduma za maabara katika uchunguzi wa ubora na usalama wa vyakula dawa kemikali maji maji taka sampuli za kijinai toksikolojia vinasaba udhibiti wa kemikali na tafiti ili kulinda afya za wananchi mazingira na kusaidia vyombo vya dola kufikia maamuzi sahihi na kutoa haki
c tamko la sera uchunguzi wa sampuli na udhibiti wa kemikali utafanywa na wakala i wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali kulingana na sheria iliyounda wakala hiyo
wakala wa maabara ya mkemia mkuu wa serikali itazingatia sheria ii miongozo na kanuni zinazoelekeza na kusimamia utoaji wa matokeo ya uchunguzi wa sampuli za kijinai na toksikolojia kwa ubora na wakati ili kutoa haki kwa watuhumiwa wa makosa ya jinai wadai na wadaiwa kwa nia ya kuleta utengamano katika jamii
 mamlaka ya chakula na dawa maelezo a kuongezeka kwa biashara huria na utandawazi kumechochea kuwepo kwa bidhaa nyingi za vyakula dawa vipodozi vifaa tiba na vitendanishi nchini
hali hii ni changamoto kwa serikali katika kulinda afya za watumiaji dhidi ya madhara yatokanayo na matumizi ya bidhaa hizo
aidha uwepo wa vyakula dawa vipodozi na vifaa tiba bandia na visivyofikia viwango vilivyowekwa vya ubora na usalama ni changamoto nyingine inayohitaji mfumo thabiti wa udhibiti
kwa kutambua hali hiyo serikali ilianzisha mamlaka ya chakula na dawa kwa sheria namba ya mwaka 
madhumuni b kuwa na mfumo madhubuti wa kusimamia na kudhibiti vyakula dawa vipodozi vifaa tiba na vitendanishi vinavyotengenezwa hapa nchini na vile vinavyoagizwa kutoka nje ili kulinda afya ya wananchi
tamko la sera c udhibiti wa ubora wa bidhaa za chakula dawa vipodozi vifaa tiba na i vitendanishi utasimamiwa na mamlaka ya chakula na dawa kulingana na sheria namba ya mwaka 
mamlaka kwa kushirikiana na wadau itaendelea kufuatilia na kutafiti ii madhara yatokanayo na matumizi ya vyakula dawa vipodozi vifaa tiba na vitendanishi
taasisi ya chakula na lishe 
 a maelezo utapiamlo nchini unaendelea kuwa tatizo kubwa kwa wananchi wote kwa viwango tofauti
hata hivyo makundi yanayoathirika zaidi na tatizo hili ni watoto wadogo wenye umri chini ya miaka mitano wanawake wajawazito na wale wanaonyonyesha
athari za utapiamlo kwa watoto wadogo ni ukuaji duni kimwili na kiakili
aidha takwimu zilizopo zinaonyesha kuwa utapiamlo unachangia zaidi ya asilimia ya vifo vya watoto wenye umri chini ya miaka mitano
utapiamlo unasababisha wanawake wajawazito kuzaa watoto wenye uzito pungufu na pia unaweza kusababisha vifo miongoni mwao
kwa kutambua tatizo hili serikali imekuwa ikichukua hatua mbalimbali za kukabiliana nalo
hatua hizo zimejumuisha kuanzishwa kwa taasisi ya chakula na lishe kwa sheria namba ya mwaka na kurekebishwa na sheria namba ya mwaka 
b madhumuni kuboresha huduma za lishe zitolewazo na sekta ya umma sekta binafsi na asasi za kiraia nchini hasa kwa makundi yanayoathirika zaidi kilishe
c tamko la sera taasisi itaratibu na kusimamia utekelezaji wa mikakati mipango na i miradi mbalimbali inayolenga kuboresha lishe
taasisi kwa kushirikiana na wadau wengine itaendelea kuelimisha ii jamii na kujenga uwezo wa watendaji na watoa huduma za lishe ngazi zote ili kutoa huduma bora za lishe
taasisi kwa kushirikiana na wadau wengine itaratibu utarayarishaji iii wa miongozo viwango kanuni na taratibu zitakazolinda ubora wa huduma za lishe zitolewazo nchini
taasisi itahamasisha wadau mbalimbali kuwekeza katika lishe
iv taasisi itaweka mazingira mazuri ya kuhamasisha uendeshaji wa tafiti v mbalimbali katika nyanja ya lishe na kulishauri taifa juu ya lishe bora
 taasisi ya saratani ya ocean road maelezo a ugonjwa wa saratani umekuwepo nchini kwa muda mrefu
serikali imekuwa ikichukua hatua mbalimbali za kukabiliana na ugonjwa huo
miongoni mwa hatua hizo ni kuanzishwa kwa taasisi ya saratani ya ocean road kwa sheria namba ya mwaka 
taasisi hii ni maalumu kwa huduma za uchunguzi kinga na tiba kwa ugonjwa wa saratani
aidha taasisi hii ndio kituo pekee cha kutibu saratani za aina mbalimbali
ili kupunguza kero na usumbufu wa wagonjwa wanaotoka sehemu mbalimbali nchini kufuata uchunguzi na matibabu taasisi itaanzisha vituo vya tiba katika hospitali za mikoa
b madhumuni kutoa huduma za kinga tiba kwa ugonjwa wa saratani na kufanya tafiti zinazohusu ugonjwa wa saratani ili kudhibiti kuenea kwa ugonjwa na kutoa tiba sahihi na bora kwa wagonjwa
c tamko la sera taasisi kwa kushirikiana na wadau itaendelea kutoa huduma za i ubingwa maalum za uchunguzi kinga na matibabu kwa wagonjwa wa saratani
taasisi kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaendelea kufanya ii utafiti katika nyanja mbalimbali za saratani
taasisi itaendelea kutoa elimu kwa jamii ili iweze kuzuia na kujikinga iii na saratani
taasisi itashirikiana na hospitali za mikoa kutoa huduma za nje ya iv kituo outreach services ili kuwafikia wananchi wengi zaidi nchini
 taasisi ya mifupa moi a maelezo taasisi ya mifupa moi iliyoanzishwa kwa sheria na
ya mwaka ni mojawapo ya hospitali maalumu zilizo chini ya wizara ya afya na ustawi wa jamii
taasisi inatoa huduma kwa ngazi ya rufaa katika upasuaji wa mifupa upasuaji wa ubongo na mishipa ya fahamu na majeruhi
vilevile taasisi kwa kushirikiana na chuo kikuu cha sayansi za afya cha muhimbili muhas kinatoa mafunzo kwa ngazi ya shahada ya kwanza na uzamili katika fani hizo
taasisi pia inafanya utafiti katika fani ya upasuaji wa mifupa ubongo na mishipa ya fahamu na majeruhi
pamoja na kuanzishwa kwa huduma hizi hapa nchini bado hazijawafikia wananchi wengi wanaozihitaji
aidha kutokana na upungufu wa wataalamu na vifaa vya kitaalamu inalazimu serikali kupeleka nje ya nchi baadhi ya wagonjwa kwa uchunguzi na matibabu ya ubingwa maalum
b madhumuni kuimarisha mfumo wa utoaji huduma kwa ngazi ya rufaa katika upasuaji wa mifupa ubongo na mishipa ya fahamu na majeruhi na upatikanaji wa wataalamu wa utafiti katika fani hizo ili kutoa huduma za ngazi zote pamoja na za ubingwa maalum hapa nchini
 c tamko la sera taasisi itasimamia utoaji huduma kwa ngazi ya rufaa na za ubingwa i maalum katika fani ya upasuaji wa mifupa ubongo na mishipa ya fahamu na majeruhi kwa kuzingatia sheria namba ya mwaka 
taasisi kwa kushirikiana na chuo kikuu cha sayansi za afya cha ii muhimbili itafundisha wataalamu wa afya ngazi ya shahada ya kwanza uzamili na uzamivu katika fani za upasuaji wa mifupa ubongo na mishipa ya fahamu na majeruhi
taasisi itafanya utafiti katika fani ya upasuaji wa mifupa ubongo na iii mishipa ya fahamu ili kuboresha utoaji huduma katika fani hizo
taasisi itaendelea kuimarisha huduma za ngazi zote mpaka huduma iv za ubingwa maalum katika fani ya upasuaji wa mifupa ubongo na mishipa ya fahamu na majeruhi ili kuipunguzia serikali mzigo wa kupeleka wagonjwa nje ya nchi kwa matibabu katika fani hizo
 mfuko wa taifa wa bima ya afya a maelezo mfuko wa taifa wa bima ya afya ulianzishwa kwa sheria namba ya mwaka 
mfuko huu ni wa uchangiaji mwajiri na mwajiriwa kwa watumishi katika sekta ya umma
mfuko ulianza kutoa huduma mwaka na unakua mwaka hadi mwaka sambamba na uboreshaji wa mafao kwa wanufaika pamoja na uboreshwaji wa huduma katika vituo vya kutolea huduma
sheria iliyoanzisha mfuko huu hairuhusu uanachama kutoka sekta nje ya utumishi wa umma
hata hivyo makundi mbalimbali yaliyo nje ya utumishi wa umma yamekuwa yakiomba kujiunga na mfuko na serikali inalifanyia kazi suala hili ili hatimaye wananchi wote wajiunge na mfuko huu
b madhumuni kuwa na mfumo madhubuti na endelevu wa uchangiaji wa huduma za afya kwa watumishi wa umma na kuendelea kuupanua kulingana na mafanikio mpaka kufikia wananchi wote
 c tamko la sera mfuko utaongeza wigo ili huduma zitolewazo ziwafikie wananchi i wote
mfuko utaboresha huduma na mafao kwa wanachama wake ili ii kuweza kulipia huduma za ndani na nje kwa ngazi zote mpaka huduma za ubingwa maalum
 hospitali ya taifa ya muhimbili a maelezo hospitali ya taifa ya muhimbili ilianzishwa kwa sheria ya bunge na
ya mwaka 
hii ni hospitali kuu ya rufaa na mafunzo nchini tanzania inayotambulika kitaifa na kimataifa inatoa huduma za kitaalamu za tiba utafiti na mafunzo kwa wataalamu mbalimbali wa afya
huduma zinazotolewa zinatakiwa ziboreshwe na kupanuliwa ili ziweze kukidhi mahitaji ya sasa na baadae
mahitaji haya yanaongezeka kutokana na mabadiliko ya kiteknolojia kuongezeka kwa magonjwa na pia kuongezeka kwa idadi ya watu na hatimaye kutoa huduma za ngazi ya ubingwa maalum
madhumuni b kutoa huduma za uchunguzi na tiba zilizo bora na endelevu kwa kutumia utaalamu wa kibingwa kwa wagonjwa wa rufaa na wanaohitaji huduma za ngazi ya ubingwa maalum kutoka sehemu zote nchini tanzania na kuendeleza tafiti mbalimbali za afya
tamko la sera c hospitali itaendelea kutoa huduma bora za ubingwa na ubingwa i maalum kwa wagonjwa wote kwa usawa
hospitali ya taifa muhimbili itaendeleza huduma za ubingwa na ii ubingwa maalum zinazotolewa hapa nchini kwa taratibu za rufaa na kupunguza idadi ya wagonjwa wanaohitaji kutibiwa nje ya nchi
hospitali ya taifa muhimbili itaendelea kushirikiana na chuo kikuu iii cha sayansi za afya cha muhimbili muhas pamoja na vyuo vingine vya sayansi za afya katika kutoa mafunzo ili kuchangia katika jitihada za nchi za kukidhi mahitaji ya wataalamu wa afya
 hospitali ya taifa muhimbili itaendelea kufanya tafiti mbalimbali iv katika nyanja za afya kwa kushirikiana na taasisi nyingine ili kuboresha kinga na tiba ya magonjwa mbalimbali
 mabaraza na vyama vya kitaaluma 
 mabaraza ya kitaaluma maelezo a mabaraza ya kitaaluma ni vyombo muhimu katika kuandaa kuboresha na kusimamia viwango na maadili ya taaluma
pamoja na kuwepo kwa vyombo hivi bado maadili na viwango vya taaluma havizingatiwi na baadhi ya wanataaluma
aidha mabaraza haya ni dhaifu katika kutekeleza majukumu yaliyopewa
hali hii inasababisha wananchi kukosa huduma bora wanazostahili au kucheleweshwa kupata huduma
madhumuni b kuwapa wananchi huduma iliyo bora na salama inayotolewa na wataalam wenye kuzingatia viwango na maadili ya kitaaluma
tamko la sera c mabaraza ya kitaaluma yatawezeshwa kutekeleza majukumu yake i kulingana na sheria kanuni na taratibu
serikali itahakikisha kuwa muundo wa mabaraza unazingatia usawa ii wa kijinsia
serikali kwa kushirikiana na mabaraza ya taaluma itahakikisha iii kwamba wataalam wa sekta ya afya wanafanya kazi kwa kuzingatia viwango na maadili ya taaluma zao
mabaraza ya taaluma yataendelea kuundwa ili kuratibu wanataaluma iv wa sekta ya afya kulingana na ahitaji yatakayokuwepo
 vyama vya kitaaluma maelezo a taaluma nyingi zimeanzisha vyama vyao kwa madhumuni ya kuboresha huduma zitolewazo na wanachama wake kuboresha taaluma zao kulinda na kutetea maslahi yao
hata hivyo mchango wa vyama hivyo katika kuboresha taaluma ni mdogo kutokana na udhaifu wa vyama hivyo na kutoshirikishwa kikamilifu katika kuendeleza taaluma na kuboresha huduma katika sekta ya afya
madhumuni b kuwa na vyama imara vya kitaaluma vyenye kusimamia taaluma zao kwa maslahi ya wananchi
tamko la sera c vyama vya kitaaluma vitashirikishwa katika kuendeleza taaluma na i kutoa huduma bora kwa wananchi
serikali itashirikiana na vyama vya kitaaluma ili viweze kutekeleza ii wajibu wa kutoa huduma bora kwa wananchi na kulinda haki za wanachama wao
 masuala mtambuka ya sera masuala mtambuka ya sera ni yale ambayo utekelezaji wake unagusa sekta mbalimbali na jamii
masuala haya yatatekelezwa kwa kushirikiana na sekta na mamlaka nyingine kwa kuzingatia sheria kanuni na taratibu zilizopo
masuala mtambuka vilevile yana maelezo madhumuni na matamko na ni haya yafuatayo 
 majanga na maafa a maelezo majanga asilia na yanayotokana na shughuli za binadamu yanasababisha maafa na upotevu wa maisha ya watu mali na uharibifu wa mazingira
pamoja na kutokea majanga na maafa mara kwa mara huduma za usafirishaji wagonjwa pamoja na huduma za dharura za kukabiliana na athari za kiafya za maafa hayo bado ni dhaifu
b madhumuni kuchangia na kuimarisha kisekta hatua za kupunguza athari za majanga na maafa kulingana na sera ya taifa ya menejimenti ya maafa
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaimarisha na i kuandaa taratibu na mifumo ya kuzuia kujiandaa na kukabiliana na majanga na maafa hususan yale yatokanayo na huduma zitolewazo katika sekta ya afya
serikali itaimarisha na kuweka utaratibu wa kuratibu kutekeleza na ii kutathmini shughuli endelevu za kudhibiti matukio ya majanga na maafa hususan yale yatokanayo na huduma zitolewazo katika sekta ya afya
serikali kwa kushirikiana na wadau itaboresha na kuimarisha uwezo iii wa wataalam wa sekta ya afya na ustawi wa jamii katika kukabiliana na majanga na maafa ikiwemo upatikanaji wa vyombo vya usafiri
 ushirikiano wa kikanda na kimataifa a maelezo ushirikiano wa kikanda na kimataifa unalenga katika kushirikisha nchi na nchi juu ya utoaji huduma bora zinazokubalika kwa mataifa husika
tanzania imeendelea kuimarisha ushirikiano huo ili kukabiliana na changamoto kama za mabadiliko ya kiteknolojia ulimwenguni matatizo ya magonjwa mapya yanayoibuka na yale yanayojirudia kuzuka kwa magonjwa ya milipuko ikiwa ni pamoja na kujitokeza kwa usugu wa vimelea vya magonjwa katika mataifa mbalimbali
ushirikiano huu wa tanzania na mataifa mengine umeendelea kuimarishwa tangu kupata uhuru
hata hivyo mabadiliko yanayosababishwa na utandawazi pamoja na teknolojia mpya za kukabili magonjwa unafanya kuwepo kwa ulazima wa kuboresha ushirikiano wa kikanda na kimataifa kulingana na viwango vya utoaji huduma vinavyokubalika
b madhumuni kujenga kuendeleza na kuimarisha ushirikiano wa kikanda kimataifa na mashirika ya kimataifa katika kuboresha huduma za afya
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itajenga itaendeleza i kuimarisha na kudumisha ushirikiano wa kikanda kimataifa na mashirika ya kimataifa
serikali itaendelea kupitia na kuridhia mikataba ya kikanda na ii kimataifa ili kuboresha huduma za afya
serikali itaweka miongozo na kusimamia kikamilifu raslimali iii zinazotolewa kupitia ushirikiano wa kikanda na kimataifa
 ukimwi a maelezo serikali inafanya juhudi kubwa kukabiliana na janga la ukimwi
hata hivyo kutokuwepo mwitikio sahihi wa kukabiliana na janga la ukimwi miongoni mwa wananchi kunaendelea kuathiri juhudi za kukabiliana na janga hili
hali hii inaendelea kuathiri nguvu kazi kuongeza vifo yatima umaskini na gharama za matibabu pamoja na kuathiri ustawi uchumi na usalama wa taifa
 b madhumuni kudhibiti maambukizi na ya virusi vya ukimwi nchini na kutoa matunzo na tiba ya kupunguza makali ya ukimwi
c tamko la sera serikali itaendelea kushirikiana na wadau katika kukabiliana na janga i la ukimwi katika nyanja zote zikiwemo kinga huduma za tiba katika vituo vya kutolea huduma za afya na majumbani ili kupunguza athari zinazosababishwa na vvu ukimwi
serikali itaweka mikakati endelevu inayozingatia kikamilifu mazingira ii halisi ya kukabiliana na ukimwi katika jamii na sehemu za kazi
serikali itaweka utaratibu wa kisheria unaolinda jamii dhidi ya iii maambukizi ya vvu ukimwi na kulinda haki za waathirika waathiriwa na watoa huduma
serikali itasimamia na kuratibu tafiti mbalimbali zenye kuchangia iv katika kudhibiti janga la ukimwi
serikali itahakikisha kuwa shughuli za mapambano dhidi ya ukimwi v zinaunganishwa katika utoaji wa huduma za afya za kila siku
serikali itaendelea kuimarisha uratibu wa shughuli za ukimwi vi zinazotolewa na wadau mbalimbali
serikali itaimarisha utoaji wa huduma kwa wagonjwa wa ukimwi vii ambao unazingatia utunzaji wa siri na kuondoa unyanyapaa
 teknolojia ya habari na mawasiliano teknohama a maelezo serikali inatambua kuwa teknolojia ya habari na mawasiliano ni nyenzo muhimu katika kusukuma maendeleo ya taifa hasa katika kuimarisha mfumo wa utoaji huduma katika sekta ya afya
maendeleo katika teknohama yanagusa kila sekta na serikali inalazimika kuhakikisha kwamba sekta ya afya iko sanjari katika matumizi sahihi ya teknolojia hii ili kuongeza tija na ufanisi
hata hivyo ni watalaam wachache sana wa sekta ya afya wenye ujuzi wa teknohama
aidha ufinyu wa bajeti umefanya serikali ishindwe kutoa mafunzo ya teknohama sambamba na kasi ya mahitaji
 b madhumuni kutumia teknohama katika kuongeza tija ufanisi na ubora wa huduma za afya nchini
c tamko la sera serikali itaweka na kutumia mfumo endelevu wa habari na mawasiliano i katika shughuli za sekta ya afya
serikali itaandaa kanuni miongozo na taratibu za kuendesha na ii kusimamia teknohama katika sekta ya afya
serikali itaandaa mafunzo endelevu ya teknohama kwa watumishi iii wote wa sekta ya afya
 utawala bora a maelezo utawala bora ni mfumo wa utendaji unaozingatia uwazi uadilifu na uwajibikaji ili kuleta ufanisi katika sehemu za kazi
juhudi zimefanyika katika kuimarisha ufanisi na uwajibikaji katika sehemu za kazi
hata hivyo bado kuna kutowajibika vya kutosha miongoni mwa viongozi na watumishi
aidha nidhamu na maadili ya baadhi ya viongozi na watumishi imeshuka na kumekuwepo na vitendo vya rushwa na lugha isiyoridhisha kwa wateja
vitendo hivyo vinawanyima wananchi haki zao za msingi
hali hii imesababisha malalamiko mengi kwa sekta ya afya
b madhumuni kujenga na kuimarisha misingi ya utawala bora katika utoaji huduma za afya katika ngazi zote ili kuhakikisha wananchi wanapata huduma bora kama inavyostahili
c tamko la sera serikali itaandaa na kutekeleza mkakati wa kuziba mianya ya rushwa i katika sehemu za kutolea huduma za afya
serikali itasimamia sheria kanuni na taratibu zitakazowezesha ii kuimarika kwa uwajibikaji uwazi na maadili katika utoaji huduma za afya
serikali itaimarisha mawasiliano na wadau vyombo mbalimbali iii mabaraza na vyama vya kitaaluma bodi na kamati za afya ili kujenga uhusiano mzuri na uwazi katika utendaji kazi
watumishi wa sekta ya afya watahamasishwa na kuelimishwa juu iv ya namna ya kukabiliana na rushwa mahali pa kazi kwa kuzingatia maadili mema ya taaluma zao
serikali kwa kushirikiana na mabaraza pamoja na vyama vya taaluma v itaweka miongozo taratibu na mikataba ya utumishi inayozingatia uadilifu na maadili mema ya utumishi
 jinsia a maelezo serikali imefanya jitihada kubwa katika kuzingatia jinsia na makundi maalum katika utoaji huduma za afya nchini
hata hivyo juhudi zaidi zinahitajika kwani mahitaji ya makundi maaalum kwa mfano watoto wanawake wazee watu wenye ulemavu na wasiojiweza yanaongezeka
hii inatokana na maendeleo katika mawasiliano na teknolojia katika utoaji huduma za afya kwa makundi hayo
aidha huduma za afya zinazotolewa hazikidhi mahitaji kama inavyostahili
b madhumuni kutoa huduma za afya kwa usawa na uwiano kwa kuzingatia jinsia na mahitaji maalum ya makundi mbalimbali katika jamii
c tamko la sera serikali itaandaa sheria kanuni miongozo na taratibu za utoaji i wa huduma za afya kwa kuzingatia jinsia na mahitaji ya makundi maalum
serikali kwa kushirikiana na wadau itashirikisha makundi maalum ii kwa kuzingatia jinsia katika maandalizi ya mipango na utekelezaji wake
serikali kwa kushirikiana na wadau itatoa huduma za afya kwa iii kuzingatia jinsia na mahitaji ya makundi maalum
serikali itaweka mazingira mazuri yatakayoongeza usawa wa kijinsia iv katika kufanya maamuzi ndani ya vyombo mbalimbali vya sekta ya afya kama vile bodi na kamati za afya
 kupunguza umaskini a maelezo dira ya taifa ya mwaka inalenga kukuza uchumi na kupunguza umaskini kupitia mkukuta ambao ni mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini tanzania
utekelezaji wa mkakati huu pamoja na kupunguza umaskini na kuongeza kipato vilevile unazingatia suala zima la kuongeza ubora wa maisha na utawala bora
mkakati huu umeandaliwa kwa kuwashirikisha wananchi na wadau wengine
b madhumuni kuhakikisha wananchi wanahamasika kuchukua jukumu la kuboresha afya zao kwa kutumia malengo ya mkukuta ambayo yataongeza kipato na kupunguza umaskini
c tamko la sera kazi zote za huduma ya afya zitazingatia malengo yaliyoainishwa i kwenye mkukuta
 haki za binadamu a maelezo haki za binadamu ni muhimu zizingatiwe katika utoaji wa huduma yeyote
kila mtu anayo haki ya kupata huduma za afya bila kujali jinsia kabila na nafasi yake katika jamii
b madhumuni kutoa huduma za afya katika misingi ya haki ya binadamu bila ubaguzi
c tamko la sera serikali itahakikisha kuwa watoa huduma za afya wanazingatia haki i za binadamu wakati wa kuwahudumia wananchi
serikali kwa kushirikiana na wadau wengine itatoa miongozo ya ii kuondoa unyanyapaa katika kutoa huduma za afya
 rushwa a maelezo rushwa ni mojawapo ya vikwazo ambavyo vimekuwa vinawafanya baadhi ya wananchi kukosa huduma za afya ambazo ni haki yao
juhudi zimekuwa zikifanyika kuwaelimisha watoa na wapokea huduma za afya jinsi ya kuepuka tatizo hili
hata hivyo rushwa imeendelea kuwa mojawapo ya kero katika utoaji wa huduma za afya nchini
madhumuni a kutokomeza vitendo vya rushwa katika utoaji wa huduma za afya katika ngazi zote
tamko la sera b i serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaendelea kutoa elimu kwa watoa huduma za afya na wananchi kwa ujumla kuachana na vitendo vya kutoa na kupokea rushwa
 mazingira a maelezo neno mazingira ni neno pana sana linajumuisha hewa ardhi maji mimea maisha ya wanadamu na wanyama ikiwa ni pamoja na mienendo na tabia za jamii na jinsi wanavyohusiana pia majengo mashine na vifaa vingine vinavyotengenezwa na binadamu viwe vigumu vya maji maji gesi joto sauti mawimbi mionzi na vinginevyo vinahusika katika jumuisho la neno mazingira
maisha ya binadamu na viumbe vyote vilivyo hai pamoja na mimea hutegemea uhifadhi mzuri wa mazingira
serikali kwa kutambua umuhimu wa kuhifadhi mazingira imekuwa ikielimisha jamii kutunza na kulinda mazingira katika maeneo yote wanakoishi kwa kutumia kampeni mbalimbali kama vile kupanda miti usikate miti hovyo kulinda vyanzo vya maji kulinda misitu ya asili kutokulima na kuchunga wanyama kwenye maeneo yanayoweza kusabasisha mimomonyoko kuzuia uchafuzi wa hewa na kutotupa takataka ngumu plastiki hovyo
pamoja na juhudi nzuri za serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali bado wananchi wengi hawajalipa uzito wa kutosha suala la kuhifadhi na kulinda mazingira kwa faida yao na vizazi vijavyo
juhudi za makusudi zinahitajika ili kuweza kubadilisha mtizamo na tabia za wananchi ili waweze kuthamini kulinda na kutunza mazingira
b madhumuni kuwa na utaratibu mzuri na endelevu wa kuhifadhi kutunza na kulinda mazingira kwa faida ya afya ya wananchi na vizazi vijavyo
c tamko la sera serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali itaendelea kuelimisha i watoa huduma za afya umuhimu wa kutunza na kulinda mazingira katika maeneo yao
serikali itapitia na kutunga sheria miongozo kanuni na taratibu ii zitakazowezesha kuhifadhi kutunza na kulinda mazingira
serikali itaendelea kuwashirikisha wananchi katika kusimamia na iii kulinda mali za asili zilizoko katika maeneo yao
 muundo wa kitaasisi sekta ya afya ina lengo la kutoa huduma muhimu za afya zilizo bora na endelevu zenye uwiano na unafuu pamoja na kuzingatia jinsia
mfumo wa huduma za afya utazingatia upatikanaji wa aina nne zote za huduma za afya katika kila ngazi
huduma hizo ni zile za uboreshaji afya kinga tiba na utengemao
ili kufikia lengo hili kunahitajika wataalam wa kutosheleza mahitaji ya huduma hizi
aidha ushirikishwaji wa wananchi sekta binafsi asasi zisizo za serikali na sekta nyingine utahitajika kuimarishwa kwani sekta ya afya pekee haiwezi kukidhi mahitaji yote ya huduma za afya kwa wananchi
dhana ya kupeleka madaraka kwa wananchi itazingatiwa
ushiriki wa sekta nyingine katika kutoa huduma za afya kwa kuzingatia maelekezo ya sera hii kunahitaji kuongozwa na muundo wa kitaasisi unaojulikana kwa kila sekta shiriki
muundo huu utaepusha urasimu na mwingiliano wa majukumu wakati wa utekelezaji wa sera hii
muundo na majukumu yanaanzia ngazi ya kaya hadi taifa
 muundo na majukumu ya utoaji huduma katika kila ngazi 
 kaya mtaa kijiji ni wajibu wa kila mwananchi kutunza na kuhifadhi afya yake na ya i familia
vilevile kutokufanya au kutokutenda jambo litakaloathiri afya za wengine au majirani zao
ni wajibu wa wananchi kuchangia kwa hali na mali huduma za afya ii kulinda na kutunza mali katika vituo vyao vya kutolea huduma za afya
kamati ya huduma za jamii ya kijiji mtaa ina wajibu wa kushirikisha iii wananchi wote katika kutoa mawazo na maamuzi kuhusu uboreshaji na uendeshaji wa huduma za afya
kila kijiji kitakuwa na zahanati
kijiji chenye kituo cha afya hakitakuwa iv na haja ya kuwa na zahanati
huduma zitakazotolewa katika zahanati ni pamoja na uboreshaji wa afya health promotion kinga tiba na utengemao rehabilitation
jengo la zahanati litakuwa na vyumba na nafasi ya kutosheleza mahitaji v ya huduma muhimu zinazotakiwa kutolewa katika kituo hicho
zahanati itakuwa imekamilika kutoa huduma kwa kuwa na huduma ya maji nishati vyoo na nyumba za wafanyakazi
michoro maalum ya zahanati itatolewa na wizara ya afya na ustawi wa jamii
kwa kushirikisha watumiaji wa huduma kila zahanati itakuwa na vi wataalam wa kutosheleza mahitaji ya huduma zitolewazo katika ngazi hiyo
kila zahanati itakuwa na mpango shirikishi wa utoaji huduma za afya vii wa kila mwaka
kamati ya zahanati pamoja na wananchi watawajibika kutekeleza mpango huo
 kata serikali kwa kupitia ofisi ya mtendaji wa kata itakuwa na wajibu wa kushirikisha wananchi kupitia kamati za kituo cha afya wa kuboresha huduma za afya
kwa kuwa kituo cha afya ni ngazi ya kwanza ya rufaa ya wagonjwa kutoka zahanati zilizopo katika kata kituo hicho ni budi kiwe na wataalam wa kutosheleza mahitaji ya huduma zote katika ngazi hiyo
jengo la kituo cha afya litakuwa na vyumba na nafasi ya kutosheleza mahitaji ya huduma muhimu zinazotakiwa kutolewa katika kituo hicho
kituo cha afya kitakuwa kimekamilika kutoa huduma kwa kuwa na huduma ya maji nishati vyoo na nyumba za wafanyakazi
michoro maalum ya kituo cha afya itatolewa na wizara ya afya na ustawi wa jamii
kila kituo cha afya kinahitaji kuwa na chombo cha usafiri na mawasiliano na hospitali ya wilaya ili kukidhi mahitaji ya rufaa ya wagonjwa kutoka kwenye zahanati kwenda hospitali ya wilaya
kila kituo cha afya kitakuwa na mpango shirikishi wa afya kuelekeza utoaji huduma za afya wa kila mwaka
kamati ya afya ya kituo na wananchi watawajibika kutekeleza mpango huo
 halmashauri za wilaya miji manispaa na za jiji halmashauri ni kitovu cha kutolea huduma za afya na kusimamia ubora wa huduma hizo
ina mamlaka ya kupokea taarifa kupanga kuratibu kutekeleza kufuatilia na kutathmini huduma za afya ikishirikiana na jamii pamoja na wadau katika ngazi zote
ngazi hii itasimamia moja kwa moja vituo vyote vya kutolea huduma za afya vilivyomo katika halmashauri hiyo
 kila halmashauri itakuwa na mpango shirikishi wa afya wa kila mwaka
mpango utakuwa mjumuisho wa mipango ya zahanati vituo vya afya hospitali ya wilaya na timu ya uongozi wa huduma za afya ya halmashauri
hospitali itatoa huduma zote pamoja na za ubingwa kwenye maeneo ya watoto kina mama magonjwa ya kawaida na upasuaji
aidha ni wajibu wa halmashauri kuanzisha bodi ya huduma za afya na kamati za vituo vya kutolea huduma za afya ili kushirikisha wananchi katika kusimamia na kumiliki raslimali za afya
bodi na kamati hizo zinawajibika kwa halmashauri kupitia kamati ya huduma za jamii
pamoja na kuwa na vituo vya afya zahanati na hospitali mfumo wa huduma za kutembelea maeneo yaliyo nje ya vituo zitaimarishwa ili kuwasaidia wale ambao hawawezi kuja vituoni kupata huduma
 mkoa jukumu la mkoa ni kutoa huduma za rufaa kwa mkoa na pia kufuatilia utekelezaji wa sera sheria kanuni na miongozo mbalimbali ikiwa ni pamoja na ushauri wa kitaalamu kusimamia kuratibu na kudhibiti viwango na ubora wa huduma za afya zitolewazo ngazi ya halmashauri
ngazi hii itasimamia moja kwa moja hospitali zote zilizopo katika mkoa huo
aidha serikali itaunda bodi za kusimamia hospitali za mikoa
kiongozi atakuwa na ngazi ya mkurugenzi
katika kutekeleza majukumu yake ngazi ya mkoa itahitaji kuwa na timu ya uongozi wa huduma za afya ya mkoa yenye nyenzo muhimu na wataalam katika maeneo yafuatayo huduma muhimu za afya kulingana na kitita cha huduma muhimu za i afya
uandaaji wa mipango shirikishi ya afya ya vituo vyote vya kutolea ii huduma za afya katika mkoa
matumizi bora ya raslimali zote za huduma za afya fedha watu dawa iii vifaa majengo muda na nafasi
ukusanyaji uchambuzi tafsiri na matumizi ya takwimu za afya pamoja iv na kuandaa taarifa za kupeleka ngazi za juu na mrejesho kwa ngazi zote za ukusanyaji wa takwimu
utafiti unaolenga kutumia matokeo kwa ajili ya kuboresha huduma v muhimu za afya
maendeleo ya watumishi wa sekta ya afya pamoja na kuendeleza vi utaalam wa fani mbali mbali za huduma za afya katika mkoa
afya ya mazingira
vii hospitali ya mkoa itaendeshwa na timu ya uendeshaji ya hospitali ikiongozwa na daktari mfawidhi wa hospitali ambaye ataitwa mkurugenzi msaidizi wa huduma za tiba mkoani
jukumu kuu la timu hii ni kupanga na kutoa huduma bora za afya zinazokidhi mahitaji ya wagonjwa katika hospitali hiyo
timu hii itawajibika kwa mganga mkuu wa mkoa ambaye ataitwa mkurugenzi wa huduma za afya wa mkoa
aidha mkurugenzi huyo ataongoza timu ya afya ya mkoa ambayo itawajibika kwa wizara ya afya na ustawi wa jamii katika masuala ya kitaalam
hospitali itakuwa na madaktari bingwa wa aina zote
 kanda wizara ya afya na ustawi wa jamii itakuwa na vituo vya kanda katika kuwezesha uboreshaji wa huduma za afya endelevu kutokana na kuendesha mafunzo mbali mbali ushauri usimamizi na ufuatiliaji na utafiti
mifano ya vituo vingine vya wizara katika kanda ni bohari za dawa hospitali za rufaa na maalum vituo vya damu salama vituo vya mkemia mkuu wa serikali na mamlaka ya chakula na dawa
utumiaji wa vituo hivi vya kanda ni sehemu muhimu ya kiutendaji katika kutoa na kuboresha huduma na ni kiungo muhimu kati ya wizara makao makuu na halmashauri kupitia mikoa
serikali itaweka na kuimarisha mfumo wa vituo vya kanda kama kiungo muhimu cha kuratibu kutolea kusambaza na kuboresha huduma muhimu za afya katika mikoa na halmashauri zilizoko ndani ya kanda husika
 taifa jukumu la wizara ni kuandaa kusimamia kutafsiri na kuratibu utekelezaji wa sera sheria kanuni miongozo na viwango vya huduma za afya katika ngazi zote za kutolea huduma
wizara makao makuu itakuwa na idara mbali mbali zenye majukumu maalum ya kuratibu na kufuatilia hali ya afya ya watanzania na huduma za afya nchini
majukumu haya yatawezeshwa kutokana na jukumu lingine muhimu la wizara la uchambuzi na tafsiri ya sera na tafiti mbali mbali zinazofanywa kwa lengo la kuboresha huduma za afya nchini
ili kuwezesha jukumu hili wizara itakuwa na kitengo maalum chenye jukumu la kufanya kazi muhimu ya uchambuzi makini na tafsiri ya sera tafiti mbalimbali zinazofanywa nchini na taarifa zingine muhimu zinazohusu hali ya afya na huduma zinazotolewa
kitengo kitakuwa na wataalam wenye uwezo na uzoefu wa kuwezesha mijadala ya sera matokeo ya tafiti taarifa mbalimbali za usimamizi na ufuatiliaji wa huduma za afya nchini na kuishauri wizara ili kutoa maamuzi ya kisera
kitengo hiki kitashirikiana na vituo vya kanda ili kuwezesha utekelezaji kwa vitendo uboreshaji wa huduma za afya nchini
vituo vya kanda vitawezesha uendelezaji wa uwezo wa wataalam katika ngazi za chini kuboresha huduma bora za afya kwa uendelevu
aidha serikali kwa kupitia bodi zake inasimamia huduma za afya zinazotolewa katika hospitali za wilaya hospitali za rufaa za mikoa na maalum ngazi ya taifa
wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushirikiana na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa itaendelea kutoa huduma za afya kwa kuzingatia sera ya kupeleka madaraka na raslimali karibu na wananchi
 ushirikiano na wadau mbalimbali katika kutekeleza sera hii serikali itashirikiana na wadau mbalimbali ikiwa ni pamoja na mashirika ya dini sekta binafsi asasi zisizo za kiserikali mashirika ya kimataifa na nchi wahisani
 mashirika ya dini serikali itashirikiana na mashirika ya dini yatoayo huduma bila faida katika kutoa huduma za afya kuanzia ngazi ya zahanati hadi taifa
aidha serikali itatathmini vituo vya kutolea huduma za afya
ili kuhakiki ubora wa huduma zitolewazo
 sekta binafsi serikali itashirikiana na sekta binafsi katika kutoa huduma za afya kuanzia ngazi ya zahanati hadi rufaa
aidha serikali itatathmini vituo vya kutolea huduma za afya
ili kuhakiki ubora wa huduma zitolewazo
 asasi zisizo za kiserikali serikali itaendelea kushirikiana na asasi hizi
katika ushirikiano huu asasi zote zinazotoa huduma za afya moja kwa moja na zile zinazojadiliana na serikali wakati wa kuweka mikakati na miongozo mbalimbali hazina budi kuzingatia taratibu zote pamoja na sheria na matamshi ya sera hii
 mashirika ya kimataifa na nchi wahisani mashirika ya kimataifa na nchi wahisani zitaendelea kushirikishwa katika i juhudi za serikali na wananchi za kuboresha huduma za afya kwa kutoa msaada wa fedha na teknolojia
serikali itaomba msaada wa kitaalam pale unapohitajika kwa lengo la kujenga ii uwezo wa wataalam wetu
 mfumo wa kisheria mfumo wa huduma za afya unajumuisha huduma zitolewazo na serikali kuu kupitia wizara ya afya na ustawi wa jamii na kukasimiwa kwa serikali za mitaa mashirika ya dini na ya kujitolea vyama na watu binafsi
aidha huduma za tiba asilia na tiba mbadala zinatambulika ndani ya sera hii
katika kutoa huduma hizi mfumo utakaotambulika kisheria utakuwa kwenye ngazi zifuatazo taifa kanda mkoa wilaya kata kijiji na kaya
muundo huu wa kisheria utazingatia miundo inayokidhi utekelezaji wa maeneo muhimu ya huduma za afya ambayo ni uboreshaji afya kinga ya magonjwa tiba ya magonjwa na huduma za utengemao katika ngazi zote
kwa sasa hakuna muundo wa kisheria mmoja ambao unasimamia huduma za afya nchini
kumekuwa na vyombo mbalimbali ambavyo vinatambuliwa kiutawala tu kwa mfano hospitali za wilaya mkoa rufaa timu za uendeshaji wa huduma za afya za mkoa na halmashauri hivyo kuna umuhimu wa kuwa na sheria ambayo itatambua vyombo hivyo kisheria
uendeshaji na usimamizi wa huduma za afya hapa nchini utafuata taratibu za sheria zilizopo na zitakazotungwa
 sheria za kusimamia huduma za afya sheria zilizopo zitaendelea kutumika ikiwa zinakidhi maelekezo na matamko ya sera hii
sheria zisizokidhi mahitaji ya sera hii zitapitiwa na kufanyiwa marekebisho au kufutwa
aidha sheria mpya zitatungwa ili zikidhi maelekezo na matamko mapya ya sera ambayo hayakutajwa katika sheria zilizopo
 vyombo vya kisheria vya kusimamia huduma za afya kutakuwepo na vyombo vya kisheria katika ngazi zote ili kusimamia huduma za afya katika maeneo hayo kwa mujibu wa sheria
vyombo hivyo ni mabaraza na bodi za kitaaluma za kusimamia taaluma na maadili katika utoaji wa huduma za afya ngazi zote
aidha kutakuwepo bodi na au kamati za afya ngazi zote ili kusimamia huduma za afya kwenye maeneo hayo kwa mujibu wa sheria
bodi au kamati hizo zitateuliwa na mamlaka husika au aliyekasimiwa madaraka hayo na waziri wa afya na ustawi wa jamii
bodi zitasimamia huduma za afya ngazi ya halmashauri na hospitali za mkoa rufaa na maalum
vilevile kutakuwepo na kamati katika ngazi ya hospitali ya wilaya itakayosimamia huduma zinazotolewa katika hospitali hiyo
 kamati za ngazi ya kata kijiji mtaa na jamii zitasimamia huduma ngazi ya zahanati na vituo vya afya
kamati hizi ndizo zitakazoainisha na kutambua maskini wasiojiweza na watakaohitaji kupatiwa huduma bila malipo
kutakuwepo timu za kitaalam za kusimamia taaluma na maadili katika utoaji wa huduma za afya ngazi zote
miongozo ya timu majukumu na hadidu za rejea zitatolewa na wizara ya afya na ustawi wa jamii
serikali inatambua kuwepo kwa sekta binafsi zikijumuisha mashirika ya dini na ya kujitolea
sekta hii itaendelea kutoa huduma za afya ikishirikiana na serikali kwa mujibu wa sheria na kanuni zinazosimamia na kuelekeza ushirikiano huo
aidha serikali itaendelea kuwasiliana na uongozi wa sekta binafsi ili kuimarisha ushirikiano na maelewano katika utoaji wa huduma za afya kwa ufanisi
 sheria ya kusimamia vyuo vya mafunzo ya afya vyuo vya mafunzo ya afya vya serikali vitatambuliwa kisheria na kuundiwa bodi za usimamizi chini ya wizara ya afya na ustawi wa jamii 
 mwisho sera hii ni ya kuboresha huduma za afya ya jamii
afya bora ni mtaji wa kukabiliana na umaskini kuleta maisha bora kwa wote na kupunguza kasi ya kuenea kwa ukimwi na magonjwa mengine yakiwemo ya kuambukiza yasiyo ya kuambukiza na milipuko
sera imeelekeza namna ya kutekeleza na kupima ufanisi wa sekta hii na pia ufanisi wa kitaifa hasa kutumia vigezo vya afya ya mama na mtoto
kasoro zitakazojitokeza zitaainishwa kwa njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na utafiti ili kupatiwa ufumbuzi
ili sera hii itekelezwe kwa ufanisi ni tegemeo kuwa kutakuwepo upatikanaji wa fedha za kutosha kwa huduma muhimu kuwepo wataalam wenye uwezo na ari ngazi zote upatikanaji wa vifaa na teknolojia ya kisasa pamoja na kudhibiti kasi ya milipuko na maafa mbalimbali
kila mwananchi na kila mdau anategemewa kutoa mchango wake katika kufikia lengo la sera hii
 jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya na ustawi wa jamii mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu huduma na kinga dhidi ya ukatili wa kijinsia juni jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya na ustawi wa jamii mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu huduma na kinga dhidi ya ukatili wa kijinsia juni yaliyomo vifupisho iv dibaji shukurani vi maneno muhimu na dhana vii 
sehemu ya kwanza utangulizi 
 hali ya uwaki duniani na kanda ya afrika 
 madhara ya uwaki 
 muhtasari wa uwaki tanzania 
 uwaki kwa watoto na vijana balehe nchini tanzania 
 mazingira ya sera zinazohusu uwaki tanzania 
 mazingira ya sheria za tanzania kuhusu uwaki 
 serikali na sekta mbalimbali zinavyoshughulikia uwaki 
 mfumo wa utoaji wa huduma za afya na ustawi wa jamii 
sehemu ya pili umuhimu na malengo 
umuhimu wa mwongozo wa huduma za uwaki 
walengwa wa mwongozo huu 
madhumuni ya mwongozo wa huduma za uwaki 
sehemu ya tatu uhusiano vituo vya huduma katika kuhudumia waathirika 
 ujumbe muhimu kwa watu waliopatwa na uwaki na jamii 
 mfumo wa misaada ya jamii kwa watu waliopatwa na uwaki 
 kituo cha hifadhi ya muda 
 nyumba salama 
sehemu ya nne viwango vya huduma kwa watu waliopatwa na uwaki 
 kuunganisha huduma za uwaki na huduma za afya zilizopo 
 muhtasari wa utaratibu wa kumhudumia mwathirika wa uwaki 
 viwango na taratibu za msingi za huduma za uwaki kufuatana na ngazi za vituo 
 jedwali za huduma za kina za uwaki na viwango 
sehemu ya tano misingi ya utoaji wa huduma haki za binadamu maadili na kuwajali waathirika 
 kanuni za kuzingatia katika kutoa huduma kwa watu waliopatwa na uwaki 
 taratibu za kufuata katika kuzingatia kanuni za kutoa huduma kwa waathirika wa uwaki 
 haki za mwathirika 
 majukumu ya watoa huduma 
 vigezo vya kupata ridhaa ya watoto 
sehemu ya sita huduma kwa waathirika walio na umri zaidi ya miaka 
 utangulizi 
 kumpokea mwathirika 
 kuchukua historia 
 kumpima mwathirika 
 uchunguzi wa kimaabara ii 
 utambuzi wa ugonjwa 
 matibabu ya waathirika wa uwaki 
 huduma ya kinga 
 huduma za kisaikolojia na kijamii 
 kufuatilia maendeleo ya mwathirika tiba na rufaa 
 kuweka kumbukumbu 
sehemu ya saba huduma kwa watoto na vijana watu waliopatwa na uwaki 
 utangulizi 
 kumpokea mwathirika 
 kuchukua historia ya mwathirika 
 kumpima mtoto mwathirika 
 kufanya vipimo vya maabara 
 utambuzi wa ugonjwa 
 matibabu ya watu waliopatwa na uwaki 
 kinga 
 huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii 
 kufuatilia matunzo kutibu na kutoa rufaa 
 kuweka kumbukumbu 
sehemu ya nane uhusiano katika kuwahudumia watu waliopatwa na uwaki 
 utangulizi 
 ushirikiano katika huduma za kinga 
 uhusiano kati ya huduma za uwaki kwa waathirika 
 ujumuishaji na uratibu wa huduma za uwaki 
sehemu ya tisa ufuatiliaji tathmini na kuhakikisha ubora wahuduma 
 ufuatiliaji na tathmini 
 uhakiki wa ubora wa huduma 
 taratibu za kuhakiki ubora wa huduma viambatishi kiambatisho na
 fomu ya ridhaa kiambatisho na
 picha kiambatisho na
 fomu ya matibabu kiambatisho na
 fomu namba tatu ya polisi pf kiambatisho na
 rejesta ya uwaki kiambatisho na
 vipimo vya maabara kiambatisho na
 orodha ya kuhakiki afya ya kiakili kiambatisho na
 mwongozo wa unasihi kuhusu kuzingatia maelekezo ya matibabu kiambatisho na
 mwongozo wa msaada wa kisaikologia kiambatisho na
 muhtasari wa matibabu ya kuzuia kiambatisho na
 viashirio vya uwaki kiambatisho na
 uainishaji wa majeraha ya uwaki kulingana na madhara iii vifupisho azise asasi zisizo za serikali bakita baraza la kiswahili la taifa cchp mpango kabambe wa halmashauri wa huduma za afya cedaw mkataba wa kutokomeza aina zote za ubaguzi dhidi ya wanawake chmt timu ya usimamizi ya huduma za afya ya halmashauri csos asasi za kiraia ct scan computed tomography scan dhs utafiti wa afya na idadi ya watu hpi mradi wa sera ya afya hssp iii mpango mkakati wa sekta ya afya wa iii iucd kitanzi kcmc kilimanjaro christian medical centre kdhs utafiti wa afya na idadi ya watu kenya mkukuta mpango wa kukuza uchumi na kupunguza umasikini tanzania mmam mpango wa maendeleo wa afya ya msingi mtuha mfumo wa taarifa za uendeshaji wa huduma za afya ovc watoto yatima na wanaoishi katika mazingira hatarishi ncpa mpango kazi wa taifa wa kuhudumia watoto yatima na wanaoishi katika mazingira hatarishi pep post exposure prophylaxis hadhari baada ya hatari pepfar mpango wa dharura wa rais wa marekani wa kupunguza ukimwi pf fomu na
 ya polisi tdhs utafiti wa afya na idadi ya watu tanzania tt chanjo ya pepopunda ukimwi upungufu wa kinga mwilini un umoja wa mataifa usaid shirika la maendeleo ya kimataifa la marekani uwaki ukatili wa kijinsia vvu virusi vya ukimwi who world health organisation shirika la afya duniani iv dibaji ukatili wa kijinsia uwaki ni tatizo la kiafya kijamii na ni ukiukwaji wa haki za binadamu pia ni tatizo kubwa linaloathiri afya ya jamii na husababisha madhara makubwa dhidi ya maisha ya watu hususan watoto wanawake wasichana na wavulana katika nchi nyingi duniani
tanzania ni miongoni mwa nchi ambazo zimekumbwa na tatizo hili kwa miaka mingi
uwaki unarudisha nyuma juhudi zinazofanyika kupambana na kuzuia maambukizo ya virusi vya ukimwi vvu na kuboresha afya ya uzazi na mtoto
kwa hali hii sekta ya afya haina budi kuchukua hatua thabiti katika kuzuia matukio ya uwaki na kuwapa huduma za afya wanaopata madhara ya uwaki
mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya uwaki umetayarishwa ili kuwawezesha watoa huduma kujihusisha zaidi katika jitihada za kuzuia uwaki na kuwahudumia waathirika
mwongozo huu umezingatia sera ya afya na nyaraka muhimu za kimkakati katika sekta ya afya zikiwa ni pamoja na mpango mkakati wa sekta ya afya wa iii hssp iii mpango wa maendeleo wa afya ya msingi mmam mpango mkakati wa rasilimali watu mpango mkakati wa taifa wa kuongeza kasi ya kupunguza vifo vinavyotokana na matatizo ya uzazi watoto wachanga na watoto chini ya miaka mitano nchini tanzania mpango mmoja mpango wa utekelezaji wa uzazi wa mpango uliokasimiwa na mpango kazi wa taifa wa kuhudumia watoto yatima na wanaoishi katika mazingira hatarishi ncpa
mwongozo huu unatoa viwango vya huduma bora za afya kwa watu waliopatwa na uwaki
pia unawahamasisha watoa huduma kutambua na kutafuta kwa haraka rasilimali zinazohitajika ikiwa ni pamoja na dawa na vifaa muhimu kwa ajili ya huduma za uwaki katika vituo vya kutolea huduma za afya
kwa kuzingatia sera ya taifa ya afya mwongozo huu unatoa mfumo wa huduma bora na toshelezi zinazojumuisha matibabu rufaa huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii zinazohusiana na mifumo ya kijamii na ulinzi wa kisheria
kwa hiyo utoaji wa huduma za afya kwa watu waliopatwa na uwaki unahitaji uratibu wa kina na ushirikiano wa karibu kati ya sekta ya afya na sekta nyingine pamoja na mfumo kamilifu wa ufuatiliaji na tathmini za afua za uwaki
mwongozo huu umekuja wakati mwafaka kwa sababu ni mara ya kwanza kwa uwaki kujumuishwa katika utafiti wa afya na idadi ya watu tanzania tdhs 
matokeo yalionyesha kiwango kikubwa cha matukio ya uwaki tanzania
ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali katika kuzuia na kuwapa huduma watu waliopatwa na uwaki kwa mfano uundaji wa mpango kazi wa kitaifa wa kuzuia na kutokomeza ukatili dhidi ya wanawake na watoto wa uanzishwaji wa dawati la jinsia na watoto katika vituo vya polisi na ushiriki wa mashirika mbalimbali yasiyo ya kiserikali katika kufanikisha mipango ya serikali kutokuwepo kwa mwongozo wa kitaifa wa uwaki katika sekta ya afya kumeathiri utoaji wa huduma bora na kamilifu
mwongozo huu utasaidia juhudi zilizofanywa na serikali na wadau mbalimbali katika kuzuia na kupambana na uwaki
mwongozo huu ni chombo muhimu kwa wasimamizi na watoa huduma za afya
wizara itahakikisha mwongozo huu unapatikana katika vituo vyote vya huduma za afya nchini
utekelezaji wake utasaidia kushughulikia kikamilifu mahitaji ya watu waliopatwa na uwaki tanzania
natoa wito kwa watoa huduma wote wa afya kutumia maelekezo yaliyo kwenye mwongozo huu na kuungana na wadau wengine katika kuutokomeza uwaki nchini tanzania
dkt
donan w
mmbando kaimu mganga mkuu wa serikali shukurani mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya ukatili wa kijinsia uwaki usingekamilika bila ya jitihada na michango ya wadau mbalimbali wanaoshughulikia tatizo la uwaki nchini
wizara ya afya na ustawi wa jamii inatambua juhudi kubwa na kazi ngumu iliyofanywa na wawakilishi kutoka mashirika mbalimbali katika kuandaa mwongozo huu
wizara inatoa shukurani za dhati kwa shirika la maendeleo ya kimataifa la marekani usaid na mpango wa dharura wa rais wa marekani wa kupunguza ukimwi pepfar kwa msaada wao wa kifedha katika kuuandaa mwongozo huu
wizara ya afya na ustawi wa jamii inatambua sana mchango wa usaid mradi wa sera ya afya hpi task order unaotekelezwa na futures group kwa kutoa mwongozo na mchango muhimu wa kitaalamu
hpi ilitoa huduma za kisekretarieti na msaada wa kikundi kazi cha uwaki ambacho kilitoa mchango muhimu katika kuandaa mwongozo huu
vile vile wizara inatoa shukrani zake za dhati kwa mpango wa pamoja wa umoja wa mataifa wa kupunguza vifo vya watoto wachanga na vifo vinavyotokana na matatizo ya uzazi ambao unasimamiwa na mfuko wa umoja wa mataifa wa idadi ya watu
mpango huu unajumuisha mashirika sita ya umoja wa mataifa mfuko wa umoja wa mataifa wa idadi ya watu shirika la afya duniani shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia watoto shirika la kazi duniani mpango wa chakula duniani na shirika la umoja wa mataifa la elimu sayansi na utamaduni yote hayo yametoa msaada wa kifedha na wa kitaalamu katika kuuandaa na kuukamilisha mwongozo huu
wizara ya afya na ustawi wa jamii inatambua mchango uliotolewa na sehemu ya afya ya uzazi na mtoto kwa kuongoza kuratibu na kuchangia kwa ufanisi mkubwa katika kutayarisha mwongozo huu
wizara pia inachukua fursa hii kuzishukuru wizara nyingine mashirika ya serikali na yasiyo ya serikali kwa ushiriki na mchango wao katika kuutayarisha mwongozo huu
ningependa kutaja hasa wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi wizara ya sheria na mambo ya katiba wizara ya mambo ya ndani wizara ya fedha na uchumi ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa ume ya kudhibiti ukimwi tanzania hospitali ya taifa ya muhimbili chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi muhimbili hospitali ya rufaa ya bugando na hospitali ya rufaa ya kcmc
pia wizara inashukuru sana mashirika ya kimataifa ya kiserikali asasi zisizo za kiserikali azise za ndani na nje ya nchi kwa kuchangia uzoefu wao katika kukabiliana na tatizo la uwaki
mchango wao ulitumika katika kuboresha mwongozo huu ili kuwawezesha watoa huduma kuutumia kuwahudumia watu waliopatwa na uwaki
asazi zisizo za kiserekali zilizoshiriki ni pamoja na chama cha madaktari wanawake tanzania nyumba ya amani mradi wa utu mwanamke wanawake wanasheria na maendeleo ya afrika kituo cha msaada wa sheria kwa wanawake chama cha waandishi wa habari wanawake tanzania taasisi ya mwalimu nyerere na shirika la pathfi nder international
shukurani nyingi ziwafikie kikundi cha kiufundi cha uwaki twg kikijumuisha wawakilishi kutoka wizara za serikali wahisani mashirika ya umma asasi za kiraia na watoa huduma za afya
wadau hawa waliunda timu ya wataalamu iliyoweza kufanya kazi kwa ufanisi mkubwa katika kuandaa na kukamilisha mwongozo huu
mwisho ningependa kuwashukuru kwa hali ya pekee wataalamu elekezi waliotumia muda wao mwingi katika kuandaa mwongozo huu na kwa wale ambao waliupitia na kuusahihisha
dkt
peter mmbuji kaimu mkurugenzi wa huduma za kinga vi maneno muhimu na dhana kwa madhumuni ya mwongozo huu maneno muhimu na dhana yatakuwa na maana zifuatazo bugudha za kingono matendo yanayohusiana na hisia za kujamiiana ambayo yanakera na kuudhi watu ndani ya jamii au katika mazingira ya kazi hayakubaliki yanasumbua na yanarudiwa mara kwa mara na bila ridhaa
mifano ni matusi kutovaa kiheshima kwa mfano mavazi ya kudhalilisha maungo na kuonyesha maungo picha za ngono na kuingilia faragha za mwili wa mtu
haki za binadamu ni stahili za msingi ambazo kila binadamu anapaswa kuzipata ili kumwezesha kuishi kujiendeleza kushiriki na kupata ulinzi wa jamii bila kujali utaifa jinsi asili ya utaifa au nasaba au kabila rangi dini lugha au kwa hali nyingine yoyote
jinsia dhana hii inatumika kumaanisha tabia za kijamii wanazopewa wanaume na wanawake
watu wanazaliwa wakiwa wakike au kiume jinsi wanajifunza jinsi ya kuwa wavulana na wasichana na kisha kuwa wanawake na wanaume jinsia
jinsia inajengwa kwa misingi ya sababu tofauti kama vile umri dini na utaifa kabila na asili ya jamii
jinsia hutofautiana ndani ya jamii na kati ya jamii moja na nyingine na hubainisha utambulisho hadhi wajibu majukumu na uhusiano wa kimamlaka miongoni mwa watu wa utamaduni au jamii yoyote
jinsia inafundishwa kupitia masuala ya kijamii
sio kitu kisichobadilika au cha kuzaliwa cha asili bali kinaendeleza kukubaliana na mabadiliko katika mazingira ya kijamii kisiasa na kiutamaduni
jinsia inarejelea kile kinachomaanishwa kuwa mvulana au msichana mwanamke au mwanamume katika jamii au utamaduni unaohusika
jamii hufundisha mitazamo tabia wajibu kazi fursa mitazamo na upendeleo unaotarajiwa kwa wanaume na wanawake katika muktadha wowote
kijana balehe kipindi cha mpito cha ukuaji kutoka utoto kuelekea utu uzima
kipindi hiki ni muda ambapo mhusika sio mtoto wala mtu mzima kibiolojia wala hajakomaa kihisia
wakati huu kuna mabadiliko makubwa ya kimwili yanayohusiana na mwanzo wa kubalehe pamoja na kukua kisaikolojia
kijana balehe hujumuisha wanafunzi wengi walio kwenye shule za msingi na baadaye kukamilika wakiwa shule za sekondari
oshelezi yenye kujumuisha huduma zote zinazohitajika na kushirikisha wadau muhimu polisi ustawi wa jamii maendeleo ya jamii na wanasheria katika ngazi zote kuhusu masuala muhimu
kituo cha hifadhi ya muda mahali pa kupata taarifa usalama huduma ya kwanza rufaa na mahitaji mengine ya haraka kwa watu waliopatwa na uwaki ambao wanahitaji mahali salama penye usiri kwa kipindi fulani
kupambana na ukatili wa kijinsia kunajumuisha mambo yafuatayo kutoa huduma kuandaa mipango mkakati kwa kuwashirikisha wadau mbalimbali
kulazimisha kutishia au kutumia nguvu ikiwa ni pamoja na kutumia vitisho kauli mbaya ulaghai udanganyifu mila potofu au nguvu ya kipato bila ridhaa yake
kulazimisha kurithi mjane ni mila ambapo mjane anashurutishwa bila ridhaa yake kuwa mke au mume wa ndugu wa marehemu
inaweza kuwa katika aina au mitindo tofauti kulingana na tamaduni
nguvu katika muktadha wa uwaki madaraka yanahusiana na uwezo wa kuchagua
mamlaka makubwa yanaendana na uwezo mkubwa wa kufanya uamuzi
kwa upande mwingine mamlaka madogo yanaendana na uwezo dhaifu wa kufanya uamuzi na kwa hivyo kuongeza uwezekano wa kunyanyaswa
uwaki unahusisha matumizi mabaya ya madaraka ambapo mtu mmoja anajisikia kuwa ana mamlaka zaidi juu ya mwenzake na kutumia fursa hiyo kumnyanyasa
kwa mfano kwa kutumia shinikizo la aina vii yoyote ili kumfanya mtu mwenye uwezo mdogo kufanya naye ngono kwa madhumuni ya kumpatia faida au ahadi zozote ni kutumia vibaya madaraka
wanaume wana nafasi za madaraka kuliko wanawake na mara nyingi wanamiliki fedha mali na huduma
wanaume wana maumbile makubwa zaidi ya wanawake wana nguvu zaidi wanatumia silaha zaidi na wanadhibiti mawasiliano na usalama
madaraka yanategemea umri na mara nyingi watoto na wazee wana madaraka madogo zaidi
waume au marafiki wa kiume wana umri mkubwa zaidi kuliko wake zao au marafiki wa kike
kituo maalumu cha malezi mahali rasmi panapotambulika kisheria kama makao ya watoto au shule za maadilisho
mahali pa kulelea watoto wanaoishi katika mazingira hatarishi kama vile kituo cha kulelea watoto kinachomilikiwa na watu binafsi taasisi za dini au serikali
mhalifu ni mtu kundi la watu au taasisi inayofanya moja kwa moja au kupitia wengine uhalifu au vitendo vya kikatili dhidi ya mtu au kundi la watu
wahalifu wanakuwa katika hali ya kuwa au kuhisi kuwa na madaraka kufanya uamuzi na au mamlaka na hivyo kuwadhibiti waathirika
mlezi maalumu mtu mzima mwenye akili timamu maadili mazuri na anayeaminika katika jamii ana uwezo wa kumlea mtoto ambaye sio ndugu yake au wa nasaba yake ambaye amethibitishwa na ustawi wa jamii kuweza kumpa matunzo
mtoto kwa mujibu wa katiba ya tanzania na sheria ya mtoto mtoto ni mtu ambaye yuko chini ya umri wa miaka 
ngono za kulazimishwa ni kitendo cha kumshurutisha au kujaribu kumshurutisha mtu mwingine kwa njia ya ukatili vitisho maneno makali udanganyifu kumpa matarajio ya kiuchumi ili ajihusishe na vitendo vya ngono bila ridhaa yake
ni pamoja na vitendo mbalimbali kama ubakaji na maeneo mapana zaidi kama wanawake kulazimishwa kuolewa na kutoa huduma ya ngono kwa wanaume ambao sio chaguo lao
nyumba salama mahali pa hifadhi ya muda kwa watu waliopatwa na uwaki mashahidi au watu wengine wanaoonekana kuwa hatarini
pia ni mahali ambapo jamii familia mtu mzima anayeaminika au taasisi ya hisani wanatoa kimbilio la usalama kwa watu waliopatwa na uwaki
ridhaa kufanya uamuzi wenye uelewa uhuru na hiari kuhusu jambo lolote
hakuna ridhaa ikiwa makubaliano yamepatikana kwa njia ya vitisho nguvu au aina zozote za kulazimishwa utekaji nyara udanganyifu ulaghai na upotoshaji
ulazimishaji ngono ndani ya ndoa ni kitendo cha ngono kati ya wanandoa kinachofanywa na mwanandoa mmoja bila ridhaa au dhamira ya mwenzake akitumia nguvu vitisho kuogopesha hofu au wakati mwenza hawezi kutoa ridhaa
vitendo hivyo vya ngono vinajumuisha kujamiiana ngono ya mdomo au kinyume na maumbile kulazimishwa kufanya ngono na mtu mwingine na vitendo vingine vya ngono ambavyo vinachukuliwa na mlazimishwaji kama ukandamizaji udhalilishaji na vya kuumiza
ubakaji ni kitendo cha mtu kumwingilia kimwili mtu mwingine kwa nguvu bila ridhaa yake au kitendo cha kumwingilia kimwili mtu mwenye umri chini ya miaka 
ukahaba wa kulazimishwa ni kitendo cha ulaghai kinachofanywa na watu kwa makundi hatarishi kama wanawake au wasichana kwa kuwaahidi kuwapatia vitu misaada au ajira halali na badala yake kuwatumikisha katika biashara ya ngono
ukatili kati ya wenzi ukatili unaohusisha wenzi wenye uhusiano wa ndani kama vile mtu na mke marafi ki wapenzi wanafamilia au watu wanaoishi pamoja kama mke na mume bila ndoa rasmi
ukatili viii kati ya wenzi ni wa aina nyingi ikiwa ni pamoja na ukatili wa kimwili kupigwa mateke kuuma kumsukuma kumzuia kumtupia vitu au kumtishia
aina nyingine ya ukatili wa wenzi ni ukatili wa kingono kisaikolojia kumfanyia vitisho kuvizia kumpuuza na ukatili wa kiuchumi kunyimwa haki ya kufanya kazi kunyang anywa kipato kurithi mali n
ukatili dhidi ya wanawake ni kitendo au vitendo vya unyanyasaji vyenye kulenga jinsia ya kike vyenye matokeo au vyenye uwezekano wa kusababisha madhara ya kimwili kisaikolojia au mateso kwa wanawake ikiwa ni pamoja na vitisho vya vitendo hivyo kutumia nguvu au kumnyima uhuru hadharani au katika maisha binafsi
ukatili ndani ya familia ni vitendo vya unyanyasaji wanavyofanyiana watu walio katika uhusiano wa karibu kama vile ndoa uchumba familia au watu wanaoishi pamoja kama mke na mume bila ndoa rasmi
kuna aina mbalimbali za ukatili wa kifamilia zikiwa ni pamoja na ukatili wa kimwili kupigwa mateke kuuma kumsukuma kumzuia kumtupia vitu au kumtishia
aina nyingine ya ukatili wa kifamilia ni ukatili wa kisaikolojia kumfanyia vitisho kuvizia kumpuuza na ukatili wa kiuchumi
madhara yanayotokana na ukatili wa kifamilia ni pamoja na matumizi makubwa ya pombe utegemezi wa dawa za kulevya na ugonjwa wa akili
ukatili wa kijinsia uwaki ni kitendo chochote cha kikatili anachofanyiwa mtu yeyote awe mwanamke mwanamume au mtoto chenye lengo la kumwumiza kimwili au kiutu kutokana na jinsia yake
ukatili wa kijinsia unajumuisha ukatili wa kingono kisaikolojia mila hatarishi na unyanyasaji wa kiuchumi na kijamii
ukatili wa kimwili ni kitendo cha kumdhalilisha mtu kwa kumpiga kumvua nguo kumwuma kumchoma kumsababishia ulemavu au kumwua kwa kutumia au kutotumia silaha
ukatili wa kingono ni kitendo au jaribio lolote la unyanyasaji wa kingono linalosababisha au linaloweza kusababisha madhara ya kimwili kisaikolojia au kihisia
ukatili wa kiuchumi na kijamii ni vitendo vya kumnyima mtu fursa ya kupata mahitaji ya msingi na ya kujiendeleza kama kumnyima elimu kufanya kazi kumiliki mali huduma za afya na vitendo vingine vinavyosababisha msongo wa mawazo
ukatili matumizi ya nguvu yanayompa mtu fursa ya kumtumia au kumkandamiza mtu mwingine ikiwa ni pamoja na kumsababishia woga au hofu madhara ya kimwili kifi kra na kisaikolojia
ukatili unaweza kujitokeza kwa kumdhuru mtu kimwili au kumtishia kwa kutumia silaha au kumnyima mtu uhuru wa kufanya uamuzi na kumlazimisha kutenda kinyume na utashi wake
unyanyasaji wa kingono ni hali ya kutishia kuingilia au kuingilia faragha ya mwili wa mtu mwingine ikiwa ni pamoja na kuamsha hisia za kujamiiana kutishia kujamiiana au kujamiiana bila ridhaa yake
unyanyasaji wa mtoto kingono ushirikishwaji wa mtoto katika vitendo vinavyohusu ngono
unyanyasaji wa watoto kingono unatokea kati ya mtoto na mtu mzima au mtoto na mtoto mwingine ambapo mnyanyasaji amemzidi mtoto kiumri na kupevuka na anaaminika ana madaraka na wajibu juu ya mtoto kwa lengo la mnyanyasaji kujiridhisha haja zake binafsi
unyanyasaji wa watoto kingono ni pamoja na kushawishi au kumlazimisha mtoto ili ashiriki katika vitendo vyovyote vya ngono utumiaji wa watoto kufanya ukahaba au matumizi ya watoto katika kupiga picha za ngono na kutengeneza vifaa vinavyohusika na ngono
unyanyasaji wa mtoto ni dhana ambayo inahusisha maneno au vitendo vilivyokusudia kusababisha utokeaji wa madhara au vitisho kwa mtoto
ix unyanyasaji wa mtoto unyanyasaji wa mtoto ni dhana ambayo inahusisha maneno au vitendo vilivyokusudia kusababisha utokeaji wa madhara au vitisho kwa mtoto
kuna aina tatu kuu za unyanyasaji wa watoto unyanyasaji wa kimwili kingono na kisaikolojia
unyanyasaji matumizi mabaya ya nguvu ambapo mhalifu anamdhibiti yule anayenyanyaswa na hivyo kupata fursa ya kumwumiza kimwili au kimawazo kwa kumjengea hisia ya woga wa kudhuriwa
unyanyasaji unamnyima mtu uhuru wa kufanya uamuzi na kumlazimisha kutenda kinyume na matakwa yake
ukandamizajiji wa kingono ni kumtumia mtu watu au jamii inayoishi kwenye mazingira magumu kwa madhumuni ya kuihusisha katika vitendo vya kujamiiana au vinavyohusiana na kujamiiana ili mhalifu afaidike kiuchumi au kijamii
mila na desturi hatarishi kwa ukeketaji ni kitendo cha kikatili anachofanyiwa mtoto wa kike mwanamke au msichana kukata kabisa au kuondoa sehemu ya via vya nje vya uzazi kwa sababu zisizo za kitabibu
ni ndoa zinazojitokeza zaidi kwa wasichana ambazo mara nyingi ndoa katika umri mdogo huambatana na athari za kiafya kama zinahusishwa na madhara kwa mama na mtoto kama vile matatizo wakati wa kujifungua ulemavu na vifo vya mama na mtoto
ndoa ya kulazimishwa ni ndoa zinazofanyika bila ridhaa ya mwanamume au mwanamke iwapo mmoja kati yao hatakubaliana ndoa hizo zinaweza kusababisha madhara ya unyanyasaji na ukatili
utakaso wa mjane ni desturi ambapo mjane hulazimika au kulazimishwa kufanya ngono na ndugu wengine au mtu aliyeteuliwa kwa kazi hiyo katika jamii
hili hufanyika kabla mjane huyo hajaolewa au kuoa tena
wadau katika muktadha wa mwongozo huu wadau ni mashirika ambayo majukumu yake yanaingiliana na yale ya wizara ya afya na ustawi wa jamii katika kuwahudumia watu waliopatwa na uwaki wizara zinazohusika kwa ukaribu ni wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto wizara ya sheria na mambo ya katiba wizara ya mambo ya ndani ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa na wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi mashirika ya haki za binadamu asasi za kiraia mashirika ya dini na mashirika binafsi
sehemu ya kwanza utangulizi duniani kote ukatili wa kijinsia uwaki ni tatizo kubwa linalopunguza uwezo wa wanawake watoto na wanaume kufurahia haki zao za msingi za binadamu na uhuru wao
pamoja na tatizo hili kuwa kubwa na kuenea kwa kiwango kikubwa katika nchi nyingi halijatiliwa mkazo
chanzo kikubwa cha uwaki kimejikita katika kutokuwepo na usawa wa kijinsia na desturi zisizozingatia usawa ambao nao unaimarisha na kuendeleza hali hiyo ya kutokuwepo na usawa wa kijinsia katika ngazi mbalimbali za familia kijamii kiuchumi na kisheria
hali ya chini na utegemezi wa wanawake kijamii na kiuchumi inasababisha iwe vigumu kwao kupata msaada wa kisheria wanapofanyiwa ukatili
 hali ya uwaki duniani na kanda ya afrika a ukubwa wa tatizo utafiti uliofanyika mwaka na shirika la afya duniani who kuhusu afya ya wanawake na unyanyasaji wa watu walio kwenye uhusiano wa kindoa au wa kimapenzi katika nchi ulionyesha kuwa kati ya wanawake waliowahi kuwa na wenzi asilimia hadi wameshawahi kufanyiwa uwaki na wenzi wao wa karibu
kiwango cha uwaki wa kingono ni kati ya asilimia hadi 
kiwango cha waliofanyiwa ukatili wa kingono na kimwili ni kati ya asilimia hadi 
aidha wanawake wengi walisema kuwa mara yao ya kwanza ya kujamiiana hawakufanya hivyo kwa ridhaa yao bali walilazimishwa asilimia peru vijijini asilimia tanzania vijijini asilimia bangladesh vijijini na asilimia ethiopia vijijini
kati ya asilimia na ya wanawake walisema kuwa wameshawahi kufanyiwa uwaki wakati wakiwa na ujauzito
huko uganda kwenye wilaya mbili wanawake walikiri kuwa walishawahi kupigwa au kudhuriwa kimwili na wenzi wao
asilimia ya wanawake waliripoti kuwa walishawahi kupigwa
vilevile asilimia ya wanaume walisema kuwa walishawahi kuwapiga wake zao
duniani kote mwanamke mmoja kati ya wanawake watano na mwanamume mmoja kati ya wanaume waliripoti kuwa walipokuwa watoto walishawahi kufanyiwa ukatili wa kingono
aidha biashara ya kuwasafirisha wanawake na wasichana kwa ajili ya shughuli za ngono za kulazimishwa ni kubwa na mara nyingi huathiri hasa wanawake na wasichana walio katika mazingira hatarishi
kulazimishwa kuolewa au kuoa na ndoa za utotoni ni ukiukwaji wa haki za binadamu za wanawake na wasichana
destruri hizi zinafanyika katika nchi nyingi za asia mashariki ya kati na afrika kusini mwa jangwa la sahara
kuna uhaba wa taarifa takwimu na utafiti kuhusu uwaki katika nchi za afrika mashariki
huko kenya hakukuwa na takwimu za kitaifa kuhusu uwaki mpaka ulipofanyika utafiti wa afya na idadi ya watu kenya kdhs mwaka 
utafi ti huo ulionyesha kuwa asilimia ya wanawake waliripoti kuwa katika mwaka mmoja kabla ya utafiti huu walikuwa wamefanyiwa ukatili wa kingono
wengi wa waliofanyiwa ukatili huo walikuwa ni wanawake wenye umri wa miaka 
utafiti uliofanywa na shirika la wanasheria wanawake kenya ulionyesha kuwa asilimia ya wanawake waliohudhuria kwenye kliniki nne za wajawazito huko nairobi walisema kuwa katika uhai wao walikuwa wameathirika kwa nyakati mbalimbali na uwaki ambapo asilimia ya wahusika walikuwa wamefanyiwa ukatili na waume zao na asilimia walikuwa ni wageni kwao
wakati wa ghasia zilizotokea baada ya uchaguzi wa kenya asilimia ya wanawake ambao walibakwa walipata maambukizo ya vvu
katika mwezi mmoja wanawake watoto na wanaume walitibiwa katika kituo cha huduma kwa watu waliopatwa na uwaki huko nairobi
utafiti uliochunguza uwaki wakati wa ghasia za baada ya uchaguzi uliofanyika katika makazi duni ya kibera uligundua kwamba umri wa waliofanyiwa vitendo vya ubakaji ulikuwa kati ya miaka na wengi wao wakiwa na umri wa miaka 
kibera ni eneo la nairobi kenya linalokaliwa na watu wapatao milioni moja kwenye makazi duni na ni moja kati ya maeneo makubwa yenye makazi duni duniani
uwaki uliwaathiri wanawake wa kila umri mahojiano yalibainisha kuwa baadhi ya waliofanyiwa uwaki waliambukizwa vvu
huko kivu kaskazini mwa jamhuri ya kidemokrasia ya kongo drc umoja wa mataifa un mwaka ulisema kuwa kwa wastani wanawake waliokuwa wanabakwa walikuwa kwa mwezi
taarifa ya shirika la amnesty international ya mwaka ilisema kuwa wanawake wanabakwa kila siku
hapa tanzania tatizo la uwaki ni kubwa na kuna upungufu na changamoto nyingi za kushughulikiwa
 madhara ya uwaki uwaki unasababisha matatizo makubwa ya kiafya ambayo yanawadhoofisha waliopatwa na uwaki
kwa wanawake kwa mfano pamoja na kuwasababishia udhaifu wa mwili na akili uwaki unawapunguzia uwezo wa kujithamini na kuwasababishia machozi yasiyo na mwisho
pamoja na madhara hayo uwaki unawasababishia na kuwaongezea uwezekano wa kuwa na matatizo ya kiafya ya muda mfupi na mrefu kama vile maumivu makubwa ya muda mrefu mwilini uharibifu wa hisia za akili na ulemavu wa kimwili
madhara mengine ni matumizi ya madawa ya kulevya pombe uvutaji sigara na magonjwa ya akili kama sononi
uwaki unahusiana na madhara mengine kama vile mimba zisizotarajiwa madhara ya kiafya yakiwemo maambukizo ya ngono vvu
ripoti ya utafi ti wa who ya mwaka inaonyesha kuwa kwenye sehemu nyingi ambazo utafi ti huu ulifanyika wanawake walioathirika na ukatili wa kimwili au wa kingono au vyote viwili walikuwa na uwezekano mkubwa zaidi wa kuathirika kiafya kuliko wale ambao hawajawahi kuathirika na uwaki
wanawake waliopatwa na uwaki walikuwa na uwezekano zaidi wa kuwa na matatizo ya kutoweza kutembea vizuri na kushindwa kufanya shughuli zao za kila siku
matatizo mengine waliyokuwa nayo wanawake hao waliofanyiwa uwaki ni kusikia maumivu kupoteza kumbukumbu kusikia kizunguzungu na kutoka majimaji kwenye uke katika wiki nne kabla ya mahojiano
uwaki uliokithiri unaweza ukasababisha vifo vya watoto wachanga wasichana na wanawake
utafiti mbalimbali umeonyesha uhusiano kati ya maambukizo ya vvu na uwaki yaani uwaki ni kiashirio kinachosababisha au kinachohusiana na maambukizo ya vvu
utafiti wa who wa mwaka ulionyesha kuwa wanawake walioambukizwa vvu walikuwa na viwango vya juu vya kufanyiwa uwaki
watu waliopatwa na uwaki wana uwezekano mkubwa zaidi wa kuambukizwa vvu kwa kuwa wanaweza wakaambukizwa moja kwa moja kama wakifanyiwa ukatili wa kingono
utafiti wa who pia unaonyesha kuwa watoto walioathirika na ukatili wa kingono katika maisha yao ya baadaye wana uwezekano zaidi wa kufanyiwa uwaki kuliko watoto ambao hawajafanyiwa uwaki
zaidi ya hayo imeonekana kuwa kama mtoto akifanyiwa uwaki wakati wa miaka yake ya utotoni na ujanani kuna uwezekano mkubwa baadaye katika maisha yake ya utu uzima kukabiliwa na matatizo ya afya na kuwa na tabia hatarishi za kiafya
 muhtasari wa hali ya uwaki tanzania aina nyingi za uwaki hutokea nchini tanzania na zote zina athari kwa watu binafsi na jamii hususan wanawake na watoto
uwaki wanaofanyiwa wanawake na wenzi wao wa karibu ni tatizo kubwa nchini tanzania
kutokana na hali hiyo wasichana na wavulana wengi wanakuwa hatarini kukabiliwa na aina za unyanyasaji wa watoto katika familia zao shuleni na katika jamii
utafi ti wa who ulionyesha kuwa uwaki kwa ujumla na uwaki dhidi ya wanawake ni tatizo kubwa nchini tanzania
utafiti huu ulihusisha wanawake waliokuwa na wenzi dar es salaam na mbeya 
utafiti ulionyesha kuwa asilimia ya waliohojiwa jijini dar es salaam na asilimia ya waliohojiwa mbeya walikuwa wamefanyiwa uwaki
katika baadhi ya maeneo kati ya asilimia na asilimia ya wanawake waliripoti kuwa waume zao au wenzi wao walikuwa wamewafanyia ukatili wa kimwili au kingono
utafiti ulionyesha kuwa asilimia ya wanawake waliripoti kuwa walipoanza kujamiiana kwa mara ya kwanza kujamiiana hakukuwa kwa ridhaa yao bali walilazimishwa
katika utafiti huo asilimia hadi ya wanawake waliripoti kuwa walifanyiwa ukatili wa kimwili wakiwa wajawazito
zaidi ya asilimia ya watu waliopatwa na uwaki nchini tanzania hawakukuchukua hatua yoyote ya kuripoti tatizo hilo polisi au kwa mamlaka yo yote rasmi ya kisheria
moja ya matatizo ya kiafya yanayohusiana na uwaki ni maambukizo ya vvu
kuumia au kuchubuka wakati wa ukatili wa kingono kunamweka mwathirika katika hatari ya kuambukizwa vvu
utafi ti nchini tanzania ulionyesha kuwa walioambukizwa vvu wana uwezekano mara mbili au mara tatu zaidi ya kuwa walifanyiwa uwaki kuliko wale ambao hawajaambukizwa
utafiti wa afya na idadi ya watu tanzania tdhs ulionyesha kuwa kiwango cha uwaki kwa wanawake wa umri wa miaka ni zaidi ya asilimia 
walioathirika na ukatili wa kimwili walikuwa asilimia na uwaki wa kingono ni asilimia 
asilimia ya wanawake waliathirika na uwaki wa aina zote mbili yaani wa kimwili na wa kingono
asilimia ya wanawake wajawazito waliripoti kuwa walifanyiwa ukatili wa kimwili
utafi ti pia unaonyesha kuwa asilimia ya wanawake walikuwa wamefanyiwa ukatili wa kuwadhibiti na waume zao au wenzi wao
kuna tofauti kubwa za kimkoa katika viwango vya uwaki nchini
mkoa wa dodoma ndio wenye kiwango kikubwa zaidi cha uwaki asilimia kuliko mikoa yote na mkoa wa tanga asilimia ndio ulio na kiwango cha chini kuliko mikoa yote katika ukatili wa kimwili
ukatili wa kingono ulitokea zaidi mkoa wa rukwa kwa kiwango cha asilimia na kiwango cha chini kabisa ilikuwa mkoa wa shinyanga kwa asilimia 
wahalifu wa uwaki dhidi ya wanawake waliowahi kuolewa walikuwa waume au wenzi wao wa sasa asilimia waume au wenzi wao wa zamani asilimia marafiki wa kiume wa sasa au wa zamani asilimia 
kwa wanawake ambao walikuwa hawajawahi kuolewa wahalifu walikuwa marafiki wa kiume wa sasa au wa zamani asilimia 
 uwaki kwa watoto na vijana balehe nchini tanzania
utafiti wa kitaifa kuhusu unyanyasaji dhidi ya watoto uliofanyika tanzania ulionyesha ukubwa wa tatizo la unyanyasaji wa kingono kimwili na kihisia wanaofanyiwa wasichana na wavulana nchini tanzania
kiwango cha uwaki dhidi ya watoto ni kikubwa sana hivyo zaidi ya robo ya wasichana na zaidi ya asilimia kumi ya wavulana waliofikia umri wa miaka wamefanyiwa vitendo vya ukatili wa kingono
kiwango cha uwaki unaohusisha maungo ni kikubwa kuliko uwaki unaohusisha kujamiiana na hisia za kujamiiana
zaidi kidogo ya nusu ya wasichana na wavulana walisema kuwa wakati wa miezi kumi na miwili iliyopita waliwahi kufanyiwa ukatili wa kimwili wa kutumia maungo
wakati wa utoto wao zaidi ya asilimia 
 ya wasichana na asilimia 
 ya wavulana walifanyiwa ukatili wa kimwili hasa kwa kupigwa ngumi kuchapwa viboko au kupigwa mateke
karibu asilimia ya wasichana na wavulana wa tanzania waliosema kuwa walifanyiwa ukatili wa kimwili walifanyiwa na ndugu wavulana 
 wasichana 
robo moja ya watoto wa tanzania wavulana kwa wasichana walisema kuwa walifanyiwa uwaki wa kisaikolojia wengi wakitukanwa wavulana 
 wasichana 
karibu asilimia ya wasichana walisema kuwa walijiona kama ndugu zao au wazazi wao hawakuwahitaji na asilimia walikuwa wametishiwa kutelekezwa
kuna uhusiano wa karibu kati ya aina tatu za uwaki yaani uwaki wa kimwili wa kingono na wa kisaikolojia
asilimia tisa ya wasichana ambao walisema kuwa walifanyiwa uwaki wa kutumia maungo pia walifanyiwa uwaki wa kisaikolojia
wavulana wanane kati ya wavulana kumi walifanyiwa uwaki wa aina zote
watafiti waliangalia hali ya uwaki kwa watoto nchini tanzania wakiangalia ni wapi unapofanyika na nani unafanyika lini na unafanyikaje
takwimu zilionyesha kuwa wahusika yaani wahalifu zaidi wa uwaki kwa watoto ni watu wazima
uwaki kwa watoto hutokea hasa nyumbani
huko zanzibar asilimia ya wasichana na asilimia ya wavulana ambao walikuwa wamefanyiwa uwaki wa kimwili walifanyiwa na ndugu
ilionekana wazi kuwa wazazi ndio wahusika wakubwa katika kuwafanyia watoto wao ukatili wa kimwili
kwa kuonyesha ni nani wanaohusika na uwaki wa watoto na unatokea wapi ni njia ya kutambua mikakati ya kupanga mipango ya kuzuia uwaki kwa watoto na kuandaa sera kuhusu uwaki wa watoto
kiwango cha juu cha uwaki kwa watoto nchini tanzania ni changamoto kubwa katika kuboresha na kuimarisha huduma za kukabiliana na uwaki kisheria kiafya na kijamii
kuna matatizo mawili makubwa katika utoaji wa huduma za kuzuia na kuwahudumia watoto wanaoathirika na uwaki kukabiliana na shinikizo la kijamii ambalo huzuia watoto na walezi wao wasitoe taarifa za unyanyasaji wa kingono
 kukosekana kwa huduma zenye ubora na za kirafiki kwa mtoto
 mazingira ya sera zinazohusu uwaki tanzania sera za kitaifa za tanzania zinatokana na mikataba ya kimataifa na nyaraka za kikanda ambapo tanzania imeridhia na kutia saini kwa mfano mkataba wa kutokomeza aina zote za ubaguzi dhidi ya wanawake cedaw jukwaa la beijing na maendeleo ya milenia ya mwaka 
tanzania pia imetia saini itifaki ya mkataba wa afrika wa haki za binadamu kuhusu haki za wanawake itifaki ya maputo na itifaki ya maendeleo ya jamii kusini mwa afrika
tanzania imeweka msingi imara kwa ajili ya kuzuia na kukabiliana na uwaki
miongoni mwa sera zinazohusiana na uwaki na zinazoendeleza usawa wa kijinsia ni sera ya taifa ya maendeleo sera ya taifa ya afya sera ya ukimwi sera ya maendeleo ya wanawake na mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini mkukuta ii 
kati ya malengo yaliyopo kwenye mkukuta ii ni lengo linalohusu uwaki kuboresha usalama wa mtu binafsi usalama wa mali zake kupunguza uhalifu na kuondoa ukatili wa kijinsia
sekta muhimu zinazoshughulikia uwaki ni pamoja na wizara ya afya na ustawi wa jamii wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto wizara ya mambo ya ndani ya nchi wizara ya sheria na mambo ya katiba wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa mashirika ya maendeleo na asasi za kiraia csos
hata hivyo sera zilizopo hasa sera ya taifa ya afya ambayo inaongoza huduma za afya hazitoshelezi katika kushughulikia tatizo la uwaki
katika ngazi ya taifa hakuna sera wala miongozo inayoelekeza juhudi zinazofanyika kupunguza uwaki
 mazingira ya sheria za tanzania kuhusu uwaki a katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kama ilivyorekebishwa mwaka na hatimaye kufanyiwa marekebisho mwaka inatambua haki za watu wote
ibara ya e inasema kuwa ni marufuku kwa mtu kufanyiwa mateso au adhabu ya udhalilishaji
ibara ya inasema kila mtu ana haki ya kuishi na kupewa ulinzi wa maisha yake kwa mujibu wa sheria
ibara ya inasema kwamba kila mtu ana haki ya kuheshimiwa na kupewa ulinzi wa yeye binafsi utu wake faragha ya utu wake mwenyewe familia yake maisha yake ya ndoa makazi yake na mawasiliano binafsi
b sheria ya ndoa iliyorekebishwa mwaka sheria ya ndoa kama ilivyorekebishwa mwaka haisemi bayana hatua za kuchukua kuhusiana na uwaki
umri wa kuoa ni miaka kwa wanaume na kuolewa kwa wanawake ni miaka 
hata hivyo sheria inaeleza kuwa mahakama inaweza ikaruhusu ndoa kwa wavulana au wasichana walio chini ya umri wa miaka au mradi wawe wameshafikia miaka 
kwa hali hii sheria inaruhusu vijana waoe au waolewe mapema yaani inaruhusu ndoa za katika umri mdogo kwa wasichana
madhara yanayohusiana na ndoa hizi ni kuwaweka wasichana katika hali ambayo wana uwezekano wa kufanyiwa uwaki
wanawake wanaoolewa wakiwa na umri wa chini ya miaka wanaripoti kufanyiwa ukatili wa kimwili au kingono zaidi ya walioolewa wakiwa na umri zaidi ya miaka 
takwimu zilizotokana na utafi ti kuhusu afya na idadi ya watu dhs katika nchi ulionyesha kuwa katika nchi sita bangladesh bolivia jamhuri ya dominica kenya rwanda na zimbabwe wanawake walioolewa kabla ya umri wa miaka walikuwa na uwezekano zaidi wa kufanyiwa uwaki wa kimwili au kingono walipoanza kuishi na waume zao
matokeo ya utafiti huo na utafiti mwingine yameonyesha kuwa kuna uwezekano mkubwa wa kufanyiwa uwaki katika ndoa za utotoni
c sheria maalumu ya makosa ya kujamiiana ya mwaka sospa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania lilitunga sheria maalumu ya makosa ya kujamiiana mwaka ambayo ni sehemu ya kanuni za adhabu
sehemu ya ya kanuni za adhabu ya sheria hii ilirekebishwa kwa mapana ili iweze kutoa tafsiri pana zaidi ya ubakaji
sura ya ya kanuni za adhabu huainisha aina mbalimbali za uwaki ikiwa ni pamoja na ukatili dhidi ya mwenzi wa karibu kunajisi mtoto ubakaji kulawiti kusafirisha binadamu ukatili wa kingono unyanyasaji wa kingono kumzuia mtu kufanya maendeleo ya kiuchumi na ya kijamii unyanyasaji wa kisaikolojia na kihisia na ukatili wa kimwili
sheria hii imeimarisha ulinzi kwa wanawake na watoto dhidi ya ukatili wa kingono na mila hatarishi
pamoja na kuwa ni sheria inayoweza kuwa na manufaa kuwalinda wasichana kutokana na uwaki utekelezaji wake unakuwa mgumu ukikabiliwa na shinikizo la kijamii kutaka kesi za uwaki zisikilizwe nje ya mahakama
watuhumiwa wa uwaki wana uwezekano wa kupewa adhabu kali ya kifungo cha mpaka miaka au kifungo cha maisha
hata hivyo pamoja na sheria hii kuwepo ukosefu wa ufahamu juu ya sheria hii na kutokuwa na sera na miongozo inayohusu uwaki kunaathiri uwezo wa tanzania katika kukabiliana na tatizo la uwaki
sheria hii imekuwa na upungufu tangu ilipopitishwa kwa kuwa haikusema chochote kuhusu uwaki unapofanyika nyumbani kwenye familia na haitambui kuwa ubakaji ndani ya ndoa ni kosa ijapokuwa inakubali kuwa ubakaji wakati mume na mke wakiwa wametengana ni kosa
sospa inaelezea ubakaji kuwa ni wakati msichana anayebakwa yuko chini ya umri wa miaka 
sheria inasema kuwa kama mwanamke ameolewa na mume wake akajamiiana naye bila ridhaa yake hilo si kosa la ubakaji
d sheria ya mtoto ya mwaka mwaka tanzania iliridhia mkataba wa umoja wa mataifa wa haki za mtoto
wakati huo tanzania haikuwa imetunga sheria inayohusika na mkataba huo mpaka mwaka wakati bunge lilipopitisha muswada wa sheria ya mtoto ya mwaka 
sheria hii ni ya kihistoria kwa tanzania kwani inatoa nafasi ya kutekeleza mkataba wa umoja wa mataifa wa haki za mtoto
sheria hii ilitengeneza mfumo wa kisheria wa kutambua na kulinda haki za mtoto
sheria hii ina nyanja mbalimbali zinazomlinda mtoto kutokana na changamoto zinazowakabili watoto ambazo ni pamoja na kubaguliwa haki ya kupewa jina na uraia haki na wajibu wa wazazi haki ya kutoa maoni na haki ya kulindwa kutokana na mateso na udhalilishaji
sheria inaweka mfumo wa kuhakikisha utoaji haki kwa watoto kwa nyakati tofauti kwa mfano watoto wakiwa katika mgogoro na sheria shahidi au waathirika
sheria inafafanua taratibu za kuhakikisha watoto wasio na familia wanapewa ulinzi na inafafanua mchakato wa kuwawezesha kuasiliwa kimataifa
hata hivyo sheria hii mpya bado ina upungufu kwa mfano haina kipengele kinachohusu umri wa kisheria wa ndoa ambao unaonyesha ubaguzi wa kijinsia kwa kuruhusu wasichana waolewe wakiwa na miaka na wavulana kuoa wakiwa na miaka wavulana na wasichana wanaweza kuoa au kuolewa katika umri wa miaka kwa ruhusa ya mahakama
upungufu mwingine ni kwamba sheria haizungumzii adhabu ya viboko
licha ya upungufu huo sheria hii ya mtoto ya mwaka inaweza ikaleta maendeleo makubwa katika kudumisha haki za watoto hapa tanzania
 serikali na sekta mbalimbali zinavyoshughulikia uwaki mikakati ya kitaifa dhidi ya uwaki ni pamoja na kuwa na mabadiliko ya taasisi kwenye wizara zinazohusika ili kuhakikisha ukatili wa kijinsia unajumuishwa katika shughuli za wizara mbalimbali
uteuzi wa waratibu wa jinsia kwenye sekta mbalimbali wanaohusika katika kuandaa mipango bajeti na kuratibu shughuli za uwaki kumesaidia sana kuendeleza vita dhidi ya uwaki
jeshi la polisi tanzania limefanya mageuzi ili kuliwezesha kuhusika zaidi na matatizo ya kijamii ikiwa ni pamoja na uwaki
hivi sasa jeshi la polisi linafanyiwa mafunzo na shughuli mbalimbali za kulijengea uwezo katika kukabiliana na uwaki
uundaji wa mtandao wa polisi wanawake tanzania na kuanzishwa kwa dawati la jinsia katika vituo kadhaa vya polisi ni hatua muhimu katika kuliwezesha jeshi hilo kuwahudumia watu waliopatwa na uwaki wengi wao wakiwa wanawake na watoto
pamoja na kuwapo kwa mazingira ya sera zinazokabiliana na tatizo la uwaki utoaji wa huduma za kina zinazohusiana na uwaki bado haujakamilika
utafiti na taarifa nyingi zimeonyesha kuwa huduma za uwaki ni duni na rasilimali za kuwahudumia waathirika ni chache
kwa mfano ripoti ya tathmini ya shirika la maendeleo ya kimataifa la marekeani usaid health policy initiative iliyofanyika tanzania mwaka ilisema kwamba ijapokuwa kuna mazingira mazuri ya sera zinazoendeleza vita dhidi ya uwaki ubora wa huduma na idadi ya vifaa na rasilimali zilizopo za kuwahudumia waathirika ni chache
aidha hakuna itifaki na miongozo ya utekelezaji wa mipango ya kuwasaidia watu waliopatwa na uwaki
tathmini ya shirika la maendeleo ya kimataifa la marekani usaid health policy initiative ya mwaka wa iliyofanyika iringa ilionyesha kwamba hakukuwa na sera itifaki au miongozo inayowawezesha madaktari na polisi katika kuwahudumia watu waliopatwa na uwaki
ingawa baadhi ya asasi zisizo za kiserikali zinatoa huduma za msaada wa kisheria na nyumba salama kwa waathirika uwezo wa kifedha walio nao ni mdogo
mwezi julai mwaka wizara ya afya na usatawi wa jamii kwa kushirikiana na mpango wa pamoja wa umoja wa mataifa wa kupunguza vifo vinavyotokana na matatizo ya uzazi na watoto wachanga ilifanya utafiti kuangalia sekta ya afya inavyokabiliana na uwaki na watu waliopatwa na uwaki
utafiti huo ulionyesha kuwepo kwa matatizo mbalimbali kama upungufu wa wafanyakazi upungufu wa mafunzo kuwawezesha wafanyakazi kutoa huduma kwa watu waliopatwa na uwaki na ukosefu wa uelewa miongoni mwa watendaji wa huduma za afya zinazohusiana na uwaki kwamba uwaki ni suala la haki za binadamu na ni tatizo la afya ya jamii
 mfumo wa utoaji wa huduma za afya na ustawi wa jamii muundo wa kitaifa wa utoaji wa huduma za afya na ustawi wa jamii unajumuisha usimamizi na utoaji wa huduma kwenye ngazi tatu kitaifa ya mkoa na jiji na ya wilaya ikijumuisha halmashauri na manispaa
mfumo huo wa utoaji wa huduma za afya ni pamoja na utoaji wa huduma za kukuza afya kuzuia magonjwa tiba utengemao na huduma za ustawi wa jamii kwenye zahanati vituo vya afya kliniki na hospitali
kuna mfumo wa rufaa wa kitaifa kwa ajili ya wagonjwa na watu waliopatwa na uwaki unaoanzia kwenye zahanati na kuvifikia vituo vya afya na hospitali za wilaya mkoa na ngazi ya taifa
halmashauri za wilaya na manispaa zina wajibu wa kutoa na kusimamia huduma za afya kwa wananchi wanaoishi kwenye wilaya hizo ikiwa ni pamoja na huduma zinazohusiana na kuzuia na kukabiliana na watu waliopatwa na uwaki
a halmashauri za wilaya manispaa bodi ya huduma za afya ya wilaya inawajibika na utoaji na usimamizi wa huduma za afya za kina kwa wakazi wa wilaya inayohusika
timu ya usimamizi ya huduma za afya ya halmashauri chmt inatoa muundo wa kitaalamu wa kutekeleza uamuzi unaopitishwa na bodi ya huduma za afya ya wilaya
b ngazi ya wilaya timu ya usimamizi ya huduma za afya ya halmashauri chmt ina jukumu la kuandaa na kutekeleza mpango kabambe wa afya wa halmashauri yaani cchp kusimamia na kutathmini huduma za afya katika hospitali vituo vya afya zahanati na kwenye jamii katika wilaya na kufanya utafiti
kamati ya uongozi ya hospitali inasimamia kuandaa mipango na kusimamia uendeshaji wa hospitali ya wilaya katika kutoa huduma za tiba ikiwa ndiyo hospitali ya rufaa wilayani na hospitali ya kwanza ya rufaa kwenye mfumo wa hospitali za rufaa nchini
c ngazi ya kata kamati ya afya ya kata inasimamia kuandaa mipango ya huduma za afya uratibu wa mipango ya afya ya jamii usimamizi na uhamasishaji wa rasilimali ukusanyaji na matumizi ya fedha ikiwa ni pamoja na mfuko wa afya ya jamii
vituo vya afya hutoa huduma za afya za kina na huduma za ustawi wa jamii kwa wananchi wanaoishi kwenye kata
kamati ya kituo cha afya inasimamia utoaji wa huduma za afya na kuhamasisha upatikanaji wa nyenzo za kutosha kwa ajili ya huduma hizo
timu ya usimamizi wa kituo cha afya ina wajibu wa kusimamia uendeshaji wa siku hadi siku wa kituo cha afya
timu ya usimamizi wa kituo cha afya ina jukumu la kupanga na kusimamia mipango ya afya ya jamii kwenye eneo linalohudumiwa na kituo cha afya ikiwa ni sehemu ya mpango wa maendeleo wa kata
d ngazi ya kijiji kamati ya zahanati ina wajibu wa kuhakikisha kuwa wananchi wanaoishi hapo kijijini wanapata huduma za afya zenye ubora na ambazo haziko nje ya uwezo wao
inafanya hivyo kwa kusimamia na kutayarisha mipango ya huduma za afya na kuhamasisha nyenzo kwa ajili ya utekelezaji wa mpango wa zahanati
timu ya usimamizi ya zahanati ina majukumu ya kupanga na kusimamia mipango ya afya ya msingi ya kijiji ikiwa ni sehemu ya mpango wa maendeleo wa kata
ni wajibu wa kamati ya huduma za jamii ya kijiji kuhamasisha wanakijiji ili washiriki kwenye uboreshaji wa afya
sehemu ya pili umuhimu na malengo 
 umuhimu wa mwongozo wa huduma za uwaki mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya uwaki uliandaliwa kutokana na maelekezo yaliyopo kwenye mwongozo wa sera ya kitaifa wa sekta ya afya kuhusu kuzuia na kupambana na ukatili wa kijinsia
nia ya mwongozo huu ni kuelekeza usimamizi wa kina wa huduma za waathrikia wa uwaki zinazotolewa katika vituo vya afya katika ngazi zote nchini kwa ajili ya watoto na watu wazima
huduma za kina kwa waliopatwa na uwaki katika sekta ya afya ni pamoja na utoaji wa huduma ya matibabu huduma ya kisaikolojia na huduma za kusaidia maisha zenye kushirikisha jamii polisi na mfumo wa kisheria
huduma hizi zinazotolewa kwenye mfumo wa huduma za afya ambapo kuna mfumo wa rufaa wa kitaifa kwa ajili ya waliopatwa na uwaki na chini yake kuna vituo vya huduma za afya zinazosimamiwa na serikali watu binafsi na mashirika ya serikali na asasi zisizo za kiserikali
vituo hivi vina wafanyakazi wa kada mbalimbali na wenye ujuzi na uwezo wa kutoa huduma za kina zenye ubora wa juu kwa waliopatwa na uwaki wa umri wote
utoaji wa huduma za afya katika kituo cha kutolea huduma za afya unahitaji kuwapo kwa maelekezo ya wazi kuhusu kiwango cha huduma cha kuanzia kilichowekwa katika ngazi ya kituo kinachohusika na utoaji wa aina mbalimbali za matibabu kwa watu wazima na watoto
huduma za afya kwa waliopatwa na uwaki zitajumuishwa kwenye huduma zilizopo katika vituo vya kutolea huduma za afya na katika jamii
hali hii inahitaji kuwapo kwa miongozo ya wazi itakayowaongoza wasimamizi na watoa huduma katika vituo vya kutolea huduma za afya
vituo vya kutolea huduma za afya pamoja na watoa huduma wanaweza kuwa ni sehemu ya mwanzo kufikiwa na waliopatwa na uwaki
hapa mwathirika anakutana na watoa huduma za afya
kwa hiyo watoa huduma za afya wako katika nafasi nzuri ya kusaidia kwa kuhamasisha jamii kuzuia uwaki kama sehemu ya tatizo la afya ya jamii na kutoa huduma ambazo ni pamoja na kutoa unasihi kwa watu waliopatwa na uwaki na familia zao
watoa huduma za afya ambao hawajaelimishwa na ambao hawajatayarishwa na kuwezeshwa kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki wanaweza wakaghafilika na kubainisha ugonjwa au hali ambayo siyo au kutoa tiba isiyofaa na kwa hiyo kumfanya mwathirika adhurike zaidi
mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu huduma na kinga dhidi ya uwaki utasaidia watoa huduma katika kutoa huduma bora na toshelezi kwa waathirika na kwa jamii
mwongozo huu unatumika vilevile kuwaongoza wasimamizi na watoa huduma za afya katika kutambua na na kuwezesha upatikanajiwa rasilimali za haraka kama vifaa na dawa kwenye kila kituo cha utoaji wa huduma
kitabu hiki kinatoa mwongozo kwa watoa huduma za afya ili waweze kusimamia huduma za waliopatwa na uwaki na kusaidia kutoa mafunzo kwa wafanyakazi wa afya jinsi ya kuanzisha huduma za waliopatwa na uwaki na namna bora ya kusimamia huduma hizo
 walengwa wa mwongozo huu mwongozo huu umetayarishwa ili usaidie kuelekeza wasimamizi na watoa huduma za afya katika kutoa huduma za kina na zenye ubora wa hali ya juu kwa waliopatwa na uwaki
wasimamizi wa huduma za afya katika sekta ya umma na binafsi watatumia mwongozo huu katika kupanga kuratibu kufuatilia na kutathmini utoaji wa huduma katika vituo vinavyotoa huduma za afya na kwenye jamii
watoa huduma za afya watapewa vifaa vya matibabu kuwawezesha kutoa huduma bora ikiwa ni pamoja na huduma za kisaikolojia
watapewa vitendea kazi vya kuchukulia sampuli za ushahidi wa kimahakama na vya kufanyia rufaa kwa polisi na mahakamani
wakaguzi na wasimamizi wanaohusika katika kuhakikisha waliopatwa na uwaki wanapewa huduma za kina na zenye ubora wa hali ya juu watakuwa na mfumo sanifu kwa ajili ya ufuatiliaji tathmini na kusaidia utendaji wa wasimamizi na watoa huduma
 madhumuni ya mwongozo wa huduma za waliopatwa na uwaki kimsingi mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu huduma na kinga dhidi ya ukatili wa kijinsia una madhumuni ya kuhakikisha kuwa waliopatwa na uwaki wanapewa huduma za afya ambazo ni za kina na bora
a lengo kuu lengo la mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu huduma na kinga dhidi ya ukatili wa kijinsia ni kuweka mfumo wa utoaji wa huduma bora kwa waliopatwa na uwaki kwa watu wazima na watoto
b malengo mahasusi 
kuelekeza utoaji wa huduma za afya kwa waliopatwa na uwaki ikiwa ni pamoja na kupata ridhaa kutibu majeraha kutoa unasihi wa kisaikolojia na kijamii na kuwapa rufaa kwa huduma zaidi pale inapohitajika
kuhakikisha utoaji wa huduma za afya kwa waliopatwa na uwaki unazingatia viwango
huduma hizi ni pamoja na kuchukua sampuli za kitaalamu kuhifadhi kusafirisha na kufuatilia majibu ya sampuli za ushahidi wa kimahakama kwa kushirikiana na wadau muhimu
kuimarisha uhusiano kati ya vituo vya kutoa huduma za afya na jamii kwa madhumuni ya kuongeza utumiaji wa huduma za waliopatwa na uwaki
kuwajengea uwezo na kuwapatia mafunzo watoa huduma za afya ili waweze kutoa huduma kamilifu
kuongoza na kuelekeza uhamasishaji wa nyenzo zinazohitajika katika huduma za uwaki kuongeza ushirikiano kuboresha uratibu na kuhakikisha huduma zinakuwa bora zaidi na zinatolewa katika ngazi zote za utoaji huduma za afya
kuongoza na kuelekeza taratibu zinazotumika kwa ajili ya tathmini na ufuatiliaji na uhakiki wa ubora wa huduma
kuongoza na kuelekeza taratibu za kusimamia hali ya usiri katika kutoa huduma
kutoa taratibu za kukusanya na kuhifadhi sampuli za ushahidi wa kimahakama
 sehemu ya tatu uhusiano kati ya vituo vya huduma za afya na jamii katika kuhudumia waliopatwa na uwaki timu za usimamizi wa vituo vya kutolea huduma za afya katika ngazi zote zitaimarisha ushirikiano wa karibu na jamii na wadau wengine
wadau hawa ni pamoja na vyombo vinavyosimamia sheria kama vile mahakama na polisi
lengo la kushirikiana na wadau hawa ni kuhakikisha kuwa waliopatwa na uwaki wanapewa huduma bora
uhusiano na jamii unaweza kufanyika kwa njia ya kuwasiliana na familia ya aliyepatwa na uwaki viongozi wa jamii watu binafsi na watoa huduma za afya katika ngazi ya jamii wahudumu wa afya ya msingi wasambazaji wa huduma za uzazi wa mpango na wakunga wa jadi asasi za kijamii na asasi za kidini
timu ya usimamizi ya kituo cha huduma za afya itashirikiana kwa karibu na wawakilishi wa jamii kupitia kamati za kuendesha zahanati vituo vya afya na hospitali katika ngazi zote za utoaji wa huduma za afya
timu ya usimamizi ya kituo cha huduma za afya itashirikiana pia na kamati nyingine kama kamati za ukimwi huduma za jamii ulinzi na usalama
watoa huduma za afya katika ngazi zote wataiarifu jamii na waliopatwa na uwaki juu ya vituo vya huduma ikiwa ni pamoja na nyumba salama vituo vya hifadhi ya muda hospitali vituo vya afya na zahanati
watoa huduma za afya katika ngazi zote wataelimisha jamii na waliopatwa na uwaki kuhusu mahala pa kupata huduma muhimu pia kutekeleza huduma za mkoba outreach services
 ujumbe muhimu kwa waliopatwa na uwaki na kwa jamii watoa huduma za afya wana jukumu la kuwafikishia jamii na waliopatwa na uwaki ujumbe ufuatao kuhusu uwaki a hatua za kuchukua kama kuna tukio la uwaki i
aliepatwa na uwaki aende haraka mahali ambapo ni salama kwa jirani ndugu kiongozi wa jamii au polisi
ii
kutoa taarifa mara moja kwa mtu ambaye anaweza kumwamini au awasiliane na kituo cha polisi
anaweza kuwasiliana na polisi kwa kutumia namba ya dharura ya polisi 
iii
nenda kwenye kituo cha huduma za afya haraka iwezekanavyo
kama amefanyiwa ukatili wa kingono kama kubakwa asijisafishe au kuoga mpaka atapoonwa na mtoa huduma ili asiharibu ushahidi wowote utakaohitajika kuangaliwa au kuchukuliwa kama sampuli za kutolea ushahidi mahakamani
aliepatwa na uwaki asibadilishe mavazi yaani abaki na mavazi yale yale aliyokuwa amevaa
kama ikiwa lazima kubadilisha mavazi basi itambidi ayaweke kwenye mfuko wa karatasi au ayahifadhi kwenye gazeti na siyo kuweka kwenye mfuko wa plastiki kwani joto linaloweza kutengenezwa ndani ya mfuko wa plastiki huweza kuharibu ushahidi
kama inawezekana asijisaidie haja ndogo au haja kubwa mpaka afi ke kwenye kituo cha afya na kupimwa
kama ni lazima ajisaide yaani kama hawezi kusubiri mpaka apimwe basi aweke sampuli ya mkojo au kinyesi kwenye vyombo safi aende navyo kwenye kituo cha kutolea huduma za afya
iv
anapaswa kuripoti mara moja katika kituo cha kutolea huduma za afya kwa ajili ya matibabu ya dharura
kwenye kituo cha huduma za afya asisubiri mstarini bali aripoti moja kwa moja mapokezi
akishapewa kadi ya matibabu aende moja kwa moja kumwona mtoa huduma
vi
waliopatwa na uwaki ni lazima waripoti mara moja kwenye kituo chochote cha karibu kinachotoa huduma kituo cha huduma za afya polisi kituo cha hifadhi ya muda nyumba salama kituo cha ustawi wa jamii
vii
kama ataanzia kuripoti kwenye kituo cha huduma za afya basi anapaswa kutibiwa kwanza kabla hajatoa taarifa polisi na baada ya kutibiwa ndio aende kutoa taarifa kituo cha polisi
viii
kama amekwenda kituo cha polisi kwanza baada ya tukio basi anapaswa kuhakikisha kwamba ameripoti kwenye kituo kinachotoa huduma za afya haraka iwezekanavyo kabla ya kuisha saa baada ya kutokea kwa tukio
ix
akifika kituo cha polisi aripoti yaliyotokea na aandike maelezo
ahakikishe amepewa fomu ya polisi namba ambayo hutolewa bila malipo
kabla hajatia saini maelezo yoyote katika kituo cha polisi ni lazima ayasome kwa makini ili kuthibitisha yaliyoandikwa
xi
waliopatwa na uwaki wanapaswa kukabidhi polisi ushahidi wowote walio nao kama nguo viatu na kadhalika ambao unaweza kutumika kuthibitisha uhalifu aliofanya mhalifu
ii
ujumbe kwa waliopatwa na uwaki jamii na wanasihi i
uwaki ni ukiukwaji wa haki za binadamu ambapo mtu anafanyiwa ukatili wa kimwili kingono kisaikolojia na mtu mwingine ambaye anajiona kwamba ana uwezo mkubwa juu ya yule anayemfanyia
ii
baada ya kufanyiwa uwaki wengi hujisikia kuwa na hatia na kujilaumu hata hivyo kamwe hana kosa na asijilaumu wala kulaumiwa iii
baada ya kufanyiwa uwaki wengi hasa watoto wanaweza kuwa wanaonywa na kutishwa ili waogope kutoa taarifa ya tukio hilo
ni muhimu kwenye jamii familia na kwenye vituo vya kutolea huduma za afya kuwajengea mazingira salama na hata kuwapa mahali pa kujisitiri
ni muhimu kwa watoa huduma kuwa na mfumo na njia ya kuwaondoa waliopatwa na uwaki kwenye mazingira hatarishi
 mifumo ya misaada ya jamii kwa waliopatwa na uwaki kamati ya afya ya zahanati ina jukumu la kuisaidia na kuiwezesha timu ya usimamizi ya zahanati kupanga na kusimamia mipango ya afya katika eneo lake katika muktadha wa mpango wa maendeleo ya kata
mipango ya kila mwaka ya zahanati ni sehemu ya mipango kabambe ya maendeleo ya afya kila mwaka kwenye kata na halmashauri
watoa huduma za afya wana jukumu muhimu la kuiwezesha jamii na kubainisha mipango na fursa kwa ajili ya kukuza ushiriki wa jamii na uhamasishaji upatikanaji wa rasilimali kwa ajili ya kuzuia uwaki na kuwahudumia waliopatwa na uwaki
a wajibu wa timu ya usimamizi wa huduma za afya katika halmashauri na watoa huduma za afya i
kutoa taarifa na takwimu za kutosha zinazohitajika katika kupanga mipango ya maendeleo ya mwaka na zinazosaidia kuelekeza mgao wa rasilimali kufuatilia na kutathmini utekelezaji wa mpango wa kuzuia uwaki na kuwahudumia waliopatwa na uwaki
ii
kuhakikisha kuwepo kwa mahitaji muhimu huduma ya kisaikolojia na rufaa ili wapate huduma za polisi mahakama na za wasaidizi wa kisheria
majukumu mengine ni kutoa ushahidi katika mahakama wanapohitajika na kuwawezesha waliopatwa na uwaki kurejea kwenye familia na jamii
iii
kuhakikisha upatikanaji wa nyumba salama na vituo vya hifadhi ya muda katika jamii
iv
kujenga ufahamu na uwezo wa jamii wa kuzuia na kuwahudumia waliopatwa na uwaki kwa kutetea na kuheshimu haki za msingi za binadamu usawa wa kijinsia haki za wanawake na watoto na kupunguza na kulitokomeza tatizo la uwaki
b kuiwezesha jamii kuwahudumia waliopatwa na uwaki kamati za vituo vya kutoa huduma za afya na watoa huduma za afya watahakikisha kuwa jamii ina taarifa za kutosha kuhusu jinsi ya kukabiliana na tukio la uwaki pale linapotokea i
mfariji na jaribu kumtuliza
ii
kama ni mtoto ripoti tukio hili la uwaki kwa mamlaka inayohusika na ulinzi wa watoto kama vile ofisi za ustawi wa jamii viongozi wa jamii au polisi ili kumwokoa mtoto
iii
kama amejeruhiwa mpeleke kwenye kituo cha kutolea huduma za afya kwa ajili ya matibabu ya dharura
iv
wakati mnafanya utaratibu wa kumpeleka kwenye kituo cha huduma za afya au kituo cha polisi mpe msaada wa kisaikolojia kwa kumsikiliza kumfariji kumpa matumaini na kumwonyesha moyo wa huruma
mfahamishe na kama itakuwa ni lazima abadilishe mavazi aliyokuwa amevaa wakati wa tukio basi ayahifadhi kwenye mfuko wa karatasi au gazeti lakini siyo katika mfuko wa plastiki
vi
jitahidi kujua mahali pa tukio yaani ujue ni sehemu gani ni wapi palipotendeka uhalifu
ukishajua usipavuruge yaani paache palivyo
ukipavuruga unaweza ukaharibu ushahidi muhimu unaohitajika
kwenye eneo la uhalifu kunaweza kukawa na ushahidi muhimu kama nywele mbegu za kiume vipande vya mavazi na damu ambavyo vinaweza kusaidia kubaini na kuwatia wahusika hatiani baada ya kufanya vipimo kwa mfano dna na kundi la damu hasa katika hali ambayo mtuhumiwa amejulikana lakini hakuna ushahidi madhubuti wa kimwili wa kumtia hatiani
vii
mweke mtuhumiwa chini ya ulinzi mkamate na msindikize kwenye kituo cha polisi
viii
ripoti tukio kwenye kituo cha polisi
ix
kama amejeruhiwa na kulazwa kwenye kituo cha kutoa huduma za afya inapendekezwa kuwa polisi waje kumwona hapo alipolazwa kumhoji na kuandika taarifa kuhusu tukio hilo na kujaza fomu ya polisi namba 
c kituo cha huduma za afya na wanajamii katika kumsaidia aliyepatwa na uwaki watoa huduma wa kituo cha kutoa huduma za afya na wanajamii watamhudumia aliyepatwa na uwaki kuanzia tukio lilipotokea wakati wa rufaa wakati akipata ahueni kimwili kiakili kihisia na wakati akirejea kwenye familia na jamii
apatiwe ulinzi ili kumhakikishia usalama wake
ulinzi na usalama wa aliyepatwa na uwaki unatolewa na vyombo vingi kama mfumo mzima wa jamii na viongozi kwa mfano kamati ya huduma za jamii ya kijiji na kata nyumba salama na kituo cha hifadhi ya muda mashirika ya kidini vituo vya polisi vikubwa na vidogo
ii
kwenye kipindi hiki ambapo yuko kwenye msukosuko apatiwe mahitaji ya msingi kwa mfano chakula malazi na nguo
iii
yeye na familia yake wapatiwe huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii
afi sa ustawi wa jamii atasaidia katika hili lakini kama hayupo basi watoa huduma za afya au viongozi wa jamii ambao wamepewa mafunzo ya unasihi wanaweza wakampa huduma ya msaada wa kisaikolojia na wa kijamii
iv
msindikize kwenye kituo cha kutoa huduma za afya ambapo atapewa huduma muhimu
ukimfikisha mwelekeze aende mbele na kuwapita wagonjwa wengine ili apatiwe huduma haraka
 v
aliyepatwa na uwaki anapaswa kufika kwenye kituo cha huduma za afya mara baada ya kufanyiwa uwaki au kabla ya kuisha saa iwapo itaonekana kwamba anahitaji dawa za kuzuia maambukizo ya vvu au kabla ya kuisha saa iwapo itaonekana kwamba anahitaji dawa za kuzuia mimba
vi
mpe rufaa baada ya kumpa huduma za afya aende kwa mamlaka zinazohusika kama polisi na taasisi nyingine zinazohusika na ushauri haki za binadamu au na huduma za kisheria
vii
nenda polisi unapohitajika ili kutoa habari muhimu kuhusu tukio na nenda mahakamani ukiitwa kutoa ushahidi
 kituo cha hifadhi ya muda kazi za kituo cha hifadhi ya muda ni kuwarejesha waliopatwa na uwaki katika hali zao za kabla ya tukio la uwaki na kuwapa waliopatwa na uwaki makazi ya muda huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii mafunzo ya ujuzi wa kazi na kuwapa matibabu na huduma nyingine muhimu
kituo cha hifadhi ya muda hutoa habari kuhusu uwaki huhakikisha usalama wa waliopatwa na uwaki hutoa huduma ya kwanza humpa aliyepatwa na uwaki rufaa na hushughulikia maswala mengine muhimu mara moja baada ya uwaki kutokea
kituo cha hifadhi ya muda ni mahali ambapo kuna usalama na aliyepatwa na uwaki anaweza akaishi hapo kwa muda wa kipindi kifupi
zifuatazo ni kazi muhimu za kituo cha hifadhi ya muda i
kumpatia aliyepatwa na uwaki makazi ya muda mfupi wakati akifanyiwa tathmini ya mahitaji yake
ii
kutoa huduma ya haraka ya unasihi na msaada wa kisaikolojia na kijamii kuhusu athari aliyopata ushauri kuhusu vikundi vya msaada vilivyopo na kuhusu mahitaji ya msingi
iii
kufuatilia ili kuhakikisha aliyepatwa na uwaki anapewa huduma na msaada endelevu na kumwezesha kumwunganisha na mipango ya uwezeshaji kiuchumi
iv
kumpatia aliyepatwa na uwaki rufaa ili apate huduma za waliopatwa na uwaki ambazo ni pamoja na huduma za polisi mahakama na kumwandaa kutoa ushahidi mahakamani
kumuunganisha na maafisa wa ustawi wa jamii maofisa maendeleo ya jamii na watoa huduma wengine ili kumpatia huduma endelevu za kumfuatilia
vi
kuwalinda na kuwahakikishia usalama waliopatwa na uwaki
vii
kutoa huduma za utengemao kwa waliopatwa na uwaki
viii
kuwarejesha waliopatwa na uwaki kwenye jamii kwa usalama
 nyumba salama huduma za nyumba salama zinaweza zikaanzishwa na kuendelezwa na jamii serikali mashirika yasiyo ya kiserikali na wadau wengine mbalimbali
katika jamii kuna sehemu mbalimbali za usalama ambazo waliopatwa na uwaki wanaweza wakapatiwa hifadhi
hizi ni pamoja na nyumbani kwa aliyepatwa na uwaki kwa majirani nyumba za ibada na nyumbani kwa viongozi wa jamii
sehemu hizi zinakabiliwa na changamoto nyingi pamoja na kutokuwa na nyenzo za kutosha na uwezo wa kuwapa waliopatwa na uwaki usalama na mahitaji ya msingi
mara nyingi wanaowapokea na kuwahifadhi waliopatwa na uwaki hujadili yaliyotokea na kumshawishi arudi nyumbani kwa aliyemfanyia uwaki
nyumba salama na kituo cha hifadhi ya muda humpa makazi ya muda
 a kazi muhimu za nyumba salama i
nyumba salama ni mahali pa kumlinda aliyepatwa na uwaki na kumfanyia rufaa kwa mamlaka husika kwa mfano viongozi wa serikali za mitaa polisi au kituo cha kutolea huduma za afya
ii
waliopatwa na uwaki wote pamoja na wale ambao hawana majeraha ya kimwili wataenda kwanza kwenye kituo cha kutolea huduma za afya ambapo aliyepatwa na uwaki atapimwa na kupewa huduma za afya kabla ya kwenda kituo cha polisi au nyumba salama
waliopatwa na uwaki wanaofika kwenye nyumba salama watasindikizwa kwenye vituo vya kutoa huduma za afya na kituo cha polisi kama hawakupitia polisi kabla ya kufi ka kwenye kituo cha kutolea huduma za afya
iii
kituo cha hifadhi ya muda au nyumba salama ni lazima viwe na uwezo wa kuhakikisha usalama wa aliyepatwa na uwaki
kituo cha hifadhi ya muda au nyumba salama ni lazima pawe mahali ambapo aliyepatwa na uwaki anaweza akakaa bila kubugudhiwa na mhalifu
iv
watoto wote waliopatwa na uwaki ni lazima kwanza wapelekwe kwenye vituo vya kutolea huduma za afya ili wafanyiwe uchunguzi na kupewa huduma za afya
baada ya hapo wapewe rufaa kwenda kwa mtu au taasisi inayoaminika na kuthibitishwa na afi sa ustawi wa jamii alieajiriwa na serikali kwa mfano makazi ya watoto au apewe malazi sehemu ambayo ni salama ambapo anapewa huduma za kisaikolojia na za kijamii v
watoto wote waliopatwa na uwaki wanahitaji huduma pendevu kutoka kwa mtu anayeaminika au taasisi iliyosajiliwa na serikali
katika baadhi ya matukio ya uwaki ndugu wa aliyepatwa na uwaki au watu wenye nia njema wanaweza kuwapatia waliopatwa na uwaki malazi kwa muda
b huduma zinazotolewa kwenye nyumba salama i
kutoa malazi kwa muda mfupi wakati wa kutathmini mahitaji ya aliyepatwa na uwaki
ii
kutoa huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii kama vile unasihi unaotolewa mara baada ya tukio la ukatili msaada kutoka kwa watu binafsi au makundi ya watu na taasisi zinazohusika
iii
kufuatilia waliopatwa na uwaki walioruhusiwa kutoka kwenye nyumba salama kuwapa rufaa kwenda kwenye huduma nyingine kama vile msaada wa kisheria kuwandaa waliopatwa na uwaki kutoa ushahidi mahakamani na kuwawezesha kiuchumi
iv
kutoa rufaa na kuwaunganisha waliopatwa na uwaki na maofisa ustawi wa jamii au maofisa maendeleo ya jamii kila inapohitajika pamoja na washiriki wengine muhimu kwa ajili ya kuendelea kumpa aliyepatwa na uwaki huduma pamoja na kumfuatilia
pale inapowezekana muunganishe aliyepatwa na uwaki na taasisi za kiuchumi na kijamii ili kumwezesha awe na stadi za maisha ili aweze kumudu maisha atakaporejea kwenye jamii
vi
kumsaidia aliyepatwa na uwaki kuweka mipango ambayo ni pamoja na kumsaidia kurejea kwenye jamii kwa usalama
 sehemu ya nne viwango vya huduma za afya kwa waliopatwa na uwaki huduma za afya za kina wanazopewa waliopatwa na uwaki katika ngazi mbalimbali za mfumo wa huduma za afya zinahitaji viwango vinavyohusu watoa huduma mazingira ya kituo majengo ya kutolea huduma za afya vifaa dawa na vifaa vya kiutawala
watoa huduma za afya wanapaswa kuzingatia viwango vilivyowekwa katika ngazi mbalimbali za mfumo wa utoaji huduma za afya nchini
kuzingatia viwango kunatokana na umuhimu wa kuziunganisha huduma za uwaki kwenye huduma za afya zilizopo
 kuunganisha huduma za uwaki na huduma za afya zilizopo kuanzisha huduma za kina na zenye ubora katika vituo mbalimbali vya huduma za afya kunahitaji ukaguzi wa mazingira ya vituo vya kutoa huduma na uhakiki wa huduma zilizopo
mapendekezo ya viwango vya huduma katika ngazi ya vituo vya kutolea huduma za afya ni pamoja na yafuatayo a eneo samani na mazingira huduma za uwaki zinapaswa kuunganishwa katika huduma za afya zinazotolewa kwenye kituo
aliyepatwa na uwaki atapewa huduma kwenye sehemu mbalimbali za kituo cha kutolea huduma za afya kufuatana na tatizo alilonalo
sehemu hizi ni pamoja na idara ya dharura idara ya wagonjwa wa nje sehemu ya kuzuia maambukizo ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto pmtct afya ya uzazi na mtoto uzazi wa mpango unasihi na upimaji wa vvu na kliniki ya huduma na tiba
waliopatwa na uwaki watachunguzwa mara wafikapo kwenye kituo cha utoaji huduma za afya na watapewa taarifa ya jinsi uwaki unavyoathiri afya zao
watapewa huduma na msaada kulingana na ngazi ya kituo cha kutolea huduma za afya walichofikia
eneo la kutolea huduma za uwaki linapaswa kuwa na viwango vifuatavyo i
huduma za uwaki zinapaswa kutolewa kwa utulivu kwenye vyumba vya faragha na ambavyo vipo karibu na vyoo
kwenye vituo vidogo vya huduma za afya ambapo hakuna nafasi ya kutosha watoa huduma za afya wajitahidi kutenga mahali panaporuhusu faragha na hali ya usiri
ii
chumba cha kupimia kinapaswa kuwa na viti pazia meza ya uchunguzi mwanga wa kutosha kitanda cha kumpimia mgonjwa vifaa vya kuzuia maambukizo na vifaa vya kuchukulia sampuli za ushahidi wa kimahakama
iii
katika kituo kikubwa kuwe angalau na vyumba viwili kwa ajili ya madaktari wauguzi maofi sa ustawi wa jamii na wanasihi kutegemeana na ngazi ya kituo cha huduma za afya na upatikanaji wa nafasi
iv
vituo vya huduma za afya vitatenga vyumba vyenye kuta zenye rangi ya kuvutia kwa watoto
vyumba hivi ni kwa ajili ya kutoa huduma pendevu kwa watoto na humo kutakuwa na vikaragosi vinyago vifaa vya kuchorea mabango na vipeperushi
b upatikanaji wa wataalamu vituo vyote vya kutolea huduma za afya vitatoa aina na idadi ya huduma muhimu kwa ajili ya waliopatwa na uwaki
kiwango cha chini cha huduma muhimu ambacho kila kituo cha huduma za afya kinapaswa kutoa ni kutoa idhini kwa hiari huduma anazopewa aliyepatwa na uwaki mara anapofika kwenye kituo cha huduma yaani kuchukua historia na kumpima matibabu ya majeraha ambayo kituo hicho kina uwezo wa kuyatibu matibabu ya kuzuia maambukizo ya vvu uchunguzi wa magonjwa ya ngono tathmini ya hali ya kisaikolojia na unasihi rufaa kwa waliopatwa na uwaki ili waende kwenye vituo vya huduma vya ngazi za juu ili wapewe huduma zinazohitajika na huduma nyingine za kijamii zinazohusiana na waliopatwa na uwaki
watoa huduma za afya katika ngazi zote watapewa mafunzo yanayohusu kuwahudumia waliopatwa na uwaki
zaidi ya hayo watoa huduma za afya wachache waliochaguliwa kutoka kwenye kila kituo watatakiwa kupewa mafunzo maalumu juu ya kuwahudumia waliopatwa na uwaki kwa kutumia miongozo ya huduma za afya namna ya kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama kutoa unasihi katika hali ya dharura na huduma za kisaikolojia na jamii
tathmini ya mahitaji ya mafunzo itafanyika kwa kada zote za watoa huduma
wizara ya afya na ustawi wa jamii itabuni mpango sanifu wa mafunzo ya kuwahudumia waliopatwa na uwaki
jedwali lililo hapo chini linaonyesha mahitaji ya mafunzo kwa kila mtoa huduma za afya katika vituo vya ngazi mbalimbali
c mahitaji ya mafunzo kwa kila kada ya watoa huduma za afya jedwali la mahitaji ya mafunzo kwa kila mtoa huduma za afya katika vituo vya ngazi mbalimbali
kada za watoa huduma za afya mahitaji ya mafunzo na anayewajibika kuwapatia mafunzo i
wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushirikiana na wadau watatoa mafunzo kwa wakufunzi wa waganga kuhusu utoaji wa huduma toshelezi kwa waliopatwa na uwaki
mafunzo yatahusu jinsia na uwaki uchukuaji wa historia uchunguzi wa mwili stadi za matibabu na unasihi uandikaji na uhifadhi ikiwa ni pamoja na masuala ya ushahidi wa kimahakama utoaji rufaa na uunganishwaji na huduma nyingine
ii
kutegemea na ngazi yake kila kituo cha kutoa huduma za afya kitakuwa na watoa huduma waliofundishwa na wanapatikana kwa wakati wote ili wawachunguze wawahudumie na watoe rufaa kwa waliopatwa na uwaki
maofisa wa ustawi wa jamii watapewa mafunzo kuhusu wajibu wao katika kuwahudumia waliopatwa na uwaki jinsi ya kuwasiliana na waliopatwa na uwaki na jamii pamoja na namna bora ya kutoa unasihi na msaada wa kisaikolojia na kijamii
wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushirikiana na wadau itatoa mafunzo toshelezi kwa wauguzi kuhusu namna ya kuwahudumia waliopatwa na uwaki
ii
wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushirikiana na wadau itatoa mafunzo kwa wakufunzi wa wauguzi kuhusu namna ya utoaji wa huduma toshelezi
mafunzo yatahusu jinsia na uwaki uchukuaji wa historia huduma za uuguzi uchunguzi wa mwili ikiwa ni pamoja masuala ya ushahidi wa kimahakama utoaji wa rufaa uunganishwaji na huduma nyingine pamoja na uandikaji na uhifadhi wa nyaraka
iii
kutegemea na ngazi yake kila kituo kitakuwa na wauguzi waliofundishwa na wanaopatikana wakati wote ili kutoa msaada wa haraka ikiwa ni pamoja na kumchunguza kumtibu kumpa rufaa na kufuatilia maendeleo ya aliyepatwa na uwaki
ofi sa tabibu madaktari wasaidizi madaktari na madaktari bingwa maofisa wa ustawi wa jamii wauguzi kada za watoa huduma za afya mahitaji ya mafunzo na anayewajibika kuwapatia mafunzo wataalamu wa maabara wafanyakazi mwega wa hospitali wafamasia wahudumu wa afya katika ngazi ya jamii watunza kumbukumbu za huduma za afya mtuha wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto wizara ya mambo ya ndani ya nchi wizara ya sheria na mambo ya katiba wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi i
wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushirikiana na wadau itatoa mafunzo kwa wataalamu wa maabara kuhusu namna ya kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama kuziwekea lebo kuzihifadhi kuzipeleka zinapohitajika kuandaa na kutoa taarifa za sampuli
ii
maabara zote kwenye vituo vya kutolea huduma za afya ni sharti ziwe na wataaamu waliofundishwa kutoa huduma toshelezi kwa waliopatwa na uwaki
kulingana na ngazi ya huduma za afya kila kituo cha huduma kinapaswa kuwa na wataalamu wa maabara waliofundishwa ili watoe huduma muhimu za maabara zinazowahusu waliopatwa na uwaki
timu ya usimamizi ya hospitali itatoa mafunzo na uhamasishaji kwa watoa huduma mwega kuhusu utoaji wa huduma za afya kwa waliopatwa na uwaki na pia jinsia masuala ya uwaki na utoaji huduma unaozingatia utu heshima na tabia njema
timu ya usimamizi ya hospitali itatoa mafunzo kwa wafamasia kuhusu huduma ya utoaji dawa kwa waliopatwa na uwaki pale inapohitajika
kamati za menejimenti za vituo vya afya na zahanati zitatoa mafunzo kwa wahudumu wa afya katika ngazi ya jamii ikiwa ni pamoja na mtoa huduma za afya katika jamii na wakunga wa jadi katika kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki
timu za usimamizi za hospitali zitatoa mafunzo kwa watunza kumbukumbu za huduma za afya kuhusu kuandaa na kuhifadhi kumbukumbu za huduma za uwaki
wizara ya afya na ustawi wa jamii kwa kushauriana na wabia kutoka sekta nyingine watafanya tathmini ya mahitaji ya mafunzo na kutambua maeneo ya kujadiliana kwenye semina na warsha za mafunzo
ifuatayo hapa chini ni baadhi ya orodha ya maeneo ya mafunzo mkazo katika wizara husika i
wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto maeneo ya ushirikiano na wadau na kuratibu huduma za kuzuia na kupambana na uwaki
ii
wizara ya mambo ya ndani ya nchi kuangalia muundo wa fomu ya polisi namba namna ya kuchukua vizibiti kwa ajili ya ushahidi wa kimahakama
iii
wizara ya sheria na mambo ya katiba sheria ambazo ni vikwazo katika kuzuia na kupambana na uwaki sheria zinazohusu masuala ya kiafya na uwaki
iv
wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi itaingiza masuala ya uwaki kwenye mitaala iliyopo na pia jinsi ya kuzuia vitendo vya ukatili kwa watoto shuleni
d vifaa na mahitaji mengine ya vituo vya huduma za afya vituo vyote vya kutolea huduma vinatakiwa kuwa na vifaa na mahitaji yote muhimu ya kutolea huduma kwa waliopatwa na uwaki
wizara ya afya na ustawi wa jamii itahakikisha kuwepo kwa vifaa muhimu kwenye kila kituo kama ifuatavyo i
kivunge cha kumhudumia aliyebakwa ambacho kinakuwa na dawa za kuzuia maambukizo kuzuia mimba kwa dharura vifaa vya kuchukulia sampuli za ushahidi wa kimahakama sindano spekulamu vifaa vya kuchukulia sampuli glovu na dawa zinazotolewa kutokana na dalili zinazojitokeza
kama kituo cha kutolea huduma hakina kivunge cha kumhudumia aliyebakwa watoa huduma wa kituo wanaweza kutafuta vifaa vinavyohitajika na kutengeneza kivunge cha kumhudumia aliyebakwa
ii
vifaa na vifaa tiba kwa ajili ya kuzuia na kudhibiti maambukizo
iii
vifaa vya kuokoa maisha
iv
vifaa vya kushonea vilivyotasishwa
nguo za ziada kwa ajili ya waliopatwa na uwaki ambao nguo zao zinachukuliwa kama ushahidi
vi
vifaa vya kufanyia usafi vii
vifaa vya kupima kama mama ana mimba
e dawa katika kituo cha kutolea huduma zinahitajika kuwepo dawa za i
kutibu magonjwa ya ngono ii
kuzuia maambukizo ya vvu iii
uzazi wa mpango zikiwemo za kuzuia mimba kwa dharura iv
chanjo ya pepopunda v
kupunguza maumivu vi
kupunguza hofu wasiwasi msongo anxiolytics vii
kutuliza mhemko wa akili sedatives viii
ganzi ix
kutibu maambukizo ya bacteria vimeleo f vifaa vya kiutawala i
fomu ya ridhaa kiambatisho namba ii
picha za michoro ya kuonyeshea madhara ya mwili kiambatisho namba iii
fomu ya matibabu kwa huduma za uwaki kiambatisho namba iv
fomu ya polisi namba pf kiambatisho namba v
rejesta ya uwaki kiambatisho namba 
 muhtasari wa utaratibu wa kumhudumia aliyepatwa na uwaki i
kumpokea aliyepatwa na uwaki
ii
kumpa unasihi
iii
kuchukua historia
iv
kumpima aliyepatwa na uwaki kimwili na kiakili
kumfanyia uchunguzi wa kimaabara kwa makusudi ya matibabu na ushahidi wa kimahakama
vi
kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
vii
kutibu majeraha na kutoa rufaa kwa waliopatwa na uwaki kwa ajili ya huduma za dharura
viii
kuandika kwa ufasaha nyaraka za maelezo ya huduma za afya alizopata aliyepatwa na uwaki
ix
kutathmini mahitaji ya kijamii na huduma alizopata aliyepatwa na uwaki
kutoa msaada wa kisaikolojia na kijamii ikiwa ni pamoja na unasihi baada ya kupata mshtuko unasihi kabla na baada ya kupima vvu unasihi wa kuzingatia huduma na aina nyingine za unasihi
 xi
kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama kuziwekea lebo na kuzihifadhi kwa usahihi na kwa usalama
xii
kupima vvu na mimba
xiii
kutoa dawa za kuzuia maambukizo ya vvu pep ndani ya saa 
xiv
kutoa tiba ya magonjwa ya ngono
xv
kutoa dawa za dharura za kuzuia mimba kwa wanawake na wasichana walio kwenye umri wa kuzaa
xvi
kutoa rufaa ya kimtandao kwa waliopatwa na uwaki ili wapate huduma nyingine
xvii
kufanya mawasiliano kati ya watoa huduma za afya na wale wa huduma za kisheria na kufanya maandalizi ya kutoa ushahidi mahakamani
 viwango vya msingi vya huduma za uwaki kufuatana na ngazi za vituo katika kila ngazi ya huduma za afya watoa huduma wajitahidi kutoa huduma bora kwa waliopatwa na uwaki
katika vituo vya ngazi ya chini mwanzo watoa huduma za afya ni lazima watoe huduma zinazohitajika mara anapofi ka aliyepatwa na uwaki bila ya kumchelewesha na kumpa rufaa ya kwenda ngazi ya juu kama ni lazima
watoa huduma za afya vile vile wana wajibu wa kuelimisha na kuwaunganisha waliopatwa na uwaki na huduma nyingine
a ngazi ya zahanati huduma za matibabu mganga au muuguzi kwenye zahanati anawajibika kufanya yafuatayo kwa waliopatwa na uwaki i
kuwapokea
ii
kuchukua historia kwa kutumia orodha hakiki na fomu ya uwaki kiambatisho namba 
iii
kumfanyia uchunguzi
iv
kuagiza kufanyika vipimo vinavyohitajika kulingana na vipimo vinavyohusika na aina ya uwaki uliofanyika kiambatisho namba 
kutibu majeraha madogo ya mwili kama michubuko na kuchanika
vi
kuwapa waliopatwa na ukatili wa kingono huduma zinazopaswa kutolewa kwa wakati kama ilivyoandikwa kwenye miongozo kwa mfano dawa za kuzuia maambukizo ya vvu na za kukinga mimba kulingana na miongozo inayohusu ukatili wa kingono na aina nyingine za uwaki
vii
kuwapa matibabu ya magonjwa ya ngono kama yakihitajika waliopatwa na ukatili wa kingono
viii
kujaza fomu ya huduma za afya kiambatisho namba 
huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii mganga na muuguzi watafanya yafuatayo i
kuweka uhusiano mzuri na waliopatwa na uwaki na kuwapa huduma kwa kuzingatia utamaduni na kanuni za uhusiano mzuri kati ya watu
ii
kuwapa matumaini assurance
iii
kama umepata mafunzo wape waliopatwa na uwaki unasihi kulingana na mahitaji yao unasihi unaohusu kujeruhiwa mshtuko post traumatic counseling unasihi kabla na baada ya kupima vvu unasihi wa kuzingatia matibabu ya kuzuia maambukizo ya vvu pep iv
iwapo aliyepatwa na uwaki ni mjamzito mtoa huduma atambue huduma za msingi anazohitaji na kuwezesha upatikanaji wa huduma hizo
 rufaa na uunganishwaji na huduma zingine mganga na muuguzi watafanya yafuatayo i
watatoa rufaa kwa waliopatwa na uwaki wenye matatizo ili waende kwenye ngazi ya juu zaidi ya huduma za afya
ii
kuelimisha kuelekeza na kutoa taarifa kuhusu upatikanaji huduma nyingine zinazohusiana na huduma za uwaki
huduma za ushahidi wa kimahakama mganga na muuguzi watafanya yafuatayo i
kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
ii
kuandika historia matokeo ya kupima uchunguzi wa kimaabara na matokeo ya vipimo vya ushahidi wa kimahakama
iii
kujaza fomu ya polisi namba na kumpa rufaa aliyepatwa na uwaki aende polisi
iv
kutoa ushahidi wa kitaalamu mahakamani iwapo utahitajika
b ngazi ya kituo cha afya huduma za matibabu mganga na muuguzi watafanya yafuatayo i
kupokea waliopatwa na uwaki kwa ajili ya huduma zinazotakiwa
ii
kuchukua historia kwa kutumia orodha hakiki na kujaza fomu ya matibabu ya uwaki kiambatisho namba 
iii
kufanya uchunguzi wa kimwili na kiakili iv
kufanya vipimo kulingana na aina ya uwaki aliofanyiwa kiambatisho namba 
kutibu majeraha
vi
kuwapa waliopatwa na ukatili wa kingono dawa za kuzuia maambukizo na dawa za dharura za kuzuia mimba kwa wakati muafaka
vii
kutoa tiba ya magonjwa ya ngono ikiwa lazima
mtaalamu wa maabara atafanya yafuatayo i
kufanya vipimo vilivyoagizwa na mganga au muuguzi
ii
kuchanganua majibu ya vipimo na kutoa ripoti
iii
kujaza fomu ya vipimo na ya matibabu ya uwaki kiambatisho namba 
huduma ya msaada wa kisaikolojia na kijamii mtoa huduma ya afya wa ngazi yoyote mwelimisha rika mhudumu wa afya katika jamii mtaalamu aliye kwenye jamii watafanya yafuatayo i
kuweka uhusiano mzuri na waliopatwa na uwaki na kuwapa huduma kwa kuzingatia utamaduni na kanuni za uhusiano mzuri kati ya watu
ii
kuwapa waliopatwa na uwaki matumaini
unasihi kulingana na mahitaji yake
unasihi kwa aliyeumizwa kimwili post traumatic counseling
unasihi kabla na baada ya kupima vvu
unasihi kuhusu kuzingatia taratibu za kutumia huduma ya kuzuia maambukizo ya vvu pep
 iii
kuwaunganisha na huduma nyingine
iv
kufuatilia maendeleo ya waliopatwa na uwaki
rufaa na uunganishwaji na huduma zingine mganga muuguzi na mhudumu wa afya ya msingi mwelimisha rika na mtaalamu aliye kwenye jamii watafanya yafuatayo i
kutoa rufaa kwa waliopatwa na uwaki wenye matatizo makubwa kwenda vituo vya ngazi ya juu zaidi
ii
kuelimisha kuelekeza na kutoa taarifa kuhusu huduma nyingine wanazopewa waliopatwa na uwaki
huduma za ushahidi wa kimahakama mganga muuguzi na mtaalamu wa maabara watafanya yafuatayo i
kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
ii
kuandika matokeo ya vipimo vya ushahidi wa kimahakama historia matokeo ya kupima na uchunguzi wa kimaabara
iii
kujaza fomu ya polisi namba na kumpa rufaa aliyepatwa na uwaki aende polisi
iv
kutoa ushahidi wa kitaalamu mahakamani iwapo atahitajika
c hospitali ya wilaya huduma za matibabu muuguzi atafanya yafuatayo i
kumpokea aliyepatwa na uwaki
ii
kutoa unasihi wa awali na kuzingatia hali ya usiri
daktari daktari msaidizi watafanya yafuatayo i
kuchukua historia wakitumia orodha hakiki na kujaza fomu iliyo kwenye mwongozo huu kiambatisho namba 
ii
kumchunguza aliyepatwa na uwaki
iii
kufanya vipimo vinavyohitajika kulingana na aina ya uwaki aliofanyiwa kiambatisho namba 
iv
kutibu majeraha pamoja na upasuaji
kutoa dawa za kuzuia maambukizo ya vvu na za kuzuia mimba kulingana na mwongozo
vi
kutibu upungufu wa damu na magonjwa ya ngono
vii
kumpa msaada wa kisaikolojia na kijamii
mtaalamu wa maabara atafanya yafuatayo i
kupima vipimo alivyoagiza daktari au muuguzi
ii
kuchanganua majibu ya vipimo vilivyofanyika na kutoa ripoti
iii
kujaza fomu za vipimo na matibabu ya uwaki
huduma na msaada wa kisaikolojia na kijamii ofisa ustawi wa jamii daktari daktari msaidizi muuguzi wa afya ya akili na watoa huduma wengine wa afya watafanya yafuatayo i
kuweka uhusiano mzuri na waliopatwa na uwaki na kuwapa huduma kwa kuzingatia utamaduni na kanuni za uhusiano mzuri kati ya watu
ii
kuwapa waliopatwa na uwaki matumaini
unasihi kulingana na mahitaji ya aliyepatwa na uwaki
 unasihi kwa aliyeumizwa kimwili post traumatic counseling
unasihi kabla na baada ya kupima vvu
unasihi kuhusu kuzingatia taratibu za kutumia huduma ya kuzuia maambukizo ya vvu pep
iii
kuwaunganisha waliopatwa na uwaki na huduma nyingine
iv
kufuatilia maendeleo ya waliopatwa na uwaki
rufaa na uunganishwaji na huduma nyingine daktari daktari msaidizi muuguzi wa afya ya akili na watoa huduma wengine kama ofi sa ustawi wa jamii watafanya yafuatayo i
kutoa rufaa kwa waliopatwa na uwaki wenye matatizo makubwa kwenda vituo vya ngazi za juu
ii
kuelimisha na kuelekeza kuhusu huduma nyingine za kuzuia na kupambana na uwaki zinazotolewa na taasisi nyingine
huduma za ushahidi wa kimahakama daktari daktari msaidizi muuguzi na mtaalamu wa maabara watafanya yafuatayo i
kuchukua sampuli kwa ajili ya uchunguzi
ii
kuweka kumbukumbu za ushahidi kutokana na historia na kumpima aliyepatwa na uwaki
iii
kukamilisha fomu ya polisi namba na nyaraka nyingine zinazohusu vipimo vya sampuli za ushahidi wa kimahakama
iv
kutoa ushahidi mahakamani kama atahitajika
iwapo baadhi ya watoa huduma za afya hawana mamlaka ya kisheria ya kutoa ushahidi mahakamani inabidi mtaalamu mwenye dhamana aitwe kumhudumia aliyepatwa na uwaki
d hospitali ya rufaa ya mkoa huduma za matibabu muuguzi atafanya yafuatayo i
kumpokea aliyepatwa na uwaki
ii
kutoa unasihi wa awali na kuzingatia hali ya usiri
daktari bingwa daktari na daktari msaidizi watafanya yafuatayo i
kuchukua historia kwa kutumia orodha hakiki inayoonyesha mambo ya kuuliza na kujaza fomu ya kumpima aliyepatwa na uwaki kiambatisho namba 
ii
kumpima aliyepatwa na uwaki
iii
kufanya vipimo vinavyohitajika kulingana na aina ya uwaki aliofanyiwa kiambatisho namba 
iv
kutibu majeraha pamoja na upasuaji
kutoa dawa za kuzuia maambukizo ya vvu za kuzuia mimba na chanjo ya pepopunda kulingana na mwongozo
vi
kutibu upungufu wa damu na magonjwa ya ngono
vii
kumpa msaada wa kisaikolojia na kijamii
mtaalamu wa maabara atafanya yafuatayo i
kupima vipimo alivyoagiza daktari au muuguzi
ii
kuchanganua majibu ya vipimo vilivyofanyika na kutoa ripoti
 mtaalamu wa utengamao atafanya yafuatayo kumpatia huduma zitakazomwezesha kurejea kwenye hali yake ya utendaji kazi
msaada wa kisaikolojia na kijamii ofisa ustawi wa jamii daktari bingwa daktari muuguzi wa afya ya akili na watoa huduma ya afya wengine watafanya yafuatayo i
kuweka uhusiano mzuri na waliopatwa na uwaki na kuwapa huduma kwa kuzingatia utamaduni na kanuni za uhusiano mzuri kati ya watu
ii
kuwapa matumaini na kuwatoa wasiwasi
iii
kuwapa unasihi kulingana na mahitaji yao unasihi kwa aliyepatwa na uwaki aliyeumizwa kimwili post traumatic counseling
unasihi kabla na baada ya kupima vvu
unasihi kuhusu kuzingatia taratibu za kutumia huduma ya kuzuia maambukizo ya vvu pep
iv
kuwaunganisha na huduma nyingine
kufuatilia maendeleo yao
huduma za ushahidi wa kimahakama madaktari bingwa madaktari wauguzi na wataalamu wa maabara watafanya yafuatayo i
kukusanya sampuli kwa ajili ya uchunguzi
ii
kuweka kumbukumbu za ushahidi kutokana na historia na kumpima aliyepatwa na uwaki
iii
kukamilisha fomu ya polisi namba na nyaraka nyingine zinazohusu vipimo vya sampuli za ushahidi wa kimahakama
iv
kutoa ushahidi mahakamani kama atahitajika
iwapo baadhi ya watoa huduma za afya hawana mamlaka ya kisheria ya kutoa ushahidi mahakamani inabidi mtaalamu mwenye dhamana aitwe kumhudumia aliyepatwa na uwaki
e hospitali ya rufaa ya kanda huduma za matibabu muuguzi atafanya yafuatayo i
kumpokea aliyepatwa na uwaki
ii
kutoa unasihi wa awali na kuzingatia hali ya usiri
daktari bingwa na daktari watafanya yafuatayo i
kuchukua historia kwa kutumia orodha hakiki inayoonyesha mambo ya kuuliza na kujaza fomu ya kumpima aliyepatwa na uwaki kiambatisho namba 
ii
kumpima aliyepatwa na uwaki
iii
kufanya vipimo vinavyohitajika kulingana na aina ya uwaki aliofanyiwa kiambatisho namba 
iv
kutibu majeraha pamoja na upasuaji
kutoa dawa kwa waliopatwa na uwaki za kuzuia maambukizo ya vvu za kuzuia mimba na chanjo ya pepopunda kulingana na mwongozo
vi
kutibu upungufu wa damu na magonjwa ya ngono
vii
kumpa msaada wa kisaikolojia na kijamii
 mtaalamu wa maabara mtaalamu wa eksirei na wataalamu wa patholojia na mikrobiolojia watafanya yafuatayo i
kufanya vipimo vilivyoagizwa na daktari au daktari bingwa
ii
kuchanganua vipimo na kuandika ripoti
mfamasia atafanya yafuatayo i
kuhakikisha kuwa vifaa na dawa muhimu zinazohitajika kwa waliopatwa na uwaki zinakuwapo na zinapatikana
ii
kuhakikisha waliopatwa na uwaki wanapata dawa kwa wakati
mtaalamu wa utengamao mtaalamu wa saikolojia na daktari bingwa wa magonjwa ya akili watafanya yafuatayo i
kumpatia huduma zitakazomwezesha kurejea kwenye hali yake ya utendaji kazi
ii
kumpatia msaada wa kisaikolojia na kijamii
daktari muuguzi wa afya ya akili ofisa ustawi wa jamii na watoa huduma wengine watafanya yafuatayo i
kuweka uhusiano mzuri na waliopatwa na uwaki na kuwapa huduma kwa kuzingatia utamaduni na kanuni za uhusiano mzuri kati ya watu
ii
kuwapa waliopatwa na uwaki matumaini
unasihi kulingana na mahitaji ya aliyepatwa na uwaki
unasihi kwa aliyepatwa na uwaki aliyeumizwa kimwili post traumatic counseling
unasihi kabla na baada ya kupima vvu
unasihi kuhusu kuzingatia taratibu za kutumia huduma ya kuzuia maambukizo ya vvu pep
iii
kuwaunganisha na huduma nyingine za uwaki
iv
kufuatilia maendeleo ya waliopatwa na uwaki
mwanasaikolojia na daktari wa magonjwa ya akili watafanya yafuatayo i
kutoa huduma za kisaikolojia
ii
kuwapa unasihi waliopatwa na uwaki wenye matatizo ya akili yanayotokana na uwaki iii
kutoa tiba inayoendeleza ufahamu
iv
kutoa tiba ya kutuliza mwili na akili
huduma za ushahidi wa kimahakama daktari bingwa daktari muuguzi fundi sanifu maabara watafanya yafuatayo i
kuchukua sampuli kwa ajili ya uchunguzi
ii
kuweka kumbukumbu za ushahidi kutokana na historia na kumpima aliyepatwa na uwaki
iii
kukamilisha fomu ya polisi namba na nyaraka nyingine zinazohusu vipimo vya sampuli za ushahidi wa kimahakama
iv
kutoa ushahidi mahakamani kama atahitajika
iwapo baadhi ya watoa huduma za afya hawana mamlaka ya kisheria ya kutoa ushahidi mahakamani inabidi mtaalamu mwenye dhamana aitwe kumhudumia aliyepatwa na uwaki
 jedwali la huduma toshelezi za uwaki na viwango jedwali na
hapo chini linaonyesha kwa muhtasari viwango vya kuanzia vya utoaji wa huduma kwa waliopatwa na uwaki katika ngazi mbalimbali
ngazi za chini za vituo kama vile zahanati zinatoa huduma za dharura na kutoa rufaa
jedwali na
 huduma za afya kwa waliopatwa na uwaki kwenye vituo vya kutolea huduma za afya huduma zahanati kituo cha afya hospitali ya wilaya hospitali ya mkoa hospitali ya rufaa huduma za matibabu kumpokea aliyepatwa na uwaki na kumwelekeza apate huduma kumpa aliyepatwa na uwaki unasihi na kuzingatia hali ya usiri na utu wake
kuchukua historia kumpima kwa kutumia orodha hakiki kuchukua sampuli na kufanya vipimo vya awali kutibu majeraha madogo kutibu majeraha makubwa kutoa dawa ya kuzuia maambukizo ya vvu kutoa dawa za dharura za kuzuia mimba kutoa chanjo ya pepopunda tt kutibu magonjwa ya ngono kutibu ukimwi kutibu upungufu wa damu huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii kuanzisha uhusiano mzuri na aliyepatwa na uwaki kwa kuzingatia maadili ya kazi kanuni na utamaduni kutoa msaada wa kisaikolojia na kijamii kutoa unasihi kumuunganisha aliyepatwa na uwaki na asasi nyingine zinazotoa huduma za kuzuia na kupambana na uwaki kufuatilia maendeleo ya aliyepatwa na uwaki huduma za ushahidi wa kimahakama kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama na kurekodi majibu ya upimaji wa sampuli hizo kuchukua historia ya aliyepatwa na uwaki na kufanya vipimo vitakavyotumika kama ushahidi wa kimahakama
kujaza fomu ya polisi namba na fomu nyingine zinazohusu ushahidi
kutoa ushahidi mahakamani iwapo itahitajika huduma za rufaa na kuwaunganisha waliopatwa na uwaki na asasi nyingine huduma zahanati kituo cha afya hospitali ya wilaya hospitali ya mkoa hospitali ya rufaa kutoa rufaa kwa waliopatwa na uwaki wanaohitaji msaada zaidi ili waende kwenye ngazi ya juu
kuelimisha kuhamasisha na kutoa taarifa juu ya huduma nyingine za uwaki zinazotolewa na taasisi nyingine kutafuta ushauri wa mtaalamu mwenye dhamana ya kutoa ushahidi mahakamani mwanzoni kabisa anapohudumiwa aliyepatwa na uwaki ufafanuzi huduma haipo huduma ipo sehemu ya tano misingi ya utoaji wa huduma haki za binadamu maadili na kuwajali waliopatwa na uwaki katika utoaji wa huduma za afya mtoa huduma atamhudumia na kumjali aliyepatwa na uwaki na kumuelewesha kuwa ukatilii wa kijinsia haukubaliki
 kanuni za kuzingatia katika kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki i
kuhakikisha usalama hatua zote zitakazochukuliwa zilenge kumrejeshea au kudumisha usalama wake
ii
hali ya usiri wakati wote hali ya usiri wa muhusika na familia yake utazingatiwa
hii ina maana kuwa watu watakaopata taarifa ni wale wanaomhudumia na taarifa hizo zitolewe kwa ridhaa yake
iii
heshima na utu wa aliyepatwa na uwaki maoni fikra na mawazo ya muhusika yasikilizwe na kuzingatiwa
iv
kutokuwapo ubaguzi waliopatwa na uwaki watibiwe kwa misingi ya usawa na wawe na fursa sawa ya kuhudumiwa
ridhaa kuna huduma maalumu ambazo aliyepatwa na uwaki hupewa baada ya kutoa ridhaa
huduma hizo ziko katika mafungu matatu uchunguzi wa mwili na kupata matibabu tu
uchunguzi wa mwili kupata matibabu na kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
uchunguzi wa mwili kupata matibabu kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama na kufanyiwa uchunguzi wa polisi na kupeleka kesi mahakamani
 taratibu za kufuata katika kuzingatia kanuni za kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki
a hali ya usiri na ridhaa kabla ya kuchukua historia kumfanyia uchunguzi na kumpatia matibabu ni muhimu kupata ridhaa yake na aweke saini kwenye fomu ya ridhaa kiambatisho namba 
pia aelezwe njia moja au zaidi zilizopo katika kushughulikia tatizo lake
taarifa anazopewa kuhusu njia hizi ni lazima ziwe za kutosha ili kumwezesha kuchagua ni njia ipi anayoitaka
waliopatwa na uwaki wana haki ya kupewa huduma za matibabu hata kama hawataki huduma ya kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama na huduma za polisi katika kushughulikia tatizo lao
hali ya usiri ni haki ya kila aliyepatwa na uwaki kuwa taarifa zote zinazomhusu pamoja na za matibabu zitakuwa ni siri bila kujali umri
taarifa za matibabu ni siri na zinaweza kutolewa tu kwa watoa huduma wanaoshiriki katika kumhudumia
lakini kuna nyakati ambazo inakuwa lazima kumpa taarifa mtu mwingine tofauti na watoa huduma wanaomuhudumia kwa mfano kama aliyepatwa na uwaki amejidhuru mwenyewe au amemdhuru mtu mwingine
taarifa hizo hutolewa katika mazingira yafuatayo kwa watoa huduma za matibabu wengine ambao wanashiriki katika kumhudumia aliyepatwa na uwaki
kwa wanaogharamia matibabu ya aliyepatwa na uwaki kwa mfano bima ya afya
kwa mwenye dhamana ya kusikiliza shauri la uwaki mahakamani
kwa watu wengine ambao aliyepatwa na uwaki anataka kuwaarifu
 ii
ridhaa katika ridhaa mtoa huduma atatoa taarifa sahihi na za kutosha kuhusu matibabu yanayohitajika kwa aliyepatwa na uwaki
mtoa huduma atahakikisha aliyepatwa na uwaki ameelewa aina za matibabu zinazohitajika na zinazopatikana na maamuzi atakayotakiwa kufanya mwenyewe kwa mfano kuridhia aina za matibabu na kuzingatia maelekezo ya matumizi ya tiba hizo
kutokana na taratibu za kisheria za kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki ni muhimu kwa kuweka sahihi kwenye fomu ya idhini baada ya mtoa huduma kuhakikisha kuwa muhusika ameelewa taarifa na habari zote alizopewa kuhusu hali yake na matibabu yake
mtoa huduma za afya atamwarifu aliyepatwa na uwaki kuwa atakapotoa idhini ya kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama na uchunguzi wa polisi basi taarifa za kupimwa na vipimo vya kimaabara zitawasilishwa kama ushahidi mahakamani
mtoa huduma za afya atamtaarifu muhusika kuwa anayo haki ya kukataa baadhi ya hatua au hatua zote zilizoanishwa katika maelezo aliyopewa
b mwongozo wa kupata ridhaa ya aliyepatwa na uwaki ili kupata ridhaa ya aliyepatwa na uwaki mtoa huduma afanye yafuatayo i
amuelimishe muhusika kuhusu athari za kiafya zitokanazo na uwaki kama vile maambukizo ya vvu na magonjwa mengine ya ngono na mimba
ii
amuelimishe kuwa kuna huduma za dharura za kuzuia mimba na kupima maambukizo ya vvu
iii
mtoa huduma amwelimishe aliyepatwa na uwaki kuwa ni jukumu lake yeye mtoa huduma kutoa huduma za matibabu na kuweka kumbukumbu za vipimo na matibabu
iv
mtoa huduma atamwarifu aliyepatwa na uwaki kuhusu utaratibu wa kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama na kuwa ushahidi unaochukuliwa unaweza kutumika mahakamani
amuarifu aliyepatwa na uwaki na jamaa wa familia yake anayemwamini kuhusu haki zinazohusiana na aina ya uwaki aliofanyiwa
vi
amweleze aliyepatwa na uwaki kuhusu athari za tendo hili la uwaki na namna litakavyoshughulikiwa
vii
amweleze aliyepatwa na uwaki kikamilifu masuala yote yanayohusu matibabu
viii
amweleze kuwa masuala mengine ya uwaki yasiyohusu matibabu yatatolewa maelezo na polisi ofisa ustawi wa jamii na mahakama
iwapo aliyepatwa na uwaki ni mtoto i
wakati wote nia ya kutoa huduma iwe ni kukuza kuzingatia maslahi ya mtoto kwanza
ii
mfariji mtoto mtoe wasiwasi
iii
mshirikishe mtoto katika kufanya maamuzi kila inapowezekana
iv
mhudumie kila mtoto kwa haki na usawa
msaidie mtoto kuwa na ustahamilivu
 haki za aliyepatwa na uwaki wahusika wote watatoa huduma kwa misingi ya kumjali aliyepatwa na uwaki kwa kuheshimu haki zake ambazo ni i
kuhudumiwa katika misingi ya utu na kutofanyiwa unyanyapaa ubaguzi na kutolaumiwa
ii
kupata taarifa sahihi na za kueleweka ili kumsaidia kuamua kutoa au kutotoa ridhaa na siyo kumwambia kila mara la kufanya kwani kuambiwa hivyo kunachangia kumjengea hisia za kujiona kwamba hana uwezo
iii
kuhudumiwa kwa faragha na hali ya usiri na kutofanywa chanzo cha gumzo
iv
kuhudumiwa bila kubaguliwa kwa mfano huduma isitolewe kwa kutegemea jinsia ya mtu au rangi yake
kupewa nafasi ya kuchagua kutibiwa na mtoa huduma amtakaye wa kiume au wa kike
vi
kuchagua na kuamua ikiwa atapenda mzazi mlezi au ndugu yake yeyote awepo wakati anapopewa huduma
 majukumu ya mtoa huduma i
mwonyeshe aliyepatwa na uwaki kuwa unamhudumia kwa moyo wa kirafiki wenye kujali hali ya usiri na kwa umakini na weledi
ii
mpe taarifa sahihi na tumia ushahidi uliopatikana kulingana na miongozo inayolinda mtiririko wa ushahidi
iii
zingatia maslahi ya aliyepatwa na uwaki na kubali na heshimu matakwa yake wakati wote
iv
hakikisha kuwa kuna ulinzi na usalama wa kutosha kwa aliyepatwa na uwaki ili asidhurike zaidi
toa rufaa kwa aliyepatwa na uwaki kwenda kituo cha huduma cha ngazi ya juu zaidi ikiwa lazima kulingana na hali na kiwango cha maumivu ya mwili kihisia na kisaikolojia
vi
toa unasihi kwa aliyepatwa na uwaki kabla ya kutoa rufaa ili akapate matibabu na huduma nyingine ambazo amezikubali
vii
hifadhi nyaraka zinazomuhusu mwathirikia kwa hali ya usiri na usalama wakati wote
majukumu ya ziada wakati wa kuhudumia mtoto i
hakikisha mtoto anapata huduma pendevu rafiki kulingana na umri wake
ii
unapomuhudumia mzazi au mlezi anakuwepo wakati wote kama mtoto anataka awepo na hakikisha kuwa kuwepo huko kwa mzazi au mlezi hakumtishi mtoto
iii
wakati wote mwandae mtoto hatua kwa hatua ikiwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa mtoto anaelewa nini kinaendelea na nini kitafuata
iv
kwa watoto chini ya umri wa miaka mzazi au mlezi atahitajika kutoa idhini kwa niaba yao
 vigezo vya kupata ridhaa ya mtoto i
mtoto wa miaka na zaidi kwa ujumla wamekomaa katika kufanya uamuzi
ii
mtoto wa miaka mpaka anachukuliwa kuwa amekomaa na anaweza kutoa mchango mkubwa
iii
mtoto kati ya miaka na anaweza kushirikishwa kikamilifu katika utaratibu wa utoaji wa uamuzi
hata hivyo uamuzi wa kuwa mtoto amekomaa au hajakomaa vya kutosha utategemea vitu vingi kwa hivyo kila mtoto atatathminiwa kivyake
iv
mtoto mwenye umri chini ya miaka ana haki ya kutoa maoni yake na kusikilizwa
anaweza kushiriki katika utaratibu mzima wa kufanya uamuzi kwa kiasi fulani lakini achukuliwe tahadhari tusimbebeshe mzigo wa majukumu mengi na kumpa hisia ya kuwa yeye ndiye wa kutoa uamuzi
hata hivyo mwishowe inashauriwa kuwa mapendekezo na maoni ya mtoto ni lazima yaangaliwe na uamuzi utakaochukuliwa utategemea mtoto kwa kulingana na umri kiwango cha ukomavu hatua za maendeleo ya kupevuka utamaduni jadi na mazingira anamoishi
 sehemu ya sita huduma za afya kwa waliopatwa na uwaki walio na umri zaidi ya miaka 
 utangulizi matibabu ya waliopatwa na uwaki yana lengo la kutibu majeraha na maambukizo yanayotokana na ukatili huo
matibabu ya dharura yanapaswa kupewa kipaumbele ili kuzuia maambukizo
sehemu hii ya mwongozo inaelekeza taratibu za utoaji wa huduma za afya
 kumpokea aliyepatwa na uwaki mchoro ulio hapa chini unaonyesha muhtasari wa kumpokea aliyepatwa na uwaki kwenye kituo cha kutolea huduma na kumhudumia
namna ya kumpokea aliyepatwa na uwaki kuwatambua wagonjwa wa dharura waliopatwa na uwaki waliopatwa na uwaki wasiohitaji huduma za kitabibu za dharura waharakishwe kumwona muuguzi mnasihi muuguzi mnasihi i
atafanya mahojiano atachukua historia atampa unasihi ii
atatathmini mahitaji ya dharura iii
atajaza fomu za taarifa za uwaki iv
atamwandikisha aliyepatwa na uwaki katika daftari la uwaki v
atampeleka kwa afi sa tabibu daktari ili achukue historia ampime achukue sampuli za mahakama na amtibu vi
kama ameshamwona daktari atampeleka kwa polisi na asasi nyingine zinazowahudumia waathirka waliopatwa na uwaki wanaohitaji huduma za kitabibu za dharura waharakishwe kumwona daktari wa zamu na muuguzi mnasihi daktari wa zamu i
atampa matibabu ya dharura ii
atachukua historia iii
atampima iv
ataagiza vipimo v
atachukua sampuli za mahakama vi
atamtibu na kumpa tarehe ya kurudi kumfuatilia vii
atampeleka kwa muuguzi mnasihi kama hajapata unasihi viii
kama ameshapewa unasihi atampa rufaa kwenda kwa polisi na asasi nyingine zinazowahudumia waathirika 
 kuchukua historia watoa huduma watachukua historia ya aliyepatwa na uwaki ikijumuisha dalili zitokanazo na ukatili
taarifa hizi zitasaidia katika kutoa matibabu na kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
zaidi ya hayo chimbuko na madhara ya tendo la ukatili lililotokea kama kupoteza fahamu yataelezwa na kurekodiwa kwenye historia ya aliyepatwa na uwaki
matibabu ya huko nyuma upasuaji na magonjwa ya wanawake kama aliyepatwa na uwaki ni mwanamke yatarekodiwa kwa kina
historia ya matibabu itajumuisha matatizo yo yote ya afya pamoja na mzio hali ya chanjo na dawa anazotumia au alizowahi kutumia
maelezo hayo yataingizwa kwenye fomu ya nyaraka za uwaki wakati huo huo wa kuchukua historia ili mtoa huduma asiache kuripoti maelezo yoyote
kuchukua historia kumpima aliyepatwa na uwaki na kurekodi hayo kwenye fomu ya uwaki kiambatisho namba ni kiungo muhimu kati ya tukio aliyepatwa na uwaki huduma za afya polisi mahakama
nyaraka ambazo aliyepatwa na uwaki amekuja nazo kwenye kituo cha huduma za afya zitaangaliwa na kupitiwa kabla ya kuchukua historia ya aliyepatwa na uwaki
a utaratibu wa kuchukua historia i
jitambulishe kwa aliyepatwa na uwaki
ii
uliza kama anataka mtu yeyote anayemfahamu awe naye wakati unapomhudumia
iii
hakikisha kwenye chumba cha matibabu pamoja na wewe kuna watu wachache sana na kama wapo mweleze madhumuni na umuhimu wa kuwapo kwao
iv
mweleze kuwa yeye ndiye anayedhibiti kasi na mwenendo mzima wa kuchukua historia kumpima na kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
mhakikishie kwamba matokeo ya uchunguzi yatakuwa ni siri
mwulize kama ana maswali yoyote ya kukuuliza
vi
mweleze kitakachofanyika katika kila hatua ya uchunguzi na umuhimu wa uchunguzi
vii
mpe taarifa muhimu kuhusu tukio hili la uwaki na umuhimu wa kurekodi yaliyotokea
viii
hakikisha ameweka sahihi kwenye fomu ya ridhaa kiambatisho namba 
ix
baada ya kuweka sahihi kwenye fomu ya ridhaa anza kumpima
b mambo ya kuzingatia wakati wa kuandika historia ya aliyepatwa na uwaki wakati wa kuchukua historia zingatia kuwa kuna maelezo ya jumla na ya tukio
maelezo ya jumla i
jina jinsia anuwani makazi namba ya simu tarehe ya kuzaliwa umri ameoa ameolewa kazi yake ndugu wa karibu
ii
tarehe na muda wa kuanza kumchunguza
iii
majina ya watoa huduma wanaompa huduma za afya
aliyepatwa na uwaki anaweza kuomba au kutoomba ndugu kuwepo wakati anapofanyiwa uchunguzi
kwa namna yoyote matakwa yake lazima yaheshimiwe
watoa huduma wote watakao kuwepo wakati wa kumhudumia ni lazima wawepo kwa idhini ya aliyepatwa na uwaki
maelezo ya tukio i
andika maelezo kuhusu kilichotokea ukiandika tarehe wakati na mahali tukio lilipotokea
ii
chukua taarifa kuhusu muhusika wa ukatili mhalifu
ni muhimu kwa mtoa huduma kuuliza na kuelewa kilichotokea ili achunguze majeraha yaliyotokea
kwa mfano ni lazima aulize ni wakati gani tukio lilifanyika
kama ni ukatili wa kingono ni lazima aulize kuwa muhalifu mkatili aliingiza uume wake wapi kwenye uke puru au mdomoni
je mhalifu alitumia nguvu za kimwili au ushawishi wa ulaghai je mhalifu alitumia kitu au vitu kwa mfano silaha wahalifu walikuwa wangapi ukio lilikuwa ni moja au yalikuwa matukio mengi ya mara kwa mara ya saa au ya siku je aliyepatwa na uwaki alipoteza fahamu je anamfahamu aliyemfanyia ukatili je alifanya nini baada ya tukio mwulize aliyepatwa na uwaki kama baada ya tukio ameoga amekojoa ametapika nk
kwa kuwa vitendo hivi vinaweza vikaathiri uchukuaji wa sampuli za ushahidi wa kimahakama c historia inayohusu akina mama i
mwulize aliyepatwa na uwaki tarehe aliyopata hedhi mara ya mwisho
ii
mwulize kuhusu matendo ya ngono aliyofanya na kama aliyafanya kwa ridhaa au sivyo
mwulize kuhusu tendo la ngono la mwisho kabla ya tukio hili
iii
mwulize aliyepatwa na uwaki kama ameshawahi kuugua magonjwa ya ngono kabla ya tukio hili na kama aliwahi kutibiwa
iv
mwulize kama aliwahi kupima vvu na kama majibu yalikuwa chanya au hasi
mwulize kama ameshawahi kuwa na mimba
vi
mwulize kama anatumia uzazi wa mpango aina gani na anatumiaje
d hali ya afya ya akili uchunguzi wa afya ya akili na matibabu ya hali zinazohusiana na magonjwa ya akili unafanyika ili kumwezesha aliyepatwa na uwaki kukabiliana na madhara yaliyosababishwa na tendo au matendo ya uwaki
mchakato wa uchunguzi na matibabu uzingatie kutomnyanyapaa kutomlaumu na kutomzidishia madhara aliyepatwa na uwaki
chunguza hali ya hisia ya aliyepatwa na uwaki
ii
chukua historia ya afya yake ya akili kama amekuwa au ana ugonjwa wa akili kama ameshalazwa akiumwa ugonjwa wa akili kama anatumia au ameshawahi kutumia dawa na kama kuna historia ya ugonjwa wa akili katika familia yake
iii
waliopatwa na uwaki watakaoonyesha dalili zozote kama zilizopo kwenye orodha hakiki ya afya ya akili iliyopo hapa chini watapewa rufaa waende kwa madaktari bingwa wa magonjwa ya akili wanasaikolojia au kwa daktari mwenye uzoefu wa kutibu wagonjwa wanaohitaji huduma za afya ya akili
orodha hakiki ya afya ya akili sononi mara nyingi anasikitika hana raha anakuwa na hasira anakosa matumaini anaacha shughuli za burdani na za kumfurahisha anapungua au anaongezeka uzito hapati usingizi vizuri au analala sana hana hamu ya kula anajisikia kuchoka hana nguvu anakosa umakini hajithamini na anatoa kauli kama hakuna mtu anayenipenda mimi ni mjinga anajikosoa anajitenga na jamii
wasiwasi hana utulivu hapati usingizi ana hofu kama vile hofu ya kufa moyo unamwenda mbio anashindwa kupumua ana hasira anasikia kichefu chefu hataki kutengana na mlezi hatoki nyumbani haendi hata shuleni
hisia za kubadilika badilika aliyepatwa na uwaki anashindwa kudhibiti hisia zake anashindwa kujituliza na kujifariji yaani wakati mwingi hatulii hisia zake zinabadilikabadilika anaweza akajihusisha na tabia hatarishi anakuwa mgomvi na anaweza akapiga watu
tabia ya kutaka kujiua aliyepatwa na uwaki huonyesha kukata tamaa kutaka kufa anafanya majaribio ya kujidhuru mwenyewe
kama dalili hizi zikitokea ulizia historia ya kina juu ya tabia ya kujiua mara ngapi alijaribu kujiua mbinu gani anazotumia kujaribu kujiua sasa bado ana mpango wa kujiua mfanyie rufaa ya haraka aende kwa daktari bingwa wa magonjwa ya akili
kutumia vilevi mgonjwa anaibua tabia zisizokuwa na uhakika za ghafl ghafla kama ni mtoto wa shule unaona ghafla kuna mabadiliko ya utendaji na matokeo shuleni yanashuka anaonekana kama amelewa anashiriki kwenye tabia hatarishi na vitendo vya hatari
ugonjwa wa akili mawazo kuvurugika kuona kusikia au kunusa mambo ambayo hayapo anakuwa mchafu bila kujali au anakuwa na usafi wa kupita kiasi tabia inabadilika badilika na anaongea bila mpangilio
f historia ya zamani ya matibabu na upasuaji mwulize aliyepatwa na uwaki kama anaumwa au ameshawahi kuumwa ugonjwa wowote kama ana mzio juu ya matumizi ya pombe madawa ya kulevya chanjo kama ana maambukizo ya vvu na kama ameshawahi kupasuliwa
maswali haya yatakusaidia katika kuamua tiba bora zaidi ushauri na ufuatiliaji unaohitajika
 kumpima aliyepatwa na uwaki a mambo ya jumla ya kuzingatia katika kumpima aliyepatwa na uwaki
daktari atampima aliyepatwa na uwaki kwa utaratibu unaoelezwa hapa chini i
daktari ampime kwa mpangilio unaofaa
ii
atampima kuanzia kichwani mpaka kwenye vidole vya mguu wakati huo akipima kwa uangalifu uso unapewa kipaumbele maalumu shingo mikono matiti kifua tumbo mapaja miguu na sehemu za siri kama aliyepatwa na uwaki kafanyiwa ukatili unaohusu ngono
iii
wakati unapompima hapo hapo chukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
iv
kama amefanyiwa ukatili wa kimwili au kingono nguo za aliyepatwa na uwaki zikusanywe kwa ajili ya kuzifanyia uchunguzi wa kisayansi
nguo hizo ziwekwe kwenye karatasi au mfuko wa karatasi na siyo mfuko wa plastiki
kama aliyepatwa na uwaki atavua nguo afanye hivyo juu ya karatasi kubwa ili kukusanya sampuli kama vile mimea wadudu uchafu na nywele
vitu hivi vitakuwa na msaada katika uchunguzi wa tukio lililofanyika
vi
matokeo yote yaandikwe kwenye fomu ya uwaki
kama fomu hii haipo andika kwenye karatasi yoyote nyingine ili mradi uandike kufuatana na mpangilio wa fomu ya uwaki
vii
upimaji sahihi hufanyika kwa kutumia mwanga wa kawaida
hata hivyo kuna taa maalumu ambazo zinaweza zikatumika kumulika majeraha vizuri kama vile taa ya woods lamp au taa inayotumia nishati ya jua
viii
wakati huo huo unapompima chukua sampuli za utando kutoka kwenye sehemu mbali mbali kulingana na mahitaji kama kwenye ngozi mdomoni nje na ndani ya uke kwenye puru na sampuli ya mkojo
ix
mpe dawa za dharura za kuzuia mimba kwa wale wenye umri wa kuzaa
toa tiba ya majeraha pia
kisheria kama sampuli za ushahidi wa mahakama zimechukuliwa mkojo mbegu za kiume na kadhalika ni lazima zitiwe lebo ipasavyo na zitiwe sahihi kabla ya kuzipeleka maabara
xi
aliyepatwa na uwaki aelezwe kuhusu kila hatua inayofanyika na hatua inayofuata
xii
aelezwe kwamba wakati wowote katika mlolongo wa uchunguzi aliyepatwa na uwaki anaweza kumwambia mtoa huduma kusitisha uchunguzi
 b uchunguzi kuanzia kichwani hadi vidole vya mguu i
mwangalie aliyepatwa na uwaki kiujumla na kuandika unavyomwona kwa mfano yuko macho hakuzimia ametulia au anahangaika anatoka damu amevaa nguo vizuri au nguo zimechanika na kadhalika
ii
mpime mapigo ya moyo shinikizo la damu hali ya joto mwilini na anavyopumua na kisha andika matokeo ya vipimo
iii
mpime mikono na angalia kama kuna majeraha mikwaruzo michubuko au uvimbe au majeraha yanayotishia maisha
iv
kagua na mpime uso macho masikio na meno
chunguza kichwa kama kuna majeraha au uvimbe
vi
chunguza na mpime shingoni kama kuna majeraha mikwaruzo michubuko au uvimbe au majeraha yanayotishia maisha
vii
chunguza na pima matiti kuona kama kuna majeraha mikwaruzo michubuko au uvimbe
viii
fanya uchunguzi wa kifua na tumbo ili kubaini kama kuna majeraha yoyote ya ndani ya kifua au ndani ya tumbo au kama kuna mimba
ix
chunguza na pima mapaja na miguu ukitafuta majeraha mikwaruzo michubuko au uvimbe au kuvunjika kwa mifupa
chukua sampuli za ushahidi wa kimahakama wakati unapompima kama ilivyoelekezwa hapo juu
c uchunguzi wa sehemu ya uzazi na puru i
mweleze utaratibu utakaotumia unavyompima ukimweleza kwa kina hatua kwa hatua
ii
mpime sehemu za siri kwa nje
iii
mpime mashavu ya uke na sehemu zote zinazohusiana na hizo
iv
chukua sampuli zote za utando wa nje na wa ndani wa uke kwa utaratibu ufuatao chukua utando nje ya uke ndani ya uke ndani kabisa ya uke na kwenye puru
chukua utando mwingine kama mdomoni pale ambapo ngono imefanyika mdomoni
chukua utando kwenye ngozi pale ambapo unahisi kuna mabaki ya shahawa au mbegu za kiume kwenye ngozi
mpime kwa kutumia kipimo cha kupima uke spekulamu halafu mpime kwa vidole
kwa hali yoyote ile usimpime aliyepatwa na uwaki kwa kutumia spekulamu kabla hujachukua sampuli za ushahidi
kuwapima wasichana ambao hawajafikia balehe kwa kutumia spekulamu husababisha maumivu na unaweza ukamwumiza aliyepatwa na uwaki
kwa hiyo kipimo cha spekulamu kifanyike inapokuwa lazima sana tu kwa mfano wakati mtoto anatokwa na damu kutokana na jeraha ndani ya uke
kama ikiwa ni lazima kumpima kwa namna hiyo tumia spekulamu inayotumika kupima sikio
upimaji wa wasichana kwa kutumia spekulamu hufanyika baada ya kumpa aliyepatwa na uwaki dawa ya usingizi
vi
chukua chochote unachoona kuwa kinaweza kikatumika kama ushahidi wa kimahakama kwa mfano nywele zilizoachwa na mhalifu kwenye sehemu za siri za aliyepatwa na uwaki
vii
andika ni aina gani ya jeraha kwa mfano mchubuko mkwaruzo jeraha lililosababishwa na kitu cha ncha kali au palipochanika lipo sehemu gani na ukubwa wake
viii
zuia kutokwa damu kwa kugandamiza jeraha na gauze iliyotasiwa funga mishipa inayotoa damu na shona majeraha
d kuweka kumbukumbu i
daktari atajaza sehemu ya fomu ya pf inayohusu matibabu ya aliyepatwa na uwaki kiambatisho namba 
vilevile atajaza fomu ya tiba ya uwaki kiambatisho namba akijaza nakala tatu
 ii
ni jukumu la mtoa huduma kuhakikisha kuwa nyaraka zote zinazomuhusu aliyepatwa na uwaki pf fomu za uwaki rekodi za matibabu rekodi na sampuli za ushahidi wa kimahakama zinahifadhiwa
 uchunguzi wa kimaabara a mambo ya kuzingatia kwa ujumla vipimo vya maabara hufanyika katika ngazi mbili
ngazi ya kwanza vipimo hufanyika kwenye kituo cha huduma za afya
ngazi ya pili ni pale sampuli zinapopelekwa kwenye maabara ya mkemia mkuu wa serikali
lengo la kufanya vipimo ni kuchunguza majeraha na madhara yaliyotokea kutokana na tendo la uwaki na kuyapatia tiba sahihi
lengo la kufanya vipimo vya maabara vilevile ni kuchukua na kukusanya ushahidi unaoweza kusaidia kuthibitisha au kukanusha kuwa mhalifu na aliyepatwa na uwaki waliwahi kukutana
majibu ya vipimo vya sampuli za ushahidi wa kimahakama yanatumika kama kizibiti cha kuonyesha kuwa kulikuwa au hakukuwa na tukio la ngono na hata kuonyesha kiasi cha nguvu au jinsi nguvu zilivyotumika
majibu ya vipimo vya sampuli za ushahidi wa kimahakama vilevile husaidia kuwatambua wahusika wa tukio la uwaki
sampuli za ushahidi wa kimahakama zichukuliwe mapema iwezekanavyo baada ya tukio
kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama wakati unapompima aliyepatwa na uwaki husaidia kupunguza uwezekano wa kumpima mara nyingi bila sababu
b vipimo vya maabara vipimo vya kawaida vya maabara kwa waliopatwa na uwaki ni pamoja na kupima maambukizo ya vvu kupima mimba kupima mkojo na magonjwa ya ngono
vipimo vya ziada vinaweza vikafanyika kulingana na maoni ya daktari taratibu na uwezo wa kituo cha kutoa huduma katika ngazi inayohusika ya kituo cha kutolea huduma
waliopatwa na uwaki wanaweza kupata maambukizo ya magonjwa ya ngono
maambukizo ya magonjwa ya ngono yanayohusiana na uwaki na ambayo yana tiba inayofaa ni i
vvu ii
klamidia iii
kisonono iv
kaswende v
t richomoniasis vi
virusi vinavyosababisha malengelenge hsv vii
virusi vinavyosababisha saratani ya shingo ya kizazi hpv viii
hepatitis na c kufanya uchunguzi wa hepatitis na itategemea upatikanaji wa vifaa vya maabara 
 utambuzi wa ugonjwa kutokana na yaliyoelezwa hapo juu mtoa huduma atafanya aina zifuatazo za utambuzi i
utambuzi wa magonjwa ya kawaida ii
utambuzi wa upasuaji iii
utambuzi wa magonjwa ya wanawake iv
utambuzi wa magonjwa ya kisaikolojia 
 matibabu ya waliopatwa na uwaki a mambo ya kuzingatia i
waliopatwa na uwaki wanapaswa kutibiwa kama dharura na wasiruhusiwe kukaa katika foleni
ii
mganga au muuguzi yeyote anaweza kumhudumia aliyepatwa na uwaki
iii
watoa huduma wanapaswa kuweka kumbukumbu sahihi za matibabu kwa ajili ya matumizi ya baadaye
iv
watoa huduma wanaweza kuitwa kutoa ushahidi mahakamani
wanapaswa kadri iwezekanavyo kufuata taratibu zilizowekwa ikiwa ni pamoja na kuchukua historia ambayo inaweza kuhitajika mahakamani
taasisi zote za afya zinazotoa huduma za uwaki zitakuwa na mtandao wa mawasiliano na watoa huduma katika maeneo yao kwa ajili ya rufaa
b matibabu ya majeraha yatokanayo na uwaki majeraha ya sehemu za siri yanayotokana na uwaki yameainishwa katika kiambatisho namba 
 huduma ya kinga a mwongozo wa huduma ya kuzuia maambukizo ya vvu kwa watu wazima waliopatwa na uwaki taratibu za utoaji wa huduma ya kuzuia maambukizo ya vvu ni lazima zizingatie mwongozo wa kitaifa kuhusu vvu na ukimwi i
utoaji wa huduma ya kuzuia maambukizo ya vvu ni lazima uanzishwe ndani ya saa ii
unasihi ni lazima utolewe kabla na baada ya kupima vvu
unasihi juu ya kuzingatia maelekezo na namna ya kutumia dawa ni lazima utolewe kabla ya kuanzisha dawa za kuzuia maambukizo ya vvu
iii
kama kipimo cha vvu ni hasi mpe aliyepatwa na uwaki dawa za kuzuia maambukizo ya vvu kwa muda wa siku 
iv
kama matokeo ya kipimo cha vvu ni chanya sitisha dawa za kuzuia maambukizo ya vvu na onyesha kwamba aliyepatwa na uwaki alikuwa na vvu kabla ya tukio la uwaki na mpatie rufaa ya kwenda kliniki ya huduma ya wanaoishi na vvu
aliyepatwa na uwaki sharti ajulishwe kuwa pep hupunguza tu uwezekano wa maambukizo ya vvu
vi
fanya ufuatiliaji wa aliyepatwa na uwaki kila baada ya majuma ili kuhakikisha anazingatia matibabu
vii
kabla ya kumpatia dawa za kuzuia mambukizi ya vvu aliyepatwa na uwaki sharti aelezwe kuwa dawa hizi zina maudhi madogo madogo
viii
mtoa huduma atatoa maelezo kwa aliyepatwa na uwaki kuhusu namna ya kukabiliana na maudhi ya dawa hizi na kuwa maudhi hayo yatapungua siku hadi siku
ix
ikumbukwe kuwa kadri aliyepatwa na uwaki anavyocheleweshwa kupatiwa dawa ya kuzuia maambukizo ya vvu ndivyo uwezo wa dawa hii unavyopungua
ni lazima damu ipimwe ili kubaini wingi wa wekundu wa damu hb na vimengenyo vya alanine amino ransferees alat na aspirate amino ransferees asat
mtoa huduma atoe dawa za kuzuia maambukizo ya vvu kama inavyoelekezwa kwenye mwongozo wa kitaifa wa vvu na ukimwi angalia jedwali namba b uzazi wa mpango na kuzuia mimba wengi wa waliopatwa na uwaki wanahitaji huduma za uzazi wa mpango lakini hawajazipata
 mara nyingi huwa na wenzi na inawezekana wakapata mimba bila kutarajia au kwa wakati ambao haukutarajiwa
kwa sababu hii watoa huduma watafanya yafuatayo i
kuchunguza kama aliyepatwa na uwaki anatumia huduma za uzazi wa mpango na kujua kama atahitaji kupewa huduma hizo
ii
kutoa unasihi kuhusu huduma na njia za uzazi wa mpango kama zinahitajika kulingana na mwongozo wa kitaifa wa uzazi wa mpango
kutoa rufaa kwenda kwenye kituo chenye njia ya uzazi wa mpango aliyoichagua
iii
kama mwenzi wake hayupo tayari kumsaidia na kushirikiana naye ili atumie njia ya uzazi wa mpango kwa mfano vidonge vya kumeza basi itabidi njia nyingine za uzazi wa mpango zitumike kama vile sindano ya depo provera
iv
baadhi ya waliopatwa na uwaki wanaweza kuwa na ujauzito kabla ya kufi ka kwenye kituo kupata huduma
baadhi ya akina mama hufanyiwa ukatili zaidi wakati wa ujauzito
baadhi ya waliopatwa na uwaki hufika kwenye vituo vya kutolea huduma baada ya kubakwa wakiwa wajawazito
kama aliyepatwa na uwaki ameonekana ni mjamzito mtoa huduma atafanya yafuatayo kutafakari mazingira ya mimba ikiwa ni pamoja na hisia ya aliyepatwa na uwaki kuhusu mimba hiyo
kutambua hali yake ya kiafya kimwili na kiakili
kutoa huduma zinazotakiwa ikiwa ni pamoja na kliniki ya wajawazito na uzuiaji wa maambukizo ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto
kuhakikisha kunakuwepo na rufaa stahiki kama kituo kinachohusika hakina uwezo wa kutoa huduma ya uzazi wa mpango aliyoichagua
c mwongozo wa kuzuia mimba uzazi wa mpango wa dharura utolewe kwa wasichana na wanawake waliopatwa na ukatili wa kingono wasio wajawazito lakini wenye uwezo wa kupata ujauzito iwapo wamefanyiwa
uchunguzi wa mimba wa awali lazima ufanyike lakini usicheleweshe kuanzishwa kwa dawa za dharura za kuzuia mimba
wasichana ambao wameanza kupata hedhi wapo katika hatari ya kupata mimba zisizotarajiwa hivyo wanatakiwa kupata dawa za dharura za kuzuia mimba
dawa za dharura za kuzuia mimba zina nguvu zaidi ndani ya saa siku baada ya kutendewa tendo la ukatili wa kingono
majuma baada ya tukio la ukatili wa kingono mpime aliyepatwa na uwaki na fuatilia kama ametumia dawa za dharura za kuzuia mimba
jedwali na aina za dawa zinazotumika kuzuia mimba kwa dharura namba maelekezo vidonge vyenye homoni moja ya projesterone progesterone only pills
vilivyo na levonogesterel au norgesterel
vidonge vyenye homoni mchanganyiko venye kiasi kidogo cha estrojeni 
 mg ya ethinyl estradiol
dozi dozi ya vidonge mara tu baada ya tukio au ndani ya saa za tukio dozi ya vidonge baada ya saa za kunywa dozi ya kwanza dozi ya vidonge mara tu baada ya tukio au ndani ya saa za tukio dozi ya vidonge baada saa za kunywa dozi ya kwanza kumbuka aliyepatwa na uwaki anaweza kupewa mojawapo ya dawa hizo zilizoainishwa hapo juu
 huduma za msaada wa kisailojia na kijamii a mambo ya kuzingatia i
waliopatwa na uwaki hupata matatizo ya kisaikolojia baadhi hupata mara tu baada yakufanyiwa uwaki na wengine wakiteseka kwa muda mfupi au muda mrefu
ii
muda wa kuteseka kwa wasiwasi na mawazo yanayotokana na uwaki hutofautiana kulingana na mtu binafsi na kiwango cha madhara yaliyotokea
iii
mnasihi anapaswa kutumia mbinu inayoitwa kwa kitaalamu kumfi kiria aliyepatwa na uwaki kwanza ambayo inalenga kumfanyia mazuri badala ya kumsababishia madhara
iv
moja ya kanuni muhimu katika utoaji wa unasihi ni kutomlaumu kwa kupatwa na tukio la uwaki
watoa huduma wote wanaowahudumia waliopatwa na uwaki wanapaswa kuwa na uwezo wa kutoa unasihi wa awali ikiwa ni pamoja na kwa watoto
madaktari wauguzi na maofisa wa ustawi wa jamii wanapaswa kutoa huduma za unasihi kwa waliopatwa na uwaki kulingana na mahitaji yao
vi
mshauri lazima wakati wote azingatie maadili ya kitaaluma na kutumia kanuni za kutenda mema na siyo kusababisha madhara kwa aliyepatwa na uwaki
b aina za unasihi katika huduma za uwaki i
waliopatwa na uwakiwanapaswa kupewa aina zinazotakiwa za unasihi
ii
baadhi ya wanasihi maofisa wa ustawi wa jamii na wauguzi ambao huwahudumia waliopatwa na uwaki wameshapewa mafunzo ya aina mbalimbali ya unasihi kwa mfano unasihi katika utoaji wa huduma za uzazi wa mpango unasihi kabla na baada ya kupima maambukizo ya vvu na unasihi wa jinsi ya kuzingatia ushauri wa jinsi ya kutumia matibabu
iii
kwa wale ambao tayari wana stadi za unasihi katika nyanja zilizotajwa msisitizo uelekezwe katika kutoa unasihi dhidi ya madhara yanayotokana na uwaki
iv
kama unasihi mwingine unahitajika wanasihi wanatakiwa kuangalia kwenye miongozo mingine ya kitaifa na kutafuta unasihi maalumu wanaohitaji waliopatwa na uwaki
c umuhimu wa unasihi wa kutuliza mshtuko wenye lengo la kumsaidia aliyepatwa na uwaki unasihi wa kutuliza mshtuko unamsaidia aliyepatwa na uwaki i
kuelewa hali yake vizuri zaidi
ii
kutambua fursa mbalimbali zinazomfaa kulingana na anavyojisikia maadili na hisia zake
iii
kumwezesha kufanya uamuzi wake mwenyewe na kuutekeleza
iv
kumwezesha kukabiliana na tatizo na changamoto anazopata
kumwezesha kukuza stadi za maisha
vi
kumwezesha kumsaidia mwenzake ikiwa ni pamoja na kuimarisha uwezo wake mwenyewe
d fasili ya unasihi wa kutuliza mshtuko i
unasihi ni jitihada za pamoja kati ya mnasihi na mteja kwa lengo la kubainisha malengo na ufumbuzi wa matatizo yanayosababisha mtikisiko wa kihisia
ii
unasihi hukusudia kuboresha mawasiliano na stadi za kukabiliana na matatizo kuimarisha hali ya kujiamini kuimarisha afya ya akili na kukuza mabadiliko chanya ya tabia
iii
unasihi wa kutuliza mshtuko ni moja ya huduma muhimu katika kumpa huduma toshelezi mwathiriwa wa uwaki ili kumwezesha kukabiliana na tatizo lililompata na kuendelea kuishi maisha ya kawaida
iv
unasihi wa kutuliza mshtuko husaidia kupunguza mlolongo wa madhara ya uwaki hali inayojumuisha dalili nyingi zinazoonekana kwa waliobakwa na kwa wengine waliopatwa na uwaki
 kufuatilia maendeleo ya aliyepatwa na uwaki tiba na rufaa watoa huduma watatumia miongozo katika kupanga namna ya kufuatilia maendeleo ya aliyepatwa na uwaki baada ya kumpima na kumpa matibabu
matibabu yanayopaswa kutolewa kwa wakati pamoja na huduma ya kisaikolojia inatakiwa yawemo kwenye mpango wa kufuatilia maendeleo ya aliyepatwa na uwaki
aidha watoa huduma watatakiwa kutathmini mahitaji ya waliopatwa na uwaki kwa ujumla wake na kuchunguza na kuyafahamu mahitaji zaidi ya tiba ya madhara ya uwaki
 kuweka kumbukumbu i
mtoa huduma atahakikisha kuwa nyaraka zote pamoja na fomu zinazohusu uwaki zipo za kutosha
atahakikisha kuwa kunakuwa na usalama wa kumbukumbu za matibabu na kumbukumbu nyingine zinazowahusu waliopatwa na uwaki
ii
daktari atakamilisha sehemu ya matibabu ya fomu ya pf kiambatisho namba na kujaza nyaraka za fomu ya uwaki kiambatisho namba akijaza nakala tatu 
iii
mtoa huduma ana jukumu la kuhakikisha kuwa fomu ya polisi namba na kumbukumbu zote zinazohusu tukio la uwaki nyaraka za matibabu na sampuli za ushahidi wa kimahakama vyote hivi vinahifadhiwa katika hali ya usalama
 sehemu ya saba huduma za afya kwa watoto na vijana balehe aliopatwa na uwaki
 utangulizi utoaji wa huduma za afya kwa watoto na vijana walioathirika na uwaki unajumuisha kutoa huduma toshelezi kwenye vituo vya kutoa huduma katika ngazi zote
mahitaji ya lazima kwa ajili ya kuanzisha huduma hizi katika vituo vya kutolea huduma za afya ni pamoja na upatikanaji wa vifaa muhimu kuzingatia viwango vya huduma na upatikanaji wa watoa huduma wenye ujuzi katika masuala ya uwaki
aidha watoa huduma za afya wanatakiwa kutambua watoto na vijana balehe kama kundi maalumu ambalo linahitaji kuhudumiwa haraka kupewa matibabu kwa huruma na kufuatiliwa ili kuhakikisha kuwa huduma inayotolewa inamridhisha mtoto mzazi au mlezi na jamii
utoaji wa huduma za afya kwa waliopatwa na uwaki watoto na vijana balehe kunahitaji kuzingatia maadili yanayohusu ridhaa na siri kupitia kwa uangalifu historia ya aliyepatwa na uwaki kufanya vipimo utambuzi wa uhakika kutoa tiba za matatizo aliyo nayo aliyepatwa na uwaki zinazohusu matibabu ya kawaida ya upasuaji na ya kisaikolojia rufaa na kufuatilia maendeleo ya aliyepatwa na uwaki
utoaji wa huduma kwa ajili ya waliopatwa na uwaki watoto na vijana balehe unahitaji ufahamu wa taratibu za kufuata mara aliyepatwa na uwaki anapofika kwenye kituo cha huduma vipimo vya kumfanyia kuchunguza sampuli za ushahidi wa kimahakama kuandaa nyaraka za kisheria zikijumuisha kumbukumbu za huduma alizopata na kuwasiliana na polisi na mahakama
utoaji wa huduma za afya kwa watoto na vijana balehe walioathirika na uwaki katika mfumo mzima wa huduma za afya kitaifa unahakikisha kuwapo kwa rufaa yenye mrejesho kutoka kwenye jamii na zahanati na kituo cha afya kwenda katika hospitali ngazi ya wilaya mkoa kanda na taifa
rufaa ya mrejesho hutoka hospitali ya taifa mkoa wilaya kwenda katika kituo cha afya zahanati na jamii
huduma za afya za kina za watoto na vijana balehe waliopatwa na uwaki ni zaidi ya utoaji wa huduma za kawaida za afya na zinahitaji kuhusishwa na huduma nyingine zinazomsaidia aliyepatwa na uwaki katika utengamao na kumuunganisha na familia yake na jamii
watendaji wanaotoa huduma kwa watoto na vijana balehe waliopatwa na uwaki ni lazima wajiwekee makubaliano kuwa ni nani ana jukumu la kumhoji mtoto au kijana balehe aliyepatwa na uwaki wa kingono na mahojiano hayo yafanyike wapi muda gani na nani ayafanye
watendaji hawa watakubaliana wakati na jinsi habari hizi zitakavyotolewa kwa watendaji wanaohusika kwa kuzingatia maadili ya hali ya usiri na heshima
a masuala ya jumla ya kuzingatia i
wazazi walezi na watu wengine wanaoguswa na masuala ya watoto na vijana balehe wanapohisi kuwa mtoto au kijana balehe wa kike amefanyiwa uwaki kama vile kubakwa hawana budi kumpeleka kwa daktari au daktari wa magonjwa ya wanawake na kwa ofi sa ustawi wa jamii na kama wapo mwanasaikolojia au daktari wa magonjwa ya akili
ii
mtoto au kijana balehe ambaye amebakwa au kafanyiwa vitendo vingine vya kudhalilishwa kingono apelekwe haraka kwenye chumba cha dharura ili apewe huduma na kuhakikisha kuwa sampuli za ushahidi wa kimahakama dhidi ya mhalifu zinachukuliwa
iii
watoa huduma watapewa mafunzo ya jinsi ya kuwahudumia watoto na vijana balehe waliopatwa na uwaki
 iv
watoto waliopatwa na uwaki watachunguzwa katika mazingira ya huduma pendevu ambayo ni pamoja na yafuatayo a
vyumba vyenye rangi ya kuvutia na vyenye nafasi ya kutosha kwa ajili ya mnasihi ili awe na nafasi ya kutosha ya kucheza na mtoto na huku akimpa huduma
kuwe na midoli inayofanana na mazingira ya kinyumbani
kuwe na midoli ya jinsia zote mbili na wa umri mbalimbali
midoli iwe na rangi kama ya mtoto
ni vyema kuwa na vikaragosi kama inawezekana
kuwe na karatasi na penseli za rangi za kuchorea
kuwe na mipira na vifaa vya chemsha bongo
kimsingi kuwe na usalama wa kutosha ili kuhakikisha usalama wa waliopatwa na uwaki wakati wakiwa kwenye kliniki au kituo cha kutolea huduma au wodini wakati mtoto amelazwa
vi
kwa kawaida inahitajika mtoto alazwe kwa muda wa kutosha kulingana na hali ya aliyepatwa na uwaki ili achunguzwe kwa ukamilifu na kina na kuandaa mahali pa kumpeleka ikiwa lazima
vii
ili uchunguzi uanze mapema ni muhimu kushirikisha idara ya watoto ofisa wa ustawi wa jamii na polisi
wakati ukisubiri uchunguzi ufanyike na wakati ukimchunguza mtoto hakikisha kuwa hapo alipo kuna usalama
b ridhaa kabla ya kumpima aliyepatwa na uwaki mtoa huduma anatakiwa amweleze mtoto na wazazi wake juu ya huduma atakazopewa ikiwa ni pamoja na mahojiano na kuchunguza afya yake
kila hatua na sehemu ya huduma atakayopewa aliyepatwa na uwaki atapewa baada ya ama yeye aliyepatwa na uwaki mzazi au mlezi kutoa ridhaa afanyiwe uchunguzi au apewe huduma hiyo
kwa watoto waliopatwa na uwaki fomu ya ridhaa hutiwa saini na mzazi wa mtoto au mlezi isipokuwa kama mzazi wa mtoto ndiye mtuhumiwa
kama mzazi wa mtoto ndiye mtuhumiwa fomu ya ridhaa inaweza kutiwa saini na mfanyakazi katika kituo cha kutoa huduma kwa mujibu wa sheria za tanzania
kipengele muhimu katika kutoa ridhaa hata hivyo ni pale ambapo pamoja na kusema kuwa kisheria watoto hawawezi kutoa ridhaa kwa uchunguzi na huduma wao wasilazimishwe au kufanyiwa uchunguzi au kupewa huduma za afya isipokuwa inapokuwa ni muhimu ili kuokoa maisha ya mtoto
ridhaa kwa mtoto na kijana balehe balehe ina ngazi tatu muhimu i
ridhaa kwa ajili ya kupewa huduma za afya tu
ii
ridhaa kwa ajili ya kupewa huduma za afya kuchukua na kuchunguza sampuli za ushahidi wa kimahakama
iii
ridhaa kwa ajili ya huduma za afya kuchukua na kuchunguza sampuli za ushahidi wa kimahakama na kufanyiwa rufaa aende polisi
baadhi ya watoto waliopatwa na uwaki wa kingono wanaweza kuwa hawana majeraha ya kimwili au dalili za kuumia
wengine wanaweza kuwa na dalili za kihisia kisaikolojia au kitabia ambazo kwa mara nyingi anayeweza kuziona kwa mtoto kwa mara ya kwanza ni mwalimu au wazazi
kitu cha msingi kinachoonyesha kuwapo kwa uwaki ni maelezo ya mtoto au ya shahidi wa tukio hilo la uwaki
c aina za uwaki kwa watoto ukatili wa kingono kwa watoto ni pamoja na mambo yafuatayo i
kunapokuwapo na kuguswaguswa kama kugusa sehemu za siri za mtoto au kumshurtisha mtoto aguse sehemu za siri za mtu mzima
 ii
kumjeruhi mtoto kwa kumwingilia kwa mfano kuingiza uume vidole au vitu vyovyote kwenye uke mdomo au puru na kumjeruhi mtoto bila kumwingilia kwa mfano kumgusagusa au kumbusu kingono
iii
matendo ambayo hayahusishi kumgusa mtoto kwa mfano kumwonyesha uchi mtoto kwa makusudi na kuchungulia uchi wa mtoto
iv
kumshirikisha mtoto katika maongezi ya kingono
kumshirikisha mtoto katika kutengeneza picha za kingono
vi
uonevu shuleni
d ni nani wahalifu wa uwaki kwa watoto kujamiiana baina ya wanafamilia na udhalilishaji wa kingono kwa watoto na vijana balehe ni moja ya aina za uwaki ambazo hazionekani moja kwa moja
mara nyingi wahalifu wa uwaki kwa watoto na vijana balehe ni ndugu wa karibu na kama baba baba wa kambo babu kaka mjomba au ndugu mwingine wa kiume anayeonekana anaaminika
katika baadhi ya matukio haki za mtoto hazizingatiwi ili kulinda jina la familia ya wahusika na la wahalifu ambao kwa kawaida ni watu wazima
kwa upande mwingine baadhi ya watumishi wa nyumbani wanawake kwa wanaume wanawafanyia uwaki watoto waliokabidhiwa na kuaminiwa kuwatunza
e viashirio hatarishi vya uwaki kwa watoto na vijana balehe kukiwa na hisia kuwa tendo la uwaki huenda likatokea au kama tendo lenyewe likitokea watoa huduma na wadau katika jamii wanapaswa kutafuta msaada wa nyongeza kutoka kwa ofi sa ustawi wa jamii idara ya watoto au polisi
viashirio vya uwaki vilivyopo kwenye mazingira ya kijamii ni pamoja na i
wazazi wanaoonyeshana hisia za mapenzi na mihemko mbele ya watoto wao
ii
wazazi ambao uelewa wao wa afya ya mtoto ni mdogo au ambao kumbukumbu zao kuhusu historia ya hali ya afya ya mtoto ni hafi fu
iii
wazazi ambao hawajaafikiana nani kati yao wawili amtunze mtoto
iv
familia ambayo imejitenga na jamii
unywaji wa pombe kupita kiasi au kutumia dawa za kulevya
vi
ugomvi kati ya wenzi wa karibu katika mazingira ya nyumbani au popote karibu na mtoto
vii
mtoto anayetunzwa na walezi mbalimbali bila kubaini mlezi mhusika ni yupi mzazi au mlezi mwenye wapenzi wengi mtumiaji wa pombe kupita kiasi au dawa za kulevya hali ya umaskini kutengwa na jamii na hali ya usiri katika familia
viii
mtoto asiyejithamini asiyejiheshimu au anayeishi kwenye mazingira hatarishi
ix
historia ya kuwa na wanafamilia au watoto ambao wameshafanyiwa uwaki
 kumpokea aliyepatwa na uwaki kwenye kituo cha kutoa huduma watoto au vijana balehe balehe waliopatwa na uwaki watapokelewa katika kliniki ya afya ya uzazi na mtoto rchc au idara ya wagonjwa wa nje au kliniki ya matunzo na huduma kwa watu wanaoishi na vvu
watoa huduma watawatambua watoto na vijana balehe wakati wakiwa kwenye foleni au kwenye eneo la wagonjwa wa nje na kuwasaidia ili wapewe kipaumbele cha kuhudumiwa
 kuchukua historia ya aliyepatwa na uwaki watoa huduma watachukua historia ya aliyepatwa na uwaki wakijumuisha dalili zitokanazo na tukio la uwaki
taarifa hizi zitasaidia katika kutoa matibabu na kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
zaidi ya hayo chimbuko na madhara ya tendo la ukatili lililotokea kama kupoteza fahamu yataelezwa na kurekodiwa kwenye hiyo historia
matibabu ya huko nyuma upasuaji na magonjwa ya wanawake kama aliyepatwa na uwaki ni mwanamke yatarekodiwa kwa kina
historia ya matibabu itajumuisha matatizo yoyote ya afya pamoja na mzio hali ya chanjo na dawa anazotumia au alizowahi kutumia
maelezo hayo yataingizwa kwenye fomu ya nyaraka za uwaki wakati huo huo wa kuchukua historia ili mtoa huduma asiache kuripoti maelezo yoyote
kuchukua historia kumpima aliyepatwa na uwaki na kurekodi hayo kwenye fomu ya uwaki kiambatisho namba ni kiungo muhimu kati ya tukio aliyepatwa na uwaki mtoto huduma za afya polisi mahakama
nyaraka ambazo aliyepatwa na uwaki amekuja nazo kwenye kituo cha huduma zitaangaliwa na kupitiwa kabla ya kuchukua historia ya aliyepatwa na uwaki
a mambo ya kuzingatia wakati wa kuandika historia ya aliyepatwa na uwaki wakati wa kuchukua historia ya aliyepatwa na uwaki zingatia kuwa kuna maelezo ya jumla na ya tukio
maelezo ya jumla ya aliyepatwa na uwaki mtoto jina jinsia anwani makazi namba ya simu tarehe ya kuzaliwa umri ameoa ameolewa kazi yake jina la ndugu wa karibu
tarehe na muda wa kuanza kumchunguza aliyepatwa na uwaki
majina na vyeo vya watoa huduma wanaomhudumia aliyepatwa na uwaki
aliyepatwa na uwaki anaweza kuomba au kutoomba ndugu kuwepo wakati anapofanyiwa uchunguzi
kwa namna yoyote matakwa yake lazima yaheshimiwe
watoa huduma wote watakaokuwepo wakati wa kumhudumia aliyepatwa na uwaki ni lazima wawepo kwa idhini yake
ii
maelezo ya mtoto aliyepatwa na uwaki au mlezi wake kuhusu tukio la uwaki andika maelezo kuhusu kilichotokea ukiandika tarehe wakati na mahali tukio lilipotokea
uliza juu ya mhalifu
ni muhimu kwa mtoa huduma kuuliza na kuelewa kilichotokea ili achunguze majeraha yaliyotokea
kwa mfano ni lazima aulize ni wakati gani tukio la uwaki lilifanyika kama ni ukatili wa kingono ni lazima aulize kuwa mhalifu aliingiza uume wake kwenye uke puru au mdomoni
je mhalifu alitumia nguvu za kimwili au ushawishi wa ulaghai je mhalifu alitumia kitu au vitu kwa mfano silaha wahalifu walikuwa wangapi ukio lilikuwa ni moja au yalikuwa matukio mengi ya mara kwa mara ya saa au ya siku je mtoto aliyepatwa na uwaki alipoteza fahamu mtoto kijana balehe anamfahamu aliyemfanyia tendo la uwaki alifanya nini baada ya tukio mwulize kama baada ya tukio ameoga amekojoa ametapika nk
kwa kuwa vitendo hivi vinaweza vikaathiri uchukuaji wa sampuli za ushahidi wa kimahakama iii
historia ya aliyepatwa na uwaki kuhusu magonjwa ya wanawake kama inahitajika mwulize aliyepatwa na uwaki tarehe aliypata hedhi mara ya mwisho
mwulize kuhusu matendo ya ngono aliyofanya na kama aliyafanya kwa ridhaa au sivyo
mwulize kuhusu tendo la ngono la mwisho kabla ya tukio hili
mwulize kama ameshawahi kuugua magonjwa ya ngono kabla na kama aliwahi kutibiwa
mwulize kama aliwahi kupima vvu na kama majibu yalikuwa chanya au hasi
mwulize kama ameshawahi kuwa na mimba
mwulize kama anatumia uzazi wa mpango
 mwongozo wa kuwasiliana na watoto i
kumbuka sasa wewe umeshakuwa mtaalamu katika masuala ya watoto na una uwezo wa kuwasiliana nao
ii
ingawa aliyepatwa na ukatili bado mdogo na pengine kimwili hana nguvu za kutosha atapewa na anaweza kuzipokea taarifa kuhusu ugonjwa wake
kuficha tatizo hilo kutaleta madhara zaidi kwa mtoto na familia yake
iii
mweleze mtoto kijana balehe aliyepatwa na ukatili majukumu yako kama mtoa huduma
unaweza kuanza na maneno yafuatayo
nipo hapa kukusaidia wewe na familia yako ili wewe ujisikie vyema
kwa watoto wenye umri mkubwa unaweza kuelezea zaidi kuhusu majukumu yako
iv
mwanzoni mwa matibabu jitahidi kumwelewa mtoto mbinu zako ziendane na umri wake fanya michezo na watoto wadogo zaidi lakini unapokuwa na watoto wakubwa au vijana fanya nao michoro na mazungumzo
jiweke sawa na urefu wa mtoto kaa chini unapocheza na watoto wadogo sana kaa kwenye kiti kifupi unapozungumza na watoto wakubwa kidogo
vi
mawasiliano kwa maneno pekee kwa watoto hayasaidii wakati wote tafuta njia nyingine za kuwasiliana nao kama vile kuchora vitu vya sanaa kusikiliza muziki na kucheza
tafuta njia ambazo zitafanikisha zaidi mawasiliano na watoto
vii
baadhi ya watoto wanajisikia vyema zaidi wakiwa pamoja na walezi wao kwenye chumba unapowahudumia hadi pale watakapokuwa wamekuzoea na kukuamini
viii
usitake mtoto ajieleze haraka
mfikirie mtoto kwanza
mruhusu ajieleze kwa wakati wake mwenyewe
ix
wakati wote mpe mtoto taarifa muhimu kulingana na umri wake usimfiche taarifa mtoto
andaa kliniki yako ili iwe kliniki pendevu rafiki kwa mtoto kijana balehe weka midoli na vikaragosi sakafu iwe laini kwa ajili ya kukalia watoto viti vinavyoweza kukaliwa kwa raha rangi nzuri ukutani
weka mazingira mazuri na ya kirafiki ili mtoto ajisikie vyema na asiogope
iv
hali ya afya ya akili uchunguzi wa afya ya akili na matibabu ya hali zinazohusiana na magonjwa ya akili unafanyika ili kumwezesha aliyepatwa na uwaki kukabiliana na madhara yaliyosababishwa na tendo au matendo ya uwaki
mchakato wa uchunguzi na matibabu uzingatie kutomnyanyapaa kutomlaumu na kutomzidishia madhara muathiriwa
chunguza hali ya hisia ya mtoto aliyepatwa na uwaki
chukua historia ya afya yake ya akili kama amekuwa au ana ugonjwa wa akili kama ameshalazwa akiumwa ugonjwa wa akili kama anatumia au ameshawahi kutumia dawa na kama kuna historia ya ugonjwa wa akili katika familia yake
watoto waliopatwa na uwaki watakaoonyesha dalili zozote kama zilizopo kwenye kiambatisho namba watapewa rufaa ya kwenda kwa madaktari bingwa wa magonjwa ya akili wanasaikolojia au kwa daktari mwenye uzoefu wa kuwatibu wagonjwa wanaohitaji huduma za afya ya akili
historia ya zamani ya matibabu na upasuaji mwulize mtoto aliyepatwa na uwaki kama anaumwa au ameshawahi kuumwa ugonjwa wowote kama ana mzio kuhusu matumizi ya pombe madawa ya kulevya chanjo kama ana maambukizo ya vvu na kama ameshawahi kupasuliwa
maswali haya yatakusaidia katika kuamua tiba bora zaidi ushauri na ufuatiliaji unaohitajika
 malalamiko ya watoto navijana balehe i
malalamiko ya kimwili malalamiko ya mfumo wa fahamu ikiwa ni pamoja na maumivu ya kichwa maumivu ya tumbo kukosa choo kuhara kupata choo mfululizo na uchovu wa ujumla
maumivu wakati wa haja kubwa au kukojoa kutoka maji au damu ukeni na kuwashwa washwa
kwa vijana balehe wa kike uliza kuhusua tarehe ya mwisho ya kupata hedhi idadi ya mimba upasuaji wa kuhusiana na magonjwa ya kike na kuumia kwenye sehemu za siri
tarehe ya mwisho alipojamiiana kwa hiari au kwa kulazimishwa matumizi ya uzazi wa mpango
ulizia kuhusu magonjwa ya ngono kabla ya tendo hili la uwaki na kama ametibiwa
ii
malalamiko ya kihisia uliza kama anapata usingizi wa kutosha kama ana shida ya kupata usingizi ulizia kama analala sana au analala kidogo hamu ya kula hisia na maingiliano ya kijamii mabadiliko ya ghafla ya kitabia kama vile hasira huzuni kukusudia kujiua kupenda kukaa mwenyewe kutojithamini ndoto za kuweweseka woga kupooza kihisia na matatizo ya shule kama kushuka kwa alama zake darasani
iii
kujitenga kihisia watoto walionyanyaswa wanaweza kukosa hisia
wahusika wanaweza kumlazimisha mtoto kuweka siri ya unyanyasaji na mtoto huwa na wasiwasi kuhusu nini kitatokea kwa familia yake kama siri itafichuka
mzigo wa siri unaweza ukamwelemea mtoto mpaka anafikia utu uzima na kumfanya mtoto asiwe mtu wa kawaida
iv
kujilaumu na kujihukumu baadhi ya watoto hujilaumu wenyewe kwa uwaki uliotokea
baadhi wanaweza kuhisi kuwa unyanyasaji ulikuwa ni adhabu kwa makosa waliyoyafanya
inawezekana waliambiwa hivyo na wahusika waliowafanyia uwaki
watoto wengi wanaamini kuwa watu wazima hawakosei na wanawaamini
wanapofanyiwa uwaki na watu wazima wanawasaliti kiimani
kusalitiwa watoto walionyanyaswa wana uwezekano wa kutowaamini watu tena kufuatia kusalitiwa
hisia hizi zinaweza kuendelea mpaka utu uzima
vi
tabia za kujiumiza kutumia madawa ya kulevya ukahaba kujikatakata
vii
tabia za kingono zisizoendana na ukuaji kupiga punyeto kupita kiasi kulazimisha vitendo vya ngono kwa watoto wengine
b utaratibu wa kuchukua historia utaratibu utategemea hali ya mtoto kimwili kihisia na kiakili
katika baadhi ya matukio ya uwaki mahojiano yanaweza kuwa magumu kutokana na hali ya mhemko wa akili na kuchanaganyikiwa na mtoto kuwa na wasi wasi juu ya usalama wake
namna ya kuendesha majadiliano na mtoto itategemea umri wake na maendeleo ya utambuzi wa hali yake
katika baadhi ya matukio mzazi au mlezi anaweza akaombwa asubiri nje ili mtoto ahojiwe akiwa peke yake
ni muhimu kuwa na maelewano mazuri kati ya mshauri nasaha na mtoto na mshauri nasaha na mlezi wake ili kufanikisha malengo ya mahojiano na mtoto na mzazi au mlezi wake
kila juhudi ifanyike ili kupunguza idadi ya mahojiano na mtoto
kama kituo kina mfanyakazi wa ustawi wa jamii yeye anapaswa kuwepo wakati mtoto anapohojiwa
utaratibu kwa ajili ya kuanzisha maelewano na mawasiliano na mtoto au kijana balehe unaonyeshwa hapa chini jitambulishe kwa aliyepatwa na uwaki
uliza kama kijana balehe anataka mtu yeyote anayemfahamu awe naye wakati unapomhudumia
hakikisha kwenye chumba cha matibabu pamoja na wewe kuna watu wachache sana na kama wapo mweleze madhumuni na umuhimu wa kuwapo kwao
mweleze kwa lugha anayoielewa kuwa yeye ndiye anayedhibiti kasi na mwenendo mzima wa kuchukua historia kumpima na kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
mhakikishie kwamba matokeo ya uchunguzi yatakuwa ni siri
mwulize kama ana maswali yoyote ya kukuuliza
mweleze kitakachofanyika katika kila hatua ya uchunguzi na umuhimu wa uchunguzi
mpe taarifa muhimu kuhusu tukio hili la uwaki na umuhimu wa kurekodi yaliyotokea
mwombe aliyepatwa na uwaki ama mzazi au mlezi aweke saini kwenye fomu ya ridhaa kiambatisho namba 
baada ya kuweka saini kwenye fomu ya ridhaa anza kumpima
ni muhimu kumweleza kila unachotaka kufanya kabla ya kukifanya na kabla ya kuendelea hatua inayofuata
usimlazimishe mtoto afanye kitu chochote ambacho hataki kukifanya
kama mtoto hajisikii vizuri sitisha mahojiano mpaka atakapojisikia vizuri
muhimize mtoto aulize maswali na kama kuna maswali ambayo hawezi kuyajibu mwombe ridhaa yake ili umwulize mtu mzima anayemwamini kwa mfano mzazi au mlezi
wakati wote ukiwa na mtoto mpe picha ya kuwa madhumuni yako ni kumsaidia
mchoro namba mchakato wa kuanzisha uhusiano wa karibu na mtoto kijana balehe mzazi au mlezi wakati wa mahojiano mkaribishe mtoto kijana mzazi mlezi na ujitambulishe
anzisha uhusiano wa karibu wa mahojiano na mtoto kijana na mzazi mlezi ili kujenga imani
mhakikishie mtoto kijana usalama na msaidie
tathmini hali ya makuzi na maendeleo ya mtoto kijana ili uweze kutambua njia bora ya mawasiliano kwa umri wake
mweleze utaratibu wa mahojianao mfano mruhusu mtoto mwathirika aseme kuwa hajui au hataki kuendelea na mahojiano
mhakikishie mwathirika faragha na wahakikishie wote mtoto na mzazi mlezi juu ya hali ya usiri
 kumpima mtoto aliyepatwa na uwaki baadhi ya watoto waliopatwa na uwaki wanaweza wakawa hawana majeraha ya kimwili na inawezekana unapowaona wasiwe na dalili za majeraha mwilini
wengine wanaweza wakaja na dalili za mhemko wa akili au dalili za mabadiliko ya tabia ambazo mara nyingi anayeziona kwanza ni mwalimu wa darasa au mzazi
kitu muhimu kinachodhihirisha kuwa uwaki umetokea ni asemavyo mtoto mwenyewe au asemavyo mtu aliyeona tukio hilo
a mambo ya jumla ya kuzingatia katika kumpima mtoto aliyepatwa na uwaki wakati watu wazima waliopatwa na ukatili wa kingono wanafika hospitalini kama dharura watoto waliopatwa na uwaki mara nyingi hugundulika na mtoa huduma kwa njia nyingine
kwa hiyo wakati gani mtoto atapimwa na atapimwa kwa kiwango gani itategemea tendo la uwaki lilifanyika lini na kwa ukubwa gani au kiasi gani
katika kuamua ni lini utampima aliyepatwa na uwaki zingatia yafuatayo i
kama tendo la uwaki lilifanyika zaidi ya saa zilizopita na mtoto hana dalili zozote ni vema kumpima mtoto mapema iwezekanavyo
ii
kama tendo la uwaki lilifanyika chini ya saa zilizopita na mtoto ana dalili za matatizo kama maumivu kutoka damu kutokwa na maji usaha au damu ukeni mtoto anapaswa kupimwa mara moja
katika kumpima mtoto aliyepatwa na uwaki zingatia yafuatayo kumpima kikamilifu na kwa utaratibu maalumu
mtoto apimwe mahali penye mwanga wa kawaida
hata hivyo kuna taa ambazo zinaweza kutumika ili kuona majeraha kama woods lamp na taa zinazotumia nishati ya jua
katika uwaki wa kingono mtoto anapimwa kuanzia kichwa mpaka miguuni na hupimwa kwa uangalifu zaidi sehemu za usoni mikono na miguu shingo matiti mapaja na sehemu za siri
andika ushahidi wote unaoonekana unaohusu tukio
unapompima mtoto chukua sampuli za ushahidi wa kimahakama ambazo ni pamoja na kuchukua utando kwenye ngozi mdomoni kwenye uke ndani na nje kwenye puru chukua mkojo na damu
unaanza kuchukua utando na kuishia kuchukua damu
baada ya kuchukua sampuli kwa mfano mkojo na maji maji yaliyo na mbegu za kiume hizi kwa sheria ni lazima zifungwe na kuwekewa lakiri na kukabidhiwa kwa anayeruhusiwa kuzipeleka kupimwa kama polisi ili ushahidi usipotee
katika matukio ya uwaki yanayohusu kuumizwa kimwili au kwa kujamiana nguo za aliyepatwa na uwaki zichukuliwe na kuwekwa kwenye mfuko wa karatasi ambao si wa plastiki kwa ajili ya uchunguzi wa kisayansi
kama ni lazima avue nguo anaweza kufanya hivyo wakati amesimama juu ya karatasi kubwa ili kukusanya uchafu au chochote kilichopo mwilini mwake kama vile mimea wadudu uchafu na nywele ambazo zinaweza kuwa kithibitisho cha maelezo aliyotoa aliyepatwa na uwaki au mzazi au mlezi wake kuhusu tukio la uwaki
 viashirio vya kimwili na kitabia vya ukatili wa kingono kwa mtoto viashirio vya kimwili viashirio vya kitabia 
majeraha yasioelezeka kwenye sehemu za siri 
maambukizo kwenye sehemu za siri recurrent vulvo vaginitis 
kutokwa maji maji ukeni au kwenye uume 
kukojoa kitandani na kutokwa kinyesi au mkojo baada ya umri wa kotokwa mkojo au kinyesi bila kizuizi 
maumivu wakati wa kukojoa 
maambukizo kwenye njia ya mkojo 
magonjwa ya ngono 
mimba kuwepo kwa mbegu za kiume 
kudhoofika kitabia kushuka alama shuleni au kudhoofika kiukuaji 
kuogopa kukaa peke yake na kuwa na hasira 
anashindwa kupata usingizi 
matatizo ya kulala yaani kulala sana au kidogo mno 
matatizo shuleni 
unyogovu 
kutojithamini 
tabia za kingono zisizofaa unapompima kutoka kichwani hadi miguuni ni muhimu kufanya yafuatayo rekodi jinsi unavyomwona alivyo yaani kwa ujumla
rekodi urefu na uzito wa mtoto
rekodi ishara muhimu za mwili ambazo ni kama mapigo ya moyo na msukumo wa damu na hali ya joto la mwili
chunguza kichwani kama kuna majeraha yoyote au uvimbe
chunguza uso macho pua na masikio
kwenye mdomo chunguza koo na kikomo cha juu cha mdomo kuona kama kuna sehemu zilizoumia kuchanika au zina vidonda
chunguza shingo kagua michubuko na kama kuna majeraha yanayoweza kutishia maisha
chunguza maziwa kifuani na mgongoni kuona kama kuna majeraha
rekodi maendeleo ya mtoto kuelekea au kufikia kubalehe na angalia matiti kama kuna ishara ya kujeruhiwa
chunguza miguu na mikono kuona kama kuna majeraha
upime moyo na kifua kuona kama kuna tatizo
pima tumbo kuona kama kuna majeraha yoyote uvimbe au mimba
pima miguu na mikono
wakati unapompima chukua sampuli zote za ushahidi wa kimahakama kuanzia utando na kuishia damu kama tulivyoeleza hapo juu
matumizi ya kamera ya digitali kwa ajili ya kuchukua picha kama sehemu ya ushahidi ni muhimu
matumizi ya kamera za filamu hutoa ushahidi wenye uzito mahakamani na ni vema kutumia kamera ya filamu kuliko ya digitali kwa kuwa picha za digitali zinaweza kufanyiwa marekebisho na kuharibu ushahidi
matokeo ya kumpima aliyepatwa na uwaki ni lazima yaandikwe kama kumbukumbu kwenye nyaraka za uwaki
kama fomu za kurekodi uwaki hazipo matokeo ya kumpima aliyepatwa na uwaki yaandikwe kwenye karatasi yoyote mradi yaandikwe na kuchorwa kama ilivyo kwenye fomu za kumbukumbu za uwaki
b kupima sehemu za siri kwa wasichana i
unapompima aliyepatwa na uwaki mweleze kila hatua unayofi kia katika kumpima
ii
mpime sehemu za uke za nje
iii
pima uke na sehemu nyingine za nje
iv
chukua utando kuanzia nje ya uke ndani na kwenye puru
kama kulikuwa na maelezo kuwa katika tukio hili kulikuwa na kujamiiana kwa kutumia mdomo chukua utando mdomoni
kama kuna dalili za shahawa kwenye ngozi chukua utando kwenye ngozi vile vile
 v
mpime mtoto kwa kutumia spekulamu na vidole
ni muhimu usimpime mtoto kwa spekulamu na vidole kabla ya kuchukua utando
hakikisha kuwa umechukua utando kabla ya kumpima mtoto kwa kutumia spekulamu na vidole
vi
kupima kwa kutumia spekulamu kunafanyika tu kama mtoto anatoka damu ukeni kutokana na kujeruhiwa na kama ni lazima kupima kwa kutumia spekulamu ni lazima mtoto apewe dawa ya usingizi
spekulamu ya kupima puani inaweza ikatumika kwa shughuli hii kwa wasichana wadogo
kwa wasichana wadogo imependekezwa kutumia spekulamu za watoto
kumbuka kwamba kupima kwa kutumia spekulamu kwa wasichana ambao hawajavunja ungo kunasababisha maumivu
kwa hiyo ni bora kutompima mtoto kwa spekulamu ila kama anatoka damu ukeni
unaweza ukampa mtoto rufaa aende kwenye kituo cha huduma za afya cha juu zaidi ili akapimwe kwa spekulamu
vii
rekodi majeraha ukiandika aina yake mahali yalipo ukubwa wake kwa mfano mchubuko jeraha la kuchomwa na kitu chenye ncha kali au kwa kitu butu au mkwaruzo
viii
chukua nywele kwenye sehemu za siri na chochote unachoona kwenye sehemu za siri ambacho kinaweza kikatumika kama ushahidi
ix
dhibiti utokaji wa damu kama upo
chunguza puru ukitafuta michubuko mikwaruzo na kama kuna chochote kama maji maji au kinyesi kinachotoka humo
xi
angalia kizinda kwa kushika mashavu ya uke upande wa nyuma katikati ya kidole chako cha pete na kidole gumba na kuvuta polepole kwa kushusha na kuvuta kidogo
rekodi mikwaruzo michubuko na michaniko ya kizinda na kwenye uke
ukubwa wa ngozi ya kizinda na ukubwa wa uke sio viashiria nyeti vya kuonyesha kuwa kuna kitu kilichoingia kwenye uke
xii
wasichana lazima wachunguzwe kwenye puru na sehemu za siri
wakati wa kumpima mtoto usimpime ameinama kwa kuwa wabakaji wengi hutumia mkao huu
kwa hiyo wakati wa kumpima mtoto mlaze kwa mgongo au kwa upande yaani kwa ubavu
angalia kama kuna michubuko mikwaruzo kutoka majimaji usaha au damu
xiii
usipime ukubwa wa uke kwa kidole ili kuchunguza misuli ya valvu ya puru
xiv
rekodi kama kuna mkwaruzo kwenye puru na kama ipo rekodi iko wapi
kufunguka kwa puru wakati umeyavuta makalio kulia na kushoto inaweza ikawa dalili ya kuwa kuliingizwa kitu kwenye puru lakini vilevile hii ni mojawapo ya dalili ya kufunga choo
c kupima sehemu za siri kwa wavulana i
angalia uume wa mtoto kama kaumia kwenye ngozi ya uume
ii
angalia kama kuna uchafu au damu ikitoka kwenye uume
kama kuna damu maji maji au uchafu chukua sampuli ya mahakama
iii
kama mtoto hakutahiriwa vuta ngozi ya uume wake na angalia kwa ndani kama kuna jeraha
usiivute ngozi hii ya uume kwa nguvu maana ukifanya hivyo unaweza ukamsababishia jeraha
iv
pima kwa kuangalia puru ukiangalia kama kuna majeraha michubuko na kama kunatoka maji maji usaha au damu
kama kuna maji maji usaha au damu chukua sampuli za ushahidi wa kimahakama
baada ya kumpima mtoto mlaze kwa ubavu
usimlaze kwa kupiga magoti na kuinama kwani watuhumiwa wengi hutumia mkao huu kuwafanyia watoto ukatili wa kingono
kwa kuwa kumfanyia mtoto kipimo cha kuingiza kidole kwenye puru kunamkumbusha kitendo alichofanyiwa mpime kwenye puru kwa kidole kama ikiwa ni lazima sana tu
vi
angalia puru ukiangalia kama kuna mikwaruzo na michubuko
ukiyashikilia makalio kwa vidole na kuyapanua kushoto na kulia ukiona puru inajifungua yenyewe ni ishara ya kuwa kumekuwa na kuingiliwa kwenye puru lakini hii vile vile inaweza ikawa ni dalili ya kufunga choo
 kufanya vipimo vya maabara vipimo vya maabara hufanyika ili majibu yasaidie katika matibabu ya madhara yanayosababishwa na uwaki na kupata ushahidi wa kuthibitisha kuwa aliyepatwa na uwaki na mhalifu walikutana au hawakukutana
ushahidi unaopatikana unatumika kuonyesha kuwa maelezo aliyotoa aliyepatwa na uwaki ni sahihi au siyo unatumika pia kuonyesha kama ni kweli kulikuwa na uwaki wa kingono au siyo kiasi gani cha nguvu kilitumika na hata kuonyesha ni nani aliyefanya kitendo hicho
ni muhimu kuchukua sampuli za ushahidi mapema baada ya tendo la uwaki ili kuhakikisha kuwa huduma ambazo ni lazima zitolewe kwa wakati maalumu zinatolewa
kuchukua sampuli za ushahidi wakati wa kumpima mtoto kunasaidia kupunguza idadi na vipimo anavyofanyiwa mtoto
a mambo muhimu ya kuzingatia wakati wa kufanya vipimo vya maabara i
sampuli za ushahidi zichukuliwe mapema iwezekanavyo mara baada ya tukio
ii
kanuni za usafirishaji na utunzaji wa vipimo vya ushahidi wa kimahakama ni lazima zifuatwe ili kuhakikisha majibu ya vipimo yanakuwa sahihi na ya kuaminika
iii
nyaraka na kumbukumbu za sampuli zihifadhiwe kwa njia ambayo inaruhusu kuzipata haraka kila zinapohitajika na kutokuwa na mchanganyiko wa majibu ya aliyepatwa na uwaki mmoja na mwingine
iv
vipimo vya sampuli vinapimwa kwenye maabara za kituo cha huduma za afya na kwenye maabara ya mkemia mkuu wa serikali
b aina ya vipimo vya maabara i
vipimo vya maabara ni pamoja na kupima vvu uchunguzi wa mimba kupima mkojo na kupima magonjwa ya ngono
vipimo vya ziada vinaweza vikafanyika kulingana na ushauri wa daktari na upatikanaji wa vipimo hivyo katika ngazi ya kituo kinachohusika
ii
waliopatwa na uwaki wa kingono wanaweza wakaambukizwa magonjwa ya ngono
magonjwa haya ni pamoja na vvu klamidia kisonono kaswende t richomoniasis virusi vya binadamu vya papilloma virusi vya malengelenge virusi vya hepatitis na maambukizo ya ini angalizo kufanya vipimo vya virusi vya hepatitis na kutategemea upatikanaji wa vifaa vya maabara
 utambuzi wa ugonjwa kuchukua historia ya aliyepatwa na uwaki kumpima na kufanya vipimo vya maabara inamsaidia mtoa huduma kufanya aina hizi za utambuzi i
utambuzi wa magonjwa ya kawaida
ii
utambuzi wa upasuaji
iii
utambuzi wa magonjwa ya wanawake
iv
utambuzi wa magonjwa ya kisaikolojia
 matibabu ya waliopatwa na uwaki a mambo muhimu ya kuzingatia i
uchunguzi wa kina wa kimwili ni lazima ufanyike kwanza kabla ya kuanza kumtibu mtoto
ii
majeraha makubwa kama mikwaruzo na fistula kwa watoto yanatishia maisha na huhitaji mtoto alazwe hospitalini kwa ajili ya kupewa matibabu na madaktari bingwa wa watoto wa magonjwa ya kina mama na wa upasuaji
iii
majeraha ukeni na yenye kuonekana kama yamekatwa na kitu chenye ncha kali yanahitaji kushonwa na yanahitaji yahudumiwe wakati mtoto amepewa dawa ya usingizi
b utaratibu wa kutibu majeraha kwa watoto i
aliyepatwa na uwaki anapofika kwenye kituo cha huduma hatua ya kwanza ni kuyatibu majeraha kama anayo kabla ya kutathmini madhara mengine
ii
watoto wote wenye majeraha ya kutishia maisha lazima walazwe hospitali ili watibiwe na kufanyiwa tathmini ya madhara yatokanayo na tukio hilo la uwaki
iii
matibabu ambayo ni lazima yatolewe kwa wakati maalumu kuzuia maambukizo ya vvu kuzuia mimba kwa dharura matibabu ya magonjwa ya ngono na utoaji wa chanjo ya pepopunda ni lazima yafanyike sambamba na kutoa huduma nyingine za kumsaidia aliyepatwa na uwaki
iv
mikwaruzo na michubuko ni lazima isafishwe na dawa ya kuua vijidudu na kufungwa au kuipaka dawa ya joto iodine na kuyaacha wazi ili yakauke
majeraha makubwa yanahitaji uchunguzi zaidi kama vile eksirei na matibabu ya upasuaji kama inavyoelekezwa na miongozo ya matibabu
 kinga a mwongozo wa kutoa dawa ya kuzuia maambukizo ya vvu kwa watoto taratibu za kuwapa watoto waliopatwa na uwaki dawa za kuzuia maambukizo ya vvu huzingatia mwongozo wa kitaifa wa maambukizo ya vvu na ukimwi yaani i
dawa za kuzuia maambukizo ya vvu ni lazima zianzishwe ndani ya saa 
ii
ni lazima kumpa aliyepatwa na uwaki unasihi kabla na baada ya kupima vvu
iii
kabla ya kumpa aliyepatwa na uwaki dawa za kuzuia maambukizo ya vvu ni lazima kumpa unasihi kuhusu matumizi ya dawa
angalia kiambatisho namba 
iv
kama kipimo cha maambukizo ya vvu kinaonyesha hana maambukizo mpe aliyepatwa na uwaki dawa za kuzuia maambukizo ya vvu kwa muda wa siku 
kama matokeo yanaonyesha kuwa aliyepatwa na uwaki alishaambukizwa vvu usimpe aliyepatwa na uwaki dawa za kuzuia mambukizi ya vvu au kama alikuwa ameanza kuzitumia aziache kwa kuwa sasa inajulikana kuwa aliyepatwa na uwaki kabla ya tukio alikuwa ameshaambukizwa vvu
sasa mpe mtoto rufaa aende kwenye kliniki ya matunzo na tiba ya vvu
vi
ni lazima kumwelewesha aliyepatwa na uwaki kuwa dawa za kuzuia maambukizo ya vvu zinapunguza uwezekano wa kuambukizwa vvu na siyo kwamba zinazuia maambukizo ya vvu mia kwa mia
vii
kabla ya kumpa aliyepatwa na uwaki dawa za kuzuia maambukizo ya vvu mweleweshe juu ya maudhi yake
viii
watoa huduma watamwambia aliyepatwa na uwaki mzazi au mlezi jinsi ya kukabiliana na maudhi ya dawa za kuzuia maambukizo ya vvu na kuwa maudhi haya yatapungua na kuisha baada ya muda
ix
kumbuka kuwa kutoa dawa ya kuzuia maambukizo ya vvu kukichelewa ufanisi wa dawa hii unapungua
 x
mfuatilie aliyepatwa na uwaki baada ya wiki mbili ili kuhakikisha kwamba anatumia dawa zake kama alivyoelezwa
xi
ni lazima upime na kufuatilia wingi wa wekundu wa damu hb na kiasi cha vimengenyo vya alanine amino ransferase na asparate amino ransferase kwenye damu
dawa za maji ni nzuri kwa sababu kiasi cha dawa anayopewa mtoto aliyepatwa na uwaki kinaweza kikapimwa kwa usahihi zaidi
hata hivyo katika hali ambapo dawa za maji hazipatikani dawa za vidonge hutumika kulingana na uzito wa mtoto aliyepatwa na uwaki angalia jedwali na
jedwali na dawa za kuzuia maambukizo ya vvu safu ya kwanza safu ya pili dawa matumizi azt mg tc mg kwa watoto zidovudine mg kg lamuvidine mg kg azt tc efv lopinavir efv mg au lpv mg dawa ya tatu efv au lopinavir iongezwe kama kuna kuingiliwa kingono na mtu zaidi ya mmoja kulawitiwa michubuko inayo onekana wazi kwenye sehemu za siri mhalifu ana maambukizo ya vvu mara mbili kwa siku kwa siku azt tc mara mbili kwa siku kwa siku efv mara moja kwa siku kwa siku 
lpv marambili kwa siku kwa siku 
kwa dozi za watoto za efv lpv angalia mwongozo wa kitaifa wa vvu na ukimwi
angalizo matumizi ya dawa za kuzuia maambukizo ya vvu ni sharti yafuate miongozo ya matumizi ya dawa za vvu na ukimwi
b uzazi wa mpango na kuzuia mimba i
maelezo kama aliyepatwa na uwaki ni msichana aliyebalehe na ameshaanza ngono atahitaji huduma za uzazi wa mpango ili kuzuia mimba zisizotarajiwa
wasichana ambao wameshaanza ngono wanaweza wakawa tayari wana wenzi na wapo katika hatari ya kupata mimba
kwa sababu hizo watoa huduma watafanya yafuatayo kuchunguza kama aliyepatwa na uwaki anatumia huduma za uzazi wa mpango na kama sasa baada ya kufanyiwa uwaki anahitaji kutumia huduma hizo
kutoa ushauri nasaha wa uzazi wa mpango na kumpa njia za uzazi wa mpango kama zinahitajika kwa mujibu wa mwongozo wa kitaifa wa huduma za uzazi wa mpango au kumpa aliyepatwa na uwaki rufaa kama kituo cha kutoa huduma alipo aliyepatwa na uwaki hakina uwezo wa kutoa njia ya uzazi wa mpango aliyoichagua
kama msichana aliyepatwa na uwaki ameolewa na mume wake hataki atumie huduma za uzazi wa mpango kwa mfano vidonge basi njia nyingine kama depo provera inaweza ikatumika
kwa vijana balehe wengi matukio ya uwaki huongezeka wakati wa ujauzito hivyo baadhi ya vijana balehe wanaweza wakawa tayari wana mimba wakati wanapokuja kutafuta huduma za uwaki
vijana balehe waliopatwa na uwaki wanaweza wakaja kwenye kituo cha kutoa huduma wakati tayari ni wajawazito
 waliopatwa na uwaki wapewe huduma zinazohusiana na mimba
kumpa aliyepatwa na uwaki rufaa ili apate huduma za kliniki ya mimba anc na kliniki ya kuzuia maambukizo ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto pmtct
ii
mwongozo wa kuzuia mimba kama aliyepatwa na uwaki hana mimba huduma za dharura za uzazi wa mpango zinapaswa kutolewa kwa waliopatwa na uwaki wa kike walio kwenye umri wa kuzaa katika matukio ya uwaki unaohusu ngono jedwali namba 
aliyepatwa na uwaki kwanza afanyiwe kipimo cha mimba lakini kufanya vipimo kusicheleweshe kuanzisha dawa za kuzuia mimba kwa dharura
waliopatwa na uwaki wasichana ambao wameshavunja ungo wako katika hatari ya kupata mimba bila kutarajia kwa hiyo ni muhimu wapewe dawa za dharura za kuzuia mimba
dawa za kuzuia mimba kwa dharura zinafanya kazi kwa ufanisi zaidi kama zikitolewa ndani ya saa siku za tukio
kipimo kingine cha kupima mimba kinapaswa kufanyika majuma baada ya tukio la uwaki hata kama aliyepatwa na uwaki ametumia au hajatumia dawa za dharura za kuzuia mimba
 huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii unasihi wa kisaikolojia ni jitihada za pamoja kati ya mnasihi na aliyepatwa na uwaki ambazo zina nia ya kutambua malengo na uwezo wa kutatua matatizo yanayosababisha mtikisiko wa hisia kuboresha mawasiliano na ujuzi wa kukabiliana na matatizo kuimarisha kujithamini na kuhamasisha mabadiliko ya tabia na afya bora ya akili
lengo kuu la unasihi ni kuwawezesha waliopatwa na uwaki kukabiliana na matatizo na kuendelea kuishi maisha ya kawaida
waliopatwa na uwaki wote wanahitaji kufanyiwa tathmini ya hali yao ya kisaikolojia na kijamii unasihi na kupewa msaada wa kisaikolojia na wa kijamii pamoja na kufuatiliwa
a aina za unasihi katika huduma za uwaki waliopatwa na uwaki wanatakiwa kupewa aina mbalimbali za unasihi baada ya kupimwa kutegemeana na historia ya aliyepatwa na uwaki na kutokana na aliyoona daktari alipompima aliyepatwa na uwaki
aina za unasihi ni kama ushauri wa matumizi ya huduma za kuzuia mimba kwa dharura unasihi kabla na baada ya kupima vvu kiambatisho namba unasihi wa kumwiimarisha aliyepatwa na uwaki katika maendeleo yake na utumiaji wa dawa na unasihi wa familia
baadhi ya wanasihi maofisa ustawi wa jamii wauguzi na madaktari watakaowahudumia waliopatwa na uwaki tayari wameshapewa mafunzo ya unasihi katika uzazi wa mpango kupima vvu na juu ya kuzingatia maelekezo ya namna ya kutumia dawa
ii
wanahitaji kuwa na mafunzo ya unasihi katika kuwahudumia waliopatwa na uwaki
iii
kwa wale ambao tayari wana stadi za unasihi katika fani tulizozitaja lengo ni kuwapa mafunzo ya unasihi kwa waliopatwa na uwaki na kupatwa na kiwewe kutokana na uwaki
iv
kama unasihi mwingine unahitajika wanasihi wataangalia kwenye miongozo ya kitaifa juu ya unasihi unaohusu fani mbali mbali
 mwongozo wa afua za msingi za kisaikolojia na kijamii kwa watoto na vijana waathirika hizi ni afua za msingi za kisaikolojia na kijamii ambazo zinaweza kusaidia wakati wa matibabu
hakikisha matibabu ni ya hali ya usiri
ii
kuwa msikivu sikiliza nini mtoto na mlezi wanasema rudia kusema wanachokisema ninachosikia unasema ni rudia alichosema mtoto au mlezi nimekusikia kwa usahihi
iii
usimhukumu elewa kwamba mara nyingi waliofanyiwa ukatili wanajaribu kufanya wawezavyo
iv
mara kwa mara fuatilia walezi na mtoto mwathirika kuhusu jinsi gani tiba inavyoendelea
ni nini kinafanya kazi vizuri ni nini hakifanyi kazi vizuri ni wapi mwathirika anahitaji msaada v
daima uwasifu walezi na mtoto aliyefanyiwa ukatili kwa wao kuchukua uamuzi wa kuja kutibiwa
vi
daima watie moyo walezi na mtoto kijana balehe aliyefanyiwa ukatili kwa kuzungumza wenyewe wakati wa vikao vinavyohusu masuala ya wazi hisia hofu unyanyapaa furaha hasara mafanikio kufuata matibabu nk vii
daima watie moyo na kuwafundisha jinsi ya kuwasiliana kati ya mtoto na mlezi na usijaribu kuzungumza na mtoto wakati anawasiliana na mlezi au mlezi anapowasiliana na mtoto au wakati mtoto na mlezi wanapokuwa na msongo
umia muda kusikiliza ni nini kinawaudhi
viii
weka mikakati na walezi juu ya jinsi ya kuweka mfumo wa kijamii wa kumsaidia mtoto
ix
mpeleke mtoto na walezi kwa makundi mbalimbali ya msaada
anzisha na endeleza vikundi vya kusaidia katika kliniki yako kwa ajili ya watoto vijana walezi ndugu wa watoto wenye maambukizo ya vvu
xi
wakati mtoto au familia ina dalili matatizo ambayo yanahitaji msaada wa kisaikolojia wape rufaa kuwaona madaktari wa magonjwa ya akili au kwa wataalamu wengine wa afya ya akili
xii
wasaidie watoto na walezi kuwa na maono juu ya maisha yao ya baadaye wajengee matumaini mara kwa mara jadili ngazi ya maisha walipofikia na wape motisha kwa ajili ya matibabu ya waathirika
xiii
mara nyingi wakati wa vikao vya kuwasaidia watoto na walezi tumia igizo dhima ili kufanya mazoezi ya kupeana taarifa na kuendeleza mawasiliano kati yao
b mambo ya kuzingatia i
waliopatwa na uwaki hupata mhemko wa kisaikolojia
baadhi yao mhemko huja mara linapotokea tukio la uwaki
wakati wengine wanaweza wakateseka kwa muda mfupi au mrefu
ii
muda wa mhemko wa kisaikolojia hutegemeana na mtu binafsi na kiwango cha majeraha na maumivu aliyopata
iii
mnasihi atatumia mbinu inayoitwa njia inayomjali aliyepatwa na uwaki na atampa aliyepatwa na uwaki unasihi unaozingatia maadili
mbinu hii inalenga wakati wa kufanya unasihi kufanya mema na siyo kusababisha madhara wakati unapomnasihi aliyepatwa na uwaki
iv
kanuni moja muhimu na ya msingi katika unasihi ni kutowalaumu waliopatwa na uwaki kuwa wao ndio waliosababisha kufanyiwa uwaki
watoa huduma watakuwa na uwezo wa kutoa unasihi kwa wote waliopatwa na uwaki ikiwa ni pamoja na watoto
vi
madaktari wauguzi na maofisa ustawi wa jamii waliopewa mafunzo watatoa huduma za unasihi kwa waliopatwa na uwaki kulingana na mahitaji yao
c umuhimu wa unasihi baada yatukio la uwaki umuhimu wa kutoa unasihi ni kuwasaidia waliopatwa na uwaki i
kuzitambua huduma ambazo zinaweza kuboresha hali zao ili wachague zile ambazo zinaendana na maadili hisia na mahitaji yao
ii
kufanya uamuzi wao wenyewe na kuufanyia kazi ili kukabiliana na tatizo lililotokoea
 iii
kuendeleza stadi za maisha
iv
kutoa msaada kwa wanarika wengine na wakati huo huo wakibaki pia wameimarika wao wenyewe
unasihi ni jitihada za pamoja kati ya mnasihi na mteja wake kwa lengo la kubainisha malengo na ufumbuzi wa matatizo yanayosababisha mtikisiko wa hisia
vi
unasihi unafanyika ili kuboresha mawasiliano uwezo wa kukabiliana na hali iliyopo kuimarisha hali ya kujithamini kukuza mabadiliko mema ya tabia na kuongeza kiwango cha afya ya akili
vii
unasihi wa waliojeruhiwa ni jambo la msingi katika huduma za waliopatwa na uwaki za kina zenye lengo la kumwezesha aliyepatwa na uwaki kukabiliana na tatizo na kuendelea kuishi maisha ya kawaida
viii
unasihi wa waliojeruhiwa husaidia kupunguza madhara ya mlolongo wa matatizo ya majeruhi ya uwaki ambayo ni hali yenye dalili ambazo huonekana katika ubakaji na kwa waliopatwa na uwaki wengine wa uwaki
d mlolongo wa dalili za aliyebakwa baadhi ya waliopatwa na uwaki wa ukatili wa kingono wanaweza wakafi ka kwenye kituo cha huduma wakiwa hawana majeraha
wengine wanaweza wakawa na dalili za mhemko wa akili au dalili za mabadiliko ya tabia ambazo mtu wa kwanza kuziona ni mwalimu wa darasa au wazazi
kiashirio muhimu kinachoonyesha kuwa mtoto amefanyiwa uwaki ni anavyosema mtoto mwenyewe anavyosema mzazi au mlezi yeyote aliyeona tukio hilo
dalili za kimwili a
mshtuko kusikia baridi kuzirai kuchanganyikiwa na kutetemeka na kukanganyikiwa kichefuchefu na kutapika
kama aliyepatwa na uwaki akiwa ana mimba kutapika na kichefuchefu kinawezekana kikawa kinasababishwa na hiyo mimba
ii
dalili za kitabia a
kushindwa kuyaweka mawazo na akili mahali pamoja kuhangaika kufadhaika anashindwa kutulia ukimpa motisha haonyeshi kuukubali hata kwa vitendo au kihisia anaongea kwa kigugumizi anajaribu kutojihusisha na chochote kinachomkumbusha kilichotokea kushtushwa kwa urahisi anakuwa na woga anaogopeshwa kiurahisi yuko macho sana anachukia kwa mambo madogo mara nyingi hakubaliani na wanafamilia yake au marafiki anaogopa kujamiiana au anapoteza hamu ya kujamiiana kama alikuwa ameshaanza kujamiiana mabadiliko katika staili za maisha kama kutumia au kuongeza matumizi ya dawa za kulevya kunawanawa na kuogaoga kukana kama kwamba hakuna kilichotokea
iii
dalili za kisaikolojia a
kuongezeka kwa hofu na wasiwasi mlolongo wa dalili za aliyebakwa kujilaumu yaani kujisikia kuwa yeye aliyebakwa ndiye wa kulaumiwa mtoto analikumbuka tukio mara kwa kujilaumu kuwa ana hatia kujisikia hana mara
matumaini katika maisha hana nguvu au ndoto za usiku
hisia tena za kuwa anaweza kuyadhibiti kukosa usingizi
maisha yake anasikia aibu hajithamini kununa mara kwa mara
anajihisi kuwa ni mchafu hasira ana hisia kushindwa kuzingatia jambo
mtoto anakuwa na hofu sana
kwamba hakuna mtu anayemwelewa kukosa hisia
anapoteza matumaini ya maisha anajisikia sononi
mwili umekufa ganzi anachanganyikiwa kupoteza kumbukumbu mara kwa mara kufikiri juu ya tukio hilo la ubakaji hisia na woga kuwa itatokea tena ndoto za jinamizi huzuni na mawazo ya kutaka kujiua yote haya huonekana kwa waliopatwa na uwaki wa ubakaji na waliopatwa na uwaki wengine
e unasihi kwa waliobakwa anayetoa unasihi kwa waliobakwa ni mtoa huduma aliyefundishwa kutoa unasihi
unasihi kwa waliobakwa huanza mara aliyepatwa na ubakaji anapomfikia mtoa huduma na kumweleza kuwa amebakwa
awali mnasihi anatoa msaada unaoibua hisia nzuri za aliyepatwa na uwaki kwa kumpokea na kumkubali kwa njia ambayo haionyeshi kuwa anamuhukumu
aliyepatwa na uwaki anavyoonyesha alivyotendewa na jinsi anavyoumia vinamfanya mtoa huduma kumwonea huruma na mara humwambia mambo matatu kwa sentensi tatu mtoa huduma anasikitika sana kuwa amebakwa anasikitika lakini vile vile anajisikia ahueni kidogo anavyoona kuwa pamoja na kuwa majeraha yametokea lakini yangeweza yakawa makubwa na mabaya zaidi na kuwa hafikirii kuwa yaliyotokea ilikuwa ni makosa ya aliyepatwa na uwaki au aliyepatwa na uwaki alifanya kitu chochote kilichosababisha kubakwa kwake
 kufuatilia matunzo kutibu na kutoa rufaa baada ya kumpima aliyepatwa na uwaki kujua anavyoumwa na kumwanzishia matibabu watoa huduma watatumia mwongozo huu kupanga ufuatiliaji wa aliyepatwa na uwaki
matibabu yanayopaswa kutolewa kwa wakati na ratiba ya matibabu ya kisaikolojia ni mambo muhimu ya kuzingatia wakati wa kufanya mpango wa kumfuatilia aliyepatwa na uwaki
aidha watoa huduma za afya ni lazima watathmini mahitaji yote ya aliyepatwa na uwaki pamoja na kuchunguza mahitaji zaidi ya yale yanayohusu matibabu
mtoa huduma atafanya yafuatayo i
kufanya mpango wa rufaa na ufuatiliaji wa maendeleo yake katika kupata huduma za polisi na za kisheria
kufanya mpango wa kufuatilia matokeo ya vipimo vya ushahidi wa kimahakama
ii
kumweleza mtoto na wazazi wake au mlezi wake ratiba ya matibabu yanayohusu kuzuia maradhi
iii
kuweka kumbukumbu za tatizo lililoonekana
iv
kuweka kumbukumbu za matibabu aliyopewa
kufuatilia mwenendo wa kesi mahakamani
vi
kumfuatilia mtoto kwa ajili ya kumrejesha kwenye familia na kwenye jamii
mwongozo unaohusuwakati gani wa kutoa rufaa kwa aliyepatwa na uwaki kama aliyepatwa na uwaki amepewa rufaa ni muhimu kwa mtoa huduma aliyempa rufaa kuendelea kuwasiliana naye kwa karibu na kufuatilia matibabu yake
unaweza kutoa rufaa kwa mtoto ili akamwone mtaalamu wa afya ya akili katika hali zifuatazo i
mtoto ana dalili za kisaikolojia mnyofu wasiwasi mhemko wa akili ambazo ni mbaya ni za muda mrefu na zinaingiliana kwa kiwango kikubwa na maisha yake ya kila siku
ii
mtoto kuwa na mawazo ya kujiua kujaribu kujiua na kueleza nia ya kujiua
iii
mtoto kuwa na mawazo ya kutaka kuwadhuru wengine
iv
mtoto anaonekana ana tatizo kubwa la kutumia dawa za kulevya
mtoto ana historia ya kufanyiwa ukatili wa kingono wa kimwili au kihisia kujeruhiwa
vi
mtoto ana ulemavu wa kutojengeka kimwili au kiakili
 kuweka kumbukumbu mtoa huduma atahakikisha kwamba nyaraka muhimu ikiwa ni pamoja na fomu kwa ajili ya kuhifadhi kumbukumbu za matibabu na rekodi nyingine kwa ajili ya waliopatwa na uwaki zinapatikana na zinahifadhiwa
ili kutekeleza haya i
daktari atakamilisha sehemu ya kurekodi matibabu kwenye fomu ya polisi namba kiambatisho na kujaza fomu ya huduma za uwaki kiambatisho namba akijaza nakala tatu
ii
ni jukumu la mtoa huduma za afya kuhakikisha kuwa fomu ya polisi namba fomu ya matibabu ya uwaki kiambatisho nyaraka zote na sampuli za ushahidi wa kimahakama zinahifadhiwa
 sehemu ya nane uunganishwaji na huduma mbalimbali kwa waliopatwa na uwaki katika kuzuia na kupambana na ukatili wa kijinsia 
 utangulizi ili kuhakikisha kuwa waliopatwa na uwaki bila ubaguzi wawe wanawake watoto au wanaume wanapewa huduma za tiba za kina na zenye ubora ni lazima kuwe na uhusiano wa karibu kati ya watoa huduma mbalimbali katika ngazi zote
wasimamizi wa huduma ni lazima wahakikishe kuwa huduma wanazopewa waliopatwa na uwaki zinatolewa kwa kuzingatia viwango vilivyowekwa angalia sehemu ya 
huduma zinazotolewa kwenye idara na sehemu zote za kituo cha huduma za afya zinatakiwa kuwa huduma jumuishi
watoa huduma katika kila kituo cha huduma wanapaswa kuwa na uwezo wa kutoa huduma zote muhimu zilizopo kwenye utaratibu wa huduma muhimu wanazopewa watoto na watu wazima waliopatwa na uwaki angalia sehemu ya na ya mwongozo huu
kwa hiyo ni vema uwezo wa watoa huduma upimwe na kama hautoshi basi wapewe mafunzo maalumu ya kuwajengea uwezo katika utoaji wa huduma kwa waliopatwa na uwaki
huduma mojawapo muhimu katika utaratibu huu ni kuwapa rufaa waliopatwa na uwaki kutoka kituo kimoja kwenda kituo cha rufaa na kutoka kituo hicho cha rufaa kurudi kwenye kituo walichotoka
huduma nyingine katika utaratibu huu wa huduma muhimu ni kuwapa rufaa waliopatwa na uwaki waende kwenye vituo vya polisi
kwenye orodha hii ya huduma kuna huduma za nyumba salama kituo cha hifadhi ya muda na huduma za wanasheria na wanasheria wasaidizi
pamoja na kutoa huduma zote hizi watoaji wa huduma za afya wanapaswa kuifi kia jamii na kujumuika nao katika kuzuia uwaki na kuwaunganyisha waliopatwa na uwaki na familia na jamii zao
wasimamizi wa huduma na watoa huduma katika ngazi zote za huduma wana wajibu wa kudumisha ushirikiano kati ya watoa huduma katika ngazi zote na kuutumia uhusiano huu kwa ufanisi mkubwa katika kutoa huduma za kina za kuzuia uwaki na kuwatibu waliopatwa na uwaki
 ushirikiano katika huduma za kinga bodi za huduma za afya za halmashauri za wilaya zina wajibu wa kuzuia uwaki katika jamii zote wilayani
timu za afya za halmashauri chmt zina wajibu wa kupanga na kutekeleza mipango ya kuzuia uwaki na kutibu waliopatwa na uwaki
timu hizi zina jukumu la kujumuisha mpango huo kwenye mpango kabambe wa halmashauri wa huduma za afya cchp
pamoja na kuwapo kwa kamati ya afya ya kata vituo vinavyotoa huduma kwenye halmashauri vikiwamo hospitali vituo vya afya na zahanati vina kamati za afya kwenye vituo vya afya na kamati za usimamizi kwenye zahanati
kamati ya afya ya kata ina jukumu la kubuni na kutengeneza mipango ya maendeleo ya huduma za afya kwenye kituo cha afya na kwenye zahanati na kuiainisha mipango hiyo kwenye mpango wa maendeleo wa kata
muundo wa timu za usimamizi wa huduma za afya za halmashauri vituo vya afya na zahanati unajumuisha kwenye timu hizo watoa huduma za afya
timu hizi na watoa huduma katika ngazi zote watakuwa na majukumu yafuatayo i
kuandaa mipango ya kila mwaka ya kuzuia uwaki na kujumuisha mipango hiyo kwenye mipango ya afya ya kina ya vijiji kata na halmashauri
 ii
kutekeleza mipango ya afya ya kijiji kata na mpango kabambe wa halmashauri
iii
kufuatilia na kutathmini uzuiaji wa uwaki na huduma za waliopatwa na uwaki
iv
kuandaa na kutekeleza huduma za mkoba za kuzuia uwaki kwenye jamii
kusaidia mipango ya jamii katika kuhamasisha upatikanaji wa raslimali kwa ajili ya a
utetezi na mawasiliano ya kubadili tabia
kuandaa nyumba salama na vituo vya hifadhi ya muda
kusaidia mipango ya kuwapa rufaa waliopatwa na uwaki kupata huduma za afya za polisi na za sheria
kusaidia utengamao wa waliopatwa na uwaki kwenye familia na jamii zao
vi
kukusanya habari na takwimu zinazohusu mwelekeo na tabia za jamii zinazohusu uwaki na jinsi jamii inavyojihusisha katika kuzuia uwaki na kuwahudumia waliopatwa na uwaki
 uhusiano kati ya huduma za uwaki kwa waliopatwa na uwaki timu za usimamizi za hospitali vituo vya afya na zahanati katika ngazi zote zina wajibu wa kuandaa mipango ya huduma za kinga za uwaki na za kuwahudumia waliopatwa na uwaki na kuunganisha huduma hizo kwenye vituo vyao vya huduma
timu hizo zinajumuisha watoa huduma katika vituo vya viwango mbalimbali
majukumu ya timu za usimamizi na watoa huduma katika ngazi zote za huduma ni i
kuandaa na kusimamia utekelezaji wa mipango ya huduma jumuishi za uwaki
ii
kuhakikisha vituo vya huduma vina viwango vya utoaji wa huduma bora kwa waliopatwa na uwaki
iii
kuhakikisha upatikanaji wa vifaa vya kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki kwa watu wazima na watoto
iv
kuhakikisha kuna watoa huduma wa kutosha wanaotoa huduma kwa waliopatwa na uwaki na mara kwa mara kuwapatia mafunzo yanayohusu utoaji wa huduma kwa waliopatwa na uwaki
kufanya usimamizi shirikishi wa huduma za waliopatwa na uwaki katika vituo vya huduma za afya
vi
kukusanya takwimu kuzichanganua na kuzitumia kuboresha huduma za kuwahudumia waliopatwa na uwaki wauwaki kwenye vituo vya huduma za afya na kwenye jamii na kutoa mrejesho kwa watoa huduma na jamii
 ujumuishaji na uratibu wa huduma za uwaki kutokana na uhaba wa rasilimali za kuzuia uwaki na kuwahudumia waliopatwa na uwaki ni muhimu kujumuisha na kuratibu huduma za kuwahudumia waliopatwa na uwaki kuhakikisha kuwa huduma hizi zinakuwa bora na zinatolewa katika viwango vya juu
unapoanzisha huduma za kuwahudumia waliopatwa na uwaki nia siyo kuwa na huduma mpya ambayo inatolewa sambamba na huduma zilizopo kwenye kituo cha kutoa huduma
ujumuishaji na uratibu wa huduma vitakuwa sehemu ya mpango wa huduma za uwaki kwenye ngazi za kituo halmashauri mkoa na taifa
wasimamizi wa huduma za waliopatwa na uwaki katika ngazi hizi watahakiki huduma zilizopo na kuangalia upungufu uliopo kulingana na viwango kama inavyoelezwa katika mwongozo huu angalia sehemu ya 
a kujumuisha huduma waratibu na watoa huduma kwenye vituo vya huduma idara sehemu na vitengo kwa mfano sehemu ya afya ya uzazi na mtoto programu za vvu ukimwi huduma za afya shuleni na huduma za afya ya jamii watajumuisha huduma za waliopatwa na uwaki kwenye huduma zilizopo
waratibu wa huduma katika ngazi zote watatathmini na kujua upungufu uliopo wa ikama welewa na stadi na kulinganyisha na viwango vinavyohitajika kuwezesha utoaji wa huduma za kina kwa waliopatwa na uwaki kwenye maeneo yao
wasimamizi watatathmini mahitaji ya mafunzo na kuwapa watoa huduma mafunzo ya kuwaongezea elimu na ujuzi unaohitajika
wasimamizi katika ngazi hizo wataratibu na kufuatilia ujumuishaji wa huduma za uwaki kwenye huduma zilizopo
kwa hiyo huduma za uwaki zitajumuishwa kulingana na upatikanali wa raslimaji na wingi wa kazi zilizopo
b kuratibu utoaji wa huduma bora na za kina za uwaki unahitaji ushirikiano wa karibu baina ya watendaji ndani na nje ya sekta ya afya kama polisi na mahakama
ushirikiano wa wahusika unahitajika vilevile katika kuboresha huduma na kuwarejesha waliopatwa na uwaki kwenye familia na jamii zao
wasimamizi na watoa huduma katika ngazi zote watazitambua na kuzijua shughuli za ujumla na shughuli maalumu wanazohitaji kuratibu katika mpango wa utekelezaji
 sehemu ya tisa ufuatiliaji tathmini na kuhakikisha ubora wa huduma 
 ufuatiliaji na tathmini utoaji wa huduma bora na za kina za uwaki utahakikiwa kwa ufuatiliaji na tathmini kwa kutumia seti ya viashirio vilivyochaguliwa kiambatisho namba 
ufuatiliaji na tathmini utafanyika kuchunguza kiwango ambacho matukio ya uwaki yanashughulikiwa
kwa undani zaidi tathmini itaangalia ni kwa kiwango gani mahitaji ya waliopatwa na uwaki yanashughulikiwa kwa wakati unaofaa na kwa njia ya kumlenga aliyepatwa na uwaki wahalifu wanashughulikiwa kwa mujibu wa sheria za tanzania na watoa huduma za uwaki katika ngazi zote wana uwezo wa kuwahudumia waliopatwa na uwaki kwa ufanisi
takwimu zilizopo kutoka utafi ti mbalimbali na hasa utafiti unaoonyesha hali ya watu na afya dhs zitatumika kama takwimu za msingi kuonyesha hali ya sasa yaani tunakoanzia ili kupima maendeleo
mapitio ya kila mwaka yatafanyika kuonyesha mabadiliko na maendeleo
tathmini itafanyika kila baada ya miaka mitano ili iendane na utafiti wa hali ya watu na afya dhs
ukusanyaji na uwasilishaji wa takwimu za uwaki utaingizwa kwenye mfumo wa taarifa za uendeshaji wa huduma za afya mtuha
wasimamizi wa afya katika ngazi zote watafanya yafuatayo i
kukusanya na kuchanganua takwimu muhimu zinazohusu kinga na huduma dhidi ya uwaki kwenye vituo vya huduma na kutayarisha taarifa watakazowasilisha kwa wadau
ii
kuchanganua taarifa na takwimu zilizokusanywa na kutathmini utendaji wa huduma dhidi ya uwaki kwenye vituo vya huduma
iii
kutumia ripoti ya ufuatiliaji na tathmini ya huduma za waliopatwa na uwaki ili kusaidia katika kutoa maamuzi kuyatambua maeneo yanayohitaji utafi ti na yanayohitaji kuboreshwa
 uhakiki wa ubora wa huduma uhakiki wa ubora ni sehemu muhimu katika huduma za afya zinazohusu uzuiaji wa uwaki
madhumuni ya kuhakiki ubora wa huduma ni kuhakikisha kuwa waliopatwa na uwaki wanapewa huduma zote zinazotolewa kwa kina na kwa ufanisi na watoa huduma wenye ujuzi na wanaojali
kutoa huduma zenye ubora kunajumuisha na kunahusisha kufanya marekebisho kila yanapohitajika kufuatilia na kufanya tathmini
uhakiki wa ubora pia unawezesha upatikanaji na uhakika wa ushahidi wa kila tukio na unahakisha kuwepo kwa viwango vya utoaji huduma vinavyokubalika
mchakato wa kutoa huduma za uwaki huanza pale kosa la uwaki linapotendeka katika ngazi ya jamii na hivyo kuna haja ya kuelimisha watoa huduma wa afya ya jamii na wanajamii juu ya kurekodi na kuhifadhi nyaraka za ushahidi kuanzia pale tendo linapotendeka
shughuli zote na huduma zinazohusiana na kuzuia uwaki na kuwahudumia waliopatwa na uwaki zinahitaji usimamizi shirikishi ufuatiliaji na thathimini ya matokeo kurekodi vizuri na kuhifadhi nyaraka
wasimamizi na watoa huduma wanawajibika kushiriki kikamilifu katika huduma za waliopatwa na uwaki ili kuhakikisha ubora wa huduma
mazingira ya kutolea huduma ni sharti yawe yanayofaa ili kuwawezesha watoa huduma watoe huduma zenye ubora
 watoa huduma ni sharti wawe na elimu ujuzi na vifaa vya kutolea huduma zenye ubora
hii ni pamoja na vifaa vya kuzuia maambukizo kwa waliopatwa na uwaki na kwa watoa huduma
kama kituo tayari kina mfumo na shughuli za kuhakiki ubora wa huduma na kuboresha huduma za uwaki wasimamizi na watoa huduma wanapaswa kushiriki katika shughuli hizi za uhakiki wa ubora wa huduma
kama kituo hakina mfumo na shughuli za uhakiki wa ubora wa huduma watoa huduma na wasimamizi wa huduma wanapaswa kufikiria kubuni na kuendeleza mbinu za kuhakiki ubora wa huduma na kujitayarishia zana za kuhakiki ubora wa huduma
aidha kama uhakiki wa ubora wa huduma unaotumika haujumuishi shughuli zilizoelezwa hapa chini watoa huduma wanapaswa kutumia mfumo ulioainishwa hapa chini katika kuhakiki ubora wa huduma kwenye kituo chao
uhakiki wa huduma ni shughuli endelevu ambapo watoa huduma wote wa kituo kinachotoa huduma kuanzia ngazi za juu mpaka za chini wanashiriki
 taratibu za kuhakiki ubora wa huduma wasimamizi na watoa huduma za afya wanapaswa kufanya yafuatayo ili kuhakikisha kuwa huduma za uwaki katika vituo vinavyotoa huduma kwa waliopatwa na uwaki ni zenye ubora wa hali ya juu a maswali ya kuhakiki ubora wa huduma na kuweka kumbukumbu i
je watoa huduma za afya wamepitia fomu zote zinazomuhusu aliyepatwa na uwaki wa uwaki ii
je watoa huduma walirekodi taarifa zinazomuhusu aliyepatwa na uwaki kwenye fomu sanifu iii
je watoa huduma walijaza fomu zinazomuhusu aliyepatwa na uwaki kwa usahihi iv
je watoa huduma walifanya vipimo vinavyohitajika na kurekodi sampuli zote zilizochukuliwa kwa viwango vinavyohitajika v
je watoa huduma walimpima aliyepatwa na uwaki kama inavyohitajika yaani kwa kiwango kinachohitajika vi
je watoa huduma walimpa aliyepatwa na uwaki huduma za afya kwa viwango vinavyohitajika ikiwa ni pamoja na huduma za kuzuia maambukizo ya vvu na huduma za kuzuia mimba kwa dharura kama huduma hizi zilihitajika vii
je watoa huduma walitoa unasihi kwa viwango vinavyohitajika viii
je watoa huduma walitoa rufaa kama ilihitajika kwa kiwango kinachohitajika ix
je watoa huduma wamechukua kumbukumbu kamili kuhusu afya ya kimwili na ya kiakili x
matokeo ya mahojiano na ya vipimo yaliandikwa kwa ukamilifu na ufasihi bila ubaguzi au upendeleo xi
je kwenye jalada kuna fomu ya ridhaa iliyosainiwa na aliyepatwa na uwaki kwenye jalada kuna saini nyingine zinazotakiwa waliokuwa na ushahidi wa kimahakama au walioukusanya kwa ajili ya uchanganuaji au kuwasilisha polisi na mahakamani xii
sampuli zilichukuliwaje zilifungwaje na kuhifadhiwa vipi xiii
kulikuwa na mlolongo wa taratibu zinazohakikisha sampuli zinahifadhiwa ipasavyo xiv
nani aliyeandika na kuweka kumbukumbu za majeraha aliyopata aliyepatwa na uwaki na ziliandikwaje xv
ni nani mwangalizi wa taarifa za matibabu na vipimo vya maabara b kuyatambua matatizo watoa huduma kwa pamoja wajadili upungufu na matatizo yanayoonekana na kutayarisha mpango wa utekelezaji wa kutatua matatizo hayo
c utekelezaji wa mpango wa utekelezaji timu ya watoa huduma wasimamizi na waratibu watafuatilia utekelezaji wa mpango wa utekelezaji mara kwa mara katika mikutano ya watoa huduma ya wasimamizi na ya waratibu
kama matatizo mapya yakitokea ambayo hayawezi kutatuliwa kwenye mpango wa utekelezaji uliopo watarekebisha mpango huo ili ujumuishe matatizo hayo
wataweka rekodi ya matatizo waliyoyatatua
d ubunifu wa njia za kutatua matatizo kama matatizo yanaendelea wabuni njia mpya ya kuyatatua na ikiwa lazima watafute msaada kutoka kwa asasi za kiraia au serikalini ikiwa ni pamoja na uhamasishaji wa rasilimali
e ushirikiano watoa huduma wanapowahudumia waliopatwa na uwaki wafanye kazi kwa kushirikiana
watafanikisha hilo kwa kufanya yafuatayo i
kuhakikisha kuwa watoa huduma za uwaki wanakutana mara kwa mara kujadili changamoto wanazozipata kusaidiana kuzitatua na kuendelea kumjengea kila mmoja uwezo wa kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki
ii
kupitia takwimu za waliopatwa na uwaki ili kupata majibu ya maswali yafuatayo ni aina gani ya uwaki inayoonekana zaidi katika jamii hii je hii inamaanisha nini katika suala la elimu ya jamii katika kuonyesha umuhimu wa kutoa elimu kwa jamii na elimu itolewe kuhusu nini
je kituo hiki cha kutolea huduma kinashirikiana na watoa huduma wengine kwa mfano asasi za kijamii polisi mahakama asasi za kiraia katika kutatua matatizo na kujitafutia rasilimali na misaada ya kuyatatua matataizo yaliyopo iii
kujumuisha changamoto zilizoonekana kwenye mpango wa utekelezaji
iv
kuhakikisha kuwa watoa huduma wanapewa fursa ya kufanya kazi pamoja kila mmoja akifanya kazi na mwenzake ili apewe nafasi ya kuangalia na kujifunza kutoka kwa mwenzake na kusaidiana
f kutatua matatizo nje ya kituo watoa huduma wa kituo watafanya kazi kwa pamoja ili kutatua matatizo nje ya kituo cha kutolea huduma
watafanikisha hilo kwa kufanya yafuatayo i
kukutana na wahudumu wengine wanaotoa huduma za uwaki kwa mfano kwenye vituo wanavyokwenda waliopatwa na uwaki wa rufaa polisi mahakama na asasi za kiraia ili kujadili na kutatua matatizo yaliyotambuliwa na wadau wengine wanaotoa huduma kwa waliopatwa na uwaki
ii
kuwauliza watoa huduma wengine asasi za kiraia watoa huduma wa nyumba salama sehemu nyingine za rufaa na polisi ili kupata maoni yao kuhusu huduma zinazotolewa kwenye kituo cha huduma za afya
waliopatwa na uwaki wanasema nini kuhusu huduma hizo utoaji wa rufaa pale inapotakiwa na kama ushahidi unaokusanywa ni sahihi na wa kutosha ili kuiwezesha polisi kumfi kisha mtuhumiwa mahakamani
 iii
kuwauliza wadau wengine kwa mfano wale ambao wanatoa unasihi wa kisaikolojia na wa kijamii ili kupata maoni yao kuhusu huduma zinazotolewa
hilo linaweza kufanyika kwa kuuliza maswali yafuatayo aliyepatwa na uwaki alionaje huduma zetu kwenye kituo hiki aliridhika na huduma alizopewa kama hakuridhika ni nini hakikumridhisha na anapendekeza nini kinapaswa kufanyika kukirekebisha kama ameridhika ni nini kilichomridhisha je aliyepatwa na uwaki alijisikia kuwa alihudumiwa vizuri kama hapana ni nini hakikutendeka vizuri na ni nini kifanyike kukirekebisha weka mapendekezo haya katika mpango wa utekelezaji
 kiambatisho na
 fomu ya ridhaa wizara ya afya na ustawi wa jamii fomu ya ridhaa ya huduma za afya kituo kata
wilaya mkoa
mimi ninakubali kwa hiari yangu kituo cha huduma za afya kilichotajwa hapo juu kunipa huduma zifuatazo ndiyo hapana kunipima mwili ikiwa ni pamoja na kunipima sehemu za siri kama itaonekana ni muhimu kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama kama vile majimaji mavazi nywele sampuli kutokana na kusugua au kukata kucha sampuli za damu na picha kutoa ushahidi na taarifa kuhusu matibabu yangu kwa polisi na mahakama
taarifa hizi zitakuwa ni zile tu zinazotokana na kupimwa na kutibiwa kwangu sasa na baadaye kuhusiana na tukio hili saini shahidi jina cheo uhusiano saini
tarehe kiambatisho na
 picha kiambatisho na
 fomu ya matibabu kwa waliopatwa na uwaki wizara ya afya na ustawi wa jamii fomu ya matibabu kwa waliopatwa na uwaki jina la kituo jina kamili namba ya usajili tarehe ya kuzaliwa ameoa ameolewa hajaoa hajaolewa mjane ameachika tarehe mwezi mwaka ametengana n
k jinsia makazi me ke shahidi mawasilino anwani na namba ya simu maelezo ya jumla maelezo ya tukio kazi tarehe ya tukio tarehe mwezi mwaka mahali pa tukio watuhumiwa muhusika hawajui muhusika anawajua uhusiano wa muhusika na mtuhumiwa
malalamiko na dalili mtuhumiwa alitumia kondomu hapana ndiyo muhusika ametapika baada ya tukio hapana ndiyo muda wa tukio saa muda wa asubuhi mchana jioni usiku idadi ya watu waliokushambulia aina ya shambulio kimwili kingono kisaikolojia andika mazingira ya tukio mfano kupigwa kuingiza kitu kwenye uke puru alivyojeruhiwa majeraha yako wapi alitumia kitu gani muhusika ameoga baada ya tukio hapana ndiyo muhusika ameenda chooni baada ya tukio haja kubwa ndiyo hapana haja ndogo ndiyo hapana ukio limeripotiwa polisi hapana ndiyo taja jina la kituo
historia inayohusu kina mama tarehe ya hedh iliyopita je amewahi kujamiiana kabla ya tukio hapana ndiyo tarehe anatumia uzazi wa mpango hapana ndiyo taja aina ana mwenzi wanaoshirikiana kingono hapana ndiyo kumpima muhusika hali ya afya ya akili maoni kawaida ana mshtuko analia ana sononi uchunguzi wa mwili amekuwa na mimba mara ngapi amezaa mara ngapi
ana mimba hapana ndiyo tarehe ya mwisho ya hedhi sijui kujamiiana mara ya mwisho kwa ridhaa tarehe mwezi
mwaka
hali ya maambukizi ya vvu amepima ndiyo tarehe hapana ana maambukizi ndiyo hapana andika saa unapompima asubuhi
mchana
jioni
usiku tarehe
mwezi mwaka
ana wasiwasi amechanganyikiwa ana mfumuko wa juu wa hisia amezimia hana fahamu mengineyo rekodi hali ya muhusika kwa ujumla muhusika amebadilisha nguo hapana ndiyo nguo alizokuwa nazo zimepelekwa wapi ana majeraha yanayoonekana hapana ndiyo elezea uchunguzi wa sehemu za siri na puru shinikizo la damu mmhg mapigo ya moyo mapigo dakika kupumua idadi dakika joto la mwili digrii hali ya nguo zake zina alama alama gani zimechanika kuna madoa ya rangi na rangi gani elezea kwa undani hali ya via na sehemu zifuatazo sehemu za siri kwa nje hali ya kizinda hali ya uke
hali ya mdomo ulimi na paa la mdomo aina ya uwaki aliofanyiwa kimwili kingono kihisia kisaikologia kimwili na kingono matibabu ya dharura yaliyotolewa kushona hapana eleza majeraha gani ukubwa ni wapi n
amepewa dawa za dharura za kuzuia maambukizi ya vvu hapana ndiyo hali ya shingo ya kizazi uchunguzi wa puru eleza madhara unayoyaona kutokana na aina ya uwaki uzazi wa mpango wa dharura hapana ndiyo taja aina ya dawa matibabu ya magonjwa ya ngono hapana ndiyo toa maelezo juu ya matibabu na dawa nyingine zozote alizopewa muhusika vipimo vya maabara kipimo cha mkojo cha mimba hapana ndiyo majibu chanya hasi kupima kwa hadubini vipimo vingine utando wa ukeni mbegu za kiume kuotesha vijidudu damu vinasaba kupima kaswende hepatitis surface antigen kipimo kamili cha damu wekundu wa damu kundi la damu kupima kemia ya damu kupima vvu utando wa puru vipimo vingine kutoa rufaa kwa muhusika maoni kituo cha polisi maabara ya kupima vvu sehemu nyingine fafanua maoni jina na cheo cha mtoa huduma aliyefanya uchunguzi na kutoa matibabu jina cheo saini jina na saini ya muuguzi aliyefanya uchunguzi jina saini tarehe tarehe kiambatisho na
 fomu ya polisi pf jeshi la polisi tanzania taarifa ya uchunguzi wa kiafya sehemu i maombi ya taarifa ya uchunguzi wa daktari sehemu hii ijazwe na ofisa wa polisi anayeomba kufanywa uchunguzi namba ya jalada la kesi kituo cha polisi kwa daktari ninayo furaha kuomba kupatiwa taarifa za uchunguzi wa daktari za me ke umri ambaye amepelekwa hospitali kituo cha afya zahanati siku ya
mwezi
 upatie taarifa za matokeo ya uchunguzi ugunduzi na ukubwa wa majeraha katika mwili wa aliye tajwa hapo juu
tarehe ya kosa jina sahihi na muhuri wa ofisa anaye omba nb afisa anayechunguza ni lazima asaini katika kila sampuli au kitu kilicho chukuliwa kwa ajili ya uchunguzi na kifungwe na mchunguzi huyo
sehemu ii taarifa za kidaktari za kesi husika sehemu hii ijazwe na daktari anayefanya uchunguzi muhusika mgonjwa namba ya jalada tarehe saa taarifa za jumla i chanzo cha malalamiko ii umri wa anayelalamika jinsia
iii mwonekano kimwili kiakili mf
hali ilivyo mwilini majeraha akili alama yoyote iliyo tokana na meno matumizi ya madawa ya kulevya kileo au tabia iv hali ya kiafya kwa ujumla kuhusiana na lalamiko v hali ya nguo ikihusisha nguo za ndani mf
kuwepo kwa matone michirizi ya damu au majimaji yoyote yapatikanayo kutoka ndani ya ili
vi jina la mlezi na uhusiano alionao na mtu aliyefanyiwa uchunguzi kwa ajili ya makosa madogo au ya akili sehemu ya iii shambulio ajali na matukio mengine ijazwe na daktari i
kadirio la muda wa majeraha mfano saa siku au wiki ii
matibabu aliyoyapata kabla ya kufanyiwa uchunguzi kama yapo
iii
mchanganuo wa sehemu husika hali umbo na kina cha majeraha yaliyopo
iv
aina ya silaha au kifaa kilichotumika
matokeo ya haraka ya majeraha yaliyopatikana baada ya uchunguzi kama majeraha yameleta madhara madhara ni makubwa au kilema vi
maelezo ya sampuli zilizokusanywa ufafanuzi tafsiri madhara maana yake ni ugonjwa wowote wa kudhuru mwili au ulemavu wa muda au wakudumu
madhara makubwa ni madhara yoyote yanayosababisha majeraha au madhara ya hatari au madhara ya kudumu ya kiafya au ambayo yatapelekea kudhuru afya au itaendelea mpaka kweye kusababisha ulemavu wa kudumu au majeraha makubwa kwenye kiungo chochote cha nje au cha ndani viungo siri au kuhisi
kilema ni uharibifu wa kudumu wa kiungo chochote cha mwili cha nje au cha ndani viungo siri au kuhisi
 sehemu ya nne kesi ya shambulio la aibu ijazwe na daktari baada ya kipengele cha ii iii a i aina ya malalamiko ii makadirio ya umri wa mtu anayechunguzwa b mwanamke i
elezea hali ya mwili na kama kuna majeraha yoyote sehemu za siri kwa kutumia mashavu ya nje ya uke mashavu ya ndani ya uke uke wenyewe sehemu ya haja kubwa na toa ushahidi wa mwingilio wa sehemu hizo ii
ainisha kuwepo kwa magonjwa ya zinaa sehemu za siri au kutoka kwa damu ukeni au sehemu ya haja kubwa iii
maelezo ya sampuli zilizokusanywa ikiwemo nywele za sehemu za siri na damu c mwanamume i
elezea hali ya mwili na majeraha ya sehemu za siri ikiwemo sehemu ya haja kubwa na elezea kama kuna mwingilio wowote ii
ainisha kuwepo kwa magonjwa ya zina sehemu za siri au kutoka kwa damu maeneo ya haja kubwa na uume iii
maelezo ya sampuli zilizokusanywa ikiwemo nywele za sehemu za siri na damu au aina yoyote ya majimaji yaliyopo katika mwili wa binadamu
mambo aliyogundua daktari jina na sahihi ya daktari jina
cheo sifa
namba ya usajili sahihi tarehe muhuri wa ofisi wizara ya afya na ustawi wa jamii kiambatishi na
 rejesta ya waliopatwa na uwaki rejesta ya ukatili wa kijinsia na ukatili dhidi ya watoto rufaa kwenda nje ndani kutoka nje huduma nyinginezo sws pss sh la huduma za kimatibabu fp ec sti pepc im fi majibu baada ya kufanyiwa vipimo sti hiv pt amefika kituoni ndani ya saa aina ya ukatili ng ev sv pv maswali ya utambuzi screening jina la kiti serikali za mitaa kitongoji mahali anapoishi kijiji mtaa aris vulnelable amez aa mara ngapi una wat oto wangapi kazi kuu ya kumpatia kipat urefu cm zit kg anaishi na nani umri miaka miezi siku ndoa jinsi me ke kurudia kupata huduma ya gbv vac kituoni jina la mteja namba ya usajili namba mwaka t are he na
hudhurio la kwanza wizara ya afya na ustawi wa jamii kiambatishi na
 vipimo vya maabara ngazi ya kituo cha kutolea huduma zahanati kituo cha afya vipimo kwa ajili ya matibabu damu wekundu wa damu
kipimo kamili cha damu maambukizi ya vvu upimaji wa vvu lazima uzingatie mwongozo wa taifa wa kupima vvu magonjwa ya ngono matibabu ya magonjwa ya ngono syndromic approach yatazingatia mwongozo wa kitaifa wa matibabu ya magonjwa ya ngono
vipimo vya maabara kupima kisonono na kaswende vitafanyika pamoja na vya kupima maambukizi ya virusi vya ugonjwa wa ini aina ya yatafanyika kama vifaa vya kupima vipo
kipimo kamili cha damu kuotesha wadudu wa maambukizi kama maabara ina vifaa upimaji wa vimelea na kuwapimia dawa ya kuwatibu itafanyika kwa kutumia damu au utando wa sampuli husika kutoka kwenye uume au uke
kupima mkojo upimaji wa mimba unaweza ukafanyika katika ngazi zote
upimaji wa mimba katika ukatili wa kingono kwa wanawake wenye umri wa kuzaa ni muhimu
vipimo vitakavyofanyika katika ngazi ya kituo cha afya vinalingana na vipimo vya zahanati hapo juu kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama chukua sampuli za ushahidi wa kimahakama mapema iwezekanavyo ndani ya saa na zichukue sampuli za ushahidi sambamba na kumpima muhusika
kama zahanati haina vifaa na utaalamu wa kuchukua sampuli za ushahidi wa kimahakama muhusika na mhalifu watapewa rufaa kufanya vipimo hivyo kwenye kituo cha juu zaidi cha utoaji wa huduma kwa mfano kuchukua na kupima sampuli za mbegu za kiume kupima sampuli za mbegu za kiume chukua majimaji ya uke puru au mdomoni kama ukatili wa kingono umefanyika katika maeneo hayo
peleka sampuli kwenye kituo cha ngazi ya juu zaidi kupima kuwepo kwa prostatic acid phosphatase na spermatozoa kupima vinasaba sampuli kwa ajili ya kupima dna lazima zichuchukuliwe katika vituo vya huduma za afya ambapo inawezekana kufanya vipimo vya awali na baadaye kuchanganuliwa sampuli zinazohitajika kwa ajili ya vipimo vya dna ni pamoja na damu mate majimaji ya ukeni na ya kwenye uume
vingine ni pamoja na kuchukua nywele zinazoonekana mwilini na nguoni mwa muhusika na mhalifu kwa kutumia forceps na kung oa au kunyoa kichwani kwa muhusika na mhalifu ili kupata sampuli za kulinganisha damu kutoka kwa muhusika itatumika kulinganisha na ile ya mhalifu pamoja na sampuli za mbegu za kiume mate na vitu vingine vya kibaiolojia kama swab kutoka mdomoni mkojo wa muhusika na wa mtuhumiwa nywele za sehemu za siri nywele za kichwani nyuzi majani udongo damu maji maji ya mbegu za kiume kucha majeraha au alama za kung atwa zilizoachwa na mhalifu kwenye mwili wa muhusika au katika eneo la tukio
vifaa vingine vya muhimu vya kuchukuliwa sampuli ni pamoja na nguo pedi leso kondomu alama za kung atwa madoa au matone ya majimaji ya kiume kucha zilizokatwa na sampuli za swab kutoka kwenye sehemu husika za muathirika na mhalifu
utaratibu wa kuchukua sampuli ni kama ulivyoelezwa kwenye ngazi ya zahanati hospitali ya wilaya hospitali ya mkoa hospitali ya rufaa vipimo vinavyofanyika kwenye ngazi ya hospitali ya wilaya ni kama vilivyoelezwa kwenye ngazi ya zahanati na vituo vya afya pamoja na damu kupima ufanisi wa ini kupima ufanisi wa fi go na idadi ya cd kama hospitali ina vifaa
kupima maambukizi ya virusi vya ini aina ya kulingana na upatikanaji wa vifaa kuotesha vimelea vya maambukizi katika maabara yenye vifaa mkojo na maji maji ya ukeni na kwenye uume vitatumika kuotesha vijidudu vya maambukizi eksirei kuchunguza kuvunjika na kuteguka kwa mifupa na hali ya mapafu moyo kifua na tumbo radio imaging inafanyika kama vifaa na mtaalamu yupo kuchunguza hali ya via vya ndani
vipimo ni kama ilivyoelezwa hapo juu kwenye hospitali ya wilaya
hospitali ya mkoa inakuwa na vifaa na watalaamu zaidi wa kufanya vipimo kwa mfano vya kemia ya damu na vya kuotesha vimelea vinavyosababisha maambukizi
vipimo ni kama ilivyoelezwa hapo juu kwenye hospitali ya mkoa
hospitali ya rufaa inakuwa na vifaa na watalaamu zaidi wa kufanya vipimo kwa mfano vya kemia ya damu na vya kuotesha vimelea vinavyosababisha maambukizi
hospitali za rufaa zina uwezo wa kufanya uchunguzi wa eksirei pamoja na radio imaging na ct scan sampuli zinazochukuliwa kwenye ngazi ya hospitali ya wilaya ni kama zilizoelezwa kwenye ngazi ya zahanati na kituo cha afya
hospitali ya wilaya inakuwa na vifaa na utaalamu zaidi ya zahanati na vituo vya afya kwa hiyo wahusika na wahalifu mbao hawawezi kushughulikiwa kwenye ngazi za chini watapewa rufaa waende kwenye hospitali za wilaya sampuli zinazochukuliwa kwenye ngazi ya hospitali ya mkoa ni kama zilizoelezwa kwenye ngazi ya hospitali ya wilaya
hospitali ya mkoa inakuwa na vifaa na utaalamu zaidi ya hospitali ya wilaya kwa hiyo wahusika na wahalifu ambao sampuli zao haziwezi zikachukuliwa kwenye ngazi za chini watapewa rufaa waende kwenye hospitali za mkoa
sampuli za ushahidi zichukuliwe mapema mara muhusika anapofi ka kwenye hospitali ndani ya saa na zichukuliwe sambamba na kumpima
 kiambatisho na
 orodha ya kuhakiki afya ya akili umia orodha hii kuhakiki dalili za kisaikolojia pale inapobidi
sononi aliyepatwa na uwaki mara nyingi anakuwa anasikitika analialia ana hasira na ana kasirika kasirika anajisikia kutokuwa na matumaini anaacha shughuli zinazompa burudani anakonda au ananenepa anakosa usingizi analala sana anachoka choka hana nguvu hawi makini hajithamini husema maneno yanayoonyesha kauli kama vile hakuna anayenipenda mimi ni mjinga anakosoa na anaona kosa pasipo na kosa hujaribu kujitenga na jamii
ii
wasiwasi hatulii anahangaika halali vizuri anapoteza usingizi anaona woga anakuwa na hofu fulani fulani kwa mfano hofu ya kufa moyo unaenda mbio ana matatizo ya kupumua anahema vibaya ana hasira na kukasirika kasirika anasikia kichefu chefu kama ni mtoto anataka awe karibu na mlezi na anaacha shule hataki kuondoka nyumbani
iii
matatizo ya kihisia aliyepatwa na uwaki ana shida kubwa kuweka hisia zake mahali pamoja mara nyingi hawezi kujifariji mwenyewe huwa na hisia za kubadilika badilika mara ziko juu na mara ziko chini anakuwa mgomvi
iv
mawazo ya kujiua aliyepatwa na uwaki anaonyesha kukata tamaa anataka kufa anasema anataka kufa anajaribu kujidhuru
ukiona dalili hizi chukua historia kamili ya hali ya kujiua amejaribu mara ngapi kujiua ametumia mbinu gani sasa ana mpango wa kujiua mfanyie rufaa ya haraka kwa daktari bingwa wa magonjwa ya akili v
dawa za kulevya hisia zinabadilika badilika mara ziko juu sana na mara ziko chini mabadiliko ya ghafla katika ufanisi wa kazi kama ni mtoto wa shule maendeleo yake shuleni ghafl yanakuwa hafifu mwathirika anashiriki tabia hatarishi anaonekana kama amelewa
vi
ugonjwa wa akili anachanganyikiwa anasikia sauti kichwani anaona vitu wakati havipo au watu wanyama wakati hawapo anakuwa mchafu au msafi kupita kiasi mambo yake matendo yake yanaonekana kutokuwa ya kawaida anafanya hiki halafu ghafla kitu kingine na hata kuongea kwake kunakuwa hakuna mpangilio anakuwa na imani ambazo siyo kweli kama kuamini kuwa hapendwi anateswa anaonewa
 kiambatisho na
 mwongozo wa unasihi kuhusu kuzingatia maelekezo ya matibabu jadiliana na mtoto na familia mlezi kuhusu kuzingatia matibabu
mweleweshe aliyepatwa na uwaki juu ya umuhimu wa kuzuia maambukizi ya vvu na magonjwa mengine na umuhimu wa kuzingatia maelekezo ya namna ya kutumia matibabu
ii
mweleweshe kwa undani maana ya uwaki ukijumuisha aina zake na madhara yake
watoto na vijana balehe wape habari na taarifa zinazoendana na umri wao
iii
waeleweshe na kuwaelimisha watoto kwa kutumia njia na taratibu zinazowafanya waelewe
iv
waeleweshe faida za kuzingatia matibabu yanavyotakiwa na hasara za kutozingatia ushauri huo
jadili vikwazo vinavyosababisha kutozingatia maelekezo ya matibabu
vi
jadili mbinu za kisasa zinazotumika kuboresha uzingatiaji wa matibabu kwa mfano kuandika kalenda ya matibabu kutumia kengele na ishara zilizo kwenye simu
vii
muhusika anamteua mtu kwenye familia atakayemsaidia kumkumbusha kutumia dawa na kusimamia matibabu yake
viii
jadili umuhimu wa kuwashirikisha wanafamilia katika kumsaidia muhusika kuzingatia matibabu kama alivyoelekezwa
ix
jadili umuhimu wa kuwashirikisha wanafamilia wote wamuhudumie mtoto hasa katika kusimamia utumiaji wa dawa nyumbani
uwe karibu na mtoto na walezi wake ili kusaidia katika kuzingatia matibabu
xi
mkumbushe mzazi au mlezi faida za kutumia dawa za ukimwi katika kuzuia maambukizi ya vvu
kwa kuzuia maambukizi ya vvu dawa za ukimwi huwasaidia watoto kuishi maisha yenye ubora
 kiambatisho na
 miongozo ya utoaji wa msaada wa kisaikolojia na kijamii a mwongozo wa kumsaidia mtoto kisaikolojia na kijamii hizi ni hatua za msingi za kisaikolojia ambazo zinaweza zikakuelekeza wakati wa kumhudumia mtoto i
kuhakikisha kuwa huduma ni za siri
ii
sikiliza kwa makini na kwa ukaribu anachosema mtoto au mlezi kukielewa akilini na rudia kwa maneno mengine aliyosema mtoto au mlezi asikie ulichoelewa kwa mfano nasikia kama unasema hii ilikuwa iii
usimhukumu muhusika kwa mfano kufikiri na kumwonyesha kuwa alisababisha kitendo cha uwaki kilichotokea
elewa na uonyeshe kuwa unaelewa kuwa alijaribu kufanya vile awezavyo kadiri ya uwezo wake
iv
wasiliana mara kwa mara na mtoto mzazi au mlezi wake kufuatilia matibabu yanavyoendelea
kwa mfano jaribu kuona ni nini kinafanyika
kuna matatizo gani na nini njia ya kuyatatua na kama msaada zaidi unahitajika na utatoka wapi
uwasifu na uwatie moyo mtoto na mzazi au mlezi wake kwa kuja kwao kwenye kituo cha kutoa huduma kupata huduma
vi
daima uwatie moyo na kuwaelewesha mtoto na mzazi au mlezi umuhimu wa wao kuzungumza kwa pamoja masuala muhimu yanayohusika kwenye uwaki kwa mfano kufichua masuala ambayo yana hali ya usiri hisia hofu unyanyapaa hasara mafanikio kuzingatia tiba furaha n
vii
daima uwatie moyo na kuwaelewesha umuhimu wa kudumisha mawasiliano kati ya mtoto na mzazi au mlezi
kwa mfano kama kuna jambo ambalo linawatatanisha usijaribu kuongea na mzazi kwa niaba ya mtoto au na mtoto kwa niaba ya mzazi
watie moyo wazungumze na kutafuta suluhisho na kaa nao kusikiliza ni nini kinawatatanisha
viii
tafuta mikakati ambayo utashirikiana na wazazi kuitekeleza ambayo inalenga kuishirikisha jamii katika kumsaidia mtoto
ix
mpe rufaa mtoto na mzazi au walezi wake waende kwenye makundi mbalimbali ya kuwezesha na kutoa msaada
anzisha na endeleza vikundi vya msaada katika kliniki yako kwa ajili ya watoto vijana balehe wazazi walezi na ndugu wa watoto wenye maambukizi ya vvu
xi
wape rufaa watoto waende kwa daktari bingwa wa magonjwa ya akili au kwa wataalamu wengine wa afya ya akili kama mtoto au familia wameonekana kuwa na dalili zinazohitaji utaalamu wa kisaikolojia
xii
saidia watoto na walezi kujiwekea maono na malengo ya matarajio yao na wape matumaini kuwa watayafikia malengo hayo
jadiliana nao mara kwa mara kuhusu kiwango cha hamasa yao ya kupata xiii
matibabu
umia mbinu ya igizo dhima mara kwa mara kwenye vikao vya kuwasaidia watoto wazazi walezi kupeana taarifa muhimu na kuendeleza mawasiliano yenye ubora
na b mwongozo wa utoaji wa unasihi kabla ya kupima vvu kwa aliyepatwa na uwaki i
wakati wa kutoa unasihi kabla ya kupima vvu muhusika anaandaliwa kupima na mnasihi ambaye atampa habari muhimu juu ya vvu na ukimwi
wakati anapompa unasihi mnasihi atatathmini utayari wake kupima na atakapoona yupo tayari ataendelea na kuchukua damu ya kupima vvu
ii
atapewa nafasi ya kufikiria maana na athari za matokeo ya kupima juu ya maisha yake au jinsi matokeo yatakavyobadilisha maisha yake
iii
hakuna upimaji wa vvu utakaofanyika bila unasihi kabla ya kupima
iv
mnasihi atatathmini kiwango cha muhusika kuhusiana na tabia hatarishi
ni muhimu kwa mnasihi kutathmini kiwango chake halisi cha kushiriki katika tabia hatarishi na ngono zembe kwa kumwuliza maswali ya wazi juu ya shughuli na tabia zake mbalimbali mazoea ya kujamiiana mazoea ya kutumia dawa za kulevya aina ya kazi kama amewahi kuongezewa damu au kufanyiwa upasuaji wowote
c mwongozo wa utoaji unasihi baada ya kupima kwa aliyepatwa na uwaki unasihi baada ya kupima vvu unafanyika ili kumwezesha muhusika kujiandaa kupokea na kubadilisha tabia kulingana na matokeo ya vipimo
matokeo hasi katika kikao hiki cha unasihi mnasihi kwa wale ambao hawana maambukizi ya vvu atashirikiana nao kuanzisha mpango wa kupunguza vitendo hatarishi vinavyoweza kuongeza uwezekano wa kuambukizwa vvu
matokeo chanya kwa wale ambao wameonekana wana maambukizi ya vvu atajadiliana nao hatua wanazoweza kuchukua ili kuishi kwa matumaini
matokeo ya vipimo vya vvu yatolewe ndani ya muda mfupi iwezekanavyo
kuchelewesha matokeo ya vipimo kunaweza kusababisha mwathirika kutorudi tena kuyachukua
katika kutoa majibu ya vipimo vya maambukizi ya vvu yafuatayo yazingatiwe i
mnasihi atahakikisha kuwa muhusika yuko tayari kupokea matokeo ya vipimo
ii
mnasihi atatoa unasihi kutegemeana na matokeo ya vipimo vya maambukizi ya vvu
iii
mnasihi atatoa matokeo ya vipimo akimweleza muhusika kwa namna ambayo hairuhusu tafsiri yenye utata
iv
mnasihi atatoa matokeo ya vipimo moja kwa moja polepole na kwa sauti ya chini bila kuwa na hisia za kiakili zinazomwongezea muhusika madhara yatokanayo na mshtuko wa kupewa taarifa mbaya
matokeo ya vipimo yaliyoandikwa lazima yatiwe saini na fundi sanifu maabara au daktari bingwa wa patholojia
vi
mara chache muhusika anaweza kutaka matokeo ya vipimo vyake apewe kwa njia ya simu
hii inaweza kuwa siyo tatizo endapo matokeo ya vipimo yanaonyesha kuwa hakuna maambukizi lakini matokeo yakionyesha kuwa kuna maambukizi inaweza kutoa mwanya wa kukosekana kwa hali ya usiri
matokeo ya vipimo yasiwasilishwe kwa simu
vii
mnasihi atarejea mikakati ya kupunguza tabia hatarishi iliyojadidiliwa wakati wa unasihi kabla ya kupima na kusaidia katika utekelezaji wake
viii
kwa ambaye hana maambukizi ya vvu atashauriwa kuepukana na tabia hatarishi
ix
kwa wateja ambao wana maambukizi ya vvu mnasihi atajadili mpango wa kupunguza tabia hatarishi zinazoweza kumsababishia maambukizi zaidi na za kukwepa kuwaambukiza wengine
mnasihi atajadiliana naye mikakati ya kutoa taarifa kwa mwenzi wake kuwa ameambukizwa vvu na kusaidia katika utekelezaji wake
xi
mnasihi atajadiliana na muhusika matokeo ya vipimo yana maana gani kwake yeye mwenzi wake na familia yake
xii
mnasihi atamtaarifu juu ya huduma muhimu na huduma ambazo zipo kulingana na mahitaji yake
xiii
mnasihi atamuunganisha muhusika na makundi ya kusaidia wanaoishi na vvu kama vile mtandao wa wanaoishi na vvu
xiv
mnasihi atamwelewesha na kusisitiza kuhusu umuhimu wa kuendeleza huduma ya unasihi na kupanga ratiba ya kufanikisha hilo
xv
muhusika atapewa fursa ya kurudi wakati wowote akihitaji unasihi zaidi
 d mwongozo wa utoaji unasihi unaohusu mshtuko wa kujeruhiwa kwa aliyepatwa na uwaki i fasili ya unasihi unaohusu mshtuko unaotokana na ubakwaji unasihi ni jitihada za pamoja kati ya mnasihi na aliyefanyiwa uwaki zenye lengo la kubainisha malengo na uwezo wa ufumbuzi wa matatizo ambayo husababisha mtikisiko wa kihisia
unasihi una lengo la kuboresha mawasiliano na ujuzi wa kukabiliana kuimarisha kujiamini na kuendeleza mabadiliko ya tabia yanayoimarisha afya ya akili
unasihi baada ya majeraha ni huduma ya msingi na ya kina katika huduma za uwaki
lengo kuu la unasihi ni kumwezesha muhusika kuwa na uwezo wa kukabiliana na matatizo yatokanayo na uwaki na kuendelea kuishi maisha ya kawaida
unasihi humsaidia kupunguza madhara ya uwaki hali inayojumuisha dalili za kawaida zinazoonekana kwa waliofanyiwa ubakaji na waliofanyiwa vitendo vingine vya uwaki
ii zifuatazo ni dalili za aliyefanyiwa ubakaji dalili za kimwili mshtuko kusikia baridi kuzirai kuchanganyikiwa na kuvurugikiwa kichefu chefu na wakati mwingine kutapika
dalili za kitabia kulia lia ugumu wa kuzingatia kutotulia kutopumzika kutokuwa na motisha kuwa na kigugumizi kubabaika kutotaka kukumbushwa kuogopeshwa kirahisi na kuwa na hofu kuwa macho sana na makini sana kukasirika kwa urahisi kwa mambo madogo mara nyingi kutokubaliana na familia marafi ki nk kuwa na hofu ya ngono au kupoteza furaha ya kujamiiana kuwa na mabadiliko katika maisha kuongezeka matumizi ya dawa za kulevya kuosha sehemu za mwili mara nyingi kwa siku au kuoga mara nyingi kukataa kana kwamba tukio la kubakwa halikutokea
dalili za kisaikolojia kuongezeka kwa hofu na wasiwasi kujilaumu na kufi kiri ana hatia kutosadiki yaani hatulizwi kutokuwa na hisia tena katika kudhibiti maisha kuwa na aibu kujiona kuwa hafai kuwa na hisia chafu kuwa na hasira kuwa na hisia za upweke na kwamba hana mtu anayemwelewa kupoteza matumaini ya baadaye kukosa hisia kuchanganyikiwa kupoteza kumbukumbu mara kwa mara na kufikiria juu ya ubakaji kuona tukio la ubajaki likitokea yaani kuwa na hisia kuwa linatokea tena kuota ndoto mbaya kuwa na huzuni kuendeleza mawazo ya kujiua
iii zifuatazo ni dalili za matokeo ya ubakaji kwa watoto kukumbuka na hata kuliona kihisia tendo la ubakaji lililotokea kuota ndoto za kutisha kukosa usingizi kuwa na hisia zinazobadilika badilika kushindwa kuzingatia kitu kimoja kuwa na hofu kukosa hisia
kuwa baridi kihisia kuwa na sononi na
 muhtasari wa matibabu ya kinga kwa aliepatwa na uwaki hali ugonjwa vvu magonjwa ya ngono maandalizi mtoa huduma za afya atafanya unasihi atafanya kipimo na kutoa matokeo ya kipimo
kwa ambaye atakuwa hana maambukizi ya vvu lazima apewe tibakinga ya kuzuia vvu pep kama tukio ni la ubakaji au ulawiti
hii husaidia kupunguza uwezekano wa maambukizi ya vvu
dozi ya kwanza ya pep itolewe mara tu unapomwona mteja isizidi saa baada ya tukio la uwaki
mtoa huduma anapaswa kuwa na uelewa wa unasihi kabla ya kupima upimaji wa haraka wa vvu kipimo cha elisa cha kupima vvu unasihi baada ya kupima na unasihi wa matumizi ya arvs
ushauri na elimu juu ya magonjwa ya ngono utatolewa kwa wote waliofanyiwa ubakaji au ulawiti
vipimo vya maabara kwa ajili ya magonjwa ya ngono ni lazima vifanyike kwa wote waliofanyiwa ubakaji
magonjwa ya ngono yanaweza kutumika kumuunganisha mshtakiwa na uhalifu hasa wakati vipimo vinaonyesha kuwa mshtakiwa ana magojwa ya kisonono au klamidia matibabu ya magonjwa ya ngono lazima yafuate miongozo ya kitaifa kwa kutumia dawa ya magonjwa ya ngono inayopatikana katika vituo vya huduma za afya
dawa safu ya kwanza azt tc zidovudine lamuvidine safu ya pili azt tc efv lopinavir efv lopinavir dawa ya tatu efv au lopinavir iongezwe kama kuna kuingiliwa kingono na mtu zaidi ya mmoja kulawitiwa michubuko inayo onekana wazi kwenye sehemu za siri mhalifu ana maambukizo ya vvu watu wazima wanawake wasio na mimba na wanaume 
norfl oxacin 
doxycycline mwanamke mjamzito spectinomycin amoxillin probecid erythromycin watoto amoxillin erythromycin dose ya ya hepatitis dose ya ya hepatitis dozi mg mg mg mg mg mg bd gm stat gm gm mg qds mg kg tds mg kg qds mwezi baada ya dozi ya kwanza ya hepatitis miezi baada dozi ya pili ya hep atumie mara ngapi kwa siku mara mbili kwa siku kwa muda wa siku angalia jedwali na
 mara moja wiki moja mara moja mara moja mara moja wiki moja wiki moja wiki moja mwaka miaka mimba ushauri na elimu ya uzazi wa mpango wa dharura ec ni lazima kutolewa kwa waathirika wa uwaki wasio wajawazito wa umri wa kuzaa
uzazi wa mpango wa dharura ni lazima utolewe ndani ya saa siku baada ya tendo la uwaki
wasichana ambao wamesha vunja ungo wako kwenye hatari ya kupata mimba kwa hivyo ni lazima wapewe uzazi wa mpango wa dharura ec upimaji wa awali wa mimba ufanyike kwanza kabla ya kuanzisha dawa za dharura za kuzuia mimba
ni muhimu kuanza dawa za kuzuia mimba kwa dharura baada ya kubakwa
ec itolewe mapema baada ya kubakwa
ufuatiliaji wa kipimo cha mimba ufanyike wiki baada ya tukio la uwaki juu ya matumizi ya misaporstol kumbuka waathirika wa uwaki ambao wanajamiiana na ambao hawataki kupata mimba mtoa huduma ya afya anapaswa kuwapa huduma za uzazi wa mpango kwa dharura
kama muhusika hajachagua njia yoyote mtoa huduma anapaswa kutoa ushauri na njia ya uzazi wa mpango kwa kuzingatia miongozo ya kitaifa ya utoaji wa huduma za uzazi wa mpango
kama muhusika hajachagua njia yoyote ya uzazi wa mpango katika ziara ya awali mtoa huduma au mshauri lazima atoe unasihi na huduma ya uzazi wa mpango katika ziara inayofuata
mpe rufaa mteja kama njia aliyochagua haipatikani katika kituo
vidonge vyenye homoni moja ya projesterone progesterone only pills
vilivyo na levonogesterel au norgestere vidonge vyenye homoni mchanganyiko venye kiasi kidogo cha estrojeni 
 mg ya ethinyl estradiol
vidonge vya uzazi wa mpango vyenye dozi ndogo ya oestrogen g nordette au kitanzi iucd kuzuia kutapika itolewe dk kabla ya plasil dozi ya vidonge mara tu baada ya tukio au ndani ya saa za tukio dozi ya vidonge baada ya saa za kunywa dozi ya kwanza dozi ya vidonge mara tu baada ya tukio au ndani ya saa za tukio dozi ya vidonge baada saa za kunywa dozi ya kwanza vidone kila saa julma vidonge anza na mg na rudia kama itahitajika pepo punda chanjo ya pepo punda tt jedwali la dozi dozi ya ya tt dozi ya ya tt dozi ya ya tt dozi ya ya tt dozi ya ya tt jedwali la utoajai mwathirika anapoonekana kwa mara ya kwanza mwezi baada ya dozi ya ya tt miezi baada ya dozi ya tt mwaka baada ya dozi ya ya tt mwaka baada ya dozi ya ya tt kipindi cha kinga kilichopo hakuna kinga mwaka miaka miaka miaka kiambatisho namba kizingatie mwongozo wa kitaifa wa matibabu ya watu wanaoishi na maambukizo ya vvu kiambatisho na
 viashirio vya uwaki ngazi ya vituo vya kutolea huduma i
idadi ya watu wanaopata huduma za walopatwa na uwaki katika kituo cha huduma na aina ya huduma umri na jinsia
ii
idadi ya watoa huduma waliopewa mafunzo ya kuwahudumia waliopatwa na uwaki
iii
idadi ya watoa huduma walioelekezwa juu ya mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya uwaki
ngazi ya wilaya i
idadi ya wateja waliopewa huduma za waliopatwa na uwaki kwenye vituo vya kutolea huduma za afya katika wilaya kwa aina ya huduma umri na jinsia
ii
uwiano wa vituo vya kutoa huduma za afya ambavyo vina wafanyakazi ambao wameshapata mafunzo ya kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki
iii
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo vina wafanyakazi ambao wameshapata mafunzo juu ya kutumia mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya uwaki
iv
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo vina nakala ya mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya uwaki na hutumia mwongozo huo katika kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo vina vifaa muhimu vya kutolea huduma kwa waliopatwa na uwaki
ngazi ya mkoa i
idadi ya watu wanaopata huduma za waliopatwa na uwaki katika vituo vya kutoa huduma za afya katika mkoa kwa aina ya huduma umri na jinsia
ii
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo vina wafanyakazi ambao wameshapata mafunzo juu ya kutoa huduma za waliopatwa na uwaki kiwilaya
iii
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo wameshapata mafunzo juu ya namna ya kutumia mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya uwaki kiwilaya
iv
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo vina nakala ya mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya uwaki na hutumia mwongozo huo katika kutoa huduma za waliopatwa na uwaki kiwilaya
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo vina vifaa vya kutosha vya kutoa huduma za watu waliofanyiwa uwaki kiwilaya
ngazi ya wizara i
idadi ya watu wanaopata huduma za waliopatwa na uwaki kimkoa kwa aina ya huduma umri na jinsia
ii
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya vyenye watoa huduma za afya waliopewa mafunzo ya huduma za waliopatwa na uwaki kimkoa
iii
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya vyenye watoa huduma za afya walioelezwa juu ya mwongozo wa huduma za watu waliopatwa na uwaki kwa kila mkoa
iv
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo vina mwongozo wa taifa wa sekta ya afya kuhusu kinga na huduma dhidi ya ukatili wa kijinsia na hutumia mwongozo huo katika kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki kwa kila mkoa
uwiano wa vituo vya kutolea huduma za afya ambavyo vina vifaa muhimu kwa ajili ya kutoa huduma kwa waliopatwa na uwaki kwa kila mkoa
 kiambatisho na
 uainishaji wa majeraha ya uwaki kulingana na madhara matokeo yanayohatarisha uhai moja kwa moja kuua mke kujiua vifo vinavyotokana na ukimwi vifo vya kina mama wenye mimba matokeo yenye uwezekano mkubwa wa kuhatarisha uhai majeraha ya kimwili magonjwa sugu kuvunjika mifupa majeraha ya tumboni kifuani majeraha maumivu sugu maumivu ya uterasi ulemavu wa kudumu magonjwa ya tumbo maumivu ya tumbo vidonda na michubuko jeraha la jicho madhara ya ngono na uzazi matokeo yenye uwezekano wa kuhatarisha uhai magonjwa ya kina mama magonjwa ya pango la uzazi magonjwa ya ngono ikiwemo vvu mimba isiyitarajiwa matatizo ya uzazi kuharibika mimba kuzaa watoto njiti kupungukiwa nguvu za kingono kutoka mimba madhara ya kitabia na kisaikolojia sononi na wasiwasi matokeo yenye madhara kwa uhai matatizo ya kula na kulala matumizi ya dawa za kulevya na pombe matatizo ya kuogopa kutojithamini sononi inayotokana na kudhuriwa matatizo ya kisaikolojia na kimwili kujidhuru tabia za ngono hatarishi kutoka kwa watu unitew ations w j tanzania delivering as one wamarekani health policy initiative lj e mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa mohamed gharib bilal makamu wa rais mstaafu pamoja na mheshimiwa mizengo peter pinda waziri mkuu mstaafu mheshimiwa anna makinda spika mstaafu wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa prof
joyce ndalichako waziri wa elimu sayansi na teknolojia mheshimiwa ummy mwalimu waziri wa afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto mheshimiwa seleman said jafo waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi mheshimiwa song geum yong balozi wa jamhuri ya korea ya kusini waheshimiwa wakuu wa mikoa ya dar es salaam na pwani waheshimiwa wabunge mliopo waheshimiwa makatibu wakuu mliopo prof
apolinary kamuhabwa makamu mkuu wa chuo cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi za kimataifa mliopo mwenyekiti wa baraza la chuo maprofesa pamoja na wana jumuiya wote wa chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi muhimbili viongozi wengine wa serikali vyama vya siasa pamoja na viongozi wa dini mliopo ndugu wananchi wa mloganzila na maeneo jirani wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu aliyetupa uzima na kutuwezesha kukutana hapa leo
aidha namshukuru mkuu wa chuo rais mstaafu wa awamu ya pili mzee ali hassan mwinyi pamoja na waziri wa elimu sayansi na teknolojia prof
joyce ndalichako kwa kunialika kwenye tukio hili la ufunguzi wa hospitali hii ya taaluma na tiba ya chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili hapa mloganzila
hili ni tukio muhimu sana kwa maendeleo ya nchi yetu hivyo basi ninawashukuru sana kwa kunialika
napenda pia kutumia fursa hii kuwashukuru wana jumuiya wa hospitali hii pamoja na wananchi wa hapa mloganzila na maeneo jirani kwanza kwa kujitokeza kwenu kwa wingi kushuhudia tukio hili
lakini pili kwa mapokezi yenu mazuri
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana afya njema ni msingi mkubwa wa maendeleo katika taifa
nchi ambayo wananchi wake hawana afya njema kamwe haiwezi kupata maendeleo
hii ni kwa sababu mwananchi asiye na afya njema hawezi kushiriki kwenye shughuli za ujenzi wa taifa kama vile kilimo ufugaji uvuvi biashara lakini pia kufanya kazi ofisini viwandani migodini n
na kama atashiriki basi mchango wake utakuwa mdogo sana
hii bila shaka ndio sababu awamu zote za uongozi wa nchi yetu kuanzia awamu ya kwanza hadi sasa zimekuwa zikiweka mkazo mkubwa katika kuboresha huduma za afya hapa nchini
na mimi leo nafurahi kuja hapa mloganzila kufungua hospitali hii ya taaluma na tiba ya chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili
kama ambavyo mmesikia hospitali hii ambayo ilianza kujengwa mwezi machi na kukamilika mwezi agosti ni kubwa na pia ya kisasa
ina uwezo wa kulaza wagonjwa na kuhudumia wagonjwa wengine wa nje
ujenzi wake pamoja na vifaa umegharimu takriban dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi za tanzania bilioni 
kati ya fedha hizo serikali yetu ilitoa dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
 na kiasi kingine dola za marekani 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
 ni mkopo wa masharti nafuu kutoka kwa marafiki zetu wa korea kusini
napenda kutumia fursa hii kuishukuru sana serikali ya korea kusini kwa kutupatia mkopo wa masharti nafuu uliotuwezesha kujenga hospitali hii
korea kusini ni marafiki zetu
wametekeleza miradi mbalimbali nchini
aidha hivi karibu serikali ya korea inatarajia kufadhili ujenzi wa daraja la kupita juu ya bahari kutoka aga khan hadi ufukwe wa coco beach umbali wa takriban kilometa 
kama hiyo haitoshi kampuni kutoka korea kusini itaanza ujenzi wa meli kwa ajili ya kutoa huduma kwenye ziwa victoria
hivyo tunawashukuru sana marafiki kwa kukuza ushirikiano
na nimefurahi balozi wa korea kusini mheshimiwa song yong yupo hapa
tafadhali naomba sana utufikishie shukrani zetu nyingi kwa serikali pamoja na wananchi wa korea kusini
lakini niseme tu kwamba katika kukuza na kuimarisha zaidi uhusiano wetu na korea kusini na sisi tumefungua ubalozi nchini humo hivi karibuni
sambamba na kuishukuru serikali ya korea kwa ufadhili wao napenda kwa namna ya pekee kabisa kumshukuru na kumpongeza sana mheshimiwa jakaya mrisho kikwete rais mstaafu wa awamu wa nne kwa kuridhia kuanza kwa ujenzi wa hospitali hii wakati wa uongozi wake
mimi nataka niwaeleze ukweli bila rais mstaafu kikwete hospitali hii isingejengwa
yeye ndio aliyeasisi wazo la kujengwa kwa hospitali hii
sisi wengine tulikuwa tunatekeleza maelekezo yake
nakumbuka nikiwa waziri wa ardhi alinipa maelekezo ya kufuatilia upatikanaji wa eneo hili
aidha nikiwa waziri wa ujenzi aliniagiza kujenga barabara ya kuja hadi hapa
nafurahi niliweza kutekeleza maelekezo yake
eneo hili lenye ukubwa wa ekari lilipatikana na barabara ilijengwa na kukamilika
lakini nasema kwa dhati kabisa kuwa sifa zote kuhusiana na ujenzi wa hospitali hii ziende kwa mheshimiwa kikwete
napenda pia kuwashukuru na kuwapongeza mkandarasi kampuni ya kolon global corporation ya korea kusini pamoja na wasimamizi wa mradi kwa kukamilisha ujenzi wa hospitali hii
wageni waalikwa mabibi na mabwana kama ambavyo mheshimiwa ndalichako ameeleza hospitali imejengwa kwa madhumuni makubwa matatu
kwanza kufundishia wataalam wa masuala ya afya kwa ngazi ya stashahada shahada pamoja na shahada za uzamili na uzamivu
pili kutoa huduma za afya za kibingwa kwa magonjwa mbalimbali
na tatu kufanya tafiti kuhusu namna ya kuboresha tiba na huduma za kinga
hospitali tayari imekamilika hivyo hatua inayofuata sasa ni kuanza ujenzi wa miundombinu ya kufundishia hususan kumbi za mihadhara lecture halls maktaba maabara hosteli na cafeteria
napenda kuwahakikishia kuwa serikali imedhamiria kwa dhati kuhakikisha miundombinu hiyo inajengwa ili kuifanya hospitali hii itekeleze majukumu yake ipasavyo
nimeambiwa kuwa ujenzi wa miundombinu hiyo utagharimu shilingi bilioni 
na kama alivyosema mheshimiwa waziri ndalichako tayari mkandarasi wakala wa majengo ya serikali tba amelipwa malipo ya awali kiasi cha shilingi bilioni 
hivyo natoa wito tba kuanza mara moja ujenzi wa mradi miundombinu inayohitajika ili kukiwezesha chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili kudahili wanafunzi wengi zaidi kutoka wa sasa hadi kufikia na hivyo kupunguza tatizo la uhaba wa watumishi wa afya katika hospitali zetu
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana kukamilishwa na kufunguliwa rasmi kwa hospitali hii ya mloganzila ni sehemu tu ya jitihada kubwa zinazofanywa na serikali ya awamu ya tano za kuboresha huduma za afya hapa nchini
tangu tumeingia madarakani miaka miwili iliyopita tumejenga na kuboresha miundombinu mbalimbali kwa ajili ya kutoa huduma za afya
tumejenga vituo vipya vya kutoa huduma za afya vipatavyo na hivyo kufanya nchi yetu kuwa na vituo vya kutoa huduma za afya vipatavyo 
vituo vingine vya kutoa huduma za afya vinaendelea kujengwa sehemu mbalimbali nchini ikiwemo ujenzi wa hospitali za mikoa mipya ya njombe geita katavi na simiyu
sambamba na ujenzi wa vituo hivyo vipya hivi sasa tunaviboresha vituo vya afya kwa gharama ya shilingi bilioni 
 ili kuviwezesha kutoa huduma ya uzazi wa dharura
lengo la uboreshaji huu ni kupunguza vifo vya mama na mtoto kutoka wastani wa vifo katika kila vizazi hai vya sasa hadi kufikia angalau vifo mwaka 
tumekamilisha pia ujenzi wa nyumba kwa ajili ya watumishi wa afya
mbali na ujenzi wa miundombinu tumeendelea na uimarishaji wa huduma za kibingwa kwenye hospitali zetu za rufaa za muhimbili taasisi ya moyo ya jakaya kikwete taasisi ya mifupa moi taasisi ya saratani ya ocean road na napenda nimhakikishie mheshimiwa waziri wa afya kuwa tutampatia fedha kwa ajili ya kununua scan aliyoomba pamoja na hospitali za rufaa za bugando mbeya na kcmc
uboreshaji huu ni pamoja kuanzisha huduma za kupandikiza vifaa vya kuongeza usikivu cochlea implant
tumeziongezea pia vifaa vifaa tiba na vitendanishi
mathalan kwenye hospitali ya taifa ya muhimbili tumeongeza vitanda vya icu kutoka hadi kufikia na vitanda kwa ajili ya wagonjwa wa kusafisha figo vimeongezeka kutoka hadi 
tumeongeza pia vyumba vya upasuaji kutoka hadi kufikia 
kwa upande wa taasisi ya saratani ya ocean road tumeiongezea vifaa na vitanda vya wagonjwa kutoka hadi wakati taasisi ya moyo ya jakaya kikwete hivi sasa ina uwezo wa kufanya upasuaji wa wagonjwa watatu kwa siku kutoka mmoja hapo awali
sambamba na hatua hizo serikali imeongeza bajeti ya dawa na vifaa tiba kutoka shilingi bilioni kwenye mwaka wa fedha hadi kufikia shilingi bilioni mwaka na mwaka huu wa fedha serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili hiyo
matokeo yake upatikanaji wa dawa muhimu katika bohari kuu ya dawa na vituo vya serikali vya kutoa huduma za afya umeongezeka
jambo la kutia moyo zaidi ni kwamba bei ya dawa na vifaa nayo imeanza kupungua hususan kufuatia uamuzi wa serikali wa kuanza kununua moja kwa moja kutoka kwa wazalishaji badala ya kupitia kwa madalali
mathalan bei ya dawa ya chanjo ya homa ya ini hepatitis vaccine imepungua kutoka shilingi hadi shilingi dawa ya kupambana na maambukizi ya bacteria amoxicillin clavulanic acid potassium mg yenye vidonge bei yake imepungua kutoka shilingi hadi shilingi 
aidha bei ya shuka za hospitalini imepungua kutoka shilingi hadi shilingi 
hii ni mifano michache tu
wageni waalikwa mabibi na mabwana licha ya hatua tunazozichukua na ambazo zinatia moyo natambua kuwa bado sekta yetu ya afya inakabiliwa na matatizo kadhaa
moja ya matatizo hayo ni uhaba wa watumishi wa afya
na tatizo hili kimsingi lina sura kubwa mbili
sura ya kwanza ni uhaba wa watumishi wenyewe
nchi yetu bado ina mahitaji makubwa ya watumishi wa afya
tulionao ni kati ya wanaohitajika
hivyo tuna upungufu wa watumishi wa afya takriban 
serikali inalifahamu hili ndio maana tayari tumetoa vibali vya ajira zipatazo madaktari na wataalam wa kada mbalimbali za afya ili kupunguza pengo la watumishi wa afya lililopo na hasa baada ya kuondolewa watumishi wenye vyeti vya kughushi
aidha tumevifanyia ukarabati na upanuzi vyuo vyetu vya uuguzi na ukunga vya nzega mirembe mtwara na tanga pamoja vyuo vya maafisa tabibu musoma na mpanda
matokeo yake udahili wa wanafunzi wa afya imeongezeka hadi kufikia na hivyo kuvuka lengo lililowekwa la kudahili wanafunzi ifikapo mwaka 
aidha hivi sasa serikali inatoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa wanafunzi wanaosomea masuala ya afya wapatao 
lakini sio kwamba tunataka kuongeza idadi tu
hapana
tunahimiza pia ubora wa wataalam wanaozalishwa kwenye vyuo vyetu
hii ndio sababu serikali iliamua kuvisimamisha baadhi ya vyuo kudahili wanafunzi kwa mwaka huu baada ya kujiridhisha kuwa havina uwezo
sura ya pili ya tatizo la uhaba wa watumishi wa afya hapa nchini linatokana na mgawanyo usio mzuri wa watumishi wenyewe
mathalan nimeambiwa kuwa takriban asilimia ya madaktari wote nchini wapo hapa dar es salaam
na ni asilimia tu ndio wapo mikoani
nafahamu kuwa tatizo hili linasababishwa na mambo mengi ikiwa ni pamoja na hospitali nyingi kubwa kuwepo hapa dar es salaam lakini kuwepo na mazingira mazuri ya kufanyia kazi
hata hivyo natambua pia kuwa suala la wizara ya afya kusimamia hospitali za kibingwa na maalum pekee na hospitali nyingine kuanzia ngazi ya mkoa kuwa chini ya tamisemi nalo linachangia kuwepo kwa mgawanyo usiowiana wa madaktari kati ya hapa dar es salaam na mikoani na halikadhalika kati ya hospitali za kibingwa na zisiso za kibingwa
napenda nitoe mifano michache
hospitali ya taifa ya muhimbili yenye takriban vitanda ina jumla ya madaktari bingwa madaktari wanafunzi na wahadhiri wa chuo kikuu cha muhimbili wapatao 
hii maana yake ni kwamba kila daktari anahudumia vitanda vitatu
lakini katika mkoa wa tabora daktari alikuwa akihudumia wagonjwa kwa mujibu wa sensa ya mwaka 
mfano mwingine ni wa hapa hapa dar es salaam
hospitali ya manispaa ya temeke yenye kuhudumia wastani wa wajawazito wanaojifungua kwa siku ina madaktari bingwa wa akinamama wawili
lakini hospitali ya taifa ya muhimbili yenye kuhudumia wastani wa akinamama wanaojifungua kati ya hadi kwa siku ina madaktari bingwa ukiachilia mbali madaktari wanafunzi waliopo
hii inadhihirisha kuwa hakuna mgawanyo mzuri wa madaktari wachache tulionao
ni kweli tunahitaji kuwa na madaktari bingwa wengi katika hospitali zetu
lakini haina maana kuwa na madaktari wengi kwenye hospitali za kibingwa wakati hospitali nyingine za kawaida zenye kuhudumia watu wengi hazina madaktari
tukiruhusu hali hii kuendelea wananchi wengi wataendelea kukosa huduma za afya na hata wakipewa rufaa kwenda hospitali za rufaa au kibingwa wanakuwa tayari wamechelewa na watashindwa kutibika
hivyo niziombe mamlaka husika kulitafakari suala hili kwa kina ikiwezekana kuangalia uwezekano wa hospitali za mikoa nazo ziwe chini ya wizara ya afya
tamisemi ibaki kusimamia hospitali za wilaya vituo vya afya na zahanati
nina imani kuwa hii itasaidia kuboresha huduma katika hospitali za rufaa za mikoa na hivyo kuipunguzia mzigo hospitali ya taifa ya muhimbili
lakini sambamba na hilo niwaombe madaktari nao kuwa wazalendo pindi wakipangiwa kwenda kufanya kazi mikoani na wilayani
serikali imeanza kuboresha maslahi ya watumishi wa afya wanaofanya kazi kwenye hospitali za mikoa na wilaya ambapo mathalan katika hospitali za rufaa za mikoa daktari bingwa alikuwa akilipwa shilingi kwa ajili ya kumuona mgonjwa ambaye ni mwanachama wa mfuko wa taifa wa bima lakini sasa analipwa shilingi 
daktari wa kawaida alikuwa akilipwa shilingi lakini sasa analipwa shilingi 
katika hospitali za wilaya daktari alikuwa akilipwa shilingi lakini sasa analipwa shilingi 
tumefanya hivyo ili kuwavutia madaktari kwenda kufanya kazi katika hospitali za mikoa na wilaya nchini
wageni waalikwa mabibi na mabwana ukiachilia mbali suala la uhaba wa watumishi wa afya nchi yetu bado ina upungufu wa miundombinu ya kutolea huduma za afya hususan zahanati vituo vya afya hospitali za wilaya nyumba za watumishi n
kama nilivyoeleza hapo awali serikali inaendelea na jitihada za kujenga miundombinu hiyo
lakini nawakaribisha watu binafsi makampuni na mashirika ya dini kuendelea kuunga mkono jitihada hizo
tatizo la tatu ambalo mimi naliona lenye kuikabili sekta yetu ya afya ni kukosekana kwa viwanda vya kuzalisha madawa hapa nchini
dawa nyingi tunaagiza kutoka nje kwa gharama za juu
kama tungekuwa na viwanda vingi vya kuzalisha dawa hapa nchini nina uhakika bei ya dawa ingekuwa chini zaidi na hospitali zetu zingekuwa na dawa za kutosha
hivyo basi napenda kurudia wito wangu kwa wafanyabiashara makampuni na mashirika mbalimbali kuwekeza kwenye viwanda vya madawa na vifaa tiba hapa nchini
soko lipo tena ni kubwa
mmesikia kuwa tumeongeza bajeti ya dawa lakini pia washirika wetu mbalimbali wameendelea kutufadhili kwa kutupatia fedha za kununulia dawa
mathalan global fundwametupatia takriban dola za marekani milioni kwa ajili hiyo
lakini sambamba na hayo mnafahamu kuwa sisi ni wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki na jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc ambazo zina takriban nchi 
kama hiyo haitoshi hivi karibuni taasisi yetu ya bohari kuu ya madawa imekabidhiwa jukumu la kununua dawa kwa niaba ya nchi zote za sadc
hivyo soko lipo
kilichobaki ni kwa wafanyabiashara na wataalam wetu kujipanga vizuri katika kutumia fursa hiyo ya kuwa na soko kubwa la dawa
nimefurahi kusikia kuwa hospitali hii ya mloganzila imetenga eneo mahususi kwa ajili ya ujenzi wa viwanda vya dawa
na nina imani mtakuwa mmetenga pia eneo maalum kwa ajili ya kulima mimea mbalimbali kwa ajili ya kufanya utafiti wa madawa ambayo yalikuwa ndio mawazo ya mzee kikwete
napenda pia kutumia fursa hii kuushauri mfuko wa bima ya afya kujielekeza katika mwelekeo huo wa ujenzi wa viwanda vya madawa
tatizo jingine ambalo naliona ni wananchi wetu wengi kushindwa kujiunga na mifuko ya bima ya afya
kama mnavyofahamu gharama za afya huwa ni kubwa na ugonjwa mara nyingi hutokea bila kutarajia
hali hii inafanya wananchi wengi kushindwa kumudu gharama za matibabu licha ya kwamba serikali imejitahidi sana kupunguza gharama za matibabu
mifuko ya bima ya afya nhif na chf ina nafasi kubwa ya kuwasaidia wananchi kupunguza gharama za matibabu
lakini kwa bahati mbaya idadi ya wananchi waliojiunga na mifuko hii ni ndogo
hivyo basi nitumie fursa hii kuwaomba wananchi kote nchini kujiunga na mifuko ya bima ya afya ili iwasaidie pindi wanapokumbwa na magonjwa au kuuguliwa na ndugu au jamaa
gharama za kujiunga na mifuko ya bima ya afya sio kubwa ni ndogo
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimeeleza masuala mengi
lakini kabla sijahitimisha hotuba yangu ninayo masuala mengine madogo ya kueleza
jambo la kwanza ni kuhusu utunzaji wa miundombinu hii
kama mlivyosikia ujenzi wa miundombinu na ununuzi wa vifaa kwa ajili ya hospitali hii hapa mloganzila umegharimu fedha nyingi
hivyo basi nawasihi sana wafanyakazi na watumishi wa hapa muitunze
na niziombe mamlaka husika za hospitali zote nchini kuhakikisha vifaa kwenye hospitali za serikali vinatunzwa
kitunze kidumu
jambo la pili linaihusu hospitali hii
hospitali hii inakabiliwa na changamoto kadhaa ikiwemo uhaba wa watumishi
wanaohitajika ni takriban lakini waliopo ni wachache kutokana na vibali vichache vya ajira na uhaba wa watumishi wenyewe wa afya
hata hivyo kwa taarifa nilizonazo ni kuwa hospitali ya taifa ya muhimbili ukijumuisha taasisi ya moi pamoja na taasisi ya moyo ya jakaya kikwete ina takriban vitanda 
aidha madaktari na watumishi kwa pamoja idadi yao inafikia 
wodi ya mwaisela peke yake ina vitanda na kuhudumia wagonjwa wa nje wapatao 
wodi hii pia imekuwa ikihudumiwa na madaktari bingwa wapatao wakisaidiwa na madaktari wanafunzi takriban na wauguzi wapatao 
lakini kama nilivyosema hospitali hii ya mloganzila ina vitanda ambavyo havina wagonjwa na inakabiliwa na changamoto ya watumishi
nimekuwa nikijiuliza kama hospitali ya taifa ya muhimbili yenye kukabiliwa na ufinyu wa nafasi za kulaza wagonjwa ina watumishi wengi kama nilivyoeleza kwanini basi tusiwahamishe baadhi ya madaktari na wagonjwa kutoka muhimbili kuja hapa na hivyo kuweza kupiga ndege wawili kwa jiwe moja
kwanza kupunguza uhaba wa watumishi katika hospitali hii ya mloganzila
na pili kupunguza mrundikano wa wagojwa kwenye hospitali yetu ya taifa ya muhimbili
vilevile hospitali hii itaweza kuhudumia watu wengi zaidi kuliko sasa na wanafunzi pia wataweza kujifunza vizuri zaidi
halikadhalika tutaipunguzia serikali gharama kwa vile watumishi watakaohamishiwa hapa kutoka muhimbili tayari ni waajiriwa wa serikali na kwa kuwa hospitali hii ipo hapa dar es salaam hata gharama za uhamisho hazitakuwepo
hivyo basi nitoe wito kwa wahusika wote hususan wizara ya elimu na chuo cha muhimbili wizara ya afya na hospitali ya muhimbili taasisi za moi na ya moyo ya jakaya kikwete pamoja na wahusika wengine kukutana na kulitafakari suala hili vizuri ili uwekezaji huu ulete manufaa yaliyokusudiwa
suala jingine lenye kufanana na hili nililotoka kulizungumzia ni kuhusu ushirikiano miongoni mwa taasisi zenye kusimamia hospitali hii
kama nilivyoeleza hapo awali hospitali hii ina jukumu la kufundisha wataalam wa afya na pia kutoa huduma za afya hususan za kibingwa kwa wananchi
inafahamika kuwa jukumu la kusimamia sekta ya afya lipo wizara ya afya na wizara ya elimu inashughulikia sekta ya elimu
kwa maana hiyo ili hospitali hii iweze kutekeleza majukumu yake yote mawili ipasavyo ni lazima wizara hizi mbili pamoja na watendaji wake zifanye kazi kwa karibu na kwa ushirikiano
nimefurahi kusikia kuwa waheshimiwa mawaziri wa afya na elimu wanashirikiana japo sina hakika kama hali iko hivyo hadi kwa watendaji wao
endapo hapatakuwa na ushirikiano upo uwezekano wa hospitali hii kushindwa kutekeleza majukumu yake ikajikita kwenye jukumu moja mathalan la kufundisha wataalam na kuacha jukumu la kutoa huduma za afya kutokana na ama utashi wa viongozi wa hospitali wenyewe au kwa kukosa bajeti ya kutoa huduma ya afya kutoka wizara ya afya
hivyo basi natoa changamoto kwa wahusika wote kuhakikisha washirikiana ili hospitali hii itekeleze majukumu yake yote mawili ipasavyo jukumu la kufundisha wataalam na jukumu la kutoa huduma za afya kwa wananchi
wizara ya elimu itoe bajeti ya kufundishia kwa hospitali hii wizara ya afya itenge bajeti itakayoiwezesha hospitali hii kutoa huduma za afya kwa wananchi kwa sababu wao ndio wenye jukumu la kusimamia sekta ya afya
huu ndio wito wangu kwa mamlaka zenye kusimamia hospitali hii
suala la tatu linahusu ulipaji wa fidia kwa wananchi waliokuwa wakiishi katika eneo hili
historia ya eneo hili ipo wazi
kabla ya kumilikishwa kwenye hospitali hii eneo hili tangu mwaka lilikuwa chini ya milki ya serikali kupitia kwanza tanganyika packers na baadaye kampuni ya biashara ya mifugo tanzania kabimita chini ya wizara ya maji na maendeleo ya mifugo
eneo hili lilitumika kwa ajili ya kufuga kutunza na kunenepesha mifugo holding ground kabla ya kuuzwa au kuchinjwa
wakati huo hapakuwa na wananchi waliokuwa wakiishi
baada ya kabimita kuacha kulitumia wananchi walianza kuishi na kuliendeleza na hatimaye likasajiliwa vijiji vya ujamaa vya kwembe na mloganzila lakini umilki ardhi ulibaki kuwa serikalini ndio maana tulipotaka kujenga hospitali hii hatukupata taabu kulichukua
hata hivyo kwa busara na huruma ya serikali iliamua kuwa wananchi waliokuwa wakiishi hapa walipwe fidia ya mandelezo waliyoyafanya
kiasi cha takriban shilingi bilioni 
 kililipwa kwa watu waliofanyiwa tathmini kati ya mwaka 
aidha mwaka serikali iliwalipa fidia wananchi wengine kiasi cha shilingi bilioni 
hivyo basi nitumie fursa hii kusema kuwa serikali haitalipa tena fidia kwenye eneo hili
na wala wasipite watu kuwadanganya kuwa kuna fidia nyingine
kama nilivyosema fidia tayari ilishalipwa
lakini nafahamu kuwa wapo wakazi wawili waligomea malipo yao lakini hundi zao zipo wakati wowote wakiwa tayari wanaweza kuzifuata kwenye wizara husika
fidia iliyotolewa ni kwa mujibu wa sheria na taratibu za nchi yetu
mheshimiwa rais mstaafu mzee mwinyi waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kuwashukuru tena viongozi wa hospitali hii pamoja na wizara husika kwa kunikaribisha kwenye shughuli hii
nawashukuru pia mheshimiwa makamu wa rais mstaafu dkt
bilal pamoja na waziri mkuu mstaafu mzee mizengo pinda ambao kwa kushirikiana na rais mstaafu mzee kikwete walifanikisha ujenzi wa hospitali
aidha namshukuru pia mheshimiwa mama anna makinda spika mstaafu ambaye bunge aliloliongoza ndilo lilipitisha bajeti ya kujenga hospitali hii
na narudia tena kuishukuru serikali ya korea kusini ambao walitupatia mkopo wa ujenzi wa hospitali hii ya kisasa pamoja na wengine wote waliofanikisha
napenda kuwahakikishia viongozi wa hospitali hii pamoja na wananchi kwa ujumla kuwa serikali ya awamu ya tano itaendelea kufanya kila jitihada kuhakikisha hospitali hii ya kisasa inakuwa bora sio tu hapa nchini bali barani afrika
la mwisho kabisa hususan kwa wananchi wa maeneo haya hivi karibuni serikali imeanza maandalizi kwa ajili ya ujenzi wa barabara kutoka ubungo hadi kibaha
ili kutekeleza mradi huo nyumba zilizokuwa zimejengwa kwenye hifadhi ya barabara zimebomolewa kwa mujibu wa sheria
ujenzi wa barabara hiyo yenye urefu wa kilometa utaanza wakati wowote kuanzia sasa
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta hapa mloganzila la kuifungua rasmi hospitali ya taaluma na tiba ya chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili
mungu ibariki hospitali hii mungu wabariki wana mloganzila mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza jamhuri ya muungano wa tanzania wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto hospitali ya rufaa ya mkoa wa njombe mkataba wa huduma kwa mteja mganga mfawidhi hospitali ya rufaa ya mkoa njombe s
p njombe email utangulizi hospitali ya rufaa ya mkoa wa njombe inayo dhamana ya kutoa huduma za rufaa za afya kwa wananchi wa mkoa wa njombe kwa viwango weledi staha na uadilifu ulio tukuka
ili kutekeleza dhana hii kwa ufanisi hospitali ya rufaa ya mkoa imeamua kutoa mkataba wa utoaji huduma kati yake na wateja ili wateja wetu wapate huduma bora kwa viwango vilivyo wekwa na wamjjww na ubora wa viwango vya huduma utakao kubarika na watumiaji wa huduma za hospitali client satisfaction
mkataba huu unatoa fursa ya utekelezaji kwa vitendo dhana ya ushirikishwaji umma kwa kuwa sehemu ya maamuzi yanayofanywa
utekelezaji wa mkataba huu unalenga kuongeza ubora wa huduma kwa umma ufuatiliaji wa mara kwa mara upimaji wa mafanikio na kutoa kwa umma matokeo ya upimaji
mkataba huu unaainisha huduma mbalimbali zinazotolewa na zile zinazo tarajiwa kutolewa katika ngazi ya hospitali ya rufaa ya mkoa viwango vya ubora vinavyotarajiwa na utaratibu wa kupokea maoni malalamiko
hivyo mkataba huu utaiwezesha hospitali ya rufaa ya mkoa kujipima na kuona kama kweli imeweza kutimiza matarajio ya umma
mrejesho wa mara kwa mara utatuwezesha kubaini maeneo tunayofanya vizuri ili kuyadumisha na maeneo yenye mapungufu ili kuyaboresha
nawasilisha mkataba huu kwenu wadau nikitarajia kuwa sasa tutakuwa tumewashirikisha katika kupima utoaji huduma wa hospitali yetu na tunavyowajibika kwenu kama watumishi wa umma
tutaheshimu maoni ya wateja wetu daima ili kuwajali na kuwaondolea kero zinazowakwaza na pia kujenga mahusiano mazuri kwa mustakabali wa huduma bora na endelevu ili kufikia uchumi wa kati wa viwanda kwa kuwa na jamii yenye afya bora ndani ya mkoa na mikoa ya jirani inayo tuzunguka
mkataba huu utaridhiwa na kupitishwa na bodi ya ushauri ya hospitali katika kikao chake cha kwanza mara tu itapokua imezinduliwa
dkt
winfred kyambile mganga mfawidhi madhumuni ya mkataba mkataba huu unawezesha hospitali ya rufaa ya mkoa wa njombe kuongeza ufahamu wa ubora na upatikanaji wa huduma inazotoa kwa wateja wake
mkataba pia unabainisha namna wateja wanavyoweza kutoa dukuduku zao iwapo huduma zitolewazo ziko chini ya viwango na pia unawathibitishia wateja kupata haki pale ambapo madai yao yana ukweli
mkataba huu kwa njia nyingine una lengo la kukuza ushirikiano baina ya hospitali ya rufaa ya mkoa na wateja wake na hivyo kutoa fursa ya ushiriki wa wateja katika kuboresha huduma inazotoa
maadili yetu na misingi hospitali ya rufaa ya mkoa imepanga kutekeleza mpango wake wa muda wa kati kuanzia mwaka hadi kwa kuzingatia maadili ya sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma kama ifuatavyo utii wa serikali iliyoko madarakani
bidii katika kazi na ubunifu wakati wote
uadilifu katika kazi
kuheshimu utawala wa sheria
ustahifu na usawa kwa wote
ushirikishwaji wa walengwa kupewa madaraka
utendaji wa kazi wenye matokeo unaomlenga mteja na kwa gharama nafuu
kuwa wa wazi na kutoa taarifa zote ambazo umma una haki ya kuzifahamu kwa mujibu wa taratibu za serikali
viwango vyetu vya utoaji wa huduma kwa kuzingatia maadili yetu ya utoaji huduma tumekusudia kuboresha ubora wa mahusiano yetu na wateja wetu
tumekusudia kuwa na mahusiano mazuri ya kikazi na wateja wetu kwa kuwepo maelewano mazuri ya matarajio haki na majukumu yetu wote
hospitali ya rufaa ya mkoa njombe itawaelekeza na kuwafanya watumishi wake wawe ni wenye kujali na wenye heshima kwa wateja wote kulingana na shida mahitaji na maoni yao kwa kadiri itakavyo kua inawezekana
ubora wa huduma tunazotoa
mambo yafuatayo yatazingatiwa kuwajibika na matumizi fasaha ya lugha ya staha
tutafuatilia na kuhakikisha kuwa huduma tunazotoa ni zenye kuridhisha na kukidhi mahitaji ya wateja wetu hususani wenye mahitaji maalum kama walemavu watoto akina mama wajawazito na wazee
utoaji wa huduma kwa wakati muafaka kuongeza tija na kupunguza urasimu
tunaahidi kutoa huduma bora yenye kujali matokeo na mahitaji ya wateja wetu kama ifuatavyo haki za mteja wateja wetu pamoja na kutegemea kiwango cha juu cha ubora wa huduma pia watakuwa na haki zifuatazo haki ya faragha na kutunziwa siri zao
haki ya kupata taarifa za ugonjwa na matibabu yao kulingana na taratibu zilizowekwa
haki ya kutoa malalamiko ya msingi na yenye ushahidi
haki ya kupata huduma kwa heshima
haki ya kupata huduma kwa wakati na kusubiri kwa muda mfupi iwezekanavyo
haki ya kuamua kuhusu kupata kukataa tiba anayopewa
haki ya kupata huduma kwa mujibu wa sera miongozo na taratibu zilizowekwa na serikali
haki ya kutoa mrejesho wa huduma aliyopata
wajibu wa mteja pamoja na haki za wateja wetu wateja pia wana wajibu wa kuwa na mahusiano bora na staha kwa watoa huduma
kufuata taratibu na sheria zilizowekwa ili waweze kupewa huduma wanazostahili
kutotoa zawadi upendeleo au vivutio kwa watoa huduma au kuomba vitu hivyo kutoka kwa watoa huduma
kumueleza mtoa huduma taarifa zote ambazo zitamwezesha kutoa huduma vizuri ikiwa ni pamoja na taarifa za matibabu yaliyopita
kufuata matibabu kwa wakati muafaka ili watoa huduma watoe huduma kwa usahihi
kukataa kutoa malipo yoyote yasiyo rasmi
kupatiwa risiti halali itakayotolewa na mtoa huduma wa malipo wa hospitali ya malipo ya fedha waliyolipa kwa kila huduma inayotolewa
kutoa malalamiko kwenye mamlaka husika
haki za mtoa huduma
watoa huduma wetu pamoja na kutoa huduma ya kiwango cha juu cha ubora pia watakuwa na haki zifuatazo kupata taarifa inayohusu kazi yake miongozo na mikataba inayomuhusu
kufanya kazi katika mazingira bora yenye vifaa mahususi
kuheshimiwa na kulindwa awapo kazini
kufarijiwa na kupewa motisha pale anapofanya kazi kwa ufanisi na kufikia malengo yaliyokubalika
kutoa malalamiko kwenye mamlaka husika
wajibu wa mtoa huduma pamoja na haki za watoa huduma wetu pia wana wajibu wa kufuata maadili na kanuni za mahali pa kazi
kutoa huduma bora bila upendeleo na kwa usawa
kuheshimu kazi wateja na watoa huduma wengine
kulinda na kutunza vifaa na miundombinu ya kutolea huduma kukabidhiana vifaa zamu kwa zamu
kutoa taarifa kamili sahihi na kulinda usiri wa taarifa
kutoa huduma kwa kufuata miongozo ya serikali jinsi ya kutoa malalamiko hospitali ya rufaa ya mkoa wa njombe ina nia ya dhati ya kupokea malalamiko na maoni kutoka kwa wadau wake ili yawe kichocheo cha kufanya kazi kwa bidii zaidi huku tukizingatia sheria taratibu na kanuni za utumishi wa umma pamoja na kuzingatia maadili ya taaluma zetu
ili kudumisha mahusiano bora na wateja tunashauri malalamiko na maoni kuwasilishwa kwa hospitali kwanza kabla ya kufikia ofisi na vyombo vingine vya nje
malalamiko na maoni yanaweza kufikishwa kwa njia zifuatazo maandishi kupitia masanduku ya maoni yaliyopo maeneo mbalimbali ya hospitali
kupitia fomu za maoni ya wateja watakazogawiwa na watoa huduma
moja kwa moja kwenye ofisi ya malalamiko ya hospitali na ofisi ya muuguzi msimamizi wa zamu wa hospitali ofisi ya muuguzi mfawidhi wa hospitali ofisi ya katibu wa afya wa hospitali na ofisi ya mganga mfawidhi wa hospitali
kwa ujumbe na simu kupitia namba za viongozi wa hospitali zilizowekwa kwenye maeneo ya kutolea huduma
kumbukumbu za malalamiko na utoaji wa taarifa za maoni ya wadau
tutakuwa na utaratibu wa kutunza kumbukumbu za maoni yote yanayo bainishwa na wateja wetu na kupima ubora wa huduma mara mbili kwa mwaka
utaratibu huu utatuwezesha kuwa na ufuatiliaji wa ndani na wa karibu kuona jinsi gani tunaweza kuboresha huduma zetu kwa faida ya umma
tunapenda kuwahakikishia wateja wetu kuwa taarifa zote zitakazofikishwa kwetu pamoja na majina ya wateja zitabaki kuwa siri za ofisi ili kukuza mahusiano kati yetu na wateja
tathimini yoyote itakayofanywa baada ya kupokea maoni ya wateja wetu itawekwa bayana kwao kwa kufanya yafuatayo kutoa taarifa kwenye vikao vya bodi ya ushauri ya hospitali
kuwasilisha taarifa ya utekelezaji wa mkataba kwa mamlaka husika
kuwekwa mbao za matangazo na kutumia radio za ndani ya mkoa
sekta ya afya na ustawi wa jamii kwa kuzingatia dhamira ya kuwa na wananchi wenye afya bora watakaoweza kushiriki katika shughuli mbalimbali za kiuchumi mkoa umetekeleza yafuatayo sera ya ubia baina ya sekta ya umma na binafsi ppp katika kutekeleza hili mkoa unashirikiana na sekta binafsi katika kutoa huduma za afya kwa kupitia sera ya ubia baina ya sekta ya umma na binafsi ppp halikadhalika umeingia mkataba na hospitali za taasisi za dini katika kutoa huduma za afya kwa wananchi katika maeneo ambayo serikali haijajenga kituo cha huduma ya afya
mikataba ambayo mkoa umeingia ni mkataba wa huduma kati ya halmashauri ya lindi na jimbo katoliki lindi kwa ajili ya mama wajawazito na watoto chini ya miaka kupata huduma katika hospitali ya kipatimu
mkataba wa huduma kati ya halmashauri ya kilwa na hospitali ya kipatimu mkataba wa huduma kati ya halmashauri ya nachingwea na hospitali ya mnero
vile vile kamati ya kuratibu shughuli za ubia baina ya sekta ya umma na binafsi ppp ngazi ya mkoa ilizinduliwa mwezi agosti 
ushiriki wa wadau katika utekelezaji wa shughuli za afya idara ya afya inashirikiana na wadau mbalimbali wa afya katika kufanikisha malengo mbali mbali ya afya ambayo mkoa umejiwekea
ifuatayo ni orodha ya wadau wa afya mbalimbali ambao kwa njia moja au nyingine wamewezesha mkoa kufikia malengo yake
jedwali na
 wadau wa afya wa mkoa wa lindi mikakati iliyopo ya kuboresha huduma za afya katika mkoa katika kuhakikisha wananchi wanapata huduma bora za afya mkoa wa lindi utafanya mambo yafuatayo
vifo vinavyotokana na uzazi na watoto chini ya miaka tayari mkoa una mpango mkakati wa kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi na watoto chini ya miaka 
mkakati huu ulizinduliwa mwaka na tayari umeanza kutekelezwa kwa kushirikiana na wadau wa afya egpaf vso na giz
yafuatayo ni mambo ambayo yameainishwa kwenye mpango kazi wa mkoa wa kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi na watoto wachanga mambo ambayo mkoa umeisha aanza utekelezaji ni pamoja na kuongeza kiwango cha matumizi ya dawa za uzazi wa mpango kutoka mpaka 
kuhamasisha wakina mama kuhudhuria kliniki ya afya ya uzazi mahudhurio yasiyopungua na kuongeza kiwango cha mahudhurio kutoka hadi 
kuongeza kiwango cha wakina mama wanaojifungulia kwenye vituo vya kutolea huduma ya afya kutoka hadi kuongeza idadi ya wakinamama wanaoendelea kupata huduma ya afya mara baada ya kujifungua kutoka mpaka kuongeza idadi ya watoto wachanga wanaopata huduma muhimu essential newborn care kutoka mpaka 
kuimarisha mapitio ya taarifa ya vifo vitokanavyo na uzazi na watoto wachanga kwa ikiwa ni pamoja na kuyafanyia kazi juu ya mapungu yaliyojitokeza
kuongeza kiwango cha wanachama wa mfuko wa chf kutoka mpaka kuhakikisha kila halmashauri inakuwa na si chini ya kituo cha afya kimoja kinachotoa huduma muhimu na za dharula basic emergence obstetric and neaonatal care bemonc na comprehensive emergency obstetric and neaonatal care cemonc kuimarisha ziara za usimamizi shirikishi kwenye halmashuri kila robo mwaka kuzijengea uwezo kamati za afya za zahanati na vituo vya afya ili kuimarisha usimamizi wa ubora wa huduma zinazo tolewa katika vituo vya afya na zahanati
fursa zilizopo katika kuboresha huduma ya afya ya mama na mtoto mkoa wa lindi una fursa zifuatazo ambazo tunategemea kuzitumia katika kuboresha huduma ya afya kwa wakinamama na watoto uwepo wa wadau wa afya ambao wapo tayari kutusaidia msaada wa wataalam kutoka taasisi ya benjamin mkapa bmaf utayari wa viongozi ngazi zote kushiriki kwenye mpango kazi uwepo wa sera ya mmam ambayo inatoa fulsa ya kupatikana fedha kwa ajili ya kuboresha miundo mbinu ya majengo
ukimwi mkoa umeendelea kutekeleza afua mbalimbali zinazolenga kupunguza maambukizi ya virusi vya ukimwi ili kupunguza maambukizi ya ukimwi
katika hili mkoa unashirikiana na wadau mbali mbali katika kufanikisha mdau mkubwa akiwa egpaf
kwa mujibu wa utafiti wa tanzania hiv aids indicator survey maambukizi yameshuka kutoka 
 mwaka kufikia 
 mwaka 
shughuli ziizopangwa kimkoa ni utoaji elimu kwa jamii kupitia mfuko wa tacaids utoaji wa ushauri nasaha na upimaji wa vvu katika vituo vya kutolea huduma za afya vct
utoaji wa huduma shawishi ya upimaji kwa wateja pitc huduma ya kuzuia maambukizi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto
tatizo la lishe mkoa unashirikiana na wadau wa afya save the children na taasisi ya chakula na lishe tanzania tfnc katika kutatua changamoto za lishe
mkoa umeandaa mikakati ya kuboresha hali ya lishe katika jamii kwa kuhakikisha inatekeleza yafuatayo kuhakikisha mkoa na halmashauri zake zote zinateua waratibu wa kusimamia huduma za lishe ndani ya mkoa na halmashauri
kuunda madawati ya lishe kuanzia ngazi ya kijiji kata halmashauri na ngazi ya mkoa
kuhakikisha kwamba mkoa na halmashauri zote zinatenga fedha kwaajili ya shughuli za lishe katika mipango kabambe ya afya ya halmashauri na mkoa mkoa na halmashauri zote kuwa na mpango kazi endelevu wa elimu juu ya uzalishaji utunzaji na uandaaji wa chakula kwa matumizi
mkoa kuzishauri halmashauri zihamasishe jamii na kamati za shule kuanzisha utoaji wa chakula kwa wanafunzi wa shule za msingi
mkoa halmashauri kusimamia uwekaji wa madini joto katika chumvi yote inayozalishwa kuhifadhiwa na kusafirishwa kwa matumizi ya binadamu na wanyama ikiwa ni pamoja na chumvi iingiayo ndani ya mkoa kwa kuzingatia sheria ya chakula na virutubisho
kuhakikisha kwamba swala la lishe linakuwa ajenda ya kudumu katika vikao vya mkoa na halmashauri
kuhakikisha halmashauri zote zinaendeleza usimamizi mzuri wa utoaji wa vit
kwa watoto chini ya miaka wafikishapo umri wa miezi na kila baada ya miezi hadi mtoto anapofikisha umri wa miezi pia utoaji wa madini ya chuma kwa mama wajawazito
malaria mkoa wa lindi unaendelea na mikakati mbali mbali ya kupambana na ugonjwa malaria mikakati hii ni pamoja na ugawaji wa vyandarua vyenye dawa ya muda mrefu ya kuuwa wadudu llitn kuhakikisha dawa za kutibu ugonjwa wa malaria pamoja na vitendanishi kwaajili ya kupima malaria kwa njia nyepesi na ya haraka malaria rapid diagnostic test mrdt vinapatikana kwenye vituo vya kutolea huduma za afya
utoaji wa dawa ya kinga ya malaria kwa mama mjamzito
kutekeleza mpango wa upuliziaji wa viuatilifu ukoko katika kuta za nyumba ili kuua mbu wanaoeneza malaria katika mikoa ya kigoma na lindi
kuongeza kiwango cha wanachama wa mfuko wa chf mkoa wa lindi unaendelea kutumia njia mbali mbali kuhamasisha wananchi kujiunga na mfuko wa afya wa jamii chf
tayari mkoa umeandaa mpango mkakati ampapo katika kipindi cha miaka tunakusudia asilimia ya wananchi wawe na uhakika wa matibabu kwa kujiunga na mifuko ya bima ya afya mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif na mfuko wa afya wa jamii chf
wananchi wa lindi wanaendelea kuitikia wito wa serikali wa kujiunga na mfuko wa afya ya jamii chf
mpaka tarehe juni jumla ya kaya zilikuwa zimejiunga na mfuko wa afya ya jamii chf na kufanya kiwango cha wanaonufaika na mfuko kufikia watu sawa na asilimia ikiwa ni ongezeko la asilimia 
 ya wateja wapya ukilinganisha na takwimu za mwezi januari machi 
jumla ya tsh
 zililipwa na mfuko wa bima ya afya kwa halmashauri manispaa ya lindi ruangwa nachingwea na liwale kwa kipindi cha mwezi februari na machi ikiwa ni malipo ya fedha za tele kwa tele
asilimia ya fedha hizi ilitumika kununua dawa na asilimia iliyobaki ilitumika kwaajili ya shughuli za uhamasishaji na shughuli za kiofisi hasa matengenezo ya vitambulisho
jedwali na
 hali ilivyo ya wanachama wa mfuko wa chf kwa kila halmashauri kwa kipindi cha jan june 
mikakati iliyopo katika kuongeza wanachama wa mfuko za chf kuboresha utawala na usimamizi wa mfuko improved governance and management kuhusisha jamii katika kuhamasisha wananchi na kukusanya michango kwa kupitia maofisa watendaji wa kata na vijiji
kusimamia chf kitaalam na kwa weledi kwa kuwa na waratibu wasiopungua wawili ngazi ya halmashauri ambao wanajukumu moja la kusimamia chf kuwa na ofisi ya kudumu ya chf kuwa na akauti ya chf na kuhakikisha taarifa zote zanatokana na mfumo wa ukusanyanji wa taarifa data and information system based kubuni uhamasishaji wenye tija makundi ya kijamii na kiuchumi kama vile vyama vya ushirika shule za msingi sekondari watu wasio na uwezo kwa mfano kaya zilizo katika mpango wa tasaf iii
kuhakikisha upatikanaji wa dawa muda wote kwa kuboresha uagizaji na usimamizi wa dawa na kuanzisha stoo ya dawa na vifaa tiba ya ziada buffer stock kutokana na fedha za uchangiaji
kuanzisha mfumo wa watoa huduma kudai gharama za matibabu ya wanachama wa mfuko wanapotibiwa claiming and reimbursement system kwa kujaza fomu za madai kama wanavyofanya kwa wanachama wa bima ya afya
kulipa watoa huduma kwa kuwarudishia dawa na fedha walizozitumia ya madai kwa dawa na ya madai kwa fedha taslimu
kuanzisha mfumo wa ukusanyaji na utunzaji wa takwimu za chf information management system kutunza taarifa zote muhimu za wanachama kwa kata na vijiji na vituo vya kutolea huduma kadi kwa wanachama chf kutolewa kwa uthibiti wa mafumo wa compyuta na hivyo kutambua mapato yote yatokanayo na wanachama wa mfuko
madai yote yaliyotolewa kwa wanachama yanarekodiwa kwenye mfumo wa kompyupa kabla ya kufanya malipo
taarifa na ripoti zote muhimu za kuhusu mfuko zinatolewa kirahisi na mfumo
kuongeza mapato kwa kuboresha uombaji wa fedha za tele kwa tele matching fund
kuzielekeza halmashauri namna sahihi ya kuomba fedha za tele kwa tele kutoka nhif
kutoa hamasa kuhusiana na mfumo wa kumbukumbu ili kupata taarifa za wanachama na michango iliyokusanywa
kuendeleza utekelezaji wa mpango wa maendeleo wa afya ya msingi mmam wenye lengo la kuimarisha na kusogeza huduma za afya karibu na wananchi kwa kuhakikisha kwamba lengo la kila kijiji kuwa na zahanati kata kuwa na kituo cha afya na wilaya kuwa na hospitali linaendelea kutekelezwa
jedwali na
 hali ilivyo hivi sasa ya vituo vya kutolea huduma za afya ukarabati wa hospitali ya rufaa hospitali ya mkoa sokoine ni ya muda mrefu ilijengwa mwaka 
vifaa na miundo mbinu ya majengo maji safi na maji taka ni chakavu
kuna uhaba mkubwa pia wa vyoo kwaajili ya wagonjwa na hata wafanyakazi
ukarabati unahitajika ili kuboresha miundo mbinu katika hospitali hii ili iendane na mahitaji ya sasa
mambo yafuatayo yanatarajiwa kufanyika
mambo yafuatayo yanahitajika ukarabati wa wodi za wagojwa ziwekewe partitions kwaajili ya privacy kwa wagonjwa
kuwekwa kwa vigae tiles katika wodi ili kusaidia katika usafi hali ya sasa ya sakafu katika wodi hizi sio nzuri na hazikidhi viwango vya usafi
nyumba kwa ajili ya madaktari bingwa ujenzi wa kichomea taka incinerator mlipuko wa ugonjwa wa kipindupindu mkoa wa lindi ni miongoni mwa mikoa iliyo athirika na mlipuko wa ugonjwa wa kipindupindu nchini
mgonjwa wa kwanza wa kipindupindu alipokelewa tarehe katika kijiji cha mingumbi halmashauri ya wilaya ya kilwa
pamoja na jitihada za kuthibiti mlipuko huu wa ugonjwa uliendelea kusambaa katika halmashauri ya manispaa ya lindi ruangwa na halmashuri ya wilaya ya lindi
katika jitihada za kuthibiti ugonjwa kambi zipatazo za matibabu zilifunguliwa ili kutoa tiba kwa walioathirika na ugonjwa
hadi tarehe 
 jumla ya watu wapatao waliugua kati yao watu walitibiwa na kuruhusiwa na watu wapatao kwa masikitiko makubwa walifariki dunia
mgonjwa wa mwisho kwa mkoa wa lindi aliruhusiwa tarehe 
 na kambi zote za matibabu ya wagonjwa wa kipindupindu katika mkoa tayari zimefungwa kwa mujibu wa mwongozo wa kudhibiti ugonjwa wa kipindupindu ambao unaelekeza kuwa siku baada ya mgonjwa wa mwisho kuruhusiwa kambi ya kipindupindu inaweza kufungwa ila ni baada ya kamati ya mlipuko wa kipindupindu kujiridhisha kuwa hakuna mazingira yeyote ya kuwepo kwa ugonjwa huo
muhtasari huu umeandaliwa na uwazi iliyopo twaweza hivos tanzania uwazi s
p dar es salaam tanzania
simu 
nukushi 
barua pepe tovuti org kimetolewa agosti vituo vyetu vya afya vinasimamiwaje matokeo ya ukaguzi wa utendaji wa vituo vya afya 
utangulizi huduma ya afya ya singi ina nafasi muhimu sana katika mfumo wa utoaji wa huduma za afya nchini
mara nyingi vituo vya huduma za afya ya msingi zahanati na vituo vya afya ndi vyo mahali ambapo wananchi wanaanzia wanapohitaji kupata tiba au kinga
kufuatia wasiwasi wa mapungufu kuhusu namna huduma za afya ya msingi zinavyosimamiwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali alifanya ukaguzi wa utendaji wa sampuli ndogo ya vituo vya afya 
ukaguzi huu uli kusudia kutathmini kama 
vituo vya afya vinaendeshwa au kusimamiwa kwa ufanisi 
kama utendaji unazingatiwa wakati rasilimali zinapotolewa na 
hatua zinachukuliwa kuboresha vituo vya afya vya umma muhtasari huu unawasilisha matokeo ya ukaguzi wa utendaji wa vituo vya afya pam oja na mapendekezo yaliyotolewa na mkaguzi mkuu
matokeo haya yametokana na sampuli ya vituo vya afya vilivyochaguliwa toka mikoa saba na halmashauri 
ukaguzi huu unaonesha mapungufu makubwa katika maeneo yote matatu yaliyoangaliwa
vituo vya afya havisimamiwi kwa uf anisi fedha kwa vituo vya afya zinatolewa bila kuzingatia utendaji na mfumo wa ufuatiliaji tathmini na utoaji wa ripoti hau fanyiwi ma pitio kuhakikisha unakidhi mahitaji wala kutumiwa ipasavyo
mkaguzi mkuu anabainisha kuwa kuboreshwa kwa mfumo wa simamizi yaani kuzingatia na kutekeleza majukumu katika ngazi za madaraka zilizowekwa mawasiliano na wajibu mamlaka mbalimbali za serikali zinazohusi ka na uendeshaji wa huduma za afya msingi ni muhimu sana katika kuboresha vituo vinavyotoa huduma za afya ya msingi
ripoti kamili ya ukaguzi inaweza kupatikana toka 
majukumu ya nayohusu vituo vya afya ya msingi yame gaw iwaje vituo vya huduma za afya ya msingi hu simamiwa na watendaji toka ngazi za serikali kuu na serikali za mitaa jedwali 
katika ngazi ya serikali kuu kuna wizara ya afya na ustawi wa jamii na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa owm tamisemi
wizara ya afya inahusika na utungaji wa sera kuweka viwango vya utendaji na usimamizi wa sekta kwa ujumla
owm kwa upande mwingine inahusika na uratibu kwa jumla utekelezaji wa sera katika sekta ya afya usimamizi na udhibiti na utoaji wa taarifa mikoani na katika serikali za mitaa
chini ya wizara hizi mbili kuna sekretariati ya mkoa amba yo hufanya kazi kupitia kwa mganga mkuu wa mkoa rmo na inahusika na kushauri na kusimamia shughuli za afya katika halmashauri
mganga mkuu wa mkoa anasaidiwa na timu ya menejimenti ya afya ya mkoa
katika ngazi ya halmashauri mganga mkuu wa wilaya mm w hufanya kazi na timu ya menejimenti ya afya ya halmashauri chmts na bodi ya huduma za afya ya halmashauri ili kusaidia kusimamia kufuatilia na kudhibiti utendaji wa vituo vya afya
katika ngazi ya kit uo cha afya kila kimoja kina kamati ya uongozi yenye wajibu wa kusimamia matumizi mazuri ya ras ilimali na kuhakikisha kuwa kuna utendaji mzuri wa kituo
utoaji taarifa huanzia ngazi ya kituo hadi izara ya afya na ustawi wa jamii kupitia owm tamisemi
figure dhima na wajibu katika uendeshaji wa huduma za msingi za afya chanzo ripoti ya kaguzi wa utendaji wa vituo vya huduma ya afya ya msingi vituo vya afya 
mambo tisa kuhusu jinsi vituo vya afya vinavyo simamiwa ingawa utaratibu wa usimami zi katika uongozi wa vituo vya afya unaonekana kuwa hauna utata mkaguzi mkuu amegundua kuwa vituo vya afya bado havisimamiwi vizuri
usimamizi hafifu unajidhihirisha katika maeneo kadhaa
mambo uhimu yanayochangia kuwepo kwa hali hii ni usimamizi dhaifu usimamizi na udhibiti wa mawasiliano na taratibu mbovu za mrejesho pamoja na njia zisizofaa za kupashana habari na kutoa taarifa
mawasilian kati ya halmashauri na vituo vya afya ni hafifu halmashauri zimepewa mamlaka ya kutoa huduma za afya ya msingi ambapo madaktari wa wilaya na timu za menejimenti ya afya za halmashauri ndio wadau wakubwa
hii inamaa nisha kwamba halmashauri zina wajibu wa kuvifahamisha vituo vya afya kuhusu miongozo viwango kiasi cha bajeti kilich opitishwa na mahitaji mengine yaliy oidhinishwa katika ngazi za juu kwa ajili ya utoaji wa huduma za afya za msingi
hata hivyo ukaguzi huu umegundua kuwa katika sehemu nyingi mawasiliano kati ya waganga wakuu wa wilaya na wakuu wa vituo vya afya hayapo kabisa
ukaguzi huu un abaini kuwa taarifa muhimu mathalan miongozo hazi vifiki kwenye vituo vya afya
kwa mfano ingawa halmashauri zilipaswa kutoa taarifa za miongozo mipya kuhusu vitita vya huduma za afya kwa vituo vya afya hazikufanya hivyo
matokeo yake ni kuwa wafanyakazi katika vi tuo vingi vya afya hawaifahamu miongozo hiyo
aidha kutokana na mawasiliano hafifu vituo vingi havishiriki katika kuandaa mipango ya afya ya halmashauri
halmashauri hazitaarifu vituo vya afya kuhusu bajeti zilizoidhinishwa kwa ujibu wa taratibu za mipango na uandaaji wa bajeti za halmashauri vituo vya afya huzi julisha halmashauri vipaumbele vyao kwa mwaka naok uja
kwa upande wake halmashauri huzi jumuisha taarifa hizi li kuunda mpango wake wa mwaka ambao hupiti shwa kwa utaratibu wa kawaida wa kupitisha bajeti
matarajio ni kwamba baada ya bajeti kupitishwa halmashauri zifahamish kila kituo cha afya kuhusu bajeti yake iliy oidhinishwa
lakini ukaguzi iligundua kuwa halmashauri hazitoi mrejesho kwa vituo vya afya kuhusu kiasi cha fedha zilizopo zilizoidhinishwa kwa ajili ya kazi zao ingawa taarifa hizi zipo halmashauri
hivyo basi mara nyingi uongozi wa vituo vya afya auna taarifa sahihi kuhusu kiasi cha fedha ambacho halmashauri hutumia kwa niaba yao kwa madhumuni gani na kiasi gani cha ras ilimali hizi zina kuwa zime baki kwenye halmashauri kwa ajili ya shughuli nyingine
kamati za uongozi vituo vya afya ni dhaifu kila kituo cha afya kina kamati ya uongozi yenye wajibu wa kuhakikisha kuwa rasili mali za kituo zinatumika vema pamoja na kuh akikisha kuwa shughuli za kituo zinakwenda ipasavyo
kamati hizi amb azo hujumuisha wajumbe kutoka miongoni mwa wanajamii na mkuu wa kituo akiwa katibu wake zinapaswa kukutana mara nne kwa mwaka mara moja kwa kila robo mwaka ili kujadili utendaji wa kituo
ukaguzi ulibaini kuwa kamati huw hazifanyi kazi hii kikamilifu
vikao vichache tu hufanyika na kwa nadra huzungumzia masuala ya utendaji na utekelezaji wa majukumu ya kila siku katika vikao hivi
aidha ukaguzi umegundua kwamba wajumbe waliopo katika kamati nyingi hawana uwezo wa kutekel eza majukumu waliyopewa
matokeo yake ni kuwa mfumo ulio wekwa kusimamia na kudhibiti matumizi ya vituo hivyo vyenyewe pia ni dhaifu
ugawaji wa ras ilimali kutoka halmashauri kwenda vituo vya afya hauko wazi vigezo haviko bayana ili kuleta usawa katika utoaji huduma halmashauri zinapaswa kuhakikisha kuwa ras ilimali zinagawiwa kwa uwazi na kwa vigezo vinavyoeleweka kama vile wingi au uzito wa kazi kwa kila mfanyakazi mahitaji ya huduma na kiwango cha utenda ji katika vituo hivyo vya afya
ukaguzi umeonesha kuwa hali haik hivi
utaratibu naotumika katika kugawa rasil imali kutoka halmashauri kwenda vituo vya afya ha uko wazi na vigezo vinavyotumika haviko bayana
matokeo yake ni kuwa vituo vyenye mahitaji makubwa ya huduma kwa ujibu wa ukubwa wa mzigo wa kazi kwa wafanyakazi wa kituo aghalabu hupewa rasil imali chache kulingan isha na mahitaji yao ikilinganishwa na vituo vya afya vyenye mahitaji kidogo angalia kiambatanisho
mchoro na
hapa chini unaon esha mzigo wa kazi na mgao wa dawa kwa vituo vitano vya juu na vitano vya chini zaidi katika orodha ya vituo vilivyokaguliwa
kituo cha afya cha chalinze kinaongoza kwa kuwa na mzigo mkubwa wa majukumu wa mfanya kazi miongoni mwa vituo vilivyokaguliwa lakini hupokea kiasi cha shilingi tu kwa kila mgonjwa kwa kila robo mwaka
kwa upande mwingine kilimarondo amba ko kila mfanyakazi anahudumia wastani wa wagonjwa watatu kwa siku hupokea takribani mara ya fedha ambazo chalinze hupata kwa kila mgon jwa
lakini kwa vituo vyote viwili viwango vya fedha wanazo pata ni ndogo mno kuhakikisha kuwa wagonjwa wote wanapatiwa dawa muhimu
mchoro a vituo vinvyoongoza kwa wingi wa kazi na vyenye kazi kidogo kabisa kwa wafanyakazi wake wa kudumu chalinze mandawa namikupa chiwale chamwino kilimarondo hc mgeta hc mlandizi melela ngome hc tano za juu tano za chinimzigo wa kazi wagonjwa kwa muhudumu mmoja wa afya mchoro b ugawaji wa fedha kwa ununuzi wa dawa kwa robo ya mwaka katika vituo vya afya za juu na za mwisho kwa kupokea kilimarondo hc mndemu hc malangali hc mgeta hc ngome hc melela hc kimamba hc chalinze hc mafiga hc makorora hcshilingi kwa mgonjwa chanzo cha data ukaguzi wa utendaji wa vituo vya afya ya msingi vituo vya afya ukaguzi huu pia unaonesha kuwa ingawa halmashauri zina uwezo wa kurekebisha kasoro zilizo po katika ugawa ji wa rasilimali fedha na watu na uhusiano wake na utendaji au mahitaji ya huduma katika vituo vya afya ni nadra kwa halmashauri kutu mia uwezo huo
math alani kiwango cha kitaifa cha idadi ya wafanyakazi kwa kila kituo kinaripotiwa kuwa hakizingatii tofauti ya mah itaji na utendaji katika vituo
pengine hii ndiyo inasababisha wafanyakazi wa afya katika kituo cha ngome kuhudumia mgonjwa moja tu kwa siku ilhali mfanyakazi katika kituo cha afya chalinze ana wajibika kuhudumia wagonjwa kila siku
kwa kuzingatia ufahamu wao wa utendaji na mahitaji ya huduma waganga wakuu wa wilaya wana mamlaka ya kuwahamisha wafanyakazi wa vituo vilivyo mo katika wilaya zao ili kurekebisha hali kama hii
lakini ni halmashauri chache tu ndizo hutumia mamlaka haya ili kuleta uwiano na usawa wa mgawo wa wafanyakazi katika vituo vya afya
wizara ya fya haiweki msisitizo wa kutosha kwenye usimamizi saidizi wizara ya afya imeunda miongozo kuhusu namna ya kufanya usimamizi saidizi ili kuhakikisha utoaji wa huduma bora za afya kwa wananchi
lakini kama hali inavyoonesha inaelekea hakuna mfumo thabiti wa ku wasilisha taarifa toka ngazi za chini kiutawala au kama upo basi hau zingatiw i
ukaguzi umebainisha kuwa ingawa ku na kitengo cha ukaguzi katika wizara ya afya kitengo hiki hakikupoke taarifa wala ripoti zozote kuhusu usimamizi wa vituo vya afya toka ngazi za mikoa au halmashauri
aidha kaguzi mebaini kuwa tangu mwaka wizara imeshindwa kusimamia matumizi ya miongozo ya usimamizi kwa namna ambayo ingeleta matokeo yaliyotarajiwa katika utendaji wa huduma za afya ya msingi katika ngazi ya mkoa na ya halmashauri
licha ya kushindwa usimamia ipasavyo usimamizi supervision utafiti pia megundua kuwa mapend ekezo mengi ya wasimamizi kwa vituo vya afya aidha hayahus kuboresha utendaji ma yanavuka mipaka ya madaraka ya vituo vya afya na hivyo hayatekelez eki
usimamizi saidizi wa halmashauri kwa vituo vya afya una mapungufu kadhaa halmashauri zinatarajiwa kutumia usimamizi saidizi kama nyenzo ya kubaini na kutatua mapungufu na kuwasaidia watoa huduma za afya kufanya kazi zao kikamilifu
kwa ujibu wa mi ongozo ya wizara ya afya kila kituo cha afya kinapaswa kutembelewa mara nne mara moja kila robo mwaka kila mwaka
aidha ili ziara hizi za usimamizi ziweze kuwa na maana kila halmashauri inapaswa kupanga na kuweka vipaumbele vya ziara zake kuviarifu vituo vya afya kuhusu mip ango na vipaumbele vya kaguzi na kuzitekeleza kwa mujibu wa ipango iliyoarifiwa
pia halmashauri zinawajibika kutoa mrejesho kwa maneno na kimaandishi na kuandika kumbukumbu kuhusu yaliyojiri pamoja na mrejesho uliotolewa kwa vituo vya afya baada ya zia ra hizo
hakuna ufuatiliaji wa kutosha kutoka ngazi za juu kwenye usimamizi saidizi ili kuleta athari kwenye utendaji urt uk tafsiri yetu mchoro hatua za usimamizi chanzo ukaguzi wa utendaji wa vituo vya afya ya msingi ukaguzi hau kuona uwepo wa dalili zozote kuonesha kwamba ziara za ukaguzi aidha zinapangwa ma kupewa kipaumbele
hakuna hata halmashauri moja ati ya zile iliyokuwa na mpango wa ziara za ukaguzi ili yobainisha waziwazi malengo ya ziara hizo pamoja na vipaumbele vyake
matokeo yake ni kuwa katika asilimia ya halmashauri usimamizi uliofanyika ulishindwa kufikia kiwango kinachohitajika kwa mu jibu wa vigezo vinavyohitajika kufuatwa ama ziara za ukaguzi wa vituo vya afya zilizofanyika zilikuwa chache mno au nyingi kupita kiasi au haziku fanyika kabisa
hata pale ambapo ziara zilifanyika ukaguzi uligundua kuwa kumbukumbu kuhusu mrejesho kwa kituo cha afya husika zilikuwa hazitoshelezi
ukiondoa taarifa kuwa mrejesho ulitolewa wa maneno kamati za menejimenti ya afya hazikuandaa ripoti zozote za kumbukumbu za kina kuhusu ukaguzi uliofanywa na halmashauri ili kuonesha nini kilionekana
hivyo hakuna uwezekano kuwa uzoefu unaotokana na zi ara hizi unatumiwa vizuri na vituo hivi vya afya ili kurekebisha kasoro katika utendaji wao
hili li nathibitishwa na matokeo ya ukaguzi yanayoonesha kuwa utendaji wa vituo vya afya haushabihiani kwa namna yoyo te na usimamizi uliofanywa na halmashauri
sekretariati za mikoa hazisimamii vya kutosha utendaji wa halmashauri mganga mkuu wa mkoa kupitia timu ya menejimenti ya afya ya mkoa anapaswa ku fanya simam izi saidizi kila robo mwaka na kuangalia namna ambavyo halmashauri zinasimamia utendaji wa vituo vya afya
timu za menejimenti ya afya za mikoa pia zina wajib wa kuchunguza ripoti za fedha na taarifa nyingine za ki ufundi zinazoandaliwa na halmashauri
lakini ukaguzi umebaini kuwa hata watendaji hawa atika ngazi za mikoa kama walivyo wenzao katika ngazi ya halmashauri ni dhaifu na hawawezi kutekeleza wajibu wao huu wa kuzisaidia halmashauri kuboresha huduma zao
timu za menejimenti ya afya za mikoa hazifanyi ukaguzi saidizi kama ni dhahiri kuwa usimamizi hauwezi ukasaidia kama haufanyiki inavyotakiwa urt uk
 tafsiri yetu kwa hakika timu ya ukaguzi haijafanikiwa kupata ripoti yoyote inayohusu uchambuzi au ushauri kuhusu namna ya kuongeza ufanisi urt uk tafsiri yetu zinavyopaswa
ukaguzi umegundua kuwa ni halmashauri nne tu kati ya zilizokaguliwa ndizo amb azo zilifany iwa ukaguzi mara nne kama ilivyopaswa mnamo mwaka 
hakuna muunganiko mzuri baina ya usimamizi wa vituo vya afya unaofanywa na mkoa na ule unaofanywa na almas hauri
ukaguzi umebaini kuwa usimamizi katika ngazi ya mkoa ha utilii maanani unatoa umuhimu mdogo sana kuhusu namna halmashauri zinavyosimamia vituo vya afya
mfumo wa taarifa za usimamizi wa afya hmis haufanyi kazi ipasavyo mwaka wizara ya afya ilianzisha mfumo wa taarifa za usimamizi wa afya yaani health management information system au hmis ambao madhumuni yake yalikuwa ni kuwezesha usimamizi na udhibiti na kusaidia kuboresha huduma za afya
ilitarajiwa kuwa ii ingewezekana kutokana na kupa tikana kwa wakati muafaka kwa taarifa na data sahihi kuhusu hali ilivyo katika vituo vya afya
taarifa amba zo zingepatikana zingetumika kama msingi wa kuchukua hatua za kurekebisha matatizo yaliyopo na pia katika kwa ajili ya mipango ya hatua za kuchukua apo baadaye
ukaguzi umebaini kasoro kadhaa zinazohusu hmis hmis ha ifanyiwi mapitio kwa kuweka taarifa mpya kama inavyopaswa ina taarifa zisizoaminika na haijatumika kwa kiwango chake kwa kipindi kirefu
viash iria vya ute ndaji havitumiki kama msingi wa kutathmini mahitaji ya huduma na katika kuamua migawo ras ilimali mfumo hauhusishi data kuhusu baadhi ya mipango muhimu ya afya ambayo inapaswa pia kusimamiwa au kufuatiliwa
ripoti ambazo halmashauri hupokea kutoka vituo vya afya ni nadra kuchambuliwa na kufanyiwa tathmini ili kubaini usahihi wake kabla hazijapelekwa ngazi za juu
kwa kuwa halmashauri huwa hazi fanyi kazi ripoti kutoka vituo vya afya vituo hivyo huwa havipati mrejesho kuhusu hatua za kuchuku ili kuboresha utendaji wao na namna ya kuzalisha takwimu wafanyakazi katika vituo vingi vya afya hawana ujuzi muhimu unaohitajika katika kujaza data katika mfumo huu hivyo maeneo mengi muhimu huachwa wazi
kwa vile taarifa hazifanyiwi uchunguzi wa kin a uaminika wa taarifa ambazo hatimaye hupelekwa ngazi za juu kutumika katika sera na mipango ni wa mashaka
matokeo yake ni kuwa katika kila hatua ya mfumo wa uongozi kuanzia ngazi ya utendaji vituo vya afya hadi ngazi ya uongozi halmashauri mikoa na taifa taarifa muhimu za kutosha sahihi na za kuaminika kwa ajili ya kutoa maamuzi hazipo
licha ya kasoro hizi hadi kufikia kipindi ambacho ukaguzi huu ulikuwa unafanyika ukaguzi umebaini kuwa wizara ya afya ilikuwa haijawahi kuomba kupewa taarifa ifaazo na zinazostahili wala kufanya tathmini yoyote kamilifu ya hmis kuhusu huduma za afya ya msingi phc
taarifa katika ripoti za utendaji zinazopelekwa ngazi ya taifa toka mikoani hazifai serikali kuu wizara ya afya na owm tamisemi inapaswa kupa ta taarifa za kutosha na za kuaminika ambazo inaweza kuzitumia ka tika kufikia maamuzi kuhusu huduma za afya kitaifa
miongozo ya mipango ya afya inazi taka sekretariati za mikoa na timu za menejimenti za afya za mikoa kutathmini ripoti za ki ufundi au kitaal amu na ile fedha kutoka halmashauri kabla ya kuzipeleka ngazi za juu
ukaguzi umegundua kuwa timu za ngazi ya mkoa huwa hazichunguzi kwa kina ripoti wanazoletewa na halmashauri na hazina uwezo wa kubaini kuwa zile ripoti wanazoletewa zinakuwa hazijafa nyiwa uthibitisho wa kimazingira kuhusu usahihi wake kule zitokako na hivyo aghalabu huwa si za kuaminika
ukaguzi ulibaini kuwepo kwa matukio mengi amba po kazi zilizoripotiwa kufanyika katika ngazi ya halmashauri ki ukweli hazikufanyika wala kupewa rasilimali zilizodaiwa kuwa imetolewa
aidha ukaguzi umeonesha kuwa ripoti zinazotoka na na hmis mara nyingi huwa hazina data za utekelezaji kuhusu usimamizi uliofanyika thamani ya rasilimali zilizopokelewa na kutumika uzito mzigo wa kazi taarifa kuhusu hatua zilizochukuliwa ili kuboresha utendaji na vifaa na dawa zinazokosekana katika vituo
kwa kuwa watendaji katika ngazi ya mkoa huwa hawachunguzi taarifa hizi mapugufu haya huwa hayabainiki wala kurekebishwa
kwa vile sekretariati za mkoa hutumia taa rifa hizi kama msingi wa kuandaa ripoti wanazotuma ngazi za juu na pia kwa kuombea fedha athari yake ni kuwa ripoti na taarifa ambazo ngazi ya kitaifa hutumia kama kigezo cha kutunga sera na kutoa fedha huwa zina hitilafu
hitimisho na mapendekezo mkag uzi mkuu amebaini kuwa usimamizi wa vituo vya afya ni dhaifu kwa sehemu kutokana na usimamizi usior idhisha usimamizi na udhibiti kuvunjika kwa mawasiliano udhaifu katika mfumo wa kupeana mrejesho na pia kutokana na udhaifu katika mfumo wa taarifa za usimamizi wa afya na mfumo wa utoaji ripoti
ili kusahihisha mapungufu haya inawapasa wadau kat ika ngazi zote za uongozi wa huduma za afya ya msingi kuchukua hatua kuhakikisha kuwa taratibu zilizopo zinafanya kazi
hivyo basi ukaguzi unatoa mapendek zo kwamb a wizara ya afya na owm tamisemi ziboreshe fuatiliaji na udhibiti usimamizi na mawasiliano mrejesho na utaratibu wa kuwasilisha ripoti katika ngazi zote ikiwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa hmis inakuwa katika hali ya usasa na mapungufu katika uten daji yanashughulikiwa
sekretariati za mikoa ziweke mkazo zaidi kuhusu masuala ya utendaji katika usimamizi na tathimini zao za huduma za afya ya msingi kwenye ngazi ya halmashauri
hii ni pam oja na kuangalia jinsi halmashauri zinavyosimamia na kulinda uga waji na matumizi mazuri ya ras ilimali zilizotengwa kwa ajili ya huduma za afya ya msingi
halmashauri zikuze matumizi mazuri ya ras ilimali kwa ajili ya huduma za afya ya msingi
hii ni pamoja na kuzifanya bajeti na ugawaji wa ras ilimali watu kuwa wa uwazi na ku ongozwa na utendaji kuboresha mawasiliano na njia za kutoa mrejesho na kufanya tathmini ya mara kwa mara ya matumizi na utendaji kazi
rejea jamhuri ya muungano wa tanzania ukaguzi wa utendaji wa huduma za afya ya msingi vituo vya afya dar es salaam national audit office of tanzania
imepakuliwa toka juni yakiwekwa pamoja mapungufu haya yanazuia rs rhmt kutoa taarifa za kitaifa zinazofaa kuwa msingi wa maamuzi ya kisiasa na kuigharamia vituo vya afya vya msingi urt uk tafsiri yetu kiambatanishi wagonjwa uzito wa kazi na mgawo wa dawa katika vituo vya afya vilivyokaguliwa kituo cha afya wageni wag onjwa kwa siku uzito wa kazi wageni kwa kila mfanyakazi wa kituo kwa siku kiasi kilichotengwa kwa ajili ya dawa gawiwa kwa kila robo mwaka tsh
mgawo wa dawa kwa kwa lkila robo mwaka kwa kila mgonjwa tsh kilimarondo hc mndemu hc malangali mgeta hc ngome hc nkowe hc kisiju hc mkuzi hc kasanga mkamba kitangari chiwale mkoka njinjo mwera ugogoni chihangu chamwino nagaga namik upa masoko ipogoro lugoba mandawa mahula sabasaba mlandizi melela kimam ba chalinze mafiga makorora taarifa hazikupatikana chanzo cha data cag ukaguzi wa utendaji wa huduma za vituo vya afya ya msingi vituo vya afya 
jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti zanzibar novemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awaandalia karume boys hafla ya chakula cha mchana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameagiza mabaraza ya michezo kuendelea kuratibu na kufuatilia utendaji wa vyama vya michezo na kuhakikisha vinaendeshwa na kujiendesha kwa manufaa ya taifa
rais samia amesema serikali inapoweka mazingira mazuri katika sekta ya michezo hutoa hamasa kwa wadau mbalimbali kuunga mkono jitihada hizo kwa kuwekeza katika timu za vijana
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati wa hafla ya chakula cha mchana aliyoiandaa kuwapongeza wachezaji na viongozi wa timu ya taifa ya vijana chini ya umri wa miaka karume boys iliyofanyika ikulu ndogo ya tunguu
timu ya karume boys imetwaa kombe la mashindano ya baraza la vyama vya soka afrika mashariki na kati cecafa yaliyofanyika nchini uganda ambapo tangu miaka ya zanzibar haijawahi kushinda katika mashindano hayo
vile vile rais samia amesema michezo hutoa fursa ya ajira kwa makundi mbalimbali hususan vijana hivyo viongozi hawana budi kuweka mipango endelevu na kuwekeza katika sekta hiyo
aidha rais samia ameyataka mashirikisho ya soka tanzania bara na zanzibar kutumia mapato yanayotokana na viingilio vya mechi kufanya ukarabati wa viwanja badala ya kusubiri matengenezo makubwa ambayo yanaongeza gharama maradufu
kwa upande mwingine rais samia ameipongeza serikali ya mapinduzi zanzibar smz kwa kutoa msukumo mkubwa katika kukuza sekta ya michezo nchini ikiwemo kurudisha ligi ya muungano
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu uzingatiaji wa sheria ya serikali mtandao ni msingi wa matumizi bora ya tehama serikalini afisa habari ega utekelezaji wa serikali mtandao unategemea kuwepo kwa sera sheria kanuni miongozo na mikakati madhubuti ili kuongoza utekelezaji sahihi na kulinda maslahi ya utekelezaji na watumiaji wa huduma zitolewazo na serikali kupitia tehama
sheria ya serikali mtandao na ya mwaka inaelekeza taasisi za umma nchini kuzingatia matakwa ya sheria na kuishirikisha mamlaka ya serikali mtandao kabla ya kuanzisha au kujenga mifumo na miundombinu ya tehama ili kuepuka urudufu wa jitihada za serikali mtandao
sheria nyingine zinazoratibu matumizi sahihi ya tehama ni pamoja na sheria ya miamala ya kielektroniki electronic transactions act na sheria ya makosa ya mitandao cybercrimes act 
sheria hizi zinalenga kuimarisha udhibiti na kuboresha utekelezaji wa masuala yanayohusu tehama nchini
sheria ya serikali mtandao inazitaka taasisi za umma kuwasiliana na mamlaka ya serikali mtandao ega kabla ya kujenga au kuanzisha mradi wowote wa tehama
hii ina maana kwamba taasisi inawajibu wa kutoa taarifa ya kuanzishwa kwa mfumo wowote au miundombinu ya tehama kwenye taasisi husika
kwa mujibu wa sheria hii mamlaka ina jukumu la kutoa ushauri wa kuendelea kwa mradi husika na kuitaka taasisi hiyo kutoa taarifa ya utekelezaji mara kwa mara
aidha miradi yote inatakiwa kuripotiwa kupitia mfumo wa government ict service portal gisp
pia sheria inasisitiza kujenga na kusimamia mifumo kwa kutumia wataalamu wa ndani haya yote yanafanyika ili kuwawezesha wananchi kupata huduma mahali popote bila kujali muda
aidha ili kuhakikisha utekelezaji wa sheria ya serikali mtandao hasa katika ujenzi wa miundombinu ya tehama unafanyika katika viwango vinavyotakiwa serikali imetengeneza miongozo na viwango vya utekelezaji ili kuhakikisha kuwa taasisi za umma zinatekeleza jitihada hizo katika viwango na ubora unaotakiwa
miongozo hiyo hulenga kutoa maelekezo kwa watekelezaji kufuata utaratibu sahihi katika matumizi ya tehama serikalini
miongozo hiyo inatoa pia maelekezo na ufafanuzi wa taratibu zinazotakiwa kufuatwa katika utekelezaji wa juhudi mbalimbali zinazohusu tehama katika taasisi za umma
dhana ya serikali mtandao imejengwa katika nguzo kuu nne ambazo ni sera sheria na kanuni usimamizi nautawala mifumo tumizi na miundombinu
nguzo ya kwanza ya usimamizi ndio nguzo inayosimamia uwepo wa sera sheria kanuni na miongozo
mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao eng
benedict ndomba anasema ili teknolojia ya habari na mawasiliano itumike serikalini lazima kuwe na usimamizi
uwepo wa nguzo hii hutoa mwelekeo wa kuhakikisha teknolojia hii ya habari inayotumika serikalini inaratibiwa na kuainisha matumizi sahihi ya tehama katika taasisi za umma
vilevile ndomba amesema kuwa taasisi zote za umma nchini hazina budi kuzingatia kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika utendaji kazi wao ili kujenga mifumo yenye tija
aidha ndomba anabainisha kuwa sheria inazitaka na kuzielekeza taasisi za umma kuwasiliana na mamlaka ili kuweza kushirikiana na kuhakikisha matumizi ya tehama yanakuwa yenye tija kwa taasisi husika na serikali kwa jumla
mamlaka ya serikali mtandao ipo kwa ajili ya kuhakikisha matumizi ya tehama serikalini yanakuwa yenye tija na faida kwa serikali na wananchi sio kwa ajili ya kuzibana taasisi za umma au kuzuia matumizi ya tehama alisisitiza
naye meneja wa huduma za sheria mamlaka ya serikali mtandao acp raphael rutaihwa anasema uwepo wa sheria ya serikali mtandao na kanuni zake unasaidia kuwezesha matumizi sahihi ya tehama katika taasisi za umma yanayopelekea kuboresha kwa utendaji kazi na kutoa huduma bora zinazopatikana kwa urahisi na haraka na hivyo kuwa na serikali ya kidigitali iliyo imara na endelevu
acp rutaihwa anasema sheria ya serikali mtandao inazitaka na kuelekeza kuwa taasisi za umma zinazohusika na ujenzi wa miundombinu ya serikali kama vile barabara reli na majengo kuhakikisha kuwa yanawekewa mazingira wezeshi kwa ajili ya kupitisha miundombinu ya tehama kuanzia wakati wa kuandaa michoro ya ujenzi wa miundombinu hiyo
pia ameongeza kuwa kulingana na sheria ya serikali mtandao taasisi za umma zinatakiwa kuwasilisha mapendekezo na nyaraka zote zinazohusu miradi ya tehama kabla ya kuanza utekelezaji kwa ajili ya kuhakikiwa na kupitishwa na mamlaka na baadae kuwasilisha taarifa za maendeleo ya utekelezaji pamoja na taarifa ya mwisho baada ya kukamilika kwa mradi husika
mamlaka ya serikali mtandao e ga ni taasisi ya umma iliyoanzishwa kwa sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka 
mamlaka ina jukumu la kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao pamoja na kuhimiza utekelezaji wa sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisi za umma
kuanzishwa kwa mamlaka hii mwaka kunaendeleza afua za wakala ya serikali mtandao ega iliyoundwa aprili kwa sheria ya wakala za serikali na
 sura ya ya mwaka na kuchukua sehemu ya mipango yake kwa sababu majukumu ya taasisi hizi yanafanana ingawa yanatofautiana katika mamlaka ya utendaji
sheria ya serikali mtandao inapatikana kupitia tovuti ya mamlaka ya serikali mtandao ambayo ni tovuti ya bunge ambayo ni bunge
go
tz na online tv ya mamlaka ega online tv
jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti lusaka oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia suluhu hassan amesema katika utekelezaji wa kuwapa wananchi kipaumbele katika maendeleo ameamua kutenga hekta za ardhi katika bandari kavu eneo la kwala mkoani pwani
rais samia ameyasema hayo ikiwa ni zawadi kwa wananchi wa zambia wakati akihutubia katika maadhimisho ya miaka ya uhuru wa nchi hiyo iliyofanyika katika viwanja vya ikulu
aidha rais samia amesema wakiongelea mgawanyo wa raslimali msisitizo ni kila mwananchi kunufaika huku akiongeza kuwa yeye pamoja na rais hakainde hichilema ni waumini wa kuwawezesha wananchi katika maendeleo ya kiuchumi
kaulimbiu ya kuchapusha maendeleo ya kitaifa kupitia ugawanaji wa raslimali amesema rais samia imekuja wakati muafaka si tu kwa zambia lakini pia kwa nchi nyingine za afrika ikiwemo tanzania
rais samia amesema siku ya uhuru unaosherehekewa leo ni kwasababu waasisi wa mataifa hayo mawili waliamini wakapambania walichoamini na kuandaa mipango ya utekelezaji
wakati huo huo nchi hizo mbili zimedhamiria kujenga bomba jipya la gesi kutoka dar es salaam hadi zambia pia wamepanga kuimarisha bomba la mafuta tazama pamoja na reli ya tazara
rais samia anaendelea na ziara ya siku jamhuri ya zambia kwa mwaliko wa rais hichilema ikiwa na malengo ya kuimarisha uhusiano wa kindugu pamoja na kiuchumi
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dubai desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemuelekeza waziri mkuu mhe
kassim majaliwa kuwa serikali igharamie mazishi ya wote waliopoteza maisha kutokana na mvua kubwa iliyotokea na mafuriko katika halmashauri ya wilaya ya hanang
rais samia pia ametaka majeruhi wote ambao wapo kwenye hospitali mbalimbali wapate matibabu yote yanayostahili kwa gharama za serikali huku vyombo vya ulinzi na usalama vikiendelea kutoa msaada wa dharura na uokoaji
aidha rais samia ameelekeza serikali ya mkoa na kitengo cha maafa cha ofisi ya waziri mkuu kuhakikisha wananchi wote ambao makazi yao yamesombwa na maji wapate makazi ya muda kwa ajili ya kuwastiri wananchi hao
maafa haya yameathiri mji wa katesh hususan vijiji vya jorodom ganana katesh na dumbeta na pia vijiji vya gendabi sarijandu arukushay na sebasi
kwa taarifa za awali nyumba na mifugo imeathirika sana huku idadi za kaya zilizoathirika ni idadi ya watu walioathirika hadi sasa ni na pia ikikadiriwa takriban ekari za mashamba zimeharibika
licha ya changamoto kadhaa zilizokuwepo uokoaji unavyoendelea ikiwemo barabara kuharibika huku tope na magogo kujaa barabara kuu na mitaani na kusababisha mawasiliano kukatika serikali inajitahidi kukabiliana nazo
idadi ya vifo hadi sasa ni zaidi ya watu huku majeruhi waliopelekewa katika hospitali mbalimbali za wilaya mkoa na vituo vya afya ni zaidi ya 
wakati huo huo rais samia ameelekeza tathmini ya kina ifanyike juu ya maafa hayo na vitengo na taasisi zote za serikali zinazohusika kuwepo eneo la tukio na kufanya kazi usiku na mchana ili kuhakikisha hali inarejea kawaida
rais samia anatoa pole kwa wafiwa wote kutokana na msiba mkubwa uliowakumba na pia anawahakikishia wananchi walioathirika kuwa serikali iko pamoja nao na itahakikisha inashughulikia masuala yote yaliotokana na janga hili
rais samia ambaye amekuwepo dubai kwa ajili ya mkutano wa umoja wa mataifa wa mabadiliko ya tabianchi cop ameamua kufupisha safari hiyo na kurejea nchini haraka iwezekanavyo ili kushughulikia kwa karibu janga hilo
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu ukaguzi taarifa za fedha za miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha ulioi shia tareh juni mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi jengo la ukaguzi barabara ya samora machel s
 dar es salaam simu taraki shi barua pepe tovuti dar es salaam tanzania
ii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu ukaguzi wa taarifa za fedha za mirad ya maendeleo kwa mwaka wa fedha ulioi shia tarehe juni iii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi barabara ya samora s
 dar es salaam
simu ya upepo ukaguzi simu taraki shi barua pepe tovuti kumb
na
fa machi mh
dkt
john pombe magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ikulu s
 barack obama road dar es salaam
yah kuwasili sha ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu ukaguzi wa taarifa fedha za miradi ya maendeleo kwa mwak ulioi shia tarehe juni kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebi shwa na kifungu cha c cha sheria ya ukaguzi wa umma a
 ya mwaka kama ilivyorekebi shwa ninawasili sha kwako ripoti ya tano inayohusu miradi ya maendeleo kwa mwaka ulioi shia tarehe juni 
nawasili sha
prof
mussa j
assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali iv mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi jamhuri ya muungano wa tanzania
ilianzi shwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania madaraka na wajibu wa mdhibiti na mkagu zi mkuu wa hesabu za serikali vimeelezwa kwenye ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kama ilivyorekebi shwa na kufafanuliwa zaidi katika kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kama ilivyorekebi shwa
dira kuwa kituo cha ufanisi katika kaguzi wa hesabu za serikali na taasisi za umma
dhamir kutoa huduma ya ukaguzi wa hesabu yenye tija ili kuimari sha uwajibikaji na thamani ya fedha katika kukusanya na kutumia rasilimali za umma
katika kutoa huduma zenye ubora ofisi hii inaongozwa na igezo vya msingi vifuatavyo uadilifu sisi ni asasi adilifu inayotoa huduma kwa namna isiyo na upendeleo
ubora sisi ni wanataaluma wanaotoa huduma zenye ubora kwa kuzingatia viwango kubalifu vya ukaguzi
uaminifu tunahakiki sha kuwa na kiwango cha juu ha uaminifu na kuzingatia utawala wa sheria
kuwalenga watu tunamakinikia zaidi matarajio ya wadau wetu kwa kujenga utamaduni mzuri wa kuhudumia mteja na kuwa na watumi shi wataalamu na wenye moti sha ya kazi
uvumbuzi sisi ni asasi ambayo wakati wote inah amasi sha utamaduni wa kupokea na kuendeleza mawazo mapya kutoka ndani na nje ya asasi
matumizi bora ya rasilimali sisi ni asasi inayothamini na kutumia rasilim ali za umma ilizokabidhiwa kwa umakini mkubwa
tunatimiza haya kwa kufanya yafuatayo kuchang ia katika matumizi bora ya fedha za umma kwa kuhakiki sha kwamba wakaguliwa wetu wanawajibika kutunza rasilimali walizokabidhiwa kusaidia kuimari sha ubora wa utoaji huduma kwa kuchangia ubunifu kwa matumizi bora ya rasi limali za umma mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kutoa shauri wa kita alamu kwa wadau wetu kuhusu mapungufu katika uende shaji wa shughuli zao kuwahusiha wadau wetu katika mfumo wa ukaguzi na kuwapa wakaguzi nyenzo za kufanya kazi ambazo zitaimari sha uhuru wa ofisi ya ukaguzi
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka ilivyorekebi shwa ripoti hii imekusudiwa kwa matumizi ya mamlaka za serikali
hata hivyo mara baada ya kupokelewa na spika na kuwasili shwa bungeni ripoti hii huwa ni kumbukumbu ya umma na usambazaji wake hauwezi kuz uiwa
vi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp yaliyomo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali iv dira iv dhamira iv orodha ya majedwali viii orodha ya michoro xi vifupisho xii dibaji xiv shukrani xvii muhtasari wa mambo muhimu katika ripoti ya ukaguzi wa taarifa za fedha za miradi ya maendeleo kwa mwaka utangulizi maelezo jumla hati za ukaguzi zilizotolewa utendaji wa kifedha wa miradi ya maendeleo mapungufu katika masuala ya fedha upungufu wa rasilimali watu mapungufu katika usimamizi wa manunuzi mapendekezo ya jumla sura ya kwanza 
 utangulizi na aarifa za ujumla 
 utangulizi 
 mamlaka na umuhimu wa ukaguzi 
 majukumu na wajibu wa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa miradi ya maendeleo 
 muundo wa kazi za ukaguzi katika ofisi ya taifa ya ukaguzi 
 mawanda na viwango vya ukaguzi vinavyotumika 
 sera ya kihasibu 
 kuandaa na kuwasilisha hesabu kwa ajili ya ukaguzi 
 mfumo wa udhibiti wa ndani sura ya pili 
 utekelezaji wa mapendekezo katika ripoti za kaguzi za miaka ya nyuma 
 utangulizi vii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sura ya tatu 
 misingi ya hati za ukaguzi 
 utangulizi 
 aina za hati za ukaguzi 
 mwelekeo wa hati za ukaguzi 
 uwasilishaji na uchambuzi wa matokeo ya ukagu zi sura ya nne 
 utendaji wa kifedha 
 utangulizi 
 programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo 
 ufadhili wa mfuko wa afya 
 mfuko wa barabara 
 mfuko wa maendeleo ya jamii awamu ya tatu mpango wa uzalishaji kwa kaya maskini 
 programu ya maendeleo ya sekta ya maji 
 miradi mingine sura ya tano 
 mapungufu katika usimamizi wa fedha mali rasilimali watu na manunuzi 
 utangulizi 
 masuala ya usimamizi wa fedha na bajeti 
 mapungufu katika udhibiti wa matumizi 
 masuala yanayohusu rasilimali watu na rasilimali nyinginezo 
 masuala yanayohusu manunuzi na ufuataji wa taratibu 
 usimamizi wa mali sura ya sita 
 hitimisho na mapendekezo 
 utangulizi 
 hitimisho la jumla 
 mapendekezo ya jumla viambatisho viii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp orodha ya majedwali jedwali na
 mchanganuo wa hati za ukaguzi zilizotolewa jedwali na
 mw enendo wa hati za ukaguzi wa miradi kwa miaka mitano mfululizo jedwali na
 mchanganuo wa fe dha za miradi jedwali na
 mc hanganuo wa utekelezaji wa mapendekezo katika ripoti za kaguzi za miaka ya nyuma jedwali na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti za kaguzi za miaka ya nyuma na idadi ya watekelezaji jedwali na
 mwelekeo wa hati za ukaguzi zilizotolewa jedwali na
 mtiririko wa hati za ukaguz kwa miaka mitano jedwali na
 halmashauri zilizopata hati yenye shaka jedwali na
 halmashauri zilizopata hati zenye haka jedwali na
 halmashauri zilizopata hati yenye shaka jedwali na
 halmashauri iliyopata hati isiyoridhisha jedwali na
 watekelezaji waliopata hati yenye shaka jedwali na
 akaunti kuu ya mradi jedwali na
 vyanzo vya fedha programu ya kilimo jedwali na
 vyanzo vya fedha vya mfuko wa afya jedwali na
 vyanzo vya fedha kwa mfuko wa afya wizara ya afya na ustawi wa jamii jedwali na
 taarifa ya utendaji wa fedha mfuko wa afya tamisemi jedwali na
 vyanzo vya fedha mfuko wa afya jedwali na
 mwenendo wa makusanyo ya mapato kwa miaka mitano jedwali na
 mwenendo wa kupeleka fedha kwa wakala wa utekelezaji kwa miak mitano jedwali na
 fedha za matumizi ya kawaida jedwali na
 fedha za matumizi ya maendeleo jedwali na
 chanzo cha fedha mfuko wa barabara jedwali na
 vyanzo vya fedha mradi wa maendeleo ya jamii jedwali na
 vyanzo vya fedha za mradi jedwali na
 utendaji kifedha katika akaunti kuu ya mradi hazina jedwali na
 chanzo cha fedha za mradi wa sekta ya maji ix mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 utendaji wa kifedha mamlaka za serikali za mitaa jedwali na
 utendaji wa kifedha wizara ya afya na ustawi wa jamii jedwali na
 matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika jedwali na
 matumizi yaliyofanywa nje ya bajeti iliyodhinishwa jedwali na
 malipo ya mwaka uliopita yaliyofanyika bila kibali jedwali na
 upungufu wa fedha za ruzuku zisizopelekwa kwenye miradi jedwali na
 ucheleweshwaji wa uhamishaji wa fedha jedwali na
 miradi ambayo haikukamilika jedwali na
 fedha za miradi zisizotumika jedwali na
 ukosefu wa bajeti iliyoidhinishwa na mpangokazi jedw ali na
 matumizi yaliyofanywa kinyume na taratibu jedwali na
 malipo yenye nyaraka pungufu jedwali na
 kukosekan kwa hati za malipo jedwali na
 malipo ambayo hayajapitia ukaguzi wa awali jedwali na
 fedha za tahadhari ambazo ha zijahamishiwa akaunti ya amana jedwali na
 masurufu yasiyorejeshwa jedwali na
 manunuzi ya bidhaa na huduma bila kud ai stakabadhi ya fedha ya mamlaka ya mapato tanzania tra jedwali na
 fedha zisizolipwa kwa walengwa jedwali na
 ucheleweshaji wa urejeshwaji wa fedha za walengwa wasiolipwa kwenda makao makuu ya tasaf jedwali na
 ucheleweshaji wa malipo kwa walengwa jedwali na
 kutofutwa kwa majina ya walengwa wasiostahili kwenye orodha ya malipo jedwali na
 upungufu wa wataalamu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo jedwali na
 kukosekana kwa taarifa za mkaguzi wa ndani jedwali na
 miradi isiyotekelezwa jedwali na
 kuchelewa kukamilika kwa kazi za mkataba jedwali na
 kutokulipwa kwa madai ya wakandarasi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 malipo yenye msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani vat yaliyolipwa kimakosa kwa mamlaka ya mapato tanzania jedwali na
 manunuzi ya vifaa na huduma yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni jedwali na
 manunuzi yaliyofanywa bila kushindanisha wazabuni jedwali na
 mali na vifaa ambavyo havijaingizwa kwenye daftari jedwali na
 manunuzi ya mali na vifaa kwa fedha taslimu jedwa li na
 manunuzi ya huduma toka kwa wauzaji wasioidhinishwa jedwali na
 mali na vifaa vilivyonunuliwa lakini havijapokelewa jedwali na
 mikataba isiyohakikiwa na mwanasheria mkuu jedwali na
 faini za kutotimiza masharti ya mkataba hazikukatwa jedwali na
 kodi ya zuioa ambayo haikupelekwa mamlaka ya mapato jedwali na
 tozo ya riba kwa kuchelewa kulipa madai jedwali na
 matengenezo ya magari yasiyopitishwa kwa wakala wa ufundi na umeme temesa jedwali na
 matumizi ya mafuta yasiyothibitishwa kwenye kitabu cha kumbukumbu za safari za magari jedwali na
 dhamana za utekelezaji zisizowasilishwa jedwali na
 miradi iliyokamilika lakini aitumiki xi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp orodha ya michoro mchoro mwenendo wa hati za ukaguzi wa miradi kwa miaka mitano mfululizo mchoro asilimia ya uhamisho wa fedha kwenda kwa watekelezaji wa mradi mchoro michango ya washirika wa maendeleo mchoro michango ya serikali na wadau wa maendeleo mchoro michango ya wadau wa maendeleo xii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp vifupisho adf mfuko wa maendeleo afrika afdb benki ya maendeleo ya afrika afs c kilimo chakula na shirika asdp mradi wa maendeleo ya sekta ya kilimo asds mkakati wa maendeleo ya sekta ya kilimo aslms wizara zinazojihusi sha katika sekta ya kilimo caats mbinu za ukaguzi zinazotekelezwa kwa kutumia tek nolojia ya komputa cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cc halma shauri ya jiji cchp mpango wa afya dadps mipango ya maendeleo ya kilimo katika wilaya ppa sheria ya ununuzi wa umma na
ya mwaka ppra mamlaka ya udhi biti ununuzi wa umma rwbo shirika la maji bonde la rufiji danida shirika la kimataifa la maendeleo la denmark dit chuo cha technolojia cha dar es salaam eu jumuya ya umoja wa ulaya hbf mfuko wa uchangiaji sekta ya afya ia shirika la msaada la nchi ireland ida shirika la kimataifa la maendeleo ifad mfuko wa kimataifa kwa maedeleo ya kilimo ipsas viwango vya kimataifa vya ukaguzi katika sekta ya umma isa viwango vya kimataifa vya ukaguzi issais viwango vya kimataifa vya ukaguzi vya ofisi za ukaguzi wa umma jica shirika la maendeleo la nchi ya japan lgas mamlaka za serikali za mitaa mdas wizara idara na wakala mkukuta mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini tanzania mou mkataba wa makubaliano mow wizara ya maji msd bohari kuu ya awa mtef mwongozo wa matumizi wa muda wa kati na
namba xiii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp nao ofisi ya taifa ya ukaguzi nvf mfuko wa taifa wa fedha kwa ajili ya vijiji pfgas vikundi shirikishi vya wakulima pfmrp mradi wa mabore sho ya usimamizi wa fedha za umma pfr kanuni za fedha umma pmg mlipaji mkuu wa serikali sect
kifungu sida shirika la kimataifa la maendeleo la sweden snao ofisi ya taifa ya ukaguzi ya sweden tasaf mfuko wa maendeleo ya jamii tanzania tmu kitengo cha uongozi wa mfuko wa maendeleo jamii tprs mkakati wa kupunguza umaskini tanzania tra mamlaka ya mapato tanzania urt jamhuri ya muungano wa tanzania usd dola ya kimarekani vfc mratibu wa fedha wa kijiji wsdp programu ya maendeleo ya sekta ya maji xiv mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp dibaji taarifa hii ni majumui sho ya atokeo ya kaguzi za miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha ulioi shia tarehe juni 
hii ni taarifa ya tano ya miradi ya maendeleo ambayo inajumui sha miradi mikubwa mi nne inayofadhiliwa na serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na wahisani kupit ia mfuko wa pamoja na mfuko wa barabara ambao huchangiwa na chanzo cha mapato ya ndani yatokanayo na kodi ya mafuta
miradi minne ya maendeleo ambayo huchangiwa kwa pamoja ni programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo asdp mfuko wa afya hbf mfuko wa ma endeleo ya jamii tasaf na programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp
vile vile kuna miradi mingine mia moja kumi na mmoja iliyokaguliwa ambayo ni ya makubaliano kati serikali na wahisani wengine
muhtasari wa mambo muhimu yaliyotokana na ukag uzi yamejumuishwa katika taarifa hii ya jumla aidha taarifa kamili zilipelekwa kwa uongozi wa kila mkaguliwa anayesimamia utekelezaji wa miradi ya maendeleo na wadau weng ine wanaohusika na miradi hiyo
taarifa hii ya miradi ya maendeleo inategemewa kuwa saidia wadau wetu kutathmini kama fedha zilizotengwa kwa ajili ya miradi zilitumika kwa malengo yaliyokusudiwa na kutambua mchango wake katika kukuza uchumi na maendeleo ya wananchi
hii ilijumui sha changamoto zilizojitokeza wakati wa utekelezaji wa shughuli za miradi na kuangalia kama ufanisi kati ka matumizi ya fedha umefikiwa
ripoti hii ya jumla ya ukaguzi inaandaliwa na kuwasili shwa kwa mhe shimiwa rais kwa mujibu wa ibara ya ya katiba xv mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorek ebishwa na kifungu cha sheria ya ukagu zi wa umma na
 ya mwaka 
kwa mujibu wa ibara c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebi shwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali anatakiwa ngalau mara moja kila mwaka kufanya ukagu zi na kutoa taarifa ya ukaguzi wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania hesabu zinazosimamiwa na watumi shi wote wa serikali ya jamhuri ya muungano hesabu za mahakama zote za jamhuri ya muungano na hesabu zinazosimamiwa na katibu wa bunge
ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebi shwa inamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuwasili sha kwa mhe shimiwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kila taarifa atakayoiandaa
mara baada ya kupokea taarifa hiyo rais atawaagiza watu wanaohusika wawasili she taarifa hiyo kwenye kikao cha kwanza cha bunge kitakachofanyika baada ya rais kupokea taarifa hiyo na itabidi iwasili shwe katika kikao hic ho kabla ya kupita siku saba tangu kuanza kikao hicho cha bunge
uhuru wa ofisi umeimarika katika kutimiza jukumu lake la kikatiba kutokana na kutungwa kwa sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka na kanuni zake za mwaka 
lakini sheria ya bajeti ya mwaka ni ti shio kwa uhuru wa kifedha wa ofisi yangu kwa kuwa inaingilia sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka kama ilivyorekebishwa kwa namna ambayo bajeti ya ofisi inaidhinishwa na kutekelezwa
mabadiliko yaliyoletwa na sheria hiyo ni wazi kuwa yanaweza kuathiri hadhi ya ofisi kimataifa pamoja na ufanisi wake
pia kulingana na viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma na kuendeleza utendaji bora kuna umuhimu wa kuwa na uhuru katika kuajiri na kusimamia mishahara ya wafanyakazi wangu ili kuniwezesha kutekeleza majukumu yangu kikatiba
xvi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp natarajia kuwa serikali bunge wa shirika maendeleo na umma kwa ujumla wa taona taarifa hii kuwa ni muhimu katika kuelewa jinsi maafisa masuuli wanavyosimamia miradi ya maendeleo na namna mafanik io katika miradi ya maendeleo yanavyosaidia katika kutatua matatizo yanayowakabili watanzania
hivyo nita shukuru kupata taarifa na maoni kutoka kwa jamii kwa ujumla na watumiaji wa ripoti hii ya jinsi gani nitaweza kubore sha taarifa yangu hii kwa siku zij azo
prof
mussa juma assad mdhibiti na mka guzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi dar es salaam machi xvii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp shukrani natoa shukrani za dhati kwa wadau wetu waliohusika katika kutuwe zesha kutimiza majukumu yetu ya kikatiba ambao ni pamoja na mlipaji mkuu wa serikali bunge na kamati zake hususani kamati ya bunge ya hesabu za serikali pac na kamati ya bunge ya hesabu za serikali za itaa laac maafisa masuuli wote wa wizara mashi rika ya umma na tawala za mikoa ambao wanaosimamia utekelezaji wa miradi ya maendeleo na walipa kodi
napenda kutoa shukrani zangu kwa watumishi wa ofisi yangu kwa kujitolea na kujituma katika kutimiza majukumu yetu ya kikatiba
ni matumaini yangu kuwa wataendelea kutoa huduma ya kutosha na yenye ufanisi katika ukaguzi ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika ukusanyaji na matumizi ya rasilimali za umma
aidha natoa shukrani zangu za dhati kwa wafadhili hasa ofisi ya taifa ya ukaguzi ya sweden snao benki ya dunia wb shirika la misaada la jeruman giz idara ya kimataifa ya maendeleo ya ingereza dfid shirika la msaada la watu wa arekani usaid programu ya maendeleo ya umoja wa mataifa undp na washirika wetu wengine ambao wametoa mchan go mkubwa katika ofisi yangu na kuzifanya kazi za ukaguzi ziwe za kitaalam zaidi kwa kutoa fedha kwa ajili ya kujenga uwezo kwa wafanyakazi na kutoa vitendea kazi kama vile kompyuta na magari
mwisho natoa shukrani zangu kwa mchapishaji wa taarifa hii kwa kuniwezesha kutoa taarifa kwa wakati
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp muhtasari wa mambo muhimu katika ripoti ya ukaguzi wa taarifa za fedha za miradi ya maendeleo kwa mwaka utangulizi sehemu hii ya ripoti inatoa maelezo ya jumla ya matokeo ya ukaguzi wa taarifa za hesab na kufuatiwa na mambo muhimu yaliyobainika wakati wa ukaguzi pamoja na muhtasari wa mapendekezo kwa mwaka wa fedha ulioi shia tarehe juni 
maelezo ya jumla ukaguzi wa ki sheria wa taarifa za fedha za miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha uli oishia tarehe juni umekamilika
ukaguzi ulijumui sha miradi mikubwa minne inayogharamiwa na serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na wa shirika wa maendeleo ambao huchangia katika mfuko wa pamoja
mradi mwingine ni mfuko wa barabara rf ambao uchangiwa na chanzo cha mapato ya ndani yatokanayo na kodi ya mafuta
miradi mikubwa minne ni programu ya maendeleo ya sekta kilimo asdp mfuko wa afya hbf mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf na programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp
aidha kuna miradi ming ine mia moja kumi na mmoja iliyokaguliwa ambayo inafadhiliwa kwa pamoja baina ya serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na wahisani kulingana na hati za makubaliano kati yao
muhtasari wa mambo muhimu yaliyotokana na ukaguzi yameonye shwa katika taarifa ya jumla
aidha taarifa kamili zimepelekwa kwa uongozi wa kila mkaguliwa anayesimamia utekelezaji wa mradi na wadau wengine wanaohusika na miradi
hati za ukaguzi zilizotolewa jumla ya ripoti za ukaguzi kwa miradi yote ya maendeleo zimetolewa kwa mwaka ikijumui sha ripoti za miradi mikubwa mitano iliyotekelezwa na serikali za mitaa na ripoti mia moja mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kumi na moja za miradi mingineyo kama mchan ganuo unavyoonyesha kwenye jedwali la hapo chini jedwali na
 mchanganuo wa hati za ukaguzi zilizotolewa hati program ya maendel eo ya sekta ya kilimo mfu ko wa afya mfuko wa baraba ra mfuko wa maendel eo ya jamii program ya maendel eo ya sekta ya maji jum la ndo go mirad mingi ne jum la kuu hati zinazoridhi sha 
 hati zenye shaka 
 hati zisizoridhi ha hati mbaya jumla jedwali hapo juu li naonye sha kuwa katika ripoti za miradi iliyokaguliwa 
 zimepata hati inayo ridhisha na ripoti 
 hati ye nye shaka
uchambuzi zaidi umeonye sha kuwa katik miradi mikubwa mitano yenye ripoti ni ripoti sawa na asilimia 
 ndizo zilikuwa na hati inayo ridhisha na ripoti sawa na asilimia 
 ziliku wa na hati ye nye shaka
pia miradi mingine yenye ripoti yote imepata hati inazoridhi sha
katik miradi yote mia saba tisini na tisa iliyokaguliwa kwa mwaka wa fedha hakuna mradi uliopata hati isiyoridhisha wala mbaya
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 mwenendo wa hati za ukaguzi wa miradi kwa miaka mitano mfululizo mwaka hati zinazoridhi sha hati zenye shaka hati zisizoridhi sha hati mbaya jumla 
 mchoro mwenendo wa hati za ukaguzi wa miradi kwa miaka mitano mfululizo kutokana na mchanganuo wa hapo juu dadi ya miradi iliyokaguliwa imeongezeka kutoka mwaka na kufikia kwa mwaka 
on gezeko hili limetokana na uundwaji wa halma shauri mbili mpya katika mwaka wa fedha pamoja na ongezeko la miradi mingine ya maendeleo kutoka mpaka 
pamoja na ongezeko hili la miradi mipya hakuna hati hati zilizotolewa mwaka wa fedhahati zinazoridhisha hati zenye shaka hati zisizoridhisha hati mbaya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp isiyoridhisha wala mbaya iliyotolewa ikilinganishwa na mwaka uliopita
kwa ujumla usimamizi wa miradi maendeleo umaimarika kilingani shwa na mwaka wa fedha uliopita
utendaji wa kifedha wa miradi ya maendeleo sehemu hii inatoa maelezo juu ya utekelezwa ji wa miradi mikubwa mitano pamoja na miradi mingine ikiwa ni pamoja na vyanzo vya fedha maelezo juu ya matumizi pamoja na fedha zilizobaki mpaka kufikia mwisho wa mwaka
inatoa tathmini kama fedha zilizoidhini shwa zimetumika kwa malengo yaliyokusudi wa na kutambua mchango wa miradi hii katika kukuza uchumi na maendeleo ya wananchi ikiwa ni pamoja na changamoto zilizojitokeza katika utekelezaji wa miradi na kama thamani ya fedha ilizingatiwa
mchanganuo wa utendaji wa kifedha umeonye shwa katika jedwa li hapa chini
jedwali na
 mchanganuo wa fedha za miradi shilingi milioni mradi salio anzia fedha zilizopokelewa fedha zilizopo matumizi bakaa programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo mfuko wa afya mfuko wa barabara mfuko wa maendeleo ya jamii programu ya maendeleo ya sekta ya maji jumla ndogo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp miradi mingine jumla kuu jedwali la hapo juu linaonyesha kuwa jumla ya fedha ambazo hazikutumika kwa miradi ya maendeleo katika mwaka wa fedha ni asilimia 
 ya fedha yote iliyokuwepo
uchambuzi unaonyesha kuwa asilimia 
 ya fedha zilizokuwepo hazikuweza kutumika katika miradi mikubwa mitano hadi kufikia mwisho wa mwaka wa fedha
pia katika miradi mingine asilimia 
 ya fedha zilizokuwepo hazikuweza kutumika
kiasi kikubwa cha bakaa kimetokana na kuchelewa kutolewa kwa fedha za miradi utaratibu mrefu wa manunuzi na uwezo mdogo wa utekelezaji wa miradi katika halmashauri
mapungufu katika masuala ya fedha sehemu hii ya ripoti inakusudia kutoa taarifa juu ya mapungufu yaliyoonekana katika usimamizi wa fedha ambapo taarifa kamili zimepelekwa kwa kila afisa masuuli aliyesimamia utekelezaji wa miradi katika mwaka wa fedha 
nimeaini sha mapungufu yaliyojitokeza katika usimamizi wa fedha kama ifuatavyo bado maafisa masuuli hawatoi umuhimu wa kuto sha katika kutekeleza na kusimamia miradi
kutokana na hilo wanashindwa kushughulikia mapendekezo ya masuala yaliyohojiwa na wakaguzi ili kuleta ufanisi katika masuala ya kifedha na katika kusimamia rasilimali
hii inatokana na shahidi kwamba bado kuna masuala na mapendekezo yasiyojibiwa ya shilingi milioni kwa mwaka ikilingani shwa na shilingi milioni shilingi milioni shilingi milioni na shilingi milioni ya liyoripotiwa katika kipindi cha miaka ya na mtawalia
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mawanda ya kaguzi wa ndani katika wizara na mamlaka za serikali za mitaa hauridhi shi kutokana na kutokaguliwa kwa maeneo muhimu ama vile ukaguzi wa taarifa za kifedha na shughuli za kiutendaji za miradi ya maendeleo katika eneo muhimu la uwajibikaji na tathmini ya utendaji wa miradi kwa mujibu wa ikataba ya maelewano mou s
imebainika kuwa vitengo vya ukaguzi wa ndani vimeshindwa kutoa ripot za miradi ya maendeleo ikilingani shwa na ripoti za mwaka uliopita
pia miradi ya maendeleo yenye matumizi ya thamani ya shilingi million yalifanyika bila kufanyiwa ukaguzi wa awali kabla ya kuidhinishwa ikilinganishwa na shilingi milioni katika miradi ya maendeleo kwa mwaka uliopita
hii huweza kusababisha mapungufu katika usimamizi wa kifedha na utendaji
tatizo la kufanya malipo bila kuwepo hati za malipo na malipo yenye nyaraka pungufu limedumu kwa muda mrefu ka tika baadhi ya halmashauri nyingi zinazotekeleza miradi ya maendeleo
katika mwaka kaguzi ulibaini jumla ya shilingi milioni zi melipwa pasipo hati za malipo iki lingani shwa na shilingi milioni kwa mwaka uliopita
aidha malipo ya jumla ya shilingi milioni yalifanyika kwa nyaraka pungufu ikilingani shwa na shilingi milioni kwa mwaka uliopita ii inathibiti sha kuwa mifumo ya udhibiti wa ndani bado haijawa madhubuti
watekelezaji wengi wa miradi wameshindwa kutatua udhaifu huu na ivyo kuendelea kujirudia mara kwa mara jambo ambalo linatia shaka kuhusu ufanisi wa menejimenti za miradi
napenda kuku mbusha serikali kuu na mamlaka za serikali za mitaa juu ya wajibu wao katika kuhakiki sha kuwa nyaraka za kifedha kama hati za malipo zin atunzwa vema
kwenye ukaguzi wangu nimebaini baadhi ya watekelezaji wa miradi kutumia fedha za miradi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp maendeleo kutekeleza shughuli ambazo ama hazihusiani na miradi hiyo au hazimo kwenye mpango wa utekelezaji hivyo kuathiri utekelezaji wa miradi hiyo kwa mwaka husika kwa wizara na halmashauri
katika mwaka kiasi cha shilingi millioni kilitumika katika shughuli zisizoh usiana na miradi ya maendeleo iki linganish wa na shilingi milioni kwa mwaka na shilingi milioni kwa mw aka 
wakati wa ukaguzi nilibaini ukiukwaji wa sheria na kanuni za mamlaka za serikali za mitaa na wizara kuhusu uwasili shwaji wa kodi ya zuio kwa mamlaka ya mapato na kutodai kwa stakabadhi za fedha za mamlaka ya mapato tanzania kutoka kwa watoa huduma mbalimbali
mapitio ya malipo yaliyofanywa kwa watoa huduma mbalimbali yalionye sha kuwa watekeleza ji miradi ya maendeleo hawakuwasili sha kodi ya zuio ya kiasi cha shilingi milioni kwa mamlaka ya mapato tanzania mpaka kufikia tarehe juni kinyume na kifungu cha cha sheria ya kodi ya mapato ya mwaka kama ilivyorekebishwa 
pia imebainika kwamba watekele zaji wa miradi walinunua bidhaa na huduma mbalimbali zenye thamani ya shilingi milioni bila ya kudai stakabadhi za malipo ya fedha zinazotambuliwa na mamlaka ya mapato tanzania kinyume na kanuni na
 na ya sheria ya kodi ya ongezeko la thamani efd ya 
hili ni ongezeko kubwa ikilinganishwa na manunuzi yenye thamani ya shilingi milioni yaliyo fanywa na watekelezaji wa miradi kwa mwaka uliopita
kutokufuatwa kwa sheria na kanuni kunainyima serikali mapato ambayo ni muhimu katika kuboresha maisha ya wananchi
wakati wa ukaguzi nilibainisha malipo ya shilingi milioni pasipo kufuata vifun gu vya bajeti vilivyoidhinish wa na bunge na watekelezaji wa miradi 
tatizo hili linajirudia mwaka uliopita mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp watekelezaji wa miradi walitumia shilingi milioni kwenye vifungu visivyoidhinishwa
upungufu wa rasilimali watu wakati wa ukaguzi wa mi radi mikubwa mit ano ya maendeleo nilifanya tath mini ya utoshelevu wa rasilimali watu
idadi ya halmashauri zilizofanyiwa tathmini ni kama zinavyoonyeshwa kwenye mabano kwa kila mradi asdp hbf rf and wsdp 
ukaguzi ulibainisha upu ngufu wa wataalam katika sekta ya afya sekta ya kilimo sekta ya maji na sekta ya ujenzi 
upungufu wa wataala wenye ujuzi unaathiri utendaji wa jumla wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika mamlaka ya serikali za mitaa
kwa ma oni yangu upungufu huu umekuwa ni changamoto kubwa katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo nchini
mapungufu katika usimamizi wa manunuzi nilibaini mapungufu katika usimamizi wa manunuzi kwenye halmashauri na wizara karibu zote zilizotekeleza miradi ya maendeleo
mashaka yangu ni juu ya kiwango cha uelewa wa watendaji kuhusiana na sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake
katika eneo hili nilibaini mapungufu mbalimbali ikiwemo manunuzi yalifanyika bila idhini ya bodi ya zabuni manunuzi yalifanyika ila ushindani shaji wa bei vifaa na mali ambavyo vilinunuliwa lakini havijapokelewa ununuzi wa madawa na vifaa tiba kutoka kwa wazabuni wa kawaida bila idhini ya bohari kuu ya madawa msd
mapendekezo ya jumla kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka nimetoa mapendekezo kadhaa kwa watekelezaji wa miradi ya maendeleo ili kuwaweze sha kuongeza uwajibikaji katika rasilimali za umma
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp maafisa masuuli wanaohusika na udhibiti wa fedha za umma na usimamizi wa miradi ya aendeleo wana shauriwa kuweka juhudi zaidi katika kuhakiki sha kwamba mapendekezo ya ukaguzi ya miaka ya nyuma yana shughulikiwa ipasavyo ili kuondoa uwezekano wa kujirudia kwa mapungufu hayo katika kaguzi zijazo
menejimenti za wizara na halmashauri za seri kali za mitaa zina shauriwa kuhakiki sha kuwa vitengo vya ukaguzi wa ndani vinapewa rasilimali za kuto sha ili kuviongezea ufanisi katika utendaji
utoshelevu wa rasilimali fedha rasilimali watu na vitendea kazi ni muhimu ili kuboresha utawala bora uthibiti wa ndani pamoja na uongozi wa miradi ya maendeleo
menejimenti za wizara na serikali za mitaa zihakikishe kuwa timu za ukaguzi zitembelee mara kwa mara utekelezaji wa miradi na kazi zao zimakinikie maeneo nyeti zaidi ya utekelezaji
uwajibikaji wa menej imenti katika ufuatiliaji wa utekelezaji wa miradi utapunguza uwezekano wa kutofikiwa kwa malengo ya mradi yaliyokusudiwa
wizara ya fedha hazina kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo na wadau wengine wote wanatakiwa kuhakikisha kwamba fedha zilizoidhi nishwa zinatolewa kwa wakati ili kutekeleza miradi iliyokusudiwa hatimaye kuleta tija kwa jamii
menejimenti wizara na serikali za mitaa zinatakiwa kuhakiki sha zinafuata masharti ya mkataba wa maelewano mou hususani ufuatiliaji wa mara kwa mara wa kaguzi za taarifa za hesabu na utendaji wa miradi ya maendeleo na mapitio ya taarifa za robo mwaka na tathmini ili kuwesha kurekebisha makosa
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp maafisa masuuli wana shauriwa kuimari sha ukaguzi wa awali na kuhakiki sha malipo yote yanahakikiw na mamlaka sahi hi na viambat isho vinato sheleza mahitaji ya kanuni ya fedha ya mwaka na agizo c la memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
menejimenti za wizara na serikali za mitaa zinashauriwa kufanya manunuzi kwa watoa huduma ambao wanatoa sta kabadhi za kielectroniki za mamlaka ya mapato efr kwa njia hii wizara na serikali za mitaa zitasaidia watoa huduma kufuata kanuni za kodi
aidha maafisa masuuli wanatakiwa kuhakikisha kuwa zuio la kodi linawasilishwa kwa mamlaka ya apato ndani ya muda muafaka
mamlaka ya serikali za mitaa zi shirikiane na ofisi ya waziri mkuu tamisemi pamoja na ofisi ya rais utumi shi wa umma kuhakiki sha kuna idadi ya watumishi inayotosheleza kwa kujaza nafasi zilizo wazi ili kuboresha utendaji usimamizi na ufuati liaji wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hii itaisaidia jamii kupata tija zinazotarajiwa kwa wakati
maafisa masuuli bodi za zabuni na vitengo vya manunuzi wanapaswa kuhakiki sha kwamba manunuzi ya kazi za ujenzi bidhaa na huduma yanazingatia matakwa ya sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka pamoja na kifungu na
 cha memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka na memoranda za makubaliano
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sura ya kwanza 
 utangulizi na taarifa za ujumla 
 utangulizi ukaguzi wa taarifa za fedha za miradi ya maendeleo inayotekelezwa nchini kwa mwaka wa fedha unaoi shia unaofanyika ki sheria umekamilika
mawanda ya ukaguzi wa miradi ya maendeleo yanajumui sha miradi mikuu mitano inayofadhiliwa na erikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na wa shirika wa maendeleo kupitia mfuko wa uchangiaji wa pamoja na mradi wa mfuko wa barabara unaopata fedha zake kutoka katika mapato ya ndani yanayotokana na kodi ya mafuta
miradi mitano iliyofadhiliwa ni progr amu ya maendeleo ya sekta ya kilimo asd p mfuko wa afya hbf mfuko wa barabara rf mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf na programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp
pamoja na hiyo kuna miradi mingine inayofadhiliwa kwa ubia kati ya serikali wafadhili
muhtasari wa mambo muhimu yaliyotokana na ukaguzi yameonye shwa katika taarifa hii ya jumla
aidha taarifa kamili zilipelekwa kwa uongozi wa kila mkaguliwa anayesimamia utekelezaji wa mradi na wadau wengine wanaohusika na miradi
 mamlaka na muhimu wa ukaguzi kutokana na ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ninapaswa kukagua taarifa zote za hesabu za fedha katika ofisi zote za umma mahakama na mamlaka zote za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kutoa taarifa wa mheshimiwa rais ambaye atahakiki sha zinawasili shwa mbele ya bunge
katika kutimiza wajibu huu kifungu na
 cha sheria na
 ya ukaguzi wa umma ya mwaka inanitaka kujiridhi sha kwamba mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp tahadhari zinachukuliwa ili kulinda na kuhakiki sha kwamba fedha za umma zinakusanywa kwa mujibu wa sheria kanuni na miongozo iliyowekwa
fedha zote zinazotolewa zinatumik kulingana na malengo yaliyokusudiwa na mamlaka husika na kwa mujibu wa sheria na kanuni za fedha na ugavi
aidha nina wajibu kutokana na ifungu kilichotajwa hapo juu kulitanabai sha bunge juu ya kuwepo kwa udhaifu katika kupata thamani ya fedha katika matumizi ya rasilimali za umma
 majukumu na wajibu wa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa miradi ya maendeleo wajibu wangu ka ma mkaguzi wa hesabu ni kutoa maoni ya ukaguzi kuhusu taarifa za fedha za miradi ya maendeleo kutokana na ukaguzi nilioufanya
nilifanya ukaguzi kulingana na viwango vya kimataifa vinavyosimamia ukaguzi katika taasisi za umma za ukaguzi issais mkataba makubaliano na taratibu nyingine nilizoona zinafaa
aidha kifungu na
 cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kinanitaka nijiridhi she kama taarifa za hesabu zimeandaliwa kwa misingi ya viwango vya kihasibu na tahadhari za kuto sha zime chukuliwa kulinda ukusanyaji wa mapato stakabadhi uhifadhi uuzwaji uhamasi shwaji pamoja na matumizi sahihi wa mali ya umma na ni wajibu wangu kuona kuwa sheria kanuni maelekezo na maagizo yanafuatwa katika matumizi ya fedha za umma na kwamba yameidhi nishwa ipasavyo
zaidi kifungu cha sheria ya manunuzi ya umma na
ya kinanitaka katika ripoti yangu nitoe tathmini kama taarifa nilizokagua zinakidhi matakwa ya sheria na kanuni zake
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
 muundo wa kazi za ukaguzi katika ofisi ya taifa ya ukaguz ripoti hii inatoa kwa muhtasari matokeo ya mwi sho ya zoezi la ukaguzi ambalo lilifanywa na ofisi yangu nchini kote katika mwaka huu
ili ofisi yangu iweze kushughulikia kikamilifu kazi hii kubwa ya kukagua miradi ya maendeleo iliyotekelezwa na halma shauri zote nchini kuna ofisi katika mikoa yote tanzania bara kwa kurahisi sha utendaji ofisi za mikoani zinaongozwa na mkaguzi mkuu wa nje
watumi shi wa ukaguzi ningependa kutambua juhudi za serikali katika kubore sha hali za wafanyakazi katika ofisi yangu japokuwa juhudi zaidi zinatakiwa kubore sha maslahi hayo
muundo mpya wa ofisi yangu umepiti shwa na mh
dkt
jakaya mri sho kikwete aliyekuwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania novemba mwaka 
wakati huu mawanda ya ukaguzi kwa kiasi kikubwa yamepa nuka sana hivyo basi kama kukiwa na uwezo wa kifedha nia ya ofisi ni kupanua ofisi za ukaguzi hadi ngazi ya wilaya
juhudi hizi zitahitaji kibali kutoka serikalini pamoja na kutenga bajeti kwa ajili ya upanuzi unaokusudiwa
kuwepo kwa ofisi yangu katika ngazi ya wilaya kutaenda sawa na sera ya serikali ya maendeleo kwa wananchi ambapo fedha nyingi za maendeleo zinaelekezwa huko
kwa mwelekeo wa sasa kazi ya ukaguzi siyo ile ya kuangalia masuala ya fedha na utii wa sheria
ni nia yangu kuhakiki sha kwamb wakaguzi wanakuwa na utaalamu kwenye masuala ya ukaguzi wa ufanisi kiuchunguzi mazingira mikataba utawala ukaguzi wa viashiria mifumo ya kielektroniki kitekinolojia na kwa sasa ukaguzi wa maf uta na gesi na ukaguzi wa kina comprehensive audit
hii itaweze sha ofisi yangu kufanya ukaguzi wa kina ambao unajumui sha ukaguzi katika kila nyanja ya taasisi
ofisi yangu inajenga uwezo wa wakaguzi katika maeneo haya kwa kuzingatia mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp uvumbuzi wa akiba ya gesi na uwezekano wa ugunduzi wa mafuta na umuhimu wake atika uchumi
 mawanda na viwango vya ukaguzi vinavyotumika 
 mawanda ya ukaguzi mawanda ya ukaguzi yanahusi sha tathmini ya ufanisi wa mfumo wa fedha wa kihasibu udhibiti wa ndani juu ya shughuli mbalimbali utekelezaji wa miradi ya maendeleo na kutembelea kujionea hali halisi
ukaguzi unafanyika ili kujiridhi sha kwamba kulikuwepo na uzingatiaji wa kanuni zilizopo kuongeza tija na ufanisi na kupunguza gharama za uend eshaji katika matumizi ya umma
wakati wa ukaguzi kasoro zinazojitokeza zinawasili shwa kwa afisa masuuli anayehusika na utekelezaji wa mradi kupitia kikao cha kumaliza ukaguzi
maafisa masuuli wanapewa fursa ya kujibu hoja na kutekeleza mapendekezo na maoni ya ukaguzi
baada ya hapo masuala yote ambayo hayakupata ufumbuzi ufafanuzi yanajumui shwa kwenye taarifa ya mwi sho kwa afisa masuuli na ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu inayoonye sha hati ya ukaguzi kwa taasisi husika
 viwango vya ukaguzi vinavyotumika nimefanya ukaguzi kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya ukaguzi vya ofisi za ukaguzi umma issais zinazotolewa na taasisi ya kimataifa inayojumui sha asasi kuu za ukaguzi wa hesabu intosai na taratibu nyingine nilizoona zinafaa kutokana na mazingira husika
viwango hivi vinanitaka kuzingatia maadili katika kuandaa na kutekeleza ukaguzi wangu kwa nia ya kupata uhakika kwamba taarifa za hesabu zipo sahihi na hazina makosa makubwa
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
 sera ya kihasibu taarifa za fedha za miradi ya maendeleo hutayari shwa kulingana na mkataba wa makubaliano kwa kuzingatia mifumo ya usimamizi wa fedha za umma nchini
kanuni na
 ya sheria ya fedha inaitaka serikali kuweka taratibu za kihasibu ili kuhakiki sha kwamba rasilimali zinazoidhini shwa na bunge zimetolewa maelezo ya kuto sha juu ya matumizi yake
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya fedha a
 ya mwaka iliyorekebi shwa mapato yote ya umma yaliyopokelewa yanapaswa kuingizwa kwenye mfuko mkuu wa serikali
malipo kutoka kwenye mfuko huo yataidhini shwa kwa sheria ya bunge ya matumizi kwa mwaka husika
 kuandaa na kuwasili sha hesabu wa ajili ya ukaguzi 
 wajibu wa ki sheria wa afisa masuuli wizara idara wakala na sekretarieti za mikoa kifungu na
 cha sheria ya fedha na
ya mwaka iliyorekebi shwa kinamtaka afisa masuuli kuandaa taarifa za fedha zilizo sahihi kwa kil kipindi cha mwaka kuonye sha mapato na matumizi ya mradi hadi kufikia mwi sho wa mwaka
ni wajibu wa uongozi wa wizara idara na wakala kuhakiki sha kwamba kumbukumbu sahihi za kihasibu za miradi zinatunzwa vizuri ambazo zitaweza kutoa uhakika wa taarifa mizania sahihi na ni jukumu lake kulinda mali za taasisi
 majukumu ya mamlaka za serikali za mitaa katika kuandaa taarifa za fedha jukumu la kutayari sha taarifa sahihi za fedha ni la menejimenti ya halma shauri kama ilivyofafanuliwa katika agizo na
 ya memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka na mkataba wa makubaliano kati ya serikali na wa shirika wa maendeleo
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp agizo na
 la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka inaelekeza uongozi wa halma shauri kuweka na kusimam ia mfumo thabiti wa udhibiti wa ndani na kuusimamia katika halma shauri zao
 mfumo wa udhibiti wa ndani mfumo wa udhibiti wa ndani ni utaratibu wa kuhakiki sha malengo ya taasisi yanafikiwa kwa ufanisi utendaji bora na kutoa taarifa za fedha za kuaminika wa kufuata sheria kanuni na sera
mfumo wa udhibiti wa ndani una mchango mkubwa katika kuzuia na kugundua ubadhirifu matumizi mabaya na kulinda rasilimali za umma
kuweka na kusimamia mfumo thabiti wa udhibiti wa ndani ni jukumu la uongozi wa taasisi hus ika
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sura ya pili 
 utekelezaji wa mapendekezo katika ripoti za kaguzi za miaka ya nyuma 
 utangulizi sehemu hii inalenga kutoa taarifa ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti za kaguzi za miaka ya nyuma pia ni mu htasari wa masuala ya kifedha na yasiyo ya kifedha yaliyoibuliwa katika kila ripoti ya mradi yaliyokuwa yametekelezwa kwa sehemu au hayajatekelezwa kabisa
madhumuni ya mapendekezo ya ukaguzi yanayotolewa kwa wakaguliwa ni kuweze sha kufanya mabore sho na kurekebi sha kasoro zilizoonekana wakati wa ukaguzi wa taarifa za hesabu
kuchukua hatua za haraka kutawezesha kubore sha mifumo ya ndani kuwa na matumizi mazuri ya rasilimali za miradi na kuwa na ufanisi
baadhi ya watekelezaji hawakuweza kufanya juhudi za ziada kutekeleza mapendekezo ya ukaguzi
hulka ya kutochukua hatua kwenye madhaifu na mapungufu yaliyoaini shwa na ukaguzi inaweza kusababisha uwezekano wa matatizo hayo kujiru dia kwa miaka ijayo
hii inamaanisha kuwa afisa masuuli na wasimamizi hawatoi uzito wa kuto sha katika ku shughulikia mapendekezo haya hivyo kusababisha uwezekano wa matatizo hayo kujirudia kwa miaka ijayo
jedwali la hapa chini linaonye sha kwa muhtasari masuala ambayo hayajatekelezwa kuanzia mwaka wa fedha hadi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 mchanganuo wa utekelezaji wa mapendekezo katika ripoti za kaguzi za miaka ya nyuma miradi sh
milioni programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo mfuko wa afya mfuko wa barabara mfuko wa maendeleo ya jamii programu ya maendeleo ya sekta ya maji mwenendo wa edwali la hapo juu naones ha menej imenti ya watekelezaji wa miradi hazikuchukua hatua stahiki katika kuyafany ia kazi mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti za kaguzi za nyuma
kwa ujumla katika kupitia utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi zilizopita nimebaini kuwa mapendekezo men gi hayakufanyiwa kazi na watekelezaji wa miradi
jedwali la linaonesha miradi idadi ya watekelezaji na thamani ya mapendekezo ambayo hayajate kelezwa na halmashauri husika
jedwali na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti za kaguzi za miaka ya nyuma na idadi ya watekelezaji mradi thamani ya mapendekezo ambayo hayajatekelez wa sh
milioni idadi ya watekelez aji kiambatis ho program ya maendel eo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sekta ya kilimo mfuko wa afya ii mfuko wa barabara iii mfuko wa maendel eo ya jamii iv program ya maendel eo ya sekta ya maji miradi mingine vi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sura ya tatu 
 misingi ya hati za ukaguzi 
 utangulizi maoni ya ukaguzi ni hati inayotolewa kuonye sha hali ya taarifa za fedha na hu tolewa na mhasibu huru anayetenda kazi ya ukaguzi wa vitabu vya hesabu na taarifa nyinginezo katika kuandaa taarifa za fedha
hati ya ukaguzi inasaidia kuweka malengo ya ukaguzi maoni ya mhasibu juu ya taratibu na taarifa zilizotumika kuandaa hesabu na maoni ya mhasibu kama hesabu ziko sahihi na zinatoa hali halisi ya taasisi
maoni ya ukaguzi huzingatiwa kuwa ni zana muhimu wakati wa kutoa taarifa za hesabu kwa wadau
katika sekta ya umma inakusudia kuli shauri bunge na watumiaji wengine kama taarifa za fedha zimetayari shwa kwa kuzingatia viwango kubalifu vya kimataifa vya kutayari sha taarifa za fedha katika sekta ya umma ipsas na kwa namna inavyotakiwa chini ya kifungu cha cha sheria ya fedha za umma ya mwaka ili vyorekebi shwa na agizo hadi ya memor anda ya serikali za mitaa pamoja na ilivyo kwenye memoranda ya makubaliano na wa shirika wa maendeleo
 aina za hati za ukaguzi kuna aina nne za hati za ukaguzi kila moja ikieleza mazingira tofauti anayokutana nayo mkaguzi
hati hizo ni kama ifuatavyo i hati inayoridhi sha wakati mwingine hati hii huchukuliwa na wengi kama hati safi
aina hii ya hati hutolewa wakati taarifa za fedha zilizowasili shwa zinakuwa hazina makosa mengi na zimezingatia matakwa ya viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma ikihusi sha uzingatiaji wa sheria na kanuni
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp katika mazingira fulani hati ya ukaguzi inayoridhi sha huweza kurekebi shwa kwa kuongeza aya yenye masuala ya msisitizo yanayodokez masuala muhimu
kuongezwa kwa aya ya masuala ya msisitizo hakuathiri hati ya ukaguzi iliyotolewa
madhumuni ya masuala ya msisitizo ni kutoa uelewa zaidi kwa hali iliyotokea wakati wa ukaguzi licha ya kutolewa kwa hati ya ukaguzi inayoridhi sha
ii hati enye shaka hali na mazingira inayosababi sha kutolewa kwa hati hii huwa katika kundi moj au mawili ambayo ni wakati mkaguzi anapobaini kuwa kuna upoto shaji kwenye kipengele kimoja au kwa ujumla ambao ni mkubwa na meenea kwenye hesabu na mkaguliwa hatak kurekebi sha kutokuelewana au pale ambapo mkaguzi ana shindwa kupata uthibiti sho kutokana na ukaguzi kutoa maovu na madhara makubwa yanayoweza kutokea kwenye hesabu lakini hayana upoto shaji kutokuwa na uhakika
iii hati isiyoridhi sha hati isiyoridhi sha hutolewa inapogundulika kuwa taarifa za fedha kwa kiasi kikub wa si sahihi zinapoangaliwa katika kipengele maalum au katika ujumla wake na kuonekana kuna upoto shaji katika hesabu kwa hiyo taarifa hesabu zinakuwa zimepoto shwa sana na zinapo tazamwa kw ujumla wake zinakuwa haziendani na mfumo wa kihasibu wa kuandaa taarifa uliotumika
maelezo ya hati isiyoridhi sha huwa wazi amba po hueleza kwamba taarifa za fedha hazikuzingatia na kufuata mfumo wa uhasibu uliochaguliwa
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp iv hati mbaya hati mbaya ina tolewa pale ambapo mkaguzi ana shindwa kupata uthibiti sho wa kuto sha kuweza kutoa maoni yake na madhara yanayoweza kutokea kwenye taarifa za fedha ni kubwa na zina upoto shaji sana
kuzuiwa kwa mawanda ukaguzi kunaweza kutokea kwa maoni ya mkaguzi pale taarifa za kihasibu zinapokuwa hazito shelezi au mkaguzi anapo shindwa kufanya taratibu za kikaguzi anazoami ni zingefaa
vipengele vya matatizo yanayoweza kutoa hati mbaya ni pamoja na kutokuwa na kumbukumbu sahihi za vitabu vya kihasibu mapato au matumiz yasiyoingizwa vitabuni mapato au matumizi yasiyokuwa na yaraka au yenye nyaraka pungufu taarifa kutokuonye shwa vitabuni pamoja na kutokutunza kumbukumbu sahihi
 mwelekeo wa hati za ukaguzi i jedwali lifuatalo linaonye sha mwelekeo wa hati za ukaguz zilizotolewa kwa miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha 
jedwali na
 mwelekeo wa hati za ukaguzi zilizotolewa hati program ya maendel eo ya sekta ya kilimo mfu ko wa afya mfuko wa baraba ra mfuko wa maendel eo ya jamii program ya maendel eo ya sekta ya maji jum la ndo go mirad mingi ne jum la kuu hati zinazoridhi sha 
 hati zenye shaka 
 hati zisizoridhi ha hati mbaya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp hati program ya maendel eo ya sekta ya kilimo mfu ko wa afya mfuko wa baraba ra mfuko wa maendel eo ya jamii program ya maendel eo ya sekta ya maji jum la ndo go mirad mingi ne jum la kuu jumla jedwali hapo la hapo juu linaonye sha kuwa kati ya miradi iliyokaguliwa miradi sawa na asilimia 
 ilipata ati inayoridhi sha na iradi sawa na asilimia 
 ilipata hati yenye shaka
uchambuzi zaidi unaon yesha kuwa kati ya miradi mikubwa mitano yenye jumla ya ripoti miradi mia sita shirini na nane imepata hati inayoridhi sha ambayo ni sawa na asi limia 
 na miradi sitini imepata hati yenye shaka ambayo ni sawa na asilimia 
pia miradi mingine ya maendeleo yenye jumla ya ripoti mia moja kumi na moja ilipata hati inayoridhi sha ambayo ni sawa na asilimia 
katika miradi yote ya maendeleo iliyokaguliwa katika mwaka huu wa fedha hakuna mradi uliopata hati isiyoridhi sha wala hati mbaya
ii mtiririko wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa miradi ya maendeleo kwa miaka mitano mfululizo ni kama inavyoone kana kwenye jedwali hap chini jedwali na
 mtiririko wa hati za ukaguzi kwa miaka mitano mwaka hati zinazoridhi sha hati zenye shaka hati zisizoridhi sha hati mbaya jumla 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mwaka hati zinazoridhi sha hati zenye shaka hati zisizoridhi sha hati mbaya jumla 
 kutokana na uchambuzi wa hapo juu idadi ya miradi iliyokaguliwa imeongezeka kutoka mw aka jana mpak mwaka
ongezeko hili limesababi shwa na uundwaji wa halma shauri mpya mbili na ongezeko la miradi mingine ya maendeleo kutoka mpaka 
pamoja na ongezeko hili la miradi mipya hakuna hati isiyoridhi sha wala hati mbaya iliyotolewa ukili ngani sha na mwaka uliopita
kwa ujumla utendaji wa miradi ya maendeleo umeimarika ukilingani sha na miaka liopita
 uwasili shaji na uchambuzi wa matokeo ya ukaguzi sehemu hii inatoa uchambuzi wa masuala yaliyosababi sha kutoa hati za hesabu kwa watekelezaji wa miradi ya maendeleo
jumla ya ripoti za ukaguzi mia saba tisini na tisa zilitolewa kwa miradi yote ya maendeleo ambapo ni ripoti za miradi mikubwa mitano na mia moja kumi moja ni ripoti za miradi mingine kwa mwaka wa fedha 
uchambuzi unalenga kuelezea misingi iliyotumika kufikia maamuzi ya kutoa aina moja au nyingine ya hati za ukaguzi
mchanganuo ufuatao unaonesha kwa kina aina za hati zilizotolewa kwa kila mradi uliokaguliwa
 programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo serikali ya tanzania ilianzi sha mkakati wa maendeleo ya sekta ya kilimo asds ili kuweka mwelekeo wa kufikia malengo yenye mafanikio katika sekta ya kilimo
programu ya maendeleo katika sekta ya kilimo asdp ilianzi shwa kwa pamoja na wizara zinazoongoza sekta ya kilimo aslms ambazo ni wizara ya kilimo chakula na ushirika maendeleo ya mifugo na uvuvi maji na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp umwagiliaji pamoja na viwanda bia shara masoko na tamisemi
wizara hizo zinatoa miongozo na mikakati ya kufaniki sha utekelezaji wa maendeleo ya sekta ya kilimo asds
shughul za maendeleo katika ngazi za wilaya hutekelezwa na maml aka za serikali za mitaa lgas kwa mujibu wa mpango wa maend eleo ya kilimo katika ngazi ya ilaya dadps
mpang wa maendeleo katika ngazi ya ilaya ni sehemu ya mipango ya maendeleo ya wilaya ddps
serikali ya tanzania na wa shirika wa maendeleo wanafanya kazi kwa pamoja ili kuhakiki sha kunakuwepo na maendeleo katika sekta ya kilimo
wa shirika wa maendeleo wafuatao wamechangia katika mfuko wa maendeleo wa sekta ya kilimo shirika la maendeleo la kimataifa la denmark danida shirika la shirikiano wa kimataifa la japan jica muungano wa ulaya eu shirika la msaada la kimataifa la ireland ia mfuko wa maendeleo ya kilimo ifad na shirika la kimataifa la maendeleo ida
katika ukaguzi nimebaini kuwa jumla ya halma shauri zilipelekewa fedha kwa ajili ya maendeleo ya sekta ya kilimo isipokuwa halma shauri ambazo ni halma shauri ya mji wa masasi halma shauri ya njombe halma shauri ya ushetu na halma shauri ya jiji la dar es salaam
matokeo ya ukaguzi kama yalivyoaini shwa hapo chini
a hati inayoridhi sha jumla ya halma shauri mia moja arobain na saba ambazo ni asilimia 
 kati ya zilizokaguliwa zilipata hati zinazoridhi sha kama ilivyoonye shwa katika kiambati sho na
vii
kwa mwaka wa fedha uliopita halma shauri ambazo ni asilimia 
 kati ya halma shauri zilipata hati inayoridhi sha
b halma shauri zilizopata hati zenye shaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp halma shauri kumi na mbili ambazo ni asilimia 
 kati ya zilizokaguliwa zilipata hati zenye shaka
kwa mwaka wa fedha halma shauri ambazo ni asilimia kati ya halma shauri zilipata hati yenye shaka
jedwali na
 halmashauri zilizopata hati yenye shaka na
halma shauri wilaya ya karatu hati za malipo ya sh
 zilikosekana wakati wa ukaguz kinyume na agizo c na la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa la mwaka 
wilaya ya geita halma shauri ilifanya malipo sh
 kwa ajili ya adeni ya mwaka wa fedha wa ambayo hayakuonye shwa kwenye taarifa ya fedha za halma shauri za mwaka wa fedha uliopita hivyo kusababi sha pungufu ya wadai kwa sh
 kwa mwaka na ongezeko la wada kwa mwaka katika taarifa ya hali ya fedha
kigoma manispaa ukaguzi wa taarifa za fedha umebaini makosa ya kiasi cha sh
 ya taarifa za fedha za mwaka uliopita ambayo hayajarekebi shwa
thamani ya mali vifaa na itambo imeon yeshwa zaidi kwa sh
 kutokana na kujumuishwa kwa mali vifaa na mitambo ambavyo havikununuliwa
wilaya ya hai halmashauri imeonyesha bakaa ya fedha taslimu ya sh
 katika taarifa ya hali ya fedha hata hivyo akaunti ya maendeleo ambayo natunza fedha za mradi inaon yesha bakaa ya fedha taslimu ya sh
 mpaka uni 
hivyo kiasi kilichoonyeshwa kwenye taarifa ya hali ya fedha haiko sahihi
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp urari wa wadai ulikuwa pungufu kwa sh
 kutokana na kutojumuishwa kwa deni la kiasi cha sh
deni hili linatokana na fedha zilizokopwa katika akaunti ya amana kwa ajili kulipa posho na ununuzi wa vifaa kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za mradi
wilaya ya ukerewe mapato yaliyohairi shwa deferred income yameon yeshwa pungufu katika taarifa ya hali ya fedha kwa sh
 kutokana na kuonye shwa sh
 badala ya sh
wilaya ya kalambo mchanganuo wa fedha taslim sh
 za akaunti ya maendeleo za mradi wa sekta ya kilimo hazikuweza uhakikiwa iwapo zilikuwepo mwi shoni mwa mwaka wa fedha 
taarifa ya matumizi ya mtaji haikuandaliwa hivyo kupelekea ugumu katika kukagua thamani ya mali vifaa na mitambo
wilaya ya manyoni kiasi cha sh
 zililipwa bila kuwa na viambatisho vinavyoonye sha usahihi wa malip hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya kilindi menejimenti ilishindwa kutoa maelezo ya marekebisho yaliyofanywa kwenye salio la mali za kudumu la kiasi cha sh
salio ishia juni lilikuwa sh
 wakati kiasi kilichoonyeshwa kama salio anzia julai ni sh
taarifa ya mapato na matumizi kwa ajili ya mali za kudumu capex imeonye sha jumla ya matumizi ya sh
 hata hivyo ongezeko la mali mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp limeon yesha kiasi cha sh
 na kupelekea upungufu wa sh
kazi zinazoendelea za ujenzi wa jengo la viwanda lenye thamani ya sh
 zilizoonyeshwa kwenye taarifa ya mapato na matumizi kwa ajili ya mali za kudumu capex hazikuon yeshwa kwenye taarifa ya hali ya fedha
rasilimali za ki baiolojia za ma shamba ya mvungwe zenye thamani ya sh
 hazikuwekwa kwenye taarifa ya hali ya fedha pia sera kuhusu mali aiolojia haikuon yeshwa kwenye taarifa za fedha
wilaya ya muheza mapato yaliyo ahirishwa defered capital income na matumizi ya fedha za ruzuku kwa mali za kudumu kiasi cha sh
 yanatofautiana na onge zeko la mali za kudumu zilizoonyeshwa sh
 kwenye taarifa ya hali ya fedha na hivyo kupelekea upungufu kwa sh
halma shauri imeonyesha hasara iliyotokana na kufanya uthamini ya kiasi cha sh
 lakini kiasi hicho hakikuon yeshwa kwenye taarifa ya utendaji wa fedha
mchang anuo wa mali za kudumu umeon yesha ongezeko la ikipiki yenye thamani ya sh
 lakini ruzuku iliyopokelewa kwa ajili ya ununuzi wa pikipiki haikuweza kuon yeshwa kwenye taarifa ya mapato na matumizi capex kwa ajili ya mali za kudumu hivyo dhana ya ulinganifu haiwezi kupatikana matching concept wilaya ya lushoto ongezeko la mali vifaa na mitambo zenye thamani ya sh
 hazikuon yeshwa kwenye taarifa za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp fedha
hii imeathiri uko kotoaji wa kiwango cha uchakavu kiasi cha fedha za ruzu ki kilichotumika na pia thamani ya mali za kudumu zilizoon yeshwa mwishoni mwa mwaka kwenye taarifa za fedha
 wilaya ya misenyi bakaa ya fedha taslim ilionyeshwa pungufu kwa sh
kiasi sahihi kilichopaswa kuon yeshwa ni sh
 badal ya sh
 manispaa ya musoma kiasi cha sh
 kilichohami shiwa kwa vikundi vya kijamii kwa ajili ya utekelezaji wa miradi iliyopangwa zililipwa na halma shauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonye sha usahihi wa malip hayo kinyume agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
 mfuko wa afya serikali ya tanzania ilianzi sha mfumo wa kurekebi sha sekta ya afya ili kubore sha utoaji wa huduma ya afya nchini
mfumo unalenga kubore sha utaratibu na utekelezaji wa huduma za afya katika sekta ya afya
wizara ya afya na ustawi wa jamii na ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa kwa kushirikiana na wa shirika wa maendeleo najihusi sha na kubore sha vituo vya afya na vifaa tiba katika kuto huduma za afya kupitia mpango wa mfuko wa maendeleo ya huduma ya afya
kama sehemu ya programu ya mabore sho ya maendeleo ya sekta ya afya na ili kukuza kuratibu kupanga na kutekeleza huduma ya afya ndani ya sekta ya afya serikali ya tanzania imeaamua kuwa na mtazamo mpana wa utoaji wa huduma za afya kwa kutafuta rasilimali ndani na nje
kwa mfumo huu serikali na kundi la washirika wa maendeleo kama vile ubalozi wa uholanzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp danida shirika la misaada la ireland sdc shirikiano wa tanzania na ujeruma ni giz kfw unfpa na benki ya dunia waliingia makubaliano ya kuchangia kwa pamoja katika maeneo yaliyoaini shwa na wizara ya afya na ustawi wa jamii katika mpango kazi wa mwaka
mwaka serikali ya tanzania na wa shirika wa maendeleo walisaini makubal iano ya pamoja ya kutekeleza miradi katika sekta ya afya kwa mtazamo mpana wa kisekta ili kufikia ukuaji endelevu wa sekta ya afya kwa wananchi
madhumuni ya kuweka pamoja misaada ya fedha ni kusaidia juhudi za maendeleo ya sekta ya afya tanzania
uchangia ji wa wadau wa maendeleo umepungua katika bajeti ya afya ya mwaka kutoka dola ya marekani 
 hadi dola ya marekani 
 kwa kila mtanzania kama ruzuku ya mfuko wa maendeleo ya afya
matokeo ya ukaguzi yamebaini kuwa halma shauri zilipelekewa fedha kwa ajili ya maendeleo ya sekta ya afya isipokuwa halma shauri ya jiji la dar es salaam
matokeo ya ukaguzi kwa fedha za mfuko wa afya ni kama ilivyo hapa chini
a hati inayoridhi sha halma shauri mia moja na thelathini na tisa zilipata hati inayoridhi sha sawa na asilimia 
 ya halma shauri mia moja na sitini na mbili zilizokaguliwa kama inavyoonye shwa kwenye kiambati sho na
viii
kwa mwaka wa fedha uliopita jumla ya halma shauri ambayo ni asilimia 
 kati ya halma shauri zilipata hati inayoridh isha
b hati zenye shaka kati ya halma shauri zilizokaguliwa halma shauri ishirini na tatu sawa na asilimia 
 zilipata hati zenye shaka
orodha ya halma shauri hizo na sababu za kupata hati hizo ni kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 halmashauri zilizopata hati zenye shaka na
halmashauri 
wilaya ya ushetu kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya itilima halmashauri imefanya malipo ya sh
 kwa ajili ya ununuzi wa dawa na mafuta vyenye jumla ya hati za madai ya sh
 hivyo kupelekea mali po zaidi kwa sh
wilaya ya kilindi halmashauri ilipokea ruzuku ya matumizi ya maendeleo sh
 ambazo zilitumika kununulia mali vifaa na mitambo lakini matumizi hayo hayakuonyeshwa kwenye taarifa ya mtiririko wa fedha kinyume na atakwa ya viwango vya uandaaji wa hesabu ipsas 
wilaya ya hai halmashauri imeonyesha bakaa ya fedha taslimu ya sh
 katika taarifa ya hali ya fedha hata hivyo akaunti ya maendeleo ambayo inatunza fedha za mradi inaon yesha bakaa ya fedha taslimu ya sh
 mpaka uni 
hivyo kiasi kilichoonyesh wa kwenye taarifa ya hali ya fedha haiko sahihi
mapato yatokan ayo na ruzuku kwa ajili ya matumizi ya kawaida yalionyeshwa zaidi kwa sh
wilaya ya kalambo halm ashauri haikuandaa usuluhishi wa kibenki pamoja na jedwali la mchanganuo wa bakaa hivyo kiasi cha sh
 kilichoonyeshwa kwenye mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp taarifa ya mtiririko fedha na taarifa ya hali ya fedha inawezekana kisiwe sahihi
mali vifaa na mitambo yenye thaman ya sh
 iliyoainishwa kwenye taarifa ya hali ya fedha kama ilivyokuwa juni inatofautiana kwa kiasi cha sh
 na mchanganuo wa mali vifaa na mitambo iliyoonyeshwa kwenye jedwali la mchanganuo wenye sh
jiji la aru sha hati za malipo ya sh
 zilikosekana wakati wa ukaguzi kinyume na agizo c la memoranda ya fedha mamlaka za serikali za mitaa mwaka 
wilaya ya magu kiasi cha sh
 zililipwa bila kuwa na viambatisho vinavyoony esha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya ukerewe hati za malipo ya sh
 zilikosekana wakati wa ukaguzi kinyume na agizo c la memoranda fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya nzega halmashauri imefanya malipo ya sh
 kwa ajili ya madeni ambayo hayakuonyeshwa kwenye taarifa ya madeni inayoi shia juni kinyume na agizo la memoranda fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
kiasi cha sh
 zililipwa bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
hati za malipo ya sh
 zilikosekana wakati wa ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya fedha mamlaka za serikali za mitaa mwaka 
manispaa ya kigoma halmashauri imeon yesha salio anzia la fedha taslim mwanzoni mwa mwaka ki asi cha sh
 badala ya sh
 ambayo ndiyo iliyoon yeshwa kama salio ishia katika mwaka wa fedha wa hivyo kusababisha upungufu wa salio ishia la fedha kwa sh
halmashauri imeonyesha ruzuku iliyopokelewa kwa ajili matumizi ya kawaida ya kiasi cha sh
 katika taarifa ya utendaji wa fedha wakati ruzuku halisi iliyopokelewa ilikuwa sh
 hivyo wameonesha mapato zaidi kwa sh
halmashauri imeon yesha fedha ya ruzuku zilizobaki kwa aji li ya matumizi ya kawaida sh
 wakati jedwali la mchanganuo na nyaraka nyingine zinaon yesha kiasi cha sh
 hivyo kuwa na upungufu wa sh
 kwenye taarifa ya hali ya fedha
kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya iramba ukaguzi ulishindwa kuthibi tisha uhalali wa mapokezi na matumizi ya dawa vifaa tiba vya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sh
 vilivyonunuliwa na pia havikuingizwa kwenye leja daftari
manispaa ya ilemela taarifa ya fedha inayoishia juni inaon yesha bakaa ya fedha ya sh
 hata hivyo mapitio ya usuluhishi wa kibenki yanaon yesha mradi hauku wa na salio hivyo kiasi kilichoon yeshwa kimezidi kwa sh
halmashauri imeon yesha ruzuku ya sh
 katika taarifa ya hali ya fedha badala ya sh
 kama inavyoonekana kwenye taarifa ya mapato na matumizi kwa ajili ya mali za kudumu hivyo kuon yesha pungufu kwa sh
wilaya ya manyoni halmashauri ilitumia kiasi cha sh
 kwa ajili ya kujazia mitungi ya gesi ya majokofu ya vituo vya afya wakati bei ya soko ilikuwa sh
 hivyo kusabisha matumizi zaidi ya sh
halmashauri ilifanya manunuzi ya vifaa vya usafi na shajara stationeries vyenye thamani ya sh
 hata hivyo vifaa vyenye thamani ya sh
 havikuweza kuthibitish wa kupokelewa
halmashauri ilifanya manunu zi ya lita za dizeli yenye thamani ya sh
 ambayo yaligawiwa kwa madereva lakini hayakurekodiwa kwenye kitabu log book kinyume na agizo la memoranda ya fedha mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
halmashauri imefanya mali po ya sh
 kwa ajili ya madeni ambayo hayakuonyeshwa kwenye taarifa ya madeni inayoishia tarehe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kinyume na agizo la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya kondoa kiasi cha sh
 zililipwa na ha lmashauri bila kuwa na viambat isho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya urambo kiasi cha sh
 zililipwa na ha lmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya babati halmashauri imeon yesha salio la ruzuku kwa ajili ya matumiz ya kawaida sh
 kwenye taarifa ya hali ya fedha wakati majedwali ya mchanganuo yanaon yesha sh
 hivyo kuna upungufu sh
wilaya ya muheza taarifa ya hali ya fedha imeon yesha kiasi cha ruzuku ya mtaji cha sh
 badala ya sh
 iliyoon yeshwa kwenye jedwali la mchanganuo hivyo kup elekea tofauti ya sh
halmashauri imeon yesha hasara ya uthamini ya mali vifaa na mitambo kiasi cha sh
 bila kuionesha kwenye taarifa ya mabadiliko ya mtaji statement of changes in equity
halmashauri imeon yesha samani za sh
 katika jedwali la mali vifaa na mitambo ambacho kinatofauti ana kwa sh
 na kile mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kinachoonekana kwenye jedwali la usawa trial balance sh
halmas hauri imeonyesha bakaa ya fedha taslimu ya sh
 katika taarifa ya hali ya fedha hata hivyo akaunti ya maendeleo ambayo inatunzia fedha za mradi inaon yesha kiasi cha sh
 mpaka juni ivyo kuna tofauti ya sh
 ambay haikuelezewa
shinyanga mc hati za malipo ya sh
 zilikosekana wakati wa ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa la mwaka 
rombo dc kiasi cha sh
 zililipwa na halma shauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
hati za malipo ya sh
 zilikosekana wakati wa ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya fedha mamlaka za serikali za mitaa mwaka 
manispaa ya musoma kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya bukoba halmashauri imelipa kiasi cha sh
 kwa shughuli zisizohusiana na mfuko wa afy a
mpaka kipindi cha ukaguzi de semba zilikuwa bado hazijarudishwa
wilaya ya kakonko mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya sikonge kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
 mfuko wa barabara mfuko wa barabara ulianzishwa kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria za tozo za mafuta ya arabara sura ya ili vyorekebishwa kinachotoa mwongozo juu ya ukusanyaji na matumizi ya mfuko
lengo kuu la sheria hii ni kuwezesha ukarabati wa barabara zilizoainishwa chini ya mamlaka ya wakala wa barabara tanzania na serikali mitaa kwa kuhakikisha kunakuwe po na fedha ya kutosha kwa ajili ya matengenezo ya barabara
madhumuni ya mfuko ni kutoa mtaji kwa ajili ya matumizi ya ukarabati na matengenezo ya barabara chini ya serikali za mitaa
karibu asilimia ya fedha zote zinazowekwa kwenye mfuko zinapaswa kutumika katika matengenezo na ukarabati wa barabara zilizoainishwa pamoja na shughuli za kiutawala kwa upande wa tanzania bara kwa mujibu wa mipango ya utekelezaji iliyopitishwa na ofisi ya wazi ri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaa
kati ya halmashauri halmashauri moja ya jiji la dar es salaam haikupata fedha za mfuko
matokeo ya ukaguzi ni kama ifuatavyo
a hati inayoridhi sha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jumla ya halma shauri mia moja hamsini na mbili sawa na asilimia 
 kati ya mia moja na sitini na mbili zilizokaguliwa zilipata hati zinazoridhi sha kama inavyoonye shwa katika kiambati sho na
ix
b hati zenye shaka halma shauri kumi ikiwa ni asilimia 
 kati ya mia sitini na mbili zilizokaguliwa zilipata hati zenye shaka
sababu ya kupata hati hizo zimeelezwa kwenye jedwali hapa chini jedwali na
 halmashauri zilizopata hati yenye shaka na halmashauri manispaa ya shinyanga hati za malipo za sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo
ikiwa sh
 zilikuwa posho za usimamizi na zililipwa mamlaka ya mapato ya tanzania wilaya ya kalambo taarifa ya hali ya fedha na taarifa ya mtiririko wa fedha zinaon yesha salio hasi la fedha la sh
 pia taarifa ya hali ya fedha inaon yesha salio la ruzuku ya kawaida hasi kwa sh
hivi vyote havikuwa na mchanganuo wala maelezo ya kutosha
taarifa ya utendaji wa fedha inayoishia juni inaon yesha matumizi ya ruzuku ya sh
 ambayo yamezidi jumla ya ruzuku ya matumizi ya kawaida kwa sh
 bila ya kuwepo kwa maelezo yoyote
mji wa mpanda kutokuonyeshwa kwa gharama za matengenezo za sh
 katika taarifa ya utendaji wa fedha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp hivyo kupelekea kuon yeshwa kwa faida zaidi kwa kiasi hicho
wilaya ya kilindi taarifa ya utendaji wa fedha inaon yesha matumizi ya ruzuku ya sh
 ikilinganishwa na jedwali la mchanganuo linaon yesha h
 hivyo kuna tofauti ya sh
 ambayo haijafanyiwa usulu hisho
kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka serikali za mitaa la mwaka 
wilaya ya korogwe halmashauri imeon yesha salio anzia la mali za kudumu la sh
 wakati hesabu za mwaka wa fedha zilizokaguliwa zilion yesha salio ishia la mali za kudumu la sh
 hivyo kuna pungufu ya sh
ruzuku ya mtaji iliyobaki iliyoon yeshwa siyo sahihi kutokana na makosa ya marekebisho yaliyosababishwa na ziada ya kuthaminisha mali ya sh
 badala ya sh
kosa hili linasababisha kuongez eka zaidi kwa ruzuku kwa sh
wilaya ya kondoa kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hivyo kuwa na mashaka juu ya usahihi wa taarifa za fedha
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp hati za malipo ya sh
 ziliko sekana wakati wa ukaguzi hivyo kushindwa kujiridhisha juu ya uhalali wa malipo yaliyofanyika
manispaa ya kigoma ujiji halmashauri imeon yesha mapato ya ruzuku ya kawaida kiasi cha sh
 wakati jumla ya gharama zote ukitoa uchakavu ni sh
hivyo halmashauri ilipaswa kuonyesha sh
 kwenye taarifa ya utendaji wa fedha
hii imepelekea kukosewa kwa taarifa ya mabadiliko ya mtaji
hati za malipo zenye thamani ya sh
 zilikosekana wakati wa ukaguzi hivyo kush indwa kujiridhisha na matumizi yaliyofanywa
kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa matumizi yaliyoonyeshwa kwenye taarifa ya fedha
wilaya ya muheza kiasi cha salio anzia ruzuku ya mtaji sh
 kilichoonyeshwa kwenye taarifa ya hali ya fedha kinatofautiana na kile kinachoonekana kwenye jedwali la usawa cha sh
 ivyo kusababisha tofauti ya sh
hasara inayotokana na uthamini wa mali ya sh
 ha ikuonyeshwa kwenye taarifa ya utendaji wa fedha
ongezeko la mali vifaa na mitambo sh
 linatofautiana na on gezeko la mali za kudumu lililoonyeshwa kwenye taarifa ya mapato na matumizi kwa ajili ya mali za kudumu na mtiririko wa fedha wenye sh
 hivyo kuwa na tofauti ya sh
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp wilaya ya ngorongoro mapitio ya taarifa ya mtiririko wa fedha inaon yesha upungufu wa ruzuku ya sh
 katika kipengele cha shughuli za uendeshaji wakati kuna ongezeko la ruzuku kwa sh
 kwa mujibu wa taarifa ya hali ya fedha sh
 kwa ukipunguza sh
 kwa 
mapitio ya taarifa ya hali ya fedha inaon yesha kuna upungufu wa wadaiwa kwa sh
 lakini upungufu huo haujaon yeshwa kwenye taarifa ya mtirir iko wa fedha
 wilaya ya bukoba fedha za mfuko wa barabara sh
 zimetumika kujenga maabara za shule za sekondari bila ya mashauriano na kibali ch tamisemi kinyume na ibara iii aya ya 
 ya makubaliano ya utendaji ya matengenezo ya baraba ra za wilaya miji na mitaa kwa mwaka wa fedha uliosainiwa tarehe na tarehe kati ya tamisemi na halmashauri
 mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf wamu ya atu iii ulianzi shwa kufuatia akubaliano kati ya serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na benki ya dunia kupitia shirika la kimataifa la maendeleo na mkataba wa fedha za maendeleo ulisainiwa tarehe juni na kuunda mfuko wa maendeleo jamii awamu ya tatu iii mradi wa uhawi lisha fedha kwenda kaya masikini
shirika lilikubaliana kuongeza mikopo hadi kufikia sdr sawa na dola za marekani kwa ajili ya mradi wa miaka mitano kuanzia tarehe agosti hadi tareh de semba 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
 malengo ya utend aji mfuko wa maendeleo ya jamii awamu ya tatu iii mradi wa kuhauli sha edha kwenda kaya masikini ambao ni sehemu ya mkakati wa aifa wa kuondoa umaskini ili kuweze sha jamii kupata fursa zinazochangia kubore sha maisha na pia ni mpango unaohusiana na malen go ya maendeleo ya mil enia mdg kua shiria malengo ya mpango wa kupunguza umaskini tprs
lengo la mradi ni kuwajengea walengwa na wanaoi shi katika mazingira magumu uwezo na ufanisi katika uzali shaji
 usimamizi wa mradi mfuko wa maendeleo ya jamii awamu ya tatu iii mradi wa kuhawi lisha fedha kwenda kaya masikini katika ngazi ya taifa inasimamiwa na safu ya uongozi wa tasaf tmu ikiongozwa na mkurugenzi mtendaji chini ya ofisi ya rais
tmu inasimamia utekelezaji wa shughuli za kila siku za tasaf iii
mk urugenzi mtendaji wa tasaf anawajibika kwa kamati ya taifa ya uende shaji nsc juu ya masuala ya fedha na utawala yanayohusiana na tasaf iii
katika ngazi ya wilaya wakurugenzi watendaji watendaji wa wilaya wakurugenzi wa manispaa kama wakuu wa halmash auri kwa ajili ya timu ya serikali za mitaa hutoa msaada kwa watendaji wa tasaf kwa timu inayosaidiwa na waratibu wa mfuko wa vijiji vfc
waratibu wa mfuko wa vijiji wanateuliwa na halmashauri za wilay au manispaa miongoni mwa wal wanaostahili kwa kuz ingatia vigezo vi navyotolewa na tmu
waratibu wa mfuko wa vijiji huratibu shughuli za tasaf iii katika wilaya na manispaa ikiwa ni pamoja na uhamasi shaji na uweze shaji kwa jamii juu ya masuala yanayohusu miradi iliyothibiti shwa
vfc huwajibika kwa safu uongozi tmu kwa niaba ya wakurugenzi wa halmashauri au manispaa
orodha ya halmashauri zilizokaguliwa katika mwaka wa fedha na aina ya hati iliyotolewa na sababu za kutolewa yameorodhe shwa hapa chini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a hati zinazoridhi sha jumla ya halma shauri arobaini na mbili sawa na asilimia 
 kati ya arobaini na tatu zilizokaguliwa zilipata hati zinazoridhi sha kama inavyoonye shwa katika kiambati sho na
b hati enye shaka halma shauri kumi ikiwa ni asilimia 
 kati ya arobai ni na tatu zilizokaguliwa ilipata hati enye shaka
sababu ya kupata hati hizo zimeelezwa kwenye jedwali hapa chini jedwali na
 halmashauri iliyopata hati isiyoridhisha na halma shauri wilaya ya kalambo taarifa mtiririko fedha kwa mwaka uliomalizika juni haina maelezo hivyo kufanya kuwa vigumu kuthibiti sha usahihi wa takwimu zake
 programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp programu ya maendeleo ya sekta ya ma ji ilisanifiwa ili kutafuta ufumbu zi wa mapungufu katika miundombinu ya maji mijini na vijijini kubore sha rasilimali za usimamizi wa maji kwa kuimari sha usimamizi wa ofisi za mabonde tisa na taasisi za sekta zinazohusika na kuzijengea uwezo
mwaka serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliandaa sera ya taifa ya maji ikiwa na malengo ya kuwa na mfumo wa kina kwa ajili ya maendeleo endelevu na usimamizi wa rasilimali za maji za taifa ambayo itahakiki sha sheria madhubuti na zakitaasisi zinakuwepo ili kusimamia utekelezaji
mikakati ya kitaifa ya maendeleo ya sekta ya maji nwsds imeonye sha jinsi wizara husika itakavyotekeleza sera ya taifa ya maji ili kufikia mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp malengo ya mkakati wa kukuza uchumi na kuondoa umaskini tanzania mkukuta
hii itakuwa ni mwongozo katika kuweka mipan go ya muda wa kati na muda mfupi
kwa maeneo mengine itatoa mwongozo katika kuungani sha mpango wa taifa wa maendeleo ya sekta ya maji na programu ya maendeleo ya sekta ya maji kama nyenzo katika kuandaa mipango ya muda wa kati
wizara ya maji iliandaa programu ya maendeleo ya sekta ya maji kwa ipindi cha mwaka hadi ambayo imejumui sha programu za kisekta tatu ambazo ni usimamizi wa rasilimali za maji mradi wa usambazaji maji vijijini na mradi wa maji safi na majitaka mijini
programu pia inajumu isha kuimari sha na kujenga uwezo wa taasisi zinazosimamia na kuhakiki sha zinatoa msaada katika utekelezaji wa mradi wa sekta ya maji
jumla ya halmashauri zilitengewa fedha kwa ajili ya kutekeleza programu ya maendeleo ya sekta ya maji kasoro halmashau ri ya jiji la dar es salaam
matokeo ya ukaguzi yameorodhe shwa hapa chini a watekelezaji wa programu ya maendeleo ya sekta ya maji waliopata hati zinazoridhi sha jumla ya watekelezaji mia moja arobaini na na ne sawa na asilimia 
 kati ya mia moja sitini na mbili zilizokaguliwa zilipata hati zinazoridhi sha kama inavyoonye shwa katika kiambatisho na
xi
b watekelezaji wa programu ya maendeleo ya sekta ya maji waliopata hati yenye shaka jumla ya watekelezaji kumi na nne wamepata hati yenye shaka ambao ni sawa na asilimia 
 ya watekelezaji wote waliokaguliwa kama inavyoonye shwa kwenye jedwali hapo chini
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 watekelezaji waliopata hati yenye shaka na halmashauri wilaya ya kondoa hati za malipo ya sh
 zilikosekana wakati wa ukaguzi hivyo kushindwa kujiridhisha juu ya uhalali wa matumizi hayo
kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesh usahihi wa malipo
wilaya ya uvinza halmashauri imefanya malipo ya sh
 kwa ajili ya madeni ya mwaka wa fedha uliopita ambayo hayakuonyeshwa kwenye hesabu za halmashauri kwenye mwaka husika
jiji la tanga halmashauri imepokea ruzuku kiasi cha sh
 kwa ajili ya matum izi ya kawaida na sh
 kwa ajili ya matumizi ya maendeleo ambayo yanafanya jumla ya sh
 kwa ajili ya program ya maendeleo ya sekta ya maji hata hivyo kiasi halisi kilichorekodiwa katika kitabu cha fedha ni sh
 hivyo kusabi sha tofauti ya sh
halmashauri imeonyesh ongezeko la mali vifaa na mitambo yenye thamani ya sh
 hata hivyo taarifa ya mtiririko wa fedha inaonyesha kwamba hamna mali vifaa wala mitambo iliyoongezeka kinyume na matakwa ya viwang vya uandaaji wa hesabu ipsas 
wilaya ya kalambo halmashauri haikuandaa usuluhishi wa kibenki pamoja na jedwali la mchanganuo wa bakaa hivyo kiasi cha sh
 kilichoonyeshwa kwenye mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na halmashauri taarifa ya mtiririko na hali ya fedha inawezekana kisiwe sahihi
ruzuku ya maendeleo iliyopokelewa jumla ya sh
 ilion yeshwa kama sh
 katika taarifa ya mapato na matumizi kwa ajili ya mali za kudumu na kusababisha tofauti ya sh
mji wa mpanda kutokuon yesha mapato kutokan na vyanzo vingine ya sh
 na gharama za matengenezo ya sh
 katika taarifa ya utendaji wa fedha kwa mwaka unaoishia juni 
hivyo kuleta ongezeko la sh
 katika taarifa ya mabadiliko ya mtaji
wilaya ya hai kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo hayo kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
wilaya ya iramba kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo
wilaya ya mkalama kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesh usahihi wa malipo hayo
matumizi ya lita 
 za mafuta ya dizeli yenye thamani ya sh
 yaliyoonyeshwa katika taarifa ya utendaji hayakuweza kuthibitishwa kutokana na kukosekana kwa vielelezo
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na halmashauri manispaa ya kigoma halmashauri imeon yesha imepokea ruzuku ya matumizi ya kawaida ya sh
 na kutumia sh
 ukiacha uchakavu
halmashauri ilipaswa kutambua sh
 katika taarifa ya utendaji wa fedha badala ya kiasi chote kilichopokelewa
hapa kuna makosa katika taarifa ya mtaji
halmashauri imeon yesha salio anzia la mali vifaa na mitambo la sh
 wakati salio ishia la mwaka wa fedha lilikuwa sh
 hivyo kuwa na upungufu kwa sh
taarifa ya mtiririko wa fedha inaonyesha ongezeko la wadaiwa kwa sh
 lakini taarifa ya hali ya fedha inaon yesha hakuna wadaiwa kwa miaka miwili
 wilaya ya longido kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahih wa malipo
 wilaya ya ngorongoro kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila uwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo
 wilaya ya pangani halmashauri imeon yesha pungufu ya matumizi kwa sh
 kwenye taarifa ya utendaji kwa kuonesha jumla ya matumizi ya sh
 badala ya sh
 wilay ya shinyanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na halmashauri kiasi cha sh
 zililipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malipo
 wilaya ya nzega halmashauri imeon yesha kusanyiko la ziada la sh
 kwa mwaka unaoish ia juni ukilinganisha na mwaka jana ambapo walion yesha sh
 ambayo inaon yesha kuna ongezeko la sh
 lakini katika mwaka huu wa fedha hakuna ziada iliyoripotiwa kwenye taarifa ya utendaji wa fedha wala iliyotokana na uthaminishaji wa mali
hivyo ziada imeongezwa kimakosa kwa sh
taarifa ya hali ya fedha inaonyesha gharama za matengenezo za sh
 ambazo ndani yake kuna deni la mwaka jana la sh
 hivyo gharama za matenge nezo zimeongezwa zaidi kwa sh
halmashauri im efanya malipo ya sh
 kwa ajili ya madeni ya mwaka wa fedha uliopita ambayo hayakuonyeshwa kwenye hesabu za halmashauri kinyume na agizo na la memoranda ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
kiasi cha sh
 zili lipwa na halmashauri bila kuwa na viambatisho vinavyoonyesha usahihi wa malip hayo
 miradi mingine ya maendeleo idadi ya miradi ya maendeleo iliyokaguliwa ni mia moja kumi na moja ikijumui sha miradi inayofadhiliwa na benki ya dunia benki ya maen deleo ya afrika mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp ukoma na programu ya maendeleo ya umoja wa mataifa
miradi yote iliyokaguliwa ilipata hati safi ikilinganishwa na miradi 
 iliyopata hati safi mwaka uliopita
hii inaon yesha maboresho katika usimamizi wa fedha na miradi kama inavyoonye shwa kwenye kiambatisho na
xii
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sura ya nne 
 utendaji wa kifedha 
 utangulizi sura hii inatoa mchanganuo wa kina wa utendaji wa kifedha katika miradi ya maend eleo ikiwemo programu wa maendeleo ya sekta ya kilimo mfuko wa afya mfuko wa barabara mfu ko wa maendeleo ya jamii programu wa maendeleo ya sekta ya maji pamoja na miradi mingine ya maendeleo katika kipindi cha mwaka 
miradi hii inafadhiliwa na serik ali ya tanzania pamoja na wa shirika mbalimbali wa maendeleo ambao michango yao pamoja na utekelezaji wa miradi imeoneshwa hapa chini 
 programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo 
 utangulizi programu hii inajumui sha mipango ya kuendeleza kilimo kitaifa na kise kta inayofadhiliwa kwa pamoja na serikali ya tanzania na wa shirika wa maendeleo kupitia mfuko wa pamoja wa maendeleo ya sekta ya kilimo ambao ulitanguliwa na assp na dadp
serikali ya tanzania imechukua mkakati wa mae ndeleo ya kilimo unaoweka mfumo kazi takaoweze sha kufikia malengo na mipango iliyokusudiwa
mfumo wa programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo asdp na waraka wa mwongozo ambao ulianzi shwa kwa pamoja na wizara tano zinazoongoza kilimo unatoa mwelekeo na utaratibu wa utekelezaji wa mpango mkakati wa kuendeleza sekta ya kilimo asds
shughuli za maendeleo kitaifa zitazingatia mpango mkakati wa wizara husika ambapo shughuli za maendeleo katika ngazi ya wilaya zitatekelezwa na mamlaka za serikali za mitaa lgas kwa kufuata programu ya maendel eo ya kilimo ya wilaya dadps
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
 mfuko wa kuchangia sekta ya maendeleo ya kilimo hazina mfuko wa kuchangia programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo unapata fedha kutokana na michango na mikopo toka kwa wa shirika wa maendeleo wakiwemo ubalozi wa ireland shirika la kimataifa la maendeleo ida shirika la kimataifa la maendeleo ya kilimo ifad na shirika la maendeleo la japan jica
kwa mwaka huu wa ukaguzi programu maendeleo ya sekta ya kilimo hai kupokea fedha kutoka kwa wa shirika wa maendeleo ila ilikuwa na jumla ya kiasi cha dola za marekani 
 ambazo ni fedha ya salio anzia bakaa toka kiasi cha dola za marekani 
 katika akaunti kuu ya mradi na kiasi cha dola za marekani 
 katika mfuko wa sekta ya kilimo
kiasi ambacho kilihami shwa kutoka akaunti kuu ya mradi ni dola za marekani 
 hivyo kiasi cha fedha kilichobaki mwi shoni mwa mwaka ambacho hakikupelekwa kwa aji li ya utekelezaji wa miradi ni jumla ya dola za ma rekani 
mchanganuo wa michango ya wa shirika wa maendeleo ni kama ilivyoon eshwa kwenye jedwali la hapo chini katika mapitio ya radi huu nimebaini kuwa kutokutekelezwa ipasavyo kwa vipengele vya mikataba ya makubaliano ukiritimba na mchakat mrefu wa taratibu za manunuzi kutokutolewa fedha wa wakati na hazina na tamisemi ni sababu zilizo changia kubakiwa na kiasi kikubwa cha fedha ambacho hakiku tumika mwishoni mwa mwaka
kwa hiyo nilisikitika kuona kiasi hiki kikibaki mwi shoni mwa mwaka am bacho kwa maoni yangu hakikuhami shwa kimechelewesha utekelezwaji wa shughuli zilizopangwa pamoja na utoaji wa huduma kwa jamii iliyokusudiwa
jedwali na
 akaunti kuu ya mradi maelezo akaunti na
 kiasi dola za marekani kiasi dola za marekani mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp salio anzia 
 shirika la maendeleo ya kimataifa ida mkopo kutoka mfuko wa kimataifa wa maendeleo ya kilimo ifad 
 ubalozi wa ire land shirika la kimataifa la maendeleo la apani jica 
 jumla ya kiasi kilichopokelewa 
 fedha ambazo hazikutumika 
 bakaa toka wizara ya kilimo 
 jumla ya fedha zilizokuwepo 
 fedha zilizohamishwa wizara ya kilimo chakula na ushirika 
 tawala za mikoa na serikali za mitaa 
 mamlaka za serikali za mitaa 
 wizara ya maen deleo ya mifugo 
 tawala za mikoa 
 wizara ya viwanda biashara na masoko 
 jumla ya fedha zilizohamishwa 
 marekebisho mabatilisho wizara ya kilimo 
 marejesho ifad mareje sho kwa phrd 
 salio 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mchoro asilimia ya uhami sho wa fedha kwenda kwa watekelezaji wa mradi kutoka kwenye mchoro na jedwali la hapo juu inaone kana kuwa serikali za itaa zilipokea kiasi kikubwa zaidi 
 ikifu atia wizara ya kilimo 
 na tamisemi 
 fedha za mradi wa kilimo zilizotumwa halma shauri programu ya maendeleo katika sekta ya kilimo katika mwaka wa fedha upande wa halma shauri ulikuwa na jumla ya sh
 kiasi hicho kinajumui sha salio anzia la sh
 ikiwa ni bakaa ya fedha inayotokana na kipindi cha mwaka wa fedha kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za programu ya maendeleo katika sekta ya ilimo
mchanga nuo wa fedha kwa kina wa kila halma shauri iko kwenye kiambati sho na
xiii
hadi kufikia tarehe juni kulikuwa na bakaa ya sh
 hii inatokana na kuchelewa kupokea fedha na mlolongo mrefu wa manunuzi
halma shauri ziliweza kutumia sh
 sawa na asilimia ya fedha iliyokuwepo
mchanganuo ni kama unavyoonekana kwenye jedwali hapa chini 
 fedha zilizohamishwa wizara ya kilimo tamisemi serikari za mitaa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 vyanzo vya fedha programu ya kilimo maelezo kiasi sh
 kiasi sh
salio an zia 
 kiasi kilichopokelewa 
 jumla ya fedha zilizopo kiasi kilichotumika 
 bakaa ya juni 
 ufadhili wa mfuko wa afya 
 utangulizi washirika wa mfuko wa afya nchini huchangia fedha kupitia akaunti maalum katika benki kuu ya tanzania na baadaye kuhami sha fedha hizo kwenda wizara ya afya na ustawi wa jamii tamisemi na amlaka za serikali za mitaa kwa kutoa fedha kwa mgao wa robo mwaka kupitia akaunti kuu ya hazina
ufadhili huu hufuata mfumo wa serikali ya tanzania ambapo mi adi ya wa shirika wa maendeleo hujumui shwa na kuwa sehemu ya bajeti ya mwaka ya taasisi husika
 chanzo cha fedha za mfuko wa afya katika mwaka wa fedha mfuko huu ulipokea kiasi cha dola za marekani 
 kutoka kwa washirika wa maendeleo na ulikuwa na salio anzia la dola za marekani 
 na hivyo kufanya kiasi kilichokuwepo kuw dola za marekani 
 ambapo dola 
 ilipelekwa kwa watekelezaji wa radi na kubaki na salio la dola za marekani 
 mwisho wa mwaka kama ilivyo katika jedwali la hapo chini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 vyanzo vya fedha vya mfuko wa afya maelezo kiasi dola za marekani kiasi dola za marekani salio anzia july 
 mapokezi ya fedha ubalozi wa denmark 
 unfpa undp uswisi ubalozi wa ireland ida mareje sho wa fedha rfb canada 
 mfuko wa umoja wa mataifa maendeleo ya watoto bakaa toka wizara ya afya na maendeleo ya jamii 
 jumla ya fedha iliyopokelewa 
 jumla ya edha iliyopo kwa matumizi 
 uhami shaji wa fedha wizara ya afya na stawi wa jamii 
 mamlaka ya serikali za mitaa 
 tamisemi 
 salio shia june 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mchoro michango ya wa shirika wa maendeleo kutokana na jedwali na choro wa hapo juu shirika la maendeleo la kimataifa limechangia zaid ikifuatiwa na canada jamhuri ya ireland ubalozi wa dernmark uswisi na ndp na unicef ambao walichangia kila moja
 wizara ya afya na ustawi wa jamii washirika wa maendeleo huchangia fedha zao katika mfuko wa pamoja kwenye akaunti kuu iliyopo benki kuu ya tanzania na baadaye fedha hizo hupelekwa wizara ya afya na ustawi jamii kwa robo mwaka upitia mfumo wa kawaida wa usimamizi wa malipo ambapo mi adi ya kifedha hujumui shwa katika bajeti ya mwaka ya wizara
katika mwaka unaoi shia tarehe juni wizara ilikuwa na jumla ya sh
 kwa ajili shughuli za mfuko wa afya kiasi kinachojumui sha salio anzia la sh
hadi kufi kia juni wizara ilikuwa na bakaa ya sh
 hii inaone sha kuwa kwa mwaka husika wizara ilitumia shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp dernmark jamhuri ya ireland uswisi shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia watoto unicef canada shirika la maendeleo la kimataifa ida mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jumla ya sh
 sawa na 
 kama inavyoonek ana katika jedwali la hapo chini jedwali na
 vyanzo vya fedha kwa mfuko wa afya wizara ya afya na ustawi wa jamii maelezo kiasi sh
salio anzia july 
 kiasi kilichopokelewa 
 kiasi kilichokuwepo kwa matumizi 
 matumizi 
 salio shia june 
 ofisi ya waziri mkuu tamisemi kwa mujibu wa taarifa ya mapato na matumizi tamisemi likuwa na kiasi cha fedha kwa ajili ya sekta ya afya cha sh
 ikijumuisha salio anzia la sh
hata hivyo hadi kufikia tarehe juni kulikuwa na kiasi kisichotumika cha sh
 sawa na asilimia 
 ikionye sha kwamba mradi litumia sh
 sawa na asilimia 
 kama inavyoonekana katika edwali la hapo chini jedwali na
 taarifa ya utendaji wa fedha mfuko wa afya tamisemi maelezo kiasi sh
salio anzia 
 mapokezi ya fedha kiasi kilichokuwepo kwa matumizi 
 matumizi 
 salio 
 mamlaka ya serikali za mitaa katika kipindi cha mwaka serikali za mita zilikuwa na kiasi cha sh
 ikijumui sha salio anzia sh
hata hivyo hadi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kufikia juni kulikuwa na kiasi kisichotumika cha sh
 sawa na asilimia ikia shiria kwamba mamlaka zlitumia sh
 sawa na asilimia kama inavyoonekana katika jedwali hapa chini na kiambatisho xiv
jedwali na
 vyanzo vya fedha mfuko wa afya maelezo kiasi sh
salio anzia 
 fedha iliyopokelew 
 jumla ya pesa iliyopo 
 matumizi 
 salio shia 
 mfuko wa barabara 
 utangulizi vyanzo vikuu vya mapato ya bodi ya mfuko wa arabara ni pamoja na kodi itokanayo na ma futa shuru wa usafiri shaji wa bidhaa na mali kwenda nje ya nchi tozo ya kupakia mizigo kupita kiasi riba na mapato mengi neyo
fedha zote zinazokusanywa kama mapato ya mfuko wa barabara zinazotozwa kwenye dizeli na petroli shuru wa usafiri shaji wa bid haa na mali kwenda nje ya nchi leseni za magari makubwa tozo za kupakia kupita kiasi au mapato kutoka chanzo choch ote kilichoamuliwa na bunge hu lipwa katika mfuko wa barabara
kwa upande mwingine vyanzo vya mapato ya nje vinajumui sha fedha kutoka shirika la maendeleo la uingereza dfid
angalau asilimia ya fedha zote zilizowekwa kwenye mfuko wa barabara zinatakiwa zitumike kwa ajili ya mate ngenezo na ukarabati wa dharura wa barabara zilizoaini shwa pia fedha hizo zinatumika kwenye shughuli za kiuta wala zinazohusiana na matengenezo na ukarabati kwa upande wa tanzania bara kulingana na mpango kazi wa utekelezaji ulioidhini shwa
si zaidi ya asilimia ya fedha zilizowekwa kwenye mfuko zinazopaswa kutumika katika shughuli za maendeleo ya barabara na za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiutawala tanzania bara kufuatana na mpango kazi na bajeti iliyoidhini shwa na bunge
 uchambuzi wa fedha za mfuko wa barabara kwa mwaka jumla ya sh
 zilikusanywa na kiasi cha sh
 kilihami shiwa kwa watekelezaji wa mradi
kwa kipindi cha miaka mitano mwenendo wa makusanyo na uhami shaji wa fedha kwa wakala wa utekelezaji ni kama inavyoonekana katika majedwali mawili hapo chini
jedwali na
 mwenendo wa makusanyo ya mapato kwa miaka mitano kiasi kwa sh
milioni chanzo cha mapato kodi itokanayo na mafuta ushuru wa usafiri shaji wa bidha na mali nje kupitia nchini tozo ya kuzidi sha mzigo difd mapato yatokanayo na riba mapato mengineyo jumla jedwali na
 mwenendo wa kupeleka fedha kwa wakala wa utekelezaji kwa miaka mitano kiasi kwa sh
milioni wakala wa utekelezaji wakala wa barabara tamisemi dfid mgao maalum kwa wakala wa barabara mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp wakala wa utekelezaji mgao maalum kwa halma shauri wizara ya ujenzi mgao maalum kwa wizara ya ujenzi bodi ya mfuko wa barabara jumla a mapato i ruzuku matumizi ya kawaida bodi ya mfuko wa barabara iliidhini sha makadirio kwa ajili ya matumizi ya kawaida sh
 hata hivyo bodi ya mfu ko barabara ilipokea kiasi cha sh
 na hivyo kup elekea upungufu wa kiasi cha sh
 sawa na 
ii ruzuku matumizi ya maendeleo bodi ya mfuko wa barabara iliidhini sha makadirio ya fedha za maendeleo kiasi cha sh
 hata hivyo bodi ilipokea kiasi cha sh
 ikiwa ni zaidi ya makisio kwa sh
 sawa na 
b matumizi i fungu la matumizi ya kawaida jedwali la hapo chini linaonye sha hali halisi ya mwenendo wa utendaji kifedha wa matumizi ya kawaida kwa ajili ya bodi ya mfuko wa barabara kwa mwaka wa fedha 
jedwali na
 fedha za matumizi ya kawaida maelezo kiasi tzs salio nzia 
 fedha liyopokelewa jumla ya fedha iliyo kuwe po mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp matumizi aliyofanyika salio shia mchanganuo kwa mwaka husika unaonye sha kuwa bodi ya mf uko wa barabara ilipokea kiasi cha sh
 na kubaki wa na sh
 baada ya kufanya matumizi ya kawaida ya sh
 kati ya fedha iliyokuwepo ya sh
ii fungu la matumizi ya maendeleo jedwali la hapo chini linaonye sha utendaji wa fedha za maendeleo za mfuko wa barabara kwa mwaka wa fedha 
jedwali na
 fedha za matumizi ya maendeleo maelezo kiasi sh
salio nzia 
 fedha liyopokelewa jumla ya fedha iliyo kuwe po matumizi aliyofanyika salio shia mchanganuo kwa mwaka husika unaonye sha kuwa bodi ya mf uko wa barabara ilipokea kiasi cha sh
 na kubakiwa na sh
 baada ya kufanya matumizi ya maendel eo ya sh
 kati ya fedha iliyokuwepo ya sh
 fedha zilizotumwa kwenda halma shauri katika mwaka wa fedha halma shauri zilikuwa na jumla ya sh
 kiasi hicho kinajumui sha salio anzia la sh
 ikiwa ni bakaa ya fedha inayotokana na kipindi cha mwaka wa fedha kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za mfuko wa barabara
maelezo ya kina kwa kila halma shauri yako kwenye kiambati sho na
xv
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp hadi kufikia tarehe juni ku likuwa na bakaa ya sh
 hii inaonye sha kuwa halma shauri ziliweza kutumia sh
 sawa na ya fedha iliyokuwepo
uchelewe shwaji wa fedha kutoka hazina na mlolongo mrefu wa tara tibu za manunuzi ulichangia kuwepo kwa bakaa kubwa ya fedha kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini jedwali na
 chanzo cha fedha mfuko wa barabara maelezo kiasi sh
salio anzia ongeza fedha iliyopokelewa jumla ya fedha iliyopo toa matumizi yaliyofanyika bakaa juni 
 mfuko wa maendeleo ya jamii awamu ya tatu mpango wa uzalishaji kwa kaya maskini 
 utangulizi mradi wa maendeleo ya jamii awamu ya tatu ulianzi shwa kufuatia makubaliano kati ya serikali ya tanzania benki ya dunia kupitia shirika la kimataifa la maendeleo ida na makubaliano ya kugharamia mradi yalitiwa saini tarehe juni kuanzi sha mpango wa uzalishaji kwa kaya maskini
jumuiya ilikubali kutoa mkopo wa sdr wa thamani ya dola za marekani kwa kipindi cha miaka mitano kuanzia tarehe agosti hadi tarehe desemba 
mradi wa maendeleo ya jamii awamu ya tatu mpango wa kuhauli sha fedha kwa kaya masikini am bao ni sehemu ya mpango mkakati wa kitaifa wa kuondoa umasikini ulianzi shwa ili kujenga uwezo jamii kupata fursa zinazochangia kubore sha mai sha kuendana na malengo ya milenia yanayolenga katika mkakati wa kupunguza umaskini
lengo la mradi ni kutengeneza mtandao salama wa uzali shaji kina ki ufanisi na unaolenga kaya maskini kwa jamii ya tanzania
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
 vyanzo vya edha mradi ulikuwa na jumla ya sh
 kwa mwaka wa fedha ikijumui sha salio anzia la sh
hadi kufikia ta rehe juni kulikuwa na bakaa ya kiasi cha sh
 hii inaa shiria kuwa mradi umetumia kiasi cha sh
 sawa na 
mchanganuo umeonye shwa katika edwa li la hapo chini jedwali na
 vyanzo vya fedha mradi wa maendeleo ya jamii wafadhili kiasi sh
kiasi kwa dola za marekani salio anzia 
 fedha iliyopokelewa jumuiya ya maendeleo ya kimataifa ida 
 serikali ya tanzania 
 opec ii 
 shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp 
 jumla ya fedha zilizo pokelewa 
 fedha zilizopatikana 
 matumizi 
 salio shia 
 fedha isiyotumika sh
 itatumika kwa ajili ya kazi zilizoidhinishwa na hazikufanyika katika mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kipindi cha mwaka husika ambazo zitajumuishwa katika utekelezaji wa mwaka unaofuata
mchoro michango ya serikali na wadau wa maendeleo kutokana na jedwali na mchoro hapo uu jumuiya ya maendeleo ya kimataifa ida imechangia kiasi kikubwa 
 kifuatiwa na opec 
 serikali ya tanzan ia 
 na undp 
 fedha za mradi kwa serikali za mitaa mradi wa maendeleo ya jamii awamu ya tatu kwa serikali za itaa kwa mwaka ulikuwa na jumla ya sh
 ambazo zinajumui sha salio nzia kiasi cha sh
 kwa ajili ya utekelezaji wa kazi za mradi
mchanganuo kwa kila halma shauri unapatikana katika kiambati sho xiv
hadi kufikia tarehe juni kulikuwa na bakaa ya sh
halma shauri zilitumia jumla ya sh
 sawa na asilimia ya fedha zilizokuwepo kama inav yooneshwa kwenye jedwali la hapo chini 
 jumuiya ya maendeleo ya kimataifa ida serikali ya tanzania opec ii shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 vyanzo vya fedha za mradi maelezo kiasi sh
salio anzia 
 fedha iliyopokelewa jumla ya fedha matumizi bakaa juni 
 programu ya maendeleo ya sekta ya maji 
 utendaji wa kifedha wa programu ya sekta ya maji a akaunti kuu ya mradi hazina serikali ya jamhuri ya muungano wa tan zania ikishirikiana na wa shirika wa maendeleo iliazimia kuchangia katika mfuko wa uchangiaji wa sekta ya maji akaunti kuu ya mradi hazina
katika mwaka wa fedha walichangia dola za marekani 
 na dola za marekani 
 ilikuwa ni salio anzia kutoka kipindi cha mwaka wa fedha uliopita
jumla kulikuwa na dola za marekani 
 kwa ajili ya kutekeleza mipango ya mwaka
fedha ili hamishwa kwenda kwa watekelezaji wa miradi ambao ni mamlaka ya serikali za mitaa 
 wizara ya maji na umwagiliaji dola za marekani 
 na miradi mbalimbali dola za marekani 
 hivyo kubaki na bakaa ya dola za marekani 
 ilipofik tarehe juni kama ilivyoaini shwa katika jedwali hapa chini jedwali na
 utendaji kifedha katika akaunti kuu ya mradi hazina maelezo kiasi dola za marekani
salio anzia 
 fedha bakaa zilizoreje shwa toka wizara ya maji 
 shirika la maendeleo la kimataifa ida shirika la maendeleo la uingereza dfid 
 benki ya maendeleo ya ujerumani kfw mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jumla ya edha 
 uhami shaji wa edha wizara ya maji na umwagiliaji 
 mamlaka ya serikali za mitaa 
 akaunti ya mradi wa maji forex uhami sho kwenda mradi wa kilimo matokeo makubwa sasa 
 jumla ya fedha zilizohami shwa 
 kurudi sha muamala bakaa 
 mchoro michango ya wadau wa maendeleo jedwali na mchoro hapo juu vinaonye sha kuwa shirika la maendeleo la uingereza dfid limechangia kwa kiasi kikubwa likifuatiwa na shirika la maendeleo la kimataifa ida na benki ya maendeleo ya ujerumani 
b wizara ya maji serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania ikishirikiana na washirika wa maendeleo ilitoa sh
 kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika sekta ya maji
pia kulikuwa na salio anzia sh
 amba zo kwa pamoja zilikuwa shirika la maendeleo la kimataifa ida shirika la maendeleo la uingereza dfid benki ya maendeleo ya ujerumani kfw mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sh
 kwa ajili ya utekelezaji wa miradi mbalimbali ya programu ya maendeleo ya sekta ya maji nchini
fedha za mradi wa maendeleo wa sekta ya maji kwa kipindi cha mwak ilikuwa kama ilivyoaini shwa katika jed wali hapo chini jedwali na
 chanzo cha fedha za mradi wa sekta ya maji serikali ya tanzania wadau wa maendeleo kiasi sh
mchango wa serikali ya tanzania wadau wa maendeleo mfuko mkuu 
 wadau wa maendeleo miradi maalumu 
 mchango kutoka kwa jamii 
 rekebi sho kutokana na kubadilika kwa thamani ya kubadili sha fedha za kigeni 
 jumla ya michango 
 salio anzia jumla ya kiasi kilichokuwepo kwa mwaka 
 matumizi kwa mwaka 
 bakaa juni 
 c mamlaka za serikali za mitaa halma shauri zilikuwa na jumla ya sh
 zilizojumui sha salio anzia la sh
 kwa ajili ya kutekeleza programu ya maendeleo ya sekta ya maji kwenye halma shauri
hata hivyo mpaka kufikia halma shauri zilibakiwa na kiasi cha sh
 sawa na asilimi 
 ya kiasi kilichokuwepo kwa mwaka
hii inamaani sha kuwa halma shauri zilitumia kiasi cha sh
 sawa na asilimia 
 ya fedha yote iliy okuwepo
taarifa zaidi zimeonye shwa kwenye jedwali hapo chini na kiambati sho na
xvii
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 utendaji wa kifedha mamlaka za serikali za mitaa maelezo kiasi sh
salio anzia fedha iliyopokelewa jumla ya pesa iliyokuwe po jumla ya matumizi bakaa juni d wizara ya afya na ustawi wa jamii katika kip indi cha mwaka wa fedha mradi wa kampeni ya kunawa mikono mashuleni wizara ya afya na ustawi wa jamii ilikuwa na jumla ya sh
 fedha hizo zilijumui sha salio anzia la sh
 na sh
 kutoka kwenye mfuko wa maendeleo ya afrika adf kwa ajili ya kutekeleza miradi wa maji iliyoidhini shwa
mradi ulitumia kiasi cha sh
 sawa na asilimia 
 ya fedha yote liyokuwep na kumaliza na bakaa ya sh
 mpaka kufikia tarehe juni kama inavyoonekana kwenye jedwali la hapo chini jedwali na
 utendaji wa kifedha wizara ya afya na ustawi wa jamii maelezo kiasi sh
salio anzia mapokezi katika mwaka mareje sho toka akaunti ya amana jumla ya kiasi cha fedha kilichopo matumizi 
 salio shiajuni 
 miradi mingine taarifa ya utendaji wa kifedha kwa miradi mingine ilikaguliwa
aswala muhimu yaliyozingatiwa ni michango ya wafadhili salio anzia kiasi cha fedha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kilichopokelewa kiasi cha fedha kilichotumika na salio ishia mwi sho wa mwaka wa fedha
kiasi kilichokuwe po kwa ajili ya utekelezaji wa miradi hiyo ni jumla ya sh
 na matumizi kwa mwaka yalikuwa ni sh
 na kufanya kiasi kilichobaki tarehe juni kuwa ni sh
 kama inavyoonekana atika kiambati sho na
xviii
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sura ya tano 
 mapungufu katika usimamizi wa fedha mali rasilimali watu na manunuzi 
 utangulizi sura hii inalenga kutoa taarifa ya dhaifu na mapungufu yaliyobainika katika kusimamia fedha mali rasilimal watu manunuzi kwa miradi ya maendeleo katika mwaka wa fedha uliokaguliwa
madhumuni ya matokeo na mapendekezo ya ukaguzi ni kumsaidia mkaguliwa kufanya mabore sho katika masuala yaliyoibuliwa ili kuongeza ufanisi katika usimamizi wa fedha rasilimali wa tu na manunuzi na kudhibiti rasilimali za taasisi
mapungufu yaliyojitokeza ni kama ifuatavyo 
 masuala ya usimamizi wa fedha na bajeti 
 matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika sh
 matumizi ya jumla ya sh
 yalilipw kwa kutumia vifungu visivyohusika kinyume na agizo la memoranda ya fed ha za serikali za mitaa 
kufanya malipo kwa kutumia vifungu visivyostahili inaathiri utekelezaji wa shughuli za miradi ziliyopangwa
ukaguzi wa mwaka huu umebaini kuwa halmashauri sitini na wawili zilifanya malipo kwa kutumia vifungu vi sivyostahili
mchanganuo umeone shwa kwenye jedwali la hapo chini
jedwali na
 matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika mradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya watekelez aji kiasi sh
idadi ya watekelez aji program ya xix mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya watekelez aji kiasi sh
idadi ya watekelez aji maendel eo ya sekta ya kilimo asdp mfuko wa afya hbf xx mfuko wa barabara rf xxi program ya maendel eo ya sekta ya maji wsdp xxii jumla kutokana na mchanganuo huo idadi ya wa tekelezaji wa miradi imepungua kwa asilimia huku malipo yaliyofanywa nje ya vifungu vya bajeti iliyoidhini shwa yameongezeka kwa asilimia tu hivyo kwa ujumla tatizo hil limeongezeka kwa asilimia 
 matumizi yaliyofanywa nje ya bajeti iliyoidhini shwa sh
 watekelezaji wa iradi sabini na sita walifanya matumizi ya sh
 nje ya bajeti iliyoidhini shwa kwa ajili ya kugharamikia shughuli mbalimbali
hii ni kinyume na agizo na la memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
hii inamaani sha kuwa baadhi ya kazi kwenye mpango kazi ulioidhini shwa hazikutekelezwa kama ilivyokusudiwa
maelezo ni kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 matumizi yaliyofanywa nje ya bajeti iliyodhinishwa mradi kiambatish kiasi sh
idadi ya watekelez aji kiasi sh
idadi ya watekelez aji programu ya maendele ya sekta ya kilimo xxiii mfuko wa afya xxiv mfuko wa barabara xxv mfuko wa maendele ya jamii xxvi miradi mingine xxvii jumla kutokana na mchanganuo huo idadi ya watekelezaji imeongezeka kwa asilimia huku matumizi yaliyofanywa nje ya bajeti yakiongezeka kwa asilimia hivyo kwa ujumla tatizo limeongezeka kwa asilimia 
 malipo ya mwaka uliopita yaliyofanyika bila kibali sh
 malip yenye thamani ya kiasi cha sh
 yamefanywa na watekelezaji wa miradi ya maendeleo arobaini na moja kwa ajili ya kulipia madeni ya mwaka uliopita
hata hivyo hakuna thibiti sho wa kuone sha kwamba malipo hayo ni madeni mwaka wa fedha au yalikuwepo katika bajeti ya mwaka huu wa fedha
hii ni kinyume na agizo la memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
kazi zilizoaini shwa kwenye bajeti hazikutekelezwa kama ilivyokusudiwa hivyo kuathiri malengo ya mradi kwa kiasi ki lichoelezwa
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mchanganuo wa watekelezaji waliohusika ni kama inavyoonekana kwenye jedwali la hapo chini jedwali na
 malipo ya mwaka uliopita yaliyofanyika bila kibali mradi kiambatisho kiasi sh
idadi ya watekelezaji programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo xxix mfuko wa afya xxx mfuko wa barabara xxxi programu ya maendeleo ya sekta ya maji xxxii jumla 
 fedha za uzuku zilizo pelekwa kwenye miradi pungufu ya makadirio sh
 baadhi ya miradi haikutekelezwa kutokana na kupelekewa fedha pungufu ikilingani shwa na ilivyoidhini shwa katika bajeti
mapitio ya mpango wa kati wa matumizi ya fedha za umma mtef na bajeti ya miradi kwa mwaka yalion esha kuwa fedha iliyokadiri wa kwa watekelezaji wa mirad yenye thamani ya sh
 hakikupokelewa kama ilivyoidhini shwa kwenye bajeti
kiasi ambacho hakikupokelewa kimeathiri uteke lezaji wa mpango kazi hivyo kusababisha kutokamilika miradi kwa wakati na lengo la kubore sha mai sha kwa wananchi kuto fikiwa
jedwali na
 upungufu wa fedha za ruzuku zisizopelekwa kwenye miradi mradi kiambat isho kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya wateke lezaji program ya maendel eo ya xxxiii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mradi kiambat isho kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya wateke lezaji sekta ya kilimo mfuko wa afya xxxiv mfuko wa barabara xxxv mfuko wa maendel eo ya jamii xxxvi program ya maendel eo ya sekta ya maji xxxvii miradi mingine xxxviii jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imeongez eka kwa asilimia pia fedha za ruzuku ambazo hazikupelekwa kwenye miradi zimeongezeka kwa asilimia hivyo kwa ujumla imeonye sha kuwa hakuna mabore sho katika kiasi cha fedha kinachotolewa kwa ajili ya miradi kwa asilimia kwa mwaka huu
 ucheleweshwaji wa kupeleka fedha za utekelezaji wa miradi sh
 ukaguzi ulibaini kuwa watekelezaji wa miradi shirini na sita walichele wa sana kupokea kiasi cha sh
 kutoka hazina kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli mbalimbali za miradi ya maendeleo
uchelewe shaji huo umeathiri kwa kiasi kikubwa utekelezaji wa shughuli za miradi kwa wakati
maelezo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp ni kama yanavyoonekana kwenye jedwal la hapo chini
jedwali na
 ucheleweshwaji wa uhamishaji wa fedha mradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya wateke lezaji kiasi sh
idadi ya watekel ezaji mfuko wa afya xxxix mfuko wa barabara xl mfuko wa maendel eo ya jamii xli miradi mingine xlii jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imeongezeka kwa asilimia lakini uchelewe shwaji wa uhami shaji fedha za miradi umepungua kwa asilimia hivyo kwa ujumla imeonye sha kuwa tatizo la ucheleweshaji limepungua kwa asilimia kwa mwaka huu
 miradi ambayo haikukamilika sh
 hadi kufikia mwishoni mwa mwaka miradi yenye thamani ya sh
 iliyofanywa na watekelezaji haikukamilika kutokana na ukosefu wa fedha ucheleweshwaji wa fedha mchakato mrefu wa manunuzi na uchache wa watendaji
mambo hayo yame athiri utekelezaji wa mpango kazi na lengo la kubore sha mai sha ya wananchi kutokufikiwa
jedwali la hapo chini linaon esha miradi ambayo haikukamilika kwa mwaka 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 miradi ambayo haikukamilika miradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya watekel ezaji programu ya maendele ya sekta ya kilimo xliii mfuko wa barabara xliv mfuko wa maendele ya jamii programu ya maendele ya sekta ya maji xlv miradi mingine xlvi jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imepungua kwa asilimia lakini miradi isiyokamilika ime ongezeka kwa asilimia na hivyo kwa ujumla hakukuwa na mabore sho kwa asilimia kwa mwaka huu
 fedha za miradi zisizo tumika sh
 miradi ya maendeleo mia saba tisini na tisa katika serikali za mitaa wizara na ma shirika ya umma ilikuwa na kiasi kilichosalia cha sh
 ha di kufikia tarehe juni iliyosababishwa na uchelewe shaji wa fedha kutoka hazina na mchakato mr efu wa tarat ibu za manunuzi
hali hii inaon esha kuwa huduma kwa wananchi hazikutole wa kama ilivyokusudiwa
mchanganuo ni kama navyoonekana kwenye edwali la hapo chini jedwali na
 fedha za miradi zisizotumika miradi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiasi sh
idadi ya watekel ezaji kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiambatis ho program ya maendel eo ya sekta ya kilimo xiii mfuko wa afya xiv mfuko wa barab ara xv mfuko wa maendel eo ya jamii xvi program ya maendel eo ya sekta ya maji xvii miradi mingine xviii jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imeongezeka kwa asilimia lakini bakaa imeongezeka kwa asilimia ambapo kwa ujumla kuna mabore sho katika utumiaji wa fedha za miradi kwa asilimia kwa mwaka huu
 ukosefu wa bajeti liyoidhini shwa na pango kazi wa miradi sh
 mapitio ya utekelezaji wa mradi wa mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf imebainika ku wa halma shauri saba ambazo hazikuwa na bajeti wala mpango kazi kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za mradi kinyume na kifungu na
 cha wongozo wa uende shaji wa radi tasaf iii kinachotaka kuwepo kwa bajeti iliyoidhini shwa na kuingizwa katika bajeti ya taifa
hii inaweza kusababi sha shughuli zilizopangwa kwa mwaka husika kutofanyika kwa ufanisi na pia inawez kuzuia mchakato mzima wa tath mini ya utekelezaji wa mradi
kiasi halisi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kilichopokelewa na halmashauri hizi kwa mwaka huu ni sh
idadi ya halma shauri na kiasi kilichopokelewa kimeon eshwa kwenye edwali la hapo chini jedwali na
 ukosefu wa bajeti iliyoidhinishwa na mpangokazi na halma shauri kiasi sh
na halma shauri kiasi sh
wilaya ya chamwino manispaa ya dodoma wilaya ya kondoa wilaya ya chemba wilaya ya kongwa manispaa ya sumbawanga wilaya ya bahi jumla 
 mapungufu katika udhibiti wa matumizi 
 kutumia fedha za miradi kwenye matumizi yasiyokusudiwa sh
 miradi mitan imefanya matumizi ya sh
 ambayo hayahusiani na shughuli za mradi kinyume na makubaliano yaliyofanywa kati wadau wa maendeleo na ser ikali ya tanzania kama inavyoon eshwa kwenye jedwali hapa chini jedwali na
 matumizi yaliyofanywa kinyume na taratibu na
jina la mradi kiasi sh
mradi wa kubore sha miji tanzania tscp mradi wa kujenga uwezo wa kuungani sha biashara wizara ya viwanda na biashara mradi wa kusaidia sekta ya afya hsps tamisemi 
 mradi wa maendeleo huduma za msingi za afya bhsp tamisemi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp program ya usambazaji wa maji vijijini na usafi wa mazingira rwssp jumla hata hivyo kiasi hik ni zaidi kwa sh
 ukilingani sha na kiasi cha sh
 kwa mwaka 
 malipo yenye nyaraka pungufu sh
 matumizi ya kiasi cha sh
 yamefanywa na watekelezaji wa iradi mia moja hamsini na tatu bila ya kuwa na viambatisho vyakuto sha kwa mwaka wa fedha sh
 kinyume na agizo c la memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
kwa kutokuwepo kwa viambat isho hivyo uhalali na usahihi wa malipo hayo haukuweza kuthibiti shwa
jedwali la hapo chini linaonyesha hali hiyo jedwali na
 malipo yenye nyaraka pungufu mradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya wateke lezaji kiasi sh
idadi ya watek elezaji program ya maendel eo ya sekta ya kilimo xlvii mfuko wa afya xlviii mfuko wa barabar xlix mfuko wa maendel eo ya jamii program ya maendel li mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya wateke lezaji kiasi sh
idadi ya watek elezaji eo ya sekta ya maji miradi mingine lii jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa watekelezaji wam eongezeka kwa asilimia lakini tatizo la kuwa na nyaraka pungufu limepungua kwa asilimia 
 hivyo kwa ujumla tatizo limepungua kwa asilimia 
 katika mwaka huu
 kukosekana kwa hati za malipo sh
 hati za malipo za kiasi cha sh
 hazikuonekana wakati wa ukaguzi kinyume na agizo la memoranda ya fedha za serikali za mitaa hivyo kupelekea usahihi na uhalali wa malip husika kutot hibiti shwa
matumizi ya watekelezaji shirini na sita hayakuhakikiwa hivyo kukwami sha mawanda ya ukaguzi
mchanganuo ni kama ilivyoonekana hapa chini
jedwali na
 kukosekana kwa hati za malipo mradi kiambatish kiasi sh
idadi ya watekelez aji kiasi sh
idadi ya watekelez aji programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo liii mfuko wa afya liv mfuko wa barabara lv mfuko wa maendeleo ya jamii lvi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp programu ya maendeleo ya sekta ya maji lvii jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa watekelezaji wamepungua kwa asilimia lakini tatizo la kutokuwepo kwa hati za mali po limeongezeka kwa asilimia hivyo kwa ujumla hakuna mabore sho katika utunzaji wa hati za mali po kwa asilimia katika mwaka huu
 matumizi ya fedha za bakaa bila idhini ya tamisemi sh
 halma shauri kumi na tatu zilitumia fedha za bakaa za mfuko wa barabara kiasi cha sh
 bila kupata kibali toka ofisi ya waziri mk uu tamisemi kinyume na aya 
 ya makubaliano ya mwaka ya utekelezaji wa kazi za arabara wilayani mijini na mitaani
kutokana na ukosekana kwa idhini hiyo fedha iliyobaki mwaka ha ikuwa kwenye makubaliano ya utekelezaji wa kazi za barabara kwa mwaka na kuna uwezekano kuwa fedha hiyo ilitumika kugharamia shughuli ambazo hazikukusudiwa kutekelezwa kwa mwaka husika
maelezo zaidi yapo katika kiambatisho na
lviii
matumizi ya fedha za bakaa bila dhini kutoka ofisi ya waziri mkuu tamisemi yameongezeka kwa sh
 ukilinganisha na kiasi cha sh
 mwaka halma shauri kumi na nne zinahusika
 malipo yaliyofanyika bila kupitia ukaguzi wa awali sh
 malipo ya sh
 yalifanywa na watekeleza ji wa mradi thelathini na mbili kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli mbalimbali za miradi ya maendeleo bila kupitia ukagu zi wa awali kinyume na agizo la mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp memoranda ya fedha za serikali za mitaa na kanuni na
 na ya sheria ya fedha za umma ya mwaka ili vyorekebi shwa 
malipo bila kupitia ukaguzi wa awali yanaweza kupelekea malipo yasiyo na tija kufanyika
ufafanuzi ni kama inavyoonekana kwen ye jedwali la hapo chini
jedwali na
 malipo am bayo hayajapitia ukaguzi wa awali mradi kiambatish kiasi sh
idadi ya watekelez aji kiasi sh
idadi ya watekelez aji programu ya maendele ya sekta ya kilimo lix mfuko wa afya lx mfuko wa baraba ra lxi programu ya maendele ya sekta ya maji lxii jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa watekelezaji wameongezeka kwa asilimia lakini tatizo la malipo kutokupitia ukaguzi wa awali limepungua kwa asilimia hivyo kwa ujumla inaonye sha kwamba kuna mabor esho katika udhibiti wa ndani katika malipo kwa asilimia katika mwaka huu
 fedha za tahadhari hazijahami shiwa akaunti ya amana sh
 halm ashauri shirini na nane zilifanya malipo kulingana na hati za wakandarasi na kukata tahadhari jumla ya sh
 kwa mujibu wa ma sharti ya mikataba husika
hata hivyo fedha hizo hazikupelekwa kwenye akaunti ya amana kwa ajili ya utunzwaji mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp zikisubiri kipindi cha matazamio kui sha badala yake ziliendelea kuhifadhiwa kwenye akaunti ya mradi husika kinyume na kifungu na
 cha mwongozo wa kihasibu kwa serikali za mitaa 
fedha hizo zinaweza kutumika kufanya malipo yasiyokus udiwa na kuongeza kiasi cha wadai kisicho cha lazima kwenye akaunti husika
mchanganuo unaonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 fedha za tahadhari ambazo hazijahamishiwa akaunti ya amana mradi kiambatish kiasi sh
idadi ya watekelez aji kiasi sh
idadi ya watekeleza ji mfuko wa barabara lxiii programu ya maendele ya sekta ya maji lxiv jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa watekelezaji wam eongezeka kwa asilimia pia tatizo la fedha tahadhari zisizohami shiwa kwenye akaunti ya aman limeongezeka kwa asilimia 
hivyo kwa ujumla inaonye sha kwamba hakuna mab oresho kwa asilimia katika mwaka huu
 masurufu yasiyoreje shwa sh
 masurufu ya sh
 kwa watekelezaji shirini yaliyotolewa kwa wafanyakazi mbalimbali wa miradi hayakureje shwa katika mwaka husika baada ya kukamilika kwa shughuli zilizokusudiwa kinyume na agizo la memoranda ya fedha za serikali za mitaa na kanuni na
 ya sheria ya fedha za umma 
kwa hali hii fedha zinaweza kutumika kwenye shughuli zisizohusiana matumizi halisi hayataweza kuthibiti shwa bila mareje sho ya masurufu
orodha ya watekelezaji imeonye shwa kwenye edwali la hapo chini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 masurufu yasiyorejeshwa mradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya watekel ezaji programu ya maendele ya sekta ya kilimo lxv mfuko wa afya lxvi mfuko wa barabara lxvii programu ya maendele ya sekta ya maji lxviii miradi mingine lxix jumla mchanganuo huo unaonye sha wazi kuwa idadi ya watekelezaji im eongezeka kwa asilimia na kiasi cha masurufu yasiyoreje shwa ki meongezeka kwa asilimia hivyo kwa ujumla hakuna mabore sho ukizingatia masurufu yasiyoreje shwa yameongezeka kwa asilimia kwa mwaka huu
 manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanyika bila uthibi sho wa stakabadhi za kielektroniki za mamlaka ya mapato tanzania sh
 watekelezaji wa miradi mia mbili shirini na tisa walinunua bidhaa na huduma za kiasi cha sh
 kutoka kwa wazabuni mbalimbali kwa mwaka huu bila ya kudai stakabadhi za kielektroniki za mamlaka ya mapato tanzania tra
hii ni kinyume kanuni na
 na ya sheria ya kodi ya ongezeko la thamani efd 
kwa kutokudai stakabadhi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp fedha ya mamlaka ya mapato taasisi za serikali zinasaidia wamiliki wa bia shara husika kukwepa kodi hivyo kusababi sha serikali ku poteza kiasi ki kubwa cha mapato
mchanganuo umeonyeshwa kwenye jedwali la hapo chini jedwali na
 manunuzi ya bidhaa na huduma bila kudai stakabadhi ya fedha ya mamlaka ya mapato tanzania tra mradi kiambatish kiasi sh
idadi ya watekelez aji kiasi sh
idadi ya watekele zaji programu ya maendele ya sekta ya kilimo lxx mfuko wa afya lxxi mfuko wa barabara lxxii programu ya maendele ya sekta ya maji lxxiii miradi mingine lxxiv jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa watekelezaji wameongezeka kwa asilimia lakini pia tatizo la manunuzi ya bidhaa na huduma bila kudai stakabadhi ya fedha ya mamlaka ya mapato tanzania tra limeongeze ka kwa asilimia 
 fedha za mradi ambazo hazikulipwa kwa walengwa kama livyokusudiwa sh
 halma shauri kumi na mbili zime shindwa kuwalipa walengwa wa mradi wa mfuko wa maende leo ya jamii kiasi cha sh
 katika siku za malipo zilizo pangwa kwa sababu mbalimbali kama vile mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kutokuhudhuria siku ya malipo ugonjwa utokuwepo kwa mawasiliano na wengine kuhamia eneo ji ngine
kutokana na hayo fedha hizo zilirudi shwa makao makuu ya mfuko wa maendeleo ya jamii hivyo kusababi sha kutofikia malengo ya mradi kwa walengwa
mchanganuo wa halma shauri na kiasi ambacho haki kulipwa kwa walengwa inaone kana katika edwali la hapo chini jedwa li na
 fedha zisizolipwa kwa walengwa na
halma shauri kiasi sh
na halma shauri kiasi sh
manispaa ya kigoma wilaya ya uvinza wilaya ya bagamoyo wilaya ya kigoma wilaya ya mpanda mji wa mpanda wilaya ya iramba wilaya ya manyoni wilaya ya mkalama wilaya ya singida wilaya ya mlele jumla wilaya ya mbarali 
 uchelewe shaji wa ureje shwaji wa fedha za walengwa wasiolipwa sh
 mapitio ya fomu za usuluhisho wa malipo taarifa za mradi na fomu za kuhami sha fedha benki kwa mradi maendeleo ya jamii tasaf yali baini kuwa kiasi cha sh
 zilizokuwa fedha za walengwa ambao hawakulipwa zilichelewe shwa kureje shwa makao makuu ya mradi na halma shauri sita kwa siku kati ya mpaka kinyume na mpango wa kuhawi lisha fedha ambao nahitaji fedha zisizolipwa kureje shwa haraka
kutoku rejeshwa kwa fedha hizo kunaweza kusababi sha matumizi mabaya ya fedha za mradi
jedwali la hapo chini linaonye sha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 ucheleweshaji wa urejeshwaji wa fedha za walengwa wasiolipwa kwenda makao makuu ya tasaf na
halma shaur kiasi sh
uchelewe sh aji wa mareje sho siku wastani wa uchelewe shaj siku wilaya ya nanyumbu wilaya ya mtwara wilaya ya ikungi wilaya ya tandahimba manispaa ya singida wilaya ya manyoni jumla 
 malipo yaliyofanyika kwa walengwa kwa uchelewa sh
 mapitio ya ratiba ya mpango wa uhawi lisha fedh kwa kaya maskini kwa halma shauri nne juu ya uhami shaji wa fedha za msingi na za ma sharti kwenda kwa wasimamizi wa mradi ilibaini kuwa kiasi cha sh
 kilichelewa kulipwa na wasimamizi wa mradi kw enda kwa kaya husika kinyume na siku za malipo zilizoa inishwa na makao makuu ya mradi kupitia mwongozo na
 ts gen wa na kiambatisho na
aya ya ambacho kinaagiza malipo yafanyike kati ya tarehe na ya kila mwezi wa malipo
kutokuf uata kal enda ya malipo ku nawe za kusababisha usumbufu katika kuwataarifu walengwa siku ya malipo na kusababi sha washindwe kuhudhuria
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mchanganuo wa halma shauri na siku zilizochelewe shwa malipo umeonye shwa kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchelewe shaji wa malipo kwa walengwa halma sha uri kiasi sh
uchelewe shaji wa mareje sho siku wastani wa uchelewe shaji si ku manispaa ya lindi wilaya ya ruangwa 
 wilaya ya liwale 
 wilaya ya nachingwe 
 jumla 
 kutofutwa kwa majina ya walengwa wasiostahili kwenye orodha ya malipo kufatia apitio ya taarifa za malipo na ma hojiano na wasimamizi wa mradi kamati za viongozi wa jam ii walengwa na halma shauri ya kijiji kwa nyakati tofauti katika kaya kijiji ilibainika kuwa taarifa ya mi shahara kwa walengwa waliofariki hu ingizwa na wasimamizi wa mradi wa halma shauri na makao makuu ya mradi kinyume na mal engo makuu ya mradi kama ilivyoainishwa kwenye aya 
 ya tasaf iii ya mwongozo wa tendaji wa mwaka yenye malengo ya kuziweze sha kaya maskini kwa kuwa ongezea kipato na fursa ili ku boresha mai sha yao
hali hiyo huweza kuchelewesha kufiki wa kwa malengo ya mradi
maelezo ya halma shauri na idadi ya walengwa ambao hawakufutwa katika taarifa ya malipo ni kama ifuatavyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 kutofutwa kwa majina ya walengwa wasiostahili kwenye orodha ya alipo halma shaur idadi za walengw na halma shaur idadi za walengw wilaya ya kibaha wilaya ya kondoa wilaya ya bagamoyo jumla wilaya ya tandahimba 
 masuala yanayohusu rasilimali watu na rasilimali nyinginezo 
 mapungufu yaliyobainika katika miradi iliyotekelezwa na mfuko wa barabara ukaguzi wa miradi ya barabara katika halma shauri ishirini yenye mikataba ya jumla ya sh
 umebaini mapungufu kadhaa katika utekelezaji wa miradi hiyo kama ilivyoaini shwa katika kiambati sho na
xxviii
malengo yaliyokusudiwa ya mradi yanaweza yasifikiwe na jamii iliyolengwa isinufaike kama ilivyotarajiwa
 upungufu wa wataalamu na watumi shi wa kawaida mapitio ya hali halisi ya rasilimali watu amba yo ndio muhimu katika utekelezaji wa shughuli za miradi ya maendeleo ya libaini upu ngufu wa watumi shi arobaini na tatu lfu mia tano sitini kwenye idara mia nne sabini zinazosimamia utekelezaji wa miradi kama yalivyo mahitaji ya halma shauri
upungufu wa watumi shi unapunguza ufanisi katika utekelezaji na usimamizi wa shughuli za miradi ya maendeleo hivyo kukwami sha juhudi za serikali katika kuinua na kubore sha sekta hizo
jedwali la hapo chini linaonye sha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 upungufu wa wataalamu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo miradi kiambatisho upungufu wa watumishi idadi ya watekelezaji upungufu wa watumishi idadi ya watekelezaji programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo lxxv mfuko wa afya lxxvi mfuko wa barabara lxxvii programu ya maendeleo ya sekta ya maji lxxviii jumla kutokana na changanuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imeongezeka kwa asili mia lakini upungufu wa wafanyak azi umeongezeka kwa asilimia hivyo kwa ujumla tatizo hili limeongezeka kwa asilimia kwa mwaka huu
 kukosekana kwa taarifa za mkaguzi wa ndani tathmini iliyofanywa kwenye idara za ukaguzi wa ndani kwenye miradi maendeleo hamsini na ita kwa mwaka wa fedha ulio ishia juni inaonye sha kuwa idara za ukaguzi wa ndani hazikuweza kuandaa taarifa za ukaguzi za robo mwaka shughuli za miradi ya kilimo afya barabara na maji ambazo zingeonye sha udhaifu un aohusu miradi hiyo mapema
matokeo yake uongozi wa halma shauri haukuweza kutath mini utekelezaji wa shughuli za miradi ya maendeleo kinyume na aya 
 ya taratibu za radi wa maendeleo ya kilimo aya 
 b ya mwongozo wa kina wa halma shauri wa mpango wa afya na aya na
 ya mkataba wa makubaliano kati ya serikali ya tanzania na wa shirika wa maendeleo ya februari 
idadi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp halma shauri zimeon eshwa kwenye edwali la hapo chini jedwali na
 kukosekana kwa taarifa za mkaguzi wa ndani miradi idadi ya miradi ya maendeleo idadi ya miradi ya maendeleo kiambatisho programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo lxxix mfuko wa afya lxxx mfuko wa barabara lxxxi programu ya maend eleo ya sekta ya maji lxxxii jumla mchanganuo unaonye sha dha hiri kuwa idadi ya miradi ya maendeleo ambayo hai kuwa na taarifa za ukaguzi wa ndani imeongezeka kwa asilimia ukilingani shwa na mwaka uliopita
 miradi isiyoteke lezwa sh
 ukaguzi wa mpango kazi na taarifa za utekelezaji wa miradi ya maendeleo ulibaini watekelezaji themanini na nne wali shindwa kutekeleza shughuli zilizopangwa zenye makisio ya kiasi cha sh
 kama ilivyoaini shwa kat ika jedwali la hapo chini jedwali na
 miradi isiyotekelezwa miradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya watekel ezaji program ya maendel eo ya lxxxiii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp miradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya watekel ezaji sekta ya kilimo mfuko wa afya lxxxiv mfuko wa barabar lxxxv program ya maendel eo ya sekta ya maji lxxxvi miradi mingine lxxxvii jumla mchanganuo unaonye sha dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imeongezeka kwa asilimia lakini shughuli za miradi ambazo hazikutekelezwa zilipungua kwa asilimia ambapo kwa ujumla kuna mabore sho kwa kuwa tatizo limepungua kwa asilimia kwa mwaka huu
 kuchelewa kukamilika kwa kazi za mkataba zenye thamani ya sh
 watekelezaji tisa walichelewa kukamilisha shughuli za miradi kinyume na mikataba wali yoingia kati ya watekelezaji na wakandarasi
uchelewe shwaji wa utekelezaji wa miradi unakwami sha jamii kupata fa ida zilizokusudiwa
vilevile hu weza kuhitajika fedha zaidi kwa ajili ya kulipia gharama zitakazoongezeka
taarifa zaidi zimeonyeshwa katika jedwa li la hapo chini jedwali na
 kuchelewa kukamilika kwa kazi za mkataba miradi kiambatisho mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiasi sh
idadi ya watekelezaji mfuko wa barabara lxxxviii miradi mingine lxxxix jumla 
 kutokulipwa kwa madai ya wakandarasi yenye thamani ya sh
 watekelezaji shirini na nne waliingia mikataba na wakandarasi mbalimbali kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli za miradi hata hivyo madai ya wakandarasi ya kiasi cha sh
 hayakulipwa kwa wakati na watekelezaji wa mradi ingawa baadhi ya miradi imekamilika kulingana na mkataba
vilevile miradi mingine imekamilika kwa sehemu tu kwa sababu wakandarasi wame shindwa kuendelea kwa kutokulipwa malimbikizo ya madai yao ya awali
mchanganuo umeonye shwa kwenye edwali la hapo chini jedwali na
 kutokulipwa kwa madai ya wakandarasi miradi kiambatisho kiasi sh
idadi ya watekelezaji mfuko wa barabara xc programu ya maendeleo ya sekta ya maji xci miradi mingine xcii jumla 
 masuala yanayohusu manunuzi na ufuataji wa tara tibu 
 malipo yenye msamaha wa kod ya ongezeko la thamani vat yaliyolipwa imakosa kwa mamlaka ya mapato tanzania yenye hamani ya sh
 watekelezaji wa miradi ya maendeleo wanne walinunua bidhaa na huduma kutoka kwa wazabuni mbalimbali amb apo kiasi kilicholipwa kilijumui sha kodi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp ya ongezeko la thamani la sh
 kinyume na kifungu na
 cha mkataba wa makubaliano kati ya washirika wa maendeleo na serikali ya tanzania
kutofuata makubaliano kunapelekea upungufu wa fedha kwa ajili ya kukamili sha shughuli za miradi ziliz opangwa
jedwali la hapo chini linaonye sha miradi iliyofanya malipo yasiyokubalika jedwali na
 malipo yenye msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani vat yaliyolipwa kimakosa kwa mamlaka ya apato tanzania miradi kiambati sho kiasi sh
idadi ya watek elezaji kiasi sh
idadi ya watek elezaj progra mu ya maende leo ya sekta ya kilimo xciii progra mu ya maende leo ya sekta ya maji miradi mingine xciv jumla mchanganuo unaon esha kuwa idadi ya watekel ezaji imepungua kwa asilimia pia matumizi yasiyokubalika yamepungua kwa asilimia 
kwa ujumla mchanganuo unaonyesha kuna mabore sho ya asilimia kwa mwaka huu
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
 manunuzi ya vifaa na huduma yasiyoidhini shwa na bodi ya zabuni sh
 taratibu nyingi za manunuzi hazi fuati wajibu wa makubaliano katika mikataba hivyo kufanya mikataba mingi kuwa na mapungufu
katika mapitio mikataba ya manunuzi ilibainika kuwa halma shauri ishirini na sita zi lifanya manunuzi yenye thamani ya sh
 kutoka kw wazabuni bila idhini ya bodi za zabuni
hii ni kinyume na kanuni na
 a ya manunuzi ya umma 
mchanganuo miradi umeonye shwa kwenye edwali la hapo chini jedwali na
 manunuzi ya vifaa na huduma yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni miradi kiambati sho kiasi sh
idadi ya wateke lezaji kiasi sh
idadi ya watek elezaji progra mu ya maende leo ya sekta ya kilimo xcv mfuko wa afya xcvi mfuko wa barabar xcvii progra mu ya maende leo ya sekta ya maji xcviii jumla kutokana na changanuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imebaki kama mwaka uliopita lakini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp manunuzi ya bidhaa na huduma bila kupiti shwa na bodi ya zabu ni yameong ezeka kwa asilimia ambapo kwa ujumla inaonye sha hakukuwa na mabore sho kwa asilimia kwa mwaka huu
 manunuzi yaliyofanywa bila ku shindani sha wazabuni sh
 ilibainika kuwa bidhaa zenye thamani ya sh
 zilinunuliwa na watekeleza ji ishirini na tatu kutoka kwa wazabuni bila shindani shi wa bei kwa ang alau wazabuni halali watatu 
hii ni kinyume na anuni na
 ya kanuni ya ununuzi wa umma pamoja na jedwali la kwanza la kanuni zinazoongoza taratibu za zabuni katika halmashauri ya mwaka 
mchanganuo unaon yeshwa katika jedwali la hapa chini jedwali na
 manunuzi yaliyofanywa bila kushindanisha wazabuni miradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya wateke lezaji kiasi sh
idadi ya wateke lezaji program ya maendel eo ya sekta ya kilimo xcix mfuko wa afya miradi mingine ci jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imeongezeka kwa asilimia lakini manunuzi yaliyofanywa bila ku shindani sha wazabuni yameongezeka pia kwa asilimia 
kwa ujumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp inaonye sha kuna mabore sho kwa asilimia kwa mwaka huu
 mali na vifaa ambavyo havijaingizwa kwenye daftari sh
 kumbukumbu kwa ajili ya matumizi ya vifaa hazikutunzwa ipasavyo hivyo haikuwa rahisi kufatilia matumizi ya vifaa hivyo
matokeo yake watekelezaji thelathini na watano walikuwa na ifaa na mali zenye thamani ya sh
 zilizo agizwa na kulipiwa lakini hazikuweza kuthibitika matumizi yake kutokana na kutoingizwa kwenye daftari la vifaa husika kinyume na agizo la memoranda ya fedha ya serikali za mitaa 
kufanya hivi kunaweza kusababisha matumizi mabaya ya rasilimali bila kugundulika na uongozi
mchanganuo wa miradi inayohusik ni kama inavyoonekana kwenye jedwali la hapo chini jedwali na
 mali na vifaa ambavyo havijaingizwa kwen ye daftari miradi kiambatish kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya watekel ezaji programu ya maendele ya sekta ya kilimo cii mfuko wa afya ciii mfuko wa barabara civ mradi wa maendele ya jamii cv programu ya maendele ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp miradi kiambatish kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya watekel ezaji sekta ya maji miradi mingine cvi jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahi ri kuwa idadi ya watekelezaji ime pungua kwa asilimia na thamani ya vifaa ambavyo havikuingizwa kwenye da ftari imepungua kwa asilimia kwa hiyo kwa ujumla tatizo hili limepungua kwa asilimia kwa mwaka huu
 manunuzi ya mali na vifaa vyenye thamani ya sh
 kwa fedha taslimu badala ya kufuata taratibu za manunuzi watekelezaji kumi na wawili waliwapa watumi shi fedha taslimu sh
 kwa ajili ya kununua bidhaa balimbali kinyume na agizo la memoranda ya fedha za serikali za mitaa ambalo linataka uagizaji wa bidhaa na vifaa ufanywe kwanza kwa kutumia njia ya kuagiza kupitia hati ya kuagizia bidhaa na ndipo malipo yafanywe kwa kutumia hundi pia ni kinyu me na anuni ya ununuzi wa umma za mwaka kwa manunuzi ya bidhaa na hudu ma
kutokana na kutozingatia sheria na kanuni kuna uwezekano kuwa bidhaa na mali zilinunuliwa kwa bei ya juu na hazikuwa na ubora unaotakiwa
orodha ya miradi imeonye shwa kwenye edwali la hapo chini jedwali na
 manunuzi ya mali na vifaa kwa fedha taslimu miradi kiambatish kiasi sh
idadi ya watekelez aji kiasi sh
idadi ya watekele zaji programu ya maendele cvii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp ya sekta ya kilimo mfuko wa afya cviii mfuko wa barabara cix mradi wa maendele ya jamii cx programu ya maendele ya sekta ya maji miradi mingi ne cxi jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imepungua kwa asilimia na manunuzi ya bidhaa na huduma kwa kutumia fedha taslimu yamepungua kwa asilimia ambapo kwa uju mla hakuna mabore sho kwa sababu tatizo limeo ngezeka kwa asilimia kwa mwaka huu
 manunuzi ya huduma toka kwa azabuni wasioidhini shwa sh
 kanuni na
 a ya kanuni za ununuzi wa umma inataka orodha ya wauzaji waliopendekezwa iwasilishwe kwenye bodi ya zabuni kwa ajili ya kuthibitishwa hatimaye taasisi inayofanya ununuzi iandae utaratibu wa kupata bei kutoka kwa wauzaji wote waliochaguliwa kwa wakati mmoja
kinyume na kanuni hii halma shauri kumi na tisa zilifanya ununuzi wa mali kazi za ujenzi na zisizo za shauri za sh
 kutoka kwa wauzaji ambao hawakuthibiti shwa na wakala wa manunuzi wa serikali gpsa na bodi za zabuni kama ilivyoonye shwa kwenye jedwali la hapo chini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 manunuzi ya huduma toka kwa wauzaji wasioidhinishwa miradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya watekele zaji kiasi sh
idadi ya watekele zaji programu ya maendele ya sekta ya kilimo mfuko wa afya cxii mfuko wa barabara cxiii jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji ilipungua kwa asilimia lakini manunuzi ya huduma utoka kwa wazabuni wasioidhini shwa yame pungua pia kwa asilimia hivyo kwa ujumla tatizo hili limeongezeka kwa asimilia 
 mali na vifaa vilivyonunuliwa lakini havikupokelewa sh
 malipo ya kiasi cha sh
 yalifanyika kwa wauza ji tofauti kabla ya kutoa huduma kwa kutum ia fedha za miradi ya maendeleo
hata hivyo ilibaini ka kuwa bidhaa zilizolipiwa haz ikupokelewa kinyume na agizo la memoranda ya fedha za serikali za mitaa na kanuni na
 za nunuzi ya umma 
watekelezaji shirini walihusika kama inavyoonekana kwenye jedwali la hapo chini jedwali na
 mali na vifaa vilivyonunuliwa lakini havijapokelewa miradi kiamba tisho kiasi sh
idadi ya kiasi sh
idadi ya watekel ezaji mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp wateke lezaji program ya maendel eo ya sekta ya kilimo cxiv mfuko wa afya cxv program ya maendel eo ya sekta ya maji miradi mingine cxvi jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imeongezeka kwa asilimia lakini vifaa ambavyo havikupokelewa vimepungua kwa asilimia ambapo kwa ujumla inaonyesha kuwa kuna mabore sho kwa vile tati zo hili limepungua kwa asilimia kwa mwaka huu
 manunuzi ya awa na vifaa tiba yaliyofanyika ila ya kupata kibali cha bohari kuu ya mad awa sh
 ili kufanya manunuzi yenye tija vifaa tiba na dawa vinapaswa kununuliwa kutoka bohari kuu ya da wa
hata hivyo ukaguzi ulibaini kuwa vifaa tiba na dawa zenye thamani ya sh
 vili vyonunuliwa na halma shauri ishirini na tisa kwa wazabuni binafsi bila kibali kutoka bohari kuu ya dawa
hii ni kinyume na kanuni ya bodi ya zabuni ya ma mlaka ya ser ikali za mitaa na miongozo ya serikali kama inavyoonekana kwenye kiambati sho na
cxvii
hata hivyo kiasi cha vifaa tiba na dawa zilizonunuliwa bila idhini ya bohari kuu ya dawa kinaongezeka mwaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp hadi mwaka kutokana na watekelezaji kuto zingatia sheria kanuni na miongozo ya ser ikali kwa watekelezaji wa mradi mbapo kwa mwaka kiasi hicho kimeongezeka kwa sh
 na mwaka imeongezeka kwa sh
hata hivyo kwa mwaka huu tatizo limepungua kwa sh
 ukilingani sha na mwaka uliopita
watekelezaji wa mradi wana shauriwa kuhakiki sha manunuzi ya dawa na vifaa tiba yanafanywa kulingana na miongozo ya serikali ili kupata dawa na vifaa tiba kwa bei ya chini na vinavyokidhi ubora unaotakiwa
pia kuhakikisha idhini inatolewa na bohari kuu ya dawa pale ambapo itathibitika kwamba dawa na vifaa tiba havipatikani bohari kuu ya dawa
 mikataba ambayo haikuhakikiwa na mwana sheria mkuu wa serikali sh
 katika mwaka huu wa ukaguzi halma shauri kumi na mbili ziliingia mikataba na wakandarasi mbalimbali kwa ajili ya kutekeleza shughuli za miradi yenye thamani ya sh
hata hivyo ukaguzi ulibaini kuwa mikataba hiyo haikuhakikiwa na wana sheria kuu kinyume na kifungu cha sheria ya manunuzi ya umma 
jedwali na
 mikataba isi yohakikiwa na mwanasheria mkuu miradi kiambatisho kiasi sh idadi ya watekelezaji programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo cxviii mfuko wa barabara cxix jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
 faini za kutotimiza ma sharti ya mkataba haziku tozwa kwa wazabuni sh
 halma shauri nne ziliingia mikataba na wakandarasi mbalimbali kwa ajili ya utekel ezaji wa kazi za ujenzi wa barabara
muda wa ikataba uliaini shwa kwenye masharti maalum ya mkataba na hakuna nyongeza ya muda uliotolewa kwa wakandarasi
hata hivyo wakandarasi walichelewa kumaliza kazi ndani ya muda wa makubaliano lakini hakuna tozo kwa wakandarasi kiasi cha sh
 kinyume na kanuni na ya manunuzi ya umma 
kutokamilika kwa kazi kwa muda uliopangwa ku naweza ku sababisha mabadiliko katika mkataba
taarifa za halma shauri husika zipo hapa chini jedwali na
 faini za kutotimiza masharti ya mkataba hazikukatwa na halma shauri kiasi sh
na halma shauri kiasi sh
manispaa ya ilala wilaya ya masasi manispaa ya kinondoni jumla wilaya ya korogwe hata hivyo kiasi hiki ni zaidi kwa sh
 kikilingani shwa na kiasi kisichotozwa cha sh
 kwa halma shauri kumi na nane kwa mwaka 
 kodi ya uio ambayo haikupelekwa mamlaka ya mapato sh
 watekelezaji wanatakiwa kukusanya kodi ya zuio kwa niaba ya mamlaka ya mapato tanzania na makusanyo yawasili shwe kwa mamlaka ya mapato ndani ya siku saba baada ya mwi sho wa mwezi
mapitio ya malipo yaliyofanyika ndani ya mwaka wa fedha kwa wakandarasi mbalimbali yameonye sha kuwa watekelezaji thelathini na wanane wali shindwa kuwasili sha kiasi cha sh
 kwa mamlaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mapato tanzania kinyume na kifungu cha cha sheria ya fedha na kifungu cha cha sheria ya kodi ya mapato iliyorekebi shwa 
taarifa hizo zimeoainishwa kwenye jedwali la hapo chini jedwali na
 kodi ya uioa ambayo aikupelekwa mamlaka ya mapato miradi kiambatis ho kiasi sh
idadi ya watekel ezaji kiasi sh
idadi ya watekel ezaji programu ya maendele ya sekta ya kilimo cxx mfuko wa afya cxxi mfuko wa barabara cxxii miradi mingine cxxiii jumla kutokana na mchanganuo huo ni dhahiri kuwa idadi ya watekelezaji imeongezeka kwa silimia lakini kodi ya zuio isiyopelekwa mamlaka ya mapato ime pungua kwa asilimia hivyo kwa ujumla tatizo hili kwa mw aka huu limepungua kwa asimilia 
 tozo ya riba kwa kuchelewa kulipa madai sh
 ilibainika kuwa kiasi cha sh
 kililipwa kama tozo ya riba kutoka kwenye miradi miwili kwa sababu ya kuchelewe sha malipo ya hati za mada kwa wakandarasi kama ilivyoon yeshwa kwenye jedwali hapa chini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jedwali na
 tozo ya riba kwa kuchelewa kulipa madai na mradi kiasi cha tozo sh
mradi wa barabara arusha namanga 
 mradi wa barabara singid babati minjingu 
 jumla 
 hata hivyo kiasi hiki ni zaidi kwa sh
 kikilingani shwa na kiasi cha sh
 kilichoon yeshwa kwa mwaka wa fedha kikiwa na watekelezaji watatu 
serikali inapoteza kiasi kikubwa cha fedha kutokana na tozo kwa kushindwa kulipa wakandarasi kwa wakati
ninaishauri serikali iweke mipango yakinifu ya miradi inayoianzisha ikiwa ni pamoja na kuandaa fedha na vifaa kwa wakati
 matengenezo ya magari ya siyopitishwa kwa wakala wa ufundi na umeme temesa sh
 watekelezaji wanane walifanya malipo kwa ajili ya matengenezo ya magari ya miradi kwa kiasi cha sh
 bila kupitia kwa wakala wa ufundi na umeme temesa kuhakiki ubovu na matengenezo ya magari hu sika kabla na baada ya kazi kufanyika kinyume na kanuni a na ya manunuzi ya umma 
jedwali la hapo chini linaonyesha mchanganuo huo jedwali na
 matengenezo ya magari yasiyopitis hwa kwa wakala wa ufundi na umeme temesa miradi kiambatisho kiasi sh
idadi ya watekelezaji mfuko wa barabara cxxiv miradi mingine cxxv jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
 matu mizi ya mafuta asiyoth ibitishwa kwenye vitabu vya kumbukumbu za safari za magari sh
 mapitio ya vitabu vya ku tunza kumbukumbu ya mafuta na vitabu vya kumbukumbu za magari yalibaini kuwa halma shauri kumi na sita zilitoa mafuta yenye thaman ya sh
 kwa magari tofauti ya halma shauri lakini hakuna kumbukumbu ya ki asi hicho kutumika katika vitabu vya kumbukumbu za magari kinyume na agizo la memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
kutokuwa po kwa kumbukumbu hizo sahihi wa mafuta yaliyotolewa matumizi mafuta hayo pamoja na kilom ita walizosafiri hakukuweza kut hibiti shwa
jedwali na
 matumizi ya mafuta yasiyothibitishwa kwenye kitabu cha kumbukumbu za safari za magari miradi kiambatisho kiasi sh
idadi ya watekelezaji mfuko wa barabara cxxvi mradi wa maendeleo ya jamii cxxvii jumla 
 kutowasili shwa dhamana za utendaji azi sh
 halma shauri tano ziliingia mikataba na wakandarasi mbalimbali yenye thamani ya sh
 kwa ajili ya utekelezaji wa kazi za barabara
hata hivyo ukaguzi ulibaini kuwa mikataba ilitolewa bila ya kuwas ilisha dhamana ya utekelezaji kwa walio shinda zabuni kinyume na kanuni ya ununuzi umma 
kutokana na ukosekana kwa dhamana ya utekelezaji halma shauri huwa kwenye hatari endapo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp wakandarasi wata shindwa kutimiza wajibu wao wa kimkataba
mchanganuo wa halma shauri zilizohusika ni kama unavyoonekana hapo chini jedwali na
 dhamana za utekelezaji zisizowasilishwa na halma shauri kiasi sh
na halma shauri kiasi sh
wilaya ya temeke mji wa masasi wilaya ya kongwa wilaya ya nyasa wilaya ya makambako jumla 
 usimamizi wa mali 
 miradi iliyokamilika lakini haitumiki sh
 wakaguzi walitembelea miradi ya maendeleo iliyokwi sha kukamilika kwa mwaka huu na kubaini kuwa miradi iliy okamilika katika halmashuri ambayo haijaanza kutumika kwa huduma kama ilivyokusudiwa
walengwa waliokusudiwa hawakupata faida iliyotarajiwa hivyo thamani ya fedha haikuweza kupatikana kama ilivyokusudiwa
mchanganuo ni kama unavyoonekana chini
jedwali na
 miradi iliyokamilika lakini haitumiki miradi kiambatisho kiasi sh
idadi ya watekelezaji programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo cxxviii programu ya maendeleo ya sekta ya maji cxxix jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp sura ya sita 
 hitimi sho na mapendekezo 
 utangulizi sehemu hii ya ripoti ya jumla ya miradi ya aendeleo inatoa kwa muhtasari matokeo ya ukaguzi yaliyomo kwenye taarifa ambazo zimepelekw kwa maafisa masuuli wanaosimamia utekelezaji wa miradi ya maendeleo
taarifa hizo zinajumuisha mapendekezo kwa ajili ya kurekebisha mapungufu yaliyojitokeza
maafisa masuuli ambao ni wahusika katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo wanawajibika kuanda majibu yaliyo na mtiririko ulioandaliwa vyema wa masuala yaliyohojiwa pamoja na mapendekezo yaliyomo kwenye ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na kuwasili sha kwa mlipaji mkuu wa ser ikali kwa mujibu wa matakwa ya kifungu na
 cha sheria ya ukaguzi wa umma namba ya mwaka na kanuni na ya kanuni za ukaguzi wa umma za mwaka 
katika ripoti hii nimeaini sha mapungufu ya jumla katika masuala ya fedha rasilimali watu na mchakato wa manunuzi kwenye usimamizi wa miradi ya maendeleo
mapungufu yaliyobainika kwa mwaka yanafanana na yale yaliyojitokeza miaka ya nyuma hali inayoa shiria kuwa mapendekezo ya ukaguzi hayazingatiwi na kujibiwa ipasavyo na watekelezaji wa miradi ya maendeleo
kwa mujibu wa kifungu na
 ha sheria ya ukagu zi wa umma na
 ya mwaka nimetoa mapendekezo ya jumla kwa watekelezaji wa miradi ya maendeleo kwa lengo la kubore sha uwajibikaji kwa mali ya umma
 hitimi sho la jumla 
 mapungufu katika masuala ya fedha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp bado maafisa masuuli hawatoi umuhimu wa kuto sha katika kusimamia na ku shughulikia miradi hasa mapendekezo ya masuala yaliyohojiwa na wakaguzi
hii inatokana na shahidi kwamba bado kuna masuala na mapendekezo yasiyojibiwa ya shilingi milioni kwa mwaka kilingani shwa na shilingi milioni na shilingi milioni iliyoripotiwa katika kipindi cha miaka ya na kwa mtiririko huo
mawanda ya kaguzi wa ndani katika wizara na mamlaka za serikali za mitaa hauridhi shi kutokana na kutokaguliwa maeneo muhimu kama vile ukaguzi wa taarifa za fedha na shughuli za miradi ya maendeleo katika eneo muhimu la uwajibikaji na tathmini ya utendaji wa miradi kwa mujibu wa ikataba ya maelewano mou s
imebainika kuwa vitengo vya ukaguzi wa ndani vime shindwa kutoa ripoti za miradi ya maendeleo ikili ngani shwa na ripoti za mwaka uliopita
pia miradi ya maendeleo yenye matumizi ya thamani ya shilingi millioni yalifanyika pasipo kufanyiwa ukaguzi wa awali pre audit kabla ya kuidhinishwa ikilinganishwa na shilingi milioni katika miradi ya maendeleo kwa mwaka uliopita
hii inasababisha usimamizi usioridhisha wa kifedha na kiutendaji
tatizo la kutokuwa po kwa hati za malipo na malipo yenye nyaraka pungufu ni la muda mrefu kwa baadhi ya watekeleza ji wa iradi
ukaguzi ulibaini kutokuwapo kwa hati za malipo na malipo yenye nyaraka pungufu ya sh
 milioni kwa mwaka 
hii inathibitisha kuwa mifumo ya udhibiti wa ndani bado haijawa madhubuti
kwa kiasi kikubwa watekelezaji wa miradi wa mesh indwa kutatua udhaifu huu hivyo kuendelea kujirudia mara kwa mara jambo ambalo linatia shaka kuhusu ufanisi wa menejimenti za miradi
napenda kukumbusha menejiment za watekelezaji wa miradi juu ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp wajibu wao katika kuhakikisha kuwa nyaraka za kifedha kam hati za malipo zinatunzwa vema
baadhi ya watekelezaji wa miradi wame tumia fedha za miradi ya maendeleo kutekeleza shughuli ambazo ama hazihusiani na miradi hiyo au hazimo kwenye mpango wa utekelezaji hivyo kuathiri utekelezaji wa miradi hiyo katika wi zara na halmashauri
katika mwaka huu wa ukaguzi kiasi cha shilingi millioni kilitumika katika shughuli zisizohusiana na miradi ya maendeleo utekelezaji wa miradi mingi ya maendeleo hufanywa na watendaji wa ngazi za chini katika vijiji
vijijini hivyo havina uwezo wa kutekeleza miradi pasipo kupata msaada wa kitaalam kutoka halmashauri
hata hivyo maafisa masu uli katika mamlaka za serikali za mitaa hawapati muda wa kutosha wa ketembelea na kusimamia miradi ya maendeleo
kwa maoni yangu ninaona kuwa kutokusimamiwa vya kutosha kwa miradi hiyo na menejimenti za watekelezaji wa miradi kunasababisha utendaji usioridhisha na kutokamilika kwa miradi hiyo kwa muda uliopangwa hivyo kusababisha kuchelewa kufikiwa kwa tija zilizo kusudiwa kwa jamii lengwa katika ngazi ya vijiji
nilibaini kuwapo kwa ukiukwaji wa sheria na kanuni za mamlaka za serikali za mitaa na wizara kuhusu uwasili shwaji wa kodi ya zuio mamlaka ya mapato na kutodai stakabadhi za fedha za mamlaka ya mapato tanzania kutoka kwa watoa huduma mbalimbali
mapitio ya malipo yaliyofanywa kwa watoa huduma mbalimbali yalionye sha kuwa atekeleza miradi ya maendeleo hawakuwasili sha kodi ya zuio ya kiasi cha shilingi milioni kwa mamlaka ya mapato tanzania mpaka kufikia tarehe juni kinyu me na kifungu cha cha sheria ya kodi ya mapato ya mwaka kama ilivyorekebishwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp 
pia imebainika kwamba watekele zaji wa miradi walinunua bidhaa na huduma mbalimbali zenye thamani ya shilingi milioni bila ya kudai stakabadhi za malipo ya fedha zinazotambuliwa na mamlaka ya mapato tanzania kinyume na kanuni na
 na ya kodi ya ongezeko la thamani ya mwaka 
kutokufuatwa kwa sheria na anuni kunainyima serikali mapato ambayo ni muhimu katika kuboresha maisha ya wananchi
 upun gufu wa rasilimali watu ukaguzi wa miradi mikubwa mit ano ya maendeleo nilifanya tath mini ya utoshelevu wa rasilimali watu na kubaini upungufu wa watumishi 
idadi ya halmashauri zilizofanyiwa tath mini kama zinavyoonyeshwa kwenye mabano kwa kila mradi asdp hbf rf na wsdp 
ukaguzi ulibainisha upungufu wa wataalam katika sekta ya afya sekta ya kilimo sekta ya maji na sekta ya ujenzi 
upungufu wa wataala wenye ujuzi unaathiri utendaji wa jumla wa uteke lezaji wa miradi ya maendeleo nchini
 mapungufu katika mchakato wa manunuzi nilibaini mapungufu katika usimamizi wa manunuzi kwenye halmashauri na wizara karibu zote zilizotekeleza miradi ya maendeleo
katika barua nilizowasilisha kwa maafisa masuuli ni litoa taarifa kwamba uongozi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo haukufuata kikamilifu sheria ya manunuzi ya umma na
ya mwaka na kanuni zake za mwaka 
mapitio ya mchakato wa manunuzi yanaonye sha kwamba tatizo la kutozingatia sheria na anuni za manunuzi limeendelea kujitokeza ambapo mwaka manunuzi ya thamani ya shilingi milioni yalifanyika bila kufuata tarat ibu yaliyojitokeza zaidi ni kwamba manunuzi yaliyofa nyika bila idhini ya bodi ya zabuni shilingi milioni vif aa na mali ambavyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp vilinunuliwa lakini havijapokelewa shilingi milioni ununuzi wa madawa na vifaa tiba kutoka kwa wazabuni wa kawaida bila idhini ya bohari kuu ya madawa msd shilingi milioni manunuzi yali yofanyika bila ushindanishi wa bei shili ngi milioni na vifaa na mali ambavyo havikuingizwa kwenye daftari shilingi milioni 
 mapendekezo ya jumla kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa fedha za umma nimetoa mapendekezo kwa watekelezaji wa miradi ya maendeleo ili ku wawezesha kuongeza uwajibikaji katika rasilimali za umma
maafisa masuuli wanaoh usika na udhibiti wa fedha za umma na usimamizi wa miradi ya maendeleo wana shauriwa kuweka juhudi zaidi katika kuhakiki sha kwamba mapendekezo ya ukaguzi ya miaka ya nyuma ya nashughulikiwa ipasavyo ili kuondoa uwezekano wa kujirudia kwa mapungufu hayo katika kaguzi zijazo
menejimenti za wizara na halmashauri za serikali za mitaa zina shauriwa kuhakiki sha kuwa vitengo vya ukaguzi wa ndani vinapewa rasilimali za kuto sha kwa maana ya fedha na vitendea kazi bora ili kuviongezea uwezo na ufanisi pia kuhakiki sha vinajikita kikamilifu katika ukaguzi wa miradi ya maendeleo
aidha vitengo hivi vikifanya kazi zake kikamilifu vitachochea ufanisi katika usimamizi mzuri wa thamani ya fedh katika miradi ya maendeleo
menejimenti za wizara na serikali za mitaa zinatakiwa kuunda timu madhubuti kwa ajili ya ukaguzi wa miradi timu hizi zinatakiwa kuhakiki sha zinakagua miradi mara kwa mara na kutoa taarifa kwa menejiment husika kwa ajili ya ufuatiliaji ili kuhakiki sha kwamba mal engo ya miradi yanafikiwa kama ya livyopangwa
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp hazina kwa kushirikiana na wadau wa maendeleo na wadau wengine wote wanatakiwa kuhakikisha kwamba fedha zilizoidhinishwa zinatolewa kwa wakati kutekeleza miradi iliyoku sudiwa ili kuleta tija kwa jamii
menejimenti wizara na serikali za mitaa zinatakiwa kuhakiki sha zinafuata masharti ya mikataba wa maelewano mou s hususani ufuatiliaji wa mara kwa mara wa kaguzi za taarifa za hesabu na utendaji wa miradi ya maendeleo na mapitio ya taarifa za robo mwaka na tathmini katika utendaji wa miradi
maafisa masuuli wana shauriwa kuimari sha ukaguzi wa awali na kuhakiki sha kuwa malipo yote yanahakikiw na mamlaka sahihi na viambat isho vinato sheleza mahitaji ya kanuni ya fedha ya mwaka na agizo c la memoranda ya fedha za serikali za mitaa 
menejimenti za wizara na serikali za mitaa zinashauriwa kufanya manunuzi kwa watoa huduma ambao wanatoa stakabadhi za kielectroniki za mamlaka ya mapato efr kwa njia hii wizara na serikali za mitaa zitasaidia watoa huduma kufuata kanuni za kodi
aidha maafisa masuuli wanatakiwa kuhakikisha kuwa zuio la kodi linawasilishwa kwa mamlaka ya mapato ndani ya muda muafaka
mamlaka ya serikali za mitaa zi shirikiane na ofisi ya rais tamisemi pamoja na ofisi ya rais utumi shi wa umma na kuhakiki sha kuna idadi ya watumishi inayotosheleza kwa kujaza nafasi zilizo wazi ili kuboresha usimamizi na ufuatiliaji wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hii itasaidia kupatikana kwa huduma kwa jamii kwa wakati
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp maafisa masuuli bodi za zabuni na vitengo vya manunuzi wanapaswa kuhakiki sha kwamba manunuzi ya kazi za ujenzi bidhaa na huduma yanazingatia matakwa ya sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka pamoja na kifungu na
 cha memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka na memoranda za makubaliano ya miradi husika
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp viambat isho kiambatisho na
mapendekezo ya masuala ya miaka iliyopita ambayo hayajatekelezwa sh
 asdp na
halma shauri kiasi sh
na halma shauri kiasi sh
wilaya yakilombero wilaya ya igunga wilaya yatandahimba wilaya ya chamwino wilaya ya kihapu wilaya ya shinyanga wilaya ya mbulu wilaya ya mkinga wilaya ya nkasi wilaya ya lushoto wilaya ya ukerewe wilaya ya bahi wilaya ya sumbawanga wilaya ya biharamulo wilaya ya urambo wilaya ya misenyi wilaya ya mufindi wilaya ya mwanga 
 wilaya ya dodoma manispaa ya shinyanga wilaya yamuleba wilaya ya ngara wilaya arusha wilaya ya maswa wilaya yaludewa manispaa ya mtwara wilaya yamvomero manispaa ya tabora wilaya ya monduli wilaya ya korogwe wilaya yambozi jiji la mwanza wilaya yakahama manispaa ya kigoma wilaya yakalambo wilaya ya mbeya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halma shauri kiasi sh
na halma shauri kiasi sh
 wilaya yakaratu wilaya ya meru wilaya yakiteto wilaya ya magu wilaya ya mbeya wilaya ya kwimba wilaya yatunduru wilaya ya makete wilaya sengerema wilaya ya mbinga manispaa ya sumbawanga wilaya ya muheza wilaya ya bukombe wilaya yamkalama wilaya ya misungwi wilaya ya chato wilaya ya kyela wilaya ya musoma wlaya ya kibaha wilaya ya pangani wilaya yageita wilaya ya babati wilaya ya bukoba manispaa ya musoma 
 wilaya ya masasi wilaya ya hanang wilaya ya manyoni 
 wilaya ya kibondo manispaatemek wilaya ya rorya wilaya ya uvinza wilaya ya kilolo wilaya ya wanging ombe wilaya ya mpanda wilaya ya karagwe wilaya ya ikungi wilaya ya mpwapwa wilaya songea wilaya ya gairo wilaya ya busega wilaya ya kisarawe wilaya ya longido wilaya ngorongoro total mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho na
ii mapendekezo ya masuala ya miaka iliyopita ambayo hayajatekelezwa sh
 hbf na halma shauri kiasi sh
na halma shauri kiasi sh
wilaya kondoa manispaa ya morogoro wilaya ya urambo wilaya ya singida wilaya ya tabora wilaya ya manyoni mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp wilaya ya nzega wilaya ya ngorongoro wilaya ya nzega kwimba wilaya ya ukerewe wilaya ya sengerema manispaa ya mtwara wilaya yalongido wilaya ya itilima wilaya ya nyasa wilaya ya karagwe manispaa ya s wanga wilaya ya chunya wilaya ya misungwi manispaa ya shinyanga wilaya ya shinyanga total wilaya ya kiteto kiambatisho na
iii mapendekezo ya masu ala ya miaka iliyopita ambayo hayajatekelezwa rf na halma shaur kiasi sh na halma shau ri kiasi shs
wilaya yankasi wilaya ya busega mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jiji la mwanza halma shaur ya jiji geita wilaya yanamtumb wilaya ya ileje manispaa ya sumbawang wilaya ya tunduru wilaya ya ngorongoro wilaya ya mkinga wilaya ya longido wilaya ya bukom be wilaya ya bukoba wilaya ya kakonko wilaya ya simanjiro wilaya ya maswa halma shauri ya mji wa njombe wilaya ya kilosa wilaya ya chamwino wilaya ya temeke halma shauri ya mji korogwe wilaya ya tabora wilaya ya makete wilaya ya ukerewe wilaya ya kalambo wilaya ya chato wilaya ya musoma manispaa ya bukoba manispaa ya kigoma wilaya ya kongwa wilaya ya geita wilaya ya hanang wilaya ya sengerema jiji la arusha wilaya ya babati wilaya ya mbarali wilaya ya handeni manispaa ya shinyanga wilaya ya tandahimba wilaya ya mbulu wilaya ya meru wilaya ya sumbawang mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp wilaya ya dodoma wilaya ya moshi wilaya ya mvomero wilaya ya bunda wilaya ya masasi wilaya ya bumbuli wilaya ya meatu manispaa ya tabora wilaya ya mbozi wilaya ya kwimba wilaya ya karatu total wilaya ya kaliua kiambatisho na
iv mapendekezo ya masuala ya miaka iliyopita ambayo hayajatekelezwa sh
 tasaf na
halm ashauri kiasi tzs
na
halma shauri kiasi tzs
wilaya ya ruangwa wilaya ya kilwa manispaa ya sumbawanga wilaya ya liwale wilaya yalindi wilaya ya nachingwea wilaya ya nkasi total kiambatisho na
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mapendekezo ya masuala ya miaka iliyopita ambayo hayajatekelezwa sh
 wsdp na halma shau ri kiasi sh
na halma sha uri kiasi sh
wilaya ya nkasi wilaya ya kaliua wilaya ya kilosa manispaa ya sumbawa nga wilaya ya misenyi wilaya ya geita wilaya ya tunduru wilaya ya arusha wilaya ya ngara wilaya ya tandahim ba wilaya ya muleba wilaya ya manyoni wilaya ya ludewa wilaya ya kyerwa wilaya ya mwanga jiji la mbeya wilaya ya busega wilaya ya longido wilaya ya kyela manispaa ya shinyanga wilaya ya bunda wilaya mbeya manispaa ya temeke wilaya ya mbogwe wilaya makete wilaya ya lushoto wilaya ya babati wilaya ya kakonko wilaya ya kondoa wilaya ya uvinza wilaya ya songea manispaa ya tabora wilaya ya nanyumbu wilaya ya kilindi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mji wa babati wilaya ya songea wilaya ya igunga jiji lamwanza mji wa makambako wilaya ya mbulu wilaya ya busekelo wilaya ya momba manispaa ya ilala wilaya ya hai wilaya ya misungwi jiji la mpanda wilaya ya njombe wilaya ya shinyanga wilaya ya kalambo wilaya ya korogwe wilaya ya sumbawang wilaya ya kibondo mji wa kibaha wilaya ya liwale wilaya ya mbozi wilaya ya ngoron go ro wilaya ya biharamulo wilaya ya kilolo manispaa ya moshi wilaya ya simanjiro wilaya ya mvomero wilaya ya urambo wilaya ya hanang wilaya ya mufindi wilaya ya handeni wilaya ya mkalama wilaya ya maswa total mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambati sho na
vi mapendekezo ya masuala ya miaka iliyopita ambayo hayajatekelezwa sh
 miradi mingine jina la mradi kiasi sh
mradi wa kusaidia secta ya barabara rsspi programu ya maendeleo ya elimu katika shule za secondari sedp ii ida credit no
 tz mradi wa kukope sha wajasiriamali wadogo self ii programu ya mabore sho ya sheria lsrp mradi wa kubore sha miji tanzania tscp mfuko wa afya uliopo wizara ya afya na ustawi wa jamiii hbf program ya kuimari sha mapambano dhidi ya ru shwa unaotek elezwa na kitengo cha uchunguzi wa fedha program ya kusaidia secta ya afya awamu ya nne danida fund mfuko wa haki ya maendeleo na upandikizaji mradi wa huduma za afya ya msingi bhsp tamisem mfuko mkuu kitaifa wa usambazaji maji safi vijijini rwss programu ya mabore sho katika utumi shi wa umma awamu ya nne pfmrpiv tamisemi mfuko wa fedha wa kimataifa tamisemi mradi wa kilimo cha tija afrika ma shariki credit no
 ta programu ya utetezi wa sera na uchambuzi tamisemi mradi wa kusaidia secta ya afya hsps tamisemi programu ya mabore sho ya kisasa ya ukusanyaji kodi tmp mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp jina la mradi kiasi sh
jumla kiambatisho vii halmashauri zilizopata hati inayoridhisha kilimo asdp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya jiji la arusha manispaa ya kinondoni wilaya ya muleba wilaya ya arusha wilaya ya kisarawe wilaya ya musoma wilaya ya bab ati wilaya ya kishapu wilaya ya mvomero mji wa babati wilaya ya kiteto wilaya ya mwanga wilaya ya bagamoyo wilaya ya kondoa jiji la mwanza wilaya ya bahi wilaya ya kongwa wilaya ya nachingwea wilaya ya bariadi wilaya ya korogwe wilaya ya namtumbo mji wa bariadi mji wa korogwe wilaya ya nanyumbu wilaya ya biharamulo wilaya ya kwimba wilaya ya newala wilaya ya buhigwe wilaya ya kyela wilaya ya ngara wilaya ya bukoba wilaya ya kyerwa wilaya ya ngorongoro manispaa ya bukoba wilaya ya lindi mji wa njombe wilaya ya bukombe manispaa ya lindi wilaya ya nkasi wilaya ya bumbuli wilaya ya liwale wilaya ya nsimbo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya wilaya ya bunda wilaya ya longido wilaya ya nyang wale wilaya ya busega wilaya ya ludewa wilaya ya nyasa wilaya ya busokelo wilaya ya mafia wilaya ya nzega wilaya ya butiama wilaya ya magu wilaya ya pangani wilaya ya chamwino mji wa makamb ako wilaya ya rombo wilaya ya chato wilaya ya makete wilaya ya rorya wilaya ya chemba wilaya ya masasi wilaya ya ruangwa wilaya ya chunya wilaya ya maswa wilaya ya rufiji manispaa ya dodoma wilaya ya mbarali wilaya ya rungwe wilaya ya gairo jiji la mbeya wilaya ya same mji wa geita wilaya ya mbeya wilaya ya sengerema wilaya ya hanang wilaya ya mbinga wilaya ya serengeti wilaya ya handeni wilaya ya mbogwe wilaya shinyanga wilaya ya igunga wilaya ya mbozi manispaa ya shinyanga wilaya ya ikungi wilaya ya mbulu wilaya ya siha manispaa ya ilala wilaya ya meatu wilaya ya sikonge wilaya ya ileje wilaya ya meru wilaya ya simanjiro manispaa ya ilemela wilaya ya misungwi wilaya ya singida wilaya ya iramba wilaya ya mkalama manispaa ya singida wilaya ya iringa wilaya ya mkinga wilaya ya songea manispaa ya iringa wilaya ya mkuranga manis paa ya songea wilaya ya itilima wilaya ya mlele wilaya ya sumbawanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya mji wa kahama wilaya ya momba manispaa ya sumbawanga wilaya ya kakonko wilaya ya monduli wilaya ya tabora wilaya ya kaliua wilaya ya morogoro manispaa ya tabora wilaya ya karagwe manispaa ya morogoro wilaya ya tandahimba wilaya ya kasulu wilaya ya moshi jiji la tanga wilaya ya kibaha manispaa ya moshi wilaya ya tarime mji wa kibaha wilaya ya mpanda mji wa tarime wilaya ya kibondo mji wa mpanda manispaa ya temeke wilaya ya kigoma wilaya ya mpwapwa wilaya ya tunduru wilaya ya kilolo wilaya ya msalala wilaya ya ulanga wilaya ya kilombero wilaya ya mtwara wilaya ya urambo wilaya ya kilosa manispaa ya mtwara wilaya ya uvinza wilaya ya kilwa wilaya ya mufindi wilaya ya wang ing ombe kiambatisho viii halmashauri zilizopata hati inayoridhisha mfuko wa afya hbf na
halmashauri ya na
halmashau ri ya na
halmashauri ya wilaya ya arusha wilaya ya kiteto wilaya ya mufindi mji wa babati wilaya ya kongwa wilaya ya muleba wilaya ya bagamoyo wilaya ya korogwe wilaya ya musoma wilaya ya bahi mji wa korogwe wilaya ya mvomero wilaya ya bariadi wilaya ya kwimba wilaya ya mwanga mji wa bariadi wilaya ya kyela jiji la mwanza mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashau ri ya na
halmashauri ya wilaya ya biharamulo wilaya ya kyerwa wilaya ya nachingwea wilaya ya buhigwe wilaya ya lindi wilaya ya namtumbo manispaa ya bukoba manispaa ya lindi wilaya ya nanyumbu wilaya ya bukombe wilaya ya liwale wilaya ya newala wilaya ya bumbuli wilaya ya longido wilaya ya ngara wilaya ya bunda wilaya ya ludewa wilaya ya ngorongoro wilaya ya busega wilaya ya lushoto wilaya ya njombe wilaya ya busokelo wilaya ya mafia mji wa njombe wilaya ya butiama mji wa makambako wilaya ya nkasi wilaya ya chamwino wilaya ya makete wilaya ya nsimbo wilaya ya chato wilaya ya masasi wilaya ya nyang hwale wilaya ya chemba mji wa masasi wilaya ya nyasa wilaya ya chunya wilaya ya maswa wilaya ya pangani manispaa ya dodoma wilaya ya mbarali wilaya ya rorya wilaya ya gairo jiji la mbeya wilaya ya ruangwa wilaya ya geita wilaya ya mbeya wilaya ya rufiji mji wa geita wilaya ya mbinga wilaya ya rungwe wilaya ya hanang wilaya ya mbogwe wilaya ya sumbawanga wilaya ya handeni wilaya ya mbozi manispaa ya sumbawanga wilaya ya igunga wilaya ya mbulu wilaya ya same wilaya ya ikungi wilaya ya meatu wilaya ya sengerema manispaa ya ilala wilaya ya meru wilaya ya serengeti wilaya ya ileje wilaya ya misenyi wilaya ya shinyanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashau ri ya na
halmashauri ya wilaya ya iringa wilaya ya misungwi wilaya ya siha manispaa ya iringa wilaya ya mkalama wilaya ya simanjiro mji wa kahama wilaya ya mkinga wilaya ya singida wilaya ya kaliua wilaya ya mkuranga manispaa ya singida wilaya ya karagwe wilaya ya mlele wilaya ya songea wilaya ya karatu wilaya ya momba manispaa ya songea wilaya ya kasulu wilaya ya monduli wilaya ya tabora wilaya ya kibaha wilaya ya morogoro manispaa ya tabora mji wa kibaha manispaa ya morogoro wilaya ya tandahimba wilaya ya kibondo wilaya ya moshi jiji la tanga wilaya ya kigoma manispaa ya moshi wilaya ya tarime wilaya ya kilolo wilay ya mpanda mji wa tarime wilaya ya kilombero mji wa mpanda manispaa ya temeke wilaya ya kilosa wilaya ya mpwapwa wilaya ya tunduru wilaya ya kilwa wilaya ya msalala wilaya ya ulanga manispaa ya kinondoni wilaya ya mtwara wilaya ya uvinza wilaya ya kisarawe manispaa ya mtwara wilaya ya wang ing ombe wilaya ya kishapu kiambatisho ix mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp halmashauri zilizopata hati inayoridhisha mfuko wa barabara rf na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya jiji la arusha manispaa ya kinondoni wilaya ya musoma wilaya ya arusha wilaya ya kisarawe manispaa ya musoma wilaya ya babati wilaya ya kishapu wilaya ya mvomero mji wa babati wilaya ya kiteto wilaya ya mwanga wilaya ya bagamoyo wilaya ya kongwa jiji la mwanza wilaya ya bahi mji wa korogwe wilaya ya nachingwea wilaya ya bariadi wilaya ya kwimba wilaya ya namtumbo mji wa bariadi wilaya ya kyela wilaya ya nanyumbu wilaya ya biharamulo wilaya ya kyerwa wilaya ya newala wilaya ya buhigwe wilaya ya lindi wilaya ya ngara manispaa ya bukoba manispaa ya lindi wilaya ya njombe wilaya ya bukombe wilaya ya liwale mji wa njombe wilaya ya bumbuli wilaya ya longido wilaya ya nkasi wilaya ya bunda wilaya ya ludewa wilaya ya nsimbo wilaya ya busega wilaya ya lushoto wilaya ya nyang hwale wilaya ya busokelo wilaya ya mafia wilaya ya nyasa wilaya ya butiama wilaya ya magu wilaya ya nzega wilaya ya chamwino mji wa makambako wilaya ya pangani wilaya ya chato wilaya ya makete wilaya ya rombo wilaya ya chemba wilaya ya manyoni wilaya ya rorya wilaya ya chunya wilaya ya masasi wilaya ya ruangwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya manispaa ya dodoma mji wa masasi wilaya ya rufiji wilaya ya gairo wilaya ya maswa wilaya ya rungwe wilaya ya geita wilaya ya mbarali wilaya ya same mji wa geita jiji la mbeya wilaya ya sengerema wilaya ya hai wilaya ya mbeya wilaya ya serengeti wilaya ya hanang wilaya ya mbinga wilaya ya shinyanga wilaya ya handeni wilaya ya mbogwe wilaya ya siha wilaya ya igunga wilay ya mbozi wilaya ya sikonge wilaya ya ikungi wilaya ya mbulu wilaya ya simanjiro manispaa ya ilala wilaya ya meatu wilaya ya singida wilaya ya ileje wilaya ya meru manispaa ya singida manispaa ya ilemela wilaya ya misenyi wilaya ya songea wilaya ya iramba wilaya ya misungwi manispaa ya songea wilaya ya iringa wilaya ya mkalama wilaya ya sumbawanga manispaa ya iringa wilaya ya mkinga manispaa ya sumbawanga wilaya ya itilima wilaya ya mkuranga wilaya ya tabora mji wa kahama wilaya ya momba manispaa ya tabora wilaya ya kakonko wilaya ya monduli wilaya ya tandahimba wilaya ya kaliua wilaya ya morogoro jiji la tanga wilaya ya karagwe manispaa ya morogoro wilaya ya tarime wilaya ya karatu wilaya ya moshi mji wa tarime wilaya ya kasulu manispaa ya moshi manispaa ya temeke mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya wilaya ya kibaha wilaya ya mpanda wilaya ya tunduru mji wa kibaha wilaya ya mpwapwa wilaya ya ukerewe wilaya ya kibondo wilaya ya msalala wilaya ya ulanga wilaya ya kigoma wilaya ya mtwara wilaya ya urambo wilaya ya kilolo manispaa ya mtwara wilaya ya ushetu wilaya ya kilombero wilaya ya mufindi wilaya ya uvinza wilaya ya kilosa wilaya ya muleba wilaya ya wanging ombe wilaya ya kilwa wilaya ya mulele mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho halmashauri zilizopata hati inayoridhisha mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya wilaya ya bagamoyo wilaya ya kongwa wilaya ya mtwara wilaya ya bahi wilaya ya lindi manispaa ya mtwara wilaya ya bunda manispaa ya lindi wilaya ya nachingwea wilaya ya chamwino wilaya ya liwale wilaya ya nanyumbu wilaya ya chemba wilaya ya manyoni wilaya ya newala manispaa ya dodoma wilaya ya masasi wilaya ya nkasi wilaya ya ikungi mji wa masasi wilaya ya ruangwa wilaya ya ira mba wilaya ya mbarali wilaya ya singida wilaya ya kibaha wilaya ya mbeya manispaa ya singida wilaya ya kigoma wilaya ya mkalama manispaa ya sumbawanga manispaa ya kigoma wilaya ya mlele wilaya ya sumbawanga wilaya ya kilombero wilaya ya mpanda wilaya ya tandahimba wilaya ya kilwa mji wa mpanda wilaya ya tunduru wilaya ya kondoa wilaya ya mpwapwa wilaya ya uvinza mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xi halmashauri zilizopata hati inayoridhisha programu ya mae ndeleo ya sekta ya maji wsdp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya wilaya ya arusha wilaya ya kiteto wilaya ya mwanga wilaya ya babati wilaya ya kongwa jiji la mwanza wilaya ya bagamoyo wilaya ya korogwe wilaya ya nachingwea wilaya ya bahi mji wa korogwe wilaya ya namtumbo wilaya ya bariadi wilaya ya kwimba wilaya ya nanyumbu mji wa bariadi wilaya ya kyela wilaya ya newala wilaya ya biharamulo wilaya ya kyerwa wilaya ya ngara wilaya ya buhigwe wilaya ya lindi wilaya ya njombe wilaya ya bukoba manispaa ya lindi mji wa njombe manispaa ya bukoba wilaya ya liwale wilaya ya nkasi wilaya ya bukombe wilaya ya ludewa wilaya ya nsimbo wilaya ya bumbuli wilaya ya lushoto wilaya ya nyang hwale wilaya ya bunda wilaya ya mafia wilaya ya nyasa wilaya ya busega wilaya ya magu wilaya ya rombo wilaya ya busekelo mji wa makambako wilaya ya rorya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya wilaya ya butiama wilaya ya makete wilaya ya ruangwa wilaya ya chamwino wilaya ya manyoni wilaya ya rufiji wilaya ya chato wilaya ya masasi wilaya ya rungwe wilaya ya chemba mji wa masasi wilaya ya sengerema wilaya ya chunya wilaya ya maswa wilaya ya serengeti manispaa ya dodoma wilaya ya mbarali manispaa ya shinyanga wilaya ya gairo jiji la mbeya wilaya ya sikonge wilaya ya geita wilaya ya mbeya wilaya ya simanjiro mji wa geita wilaya ya mbinga wilaya ya singida wilaya ya hanang wilaya ya mbogwe manispaa ya singida wilaya ya igunga wilaya ya mbozi wilaya ya songea wilaya ya ikungi wilaya ya mbulu manispaa ya songea manispaa ya ilala wilaya ya meatu wilaya ya sumbawanga wilaya ya ileje wilaya ya misenyi manispaa ya sumbawanga manispaa ya ilemela wilaya ya misungwi wilaya ya tabora wilaya ya iringa wilaya ya mkuranga manispaa ya tabora manispaa ya iringa wilaya ya mlele wilaya ya tandahimba wilaya ya itilima wilaya ya momba wilaya ya tarime mji wa kahama wilaya ya monduli mji wa tarime wilaya ya kakonko wilaya ya morogoro manispaa ya temeke wilaya ya kaliua manispaa ya morogoro wilaya ya tunduru wilaya ya karagwe wilaya ya moshi wilaya ya ukerewe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya wilaya ya kasulu manispaa ya moshi wilaya ya ulanga wilaya ya kibaha wilaya ya mpanda wilaya ya urambo mji kibaha wilaya ya mpwapwa wilaya ya ushetu wilaya ya kibondo wilaya ya msalala wilaya ya wangi ng ombe wilaya ya kigoma wilaya ya mtwara mji wa babati wilaya ya kilindi manispaa ya mtwara wilaya ya same wilaya kilolo wilaya ya mufindi jiji la arusha wilaya ya kilombero wilaya ya muheza wilaya ya meru wilaya ya kilosa wilaya ya muleba wilaya ya siha wilaya ya kilwa wilaya ya musoma wilaya ya mkinga manispaa ya kinondo ni manispaa ya musoma wilaya ya karatu wilaya ya kisarawe wilaya ya mvomero wilaya ya handeni wilaya ya kishapu kiambatisho xii watekelezaji miradi waliopata hati inayoridhisha miradi mingine na
jina la mradi mradi wa maji na usafi wa mazingira chini ya shirika la kimataifa acra ccs unicef taasisi ya utafiti wa madawa afrika amref tanzania undp mamlaka ya maendeleo na usimamizi wa elimu adem undp mradi wa barabara ya arusha namanga mradi wa hudu ma za afya za msingi tamisemi mradi wa huduma za afya msingi bhsp mfuko wa watoto wa chuo cha tiba baylor tanzania mfuko wa belgium kwa usalama wa chakula bffs mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi mradi wa kujenga uwezo wa kuunganisha biashara viwanda na biashara wakala wa uwezeshaji usafirishaji kanda ya kati ccttf nepad tume ya haki za binadamu na utawala bora undp shirika la kuzuia magonjwa ya watoto wa umri wa awali concern worldwide mradi wa kusaidia secta ya barabara danida mradi wa pamoja eli inayoanzia dar kigali musogati mradi wa mitandao wa maabara za afya kwa umma afrika mashariki mradi wa uzalishaji katika kilimo afrika ya mashariki eaapp shirika la utafiti wa uchumi na masuala ya jamii esrf undp mradi wa kujenga wezo sekta ya nishati escbp taasisi ya kuwezesha afya ya wanawake na uzazi wa mpango engender health undp mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria tamisemi mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria hazina mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria akaunti kuu hazina mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria management unit mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria global fund round bot acc mradi wa kusaidia secta ya afya hsps tamisemi mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria awamu ya tisa mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria chuo kikuu cha dar es salaam tecknologia na mawasiliano chini ya kitengo cha sayansi na uhandisi awamu ya tisa mfuko mkuu wa kuhifadhi fedha za ukimwi hivbf mfuko mkuu wa kuwezesha mradi wa nyumba akaunti maalumu mfuko mkuu wa program ya maendeleo ecta ya kilimo na rasilimali watu akaunti maalum taasisi ya amani na mafunzo ya migogoro ipcs unfpa mradi wa usimamizi na uhifadhi vyanzo vya maji kihansi kccmp shirika la maendeleo ya afya za wanawake kiota undp mradi wa usimamizi mazingira wa ziwa victoria lvemp ii mfuko mkuu wa maboresho ya sheria lsrpbf akaunti kuu programu ya maboresho ya sheria lsrp mradi wa kusaidia ufanisi wa elimu mbali mbali lanes mradi wa uwekezaji wa ndani wa hali ya hewa tamis emi akaunti kuu ya shughuli za maendeleo ya serikali za mitaa mradi wa maendeleo wa halmashauri wilaya ya makete undp mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi programu ya masoko miundombinu ongezeko la dhamani na msaada wa fedha vijijini mivarf mradi wa maendeleo wa halma shauri ya wilaya ya mbalali programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mbeya unicef makubaliano ya ugawanyaji wa bidhaa wizara ya nishati na madini mradi wa kuwezesha mazingira na tabia ya nchi wizara ya fedha undp mfuko wa kimat aifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria wizara afya na ustawi wa jamii mfuko wa kimataifa wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria awamu ya nane unaotekelezwa na wizara ya afya na ustawi wa jamii programu ya maendeleo na ulinzi wa maisha ya watoto halmashauri ya mufindi mpango wa kudhibiti ukimwi kitaifa mzunguko wa nane ofisi ya taifa ya takwimu unfpa baraza la taifa la hifadhi na usimamizi wa mazingira nemc undp programu ya kitaifa ya huduma ya macho chin ya wizara ya afya na ustawi wa jamii programu ya kitaifa ya misitu na ufugaji wa nyuki programu ya kitaifa ya kuzuia malaria nmcp akaunti kuu ya kitaifa wa usambazaji maji vijijini programu ya kitaifa ya kupambana na kifua kikuu na ukoma chini ya mfuko wa kimataifa mradi wa maendeleo ya nishati ya gasi asilia programu ya utetezi wa sera na uchambuzi katibu tawala wa mkoa wa njombe unicef programu ya utetezi wa sera na uchambuzi halmashauri ya wilaya ya njombe mfuko wa haki ya maendeleo na upandikizaji mimea programu ya utetezi wa sera na uchambuzi mradi wa sera rasilimali watu ya mpago wa maendeleo na kuendeleza secta ya kilimo mradi wa maendeleo sera na rasilimali watu shirika ya huduma ya idadi ya watu kimataifa psi undp akaunti kuu ya kuchangia bajeti ya kupunguza umaskini akaunti kuu ya kuchangia bajeti ya kupunguza umaskini akaunti kuu ya mpango wa elimu ya shule za msingi mradi wa umoja wa mataifa ulipo ofisi ya waziri kuu mradi wa ushindanishi secta binafsi pscp akaunti kuu ya marejeo ya matumizi ya umma programu ya mabadiliko ya usimamizi wa fedha za umma akaunti kuu ya programu ya mabadiliko ya utumishi wa umma mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi program ya mabadiliko ya utumishi wa umma pssrp ii mabinti tushike hatamu restless development tanzania unicef akaunti kuu ya maboresho ya kisasa ya ukusanyaji kodi mamlaka ya mapato mradi wa maboresho ya kisasa ya ukusanyaji kodi tmp mradi wa kusaidia secta ya bar abara awamu ya kwanza rssp i mradi wa kusaidia secta ya barabara awamu ya pili rsspii mfuko mkuu wa kitaifa wa usambazaji maji safi vijijini wakala wa nishati vijijini mradi wa maendeleo wb rea mradi wa kuhifadhi chakula vijijini rffp mradi wa hatua za usafi wa mazingira na maji undp maboresho ya usimamizi endelevu wa ardhi ofisi ya makamu wa raisi mradi wa sayansi na teknologia elimu ya juu sthep mradi wa usafirishaji kanda ya kati awamu ya pili credit no
 tz and tz mpango wa maendeleo elimu ya sekondari sedep akaunti kuu mpango wa maendeleo elimu ya secondari sedp ii ida credit no
 tz mradi wa barabara ya singida babati minjingu mradi wa kukopesha wajasiriamali wadogo self mradi wa usimamizi wa uvuvi na mgawanyo wa maendeleo kusini magharibi mwa bahari ya hindi swiofish mradi wa uwezeshaji biashara na usafirishaji kusini mwa afrika sattfp mradi wa kukuza kilimo kusini mwa tanzania sagcot ppa tanzania sag cot ctf akaunti kuu statcap mradi wa kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa staca pco mradi wa kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa staca mradi wa kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa staca dpp office mradi wa kuimarisha mapamban dhidi ya rushwa staca mahakama ya tanzania mradi wa kusaidia kupunguza vifo vya wajawazito smmrp mradi wa usimamizi na uendelevu wa rasilimali za madini mradi wa maendeleo na upanuzi wa ufikishwaji wa nishati tedap mradi wa ubunif uliowazi katika tasinia ya uchimbaji madini tanzania teiti grant no
 mradi wa ubunifu uliowazi katika tasinia ya uchimbaji madini tanzania teiti umoja wa ulaya mradi wa huduma za misitu tanzania chama cha habari cha wan awake tanzania mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi mradi wa jopo la kitaifa la utafiti katika upimaji wa hali za maisha na kilimo mradi wa mipango miji tanzania tgnp mtandao unfpa mradi dhidi magonjwa ya wanyama wanaovuka mipaka
tads mradi wa kusaidia sekta ya usafirishaji tssp mfuko wa uwezeshaji mfumo wa afya kupitia chuo cha teknolojia ya habari na mawasiliano udsm mzunguko wa programu ya kitaifa ya usafi na maendeleo katika sekta ya maji mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xiii mpango wa maendeleo sekta ya kil imo asdp utendaji wa fedha na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh arusha jiji la arusha wilaya ya arusha wilaya ya karatu wilaya ya longido wilaya ya meru wilaya ya monduli wilaya ya ngorongoro pwani wilaya ya bagamoyo wilaya ya kibaha mji wa kibaha wilaya ya kisarawe wilaya ya mafia wilaya ya mkuranga wilaya ya rufiji dar es salaam manispaa ya ilala manispaa ya kinondoni manispaa ya temeke dodoma wilaya ya bahi wilaya ya chamwino mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya chemba manispaa ya dodoma wilaya ya kondoa wilaya ya kongwa wilaya ya mpwapwa geita wilaya ya bukombe wilaya ya chato wilaya ya geita mji wa geita wilaya ya mbogwe wilaya ya nyang wale iringa wilaya ya iringa manispaa ya iringa wilaya ya kilolo wilaya ya mufindi kagera wilaya ya biharamulo wilaya ya bukoba manispaa ya bukoba wilaya ya karagwe wilaya ya kyerwa wilaya ya misenyi wilaya ya muleba wilaya ya ngara katavi wilaya ya mpanda mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mji wa mpanda wilaya ya mulele wilaya ya simbo kigoma wilaya ya buhigwe wilaya ya kakonko wilaya ya kasulu wilaya ya kibondo wilaya ya kigoma manispaa ya kigoma wilaya ya uvinza kilimanjaro wilaya ya hai wilaya ya moshi manispaa ya moshi wilaya ya mwanga wilaya ya rombo wilaya ya same wilaya ya siha lindi wilaya ya kilwa wilaya ya lindi manispaa ya lindi wilaya ya liwale wilaya ya nachingwea wilaya ya ruangwa manyara wilaya ya babati mji wa babati wilaya ya hanang wilaya ya kiteto mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya mbulu wilaya ya simanjiro mara wilaya ya bunda wilaya ya butiama wilaya ya musoma manispaa ya musoma wilaya ya rorya wilaya ya serengeti wilaya ya tarime mji wa tarime mbeya wilaya ya busokelo wilaya ya chunya wilaya ya ileje wilaya ya kyela wilaya ya mbarali jiji la mbeya wilaya ya mbeya wilaya ya mboz wilaya ya momba wilaya ya rungwe morogoro wilaya ya gairo wilaya ya kilombero wilaya ya kilosa wilaya ya morogoro mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh manispaa ya morogoro wilaya ya mvomero wilaya ya ulanga mtwara wilaya ya masasi wilaya ya mtwara manispaa ya mtwara wilaya ya nanyumbu wilaya ya newala wilaya ya tandahimba mwanza manispaa ya ilemela wilaya ya kwimba wilaya ya magu wilaya ya misungwi jiji la mwanza wilaya ya sengerema wilaya ya ukerewe njombe wilaya ya ludewa mji wa makambako wilaya ya makete mji wa njombe wilaya ya wang ing ombe rukwa wilaya ya kalambo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya nkasi wilaya ya sumbawanga manispaa ya sumbawanga ruvuma wilaya ya mbinga wilaya ya namtumbo wilaya ya nyasa wilaya ya songea manispaa ya songea wilaya ya tunduru shinyanga mji wa kahama wilaya ya kishapu wilaya ya msalala wilaya ya shinyanga manispaa ya shinyanga simiyu mji wa bariadi wilaya ya bariadi wilaya ya maswa wilaya ya meatu wilaya ya busega wilaya ya itilima singida wilaya ya ikungi wilaya ya iramba wilaya ya manyoni mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya mkalama wilaya ya singida manispaa ya singida tabora wilaya ya igunga wilaya ya kaliua wilaya ya nzega wilaya ya sikonge wilaya ya tabora manispaa ya tabora wilaya ya urambo tanga wilaya ya bumbuli wilaya ya handeni wilaya ya kilindi wilaya ya korogwe mji wa korogwe wilaya ya lushoto wilaya ya mkinga wilaya ya muheza wilaya ya pangani jiji la tanga jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xiv utendaji wa kifedha wa mfuko wa afya hbf na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh mapokezi ya fedha sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh arusha wilaya ya arusha jiji la arusha wilaya ya monduli wilaya ya longido wilaya ya meru wilaya ya karatu wilaya ya ngorongoro coast wilaya ya kisarawe wilaya ya kibaha wilaya ya mafia wilaya ya bagamoyo wilaya ya mkuranga mji wa kibaha wilaya ya rufiji dar manispaa ya temeke manispaa ya kinondoni manispaa ya ilala dodoma wilaya ya mpwapwa wilaya ya bahi wilaya ya chamwino wilaya ya chemba manispaa ya dodoma wilaya ya kondoa wilaya ya kongwa iringa wilaya ya mufindi wilaya ya kilolo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh mapokezi ya fedha sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh manispaa ya iringa wilaya ya ringa kagera wilaya ya bukoba wilaya ya muleba wilaya ya karagwe wilaya ya misenyi wilaya ya ngara wilaya ya biharamulo manispaa ya bukoba wilaya ya kyerwa kigoma wilaya ya buhigwe manispaa ya kigoma wilaya ya kigoma wilaya ya kibondo wilaya ya kasulu wilaya ya kakonko wilaya ya uvinza kilimanjaro wilaya ya moshi wilaya ya rombo wilaya ya hai wilaya ya same manispaa ya moshi wilaya ya mwanga wilaya ya siha lindi wilaya ya kilwa wilaya ya liwale wilaya ya lindi wilaya ya ruangwa manispaa ya lindi wilaya ya nachingwea mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh mapokezi ya fedha sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh manyara wilaya ya kiteto wilaya ya mbulu wilaya ya babati wilaya ya hanang wilaya ya simanjiro mji wa babati mara manispaa ya musoma wilaya ya rorya wilaya ya bunda wilaya ya tarime mji wa tarime wilaya ya serengeti wilaya ya musoma wilaya ya butiama mbeya wilaya ya mbozi wilaya ya mbeya wilaya ya ky ela wilaya ya rungwe wilaya ya mbarali wilaya ya chunya wilaya ya ileje jiji la mbeya wilaya ya busokelo wilaya ya momba morogoro wilaya ya kilombero wilaya ya kilosa wilaya ya mvomero wilaya ya morogoro manispaa ya morogoro wilaya ya ulanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh mapokezi ya fedha sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya gairo mtwara manispaa ya mtwara mji wa asasi wilaya ya masasi wilaya ya mtwara tandahimba wilaya ya nanyumbu wilaya ya newala mwanza wilaya ya sengerema wilaya ya ukerewe wilaya ya kwimba manispaa ya ilemela wilaya ya misungwi wilaya ya magu jiji la mwanza rukwa wilaya ya sumbawanga manispaa ya sumbawanga wilaya ya nkasi wilaya ya kalambo ruvuma wilaya ya tunduru wilaya ya mbinga wilaya ya namtumbo wilaya ya songea manispaa ya songea wilaya ya nyasa shinyanga wilaya ya kahama wilaya ya ushetu wilaya ya ki shapu wilaya ya msalala wilaya ya shinyanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh mapokezi ya fedha sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh manispaa ya shinyanga singida wilaya ya iramba wilaya ya mkalama wilaya ya manyoni manispaa ya singida wilaya ya singida wilaya ya ikungi tabora wilaya ya kaliua wilaya ya urambo wilaya ya igunga manispaa ya tabora wilaya ya sikonge wilaya ya nzega wilaya ya tabora tanga wilaya ya handeni wilaya ya mkinga wilaya ya kilindi jiji la tanga wilaya ya pangani wilaya ya korogwe wilaya ya muheza wilaya ya lushoto mji wa korogwe wilaya ya bumbuli geita wilaya ya geita mji wa geita wilaya ya chato wilaya ya bukombe wilaya ya nyang hwale wilaya ya mbogwe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh mapokezi ya fedha sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh simiyu wilaya ya bariadi mji wa bariadi wilaya ya maswa wilaya ya meatu wilaya ya busega wilaya ya itilima njombe wilaya ya njombe mji wa njombe wilaya ya makete wilaya ya ludewa mji wa makambako wilaya ya wang ing ombe katavi wilaya ya mpanda mji wa mpanda wilaya ya nsimbo wilaya ya mlele jumla kiambatisho xv utendaji wa kifedha wa mfuko wa barabara rf mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh arusha wilaya ya arusha jiji la arusha wilaya ya karatu wilaya ya longido wilaya ya meru 
 wilaya ya monduli wilaya ya ngorongoro 
 pwani wilaya ya bagamoyo wilaya ya kibaha mji wa kibaha wilaya ya kisarawe 
 wilaya ya mafia 
 wilaya ya mkuranga 
 wilaya ya rufiji dar es salaam manispaa ya ilala mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh manispaa ya kinondoni 
 manispaa ya temeke dodoma wilaya ya ahi 
 wilaya ya chamwino wilaya ya chemba manispaa ya dodoma 
 wilaya ya kondoa 
 wilaya ya kongwa wilaya ya mpwapwa 
 geita wilaya ya bukombe wilaya ya chato wilaya ya geita mji wa geita 
 wilaya ya mbogwe wilaya ya nyang hwale 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh iringa wilaya ya iringa 
 manispaa ya iringa 
 wilaya ya kilolo wilaya ya mufindi 
 kagera wilaya ya biharamulo 
 wilaya ya bukoba 
 manispaa ya bukoba 
 wilaya ya karagwe 
 wilaya ya kyerwa 
 wilaya ya misenyi 
 wilaya ya muleba 
 wilaya ya ngara 
 katavi wilaya ya mlele wilaya ya mpanda 
 mji wa mpanda mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya nsimbo kigoma wilaya ya buhigwe wilaya ya kakonko 
 wilaya ya kasulu 
 wilaya ya kibondo 
 wilaya ya kigoma manispaa ya kigoma wilaya ya uvinza kilimanjaro wilaya ya hai 
 wilaya ya moshi 
 manispaa ya moshi 
 wilaya ya mwanga 
 wilaya ya rombo 
 wilaya ya same 
 wilaya ya siha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh lindi wilaya ya kilwa wilaya ya lindi manispaa ya lindi wilaya ya liwale wilaya ya nachingwea wilaya ya ruangwa manyara wilaya ya babati mji wa babati wilaya ya hanang wilaya ya kiteto wilaya ya mb ulu wilaya ya simanjiro mara manispaa ya musoma 
 wilaya ya musoma wilaya ya rorya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya tarime wilaya ya bunda wilaya ya serengeti wilaya ya butiama mji wa tarime mbeya wilaya ya busokelo 
 wilaya ya chunya 
 wilaya ya ileje wilaya ya kyela 
 wilaya ya mbarali 
 jiji la mbeya wilaya ya mbeya 
 wilaya ya mbozi wilaya ya momba wilaya ya rungwe 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh morogoro wilaya ya gairo wilaya ya kilombero 
 wilaya ya kilosa 
 wilaya ya morogoro manispaa ya morogoro wilaya ya mvomero wilaya ya ulanga mtwara wilaya ya masasi 
 mji wa masasi 
 wilaya ya mtwara 
 manispaa ya mtwara wilaya ya nanyumbu wilaya ya newala 
 wilaya ya tandahimba 
 mwanza manispaa ya ilemela 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya kwimba wilaya ya magu 
 wilaya ya misungwi jiji la mwanza wilaya ya sengerema wilaya ya ukerewe njombe wilaya ya ludewa 
 mji wa makambako wilaya ya makete 
 wilaya ya njombe 
 mji wa njombe wilaya ya wanging ombe rukwa wilaya ya kalambo wilaya ya nkasi manispaa ya sumbawanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya sumbawanga 
 ruvuma wilaya ya namtumbo 
 wilaya ya mbinga 
 wilaya ya nyasa 
 wilaya ya songea 
 manispaa ya songea wilaya ya tunduru shinyanga mji wa kahama wilaya ya kishapu 
 wilaya ya msalala 
 wilaya ya shinyanga manispaa ya shinyanga 
 wilaya ya ushetu simiyu mji wa bariadi wilaya ya bariadi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya maswa wilaya ya meatu 
 wilaya ya busega 
 wilaya ya itilima 
 singida wilaya ya iramba 
 wilaya ya ikungi wilaya ya manyoni 
 wilaya ya mkalama wilaya ya singida 
 manispaa ya singida 
 tabora wilaya ya igunga 
 wilaya ya kaliua 
 wilaya ya nzega 
 wilaya ya sikonge wilaya ya tabora 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh manispaa ya tabora 
 wilaya ya urambo tanga wilaya ya bumbuli wilaya ya handeni wilaya ya kilindi 
 wilaya ya korogwe 
 mji wa korogwe 
 wilaya ya lushoto 
 wilaya ya mkinga wilaya ya muheza 
 wilaya ya pangani jiji la tanga jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xvi utendaji wa kifedha wa mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mwanza wilaya ya bunda 
 coast wilaya ya bagamoyo wilaya ya kibaha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh lindi manispaa ya lindi wilaya ya lindi wilaya ya ruangwa wilaya ya nachingwea wilaya ya liwale wilaya ya kilwa mtwara manispaa ya mtwara wilaya ya mtwara wilaya ya masasi wilaya ya nanyumbu wilaya ya newala wilaya ya tandahimba mji wa masasi morogoro wilaya ya kilombero mbeya wilaya ya mbeya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya mbarali ruvuma wilaya ya tunduru rukwa manispaa ya sumbawanga wilaya ya sumbawanga wilaya ya nkasi wilaya ya kalambo katavi wilaya ya mpanda mji wa mpanda wilaya ya mulele dodoma manispaa ya dodoma wilaya ya chamwino wilaya ya bahi wilaya ya kondoa wilaya ya mpwapwa wilaya ya kongwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya chemb kigoma manispaa ya kigoma wilaya ya kigoma wilaya ya uvinza singida manispaa ya singida wilaya ya singida wilaya ya manyoni wilaya ya iramba wilaya ya mkalama wilaya ya ikungi jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xvii utendaji wa kifedha wa mpango wa maendeleo wa sekta ya maji wsdp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh arusha wilaya ya arusha jiji la arusha wilaya ya mondul wilaya ya longido wilaya ya meru wilaya ya karatu wilaya ya ngorongoro pwani wilaya ya kisarawe mji wa kibaha wilaya ya mafia wilaya ya bagamoyo wilaya ya mkuranga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya kibaha wilaya ya rufiji dar manispaa ya temeke manispaa ya kinondoni manispaa ya ilala dodoma wilaya ya bahi wilaya ya chamwino wilaya ya chemba manispaa ya dodoma wilaya ya kondoa wilaya ya mpwapwa wilaya ya kongwa geita wilaya ya chato wilaya ya geita wilaya ya mbogwe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya nyang hwale mji wa geita wilaya ya bukombe iringa wilaya ya mufindi wilaya ya kilolo manispaa ya iringa wilaya ya iringa kagera wilaya ya kyerwa wilaya ya bukoba wilaya ya muleba wilaya ya karagwe wilaya ya misenyi wilaya ya ngara wilaya ya biharamulo manispaa ya bukoba mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh katavi wilaya ya mlele wilaya ya mpanda mji wa mpanda wilaya ya nsimbo kigoma manispaa ya kigoma wilaya ya kigoma wilaya ya buhigwe wilaya ya kakonko wilaya ya uvinza wilaya ya kibondo wilaya ya kasulu kilimanjar manispaa ya moshi wilaya ya rombo wilaya ya hai wilaya ya same mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya moshi wilaya ya mwanga wilaya ya siha lindi wilaya ya kilwa wilaya ya liwale wilaya ya lindi wilaya ya ruangwa manispaa ya lindi wilaya ya nachingwea manyara wilaya ya kiteto wilaya ya mbulu wilaya ya babati wilaya ya hanang wilaya ya simanjiro mji wa babati mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mara wilaya ya rorya manispaa ya musoma wilaya ya bunda wilaya ya tarime wilaya ya musoma wilaya ya serengeti mji wa tarime wilaya ya butiama mbeya wilaya ya mbozi wilaya ya mbeya wilaya ya kyela wilaya ya rungwe wilaya ya mbarali wilaya ya busekelo wilaya ya chunya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya momba wilaya ya ileje jiji la mbeya morogoro wilaya ya kilombero wilaya ya kilosa wilaya ya mvomero wilaya ya airo wilaya ya morogoro manispaa ya morogoro wilaya ya ulanga mtwara manispaa ya mtwara mji wa masasi wilaya ya masasi wilaya ya mtwara wilaya ya tandahimba mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya nanyumbu wilaya ya newala mwanza wilaya ya ukerewe wilaya ya kwimba wilaya ya misungwi wilaya ya magu jiji la mwanza sengereme dc manispaa ya ilemela njombe mji wa makambako wilaya ya makete wilaya ya njombe mji wa njombe wilaya ya wanging ombe wilaya ya ludewa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh rukwa wilaya ya sumbawanga wilaya ya kalambo manispaa ya sumbawanga wilaya ya nkasi ruvuma wilaya ya tunduru wilaya ya mbinga wilaya ya nyasa wilaya ya namtumbo wilaya ya songea manispaa ya songea shinyanga mji wa kahama wilaya ya msalala wilaya ya kishapu wilaya ya ushetu wilaya ya shinyanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh manispaa ya shinyanga simiyu wilaya ya busega mji wa bariadi wilaya ya bariadi wilaya ya itilima wilaya ya maswa wilaya ya meatu singida wilaya ya iramba wilaya ya manyoni manispaa ya singida wilaya ya mkalama wilaya ya ikungi wilaya ya singida tabora wilaya ya kaliua wilaya ya tabora mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh wilaya ya igunga manispaa ya tabora wilaya ya sikonge wilaya ya nzega wilaya ya urambo tanga wilaya ya handeni wilaya ya mkinga wilaya ya kilindi jiji la tanga wilaya ya pangani wilaya ya korogwe wilaya ya bumbuli wilaya ya muhez wilaya ya lushoto mji wa korogwe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na mkoa halmashauri ya salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh jumla kiambatisho xviii utendaji wa kifedha wa miradi mingi neyo other projects na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mradi wa maji na usafi wa mazingira chini ya shirika la kimataifa unicef mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh taasisi ya utafiti wa madawa afrika amref tanzania undp mamlaka ya maendeleo na usimamizi wa elimu adem undp mradi wa barabara ya arusha namanga mradi wa afya msingi tamisemi mradi wa huduma za afya msingi bhsp mfuko wa watoto wa chuo cha tiba cha baylor tanzania unicef mfuko wa belgium kwa usalama wa chakula bffs mradi wa kujenga uwezo wa kuunganisha biashara viwanda na biashara wakala wa uwezeshaji usafirishaji kanda ya kati ccttf nepad tume ya haki za binadamu na utawala bora undp shirika la kuzuia magonjwa ya watoto wa umri wa awali concern worldwide mradi wa kusaidia secta ya barabara danida mradi wa pamoja reli inayoanzia dar kigali musogati mradi wa mitandao wa maabara za afya kwa umma afrika mashariki mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mradi wa uzalishaji katika kilimo afrika ya mashariki eaapp shirika la utafiti wa uchumi na masuala ya jamii esrf mradi wa ku jenga uwezo sekta ya nishati escbp taasisi ya kuwezesha afya ya wanawake na uzazi wa mpango engender health mfuko wa fedha wa kimataifa tamisemi mfuko wa fedha wa kimataifa wizara ya fedha mfuko mkuu wa fedha wa kimataifa mfuko wa kimataifa usimamizi wa mipango mfuko fedha wa kimataifa awamu ya nane bot acc mradi wa kusaidia secta ya afya hsps tamisemi mfuko mkuu wa kuimarisha mifumo ya afya awamu ya tisa mfuko mkuu wa kuimarisha mifumo ya afya chuo kikuu cha dar es salaam tecknologia na mawasiliano chini ya kitengo cha sayansi na uhandisi awamu ya tisa mfuko mkuu wa kuhifadhi fedha za ukimwi hivbf mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mfuko mkuu wa kuwezesha mradi wa nyumba akaunti maalumu mfuko mkuu wa program ya maendeleo secta ya kilimo na rasilimali watu taasisi ya amani na mafunzo ya migogor o ipcs unfpa mradi wa usimamizi na uhifadhi vyanzo vya maji kihansi kccmp shirika la maendeleo ya afya za wanawake kiota undp radi wa usimamizi wa mazingira wa ziwa victoria lvemp ii mfuko mkuu wa maboresho ya sheria lsrpbf programu ya maboresho ya sheria lsrp mradi wa kusaidia ufanisi wa elimu mbali mbali lanes mradi wa uwekezaji wa ndani wa hali ya hewa mfuko mkuu wa shughuli za za maendeleo ya serikali za mitaa lanes mradi wa maendeleo wa wilaya ya makete undp programu ya masoko miundombi nu ongezeko la dhamani na msaada wa fedha vijijini mivarf mradi wa maendeleo wa wil aya ya mbalali mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mbeya unicef makubaliano ya ugawanyaji wa bidhaa wizara ya nishati na madini mradi wa kuwezesha mazingira na tabia ya nchi wizara ya fedha undp mfuko wa kimataifa uliopo wizara ya fedha na ustawi wa jamii ufuatiliaji na tathmini ya mfuko aa kimataifa mzunguko wa nane unaotekelezwa na wizara ya afya na ustawi wa jamii programu ya maendeleo ya maisha ya watoto unicef mpango wa kudhibiti ukimwi kitaifa mzunguko wa nane ofisi ya taifa ya takwimu unfpa baraza la taifa la hifadhi na usimamizi wa mazingira nemc programu ya kitaifa ya huduma ya macho chini ya wizara ya afya na ustawi wa jamii programu ya kitaifa ya misitu na nyuki progr amu ya kitaifa ya kuzuia malaria mfuko mkuu wa kitaifa wa usambazaji maji vijijini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh programu ya kitaifa ya kupambana na kifua kikuu na ukoma chini ya mfuko wa kimataifa mradi wa maendeleo ya nishati ya gasi asilia katibu tawala wa mkoa wa njombe programu ya utetezi wa sera na uchambuzi mfuko wa haki ya maendeleo na upandikizaji mimea programu ya utetezi wa sera na uchambuzi mradi wa sera rasilima li watu ya mpago wa maendeleo na kuendeleza secta ya kilimo mradi wa maendeleo sera na ra silimali watu shirika ya huduma ya idadi ya watu kimataifa psi undp mfuko mkuu wa kuchangia bajeti ya kupunguza umaskini mfuko mkuu wa kuchangia bajeti ya kupunguza umaskini mfuko mkuu mpango wa elimu shule za msingi mradi wa umoja wa mataifa uliopo ofisi ya waziri mkuu mradi wa ushindanishi secta binafsi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mfuko mkuu marejeo ya matumizi ya umma programu ya mabadiliko ya usimami zi wa fedha za umma mfuko mkuu programu ya mabadiliko ya utumishi wa umma program ya mabadiliko ya utumishi wa umma mabinti tushike hatamu unicef mfuko mkuu maboresho ya kisasa ya ukusanyaji kodi mamlaka ya mapato mradi wa maboresho ya kisasa ya ukusanyaji kodi tmp mradi wa kusaidia secta ya barabara awamu ya kwanza rssp i mradi wa kusaidia secta ya barabara awamu ya pili rsspii mfuko mkuu wa kitaifa wa usambazaji maji safi vijijini wakala wa nishati ijijini mradi wa maendeleo wb rea mradi wa kuhifadhi chakula vijijini rffp mradi hatua za usafi wa mazingira na maji undp maboresho ya usimamizi endelevu wa ardhi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mradi wa sayansi na teknologia elimu ya juu sthep mradi wa usafirishaji kanda ya kati awamu ya pili credit no
 tz and tz mfuko mkuu mpango wa maendeleo elimu ya sekondari sedep programu ya maendeleo ya elimu katika shule za secondari sedp ii ida credit no
 tz mradi wa barabara ya singida babati minjingu mradi wa kukopesha wajasiriama li wadogo self mradi wa usimamizi wa uvuvi na mgawanyo wa maendeleo kusini magharibi mw bahari ya hindi swiofish mradi wa uwezeshaji biashara na usafirishaji ku sini mwa afrika sattfp mradi wa kukuza kilimo kusini mwa tanzania sagcot ppa tanzania sagcot ctf mfuko mkuu statcap mradi wa kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa staca pco mradi wa kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa staca mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mradi wa kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa staca mradi wa kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa staca mradi wa kusaidia kupunguza vifo vya wajawazito smmrp mradi wa usimamizi na uendelevu wa rasilimali za madini mradi wa maendele upanuzi na ufikishwaji wa ishati mradi wa ubunifu uliowazi katika tasinia ya uchimbaji madini tanzania teiti grant no
 mradi wa ubunifu uliowazi kati ka tasinia ya uchimbaji madini tanzania teiti umoja wa ulaya mradi huduma za misitu tanzania chama cha habari cha wanawake tanzania mradi wa jopo la kitaifa la utafiti katika upimaji wa hali za maisha na kilimo mradi wa mipango miji tanzania tgnp mtandao unfpa mradi dhidi ya magonjwa ya mifugo yanayovuka mipaka mradi wa kusaidia sekta ya usafirishaji tssp mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi salio anzia sh fedha zilizopokelewa sh fedha zilizopo sh matumizi sh salio ishia sh mfuko wa uwezeshaji mfumo wa afya kupitia chuo cha teknolojia ya habari na mawasiliano udsm mzunguko wa programu ya kitaifa ya usafi na maendeleo katika sekta ya maji jumla 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xix matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika sh
 mpango wa maendeleo ya kilimo asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya karatu wilaya ya lushoto wilaya ya sumbawanga wilaya ya mafia wilaya ya nkasi wilaya ya musoma wilaya ya korogwe wilaya ya mvomero wilaya ya kilombero jumla kiambatisho xx matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika sh
 mfuko wa afya hbf a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mufindi wilaya ya mafia 
 wilaya ya songea 
 wilaya ya arusha wilaya ya nkasi wilaya ya busokelo jiji la mbeya wilaya ya kilindi wilaya ya hanang manispaa ya sumbawanga manispaa ya iringa wilaya ya karatu wilaya ya kilosa wilaya ya mbeya wilaya ya ngorongoro wilaya ya bukombe wilaya ya singida wilaya ya buhigwe wilaya ya ushetu wilaya ya mvomero wilaya ya sumbawanga manispaa ya kigoma wilaya ya kiteto jumla wilaya ya kigoma mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xxi matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika sh
 mfuko wa barabara rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashaur ya kiasi sh wilaya ya njombe wilaya ya busega wilaya ya musoma wilaya ya meru wilaya ya mbozi wilaya ya manyoni jiji la arusha wilaya ya misungwi wilaya ya mufindi wilaya ya tarime wilaya ya singida jumla jiji la tanga kiambatisho xxii matumizi yaliyofanywa kwa kutumia vifungu visivyohusika sh mpango wa maen deleo wa sekta ya maji wsdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya pangani wilaya ya nzega wilaya ya mbogwe wilaya ya mufindi wilaya ya kigoma wilaya ya lushoto manispaa ya iringa manispaa ya kinondoni wilaya ya kilindi wilaya ya rungwe wilaya ya ngorongoro manispaa ya mtwara wilaya ya kilombero manispaa ya morogoro wilaya ya mwanga wilaya ya tabora mji wa mpanda jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xxiii matumizi yaliyofanywa nje ya bajeti iliyoidhinishwa sh
 mpango wa maendeleo ya sekta ya kilimo asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mpanda wilaya ya ikungi wilaya ya kibaha wilaya ya bukoba manispaa ya singida wilaya ya itilima wilaya ya mulele manispaa ya mtwara wilaya ya hai wilaya ya sikong wilaya ya nanyumbu manispaa ya kigoma wilaya ya urambo 
 wilaya ya masasi wilaya ya karagwe wilaya ya tandahimba wilaya ya tarime wilaya ya misungwi wilaya ya misenyi wilaya ya igunga wilaya ya kyerwa wilaya ya kongwa wilaya ya karatu jumla wilaya ya kakonko kiambatisho xxiv matumizi yaliyo fanywa nje ya bajeti iliyoidhinishwa shs
 mfuko wa afya hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya morogoro wilaya ya sengerema wilaya ya kilosa wilaya ya bariadi wilaya ya lushoto wilaya ya nzega manispaa ya sumbawanga wilaya ya kilolo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kibondo manispaa ya musoma wilaya ya iramba wilaya ya bahi wilaya ya karatu wilaya ya kaliua wilaya ya mkalama wilaya ya meru jiji la arusha wilaya ya arusha wilaya ya kyerwa wilaya ya urambo wilaya ya gairo jumla kiambatisho xxv matumizi yaliyofanywa nje ya bajeti iliyoidhinishwa sh
 mfuko wa barabara rf na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh wilaya ya mlele wilaya ya songea wilaya ya ludewa mpwapwa dc wilaya ya kyerwa itimila dc wilaya ya bukoba wilaya ya ushetu wilaya ya misenyi mji wa masasi wilaya ya mbozi nanyumba dc wilaya ya mbogwe wilaya ya songea mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh wilaya ya sengerema jiji la tanga wilaya ya kongwa wilaya ya iramba wilaya ya mbarali wilaya ya chamwino wilaya ya bukombe wilaya ya monduli mji wa masasi jumla wilaya ya shinyanga kiambatisho xxvi matumizi yaliyofany wa nje ya bajeti iliyodhinishwa sh
 mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya newala wilaya ya kilwa jumla kiambatisho xxvii matu mizi yaliyofanywa nje ya bajeti iliyodhinishwa sh
 miradi mingine na
mradi mingine kiasi sh
mradi wa huduma za afya msingi bhsp mradi wa afya msingi tamisemi mfuko mkuu wa kitaifa wa usa mbazaji maji vijijini mradi wa mipango miji tanzania mradi wa kujenga uwezo wa kuunganisha biashara viwanda na biashara jumla kiambatisho xxviii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp mapungufu yaliyobainika katik miradi iliyotekelezwa na mfuko wa barabara tzs
 rf na
halmashauri ya kiasi sh
na
halmashauri ya kiasi sh
manispaa ya bukoba manispaa ya kinondoni wilaya ya mkalama wilaya ya mbarali manispaa ya kigoma wilaya ya kishapu wilaya ya nsimbo wilaya ya same wilaya ya iramba wilaya ya monduli manispaa ya iringa wilaya ya mufindi wilaya ya ushetu jiji latanga makambako mji wageita wilaya ya hanang wilaya ya mwanga wilaya ya bumbuli total manispaa ya morogoro kiambatisho xxix malipo ya mwaka uliopita yaliyofanyika bila kibali sh
 mpango wa maendeleo ya kilimo asdp na
halmashauri ya kiasi sh
na
halmashauri ya kiasi sh
wilaya ya nkasi wilaya ya muheza wilaya ya geita wilaya ya kakonko wilaya ya igunga jumla wilaya ya sengerema mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xxx malipo ya mwaka uliopita yaliyofan yika bila kibali sh
 mfuko wa afya hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh jiji la mbeya wilaya ya nkasi wilaya ya lushoto wilaya ya mufindi wilaya ya kitet wilaya ya korogwe manispaa ya sumbawanga wilaya ya mafia wilaya ya handeni wilaya ya itilima wilaya ya nzega wilaya ya siha wilaya ya kyela wilaya ya pangani wilaya ya njombe wilaya ya mkuranga manispaa ya moshi wilaya ya mbozi jiji la arusha wilaya ya longido wilaya ya butiama wilaya ya kishapu wilaya ya manyoni wilaya ya karatu wilaya ya arusha jumla kiambatisho xxxi malipo ya mwaka uliopita yaliyofanyika bila kibali sh mfuko wa barabara rf na
halmashauri ya kiasi sh
na
halmashauri ya kiasi sh
manispaa ya shinyanga manispaa ya kigoma wilaya ya kwimba wilaya ya tabora wilaya ya korogwe jumla wilaya ya kilindi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xxxii malipo ya mwaka uliopita yaliyofanyika bila kibali sh
 mpango wa maendeleo ya sekta ya maji wsdp na
halmashauri ya kiasi sh
na halmasha uri ya kiasi sh
wilaya ya nzega wilaya ya meatu wilaya ya mvomero wilaya ya kilindi jumla kiambatisho xxxiii upungufu wa fedha za ruzuku zisizopelekwa kwenye miradi sh
 mpango wa maendeleo ya sekta ya maji asdp na
halmasha uri ya kiasi sh
na
halmashauri ya kiasi sh
wilaya ya bagamoyo manispaa ya dodoma wilaya ya chamwino wilaya ya ngorongoro wilaya ya arusha wilaya ya same wilaya ya bariadi wilaya ya bukombe wilaya ya mvomero wilaya ya nkasi wilaya ya rufiji wilaya ya longido wilaya ya kibondo wilaya ya kiteto wilaya ya tabora mji wa njombe mji wa korogwe wilaya ya lushoto wilaya ya rorya mji wa babati wilaya ya mbinga wilaya ya meatu wilaya ya uvinza wilaya ya nachingwea mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmasha uri ya kiasi sh
na
halmashauri ya kiasi sh
 wilaya ya bahi wilaya ya kilwa wilaya ya singida wilaya ya maswa wilaya ya mbozi wilaya ya ukerewe wilaya ya kibaha wilaya ya kishapu wilaya ya liwale wilaya ya musoma wilaya ya kilosa wilaya ya muheza wilaya ya serengeti wilaya ya mbogwe wilaya ya sikonge wilaya ya kaliua wilaya ya manyoni wilaya ya kwimba wilaya ya siha wilaya ya mpwapwa wilaya ya kilombero wilaya ya butiama wilaya ya iramba wilaya ya pangani wilaya ya songea wilaya ya ileje wilaya ya kongwa manispaa ya musoma wilaya ya kyela manispaa ya tabora wilaya ya kondoa wilaya ya karagwe wilaya ya rungwe wilaya ya mkuranga wilaya ya kilolo wilaya ya nsimbo wilaya ya mbulu jiji la arusha wilaya ya namtumbo wilaya ya mwanga wilaya ya magu wilaya ya misenyi wilaya ya karatu wilaya ya mkalama wilaya ya mbarali wilaya ya bukoba wilaya ya korogwe manispaa ya kinondoni wilaya ya geita jiji la tanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmasha uri ya kiasi sh
na
halmashauri ya kiasi sh
 wilaya ya ikungi wilaya ya tarime manispaa ya morogoro wilaya ya kilindi wilaya ya kasulu mji wa makambako mji wa mpanda wilaya ya rombo wilaya ya sumbawanga wilaya ya bumbuli wilaya ya simanjiro wilaya ya kyerwa wilaya ya kakonko wilaya ya mkinga wilaya ya ulanga manispaa ya moshi wilaya ya igunga manispaa ya lindi wilaya ya kigoma mji wa kibaha wilaya ya chemba wilaya ya mafia wilaya ya handeni manispaa ya songea wilaya ya hai manispaa ya shinyanga wilaya ya babati wilaya ya chunya wilaya ya morogoro wilaya ya nyang wale wilaya ya meru wilaya ya biharamulo wilaya ya sengerema manispaa ya iringa wilaya ya hanang wilaya ya chato wilaya ya masasi manispaa ya bukoba wilaya ya monduli mji wa geita wilaya ya moshi mji wa bariadi wilaya ya ruangwa jiji la mbeya wilaya ya mpanda jiji la mwanza wilaya ya misungwi jumla wilaya ya lindi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xxx iv upungufu wa fedha za ruzuku zisizopelekwa kwenye miradi sh
 mfuko wa afya hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashaur ya kiasi sh manispaa ya temeke wilaya ya kibaha wilaya ya kiteto jumla mji wa babati kiambatisho xxxv upungufu wa fedha za ruzuku zisizopelekwa kwenye miradi sh
 mfuko wa barabara rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya kinondoni wilaya ya mbulu manispaa ya dodoma wilaya ya nzega manispaa ya ilala wilaya ya korogwe wilaya ya geita wilaya ya tandahimba manispaa ya iringa wilaya ya bagamoyo wilaya ya lushoto wilaya ya mkuranga wilaya ya mtwara wilaya ya liwale wilaya ya muleba wilaya ya ngorongoro wilaya ya ikungi wilaya ya mbogwe wilaya ya handeni manispaa ya shinyanga wilaya ya namtumbo wilaya ya simanjiro wilaya ya nyasa wilaya ya itilima manispaa ya morogoro wilaya ya lindi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya arusha wilaya ya nyang hwale wilaya ya tunduru wilaya ya karagwe wilaya ya mbinga wilaya ya tarime wilaya ya serengeti wilaya ya busokelo wilaya ya tabora mji wa njombe wilaya ya wanging ombe wilaya ya iramba wilaya ya msalala wilaya ya mpanda jiji la mbeya wilaya ya siha wilaya ya kilolo wilaya ya same wilaya ya morogoro wilaya ya moshi wilaya ya sumbawanga wilaya ya rombo wilaya ya kilombero wilaya ya pangani manispaa ya tabora mji wa korogwe manispaa ya sumbawanga wilaya ya mkinga wilaya ya newala wilaya ya momba manispaa ya moshi wilaya ya masasi wilaya ya gairo wilaya ya sikonge manispaa ya lindi wilaya ya ileje wilaya ya karatu wilaya ya babati wilaya ya maswa wilaya ya ukerewe wilaya ya mbarali wilaya ya bukombe wilaya ya meatu wilaya ya mbeya wilaya ya ushetu wilaya ya mkalama wilaya ya rufiji wilaya ya busega wilaya ya kongwa wilaya ya buhigwe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya singida jiji la arusha wilaya ya sengerema wilaya ya ngara wilaya ya songea wilaya ya kakonko wilaya ya shinyanga wilaya ya kibaha wilaya ya rorya wilaya ya uvinza wilaya ya nanyumbu wilaya ya longido mji wa geita wilaya ya chato wilaya ya musoma wilaya ya muheza ilemela dc wilaya ya bukoba manispaa ya songea wilaya ya biharamulo wilaya ya misungwi wilaya ya bariadi wilaya ya hanang mji wa ma sasi manispaa ya bukoba wilaya ya misenyi mji wa bariadi wilaya ya mafia wilaya ya urambo wilaya ya kyerwa wilaya ya kondoa mji wa babati wilaya ya igunga manispaa ya temeke wilaya ya manyoni mji wa kibaha wilaya ya mbozi manispaa ya kigoma wilaya ya kilindi jiji la tanga wilaya ya chunya wilaya ya bumbuli wilaya ya nachingwea wilaya ya kisarawe wilaya ya chemba jiji la mwanza wilaya ya kilosa wilaya ya meru wilaya ya kibondo wilaya ya kigoma mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya ruangwa wilaya ya rungwe wilaya ya kilwa wilaya ya monduli wilaya ya kasulu wilaya ya magu manispaa ya singida wilaya ya kaliua wilaya ya kwimba wilaya ya kishapu mji wa kahama wilaya ya butiama wilaya kiteto wilaya ya hai wilaya ya mpwapwa wilaya ya bunda wilaya ya bahi wilaya ya chamwino manispaa ya mtwara jumla kiambatisho xx xvi upungufu wa fedha za ruzuku zisizopelekwa kwenye miradi sh
 mfuko wa hifadhi ya jamii tasaf na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya lindi kiambatisho xxxvii upungufu wa fedha za ruzuku zisizopelekwa kwenye miradi sh
 mpango wa maendeleo ya sekta ya maji wsdp a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mkinga wilaya ya lindi wilaya ya nzega wilaya mbulu wilaya ya bahi wilaya ya kongwa wilaya ya morogoro wilaya ya monduli mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya bariadi wilaya ya chunya manispaa ya temeke wilaya ya mbogwe wilaya ya kibondo wilaya ya moshi manispaa ya kigoma wilaya ya ruangwa wilaya ya kalambo wilaya ya msalala wilaya ya ulanga wilaya ya kishapu mji wa kibaha tanadahimba dc manispaa morogoro wilaya ya kibaha wilaya ya meatu wilaya ya bagamoyo wilaya ya bunda wilaya ya biharamulo wilaya ya musoma mji wa geita wilaya ya rorya wilaya ya kisarawe wilaya ya uvinza wilaya ya kilwa wilaya ya tabora wilaya ya mtwara wilaya ya chamwino wilaya ya kaliua wilaya ya babati manispaa ya shinyanga manispaa ya songea wilaya ya shinyanga wilaya ya ushetu wilaya ya maswa wilaya ya itilima wilaya ya mkuranga wilaya ya chemba wilaya ya tunduru wilaya ya njombe wilaya ya kakonko wilaya ya mbozi wilaya ya manyoni manispaa ya tabora wilaya ya kyela wilaya ya busega manispaa ya singida wilaya ya ileje mji wa korogwe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mbarali wilaya ya kyerwa wilaya ya serengeti wilaya ya mkalama wilaya ya kilosa manispaa ya ilemela mji wa kahama mji wa baria di wilaya ya buhigwe wilaya ya rombo wilaya ya bukoba wilaya ya ngorongoro wilaya ya newala wilaya ya nachingwea wilaya ya karagwe wilaya ya mpwapwa manispaa ya lindi manispaa ya musoma wilaya ya ngara wilaya ya igunga wilaya ya urambo wilaya ya geita wilaya ya mafia wilaya ya korogwe wilaya ya muheza wilaya ya hanang wilaya ya lushoto wilaya ya simanjiro wilaya ya bukombe jumla mji wa babati anexure xxxviii upungufu wa fedha za ruzuku zisi zopelekwa kwenye miradi sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh strengtherning tanzania anti corruption actions staca fiu programu ya mabadiliko ya usimamizi wa fedha za umma iv pfmrp programu ya mabadiliko ya usimamizi wa fedha za umma pfmrp iv tamisemi mradi wa maendeleo sera na rasilimali watu phrd mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la mradi kiasi sh mfuko mkuu wa kitaifa wa usambazaji maji safi vijijini rwssp mfuko mkuu mpango wa maendeleo elimu ya sekondari sedepii ida credit no
 tz mradi wa kusaidia kupunguza vifo vya wajawazito smmrp mradi wa kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa staca pco
 programu ya utetezi wa sera na uchambuzi unicef programu ya kitaifa ya usafi na maendeleo katika sekta ya maji programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mbeya unicef programu ya utetezi wa sera na uchambuzi wila ya njombe unicef mradi wa maendeleo wa wilaya ya mbalali unicef katibu tawala wa mkoa wa iringa unicef programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mufindi jumla kiambati sho xxxix ucheleweshwaji wa kupeleka fedha za utekelezaji wa miradi sh
 mfuko wa afya hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya lushoto wilaya ya mwanga wilaya ya handeni wilaya ya busokelo jiji la tanga wilaya ya pangani wilaya ya manyoni wilaya ya bunda wilaya ya tarime mji wa korogwe wilaya ya bumbuli jumla wilaya ya mbeya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xl ucheleweshwaji wa kupeleka fedha za utekelezaji wa miradi sh
 mfuko wa barabara rf na halmasha uri ya kiasi sh na halmasha uri ya kiasi sh manis paa ya mheza meatu wilaya ya rorya wilaya ya kaliua wilaya ya chemba wilaya ya ukerewe wilaya ya serengeti jumla kiambatisho xli uchelewes hwaji wa kupeleka fedha za utekelezaji wa miradi sh
 mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf na
halmashauri ya kiasi sh kiasi cha ucheleweshaji siku wastani wa kuchelewa siku wilaya ya ruangwa kiambatisho xlii ucheleweshwaji wa kupeleka fedha za utekelezaji wa miradi sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh mradi wa sera rasilimali watu ya mpago wa maendeleo na kuendeleza secta ya kilimo akaunti ku mradi wa kuimari sha mapambano dhidi ya rushwa staca dpp shirika ya huduma ya idadi ya watu kimataifa psi undp programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mufindi unicef mradi wa kuimarisha mapambano dhid ya rushwa staca fiu katibu tawala wa mkoa wa iringa unicef jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xliii miradi ambayo haikukamilika sh
 mpango wa maendeleo ya sekta ya kilimo asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya shinyanga wilaya ya mbogwe wilaya ya bariadi wilaya ya mbeya 
 wilaya ya mbulu wilaya ya mkinga mji wa mpanda wilaya ya misenyi wilaya ya mvomero wilaya ya ukerewe wilaya ya muheza manispaa ya singida wilaya ya longido wilaya ya sumbawanga wilaya ya ludewa wilaya ya serengeti wilaya ya kaliua wilaya ya bukombe wilaya ya sengerema wilaya ya simanjiro wilaya ya kilosa wilaya ya lindi wilaya ya morogoro wilaya ya liwale wilaya ya tarime wilaya ya misungwi mji wa korogwe jumla kiambatisho xliv miradi ambayo haikukamilika sh
 mfuko wa barabara rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya kinondoni manispaa ya iringa wilaya ya misenyi wilaya ya nsimbo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya lindi wilaya ya itilima wilaya ya sumbawanga manispaa ya shinyanga wilaya ya handeni ilemela dc wilaya ya makete wilaya ya muleba manispaa ya sumbawanga wilaya ya kishapu wilaya ya ludewa wilaya ya mkuranga wilaya ya ulanga wilaya ya njombe wilaya ya mwanga wilaya ya mlele bumbuli mji wa kiba ha kyela dc wilaya ya ushetu wilaya ya pangani wilaya ya rufiji wilaya ya bahi mji wa mpanda wilaya ya karatu manispaa ya musoma wilaya ya longido wilaya ya liwale wilaya ya wanging ombe wilaya ya shinyanga mji wa njombe wilaya ya kibaha wilaya ya busokelo wilaya ya singida wilaya ya chemba jumla wilaya ya momba mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho xlv miradi ambayo haikukamilika sh
 wsdp na
halmashauri ya jina la mradi kiasi sh wilaya ya nyang hwale miradi ya maji wilaya ya arusha miradi ya maji wilaya ya meru miradi ya maji wilaya ya monduli miradi ya maji wilaya ya meatu miradi ya maji wilaya ya kyerwa miradi ya maji katika vijiji vya iteera kigorogoro na rwabikagati wilaya ya handeni miradi ya maji katika vijiji vya kwadungwa manga na mkata wilaya ya sumbawanga miradi ya maji wilaya ya morogoro miradi ya maji katika vijiji vya chanyumbu mlilingwa kibwaya vya singisa manispaa ya ilemela mradi wa maji katika vijiji vya sangabuye igogwe na kabusungu kahama na nyamatoke wilaya ya bukoba mradi wa maji katika vijiji vya kibirizi katare na bituntu
 wilaya ya simanjiro ujenzi wa mabomba katika vijiji saba wilaya ya siha upanuzi na ukarabati wa maji magadini na lawate fuka wilaya ya sengerema ujenzi wa bomba la maji katika vijiji mbalimbali wilaya ya mbozi miradi ya maji wilaya ya kilosa ujenzi wa mradi wa maji mikumi na dumila wilaya ya kisarawe ujenzi wa bomba la maji katika vijiji vya vikumburu chole kwala na kiluvya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya jina la mradi kiasi sh jiji la arusha ujenzi wa bomba la maji katika vijiji vya lemara olorien elerai na sombetini wilaya ya sikonge ujenzi wa bomba la maji katika vijiji vya mtakuja lembeli imalampaka na ukondamoyo
 manispaa ya singida mradi wa maji wa kisaki unyianga na mtamaa b mji wa kibaha miradi ya maji wilaya ya ruangwa mradi wa maji wa mandawa mbekenyera na mihewe
 wilaya ya misungwi mradi wa maji wa ngaya matale igenge matale manawa na misasi wilaya ya ukerewe miradi ya maji wilaya ya itilima ujenzi miundo mbinu ya maji katika vijiji vya nkoma na mwalushu
 wilaya ya magu ujenzi wa miundo mbinu ya maji ya nsola bubinza wilaya ya muleba ujenzi wa miundo mbinu ya maji katik kijiji cha ruhanga mji wa babati ujenzi wa miundo mbinu ya maji katika kijiji cha borehole na nakwa manispaa ya bukoba ujenzi wa miundo mbinu ya maji katika kijiji cha bushaga village wilaya ya chamwino utengenezaji wa mifumo ya maji wilaya ya mkuranga utengenezaji wa mabomba ya maji katika kijiji cha bupu
 mji wa geita miradi ya maji mji wa mpanda mradi wa usambazaji wa maji katika kijiji cha ikolongo na tenki la mapinduzi jiji la mbeya ujenzi wa miundo mbinu ya maji katika kijiji cha itagano mwasanga na tembela mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya jina la mradi kiasi sh wilaya ya tabora uchimbaji wa visim na uwekaji wa pampu za mikono
 wilaya ya ludewa ujenzi wa miundo mbinu ya maji katika kijiji cha lugarawa wilaya ya bariadi mradi wa maji wa imalilo na kilulu wilaya ya kishapu utengenezaji wa bomba la maji la bunambiyu pumped wilaya ya kilolo ujenzi wa mradi wa waji wa lundamatwe jiji la mwanza uwekaji wa mifumo ya maji katika kijiji cha kanando jumla kiambatisho xlvi miradi ambayo haikukamilika sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh mradi wa usafirishaji kanda ya kati awamu ya pili ctcp ii credit no
 tz and tz 
 mradi wa mipango miji tanzan jumla kiambatisho xlvii malipo yenye nyaraka pungufu sh asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya longido wilaya ya chemba wilaya ya nyasa wilaya ya nanyumbu wilaya ya morogoro wilaya ya kishapu wilaya ya bagamoyo wilaya ya ngorongoro wilaya ya kondoa wilaya ya misenyi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya manyoni wilaya ya karagwe wilaya ya mlele manispaa ya ilemela wilaya ya namtumbo jumla manispaa ya musoma kiambatisho xlviii malipo yenye nyar aka pungufu sh
 hbf a
halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya nzega wilaya ya ukerewe wilaya ya sumbawanga manispaa ya musoma wilaya ya morogoro manispaa ya shinyanga wilaya ya kiteto jiji la tanga wilaya ya sikonge manispaa ya tabora wilaya ya magu wilaya ya busokelo wilaya ya mkuranga manispaa ya ilemela wilaya ya iramba wilaya ya korogwe manispaa ya ilala wilaya ya lindi wilaya ya geita wilaya ya sengerema wilaya ya kondoa wilaya ya meru wilaya ya bumbuli manispaa ya moshi wilaya ya kilindi wilaya ya chato mji wa mpanda wilaya ya mufindi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya ushetu wilaya ya mkinga wilaya ya msalala wilaya ya kwimba wilaya ya nyasa mji wa kahama wilaya ya kakonko wilaya ya kibondo wilaya ya busega wilaya ya ulang wilaya ya rombo wilaya ya makete wilaya ya shinyanga manispaa ya kigoma wilaya ya mbinga manispaa ya lindi jiji la arusha wilaya ya mkalama wilaya ya urambo mji wa kibaha wilaya ya mbogwe wilaya ya arusha wilaya ya momba jumla kiambatisho xlix malipo yenye nyaraka pungufu sh
 mfuko wa barabara rf na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh wilaya ya kondoa wilaya ya busega manispaa ya kigoma wilaya ya nyasa wilaya ya njombe wilaya ya kilosa jiji la arusha wilaya ya mkuranga wilaya ya buhigwe musoma dc wilaya ya longido wilaya ya mkalama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh manispaa ya shinyanga wilaya ya kilindi manispaa ya temeke wilaya ya bagamoyo wilaya ya chato mji wa korogwe wilaya ya geita iramba dc wilaya ya morogoro jumla wilaya ya me ru kiambatisho malipo yenye nyaraka pungufu sh
 mfuko wa hifadhi ya jamii tasaf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mtwara wilaya ya mpanda wilaya ya chamwino wilaya ya mlele wilaya ya mpwapwa wilaya ya chemba wilaya ya bunda wilaya ya ruangwa wilaya ya kibaha mji wa mpanda manispaa ya dodoma wilaya ya mbarali manispaa ya lindi jumla kiambatisho li malipo yenye nyaraka pungufu sh
 mpango wa maendeleo ya sekta ya maji wsdp na
halmashaur ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kondoa wilaya ya hanang wilaya ya mwanga wilaya ya mkalama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lii malipo yenye nyaraka pungufu sh
 miradi mengine na
jina la miradi kiasi sh mradi wa sera rasilimali watu ya mpago wa maendeleo mpango wa maendeleo elimu sekondar sedp ii ida credit no
 tz mfuko wa maendeleo ya mifugo mradi wa uzalishaji katika kilimo afrika ya mashariki eaapp credit no ta ushindanishi secta binafsi pscp ida credit no
t ta mfuko wa belgium kwa usalama wa chakula bffs programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mufindi programu ya utetezi wa sera na uchambuzi wila ya njombe mradi wa kusaidia ufanisi wa elimu mbali mbali lanes programu ya mabadiliko ya usimamizi wa fedha za umma tamisemi mradi wa mipango miji tanzania tscp mradi wa uzalishaji katika kilimo afrika ya mashariki eaapp credit no ta katibu tawala wa mkoa wa njombe mpango wa uhaulishajui wa fedha kwa kaya masikini credit ta tasaf iii pssn wilaya ya ngorongoro wilaya ya rufiji wilaya ya mkuranga manispaa ya kigoma wilaya ya geita wilaya ya ulanga wilaya ya hai wilaya ya butiama wilaya ya longido wilaya ya babati wilaya ya bagamoyo wilaya ya magu wilaya ya shinyanga wilaya ya ngara wilaya ya iramba manispaa ya temeke wilaya ya nzega wilaya ya ukerewe wilaya ya bukombe manispaa ya ilemela wilaya ya morogoro jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
jina la miradi kiasi sh baraza la taifa la hifadhi na usimamizi wa mazingira nemc mradi wa hudu ma za afya msingi bhsp tamisemi mfuko mkuu wa kitaifa wa usambazaji maji safi vijijini mradi wa uwekezaji wa ndani wa hali ya hewa tamisemi chama cha habari cha wanawake tanzania mpango wa ma endeleo elimu ya sekondari sedp ii ida credit no
 tz programu ya kitaifa ya misitu na nyuki jumla kiambatisho liii kukosekana kwa hati za malipo sh mpango wa maendeleo ya sekta ya kilimo asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya karatu manispaa ya temeke wilaya ya morogoro wilaya ya kilosa wilaya ya nyasa jumla kiambatisho liv kukosekana kwa hati za malipo sh
 mfuko wa afya hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh mji wa masasi wilaya ya meatu wilaya ya nzega wilaya ya ukerewe jiji la arusha wilaya ya hanang manispaa ya shinyanga wilaya ya mafia manispaa ya kigoma manispaa ya lindi wilaya ya rombo jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lv kukosekana kwa hati za malipo sh
 mfuko wa barabara rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya kigoma wilaya ya kondoa wilaya ya ileje jumla wilaya ya songea kiambatisho lvi kukosekana kwa hati za malipo sh
 mfuko wa hifadhi ya jamii tasaf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kibaha manispaa ya lindi wilaya ya bunda jumla kiambatisho lvii kukosekana kwa hati za malipo sh
 wsdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kilosa mji wa masasi manispaa ya kigoma juml mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lviii matumizi ya fedha za bakaa bila idhini kutoka tamisemi shs
 na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mkalama mji wa tarime wilaya ya ngorongoro wilaya ya misenyi wilaya ya bariadi wilaya ya kishapu wilaya ya musoma wilaya ya nanyumbu manispaa ya mtwara manispaa ya morogoro wilaya ya serengeti wilaya ya hanang wilaya ya tandahimba jumla kiambatisho lix malipo yaliyofanyika bila kupitia ukaguzi wa awali sh
 mpango wa maendelo ya kilimo asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mkalama wilaya ya chamwino mji wa makambako wilaya ya nyasa wilaya ya kalambo wilaya ya misungwi wilaya ya kilombero wilaya ya iramba wilaya ya korogwe wilaya ya lindi wilaya ya itilima wilaya ya same manispaa ya singida jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lx malipo yaliyofanyika ila kupitia ukaguzi wa awali sh
 hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya msalala wilaya ya kakonko wilaya ya buhigwe wilaya ya kilindi wilaya ya cham wino manispaa ya lindi wilaya ya magu jumla wilaya ya hai malipo yaliyofanyika bila kupitia ukaguzi wa awali sh
 mradi wa barabara rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya singida wilaya ya misungwi wilaya ya mkalama makambako tc wilaya ya kalambo jumla wilaya ya njombe kiam batisho lxii malipo yaliyofanyika bila kupitia ukaguzi wa awali sh programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh mji wa makambako wilaya ya ushetu wilaya ya kibaha wilaya ya ngorongoro wilaya ya msalala jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lxiii fedha za tahadhari ambazo hazijahamishiwa kwenye akaunti ya amana sh
 mfuko wa barabara rf na
halmash auri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh wilaya ya serengeti mji wa mpanda wilaya ya karagwe wilaya ya kibondo musoma dc wilaya ya kaliua wilaya ya kyerwa wilaya ya rorya wilaya ya meatu mji wa tarime ilemela dc wilaya ya tarime wilaya ya kibaha jumla kiambatisho lxiv fedha za tahadhari ambazo hazijahami shiwa kwenye akaunti ya amana sh
 mpango wa maendeleo ya sekta ya maji wsdp na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya simanjiro wilaya ya kibaha wilaya ya kibondo wilaya ya shinyanga wilaya ya itilima jiji la mbeya wilaya ya nzega manispaa ya ilemela wilaya ya mbulu wilaya ya same jiji la mwanza wilaya ya ukerewe wilaya ya kiteto wilaya ya karatu wilaya ya kilindi jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lxv masurufu yasiyorejeshw sh
 mpango wa maendeleo ya sekta ya kilimo asdp na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya handeni wilaya ya namtumbo jumla kiambatisho xvi masurufu yasiyorejeshwa sh
 mfuko wa afya hbf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh jiji la arusha wilaya ya mkalama wilaya ya kishapu jumla wilaya ya kibondo kiambatisho lxvii masurufu yasiyorejeshwa sh
 mfuko wa barabara rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya ikungi wilaya ya chemba wilaya ya songea jumla wilaya ya mkalama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lxviii masurufu yasiyorejeshwa sh
 programu ya maendelo ya sekta ya maji wsdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya bukoba wilaya ya kakonko mji wa masasi wilaya ya nzega wilaya ya bukombe jumla kiambatisho lxix masurufu yasiyorejeshwa sh
 miradi mingine na
miradi mingine kiasi sh mradi wa huduma za afya msingi mradi wa huduma za afya msingi tamisemi mradi wa ushindanishi secta binafsi pscp ida credit no
t ta mpango wa maendeleo elimu ya sekondari sedp ii ida credi no
 tz programu ya utetezi wa sera na uchambuzi wilaya ya njombe unicef jumla kiambatisho lxx manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanyika bila uthibitisho wa stakabadhi za kielektroniki za amlaka ya mapato tanzania sh
 programu wa maendeleo sekta ya kilimo asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya nyasa wilaya ya rufiji wilaya ya ikungi wilaya ya nsimbo 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya rorya wilaya ya kilindi wilaya ya magu mji wa mpanda wilaya ya monduli wilaya ya sumbawanga wilaya ya mbarali wilaya ya misenyi wilaya ya nkasi wilaya ya mwanga 
 wilaya ya simanjiro wilaya ya korogwe manispaa ya sumbawanga wilaya ya kalambo wilaya ya longido wilaya ya biharamulo wilaya ya newala 
 wilaya ya ileje wilaya ya moshi wilaya ya chemba wilaya ya kyela mji wa korogwe 
 wilaya ya kiteto wilaya ya same wilaya ya bumbuli wilaya ya babati mji wa makambako jumla wilaya ya kisarawe kiambatisho lxxi manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanyika bila uthibitisho wa stak abadhi za kielektroniki za mamlaka ya mapato tanzania sh
 mfuko wa afya hbf a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mbozi wilaya ya bukoba wilaya ya chunya wilaya ya nkasi wilaya ya kwimba wilaya ya ukerewe wilaya ya ikungi wilaya ya rombo wilaya ya momba mji wa masasi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya hanang wilaya ya me atu jiji la mbeya wilaya ya rorya wilaya ya morogoro wilaya ya mkuranga wilaya ya kyela wilaya ya siha wilaya ya muleba wilaya ya muheza mji wa tandahimba wilaya ya misenyi wilaya ya mbarari wilaya ya simanjiro wilaya ya ngara wilaya ya ngorongoro wilaya ya kyerwa manispaa temeke wilaya ya masasi wilaya ya rungwe wilaya ya nanyumbu wilaya ya same wilaya ya handeni jiji la arusha manispaa ya kinondoni wilay ya butiama manispaa ya kinondoni mji wa babati wilaya ya magu wilaya ya nsimbo wilaya ya ludewa wilaya ya kilombero wilaya ya sengerema mji wa korogwe wilaya ya babati wilaya ya pangani wilaya ya mufindi wilaya ya kisarawe wilaya ya lushoto wilaya ya bagamoyo wilaya ya kilindi wilaya ya mpanda manispaa ya sumbawanga wilaya ya wang ing ombe wilaya ya kalambo wilaya ya nyasa manispaa ya moshi wilaya ya ileje wilaya ya mbeya jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lxxii manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanyika bila uthibitisho wa stakabadhi za kielektroniki za mamlaka ya mapato tanzania sh
 mfuko wa barabara rf na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh manispaa ya kinondoni masasi dc wilaya ya misenyi wilaya ya serengeti wilaya ya kilolo muleba wilaya ya kyela wilaya ya chemba wilaya ya morogoro wilaya ya mkuranga wilaya ya mtwara wilaya ya babati manispaa ya iringa wilaya ya wanging ombe wilaya ya manyoni manispaa ya mheza mji wa masasi wilaya ya kilindi wilaya ya karagwe wilaya ya itilima wilaya ya kalambo wilaya ya nanyumbu jiji la mbeya wilaya ya lushoto wilaya ya hanang wilaya ya musoma wilaya ya tandahimba wilaya ya kyerwa wilaya ya handeni manispaa ya bukoba wilaya ya mwanga mji wa njombe wilaya ya ikungi wilaya ya mkinga wilaya ya kongwa wilaya ya kibaha wilaya ya bukoba wilaya ya korogwe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh wilaya ya nkasi manispaa ya sumbawanga wilaya ya mbozi wilaya ya ngorongoro mji wa mpanda wilaya ya arusha wilaya ya njombe mji wa makambako manispaa ya mtwara wilaya ya mkalama wilaya ya misungwi manispaa ya temeke wilaya ya namtumbo wilaya ya nsimbo wilaya ya kiteto manispaa ya ilala wilaya ya mpanda manispaa ya singida wilaya ya nyasa wilaya ya mbarali wilaya ya singida wilaya ya ileje wilaya ya newala sengerma mji wa korogwe wilaya ya kilombero wilaya ya karatu wilaya ya kisarawe wilaya ya ngara wilaya ya tarime wilaya ya rorya wilaya ya same wilaya ya chunya wilaya ya mafia wilaya ya biharamulo jumla wilaya ya busokelo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lxxiii manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanyika bila uthibitisho wa stakabadhi za kielektroniki za mamlaka ya mapato tanzania sh
 programu wa maendeleo ya sekta ya maji wsdp a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya babati mji wa masasi wilaya ya newala wilaya ya hai wilaya ya mtwara wilaya ya biharamulo wilaya ya iramba wilaya ya wanging ombe wilaya ya kyela wilaya ya mlele wilaya ya mkinga manispaa ya iringa wilaya ya nanyumbu wilaya ya mafia wilaya ya makete wilaya ya rufiji wilaya ya kiteto wilaya ya butiama wilaya ya masasi wilaya ya bahi wilaya ya mwanga wilaya ya arusha wilaya ya kondoa wilaya ya manyoni mji wa korogwe wilaya ya chamwino wilaya ya busekelo wilaya ya nkasi wilaya ya serengeti wilaya ya misungwi wilaya ya mufindi wilaya ya ileje wilaya ya songea wilaya ya njombe jiji la mbeya wilaya ya mbozi wilaya ya sengerema wilaya ya ngorongoro wilaya ya misenyi wilaya ya ukerewe wilaya ya ikungi wilaya ya kisarawe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mkuranga wilaya ya lushoto wilaya ya singida wilaya ya chunya wilaya ya pangani manispaa ya ilemela wilaya ya tandahimba wilaya ya nsimbo wilaya ya hanang mji wa mpanda wilaya ya mkalama manispaa ya kinondoni wilaya ya bunda wilaya ya same mji wa kibaha jumla wilaya ya mpanda kiambatisho lxxiv manunuzi ya bidhaa na huduma yaliyofanyika bila uthibitisho wa stakabadhi za kielektroniki za mamlaka ya mapato tanzania sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh mradi wa mipango miji tanzania tscp programu ya utetezi wa sera na uchambuzi wila ya njombe unicef madi wa ushindanishi secta binafsi pscp ida credit no
t ta mradi wa kuimarisha apambano dhidi ya rushwa staca dpp mabinti tushike hatamu unicef jumla kiambatisho lxxv upungufu wa wataalamu na watumishi wa kawaida katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo programu ya maendel eo ya sekta ya kilimo asdp mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upungufu wilaya ya chemba wilaya ya nachingwea wilaya ya manyoni wilaya ya lindi wilaya ya mufindi wilaya ya kalambo wilaya ya kilosa wilaya ya morogoro wilaya ya wanging ombe wilaya ya rufiji wilaya ya buhigwe wilaya ya ruangwa wilaya ya liwale wilaya ya kilindi wilaya ya handeni wilaya ya muheza wilaya ya kilwa wilaya ya nzega wilaya ya kishapu wilaya ya tandahimba wilaya ya tunduru wilaya ya kyela wilaya ya kwimba wilaya ya mbogwe wilaya ya geita wilaya ya karagwe wilaya ya iramba wilaya ya singida wilaya ya korogwe wilaya ya bariadi wilaya ya kyerwa wilaya ya kakonko wilaya ya moshi wilaya ya meru wilaya ya chamwino wilaya ya mpwapwa wilaya ya kaliua wilaya ya chato wilaya ya mvomero wilaya ya sikonge wilaya ya maswa wilaya ya mkalama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upungufu mji wa makambako wilaya ya songe wilaya ya mbinga wilaya ya rungwe wilaya ya nyasa wilaya ya mafia wilaya ya biharamulo manispaa ya sumbawanga wilaya ya ikungi wilaya ya nkasi wilaya ya shinganya wilaya ya longido wilaya ya itilima wilaya ya nanyumbu wilaya ya ludewa wilaya ya pangani wilaya ya ngorongoro wilaya ya msa lala wilaya ya sumbawanga wilaya ya kibondo wilaya ya bukoba wilaya ya hanang wilaya ya kiteto wilaya ya ileje wilaya ya kilolo wilaya ya nsimbo wilaya ya masasi wilaya ya bukombe manispaa ya singida wilaya ya mwanga wilaya ya kasulu wilaya ya uvinza wilaya ya mulele wilaya ya monduli manispaa ya shinyanga wilaya ya mkuranga wilaya ya bahi wilaya ya kigoma wilaya ya meatu mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upungufu wilaya ya kongwa wilaya ya karatu wilaya ya misenyi manis paa ya lindi wilaya ya igunga wilaya ya busega wilaya ya rombo wilaya ya bumbuli wilaya ya namtumbo wilaya ya kilombero wilaya ya nyang wale wilaya ya busokelo mji wa kahama wilaya ya hai wilaya ya arusha wilaya ya simanjiro mji wa bariadi wilaya ya gairo wilaya ya mbulu wilaya ya mpanda wilaya ya iringa manispaa ya iringa mji wa geita jiji la arusha mji wa mpanda manispaa ya dodoma wilaya ya ngara wilaya ya babati mji wa korog we wilaya ya rorya wilaya ya ukerewe jiji la mbeya wilaya ya siha manispaa ya tabora manispaa ya moshi mji wa babati manispaa ya morogoro jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lxxvi upungufu wa wataalamu na watumishi wa kawaida katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mfuko wa afya hbf a
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya kilwa wilaya ya mpwapwa wilaya ya rufiji wilaya ya muheza wilaya ya ikungi wilaya ya chemba wilaya ya moshi wilaya ya same wilaya ya ukerewe manispaa ya temeke wilaya ya mbarari wilaya ya mkalama wilaya ya manyoni wilaya ya kishapu wilaya ya mtwara wilaya ya nachingwea wilaya ya kilolo wilaya ya bumbuli wilaya ya ludewa wilaya ya newala wilaya ya uvinza mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya chamwino wilaya ya singida wilaya ya bariadi wilaya ya siha wilaya ya karatu wilaya ya kaliua wilaya ya ngorongoro wilaya ya ngara wilaya ya kibondo wilaya ya lindi wilaya ya buhigwe wilaya ya mkuranga wilaya ya morogoro wilaya ya handeni wilaya ya kigoma wilaya ya bahi manis paa ya ilala manispaa ya dodoma wilaya ya arusha wilaya ya hai wilaya ya meatu wilaya ya igunga wilaya ya momba wilaya ya simanjiro wilaya ya kiteto wilaya ya liwale wilaya ya iramba mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya longido wilaya ya korogwe wilaya ya ulanga wilaya ya mafia wilaya ya mufindi wilaya ya ruangwa wilaya ya tandahimba wilaya ya tabora wilaya ya pangani wilaya ya sikonge wilaya ya itilima wilaya ya kibaha wilaya ya nzega wilaya ya kilosa wilaya ya kilombero wilaya ya nyang hwale wilaya ya kakonko manispaa ya mtwara wilaya ya ushetu wilaya ya kongwa wilaya ya mbulu wilaya ya misenyi wilaya ya kalambo wilaya ya bukombe wilaya ya nanyumbu manispaa ya moshi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya kondoa manispaa ya sumbawanga wilaya ya magu wilaya ya mwanga manispaa ya tabora wilaya ya kilindi wilaya ya biharamulo mji wa njombe manispaa ya songea wilaya ya rombo mji wa makambako wilaya ya busega wilaya ya bukoba wilaya ya ileje wilaya ya mvomero wilaya ya njombe wilaya ya hanang wilaya ya busokelo wilaya ya mbogwe wilaya ya meru wilaya ya shinyanga mji wa kahama wilaya ya mbeya wilaya ya babati wilaya ya kwimba mji wa geita manispaa ya lindi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp a
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya mbozi jiji la mwanza wilaya ya rungwe manispaa ya shinyanga mji wa masasi manispaa ya bukoba manispaa ya singida wilaya ya lushoto mji wa korogwe mji wa babati mji wa bariadi wilaya ya msalala jumla kiambatisho lxxvii upungufu wa wat aalamu na watumishi wa kawaida katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mradi wa barabara rf na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upungufu wilaya ya wanging ombe manispaa ya lindi jiji la mbeya wilaya ya ruangwa wilaya ya kondoa wilaya ya kwimba wilaya ya nyang hwale wilaya ya songea wilaya ya bariadi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upungufu wilaya ya kilosa wilaya ya kaliua wilaya ya rombo wilaya ya karagwe wilaya ya tunduru wilaya ya ushetu wilaya ya newala wilaya ya chamwino wilaya ya magu wilaya ya siha mji wa geita wilaya ya kasulu wilaya ya hanang wilaya ya rungwe wilaya ya korogwe wilaya ya mkinga manispaa ya mtwara wilaya ya igunga wilaya ya nkasi wilaya ya buhigwe wilaya ya mtwara wilaya ya moshi ukerewe wilaya ya kibondo wilaya ya arusha manispaa ya sumbawanga wilaya ya kilombero mji wa kib aha wilaya ya momba mji wa mpanda wilaya ya chemba wilaya ya bukoba manispaa ya dodoma wilaya ya iramba wilaya ya kigoma wilaya ya chunya wilaya ya ileje wilaya ya sumbawanga wilaya ya butiama wilaya ya ikungi wilaya ya uvinza wilaya ya misungwi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upungufu wilaya ya monduli wilaya ya mwanga mji wa kahama wilaya ya mvom ero wilaya ya singida wilaya ya tabora wilaya ya mpwapwa wilaya ya kalambo wilaya ya mbarali wilaya ya sikonge mji wa njombe wilaya ya bukombe wilaya ya ishapu wilaya ya mbulu wilaya ya longido wilaya ya makambako wilaya ya mpanda manispaa ya singida wilaya ya kisarawe wilaya ya liwale mji wa masasi wilaya ya mkalama wilaya ya kilwa wilaya ya manyoni wilaya ya bumbuli wilaya ya kongwa jiji la tanga wilaya ya mbinga wilaya ya mlele wilaya ya njombe wilaya ya hato wilaya ya nzega wilaya ya masasi wilaya ya ngara wilaya ya shinyanga manispaa ya shinyanga wilaya ya lindi wilaya ya bahi wilaya ya itilima wilaya ya eru wilaya ya kyela wilaya ya ludewa wilaya ya namtumbo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upungufu manispaa ya songea wilaya ya msalala wilaya ya rufiji wilaya ya tandahimba wilaya ya mbogwe manispa ya bukoba wilaya ya meatu wilaya ya busega wilaya ya biharamulo wilaya ya morogoro wilaya ya mbozi wilaya ya maswa jiji la arusha wilaya ya handeni wilaya ya misenyi wilaya ya urambo mji wa babati wilaya ya pangani wilaya ya babati wilaya ya kiteto wilaya ya mbeya wilaya ya kilindi wilaya ya karatu wilaya ya ngorongoro wilaya ya nachingwea manispaa ya moshi wilaya ya same jumla kiambatisho lxviii upungufu wa wataalamu na watumishi wa kawaida katika utekelezaji wa miradi ya aendeleo programu wa maendeleo ya sekta ya maji wsdp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya rufiji wilaya ya kongwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya mafia wilaya ya maswa wilaya ya kigoma wilaya ya kasulu wilaya ya chunya mji wa masasi mji wa bariadi manispaa ya kinondoni wilaya ya serengeti ruwangwa dc wilaya ya bahi wilaya ya moshi wilaya ya tarime wilaya ya namtumbo wilaya ya kiteto wilaya ya muheza wilaya ya kondoa wilaya ya sikonge wilaya ya simanjiro wilaya ya tunduru wilaya ya wanging ombe manispaa ya lindi wilaya ya ngorongoro wilaya ya kilwa wilaya ya morogoro mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya mpwapwa jiji la arusha wilaya ya nachi ngwea wilaya ya kilosa wilaya ya chamwino wilaya ya korogwe wilaya ya chato wilaya ya mbulu wilaya ya mbeya wilaya ya arusha wilaya ya iramba wilaya ya kibondo wilaya ya karagwe mji wa njombe wilaya ya nkasi wilaya ya mwanga wilaya ya mbozi wilaya ya liwale wilaya ya ikungi wilaya ya kaliua wilaya ya meatu wilaya ya singida wilaya ya rungwe wilaya ya itilima wilaya ya meru mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu wilaya ya karatu wilaya ya pangani wilaya ya shinyanga jiji la mbeya wilaya ya kilindi wilaya ya lindi wilaya ya kakonko wilaya ya longido wilaya ya mbogwe wilaya ya msalala wilaya ya momba wilaya ya nyasa wilaya ya songea wilaya ya handeni wilaya ya bagamoyo wilaya ya mkinga wilaya ya rombo wilaya ya kwimba wilaya ya misungwi manispaa ya tabora wilaya ya hanang wilaya ya ludewa mji wa mpanda wilaya ya tandahimba wilaya ya buhigwe mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu mji wa tarime wilaya ya nzega wilaya ya busega mji wa kahama wilaya ya bukombe wilaya ya magu manispaa ya singida wilaya ya kyela wilaya ya busekelo wilaya ya kilolo wilaya ya bumbuli wilaya ya siha wilaya ya mkuranga wilaya ya ulanga wilaya ya ushetu wilaya ya njombe wilaya ya nsimbo wilaya ya chemba wilaya ya kibaha wilaya ya igunga wilaya ya tabora jiji la tanga wilaya ya kalambo wilaya ya mpanda manispaa ya songea mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya idadi ya wafanyakazi wanaohitajika idadi ya wafanyakazi waliopo upun gufu manispaa ya sumbawanga mji wa geita wilaya ya gairo manispaa ya morogoro manispaa ya moshi wilaya ya monduli wilaya ya bukoba wilaya ya mvomero wilaya ya ukerewe mji wa makambako wilaya ya babati wilaya ya kilombero wilaya ya mkalama wilaya ya sengerema wilaya ya urambo wilaya ya hai juml kiambatisho lxxix kukosekana kwa taarifa za mkaguzi wa ndani programu ya maendeleo ya sekta ya kilimo asdp na
halmashauri ya na
halmashauri ya na
halmashauri ya jiji la arusha wilaya ya karatu wilaya ya momba wilaya bahi wilaya ya kilindi wilaya ya mpanda wilaya ya chunya wilaya ya korogwe mji wa mpanda mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp wilaya ya hai wilaya ya longido mji wa njombe wilaya ya handeni wilaya ya ludewa wilaya ya nsimbo wilaya ya iringa mji wa makam bako wilaya ya rombo wilaya ya kalambo wilaya ya meru wilaya ya singida kiambatisho lxxx kukosekana kwa taarifa za mkaguzi wa ndani hbf na halmashauri ya na halmashauri ya na halmashauri ya wilaya ya handeni wilaya ya mbarari wilaya ya mpanda mji wa kahama wilaya ya mbeya wilaya ya mwanga wilaya ya kilindi wilaya ya misenyi wilaya ya nyasa wilaya ya kisarawe wilaya ya mkalama wilaya ya pangani wilaya ya korogwe wilaya ya momba wilaya ya siha wilaya ya lindi manispaa ya morogoro wilaya ya simanjiro wilaya ya lushoto kiambatisho lxxxi kukosekana kwa taarifa za mkaguzi wa ndani rf na
halmashauri yas na
halmashauri yas wilaya ya hanang wilaya ya mkalama wilaya ya longido wilaya ya morogoro wilaya ya meru wilaya ya mwanga manispaa ya mheza kiambatisho lxxxii kukosekana kwa taarifa za mkaguzi wa ndani wsdp na
halmashauri ya na
halmashauri ya manispaa ya kinondoni wilaya ya moshi manispaa ya lindi wilaya ya mwanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya na
halmashauri ya wilaya ya iringa wilaya ya meru wilaya ya mbeya wilaya ya hanang jiji la arusha kiambatisho lxxxiii miradi isiyotekelezwa sh
 asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya chamwino wilaya ya kyerwa wilaya ya arusha wilaya ya misenyi wilaya ya muleba wilaya ya ngara wilaya ya bagamoyo wilaya ya busega wilaya ya kondoa manispaa ya bukoba wilaya ya handeni wilaya ya tandahimba 
 wilaya ya chemba wilaya ya momba wilaya ya busokelo wilaya ya shinyanga wilaya ya igunga manispaa ya morogoro wilaya ya hanang wilaya ya pangani wilaya ya magu wilaya ya iringa wilaya ya bukoba manis paa ya iringa wilaya ya chunya wilaya ya kibaha wilaya ya karagwe jumla kiambatisho lxxxiv miradi isiyotekelezwa sh
 hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashau ri ya kiasi sh wilaya ya kilosa wilaya ya longido mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na halmashauri ya kiasi sh na halmashau ri ya kiasi sh wilaya ya bunda wilaya ya ngara manispaa ya temeke wilaya ya chemba wilaya ya bagamoyo wilaya ya kilindi wilaya ya mkalama manispaa ya mtwara wilaya ya ruangwa wilaya ya kibaha wilaya ya gairo wilaya ya karagwe wilaya ya karatu wilaya ya biharamulo wilaya ya iramba wilaya ya korogwe mji wa makambako mji wa kahama wilaya ya kakonko wilaya ya mbeya manispaa ya songea wilaya ya njomb wilaya ya kyela jumla kiambatisho lxxxv miradi isiyotekelezwa sh
 rf na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh mji wa bariadi wilaya ya bagamoyo wilaya ya bariadi wilaya ya biharamulo wilaya ya kilombero wilaya ya mkinga mji wa geita wilaya ya moshi wilaya ya bukombe jumla wilaya ya busokelo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lxxxvi miradi isiyotekelezwa sh
 wsdp a
halmashauri ya kiasi sh a
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya nyang hwale wilaya ya maswa manispaa ya moshi wilaya ya ushetu wilaya ya serengeti wilaya ya musoma wilaya ya kalambo manispaa ya bukoba wilaya ya bagamoyo wilaya ya muleba wilaya ya bukoba manispaa ya musoma wilaya ya mbogwe jumla kiambatisho lxxxvii miradi isiyotekelezwa sh
 miradi mingine na
miradi mingine kiasi sh mradi wa kukuza kilimo kusini mwa tanzania sagcot ppa tanzania sagcot ctf mradi wa mipango miji tanzania tscp 
 wizara ya fedha masuala ya mazingira na kukabil iana na mabadiliko ya tabianchi
 mradi wa maendeleo wa wilaya ya mbalali programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mufindi mradi wa kujenga uwezo wa kuunganisha biashara viwanda na biashara programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mbeya unicef unicef programu ya maendeleo ya maisha ya watoto wilaya ya mbeya unicef unicef programu ya utetezi wa sera na uchambuzi unicef jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho lxxxviii kuchelewa kukamilika kwa kazi za mkataba sh
 rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh mji wa geita wilaya ya meru mji wa kahama wilaya ya mbogwe wilaya ya muleba wilaya ya lindi jumla kiambatisho lxxxix kuchelewa kukamilika kwa kazi za mkataba sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh mradi ushindanishi secta binafsi pscp ida credit no
t ta mradi wa ushindanishi secta binafsi pscp ida credit no
t ta 
 programu ya utetezi wa sera na uchambuzi wila ya njombe unicef jumla kiambatisho xc kutokulipwa kwa madai ya wakandarasi sh
 rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya sengerema manispaa ya iringa wilaya ya nanyumbu wilaya ya wanging ombe wilaya ya lushoto wilaya ya mwanga mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya singida manispaa ya bukoba wilaya ya singida wilaya ya nyang hwale wilaya ya makete wilaya ya manyoni wilaya ya tandahimba wilaya ya iringa 
 wilaya ya bahi wilaya ya kasulu manispaa ya moshi jumla kiambatisho xci kutokulipwa kwa madai ya wakandarasi sh
 wsdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kigoma wilaya ya iringa wilaya ya simanjiro wilaya ya tandahimba wilaya ya kilindi jumla kiambatisho xcii kutokulipwa kwa madai ya wakandarasi sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh mradi wa usafirishaji kanda ya kati awamu ya pili credit no
 tz and tz mpango wa maendeleo elimu ya sekondari sedp ii ida credit no
 tz jumla kiambatisho xciii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp malipo yenye msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani vat yaliyolipwa kimakosa kwa maml aka ya mapato tanzania sh
 asdp na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya iramba kiambatisho xciv malipo yenye msamaha wa kodi ya ongezeko la thamani vat yaliyolipwa kimakosa kwa mamlaka ya mapato tanzania sh
 miradi mingine na
miradi mingine kiasi sh mradi wa mipango miji tanzania tscp 
 mradi wa mipango miji tanzania tscp mradi wa kusaidia secta ya afya hsps tamisemi 
 jumla 
 kiambatisho xcv manunuzi ya vifaa na huduma yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni sh
 asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mkuranga wilaya ya namtumbo wilaya ya mulele jumla wilaya ya karatu kiambatisho xcvi manunuzi ya vifaa na huduma yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni sh
 hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya chamwino wilaya ya misenyi wilaya ya makete manispaa ya temeke mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh manispaa ya songea wilaya ya songea wilaya ya nsimbo wilaya ya mbinga jiji la mwanza wilaya ya mkuranga wilaya ya ikungi wilaya ya namtumbo wilaya ya longido mji wa mpanda wilaya ya tunduru jumla kiambatisho xcvii manunuzi ya vifaa na hudum yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni sh
 rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya ilala wilaya ya pangani wilaya ya makambako jumla jiji la anga kiambatisho xcviii manunuzi ya vifaa na huduma yasiyoidhinishwa na bodi ya zabuni sh
 wsdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh manispaa ya dodoma manispaa ya songea wilaya ya mlele jumla kiambatisho xcix manunuzi yaliyofanywa bila kushindanisha wazabuni sh
 asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kilosa wilaya ya kilindi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya muheza jumla kiambatisho manunuzi yaliyofanywa bila kushindanisha wazabuni sh
 hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya manyoni wilaya ya nyasa wilaya ya momba wilaya ya mbinga wilaya ya kyela manispaa ya kigoma wilaya ya busokelo wilaya ya karatu wilaya ya uvinza wilaya ya misenyi wilaya ya mbeya wilaya ya kilindi wilaya ya ikungi jumla wilaya ya ushetu kiambatisho ci manunuzi yaliyofanywa bila kushindanisha wazabuni sh
 miradi mingine na
miradi mingine kiasi sh mradi wa huduma za afya msingi bh sp ida credit no
 tz mradi wa uzalishaji katika kilimo afrika ya mashariki eaapp credit no ta mradi wa ushindanishi secta binafsi pscp ida credit no
t ta wizara ya katiba na sheria undp mradi wa umoja wa mataifa uliopo ofisi ya waziri mkuu undp mabinti tushike hatamu undp jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho cii mali na vifaa ambavyo havijaingizwa kwenye daftari sh
 asdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya geita manispaa ya singida wilaya ya kilindi wilaya ya kiteto wilaya ya simanjiro wilaya ya ngorongoro wilaya ya nzega wilaya ya misenyi wilaya ya kilosa jumla kiambatisho ciii mali na vifaa ambavyo havijaingizwa kwenye daftari sh
 hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi s h wilaya ya busokelo wilaya ya manyoni wilaya ya lushoto wilaya ya kalambo wilaya ya iramba wilaya ya geita manispaa ya morogoro wilaya ya kilombero wilaya ya tunduru wilaya ya kilindi wilaya ya nyasa jumla wilaya ya mvomero mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho civ mali na vifaa ambavyo havijaingizwa kwenye daftari sh
 rf na
halma shauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh jiji la mwanza wilaya ya meatu wilaya ya buhigwe wilaya ya ngorongoro wilaya ya shinyanga wilaya ya mbinga wilaya ya sikonge wilaya ya kilosa manispaa ya lindi wilaya ya hai wilaya ya busega jumla wilaya ya kondoa kiambatisho cv mali na vifaa ambavyo havijaingizwa kwenye daftari sh
 tasaf na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kilwa kiambatisho cvi mali na vifaa ambavyo havijaingizwa kwenye daftari sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh mradi wa umoja wa mataifa uliopo fisi ya waziri mkuu undp 
 jumla 
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho cvii manunuzi ya mali na vifaa kwa fedha taslimu badala ya kufuata taratibu za manunuzi sh
 asdp na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya mwanga kiamb atisho cviii manunuzi ya mali na vifaa kwa fedha taslimu badala ya kufuata taratibu za manunuzi sh
 hbf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya bariadi wilaya ya karatu wilaya ya ringa wilaya ya busokelo wilaya ya kilolo jumla kiambatisho cix manunuzi ya mali na vifaa kwa fedha taslimu badala ya kufuata taratibu za manunuzi sh
 rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh mji wa masasi wilaya ya kondoa wilaya ya iringa jumla kiambatisho cx manunuzi ya mali na vifaa kwa fedha taslimu badala ya kufuata taratibu za manunuzi sh
 tasaf na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kilombero kiambatisho cxi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp manunuzi ya mali na vifaa kwa fedha taslimu badala ya kufuata taratibu za manunuzi sh
 miradi mingine na
miradi mingine kiasi sh mradi wa kukuza ki limo kusini mwa tanzania sagcot ppa tanzania sagcot ctf mradi wa umoja wa mataifa uliopo ofisi ya waziri mkuu undp programu ya maendeleo ya maisha ya watoto unicef jumla kiambatish cxii manunuzi ya huduma toka kwa wauzaji wasioidhinishwa sh
 hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kondoa manispaa ya temeke wilaya ya uvinza wilaya ya tabora wilaya ya ngara wilaya ya arusha wilaya ya ushetu wilaya ya sengerema wilaya ya manyoni wilaya ya mvomero wilaya ya tandahimba wilaya ya mbulu wilaya ya lushoto wilaya ya rungwe wilaya ya msalala jumla wilaya ya geita mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho cxiii manunuzi ya huduma toka kwa wauzaji wasioidhinishwa sh
 rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya nyasa wilaya ya same wilaya ya hai jumla kiambatisho cxiv mali na vifaa vilivyonunuliwa lakini havikupokelewa sh
 asdp na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya nkasi wilaya ya newala jumla kiambatisho cxv mali na vifaa vilivyonunuliwa lakini havikupokelewa sh
 hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya ukerewe wilaya ya kishapu manispaa ya ilemela wilaya ya sengerema wilaya ya kwimba wilaya ya manyoni wilaya ya kilolo manispaa ya singida wilaya ya makete wilaya ya singida wilaya ya maswa wilaya ya mtwara wilaya ya masasi wilaya ya chamwino manispaa ya ilala jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho cxvi mali na vifaa vilivyonunuliwa lakini havikupokelewa sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh mpango wa maendeleo elimu ya sekondari sedp ii ida credit no
 tz mradi wa mipa ngo miji tanzania tscp programu ya mabadiliko ya usimamizi wa fedha za umma tamisemi jumla kiambatisho cxvii manunuzi ya dawa na vifaa tiba yaliyofanyika bila kupata kibali cha bohari kuu ya dawa sh
 hbf na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya tarime wilaya ya lushoto wilaya ya iramba wilaya ya ludewa wilaya ya momba wilaya ya nsimbo wilaya ya lindi wilaya ya mkinga manispaa ya kinondoni wilaya ya msalala wilaya ya mkalama wilaya ya arusha manispaa ya shinyanga manispaa ya kigoma wilaya ya sengerema wilaya ya ngorongoro wilaya ya nachingwea mji wa mpanda wilaya ya karatu wilaya ya longido mji wa kibaha wilaya ya mkuranga manispaa ya temeke wilaya ya mafia wilaya ya kiteto mji wa babati mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na halmashauri ya kiasi sh na halmashauri ya kiasi sh wilaya ya gairo wilaya ya njombe wilaya ya tabora jumla kiambatis ho cxviii mikataba ambayo haikuhakikiwa na mwanasheria mkuu wa serikali sh
 asdp na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya bahi kiambatisho cxix mikataba ambayo haikuhakikiwa na mwanasheria mkuu wa serikali sh
 rf na halmasha uri ya kiasi sh na halmasha uri ya kiasi sh wilaya ya kiteto wilaya ya kilombero wilaya ya siha mji wa masasi mji wa geita wilaya ya biharamul wilaya ya ngorongor shinyanga wilaya ya kakonko wilaya ya buhigwe wilaya ya nyasa jumla mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp kiambatisho cxx kodi ya zuio ambayo haikupelekwa mamlaka ya apato sh
 asdp na halmashaur ya kiasi sh na halmashaur ya kiasi sh wilaya ya kakonko jiji la tanga wilaya ya ikungi wilaya ya mbarali 
 wilaya ya ngara manispaa ya shinyanga wilaya ya newala 
 wilaya ya misenyi wilaya ya nyasa jumla kiambatisho cxxi kodi ya zuio ambayo haikupelekwa mamlaka ya mapato sh
 hbf na
halmashauri ya kiasi sh na
halm ashauri ya kiasi sh wilaya ya babati wilaya ya manyoni wilaya ya korogwe jumla wilaya ya kyerwa kiambatisho cxxii kodi ya zuio ambayo haikupelekwa mamlaka ya mapato sh
 rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya morogoro wilaya ya kyela wilaya ya manyoni wilaya ya chunya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya arusha wilaya ya karatu manispaa ya shinyanga mji wa babati wilaya ya kalambo wilaya ya uvinza wilaya ya njombe wilaya ya mwanga wilaya ya ngorongoro wilaya ya tandahimba wilaya ya ikungi wilaya ya nanyumbu wilaya ya makete manispaa ya ilala mbeya city wilaya ya nkasi wilaya ya busokelo wilaya ya kigoma wilaya ya chamwino jumla wilaya ya mbozi kiambatisho cxxiii kodi ya zuio ambayo haikupelekwa mamlaka ya mapato sh
 miradi mingine na
jina la mradi kiasi sh mradi wa mipango miji tanzania tscp jumla kiambatisho cxxiv matengenezo ya magari yasiopitishwa kwa wakala wa ufundi na umeme temesa sh
 rf na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh wilaya ya busega wilaya ya misungwi wilaya ya arusha wilaya ya karatu wilaya ya namtumbo ngorongoro mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri yas kiasi sh na
halmashauri yas kiasi sh wilaya ya ukerewe jumla kiambatisho cxxv matengenezo ya magari yasiopitishwa kwa wakala wa ufundi na umem temesa sh
 miradi mingine na
miradi mingine kiasi sh mradi wa usimamizi wa mazingira wa ziwa victoria lvemp ii jumla kiambatisho cxxvi matumizi ya mafu ta yasiyothibitishwa kwenye vitabu vya kumbukumbu za safari za magari sh
 rf na
halmashauri ya kiasi sh na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya arusha wilaya ya mbinga wilaya ya iramba wilaya ya songea 
 wilaya ya kiteto wilaya ya geita wilaya ya kalambo 
 wilaya ya kilindi wilaya ya ikungi wilaya ya kaliua wilaya ya karatu wilaya ya sikonge wilaya ya monduli wilaya ya ngorongoro jumla kiambatisho cxxvii matumizi ya mafuta yasiyothibitishwa kwenye vitabu vya kumbukumbu za safari za magari sh
 tasaf na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya masasi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh wilaya ya kalambo jumla kiambatisho cxxviii miradi iliyokamilika lakini haitumiki sh
 asdp na halmashau ri ya kiasi sh na halmashau ri ya kiasi sh wilaya ya mufindi wilaya ya namtumbo wilaya ya muleba wilaya ya simanjiro wilaya ya ikungi manispaa ya temeke wilaya ya makete wilaya ya hanang kaliue dc wilaya ya ruangwa wilaya ya sikonge wilaya ya bunda wilaya ya muheza wilaya ya chunya wilaya ya tandahimb wilaya ya siha wilaya ya karat wilaya ya chato wilaya ya magu 
 manispaa ya shinyanga wilaya ya babati jumla wilaya ya kwimba kiambatisho cxxix miradi iliyokamilika lakini hai tumiki sh
 wsdp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmasha uri ya kiasi sh wilaya ya geita wilaya ya njombe wilaya ya tandahimba wilaya ya gairo wilaya ya sumbawanga wilaya ya mwanga wilaya ya misungwi manispaa ya moshi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali agr dp na
halmashauri ya kiasi sh na
halmasha uri ya kiasi sh wilaya ya kwimba jumla jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dubai desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemuelekeza waziri mkuu mhe
kassim majaliwa kuwa serikali igharamie mazishi ya wote waliopoteza maisha kutokana na mvua kubwa iliyotokea na mafuriko katika halmashauri ya wilaya ya hanang
rais samia pia ametaka majeruhi wote ambao wapo kwenye hospitali mbalimbali wapate matibabu yote yanayostahili kwa gharama za serikali huku vyombo vya ulinzi na usalama vikiendelea kutoa msaada wa dharura na uokoaji
aidha rais samia ameelekeza serikali ya mkoa na kitengo cha maafa cha ofisi ya waziri mkuu kuhakikisha wananchi wote ambao makazi yao yamesombwa na maji wapate makazi ya muda kwa ajili ya kuwastiri wananchi hao
maafa haya yameathiri mji wa katesh hususan vijiji vya jorodom ganana katesh na dumbeta na pia vijiji vya gendabi sarijandu arukushay na sebasi
kwa taarifa za awali nyumba na mifugo imeathirika sana huku idadi za kaya zilizoathirika ni idadi ya watu walioathirika hadi sasa ni na pia ikikadiriwa takriban ekari za mashamba zimeharibika
licha ya changamoto kadhaa zilizokuwepo uokoaji unavyoendelea ikiwemo barabara kuharibika huku tope na magogo kujaa barabara kuu na mitaani na kusababisha mawasiliano kukatika serikali inajitahidi kukabiliana nazo
idadi ya vifo hadi sasa ni zaidi ya watu huku majeruhi waliopelekewa katika hospitali mbalimbali za wilaya mkoa na vituo vya afya ni zaidi ya 
wakati huo huo rais samia ameelekeza tathmini ya kina ifanyike juu ya maafa hayo na vitengo na taasisi zote za serikali zinazohusika kuwepo eneo la tukio na kufanya kazi usiku na mchana ili kuhakikisha hali inarejea kawaida
rais samia anatoa pole kwa wafiwa wote kutokana na msiba mkubwa uliowakumba na pia anawahakikishia wananchi walioathirika kuwa serikali iko pamoja nao na itahakikisha inashughulikia masuala yote yaliotokana na janga hili
rais samia ambaye amekuwepo dubai kwa ajili ya mkutano wa umoja wa mataifa wa mabadiliko ya tabianchi cop ameamua kufupisha safari hiyo na kurejea nchini haraka iwezekanavyo ili kushughulikia kwa karibu janga hilo
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari tanzania na ujerumani kuendeleza ushirikiano rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali za tanzania na ujerumani zimekubaliana kuwa na mazungumzo ya ushirikiano wa maendeleo yatakayofanyika mwaka 
serikali hizo zimeagiza timu za wataalam kutoka pande zote mbili kuendelea kuwa na mazungumzo ya mara kwa mara yanayolenga kuimarisha ushirikiano na kubainisha maeneo mapya yenye umuhimu kwa nchi zote
rais samia amesema hayo leo wakati akizungumza na waandishi wa habari mara baada ya kumpokea na kuzungumza na rais wa jamhuri ya shirikisho la ujerumani dkt
frank walter stainmeier ambaye yupo nchini kwa ziara ya kikazi ya siku tatu
aidha rais samia ameeleza kuwa tanzania iko tayari kufungua majadiliano kuhusu yaliyopita kwenye historia ya utawala wa ujerumani nchini ambapo mojawapo ni urejeshaji wa mabaki yaliyopo kwenye makumbusho mbalimbali za ujerumani kwa familia zao
rais samia amesema anatambua juhudi za pamoja zinazofanywa na taasisi za serikali hizo mbili zinazolenga kufanikisha azma hiyo ikiwemo pia kuwajengea uwezo wataalam na kuongeza uwezo wa makumbusho za tanzania na ujerumani
rais samia pia ameishukuru ujerumani kwa namna inavyounga mkono tanzania kwenye miradi ya maendeleo hususan sekta za afya maji kilimo elimu utalii utamaduni michezo ulinzi maliasili uhifadhi wa mazingira na udhibiti wa fedha
kuhusu uwekezaji rais samia amesema viongozi wote wawili wamekubaliana na kusisitiza mchango muhimu wa biashara na uwekezaji katika kuchochea maendeleo ya kijamii na kiuchumi
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti marrakesh novemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amefanya uteuzi wa viongozi na kuvunja bodi kama ifuatavyo 
amemteua balozi james gilawa bwana kuwa balozi wa jamhuri ya muungano wa tanzania nchini afrika kusini
balozi bwana anachukua nafasi ya balozi meja jenerali gaudence salim milanzi ambaye amestaafu
amemteua balozi said hussein massoro kuwa balozi wa jamhuri ya muungano wa tanzania nchini kuwait
balozi massoro anachukua nafasi ya balozi said shaib mussa ambaye aliteuliwa kuwa naibu katibu mkuu wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki
amemteua bw
kaimu abdi mkeyenge kuwa mkurugenzi mtendaji wa shirika la bima la taifa nic
kabla ya uteuzi huu bw
mkeyenge alikuwa mkurugenzi mkuu wa shirika la uwakala wa meli tanzania tasac
bw
mkeyenge anachukua nafasi ya dkt
elirehema doriye ambaye atapangiwa kazi nyingine
uteuzi huu unaanza mara moja
amevunja bodi ya mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra kuanzia tarehe novemba 
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu yaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi wa hesabu mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka jambo la kuongezeka kwa hati zinazoridhisha za ukaguzi kwa mwaka jambo la kuongezeka kwa mapato ya ndani katika halmashauri jambo la sekta za elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi jambo la mapungufu ya usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu jambo la mamlaka ya serikali za mitaa kupoteza tzs
 bilioni kwakutozingatia sheria ya manunuzi jambo la matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa jambo la hali ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo jambo la uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita hitimisho yaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi wa hesabu mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka jambo la kuongezeka kwa hati zinazoridhisha za ukaguzi kwa mwaka jambo la kuongezeka kwa mapato ya ndani katika halmashauri jambo la sekta za elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi jambo la mapungufu ya usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu jambo la mamlaka ya serikali za mitaa kupoteza tzs
 bilioni kwakutozingatia sheria ya manunuzi jambo la matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa jambo la hali ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo jambo la uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita hitimisho utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ya uwajibikaji ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yake na kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo tisa kati ya mambo mbalimbali yaliyochambuliwa kutoka katika ripoti za cag
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa kupitia ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ushirikiano na shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway tanzania na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi husika za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzibaada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma iliyokaguliwa
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi inatolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ni kielelezo cha ubora wa uandaaji wa hesabu na taarifa nyingine za fedha zilizokaguliwa
hati ya ukaguzi inaonesha ni kwa kiwango gani hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass pamoja matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa na sheria husika
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za kaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified hati yenye shaka qualified hati isiyoridhisha adverse na hati mbaya kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati safi ya ukaguzi haimainishi kuwa kwenye taasisi iliyokaguliwa haina dosari zozote maana ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions
utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ya uwajibikaji ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yake na kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo tisa kati ya mambo mbalimbali yaliyochambuliwa kutoka katika ripoti za cag
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa kupitia ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ushirikiano na shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway tanzania na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi husika za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzibaada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma iliyokaguliwa
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi inatolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ni kielelezo cha ubora wa uandaaji wa hesabu na taarifa nyingine za fedha zilizokaguliwa
hati ya ukaguzi inaonesha ni kwa kiwango gani hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass pamoja matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa na sheria husika
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za kaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified hati yenye shaka qualified hati isiyoridhisha adverse na hati mbaya kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati safi ya ukaguzi haimainishi kuwa kwenye taasisi iliyokaguliwa haina dosari zozote maana ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions
 mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inachambua mambo tisa kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag zina zohusu serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita
wajibu imechambua mambo hayo tisa kama ifuatavyo
jambo la kuongezeka kwa hati zinazoridhisha za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kuendelea kuongezeka kwa hati zinazoridhisha katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
hii ni kutokana na uboreshwaji wa uandaaji hesabu kwa kufuata viwango vya kimataifa vya kihasibu matamko yanayotolewa na nbaa na sheria
hata hivyo ongezeko hilo halimaanishi moja kwa moja kuwa hakukuwa na mapungufu katika usimamizi wa rasilimali za umma
mwenendo wa hati za ukaguzi katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ni kama ifuatavyo
a kielelezo na
 hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka hadi hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaaripoti ya cag ya mwaka ya mamlaka ya serikali za mitaa inaonesha kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka na hakuna mamlaka ya serikali za mitaa iliyopata hati isiyoridhisha wala hati mbaya kama inavyoonekana katika kielelezo na
wajibu inaipongeza ofisi ya rais tamisemi pamoja na halmashauri zilizoboresha usimamizi na uandaaji wa hesabu hadi kupelekea cag kutotoa hati isiyoridhisha na hati mbaya kwa mwaka 
mbali na kutokuwepo kwa hati isiyoridhisha na hati mbaya ripoti ya cag inaonesha mapungufu mbalimbali ambayo menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa na mabaraza ya madiwani ya halmashauri husika zinatakiwa kufanyia kazi
 hati inayoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hati isiyoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hati isiyoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hati isiyoridhisha b kielelezo na
 hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa mwaka hadi 
hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo katika mwaka wa fedha cag alikagua jumla ya miradi ya maendeleo na kutoa aina tatu za hati za ukaguzi ambapo hati zinazoridhisha ni sawa na asilimia hati zenye shaka ni sawa na asilimia na hati isiyoridhisha ni moja sawa na asilimia 
mradi wa programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp uliotekelezwa na halmashauri ya wilaya ya handeni ndio uliopata hati isiyoridhisha
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa miaka mitatu mfululizo
 hati inayoridhisha hatiinayoridhisha hatiinayoridhisha hatiyenye shaka hatiyenye shaka hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inachambua mambo tisa kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag zina zohusu serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita
wajibu imechambua mambo hayo tisa kama ifuatavyo
jambo la kuongezeka kwa hati zinazoridhisha za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kuendelea kuongezeka kwa hati zinazoridhisha katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
hii ni kutokana na uboreshwaji wa uandaaji hesabu kwa kufuata viwango vya kimataifa vya kihasibu matamko yanayotolewa na nbaa na sheria
hata hivyo ongezeko hilo halimaanishi moja kwa moja kuwa hakukuwa na mapungufu katika usimamizi wa rasilimali za umma
mwenendo wa hati za ukaguzi katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ni kama ifuatavyo
a kielelezo na
 hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka hadi hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaaripoti ya cag ya mwaka ya mamlaka ya serikali za mitaa inaonesha kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka na hakuna mamlaka ya serikali za mitaa iliyopata hati isiyoridhisha wala hati mbaya kama inavyoonekana katika kielelezo na
wajibu inaipongeza ofisi ya rais tamisemi pamoja na halmashauri zilizoboresha usimamizi na uandaaji wa hesabu hadi kupelekea cag kutotoa hati isiyoridhisha na hati mbaya kwa mwaka 
mbali na kutokuwepo kwa hati isiyoridhisha na hati mbaya ripoti ya cag inaonesha mapungufu mbalimbali ambayo menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa na mabaraza ya madiwani ya halmashauri husika zinatakiwa kufanyia kazi
 hati inayoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha hati inayoridhisha hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha b kielelezo na
 hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa mwaka hadi 
hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo katika mwaka wa fedha cag alikagua jumla ya miradi ya maendeleo na kutoa aina tatu za hati za ukaguzi ambapo hati zinazoridhisha ni sawa na asilimia hati zenye shaka ni sawa na asilimia na hati isiyoridhisha ni moja sawa na asilimia 
mradi wa programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp uliotekelezwa na halmashauri ya wilaya ya handeni ndio uliopata hati isiyoridhisha
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa miaka mitatu mfululizo
 hati inayoridhisha hatiinayoridhisha hatiinayoridhisha hatiyenye shaka hatiyenye shaka hatiyenye shaka hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha hatiisiyoridhisha jambo la mapato ya ndani katika halmashauri yaongezeka bajeti ya mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka ilikuwa tzs
 bilioni wakati makusanyo halisi yakiwa ni tzs 
 bilioni ikiwa ni tofauti ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
kwa mwaka mamlaka ya serikali za mitaa zilishindwa kukusanya tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya mapato yake ya ndani ikilinganishwa na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya kwa msm 
kuendelea kuongezeka kwa mapato ya jumla ya mamlaka za serikali za mitaa kutoka tzs
 bilioni ya mwaka hadi tzs
 bilioni ni kutokana na halmashauri kukusanya zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa mfano halmashauri ya wilaya ya chalinze ilikusanya asilimia zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa ambapo bajeti iliyoidhinishwa ni tzs
 bilioni na mapato halisi ni tzs
 bilioni
aidha kuna halmashauri ambazo hazikuweza kukusanya zaidi ya asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
halmashauri zilizoshindwa kukusanya zaidi ya asilimia zimeongezeka kutoka halmashauri mwaka hadi kufikia halmashauri mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na halmashauri zilizoshindwa kukusanya mapato yake ya ndani kwa kipindi cha miaka miaka mitatu vilevile kumekuwa na usimamizi mbovu wa mapato ya ndani kwa baadhi ya halmashauri
hii imepelekea cag kushindwa kuthibitisha uhalali wa mapato ya ndani yaliyokusanywa na ruzuku iliyotolewa na serikali kuu katika halmashauri tisa ambazo zilipata hati yenye shaka kutokana na makosa katika taarifa zao za fedha
 idadi ya halmashauri athari halmashauri kushindwa kukusanya zaidi ya asilimia ya mapato yake ya ndani kunapelekea kuongeza utegemezi kwa serikali kuu
hali hii inaathiri moja kwa moja utendaji wa halmashauri
kwa mfano katika mwaka cag amebainisha mamlaka za serikali za mitaa zilishindwa kutekeleza miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs
 bilioni kutokana na kutotolewa kwa fedha na serikali kuu au kutokana na makusanyo hafifu ya mapato ya ndani
ushauri mamlaka za serikali za mitaa zifanye tathmini ya uwezo halisi wa vyanzo vyake vya mapato ili kupanga bajeti halisia
aidha halmashauri ziimarishe mifumo ya kielektroniki na usimamizi wake internal control ya ukusanyaji wa mapato kutoka katika vyanzo vya ndani vilivyopitishwa
jambo la sekta za elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi ripoti ya cag imeonesha mapitio ya idadi ya watumishi katika halmashauri na kubaini upungufu wa watumishi sawa na asilimia ikilinganishwa na uhitaji wa watumishi katika halmashauri 
upungufu wa watumishi uliobainika katika mamlaka ya serikali za mitaa umeathiri zaidi sekta za afya na elimu
kielelezo na
kinaonesha upungufu wa watumishi katika halmashauri kwa miaka mitatu mfululizo kutoka mwaka hadi kielelezo na
 upungufu wa watumishi katika halmashauri kwa miaka mitatu mwaka hadi 
upungufu wa watumishi kwa sehemu kubwa ulichangiwa na halmashauri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na hazina kwa kutochukua hatua stahiki kujaza nafasi zilizo wazi
aidha upungufu wa watumishi pia ulisababishwa na watumishi kuacha au kuachishwa kazi baada ya zoezi la uhakiki wa taarifa za watumishi katika mfumo wa lawson
zoezi hilo lilibaini watumishi waliokuwa na vyeti vya kughushi ambao waliondolewa katika utumishi bila kuwepo na mikakati ya kujaza nafasi zilizojitokeza ndani ya muda mfupi
 jambo la mapato ya ndani katika halmashauri yaongezeka bajeti ya mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka ilikuwa tzs
 bilioni wakati makusanyo halisi yakiwa ni tzs 
 bilioni ikiwa ni tofauti ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
kwa mwaka mamlaka ya serikali za mitaa zilishindwa kukusanya tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti ya mapato yake ya ndani ikilinganishwa na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya kwa msm 
kuendelea kuongezeka kwa mapato ya jumla ya mamlaka za serikali za mitaa kutoka tzs
 bilioni ya mwaka hadi tzs
 bilioni ni kutokana na halmashauri kukusanya zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa mfano halmashauri ya wilaya ya chalinze ilikusanya asilimia zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa ambapo bajeti iliyoidhinishwa ni tzs
 bilioni na mapato halisi ni tzs
 bilioni
aidha kuna halmashauri ambazo hazikuweza kukusanya zaidi ya asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
halmashauri zilizoshindwa kukusanya zaidi ya asilimia zimeongezeka kutoka halmashauri mwaka hadi kufikia halmashauri mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na halmashauri zilizoshindwa kukusanya mapato yake ya ndani kwa kipindi cha miaka miaka mitatu vilevile kumekuwa na usimamizi mbovu wa mapato ya ndani kwa baadhi ya halmashauri
hii imepelekea cag kushindwa kuthibitisha uhalali wa mapato ya ndani yaliyokusanywa na ruzuku iliyotolewa na serikali kuu katika halmashauri tisa ambazo zilipata hati yenye shaka kutokana na makosa katika taarifa zao za fedha
 idadi ya halmashauri athari halmashauri kushindwa kukusanya zaidi ya asilimia ya mapato yake ya ndani kunapelekea kuongeza utegemezi kwa serikali kuu
hali hii inaathiri moja kwa moja utendaji wa halmashauri
kwa mfano katika mwaka cag amebainisha mamlaka za serikali za mitaa zilishindwa kutekeleza miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs
 bilioni kutokana na kutotolewa kwa fedha na serikali kuu au kutokana na makusanyo hafifu ya mapato ya ndani
ushauri mamlaka za serikali za mitaa zifanye tathmini ya uwezo halisi wa vyanzo vyake vya mapato ili kupanga bajeti halisia
aidha halmashauri ziimarishe mifumo ya kielektroniki na usimamizi wake internal control ya ukusanyaji wa mapato kutoka katika vyanzo vya ndani vilivyopitishwa
jambo la sekta za elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi ripoti ya cag imeonesha mapitio ya idadi ya watumishi katika halmashauri na kubaini upungufu wa watumishi sawa na asilimia ikilinganishwa na uhitaji wa watumishi katika halmashauri 
upungufu wa watumishi uliobainika katika mamlaka ya serikali za mitaa umeathiri zaidi sekta za afya na elimu
kielelezo na
kinaonesha upungufu wa watumishi katika halmashauri kwa miaka mitatu mfululizo kutoka mwaka hadi kielelezo na
 upungufu wa watumishi katika halmashauri kwa miaka mitatu mwaka hadi 
upungufu wa watumishi kwa sehemu kubwa ulichangiwa na halmashauri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na hazina kwa kutochukua hatua stahiki kujaza nafasi zilizo wazi
aidha upungufu wa watumishi pia ulisababishwa na watumishi kuacha au kuachishwa kazi baada ya zoezi la uhakiki wa taarifa za watumishi katika mfumo wa lawson
zoezi hilo lilibaini watumishi waliokuwa na vyeti vya kughushi ambao waliondolewa katika utumishi bila kuwepo na mikakati ya kujaza nafasi zilizojitokeza ndani ya muda mfupi
 athari upungufu wa watumishi katika halmashauri unapunguza ufanisi wa utendaji kazi katika kuhudumia wananchi
mfano kumekuwepo na vituo vya afya ambavyo vimejengwa hususani maeneo ya vijijini bila kuwepo watumishi wa kutosha
aidha katika sekta ya elimu cag alibaini uhaba wa walimu wa kutofika uwiano stahiki kati ya mwalimu na wanafunzi katika shule za msingi
ushauri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora na hazina ziweke mikakati ya kuajiri watumishi ili kujaza nafasi zilizo wazi
pia serikali iboreshe sera na taratibu za ajira ya watumishi wa umma
jambo la mapungufu ya usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
kifungu cha a cha sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa inazitaka halmashauri kuchangia asilimia ya mapato yake ya ndani kwenda kwenye mfuko huo
lengo la uamuzi huu ni kuwakomboa kiuchumi wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ripoti ya cag inabainisha kuwepo kwa kasoro kadhaa katika usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kama ifuatavyo i
halmashauri hazikuchangia jumla ya tzs
 bilioni kwenye mfuko wa mikopo ya maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ii
mamlaka ya serikali za mitaa zimeshindwa kukusanya kiasi cha tzs
 bilioni sawa na asilimia ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa mwaka 
hii inatokana na kutokuwepo kwa udhibiti wa uhakika wa utoaji na ufuatiliaji wa mikopo hiyo
mwenendo wa fedha ambazo hazikutolewa na fedha ambazo hazikurejeshwa katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa kipindi cha miaka mitatu ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
 kielelezo na fedha ambazo hazikutolewa hazikurejeshwa katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu 
athari halmashauri kutochangia tzs
 bilioni pamoja na kutokurejeshwa kwa asilimia ya fedha za mfuko kumerudisha nyuma jitihada za serikali katika kuwakomboa kiuchumi walengwa wa mfuko huu
aidha kutokuwa na usimamizi mzuri na uendeshaji wa mfuko huu kunaweza kusababisha mfuko huu kukosa uendelevu
 fedha ambazo hazikutolewa fedha ambazo hazijarejeshwakiasi tzs bilioni athari upungufu wa watumishi katika halmashauri unapunguza ufanisi wa utendaji kazi katika kuhudumia wananchi
mfano kumekuwepo na vituo vya afya ambavyo vimejengwa hususani maeneo ya vijijini bila kuwepo watumishi wa kutosha
aidha katika sekta ya elimu cag alibaini uhaba wa walimu wa kutofika uwiano stahiki kati ya mwalimu na wanafunzi katika shule za msingi
ushauri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora na hazina ziweke mikakati ya kuajiri watumishi ili kujaza nafasi zilizo wazi
pia serikali iboreshe sera na taratibu za ajira ya watumishi wa umma
jambo la mapungufu ya usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
kifungu cha a cha sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa inazitaka halmashauri kuchangia asilimia ya mapato yake ya ndani kwenda kwenye mfuko huo
lengo la uamuzi huu ni kuwakomboa kiuchumi wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ripoti ya cag inabainisha kuwepo kwa kasoro kadhaa katika usimamizi wa mfuko wa mikopo kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kama ifuatavyo i
halmashauri hazikuchangia jumla ya tzs
 bilioni kwenye mfuko wa mikopo ya maendeleo ya wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ii
mamlaka ya serikali za mitaa zimeshindwa kukusanya kiasi cha tzs
 bilioni sawa na asilimia ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa mwaka 
hii inatokana na kutokuwepo kwa udhibiti wa uhakika wa utoaji na ufuatiliaji wa mikopo hiyo
mwenendo wa fedha ambazo hazikutolewa na fedha ambazo hazikurejeshwa katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa kipindi cha miaka mitatu ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
 kielelezo na fedha ambazo hazikutolewa hazikurejeshwa katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu 
athari halmashauri kutochangia tzs
 bilioni pamoja na kutokurejeshwa kwa asilimia ya fedha za mfuko kumerudisha nyuma jitihada za serikali katika kuwakomboa kiuchumi walengwa wa mfuko huu
aidha kutokuwa na usimamizi mzuri na uendeshaji wa mfuko huu kunaweza kusababisha mfuko huu kukosa uendelevu
 fedha ambazo hazikutolewa fedha ambazo hazijarejeshwakiasi tzs bilioni athari halmashauri kutokuzingatia matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi wa umma katika kutekeleza miradi ya maendeleo kunasababisha kuwepo na mianya ya ubadhirifu na rushwa
hali hiyo inasababisha kupokewa vifaa visivyokuwa na viwango au vigezo vilivyoainishwa kupotea kwa vifaa miradi kufanywa chini ya kiwango hivyo kusababisha kutokuwepo kwa thamani ya fedha
ushauri wizara ya fedha na mipango ifanye tathmini ya utendaji wa idara ya sera katika ununuzi wa umma pppd ili kuboresha uwezo wa kutekeleza majukumu yake ya usimamizi na ufuatiliaji wa uzingatiaji wa sheria ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango izipatie uwezo wa kifedha na watumishi idara ya sera ya ununuzi wa umma pppd na mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra ili ziweze kusimamia ipasavyo matumizi ya mfumo wa manunuzi ya umma kwa njia ya mtandao e procurement system ujulikanao kama taneps
hii itaongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa mikataba
pia mfumo huu utasaidia kupunguza ukiukwaji wa sheria ya manunuzi ya umma
aidha ifahamike kuwa matumizi ya kielektroniki bila usimamizi bora internal control ni hatari kwa uwajibikaji
serikali iwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao hawazingatii sheria na kanuni za manunuzi wakati wakishughulikia upatikanaji wa huduma vifaa na miundombinu ya serikali na taasisi zake
pia asasi za kiraia na vyombo vya habari viendelee kuuelimisha umma juu ya nafasi ya wananchi katika kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya miradi ya maendeleo ili kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
jambo la matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka kulikuwa na matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa
matumizi hayo ni pamoja na i
ii
iii
iv
athari kutokana na mapungufu yaliyoainishwa hapo juu serikali imepoteza jumla ya tzs 
 bilioni kupitia kufanyika kwa manunuzi yasiyo na tija
fedha hizi zingeweza kupelekwa kwenye huduma nyingine za kijamii kama afya elimu au maji
ushauri serikali kupitia or tamisemi iendelee kuzisimamia halmashauri katika kuimarisha mifumo yake ya ndani ili kuzuia mianya ya upotevu wa fedha
aidha menejimenti kamati za ukaguzi za halmashauri pamoja na mabaraza ya madiwani yahakikishe utekelezaji wa matakwa ya kisheria ya udhibiti wa mifumo ya ndani
vilevile or tamisemi inashauriwa kwanza ifanye ukaguzi maalumu wa fedha tzs 
 bilioni ambazo zilitumika pasipo udhibiti madhubutu katika akaunti ya amana na kuwachukulia hatua waliohusika
pia or tamisemi inashauriwa kuandaa mwongozo utakaosimamia uendeshaji wa mfuko wa amana kwa ufanisi zaidi
 malipo yasiyostahili tzs
 bilioni katika halmashauri mikopo isiyorejeshwa kutoka akaunti ya amana tzs
 bilioni katika halmashauri malipo yasiyodhibitiwa katika akaunti ya amana tzs
 bilioni katika halmashaur mapungufu katika matumizi ya mafuta ya magari yaliyosababisha hasara ya tzs
 bilioni katika halmashauri athari halmashauri kutokuzingatia matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi wa umma katika kutekeleza miradi ya maendeleo kunasababisha kuwepo na mianya ya ubadhirifu na rushwa
hali hiyo inasababisha kupokewa vifaa visivyokuwa na viwango au vigezo vilivyoainishwa kupotea kwa vifaa miradi kufanywa chini ya kiwango hivyo kusababisha kutokuwepo kwa thamani ya fedha
ushauri wizara ya fedha na mipango ifanye tathmini ya utendaji wa idara ya sera katika ununuzi wa umma pppd ili kuboresha uwezo wa kutekeleza majukumu yake ya usimamizi na ufuatiliaji wa uzingatiaji wa sheria ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango izipatie uwezo wa kifedha na watumishi idara ya sera ya ununuzi wa umma pppd na mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra ili ziweze kusimamia ipasavyo matumizi ya mfumo wa manunuzi ya umma kwa njia ya mtandao e procurement system ujulikanao kama taneps
hii itaongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa mikataba
pia mfumo huu utasaidia kupunguza ukiukwaji wa sheria ya manunuzi ya umma
aidha ifahamike kuwa matumizi ya kielektroniki bila usimamizi bora internal control ni hatari kwa uwajibikaji
serikali iwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao hawazingatii sheria na kanuni za manunuzi wakati wakishughulikia upatikanaji wa huduma vifaa na miundombinu ya serikali na taasisi zake
pia asasi za kiraia na vyombo vya habari viendelee kuuelimisha umma juu ya nafasi ya wananchi katika kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya miradi ya maendeleo ili kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
jambo la matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka kulikuwa na matumizi yasiyo na tija kwenye mamlaka ya serikali za mitaa
matumizi hayo ni pamoja na i
ii
iii
iv
athari kutokana na mapungufu yaliyoainishwa hapo juu serikali imepoteza jumla ya tzs 
 bilioni kupitia kufanyika kwa manunuzi yasiyo na tija
fedha hizi zingeweza kupelekwa kwenye huduma nyingine za kijamii kama afya elimu au maji
ushauri serikali kupitia or tamisemi iendelee kuzisimamia halmashauri katika kuimarisha mifumo yake ya ndani ili kuzuia mianya ya upotevu wa fedha
aidha menejimenti kamati za ukaguzi za halmashauri pamoja na mabaraza ya madiwani yahakikishe utekelezaji wa matakwa ya kisheria ya udhibiti wa mifumo ya ndani
vilevile or tamisemi inashauriwa kwanza ifanye ukaguzi maalumu wa fedha tzs 
 bilioni ambazo zilitumika pasipo udhibiti madhubutu katika akaunti ya amana na kuwachukulia hatua waliohusika
pia or tamisemi inashauriwa kuandaa mwongozo utakaosimamia uendeshaji wa mfuko wa amana kwa ufanisi zaidi
 malipo yasiyostahili tzs
 bilioni katika halmashauri mikopo isiyorejeshwa kutoka akaunti ya amana tzs
 bilioni katika halmashauri malipo yasiyodhibitiwa katika akaunti ya amana tzs
 bilioni katika halmashaur mapungufu katika matumizi ya mafuta ya magari yaliyosababisha hasara ya tzs
 bilioni katika halmashauri jambo la hali ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutokana na ripoti ya cag ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo iliyojumuisha miradi ya serikali kuu na serikali za mitaa ya mwaka imeonesha kuwepo kwa mapungufu ya utekelezaji katika sekta za uchukuzi na maji kama ifuatavyo
a b kutolipwa kwa madai ya wakandarasi tzs
 trilioni kwa miradi ya sekta ya uchukuzicag alibaini madai ya tzs
 trilioni kwa wakandarasi ambao walitekeleza miradi ya ujenzi ya barabara na viwanja vya ndege kupitia tanroads
deni hilo lilitokana na ucheleweshwaji wa malipo kutoka wizara ya fedha na mipango kwenda tanroads na kushindwa kuwalipa kwa wakati wakandarasi wahandisi washauri na watu walioathiriwa na utekelezaji wa miradi hiyo
mchanganuo wa deni la tzs
 trilioni umeoneshwa kama ifuatavyo malipo ya hati za madai ya kazi tzs
 bilioni
malipo ya riba zitokanazo na kuchelewesha malipo tzs
 bilioni
fidia kwa watu walioathiriwa na miradi tzs
 bilioni
pia cag alibaini kucheleweshwa kwa malipo ya tzs
 bilioni ya kazi zilizotekelezwa kupitia mikataba ya programu ya maendeleo katika sekta ya maji wsdp
miradi ya maji ya tzs
 bilioni imekamilika lakini haifanyi kazi
katika manispaa ya singida cag alibaini miradi saba iliyotekelezwa na programu ya maendeleo katika sekta ya maji wsdp yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo haifanyi kazi japokua imekamilika tangu juni 
hali hii inatokana na uharibifu wa miundombinu ya maji na upatikanaji wa maji kwa kiwango kidogo kutoka kwenye vyanzo
aidha vituo vya maji vipatavyo vilivyo chini ya watekeleza miradi katika maeneo mbalimbali nchini havitoi maji kutokana na kutofanyiwa matengene zo ya mara kwa mara
 jambo la hali ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutokana na ripoti ya cag ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo iliyojumuisha miradi ya serikali kuu na serikali za mitaa ya mwaka imeonesha kuwepo kwa mapungufu ya utekelezaji katika sekta za uchukuzi na maji kama ifuatavyo
a b kutolipwa kwa madai ya wakandarasi tzs
 trilioni kwa miradi ya sekta ya uchukuzicag alibaini madai ya tzs
 trilioni kwa wakandarasi ambao walitekeleza miradi ya ujenzi ya barabara na viwanja vya ndege kupitia tanroads
deni hilo lilitokana na ucheleweshwaji wa malipo kutoka wizara ya fedha na mipango kwenda tanroads na kushindwa kuwalipa kwa wakati wakandarasi wahandisi washauri na watu walioathiriwa na utekelezaji wa miradi hiyo
mchanganuo wa deni la tzs
 trilioni umeoneshwa kama ifuatavyo malipo ya hati za madai ya kazi tzs
 bilioni
malipo ya riba zitokanazo na kuchelewesha malipo tzs
 bilioni
fidia kwa watu walioathiriwa na miradi tzs
 bilioni
pia cag alibaini kucheleweshwa kwa malipo ya tzs
 bilioni ya kazi zilizotekelezwa kupitia mikataba ya programu ya maendeleo katika sekta ya maji wsdp
miradi ya maji ya tzs
 bilioni imekamilika lakini haifanyi kazi
katika manispaa ya singida cag alibaini miradi saba iliyotekelezwa na programu ya maendeleo katika sekta ya maji wsdp yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo haifanyi kazi japokua imekamilika tangu juni 
hali hii inatokana na uharibifu wa miundombinu ya maji na upatikanaji wa maji kwa kiwango kidogo kutoka kwenye vyanzo
aidha vituo vya maji vipatavyo vilivyo chini ya watekeleza miradi katika maeneo mbalimbali nchini havitoi maji kutokana na kutofanyiwa matengene zo ya mara kwa mara
 jambo la uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari
cag aliainisha upungufu wa miundombinu ya elimu vyumba vya madarasa maabara vyoo mabweni madawati na nyumba za walimu katika shule za msingi na sekondari katika halmashauri zilizofanyiwa tathimini
uhaba wa nyumba za walimu ndio mkubwa zaidi ambapo uhaba huo katika shule za sekondari ni asilimia wakati kwenye shule za msingi ni asilimia 
uhaba wa matundu ya vyoo unafuata kwa kuwa na asilimia kwenye shule za sekondari wakati shule za msingi zikiwa na asilimia 
uhaba huo ni kama unavyooneshwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
 taarifa juu ya uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari athari upungufu wa nyumba za walimu unashusha morali ya kazi kwa watendaji hasa kwenye shule za vijijini ambapo hakuna nyumba za kupanga na kusababisha watendaji hao kutembea umbali mrefu ili kufika maeneo yao ya kazi
aidha upungufu wa matundu ya vyoo huathiri afya na utulivu wa wanafunzi hususan wanafunzi wa kike na wale wenye mahitaji maalum
hali hiyo huchangia kwa kiasi kikubwa ushukaji wa mahudhurio na kiwango cha elimu nchini
 nyumba za waalimu matundu ya vyoomaabaravyumba vya madarasamadawati nyumba za waalimumatundu ya vyoomadawati vyumba vya madarasa shule za sekondari shule za msingi ushauri or tamisemi na wizara ya elimu sayansi na teknolojia washirikiane katika kutekeleza mikakati iliyopo ya uboreshwaji wa miundombinu ya shule
pia mamlaka ya serikali za mitaa ziendelee kushirikisha wananchi kwenye mipango ya maendeleo ya shule ili kuchangia nguvukazi katika kuibua na kuboresha miundombinu ya shule za msingi na sekondari nchini
jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita jambo hili linazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya usimamizi wa hesabu za serikali za mitaa laac
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag inaonesha kuwa kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa kabisa
hata hivyo kwa mujibu wa uchambuzi wa wajibu kwa miaka mitatu na unaonesha hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu
hii ni kutokana na mabaraza ya madiwani idara ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali iagd pamoja na or tamisemi kutotilia mkazo utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na cag
kwa mujibu wa ripoti ya cag utekelezaji wa mapendekezo yaliyojumuishwa kwenye ripoti kuu ya mamlaka za serikali za mitaa hairidhishi kutokana na jitihada hafifu za maafisa masuuli katika kushughulikia mapungufu yaliyobainishwa
kielelezo na
kinaonesha hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu 
kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu utekelezaji wa maendeleo ya cag katika mamlaka yaserikali za mitaa yanayotekelezwa yamepitwa na wakati hayajatekelezwa yaliyotekelezwa jambo la uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari
cag aliainisha upungufu wa miundombinu ya elimu vyumba vya madarasa maabara vyoo mabweni madawati na nyumba za walimu katika shule za msingi na sekondari katika halmashauri zilizofanyiwa tathimini
uhaba wa nyumba za walimu ndio mkubwa zaidi ambapo uhaba huo katika shule za sekondari ni asilimia wakati kwenye shule za msingi ni asilimia 
uhaba wa matundu ya vyoo unafuata kwa kuwa na asilimia kwenye shule za sekondari wakati shule za msingi zikiwa na asilimia 
uhaba huo ni kama unavyooneshwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
 taarifa juu ya uhaba wa miundombinu ya elimu katika shule za msingi na sekondari athari upungufu wa nyumba za walimu unashusha morali ya kazi kwa watendaji hasa kwenye shule za vijijini ambapo hakuna nyumba za kupanga na kusababisha watendaji hao kutembea umbali mrefu ili kufika maeneo yao ya kazi
aidha upungufu wa matundu ya vyoo huathiri afya na utulivu wa wanafunzi hususan wanafunzi wa kike na wale wenye mahitaji maalum
hali hiyo huchangia kwa kiasi kikubwa ushukaji wa mahudhurio na kiwango cha elimu nchini
 nyumba za waalimu matundu ya vyoomaabaravyumba vya madarasamadawati nyumba za waalimumatundu ya vyoomadawati vyumba vya madarasa shule za sekondari shule za msingi ushauri or tamisemi na wizara ya elimu sayansi na teknolojia washirikiane katika kutekeleza mikakati iliyopo ya uboreshwaji wa miundombinu ya shule
pia mamlaka ya serikali za mitaa ziendelee kushirikisha wananchi kwenye mipango ya maendeleo ya shule ili kuchangia nguvukazi katika kuibua na kuboresha miundombinu ya shule za msingi na sekondari nchini
jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita jambo hili linazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya usimamizi wa hesabu za serikali za mitaa laac
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag inaonesha kuwa kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa kabisa
hata hivyo kwa mujibu wa uchambuzi wa wajibu kwa miaka mitatu na unaonesha hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu
hii ni kutokana na mabaraza ya madiwani idara ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali iagd pamoja na or tamisemi kutotilia mkazo utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na cag
kwa mujibu wa ripoti ya cag utekelezaji wa mapendekezo yaliyojumuishwa kwenye ripoti kuu ya mamlaka za serikali za mitaa hairidhishi kutokana na jitihada hafifu za maafisa masuuli katika kushughulikia mapungufu yaliyobainishwa
kielelezo na
kinaonesha hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu 
kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mamlaka ya serikali za mitaa kwa miaka mitatu utekelezaji wa maendeleo ya cag katika mamlaka yaserikali za mitaa yanayotekelezwa yamepitwa na wakati hayajatekelezwa yaliyotekelezwa hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya laac kamati ya laac hupitia ripoti ya cag ya mwaka husika pamoja na kuwahoji maafisa masuuli juu ya hoja zilizoibuliwa na cag kisha hutoa maagizo ambayo yanapaswa kutekelezwa na maafisa hao
hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti ya mwaka inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa ni maagizo tu sawa na asilimia yaliyotekelezwa maagizo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa na maagizo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopita katika miradi ya maendeleoripoti ya cag ya miradi ya maendeleo ya mwaka inaonesha kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka ni mapendekezo sawa na asilimia yaliyotekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yamejirudia haya ni mapendekezo ambayo hayajatekelezwa kwa muda mrefu na yamejirudia lakini bado hayajapitwa na wakati na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
kiujumla ripoti ya cag inaonesha utekelezaji wa mapendekezo yake bado upo chini ya asilimia 
hali hii inasababisha kupungua kwa ufanisi na umahiri katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kielelezo na
kinaeleza mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu yaliyotekelezwa yanayoendelea kutekelezwahayajatekelezwayanayojirudiayamepitwa na wakati athari utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag unapunguza uwajibikaji na ufanisi katika utendaji wa serikali
vilevile unasababisha upotevu wa rasilimali za umma ambazo zingepaswa kuokolewa kutokana na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag
ushauri wajibu inashauri yafuatayo i idara ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali na or tamisemi kuendelea kutilia mkazo utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa kuhakikisha vikao vyote vya halmashauri vinakuwa na ajenda ya kudumu ambayo ni utekelezaji wa mapendekezo ya cag
ii or tamisemi iimarishe kamati za ukaguzi za halmashauri
iii kamati ya laac iendelee kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na cag na mapendekezo yake ili kuongeza uwajibikaji na ufanisi katika usimamizi wa rasilimali za umma
iv asasi za kiraia na vyombo vya habari vinapaswa kujadili mapendekezo aliyoyatoa cag na maelekezo yaliyotolewa na kamati za usimamizi za kudumu za bunge ili kuielimisha jamii kuyafahamu na kufuatilia utekelezaji wake
 hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya laac kamati ya laac hupitia ripoti ya cag ya mwaka husika pamoja na kuwahoji maafisa masuuli juu ya hoja zilizoibuliwa na cag kisha hutoa maagizo ambayo yanapaswa kutekelezwa na maafisa hao
hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti ya mwaka inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa ni maagizo tu sawa na asilimia yaliyotekelezwa maagizo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa na maagizo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopita katika miradi ya maendeleoripoti ya cag ya miradi ya maendeleo ya mwaka inaonesha kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka ni mapendekezo sawa na asilimia yaliyotekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yamejirudia haya ni mapendekezo ambayo hayajatekelezwa kwa muda mrefu na yamejirudia lakini bado hayajapitwa na wakati na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
kiujumla ripoti ya cag inaonesha utekelezaji wa mapendekezo yake bado upo chini ya asilimia 
hali hii inasababisha kupungua kwa ufanisi na umahiri katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
kielelezo na
kinaeleza mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu yaliyotekelezwa yanayoendelea kutekelezwahayajatekelezwayanayojirudiayamepitwa na wakati athari utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag unapunguza uwajibikaji na ufanisi katika utendaji wa serikali
vilevile unasababisha upotevu wa rasilimali za umma ambazo zingepaswa kuokolewa kutokana na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag
ushauri wajibu inashauri yafuatayo i idara ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali na or tamisemi kuendelea kutilia mkazo utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa kuhakikisha vikao vyote vya halmashauri vinakuwa na ajenda ya kudumu ambayo ni utekelezaji wa mapendekezo ya cag
ii or tamisemi iimarishe kamati za ukaguzi za halmashauri
iii kamati ya laac iendelee kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na cag na mapendekezo yake ili kuongeza uwajibikaji na ufanisi katika usimamizi wa rasilimali za umma
iv asasi za kiraia na vyombo vya habari vinapaswa kujadili mapendekezo aliyoyatoa cag na maelekezo yaliyotolewa na kamati za usimamizi za kudumu za bunge ili kuielimisha jamii kuyafahamu na kufuatilia utekelezaji wake
 hitimisho mambo tisa yaliyochambuliwa yameonesha matokeo chanya na hasi katika utendaji wa mamlaka za serikali za mitaa na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
dosari zilizoonekana katika manunuzi ya umma usimamizi wa matumizi ya fedha za umma upangaji wa mipango na bajeti na utekelezaji wa mapendekezo ya cag laac zinatokana na ukiukwaji wa sheria na miongozo mbalimbali ikiwemo sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa pamoja na sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka 
wajibu inashauri kamati ya kudumu ya bunge laac wizara ya or tamisemi wizara ya elimu sayansi na teknolojia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora pamoja na wizara ya fedha na mipango kufuatilia na kutekeleza kikamilifu mapendekezo yaliyotolewa na cag
aidha utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag na yanayoshauriwa na wajibu ni muhimu yakatekelezwa ili kukuza na kuendeleza uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma nchini
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni hitimisho mambo tisa yaliyochambuliwa yameonesha matokeo chanya na hasi katika utendaji wa mamlaka za serikali za mitaa na utekelezaji wa miradi ya maendeleo
dosari zilizoonekana katika manunuzi ya umma usimamizi wa matumizi ya fedha za umma upangaji wa mipango na bajeti na utekelezaji wa mapendekezo ya cag laac zinatokana na ukiukwaji wa sheria na miongozo mbalimbali ikiwemo sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka iliyorekebishwa pamoja na sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka 
wajibu inashauri kamati ya kudumu ya bunge laac wizara ya or tamisemi wizara ya elimu sayansi na teknolojia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora pamoja na wizara ya fedha na mipango kufuatilia na kutekeleza kikamilifu mapendekezo yaliyotolewa na cag
aidha utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag na yanayoshauriwa na wajibu ni muhimu yakatekelezwa ili kukuza na kuendeleza uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma nchini
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni yaliyomo ukurasa sheria ya utumishi wa umma
nam ya kanuni za utumishi wa umma za mwaka chini ya kifungu cha sehemu ya sheria tangazo la sheria lililotajwa hapo chini limetangazwa katika gazeti rasmi hili
tangazo la sheria nam
 kanuni za utumishi wa umma tangazo nam
 kanuni za utumishi wa umma sheria iliyotumika namba ya kanuni hizi zimetungwa na waziri mwenye dhamana ya utumishi wa umma zanzibar kwa kutumia uwezo aliopewa chini ya kifungu cha sheria ya utumishi wa umma nam
ya 
yaliyomo sehemu ya kwanza utangulizi 
jina fupi na kuanza kutumika
matumizi ya kanuni
ufafanuzi wa maneno sehemu ya pili taratibu za uajiri na upandishaji daraja 
watumishi wa umma
uajiri
ujazaji wa nafasi zilizowazi
tangazo la ajira na utaratibu wa usaili
kamati ya ushauri wa utaalamu kuhusu suala la ajira
muda wa majaribio na kuthibitishwa kazini
masharti ya uajiri
ajira ya mkataba baada ya kustaafu
watumishi wa kuazimwa
ulipaji mishahara
mamlaka ya kupandishwa daraja na kubadilishwa kada
kupandishwa daraja kwa watumishi wa umma
sababu zinazopelekea kupandishwa cheo
kukubali au kukataa cheo
muda wa kupandishwa cheo
uteuzi katika utumishi
taratibu za kushikilia wadhifa
kusita kwa ajira
uajiri kwa aliyewahi kuachishwa kazi au kuingia hatiani kwa kosa la jinai
kustaafu kwa hiari
kustaafu kwa lazima
muda wa kutoa taarifa ya kuacha kazi
sehemu ya tatu mashar ti ya ajira kwa makundi maalum 
hifadhi kwa watumishi wajawazito na wanaonyonyesha
kazi za usiku kwa watumishi wa kike
uajiri kwa watu wenye ulemavu
ajira kwa mtu mwenye vvu ukimwi
kipaumbele cha ajira kwa watu wenye mahitaji maalumu
sehemu ya nne maadili ya watumishi wa umma 
viwango vya kimaadili
miiko ya watumishi wa umma
matumizi ya vileo
kivazi katika sehemu za kazi
vitendo vya ukosefu wa nidhamu
udhalilishaji wa kijinsia
mkataba wa huduma
mgongano wa maslahi katika utumishi wa umma
kutoa au kuchukua zawadi
kupokea au kutoa hongo
uwajibikaji kwa uongozi
sehemu ya tano taratibu za kiofisi na mawasiliano 
saa za kazi
watumishi wanaoingia kwa zamu
mahudhurio kazini
daftari la mahudhurio
marufuku kutohudhuria kazini
mawasiliano kuwa katika lugha ya kiswahili
mawasiliano rasmi ya taasisi za umma
mawasiliano katika afisi za utumishi wa umma 
mawasiliano kati ya waziri na mtumishi wa umma 
mawasiliano nje ya taasisi
sehemu ya sita usimamizi wa taarifa na kumbukumbu 
masjala katika utumishi wa umma
upatikanaji wa kumbukumbu binafsi
udhibiti wa kumbukumbu za serikali
kuondoa kuharibu au kubadilisha kumbukumbu
kuchapisha taarifa za afisi kwa asiyehusika
sehemu ya saba viwango vya ajira na mahusiano kazini 
muda wa zaidi katika kazi
likizo la mwaka
likizo ya dharura na muda
likizo ya maradhi
likizo ya uzazi
likizo la mume wa mke aliyejifungua
likizo bila ya malipo
hatua zitakozochukuliwa likizo bila ya malipo inapomalizika
utekelezaji wa makubaliano ya pamoja
masharti ya kuingia katika makubaliano
mambo ya kuingia kwenye makubaliano
chombo cha majadiliano
muundo wa chombo cha majadiliano
kazi za chombo cha majadiliano
taratibu za kuwasilisha malalamiko kwa muajiri
hatua za uwasilishaji wa lalamiko
kushughulikiwa kwa lalamiko
sehemu ya nane mafunzo 
nafasi za mafunzo katika kazi
uchunguzi wa afya
mkataba wa mafunzo
taratibu za udhamini wa mafunzo
posho la mafunzo ya muda mfupi nje ya nchi
posho la mafunzo ya ndani ya nchi
kutoa taarifa kwa ubalozi wa tanzania
mafunzo baada ya saa za kazi
marekebisho ya mshahara kwa aliyerudi masomoni
sehemu ya tisa fursa za watumishi wa umma 
fursa ya kupata mshahara wa likizo
mkopo wa mshahara
posho la safari za kikazi 
posho la kukaimu na kushikilia nafasi 
posho la mazingira hatarishi
posho la kazi maalum 
posho la uhamisho 
maposho mengineyo sehemu ya kumi usimamizi wa rasimali watu 
mpango wa rasilimali watu
ufuatiliaji na tathmini
tathmini ya utendaji kazi
uhamisho wa mtumishi wa umma
sehemu ya kumi na moja mashar ti ya ajira kwa raia wa kigeni 
ajira kwa mtumishi wa kigeni
mkataba
likizo ya mwaka
likizo ya dharura
kuambatana na familia wakati wa safari
utaratibu wa usafiri
malipo ya ushuru na kodi nyenginezo
uchunguzi wa kiafya
mkopo kwa mtumishi wa kigeni
shughuli za kisiasa
kumalizika mkataba
kifo cha mtumishi wa kigeni
sehemu ya kumi na mbili utaratibu wa makosa ya nidhamu na jinai 
utaratibu wa makosa ya kinidhamu
utaratibu wa makosa ya jinai
mwenendo wa kinidhamu kuwa siri
adhabu kwa mujibu wa uzito wa kosa
utaratibu wa hukumu ya makosa ya kinidhamu
taarifa ya rufaa
rufaa
muda wa kusikiliza rufaa
sehemu ya kumi na tatu matibabu ya watumishi wa umma 
matibabu pamoja na uchunguzi wa afya ya mtumishi wa umma
sehemu ya kumi na nne mengineyo 
makabidhiano
ruhusa za safari kwa mtumishi wa umma
utaratibu wa uombaji wa likizo kwa wateuliwa
vyeti vinavyotambulika na serikali
kukabiliana na maafa
gharama za maziko
matumizi ya simu
ununuzi wa vifaa vya kazi
vipando vya serikali
huduma ya kwanza kwa watumishi
vifaa vya kiusalama
nyumba na samani za serikali
muhuri wa afisi
hakimiliki
nishani
kuagwa kwa watumishi wa umma
gazeti rasmi la serikali
kushiriki katika siasa
wafanyakazi wa kujitolea
kutokuwepo kwa watumishi wa kutwa
kanuni za utumishi zinakerebishika
orodha ya viamba tanisho kiamba tisho a ardhilhali ya kuingia kazini kiamba tisho b upimaji wa kidaktari
kiamba tisho c mkataba wa kuingizwa kazini
kiamba tisho d ahadi kiamba tisho e mkataba wa uajiri baada ya kustaafu
kiamba tisho f mkataba wa ajira maalum kwa uteuzi wa mheshimiwa rais kiamba tisho g shahada ya utumishi certificate of service kiamba tisho h muongozo wa utengenezaji wa mkataba wa utoaji wa huduma kiamba tisho i mkataba wa udhamini wa masomo au mafunzo kwa watumishi umma kiamba tisho j mkataba wa uajiri wa kutwa
 dibaji kanuni hizi zinachukua nafasi ya kanuni za utumishi wa baraza la wawakilishi maadili ya utumishi wa mahakama na kanuni za utumishi serikali 
kanuni hizi zina lengo la kutoa ufafanuzi wa masharti ya sheria ya utumishi wa umma ili kutoa muongozo wa uendeshaji wa masuala hayo
vile vile zina madhumuni ya kuziba mapengo ambayo yangejitokeza katika utekelezaji na uendeshaji wa utumishi
kwa kuwa kanuni hizi haziwezi kuelezwa kuwa ni za ukamilifu
watumishi wa umma wanasisitizwa wanapoona upungufu wowote au haja yoyote ya kufanya marekebisho kuchangia na kutoa maoni yao afisi kuu ya utumishi wa umma ili kuweza kuziimarisha zaidi
waziri wa utumishi baada ya kuzingatia maoni hayo atapaswa kuchukua hatua zinazostahiki
 sheria ya utumishi wa umma namba ya kanuni za utumishi wa umma za mwaka chini ya kifungu cha kwa uwezo niliopewa chini ya kifungu cha sheria ya utumishi wa umma namba ya mimi haroun ali suleiman waziri wa nchi or kazi na utumishi wa umma zanzibar natunga kanuni zifuatazo sehemu ya kwanza utangulizi 
kanuni hizi zitajulikana kama kanuni za utumishi wa umma za mwaka na zitaanza kutumika mara baada ya kutiwa saini na waziri na kuchapishwa katika gazeti rasmi la serikali
isipokuwa kama itaelekezwa vyenginevyo kanuni hizi zitatumika moja kwa moja katika usimamizi wa utumishi wa umma na ndizo zitakazodhibiti muundo uendeshaji na usimamizi wa taasisi zote za umma kama ilivyoelezwa katika kifungu cha sheria ya utumishi wa umma namba ya 
katika kanuni hizi isipokuwa kama maelezo yatahitaji vyenginevyo afisa katika utumishi wa umma maana yake ni muajiriwa katika utumishi wa umma mwenyejina fupi na kuanza kutumika
matumizi ya kanuni
tafsiri ya maneno
 wadhifa au daraja linalotambuliwa chini ya muundo wa utumishi unaohusika
afisi kuu ya utumishi wa umma maana yake ni afisi kuu ya utumishi wa umma ya utumishi wa umma inayosimamia masuala ya utumishi wa umma zanzibar
bodi ya madaktari maana yake ni bodi iliyoundwa chini ya sheria ya madaktari na madaktari wa meno namba ya 
daktari wa serikali maana yake ni daktari aliyeteuliwa na katibu mkuu wa wizara ya afya kwa kufanya uchunguzi na matibabu kwa watumishi wa umma
familia kwa madhumuni ya kanuni hizi maana yake ni baba mama mke mume mtoto kaka dada mamamkwe na babamkwe
gazeti maana yake ni gazeti rasmi la serikali ya mapinduzi ya zanzibar
idara maana yake ni kitengo chini ya w izara taasisi inayojitegemea au uwakala ulioanzishwa kwa jina hilo na kwa kawaida inaongozwa na mkurugenzi au afisa wa cheo kama hicho kwa jina lolote
jamaa maana yake ni ndugu wa karibu waliyomo ndani ya familia ya mtumishi
kamisheni maana yake ni kamisheni ya utumishi wa umma iliyoanzishwa chini ya kifungu cha cha katiba ya zanzibar
 katibu mkuu kiongozi maana yake ni kiongozi wa utumishi wa umma wa zanzibar kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba ya zanzibar
katibu mkuu maana yake ni afisa mtendaji mkuu wa wizara
kinyume cha utaratibu maana yake ni kinyume cha sheria kanuni na miongozo
kumbukumbu maana yake ni taarifa yoyote ya maandishi bila kuzingatia ipo katika muundo gani inayotumika kama ushahidi iliyopokelewa na kuhifadhiwa na taasisi yeyote katika utekelezaji wa majukumu ya taasisi husika
mamlaka ya usimamizi wa nidhamu maana yake ni mtu yeyote au mamlaka iliyopewa uwezo chini ya katiba sheria ya utumishi wa umma au sheria nyengine yoyote kuchukua hatua za kinidhamu dhidi ya mtumishi yeyote wa umma aliyeteuliwa au aliye chini yake
mahakama ya kazi maana yake ni kitengo cha mahakama kuu ya zanzibar iliyoanzishwa kwa sheria ya mahusiano kazini namba ya 
makundi maalumu kwa madhumuni ya kanuni hizi maana yake ni wanawake watu wenye ulemavu na watu wanaoishi na virusi vinavyosababisha ugonjwa wa ukimwi au kuathirika na ugonjwa wa ukimwi
mafunzo ya muda mrefu maana yake ni mafunzo yanayoanzia kipindi cha miezi tisa na kuendelea
 mamlaka ya rufaa maana yake ni mamlaka iliyopewa uwezo wa kusikiliza rufaa dhidi ya malalamiko au hatua za kinidhamu zitakazoombwa na mtumishi wa umma au serikali chini ya sheria ya utumishi wa umma
mavazi ya heshima maana yake ni kivazi kinachokubalika katika maadili ya kizanzibari
mkuu wa kazi maana yake ni mkuu wa idara au afisa yeyote ambaye amepewa majukumu ya kusimamia watumishi wengine
mkuu wa taasisi maana yake ni afisa mtendaji mkuu wa taasisi zinazojitegemea za utumishi wa umma
mtumishi wa kigeni maana yake ni mtumishi wa umma ambaye si raia wa tanzania
mtumishi wa umma maana yake ni mtu yoyote alieajiriwa katika utumishi wa umma
nyaraka za serikali maana yake ni kumbukumbu zinazopatikana na kutathminiwa pamoja na kuhifadhiwa katika jengo la uhifadhi wa nyaraka la taifa
rais maana yake ni rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi
serikali maana yake ni serikali ya mapinduzi ya zanzibar
sheria maana yake ni sheria ya utumishi wa umma namba ya iliyoanzishwa chini ya kifungu cha cha sheria hiyo
 taasisi maana yake ni chombo au afisi huru inayojitegemea katika utumishi wa umma
tume ya utumishi husika maana yake ni tume za utumishi zilizoanzishwa chini ya kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma
upandishwaji daraja maana yake ni kupandishwa daraja kwa mtumishi wa umma kutoka nafasi ndogo kwenda kubwa
usiku kwa madhumuni ya kanuni hizi maana yake ni kuanzia saa jioni hadi saa za asubuhi
vileo maana yake ni vinywaji au kitu chochote vinavyoweza kubadilisha akili ya mtu
visiwa maana yake ni visiwa vya unguja na pemba na visiwa vidogo vidogo vilivyomo kwenye eneo la zanzibar
watumishi wa muda maana yake ni watumishi wanaoajiriwa kwa muda maalum kuanzia miezi sita hadi miaka mitatu
watumishi wa kutwa maana yake ni watumishi ambao wanalipwa malipo yao baada ya kumaliza kazi kwa siku
waziri maana yake ni waziri mwenye dhamana ya utumishi wa umma
wizara maana yake ni wizara iliyoanzishwa kwa namna iliyoelezwa chini ya kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma
 sehemu ya pili taratibu za uajiri na upandishaji daraja 
 kutakuwa na watumishi wa umma watakaogawika katika makundi yafuatayo a watumishi wa kudumu watakaokuwa na haki ya kupata likizo la malipo kiinua mgongo na malipo ya uzeeni watakapostaafu baada ya kumaliza muda wao wa utumishi au watakapoachishwa kazi kwa sababu zinazoruhusu kupata mafao endapo muda wa utumishi wao kazini unaruhusu kupatiwa malipo hayo
b watumishi wa muda maalum watakaokuwa na fursa ya kupata likizo na kupata maslahi yao kwa mujibu walivyokubaliana katika mkataba
 kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuangalia vigezo vinavyohitajika kwa uajiri wa nafasi yoyote ile kwa mujibu wa nafasi husika na atahakikisha yafuatayo a mtu yeyote atakayeingia katika utumishi wa umma atalazimika kujaza fomu ya aridhilihali kiamba tisho a na kufanyiwa uchunguzi wa afya yake na kuthibtishwa iwapo afya yake inaruhusu kufanya kazi husika na daktari wa serikali katika hospitali iliyokubalika na serikali kiamba tishowatumishi wa umma
uajiri
 b atalazimika kufunga mkataba wa ajira kiamba tisho c na kujaza fomu ya ahadi ya kiapo inayokataza kutoa siri za serikali kiamba tisho d
b katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha kuwa watumishi wanaoingia katika ajira ya utumishi wa umma kwa mara ya kwanza wanapatiwa mafunzo ya awali ya kazi ndani ya muda wa majaribio
c katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha kuwa watumishi wanaoingia katika ajira ya utumishi wa umma wenye mikopo katika bodi za mikopo za elimu ya juu anawatolea taarifa kwa bodi husika kwa ajili ya hatua za kurejesha mikopo hiyo
 baada ya muajiriwa kuridhia masharti yaliyomo katika mkataba wa ajira na kusaini katibu mkuu au mkuu wa taasisi au afisa yeyote aliyepewa mamlaka kwa niaba yake nae atasaini mkataba huo utakuwa umekamilika nakala ya aridhililhali fomu za uchunguzi wa afya mkataba wa ajira pamoja na fomu ya ahadi ya kiapo ya kutunza siri zitatumwa katika tume ya utumishi husika afisi kuu ya utumishi wa umma wizara ya fedha na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu cha cha sheria katibu mkuu au mkuu wa taasisi iwapo kuna nafasi zilizowazi na zinazohitajika kujazwa na ikiwa bajeti inaruhusu atawasilisha ombi la kujaza nafasi hiyo afisi kuu ya utumishi wa umma
ujazaji wa nafasi zilizowazi
 siruhusa kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi kumuombea ajira mtumishi wa umma aliyeacha kazi kutoka taasisi moja ya serikali kwenda taasisi nyengine au mashirika ya umma
 mtumishi aliyeacha kazi chini ya kanuni ndogo ya ya kanuni hii iwapo akihitaji kuajiriwa tena atalazimika kupata kibali kutoka kwa katibu mkuu kiongozi
 tume ya utumishi husika itahakikisha nafasi zilizokuwa wazi katika idara zinatangazwa katika vyombo vya habari kama vile redio televisheni magazeti pamoja na mitandao
 tangazo la nafasi ya kazi litaainisha mahitaji na masharti ya kazi hiyo cheo kazi zake na ngazi ya mshahara
 tume ya utumishi husika itaandaa usaili kwa njia ya maandishi na njia ya mdomo kwa ajili ya kupata waajiriwa wenye sifa
 tume ya utumishi husika itahakikisha inatoa kibali cha ajira kwa wasailiwa waliotimiza sifa za ajira
 mtu asiyeridhika na jinsi mchakato wa usaili ulivyoendeshwa anaweza kupeleka malalamiko yake kwa kamisheni ya utumishi wa umma ndani ya miezi mitatu kutoka mchakato huo ulipofanyika
 tume ya utumishi husika na taasisi za umma kwa kushirikana na afisi ya usalama wa serikali gso zitalazimika kumfanyia muajiriwa uchunguzi wa kiusalama kabla ya kutoa kibali cha kumuajiri ndani ya muda wa mwezi mmoja baada ya hatua za usaili kukamilika
tangazo la ajira na utaratibu wa usaili
 bila ya kuathiri kanuni ndogo ya ya kanuni hii afisi ya usalama wa serikali gso itazingatia mambo yafuatayo wakati wa kumfanyia muajiriwa uchunguzi wa kiusalama i vyeti vya masomo vya muajiriwa ii mahala anapoishi muajiriwa iii cheti cha kuzaliwa iv kitambulisho cha mzanzibari na v mwenendo na tabia zake katika jamii 
tume ya utumishi husika inaweza kuteua kamati ya wataalamu katika fani husika kwa lengo la kutoa ushauri juu ya kujaza nafasi za kazi
 bila ya kuathiri kifungu cha cha sheria ya ajira namba ya mtumishi yeyote ambae ameajiriwa kwa mara ya kwanza atalazimika kuwemo katika majaribio ya utumishi kwa muda wa miezi kumi na mbili kuanzia tarehe ya kuajiriwa
 ili kuhakikisha mtumishi aliyekuwemo katika muda wa majaribio anapata nafasi ya kuthibitishwa katika nafasi yake ni wajibu kwa muajiri kuhakikisha yafuatayo a mtumishi wa umma anafahamu taarifa za utendaji wake na mahitaji mengine ya kumuwezesha kuthibitishwa b mtumishi wa umma atalazimika kupewa taarifa ya maandishi ya robo mwaka juu ya utendaji wake wa kazi kamati ya ushauri wa utaalamu kuhusu suala la ajira
muda wa majaribio na kuthibiti shwa kazini
 c mtumishi wa umma atalazimika kupatiwa mafunzo ya awali ya kazi d ikihitajika mtumishi wa umma atakua na haki ya kupewa mafunzo ushauri au msaada wowote ili aweze kuthibitishwa e iwapo mtumishi wa umma atakuwa amekamilisha masharti ya majaribio katibu mkuu au mkuu wa taasisi atatoa taarifa kwa tume ya utumishi husika ambayo itachukua hatua za kumthibitisha kazini mtumishi alieajiriwa kwa mara ya kwanza f iwapo muda wa majaribio uliotolewa mwanzoni umekamilika bila ya mtumishi wa umma kukamilisha masharti ya majaribio ataongezewa muda wa majaribio kwa kipindi kisichozidi miezi sita na mtumishi huyo atapewa taarifa ya hatua hiyo kwa maandishi g endapo baada ya kuongezwa muda wa majaribio kwa mujibu wa kanuni ndogo f ya kanuni hii mtumishi wa umma ambae ataonekana bado hajatimiza masharti ya kuthibitishwa katika utumishi wa umma taasisi itachukua hatua za kupeleka mapendekezo katika tume ya utumishi husika kwa ajili ya kumuachisha kazi mtumishi wa umma alieajiriwa kwa mara ya kwanza
 mtumishi ambaye hakuthibitishwa baada ya kumalizika kwa vipindi vyote vya majaribio ataomba kuthibitishwa kazi kwa muajiri wake na ikiwa hajathibitishwa atapeleka malalamiko yake katika tume ya utumishi husika
 mtumishi wa umma aliye katika muda wa majaribio atakuwa na haki na fursa zifuatazo a kulipwa mshahara na posho anazostahiki kwa mujibu wa kazi yake b kumkumbusha muajiri wake ili amthibitishe baada ya kumaliza muda wa majaribio c kuomba likizo la kawaida la mwaka
 mtumishi wa umma aliyekuwepo katika muda wa majaribio hatoruhusika kwenda katika mafunzo ya muda mrefu mpaka baada ya kutimiza miaka miwili ya ajira yake
bila ya kuathiri masharti ya kifungu cha cha sheria katibu mkuu au mkuu wa taasisi a haruhusiki kabisa kumuajiri mtu aliye chini ya umri wa miaka katika utumishi wa umma b atalazimika kumpangia kazi mtumishi wa umma inayolingana na hali yake ya afya endapo mazingira ya kazi husika yanahitaji kufanya hivyo
 mtumishi wa umma aliyekwisha kustaafu na kupata kiinua mgongo chake na pencheni hatoajiriwa tena kwa masharti ya kudumu katika nafasi itakayoweza kumpatia pencheni kwa mara nyengine isipokuwa anaweza kuajiriwa kwa mkataba maalum na nafasi inayohitaji kujazwa lazima iwe imetangazwa na waziri mwenye dhamana ya utumishi wa umma katika gazeti rasmi la serikali
 mtumishi aliyetajwa katika kanuni ndogo ya ya kanuni hii atalazimika kuridhia na kujaza mkataba kiamba tisho e
masharti ya uajiri
ajira ya mkataba baada ya kustaafu
 kwa madhumuni ya kifungu hiki watumishi wakatakaoteuliwa na rais baada ya kustaafu watajaza mkataba kiamba tisho f
 mtumishi katika utumishi wa umma zanzibar anaweza kufanya kazi kwa kuazimwa katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania jumuiya za kikanda taasisi au mashirika ya kimataifa baada ya kupata ridhaa kutoka kwa katibu mkuu kiongozi
 mtumishi yeyote anaweza kuazimwa kwa kipindi kisichozidi miaka miwili na kipindi hicho kinaweza kuongezwa kwa muda wa miaka miwili mengine iwapo mkuu wa taasisi katibu mkuu wake atakapoona inafaa
 baada ya kumalizika kwa muda wa vipindi viwili wakuu wa taasisi wanaohusika na mtumishi huyo watalazimika kuamua ama mtumishi huyo abakie katika sehemu aliyoazimwa au kurudi katika sehemu aliyotoka na endapo akirudi atalazimika kulipwa mshahara unaoendana na taasisi yake kwa mujibu wa cheo au elimu yake
 masharti yaliyotajwa katika kanuni ndogo ya na ya kanuni hii yatafuatwa kwa watumishi wa muungano jumuiya za kikanda pamoja na mashirika ya umma wanapohitajika kufanya kazi katika nafasi yoyote ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar isipokuwa kwa nafasi ya uteuzi wa rais
 endapo mtumishi wa umma ataazimwa kutoka utumishi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kwenda katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na wakati anaondoka katika utumishi wa serikali ya zanzibar amekwishatimiza kipindi cha miezi sitini cha kuchangiawatumishi wa kuazimwa
 katika mfuko wa hifadhi ya jamii atalipwa kutegemeana na alichochangia katika mfuko huo atakapofikia muda wake wa kustaafu
 mtumishi yeyote anaweza kufanya kazi kwa kuazimwa katika utumishi wa umma wa zanzibar kutoka wizara au taasisi moja kwenda nyengine kwa kipindi kisichozidi mwaka mmoja
endapo kipindi cha mwaka mmoja kitazidi katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kufuata taratibu za uhamisho au kumrejesha anakotoka
 mtumishi wa kuazimwa atapaswa kulipwa mshahara ule wa sehemu anayotoka au unaolingana na wadhifa wa sehemu ile aliyoazimwa kama anakokwenda mshahara ni mkubwa atalipwa tofauti ya mshahara wake bila ya maposho
 mtumishi wa kuazimwa atakuwa na haki ya kupandishwa cheo kupata nyongeza ya mshahara pamaoja na kupata haki nyenginezo zote zinazoambatana na masharti ya utumishi katika sehemu aliyoazimwa
 mishahara yote italipwa kila mwisho wa mwezi kwa fedha za kitanzania isipokuwa waajiriwa wa mikataba ambao malipo yao yanafuatana na masharti yaliyomo katika mikataba yao
 kila mtumishi wa umma atastahiki kulipwa mshahara wa mwezi alioutumikia
 kwa madhumuni ya kifungu hiki hesabu ya malipo ya mwezi mmoja itaanzia siku katika mwezi husika
ulipaji mishahara
 mtumishi wa umma hatoruhusika kupokea mshahara zaidi ya mmoja katika taasisi za umma isipokua anaweza kupokea posho kwa kazi aliyoifanya katika taasisi nyengine
 nyongeza ya mwaka ya mshahara kwa mtumishi wa umma itaongezwa kulingana na tathmini ya utendaji wake wa kazi
 mtumishi wa umma wa ngazi ya uteuzi wa rais akiondoshwa katika uteuzi mshahara wake wa mwezi utabaki kama ulivyo isipokuwa posho aliyokuwa akipokea wakati wa uteuzi litapangwa kulingana na matoleo ya afisi kuu ya utumishi wa umma
mamlaka ya kupandishwa daraja kubadilishwa kada kwa mtumishi pamoja na kuthibishwa cheo ambacho mtumishi anapewa yatakuwa kwa tume za utumishi
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu cha cha sheria katibu mkuu au mkuu wa taasisi atapendekeza kwa tume ya utumishi husika kumpandisha daraja mtumishi yeyote wa umma mwenye sifa na ujuzi wa nafasi zinazotarajiwa kujazwa kwa masharti yafuatayo a nafasi hiyo iwe inafahamika katika miundo ya kada za utumishi na mtumishi wa kujaza nafasi hiyo achaguliwe kwa mujibu wa masharti ya sheria
b bajeti ya kutosha zikiwemo fedha za kipindi kilichobaki cha matumizi ya mfumo wamamlaka ya kupandi shwa daraja na kubadili shwa kada
kupandi shwa daraja kwa watumishi wa umma
 muda wa kati kwa ajili ya kujaza nafasi husika c ripoti za tathmini za utendaji kazi wa mtumishi kwa kipindi kisichopungua miaka mitatu
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi hatokuwa na haki ya kumpandisha daraja mtumishi wa umma mpaka nafasi hiyo iwe imethibitishwa kwa maandishi na kwa kuzingatia kuwa nafasi hiyo ijazwe kwa malengo ya kupata utendaji mzuri na ufanisi katika wizara au taasisi na kwamba nafasi hiyo kabla ya hapo ilishikiliwa na mtumishi ambae wakati wa mahitaji ya kujazwa nafasi hiyo amepandishwa cheo katika nafasi nyengine au ameondolewa kwa sababu zozote zilizoainishwa katika sheria au kanuni hizi
 bila ya kuathiri masharti ya kanuni hizi kupandishwa cheo kutafanyika kwa mtumishi atakayethibitika kuwa anao uwezo wa kushika madaraka katika nafasi zilizowazi inayohitaji kujazwa
 mtumishi wa ngazi ya juu na mwenye sifa ya kushika nafasi zilizowazi atapewa kipaumbele katika kujaza nafasi hiyo
endapo katibu mkuu au mkuu wa taasisi atathibitisha kwamba mtumishi wa ngazi ya juu hawezi kutekeleza majukumu yake nafasi hiyo italazimika kujazwa na mtumishi mwengine wa chini yake na mwenye sifa
nafasi kwa ajili ya kupandishwa cheo mtumishi wa umma inaweza kuwepo katika hali zifuatazo a iwapo mwenye kushika nafasi hiyo amefariki ameacha kazi amepandishwa cheo amepewasababu zinazopel ekea kupandi shwa cheo
 wadhifa mwengine au iwapo nafasi itakua wazi kwa sababu nyengine kwa mujibu wa sheria b iwapo nafasi mpya itakua imeundwa na wizara au taasisi husika na imethibitishwa na afisi kuu ya utumishi wa umma na kuidhinishwa na kamisheni
mtumishi wa umma aliyepandishwa cheo atalazimika kutoa taarifa kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi ya maandishi ya kukubali au kukataa dhamana aliyokabidhiwa katika muda usiozidi mwezi mmoja baada ya kuarifiwa rasmi juu ya kupandishwa cheo
 mtumishi aliyepandishwa cheo atakuwa katika majaribio ya cheo chake kipya kwa muda wa miezi sita
 endapo baada ya kumalizika miezi sita mtumishi aliyepandishwa cheo ataonekana kutokuyamudu majukumu yake mapya katibu mkuu au mkuu wa taasisi atatoa taarifa kwa tume ya utumishi husika juu ya mtumishi huyo tume inaweza ikamrudisha mtumishi huyo katika cheo alichokuwa nacho kabla ya kupandishwa cheo
uteuzi katika utumishi kwa watumishi wa walioteuliwa na rais ni lazima utangazwe katika gazeti rasmi la serikali
 iwapo mtumishi wa ngazi ya uteuzi wa rais atakuwa hayupo katika nafasi yake ya utumishi nafasi yake itashikiliwa na mtumishi mwenye wadhifa sawa na wake au anayemfuatia kwa idhini ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi au katibu mkuu kiongozi kulingana na wadhifa wa anayeondoka
kukubali au kukataa uteuzi katika utumishi
taratibu za kushikilia wadhifa
muda wa kupandi shwa cheo
 afisa atakayekuwa na haki ya kukaimu nafasi ya uteuzi ni yule afisa mwandamizi atakayeidhinishwa na katibu mkuu kiongozi
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi baada ya kushauriana na waziri husika atapendekeza kwa katibu mkuu kiongozi majina ya watumishi watatu na atakaeteuliwa kushika dhamana hiyo awe mwenye uzoefu wa kutosha na kuzimudu dhamana hizo
 iwapo mtumishi wa umma atateuliwa kushikilia nafasi hiyo ya ngazi ya uteuzi wa rais atapewa barua rasmi ya kukaimu itakayoonesha tarehe ya kuanza kukaimu na itapofikia muda wa kumaliza kukaimu mtumishi huyo atapewa barua yake ya kusitisha kukaimu
 mtumishi wa umma ambaye hayumo katika uteuzi wa rais nafasi yake itakaimiwa na mtumishi mwengine wa ngazi ya chini yake anayemfuatia kwa idhini ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu hiki hakuna nafasi ya kukaimu kwa muda wa miezi kumi na mbili mfululizo kutoka tarehe ya uteuzi wa kukaimu isipokuwa mhusika atathibitishwa katika wadhifa huo au mwenye dhamana atakaporejea
 mtumishi anayekaimu nafasi atastahiki kupata posho la kukaimu kwa mujibu wa matoleo yatakayotolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
 bila ya kuathiri kifungu cha cha sheria mtumishi wa umma atasita kuwa mtumishi kwa sababu zifuatazo kusita kwa ajira
 a kama ni mtumishi wa muda baada ya kumaliza mkataba wake b kama ni mtumishi aliyeajiriwa kwa mkataba maalum baada ya kumaliza mkataba wake au atakaposhindwa kutimiza masharti yaliyomo katika mkataba huo c kama ni mtumishi aliyeajiriwa kwa mara ya kwanza atakapokuwa ameshindwa kutimiza masharti ya majaribio d iwapo rais ataamuru kuachishwa kwake kazi kwa mujibu wa uwezo alionao kisheria
 mamlaka za kinidhamu inapopendekeza kumuachisha kazi mtumishi wa umma italazimika kupeleka maombi katika tume ya utumishi husika isipokuwa kwa wateuzi wa rais maombi yatapelekwa kwa katibu mkuu kiongozi
 mtumishi wa umma atakayemaliza utumishi wake kwa sababu yeyote ile atalazimika kupewa cheti cha kumaliza utumishi certificate of service kiamba tisho g
mtumishi aliyefukuzwa kazi katika utumishi wa umma kwa kosa la kinidhamu au kufukuzwa kazini kwa sababu ya kuingia hatiani na kutumikia chuo cha mafunzo kwa muda wa miezi sita au zaidi au faini inayolingana na adhabu hiyo hatoweza kuajiriwa kwa mara ya pili bila ya kupatikana idhini ya maandishi kutoka kwa katibu mkuu kiongozi
uajiri kwa aliyewahi kuachishwa kazi au kuingia hatiani kwa kosa la jinai
 mtumishi yeyote anaweza kustaafu kwa hiari atakapofikia umri wa miaka baada ya kukubaliwa na tume ya utumishi husika na kwa mteuliwa wa rais anaweza kustaafu kwa hiari baada ya kuwasilisha ombi lake kwa rais kupitia kwa katibu mkuu kiongozi
 mtumishi anayetaka kustaafu kazi kabla ya kufikia umri wa kustaafu kwa lazima atapaswa kutoa taarifa ya miezi mitatu kabla ya tarehe ya kustaafu ili kutoa nafasi ya kutayarishiwa haki zake kufuatana na masharti ya uajiri wake
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu cha sheria ya ajira nam
ya 
mtumishi wa umma atatakiwa kustaafu kazi kwa lazima atakapofika umri wa miaka 
 muajiri atatoa taarifa ya miezi sita ya nia yake ya kumstaafisha mtumishi huyo au atamlipa mshahara wa miezi sita ikiwa hakumpa taarifa hiyo
mtumishi wa umma anayetaka kuacha kazi atalazimika kutoa taarifa ya miezi mitatu kabla ya kuacha kazi au kutoa taarifa ya saa na kulipa fedha itayolingana na kima cha mshahara wake wa mwezi mmoja na atalazimika kusubiri kufikia umri wa kulipwa mafao kama ulivyoelezwa katika sheria ya mfuko wa hifadhi ya jamii namba ya 
sehemu ya tatu mashar ti ya ajira kwa makundi maalum 
 ni marufuku kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi baada ya kupata uthibitisho kutoka kwa daktari kwa usalama na kwa afya ya mtumishi mjamzito kumpangia kazi za usiku au za ziada
kustaafu kwa lazima
muda wa kutoa taarifa ya kuacha kazi
kustaafu kwa hiari
hifadhi kwa watumishi wajawazito na wanaonyo nyesha
 ni marufuku kuajiri au kumpangia mtumishi wa kike kufanya kazi katika eneo lolote lenye kutumika madawa ya kemikali za sumu benzino au mionzi ambayo yatapelekea kuathiri uzazi au ujauzito wake
ni marufuku kuajiri kutuma au kumpangia kazi mtumishi wa kike wakati wa usiku kwenye shughuli yoyote ya kazi isipokuwa mtumishi mwenye majukumu yafuatayo a mtumishi wa kike ambae atakua na majukumu ya uongozi b mtumishi wa kike ambae anacheo katika uongozi c mtumishi wa kike katika huduma za afya na huduma nyengine za ustawi ambazo si hatari kwa afya na usalama wa mtumishi huyo d iwapo kazi husika inahitaji hivyo
 mtu ambae ana ulemavu wa aina yoyote atakuwa na haki sawa ya ajira kwenye aina yoyote ya kazi kutegemeana na viwango vyake vya elimu ujuzi na uwezo na ataajiriwa kwa masharti sawa na kufaidika na haki na fursa sawa katika mkataba wa kazi
 ni marufuku kwa muajiri yeyote kumnyima mtu mwenye ulemavu ajira kutokana na ulemavu wake
 ni marufuku kwa muajiri kumfukuza kazi mtu mwenye ulemavu kwenye ajira kabla ya kumaliza mkataba wa kazi kutokana na sababu za ulemavu wake
 muajiri hatompangia kazi za usiku mtumishi mwenye ulemavu na atampatia afisi muafaka mazingira nakazi za usiku kwa watumishi wa kike
uajiri kwa watu wenye ulemavu
 vifaa rafiki kazi mbadala na ratiba za kazi zitakazomuezesha kutelekeleza majukumu yake ya kazi
 hakuna mtu ambaye ametimiza sifa za kuajiriwa na akakoseshwa ajira au kunyanyapaliwa kutokana na kuishi na virusi vinavyosababisha ugonjwa wa ukimwi au kuathirika na ugonjwa wa ukimwi
 hakuna mwajiri atakae mzuia mtumishi anaeishi na vvu ukimwi kuhudhuria kliniki kwa ajili ya kujua maendeleo ya afya yake
 kila taasisi ya umma itakua na mtumishi ambaye anashughulika na kutoa ushauri nasaha kwa watumishi wanaoishi na vvu ukimwi
itakapotokezea watu wa makundi maalumu wana sifa sawa na watu wengine katika masharti ya ajira kipaumbele cha ajira kitatolewa kwa watu wa makundi maalumu
sehemu ya nne maadili ya watumishi wa umma 
bila ya kuathiri kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha kwamba mtumishi wa umma anawajibika a kuzingatia kiwango cha juu cha maadili ya kitaaluma na nidhamu katika kutekeleza majukumu yake ya utumishi b kumuhudumia kila mtu wakiwemo watumishi wenzake na wananchi kwa nidhamu heshima usawa na bila ya upendeleo ajira kwa mtu mwenye vvu ukimwi
kipaumbele cha ajira kwa watu wenye mahitaji maalumu
viwango vya kimaadili
 c kuonesha mwenendo mzuri na juhudi katika majukumu yake ya kazi na kutoa maelekezo na huduma kwa namna itakavyokuwa inafaa d kufanya kazi kwa kuzingatia wakati ubora na kwa ufanisi e kutekeleza majukumu ya kazi kwa bidii na uaminifu f kuwatii viongozi na serikali iliyopo madarakani
bila kuathiri kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha kwamba mtumishi wa umma atalazimika kuepukana na mambo yafuatayo a kutumia afisi kwa maslahi binafsi b kuishusha hadhi afisi au cheo chake c kufanya matendo ambayo yatapelekea kujivunjia heshima d kufanya matendo yatakayopelekea kushusha hadhi na heshima ya serikali e kufanya biashara katika sehemu za kazi au kumkaribisha mtu mwengine kufanya biashara f kufanya matendo yoyote yanayokwenda kinyume na majukumu na misingi ya utumishi g kujiingiza katika madeni atakayoshindwa kuyalipa aliyodhaminiwa na mwajiri wake ambayo hayatozidi theluthi mbili ya mshahara wake
miiko ya watumishi wa umma
 ni marufuku kwa mtumishi wa umma kuvuta sigara kutumia madawa ya kulevya au aina yoyote ya vileo katika sehemu ya kazi
 ni marufuku kwa mtumishi wa umma kufanya majukumu yake akiwa katika sehemu ya kazi au nje ya sehemu ya kazi akiwa amelewa
 iwapo mtumishi atakiuka masharti yaliyoelezwa katika kanuni ndogo ya na ya kanuni hii mtumishi wa umma atachukuliwa hatua za kinidhamu kama zilivyoelezwa katika sheria
 mtumishi wa umma analazimika kuvaa kivazi kilichosafi chenye kuhifadhi heshima yake na kinachokubalika katika maadili na utamaduni wa kizanzibari wakati akiwa kazini
 iwapo mtumishi wa umma atahitajika kuvaa sare akiwa katika sehemu yake ya kazi sare hiyo itatolewa kwa gharama za serikali
 bila ya kuathiri kanuni ndogo ya na ya kanuni hii mtumishi wa umma atavaa mavazi yafuatayo
i kwa mtumishi mwanamme atavaa a kofia ya kiutamaduni wa mzanzibari kanzu na sandals au makubadhi au b suti kamili ya kitaifa ya rangi moja yenye ukosi wa kukata au isiyo na ukosi wa kukata au isiyo na ukosi na buti c shati na suruali refu ya rangi yoyote na buti
ii mtumishi mwanamke atavaa kama ifuatavyo matumizi ya vileo
kivazi katika sehemu za kazi
 a vazi refu la kitaifa la tanzania au vazi lolote la heshima lenye mikono lisilobana na linalofunika magoti
b kilemba au mtandio vinaweza kuvaliwa
c viatu vya buti au sandals za rangi nyeusi au rangi nyengine
mtumishi wa umma akiwa katika kituo chake cha kazi au nje atajiepusha na vitendo ambavyo vinakiuka maadili ya jamii yakiwemo ujeuri matusi na lugha chafu au aina yoyote ya udhalilishaji wa kijinsia ambao utapelekea ukiukwaji wa haki za binadamu
 nimarufuku kwa muajiri au mtumishi wa umma kufanya aina yoyote ya udhalilishaji wa kijinsia
 kwa madhumuni ya kanuni hizi udhalilishaji wa kijinsia katika uajiri utakua na maana ya a muajiriwa atakapotakiwa kufanya tendo la ndoa au kufanya aina yoyote itakayopelekea kufanyika tendo la ndoa ambalo i linaashiria au linaeleza ahadi ya kupendelewa kazini ii linaashira au linaeleza vitisho ambavyo vitaathiri katika ajira iii linaashiria au linaeleza vitisho hali ya maslahi ya sasa au ya baadae katika ajira auvitendo vya ukosefu wa nidhamu
udhalili shaji wa kijinsia
 b muajiri kwa kutumia lugha isiyostahiki ikiwa ya maandishi au matamshi ambayo yanaashiria tendo la ndoa
c kwa kuonesha tabia ya wazi ya kufanya tendo la ndoa ikiwa kujishishika sehemu ya siri au kufanya kitendo chochote kinachoashiria ufanyikaji wa tendo la ndoa amabcho kitaathiri ajira ya muajiriwa utendaji au ufanisi wa kazi
 kwa kuzingatia kanuni ndogo ya na ya kanuni hii mtumishi wa umma atakapofanyiwa kosa la udhalilishaji wa kijinsia anaweza kulichukulia kama ni kosa la kinidhamu au la jinai
ikiwa kosa hilo atalichukulia kuwa ni kosa la kinidhamu hatua za kinidhamu zitachukuliwa kama zilivyofafanuliwa katika kanuni hizi
ikiwa kosa hilo ni la jinai atachukua hatua za kumuarifu muajiri wake kwa maandishi na baadae ataripoti katika vyombo vya sheria
 ikibainika kuwa mtumishi wa umma ametoa malalamiko ya uongo juu ya udhalilishaji wa kijinsia atachukuliwa hatua za kinidhamu kama zilivyoelezwa katika sheria
 kila taasisi italazimika kuandaa mkataba wa huduma kwa umma kwa muongozo uliopo katika kiamba tisho h
 mtumishi wa umma atatoa huduma kwa uadilifu na uaminifu usawa uwazi na kwa haraka ili kuifanya jamii kujenga imani na utumishi wa umma
 mtumishi wa umma katika kutoa huduma atalazimika mkataba wa huduma
 a kuzingatia vigezo vya mkataba wa huduma kwa umma b kutoa kipaumbele kwa watu wenye mahitaji maalum c kujibu maombi kwa haraka uwazi na ufanisi d kujenga mashirikiano katika kazi kwa ajili ya utoaji huduma bora kwa umma
 ni marufuku kwa mtumishi wa umma kulifanyia kazi jambo ambalo lina mgongano wa maslahi katika utendaji wake wa kazi
 endapo maslahi yake binafsi yatagongana na majukumu yake ya kazi atalazimika kulitolea taarifa mapema suala hilo kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi ambaye atachukua hatua zinazostahiki
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kumruhusu mtumishi wa umma kuingia mkataba na taasisi ya serikali kufanya kazi mbali na anayoipatia mshahara kwa kazi maalumu na wakati maalumu kwa kipindi kisichozidi miezi mitatu na inapozidi mtumishi huyo anatakiwa achukue likizo bila ya malipo
 ni marufuku kwa mtumishi wa umma au mtu yeyote wa familia yake kuomba au kupokea zawadi ihsani au faida nyenginezo kwa ajili ya kushawishi au kuharakisha maamuzi ya jambo
 mtumishi wa umma haruhusiwi kutoa zawadi kwa ajili ya kushawishi maamuzi au jambo ili kupelekea kupata mahitaji binafsi
mgongano wa maslahi katika utumishi wa umma
kutoa au kuchukua zawadi endapo katika kutekeleza majukumu yake mtumishi wa umma atapokea zawadi au faida yoyote kwa kiwango kitakachotolewa muongozo kwa toleo maalum na afisi kuu ya utumishi wa umma
 zawadi inayotokana na tunzo inayotolewa kwa mtu binafsi kwa mchango wake utakaothaminiwa kitaifa au kimataifa kama vile nobel prize inaruhusiwa
 mtumishi anaweza kukubali zawadi au mchango binafsi kutoka kwa rafiki au jamaa iwapo kufanya hivyo ni desturi
 iwapo atakiuka masharti yaliyoelezwa katika kifungu cha hapo juu mtumishi wa umma atachukuliwa hatua za kinidhamu kama zilivyoelezwa katika sheria
 mtumishi wa umma ambaye kibinafsi au kikazi ameomba amepokea au ametoa hongo au ni wakala wa mtu ambaye analengo la kumshawishi mtumishi mwengine kupokea au kutoa hongo atakuwa amekiuka masharti ya kanuni hizi
 endapo mtumishi atakiuka masharti ya kanuni ndogo ya ya kanuni hii atakuwa ametenda kosa na akipatikana na hatia ataadhibiwa kwa mujibu wa sheria za zanzibar
 kwa madhumuni ya kanuni hizi hongo maana yake ni fedha au kitu chochote ambacho kitatolewa kwa ajili ya kushawishi au kuharakisha maamuzi ya jambo
katibu mkuu au mkuu wa taasisi au idara atawajibika kusimamia mambo yote yanayopaswa kutekelezwa katika sehemu yake ya kazi na katika utoaji wa maamuzi
kupokea au kutoa hongo
uwajibika ji kwa uongozi
 sehemu ya tano taratibu za kiafisi na mawasiliano 
 isipokuwa kama itaelezwa vyenginevyo muda wa saa za kazi utakuwa ni saa nane kwa siku sawa na masaa arubaini kwa wiki kwa utaratibu ufuatao a jumatatu ijumaa saa asubuhi saa mchana isipokuwa b mwezi mtukufu wa ramadhani jumatatu ijumaa saa asubuhi saa mchana
c saa za kazi hazitobadilika hadi waziri atakapoidhinisha mabadiliko hayo mtumishi wa umma atalazimika kuzingatia muda wa saa za kazi na atakapochelewa kufika kazini katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kumchukulia hatua za kinidhamu ikiwa hajatoa sababu za msingi
 siku za jumamosi na jumapili na siku zitakozoidhinishwa na serikali kuwa ni siku za sikukuu zitakuwa ni siku za mapumziko
 watumishi wanaoingia na kutoka kazini kwa zamu pamoja na sehemu nyengine za kazi ambazo kwa mujibu wa shughuli zao za kazi hawawezi kufuata mpangilio wa kazi kama ulivyotajwa kwenye kanuni ya cha kanuni hizi wataingia na kutoka kazini kufuata mpangilio kadiri utakavyopangwa na mkuu wa sehemu ya kazi inayohusika kwa vyovyote vile uingiaji wao kazini hautozidi saa nane za kazi kwa siku na yasipungue masaa arubaini kwa wiki
saa za kazi watumishi wanaoingia kwa zamu kikomo cha saa za kazi kilichoelezwa katika kanuni hizi kinaweza kuzidi iwapo kutatokezea ajali majanga au kazi za dharura zinazolenga kuokoa maisha ya watu mali na vifaa muhimu
 kwa kuzingatia kanuni za utumishi wa umma kila mtumishi atalazimika kuwepo kazini wakati wote wa saa za kazi
 mtumishi wa umma atalazimika kuzingatia masaa ya kazi katika kutekeleza majukumu ya kazi
 bila ya kuathiri masharti ya ujumla ya kanuni hizi mtumishi wa umma atalazimika kufanya kazi wakati wowote atakapohitajika kufanya hivyo
 iwapo kama mtumishi wa umma atakiuka masharti yaliyoelezwa katika kifungu hiki mtumishi wa umma huyo atachukuliwa hatua za kinidhamu kama zilivyoelezwa katika sheria
 kutakuwa na daftari la mahudhurio ambalo litatumika kuweka kumbukumbu ya muda wa mahudhurio kwa watumishi wa umma katika wizara idara na vituo vyote vya kazi
 kila mtumishi atajaza katika daftari la mahudhurio mambo yafuatayo a jina kamili b muda aliofika kazini na atakaotoka kazini c iwapo amechelewa atabainisha sababu za kuchelewa kwake d saini ya mtumishi
mahudhu rio kazini daftari la mahudhu rio taarifa za mahudhurio zilizoainishwa chini ya kanuni ndogo ya ya kanuni hii zitahifadhiwa katika daftari la mahudhurio na kuthibitishwa na mkuu wa idara
 bila kuathiri kanuni ndogo ya kanuni hii katibu mkuu au mkuu wa taasisi atasimamia mahudhurio kwa ajili ya viongozi kwa madhumuni ya kifungu hiki viongozi maana yake ni wateuliwa waliyomo chini ya taasisi yake
 itakuwa ni jukumu la mkuu wa idara kupitia daftari la mahudhurio kila siku ya kazi na kuchukua hatua zilizoelezwa katika sheria
 kutakuwa na daftari la kuondoka kazini wakati wa saa za kazi ambalo litatumika kuweka kumbukumbu ya muda wa kutoka na kuingia kazini wakati wa kazi
daftari hilo litajumuisha taarifa zifuatazo a jina kamili b tarehe c muda aliotoka kazini na kurudi kazini d sehemu anayokwenda e sababu za kuondoka kwake f saini ya mtumishi
 kwa masharti ya ujumla ya kanuni hii kila idara itakuwa na daftari la mahudhurio na daftari la kutoka na kuingia kazini wakati wa saa za kazi
 kunaweza kuwekwa utaratibu mwengine wa kushughulikia mahudhurio ya watumishi ya kutoka na kuingia kazini kwa njia ya elektroniki
 ni marufuku kwa mtumishi wa umma kutohudhuria kazini muda wa saa za kazi
 mtumishi wa umma atawasiliana na mkuu wake wa kazi atakapokuwa mgonjwa au atakapokuwa na sababu zisizoepukika mapema siku ya kwanza kutohudhuria kwake kazini
 endapo mtumishi wa umma atahitajika kusafiri nje ya zanzibar au baina ya visiwa vya zanzibar kikazi au vyenginevyo atatoa taarifa kwa maandishi kwa mkuu wake wa kazi siku mbili kabla ya safari yake isipokuwa kama kutatokezea dharura maalumu
 iwapo atakiuka masharti yaliyoelezwa katika kanuni ya hapo juu mtumishi wa umma atachukuliwa hatua za kinidhamu kama zilivyoelezwa katika sheria
mawasiliano ya kiserikali kadiri itavyowezekana yatakuwa katika lugha ya kiswahili na pale itakapolazimika lugha nyingine inaweza kutumika
 mawasiliano yote yanayoingia katika taasisi za umma lazima yafikie kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi na yanayotoka lazima yapate idhini ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi
 mawasiliano hayo yatalazimika kuwa kwa njia ya maandishi
 wakuu wa taasisi wanapotaka kuwasiliana watalazimika kupelekeana barua rasmi
 kwa kadri itakavyowezekana barua pepe ya afisi ndio itatumika kwa ajili ya mawasiliano ya kiafisi
mawasili ano kuwa katika lugha ya kiswahili mawasili ano rasmi ya taasisi za ummamarufuku kutohudhu ria kazini mawasiliano yatakayofanywa kwa njia za elektroniki yatalazimika kutolewa nakala na kuwekwa katika kumbukumbu za kiafisi
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha kwamba tovuti ya taasisi inashughulikiwa na inakwenda na wakati
 matumizi ya nukushi fax yasipelekwe mpaka kwa idhini ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi na zipelekwe kwa shughuli muhimu tu na zitiwe saini na katibu mkuu au mkuu wa taasisi au afisa aliyeruhusiwa kuipeleka nukushi hiyo
 mawasiliano katika afisi za utumishi wa umma yatakuwa kwa utaratibu ufuatao mawasiliano ya wazi ni mawasiliano ya kila siku yanayoendesha shughuli za taasisi ambazo taarifa zake zinashughulikiwa na masjala ya bayana
siri ni mawasiliano yenye taarifa zisizotakikana kutambulikana na watu wasiohusika katika muda maalumu
siri sana ni mawasiliano yenye taarifa zinazopaswa kutambulikana na katibu mkuu au mkuu wa taasisi
siri kabisa ni mawasiliano yenye taarifa zinazopaswa kutambulikana na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi au kiongozi wa juu hasa wanaohusika na vyombo vya ulinzi na usalama
itakapotokea waziri amewasiliana na mtumishi wa umma kwa shughuli za kikazi mtumishi huyo atalazimika kuripoti kwa mkuu wake wa kazi
mawasili ano katika afisi za utumishi wa umma mawasili ano kati ya waziri na mtumishi wa umma
 ni marufuku kwa mtumishi wa umma kutoa taarifa za serikali kwa mtumishi wa umma wa wizara nyengine idara mtu binafsi au chombo cha habari kampuni au shirika la kibinafsi bila ya kupata ruhusa kutoka kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi
 taarifa katika vyombo vya habari zitatolewa na msemaji mkuu wa serikali waziri au katibu mkuu au mkuu wa taasisi kwa kuzingatia uzito wa taarifa yenyewe
 iwapo mtumishi wa umma atakiuka masharti yaliyoelezwa katika kanuni ndogo ya kanuni hii mtumishi wa umma atachukuliwa hatua za kinidhamu kama zilivyoelezwa katika sheria
sehemu ya sita usimamizi wa taarifa na kumbukumbu 
 bila ya kuathiri kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma na kifungu cha cha sheria ya kuanzishwa uhifadhi wa kumbukumbu na nyaraka zanzibar namba ya kila taasisi ya umma itakuwa na masjala ya siri na bayana ambazo zitahifadhi kumbukumbu zote za taasisi husika kwa utaratibu ufuatao i masjala ya siri itahusika na uhifadhi wa nyaraka zote za siri zinazoingia na kutoka ndani ya taasisi ii masjala ya bayana itahusika na uhifadhi wa nyaraka zote za wazi zinazoingia na kutoka ndani ya taasisi iii barua zinazoingia katika taasisi zitapokelewa na kupelekwa kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi kwa ajili ya kuzifanyia kazi
masjala katika utumishi wa ummamawasili ano nje ya taasisi mkuu wa masjala atahusika na ufunguaji wa majalada kwa mujibu wa maada za barua zinazoingia kuzisajili kuzitia katika majalada na kuziwazilisha kwa afisa anaehusika kwa ajili ya kuchukuliwa hatua
 barua zote kumbukumbu za mikutano madokezo ripoti na marejesho pamoja na viambatisho vikiwepo lazima ziwe na tarehe namba ya kumbukumbu na saini kwa ajili ya kuwekewa kumbukumbu
 majalada yote ya watumishi wa umma yatalazimika kuhifadhiwa katika masjala ya siri na hayatoruhusika kupewa mtumishi yeyote isipokuwa kwa ruhusa ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi
 kumbukumbu za mawasiliano yoyote lazima zihifadhiwe kwenye majalada yanayohusika
katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuzishughulikia kwa wakati barua zote zinazopokelewa katika taasisi yake
isipokuwa ikiwa ni lazima kwa ajili ya kutekeleza majukumu yake rasmi mtumishi yeyote hatoruhusika kuchukua jalada lake binafsi
ni marufuku na hairuhusiwi kwa mtumishi yeyote wa umma kutoa kumbukumbu za taasisi zilizomo ndani ya majalada bila ya kupata kibali cha katibu mkuu au mkuu wa taasisi
ni marufuku na hairuhusiwa kwa mtumishi wa umma kuharibu au kubadilisha kumbukumbu za umma isipokuwa kwa idhini ya taasisi inayosimamia masuala ya uhifadhi wa nyaraka
ni marufuku na hairuhusiwi kwa mtumishi kuchapisha taarifa za serikali katika makala kufanya tamthilia au vyenginevyo bila ya kupata idhini ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi
upatika naji wa kumbuku mbu binafsi udhibiti wa kumbuku mbu za serikali kuondoa kuharibu au kubadilisha kumbuku mbu kuchapisha taarifa za afisi kwa asiyehusika sehemu ya saba viwango vya ajira na mahusiano kazini 
 bila ya kuathiri masharti ya sheria ya utumishi wa umma muajiri hatomtaka au kumruhusu mtumishi wa umma kufanya kazi katika muda wa ziada na itakapobidi muda wa ziada hautozidi saa tatu kwa siku
 kazi itakayolazimika kufanywa katika muda wa saa za ziada na ikapelekea kulipwa posho la kufanya kazi hiyo lazima ipatikane idhini ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi kabla ya kazi hiyo kufanyika
 kiwango cha masaa ya kazi kilichowekwa chini ya kanuni ndogo ya kanuni hii kinaweza kuongezwa iwapo kutatokezea dharura au haja ya kufanya hivyo
 pale saa za kazi za ziada zitapofanywa mtumishi atastahiki malipo ya muda wa ziada kama ifuatavyo
a kwa siku za kazi za kawaida mtumishi wa umma atalipwa mara mbili ya kiwango anacholipwa kwa saa katika siku ya kawaida ya kazi mshahara wa mwezi saa za ziada igaiwe kwa 
b kwa siku za mapumziko na mapumziko ya kitaifa
mtumishi wa umma atalipwa mara mbili na nusu ya kiwango anacholipwa kwa saa kwa kufaya kazi katika siku isiyokuwa ya mapumziko ya kitaifa ila malipo haya yatakuwa ni kwa saa nane mshahara wa mwezi saa za ziada 
 igaiwe kwa 
muda wa ziada katika kazi
 kwa madhumuni ya kifungu hiki watumishi wa ngazi ya uteuzi wa rais na wale watumishi watakaoainishwa katika muongozo utakaotolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma hawatostahiki kupata malipo baada ya saa za kazi kwa kuzingatia kwamba shughuli za kikazi baada ya saa za kazi ni moja kati ya majukumu yake ya kazi
 bila ya kuathiri masharti ya kanuni yoyote ya kanuni hizi
a mtumishi wa umma atastahiki kupewa likizo la siku ishirini na nane za kazi ndani ya miezi kumi na mbili na atastahiki posho la likizo kila baada ya miaka mitatu au kama itakavyofafanuliwa katika matoleo kutoka afisi kuu ya utumishi wa umma
b mtumishi wa umma atakaetumia likizo yake pahala ambapo sipo penye maskani yake ya kawaida atapaswa kutoa anuani ya pahala hapo kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi yake kabla ya kuanza likizo yake
mabadiliko yoyote ya hapo baadae lazima ayaeleze
c siruhusa kwa mtumishi wa umma kuakhirisha likizo yake ya mwaka kwa madhumuni ya kulimbikiza siku zake za likizo ili achanganye na za mwaka mwengine isipokuwa kwa dharura maalum iliyokubalika na kwamba kwa vyovyote vile hakuna likizo itakayolimbikizwa kwa njia ya kuaghirisha zaidi ya miaka miwili
likizo itakayozidi miaka miwili itakuwa imepotea
likizo la mwaka
 d katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kumzuilia mtumishi wa umma kwenda likizo kwa maandishi na kwa dharura maalumu kwa muda usiozidi miezi sita
e katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kumruhusu mtumishi wa umma aliezuiliwa likizo lake kwa mujibu wa kanuni ndogo d ya kanuni hii kwenda likizo wakati wowote dharura hiyo itakapomalizika na kama miezi sita imepita tokea mtumishi huyo azuiliwe likizo lake na udhuru aliozuiliwa likizo hilo bado unaendelea katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kuinunua likizo hilo la mtumishi huyo kwa thamani ya mshahara wa mwezi mmoja bila ya posho
f katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kukatisha likizo la mtumishi wa umma yeyote wakati wowote ikitokea haja ya kufanya hivyo na mtumishi huyo atawajibika kurudi kazini katika tarehe aliyopangiwa na katibu mkuu au mkuu wa taasisi
isipokuwa kwamba mtumishi aliyekatishwa likizo lake chini ya kijifungu hiki anaweza kukubaliana na katibu mkuu au mkuu wa taasisi kuendelea na likizo yake udhuru huo utakapomalizika
 mtumishi wa umma aliyekuwepo masomoni kwa mafunzo ya miezi tisa na kuendelea hatochuma likizo lolote katika kipindi atakachokuwa masomoni
 mtumishi wa umma ambaye atasimamishwa kazi na kulipwa nusu mshahara kwa mujibu wa kifungu cha sheria hatochuma likizo lolote katika kipindi alichosimamishwa kazi
 kwa madhumuni ya kanuni hii hesabu ya likizo itaanzia pale mtumishi wa umma atakaporipoti kazi baada ya kumaliza likizo lake
 kwa kuzingatia masharti ya kanuni hizi kila mtumishi wa umma atastahiki likizo la dharura ya muda mfupi kwa malipo kamili katika hali zifuatazo a ikitokea kifo cha mume mke atastahiki kupata likizo ya miezi minne na siku kumi b ikitokea kifo cha mke mume atastahiki kupata likizo la muda wa siku saba c ikitokea kifo cha baba au mama au mtoto au dada au kaka mtumishi atapata likizo la muda wa siku tatu d ikitokea kifo cha baba au mama mkwe atastahiki kupata likizo la siku tatu
 bila ya kuathiri kanuni yoyote katika kanuni hizi mtumishi wa umma anaweza kuomba siku za ziada za likizo ya dharura iwapo atakuwa bado anahitaji kufanya hivyo isipokuwa kwamba likizo hiyo isizidi siku ishirini na nane katika miezi kumi na mbili
 likizo iliyotolewa katika kanuni ndogo ya kanuni hii mtumishi atalazimika kukatwa likizo hilo katika likizo lake alilochuma la mwaka
likizo ya dharura na ya muda
 taasisi italazimika kutafuta taarifa za mtumishi aliyekuwa hajahudhuria kazini siku tano mfululizo na ikigundua kuwa mtumishi huyo ni mgonjwa taasisi ifanye utaratibu wa kumpatia matibabu
 mtumishi wa umma atakapopata maradhi atastahiki likizo ya maradhi baada ya kupata idhini ya daktari wa serikali kwa muda usiozidi siku za kazi kwa mwaka mmoja kwa malipo ya mshahara kamili bila ya kuathiri likizo ya kawaida ya mtumishi huyo
 iwapo baada ya siku kumalizika itaonekana bado mtumishi anahitaji muda zaidi wa kupumzika kutokana na hali mbaya ya afya yake daktari wa serikali anaweza kuidhinisha kwamba mtumishi anayehusika apewe mapumziko mengine ya muda usiozidi siku kwa malipo ya mshahara kamili ambapo zitakatwa katika likizo yake ya kawaida
 ikiwa baada ya kutolewa siku za mapumziko kutokana na maradhi kwa mujibu wa kanuni ndogo ya kanuni hii mtumishi atakuwa bado hajapata nafuu ya kumuwezesha kuendelea na kazi atastahiki kufanyiwa uchunguzi wa afya yake na bodi ya uchunguzi wa afya za watumishi kufuatana na mapendekezo ya bodi hiyo mtumishi atapewa likizo ndefu ya maradhi ambayo haitopindukia siku kwa malipo ya mshahara kamili
likizo hii itolewe pale itakapoonekana kuwa upo uwezekano wa mtumishi anayehusika kupata nafuu katika muda huo na kwamba nusu ya likizo ndefu ya siku za mwanzo italipwa kutokana na likizo yake ya kawaida
 mtumishi aliye katika likizo ndefu ya maradhi atapaswa kuangaliwa afya yake na daktari wa serikali angalau mara moja kwa mwezi na pale atakapoonekanalikizo ya maradhi
 amepata nafuu kiasi cha kuweza kuendelea na kazi atapaswa kuendelea na kazi tarehe ambayo daktari ataidhinisha hata kama muda wake wa likizo ya maradhi haujamalizika
 mtumishi hatostahiki kuchuma likizo katika kipindi cha likizo ndefu ya ugonjwa
 ikiwa hata baada ya likizo ndefu ya ugonjwa ya siku kwa malipo ya mshahara kamili mtumishi atakuwa hajapata nafuu kiasi ya kuendelea na kazi anaweza iwapo daktari wa serikali ataona kuwa kuna uwezekano wa mtumishi anaehusika kupata nafuu kiasi cha kumuezesha kuendelea na kazi kuomba likizo bila ya malipo kwa muda usiopungua miezi sita
 ikiwa hata baada ya kumalizika muda uliotajwa hapo juu wa likizo ya maradhi mtumishi anayehusika atakuwa bado anaendelea kuumwa kiasi ya kutozimudu kazi zake mtumishi huyo hatostahiki muda wowote zaidi wa likizo ya maradhi
inapotokezea hali hiyo katibu mkuu au mkuu wa taasisi atapaswa kuchukua hatua za kuitaka bodi ya uchunguzi wa afya za watumishi iidhinishe mtumishi huyo kustaafishwa kwa sababu ya maradhi
 bila ya kuathiri masharti ya kanuni hizi mtumishi aliyekuwemo katika kipindi cha majaribio anastahiki kupata likizo ya maradhi
 ni jukumu la katibu mkuu au mkuu wa taasisi kufuatilia taarifa za ugonjwa za mtumishi aliyekuwepo katika likizo ya maradhi
 mtumishi wa umma anapojifungua atastahiki likizo ya uzazi ya miezi mitatu kwa siku za kalenda
likizo ya uzazi
 likizo ya uzazi ya miezi mitatu itatolewa mara moja kila baada ya miaka miwili na miezi tisa kwa watumishi wanawake waliojifungua ambao wamo katika masharti ya kudumu
likizo hiyo haitaathiri likizo ya kawaida ya mwaka ya mtumishi
 pindipo mtumishi wa kike atajifungua kabla ya kutimiza muda uliotajwa chini ya kanuni ndogo ya kanuni hii atastahiki kupata mapumziko ya wiki sita za kalenda
 taarifa ya uzazi itatolewa na mtumishi aliyejifungua au mtu wake wa karibu kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi kwa ajili ya kustahiki likizo ya uzazi ya mtumishi huyo taarifa hiyo lazima iambatanishwe na kitambulisho cha kuzaliwa kwa mtoto kitakachotolewa hospitali sheha au kiongozi wa mtaa au kijiji
 itakapotokea mtumishi amejifungua mapacha kipindi cha likizo kitaongezwa mpaka siku mia moja
 bila ya kuathiri masharti ya kanuni hizi itakapotokea kuharibika kwa mimba au kufa kwa mtoto mtumishi huyo atapewa likizo ya wiki sita kutoka tarehe ya kujifungua au kuharibika kwa mimba
 mtumishi ambaye likizo yake imekatishwa kwa sababu ya kifo cha mtoto mchanga akipata ujauzito kabla ya kutimiza miaka miwili na miezi tisa kuanzia tarehe ya kujifungua au kuharibika kwa mimba mtumishi huyo atastahiki likizo kama ilivyoelezwa katika kanuni ndogo ya kanuni hii
 hakuna mtumishi atakayefukuzwa kuhamishwa au kuachishwa kazi kwasababu za ujauzito au kujifungua
 mtumishi atakayejifungua atapewa saa moja ya kunyonyesha kwa kila siku kwa kipindi cha miaka miwili
mtumishi huyo atachagua aidha kuitumia nafasi hiyo asubuhi kabla ya kuja kazini au mchana saa moja kabla ya muda wa kuondoka kazini
 mtumishi wa kike mjamzito na aliyejifungua atahudhuria kliniki kwa mujibu wa maelekezo ya daktari wa serikali na mahudhurio hayo hayatoathiri malipo yake ya mshahara na stahiki nyengine
 mtumishi wa umma atakaejifungua katika muda wa majaribio hatostahiki likizo iliyoelezwa katika kanuni ndogo ya kanuni hii isipokuwa atastahiki kupata mapumziko ya wiki sita za kalenda
 mtumishi wa umma ambae mkewe amejifungua ataruhusika kupewa likizo ya malipo kwa muda wa siku tano za kazi ikiwa a likizo hilo litachukuliwa ndani ya siku saba baada ya mtoto kuzaliwa na halitoathiri likizo yake ya mwaka b likizo hilo litatolewa kila baada ya miaka mitatu
c taarifa ya kustahili likizo iwasilishwe kwa mkuu wake wa kazi na iambatanishwe na kitambulisho cha kuzaliwa kwa mtoto kitakachotolewa hospitali sheha au kiongozi wa mtaa au kijiji
 bila ya kuathiri kanuni ndogo b ya kanuni hii mtumishi wa umma mwenye mke zaidi ya mmoja atastahikilikizo la mume wa mke aliyejifu ngua
 kupata likizo kwa kila mke atakapojifungua
hata hivyo endapo atakaekuwa anajifungua kila mwaka ni mke huyo huyo mmoja atastahiki likizo hilo kila baada ya miaka mitatu
 likizo bila ya malipo zitaidhinishwa na katibu mkuu au mkuu wa taasisi kwa kuzingatia mambo yafuatayo kwa jambo ambalo halikuorodheshwa hapo chini tume ya utumishi husika ndio itakayohusika na kuidhinisha likizo hiyo
a ikiwa mtumishi wa umma atapata kazi katika mashirika ya kimataifa
b ikiwa mtumishi atamfuata mume au mke mbali na kituo chake cha kazi ama kwa likizo au kwa kupata uhamisho
c ikiwa mtumishi wa umma anataka kujihusisha na siasa
d ikiwa mtumishi anataka kuhudhuria maziko au maombolezo ya jamaa yake nje ya zanzibar
e ikiwa mtumishi wa umma mwanawe baba yake mama yake au mtu anaemtegemea ni mgonjwa na mtumishi anataka kumshughulikia mgonjwa huyo
f ikiwa mtumishi wa umma anataka kumfuata mume au mke aliyepata nafasi ya masomo nje ya nchi
g ikiwa mtumishi wa umma mwanamme au mwanamke ameoa au ameolewa na mume au mke anaeishi nje ya zanzibar
likizo bila ya malipo
 h wake au waume wa viongozi wa ngazi za juu rais na makamu wa rais ambao ni watumishi wa umma wanaweza kuchukua likizo bila malipo
i ikiwa mtumishi atamfuata mume au mke aliyepewa uhamisho na serikali au aliyeazimwa kwa kazi za nje ya nchi
 kwa madhumuni ya kanuni ndogo ya kanuni hii muda wa likizo bila ya malipo hautopungua mwezi mmoja na hautozidi miaka mitatu isipokuwa kwamba likizo hiyo inaweza kuongezwa kwa kipindi cha pili ikitokezea haja ya kufanya hivyo
baada ya kipindi cha pili kumalizika na akihitaji kuengezwa muda mtumishi huyo atalazimika kuacha kazi
isipokuwa kwa mtumishi atakaejiunga na siasa
 kipindi ambacho mtumishi wa umma atakuwa amechukua likizo bila malipo hakitohesabiwa wakati wa matayarisho yake ya mafao ya uzeeni katika taasisi yake
 mtumishi wa umma yeyote ambae ana mkopo na amechukuliwa dhamana na katibu mkuu au mkuu wa taasisi hatoruhusika kuchukuwa likizo bila ya malipo hadi hapo ataporejesha mkopo huo
 mtumishi wa umma anapomaliza likizo bila ya malipo atalazimika kuripoti kazini na taasisi ikiona inafaa inaweza kumuongezea muda mtumishi anaeomba kwa kipindi cha pili
 mtumishi wa umma hatoruhusika kuchukua likizo bila ya malipo katika taasisi moja ya umma na kwenda kufanya kazi katika taasisi nyengine ya umma
 mtumishi wa umma aliyerudi likizo bila ya malipo atalipwa mshahara wake kwa mujibu wa muongozo utakaotolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
 mtumishi wa umma ambae hajaripoti kazini baada ya likizo bila ya malipo kumalizika katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika a kumkumbusha mtumishi anayehusika kuripoti kazini b endapo mtumishi wa umma atashindwa kuripoti kazini hatua za kinidhamu zitachukuliwa kwa mujibu wa sheria
 mtumishi wa umma atakayechukua likizo bila ya malipo atalazimika kujaza fomu itakayopaswa kujazwa na mtumishi huyo atakaporejea kazini baada ya kumaliza likizo bila ya malipo pamoja na kujazwa na katibu mkuu au mkuu wa taasisi husika muongozo wa fomu hiyo utatolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
 bila ya kuathiri masharti ya kanuni hizi mtumishi wa umma aliyejiunga na siasa akachukua likizo bila ya malipo atawajibika yeye mwenyewe kurudi kazini baada ya kumaliza shughuli za siasa bila ya kusubiri kukumbushwa kufanya hivyo na katibu mkuu au mkuu wa taasisi wake
makubaliano ya pamoja yatakayofikiwa baina ya pande zote za vyama vya wafanyakazi na waajiri yatalazimika kutekelezwa na kufanyiwa kazi
haki ya kuingia katika makubaliano itafanya kazi kwa watumishi wote isipokuwa wale wasioruhusiwa na walehatua zitakazo chukuliwa likizo bila ya malipo inapoma lizika
utekelezaji wa makubaliano ya pamoja
masharti ya kuingia katika makuba liano
 waliotolewa katika sheria ya uhusiano kazini namba ya kifungu cha 
katibu mkuu au mkuu wa taasisi kwa mujibu wa kanuni hizi ataingia kwenye makubaliano na vyama vya wafanyakazi kati ya moja ya mambo yafuatayo a kufanya tathmini ya hali ya kazi na mazingira ya utumishi b kuweka utaratibu wa mahusiano kati ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi na mtumishi c kuweka utaratibu wa mahusiano kati ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi na vyama vya wafanyakazi d kuweka utaratibu au kufanya tathmini juu ya jambo lolote lililoruhusiwa kufanyiwa tathmini na sheria ya utumishi wa umma sheria ya ajira namba ya au sheria ya uhusiano kazini namba ya au sheria nyenginezo zinazohusiana na hayo e kufanya tathmini na kuweka utaratibu juu ya mambo ambayo pande zote mbili wataona kuna umuhimu
 kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma kutakua na chombo cha juu cha kitaifa cha majadiliano kitakacho wahusisha waajiri na waajiriwa
 chombo cha kitaifa cha majadiliano kitakuwa chini ya afisi kuu ya utumishi wa umma
mambo ya kuingia kwenye makuba liano
chombo cha majadi liano
chombo cha majadiliano kitakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti na makamo mwenyekiti wataoteuliwa na waziri baada ya kushauriana na vyama vya wafanyakazi
b wajumbe wanne wataoteuliwa na chama cha wafanyakazi
c wajumbe wanne wataoteuliwa na waziri kufanyakazi kwa niaba ya serikali
d katibu atateuliwa na waziri
chombo cha majadiliano kitakuwa na kazi ya kuishauri serikali kuhusu mambo yafuatayo a mazingira mazuri ya kazi b mahusiano mazuri baina ya waajiri na waajiriwa c kutoa mapendekezo kwa serikali kuhusu tija na ufanisi na utowaji wa huduma bora kwa watumishi wa umma d kufuatilia rufaa itakayoletwa kutokana na shauri lililofikiwa na vyombo vingine vya kisekta vya majadiliano juu ya maslahi ya watumishi e kukubaliana kuhusu suala jengine lolote ambalo washiriki wa makubaliano wataona inafaa
muundo wa chombo cha majadi liano
kazi za chombo cha majadi liano
malalamiko ya mtumishi wa umma yanaweza kuwasilishwa na mtumishi mwenyewe au kupitia chama cha wafanyakazi ambacho yeye ni mwanachama kwa utaratibu ufuatao a malalamiko yatawasilishwa kwa muajiri kwa njia ya maandishi yakieleza misingi ya lalamiko yakiwemo mambo yafuatayo i jina la mlalamikaji na mlalamikiwa ii chanzo cha lalamiko iii aina ya lalamiko na iv tarehe ya tukio
b lalamiko lazima lishughulikiwe ndani ya siku tano baada ya kuwasilishwa kwa taasisi husika c lalamiko litasikilizwa wakiwepo wajumbe wafuatao i mkuu wa idara ii mlalamikaji na iii mwakilishi kutoka vyama vya wafanyakazi ikiwa ipo haja ya kufanya hivyo
endapo mlalamikaji hakuridhika na maamuzi ya mkuu wa idara atawasilisha lalamiko lake kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi yake
taratibu za kuwasi lisha malalamiko kwa muajiri
hatua za uwasilishaji wa lalamiko a lalamiko lazima lishughulikiwe ndani ya siku tano baada ya kuwasilishwa kwa taasisi husika
b lalamiko litasikilizwa wakiwepo wajumbe wafuatao i katibu mkuu au mkuu wa taasisi ii mlalamikaji na iii mwakilishi kutoka vyama vya wafanyakazi ikiwa ipo haja ya kufanya hivyo
 endapo mlalamikaji hakuridhika na maaamuzi ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi atawasilisha lalamiko lake kwenye tume ya utumishi husika na lalamiko hilo lazima lishughulikiwe ndani ya siku kumi na nne baada ya kuwasilishwa tume ya utumishi husika
 endapo mlalamikaji hakuridhika na maamuzi ya tume ya utumishi husika atawasilisha lalamiko lake kamisheni ya utumishi wa umma
lalamiko lazima lishughulikiwe ndani ya siku kumi na nne baada ya kuwasilisha kamisheni
lalamiko lolote litakalopelekwa katika mamlaka husika lazima lishughulikiwe na lijibiwe kwa maandashi na kwa wakati uliowekwa
kushughu likiwa kwa lalamiko
 sehemu ya nane mafunzo 
 taasisi zote za serikali zitalazimika kuandaa mpango maalumu wa mafunzo pamoja na kutenga fedha kwa ajili ya maafunzo
mpango huo utazingatia mahitaji ya taasisi husika kama itakavyoainishwa katika bajeti ya mwaka
 mtumishi ataomba nafasi ya masomo kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi ambaye ndiye mwenye idhini ya kumruhusu mtumishi husika kuhudhuria masomo yanayoombwa
 maombi ya masomo yanaweza kukataliwa kwa msingi ifuatavyo a iwapo nafasi hiyo haimo katika mpango wa mafunzo ya taasisi b iwapo nafasi ya masomo inayoombwa itakosekana c iwapo masomo yanayoombwa hayatakuwa kwa manufaa ya taasisi husika d iwapo mtumishi hajatimiza miaka miwili tangu arudi masomoni e iwapo hakutokuwa na fedha za kugharamia masomo hayo
 mtumishi wa umma atalazimika kusoma katika vyuo vinavyombuliwa na serikali
 kipaumbele kitatolewa kwa watumishi wa kudumu katika kuhudhuria mafunzo nje ya nchi
nafasi za mafunzo katika kazi
 ni wajibu wa katibu mkuu au mkuu wa taasisi kuwahamasisha na kuwaunga mkono watumishi wa umma kujiendeleza wao wenyewe kimafunzo au kitaaluma
bila ya kuathiri masharti ya sheria yeyote ya nchi mtumishi wa umma atakayepata fursa ya kuhudhuria mafunzo yatakayozidi miezi sita nje ya nchi au ndani ya nchi atalazimika kuchunguzwa afya yake na daktari wa serikali kabla hajenda masomoni
 mtumishi wa umma aliyepata ruhusa ya kujiunga na masomo atalazimika kufunga mkataba na taasisi yake kiamba tisho i
 mtumishi wa umma hatolazimika kufunga mkataba iwapo a atahudhuria mafunzo chini ya miezi sita yasiyokuwa na gharama ya mafunzo ya diploma na kuendelea
b atachukuwa likizo bila ya malipo
 bila ya kuathiri masharti ya kanuni hizi mtumishi wa umma baada ya kupata idhini kutoka kwa katibu mkuu wa taasisi anaweza kupangiwa sehemu nyengine ya kazi kwa manufaa ya taaifa ikitokezea kwamba taaluma aliyoipata haiwezi kutumika katika taasisi yake ya awali
 mtumishi wa umma anaporudi masomoni atalazimika kuitumikia taasisi yake kwa muda wa miaka miwli ndipo ataruhusiwa kwenda tena kusoma
 kwa kutegemea uwezo wa muajiri udhamini wa mafunzo utajumuisha gharama zifuatazo uchunguzi wa afya
mkataba wa mafunzo
taratibu za udhamini wa mafunzo
 i usajili ii mitihani iii ada ya masomo iv vitabu v mahitaji yote ya kitivo husika vi posho la utafiti vii posho la usafiri la kwenda na kurudi kutoka sehemu yake ya kazi hadi sehemu anayoondokea viii posho la kujikimu ix ada ya viza pale itakapohitajika x ada ya kodi ya uwanja wa ndege itakapohitajika xi posho la matibabu
 mtumishi wa umma aliyechaguliwa kuhudhuria mafunzo atalazimika kupatiwa ruhusa ya kuhudhuria mafunzo hayo kwa maandishi pamoja na kulipwa mshahara wake
a mtumishi wa umma atakayekuwa masomoni kwa zaidi ya muda wa miezi tisa hatopewa nyongeza ya mwaka ya mshahara kwa kipindi atachokuwa masomoni
b endapo mtumishi wa umma aliyekwenda masomoni alikuwa akiishi katika nyumba ya serikali ataendelea kuishi katika nyumba hiyo bila ya kuhamishwa wakati akiwepo masomoni
hata hivyo akishindwa kurudi masomoni atalazimika kuhamishwa katika nyumba hiyo
c mtumishi aliyepata ruhusa ya kwenda masomoni atalazimika kuvikabidhi kwa maandishi vitendea kazi na vyombo vya moto vya serikali kwa mkuu wa taaasisi
 mtumishi atakaerudi kutoka kwenye mafunzo yaliyochukua muda usiopungua miezi tisa iwe mafunzo hayo yamefanyika hapa nchini au nje ya nchi atapewa likizo ya wiki mbili za kalenda kabla ya kuendelea na kazi
na iwapo mtumishi atakuwa katika mafunzo yaliyochukuwa muda wa chini ya miezi tisa katibu mkuu au mkuu wa taasisi atakua na uwezo wa kumpa likizo isiyozidi wiki moja ya kalenda
 mtumishi wa umma aliyepata fursa ya kuhudhuria mafunzo ya muda mfupi nje ya nchi na kudhaminiwa na taasisi zinazoendesha mafunzo hayo atalazimika kulipwa posho lisilozidi muda wa siku 
utaratibu wa malipo ya posho hilo utatolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
 mtumishi aliyetajwa katika kanuni ndogo ya kanuni hii atastahiki kupatiwa i posho la mavazi mara moja kila baada ya miaka mitatu
ii posho la usumbufu wa njiani kila anapohudhuria mafunzo
 mtumishi wa umma ambaye aliyepata nafasi ya mafunzo mafupi ambayo hayakudhaminiwa na taasisiposho la mafunzo ya muda mfupi nje ya nchi zinazoendesha mafunzo hayo katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kumlipia gharama hizo kwa kadiri hali ya uwezo itakavyoruhusu
 endapo mtumishi wa umma atapata nusu ya gharama za malipo au atapata malipo kamili kutoka kwa mfadhili lakini hayatokidhi kufidia gharama za maisha katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kuongeza kiwango cha gharama hizo
mtumishi wa umma aliyepata fursa ya kuhudhuria mafunzo ya muda mfupi ndani ya nchi atalazimika kulipwa posho kwa mujibu wa muongozo utakaotolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
endapo mtumishi wa umma atahudhuria mafunzo nje ya nchi katibu mkuu au mkuu wa taasisi atatoa taarifa za mtumishi husika kabla ya kuondoka katika ubalozi wa tanzania ukiwa upo ndani ya nchi husika
mambo yafuatayo yatajumuishwa katika taarifa hiyo a jina na anuani ya taasisi anayotoka mtumishi wa umma b jina kamili na anuani ya mtumishi wa umma c namba ya pasi ya kusafiria d umri e jinsia f hali ya kindoa g nafasi yake ya kazi h jina kamili na anuani ya mtu wake wa karibu anaeishi zanzibar posho la mafunzo ya ndani ya nchi kutoa taarifa kwa ubalozi wa tanzania i mafunzo anayohudhuria mtumishi wa umma j tarehe ya kuanza na kumaliza mafunzo hayo k jina kamili na anuani ya chuo anachohudhuria 
bila ya kuathiri kanuni ya ya kanuni hizi mtumishi wa umma anaweza kutumia muda wake baada ya saa za kazi kujiendeleza na masomo
katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kumlipia gharama za mafunzo hayo
 mtumishi atakaefaulu katika masomo ya juu atastahiki kurekebishiwa mshahara wake baada ya kuwasilisha vyeti vya masomo kwa kufuata moja ya njia zinazooneshwa hapa chini kwa kutegemea njia ile ambayo itayompatia mtumishi anayehusika mshahara mkubwa zaidi kuliko ule aliokuwa nao kabla ya kwenda masomoni
njia zenyewe ni i kurekebishiwa mshahara wake kulingana na kiwango cha elimu alichosomea
ii kurekebishiwa mshahara wake kwa kupewa nyongeza moja na nusu kwa kila mwaka wa masomo ikiwa mshahara alouacha umefikia kiwango cha fani aliyosomea
 mtumishi asiyefaulu masomo yake ya mwaka wa mwisho na kuachishwa masomo katika fani inayoambatana na kiwango maalum cha mshahara atalipwa mshahara utakaokuwa mpungufu kwa nyongeza mbili za mshahara wa kuanzia katika fani aliyosomea
 mtumishi wa umma atalazimika kuripoti kwa maandishi kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi baada ya kumaliza masomo yake
mafunzo baada ya saa za kazi
mareke bisho ya mshahara kwa aliyerudi masomoni
 bila ya kuathiri kanuni ndogo ya kanuni hii mtumishi wa umma atastahiki kulipwa malimbikizo ya mshahara wake kuanzia tarehe aliyotakiwa kuripoti kazini baada ya kumaliza masomo na baada kuwasilisha vyeti vyake vya masomo
sehemu ya tisa fursa za watumishi wa umma 
mtumishi anayekwenda likizo ya kawaida atakuwa na fursa ya kutanguliziwa malipo ya mshahara wake wa likizo iwapo atafanya maombi kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi yake kabla ya kuanza likizo yake
 mtumishi yeyote wa umma atakapofikwa na maafa makubwa atakuwa na haki ya kuomba kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi husika mkopo usiopindukia mshahara wake wa miezi sita
 mkopo huo utatolewa baada ya kupatikana ushahidi madhubuti kama vile taarifa ya polisi sheha na kadhalika
 mkopo utatolewa iwapo mtumishi madeni yake hayatozidi theluthi ya mshahara wake
 mtumishi wa umma atakayekwenda safari katika moja ya visiwa vya unguja na pemba tanzania bara au nje ya tanzania kwa shughuli za kazi atalipwa posho la kujikimu kwa kutwa kwa kile kipindi ambacho atakuwa safarini
 safari za kikazi kwa kawaida zisipindukie wiki mbili isipokuwa pale katibu mkuu au mkuu wa taasisi atakapoamua vyenginevyo
fursa ya kupata mshahara wa likizo
mkopo wa mshahara
posho la safari za kikazi
 muongozo wa ulipaji wa posho la safari utatolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
 posho la kukaimu litalipwa wakati ambapo mtumishi anaendelea kukaimu nafasi kwa muda wa kipindi kisichopungua mwezi mmoja
posho hilo halitolipwa iwapo mtumishi aliyeteuliwa kukaimu nafasi hiyo hatohudhuria kazini kwa sababu yoyote ile
 mtumishi anayepata posho kwa nafasi yake ya kazi akiwa hayupo kazini kwa sababu zinazokubalika kisheria hatokatwa posho lake hilo na anayeshikilia nafasi hiyo atastahiki kulipwa posho hilo kwa ile nafasi anayoishikilia kwa kipindi chote anachoshikilia nafasi hiyo
 mtumishi wa umma atakayepangiwa kazi katika mazingira hatarishi atalazimika kulipwa posho la mazingira hatarishi kama muongozo utakavyotolewa kutoka afisi kuu ya utumishi wa umma
 kwa madhumuni ya kanuni ndogo ya kanuni hii watumishi watakostahiki kulipwa posho la mazingira hatarishi miongoni mwao ni watumishi wa kada za afya madaktari wa wanyama wanaohusika na madawa ya mionzi wanaowahudumia wazee wachimbaji mafuta na gesi asilia na watumishi wengine kama watakavyoainishwa katika matoleo ya afisi kuu ya utumishi wa umma
watumishi wa umma watakaopangiwa kazi maalumu watastahiki kulipwa posho wakati wa utekelezaji wa kazi hiyo
 mtumishi atakaepewa uhamisho kutoka unguja kwenda pemba tanzania bara au kinyume chake atapaswaposho la kukaimu na kushikilia nafasi
posho la mazingira hatarishi
posho la uhamisho
posho la kazi maalumu
 kulipwa posho la usumbufu litakalokuwa sawa na posho la siku saba pamoja na usafiri wa ndani wa kufidia usumbufu atokaoupata katika kutekeleza amri hiyo ya uhamisho
 mtumishi aliyepewa uhamisho kwa njia ya kuazimwa kwenda tanzania bara kwa mujibu wa kanuni ya ya kanuni hizi na vile vile atapotakiwa kurejea zanzibar atalipwa posho la usumbufu litakalokuwa sawa na posho la siku saba
posho hilo litalipwa na yule aliyesababisha mtumishi anayehusika kupewa uhamisho huo
 kwa madhumuni ya kanuni ndogo na ya kanuni hii mtumishi huyo atastahiki kugharamiwa uhamishaji wa familia na mizigo yake
 posho la uhamisho halitolipwa kwa a mtumishi ambae anaepelekwa afisi nyengine kwa kazi za muda kwa kipindi kisichozidi miezi mitatu b mtumishi anayeomba uhamisho kwa matakwa yake mwenyewe
kutakuwa na maposho mengine kwa watumishi wa umma kwa mazingira maalumu kama itakavyoamuliwa na afisi kuu ya utumishi wa umma kwa kadri itakavyoonekana inafaa sehemu ya kumi usimamizi wa rasimali watu 
 kwa kuzingatia masharti ya kifungu cha sheria ya utumishi wa umma taasisi zote za umma zitalazimika kutayarisha mpango wa mwaka na miaka mitano wa rasilimali watu mpango huo utajumuisha mambo yafuatayo maposho mengineyo mpango wa rasilimali watu
 i jina kamili la mtumishi ii umri wa mtumishi iii jinsia iv elimu na fani ya mtumishi v wadhifa wa mtumishi vi kima cha mshahara anacholipwa mtumishi
 bila ya kuathiri kanuni ndogo ya kanuni hii mpango wa rasilimali watu wa taasisi pia utazingatia mambo yafuatayo a maombi ya nafasi mpya za kazi zinazopendekezwa na taasisi za umma b maombi ya nafasi zitakazowachwa wazi kwa sababu zozote zile c idadi ya wastaafu wanaotarajiwa kutoka katika utumishi wa umma d urithishaji uongozi kwa kuzingatia ukubwa wa kuingia kazini seniority list e bajeti ya watumishi wanaotarajiwa kupandishwa daraja f bajeti ya mishahara kwa watumishi wa umma g bajeti zote za mahitaji ya rasilimali watu ziendane na mpango mkakati wa taasisi h mahitaji ya mafunzo kwa watumishi wa umma i ziada na upungufu wa watumishi wa umma kwa kuchukua hatua za kuwapanga j bajeti ya watumishi wanaotarajiwa kwenda masomoni kwa kufuata mpango wa mafunzo wa taasisi k takwimu za ajira mafunzo uteuzi upandishwaji vyeo na wastaafu
 bila ya kuathiri kanuni ndogo na ya kanuni hii mpango wa rasilimali watu utazingatia miundo ya taasisi na majukumu yake
muongozo wa mpango wa rasilimali watu utatolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
bila ya kuathiri masharti ya ujumla ya kanuni hizi kila taasisi ya umma itatayarisha ripoti ya mpango wa miaka mitano sambamba na mwaka mmoja mmoja na kuwasilisha afisi kuu ya utumishi wa umma
ripoti hizo zitapitiwa na kufanyiwa tathmini juu ya hali ya rasilimali watu katika utumishi wa umma
 kila taasisi ya umma italazimika kumfanyia tathmini ya utendaji wa kazi mtumishi wake kila mwaka
fomu ya tathmini itatolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
 tathmini hiyo itamuwezesha mtumishi kupatiwa i nyongeza ya mwaka ii kupandishwa daraja iii barua ya pongezi iv tunzo kwa utendaji mzuri
ufuatiliaji na tathmini
tathmini ya utendaji kazi
 tathmini hiyo pia itampelekea mtumishi huyo i kushushwa cheo ii kupatiwa mafunzo iii kuzuiliwa kupata nyongeza ya mshahara iv kupatiwa uhamisho au v kubadilishwa katika nafasi yake katibu mkuu au mkuu wa taasisi atawasilisha mapendekezo yaliyotajwa katika kanuni ndogo na ya kanuni hii kwa tume ya utumishi husika kwa hatua
 ikiwa mtumishi anaondoka katika sehemu yake ya kazi kwa likizo safari au kwa uhamisho kwenda sehemu nyengine na iwapo kuondoka kwake kutakuwa katika kipindi ambacho tathmini ya utendaji wake inahitajika katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuikamilisha tathmini hiyo kabla mtumishi huyo hajaondoka katika sehemu yake ya kazi
iwapo tathmini hiyo itamhusu mtumishi aliyehamishwa italazimu ipelekwe katika sehemu aliyohamishiwa
 utaratibu wote wa uhamisho wa mtumishi wa umma utafanywa kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma
 mtumishi aliyepewa uhamisho atahamishiwa na taarifa zake za kiutumishi katika sehemu aliyohamishiwa
 iwapo mtumishi wa umma atakaidi uhamisho utakaoidhinishwa kwa ajili yake na katibu mkuu au mkuu wa taasisi atakuwa amefanya kosa na ikithibitika hatua za kinidhamu zitachukuliwa dhidi yake kama ilivyoelezwa katika sheria
uhamisho wa mtumishi wa umma
 sehemu ya kumi na moja mashar ti ya ajira kwa raia wa kigeni 
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu cha sheria katibu mkuu au mkuu wa taasisi kama itamuhitaji raia wa kigeni inaweza kumuajiri kwa masharti yafuatayo i ikiwa hakuna mzalendo mwenye sifa katika nafasi hiyo ii ipatikane shahada ya polisi ya kuthibitisha kutokuwa na makosa ya jinai iii zipatikane taarifa zake kwa muajiri wake iv zipatikanae taarifa zake binafsi cv v kuwe na makubaliano baina yake na serikali ya mapinduzi ya zanzibar
 taarifa zitakazokusanywa katika kanuni ndogo ya kanuni hii zitalazimika kuwasilishwa kwa katibu mkuu kiongozi
 kwa madhumuni ya kanuni hizi mgeni aliyefunga ndoa na mzanzibari na ambaye ni mkaazi wa kawaida wa zanzibar hatochukuliwa kama ni mgeni ikizingatiwa kwamba ndoa imedumu kwa angalau miaka mitatu na endapo ndoa itavunjika haki iliyotolewa itaondolewa
mkataba wa kazi kwa mtumishi wa kigeni atakayeajiriwa katika taasisi za umma utaeleza masharti yafuatayo a jina kamili la muajiri na muajiriwa ajira kwa mtumishi wa kigeni
mkataba
 b anuani kamili ya muajiriwa na nchi anayotoka c uraia wa muajiriwa d sifa na wadhifa wa muajiriwa pamoja na aina ya kazi anayoajiriwa kufanya e majukumu ya kazi ya muajiriwa f muda wa mkataba ambao hautokwenda kinyume na masharti ya kanuni hizi g mshahara na marupurupu anayostahiki muajiriwa h ukomo wa ajira i stahiki atakazozipata baada ya kumaliza mkataba j warithi wa muajiriwa k masharti mengine ambayo yatawekwa katika kanuni hizi
mtumishi wa kigeni atastahiki kupata likizo ya mwaka ambayo atatakiwa aiombe kwa maandishi kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi
iwapo atahitaji kusafiri nje ya nchi katika kipindi cha likizo atalazimika kupata ruhusa kutoka kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi husika
 iwapo mtumishi wa kigeni atalazimika kusafiri nje ya nchi kwa sababu ya ugonjwa au dharura nyengine kwa mtu yeyote wa familia yake maandalizi ya safari hiyo yatafanywa na yeye mwenyewe au familia yake
likizo ya mwaka
likizo ya dharura
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kuidhinisha likizo ya dharura kwa mtumishi wa kigeni itakapotokezea kifo cha mzazi wake mke mume au mtoto na atastahiki kupata posho la usafiri kama itakavyoelezwa katika mkataba wake
 likizo ya dharura itahesabiwa katika likizo yake ya mwaka
mtumishi wa kigeni wakati wa kuja zanzibar gharama za usafiri wake zitalipwa na taasisi husika isipokuwa anapotaka kuambatana na familia yake gharama za usafiri wa familia yake atagharamia mwenyewe
ikiwa mtumishi wa kigeni atahitajika kusafiri kikazi gharama zote za usafiri zitalipwa na serikali kama itakavyoelezwa katika mkataba wake
iwapo mtumishi wa kigeni ataingia nchini na vifaa vyake vya kufanyia kazi atalipa ushuru na kodi nyenginezo kwa mujibu wa sheria na taratibu za nchi
 kabla ya kuwasili zanzibar mtumishi wa kigeni atalazimika kufanya uchunguzi wa afya yake ili kuthibitisha kwamba ana uwezo wa kufanya kazi zanzibar
ikiwa ataambatana na familia yake pia itawalazimu kufanya uchunguzi wa afya zao
nakala za ripoti za uchunguzi wa afya itaambatanishwa katika mkataba wake
 ajira ya mtumishi wa kigeni itakataliwa endapo itabainika kuwa afya yake sio salama kumuwezesha kufanya kazi zanzibar
endapo mmoja kati ya watu wa familia yake atabainika kuwa hayuko salama kiafya atashauriwa asiambatane nae na kama kuna ulazima wa kuambatana nae basi ajira yake itakataliwakuambatana na familia wakati wa safari
utaratibu wa usafiri
malipo ya ushuru na kodi nyenginezo
uchunguzi wa kiafya
mtumishi wa kigeni haruhusiki kuchukua mikopo katika taasisi za kifedha nchini
kwa namna yoyote ile mtumishi wa kigeni hatoruhusiwa kujishughulisha katika mambo ya kisiasa
mtumishi wa kigeni anapomaliza mkataba wake atalazimika kuondoka nchini kurudi nchini kwao
 endapo mtumishi wa kigeni atafariki zanzibar katibu mkuu au mkuu wa taasisi kwa kushirikiana na afisi ya mambo ya nje pamoja na ubalozi wa nchi ya mtumishi husika kushughulikia taratibu zote zinazohusiana na mali za marehemu pamoja na kuusafirisha mwili wa marehemu
 jamaa wa marehemu atalazimika kufanya makabidhiano kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi hati nyaraka na mambo yote yanayohusiana na utendaji wa kazi wa marehemu
sehemu ya kumi na mbili utaratibu wa makosa ya nidhamu na jinai 
 mtumishi wa umma anapofanya kosa kuhusiana na kazi yake katibu mkuu au mkuu wa taasisi au mkuu wa idara husika atapaswa kuzingatia kama kosa hilo ni la jinai au ni la uvunjaji wa nidhamu za kazi au aina zote mbili
 iwapo mtumishi atafanya kosa la kinidhamu katibu mkuu au mkuu wa taasisi au mkuu wa idara atampa taarifa ya dai hilo mtumishi husika na kupewa nafasi ya kujieleza na baadae kuchukuliwa hatua muafaka
taarifa yamkopo kwa mtumishi wa kigeni
shughuli za kisiasa
kumalizika mkataba
kifo cha mtumishi wa kigeni
utaratibu wa makosa ya kinidhamu
 mtumishi huyo itawasilishwa kwa maandishi kwa katibu wa chama cha wafanyakazi au mwakilishi wa wafanyakazi aliyomo katika kamati ya uongozi
 iwapo katibu mkuu au mkuu wa taasisi au mkuu wa idara ataona kwamba mtumishi amefanya kosa kubwa na ambalo hana mamlaka ya kulitolea maamuzi atawasilisha malalamiko hayo katika tume ya utumishi husika ambayo itamtaka mtumishi anayelalamikiwa kutoa maelezo kuhusiana na shutuma hizo na kama ni kosa ambalo linaweza kumalizwa na tume ya utumishi husika basi litalimaliza mara moja
 iwapo mtumishi huyo atakataa kosa analotuhumiwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi au mkuu wa idara husika atatakiwa kutoa maelezo yake na mashahidi kama anao na mlalamikiwa atapewa fursa ya kuwahoji mashahidi hao
 iwapo tume ya utumishi husika itaona kwamba hakuna kesi ya kujibu itapitisha azimio hilo mara moja na kama mtumishi huyo alikuwa amesimamishwa kazi basi atamriwa kuendelea na kazi mara moja
 tume ya utumishi husika inapokaa kwa shughuli inayohusika na hatua za kinidhamu kwa mtumishi inaweza kuwaalika mwenyekiti na katibu wa tawi la chama cha wafanyakazi ambalo anatoka mfanyakazi huyo ambao watashiriki katika kuchangia utatuzi wa suala linalojadiliwa lakini unapofika wakati wa maamuzi tume ya utumishi husika ndio itakayotoa maamuzi
 mtumishi wa umma anapofanya kosa la jinai katibu mkuu au mkuu wa taasisi au mkuu wa idara atatoa taarifa kwa maandishi kwa katibu wa chama chautaratibu wa makosa ya jinai
 wafanyakazi na kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi ambaye ataliripoti au atawezesha kuripoti polisi kwa uchunguzi na hatua
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atapaswa kuijulisha tume ya utumishi husika juu ya hatua hiyo iliyochukuliwa dhidi ya mtumishi huyo
 mtumishi wa umma anayefanyiwa uchunguzi na polisi kwa kosa alilolifanya kuhusiana na kazi yake atasimamishwa kazi na kulipwa nusu ya mshahara wake pamoja na maposho yake kwa kipindi cha mwaka mmoja isipokuwa kwamba nusu mshahara utasitishwa atakapopewa likizo bila malipo kwa mujibu wa kifungu cha sheria ya utumishi wa umma
 malipo ya asilimia ya mfuko wa hifadhi wa jamii kwa mtumishi anayelipwa nusu mshahara yataendelea kulipwa na taasisi na asilimia ya mshahara kamili wa mtumishi itakatwa kutoka nusu ya mshahara atakaolipwa
 mtumishi anayelipwa nusu mshahara na ambaye anadaiwa na taasisi yoyote ambapo taasisi yake ni mdhamini wake ataendelea kukatwa deni lake katika hiyo nusu ya mshahara anayolipwa kama ilivyo katika mkataba huo
 iwapo kesi itamalizika na kuonekana hana hatia mtumishi huyo atapaswa kurejeshwa kazini na kulipwa tofauti ya mishahara yake bila maposho kwa kipindi chote alichosimamishwa kazi
 iwapo atapatikana na hatia na kupewa adhabu ya onyo kifungo cha nje faini au kifungo cha chini ya miezi sita atatumikia adhabu yake ya kifungo na akimaliza atarudishwa kazini lakini hatolipwa tofauti ya mishahara
 haki za mtumishi aliyepatikana na hatia kama ilivyo katika kanuni ndogo za kanuni hii zitasita kwa kipindi chote ambacho alikuwa hahuhdhurii kazini na zitaendelea tena atakapoanza kurudi kazini
kwa madhumuni ya kanuni hii siku ambazo amekuwa nje ya kazi hazitahesabiwa katika kuchuma likizo na nyongeza ya mwaka
 pale ambapo kosa alilolifanya mtumishi ni la jinai na la kinidhamu hakuna hatua za kinidhamu zitakazochukuliwa mpaka zimalizike hatua za jinai
 iwapo mtumishi aliyefanya kosa hilo atatiwa hatiani na mahkama hatochukuliwa tena hatua za kinidhamu lakini kama mahakama itamuachia huru hatua za kinidhamu zinaweza kuchukuliwa dhidi yake
isipokuwa kama itahitajika vyenginevyo na mamlaka za kinidhamu au mamlaka nyengine za kisheria mwenendo wote wa kesi hati na nyaraka zitakazotumika katika kesi hiyo vitakuwa ni siri kwa mtu asiyehusika
bila ya kuathiri masharti ya kanuni zilizoelezwa hapo juu adhabu hizi zitatolewa kulingana na uzito wa kosa lilofanywa na mtumishi wa umma kama ilivyoelezwa katika sheria
 hukumu yoyote itakayotolewa kwa mtumishi wa umma itatolewa kwa maandishi ikijumuisha sababu ya uamuzi wa hukumu husika na kujumuisha mambo yafuatayo a tarehe ya kosa la kinidhamu b jina la mtumishi wa umma alietenda kosa la kinidhamu na nafasi yake mwene ndo wa kinidhamu kuwa siri
adhabu kwa mujibu wa uzito wa kosa
utaratibu wa hukumu ya makosa ya kinidhamu
 c maelezo ya kosa la kinidhamu alilolifanya mtumishi wa umma na vifungu vya sheria au kanuni vilivyotumika d ioneshwe kwamba mtumishi aliyeadhibiwa alipewa haki ya kusikilizwa na kuita mashahidi kama alikuwa nao e maamuzi yaliyotolewa f maamuzi ya rufaa kama yalitolewa g sababu ya maamuzi h taarifa zinazohusiana na makosa yaliyopita kwa mtumishi wa umma hadi kutolewa kwa hukumu kama zipo i tarehe ya utoaji hukumu iliyotolewa j mamlaka iliyotoa hukumu
 kwa madhumuni ya kanuni hii kila hukumu inayotolewa na mamlaka husika italazimika kuwekewa kumbukumbu ambayo itajumuisha mambo yafuatayo i tarehe ii mlalamikaji na mlalamikiwa iii aina ya kosa iv mamlaka iliyotoa uamuzi v maamuzi yaliyofikiwa
mtumishi yeyote alokuwa na nia ya kukata rufaa atatoa taarifa ya maandishi kwa mamlaka ya nidhamu husikataarifa ya rufaa
 kuelezea nia yake ya kukata rufaa itayoelezea sababu za kukata rufaa ndani ya siku baada ya kutolewa maamuzi
 mtumishi asiyeridhika na uamuzi wa katibu mkuu au mkuu wa taasisi yake atawasilisha rufaa yake tume ya utumishi husika kwa maandishi ndani ya siku kuanzia siku ya kuarifiwa kwake maamuzi hayo
 mtumishi asiyeridhika na uamuzi wa tume ya utumishi husika atawasilisha rufaa yake kamisheni ndani ya siku kuanzia siku ya kuarifiwa uamuzi huo
 mtumishi asiyeridhika na uamuzi wa kamisheni atawasilisha rufaa yake mahkama ya kazi ndani ya mwezi mmoja kuanzia tarehe ya uamuzi huo
ambapo uamuzi wake utakuwa wa mwisho
 nakala ya rufaa itapelekwa kwa kile chombo ambacho maamuzi yake yanaombewa rufaa ambacho baada ya kupata nakala hiyo kitawasilisha kumbukumbu zote zinazohusiana na kosa la mtumishi huyo pamoja na vielelezo kama vipo kwa chombo kinachotarajiwa kusikiliza rufaa hiyo ndani ya wiki moja
rufaa yoyote itakayoombwa italazimika kusikilizwa ndani ya siku baada ya kupokea taarifa ya maombi ya rufaa husika na kwamba rufaa hiyo italazimika kutolewa uamuzi ndani ya kipindi cha siku kuanzia siku iliyoombwa
rufaa muda wa kusikiliza rufaa
 sehemu ya kumi na tatu matibabu ya watumishi wa umma 
 kila mtumishi atakuwa na haki ya kupata matibabu katika hospital za serikali
mtumishi wa umma anayetaka kwenda hospitali kwa matibabu atalazimika kwenda na fomu ya ugonjwa sick sheet
iwapo daktari ataona ipo haja ya kumpa mapumziko mtumishi huyo atatakiwa kuainisha katika fomu ya ugonjwa na atalazimika kuwekewa kumbukumbu katika jalada lake
 kwa masharti ya kanuni ndogo ya kanuni hii katibu mkuu wa afya atalazimika kuteua madaktari ambao watashughulikia matibabu ya watumishi wa umma
 mtumishi yeyote yule ambaye ataenda kinyume na utaratibu wa kanuni ndogo ya kanuni hii atakuwa ametenda kosa na hatua za kinidhamu zitachukuliwa dhidi ya mtumishi huyo
 kwa madhumuni ya masharti ya kanuni hizi kutakuwa na bodi ya uchunguzi wa afya za watumishi wa umma wanaosumbuliwa na maradhi ambayo yanaathiri utendaji wa kazi
bodi itakuwa na lengo la kuchunguza na kushauri kama watumishi hao wanaweza kusaidiwa matibabu na taasisi zao au wastaafishwe kutokana na maradhi waliyonayo au wabaki katika nafasi za utumishi walizonazo huku wakiendelea kusaidiwa matibabu
 itakapokubalika na katibu mkuu au mkuu wa taasisi wa mtumishi ambaye afya yake itatakiwa kuchunguzwa na bodi ya uchunguzi wa afya za watumishi wa umma kufuatana na kanuni ndogo ya kanuni hii ombi la uchunguzi litapaswa kupelekwa kwa katibu mkuu wa wizara ya afya ambaye ndio atakayeiarifu bodi kwa kutekeleza shughuli hiyo haraka iwezekanavyo
matibabu pamoja na uchunguzi wa afya ya mtumishi wa umma
 bodi itapaswa kutoa mapendekezo yake kuhusu afya ya mtumishi anayehusika katika nakala tatu zitakazopelekwa kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi inayohusika kwa kuzishughulikia ipasavyo
iwapo bodi itapendekeza kwamba mtumishi huyo astaafishwe kutokana na kutoweza kuzimudu kazi zake kwa sababu ya ubaya wa afya yake mtumishi huyo atastahiki kustaafishwa pamoja na kupewa haki zake zote
 kwa madhumuni ya kanuni hizi kila mtumishi wa umma atakuwa ni mwanachama wa mfuko wa bima ya afya kama muongozo utakavyotolewa na afisi kuu ya utumishi wa umma
sehemu ya kumi na nne mengineyo 
 mtumishi wa umma atalazimika kuandika barua ya makabidhiano wakati anapoondoka katika wadhifa wake kwa sababu yeyote ile
 mtumishi huyo atakabidhi barua yake ya makabidhiano kwa mujibu wa ngazi za kiungozi ndani siku thelathini kwa utaratibu ufuatao i afisa atakabidhi kwa mkuu wa sehemu ii mkuu wa sehemu atakabidhi kwa mkuu wa idara iii mkuu wa idara au mkuu wa taasisi atakabidhi kwa katibu mkuu makabi dhiano
 iv katibu mkuu atakabidhi kwa katibu mkuu kiongozi
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuandaa fomu ya makabidhiano inayoonyesha orodha ya vifaa au nyaraka alizozitumia wakati wa kutekeleza majukumu yake
 utaratibu wa kanuni ndogo na ya kanuni hii hautoathiri masharti ya jumla ya kifungu cha sheria
mtumishi wa umma atalazimika kuandika barua ya kuomba ruhusa ya kusafiri kati ya visiwa vya unguja na pemba tanzania bara au nje ya tanzania ndani ya wiki mbili kabla ya kusafiri kwa utaratibu ufuatao i afisa ataomba ruhusa kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi kupitia kwa mkuu wa idara ii mkuu wa idara au mkuu wa taasisi ataomba ruhusa kwa katibu mkuu iii katibu mkuu ataomba ruhusa kwa katibu mkuu kiongozi baada ya kutoa taarifa kwa waziri wa wizara husika
 mtumishi wa umma aliye katika uteuzi wa rais atalazimika kuandika barua ya kuomba ruhusa ya likizo ndani ya mwezi mmoja kabla ya likizo hilo kwa utaratibu ufuatao i mkuu wa idara au mkuu wa taasisi ataomba ruhusa ya likizoruhusa za safari kwa mtumishi wa umma
utaratibu wa uombaji wa likizo kwa wateuliwa
 kwa katibu mkuu na katibu mkuu atamuombea kwa katibu mkuu kiongozi ii katibu mkuu ataomba ruhusa ya likizo kwa katibu mkuu kiongozi baada ya kutoa taarifa kwa waziri wa wizara husika
 mtumishi huyo atastahiki posho la likizo kila baada ya miaka mitatu kama itakavyofafanuliwa katika matoleo kutoka afisi kuu ya utumishi wa umma
 vyeti vinavyotambuliwa na serikali kwa ajili ya mfumo wa marekebisho ya mshahara na muongozo wa utumishi ni kama vifuatavyo a shahada ambayo itajumuisha shahada ya uzamivu shahada ya uzamili stashahada ya uzamili na shahada ya kwanza
b stashahada ni cheti cha mafunzo ambacho kimepatikana kwa muda angalau wa miaka miwili baada ya kumaliza kidato cha sita au kidato cha nne na cheti cha mafunzo au sifa nyengine inayofanana na hiyo ambayo inatambulika na serikali
c cheti cha kidato cha sita
d cheti cha kidato cha nne
e cheti certificate
 utaratibu wa kuangalia maslahi ya watumishi wanaohudhuria mafunzo ya muda mfupi utawekwa na tume za utumishi husika
vyeti vinavyota mbulika na serikali
 kwa madhumuni ya masharti ya kanuni hizi vyeti vya kitaaluma ambavyo vitakavyotambuliwa na serikali ni vile vyeti vinavyotolewa na vyuo vilivyosajiliwa na taasisi za taaluma
 kila katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuhakikisha kunakuwepo na vifaa vya awali vya kukabiliana na maafa na kujitaarisha na mpango mkakati wa kukabiliana na maafaa kama utakavyotolewa muongozo na taasisi inayosimamia masuala ya maafa
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha kwamba hakuna jengo lolote linahusiana na taasisi yake litakalojengwa bila ya kujali utaratibu mzuri wa kukabiliana na maafa
 taasisi zote za umma zitaanzisha na kuweka afisa maalum kwa madhumuni ya kuhakikisha utekelezaji na ufuataji wa udhitibi wa maafa katika taasisi zao
 katika kuhakikisha kwamba mpango wa taifa wa kukabiliana na maafa unatekelezwa kila taasisi itahakikisha katika mipango yake kunatengwa fungu maalumu kwa ajili ya kukabiliana na maafa
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha kuwa watumishi wote katika taasisi yake wanafahamu mpango na taratibu zote za kukabiliana na maafa na wanapata fursa ya kuhudhuria mafunzo ya kukabiliana na maafa
 iwapo mtumishi wa umma atafariki taasisi yake itagharamia gharama za maziko kama itakavyotolewa muongozo na afisi kuu ya utumishi wa umma
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimikakukabiliana na maafa
gharama za maziko
 kuwasilisha jina la mtumishi huyo kwa katibu mkuu kiongozi kwa ajili ya kutoa tangazo la tanzia katika gazeti la serikali
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuwalipa mshahara wa miezi minne kwa watu wanaomtegemea marehemu
 ikiwa mtumishi wa umma au mwanafamilia wake atafariki akiwa katika kituo cha kazi alichohamishiwa au kutumwa kwa kazi taasisi italazimika kugharamia usafirishaji wa mwili wa marehemu
 ikiwa mtumishi atafiwa na mzazi wake baba au mama mume au mke au mtoto wa kumzaa atapatiwa malipo ya ubani
ikiwa kifo hicho kimetokea nje ya kituo chake cha kazi lakini ndani ya tanzania taasisi inaweza kumsaidia nauli ya usafiri ya kwenda na kurudi msibani
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuhakikisha kuwa simu zote za afisi zinatumika kwa matumizi ya afisi tu
simu za moja kwa moja ndani ya afisi direct line watastahiki viongozi wafuatao i katibu mkuu au mkuu wa taasisi ii naibu katibu mkuu iii na wengine wanaofafana na hadhi au wadhifa ya waliotajwa hapo juu
 mawasiliano ya simu zote za nje yatalazimika kupata kibali cha katibu mkuu au mkuu wa taasisi
 endapo mtumishi wa umma atakiuka masharti ya kanuni hii atakuwa amefanya kosa na ikithibitika atachukuliwa hatua za kinidhamu kwa mujibu wa sheria
matumizi ya simu
katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kufanya manunuzi ya vifaa vya afisi kwa kufuata sheria ya manunuzi namba ya na kufanya usambazaji wa vifaa hivyo kwa utaratibu ufuatao i kuingizwa ndani ya ghala ya afisi kwa ajili ya kuhifadhiwa ii kutolewa kwa ajili ya matumizi kwa kufuata taratibu za ghala na iii kwa vifaa vilivyochakaa katibu mkuu au mkuu wa taasisi atawasiliana na taasisi inayosimamia masuala ya mali chakavu kwa kuchua hatua zinazofaa
 watumishi wafuatao watakuwa na fursa ya kupatiwa usafiri kwa shughuli zao za kazi kwa utaratibu ufuatao i katibu mkuu kiongozi ii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali iii waheshimiwa majaji wa mahkama kuu iv mrajis wa mahkama kuu v katibu wa baraza la wawakilishi vi mkurugenzi wa mashtaka vii naibu mwanasheria mkuu viii kadhi mkuuununuzi wa vifaa vya kazi
vipando vya serikali
 ix mufti mkuu x mhasibu mkuu wa serikali xi katibu mkuu xii naibu katibu mkuu xiii na watendaji wengine kama katibu mkuu kiongozi atavyoona inafaa kwa mujibu wa kazi zao
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha vyombo vyote vinavyotumika katika taasisi yake vinakuwa na buku linaloonyesha matumizi ya safari ya chombo hicho
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha vyombo vyote vilivyomo katika taasisi yake vinafanyiwa matengenezo katika karakana kuu ya serikali au sehemu gereji zitakazothibitishwa na serikali
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kumdhamini mtumishi wa umma kupatiwa fursa ya mkopo wa vyombo vya usafiri kwa mujibu wa dhamana zao
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atahakikisha vyombo vya usafiri vya serikali vilivyo chini ya mamlaka yake vinapasishwa na kukatiwa bima
 kwa madhumuni ya kanuni hii mtumishi aliyepata fursa ya kupatiwa usafiri kwa shughuli za kazi atalazimika kukabidhi vipando hivyo kama masharti ya kanuni ya ya kanuni hizi kinavyoeleza
 kila katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuhakikisha ndani ya taasisi yake kunakuwa na upatikanaji wa huduma ya kwanza ya afya na vifaa vya huduma ya kwanza kwa watumishi
huduma ya kwanza kwa watumishi
 kila taasisi itakuwa na mtumishi atakaekuwa na jukumu la kusimamia vifaa vya huduma ya kwanza na aliyepata mafunzo ya huduma ya kwanza
katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuhakikisha kuwa mtumishi anayefanya kazi katika mazingira yanayohitaji vifaa maalumu vya kutendea kazi anapatiwa vifaa hivyo vya kiusalama kwa afya yake ambavyo vitakuwa ni mali ya serikali
 watumishi wafuatao watakuwa na fursa ya kupatiwa nyumba za serikali kwa mujibu wa wadhifa wao kwa utaratibu ufuatao i katibu mkuu kiongozi ii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali iii waheshimiwa majaji wa mahkama kuu iv mrajis wa mahkama kuu v katibu wa baraza la wawakilishi vi mkurugenzi wa mashtaka vii naibu mwanasheria mkuu viii kadhi mkuu ix mufti mkuu x mhasibu mkuu wa serikali xi katibu mkuuvifaa vya kiusalama
nyumba na samani za serikali
 xii naibu katibu mkuu xiii na watendaji wengine kama katibu mkuu kiongozi atavyoona inafaa kwa mujibu wa kazi zao
 kwa mtumishi mwenye wadhifa wa uteuzi wa rais katibu mkuu kiongozi atalazimika kumuandikia barua mtumishi aliyemaliza uteuzi wake kuhama na kukabidhi nyumba ya serikali ndani ya kipindi kisichozidi mwezi mmoja
kwa mtumishi wengine atakayemaliza utumishi wake kwa sababu yoyote ile katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kumuandika barua mtumishi huyo ya kuhama na kukabidhi nyumba ya serikali ndani ya kipindi kisichozidi mwezi mmoja
 mtumishi atakayepelekwa kufanya kazi mbali na sehemu yake anayoishi kikawaida atastahiki kupatiwa nyumba kwa njia ya kupangishwa kwa kadiri itakavyoyumkinika
 mtumishi anayehama katika nyumba ya serikali atapaswa kukabidhi nyumba kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi ndani ya kipindi cha mwezi mmoja
katibu mkuu au mkuu wa taasisi atamuarifu mdhibiti mkuu wa thamani za serikali ambaye atapaswa kuangalia nyumba hiyo kabla ya mtumishi anayehusika hajahama kwa madhumuni ya kutazama usafi na uzima wake
mtumishi anaehusika atapaswa kugharamia matengenezo yote yatakayoonekana yanastahili kugharamiwa nae kwa mujibu wa kanuni hizi kabla ya kuihama nyumba hiyo
 kutakuwa na muhuri wa afisi au wizara ambao utawekwa katika mazingira ya kiusalama na matumizi yake ya kiafisi lazima yafanywe kwa idhini ya katibu mkuu aumuhuri wa afisi
 mkuu wa taasisi na ihakikishwe kuwa hautumiki kwa matumizi binafsi
 muhuri wa afisi au wizara utakuwa chini ya dhamana ya mkuu wa masjala ya siri
 endapo mtumishi wa umma atakiuka masharti ya kanuni hii atakuwa amefanya kosa na ikithibitika atachukuliwa hatua za kinidhamu kwa mujibu wa sheria
 kazi yoyote ya ubunifu itakayofanywa na mtumishi wa umma kama ni sehemu ya wajibu wake wa kazi itakuwa ni hakimiliki ya serikali na ikihitajika kwa matumizi ya jamii haitaruhusika kuuzwa kwa lengo la kujipatia faida
 kwa kuzingatia sheria ya hakimiliki namba ya mtumishi wa umma atakayevumbua kazi yeyote ile atalazimika kulipwa haki yake kwa ajili ya kuthamini kazi yake hiyo
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kumuajiri mtu mwengine yeyote kwa ajili ya kutengeneza kazi ya ubunifu kwa kuzingatia sheria ya hakimiliki namba ya 
mtumishi wa umma anaweza kutunukiwa nishani kwa utaratibu ulioelezwa katika sheria ya shughuli za rais namba ya 
katibu mkuu au mkuu wa taasisi anaweza kuandaa sherehe ya kumuaga na utaratibu wa kumpatia zawadi mtumishi aliyemaliza muda wake wa utumishi
kuagwa kwa watumishi wa umma
hakimiliki
nishani 
 kutakuwa na gazeti rasmi la serikali litalosimamiwa na afisi inayoshughulikia masuala ya baraza la mapinduzi
mambo ya kiutumishi yafuatayo yatapaswa kutangazwa katika gazeti rasmi i miswada yote ii sheria iii tanzia iv wastaafu v watumishi wapya vi wanaohamishwa vii watumishi watakaofukuzwa katika utumishi na viii mambo mengine yote ya kiutumishi yatakayoamuliwa na afisi kuu ya utumishi wa umma
 katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuwasilisha taarifa zinazotaka kuingizwa ndani ya gazeti rasmi kwa katibu mkuu kiongozi ambaye ataidhinisha kuchapishwa katika gazeti rasmi
 uchapishwaji wa jambo lolote katika gazeti rasmi utakuwa ni taarifa tosha na ni sawa na kutolewa taarifa rasmi kwa taasisi yoyote ya serikali inayohusiana na taarifa hiyo
 kabla ya kutangazwa katika gazeti rasmi taarifa zote zinazohusiana na matangazo ya sheria zitalazimika kuwasilishwa katika afisi ya mwanasheria mkuu
gazeti rasmi la serikali
 mtumishi wa umma hatoruhusiwa kushiriki katika shughuli za siasa muda wa kazi kifungu hiki hakitamzuia mtumishi kupata haki yake ya msingi ya kupiga kura na kuwa mwanachama wa chama cha siasa akipendacho
 kwa madhumuni kanuni ndogo ya kanuni hii hakuna mtumishi wa umma atakayeruhusiwa kufanya yafuatayo a kufanya kampeni kuonyesha hisia kutoa matusi kwa chama au kiongozi wa chama au kujihusisha mwenyewe katika mambo ya siasa katika jamii au b kuvaa sare za chama picha kielelezo ambacho kinaonyesha hisia zake za chama anachokipenda au c kushiriki katika maadamano yaliyotayarishwa na chama au d kufanya kampeni ya chama cha siasa au mgombea wa chama na kuhudhuria mkutano wa siri wa chama cha siasa au e kutoa hotuba katika mkutano wa siasa kuandika mitazamo yake kisiasa au kuandika barua za wazi dhidi ya kiongozi yeyote wa chama cha siasa
 ni marufuku kwa afisa yeyote mwenye ngazi ya juu kumruhusu au kumuelekeza mtumishi kushiriki katika shughuli za siasa muda wa kazi na pindipo akitiwa hatiani atachukuliwa hatua kwa mujibu wa sheria za nchi
kushiriki katika siasa
 mtumishi wa umma ambaye anashikililia ngazi ya uteuzi na mtumishi ambaye ana wadhifa nyeti wa uongozi kama ilivyoelezwa katika sheria ya watumishi wa umma kushiriki katika siasa namba ya anaweza kugombea au kushika nafasi katika siasa kwa masharti yafuatayo a mtumishi atatoa taarifa kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi husika angalau siku kumi na nne kuonesha nia ya kugombea au kushika nafasi katika siasa
b mtumishi huyo wa umma atahesabika kuwa yupo likizo bila ya malipo baada ya kumalizika taarifa ya siku kumi na nne na wakati wote wa kugombea nafasi katika chama na atakapopata nafasi hiyo atahesabika kuwa ameacha kazi
 mtumishi wa umma aliyechukua likizo bila malipo chini ya masharti ya kanuni ndogo ya kanuni hii na hakupata uteuzi ndani ya chama chake atatoa taarifa ya nia ya kurejea kazini kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi husika na katibu mkuu au mkuu wa taasisi atamuarifu siku ya kurejea kazini kwa ajili ya kutekeleza majukumu yake
 mtumishi wa umma yeyote ambaye hakutajwa chini ya kanuni ndogo ya kanuni hii anaweza kugombea au kuwa na cheo kisiasa kwa masharti yafuatayo a mtumishi atatoa taarifa kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi husika angalau siku kumi na nne kuonesha nia ya kugombea au kushika nafasi katika siasa b ndani ya siku saba ya uchaguzi wake wa ubunge au uwakilishi atachukuwa likizo bila malipo au kutoa taarifa ya kuacha kazi
 iwapo mtumishi wa umma atakiuka masharti ya kanuni hii hatua za kinidhamu dhidi yake zitachukuliwa kama ifuatavyo i karipio kwa kosa la kwanza ii karipio kali kwa kosa la pili iii kusimamishwa kazi kwa kosa la tatu iv na hatua nyengine zozote zile zilizoelezwa katika sheria inayohusuhu mtumishi wa umma kushiriki katika siasa
katibu mkuu au mkuu wa taasisi hatoruhusika kuweka wafanyakazi wa kujitolea katika taasisi yake
 hakutakuwa na utumishi wa kutwa katika utumishi wa umma kama kuna ulazima katibu mkuu au mkuu wa taasisi atalazimika kuomba kibali kwa tume ya utumishi husika na kumjazisha mkataba kiamba tisho j
 utumishi wa mtumishi wa kutwa hautozidi miezi sita na atalipwa pale ambapo anamaliza kazi yake kwa siku
 mtumishi wa kutwa hatakuwa na fursa ya kupata likizo na wala hana haki ya kudai kiinua mgongo na mafao ya uzeeni
wafanya kazi wa kujitolea
kutoku wepo kwa watumishi wa kutwa
kanuni za utumishi zinaweza kutengenezwa au kurekebishwa kadiri inavyoonekana kuna haja ya kufanya hivyo na waziri
muongozo au marekebisho yatayofanywa yatakuwa na uhalali pamoja na uzito sawa na kanuni za utumishi zilizotangulia
kanuni za utumishi zinareke bishika
 kiamba tisho a chini ya kanuni ya a serikali ya mapinduzi ya zanzibar makao makuu idara ya ardhilhali ya kuingilia kazini 
aina ya kazi
kiwango cha mshahara 
jina la muombaji kazi 
tarehe na pahala pa kuzaliwa 
uraia
elimu 
shahada ya juu ikiwa anayo
jee umewahi kuajiriwa kabla 
ndiyo hapana 
kama jawabu ni ndiyo taja sababu ya kuiacha kazi hiyo
tarehe saini ya muombaji kazi kazi zote za serikali ulizoajiriwa zamani lazima uzitaje pamoja na sababu zake mbalimbali ulizoachia au ulizoachishwa
kwa daktari zanzibar tafadhali mpime huyu anaekuja na ardhilhali hii yeye ni muombaji kazi katika wizara idara ya kama na utuletee matokeo yake hapa chini
tarehe
mkuu wa wizara idara kwa mimi leo nimempima muombaji kazi aliyetajwa juu na nimemuona ya kuwa yeye anafaa hafai kufanya kazi kama
katika wizara idara ya
tarehe
daktari aliyepima kiamba tisho b chini ya kanuni ya a serikali ya mapinduzi ya zanzibar revolutionary government of zanzibar upimaji wa kidakt ari medical examina tion ijazwe na yule anayepimwa to be filled in by person being examined jina kamili
full name umri mume mke age sex uliwahi kuchanja ndio hapana mwaka have you been vaccinated if so when katika jamaa zako wapo waliougua kifua kikuu has any elative suffer ed from tuberculosis baba yu hai
sababu ya kifo is father alive cause of death umri aliofia age of death umepata kuugua ugonjwa gani mkubwa taja tarehe
what kind of serious illness have you suffer ed state approximate dates uliwahi kuugua kifua kikuu have you suffer ed from tuberculosis magonjwa ya uasharati homa ya baridi yabisi venereal diseases acute rheumatism kisukari ugonjwa wa akili diabetes mental disor der mafigo pumu
kidneys diseases asthma nahakikisha kwa dhati yangu kuwa yaliyoelezwa hapo juu ni kweli kwa nijuavyo mimi
i certify that the above information is cor rect to the best of my knowledge and belief
tarehe date saini signed ijazwe na daktari to be filled by the medical of ficer umri apparent age kiwiliwili physique mapafu lungs moyo heart tumbo
abdomen mkojo uzito
urine s
g alka ya hisia nervous system ute albumen ngiri hernia sukari sugar meno
teeth mwendo wa damu blood pressure nuru ya macho vision kusikia
hearing mapendekezo ya daktari recommendations of medical officer tarehe
date saini signed kiamba tisho c chini ya kanuni ya a serikali ya mapinduzi ya zanzibar mkataba wa kuingizw kazini wizara ya idara ya
zanzibar
kwa 
nimeamriwa kwamba ikiwa umezikubali shuruti zilizomo katika mkataba huu unaingizwa kazini kwa kujaribiwa kwenye wizara ya zanzibar tanzania kuanzia tarehe 
mshahara utakaolipwa katika kazi yako ni shilingi kwa mwezi katika daraja ya lakini itabidi usite kwenye vizingiti vya uwekevu
itakulazimu uzifuate kanuni zote za serikali zilizopo sasa na zitakazofanywa na serikali muda baada ya muda kwa msingi wake
kanuni hizo hazitobadili shuruti zako za kazi kama zilivyoelezwa katika mkataba huu wa kuingizwa kazini
utatakiwa uwe tayari kufanya kazi katika wizara idara yoyote na pahala popote katika visiwa vya unguja na pemba au sehemu nyengine yoyote ambako kuna afisi za smz
muda wa kujaribiwa kwako kazini ni miezi kumi na mbili kuanzia tarehe
ikiwa baada ya kupita miezi kumi na mbili tangu kumalizika muda wa kujaribiwa utakuwa bado hujathibitishwa kuwa uendelee kazini au hujaarifiwa kwamba muda wako wa kujaribiwa umeongezwa itakupasa upeleke kwa katibu mkuu au mkuu wa taasisi yako ombi lako kutaka kuthibitishwa kuwemo kwako kazini
katika muda huu wa kujaribiwa unaweza kutolewa kazini kwa kupewa taarifa ya mwezi mmoja au wewe unaweza kutoka kazini vile vile kwa kutoa taarifa ya mwezi mmoja au kwa kulipa mshahara wa mwezi mmoja kwa kukosa kutoa taarifa hiyo
ikiwa muda wako wa kujaribiwa na kabla ya kuthibitishwa kuwemo kwako kazini umeonekana kuwa huna uwezo wa kazi au umefanya kosa au umepinga amri za kazi basi unaweza kuachishwa kazi hapo hapo yaani bila ya kupewa taarifa
kuhusu mwenendo na adabu ya kiserikali utapaswa kufuata sheria zote za nchi na matokeo na maamuzi yoyote ya serikali kuhusu mambo hayo
katibu mkuu mkuu wa aasisi mimi nimekubali kuingizwa kazini kwa mujibu wa shuruti zilizomo katika mkataba huu
pia nakubali nihesabiwe ni mzanzibar mwenye kitambulisho namba tarehe mtumishi kiamba tisho d chini ya kanuni ya a serikali ya mapinduzi ya zanzibar sheria inayokataza kutoka siri za serikali ahadi watumishi wa serikali wote watiye saini wanapoajiriw 
nimefahamishwa na kuelezwa kuhusu sheria ya usalama wa taifa na utunzaji wa siri za serikali the national security and official secret act nambari ya 
natambua madhara yatakayonifikia pindi nitakapoivunja au kuipuuza sheria hiyo
najua ipo sheria inayomtaka mtumishi kuzuia siri za serikali na kwamba sheria hiyo inafanya marufuku kutoa siri za serikali kwa kutoa makala katika magazeti kuandika buku kuhadithia na kumueleza aliyekuwa hahusiki kuambiwa au kuelezwa habari hizo bila ya kupata idhini ya katibu mkuu au mkuu wa taasisi husika
natambua kuwa shuruti hizi ni lazima kwangu wakati nikiwa mtumishi wa umma na hata nitakapokuwa si mtumishi wa umma
 saini saini jina jina shahidi muajiriwa tarehe kiamba tisho e chini ya kanuni ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar mkataba wa uajiri baada ya kustaafu wizara
idara ya
zanzibar
kwa
nimeamriwa kwamba ikiwa umezikubali shuruti zilizomo katika mkataba huu unaingizwa kazini katika nafasi kuanzia tarehe kwa masharti yafuatayo majukumu katika kutekeleza wajibu wako utapaswa kutekeleza majukumu yafuatayo i ii iii iv v vi na majukumu mengine utakayopangiwa na mkuu wako wa kazi
muda wa mkataba muda wa mkataba huu ni wa miezi mwaka miaka kuanzia tarehe hadi tarehe unaweza kuajiriwa tena baada ya kumaliza muda huo wa uajiri wako pindipo ikihitajika kufanya hivyo
mashar ti ya ajira utawajibika kuzifuata kuzitii na kuzitekeleza sheria kanuni miongozo na matoleo ya kazi yaliyopo sasa na yatakayotolewa na serikali muda baada ya muda
stahiki square utakuwa na haki ya kulipwa mshahara katika wadhifa wako shilingikwa mwezi sawa na shilingikwa mwaka na hautokuwa na nyongeza
square utastahiki kulipa kodi ya mapato kutoka kwenye mshahara wako
square pindipo baada ya kuajiriwa ulikuwa tayari ushafikia umri wa kustaafu utalipwa asilimia ya mshahara wako wote uliouchuma kwa kipindi ulichofanyia kazi bila ya malipo ya uzeeni
square safari zote za kikazi za ndani na nje ya tanzania zitagharamiwa na wizara husika
kumalizika mkataba square endapo serikali itaamua kusitisha mkataba wako utastahiki kulipwa mshahara wa mwezi mmoja au kuarifiwa mwezi mmoja kabla na kutengenezewa stahiki zako kwa mujibu ya makubaliano ya mkataba
square unaweza kuacha kazi baada ya kutoa taarifa ya mwezi kabla au kuacha mshahara wa mwezi mmoja badala yake
square unaweza kuachishwa au kufukuzwa kazi kabla ya kumalizika muda wa kazi ikiwa utaonekana umeshindwa kutekeleza majukumu uliyopangiwa
square na endapo serikali ikisitisha mkataba wako kwa sababu ya kinidhamu hutostahiki kulipwa kiinua mgongo cha asilimia cha mshahara wako
likizo utastahiki kupata likizo la siku kwa mwaka
uthibitisho mimi nakubali kuingizwa kazini kwa mujibu wa shuruti zilizomo katika mkataba huu
muajiriw a tarehe katibu mkuu mkuu wa taasisi tarehe kiamba tisho f chini ya kanuni ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar mkataba wa ajira maalum kw uteuzi wa mheshimiw rais mkataba huu umetengenezwa leo tarehe mwezi wa mwaka baina ya katibu wa baraza la mapinduzi na katibu mkuu kiongozi kwa niaba ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar ambaye katika mkataba huu atajulikana kama muajiri
na nduguwa s
zanzibar ambaye katika mkataba huu atajulikana kama muajiriwa
kwamba kufuatia uteuzi wako uliofanywa na mheshimiwa rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi siku ya tarehe mwezi wa mwaka na kwamba ikiwa utakubali masharti yaliyomo ndani ya mkataba huu utatumikia wadhifa wa katika wizara idara aasisi
kwa mujibu wa masharti yafuatayo muda wa uteuzi kwamba uteuzi wako utakuwa kwa kipindi cha miaka kuanzia tarehe ya kutangazwa uteuzi wako na unaweza kuteuliwa tena kuendelea na wadhifa wako kwa muda mwengine wa miakakwa masharti ya mkataba huu au kwa masharti mengine kama ambavyo serikali itaamua
muda wa mkataba mkataba huu utakuwa wa muda wa miaka kuanzia tarehe ya uteuzi na utamalizika mara tu muda wa uteuzi wako utakapomalizika au utapofutwa
mashar ti ya uteuzi square muda wote wa uteuzi wako utawajibika kwa katibu wa baraza la mapinduzi na katibu mkuu kiongozi na kwa waziri katibu mkuu wa wizara kama itavyoamuliwa na katibu mkuu kiongozi
square muda wote wa uteuzi wako utalazimika kuzifuata kuzitii na kuzitekeleza sheria kanuni matangazo na matoleo yote ya serikali yaliyopo na yatakayotolewa na serikali kila baada ya kipindi
square muda wote wa uteuzi wako utawajibika kutumikia wadhifa wako kwa bidii nidhamu na kwa heshima ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar
stahiki za wadhifa square katika kipindi cha uteuzi wako utapokea mshahara wa shillingi kwa mwezi sawa na shillingi kwa mwaka na hautokuwa na nyongeza fixed salary
square utawajibika kulipa kodi ya mapato kutoka kwenye mshahara wako wa kila mwezi kwa muda wote wa uteuzi wako
square kwamba serikali haitochangia malipo ya mfuko wa hifadhi ya jamii kwa kipindi chote cha uteuzi wako
square safari zote za kikazi za ndani na nje ya tanzania zitagharamiwa na serikali kupitia wizara husika
stahiki baada ya kumaliza uteuzi mara baada ya kumaliza uteuzi wako utastahiki kulipwa kiinua mgongo cha asilimia cha mshahara wako wote uliochuma kwa kipindi ulichofanyia kazi
kufutw kwa uteuzi endapo mheshimiwa rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi ataamua kufuta uteuzi wako na kupelekea kuvunjika kwa mkataba huu utastahiki kulipwa mambo yafuatayo square asilimia ishirini na tano ya mshahara wote uliochuma kwa kipindi ulichotumikia wadhifa wako wa uteuzi na square mshahara wa mwezi mmoja au kuarifiwa kusitisha kwa mkataba wako mwezi mmoja kabla
na endapo serikali ikisitisha mkataba wako kwa sababu ya kinidhamu hutostahiki kulipwa kiinua mgongo cha asilimia cha mshahara wako
likizo utastahiki kupata siku za likizo kwa kila mwaka kwa muda wote wa uteuzi wako na utastahiki kulipwa na serikali posho ya likizo kwa kiwango kitachoamuliwa na katibu mkuu kiongozi
 uthibitisho mimi
nimekubali kuingizwa kazini katika nafasi ya kwa mujibu wa masharti ya mkataba huu kama ilivyoelezwa hapo juu
sahihi ya muajiriw mkataba huu umetiwa saini leo tarehe mwezi wa mwaka na
muajiri katibu baraza la mapinduzi na katibu mkuu kiongozi tarehe
 kiamba tisho g chini ya kanuni ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar revolutionary government of zanzibar shahada ya utumishi certifica te of service jina la mtumishi name of officer cheo na idara position held and department muda wa kuanza ajira period of ser vice from sababu ya kumaliza muda wa ajira cause of termination of engagement ufanisi
efficiency maadili general conduct mkuu wa idara head of department mkuu wa taasisi head of institution tarehe
date kiamba tisho h chini ya kanuni ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar muongozo wa utengenezaji wa mkataba wa utoaji wa huduma vipengele vya mkataba wa utoaji wa huduma mkataba wa utoaji wa huduma hutengenezwa kwa kuwa na vipengele vifuatavyo 
jina na nembo ya taasisi sehemu hii huonesha jina na nembo ya taasisi
dira sehemu hii inaonesha wapi taasisi inataka kufika
dhamira sehemu hii huonesha huduma gani taasisi inataka kutoa au kuwafanyia wateja wake
mamlaka sehemu hii huonesha uwezo au haki ya kisheria ya kuanzisha shirika taasisi kampuni
maadili ya taasisi sehemu hii huonesha maadili ya taasisi kwa mfano ubora ufanisi kujali wakati uaminifu na ubunifu
wataka huduma sehemu hii huorodhesha na kuweka wazi aina ya watu au taasisi ambazo zinatarajiwa kupata huduma au watahusika na taasisi hiyo kwa mfano mashirika ya watu binafsi wananchi taasisi za serikali n
wajibu na kazi za taasisi sehemu hii huoredhesha kazi za kila siku za taasisi ambazo lazima ziwe wazi kwa kila mdau kuzielewa
ni vyema mkataba kuonesha kazi hizo na viwango vya huduma vinavyotolewa
hii itategemea uwezo wa taasisi husika katika kutoa huduma
ahadi na viwango vya utoaji wa huduma sehemu hii itaonyesha kwa uwazi jinsi au wakati gani huduma zitapatikana
huduma sehemu hii itaonyesha idadi ya huduma zinazotolewa au zilizopangwa kutolewa
lengo hasa la mkataba wa utoaji wa huduma ni kugundua wajibu wa taasisi na huduma itolewayo baina ya taasisi na wataka huduma wake
hali hii huoneshwa na vigezo vifuatavyo square malengo targets na vigezo indicators vinavyoweza kufikiwa na taasisi ambavyo mtaka huduma anavitarajia
square uhakika wa huduma viwango ambavyo vitakuwa vinafikiwa kwa nyanja zote 
haki na wajibu wa mtaka huduma sehemu hii hutaja haki na wajibu wa mtaka huduma kwa taasisi hiyo
kwa mfano 
 haki za mtaka huduma square kuhudumiwa kwa heshima na bila upendeleo na kwa wakati square kuwasilisha malalamiko square kupitia na kukata rufaa kwa kuzingatia taratibu zilizowekwa square kutunziwa siri katika masuala yao square kuona taarifa zinazowahusu kwa kufuata taratibu zilizopo square kushauri njia bora ya kuongeza ufanisi
 wataka huduma wetu wana wajibu wa square kutoa ushirikiano kwa watumishi wanaowahudumia square kutoshawishi watumishi kutoa huduma kwa upendeleo square kuhudhuria mikutano au miadi kwa wakati uliopangwa square kutoa taarifa sahihi kwa taasisi na kwa wakati unaotakiwa na square kuzingatia taratibu za kisheria kwa huduma zozote wanazostahiki kupatiwa
faragha na usiri kama kuna haja ya faragha na usiri mkataba wa huduma lazima uonyeshe jinsi gani taasisi itahifadhi siri hizo kwa usalama wa wataka huduma taasisi na wadau wengine
uwezo wa taasisi kifedha uwezo wa kifedha na vyanzo vya mapato vya taasisi hulazimika kuoneshwa
taarifa hii humpelekea mtaka huduma kujenga matumaini na kukubali kuingia kwenye mkataba wa huduma na taasisi hiyo
mawasiliano ya taasisi mkataba wa huduma hujenga mawasiliano baina ya taasisi na mtaka huduma
kwa hivyo huhitaji kuelezwa namna ambavyo wataka huduma na wadau watawasiliana na taasisi kwa urahisi kwa mfano huduma za simu huduma za mapokezi wovuti tovuti barua pepe simu pepe au mawasiliano mengine yoyote
ni muhimu kwa mtaka huduma kujua wapi taasisi hiyo inapatikana
 kiamba tisho i chini ya kanuni ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar mkataba wa udhamini wa masomo au mafunzo kw watumishi wa umma
mkataba huu wa udhamini wa masomo au mafunzo umefungwa leo tarehe
mwezi
mwaka baina ya wizara idara ofisi ya
iliyopo ambayo itajulikana kama muajiri kwa upande mmoja na bwana bibi wa idara ya wizara ya ambaye atajulikana kama muajiriwa kwa upande wa pili
muajiri na muajiriwa wanakubaliana kama ifuatayo 
muajiri kwa gharama zake au kupitia msaada wa muajiri kutoka kwa muhisani atagharamia masomo ya muajiriwa kwa muda uliokubaliwa wa masomo kama ilivyoelezwa katika mkataba huu
muajiriwa atahudhuria masomo katika ngazi ya cheti diploma stashahada shahada ya fani ya katika chuo cha kiliopo anuani kamili ya chuo
yatayochukuwa muda wa mwaka miaka na gharama ya masomo kwa muda wote wa masomo zitakuwa tzs
na au fedha za kigeni usd au zenye thamani sawa na tzs na kufanya jumla ya gharama za masomo kuwa tzs
malipo ya ada na gharama nyengine ambazo zinaweza kulipwa moja kwa moja katika chuo au taasisi za usafirishaji zitalipwa moja kwa moja na muajiri na muajiriwa hatopewa fedha hizo mkononi isipokua katika mazingira ambayo kulipa moja kwa moja haitowezekana
bila kuathiri makubaliano mengine na muajiri muajiriwa ataendelea kuwa mtumishi wa umma na muajiri atamlipa mshahara wake wa kila mwezi kwa kipindi chote cha masomo
muajiri hatolazimika kulipa gharama nyengine zozote za masomo ya muajiriwa zaidi ya gharama za masomo zilizotajwa katika mkataba huu
muajiriwa anakubali kuwa endapo atabadilisha fani ya masomo chuo au taasisi ya elimu bila ya ruhusa ya muajiri udhamini wake utafutwa mara moja na muajiriwa atatakiwa kurejesha kwa muajiri gharama zote zilizokwisha kutumika
muajiriwa anakubali kuwa kwa kipindi chote cha masomo atawasilisha maendeleo ya kila muhula au mwaka ya masomo yake kwa muajiri
endapo muajiriwa hatofanya vizuri katika masomo yake na ikibidi kurudia mwaka miaka kinyume na mkataba huu muajiri hatolazimika kumlipia gharama za ziada ingawaje anaweza kumlipia iwapo ataona kufanya hivyo ni kwa manufaa ya taasisi hiyo
muajiriwa wakati akiwa masomoni hatoshiriki na kujihusisha na shughuli zozote ambazo ni kinyume na sheria za nchi husika chuo aasisi
muajiriwa baada ya kumaliza masomo atarudi kazini na kuendelea na kazi atazopangiwa na muajiri wake na endapo hatorudi kazini yeye au mdhamini wake au wote kwa pamoja watawajibika kurejesha gharama zote za masomo mafunzo zilizoainishwa katika mkataba huu kwa muajiri wake
muajiriwa anakubali kuwa hatoacha kazi wakati akiwa masomoni au baada ya kurudi masomoni na ataendelea na kazi kwa kipindi ambacho hakitopungua mara mbili ya muda wa masomo mafunzo uliokubaliwa ndani ya mkataba huu na iwapo atafanya kosa la kinidhanu litakalopelekea kufukuzwa kazi muajiriwa au mdhanini wake watalazimika kurejesha kwa muajiri gharama za masomo mafunzo zilizokubaliwa na kulipwa kwa mujibu wa mkataba huu
muajiriwa hatokwenda tena kwenye masomo mengine ya muda unaozidi miezi sita hadi awe ametimiza miaka miwili tokea tarehe ya kurudi masomoni kwa mara ya mwisho
endapo muajiriwa ataamua kuvunja masharti ya vifungu vya mkataba huu atalazimika kurejesha gharama zote za masomo yake zilizogharamiwa na muajiri katika kipindi kisichozidi miezi mitatu au iwapo kuna sababu za kutosha maujiri anaweza kumkata mshahara wake kwa kiwango kinachokubalika kisheria na hatopata udhamini wa muajiri katika kipindi cha miaka mitano baada ya kuvunja masharti ya vifungu vya mkataba
gharama za masomo zitakuwa kama ifuatavyo futa isiyohusika na makubaliano a nauli ya ndege meli usafiri mwengine
hapana ndiyo tzs usd b ada ya masomo hapana ndiyo tzs usd c posho la kujikimu d posho la vitabu hapana ndiyo tzs usdhapana ndiyo tzs usd e posho la njiani f mshahara
g ada ya viza h malipo mengine
i muajiriw a jina cheo
tarehe ya kuajiriwa mwaka wa kuzaliwa nam
ya ajira
zssf nam
ya kitambulisho zanid
email simu hapana ndiyo tzs usd hapana ndiyo tzs usd hapana ndiyo tzs usd hapana ndiyo tzs usd nathibitisha kwamba nimeusoma mkataba huu na kukubaliana na masharti yote yaliyomo ndani ya mkataba huu
saini
tarehe
ii mdhamini wa muajiriw a jina kazi anuani mwaka wa kuzaliwa
shehia anapoishi
nam
kitambulisho zanid email simu nathibitisha kuwa nimeusoma kwa makini mkataba huu na nakubali majukumu yote yanayoniwajibikia kwa kumdhamini mdhaminiwa bw
bi
saini tarehe
picha ya rangi picha ya rangi iii mkuu wa idara jina
cheo idara
wizara saini
tarehe
iv idhini ya katibu mkuu wa wizara
mimi katibu mkuu naidhinisha udhamini wa masomo mafunzo yaliyotajwa hapo juu kwa bwana bibi katika fani ya ambayo jumla ya gharama zake ni tzs usd kuanzia tarehe
na idhini hii imetolewaleo tarehe mwezi wa mwaka
katibu mkuu wa wizara kiamba tisho j chini ya kanuni ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar mkataba wa uajiri wa kutwa wizara
idara ya
zanzibar
kwa
nimeamriwa kwamba ikiwa umezikubali shuruti zilizomo katika mkataba huu unaingizwa kazini katika nafasi ya kwa muda wa kuanzia tarehe katika kutekeleza wajibu wako utapaswa kutekeleza majukumu yafuatayo i ii iii iv v vi na majukumu mengine utakayopangiwa na mkuu wako wa kazi
 utawajibika kufuata masharti ya kazi na taratibu zote za kisheria wakati wote wa kutekeleza majukumu yako
 unaweza kuacha kazi wakati wowote utakapoamua
 unaweza kuachishwa au kufukuzwa kazi kabla ya kumalizika muda wa kazi ikiwa utaonekana umeshindwa kutekeleza majukumu uliyopangiwa
 malipo yako yatakuwa kwa siku mara baada ya kumaliza majukumu yako
 hutokuwa na fursa ya kupata likizo malipo ya kiinua mgongo na mafao ya uzeeni
 kuhusu mwenendo na adabu za kiserikali utapaswa kufuata sheria zote za nchi na matokeo ya maamuzi yoyote ya serikali kuhusu mambo hayo
mimi nakubali kuingizwa kazini kwa mujibu wa shuruti zilizomo katika mkataba huu
mtumishi katibu mkuu au mkuu wa aasisi tarehe imetiw saini tarehe mwezi wa mei mwaka mhe
haroun ali suleiman waziri wa wn or kazi na utumishi wa umma zanzibarjamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao taarifa kwa vyombo vya habari
serikali kupitia wakala ya serikali mtandao ega imeunganisha taasisi za serikali kwenye mfumo wa simu zenye itifaki ya intaneti internet protocol ip ambazo zinatumia intaneti kuziwezesha taasisi hizo kuwa na mawasiliano yaliyo bora salama na kupunguza gharama za mawsiliano serikali
taasisi hizo zinajumuisha wizara idara zinazojitegemea na wakala za serikali zimeunganishwa na mtandao wa mawasiliano wa serikali yaani government communication network govnet unaouwezesha mfumo wa simu hizo kufanya kazi kwa ufanisi ambapo mtumishi wa taasisi moja katika taasisi hizo anaweza kupiga simu kwenda taasisi nyingine ya nje ikawa kama umepiga simu ya extension ndani ya ofisi moja
aidha taasisi za umma zitanufaika moja kwa moja na simu hizo kwa kuwa taasisi hizo zitaweza kubadilishana taarifa kupitia mtandao mmoja tu wa mawasiliano wa serikali kwa usalama na uhakika
pia simu hizo zitawawezesha watumishi wa taasisi mbalimbali kufanya mkutano kwa njia ya simu wakiwa kwenye ofisi zao na hivyo kuokoa muda na gharama za usafari
hata hivyo taasisi za umma zilizopo katika mtandao wa mawasiliano wa seikali zitaendelea kuwasiliana na taasisi zilizo nje ya mtandao huo kwa kupitia mtoa huduma wa simu za mezani pstn provider kama vile ttcl
hivyo wakala ya serikali mtandao ega inazishauri taasisi hizo zilizounganishwa na mfumo wa simu hizo kuzitumia katika kazi zao za mawasiliano ya kila siku ili kuboresha utendaji kazi na kupunguza gharama za mawasiliano serikalini
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxmwishoxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx imetolewa na suzan mshakangoto meneja habari elimu na mawasiliano wakala ya serikali mtandaojamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dubai desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemuelekeza waziri mkuu mhe
kassim majaliwa kuwa serikali igharamie mazishi ya wote waliopoteza maisha kutokana na mvua kubwa iliyotokea na mafuriko katika halmashauri ya wilaya ya hanang
rais samia pia ametaka majeruhi wote ambao wapo kwenye hospitali mbalimbali wapate matibabu yote yanayostahili kwa gharama za serikali huku vyombo vya ulinzi na usalama vikiendelea kutoa msaada wa dharura na uokoaji
aidha rais samia ameelekeza serikali ya mkoa na kitengo cha maafa cha ofisi ya waziri mkuu kuhakikisha wananchi wote ambao makazi yao yamesombwa na maji wapate makazi ya muda kwa ajili ya kuwastiri wananchi hao
maafa haya yameathiri mji wa katesh hususan vijiji vya jorodom ganana katesh na dumbeta na pia vijiji vya gendabi sarijandu arukushay na sebasi
kwa taarifa za awali nyumba na mifugo imeathirika sana huku idadi za kaya zilizoathirika ni idadi ya watu walioathirika hadi sasa ni na pia ikikadiriwa takriban ekari za mashamba zimeharibika
licha ya changamoto kadhaa zilizokuwepo uokoaji unavyoendelea ikiwemo barabara kuharibika huku tope na magogo kujaa barabara kuu na mitaani na kusababisha mawasiliano kukatika serikali inajitahidi kukabiliana nazo
idadi ya vifo hadi sasa ni zaidi ya watu huku majeruhi waliopelekewa katika hospitali mbalimbali za wilaya mkoa na vituo vya afya ni zaidi ya 
wakati huo huo rais samia ameelekeza tathmini ya kina ifanyike juu ya maafa hayo na vitengo na taasisi zote za serikali zinazohusika kuwepo eneo la tukio na kufanya kazi usiku na mchana ili kuhakikisha hali inarejea kawaida
rais samia anatoa pole kwa wafiwa wote kutokana na msiba mkubwa uliowakumba na pia anawahakikishia wananchi walioathirika kuwa serikali iko pamoja nao na itahakikisha inashughulikia masuala yote yaliotokana na janga hili
rais samia ambaye amekuwepo dubai kwa ajili ya mkutano wa umoja wa mataifa wa mabadiliko ya tabianchi cop ameamua kufupisha safari hiyo na kurejea nchini haraka iwezekanavyo ili kushughulikia kwa karibu janga hilo
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu yaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi wa hesabu mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka jambo la uhalisia wa bajeti ya serikali jambo la kukiukwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wamfuko mkuu wa hazina jambo la hasara zilizojitokeza katika usimamizi wa sheria yaununuzi wa umma na
ya mwaka katika serikali kuu jambo la kuongezeka kwa mashirika ya umma yasiyo na bodi jambo la upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katikamashirika ya umma jambo la changamoto za utendaji katika mamlaka za maji nchini jambo la deni la serikali tzs 
 trilioni linalodaiwa na mifuko yahifadhi ya jamii jambo la mapungufu katika uendeshaji wa shirika la pride jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwamiaka iliyopita hitimisho utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya serikali kuu na mashirika ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za serikali kuu na mashirika ya umma za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ya uwajibikaji ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa umuhimu wa mapendekezo yaliyomo kwenye ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
taasisi ya wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali na mashirika ya umma umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yanayotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo kumi kati ya mambo mbalimbali yaliyoibuliwa na cag kwenye serikali kuu na mashirika ya umma
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 yaliyomo utangulizi umuhimu wa ukaguzi wa hesabu mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka jambo la uhalisia wa bajeti ya serikali jambo la kukiukwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wamfuko mkuu wa hazina jambo la hasara zilizojitokeza katika usimamizi wa sheria yaununuzi wa umma na
ya mwaka katika serikali kuu jambo la kuongezeka kwa mashirika ya umma yasiyo na bodi jambo la upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katikamashirika ya umma jambo la changamoto za utendaji katika mamlaka za maji nchini jambo la deni la serikali tzs 
 trilioni linalodaiwa na mifuko yahifadhi ya jamii jambo la mapungufu katika uendeshaji wa shirika la pride jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwamiaka iliyopita hitimisho utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya serikali kuu na mashirika ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za serikali kuu na mashirika ya umma za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ya uwajibikaji ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa umuhimu wa mapendekezo yaliyomo kwenye ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
taasisi ya wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali na mashirika ya umma umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yanayotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo kumi kati ya mambo mbalimbali yaliyoibuliwa na cag kwenye serikali kuu na mashirika ya umma
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi husika za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzi baada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma iliyokaguliwa
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi inatolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ni kielelezo cha ubora wa uandaaji wa hesabu na taarifa nyingine za fedha zilizokaguliwa
hati ya ukaguzi inaonesha ni kwa kiwango gani hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta ya umma ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta binafsi ifrs pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za ukaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified hati yenye shaka qualified hati isiyoridhisha adverse na hati mbaya kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati safi ya ukaguzi haimainishi kuwa kwenye taasisi iliyokaguliwa haina dosari zozote maana ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inazungumzia mambo kumi kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita
wajibu imechambua mambo hayo kumi kama ifuatavyo
jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kupungua kwa uwiano wa hati zinazoridhisha ukilinganisha na jumla ya hati zilizotolewa katika serikali kuu kwa mwaka 
kumekuwa na ongezeko la uwiano wa hati zinazoridhisha katika mashirika ya umma kwa kipindi hicho
mwenendo wa hati zilizotolewa katika serikali kuu na mashirika ya umma ni kama ifuatavyo
a kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa serikali kuu kwa kipindi cha miaka mitatu hadi 
b hati zinazoridhisha hati zenye shaka hati zisizoridhisha hati mbaya hati za ukaguzi zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu kwa mwaka wa fedha ripoti ya cag inaonesha kati ya taasisi ambazo ukaguzi wake ulikamilika taasisi zilipata hati za ukaguzi
taasisi sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha taasisi sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka taasisi sawa na asilimia zilipata hati zisizoridhisha na taasisi sawa na asilimia zilipata hati mbaya
cag hakuweza kutoa hati kwa ofisi ya ubalozi wa havana cuba pamoja na hesabu za mfuko mkuu wa hazina consolidated fund kwa kuwa hesabu hizo hazikuwa zimeandaliwa mpaka ukaguzi ulipokamilika
hii ni kinyume na matakwa ya sheria ya fedha za umma ya mwaka kifungu cha kama ilivyorekebishwa
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mashirika ya umma katika kipindi cha mwaka wa fedha cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika na kutoa maoni yake ya ukaguzi
kati ya mashirika hayo mashirika yalipata hati inayoridhisha shirika moja lilipata hati isiyoridhisha na hapakuwa na hati yoyote mbaya au yenye shaka
shirika ambalo lilipata hati isiyoridhisha ni kampuni ya stamigold kampuni tanzu ya stamico
 umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi husika za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzi baada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma iliyokaguliwa
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi inatolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ikiwa ni kielelezo cha ubora wa uandaaji wa hesabu na taarifa nyingine za fedha zilizokaguliwa
hati ya ukaguzi inaonesha ni kwa kiwango gani hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta ya umma ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta binafsi ifrs pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za ukaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified hati yenye shaka qualified hati isiyoridhisha adverse na hati mbaya kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati safi ya ukaguzi haimainishi kuwa kwenye taasisi iliyokaguliwa haina dosari zozote maana ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inazungumzia mambo kumi kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita
wajibu imechambua mambo hayo kumi kama ifuatavyo
jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kupungua kwa uwiano wa hati zinazoridhisha ukilinganisha na jumla ya hati zilizotolewa katika serikali kuu kwa mwaka 
kumekuwa na ongezeko la uwiano wa hati zinazoridhisha katika mashirika ya umma kwa kipindi hicho
mwenendo wa hati zilizotolewa katika serikali kuu na mashirika ya umma ni kama ifuatavyo
a kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa serikali kuu kwa kipindi cha miaka mitatu hadi 
b hati zinazoridhisha hati zenye shaka hati zisizoridhisha hati mbaya hati za ukaguzi zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu kwa mwaka wa fedha ripoti ya cag inaonesha kati ya taasisi ambazo ukaguzi wake ulikamilika taasisi zilipata hati za ukaguzi
taasisi sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha taasisi sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka taasisi sawa na asilimia zilipata hati zisizoridhisha na taasisi sawa na asilimia zilipata hati mbaya
cag hakuweza kutoa hati kwa ofisi ya ubalozi wa havana cuba pamoja na hesabu za mfuko mkuu wa hazina consolidated fund kwa kuwa hesabu hizo hazikuwa zimeandaliwa mpaka ukaguzi ulipokamilika
hii ni kinyume na matakwa ya sheria ya fedha za umma ya mwaka kifungu cha kama ilivyorekebishwa
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mashirika ya umma katika kipindi cha mwaka wa fedha cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika na kutoa maoni yake ya ukaguzi
kati ya mashirika hayo mashirika yalipata hati inayoridhisha shirika moja lilipata hati isiyoridhisha na hapakuwa na hati yoyote mbaya au yenye shaka
shirika ambalo lilipata hati isiyoridhisha ni kampuni ya stamigold kampuni tanzu ya stamico
 athari kutoandaliwa kwa hesabu za mfuko mkuu wa hazina kwa wakati kunasababisha kukosekana kwa uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma kwenye mfuko huo
ushauri wizara ya fedha na mipango ihakikishe kuwa hesabu za mfuko mkuu wa hazina zinaandaliwa kwa wakati na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu ipsass na matamko yanayotolewa na nbaa na kuwasilishwa kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali
stamico ambayo ndiyo kampuni mama ya stamigold iiwajibishe bodi ya wakurugenzi ya stamigold kwa kushindwa kutimiza wajibu wake wa kisheria wa kusimamia utayarishaji wa hesabu kwa ajili ya ukaguzi
jambo la uhalisia wa bajeti ya serikali kwa mwaka kulingana na bajeti iliyopitishwa serikali ilipanga kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni lakini iliweza kukusanya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
hivyo serikali ilishindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni sawa na asilimia ukilinganisha na bajeti iliyoidhinishwa na bunge
kwa hali hii ya utekelezaji inaonesha serikali imeendelea kuwa na bajeti ambayo haiakisi uhalisia wa vyanzo vya mapato vinavyotarajiwa
mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na makusanyo halisi kwa kipindi cha mwaka hadi ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
mwaka makisio tzs trilioni 
 halisi tzs trilioni 
 asilimia 
 kielelezo na
 mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na bunge na makusanyo halisi kwa kipindi cha mwaka hadi 
athari serikali kutokukusanya asilimia ya mapato iliyotarajia kunafanya utekelezaji wa bajeti kutofikia malengo yaliyopangwa
mfano ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na halmashauri ambazo zilipokea ruzuku za miradi ya maendeleo tzs 
 bilioni sawa na asilimia tofauti na bajeti iliyopangwa ya tzs 
 trilioni
vilevile serikali kutofikia malengo ya ukusanyaji wa mapato kunaifanya bajeti kutotumika kama dhana ya kudhibiti matumizi
pia cag alihoji serikali kutoa tzs 
 trilioni katika mfuko mkuu wa serikali kiasi ambacho ni zaidi ya fedha zilizoingizwa katika mfuko huo
hii ni ongezeko la tzs 
 trilioni ukilinganisha na mwaka ambapo serikali ilitoa kiasi zaidi cha tzs 
 bilioni kutoka kwenye mfuko mkuu wa serikali
ushauri serikali ifanye tathimini ya vyanzo vyake vya mapato ili kuweza kufanya makisio halisia
aidha serikali inashauriwa kupanua wigo wa mapato yake pamoja na kuimarisha usimamizi wa mapato yake
jambo la kukiukwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina ripoti ya cag ya mwaka imeonesha mapungufu mbalimbali yaliyosababishwa na kutozingatiwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina
ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebishwa inataka makusanyo yote ya serikali kuwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa hazina
mapungufu hayo ni kama yafuatayo a kutopelekwa makusanyo kwenye mfuko mkuu wa hazina kiasi cha tzs 
 trilioni na makusanyo ya mapato ya ndani ya mamlaka ya serikali za mtaa kiasi cha tzs 
 bilioni kutokupelekwa katika mfuko mkuu wa hazina
pia kulikuwa na kiasi cha tzs 
 trilioni kutoka mikopo ya nje ambayo ilipelekwa moja kwa moja kwenye miradi bila kuingia katika mfuko mkuu wa hazina
dosari hii imekuwa ikijitokeza kwa miaka mitatu mfululizo kama inavyoonyesha kwenye kielelezo na
kuanzia mwaka hadi mwaka athari kutoandaliwa kwa hesabu za mfuko mkuu wa hazina kwa wakati kunasababisha kukosekana kwa uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma kwenye mfuko huo
ushauri wizara ya fedha na mipango ihakikishe kuwa hesabu za mfuko mkuu wa hazina zinaandaliwa kwa wakati na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu ipsass na matamko yanayotolewa na nbaa na kuwasilishwa kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali
stamico ambayo ndiyo kampuni mama ya stamigold iiwajibishe bodi ya wakurugenzi ya stamigold kwa kushindwa kutimiza wajibu wake wa kisheria wa kusimamia utayarishaji wa hesabu kwa ajili ya ukaguzi
jambo la uhalisia wa bajeti ya serikali kwa mwaka kulingana na bajeti iliyopitishwa serikali ilipanga kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni lakini iliweza kukusanya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
hivyo serikali ilishindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni sawa na asilimia ukilinganisha na bajeti iliyoidhinishwa na bunge
kwa hali hii ya utekelezaji inaonesha serikali imeendelea kuwa na bajeti ambayo haiakisi uhalisia wa vyanzo vya mapato vinavyotarajiwa
mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na makusanyo halisi kwa kipindi cha mwaka hadi ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
mwaka makisio tzs trilioni 
 halisi tzs trilioni 
 asilimia 
 kielelezo na
 mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na bunge na makusanyo halisi kwa kipindi cha mwaka hadi 
athari serikali kutokukusanya asilimia ya mapato iliyotarajia kunafanya utekelezaji wa bajeti kutofikia malengo yaliyopangwa
mfano ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na halmashauri ambazo zilipokea ruzuku za miradi ya maendeleo tzs 
 bilioni sawa na asilimia tofauti na bajeti iliyopangwa ya tzs 
 trilioni
vilevile serikali kutofikia malengo ya ukusanyaji wa mapato kunaifanya bajeti kutotumika kama dhana ya kudhibiti matumizi
pia cag alihoji serikali kutoa tzs 
 trilioni katika mfuko mkuu wa serikali kiasi ambacho ni zaidi ya fedha zilizoingizwa katika mfuko huo
hii ni ongezeko la tzs 
 trilioni ukilinganisha na mwaka ambapo serikali ilitoa kiasi zaidi cha tzs 
 bilioni kutoka kwenye mfuko mkuu wa serikali
ushauri serikali ifanye tathimini ya vyanzo vyake vya mapato ili kuweza kufanya makisio halisia
aidha serikali inashauriwa kupanua wigo wa mapato yake pamoja na kuimarisha usimamizi wa mapato yake
jambo la kukiukwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina ripoti ya cag ya mwaka imeonesha mapungufu mbalimbali yaliyosababishwa na kutozingatiwa kwa sheria zinazosimamia uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina
ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebishwa inataka makusanyo yote ya serikali kuwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa hazina
mapungufu hayo ni kama yafuatayo a kutopelekwa makusanyo kwenye mfuko mkuu wa hazina kiasi cha tzs 
 trilioni na makusanyo ya mapato ya ndani ya mamlaka ya serikali za mtaa kiasi cha tzs 
 bilioni kutokupelekwa katika mfuko mkuu wa hazina
pia kulikuwa na kiasi cha tzs 
 trilioni kutoka mikopo ya nje ambayo ilipelekwa moja kwa moja kwenye miradi bila kuingia katika mfuko mkuu wa hazina
dosari hii imekuwa ikijitokeza kwa miaka mitatu mfululizo kama inavyoonyesha kwenye kielelezo na
kuanzia mwaka hadi mwaka wakala wa barabara vijijini tarura iliingia hasara ya jumla ya tzs 
 bilioni kutokana na udhaifu katika usimamizi wa mikataba
hasara hii ilisababishwa na mipango duni ya manunuzi tzs 
 bilioni kuenguliwa kwa mzabuni mwenye bei ya chini kinyume na taratibu tzs
 bilioni kazi za ujenzi wa barabara ambazo hazikufanyika tzs 
 bilionipamoja na kutodai fedha ya dhamana tzs 
 bilioni
wakala wa majengo tba ilipata hasara ya tzs 
 bilioni kutokana na kukataliwa kwa madai ya ongezeko la kazi iliyoifanya bila kupata idhini ya mwajiri ambaye ni tume ya taifa ya uchaguzi nec
wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula ilipata hasara ya tzs 
 bilioni iliyotokana na kuhamisha eneo la mradi wa ujenzi baada ya kazi za ujenzi kuwa zimeanza
kielelezo na
kiasi cha fedha ambazo hazikuwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa hazina kwa mwaka hadi b athari kuwepo kwa mapungufu na dosari katika usimamizi wa mfuko mkuu wa hazina kunaweza kupelekea kutokuwa na mtiririko mzuri wa makusanyo na matumizi hivyo kufanya bajeti kutokuwa kigezo cha kusimamia matumizi ya rasilimali za umma
ushauri kutokana na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mapato yote ya serikali ni muhimu yakaingizwa kwanza kwenye mfuko mkuu wa hazina kabla ya matumizi kufanyika
taasisi zote za umma na halmashauri zizingatie sheria ya fedha za umma ya mwaka kifungu cha kinachoelekeza makusanyo yote ya mapato ya serikali kuingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina kabla ya matumizi
jambo la hasara zilizojitokeza katika usimamizi wa sheria ya ununuzi wa umma na
ya mwaka katika serikali kuu cag alibaini hasara ya kiasi cha tzs 
 bilioni iliyotokana na kutozingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kanuni zake
hasara hizi ni kama zifuatavyo a b c tzs 
 bilionitzs 
 bilionitzs 
 bilioni serikali kutoa tzs 
 trilioni zaidi ya kiasi kilichopokelewa kwenye mfuko mkuu wa hazina
cag ameonesha kuwa kiasi cha tzs 
 trilioni kilitolewa katika mfuko mkuu wa hazina
kiasi hiki ni zaidi kwa tzs 
 trilioni ikilinganishwa na kiasi cha tzs 
 trilioni kilichopokelewa kwenye mfuko huo
hii ni ongezeko la tzs 
 trilioni ukilinganisha na mwaka ambapo serikali ilitoa kutoka kwenye mfuko mkuu wa hazina kiasi cha tzs 
 bilioni zaidi
manunuzi ya kiasi cha tzs 
 bilioni yaliyofanywa na serikali kuu na taasisi zake bila kuzingatia sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka 
baadhi ya mapungufu hayo ni a b c d athari kutozingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma kumeisababishia serikali hasara ya tzs 
 bilioni
pia kunapelekea upotevu wa vifaa na kusababisha mianya ya rushwa na ubadhirifu wa fedha za umma hivyo kufanya serikali kushindwa kutoa huduma bora za kijamii
ushauri wizara ya fedha na mipango ifanye tathmini ya utendaji wa idara ya sera katika ununuzi wa umma pppd ili kuboresha uwezo wa kutekeleza majukumu yake ya usimamizi na ufuatiliaji wa uzingatiaji wa sheria ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango izipatie uwezo wa kifedha na watumishi idara ya sera ya ununuzi wa umma pppd na mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra ili ziweze kusimamia ipasavyo matumizi ya mfumo wa ununuzi wa umma kwa njia ya mtandao e procurement system ujulikanao kama taneps
hii itaongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa mikataba
pia mfumo huu utasaidia kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
 ununuzi wa vifaa na huduma nje ya mpango wa manunuzi wa mwaka tzs 
 bilioni
kutowasilishwa kwa kodi ya zuio kwa mamlaka ya mapato tanzania kiasi cha tzs 
 bilioni
ununuzi wa vifaa na huduma bila mikataba tzs 
 bilioni hii ikiwa ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka 
mapokezi ya vifaa visivyokaguliwa vyenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa mwaka 
hii inaonesha ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka 
vifaa vilivyonunuliwa bila kuandikishwa kwenye vitabu vya stoo tzs 
 bilioni hii ni ongezeko la tzs 
 bilioni kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka wa fedha 
 wakala wa barabara vijijini tarura iliingia hasara ya jumla ya tzs 
 bilioni kutokana na udhaifu katika usimamizi wa mikataba
hasara hii ilisababishwa na mipango duni ya manunuzi tzs 
 bilioni kuenguliwa kwa mzabuni mwenye bei ya chini kinyume na taratibu tzs
 bilioni kazi za ujenzi wa barabara ambazo hazikufanyika tzs 
 bilionipamoja na kutodai fedha ya dhamana tzs 
 bilioni
wakala wa majengo tba ilipata hasara ya tzs 
 bilioni kutokana na kukataliwa kwa madai ya ongezeko la kazi iliyoifanya bila kupata idhini ya mwajiri ambaye ni tume ya taifa ya uchaguzi nec
wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula ilipata hasara ya tzs 
 bilioni iliyotokana na kuhamisha eneo la mradi wa ujenzi baada ya kazi za ujenzi kuwa zimeanza
kielelezo na
kiasi cha fedha ambazo hazikuwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa hazina kwa mwaka hadi b athari kuwepo kwa mapungufu na dosari katika usimamizi wa mfuko mkuu wa hazina kunaweza kupelekea kutokuwa na mtiririko mzuri wa makusanyo na matumizi hivyo kufanya bajeti kutokuwa kigezo cha kusimamia matumizi ya rasilimali za umma
ushauri kutokana na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mapato yote ya serikali ni muhimu yakaingizwa kwanza kwenye mfuko mkuu wa hazina kabla ya matumizi kufanyika
taasisi zote za umma na halmashauri zizingatie sheria ya fedha za umma ya mwaka kifungu cha kinachoelekeza makusanyo yote ya mapato ya serikali kuingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina kabla ya matumizi
jambo la hasara zilizojitokeza katika usimamizi wa sheria ya ununuzi wa umma na
ya mwaka katika serikali kuu cag alibaini hasara ya kiasi cha tzs 
 bilioni iliyotokana na kutozingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kanuni zake
hasara hizi ni kama zifuatavyo a b c tzs 
 bilionitzs 
 bilionitzs 
 bilioni serikali kutoa tzs 
 trilioni zaidi ya kiasi kilichopokelewa kwenye mfuko mkuu wa hazina
cag ameonesha kuwa kiasi cha tzs 
 trilioni kilitolewa katika mfuko mkuu wa hazina
kiasi hiki ni zaidi kwa tzs 
 trilioni ikilinganishwa na kiasi cha tzs 
 trilioni kilichopokelewa kwenye mfuko huo
hii ni ongezeko la tzs 
 trilioni ukilinganisha na mwaka ambapo serikali ilitoa kutoka kwenye mfuko mkuu wa hazina kiasi cha tzs 
 bilioni zaidi
manunuzi ya kiasi cha tzs 
 bilioni yaliyofanywa na serikali kuu na taasisi zake bila kuzingatia sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka 
baadhi ya mapungufu hayo ni a b c d athari kutozingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma kumeisababishia serikali hasara ya tzs 
 bilioni
pia kunapelekea upotevu wa vifaa na kusababisha mianya ya rushwa na ubadhirifu wa fedha za umma hivyo kufanya serikali kushindwa kutoa huduma bora za kijamii
ushauri wizara ya fedha na mipango ifanye tathmini ya utendaji wa idara ya sera katika ununuzi wa umma pppd ili kuboresha uwezo wa kutekeleza majukumu yake ya usimamizi na ufuatiliaji wa uzingatiaji wa sheria ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango izipatie uwezo wa kifedha na watumishi idara ya sera ya ununuzi wa umma pppd na mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra ili ziweze kusimamia ipasavyo matumizi ya mfumo wa ununuzi wa umma kwa njia ya mtandao e procurement system ujulikanao kama taneps
hii itaongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa mikataba
pia mfumo huu utasaidia kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
 ununuzi wa vifaa na huduma nje ya mpango wa manunuzi wa mwaka tzs 
 bilioni
kutowasilishwa kwa kodi ya zuio kwa mamlaka ya mapato tanzania kiasi cha tzs 
 bilioni
ununuzi wa vifaa na huduma bila mikataba tzs 
 bilioni hii ikiwa ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka 
mapokezi ya vifaa visivyokaguliwa vyenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa mwaka 
hii inaonesha ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka 
vifaa vilivyonunuliwa bila kuandikishwa kwenye vitabu vya stoo tzs 
 bilioni hii ni ongezeko la tzs 
 bilioni kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka wa fedha 
 serikali iwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao hawazingatii sheria na kanuni za manunuzi wakati wakishughulikia upatikanaji wa huduma vifaa na miundombinu ya serikali na taasisi zake
pia asasi za kiraia na vyombo vya habari viendelee kuelimisha umma juu ya nafasi ya wananchi katika kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya miradi ya maendeleo ili kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
jambo la kuongezeka kwa mashirika ya umma yasiyo na bodi bodi za wakurugenzi au wadhamini ni mamlaka za usimamizi kwa taasisi za umma ambazo zina majukumu muhimu ya huhakikisha utekelezaji wa shughuli za taasisi hizo zinakuwa kwa maslahi ya umma
bodi za wakurugenzi wadhamini zinawajibika kutoa maamuzi yanayoleta mwelekeo wa taasisi hizo kwa maslahi ya umma
hata hivyo cag amebaini idadi kubwa ya mashirika ya umma ambayo hayakuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini
mashirika ambayo hayakuwa na bodi yameongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mashirika mwaka kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
ongezeko la mashirika ya umma yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi kwa kipindi cha mwaka hadi athari kukosekana kwa bodi za wakurugenzi na wadhamini kunazorotesha usimamizi wa menejimenti za mashirika hayo hivyo kuchelewesha utekelezaji wa baadhi ya shughuli za kiutendaji ambazo zina hitaji idhini ya bodi
mfano upitishawaji wa bajeti uwekaji saini kwenye hesabu za shirika zilizokaguli wa uajiri na upandishwaji vyeo maafisa wa shirika husika n
k ushauri pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kumshauri msajili wa hazina kupendekeza kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
msajili wa hazina anaweza kupendekeza vipengele vifuatavyo katika sheria zilizoanzisha mashirika mbalimbali ya umma a b jambo la upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katika mashirika ya umma katika ukaguzi wake cag alibaini kuwa katika mashirika tisa kati ya kulikuwa na mahitaji ya watumishi kwa mwaka wa fedha katika kada mbalimbali
hata hivyo kati ya mashirika hayo mashirika matatu yana upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 muda wa wajumbe wa bodi kuhudumu tenure uwe unatofautiana katika kuanza na kumalizika
mfano bodi yenye wajumbe wajumbe watatu wamalize muda wao wa kuhudumu katika bodi mwaka wa tatu kisha wateuliwe wengine watatu kwa kuachiana nafasi au kuwepo kwa kipengele kinachoitaka bodi iliyomaliza muda wake kuendeleakutekeleza majukumu yake mpaka itakapoteuliwa bodi mpya
 serikali iwachukulie hatua za kinidhamu maafisa ugavi ambao hawazingatii sheria na kanuni za manunuzi wakati wakishughulikia upatikanaji wa huduma vifaa na miundombinu ya serikali na taasisi zake
pia asasi za kiraia na vyombo vya habari viendelee kuelimisha umma juu ya nafasi ya wananchi katika kufuatilia utekelezaji wa mikataba ya miradi ya maendeleo ili kupunguza ukiukwaji wa sheria ya ununuzi wa umma
jambo la kuongezeka kwa mashirika ya umma yasiyo na bodi bodi za wakurugenzi au wadhamini ni mamlaka za usimamizi kwa taasisi za umma ambazo zina majukumu muhimu ya huhakikisha utekelezaji wa shughuli za taasisi hizo zinakuwa kwa maslahi ya umma
bodi za wakurugenzi wadhamini zinawajibika kutoa maamuzi yanayoleta mwelekeo wa taasisi hizo kwa maslahi ya umma
hata hivyo cag amebaini idadi kubwa ya mashirika ya umma ambayo hayakuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini
mashirika ambayo hayakuwa na bodi yameongezeka kutoka mwaka hadi kufikia mashirika mwaka kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
ongezeko la mashirika ya umma yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi kwa kipindi cha mwaka hadi athari kukosekana kwa bodi za wakurugenzi na wadhamini kunazorotesha usimamizi wa menejimenti za mashirika hayo hivyo kuchelewesha utekelezaji wa baadhi ya shughuli za kiutendaji ambazo zina hitaji idhini ya bodi
mfano upitishawaji wa bajeti uwekaji saini kwenye hesabu za shirika zilizokaguli wa uajiri na upandishwaji vyeo maafisa wa shirika husika n
k ushauri pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kumshauri msajili wa hazina kupendekeza kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
msajili wa hazina anaweza kupendekeza vipengele vifuatavyo katika sheria zilizoanzisha mashirika mbalimbali ya umma a b jambo la upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katika mashirika ya umma katika ukaguzi wake cag alibaini kuwa katika mashirika tisa kati ya kulikuwa na mahitaji ya watumishi kwa mwaka wa fedha katika kada mbalimbali
hata hivyo kati ya mashirika hayo mashirika matatu yana upungufu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 muda wa wajumbe wa bodi kuhudumu tenure uwe unatofautiana katika kuanza na kumalizika
mfano bodi yenye wajumbe wajumbe watatu wamalize muda wao wa kuhudumu katika bodi mwaka wa tatu kisha wateuliwe wengine watatu kwa kuachiana nafasi au kuwepo kwa kipengele kinachoitaka bodi iliyomaliza muda wake kuendeleakutekeleza majukumu yake mpaka itakapoteuliwa bodi mpya
 kielelezo na
 upungufu wa watumishi katika mashirika ya umma athari upungufu huu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katika taasisi hizi unapunguza uwezo wa taasisi kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
mfano mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra ilikuwa na upungufu wa watumishi kwa asilimia hivyo kupelekea a b ushauri mashirika ya umma kwa kushirikiana na ofisi ya msajili wa hazina yaangalie upya mahitaji ya rasilimali watu kwa kuzingatia majukumu yao na kuhakikisha nafasi zilizo wazi zinajazwa ili kuongeza ufanisi wa taasisi hizi za umma na kuzipunguzia gharama za uendeshaji
jambo la changamoto za utendaji katika mamlaka za maji nchini mamlaka za maji nchini zilikuwa na changamoto zilizobainishwa na cag kama ifuatavyo a baraza la mazingira tanzania bodi ya usanifu na upimajimamlaka ya kudhibiti manunuzi ya umma kushindwa kufanya ukaguzi kwa taasisi nunuzi sawa na asilimia hata mara moja kwa kipindi cha miaka mitano mfululizo ingawa zilitakiwa kuwa zimekaguliwa mara tano kwa kipindi hicho
pia taasisi ambazo ni sawa na asilimia zilikaguliwa mara moja tu katika kipindi cha miaka mitano kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kifungu cha i taasisi hizi zilipaswa kuwa zimekaguliwa mara tano
kwa kipindi cha mwaka mpaka asilimia ya kaguzi za ufanisi zilizofanywa na ppra zilifanywa kwa kutumia waatalamu wa nje
hii ni kutokana na ppra kutokuwa na watumishi wa kutosha
upotevu wa maji wenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa mujibu wa mkataba wa makubaliano kati ya wizara ya maji na umwagiliaji na mamlaka za maji mijini kiasi kinachokubaliwa cha upotevu wa maji ni asilimia 
mamlaka kati ya zilikuwa na upotevu wa maji wenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo ni sawa na asilimia ya mapato ambayo yangekusanywa
mamlaka zinazoongoza kwa upotevu wa maji ni pamoja na musoma asilimia 
 dawasa asilimia 
 pamoja na bukoba asilimia 
hata hivyo ni mamlaka ya maji moja tu ya kahama ndiyo iliyokuwa na asilimia ambayo ni kiwango cha chini cha asilimia inayokubaliwa ya upotevu wa maji
hali ya upotevu wa maji kwa mamlaka za maji nchini imekuwa ikiongezeka kila mwaka kielelezo na
kinaonesha hali ilivyo kwa kipindi cha miaka mitatu kuanzia hadi kielelezo na
 kiasi cha upotevu wa maji kwa miaka mitatu mfululizo kutoka hadi b tzs 
 bilionitzs 
 bilionitzs 
 bilioni ucheleweshaji wa makusanyo ya madeni ya tzs 
 bilioni katika mamlaka za maji sera ya mikopo ya mamlaka za maji na usafi wa mazingira ni kurejesha malipo ya ankara zilizoiva kwa mwezi unaofuata kwa kila mteja
pia kumkatia huduma za maji mteja yeyote anayedaiwa ankara ya maji kwa siku zaidi ya tisini bila kulipa
cag alibaini kuwa bado kuna kiwango cha chini cha usimamizi wa ukusanyaji wa madeni katika mamlaka za maji kwa kuwa madeni makubwa ambayo hayajarejeshwa yalikuwa yamezidi muda uliopo kwenye sera ya mikopo ya miezi mitatu siku tisini
 kielelezo na
 upungufu wa watumishi katika mashirika ya umma athari upungufu huu wa watumishi kwa zaidi ya asilimia katika taasisi hizi unapunguza uwezo wa taasisi kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi
mfano mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra ilikuwa na upungufu wa watumishi kwa asilimia hivyo kupelekea a b ushauri mashirika ya umma kwa kushirikiana na ofisi ya msajili wa hazina yaangalie upya mahitaji ya rasilimali watu kwa kuzingatia majukumu yao na kuhakikisha nafasi zilizo wazi zinajazwa ili kuongeza ufanisi wa taasisi hizi za umma na kuzipunguzia gharama za uendeshaji
jambo la changamoto za utendaji katika mamlaka za maji nchini mamlaka za maji nchini zilikuwa na changamoto zilizobainishwa na cag kama ifuatavyo a baraza la mazingira tanzania bodi ya usanifu na upimajimamlaka ya kudhibiti manunuzi ya umma kushindwa kufanya ukaguzi kwa taasisi nunuzi sawa na asilimia hata mara moja kwa kipindi cha miaka mitano mfululizo ingawa zilitakiwa kuwa zimekaguliwa mara tano kwa kipindi hicho
pia taasisi ambazo ni sawa na asilimia zilikaguliwa mara moja tu katika kipindi cha miaka mitano kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kifungu cha i taasisi hizi zilipaswa kuwa zimekaguliwa mara tano
kwa kipindi cha mwaka mpaka asilimia ya kaguzi za ufanisi zilizofanywa na ppra zilifanywa kwa kutumia waatalamu wa nje
hii ni kutokana na ppra kutokuwa na watumishi wa kutosha
upotevu wa maji wenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa mujibu wa mkataba wa makubaliano kati ya wizara ya maji na umwagiliaji na mamlaka za maji mijini kiasi kinachokubaliwa cha upotevu wa maji ni asilimia 
mamlaka kati ya zilikuwa na upotevu wa maji wenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo ni sawa na asilimia ya mapato ambayo yangekusanywa
mamlaka zinazoongoza kwa upotevu wa maji ni pamoja na musoma asilimia 
 dawasa asilimia 
 pamoja na bukoba asilimia 
hata hivyo ni mamlaka ya maji moja tu ya kahama ndiyo iliyokuwa na asilimia ambayo ni kiwango cha chini cha asilimia inayokubaliwa ya upotevu wa maji
hali ya upotevu wa maji kwa mamlaka za maji nchini imekuwa ikiongezeka kila mwaka kielelezo na
kinaonesha hali ilivyo kwa kipindi cha miaka mitatu kuanzia hadi kielelezo na
 kiasi cha upotevu wa maji kwa miaka mitatu mfululizo kutoka hadi b tzs 
 bilionitzs 
 bilionitzs 
 bilioni ucheleweshaji wa makusanyo ya madeni ya tzs 
 bilioni katika mamlaka za maji sera ya mikopo ya mamlaka za maji na usafi wa mazingira ni kurejesha malipo ya ankara zilizoiva kwa mwezi unaofuata kwa kila mteja
pia kumkatia huduma za maji mteja yeyote anayedaiwa ankara ya maji kwa siku zaidi ya tisini bila kulipa
cag alibaini kuwa bado kuna kiwango cha chini cha usimamizi wa ukusanyaji wa madeni katika mamlaka za maji kwa kuwa madeni makubwa ambayo hayajarejeshwa yalikuwa yamezidi muda uliopo kwenye sera ya mikopo ya miezi mitatu siku tisini
 katika mkusanyiko huu wa madeni cag alibaini kuwa kati ya tzs 
 bilioni ambazo zilikuwa hazijakusanywa tzs 
 bilioni sawa na asilimia ni madeni ya serikali na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ni madeni kutoka kwa wateja wengine kama vile wateja wa kibiashara wateja wa majumbani wateja wa viwanda na wateja wa taasisi za kidini
athari asilimia ya upotevu wa maji katika mamlaka za maji pamoja na kushindwa kukusanya madeni ya tzs 
 bilioni kunazisababishia mamlaka husika kushindwa kutoa huduma kwa kiwango na ufanisi unaohitajika na wananchi
kwa mfano mamlaka ya maji masasi ina upungufu wa utoaji huduma ya maji kwa asilimia na mamlaka ya maji dodoma kwa asilimia ya wakazi wanaostahili kupata huduma hiyo
ushauri wajibu inashauri yafuatayo a b c d jambo la deni la serikali tzs 
 trilioni linalodaiwa na mifuko ya hifadhi ya jamii hadi kufikia tarehe juni mifuko ya hifadhi ya jamii ilikuwa inaidai serikali pamoja na taasisi zake kiasi cha tzs 
 trilioni kama inavyoainishwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
 hali ya deni la serikali katika mifuko ya hifadhi ya jamii mamlaka za maji mijini zifanye tathmini ya sababu za kuongezeka kwa upotevu wa maji na izifanyie kazi kuzuia upotevu huo
wizara ya maji na umwagiliaji isimamie jukumu hili kikamilifu
mamlaka za maji ziwabane wateja wao kutekeleza sera ya mkopo kwa matumizi ya maji bila shuruti kwa kuwanyima huduma ya kupata maji na kuwapeleka kwenye vyombo vya sheria kudai madeni ambayo hayajalipwa
wizara ya maji na umwagiliaji inashauriwa kuipitia sera ya mkopo kwa madhumuni ya kupunguza kipindi cha mteja kudaiwa kutoka siku tisini mpaka sitini
utekelezaji wa pendekezo hili litaharakisha mzunguko wa fedha kutoka kwa wateja kuja kwa mamlaka za maji na itampunguzia mteja kulimbikiza deni kubwa mno ambalo mara nyingi linakuja kumshinda kulilipa
vilevile serikali iharakishe utekelezaji wa utaratibu wa kulipia maji kabla ya matumizi kama ilivyo kwa matumizi ya umeme na simu luku za maji
mfuko wa taifa wabima ya afyamfuko wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma mfuko wa taifa wahifadhi ya jamii 
 ubadhirifu wa mali za pride zenye thamani ya tzs 
 bilioni cag alibaini ubadhirifu wa mali za shirika la pride baada ya kupitia taarifa za mali za shirika hilo ambapo shirika lilikuwa na mali zenye thamani ya tzs 
 bilioni hadi kufikia tarehe oktoba 
mali hizo zinajumuisha mikopo ya wateja ya tzs 
 bilioni na mikopo ya watumishi wake tzs 
 bilioni
hii inamaana kuwa pride ilitoa mikopo mingi kwa watumishi wake kwa asilimia ukilinganisha na wateja ambao walikopeshwa asilimia tu ingawa ndio walengwa wakuu kama inavyoonekana katika kielelezo na
kwa miaka mitatu mfululizo serikali imeendelea kuwa na madeni yaliyozidi muda wake wa kulipwa katika mifuko ya hifadhi ya jamii
mwenendo wa deni la serikali katika mifuko ya hifadhi ya jamii ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 kielelezo na
 mwenendo wa ongezeko la deni la serikali kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii kutoka mwaka hadi athari kutolipwa kwa deni hili kwa muda uliokubalika kunaathiri utendaji wa mifuko hii mosi kwa kushindwa kuwahudumia wastaafu kwa ufanisi kama ilivyotarajiwa na pili mifuko hii kukosa riba ya mikopo hii kwa kuwa serikali hailipi riba kwa madeni inayodaiwa na tatu fedha hizi zingeweza kutumika kwenye uwekezaji wa vitega uchumi na hivyo kukuza thamani ya michango ya wanachama wa mifuko hii
ushauri serikali ilipe hili deni kwa mjibu wa sheria za mifuko hiyo au serikali ikubali kubadilisha madeni hayo kuwa amana maalumu za serikali
jambo la mapungufu katika uendeshaji wa shirika la pride katika ukaguzi uliofanyika katika shirika la pride cag ameendelea kuonesha mapungufu katika uendeshaji wa shirika hilo
kwa mwaka cag amebaini mapungufu yafuatayo a tzs 
 bilioni tzs 
 bilionitzs bilionitzs bilioni katika mkusanyiko huu wa madeni cag alibaini kuwa kati ya tzs 
 bilioni ambazo zilikuwa hazijakusanywa tzs 
 bilioni sawa na asilimia ni madeni ya serikali na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ni madeni kutoka kwa wateja wengine kama vile wateja wa kibiashara wateja wa majumbani wateja wa viwanda na wateja wa taasisi za kidini
athari asilimia ya upotevu wa maji katika mamlaka za maji pamoja na kushindwa kukusanya madeni ya tzs 
 bilioni kunazisababishia mamlaka husika kushindwa kutoa huduma kwa kiwango na ufanisi unaohitajika na wananchi
kwa mfano mamlaka ya maji masasi ina upungufu wa utoaji huduma ya maji kwa asilimia na mamlaka ya maji dodoma kwa asilimia ya wakazi wanaostahili kupata huduma hiyo
ushauri wajibu inashauri yafuatayo a b c d jambo la deni la serikali tzs 
 trilioni linalodaiwa na mifuko ya hifadhi ya jamii hadi kufikia tarehe juni mifuko ya hifadhi ya jamii ilikuwa inaidai serikali pamoja na taasisi zake kiasi cha tzs 
 trilioni kama inavyoainishwa kwenye kielelezo na
kielelezo na
 hali ya deni la serikali katika mifuko ya hifadhi ya jamii mamlaka za maji mijini zifanye tathmini ya sababu za kuongezeka kwa upotevu wa maji na izifanyie kazi kuzuia upotevu huo
wizara ya maji na umwagiliaji isimamie jukumu hili kikamilifu
mamlaka za maji ziwabane wateja wao kutekeleza sera ya mkopo kwa matumizi ya maji bila shuruti kwa kuwanyima huduma ya kupata maji na kuwapeleka kwenye vyombo vya sheria kudai madeni ambayo hayajalipwa
wizara ya maji na umwagiliaji inashauriwa kuipitia sera ya mkopo kwa madhumuni ya kupunguza kipindi cha mteja kudaiwa kutoka siku tisini mpaka sitini
utekelezaji wa pendekezo hili litaharakisha mzunguko wa fedha kutoka kwa wateja kuja kwa mamlaka za maji na itampunguzia mteja kulimbikiza deni kubwa mno ambalo mara nyingi linakuja kumshinda kulilipa
vilevile serikali iharakishe utekelezaji wa utaratibu wa kulipia maji kabla ya matumizi kama ilivyo kwa matumizi ya umeme na simu luku za maji
mfuko wa taifa wabima ya afyamfuko wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma mfuko wa taifa wahifadhi ya jamii 
 ubadhirifu wa mali za pride zenye thamani ya tzs 
 bilioni cag alibaini ubadhirifu wa mali za shirika la pride baada ya kupitia taarifa za mali za shirika hilo ambapo shirika lilikuwa na mali zenye thamani ya tzs 
 bilioni hadi kufikia tarehe oktoba 
mali hizo zinajumuisha mikopo ya wateja ya tzs 
 bilioni na mikopo ya watumishi wake tzs 
 bilioni
hii inamaana kuwa pride ilitoa mikopo mingi kwa watumishi wake kwa asilimia ukilinganisha na wateja ambao walikopeshwa asilimia tu ingawa ndio walengwa wakuu kama inavyoonekana katika kielelezo na
kwa miaka mitatu mfululizo serikali imeendelea kuwa na madeni yaliyozidi muda wake wa kulipwa katika mifuko ya hifadhi ya jamii
mwenendo wa deni la serikali katika mifuko ya hifadhi ya jamii ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 kielelezo na
 mwenendo wa ongezeko la deni la serikali kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii kutoka mwaka hadi athari kutolipwa kwa deni hili kwa muda uliokubalika kunaathiri utendaji wa mifuko hii mosi kwa kushindwa kuwahudumia wastaafu kwa ufanisi kama ilivyotarajiwa na pili mifuko hii kukosa riba ya mikopo hii kwa kuwa serikali hailipi riba kwa madeni inayodaiwa na tatu fedha hizi zingeweza kutumika kwenye uwekezaji wa vitega uchumi na hivyo kukuza thamani ya michango ya wanachama wa mifuko hii
ushauri serikali ilipe hili deni kwa mjibu wa sheria za mifuko hiyo au serikali ikubali kubadilisha madeni hayo kuwa amana maalumu za serikali
jambo la mapungufu katika uendeshaji wa shirika la pride katika ukaguzi uliofanyika katika shirika la pride cag ameendelea kuonesha mapungufu katika uendeshaji wa shirika hilo
kwa mwaka cag amebaini mapungufu yafuatayo a tzs 
 bilioni tzs 
 bilionitzs bilionitzs bilioni kielelezo na
 mgawanyo wa mikopo iliyotolewa kwa watumishi na wateja wa kampuni ya pride
 mikopo ya watejamikopo ya watumishi licha ya kuwa mikopo mingi ilielekezwa kwa watumishi cag alibaini ubadhirifu wa tzs 
 billioni katika utoaji wa mikopo hiyo kama ifuatavyo i kiasi cha mikopo ya tzs 
 milioni kilitolewa kwa watumishi walioacha au kuachishwa kazi wakati shirika halikuwa na mkakati wowote wa namna ya kurudishwa kwa mikopo hiyo
ii mikopo ya tzs 
 bilioni ilitolewa kwa watumishi bila makato ya urejeshwaji kufanyika kwenye mishahara yao hivyo kuzifanya fedha hizo kuwa kama fedha zilizogawiwa bure kwa watumishi hao
iii mikopo ya tzs 
 bilioni haikuwa na taarifa za wakopaji na hivyo kushindwa kujumuishwa kama sehemu ya mali za shirika
a i madeni matano kutoka taasisi za fedha za nje ya nchi yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo hayakuwa yamesajiliwa na benki kuu ya tanzania kama sheria na taratibu zinavyotaka hivyo kushindikana kuthibitishwa uhalali wake
ii madeni ya tzs 
 milioni toka kwa watoa huduma ambayo hayakuweza kuthibitishwa kutokana na kukosa viambatisho vya hati za madai na mikataba
iii kukosekana kwa taarifa za makato ya wafanyakazi wa shirika la pride kwenda saccos fahari yetu saccos ya kiasi cha tzs 
 bilioni kutokana na kuharibika kwa mfumo wa taarifa wa saccos na kutokuwepo na taarifa mbadala
atharikiasi cha tzs 
 bilioni ubadhirifu wa mali za pride na madeni yasiyothibitishwa na yaliyoingizwa kwa njia za udanganyifu ni fedha ambazo inawezekana zimepotea na hazijaleta tija katika kuwanufaisha wateja waliokusudiwa
vilevile kiasi hiki kama kingetumika vizuri kwa kuzingatia kanuni na miongozo ya usimamizi wa shirika kingeweza kusaidia kukopesha wateja ambao wameonekana kupata asilimia tu ya mikopo yote iliyotolewa na shirika
ushauriwizara ya fedha na mipango kupitia msajili wa hazina iiagize takukuru kuwachukulia hatua za kisheria wahusika wa huu ubadhirifu kwa kufanya uchunguzi wa kina juu ya hoja zilizoibuliwa na ripoti ya cag
jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopitaserikali kuu utekelezaji wa mapendekezo ya cag umeshuka kwa asilimia ambapo mwaka serikali ilitekeleza asilimia ya mapendekezo ikilinganishwa na asilimia ya mwaka 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa mwaka ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
 madeni yasiyothibitishwa na yaliyoingizwa kwa njia za udanganyifu tzs 
 bilionicag alibaini kuwa shirika la pride lilikuwa na madeni ya jumla ya tzs 
 bilioni
hata hivyo kati ya madeni hayo kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
 ya madeni yote ni madeni ambayo hayakuweza kuthibitika ama yangeweza kuepukika
madeni hayo yamechambuliwa kama ifuatavyo kielelezo na
 mgawanyo wa mikopo iliyotolewa kwa watumishi na wateja wa kampuni ya pride
 mikopo ya watejamikopo ya watumishi licha ya kuwa mikopo mingi ilielekezwa kwa watumishi cag alibaini ubadhirifu wa tzs 
 billioni katika utoaji wa mikopo hiyo kama ifuatavyo i kiasi cha mikopo ya tzs 
 milioni kilitolewa kwa watumishi walioacha au kuachishwa kazi wakati shirika halikuwa na mkakati wowote wa namna ya kurudishwa kwa mikopo hiyo
ii mikopo ya tzs 
 bilioni ilitolewa kwa watumishi bila makato ya urejeshwaji kufanyika kwenye mishahara yao hivyo kuzifanya fedha hizo kuwa kama fedha zilizogawiwa bure kwa watumishi hao
iii mikopo ya tzs 
 bilioni haikuwa na taarifa za wakopaji na hivyo kushindwa kujumuishwa kama sehemu ya mali za shirika
a i madeni matano kutoka taasisi za fedha za nje ya nchi yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo hayakuwa yamesajiliwa na benki kuu ya tanzania kama sheria na taratibu zinavyotaka hivyo kushindikana kuthibitishwa uhalali wake
ii madeni ya tzs 
 milioni toka kwa watoa huduma ambayo hayakuweza kuthibitishwa kutokana na kukosa viambatisho vya hati za madai na mikataba
iii kukosekana kwa taarifa za makato ya wafanyakazi wa shirika la pride kwenda saccos fahari yetu saccos ya kiasi cha tzs 
 bilioni kutokana na kuharibika kwa mfumo wa taarifa wa saccos na kutokuwepo na taarifa mbadala
atharikiasi cha tzs 
 bilioni ubadhirifu wa mali za pride na madeni yasiyothibitishwa na yaliyoingizwa kwa njia za udanganyifu ni fedha ambazo inawezekana zimepotea na hazijaleta tija katika kuwanufaisha wateja waliokusudiwa
vilevile kiasi hiki kama kingetumika vizuri kwa kuzingatia kanuni na miongozo ya usimamizi wa shirika kingeweza kusaidia kukopesha wateja ambao wameonekana kupata asilimia tu ya mikopo yote iliyotolewa na shirika
ushauriwizara ya fedha na mipango kupitia msajili wa hazina iiagize takukuru kuwachukulia hatua za kisheria wahusika wa huu ubadhirifu kwa kufanya uchunguzi wa kina juu ya hoja zilizoibuliwa na ripoti ya cag
jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopitaserikali kuu utekelezaji wa mapendekezo ya cag umeshuka kwa asilimia ambapo mwaka serikali ilitekeleza asilimia ya mapendekezo ikilinganishwa na asilimia ya mwaka 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa mwaka ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
 madeni yasiyothibitishwa na yaliyoingizwa kwa njia za udanganyifu tzs 
 bilionicag alibaini kuwa shirika la pride lilikuwa na madeni ya jumla ya tzs 
 bilioni
hata hivyo kati ya madeni hayo kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
 ya madeni yote ni madeni ambayo hayakuweza kuthibitika ama yangeweza kuepukika
madeni hayo yamechambuliwa kama ifuatavyo kielelezo na
 asilimia ya mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu kuanzia mwaka hadi 
mashirika ya umma mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag unaonesha kushuka hadi kufikia chini ya asilimia kwa miaka mitatu mfululizo kutoka asilimia kwa mwaka mpaka asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 asilimia ya mapendekezo ya cag yaliyotekelezwa kwa kipindi cha miaka minne mpaka katika mashirika ya umma kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag ni mapendekezo sawa na asilimia yametekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yapo kwenye hatua za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
athari kuwepo kwa mwenendo usioridhisha wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kunaweza kuipelekea serikali kuingia hasara kubwa siku za usoni
mfano pendekezo la benki ya azania kutakiwa kuwa chini ya udhibiti wa msajili wa hazina na kuwasilisha taarifa zake za fedha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kifungu cha a iii na iv cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
pendekezo hili kwa muda mrefu halijatekelezwa hivyo linaweza kuisababishia serikali hasara huko mbeleni kama yaliyojitokeza kwenye shirika la pride ushauri wajibu inaendelea kusisitiza utekelezwaji wa pendekezo alilolitoa cag kwa serikali la kuharakisha utekelezaji wa mkakati wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi gari its chini ya idara ya mkaguzi mkuu wa ndani katika wizara ya fedha na mipango
hii itawezesha ufuatiliaji thabiti wa maendeleo ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag wa maafisa masuuli kupitia kwa wakaguzi wakuu wa ndani wa wizara idara wakala na mamlaka ya serikali za mitaa
 kielelezo na
 asilimia ya mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu kuanzia mwaka hadi 
mashirika ya umma mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag unaonesha kushuka hadi kufikia chini ya asilimia kwa miaka mitatu mfululizo kutoka asilimia kwa mwaka mpaka asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 asilimia ya mapendekezo ya cag yaliyotekelezwa kwa kipindi cha miaka minne mpaka katika mashirika ya umma kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag ni mapendekezo sawa na asilimia yametekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yapo kwenye hatua za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
athari kuwepo kwa mwenendo usioridhisha wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kunaweza kuipelekea serikali kuingia hasara kubwa siku za usoni
mfano pendekezo la benki ya azania kutakiwa kuwa chini ya udhibiti wa msajili wa hazina na kuwasilisha taarifa zake za fedha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kifungu cha a iii na iv cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
pendekezo hili kwa muda mrefu halijatekelezwa hivyo linaweza kuisababishia serikali hasara huko mbeleni kama yaliyojitokeza kwenye shirika la pride ushauri wajibu inaendelea kusisitiza utekelezwaji wa pendekezo alilolitoa cag kwa serikali la kuharakisha utekelezaji wa mkakati wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi gari its chini ya idara ya mkaguzi mkuu wa ndani katika wizara ya fedha na mipango
hii itawezesha ufuatiliaji thabiti wa maendeleo ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag wa maafisa masuuli kupitia kwa wakaguzi wakuu wa ndani wa wizara idara wakala na mamlaka ya serikali za mitaa
 hitimisho ripoti hii ya uwajibikaji imeainisha baadhi ya mapungufu na dosari zilizojitokeza katika ripoti za cag za serikali kuu na mashirika ya umma
kati ya dosari na mapungufu hayo yamejitokeza katika usimamizi na matumizi ya rasilimali za umma ukusanyaji wa mapato na utekelezaji wa bajeti dosari kwenye manunuzi ya umma pamoja na mifumo ya ndani
dosari na mapungufu hayo yametokana na kutozingatiwa kwa sheria na kanuni mbalimbali za fedha pamoja na sheria ya ununuzi wa umma
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni hitimisho ripoti hii ya uwajibikaji imeainisha baadhi ya mapungufu na dosari zilizojitokeza katika ripoti za cag za serikali kuu na mashirika ya umma
kati ya dosari na mapungufu hayo yamejitokeza katika usimamizi na matumizi ya rasilimali za umma ukusanyaji wa mapato na utekelezaji wa bajeti dosari kwenye manunuzi ya umma pamoja na mifumo ya ndani
dosari na mapungufu hayo yametokana na kutozingatiwa kwa sheria na kanuni mbalimbali za fedha pamoja na sheria ya ununuzi wa umma
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti zanzibar novemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awaandalia karume boys hafla ya chakula cha mchana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameagiza mabaraza ya michezo kuendelea kuratibu na kufuatilia utendaji wa vyama vya michezo na kuhakikisha vinaendeshwa na kujiendesha kwa manufaa ya taifa
rais samia amesema serikali inapoweka mazingira mazuri katika sekta ya michezo hutoa hamasa kwa wadau mbalimbali kuunga mkono jitihada hizo kwa kuwekeza katika timu za vijana
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati wa hafla ya chakula cha mchana aliyoiandaa kuwapongeza wachezaji na viongozi wa timu ya taifa ya vijana chini ya umri wa miaka karume boys iliyofanyika ikulu ndogo ya tunguu
timu ya karume boys imetwaa kombe la mashindano ya baraza la vyama vya soka afrika mashariki na kati cecafa yaliyofanyika nchini uganda ambapo tangu miaka ya zanzibar haijawahi kushinda katika mashindano hayo
vile vile rais samia amesema michezo hutoa fursa ya ajira kwa makundi mbalimbali hususan vijana hivyo viongozi hawana budi kuweka mipango endelevu na kuwekeza katika sekta hiyo
aidha rais samia ameyataka mashirikisho ya soka tanzania bara na zanzibar kutumia mapato yanayotokana na viingilio vya mechi kufanya ukarabati wa viwanja badala ya kusubiri matengenezo makubwa ambayo yanaongeza gharama maradufu
kwa upande mwingine rais samia ameipongeza serikali ya mapinduzi zanzibar smz kwa kutoa msukumo mkubwa katika kukuza sekta ya michezo nchini ikiwemo kurudisha ligi ya muungano
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka yaliyomo ibara kichwa cha habari utangulizi sura ya kwanza jamhuri ya muungano vyama vya siasa watu na siasa ya ujamaa na kujitegemea sehemu ya kwanza jamhuri ya muungano na watu 
kutangaza jamhuri ya muungano
eneo la jamhuri ya muungano
tangazo la nchi yenye mfumo wa vyama vingi
utekelezaji wa shughuli za mamlaka ya nchi
haki ya kupiga kura
sehemu ya pili alengo muhimu na misingi ya mwelekeo wa shughuli za serikali 
ufafanuzi
matumizi ya masharti ya sehemu ya pili
serikali na watu
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
ujenzi wa ujamaa na kujitegemea
nafasi na mamlaka ya chama
haki ya kufanya kazi kupata elimu na nyinginezo
sehemu ya tatu aki na wajibu muhimu haki ya usawa 
usawa wa binadamu
usawa mbele ya sheria
haki ya kuishi 
haki ya kuwa hai
haki ya uhuru wa mtu binafsi
haki ya faragha na ya usalama wa mtu
uhuru wa mtu kwenda atakako
haki ya uhuru wa mawazo 
uhuru wa maoni
uhuru wa mtu kuamini dini atakayo
uhuru wa mtu kushirikiana na wengine
uhuru wa kushiriki shughuli za umma
haki ya kufanya kazi 
haki ya kufanya kazi
haki ya kupata ujira wa haki
haki ya kumiliki mali
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania wajibu kwa jamii 
wajibu wa kushiriki kazini
wajibu wa kutii sheria za nchi
kulinda mali ya umma
ulinzi wa taifa
masharti ya jumla 
haki na wajibu muhimu
mipaka kwa haki uhuru na hifadhi kwa haki na wajibu
madaraka ya pekee ya mamlaka ya nchi 
ukiukaji wa haki na uhuru
madaraka ya kutangaza hali ya hatari
sura ya pili serikali ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza ais 
rais wa jamhuri ya muungano
serikali ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake
utekelezaji wa shughuli za serikali
mamlaka ya kuanzisha na kuwateua watu wa kushika nafasi za madaraka
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
utekelezaji wa kazi na shughuli za rais
uchaguzi wa rais
sifa za mtu kuchaguliwa kuwa rais
haki ya kuchaguliwa tena
utaratibu wa uchaguzi wa rais
wakati na muda wa kushika madaraka ya rais
masharti ya kazi ya rais
madaraka ya kutangaza vita
uwezo wa kutoa msamaha
kinga dhidi ya mashtaka na madai
 a bunge laweza kumshtaki rais
 b wajibu wa viongozi wakuu wa vyombo vya mamlaka ya utendaji kudumisha muungano
sehemu ya pili akamu wa rais 
makamu mmoja wa rais kazi na mamlaka yake
wakati wa makamu wa rais kushika madaraka
kiapo cha makamu wa rais kushika madaraka
muda wa makamu wa rais kushika madaraka
sehemu ya tatu aziri mkuu baraza la mawaziri na serikali 
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano
kazi na mamlaka ya waziri mkuu
uwajibikaji wa serikali
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania baraza la mawaziri na serikali a
kura ya kutokuwa na imani
baraza la mawaziri
uteuzi wa mawaziri
kiapo cha mawaziri na naibu mawaziri
wakati na muda wa mawaziri kushika madaraka
masharti ya kazi ya mawaziri
mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuri ya muungano
 a
naibu mwanasheria mkuu wa serikali
 b
mkurugenzi wa mashtaka
katibu wa baraza la mawaziri
wakuu wa mikoa
sura ya tatu bunge la jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza unge 
bunge
madaraka ya bunge
madaraka ya kutunga sheria
muda wa bunge
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili wabunge wilaya za uchaguzi na uchaguzi wa wabunge 
wabunge
sifa za mtu kuwa mbunge
kiapo cha wabunge
tamko rasmi la wabunge kuhusu maadili ya viongozi
wabunge kutoa taarifa ya mali
muda wa wabunge kushika madaraka
watu wenye madaraka serikalini kukoma utumishi wanapochaguliwa
masharti ya kazi ya wabunge
tume ya uchaguzi
majimbo ya uchaguzi
uchaguzi na uteuzi wa wabunge 
uchaguzi katika majimbo ya uchaguzi
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wa majimbo ya uchaguzi
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wanawake
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wa kuchaguliwa na baraza la wawakilishi
utaratibu wa uchaguzi wa wabunge wa taifa waliopendekezwa na jumuiya za wananchi
utaratibu wa kupendekeza majina ya wagombea uchaguzi wa wabungewanawake
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
wabunge wa kuteuliwa na rais
uamuzi wa suala kama mtu ni mbunge
sehemu ya tatu utaratibu madaraka na haki za bunge spika na naibu wa spika 
spika na mamlaka yake
naibu wa spika
utaratibu wa kumchagua spika na naibu wa spika
ofisi ya bunge 
katibu wa bunge
sekretarieti ya bunge
utaratibu wa shughuli bungeni 
kanuni za kudumu za bunge
kuitishwa kwa mikutano ya bunge na kuvunjwa kwa bunge
rais aweza kulihutubia bunge
mikutano ya bunge
uongozi wa vikao vya bunge
akidi ya vikao vya bunge
viti vilivyo wazi katika bunge
kamati za bunge
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utaratibu wa kutunga sheria 
namna ya kutumia madaraka ya kutunga sheria
utaratibu wa kubadilisha katiba hii na baadhi ya sheria
utaratibu wa kutunga sheria kuhusu mambo ya fedha
madaraka na haki za bunge 
uhuru wa majadiliano na utaratibu wa shughuli
kuhifadhi na kutilia nguvu uhuru wa majadiliano na wa shughuli
sura ya nne serikali ya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzi la zanzibar na baraza la wawakilishi la zanzibar sehemu ya kwanza serikali ya mapinduzi ya zanzibar na rais wa zanzibar 
serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mamlaka yake
kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar na mamlaka yake
uchaguzi wa kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili baraza la mapinduzi la zanzibar 
baraza la mapinduzi la zanzibar na kazi zake
sehemu ya tatu baraza la wawakilishi la zanzibar 
baraza la wawakilishi la zanzibar na madaraka ya kutunga sheria za zanzibar
madaraka ya baraza la wawakilishi
sura ya tano utoaji haki katika jamhuri ya muungano mahakama kuu ya jamhuri ya muungano tume ya kuajiri ya mahakama ya tanzania bara mahakama kuu ya zanzibar mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano na mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza utoaji haki katika jamhuri ya muungano a
mamlaka ya utoaji haki
 b
uhuru wa mahakama
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili mahakama kuu ya jamhuri ya muungano 
mahakama kuu ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake
majaji wa mahakama kuu na uteuzi wao
muda wa majaji wa mahakama kuu kushika madaraka
 a
utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya majaji wa mahakama kuu
kiapo cha majaji
sehemu ya tatu tume ya utumishi wa mahakama 
tume ya utumishi wa mahakama
majukumu na madaraka ya tume
 a
uanachama katika vyama vya siasa
sehemu ya nne ahakama kuu ya zanzibar 
mahakama kuu ya zanzibar
mamlaka ya mahakama kuu ya zanzibar
sehemu ya tano mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano 
tafsiri
mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano na mamlaka yake
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
jaji mkuu na majaji wa mahakama ya rufani na uteuzi wao
mamlaka ya majaji wa mahakama ya rufani
muda wa utumishi wa majaji wa rufani
 a
utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya majaji wa rufani
kiapo cha majaji wa mahakama ya rufani
akidi ya vikao vya mahakama ya rufani
mashauri yanayoweza kuamuliwa na jaji mmoja wa mahakama ya rufani
sehemu ya sita taratibu wa kupeleka hati na kutekeleza maagizo yaliyomo katika hati zilizotolewa na mahakama 
utekelezaji wa maagizo ya mahakama utafanywa nchini tanzania kote
sehemu ya saba mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano 
mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano
mamlaka ya mahakama maalum ya katiba
muundo wa mahakama maalum ya katiba
utaratibu katika vikao vya mahakama maalum ya katiba
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya sita tume ya haki za binadamu na utawala bora na sekret arieti ya maadili ya viongozi wa umma sehemu ya kwanza tume ya haki za binadamu na utawala bora 
tume ya haki za binadamu na utawala bora
majukumu ya tume na taratibu za utekelezaji
mamlaka ya tume na utaratibu wa shughuli zake
sehemu ya pili sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma 
sekretarieti ya maadili
sura ya saba masharti kuhusu fedha za jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza mchango na mgawanyo wa mapato ya jamhuri ya muungano 
akaunti ya fedha ya pamoja
tume ya pamoja ya fedha
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili mfuko mkuu wa hazina na fedha za jamhuri ya muungano 
mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya jamhuri ya muungano
masharti ya kutoa fedha za matumizi kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali
utaratibu wa kuidhinisha matumizi ya fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina yaserikali
masharti ya kutoza kodi
utaratibu wa kuidhinisha matumizi ya fedha kabla ya sheria ya matumizi kuanza kutumika
mfuko wa matumizi ya dharura
deni la aifa
mishahara ya watumishi fulani wa serikali kudhaminiwa na mfuko mkuu wa hazina yaserikali
mdhibiti na mkaguzi mkuu na hesabu za serikali wa jamhuri ya muungano
kumwondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu
sura ya nane madaraka ya umma 
serikali za mitaa
kazi za serikali za mitaa
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya tisa majeshi ya ulinzi 
marufuku kuunda majeshi ya ulinzi yasiyo majeshi ya ulinzi ya umma
madaraka ya amiri jeshi mkuu
sura ya kumi mengineyo 
maelezo ya mambo yanayohusika na madaraka ya kazi mbalimbali zilizoanzishwana katiba hii
maelezo kuhusu utaratibu wa kukabidhi madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali
ufafanuzi
jina kamili la katiba tarehe ya kuanza kutumika na matumizi ya katiba hii
nyongeza ya kwanza mambo ya muungano nyongeza ya pili orodha ya kwanza katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sheria ambazo mabadiliko yake yahitaji kuungwa mkono na theluthi mbili ya wabunge wote orodha ya pili mambo ambayo mabadiliko yake yahitaji kuungwa mkono na theluthi mbili ya wabunge wote kutoka tanzania bara na theluthi mbili ya wabunge kutoka tanzania visiwani katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka aprili sura ya toleo la 
sura ya toleo la 
sheria na ya na za ya ya na za na za ya na za ya ya ya t
s na
 ya t
na
 ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utangulizi misingi ya katiba kwa kuwa sisi wananchi wa jamhuri ya muungano wa tanzania tumeamua rasmi na kwadhati kujenga katika nchi yetu jamii inayozingatiamisingi ya uhuru haki udugu na amani kwa kuwa misingi hiyo yaweza tu kutekelezwa katika jamii yenye demokrasia ambayoserikali yake husimamiwa na bunge lenye wajumbewaliochaguliwa na linalowawakilisha wananchi napia yenye mahakama huru zinazotekeleza wajibuwa kutoa haki bila woga wala upendeleo wowote na hivyo kuhakikisha kwamba haki zote za binadamuzinadumishwa na kulindwa na wajibu wa kila mtuunatekelezwa kwa uaminifu wa hiyo basi katiba hii imetungwa na bunge maalum la jamhuri ya muungano wa tanzania kwa niaba ya wananchi kwa madhumuni ya kujenga jamiikama hiyo na pia kwa ajili ya kuhakikisha kwambatanzania inaongozwa na serikali yenye kufuatamisingi ya demokrasia ujamaa na isiyokuwa na dini
 sura zilizofanyiwa urekebu mwaka 
na
ina maana ya tangazo la serikali namba
sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya kwanza jamhuri ya muungano vyama vya siasa watu na siasa ya ujamaa na kujitegemea sehemu ya kwanza jamhuri ya muungano na watu 
tanzania ni nchi moja na ni jamhuri ya muungano
 eneo la jamhuri ya muungano ni eneo lote la tanzania bara na eneo lote la tanzaniazanzibar na ni pamoja na sehemu yake ya bahariambayo tanzania inapakana nayo
 kwa ajili ya utekelezaji bora wa shughuli za serikali ya jamhuri ya muungano au serikali yamapinduzi ya zanzibar rais aweza kuigawajamhuri ya muungano katika mikoa wilaya namaeneo mengineyo kwa kufuata utaratibuuliowekwa na sheria au kwa mujibu wa sheriailiyotungwa na bunge
sheria ya na
 ib
 kutangaza jamhuri yamuunganosheria ya na
 ib
 eneo la jamhuri yamuunganosheria ya na
 ib
 sheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania isipokuwa kwamba rais atashauriana kwanza na rais wa zanzibar kabla ya kuigawa tanzaniazanzibar katika mikoa wilaya au maeneomengineyo
 jamhuri ya muungano ni nchi ya kidemokrasia na ya kijamaa isiyokuwa na dini yenyekufuata mfumo wa vyama vingi vya siasa
 mambo yote yahusuyo uandikishaji na uendeshaji wa vyama vya siasa nchiniyatasimamiwa kwa mujibu wa masharti ya katibahii na ya sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo
 shughuli zote za mamlaka ya nchi katika jamhuri ya muungano zitatekelezwa na kudhibitiwana vyombo viwili vyenye mamlaka ya utendaji vyombo viwili vyenye mamlaka ya kutekeleza utoajihaki na pia vyombo viwili vyenye mamlaka yakutunga sheria na kusimamia utekelezaji wa shughuliza umma
 vyombo vyenye mamlaka ya utendaji vitakuwa ni serikali ya jamhuri ya muungano naserikali ya mapinduzi ya zanzibar vyombo vyenyemamlaka ya kutekeleza utoaji haki vitakuwa nimahakama ya serikali ya jamhuri ya muungano namahakama ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar navyombo vyenye mamlaka ya kutunga sheria nakusimamia utekelezaji wa shughuli za ummavitakuwa ni bunge na baraza la wawakilishi
ib
 tangazo lanchi yenyemfumo wavyama vingisheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 utekelezaji washughuli zamamlaka yanchi sheriaya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa ajili ya utekelezaji bora wa shughuli za umma katika jamhuri ya muungano na kwa ajili yamgawanyo wa madaraka juu ya shughuli hizo bainaya vyombo vilivyotajwa katika ibara hii kutakuwana mambo ya muungano kama yalivyoorodheshwakatika nyongeza ya kwanza iliyoko mwishoni mwakatiba hii na pia kutakuwa na mambo yasiyo yamuungano ambayo ni mambo mengine yote yasiyomambo ya muungano
 kila chombo kilichotajwa katika ibara hii kitaundwa na kutekeleza majukumu yake kwakufuata masharti mengine yaliyomo katika katibahii
 kila raia wa tanzania aliyetimiza umri wa miaka kumi na minane anayo haki ya kupigakura katika uchaguzi unaofanywa tanzania nawananchi
na haki hii itatumiwa kwa kufuatamasharti ya ibara ndogo ya pamoja na mashartimengineyo ya katiba hii na ya sheria inayotumikanchini tanzania kuhusu mambo ya uchaguzi
 bunge laweza kutunga sheria na kuweka masharti yanayoweza kuzuia raia asitumie haki yakupiga kura kutokana na yoyote kati ya sababuzifuatazo yaani raia huyo a kuwa na uraia wa nchi nyingine b kuwa na ugonjwa wa akili c kutiwa hatiani kwa makosa fulani ya jinai haki ya kupiga kurasheria ya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania d kukosa au kushindwa kuthibitisha au kutoa kitambulisho cha umri uraia auuandikishwaji kama mpiga kura mbali nasababu hizo hakuna sababu nyingineyoyote inayoweza kumzuia raia asitumiehaki ya kupiga kura
 bunge litatunga sheria ya uchaguzi na kuweka masharti kuhusu mambo yafuatayo a kuanzisha daftari la kudumu la wapiga kura na kuweka utaratibu wakurekebisha yaliyomo katika daftari hilo b kutaja sehemu na nyakati za kuandikisha wapiga kura na kupiga kura c utaratibu wa kumwezesha mpiga kura aliyejiandikisha sehemu moja kupiga kurasehemu nyingine na kutaja masharti yautekelezaji wa utaratibu huo d kutaja kazi na shughuli za tume ya uchaguzi na utaratibu wa kila uchaguziambao utaendeshwa chini ya uongozi nausimamizi wa tume ya uchaguzi
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili malengo muhimu na misingi ya mwelekeo wa shughuli za serikali 
katika sehemu hii ya sura hii isipokuwa kama maelezo yahitaji vinginevyo neno serikali maana yake ni pamoja na serikali ya jamhuri yamuungano serikali ya mapinduzi ya zanzibar serikali za mitaa na pia mtu anayetekeleza madarakaau mamlaka yoyote kwa niaba ya serikali yoyote
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya serikali vyombo vyake vyote na watu wote aumamlaka yoyote yenye kutekeleza madaraka yautawala madaraka ya kutunga sheria au madarakaya utoaji haki watakuwa na jukumu na wajibu wakuzingatia kutia maanani na kutekeleza mashartiyote ya sehemu hii ya sura hii
 masharti ya sehemu hii ya sura hii hayatatiliwa nguvu ya kisheria na mahakama yoyote
mahakama yoyote nchini haitakuwa na uwezo wakuamua juu ya suala kama kutenda au kukosakutenda jambo kwa mtu au mahakama yoyote aukama sheria au hukumu yoyote inaambatana namasharti ya sehemu hii ya sura hii
 jamhuri ya muungano wa tanzania ni nchi inayofuata misingi ya demokrasia na haki yakijamii na kwa hiyo ufafanuzisheria ya na
 ib
 matumizi ya masharti yasehemu yapili
sheriaya na
 ib
 serikali na watu sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a wananchi ndio msingi wa mamlaka yote na serikali itapata madaraka na mamlakayake yote kutoka kwa wananchi kwamujibu wa katiba hii b lengo kuu la serikali litakuwa ni ustawi wa wananchi c serikali itawajibika kwa wananchi d wananchi watashiriki katika shughuli za serikali yao kwa mujibu wa masharti yakatiba hii
 muundo wa serikali ya jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzi ya zanzibar au wa chochote kati ya vyombo vyake na uendeshaji wa shughuli zake utatekelezwa kwa kuzingatia umoja wa jamhuri ya muungano na haja ya kukuza umojawa kitaifa na kudumisha heshima ya taifa
lengo la katiba hii ni kuwezesha ujenzi wa jamhuri ya muungano na serikali ya mapinduzizanzibar au wa chochote kati ya vyombo vyake naudugu na amani kutokana na kufuata siasa yaujamaa na kujitegemea ambayo inasisitizautekelezaji wa misingi ya kijamaa kwa kuzingatiamazingira yaliyomo katika jamhuri ya muungano
kwa hiyo mamlaka ya nchi na vyombo vyake vyotevinawajibika kuelekeza sera na shughuli zake zotekatika lengo la kuhakikisha ujenzi waujamaa nakuji tegemeasheria ya na
 ib
 sheriana
ya ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a kwamba utu na haki nyinginezo zote za binadamu zinaheshimiwa nakuthaminiwa b kwamba sheria za nchi zinalindwa na kutekelezwa c kwamba shughuli za serikali zinatekelezwa kwa njia ambazozitahakikisha kwamba utajiri wa taifaunaendelezwa unahifadhiwa naunatumiwa kwa manufaa ya wananchiwote kwa jumla na pia kuzuia mtukumnyonya mtu mwingine d kwamba maendeleo ya uchumi wa taifa yanakuzwa na kupangwa kwa ulinganifuna kwa pamoja e kwamba kila mtu mwenye uwezo wa kufanya kazi anafanya kazi na kazimaana yake ni shughuli yoyote ya halaliinayompatia mtu riziki yake f kwamba heshima ya binadamu inahifadhiwa na kudumishwa kwakufuata kanuni za tangazo la duniakuhusu haki za binadamu g kwamba serikali na vyombo vyake vyote vya umma vinatoa nafasi zilizo sawakwa raia wote wake kwa waume bilaya kujali rangi kabila dini au hali ya mtu katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania h kwamba aina zote za dhuluma vitisho ubaguzi rushwa uonevu au upendeleozinaondolewa nchini i kwamba matumizi ya utajiri wa taifa yanatilia mkazo maendeleo ya wananchina hasa zaidi yanaelekezwa kwenyejitihada ya kuondosha umaskini ujinga namaradhi j kwamba shughuli za uchumi haziendeshwi kwa njia zinazowezakusababisha ulimbikizaji wa mali au njiakuu za uchumi katika mamlaka ya watuwachache binafsi k kwamba nchi inatawaliwa kwa kufuata misingi ya demokrasi na ujamaa
ibara ya ya katiba imefutwa na sheria na
 ya 
 mamlaka ya nchi itaweka utaratibu unaofaa kwa ajili ya kufanikisha utekelezaji wa hakiya mtu kufanya kazi haki ya kujipatia elimu na hakiya kupata msaada kutoka kwa jamii wakati wauzee maradhi au hali ya ulemavu na katika halinyinginezo za mtu kuwa hajiwezi
na bila kuathirihaki hizo mamlaka ya nchi itaweka utaratibu wakuhakikisha kwamba kila mtu anaishi kwa jasho lake
nafasi namamlaka yachamasheria ya na
 ib
 haki ya kufanyakazi kupataelimu nanyinginezosheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kila mtu anayo haki ya kujielimisha na kila raia atakuwa huru kutafuta elimu katika fanianayopenda hadi kufikia upeo wowote kulinganana stahili na uwezo wake
 serikali itafanya jitihada kuhakikisha kwamba watu wote wanapata fursa sawa na zakutosha kuwawezesha kupata elimu na mafunzoya ufundi katika ngazi zote za shule na vyuovinginevyo vya mafunzo
sehemu ya tatu aki na wajibu muhimu haki ya usawa binadamu wote huzaliwa huru na wote ni sawa
 kila mtu anastahili heshima ya kutambuliwa na kuthaminiwa utu wake
 watu wote ni sawa mbele ya sheria na wanayo haki bila ya ubaguzi wowote kulindwana kupata haki sawa mbele ya sheria
ib
 usawa wabinadamusheria ya na
 ib
 usawa mbele yasheriasheriana
 ya ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ni marufuku kwa sheria yoyote iliyotungwa na mamlaka yoyote katika jamhuri ya muunganokuweka sharti lolote ambalo ni la ubaguzi ama wadhahiri au kwa taathira yake
 haki za raia wajibu na maslahi ya kila mtu na jumuiya ya watu yatalindwa na kuamuliwa namahakama na vyombo vinginevyo vya mamlaka yanchi vilivyowekwa na sheria au kwa mujibu washeria
 ni marufuku kwa mtu yeyote kubaguliwa na mtu au mamlaka yoyote inayotekeleza madarakayake chini ya sheria yoyote au katika utekelezajiwa kazi au shughuli yoyote ya mamlaka ya nchi
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara hii neno kubagua maana yake ni kutimiza haja haki au mahitaji mengineyo kwa watu mbalimbali kwa kuzingatia utaifa wao kabila pahala walipotokea maoni yao ya kisiasa rangi dini jinsiaau hali yao ya maisha kwa namna ambayo watu wa aina fulani wanafanywa au kuhesabiwa kuwa dhaifu au duni na kuwekewa vikwazo au masharti ya vipingamizi ambapo watu wa aina nyingine wanatendewa tofauti au wanapewa fursa au faida iliyoko nje ya masharti au sifa za lazima isipokuwa kwamba neno kubagua halitafafanuliwa kwanamna ambayo itaizuia serikali kuchukua hatua za makusudi zenye lengo la kurekebisha matatizo mahususi katika jamii
sheria na
 ya ib
 sheriaya na
 ib
 sheria ya na 
fungu la k
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa madhumuni ya kuhakikisha usawa mbele ya sheria mamlaka ya nchi itaweka taratibuzinazofaa au zinazozingatia misingi kwamba a wakati haki na wajibu kwa mtu yeyote inapohitajika kufanyiwa maamuzi namahakama au chombo kingine chochotekinachohusika basi mtu huyo atakuwana haki ya kupewa fursa ya kusikilizwakwa ukamilifu na pia haki ya kukata rufaniau kupata nafuu nyingine ya kisheriakutokana na maamuzi ya mahakama auchombo hicho kinginecho kinachohusika b ni marufuku kwa mtu aliyeshtakiwa kwa kosa la jinai kutendewa kama mtumwenye kosa hilo mpaka itakapothibitikakuwa anayo hatia ya kutenda kosa hilo c ni marufuku kwa mtu kuadhibiwa kwa sababu ya kitendo chochote ambachoalipokitenda hakikuwa ni kosa chini yasheria na pia kwamba ni marufuku kwaadhabu kutolewa ambayo ni kubwa kulikoadhabu iliyokuwapo wakati kosalinalohusika lilipotendwa d kwa ajili ya kuhifadhi haki ya usawa wa binadamu heshima ya mtu itatunzwakatika shughuli zote zinazohusu upelelezina uendeshaji wa mambo ya jinai na katikashughuli nyinginezo ambazo mtu katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania anakuwa chini ya ulinzi bila uhuru au katika kuhakikisha utekelezaji wa adhabu e ni marufuku kwa mtu kuteswa kuadhibiwa kinyama au kupewa adhabuzinazomtweza au kumdhalilisha
haki ya kuishi 
kila mtu anayo haki ya kuishi na kupata kutoka katika jamii hifadhi ya maisha yake kwa mujibuwa sheria
 kila mtu anayo haki ya kuwa huru na kuishi kama mtu huru
 kwa madhumuni ya kuhifadhi haki ya mtu kuwa huru na kuishi kwa uhuru itakuwa ni marufukukwa mtu yeyote kukamatwa kufungwa kufungiwa kuwekwa kizuizini kuhamishwa kwa nguvu aukunyang anywa uhuru wake vinginevyo isipokuwatu a katika hali na kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria au b katika kutekeleza hukumu amri au adhabu iliyotolewa na mahakama kutokana nashauri au na mtu kutiwa hatiani kwa kosala jinai
haki yakuwa haisheria ya na
 ib
 haki ya uhuru wamtu binafsisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 kila mtu anastahili kuheshimiwa na kupata hifadhi kwa nafsi yake maisha yake binafsina familia yake na unyumba wake na pia heshimana hifadhi ya maskani yake na mawasiliano yakeya binafsi
 kwa madhumuni ya kuhifadhi haki ya mtu kwa mujibu wa ibara hii mamlaka ya nchi itawekautaratibu wa sheria kuhusu hali namna na kiasiambacho haki ya mtu ya faragha na ya usalama wanafsi yake mali yake na maskani yake yawezakuingiliwa bila ya kuathiri ibara hii
 kila raia wa jamhuri ya muungano anayo haki ya kwenda kokote katika jamhuri yamuungano na kuishi katika sehemu yoyote kutokanje ya nchi na kuingia na pia haki yakutoshurutishwa kuhama au kufukuzwa kutokakatika jamhuri ya muungano
 kitendo chochote cha halali au sheria yoyote yenye madhumuni ya a kupunguza uhuru wa mtu kwenda atakako na kumweka chini ya ulinzi au kifungoni au b kuweka mipaka kwa matumizi ya uhuru wa mtu kwenda anakotaka ili i kutekeleza hukumu au amri ya mahakama auhaki yafaragha nausalama wamtu sheriaya na
 ib
 uhuru wa mtu kwenda atakako sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ii kumlazimisha mtu kutimiza kwanza wajibu wowote anaotakiwa nasheria nyingine kuutimiza au iii kulinda manufaa ya umma kwa jumla au kuhifadhi maslahi fulanimahususi au maslahi ya sehemufulani ya umma
kitendo hichohakitahesabiwa au sheria hiyohaitahesabiwa kuwa ni haramu au ni kinyume cha ibara hii
haki ya uhuru wa mawazo 
kila mtu a anao uhuru wa kuwa na maoni na kueleza fikra zake b anayo haki ya kutafuta kupokea na kutoa habari bila ya kujali mipaka yanchi c anao uhuru wa kufanya mawasiliano na haki ya kutoingiliwa katikamawasiliano yake na d anayo haki ya kupewa taarifa wakati wote kuhusu matukio mbalimbalimuhimu kwa maisha na shughuli zawananchi na pia kuhusu masualamuhimu kwa jamii
uhuru wamaonisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 kila mtu anastahili kuwa na uhuru wa mawazo imani na uchaguzi katika mambo ya dini pamoja na uhuru wa mtu kubadilisha dini au imaniyake
 kazi ya kutangaza dini kufanya ibada na kueneza dini itakuwa ni huru na jambo la hiari la mtubinafsi na shughuli na uendeshaji wa jumuiya zadini zitakuwa nje ya shughuli za mamlaka ya nchi
 hifadhi ya haki zilizotajwa katika ibara hii itakuwa chini ya taratibu zilizowekwa na sheriaambazo ni muhimu katika jamii ya kidemokrasia kwaajili ya usalama wa jamii amani katika jamii maadiliya jamii na umoja wa kitaifa
 kila palipotajwa neno dini katika ibara hii ifahamike kwamba maana yake ni pamoja namadhehebu ya dini na maneno mengineyoyanayofanana au kuambatana na neno hilo nayoyatatafsiriwa kwa maana hiyo
 kila mtu anao uhuru wa kukutana na watu wengine kwa hiari yake na kwa amani kuchanganyika kushirikiana na watuwengine na kwa ajili hiyo kutoa mawazo yakehadharani na kuanzisha na kujiunga na vyama aumashirika yaliyoanzishwa kwa madhumuni yakuhifadhi au kuendeleza imani au maslahi yake aumaslahi mengineyo
uhuru wamtu kuaminidiniatakayosheria ya na
 ib
 sheria na
 ib
 sheriaya na
 ib
 uhuru wa mtu kushiri kiana nawenginesheria ya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya na ya haitakuwa halali kwa chama chochotecha siasa kuandikishwa ambacho kutokana nakatiba au sera yake a kinakusudia kukuza au kupigania maslahi ya i imani au kundi lolote la dini ii kundi lolote la kikabila mahali watu watokeapo rangi au jinsia iii eneo fulani tu katika sehemu yoyote ya jamhuri ya muungano b kinapigania kuvunjwa kwa jamhuri ya muungano c kinakubali au kupigania matumizi ya nguvu au mapambano kama njia zakufikia malengo yake ya kisiasa d kinapigania au kinakusudia kuendesha shughuli zake za kisiasa katika sehemumoja tu ya jamhuri ya muungano e hakiruhusu uongozi wake kuchaguliwa kwa vipindi na kwa njiaza kidemokrasia
 bunge laweza kutunga sheria inayoweka masharti yatakayohakikisha kuwa vyama vya siasa vinazingatia mipaka na vigezo vilivyowekwa na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania masharti ya ibara ndogo ya kuhusu uhuru na haki ya watu kushirikiana na kujumuika
 itakuwa ni marufuku kwa mtu yeyote kulazimishwa kujiunga na chama chochote au shirika lolote au kwa chama chochote cha siasa kukataliwa kusajiliwa kwa sababu tu ya itikadi au falsafa yachama hicho
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ya ya na ya ya katiba hii na ya sheria za nchikuhusiana na masharti ya kuchagua nakuchaguliwa au kuteua na kuteuliwa kushiriki katikashughuli za utawala wa nchi kila raia wa jamhuriya muungano anayo haki ya kushiriki katika shughuliza utawala wa nchi ama moja kwa moja au kwakupitia wawakilishi waliochaguliwa na wananchikwa hiari yao kwa kuzingatia utaratibu uliowekwana sheria au kwa mujibu wa sheria
 kila raia anayo haki na uhuru wa kushiriki kwa ukamilifu katika kufikia uamuzi juu ya mamboyanayomhusu yeye maisha yake au yanayolihusutaifa
haki ya kufanya kazi 
 kila mtu anayo haki ya kufanya kazi
 kila raia anastahili fursa na haki sawa kwa masharti ya usawa ya kushika nafasi yoyote yakazi na shughuli yoyote iliyo chini ya mamlaka yanchi
uhuru wakushirikishughuli zaumma sheriaya na
 ib
 sheriaya na
 ib
haki ya kufanyakazi sheriaya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 kila mtu bila ya kuwapo ubaguzi wa aina yoyote anayo haki ya kupata ujiraunaolingana na kazi yake na watu wotewanaofanya kazi kulingana na uwezo waowatapata malipo kulingana na kiasi na sifa za kaziwanazozifanya
 kila mtu anayefanya kazi anastahili kupata malipo ya haki
 kila mtu anayo haki ya kumiliki mali na haki ya hifadhi ya mali yake aliyonayo kwa mujibuwa sheria
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ni marufuku kwa mtu yeyote kunyang anywamali yake kwa madhumuni ya kuitaifisha aumadhumuni mengineyo bila ya idhini ya sheriaambayo inaweka masharti ya kutoa fidia inayostahili
wajibu wa jamii 
 kazi pekee ndiyo huzaa utajiri wa mali katika jamii ndilo chimbuko la ustawi wa wananchina kipimo cha utu
na kila mtu anao wajibu wa a kushiriki kwa kujituma na kwa uaminifu katika kazi halali na ya uzalishaji mali na b kutimiza nidhamu ya kazi na kujitahidi kufikia malengo ya uzalishaji mali ya ib
 haki yakupataujira wahaki sheriaya na
 ib
haki ya kumilikimali sheriaya na
 ib
sheria ya na
 ib
wajibu wa kushirikikazinisheria ya na
 ib
 sheria ya na
 fungu la k katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania binafsi na yale malengo ya pamoja yanayotakiwa au yaliyowekwa nasheria
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya hakutakuwapo na kazi ya shuruti katika jamhuri yamuungano
 kwa madhumuni ya ibara hii na katika katiba hii kwa jumla ifahamike kwamba kazi yoyotehaitahesabiwa kuwa ni kazi ya shuruti au kazi yakikatili au ya kutweza endapo kazi hiyo kwa mujibuwa sheria ni a kazi inayobidi ifanywe kutokana na hukumu au amri ya mahakama b kazi inayobidi ifanywe na askari wa jeshi lolote katika kutekeleza majukumu yao c kazi ambayo mtu yeyote inabidi aifanye kutokana na kuwapo haliya hatari au baa lolote linalotishiauhai wa ustawi wa jamii d kazi au huduma yoyote ambayo ni sehemu ya i majukumu ya kawaida ya kuhakikisha ustawi wa jamii ii ujenzi wa taifa wa lazima kwa mujibu wa sheria iii jitihada za taifa za kutumia uwezo wa kila mtu kufanya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kazi kwa ajili ya kuimarisha jamii na uchumi wa taifa na kuhakikisha maendeleo na tija ya kitaifa
 kila mtu ana wajibu wa kufuata na kuitii katiba hii na sheria za jamhuri ya muungano
 kila mtu ana haki kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria kuchukua hatua za kisheriakuhakikisha hifadhi ya katiba na sheria za nchi
 kila mtu ana wajibu wa kulinda mali asilia ya jamhuri ya muungano mali ya mamlaka ya nchina mali yote inayomilikiwa kwa pamoja na wananchi na pia kuiheshimu mali ya mtu mwingine
 watu wote watatakiwa na sheria kutunza vizuri mali ya mamlaka ya nchi na ya pamoja kupigavita aina zote za uharibifu na ubadhilifu na kuendeshauchumi wa taifa kwa makini kama watu ambao ndiowaamuzi wa hali ya baadaye ya taifa lao
 kila raia ana wajibu wa kulinda kuhifadhi na kudumisha uhuru mamlaka ardhi na umoja wataifa
 bunge laweza kutunga sheria zinazofaa kwa ajili ya kuwawezesha wananchi kutumikia katikamajeshi na katika ulinzi wa taifa
wajibu wakutii sheriaza nchisheria ya na
 ib
kulinda mali yaumma sheriaya na
 ib
ulinzi wa taifa sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mtu yeyote hatakuwa na haki ya kutia sahihi kwenye mkataba wa kukubali kushindwa vita nakulitoa taifa kwa mshindi wala kuridhia au kutambuakitendo cha uvamizi au mgawanyiko wa jamhuri yamuungano au wa sehemu yoyote ya ardhi ya eneola taifa na bila ya kuathiri katiba hii na sheriazilizowekwa hakuna mtu atakayekuwa na haki yakuwazuia raia wa jamhuri ya muungano kupiganavita dhidi ya adui yeyote anayeshambulia nchi
 uhaini kama unavyofafanuliwa na sheria utakuwa ni kosa la juu kabisa dhidi ya jamhuri yamuungano
masharti ya jumla 
 kila mtu katika jamhuri ya muungano anayo haki ya kufaidi haki za msingi za binadamu na matokeo ya kila mtu kutekeleza wajibu wakekwa jamii kama zilivyofafanuliwa katika ibara ya hadi ya za sehemu hii ya sura hii ya katiba
 kila mtu katika jamhuri ya muungano anayo haki ya kupata hifadhi sawa chini ya sheria zajamhuri ya muungano
 raia yeyote wa jamhuri ya muungano hatakuwa na haki hadhi au cheo maalum kwa misingiya nasaba jadi au urithi wake
 ni marufuku kwa sheria yoyote kutoa haki haki na wajibumuhimusheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania hadhi au cheo maalum kwa raia yeyote wa jamhuri ya muungano kwa msingi ya nasaba jadi au urithi
 ili watu wote waweze kufaidi haki na uhuru vilivyotajwa na katiba hii kila mtu ana wajibu wakutenda na kuendesha shughuli zake kwa namnaambayo haitaingilia haki na uhuru wa watu wengineau maslahi ya umma
 haki na uhuru wa binadamu ambavyo misingi yake imeorodheshwa katika katiba hiihavitatumiwa na mtu mmoja kwa maana ambayoitasababisha kuingiliwa kati au kukatizwa kwa hakina uhuru wa watu wengine au maslahi ya umma
 ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika sehemu hii ya katiba hii yanayofafanua misingi ya haki uhuru na wajibu wa binadamu hayaharamishisheria yoyote iliyotungwa wala kuzuia sheria yoyotekutungwa au jambo lolote halali kufanywa kwa mujibuwa sheria hiyo kwa ajili ya a kuhakikisha kwamba haki na uhuru wa watu wengine au maslahi yaumma haviathiriwi na matumizimabaya ya uhuru na haki za watubinafsi b kuhakikisha ulinzi usalama wa jamii amani katika jamii maadili ya jamii afya ya jamii mipango ya maendeleomipakakwahaki nauhuru nahifadhi kwahaki nawajibu
sheria ya na
 ib
 na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya miji na vijiji ukuzaji na matumizi ya madini au ukuzaji na uendelezaji wamali au maslahi mengineyo yoyotekwa nia ya kukuza manufaa yaumma c kuhakikisha utekelezaji wa hukumu au amri ya mahakama iliyotolewakatika shauri lolote la madai au lajinai
d kulinda sifa haki na uhuru wa watu wengine au maisha binafsi ya watuwanohusika katika mashaurimahakamani kuzuia kutoa habari zasiri kutunza heshima mamlaka nauhuru wa mahakama e kuweka vizuizi kusimamia na kudhibiti uanzishaji uendeshaji nashughuli za vyama na mashirika yawatu binafsi nchini au f kuwezesha jambo jingine lolote kufanyika ambalo linastawisha aukuhifadhi maslahi ya taifa kwa jumla
 mtu yeyote anayedai kuwa sharti lolote katika sehemu hii ya sura hii au katika sheria yoyoteinayohusu haki yake au wajibu kwake katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania limevunjwa linavunjwa au inaelekea litavunjwa na mtu yeyote popote katika jamhuri ya muungano anaweza kufungua shauri katika mahakama kuu
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii mahakama kuu itakuwa na mamlakaya kusikiliza kwa mara ya kwanza na kuamua shaurilolote lililoletwa mbele yake kwa kufuata ibara hii na mamlaka ya nchi yaweza kuweka sheria kwaajili ya a kusimamia utaratibu wa kufungua mashauri kwa mujibu wa ibara hii b kufafanua uwezo wa mahakama kuu katika kusikiliza mashauriyaliyofunguliwa chini ya ibara hii c kuhakikisha utekelezaji bora wa madaraka ya mahakama kuu hifadhi na kutilia nguvu haki uhuruna wajibu kwa mujibu wa katiba hii
 endapo katika shauri lolote inadaiwa kwamba sheria yoyote iliyotungwa au hatua yoyoteiliyochukuliwa na serikali au mamlaka nyingineinafuta au inakatiza haki uhuru na wajibu muhimuzitokanazo na ibara ya hadi za katiba hii namahakama kuu inaridhika kwamba sheria au hatuainayohusika kwa kiwango inachopingana na katiba katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ni batili au kinyume cha katiba basi mahakama kuu ikiona kuwa yafaa au hali au masilahi ya jamii yahitajihivyo badala ya kutamka kuwa sheria au hatuahiyo ni batili itakuwa na uwezo wa kuamua kutoafursa kwa ajili ya serikali au mamlaka nyingineyoyote inayohusika kurekebisha hitilafu iliyopo katikasheria inayotuhumiwa au hatua inayohusika katikamuda na kwa jinsi itakavyotajwa na mahakama kuu na sheria hiyo au hatua inayohusika itaendeleakuhesabiwa kuwa ni halali hadi ama marekebishoyatakapofanywa au muda uliowekwa na mahakamakuu utakapokwisha mradi muda mfupi zaidi ndio uzingatiwe
madaraka ya pekee ya mamlaka ya nchi 
 mbali na masharti ya ibara ya sheria yoyote iliyotungwa na bunge haitakuwaharamu kwa sababu tu kwamba inawezesha hatuakuchukuliwa wakati wa hali ya hatari au wakatiwa hali ya kawaida kwa watu wanaoaminika kuwawanafanya vitendo vinavyohatarisha au kudhuruusalama wa taifa ambazo zinakiuka masharti yaibara ya na ya za katiba hii
 ni marufuku kwa hatua zilizotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii kuchukuliwa kwamujibu wa sheria yoyote wakati wa hali ya hatari au wakati wa hali ya kawaida kwa mtu yeyoteisipokuwa tu kwa kiasi ambacho ni lazima na halali ukiukajiwa haki nauhurusheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa ajili ya kushughulikia hali iliyopo wakati wa hali ya hatari au wakati wa hali ya kawaida kushughulikiahali iliyosababishwa na mwenendo wa mtuanayehusika
 ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika ibara hii hayataidhinisha mtu kunyang anywa hakiyake ya kuwa hai isipokuwa tu kwa kifo kamamatokeo ya vitendo vya kivita
 kwa madhumuni ya ibara hii na ibara zifuatazo za sehemu hii wakati wa hali ya hatari maana yake ni kipindi chochote ambapo tangazo lahali ya hatari lililotolewa na rais kwa kutumiauwezo aliopewa katika ibara ya linatumika
 bila ya kuathiri katiba hii au sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo rais awezakutangaza hali ya hatari katika jamhuri ya muunganoau katika sehemu yake yoyote
 rais aweza tu kutangaza kuwa kuna hali ya hatari iwapo a jamhuri ya muungano iko katika vita au b kuna hatari hasa kwamba jamhuri ya muungano inakaribia kuvamiwa aukuingia katika hali ya vita aumadarakaya kutan gaza hali yahatarisheria ya na
 ib
sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c kuna hali halisi ya kuvurugika kwa amani ya jamii au kutoweka kwausalama wa jamii katika jamhuri yamuungano au sehemu yake yoyotekiasi kwamba ni lazima kuchukuahatua za pekee ili kurejesha amani nausalama au d kuna hatari dhahiri na kubwa kiasi kwamba amani ya jamii itavurugika nausalama wa raia kutoweka katikajamhuri ya muungano au sehemuyake yoyote ambayo haiwezikuepukika isipokuwa kwa kutumiamamlaka ya pekee au e karibu kutatokea tukio la hatari au tukio la balaa au la baa ya kimazingiraambalo linatishia jamii au sehemu yajamii katika jamhuri ya muungano au f kuna aina nyingineyo ya hatari ambayo kwa dhahiri ni tishio kwa nchi
 endapo inatangazwa kwamba kuna hali ya hatari katika jamhuri ya muungano nzima au katikatanzania bara nzima au katika tanzania zanzibarnzima rais atatuma mara nakala ya tangazo hilokwa spika wa bunge ambaye baada yakushauriana na kiongozi wa shughuli za serikali bungeni ataitisha mkutano wa bunge ndani ya siku katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania zisizozidi kumi na nne ili kuitafakari hali ya mambo na kuamua kupitisha au kutopitisha azimio litakaloungwa mkono na kura za wajumbewasiopungua theluthi mbili ya wajumbe wote la kuunga mkono tangazo la hali ya hatari lililotolewa na rais
 bunge laweza kutunga sheria inayoweka masharti kuhusu nyakati na utaratibu ambao utawawezesha watu fulani wenye kusimamia utekelezaji wa mamlaka ya serikali katika sehemu mahususi za jamhuri ya muungano kumuomba rais kutumia madaraka aliyopewa na ibara hii kuhusiana na yoyote kati ya sehemu hizo endapo katika sehemu hizo kunatokea yoyote kati ya hali zilizotajwakatika aya ya c d na e za ibara ndogo ya na hali hiyo haivuki mipaka ya sehemu hizo na pia kwa ajili ya kufafanua utekelezaji wa mamlaka yaserikali wakati wa hali ya hatari
 tangazo la hali ya hatari lililotolewa na rais kwa mujibu wa ibara hii litakoma kutumika a iwapo litafutwa na rais b endapo zitapita siku kumi na nne tangu tangazo lilipotolewa kabla yakupitishwa azimio lililotajwa katikaibara ndogo ya c baada ya kupita muda wa miezi sita tangu tangazo hilo lilipotolewa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania isipokuwa kwamba kikao cha bunge chaweza kabla ya muda wa miezisita kupita kuongeza mara kwa maramuda wa tangazo hilo kutumika kwavipindi vya miezi mingine sita kwaazimio litakaloungwa mkono na kuraza wajumbe wa kikao hichowasiopungua theluthi mbili yawajumbe wote d wakati wowote ambapo mkutano wa bunge utalitangua tangazo hilo kwaazimio litakaloungwa mkono na kuraza wajumbe wasiopungua theluthimbili ya wajumbe wote
 kwa madhumuni ya kuondoa mashaka juu ya ufafanuzi au utekelezaji wa masharti ya ibarahii masharti ya sheria iliyotungwa na bunge na yasheria nyingine yoyote inayohusu utangazaji wahali ya hatari kama ilivyotajwa katika ibara hii yatatumika tu katika sehemu ya jamhuri ya muunganoambapo hali hiyo ya hatari imetangazwa
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya pili serikali ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza rais 
 kutakuwa na rais wa jamhuri ya muungano
 rais atakuwa mkuu wa nchi kiongozi wa serikali na amiri jeshi mkuu
 kutakuwa na serikali ya jamhuri ya muungano ambayo itakuwa na mamlaka juu yamambo yote ya muungano katika jamhuri yamuungano na pia juu ya mambo mengine yoteyahusuyo tanzania bara
 mamlaka ya serikali ya jamhuri ya muungano yatahusu utekelezaji na hifadhi ya katiba hii na piamambo mengineyo yote ambayo bunge lina mamlakaya kuyatungia sheria
 mamlaka yote ya serikali ya jamhuri ya muungano juu ya mambo yote ya muungano katikajamhuri ya muungano na pia juu ya mambomengineyo yote yahusuyo tanzania bara yatakuwa mikononi mwa rais wa jamhuri ya muungano
rais wajamhuri yamuunganoshria ya na
 ib
serikali ya jamhuri yamuunganona mamlakayake sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii madaraka ya serikali ya jamhuri ya muunganoyatatekelezwa ama na rais mwenyewe moja kwamoja au kwa kukasimu madaraka hayo kwa watuwengine wenye madaraka katika utumishi waserikali ya jamhuri ya muungano
 ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika ibara hii hayatahesabiwa kwamba a yanahamishia kwa rais madaraka yoyote ya kisheria yaliyowekwa nasheria mikononi mwa mtu au mamlakayoyote ambayo si rais au b yanalizuia bunge kukabidhi madaraka yoyote ya kisheria mikononi mwa mtuau watu au mamlaka yoyote ambayosi rais
 shughuli zote za utendaji za serikali ya jamhuri ya muungano zitatekelezwa na watumishiwa serikali kwa niaba ya rais
 amri na maagizo mengine yanayotolewa kwa madhumuni ya ibara hii yatathibitishwa kwanamna itakavyoelezwa katika kanuni zilizowekwana rais kwa kuzingatia masharti ya katiba hii
utekele zaji washughuli zaserikalisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii na ya sheria nyingineyoyote rais atakuwa na mamlaka ya kuanzisha nakufuta nafasi za madaraka ya namna mbalimbalikatika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano
 rais atakuwa na madaraka ya kuteua watu wa kushika nafasi za madaraka ya viongoziwanaowajibika kuweka sera za idara na taasisi zaserikali na watendaji wakuu wanaowajibikakusimamia utekelezaji wa sera za idara na taasisihizo katika utumishi wa serikali ya jamhuri yamuungano nafasi ambazo zimetajwa katika katibahii au katika sheria mbalimbali zilizotungwa na bungekwamba zitajazwa kwa uteuzi unaofanywa narais
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hiina ya sheria yoyote inayohusika mamlaka yakuwateua watu wengine wote wasiokuwaviongozi wala watendaji wakuu kushika nafasi zamadaraka katika utumishi wa serikali ya jamhuri yamuungano na pia mamlaka ya kuwapandisha vyeowatu hao kuwaondoa katika madaraka kuwafukuza kazi na mamlaka ya kudhibiti nidhamuya watu waliokabidhiwa madaraka yatakuwamikononi mwa tume za utumishi na mamlakamengineyo yaliyotajwa na kupewa madarakakuhusu nafasi za madaraka kwa mujibu wa katibahii au kwa mujibu wa sheria yoyote inayohusika
mamlaka yakuanzishanakuwateuawatu wakushikanafasi zamadarakasheria ya na
 ib
sheriaya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania masharti ya ibara ndogo ya na ya hayatahesabiwa kuwa yanamzuia rais kuchukuahatua za kudhibiti nidhamu ya watumishi na utumishikatika serikali ya jamhuri ya muungano
 mbali na kuzingatia masharti yaliyomo katika katiba hii na sheria za jamhuri ya muunganokatika utendaji wa kazi na shughuli zake raisatakuwa huru na hatalazimika kufuata ushauriatakaopewa na mtu yeyote isipokuwa tu paleanapotakiwa na katiba hii au na sheria nyingineyoyote kufanya jambo lolote kulingana na ushaurianaopewa na mtu au mamlaka yoyote
 endapo baraza la mawaziri litaona kuwa rais hawezi kumudu kazi zake kwa sababu yamaradhi ya mwili au ya akili laweza kuwasilisha kwa jaji mkuu azimio la kumwomba jaji mkuu athibitishe kwamba rais kwa sababu ya maradhiya mwili au akili hawezi kumudu kazi zake
baadaya kupokea azimio kama hilo jaji mkuu atateua bodiya utabibu ya watu wasiopungua watatuatakaowateua kutoka miongoni mwa mabingwa wanaotambuliwa na sheria ya matabibu ya tanzania na bodi hiyo itachunguza suala hilo nakumshauri jaji mkuu ipasavyo naye aweza baadaya kutafakari ushahidi wa kitabibu kuwasilisha kwaspika hati ya kuthibitisha kwamba rais kutokanana maradhi ya mwili au ya akili hamudu kazi zake na iwapo jaji mkuu hatabatilisha tamko hilo ndani ya siku saba kutokana na rais kupata nafuu na kurejea ib
utekelezajiwa kazi nashughuli zarais
sheriaya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 sheria ya na
 ib
sna
 lamwaka t
sna
 lamwaka katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kazini basi itahesabiwa kwamba kiti cha rais ki wazi na yaliyomo katika ibara ndogo ya yatatumika
 endapo rais atakuwa hayupo katika jamhuri ya muungano au atashindwa kutekeleza majukumu yake kwa sababu nyingine yoyote kazi na shughuliza rais zitatekelezwa na mmojawapo wa wafuataokwa kufuata mpangilio ufuatao yaani a makamu wa rais au kama nafasi yake iwazi au kama naye hayupo au ni mgonjwa basi b waziri mkuu wa jamhuri ya muungano
 endapo waziri mkuu ndiye atatekeleza kazi na shughuli za rais kutokana na sababu kwamba makamu wa rais hayupo basi waziri mkuu ataacha kutekeleza kazi na shughuli hizo endapololote kati ya mambo yafuatayo litatokea mwanzo a rais atakaporejea katika jamhuri ya muungano au atakapopata nafuu kutokana na maradhi na kuanza kutekeleza kazi za rais b makamu wa rais atakaporejea katika jamhuri ya muungano
 endapo kiti cha rais kitakuwa wazi kutokana na rais kufariki dunia kujiuzulu kupoteza sifa za uchaguzi au kutomudu kazi zake kutokana na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania maradhi ya mwili au kushindwa kutekeleza kazi na shughuli za rais basi makamu wa rais ataapishwa na atakuwa rais kwa muda uliobaki katika kipindi cha miaka mitano na kwa masharti yaliyoelezwa katika ibara ya kisha baada ya kushauriana nachama cha siasa anachotoka rais atapendekezajina la mtu atakayekuwa makamu wa rais na uteuzihuo utathibitishwa na bunge kwa kura zisizopunguaasilimia hamsini ya wabunge wote
 ifahamike kwamba kiti cha rais hakitakuwa ki wazi na rais hatahesabiwa kwamba hayukokatika jamhuri ya muungano au hawezi kumudukazi zake endapo a atakuwa hayupo katika mji ambao ndio makao makuu ya serikali ya jamhuriya muungano b atakuwa hayupo katika jamhuri ya muungano kwa kipindi cha muda wasaa ishirini na nne au c atakuwa ni mgonjwa lakini anatumaini kuwa atapata nafuu baada ya mudasi mrefu
 iwapo kutatokea lolote kati ya mambo yaliyotajwa katika ibara ndogo ya na rais akionakuwa inafaa kukasimu kutoa maagizo kwa maandishiya kumteua yeyote kati ya watu waliotajwa katika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania aya ya a au ya b za ibara ndogo ya ya ibara hii kwa ajili ya kutekeleza madaraka ya rais wakatiyeye hayupo au ni mgonjwa na mtu huyoatakayeteuliwa atatekeleza madaraka hayo ya raiskwa kufuata masharti yoyote yatakayowekwa narais isipokuwa kwamba masharti yaliyomo katikaibara hii ndogo yafahamike kuwa hayapunguzi walakuathiri uwezo wa rais alionao kwa mujibu washeria nyingine yoyote wa kukasimu madaraka yakekwa mtu mwingine yeyote
 rais aweza akiona inafaa kufanya hivyo kumwagiza kwa maandishi waziri yeyotekutekeleza kazi na shughuli zozote za rais ambazorais atazitaja katika maagizo yake na wazirialiyeagizwa hivyo kwa mujibu wa masharti ya ibarahii ndogo atakuwa na mamlaka ya kutekeleza kazina shughuli hizo kwa kufuata masharti yoyoteyaliyowekwa na rais lakini bila ya kujali mashartiya sheria nyingine yoyote isipokuwa kwamba a rais hatakuwa na mamlaka ya kukasimu kwa waziri kwa mujibu wamasharti ya ibara hii ndogo kazi yoyoteya rais aliyokabidhiwa na sheriayoyote inayotokana na masharti yamkataba wowote uliotiwa sahihi najamhuri ya muungano iwapo kisheriarais haruhusiwi kukasimu kazi hiyokwa mtu mwingine yeyote katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b ifahamike kwamba maagizo yanayotolewa na rais kwa mujibu wamasharti ya ibara hii ndogo yakumwagiza waziri yeyote kutekelezakazi yoyote ya rais hayatahesabiwakwamba yanamzuia rais kutekeleza kazi hiyo yeye mwenyewe
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara hii a mkutano wa baraza la mawaziri uliofanywa kwa ajili ya kuwasilishakwa jaji mkuu azimio kuhusu hali ya afya ya rais utahesabiwa kuwa ni mkutano halali hata kama mjumbeyeyote wa baraza hilo hayupo aukiti chake ki wazi na itahesabiwakuwa baraza limepitisha azimio hiloikiwa litaungwa mkono kwa kauli ya wajumbe walio wengi waliohudhuria mkutano na kupiga kura b rais hatahesabiwa kuwa hayupo katika jamhuri ya muungano kwasababu tu ya kupitia nje ya tanzaniawakati yuko safarini kutoka sehemu moja ya tanzania kwenda sehemu nyingine au kwa sababu kwambaametoa maagizo kwa mujibu wamasharti ya ibara ndogo ya namaagizo hayo bado hayajabatilishwa
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kujali masharti yaliyoelezwa hapo awali katika ibara hii mtu atakayetekeleza kazi na shughuli za rais kwa mujibu wa ibara hii hatakuwa na mamlaka ya kulivunja bunge kumwondoa yeyotekati ya mawaziri katika madaraka yake au kufutauteuzi wowote uliofanywa na rais
 mtu yeyote atakayetekeleza kazi na shughuli za rais kwa mujibu wa masharti ya ibara hii kama ni mbunge hatapoteza kiti chake katikabunge wala hatapoteza sifa zake za kuchaguliwakuwa mbunge kwa sababu tu ya kutekeleza kazina shughuli za rais kwa mujibu wa masharti yaibara hii
 rais atachaguliwa na wananchi kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na kwa mujibu washeria itakayoweka masharti kuhusu uchaguzi warais ambayo itatungwa na bunge kwa kufuatamasharti ya katiba hii
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii kiti cha rais kitakuwa ki wazi na uchaguzi warais utafanyika au nafasi hiyo itajazwa vinginevyokwa mujibu wa katiba hii kadri itakavyokuwa kilamara litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a baada ya bunge kuvunjwa b baada ya rais kujiuzulu bila ya kuvunja bunge kwanza uchaguzi wa raissheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
sheriaya na
 ib
sna
 la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c baada ya rais kupoteza sifa za kushika nafasi ya madaraka ya kuchaguliwa d baada ya rais kushtakiwa bungeni kwa mujibu wa katiba hii nakuondolewa katika madaraka e baada ya kuthibitishwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ya katiba hii kwamba rais hawezi kumudu kazi na shughuli zake f baada ya rais kufariki
 kiti cha rais hakitahesabiwa kuwa ki wazi kwa sababu tu ya bunge kupitisha hoja ya kutokuwana imani kwa waziri mkuu
 mtu hatastahili kuchaguliwa kushika kiti cha rais wa jamhuri ya muungano isipokuwa tukama a ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano kwa mujibu wa sheria ya uraia b ametimiza umri wa miaka arobaini c ni mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama cha siasa d anazo sifa za kumwezesha kuwa mbunge au mjumbe wa baraza la wawakilishi sifa za mtukucha guliwakuwa raissheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania e katika kipindi cha miaka mitano kabla ya uchaguzi mkuu hajawahi kutiwa hatiani katika mahakama yoyote kwakosa lolote la kukwepa kulipa kodiyoyote ya serikali
 bila ya kuingilia haki na uhuru wa mtu kuwa na maoni yake kuamini dini atakayo kushirikiana na wengine na kushiriki shughuli za umma kwa mujibuwa sheria za nchi mtu yeyote hatakuwa na sifa zakuchaguliwa kushika kiti cha rais wa jamhuri yamuungano kama si mwanachama na mgombeaaliyependekezwa na chama cha siasa
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika ibara hii mtu yeyote ambaye ni raisanaweza kuchaguliwa tena kushika kiti hicho
 hakuna mtu atakayechaguliwa zaidi ya mara mbili kushika kiti cha rais
 mtu aliyewahi kuwa rais wa zanzibar hatapoteza sifa za kuweza kuchaguliwa kuwa raiswa jamhuri ya muungano kwa sababu tu kwambaaliwahi kushika madaraka ya rais wa zanzibar
 endapo makamu wa rais anashika kiti cha rais kwa mujibu wa masharti ya ibara ya kwa kipindi kinachopungua miaka mitatuataruhusiwa kugombea nafasi ya rais mara mbili haki ya kucha guliwa tenasheria ya na
 ib
sheriana
 ya ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania lakini kama akishika kiti cha rais kwa muda wa miaka mitatu au zaidi ataruhusiwa kugombea nafasi ya rais mara moja tu
 baada ya bunge kuvunjwa au kukitokea jambo jingine lolote lililotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya na inalazimu uchaguzi wa raiskufanyika kila chama cha siasa kinachopenda kushiriki katika uchaguzi wa rais kitawasilisha kwa tume ya uchaguzi kwa mujibu wa sheria jina lamwanachama wake mmoja kinayetaka asimamekama mgombea katika uchaguzi wa rais wa jamhuriya muungano na jina la mwanachama wakemwingine kinayempendekeza kwa nafasi ya makamu wa rais
 mapendekezo ya majina ya wagombea katika uchaguzi wa rais yatawasilishwa kwa tume ya uchaguzi katika siku na saa itakayotajwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge na mtu hatakuwa amependekezwa kwa halali isipokuwa tu kama kupendekezwa kwake kunaungwa mkonona wananchi wapiga kura kwa idadi na kwa namna itakayotajwa na sheria iliyotungwa na bunge
 endapo inapofika saa na siku iliyotajwa kwa ajili ya kuwasilisha mapendekezo ya majina ya wagombea ni mgombea mmoja tu ambayeanapendekezwa kwa halali tume itawasilisha jina lake kwa wananchi nao watapiga kura ya kumkubaliutaratibu wauchaguziwa raissheria na
 ya ib
sheriana
 ya ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania au kumkataa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii na ya sheria iliyotungwa na bunge
 uchaguzi wa rais wa jamhuri ya muungano utafanywa siku itakayoteuliwa na tume ya uchaguzi kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
 mambo mengine yote yahusuyo utaratibu wa uchaguzi wa rais yatakuwa kamaitakavyofafanuliwa katika sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo
 mgombea yeyote wa kiti cha rais atatangazwa kuwa amechaguliwa kuwa rais iwapo tu amepata kura nyingi zaidi kuliko mgombea mwingine yeyote
 iwapo mgombea ametangazwa na tume ya uchaguzi kwamba amechaguliwa kuwa rais kwa mujibu wa ibara hii basi hakuna mahakama yoyote itakayokuwa na mamlaka ya kuchunguzakuchaguliwa kwake
 rais mteule atashika madaraka ya rais mapema iwezekanavyo baada ya kutangazwa kwamba amechaguliwa kuwa rais lakini kwa hali yoyote itabidi ashike madaraka kabla ya kupita siku saba
wakati namuda wakushikamada rakaya raissheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania isipokuwa kama atajiuzulu au atafariki mapema zaidi mtu aliyechaguliwa kuwa rais bila ya kuathiri masharti yaliyo katika ibara ndogo ya atashika kiti cha rais kwa muda wa miaka mitano tangu siku alipochaguliwa kuwa rais
 mtu aliyechaguliwa kuwa rais atashika kiti cha rais hadi a siku ambapo mtu atakayemfuatia katika kushika kiti hicho atakula kiapo cha rais au b siku ambapo atafariki dunia akiwa katika madaraka au c siku atakapojiuzulu au d atakapoacha kushika kiti cha rais kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 iwapo jamhuri ya muungano inapigana vita dhidi ya adui na rais anaona kuwa haiwezekani kufanya uchaguzi bunge laweza mara kwa marakupitisha azimio la kuongeza muda wa miaka mitano uliotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii isipokuwa kwamba muda wowote utakaoongezwa kila mara hautazidi miezi sita
 kila rais mteule na kila mtu atakayeshikilia kiti cha rais kabla ya kushika madaraka ya rais katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ataapa mbele ya jaji mkuu wa jamhuri ya muungano kiapo cha uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi yake akachowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
 rais atalipwa mshahara na malipo mengineyo na atakapostaafu atapokea malipo ya uzeeni kiinua mgongo au posho kadri itakavyoamuliwa na bunge na mshahara malipo hayo mengineyo malipo ya uzeeni na kiinua mgongo hicho vyote vitatokana na mfuko mkuu wa hazinaya serikali ya jamhuri ya muungano na vitatolewa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 mshahara na malipo mengineyo yote ya rais havitapunguzwa wakati rais atakapokuwa bado ameshika madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 bila ya kuathiri katiba hii au sheria yoyote iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo rais aweza kutangaza kuwapo kwa hali ya vita kati ya jamhuri ya muungano na nchi yoyote
 baada ya kutoa tangazo rais atapeleka nakala ya tangazo hilo kwa spika wa bunge ambaye baada ya kushauriana na kiongozi wa shughuli za serikali bungeni ndani ya siku kumi na nne kuanzia tarehe ya tangazo ataitisha mkutano wa bunge ili kutafakari hali ya mambo na kufikiriaib
 masharti yakazi ya raissheria ya na
 ib
madaraka ya kutan gaza vitasheria ya na
 ib
sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kupitisha au kutopitisha azimio la kuunga mkono tangazo la vita lililotolewa na rais
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika ibara hii rais anaweza kutenda lolote kati ya mambo yafuatayo a kutoa msamaha kwa mtu yeyote aliyepatikana na hatia mbele yamahakama kwa kosa lolote na aweza kutoa msamaha huo ama bila ya masharti au kwa masharti kwa mujibuwa sheria b kumwachilia kabisa au kwa muda maalum mtu yeyote aliyehukumiwa kuadhibiwa kwa ajili ya kosa lolote ili mtu huyo asitimize kabisa adhabu hiyoau asitimize adhabu hiyo wakati wa muda huo maalum c kuibadilisha adhabu yoyote aliyopewa mtu yeyote kwa kosa lolote iwe adhabu tahafifu d kufuta adhabu yote au sehemu ya adhabu yoyote aliyopewa mtu yeyotekwa ajili ya kosa lolote au kufuta adhabu yote au sehemu ya adhabuuwezo wa kutoa msa maha sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya kutoza au kuhozi au kuchukua kitu cha mtu mwenye hatia ambacho vinginevyo kingechukuliwa na serikali ya jamhuri ya muungano
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka utaratibu utakaofuatwa na rais katikautekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa ibarahii
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa watu waliohukumiwa na kuadhibiwa tanzania zanzibar na kwa adhabu zilizotolewa tanzania zanzibar kwamujibu wa sheria iliyotungwa na bunge inayotumikatanzania zanzibar hali kadhalika masharti hayoyatatumika kwa watu waliohukumiwa nakuadhibiwa tanzania bara kwa mujibu wa sheria
 wakati wote rais atakapokuwa bado ameshika madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii itakuwa ni marufuku kumshitaki au kuendeshamashataka ya aina yoyote juu yake mahakamanikwa ajili ya kosa lolote la jinai
 wakati wote rais atakapokuwa bado ameshika madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii haitaruhusiwa kufungua mahakamani shauri kuhusujambo lolote alilolitenda au alilokosa kulitenda yeyebinafsi kama raia wa kawaida ama kabla au baada ya kushika madaraka ya rais ila tu kama angalau siku thelathini kabla ya shauri kufunguliwakinga dhidi ya mashtakaya madaisheria ya na
 ib
sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mahakamani rais atapewa au atakuwa ametumiwa kwanza taarifa ya madai kwa maandishi kwa kufuata utaratibu uliowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge na taarifa hiyo ikiwa inatoamaelezo kuhusu chanzo cha shauri hilo kiini chamadai yenyewe jina lake na anwani ya mahalianapoishi huyo mdai na jambo hasa analodai
 isipokuwa kama ataacha kushika madaraka ya rais kutokana na masharti ya ibara ya a itakuwa ni marufuku kumshtaki au kufunguamahakamani shauri lolote la jinai au la kumdai mtualiyekuwa anashika madaraka ya rais baada yakuacha madaraka hayo kutokana na jambo lolote alilofanya yeye kama rais wakati alipokuwa bado anashika madaraka ya rais kwa mujibu wa katibahii
 a
 bila ya kujali masharti ya ibara ya ya katiba hii bunge linaweza kupitisha azimio la kumuondoa rais madarakani endapo itatolewa hoja ya kumshtaki rais na ikapitishwa kwa mujibu wamasharti ya ibara hii
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii hoja yoyote ya kumshtaki rais haitatolewa isipokuwa tu kama inadaiwa kwamba rais a ametenda vitendo ambavyo kwa jumla vinaivunja katiba au sheria ya maadiliya viongozi wa umma bunge lawezakumshtakirais sheriaya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b ametenda vitendo ambavyo vinakiuka maadili yanayohusu uandikishwaji wa vyama vya siasa yaliyotajwa katika ibara ya ya katiba au c amekuwa na mwenendo unaodhalilisha kiti cha rais wajamhuri ya muungano na haitatolewa hoja ya namna hiyo ndani ya mlezi kumi na miwili tangu hoja kama hiyoilipotolewa na ikakataliwa na bunge bunge halitapitisha hoja ya kumshtaki rais isipokuwa tu kama a taarifa ya maandishi iliyotiwa sahihi na kuungwa mkono na wabungewasiopungua asilimia ishirini yawabunge wote itawasilishwa kwaspika siku thelathini kabla ya kikao ambapo hoja hiyo inakusudiwa kutolewa bungeni ikifafanua makosaaliyoyatenda rais na ikipendekezakuwa kamati maalum ya uchunguziiundwe ili ichunguze mashtakayaliyowasilishwa dhidi ya rais b wakati wowote baada ya spika kupokea taarifa iliyotiwa sahihi nawabunge na kujiridhisha kuwamasharti ya katiba kwa ajili ya kuleta katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania hoja yametimizwa spika atamruhusu mtoa hoja kuiwasilisha hoja hiyo na kisha spika atalitaka bunge bila ya kufanya majadiliano lipige kura juu yahoja ya kuunda kamati maalum yauchunguzi na kama ikiungwa mkonona wabunge wasiopungua theluthimbili ya wabunge wote atatangaza majina ya wajumbe wa kamati maalum ya uchunguzi
 kamati maalum ya uchunguzi kwa madhumuni ya ibara hii itakuwa na wajumbewafuatao yaani a jaji mkuu wa jamhuri ya muungano ambaye atakuwa ndiye mwenyekitiwa kamati b jaji mkuu wa tanzania zanzibar na c wajumbe saba walioteuliwa na spika kwa mujibu wa kanuni za bunge nakwa kuzingatia uwiano wa uwakilishibaina ya vyama vya siasavinavyowakilishwa bungeni
 endapo bunge litapitisha hoja ya kuunda kamati maalum ya uchunguzi rais atahesabiwa kuwa hayupo kazini kisha kazi na madaraka yarais yatatekelezwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ya katiba hii hadi spika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania atakapomfahamisha rais juu ya azimio la bunge kuhusiana na mashtaka yaliyotolewa dhidi yake
 ndani ya siku saba baada ya kamati maalum ya uchunguzi kuundwa itakaa ichunguze nakuchambua mashtaka dhidi ya rais pamoja nakumpatia rais fursa ya kujieleza kwa kufuatautaratibu uliowekwa na kanuni za bunge
 mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile katika muda usiozidi siku tisini kamati maalumya uchunguzi itatoa taarifa yake kwa spika
 baada ya spika kupokea taarifa ya kamati maalum ya uchunguzi taarifa hiyo itawasilishwabungeni kwa kufuata utaratibu uliowekwa nakanuni za bunge
 baada ya taarifa ya kamati maalum ya uchunguzi kuwasilishwa kwa mujibu wa ibarandogo ya bunge litaijadili taarifa hiyo na litamparais fursa ya kujieleza na kisha kwa kura zawabunge wasiopungua theluthi mbili ya wabungewote bunge litapitisha azimio ama kuwa mashtaka dhidi ya rais yamethibitika na kwamba hastahili kuendelea kushika kiti cha rais au kuwa mashtakahayo hayakuthibitika
 endapo bunge litapitisha azimio kuwa mashtaka dhidi ya rais yamethibitika na kwamba hastahili kuendelea kushika kiti cha rais spika atawafahamisha rais na mwenyekiti wa tume ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania uchaguzi juu ya azimio la bunge na hapo rais atawajibika kujiuzulu kabla ya kuisha kwa siku yatatu tangu bunge lilipopitisha azimio hilo
 endapo rais ataacha kushika kiti cha rais kutokana na mashtaka dhidi yake kuthibitika hatakuwa na haki ya kupata malipo yoyote yapensheni wala kupata haki
 b
 bila ya kuathiri wajibu wa kila raia uliotajwa katika ibara ya ya katiba hii viongozi wakuu wa vyombo vyenye mamlaka ya utendajikatika jamhuri ya muungano vilivyotajwa katika ibaraya ya katiba hii watawajibika kila mmoja waokatika kutekeleza madaraka aliyopewa kwa mujibuwa katiba hii au katiba ya zanzibar kuhakikisha kuwa analinda kuimarisha nakudumisha umoja wa jamhuri ya muungano kwa madhumuni ya masharti ya ibara ndogo ya kila mmojawapo wa viongozi wakuu wavyombo vyenye mamlaka ya utendaji katika jamhuriya muungano kabla ya kushika madaraka yake kwamujibu wa katiba hii ataapa kuitetea na kudumishaumoja wa jamhuri ya muungano kwa mujibu wakatiba hii
 viongozi wakuu wanaohusika na masharti ya ibara hii ni a rais wa jamhuri ya muungano wajibu wa viongoziwakuu wavyombo vyamamlaka yautendajikudumishamuunganosheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b makamu wa rais wa jamhuri ya muungano c rais wa zanzibar na d waziri mkuu wa jamhuri ya muungano
sehemu ya pili makamu wa rais 
 kutakuwa na makamu wa rais ambaye atakuwa ndiye msaidizi mkuu wa raiskuhusu mambo yote ya jamhuri ya muungano kwa jumla na hususan a atamsaidia rais katika kufuatilia utekelezaji wa siku hata siku wamambo ya muungano b atafanya kazi zote atakazoagizwa na rais c atafanya kazi zote za rais kama rais hayuko kazini au yuko nje ya nchi
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ya makamu wa rais atapatikana kwa kuchaguliwa katika uchaguzi ule ule kwa pamoja na rais baada ya kupendekezwa na chama chake wakati ule ule anapopendekezwa mgombea kiti cha rais namakamu mmoja warais kazi namamlaka yake sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania watapigiwa kura kwa pamoja
mgombea kiti cha rais akichaguliwa basi na makamu wa rais atakuwa amechaguliwa
 mtu atateuliwa kugombea kiti cha makamu wa rais kwa kufuata kanuni kwamba endapo rais wa jamhuri ya muungano atatoka sehemu moja yamuungano basi makamu wa rais atakuwa ni mtu anayetoka sehemu ya pili ya muungano
 mtu hatateuliwa kugombea au kushika kiti cha makamu wa rais wa jamhuri ya muunganoisipokuwa tu kama a ni raia wa kuzaliwa wa jamhuri ya muungano kwa mujibu wa sheria yauraia b ametimiza umri wa miaka arobaini c ni mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama chasiasa d anazo sifa za kumwezesha kuwa mbunge au mjumbe wa baraza la wawakilishi e katika kipindi cha miaka mitano kabla ya tarehe ya uchaguzi hajawahi kutiwa hatiani katika mahakama yoyote katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kosa lolote la kukwepa kulipa kodi yoyote ya serikali
 chama chochote hakitazuiwa kumpendekeza mtu yeyote kuwa mgombea kiti cha makamu warais kwa sababu tu kwamba mtu huyo kwa wakatihuo ameshika kiti cha rais wa zanzibar au kiti chawaziri mkuu wa jamhuri ya muungano
 makamu wa rais hatakuwa kwa wakati huo huo mbunge waziri mkuu wa jamhuri yamuungano wala rais wa zanzibar
 endapo mtu ambaye ni waziri mkuu au rais wa zanzibar atateuliwa au kuchaguliwa kuwa makamu wa rais ataacha kiti cha waziri mkuu au cha rais wa zanzibar kadri itakavyokuwa
 makamu wa rais atatekeleza madaraka yake chini ya uongozi na usimamizi wa rais naataongoza na kuwajibika kwa rais kuhusu mamboau shughuli zozote atakazokabidhiwa na rais
 makamu wa rais atashika madaraka ya makamu wa rais siku hiyo hiyo rais anaposhikamadaraka
 makamu wa rais aliyeteuliwa kwa mujibu wa ibara ya ataapa na kushika madarakayake baada ya uteuzi wake kuthibitishwa na bunge
wakatiwamakamuwa raiskushikamadarakasheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
makamu wa rais kabla ya kushika madaraka yake ataapishwa mbele ya jaji mkuu wa jamhuriya muungano kiapo cha uaminifu na pia kiapo kinginechochote kinachohusika na utendaji wa kazi yakekitakachowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwana bunge
 isipokuwa kama atajiuzulu au atafariki mapema zaidi mtu aliyechaguliwa au kuteuliwakwa mujibu wa ibara ya kuwa makamu warais bila ya kuathiri masharti mengine ya ibara hii atashika kiti cha makamu wa rais kwa muda wamiaka mitano tangu alipochaguliwa kuwa makamuwa rais
 makamu wa rais atashika kiti hicho hadi a muda wake utakapokwisha b akifariki dunia akiwa katika madaraka c atakapojiuzulu d atakapoapishwa kuwa rais baada ya kiti cha rais kuwa wazi e atakapotiwa hatiani kwa kosa la jinai linaloonyesha utovu wake wa uaminifu f atakapoapishwa rais mwingine kushika nafasi ya rais pamoja na makamu wake ib
 kiapo chamakamu waraiskushikamadarakasheria ya na
 ib
 muda wa makamu waraiskushikamadarakasheria ya na
 ib
sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib t
sna
 la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania g atakapoondolewa madarakani baada ya kushtakiwa bungeni kwa mujibuwa masharti ya ibara ndogo ya yaibara hii h atakapoacha kushika kiti cha makamu wa rais vinginevyo kwa mujibu wamasharti ya katiba hii
 bunge litakuwa na madaraka ya kumuondoa makamu wa rais madarakani kama yale liliyonayokuhusiana na rais isipokuwa kwamba hoja yoyoteya kumshtaki makamu wa rais itatolewa tu kamainadaiwa kwamba a rais amewasilisha hati kwa spika inayoeleza kwamba makamu wa raisameacha au ameshindwa kutekelezakazi za makamu wa rais b ametenda vitendo ambavyo kwa jumla vinaivunja katiba au sheria ya maadiliya viongozi wa umma c ametenda vitendo ambavyo vinakiuka maadili yanayohusu uandikishwaji wavyama vya siasa yaliyotajwa katikaibara ya ya katiba katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania d amekuwa na mwenendo unaodhalilisha kiti cha rais wajamhuri ya muungano au kiti chamakamu wa rais na haitatolewa hojaya namna hiyo ndani ya miezi kumi namiwili tangu hoja ilipotolewa naikakataliwa na bunge
 ikitokea kwamba kiti cha makamu wa rais ki wazi kutokana na masharti yaliyomo katika ibarandogo ya kifo au kujiuzulu basi mapemaiwezekanavyo na kwa vyovyote ndani ya sikuzisizozidi kumi na nne baada ya kushika madarakayake rais atamteua mtu atakayekuwa makamu warais na uteuzi huo utathibitishwa na bunge kwakura za wabunge walio wengi
 masharti mengine yote ya ibara ya a ya katiba yatatumika pia kuhusiana na makamu warais isipokuwa tu kwamba makamu wa raisaliyeondolewa tena madarakani chini ya ibara ndogoya hatakuwa na sifa za kushika nafasi ya rais makamu wa rais waziri mkuu wala rais wazanzibar
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya tatu waziri mkuu baraza la mawaziri na serikali waziri mkuu 
 kutakuwa na waziri mkuu wa jamhuri ya muungano atakayeteuliwa na rais kwa kufuata masharti ya ibara hii na ambaye kabla ya kushika madaraka yake ataapa mbele ya rais kwa kiapokinachohusika na kiti cha waziri mkuu kitakachowekwa na bunge
 mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndani ya siku kumi na nne baada ya kushika madaraka yake rais atamteua mbunge wakuchaguliwa kutoka katika jimbo la uchaguzianayetokana na chama cha siasa chenye wabungewengi zaidi bungeni au kama hakuna chama chasiasa chenye wabunge wengi zaidi anayeelekea kuungwa mkono na wabunge walio wengi kuwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano naye hatashika madaraka hayo mpaka kwanza uteuzi wake uwe umethibitishwa na bunge kwa azimiolitakaloungwa mkono na kura za wabunge waliowengi
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii waziri mkuu atashika kiti cha waziri mkuu hadi a siku ambapo rais mteule ataapa kushika kiti chake auwaziri mkuu wajamhuri yamuunganosheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b siku ambapo atafariki dunia akiwa katika madaraka au c siku atakapojiuzulu au d siku rais atakapomteua mbunge mwingine kuwa waziri mkuu au e atakapoacha kushika kiti cha waziri mkuu kwa mujibu wa mashartimengineyo ya katiba hii
 waziri mkuu atakuwa na madaraka juu ya udhibiti usimamiaji utekelezaji wa siku hata sikuwa kazi na shughuli za serikali ya jamhuri yamuungano
 waziri mkuu atakuwa kiongozi wa shughuli za serikali bungeni
 katika utekelezaji wa madaraka yake waziri mkuu atatekeleza au kusababisha utekelezaji wajambo lolote au mambo yoyote ambayo rais ataagizakwamba yatekelezwe
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii waziri mkuu atawajibika kwa rais kuhusu utekelezaji wa madaraka yake
 serikali ya jamhuri ya muungano chini ya mamlaka ya rais ndiyo itakuwa na uwezo wakufanya maamuzi juu ya sera ya serikali kwa jumla kazi na mamlaka yawazirimkuusheria ya na
 ib
uwajibikaji wa serikalisheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na mawaziri chini ya uongozi wa waziri mkuu watawajibika kwa pamoja bungeni kuhusu utekelezaji wa shughuli za serikali ya jamhuri ya muungano
 a
 bila ya kujali masharti ya ibara ya ya katiba hii bunge linaweza kupitisha azimio lakura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu endapo itatolewa hoja kupendekeza hivyo na ikapitishwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii hoja yoyote ya kutaka kupitisha kura ya kutokuwana imani na waziri mkuu haitatolewa bungeni endapo a haina uhusiano na utekelezaji wa majukumu ya waziri mkuu kwa mujibuwa ibara ya ya katiba wala hakunamadai kwamba waziri mkuu amevunjasheria ya maadili ya viongozi wa umma au b haijapita miezi sita tangu alipoteuliwa c haijapita miezi tisa tangu hoja ya namna hiyo ilipotolewa bungeni nabunge likakataa kuipitisha
 hoja ya kura ya kutokuwa na imani na waziri mkuu haitapitishwa na bunge isipokuwa tu kama ib
kura yakutokuwana imanisheriaya na
 ib sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a taarifa ya maandishi iliyotiwa sahihi na kuungwa mkono na wabunge wasiopungua asilimia ishirini ya wabunge wote itatolewa kwa spika siku angalau kumi na nne kabla ya sikuinapokusudiwa kuwasilishwabungeni b spika atajiridhisha kuwa masharti ya katiba kwa ajili ya kuleta hojayametimizwa
 hoja iliyotimiza masharti ya ibara hii itawasilishwa bungeni mapema iwezekanavyo kwa mujibu wa kanuni za bunge
 hoja ya kutokuwa na imani na waziri mkuu itapitishwa tu iwapo inaungwa mkono na wabungewalio wengi
 endapo hoja ya kura ya kutokuwa na imani kwa waziri mkuu itaungwa mkono na wabungewengi spika atawasilisha azimio hilo kwa rais namapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndaniya siku mbili tangu bunge lilipopitisha azimio la hojaya kura ya kutokuwa na imani kwa waziri mkuu waziri mkuu atatakiwa ajiuzulu na rais atamteua mbunge mwingine kuwa waziri mkuu
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania baraza la mawaziri na serikali 
 kutakuwa na baraza la mawaziri ambalo wajumbe wake watakuwa ni makamu wa rais waziri mkuu rais wa zanzibar na mawaziri wote
 rais atahudhuria mikutano ya baraza la mawaziri na ndiye atakayeongoza mikutano hiyo
na endapo rais hayupo basi mikutano itaongozwana makamu wa rais na kama wote wawili rais namakamu wa rais hawapo waziri mkuu ndiyeataongoza mikutano hiyo
 bila ya kuathiri masharti yaliyomo katika ibara ya ya katiba hii baraza la mawaziri litakuwandicho chombo kikuu cha kumshauri rais juu yamambo yote yanayohusika na utekelezaji wamadaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katibahii na litamsaidia na kumshauri rais juu ya jambololote litakalowasilishwa kwenye baraza hilo kwamujibu wa maagizo maalum au maagizo ya jumlayatakayotolewa na rais
 mwanasheria mkuu wa serikali atahudhuria mikutano yote ya baraza la mawaziri na atakuwana haki zote za mjumbe wa mikutano hiyo isipokuwahatakuwa na haki ya kupiga kura katika mikutanohiyo
 suala kama ushauri wowote na ni ushauri gani uliotolewa na baraza la mawaziri kwa rais halitachunguzwa katika mahakama yoyote
baraza la mawazirisheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 mawaziri wote ambao ni wajumbe wa baraza la mawaziri kwa mujibu wa ibara ya watateuliwa na rais baada ya kushauriana nawaziri mkuu
 pamoja na mawaziri waliotajwa katika ibara ndogo ya rais aweza baada ya kushauriana na waziri mkuu kuwateua naibu mawaziri
naibumawaziri wote hawatakuwa wajumbe wa barazala mawaziri
 rais aweza kuteua idadi yoyote ya naibu mawaziri ambao watawasaidia mawaziri katikautekelezaji wa kazi na shughuli zao
 mawaziri na naibu mawaziri wote watateuliwa kutoka miongoni mwa wabunge
 bila ya kujali masharti ya ibara ndogo ya ikitokea kwamba rais anahitajiwa kumteua waziriau naibu waziri baada ya bunge kuvunjwa basi aweza kumteua mtu yeyote ambaye alikuwa mbunge kabla ya bunge kuvunjwa
waziri au naibu waziri hatashika madaraka yake ila mpaka awe ameapa kwanza mbele ya rais kiapo cha uaminifu na pia kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi yakekitakachowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwana bunge
uteuzi wa mawaziri kiapo cha mawaziri nanaibumawazirisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 muda wa kushika madaraka ya waziri na naibu waziri utaanza tarehe atakapoteuliwa kushika madaraka hayo
 kiti cha waziri au naibu waziri kitakuwa wazi litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a endapo mwenye madaraka atajiuzulu au kufariki dunia b ikiwa mwenye madaraka hayo atakoma kuwa mbunge kwa sababuyoyote isiyohusika na kuvunjwa kwabunge c ikiwa rais atafuta uteuzi na kumuondoa kazini mwenye madarakahayo d iwapo atachaguliwa kuwa spika e iwapo waziri mkuu atajiuzulu au kiti chake kikiwa wazi kwa sababunyingine yoyote f ukiwadia wakati wa rais mteule kushika madaraka ya rais basi maratu kabla rais mteule hajashikamadaraka hayo g iwapo baraza la maadili linatoa uamuzi unaothibitisha kwamba amevunja sheria ya maadili ya viongozi waumma
wakati na muda wamawazirikushikamadaraka sheria ya na
 ib
sheria ya na
 ib
sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
mawaziri na naibu mawaziri watashika madaraka yao kwa ridhaa ya rais na watalipwamshahara posho na malipo mengineyo kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
 kutakuwa na mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuri ya muungano ambaye katikaibara zifuatazo za katiba hii atatajwa tu kwa kifupi kama mwanasheria mkuu ambaye atateuliwa na rais
 mwanasheria mkuu atateuliwa kutoka miongoni mwa watumishi wa umma wenye sifa yakufanya kazi za wakili au watu wenye sifa yakusajiliwa kuwa wakili na amekuwa na sifa hizomfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi na tano
 mwanasheria mkuu atakuwa ndiye mshauri wa serikali ya jamhuri ya muungano juu ya mamboya sheria na kwa ajili hiyo atawajibika kutoaushauri kwa serikali ya jamhuri ya muunganokuhusu mambo yote ya kisheria na kutekelezashughuli nyinginezo zozote zenye asili ya aukuhusiana na sheria zitakazopelekwa kwake auatakazoagizwa na rais kuzitekeleza na piakutekeleza kazi au shughuli nyinginezozilizokabidhiwa kwake na katiba hii au na sheriayoyote
 katika kutekeleza kazi na shughuli zake kwa mujibu wa ibara hii mwanasheria mkuumasharti yakazimwazirisheria ya na
 ib
mwana sheriamkuu waserikali yajamhuri yamuun ganosheria ya na
 ib
sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania atakuwa na haki ya kuhudhuria na kusikilizwa katika mahakama zote katika jamhuri ya muungano
 mwanasheria mkuu atakuwa mbunge kutokana na wadhifa wake na atashika madaraka yake mpaka a uteuzi wake utakapofutwa na rais au b mara tu kabla ya rais mteule kushika madaraka ya rais na atalipwa mshahara posho na malipo menginekwa mujibu wa sheria iliyotungwa nabunge
 a
 kutakuwa na naibu mwanasheria mkuu wa serikali atakayeteuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye sifa zilizoainishwa katika ibarandogo ya ya ibara ya na amekuwa na sifahizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi
 naibu mwanasheria mkuu wa serikali atakuwa msaidizi mkuu katika kutekeleza kazi za mwanasheria mkuu wa serikali na atafanya kazinyingine kama atakavyoelekezwa na mwanasheriamkuu wa serikali
 b
 kutakuwa na mkurugenzi wa mashtaka ambaye atateuliwa na rais kutoka miongoni mwawatu wenye sifa zilizoainishwa katika ibara ndogoya ya ibara ya na amekuwa na sifa hizomfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi
naibumwana sheriamkuu waserikalisheria ya na
 ib
 mkuru genzi wamashtakasheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mkurugenzi wa mashtaka atakuwa na uwezo wa kufungua kuendesha na kusimamiamashtaka yote nchini
 mamlaka ya mkurugenzi wa mashtaka kwa mujibu wa ibara ndogo ya yaweza kutekelezwana yeye mwenyewe au kwa maelekezo yake namaofisa waliopo chini yake au wengineowanaotekeleza kazi hizo kwa maelekezo yake
 katika kutekeleza mamlaka yake mkurugenzi wa mashtaka atakuwa huru hataingiliwa na mtuyeyote au na mamlaka yoyote na atazingatia mamboyafuatayo a nia ya kutenda haki b kuzuia matumizi mabaya ya taratibu za utoaji haki na c maslahi ya umma
 mkurugenzi wa mashtaka atatekeleza mamlaka yake kama ilivyoelekezwa katika sheriayoyote iliyotungwa au itakayotungwa na bunge
kutakuwa na katibu wa baraza la mawaziri ambaye atakuwa ndiye mtendaji mkuu katika ofisi ya baraza la mawaziri na atatekeleza shughuli zifuatazo kwa kufuata maagizo ya jumla au malumuatakayopewa na rais yaani ib
 katibu wabaraza lamawazirisheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a kuandaa ratiba ya mikutano ya baraza na kutayarisha orodha ya shughuli zakila mkutano b kuandika na kuweka kumbukumbu za mikutano ya baraza c kutoa taarifa na maelezo ya maamuzi ya baraza kwa kila mtu au chombo cha umma kinachohusika na uamuzi wowote na d kutekeleza kazi na shughuli nyingine zozote atakazoagizwa mara kwamara na rais
 kutakuwa na mkuu wa mkoa kwa kila mkoa katika jamhuri ya muungano ambaye bila ya kuathiri ibara ndogo ya atakuwa ni kiongozikatika serikali ya jamhuri ya muungano
 wakuu wa mikoa katika tanzania bara watateuliwa na rais baada ya kushauriana nawaziri mkuu
 wakuu wa mikoa katika tanzania zanzibar watateuliwa na rais wa zanzibar baada yakushauriana na rais
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya kila mkuu wa mkoa atakuwa na wajibu wa kusimamia utekelezaji wa kazi na shughuli zote zaib
 wakuu wamikoasheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania serikali ya jamhuri ya muungano katika mkoa aliokabidhiwa na kwa ajili hiyo atatekeleza kazi na shughuli zote zilizotajwa na sheria au kwa mujibu wa sheria kama ni kazi au shughuli za mkuu wamkoa na atakuwa na madaraka yote yatakayotajwana sheria yoyote iliyotungwa na bunge
 pamoja na wajibu na madaraka yake yaliyotajwa kwenye masharti yaliyotangulia ya ibara hii mkuu wa mkoa kwa mkoa wowote katikatanzania zanzibar atatekeleza kazi na shughuli zaserikali ya mapinduzi ya zanzibar atakazokabidhiwana rais wa zanzibar na kwa mujibu wa katiba yazanzibar au sheria yoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi
sura ya tatu bunge la jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza unge 
 kutakuwa na bunge la jamhuri ya muungano ambalo litakuwa na sehemu mbili yaanirais na wabunge
 bunge litakuwa na wajumbe wa aina zote zilizotajwa katika ibara ya ya katiba hii ambaowote wataitwa wabunge
bungesheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iwapo jambo lolote lahitaji kuamuliwa au kutekelezwa na sehemu zote mbili za bunge kwamujibu wa masharti ya katiba hii au masharti yasheria nyingine yoyote basi jambo hilohalitahesabiwa kuwa limeamuliwa au limetekelezwaipasavyo ila mpaka liwe limeamuliwa aulimetekelezwa na wabunge na vilevile na rais kwamujibu wa madaraka yao kuhusu jambo hilo
 rais kama sehemu moja ya bunge atatekeleza madaraka yote aliyokabidhiwa na katibahii kwa ajili hiyo
 sehemu ya pili ya bunge itakuwa ndicho chombo kikuu cha jamhuri ya muungano ambacho kitakuwa na madaraka kwa niaba ya wananchi kuisimamia na kuishauri serikali ya jamhuri yamuungano na vyombo vyake vyote katika utekelezajiwa majukumu yake kwa mujibu wa katiba hii
 kwa madhumuni ya utekelezaji wa madaraka yake bunge laweza a kumuuliza waziri yeyote swali lolote kuhusu mambo ya umma katikajamhuri ya muungano ambayo yakokatika wajibu wake b kujadili utekelezaji wa kila wizara wakati wa mkutano wa bunge wakila mwaka wa bajeti ib
 madarakaya bungesheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c kujadili na kuidhinisha mpango wowote wa muda mrefu au wa mudamfupi unaokusudiwa kutekelezwa katika jamhuri ya muungano nakutunga sheria ya kusimamiautekelezaji wa mpango huo d kutunga sheria pale ambapo utekelezaji unahitaji kuwapo sheria e kujadili na kuridhia mikataba yote inayohusu jamhuri ya muungano naambayo kwa masharti yake inahitajikuridhiwa
 mamlaka yote ya kutunga sheria juu ya mambo mengine yote yahusuyo tanzania bara yatakuwa mikononi mwa bunge
 mamlaka yoyote ya kutunga sheria katika tanzania zanzibar juu ya mambo yote yasiyo mambo ya muungano yatakuwa mikononi mwa baraza lawawakilishi
 endapo sheria yoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi inahusu jambo lolote katika tanzania zanzibar ambalo liko chini ya mamlaka ya bunge sheria hiyo itakuwa batili na itatanguka na pia endaposheria yoyote iliyotungwa na bunge inahusu jambololote ambalo liko chini ya mamlaka ya baraza lawawakilishi sheria hiyo itakuwa batili na itatanguka
ib
 madarakaya kutungasheria
sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sheria yoyote iliyotungwa na bunge kuhusu jambo lolote haitatumika tanzania zanzibar ila kwamujibu wa masharti yafuatayo a sheria hiyo iwe imetamka wazi kwamba itatumika tanzania bara navilevile tanzania zanzibar au iweinabadilisha kurekebisha au kufuta sheria inayotumika tanzania zanzibar au b sheria hiyo iwe inabadilisha au kurekebisha au kufuta sheriailiyokuwa inatumika tangu zamani tanzania bara ambayo ilikuwa inatumika pia tanzania zanzibar kwamujibu wa mapatano ya muungano watanganyika na zanzibar ya mwaka au kwa mujibu wa sheriayoyote ambayo ilitamka wazi kwamba itatumika tanzania bara na vilevile tanzania zanzibar au c sheria hiyo iwe inahusu mambo ya muungano na kila inapotajwatanzania katika sheria yoyote ifahamike kuwa sheria hiyo itatumika katika jamhuri ya muungano kwamujibu wa ufafanuzi uliotolewa namasharti ya ibara hii
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kuathiri kutumika kwa katiba ya zanzibar kwa mujibu wa katiba hii kuhusu mambo yote ya tanzania zanzibar yasiyo mambo ya muungano katiba hii itakuwa na nguvu ya sheriakatika jamhuri nzima ya muungano na endapo sherianyingine yoyote itakiuka masharti yaliyomo katika katiba hii katiba ndiyo itakuwa na nguvu na sheriahiyo nyingine kwa kiasi inachokiuka katiba itakuwa batili
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii maisha ya kila bunge yatakuwa ni muda wa miaka mitano
 kwa madhumuni ya katiba hii maneno maisha ya bunge maana yake ni ule muda woteunaoanzia tarehe ambapo bunge jipya limeitishwa kukutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu na kuishi tarehe ya kuvunjwa kwa bungekwa ajili ya kuwezesha uchaguzi mkuu mwingine wa kawaida kufanyika
sehemu ya pili abunge ilaya za uchaguzi na uchaguzi wa wabunge wajumbe wa bunge 
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii kutakuwa na aina zifuatazo za wabunge yaani muda wa bunge sheria ya na
 ib
 wabunge sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a wabunge waliochaguliwa kuwakilisha majimbo ya uchaguzi b wabunge wanawake wa idadi isiyopungua asilimia thelathini yawabunge wote waliotajwa katika ayaza a c d e na f wenye sifazilizotajwa katika ibara ya watakaochaguliwa na vyama vya siasa kwa mujibu wa ibara ya na kwa kuzingatia masharti ya uwianowa kura
c wabunge watano waliochaguliwa na baraza la wawakilishi kutoka miongonimwa wajumbe wake na angalau wabunge wawili kati yao wakiwa wanawake d mwanasheria mkuu e wabunge wasiozidi kumi walioteuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye sifa zilizotajwa katika aya za a na c za ibara ya na angalauwabunge watano kati yao wakiwawanawake f spika iwapo hatakuwa amechaguliwa kutoka miongoni mwa wabunge
 rais na makamu wa rais kila mmojawao hatakuwa mbunge
sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 t
s na
 la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania endap mkuu wa mikoa atachaguliwa kuwa mbunge anayewakilisha wilaya ya uchaguzi au endapo mbunge anayewakilisha wilaya ya uchaguziatateuliwa kuwa mkuu wa mkoa bunge litahesabiwa kuwa lina idadi ya wabunge inayohitajika na shughuli zake zitakuwa halaliingawaje idadi ya jumla ya kawaida ya wabungekwa mujibu wa masharti ya ibara hii itakuwaimepungua kutokana na uchaguzi huo wa mkuu wamkoa au uteuzi huo wa mbunge anayewakilisha wilaya ya uchaguzi
 bila ya kuathri masharti yaliyomo katika ibara hii mtu yeyote atakuwa na sifa za kustahilikuchaguliwa au kuteuliwa kuwa mbunge endapo a ni raia wa jamhuri ya muungano aliyetimiza umri wa miaka ishirini namoja na ambaye anajua kusoma nakuandika katika kiswahili aukiingereza b ni mwanachama na ni mgombea aliyependekezwa na chama chasiasa c katika kipindi cha miaka mitano kabla ya tarehe ya uchaguzi hakuwahikutiwa hatiani katika mahakama yoyotekwa kosa lolote la kukwepa kulipa kodi yoyote ya serikali
sifa za mtu kuwambunge sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mtu hatakuwa na sifa za kustahili kuchaguliwa au kuteuliwa kuwa mbunge a ikiwa mtu huyo anao au kwa hiari yake amejipatia uraia wa nchi nyingine yoyote au b ikiwa kwa mujibu wa sheria inayotumika katika jamhuri yamuungano imethibitishwa rasmi kwamba mtu huyo ana ugonjwa waakili au c ikiwa mtu huyo amehukumiwa na mahakama yoyote katika jamhuri ya muungano na kupewa adhabu ya kifoau ya kufungwa gerezani kwa muda unaozidi miezi sita kwa kukutwa na hatia ya kosa lolote vyovyotelinavyoitwa linaloambatana na utovu wa uaminifu au d ikiwa katika kipindi cha miaka mitano kabla ya tarehe ya uchaguzi mkuu amepata kuhukumiwa na kupewaadhabu ya kifungo kwa kosa linalo ambatana na utovu wa uaminifu au kwa kuvunja sheria ya maadili ya viongozi wa umma e bila ya kuingilia haki na uhuru wa mtu kuwa na maoni yake kuamini diniib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania atakayo kushirikiana na wengine na kushiriki shughuli za umma kwa mujibu wa sheria za nchi ikiwa mtu huyo si mwanachama na mgombeaaliyependekezwa na chama chasiasa f ikiwa mtu huyo ana masilahi yoyote katika mkataba wa serikali wa aina yoyote aliyowekewa miiko maalumkwa mujibu wa sheria iliyotungwa nabunge na iwapo amekiuka miiko hiyo g ikiwa mtu huyo ameshika madaraka ya afisa mwandamizi katika utumishiwa serikali ya jamhuri ya muunganoisipokuwa madaraka ambayo raisaweza au anatakiwa kukabidhi kwambunge kwa mujibu wa katiba hii au sheria iliyotungwa na bunge h ikiwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bungeinayoshughulikia makosayanayohusika na uchaguzi wa aina yoyote mtu huyo amezuiliwa kujiandikisha kama mpiga kura aukupiga kura katika uchaguzi wawabunge
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mtu hataweza kugombea uchaguzi kuwa mbunge wa kuwakilisha jimbo la uchaguzi katika uchaguzi mkuu wowote ikiwa wakati huo yeye amesimama katika uchaguzi kugombea kiti cha rais wala hataweza kugombea uchaguzi kuwa mbungekatika uchaguzi mdogo wowote ikiwa yeye ni rais
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti yatakayomzuia mtu asichaguliwekuwa mbunge wa kuwakilisha jimbo la uchaguziikiwa mtu huyo ni mwenye madaraka yanayohusikana shughuli za kuongoza au kusimamia uchaguziwa wabunge au shughuli za uandikishaji wa wapigakura kwa ajili ya uchaguzi wa wabunge isipokuwakwamba sheria kama hiyo haiwezi kuweka mashartiyatakayomzuia spika wa bunge asichaguliwe kuwambunge wa kuwakilisha jimbo la uchaguzi walamasharti yatakayosababisha mtu aliyechaguliwakuwa spika kupoteza kiti cha spika au kiti chakecha kawaida katika bunge
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti yatakayomzuia mtu asichaguliwekuwa mbunge wa kuwakilisha jimbo la uchaguzikwa muda wowote utakaotajwa na bunge ilimradimuda huo usizidi miaka mitano ikiwa mtu huyoatapatikana na hatia mbele ya mahakama kwa ajili ya aina yoyote ya makosa yatakayotajwa katikasheria hiyo yanayohusika na uchaguzi wawabunge
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa madhumuni ya kutoa fursa ya kukata rufaa kwa mujibu wa sheria kwa mtu yeyote aliyethibitishwa rasmi kisheria kuwa ana ugonjwa wa akili au aliyehukumiwa na kupewa adhabu yakifo au ya kufungwa gerezani au aliyepatikana nahatia ya kosa lolote lililotajwa katika sheria kwamujibu wa ibara ndogo ya ya ibara hii bungelaweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti yatakayoeleza kwamba hiyo hukumu inayopingwa na mtu huyo haitakuwa na nguvu kwa ajili yautekelezaji wa masharti ya ibara ndogo ya auya ya ibara hii mpaka upite kwanza mudautakaotajwa katika sheria hiyo
 kanuni zifuatazo zitatumika kwa ajili ya ufafanuzi wa aya ya c ya d na ya e za ibarandogo ya ya ibara hii yaani a ikiwa mtu amepewa adhabu mbili au zaidi za kufungwa gerezani na ameamriwa afungwe kwa muda wa mfululizo basi adhabu hizozitahesabiwa kama ni adhabu mbali mbali iwapo muda uliotajwa katika kilamoja ya adhabu hizo hauzidi miezi sita lakini iwapo muda uliotajwa katikaadhabu yoyote kati ya adhabu hizounazidi miezi sita basi adhabu hizozote zitahesabiwa kama ni adhabumoja katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b ikiwa mtu atapewa adhabu ya kufungwa gerezani ikifahamika kuwa adhabu hiyo ya kifungo imetolewabadala ya adhabu ya kutozwa fainiau imetolewa kwa sababu mtu huyoameshindwa kulipa faini aliyoamriwakulipa basi muda wa kifungo chanamna hiyo hautahesabiwa
 katika aya ya f ya ibara ndogo ya ya ibara hii mkataba wa serikali maana yake ni mapatano yoyote ya mkataba ambayo mmojawapowa walioshiriki ni serikali ya jamhuri ya muunganoau serikali ya mapinduzi ya zanzibar au idara yoyoteya serikali hiyo au mtumishi yeyote wa serikalialiyeshiriki kwa niaba ya serikali
ibara ndogo ya na ya zimefutwa na sheria na
 ya ib
 d
 kwa ajili ya ufafanuzi wa maelezo kuhusu sifa za uchaguzi yaliyomo katika ibara zifuatazo kila itakapotajwa katika katiba hii kwamba utekelezajiwa jambo lolote wahitaji mtu mwenye sifa zauchaguzi au mtu ambaye hakupoteza sifa zauchaguzi basi isipokuwa kama maelezo yahitajiavinginevyo ifahamike kuwa sifa zinazohusika ni zile zinazomwezesha mtu kuchaguliwa kuwa mbunge wa kuwakilisha jimbo la uchaguzi kama ilivyoelezwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
kila mbunge atatakiwa kuapishwa katika bunge kiapo cha uaminifu kabla hajaanza kushirikikatika shughuli za bunge lakini mbunge awezakushiriki katika uchaguzi wa spika hata kablahajaapishwa
 kila mbunge atatakiwa kabla ya kumalizika siku thelathini tangu aapishwe kushikamadaraka yake kama mbunge kuwasilisha kwaspika nakala mbili za tamko rasmi kwambahajapoteza sifa za uchaguzi kwa mujibu wa mashartiya aya ya d ya ibara ndogo ya ya ibara ya 
 tamko rasmi linalotakiwa kuwasilishwa kwa spika kwa mujibu wa masharti ya ibara hii litatolewa kwa kutumia fomu maalum itakayowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
 spika atawasilisha kwa kamishna wa maadili nakala moja ya kila tamko rasmilililowasilishwa kwake kwa mujibu wa masharti yaibara hii
 katika ibara hii na katika ibara ya na ya kamishna wa maadili maana yake ni kamishnaaliyeteuliwa kuwa kiongozi wa sekretarieti yamaadili iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii
 kila mbunge atatakiwa kuwasilisha kwa spika nakala mbili za taarifa rasmi ya maelezo ya mali yake na kadri itakavyokuwa mali ya mke aumume wake
taarifa itatolewa kwa kutumia fomukiapo cha wabungesheria ya na
 ib tamko rasmi la wabungekuhusumaadili yaviongozisheria ya na
 ib
 wabunge kutoa taarifaya malisheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania maalum itakayowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge na itatolewa mara kwa mara kama itakavyoagizwa na sheria hiyo
 spika atawasilisha kwa kamishna wa maadili nakala moja ya kila taarifa rasmiiliyowasilishwa kwake kwa mujibu wa masharti yaibara hii
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti kwa makusudi ya kusimamiahifadhi ya taarifa ya mali iliyowasilishwa na mbungekwa mujibu wa masharti ya ibara hii na kuhakikishakwamba watu wasioruhusiwa au wasiohusika hawapati nafasi ya kuona taarifa ya mali wala kujua yaliyomo katika taarifa ya mali
 mbunge atakoma kuwa mbunge na ataacha kiti chake katika bunge litokeapo lolote katiya mambo yafuatayo a ikiwa litatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa mbungelingemfanya asiwe na sifa zauchaguzi au apoteze sifa za uchaguziau asiweze kuchaguliwa au kuteuliwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii b ikiwa mbunge huyo atachaguliwa kuwa rais ib
 muda wawabu ngekushikamada rakasheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c ikiwa mbunge atakosa kuhudhuria vikao vya mikutano ya bunge mitatu mfululizo bila ya ruhusa ya spika d ikiwa itathibitishwa kwamba amevunja masharti ya sheria ya maadili yaviongozi wa umma e iwapo mbunge anachaguliwa au anateuliwa kuwa makamu wa rais f iwapo mbunge ataacha kuwa mwanachama wa chamaalichokuwamo wakati alipochaguliwa au alipoteuliwa kuwa mbunge g kwa mbunge ambaye anatakiwa kutoa taarifa rasmi ya mali kwa mujibu wamasharti ya ibara ya ikiwaatashindwa kutoa hilo tamko rasmi kwa mujibu wa masharti ya hiyo ibara ya katika muda uliowekwamahususi kwa ajili hiyo kwa mujibuwa sheria iliyotungwa na bunge lakini iwapo mbunge hatakoma kuwambunge kwa mujibu wa jambo lolote kati ya mambo hayo yaliyotajwa na kama hatajiuzulu au kufariki mapemazaidi basi mbunge ataendelea kushikamadaraka yake kama mbunge mpakawakati bunge litakapovunjwa kwa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mujibu wa ibara ya bila ya kuathiri haki na stahili zinazotokana na ubungewake
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti yatakayomwezesha mbungekukata rufaa kwa mujibu wa sheria kupinga hukumuya kuthibitishwa kwake kuwa ni mtu mwenye ugonjwa wa akili au kupinga adhabu ya kifo au ya kufungwa gerezani au kupinga kupatikana kwakena hatia kwa kosa la aina iliyotajwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii na sheria hiyo yaweza kuelezakwamba hiyo hukumu iliyopingwa na huyo mbungehaitatiliwa nguvu kisheria mpaka umalizike kwanzamuda utakaotajwa katika sheria hiyo
iwapo mtu yeyote mwenye madaraka katika utumishi wa serikali madaraka ya aina iliyotajwakatika ibara ya g ataamua a kuwa mgombea uchaguzi wa rais au wa nafasi nyingine yoyote chini yakatiba hii b kugombea uongozi wa ngazi yoyote katika chama cha siasa kinyume namasharti ya ajira mtu huyoatahesabiwa kuwa utumishi wakeumekoma tangu tarehe yake ya kuwamgombea uchaguzi au ya kugombeauongozi katika chama cha siasa
ib
 watu wenyemada rakaserikalinikukomautumishiwanapo chaguliwasheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
wabunge wote wa aina zote watashika madaraka yao kwa mujibu wa katiba hii na watalipwa mshahara posho na malipo menginekwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
tume ya uchaguzi 
 kutakuwa na tume ya uchaguzi ya jamhuri ya muungano ambayo itakuwa na wajumbewafuatao watakaoteuliwa na rais a mwenyekiti ambaye atakuwa ni jaji wa mahakama kuu au mahakama yarufani au ni mtu mwenye sifa yakuwa wakili na amekuwa na sifa hizokwa muda usiopungua miaka kumi natano b makamu wa mwenyekiti ambaye atakuwa ni jaji wa mahakama kuu aumahakama ya rufani au ni mtumwenye sifa ya kuwa wakili naamekuwa na sifa hizo kwa mudausiopungua miaka kumi na tano c wajumbe wengine watakaotajwa na sheria iliyotungwa na bunge
 rais atamteua makamu wa mwenyekiti wa tume ya uchaguzi kwa kufuata kanuni kwambaendapo mwenyekiti ni mtu anayetoka sehemu moja ya muungano makamu wake atakuwa ni mtuanayetoka sehemu ya pili ya muungano
masharti yakazi yawabu ngesheria ya na
 ib
 tume ya uchaguzisheria ya na
 ib
 sheria za na
 na na
ib
 sheria ya na
ib
 sheria ya na
ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania watu wafuatao hawataweza kuteuliwa kuwa wajumbe wa tume ya uchaguzi yaani a wazir au naibu waziri b mtu mwenye madaraka ya aina yoyote iliyotajwa mahususi na sheriailiyotungwa na bunge kwamba nimwiko kwa mtu mwenye madarakahayo kuwa mjumbe wa tume yauchaguzi c mbunge diwani au mtu mwingine mwenye madaraka ya ainayaliyotajwa na sheria iliyotungwa nabunge kwa mujibu wa masharti yaaya ya g ya ibara ndogo ya yaibara ya ya katiba hii
d kiongozi wa chama chochote cha siasa
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii mjumbe wa tume ya uchaguzi atakoma kuwa mjumbe litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a ukimalizika muda wa miaka mitano tangu alipoteuliwa au b ikiwa litatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa mjumbe wa tume lingemfanya asiweze kuteuliwa kuwa mjumbe wa tume ya uchaguzi
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania rais aweza tu kumwondoa katika madaraka mjumbe wa tume ya uchaguzi kwasababu ya kushindwa kutekeleza kazi zake amakutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya au kupoteza sifa zakuwa mjumbe
 majukumu ya tume ya uchaguzi yatakuwa a kusimamia na kuratibu uandikishaji wa wapiga kura katika uchaguzi wa raisna wabunge katika jamhuri yamuungano b kusimamia na kuratibu uendeshaji wa uchaguzi wa rais na wabunge c kuchunguza mipaka na kuigawa jamhuri ya muungano katika maeneombalimbali kwa ajili ya uchaguzi wawabunge d kusimamia na kuratibu uandikishaji wa wapiga kura na uendeshaji wa uchaguzi wa madiwani na e kutekeleza majukumu mengine yoyote kwa mujibu wa sheria iliyotungwa nabunge
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa majukumu yake yaliyoainishwa katika ibara hii tume ya uchaguzi itakuwa ni idara huru inayojitegemea itafanya maamuzi yake rasmi kuhusu utekelezajiwa majukumu yake kwa ikao na mtendaji mkuu wake atakuwa ni mkurugenzi wa uchaguzi ambaye atateuliwa na kufanya kazi kwa mujibu wa mashartiya sheria iliyotungwa na bunge
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuweka utaratibu wakusimamia uchaguzi wa wabunge wanaowakilishamajimbo ya uchaguzi
 tume ya uchaguzi yaweza kutekeleza shughuli zake bila ya kujali kwamba kuna nafasimiongoni mwa viti vya wajumbe au kwamba mjumbemmojawapo hayupo lakini kila uamuzi wa tume yauchaguzi ni lazima uungwe mkono na wajumbewalio wengi kati ya wajumbe wote wa tume yauchaguzi
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuweka utaratibu wakuwateua wajumbe wa kusimamia uchaguzi wawabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi na bila ya kuathiri masharti ya sheria kama hiyo au maagizo ya tume ya uchaguzi madaraka ya tumeya uchaguzi ya kusimamia uchaguzi yaweza kutekelezwa na wajumbe hao
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu masharti ya katiba hii tume ya uchaguzihaitalazimika kufuata amri au maagizo ya mtu yeyote au idara yoyote ya serikali au maoni ya chama chochote cha siasa
 hakuna mahakama yoyote itakayokuwa na mamlaka ya kuchunguza jambo lolote lililotendwana tume ya uchaguzi katika kutekeleza madarakayake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 katika utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii tume ya uchaguzi ya jamhuri ya muungano itashauriana mara kwa mara na tume ya uchaguzi ya tanzania zanzibar
 itakuwa ni marufuku kwa watu wanaohusika na uchaguzi kujiunga na chama chochote cha siasa isipokuwa tu kwamba kilammoja wao atakuwa na haki ya kupiga kura iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii
 kwa madhumuni ya ibara ndogo ya watu wanaohusika na uchaguzi ni a mwenyekiti wa tume ya uchaguzi b makamu mwenyekiti wa tume ya uchaguzi c wajumbe wote wa tume ya uchaguzi d mkurugenzi wa uchaguzi pamoja na watumishi wote wa tume ya uchaguzi katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania e wasimamizi wote wa uchaguzi katika miji na wilaya zote
majimbo ya uchaguz 
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyo katika ibara hii jamhuri ya muungano itagawanywakatika majimbo ya uchaguzi kwa idadi na kwa namnaitakavyoamuliwa na tume ya uchaguzi baada yakupata kibali cha rais
 bila ya kuathiri sheria yoyote inayotumika kuhusu mambo hayo tume ya uchaguzi baada yakupata kibali cha rais itakuwa na mamlaka ya kuwekamipaka ya majimbo ya uchaguzi
 katika kuweka mipaka ya majimbo ya uchaguzi tume ya uchaguzi itazingatia ipasavyoupatikanaji wa njia za mawasiliano na pia hali yakijiografia ya eneo linalokusudiwa kugawanywakatika majimbo ya uchaguzi
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii na ya sheria yoyote inayohusika na mgawanyo wa nchi katika majimbo ya uchaguzi tume ya uchaguziyaweza mara kwa mara na angalao kila baada ya miaka kumi kuchunguza mgawanyo wa jamhuri ya muungano katika majimbo ya uchaguzi na yaweza kubadilisha majimbo ya uchaguzi kama matokeo ya uchunguzi huo au kutokana na matokeo ya hesabu ya watu wote katika jamhuri ya muungano
majimbo yauchaguzisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania endapo baada ya uchunguzi kufanywa kuhusu mgawanyo wa jamhuri ya muungano katikamajimbo ya uchaguzi kunafanyika mabadiliko katika majimbo ya uchaguzi au katika idadi ya wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi au mabadilikokwa idadi ya majimbo ya uchaguzi au idadi ya wabunge basi mabadiliko yatakayotokea katika idadi ya wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguziyataanza kutumika wakati bunge litakapovunjwa tena baada ya kutokea mabadiliko hayo ya idadi ya majimbo au idadi ya wabunge katika majimbo ya uchaguzi
 bila ya kujali masharti mengineyo ya ibara hii hakuna mahakama yoyote itakayokuwa na mamlaka ya kuchunguza jambo lolote lililotendwa na tume katika utekelezaji wake wa kugawajamhuri ya muungano katika majimbo ya uchaguzi
uchaguzi na uteuzi wa wabunge 
 kila mara baada ya bunge kuvunjwa kutakuwa na uchaguzi wa wabunge katika majimbo yote ya uchaguzi
 hali kadhalika kutakuwa na uchaguzi wa mbunge katika jimbo la uchaguzi ikiwa kiti cha mbunge yeyote aliyechaguliwa kuwakilisha jimbo hilo kitakuwa wazi kwa sababu nyingine yoyote isiyohusika na kuvunjwa kwa bunge
uchaguzi katikamajimboya uchaguzisheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kujali masharti ya ibara hii yaliyotangulia ifahamike kwamba ikiwa tarehe yakuvunjwa bunge imetangazwa au inafahamika kutokana na matukio yaliyoelezwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya basi uchaguzi wa namnahiyo hautafanywa katika kipindi chote cha miezi kumi na miwili ya nyuma ikihesabiwa tangu tarehe hiyo
 wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi watachaguliwa na wananchi kwa kufuatamasharti ya katiba hii na vile vile masharti ya sheria iliyotungwa na bunge kwa mujibu wa katiba hii inayoweka masharti kuhusu uchaguzi wa wabungewanaowakilisha majimbo ya uchaguzi
 isipokuwa pale ambapo tume ya uchaguzi kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au sheria iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo itaagiza vinginevyo kutachaguliwa mbunge mmoja tu katikajimbo la uchaguzi
 wagombea uchaguzi katika jimbo la uchaguzi watatakiwa watimize masharti yafuatayo a wawe wamependekezwa mmoja mmoja na chama cha siasa kinacho shiriki uchaguzi katika jimbo hilo b wamewasilisha majina yao kwa tume ya uchaguzi kwa mujibu wa utaratibu uliowekwa na sheria iliyotungwa nautaratibu wauchaguziwawabungewa majimboya uchaguzisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bunge au uliofafanuliwa na tume ya uchaguzi kwa mujibu wa sheria
 kwa madhumuni ya uchaguzi wa wabunge wanawake waliotajwa katika ibara ya b vyama vya siasa vilivyoshiriki katika uchaguzi mkuu kwa kufuata utaratibu uliowekwa na kupata angalau asilimia tano ya kura zote halaliza wabunge vitapendekeza kwa tume ya uchaguzi majina ya wanawake kwa kuzingatia uwiano wa kura ambazo kila chama kimepata katika uchaguziwa wabunge
 bila kujali masharti ya ibara ndogo ya zifuatazo zitahesabiwa kuwa ni kura halali za mbunge aliyepita bila kupingwa katika jimbo la uchaguzi a endapo chama kimemsimamisha mgombea urais kura zilizopigwa katika jimbo kwa mgombea urais wachama cha mbunge huyo au b endapo chama hakikumsimamisha mgombea urais asilimia hamsini namoja ya kura za watu wote waliojiandikisha kupiga kura katikajimbo hilo
 majina ya watu waliopendekezwa kwa mujibu wa ibara ndogo ya na tume ya uchaguziyatatangazwa kama matokeo ya uchaguzi baadaya tume ya uchaguzi kuridhika kwamba masharti ya katiba na sheria yanayohusika yamezingatiwa
utaratibu wauchaguziwawabungewanawakesheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 t
sna
 la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania orodha ya majina ya wagombea wanawake iliyowasilishwa kwa tume ya uchaguzi na kila chama kwa ajili ya uchaguzi mkuu ndiyo itakayotumiwa na tume ya uchaguzi baada yakushauriana na chama kinachohusika kwamadhumuni ya kujaza nafasi yoyote ya mbunge waaina hii inapotokea wakati wowote katika maishaya bunge
baraza la wawakilishi litaweka utaratibu litakaoufuata kwa ajili ya kufanya uchaguzi wawabunge waliotajwa katika ibara ya c ya katiba hii
ibara ya katiba imefutwa na sheria na
 ya ibara 
utaratibu wa uchaguziwawabungewakucha guliwa nabaraza lawawa kilishi utaratibu wa uchaguziwawabungewa taifawaliope ndekezwana jumuiyazawananchisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii tume ya uchaguzi yaweza kuweka masharti yanayofafanua utaratibu utakaotumiwa na vyama vya siasa kwa ajili ya kuchagua nakupendekeza majina ya wabunge wa aina iliyotajwakatika ibara ya b
ibara ya ya katiba imefutwa na sheria na
 ya ibara 
 kila shauri kwa ajili ya kupata uamuzi juu ya suala a kama uchaguzi au uteuzi wa mtu yeyote kuwa mbunge ulikuwa halaliau sivyo au b kama mbunge amekoma kuwa mbunge na kiti chake katika bunge ki wazi auhapana litafunguliwa na kusikilizwakwanza katika mahakama kuu yajamhuri ya muungano wa tanzaniabila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
utaratibu wakupend ekezamajinayawagombeauchaguziwawabungewanawakesheria ya na
 ib
 wabunge wa kuteuliwa na rais uamuzi wa sualakama mtu nimbungesheria za na
 ib
 na
 ib
 na
 na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iwapo tume ya uchaguzi katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya ibaraya ya katiba hii imemtangaza mbunge yeyote kwamba amechaguliwa kuwa rais basi hakuna mahakama wala chombo chochote kinginekitakachochunguza zaidi suala lolote linalohusu kiti cha mbunge huyo kuwa wazi
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti kuhusu mambo yafuatayo a watu wanaoweza kufungua shauri katika mahakama kuu kwa ajili yakupata uamuzi juu ya suala lolote kwamujibu wa masharti ya ibara hii b sababu na nyakati za kufungua shauri la namna hiyo utaratibu wa kufunguashauri na masharti yanayotakiwayatimizwe kwa kila shauri kama hilo na c kutaja mamlaka ya mahakama kuu juu ya shauri kama hilo na kuelezautaratibu wa kusikiliza shauri lenyewe
 kutakuwa na haki ya kukata rufaa mbele ya mahakama ya rufani ya tanzania kupinga uamuzi wa mahakama kuu juu ya shauri lolote lililosikilizwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya tatu utaratibu madaraka na haki za bunge spika na naibu wa spika 
 kutakuwa na spika wa bunge ambaye atachaguliwa na wabunge kutoka miongoni mwa watu ambao ni wabunge au mwenye sifa za kuwa mbunge atakuwa ndiye kiongozi wa bunge naatawakilisha bunge katika vyombo na vikao vinginevyote nje ya bunge
 waziri naibu waziri au mtu mwenye madaraka ya aina nyingine yoyote itakayotajwa na sheria iliyotungwa na bunge kwa madhumuni yaibara hii hataweza kuchaguliwa kuwa spika
 mtu yeyote atakayechaguliwa kuwa spika atatakiwa kabla ya kumaliza siku kumi na tano tangu kuchaguliwa kwake kuwasilisha kwa rais tamko rasmi kwamba hajapoteza sifa za uchaguzi kwamujibu wa masharti ya aya ya d ya ibara ndogoya ya ibara ya 
tamko hilo litatolewa kwakutumia fomu maalum itakayowekwa kwa mujibuwa sheria iliyotungwa na bunge
 rais atawasilisha kwa kamishna wa maadili nakala moja ya kila tamko rasmi lililowasilishwakwake kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
spika na mamlakayakesheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania spika atatakiwa kuwasilisha kwa rais nakala mbili za taarifa rasmi ya maelezo ya mali na kadri itakavyokuwa mali ya mke au mume wake
spika atatoa taarifa hiyo kwa kutumia fomu maalum iliyowekwa kwa ajili hiyo kwa mujibu wa sheriailiyotungwa na bunge na atatoa taarifa ya namnahiyo mara kwa mara kadri itakavyoagiza sheria hiyo
 masharti ya ibara ndogo ya na ya ya ibara ya yatatumika pia kwa kadriitakavyowezekana kwa taarifa ya mali yoyoteitakayotolewa na spika kwa mujibu wa mashartiya ibara hii
 spika atakoma kuwa spika na ataacha kiti cha spika litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a iwapo mtu huyo alichaguliwa kutoka miongoni mwa wabunge basi ikiwaatakoma kuwa mbunge kwa sababuyoyote ambayo haihusiki na kuvunjwabunge au b ikiwa kutatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa spika lingemfanyamtu huyo asiwe na sifa za uchaguziau apoteze sifa za uchaguzi wa spika au c bunge litakapokutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu uliofanywa baada ya bungesheria ya na
 fungu la k katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kuvunjwa lakini masharti ya aya hii yatatumika bila ya kuathiri masharti yaibara ndogo ya ya ibara ya yakatiba hii au d ikiwa mtu huyo ataondolewa kwenye madaraka ya spika kwa azimio la bunge lilioungwa mkono na wabungeambao idadi yao haipungui theluthi mbiliya wabunge wote au e ikiwa mtu huyo atashindwa kuwasilisha kwa rais tamko rasmi kwa mujibu wa masharti ya ibarandogo ya ya ibara hii au f ikiwa mtu huyo atapatikana na hatia kwa kosa la kutoa habari za uwongo kwa kiapo kinyume cha sheria ya kanuni ya jinai kuhusu tamko rasmilolote lililotolewa kwa mujibu wamasharti ya ibara ndogo ya yaibara hii au g ikiwa mtu huyo huyo atashindwa kuwasilisha kwa rais taarifa ya malikwa mujibu wa masharti ya ibarandogo ya ya ibara hii kabla yakumalizika muda uliowekwa kwa ajilihiyo kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania h ikiwa itathibitika kuwa mtu huyo amevunja masharti ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma
 hakuna shughuli yoyote itakayotekelezwa katika bunge isipokuwauchaguzi wa spika wakatiwowote ambao kiti cha spika kitakuwa ki wazi
 mtu yeyote ambaye si mbunge atakayechaguliwa kuwa spika atatakiwa kabla ya kuanza kutekeleza madaraka yake kuapishwakatika bunge kiapo cha uaminifu
 kutakuwa na naibu wa spika wa bunge ambaye atachaguliwa na wajumbe kutoka miongoni mwa wabunge
 waziri naibu waziri au mtu mwenye madaraka ya aina nyingine yoyote itakayotajwa nasheria iliyotungwa na bunge kwa madhumuni yaibara hii hataweza kuchaguliwa kuwa naibu wa spika
 wabunge watamchagua naibu spika nyakati zifuatazo a bunge litakapokutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi mkuu au mapema iwezekanavyo baada yawakati huo nanaibu wa spikasheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b katika kikao cha kwanza cha bunge baada ya kiti cha naibu wa spika kuwa wazi kwa sababu yoyoteisiyohusika na bunge kuvunjwa aumapema iwezekanavyo baada yakikao hicho
 naibu wa spika atakoma kuwa naibu wa spika na ataacha kiti cha naibu wa spika litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a ikiwa mtu huyo atakoma kuwa mbunge au b ikiwa kutatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa naibu wa spika lingemfanya mtu huyo asiwe na sifaza uchaguzi au apoteze sifa za uchaguzi wa naibu spika au c ikiwa mtu huyo ataondolewa kwenye madaraka ya naibu wa spikakwaazimio la bunge
 kutakuwa na uchaguzi wa naibu wa spika wakati wowote katika mkutano wa kwanzawa bunge jipya na katika kikao cha kwanza chochote mara baada ya kutokea nafasi katika kiti cha spika
utaratibu wakumchaguaspika nanaibuspikasheria na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kutakuwa na uchaguzi wa naibu wa spika wakati wowote katika mkutano wa kwanza wabunge jipya utakaoteuliwa na bunge na vilevile katika kikao cha kwanza cha bunge mara baada ya kutokea nafasi katika kiti cha naibu wa spika
 uchaguzi wa spika na vile vile uchaguzi wa naibu wa spika utafanywa kwa kura ya siri na utaendeshwa kwa kufuata utaratibu uliowekwa na kanuni za bunge
ofisi ya bunge 
 kutakuwa na katibu wa bunge ambaye atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye madaraka ya juu katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano
 katibu wa bunge atakuwa ndiye mtendaji mkuu katika ofisi ya bunge na atawajibika kwautendaji bora wa shughuli za bunge kwa kuzingatia masharti ya katiba hii na ya sheria inayohusika
 kutakuwa na sekretarieti ya bunge itakayokuwa na nafasi za madaraka katika utumishiwa serikali kwa idadi atakayoagiza rais
 sekretarieti ya bunge itakuwa na watumishi kwa idadi na ngazi za utumishi itakavyoamuliwamara kwa mara na tume ya utumishi inayohusikabaada ya kushauriana nakatibu wa bunge
katibuwa bunge sheria ya na
 ib
 sekretarieti ya bungesheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sekretarieti ya bunge chini ya uongozi wa katibu wa bunge itaendeleza kazi na shughuli zotezilizowekwa au zitakazokuwa ni muhimu kwa ajiliya kuhakikisha utekelezaji bora wa bunge na wawabunge wa ma daraka ya bunge chini ya katiba hii
utaratibu wa shughuli bungeni 
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii bunge laweza kutunga kanuni za kudumu kwa ajiliya kuweka utaratibu wa kutekeleza shughuli zake
 kanuni za kudumu zilizotungwa kwa mujibu wa ibara hii zaweza kuweka utaratibu wakusimamia utekelezaji wa shughuli za sekretarietiya bunge na pia utekelezaji wa shughuli za bunge ndani ya bunge na zile za kamati na kamati ndogo za bunge
 baada ya uchaguzi mkuu rais ataitisha mkutano wa bunge jipya ufanyike kabla ya kupitasiku saba tangu kutangazwa matokeo ya huo uchaguzi mkuu katika majimbo ya uchaguzi yote isipokuwa katika majimbo yale ambako uchaguziumefutwa na kufanywa upya
 rais hatakuwa na uwezo wa kulivunja bunge wakati wowote isipokuwa tu a kama bunge limemaliza muda wa uhai wake kwa mujibu wa ibara ya yakanunizakudumuza bungesheria ya na
 ib
 kuitishwa kwamikutanoya bungenakuvunjwakwa bungesheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katiba au wakati wowote katika miezi kumi na miwili ya mwisho ya uhai wa bunge isipokuwa tu kama spikaamepokea taarifa rasmiinayopendekeza kuundwa kwakamati maalum ya uchunguzi kwamadhumuni ya kumuondoa raismadarakani kwa mujibu wa ibara ya a ya katiba hii b kama bunge limekataa kupitisha bajeti iliyopendekezwa na serikali c kama bunge limekataa kupitisha muswada wa sheria kwa mujibu waibara ya ya katiba d kama bunge limekataa kupitisha hoja ambayo ni ya msingi katika sera zaserikali na rais anaona kwamba njiaya kuendelea kutoka hapo si kumteuawaziri mkuu mwingine bali ni kuitishauchaguzi mkuu e endapo kutokana na uwiano wa uwakilishi wa vyama vya siasa katikabunge rais anaona kwamba hakunauhalali kwa serikali iliyopo kuendeleakuwapo na wala haiwezekani kuundaserikali mpya
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania muda wa maisha ya bunge ukimalizika bunge litahesabiwa kuwa limevunjwa isipokuwa kwamba muda huo ukiisha wakati wowote ambapo jamhuriya muungnao iko katika vita bunge laweza marakwa mara kuongeza muda huo uliotajwa katika ibaraya ya katiba hii kwa muda usiozidi miezi kumi namiwili mara kwa mara lakini maisha ya bunge hayawezi kuongezwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogohii kwa muda unaozidi miaka mitano
 kukitokea hali ya hatari au kama kuna hali ya hatari ambayo rais anaona inasababisha kuitishamkutano wa bunge na iwapo wakati huo bungelimevunjwa na matokeo ya kura zilizo nyingi zauchaguzi mkuu hayajatangazwa basi rais awezakutoa taarifa maalum ya kuitisha mkutano wa bungena kuagiza kwamba spika na watu wote waliokuwawabunge mara tu kabla bunge halijavunjwawahudhurie mkutano huo wa bunge na watu haopamoja na huyo spika watahesabiwa kuwa ndiowajumbe wa bunge kwa madhumuni ya mkutanohuo na watahesabiwa hivyo mpaka usiku wamanane wa siku yatakapotangazwa matokeo yakura zilizo nyingi za uchaguzi mkuu
 rais atalihutubia bunge jipya katika mkutano wake wa kwanza na kulifungua rasmibunge hilo
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya rais aweza wakati wowote kulihutubia bunge raisawezakuli hutubiabungesheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania au kupeleka kwenye bunge taarifa ambayo itasomwa na waziri
 bunge litafanya mikutano yake mahali ambapo ni desturi kufanya mikutano hiyo au mahalipengine popote katika jamhuri ya muunganopatakapotajwa na rais kwa ajili hiyo
 mkutano wa kwanza wa bunge katika maisha ya bunge utaanza siku ile ambayo bunge limeitwa kukutana na kila mkutano ufuatao utaanzasiku yoyote itakayopangwa na bunge lenyewe ausiku yoyote itakayopangwa kwa mujibu wa kanuniza bunge
 rais aweza kuitisha mkutano wa bunge wakati wowote
kila kikao cha bunge kitaongozwa na mmoja wapo wa watu wafuatao yaani a spika au b ikiwa spika hayupo naibu wa spika au c ikiwa spika na naibu wa spika wote hawapo mbunge yeyote aliyecha guliwa na bunge kwa ajili hiyo lakiniwaziri au naibu waziri au mtumwenye madaraka ya aina nyinginemikutanoya bungesheria ya na
 ib
 t
 la uongozi wa vikaovyabungesheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania yoyote yaliyotajwa na sheria iliyotungwa na bunge kwa madhumuniya ibara hii hataweza kuchaguliwakwa mujibu wa masharti ya aya hii
 akidi kwa kila kikao cha bunge ni nusu ya wabunge wote
 isipokuwa kama imeelezwa vingine katika katiba hii kila swali litakalotolewa kwa ajili ya kupata uamuzi wa bunge litaamuliwa kwa kufuata wingiwa kura za wabunge waliohudhuria na kupiga kura
 spika naibu wa spika au mtu mwingine atakayeongoza kikao cha bunge hatakuwa na kura ya kawaida bali atakuwa na kura ya uamuzikukitokea usawa wa kura
 kanuni za bunge zaweza kuweka masharti kwamba mbunge yeyote atakayepiga kura juu ya jambo lolote ambalo yeye binafsi ana masilahi nalo atahesabiwa kuwa hakupiga kura
bunge laweza kutekeleza shughuli wakati wa vikao vyake bila ya kujali kwamba kuna kiti kilicho wazi miongoni mwa viti vya wabunge iwe kiti hicho kimekuwa wazi tangu bunge lilipokutana kwa maraya kwanza baada ya uchaguzi mkuu au kimekuwawazi baada ya mkutano huo wa kwanza na iwapokatika shughuli hizo atashiriki mtu yeyote ambayeakidi yavikaovyabungesheria ya na
 ib
 sheria ya na
fungula k viti vilivyowazikatikabungesheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania hana haki ya kushiriki au kama wak ati wa shughuli hizo atakuwapo mtu yeyote ambaye hana haki ya kuwapo basi kushiriki kwa mtu huyo au kuwapo kwake hakutabatilisha shughuli hizo
 bunge laweza kuunda kamati za bunge za namna mbalimbali kadri litakavyoona inafaa kwa ajili ya utekelezaji bora wa madaraka yake
 kanuni za bunge zaweza kufafanua muundo na shughuli za kamati za bunge zitakazoundwa kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
utaratibu wa kutunga sheria 
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii bunge litatumia madaraka yake ya kutunga sheria kwa kufuata utaratibu wakujadili na kupitisha miswada ya sheria ambayo hatimaye itabidi ipate kibali cha rais na muswada hautakuwa sheria mpaka uwe umepitishwa na bunge na kukubaliwa na rais kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
 baada ya muswada kuwasilishwa kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake rais awezakuukubali au kukataa kuukubali na iwapo rais atakataa kuukubali muswada basi ataurudisha kwa bunge pamoja na maelezo ya sababu zake za kukataa kuukubali muswada huo
kamati za bungesheria ya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 namna yakutumiamada rakaya kutungasheria sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania baada ya muswada kurudishwa kwa bunge kwa mujibu wa masharti ya ibara hii hauwezi kupelekwa tena kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake kabla kumalizika muda wa miezi sita tanguuliporudishwa isipokuwa kama katika hatua yakeya mwisho kwenye bunge kabla haujapelekwa tenakwa rais muswada huo umeungwa mkono na wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote
 iwapo muswada umerudishwa kwa bunge na rais halafu ukaungwa mkono kwenye bungena wabunge ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wabunge wote kama ilivyoelezwa katika ibara ndogo ya na kupelekwa kwa rais kwa ajiliya kupata kibali chake kwa mara ya pili kablahaujamalizika muda wa miezi sita tanguuliporudishwa basi rais atatakiwa kuukubalimuswada huo kabla ya kumalizika muda wa siku ishirini na moja tangu muswada huo ulipowasilishwa kwake la sivyo basi itabidi alivunje bunge
 masharti yaliyomo katika ibara hii au katika ibara ya ya katiba hii hayatalizuia bunge kutunga sheria na kuweka masharti ambayo yaweza kukabidhi kwa mtu yeyote au kwa idara yoyote yaserikali madaraka ya kuweka kanuni zenye nguvuya kisheria au kuzipa nguvu ya kisheria kanunizozote zilizowekwa na mtu yeyote au idarayoyote ya serikali
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti yoyote ya katiba hii kwakufuata kanuni zifuatazo a muswada wa sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti yoyote ya katibahii isipokuwa yale yanayohusika naaya ya b ya ibara hii ndogo aumasharti yoyote ya sheria yoyoteiliyotajwa katika orodha ya kwanzakwenye nyongeza ya pili utaungwamkono kwa kura za wabunge ambaoidadi yao haipungui theluthi mbili yawabunge wote b muswada wa sheria kwa ajili ya kubadilisha masharti yoyote ya katibahii au masharti yoyote ya sheriayoyote yanayohusika na jambo lolotekati ya mambo yaliyotajwa katikaorodha ya pili kwenye nyongeza yapili iliyoko mwishoni mwa katiba hii utapitishwa tu iwapo utaungwamkono kwa kura za wabunge ambaoidadi yao haipungui theluthi mbili yawabunge wote kutoka tanzania barana theluthi mbili ya wabunge wotekutoka tanzania zanzibar
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara ndogo ya kubadilisha masharti ya katiba hii au masharti ya sheria maana yake ifahamikeutaratibu wakubadi lishakatibahii nabaadhiya sheria sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kuwa ni pamoja na kurekebisha au kusahihisha masharti hayo au kufuta na kuweka masharti mengine badala yake au kusisitiza au kubadilishamatumizi ya masharti hayo
 bunge halitashughulikia jambo lolote kati ya mambo yanayohusika na ibara hii isipokuwa kamarais amependekeza kwamba jambo hilolishughulikiwe na bunge na pendekezo hilo la raisliwe limewasilishwa kwenye bunge na waziri
 mambo yanayohusika na ibara hii ni haya yafuatayo a muswada wa sheria kwa ajili ya lolote kati ya mambo yafuatayo i kutoza kodi au kubadilisha kodi wa namna nyingine yoyoteisipokuwa kupunguza ii kuagiza kwamba malipo au matumizi ya fedha yafanywekutokana na mfuko mkuu wahazina ya serikali au mfuko waserikali mwingine wowote aukubadilisha kiwango hicho kwanamna nyingine yoyoteisipokuwa kupunguza iii kuagiza kwamba malipo au matumizi ya fedha yafanywekutokana na mfuko mkuu wahazina ya serikali au mfuko wautaratibu wakutungasheriakuhusumamboya fedhasheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania serikali mwingine wowote wakati ikifahamika kwamba fedha iliyomo katika mifuko hiyo haikupangiwa itolewe kwa ajili ya malipo au matumizi hayo au kuagizakwamba malipo au matumiziyanayofanywa kutokana namifuko hiyo yaongezwe iv kufuta au kusamehe deni lolote linalotakiwa lilipwe kwa serikaliya jamhuri ya muungano b hoja au mabadiliko yoyote ya hoja kwa ajili ya lolote kati ya mambo yaliyo elezwa katika aya ya a ya ibara hiindogo
 masharti ya ibara hii hayatatumika kwa muswada wowote uliowasilishwa kwenye bungeau hoja yoyote iliyotolewa katika bunge na waziriau naibu waziri
madaraka na haki za bunge 
 kutakuwa na uhuru wa mawazo majadiliano na utaratibu katika bunge na uhuru huohautavunjwa wala kuhojiwa na chombo chochotekatika jamhuri ya muungano au katika mahakamaau mahali penginepo nje ya bunge
 bila ya kuathiri katiba hii au masharti ya sheria nyingine yoyote inayohusika mbunge yeyote uhuru wamajadi liano nautaratibuwashughulisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania hatashtakiwa au kufunguliwa shauri la madai mahakamani kutokana na jambo lolote alilolisema au kulifanya ndani ya bunge au alilolileta bungeni kwa njia ya maombi muswada hoja au vinginevyo
bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuwezesha mahakama na sheria kuhifadhi na kutilia nguvu uhuru wa mawazo majadiliano na utaratibu wa shughuli katika bunge ambao kwa mujibu wa ibara ya umedhaminiwana katiba hii
kuhifadhi na kutilianguvuuhuru wamajadi liano na washughulisheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya nne serikali ya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzi la zanzibar na baraza la wawakilishi la zanzibar sehemu ya kwanza serikali ya mapinduzi ya zanzibar na rais wa zanzibar 
 kutakuwa na serikali ya zanzibar itakayojulikana kama serikali ya mapinduzi yazanzibar ambayo itakuwa na mamlaka katikazanzibar juu ya mambo yote yasiyo mambo ya muungano kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 bila ya kuathiri masharti yaliyomo katika ibara hii na katika ibara zifuatazo katika sura hii ya katibahii serikali ya mapinduzi ya zanzibar itaundwa naitatekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na katiba ya zanzibar 
serikaliyamapinduziyazanzibarna mamlaka yakesheria ya na
 ib
 na sheriaya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 kutakuwa na kiongozi wa serikali ya mapinduzi zanzibar ambaye ndiye atakuwa raiswa zanzibar na mkuu wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar na vile vile mwenyekiti wa baraza la mapinduzi la zanzibar
 kiongozi wa serikali ya mapinduzi zanzibar kabla ya kushika madaraka yake ataapa mbele yajaji mkuu wa zanzibar kiapo cha kuilinda na kuitetea katiba ya jamhuri ya muungano na kiapo kingine chochote kwa mujibu wa katiba ya zanzibarkinachohusika na utendaji wa kazi yake kisha atashika na kutekeleza madaraka hayo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na katiba ya zanzibar 
 pamoja na madaraka yake mengine kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar ndiye atakayewateua na kuwakabidhi madaraka mawaziri na naibu mawaziri wa serikali ya mapinduzi yazanzibar
kiongozi waserikaliyamapinduziyazanzibarnamamlakayakesheria ya na
 ib
 na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar atachaguliwa na wananchi katika tanzaniazanzibar kwa mujibu wa masharti ya katiba ya zanzibar na kwa kufuata utaratibu uliowekwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi la zanzibar inayohusu uchaguzi kwaujumla au uchaguzi wa kiongozi wa serikali yamapinduzi ya zanzibar
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya katiba hii kiti cha kiongozi wa serikali ya mapinduzi yazanzibar kitakuwa ki wazi na uchaguzi wa kiongoziwa serikali ya mapinduzi ya zanzibar utafanyika ilikujaza nafasi hiyo kila mara litokeapo lolote kati yamambo yafuatayo
a baada ya baraza la wawakilishi kuvunjwa b baada ya kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kujiuzulu bila ya kulivunja baraza la wawakilishi kwanza c baada ya kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kupoteza sifaza kushika nafasi ya madaraka ya kuchaguliwa d baada ya kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kushtakiwauchaguzi wakiongoziwaserikaliyamapinduzizanzibar na
 ib
 na na
 ib
 na
 ib
 na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katika baraza la wawakilishi kwa mujibu wa katiba ya zanzibar na kuondolewa katika madaraka e baada ya kuthibitishwa kwa mujibu wa katiba ya zanzibar kwambakiongozi wa serikali ya mapinduzi yazanzibar hawezi kumudu kazi na shughuli zake f baada ya kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar kufariki
sehemu ya pili araza la mapinduzi la zanzibar 
 kutakuwa na baraza la mapinduzi la zanzibar litakalokuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti wa baraza la mapinduzi b waziri kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar c mawaziri wote wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar d wajumbe wengine watakaoteuliwa na mwenyekiti wa baraza la mapinduzibaraza lamapinduzilazanzibarna kazizake katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa mujibu wa masharti ya katiba ya zanzibar
 bila ya kuyaingilia madaraka ya mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kama kiongozi wa serikaliya mapinduzi ya zanzibar baraza la mapinduzilitakuwa ndicho chombo kikuu cha kumshauri kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar juuya mambo yote yanayohusika na utekelezaji wamadaraka yake ya uongozi na usimamizi wa shughuliza serikali ya zanzibar na pia utekelezaji wamadaraka yake juu ya shughuli zote za serikalikuhusu mambo yote yasiyo mambo ya muungano kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na yale yakatiba ya zanzibar
sehemu ya tatu araza la wawakilishi la zanzibar 
 kutakuwa na baraza la wawakilishi la zanzibar
baraza la wawakilishi litakuwa na sehemumbili sehemu moja itakuwa ni ya wajumbe wabaraza hilo waliochaguliwa na kuteuliwa kwanamna itakavyoelezwa na masharti ya katiba yazanzibar ya mwaka na ambao watajulikana kama wajumbe wawakilishi sehemu nyingine yabaraza la wawakilishi itakuwa ni kiongozi waserikali ya mapinduzi ya zanzibar katika utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na masharti ya katiba ya zanzibar ya mwaka 
barazalawawa kilishizanzibarmada rakayakutungasheriaza zanzibarsheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iwapo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii masharti ya katiba ya zanzibar aumasharti ya sheria yoyote iliyowekwa nainayotumika zanzibar jambo lolote lahitaji kuamuliwaau kutekelezwa na sehemu zote mbili za baraza lawawakilishi basi jambo hilo halitahesabiwa kuwalimeamuliwa au limetekelezwa ipasavyo ila mpakaliwe limeamuliwa au limetekelezwa na wajumbewawakilishi na vilevile kiongozi wa serikali yamapinduzi ya zanzibar kwa mujibu wa madarakayao kuhusu jambo hilo
 madaraka yote ya kutunga sheria katika zanzibar juu ya mambo yote yasiyo mambo yamuungano yatakuwa mikononi mwa baraza lawawakilishi la zanzibar
 rais wa zanzibar kama sehemu moja ya baraza la wawakilishi atatekeleza madaraka yotealiyokabidhiwa na katiba hii na pia katiba yazanzibar kwa ajili hiyo
 wajumbe wawakilishi kama baraza la wawakilishi watakuwa ndicho chombo kikuu chatanzania zanzibar ambacho kitakuwa na madarakakwa niaba ya wananchi wa tanzania zanzibar kuisimamia na kuishauri serikali ya mapinduzi yazanzibar na vyombo vyake vyote katika utekelezajiwa majukumu yake kwa mujibu wa katiba hii nakatiba ya zanzibar
madarakayabarazalawawa kilishisheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa madhumuni ya utekelezaji wa madaraka yake baraza la wawakilishi laweza a kumuuliza waziri yeyote wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar swali lolotekuhusu mambo ya umma katikatanzania zanzibar yaliyomo katikawajibu wake b kujadili utekelezaji wa kila wizara ya serikali ya mapinduzi ya zanzibarwakati wa mkutano wa baraza lawawakilishi wa kila mwaka wa bajeti c kujadili na kuidhinisha mpango wowote wa muda mrefu au wamuda mfupi unaokusudiwakutekelezwa tanzania zanzibar nakutunga sheria ya kusimamiautekelezaji wa mpango huo d kutunga sheria pale ambapo utekelezaji unahitaji kuwapo sheria e kutayarisha au kuagiza itayarishwe na kuwasilisha kwenye chamachochote cha siasa taarifa kuhusu jambo lolote ambalo liko chini yamamlaka ya bunge
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya tano utoaji haki katika jamhuri ya muungano mahakama kuu ya jamhuri ya muungano tume ya kuajiri ya mahakama ya tanzania bara mahakama kuu ya zanzibar mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano na mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza utoaji haki katika jamhuri ya muungano a
 mamlaka yenye kauli ya mwisho ya utoaji haki katika jamhuri ya muungano itakuwa nimahakama
 katika kutoa uamuzi wa mashauri ya madai na jinai kwa kuzingatia sheria mahakama zitafuatakanuni zifuatazo yaani a kutenda haki kwa wote bila ya kujali hali ya mtu kijamii au kiuchumi b kutochelewesha haki bila sababu ya kimsingi c kutoa fidia ipasayo kwa watu wanaoathirika kutokana na makosa yawatu wengine na kwa mujibu washeria mahususi iliyotungwa namamlakaya utoajihakisheriaya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 t
na
 la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bunge d kukuza na kuendeleza usuluhishi baina ya wanaohusika katikamigogoro na e kutenda haki bila kufungwa kupita kiasi na masharti ya kiufundi yanayowezakukwamisha haki kutendeka
 b
katika kutekeleza mamlaka ya utoaji haki mahakama zote zitakuwa huru na zitalazimikakuzingatia tu masharti ya katiba na yale ya sheria za nchi
sehemu ya pili ahakama ya jamhuri ya muungano 
 kutakuwa na mahakama kuu ya jamhuri ya muungano itakayojulikana kwa kifupikama mahakama kuu ambayo mamlaka yakeyatakuwa kama ilivyoelezwa katika katiba hii aukatika sheria nyingine yoyote
 iwapo katiba hii au sheria nyingine yoyote haikutamka wazi kwamba shauri la aina iliyotajwamahsusi litasikilizwa kwanza katika mahakama yangazi iliyotajwa mahsusi kwa ajili hiyo basimahakama kuu itakuwa na mamlaka ya kusikilizakila shauri la aina hiyo hali kadhalika mahakamakuu itakuwa na uwezo wa kutekeleza shughuliuhuruwamahakamasheria ya na
ib
 mahakama kuu yajamhuriyamuunganonamamlakayakesheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania yoyote ambayo kwa mujibu wa mila za kisheria zinazotumika tanzania shughuli ya aina hiyo kwakawaida hutekelezwa na mahakama kuu
isipokuwa kwamba masharti ya ibara hii ndogoyatatumika bila ya kuathiri mamlaka ya mahakamaya rufani ya tanzania kama ilivyoelezwa katikakatiba hii au katika sheria nyingine yoyote
 kutakuwa na jaji kiongozi wa mahakama kuu ambaye katika ibara zifuatazokwenye katiba hii atatajwa tu kwa kifupi kama jaji kiongozi na majaji wengine wa mahakama kuu wasiopungua thelathini watakaoteuliwa narais baada ya kushauriana na tume ya utumishi wa mahakama
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii au sheria nyingine yoyote kuhusu madaraka ya jajimkuu aliyetajwa katika ibara ya jaji kiongoziatakuwa ndiye msaidizi maalum wa jaji mkuu katikautendaji wa kazi katika mahakama kuu namahakama nyinginezo zote za ngazi ya chini yake na katika madaraka hayo jaji kiongozi atatekelezakazi na shughuli atakazoagizwa au kuelekezwa mara kwa mara na jaji mkuu na kwa madhumuni ya ibara hii jaji kiongozi atajulikana pia kama mkuuwa mahakama kuu
 mbali ya madaraka yake ya kawaida ya jaji wa mahakama kuu kama majaji wengine wote wamahakama kuu jaji kiongozi atakuwa pia namajaji wa maha kamakuu nauteuziwaosheriaya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mamlaka ya kutekeleza kazi na shughuli zote zinazoambatana na mamlaka ya mahakama kuuambazo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au ya sheria nyingine yoyote au kufuatana na mila za kisheria zinazotumika tanzania hutakiwazitekelezwe na mkuu wa mahakama kuu isipokuwa kwamba masharti ya ibara hii ndogo hayatatumika kwa ajili ya utekelezaji wa kazi au shughuli ambazo kwa mujibu wa masharti yakatiba hii au ya sheria nyingine yoyote aukufuatana na mila za kisheria zinazotumikatanzania zimetajwa mahsusi au zinafahamika kuwa ni kazi au shughuli zinazotakiwa kutekelezwa tu na jaji mkuu
 kwa madhumuni ya kuondoa mashaka juu ya ufafanuzi au utekelezaji wa masharti ya ibara ndogo ya na ya ya ibara hii inatamkwa rasmi hapa kwamba isipokuwa kama masharti yakatiba hii au ya sheria nyingine yoyote yameagiza vinginevyo jaji mkuu atakuwa na uwezo wa kutoa kwa jaji kiongozi mara kwa mara maagizo au maelekezo kuhusu utendaji wa kazi na shughuli zake kama mkuu wa mahakama kuu vile vile jaji mkuu atakuwa na uwezo wa kukasimu kwa jaji kiongozi baadhi ya madaraka yake ya uongozi nausimamizi juu ya utekelezaji wa kazi katika mahakama kuu na mahakama nyinginezo zote za ngazi ya chini yake na kila inapohitajika jaji mkuu anaweza kutekeleza yeye mwenyewe moja kwa moja madaraka yake yoyote aliyoyakasimu kwajaji kiongozi
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kazi ya jaji wa mahakama kuu haitafutwa wakati yupo mtu aliyeshika madaraka ya kiti cha jaji
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii mtu aweza tu kuteuliwa kuwa jajiwa mahakama kuu ikiwa ana sifa maalum kama ilivyofafanuliwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii na awe mtu ambaye amekuwa na mojawapoya sifa maalum kwa muda usiopungua miaka kumi
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa ibara ndogo za na ya ibara hii sifa maalumu maana yake ni mtu aliye na shahada ya sheria kutoka chuo kikuu kinachotambuliwa na mamlaka ya ithibati tanzania na a amekuwa hakimu b amefanya kazi katika utumishi wa umma akiwa na sifa za kufanya kaziya uwakili au ni wakili wakujitegemea c ana sifa ya kusajiliwa kuwa wakili na amekuwa na sifa hizo mfululizokwa muda usiopungua miaka kumi
 iwapo rais atatosheka kwamba ijapokuwa mtu mwenye sifa mojawapo ya hizo sifa maalum hakuwa nayo sifa hiyo kwa muda usiopungua katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania miaka kumi lakini mtu huyo ana uwezo ujuzi na kwa kila hali anafaa kukabidhiwa madaraka ya jaji wa mahakama kuu na kuna sababu za kumfanya mtu huyo astahili kukabidhiwa madaraka hayo basirais aweza kutengua lile sharti la kuwa na sifamaalum kwa muda usiopungua miaka kumi na baadaya kushauriana na tume ya utumishi wamahakama rais aweza kumteua mtu huyo kuwa jaji wa mahakama kuu
 ikitokea kwamba kiti cha jaji kiongozi kitakuwa wazi au kwamba jaji kiongoziatashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababuyoyote basi kazi hizo zitatekelezwa na jaji mmojawapo atakayeteuliwa na rais kwa ajili hiyo na jaji huyo atatekeleza kazi hizo mpakaatakapoteuliwa jaji kiongozi mwingine na kushikamadaraka ya kiti cha jaji kiongozi au mpaka jajikiongozi mwenyewe ambaye alikuwa hamudu kazizake atakaporejea kazini
 ikitokea kwamba kiti cha jaji yeyote kitakuwa wazi au ikiwa jaji yeyote atateuliwakuwa kaimu jaji kiongozi au kama atashindwakutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote au kamajaji mkuu atamshauri rais kuwa kazi za mahakama kuu zilivyo wakati huo zahitaji ateuliwe kaimu jaji basi rais aweza baada ya kushauriana na jajimkuu kama kawaida kumteua kaimu jaji kutoka katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania miongoni mwa watu wenye sifa maalum isipokuwa kwamba a mtu hatahesabiwa kuwa hastahili kuteuliwa kwa mujibu wa mashartiya ibara hii ndogo kwa sababu tukwamba ametimiza umri uliotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii b kwa madhumuni ya kumteua kaimu jaji kwa mujibu wa masharti ya ibarahii ndogo rais aweza kutengua lilesharti la kuwa na sifa maalum kwa muda usiopungua miaka kumi kwa sababu kama zile zilizotajwa katikaibara ndogo ya ya ibara hii
 mtu yeyote atakayeteuliwa kuwa kaimu jaji kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii ataendelea kufanya kazi kama kaimu jaji kwa muda wowote utakaotajwa wakatiwa kuteuliwa kwake au kama muda haukutajwa mpaka uteuzi wake utakapofutwa na rais lakinibila ya kujali kwamba muda wake wa kaziumemalizika au kwamba uteuzi wake umefutwa mtu huyo aweza kuendelea kufanya kazi kama kaimu jaji mpaka amalize kutayarisha na kutoahukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingineyoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwishaanza kuyasikiliza kabla muda wake wa kazi hauja malizika au kabla ya uteuzi wake haujafutwa
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 kila jaji wa mahakama kuu atalazimika kuacha kazi yake atakapotimiza umri wa miakasitini lakini masharti ya ibara hii ndogo yatatumikabila ya kuathiri masharti yafuatayo katika ibara hii
 jaji yeyote wa mahakama kuu anaweza kustaafu kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuriya muungano wakati wowote baada ya kutimizaumri wa miaka hamsini na tano isipokuwa kamarais ataagiza kwamba asistaafu na iwapo raisataagiza hivyo basi huyo jaji atakayehusika namaagizo hayo ya rais hatakuwa na haki yakustaafu mpaka upite kwanza muda wowoteutakaotajwa na rais kwa ajili hiyo
 iwapo rais ataona kuwa kwa ajili ya manufaa ya umma inafaa jaji aliyetimiza umri wamiaka sitini aendelee kufanya kazi na huyo jajimwenyewe anakubali kwa maandishi kuendeleakufanya kazi basi rais aweza kuagiza kuwa jajihuyo aendelee kufanya kazi kwa muda wowoteutakaotajwa na rais
 bila ya kujali kwamba jaji ametimiza umri ambao analazimika kuacha kazi kwa mujibu wamasharti ya ibara hii mtu anayefanya kazi ya jajiwa mahakama kuu aweza kuendelea kufanya kazibaada ya kutimiza umri huo mpaka amalizekutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilisheshughuli nyingine yoyote inayohusika na mashaurimuda wamajajiwamaha kamakuukushikamadarakasheriaya na
 ib
 nasheriaya na
 ib
 na sheria ya na
 ib sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ambayo alikwisha anza kuyasikiliza kabla hajatimiza umri huo wa kuacha kazi
 a utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya majaji kwa sababu mbali na zile zilizoainishwa katika ibara ndogo ya utakuwa kama utakavyo elekezwa na sheria itakayotungwa na bunge
 jaji wa mahakama kuu aweza tu kuondolewa katika madaraka ya kazi kwa sababuya kushindwa kutekeleza kazi yake ama kutokanana maradhi au sababu nyingine yoyote au kwasababu ya tabia mbaya inayoathiri maadili ya kazi ya jaji au sheria ya maadili ya viongozi wa umma na hataweza kuondolewa kazini ila kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
 iwapo rais anaona kuwa suala la kumwondoa jaji kazini lahitaji kuchunguzwa basi katika hali hiyo utaratibu utakuwa kama ifuatavyo a rais anaweza baada ya kushauriana na jaji mkuu kumsimamisha kazi jajihuyo b rais atateua tume ambayo itakuwa na mwenyekiti na wajumbe wenginewasiopungua wawili
na huyomwenyekiti na angalau nusu yawajumbe wengine wa tume hiyoitabidi wawe watu ambao ni majajiutaratibu wakushu ghulikianidhamuyamajajiwamahakamakuu sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania wa mahakama kuu au mahakama ya rufani katika nchi yoyote iliyomo kwenye jumuiya ya madola c tume hiyo itachunguza shauri lote halafu itatoa taarifa kwa rais kuhusumaelezo ya shauri lolote na itamshaurirais kama huyo jaji anayehusika aondolewe kazini kwa mujibu wamasharti ya ibara hii kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyoteau kwa sababu ya tabia mbaya
 ikiwa tume iliyoteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya itamshauri rais kwamba jaji ambaye habari zake zimechunguzwa na hiyo tume aondolewe kazini kwa sababu yakushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi ausababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabiambaya basi rais atamwondoa kazini jaji huyoanayehusika na utumishi wa jaji huyo utakuwa umekoma
 ikiwa suala la kumwondoa jaji kazini limepelekwa kwenye tume kwa ajili ya uchunguzikwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya yaibara hii rais aweza kumsimamisha kazi jaji huyo anayehusika na rais aweza wakati wowote kufuta uamuzi huo wa kumsimamisha kazi jaji huyo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kwa hali yoyote uamuzi huo utabatilika ikiwa tume itamshauri rais kwamba jaji huyo asiondolewe kazini
 masharti ya ibara hii yatatumika bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii
jaji wa mahakama kuu hatashika madaraka yake ila mpaka awe ameapishwakwanza kiapo cha uamunifu na pia kiapo kinginechochote kinachohusika na utendaji wa kazikitakachowekwa kwa mujibu wa sheriailiyotungwa na bunge
sehemu ya tatu ume ya utumishi wa mahakama 
 kutakuwa na tume ya ushauri wa uteuzi wa majaji na ajira ya mahakimu wamahakama za tanzania bara ambayo katika katibahii itaitwa tume ya utumishi wa mahakama
 wajumbe wa tume hiyo watakuwa a jaji mkuu ambaye atakuwa mwenyekiti b mwanasheria mkuu wa serikali c jaji mmoja wa mahakama ya rufaa atakayeteuliwa kwa ajili hiyo na raisbaada ya kushauriana na jaji mkuu kiapo chamajajisheria ya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 tume yautumishiwa maha kamasheria ya na
 ib
 na
 ib
 na
 ib
 na
 ib
 na na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania d jaji kiongozi na e wajumbe wawili watakaoteuliwa na rais
 mtu hataweza kuteuliwa kuwa mjumbe wa tume kwa mujibu wa masharti ya aya ya e yaibara ndogo ya ya ibara hii ikiwa mtu huyo nimbunge au ni mtu mwenye madaraka ya ainanyingine yoyote iliyotajwa kwa ajili hiyo na sheriailiyotungwa na bunge
 katika kutekeleza majukumu yake tume yaweza kukasimu kazi zake kwa kamati mbalimbalizitakazoundwa kwa mujibu wa sheriaitakayotungwa na bunge
 majukumu ya tume yatakuwa ni a kumshauri rais kuhusu uteuzi wa majaji wa mahakama kuu b kumshauri rais kuhusu masuala ya nidhamu ya majaji c kumshauri rais kuhusu mishahara na maslahi ya majaji d kumshauri rais kuhusu uteuzi na nidhamu kwa ajili ya msajili wamahakama ya rufani na msajili wamahakama kuu e kuajiri mahakimu na kusimamia nidhamu yao majukumunamada raka yatumesheriaya na
 ib
 na
 ib
 na na
 na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania f kuunda kamati mbalimbali kwa ajili ya utekelezaji wa majukumu yake
 madaraka ya uteuzi kudhibiti nidhamu na ya kuwaondoa kazini majaji yatakuwa mikononi mwa rais kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 madaraka ya uteuzi kuwathibitisha kazini kudhibiti nidhamu na ya kuwaondoa kazini wasajili wa mahakama ya rufani na mahakama kuuyatakuwa mikononi mwa rais
 madaraka ya kuajiri kuwathibitisha kazini kudhibiti nidhamu na kuwaondoa kazini mahakimuwa mahakama za tanzania bara yatakuwamikononi mwa tume iliyotajwa katika ibara ya 
 bunge linaweza kutunga sheria itakayoweka masharti ya utekelezaji wa majukumu ya tume
 a
itakuwa ni marufuku kwa jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu msajili wa mahakama ya ngazi yoyote hakimu wa ngazi yoyote kujiunga na chama chochote cha siasa isipokuwa tu kwamba atakuwa na haki ya kupigakura iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii
uanachama katikav yamavyasiasasheriaya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya nne mahakama kuu ya zanzibar 
kwa madhumuni ya ufafanuzi wa sura hii ya katiba hii ifahamike kwamba masharti yaliyomokatika sura hii hayazuii kuendelea kuwapo aukuanzishwa kwa mujibu wa sheria zinazotumika zanzibar kwa mahakama kuu ya zanzibar au mahakama zilizo chini ya mahakama kuu yazanzibar
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ya na ya katiba hii mamlaka ya mahakama kuu ya zanzibar yatakuwa kama itakavyoelezwa katika sheria zinazotumika zanzibar
 bila ya kuathiri masharti ya katiba hii au sheria nyingine yoyote iliyotungwa na bunge iwapo sheria yoyote iliotungwa na bunge inayotumika tanzania bara na vile vile tanzania visiwani imekabidhi madaraka yoyote kwamahakama kuu basi mahakama kuu ya zanzibaryaweza kutekeleza madaraka hayo kwa kiasi kilekile inavyoweza kutekeleza mahakama kuu yajamhuri ya muungano
maha kama kuu yazanzibarsheria ya na
 ib
 mamlaka yamaha kamakuu yazanzibarsheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya tano mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano 
 bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya jaji mkuu hatakuwa na madaraka juu yajambo lolote linalohusu muundo na uendeshaji washughuli za siku hadi siku za mahakama zilizoundwa kwa mujibu wa katiba ya zanzibar au sheria yoyote ya anzania zanzibar
 jaji mkuu atashauriana mara kwa mara na jaji mkuu wa zanzibar kuhusu uendeshaji washughuli za mahakama ya rufani kwa jumla na pia kuhusu uteuzi wa majaji wa rufani
 kutakuwa na mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano itakayojulikana kwa kifupikama mahakama ya rufani ambayo mamlakayake yatakuwa kama ilivyoelezwa katika katiba hii au katika sheria nyingine yoyote
 mahakama ya rufani haitakuwa na mamlaka yoyote kuhusu usuluhishi wa suala lolotelitakaloshughulikiwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ya katiba hii ambayo inahusu ubishi kati ya serikali ya jamhuri ya muungano na serikaliya mapinduzi zanzibar
 kazi ya mahakama ya rufani itakuwa ni kusikiliza na kutoa uamuzi juu ya kila rufaatafsiri sheria ya na
 ib
 na sheria ya na
ib
 mahakama ya rufaniya jamhuriya muu nganonamamlakayakesheria za na
 ib
nasheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania inayoletwa mbele ya mahakama ya rufani kutokana na hukumu au uamuzi wa namna nyingine yoyotewa mahakama kuu au mahakama yoyote ya chini iliyopewa mamlaka maalum ya mahakama kuu
 sheria iliyotungwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii na bunge au na baraza la wawakilishi la zanzibar yaweza kuweka masharti yatakayoeleza utaratibu wa kupeleka rufaa mbeleya mahakama ya rufani nyakati na sababu zakukata rufaa na namna ya kushughulikia rufaa hizo
 kutakuwa na jaji mkuu wa mahakama ya tanzania ambaye katika ibara zifuatazokwenye katiba atatajwa tu kwa kifupi kama jaji mkuu na majaji wengine wa rufani wasiopungua wanne isipokuwa kwamba kikao maalum chamahakama nzima kitakamilika kama kitakuwa namajaji wa rufani wasiopungua watano
 jaji mkuu atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye sifa za kuwa jaji warufani na atakuwa ndiye kiongozi wa mahakamaya rufani na pia mkuu wa mahakama ya tanzania kama ilivyofafanuliwa katika ibara ya ya katiba na atashika madaraka ya jaji mkuu mpakaatakapotimiza umri wa kustaafu kama jaji warufani isipokuwa kama a atajiuzulu aujaji mkuunamajajiwa maha kamayarufaninauteuziwaosheria ya na
 ib
 na
 ib
 na
fungula k na
ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b kiti chake kitakuwa wazi kutokana na maradhi au kifo c atavuliwa wadhifa wa jaji mkuu na rais
 majaji wengine wa rufani watateuliwa na rais baada ya kushauriana na jaji mkuu kutoka miongoni mwa watu wenye sifa za kuteuliwa kuwamajaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muunganozilivyoainishwa katika ibara ya ya katiba aukutoka miongoni mwa watu wanaoweza kuteuliwakuwa majaji wa mahakama kuu ya zanzibar kwa mujibu wa sheria zinazotumika zanzibar nawamekuwa na sifa hizo kwa muda usiopungua miaka kumi na tano
 iwapo itatokea kwamba a kiti cha jaji mkuu kitakuwa wazi au b jaji mkuu hayupo tanzania au c jaji mkuu atashindwa kutekeleza kazi yake kwa sababu yoyote na rais ataona kuwa kwa muda wa tukiololote kati ya hayo matatu inafaa kumteua kaimu jaji mkuu basi rais anaweza kumteua kaimu jaji mkuu kutoka miongoni mwa majaji wa rufani
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kaimu jaji mkuu atatekeleza kazi za jaji mkuu mpaka atakapoteuliwa jaji mkuu mwingine au mpaka jaji mkuu ambaye alikuwa hayupo tanzania au alikuwa hamudu kazi zake atakaporejea kazini
 ikitokea kwamba kiti cha jaji wa rufani kitakuwa wazi au endapo jaji wa rufani yeyote atateuliwa kuwa kaimu jaji mkuu au kama jaji warufani atashindwa kutekeleza kazi zake kwasababu yoyote au jaji mkuu atamshauri rais kuwakazi za mahakama ya rufani ilivyo wakati huozahitaji ateuliwe kaimu jaji wa rufani basi rais aweza baada ya kushauriana na jaji mkuu kumteua kaimu jaji wa rufani kutoka miongoni mwawatu ambao wanaweza kuteuliwa kuwa majaji wa rufani kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
 mtu yeyote atakayeteuliwa kuwa kaimu jaji wa rufani ataendelea kufanya kazi kama kaimu jaji wa rufani kwa muda wowote utakaotajwawakati wa kuteuliwa kwake au endapo muda haukutajwa mpaka uteuzi wake utakapofutwa na rais lakini bila ya kujali kwamba muda wake wa kazi umemalizika au kwamba uteuzi wake umefutwa mtu huyo anaweza kuendelea kufanya kazi kama kaimu jaji wa rufani mpaka amalize kutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na rufaa aumashauri mengine yoyote ambayo alikwishaanza katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kuyasikiliza kabla ya muda wake wa kazi haujamalizika au uteuzi wake haujafutwa
 kwa madhumuni ya kuondoa mashaka juu ya ufafanuzi wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii na ibara ya ya katiba hii inatamkwarasmi hapa kwamba mtu aliyeteuliwa kuwa kaimujaji wa rufani atakuwa na mamlaka kamili ya jaji wa rufani na atatekeleza kazi zote za jaji wa rufani na kwamba idadi ya majaji iliyotajwa katikaibara ya ya katiba hii haitaathirika kwa sababutu mmoja au zaidi ya majaji wa rufani katika kikao chochote ni kaimu jaji wa rufani
 ofisi ya jaji wa rufani haitafutwa wakati yupo mtu aliyeshika madaraka ya kiti cha jaji wa rufani
jaji yeyote wa mahakama ya rufani hatakuwa na mamlaka ya kusikiliza shauri lolote katika mahakama kuu au katika mahakama ya hakimu ya ngazi yoyote
isipokuwa kwamba iwapojaji yeyote wa mahakama kuu atateuliwa kuwajaji wa mahakama ya rufani basi hata baada ya kuteuliwa kwake kuwa jaji wa mahakama ya rufani jaji huyo aweza kuendelea kufanya kazizake katika mahakama kuu mpaka amalizekutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwisha anza kuyasikiliza kablahajateuliwa kuwa jaji wa mahakama ya rufani mamlaka ya majajiwa maha kamaya rufanisheria ya na
 ib
 na na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kwa ajili hiyo itakuwa halali kwake kutoa hukumu au uamuzi mwingine wowote unaohusika kwakutumia na kutaja madaraka aliyoshika kabla ya kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama ya rufani lakini endapo hatimaye hukumu hiyo au uamuzi huomwingine utapingwa kwa njia ya rufaaitakayofikishwa mbele ya mahakama ya rufani basi katika hali hiyo jaji huyo wa mahakama ya rufani hatakuwa na mamlaka ya kusikiliza rufaahiyo
 kila jaji wa rufani atalazimika kuacha kazi yake atakapotimiza umri wa miaka sitini natano lakini masharti ya ibara hii ndogo yatatumikabila kuathiri masharti yafuatayo katika ibara hii
 jaji yeyote wa rufani aweza kustaafu kazi ya ujaji wa rufani wakati wowote baada ya kutimiza umri wa miaka sitini isipokuwa kama rais ataagiza kwamba asistaafu na iwapo raisataagiza hivyo basi huyo jaji wa rufaniatakayehusika na maagizo hayo ya rais hatakuwa na haki ya kustaafu mpaka upite kwanza muda wowote utakaotajwa na rais kwa ajili hiyo
 iwapo rais ataona kuwa kwa ajili ya manufaa ya umma inafaa jaji wa rufani aliyetimizaumri wa miaka sitini na tano aendelee kufanya kazi na jaji huyo wa rufani anakubali kwa maandishi kuendelea kufanya kazi basi rais aweza kuagizakuwa jaji huyo wa rufani aendelee kufanya kazi kwa muda wowote utakaotajwa na rais
muda wautumishiwa majajiwa rufanisheriaya na
 ib
 na
 ib
 na sheria ya na
ib katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania bila ya kujali kwamba jaji wa rufani ametimiza umri ambao analazimika kuacha kazi kwa mujibu wa masharti ya ibara hii mtu anayefanya kazi ya jaji wa rufani aweza kuendelea kufanya kazi baada ya kutimiza umri huo mpaka amalizekutayarisha na kutoa hukumu au mpaka akamilishe shughuli nyingine yoyote inayohusika na mashauri ambayo alikwisha anza kuyasikiliza kabla hajatimiza umri huo wa kuacha kazi
 a utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya majaji wa rufani kwa makosa mbali na yaleyaliyoainishwa katika ibara ndogo ya utakuwa kama utakavyoelekezwa na sheria itakayotungwa na bunge
 jaji wa rufani aweza kuondolewa katika madaraka ya kazi ya jaji wa rufani kwa sababuya kushindwa kutekeleza kazi zake ama kutokanana maradhi au sababu nyingine yoyote au kwasababu ya tabia mbaya na hataweza kuondolewakazini ila kwa mujibu wa masharti ya utaratibu unaofanana na ule uliowekwa kwa ajili ya kumwondoa kazini jaji wa mahakama kuu kamailivyoelezwa katika ibara ndogo ya na ya ya ibara ya a ya katiba hii na kwa ajili hiyomasharti ya ibara ndogo ya ya ibara hiyo ya a yatatumika kwa jaji wa rufani kwa namna ile ile yanavyotumika kwa jaji wa mahakama kuu
utaratibuwakushu ghulikianidhamuya majajiwa rufanisheriaya na
ib katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania masharti ya ibara hii yatatumika bila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba hii
jaji wa mahakama ya rufani hatashika madaraka yake ila mpaka awe ameapishwa kiapocha uaminifu na kiapo kingine chochote kinachohusika na utendaji wa kazi kitakachowekwa kwa mujibu wa sheriailiyotungwa na bunge
 akidi ya kila kikao cha mahakama ya rufani ni majaji wa mahakama ya rufani wasiopungua watatu
 katika kila rufaa suala linalohitaji uamuzi wa mahakama ya rufani itaamuliwa kwa kufuatakauli ya walio wengi kati ya majaji wa mahakamaya rufani waliosikiliza rufaa
kiapo chamajajiwamahakamaya rufanisheriaya na
 ib
nasheriaya na
 ib
 akidi ya vikao vyamaha kamaya rufanisheria za na
 ib
 na sheriaya na
 ib
 sheria ya na
 fungula k katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
jaji mmoja wa mahakama ya rufani aweza kutekeleza madaraka yoyote ya mahakama ya rufani ambayo hayahusiki na kutoa uamuzi juu ya rufaa isipokuwa kwamba a katika mashauri ya jinai iwapo jaji wa mahakama ya rufani aliyeombwa kutekeleza madaraka hayo atatoauamuzi ambao mwombaji haridhikinao basi mwombaji atakuwa na hakikutaka maombi yake yaamuliwe namahakama ya rufani b katika mashauri ya madai mahakama ya rufani yaweza kubatilisha aukubadilisha amri agizo au uamuzi wanamna nyingine wowote uliotolewana jaji mmoja wa mahakama ya rufani kwa mujibu wa masharti ya ibara hii
mashauri yana yowezakuamu liwana jajimmojawa maha kamaya rufaasheria ya na
 ib
 na sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya sita utara tibu wa kupeleka hati na kutekeleza maagizo yaliyomo katika hati zilizot olewa na mahakama 
 hati zenye maagizo yaliyotolewa na mahakama za tanzania bara na mahakama za tanzania zanzibar katika mashauri ya madai yaaina zote na mashauri ya jinai ya aina zote pamojana hati za kuamuru kukamata watu zaweza kupelekwa mahali popote nchini tanzania na maagizo hayo yaweza kutekelezwa mahali popotenchini tanzania kwa kufuata masharti yafuatayo a iwapo mahakama imetoa hati zenye maagizo yatakayotekelezwa mahaliambako mahakama hiyo hainamamlaka basi hati hiyo itapelekwahuko na maagizo yaliyomo katika hatihiyo yatatekelezwa kwa mujibu wautaratibu unaotumika huko kwa ajiliya kupeleka hati au kutekelezamaagizo yaliyomo katika hatiiliyotolewa na mahakama yenyemamlaka huko ilikopelekwa hati na b iwapo sheria inayotumika huko ilikopelekwa hati imeweka mashartikwamba hati zilizotolewa namahakama ya mahali pengine nilazima ithibitishwe kwanza namahakama yenye mamlaka mahaliutekelezajiwamaagizoya maha kamautafa nywanchinitanzaniakote sheriaya na
 ib
 na na
ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania hapo inapotumika sheria hiyo basi kila hati iliyotolewa na mahakama yamahali pengine itabidi ithibitishwe kwanza kwa mujibu wa sheria hiyo kabla maagizo yaliyomo katika hatihiyo hayajatekelezwa
 iwapo mtu amekamatwa mahali popote nchini tanzania kwa mujibu wa hati ya kuamurukukamatwa kwake iliyotolewa na mahakamaambayo haina mamlaka mahali hapo alipokamatwa mtu huyo basi mtu huyo atahesabiwa kuwa yuko chini ya ulinzi halali na aweza kufikishwa mbeleya mahakama iliyotoa hati hiyo lakini masharti hayayaliyomo katika ibara hii ndogo itabidi yatumiwe bila kuathiri masharti ya sheria inayotumika hapo mahali alipokamatwa mtu huyo
 masharti yaliyomo katika ibara hii hayatazuia sheria kuweka utaratibu kwa ajili yakupeleka nje ya tanzania hati zilizotolewa namahakama za tanzania bara au mahakama za tanzania zanzibar
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya saba mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano 
kutakuwa na mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano ambayo mamlaka yake muundo wake na utaratibu wa shughuli zake ni kama ilivyoelezwa katika ibara ya na ya katiba hii
 kazi pekee ya mahakama maalum ya katiba ya jamhuri ya muungano ni kusikiliza shaurilililotolewa mbele yake kutoa uamuzi wa usuluhishi juu ya suala lolote linalohusika na tafsiri ya katibahii iwapo tafsiri hiyo au utekelezaji wake unabishaniwa kati ya serikali ya jamhuri ya muungano naserikali ya mapinduzi zanzibar
 katika kutekeleza kazi yake kwa mujibu wa masharti ya ibara hii mahakama maalum ya katibahaitakuwa na mamlaka ya kuchunguza au kubadilisha uamuzi wa mahakama kuu au uamuzi wa mahakama ya rufani uliotolewa kwa mujibu wa masharti yaibara ya ya katiba hii au uamuzi wa mahakamaya rufani uliotolewa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba hii
mahakamamaalumya katibayajamhuri yamuunganosheriaya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 mamlaka yamaha kamamaalumyakatibasheria ya na
 ib
 nasheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kila uamuzi wa usuluhishi utakaotolewa na mahakama maalum ya katiba kwa mujibu waibara hii utakuwa ndio wa mwisho hakuta kuwa na haki ya kukata rufaa popote
 mahakama maalum ya katiba itakuwa na wajumbe ambao nusu ya jumla ya wajumbewote watateuliwa na serikali ya jamhuri yamuungano na nusu nyingine ya jumla hiyowatateuliwa na serikali ya mapinduzi zanzibar
 mtu anayeweza kuteuliwa kuwa mjumbe wa mahakama maalum ya katiba ni yule tu ambayeni jaji au aliyepata kuwa jaji wa mahakama yarufani jaji wa mahakama kuu ya jamhuri yamuungano au wa mahakama kuu ya zanzibar aumtu mwenye uwezo na ujuzi wa kazi ya jaji naanayestahili kuteuliwa kuwa jaji au kaimu jaji kwamujibu wa sheria inayotumika tanzania bara nasheria inayotumika tanzania zanzibar kadri haliitakavyokuwa
 mtu aweza kuteuliwa kuwa mjumbe wa mahakama maalum ya katiba ama kwa ajili yakusikiliza shauri moja tu au mashauri mawili auzaidi kama yatatokea
mjumbe ataendeleakutekeleza madaraka ya kazi yake kama mjumbewa mahakama maalum ya katiba mpaka shaurianalohusika nalo litakapokwisha au mpaka uteuziwake utakapofutwa au mpaka atakaposhindwakutekeleza kazi yake kama mjumbe kwa sababuya maradhi au sababu nyingine yoyote
muundowa maha kamamaalumya katibasheria ya na
 ib
 na na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 mahakama maalum ya katiba itafanya vikao vyake wakati ule tu kunapokuwa na shaurila kusikiliza na itafanya vikao vyake mahali popotepatakapoamuliwa kwa utaratibu utakaotumika kwaajili ya mashauri yatakayosikilizwa na mahakamamaalum ya katiba
 akidi ya kila kikao cha mahakama maalum ya katiba ni wajumbe wote na iwapo mjumbeyeyote atakuwa hayupo au ikiwa kiti cha mjumbeyeyote kitakuwa wazi basi serikali iliyomteua mjumbe huyo ambaye hayupo au ambaye kiti chakeki wazi itamteua mjumbe mwingine wa kushikamahali pake
mjumbe wa muda aliyeteuliwa kwa mujibu wa ibara hii ndogo ataendelea kutekeleza kazi katika mahakama maalum ya katiba mpakamjumbe wa kawaida atakaporejea kazini au mpaka mtu atakapoteuliwa kujaza nafasi iliyo wazi au mpaka shauri litakapokwisha kutegemea ni lipi katiya mambo hayo litakalotokea mapema zaidi
 kila suala linalohitaji uamuzi wa mahakama maalum ya katiba litaamuliwa kwa kufuata kauli yatheluthi mbili ya wajumbe kutoka tanzania bara natheluthi mbili ya wajumbe kutoka tanzania zanzibar
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti kuhusu utaratibu wa uchaguziwa mwenyekiti wa mahakama maalum ya katiba utaratibu wa kupeleka shauri mbele ya mahakama hiyo utaratibu wa kuendesha shauri katikautaratibu katikavikaovyamahakamamaalumyakatibasheria ya na
 ib
 sheriaya na
 fungu la k katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mahakama na utaratibu wa kuwasilisha serikalini uamuzi wa mahakama maalum ya katiba isipokuwa kwamba iwapo shauri lolote litafikishwa mbele ya mahakama maalum ya katiba wakati hakuna sheria yoyote ya aina iliyoelezwakatika ibara hii ndogo basi shauri litasikilizwa nakuamuliwa kwa kufuata utaratibu utakaowekwa na mahakama yenyewe kabla ya kuanza kusikiliza shauri au iwapo wajumbe wa mahakamawatashindwa kukubaliana juu ya utaratibu huo basi shauri litasikilizwa na kuamuliwa kwa kufuata utaratibu utakaoamuliwa na serikali ya jamhuri ya muungano kwa kushirikiana na serikali yamapinduzi ya zanzibar
sura ya sita tume ya haki za binadamu na utawala bora na sekret arieti ya maadili ya viongozi wa umma sehemu ya kwanza ume ya haki za binadamu na utawala bora 
 kutakuwa na tume itakayoitwa tume ya haki za binadamu na utawala bora ambayo majukumu yake yatakuwa kama ilivyoelezwa katikaibara ya ya katiba hii
 tume ya haki za binadamu na utawala bora itakuwa na makamishna wafuatao tume ya hakiza bina damunautawalaborasheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania a mwenyekiti ambaye atakuwa ni mtu mwenye sifa ya kuweza kuteuliwa kuwa jaji b makamu mwenyekiti ambaye atateuliwa kwa kuzingatia kanuni kwamba endapo mwenyekiti ni mtu anayetoka upande mmoja wa jamhuri ya muungano yeye atakuwani mtu wa kutoka upande mwingine wa jamhuri ya muungano c makamishna wengine wasiozidi watano watakaoteuliwa kutoka miongoni mwa watu wenye ujuzi uzoefu na upeo mkubwa katika mambo ya haki za binadamu sheria utawala siasa au mambo ya jamii d makamishna wasaidizi
 makamishna na makamishna wasaidizi wote watateuliwa na rais baada ya kushauriana na kamati ya uteuzi
 kutakuwa na kamati ya uteuzi kwa madhumuni ya ibara hii ambayo itakuwa na wajumbe wafuatao a jaji mkuu wa mahakama ya rufani b spika wa bunge katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania c jaji mkuu wa zanzibar d spika wa baraza la wawakilishi na e naibu mwanasheria mkuu wa serikali ambaye atakuwa ndiyekatibu wa kamati hii
 mwenyekiti makamu mwenyekiti na makamishna wengine wote kila mmoja atashikamadaraka yake kwa kipindi cha miaka mitatu na anaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine kimoja tu cha miaka mitatu
 kwa madhumuni ya kuwakinga makamishna kutokana na migongano ya imasilahi mtu yeyote akiteuliwa kuwa kamishna wa tume atalazimika kuacha mara moja madaraka yoyote katika chama chochote cha siasa au madaraka ya aina nyingine yoyote itakayotajwa kwa ajili hiyo na sheria iliyotungwa na bunge
 kamishna au kamishna msaidizi wa tume aweza tu kuondolewa katika madaraka ya kaziyake katika tume kwa sababu ya kushindwakutekeleza kazi yake ama kutokana na maradhi ausababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabiambaya inayoathiri maadili ya kazi ya kamishna
 tume yaweza kutekeleza shughuli zake bila ya kujali kwamba kuna nafasi iliyo wazi miongoni mwa viti vya wa jumbe au kwamba mjumbe mmojawapo hayupo
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 tume ya haki za binadamu na utawala bora itatekeleza majukumu yafuatayo a kuhamasisha nchini hifadhi ya haki za binadamu na wajibu kwa jamii kwa mujibu wa katiba na sheria za nchi b kufanya shughuli za kupokea malalamiko ya uvunjaji wa haki za binadamu kwa jumla c kufanya uchunguzi juu ya mambo yanayohusu uvunjaji wa haki za binadamu na ukiukwaji wa misingi yautawala bora d kufanya utafiti kutoa na kueneza nchini elimu kwa umma kuhusu haki za binadamu na utawala bora e kama ikibidi kufungua mashauri mahakamani ili kuzuia vitendo vya uvunjaji wa haki za binadamu aukurekebisha haki inayotokana na uvunjwaji huo wa haki za binadamu au ukiukwaji wa misingi ya utawala bora f kuchunguza mwenendo wa mtu yeyote anayehusika au taasisiyoyote inayohusika na masharti yamaju kumu yatumena taratibuzautekelezajisheria ya na
 ib
 t
sna
 la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ibara hii katika utekelezaji wa kawaida wa madaraka ya kazi au majukumu yake au utekelezaji unaokiuka madaraka hayo g kutoa ushauri kwa serikali na vyombo vingine vya umma na vya sekta ya binafsi kuhusu haki za binadamu nautawala bora h kuchukua hatua zipasazo kwa ajili ya kukuza na kuendeleza usuluhishi na suluhu miongoni mwa watu nataasisi mbalimbali wanaofika aukufikishwa mbele ya tume
 tume itakuwa ni idara inayojitegemea na bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii tume haitalazimika kufuata maagizo au amri ya mtu yeyote au idara yoyote ya serikali aumaoni ya chama chochote cha siasa au ya taasisinyingine yoyote ya umma au ya sekta ya binafsi
 masharti ya ibara ndogo ya yasihesabiwe kuwa yanamzuia rais kutoa maagizoau amri kwa tume wala hayatoi haki kwa tumekutofuata maagizo au amri endapo rais ataonakuwa kuhusiana na jambo lolote au hali yoyote masilahi ya taifa yahitajia hivyo
 tume itafanya uchunguzi kwa kufuata masharti ya ibara hii na masharti ya sheria katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo na itafanya uchunguzi juu ya mtu yeyote anayehusika au taasisi yoyote inayohusika kila itakapoagizwa na rais kufanya uchunguzi vilevile isipokuwa kama rais ameagizatume isifanye uchunguzi tume yawezakufanya uchunguzi wakati wowote inapoonainafaa kuchunguza mwenendo wa mtu yeyote anayehusika au taasisi yoyote inayohusika na masharti ya ibara hii anayetuhumiwa au inayotuhumiwa kwa kukiuka madaraka ya kazi yake kutumia vibaya madaraka ya kazi yake au majukumu ya taasisi hiyo au kwa uvunjaji wa haki za binadamu au misingi ya utawala bora
 tume haitakuwa na mamlaka yoyote ama kwa mujibu wa masharti ya ibara hii au masharti ya sheria yoyote iliyotungwa na bunge kwamadhumuni ya sura hii ya katiba hii ya kuchunguzauamuzi wa jaji yeyote hakimu yeyote au wamahakama iwapo uamuzi huo ameutoa katika kutekeleza madaraka ya kazi yake vilevile tume haitakuwa na mamlaka ya kuchunguza uamuziwowote uliotolewa na chombo chochote chenye asili ya mahakama kilichoanzishwa kwa mujibu wa sheria iwapo uamuzi huo umetolewa katikakutekeleza mamlaka yake
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa watumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano na wale wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar watumishi na viongozi wa vyama vya siasa katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania wanaoshughulikia mambo ya umma wajumbe na watumishi wa tume zote za serikali ya jamhuri ya muungano na za serikali hizo mashirika ya umma na vyombo ingine vya binafsi kama ni kampuni jumuiya ushirika wadhamini au muundo mwinginewowote kadri itakavyoelezwa katika sheriailiyotungwa na bunge lakini masharti haya hayatatumika kwa rais wala kwa kiongozi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar isipokuwa tu kwa kuzingatia masharti ya ibara ya ya katibahii au ibara ya ya katiba ya zanzibar ya 
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya ibara hii bunge laweza kutunga sheria kwa mujibu wa masharti ya sura hii ya katiba hii kwaajili ya kuweka masharti kuhusu mamlaka ya tume utaratibu wa kuendesha shughuli zake na kuhusu kinga za kisheria watakazokuwa nazo makamishna na watumishi wa tume kwa makusudiya kuwawezesha kutekeleza kazi zao bila yamatatizo ya kisheria
 tume haitachunguza mambo yafuatayo kwa madhumuni ya kutekeleza majukumu yake yaani a jambo lolote ambalo liko mbele ya mahakama au chombo kinginechocha kimahakama b jambo lolote linalohusu uhusiano au mashirikiano kati ya serikali namamlaka ya tume nautaratibuwa shugh uli zakesheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania serikali ya nchi yoyote ya nje au shirika la kimataifa c jambo linalohusu madaraka ya rais kutoa msamaha d jambo jingine lolote lililotajwa na sheria yoyote
 kila mwaka wa fedha tume itatayarisha na kuwasilisha kwa waziri anayesimamia haki zabinadamu taarifa kuhusu a shughuli za tume katika mwaka uliotangulia b hali ya utekelezaji wa hifadhi ya haki za binadamu katika jamhuri yamuungano na waziri atawasilishambele ya bunge kila taarifa iliyowa silishwa kwake na tume mapema iwezekanavyo baada ya kuipokea masharti ya ibara ndogo ya hayatahesabiwa kuwa yanaizuia tumekuwasilisha taarifa nyingine yoyote kwa mtu mwingine au mamlaka nyingine yoyote
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma 
 kutakuwa na sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma ambayo itakuwa na mamlakaya kuchunguza tabia na mwenendo wa kiongoziwa umma yeyote kwa madhumuni ya kuhakikisha kwamba masharti ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma yanazingatiwa ipasavyo
 kwa madhumuni ya ibara hii maana ya kiongozi wa umma na masharti ya maadili yaviongozi wa umma itabidi ifahamike kwa mujibu wa masharti ya sheria ya maadili ya viongozi wa umma au masharti ya sheria nyingine yoyoteiliyotungwa na bunge kwa kadri masharti hayo yanavyohusika na suala la uongozi na ufafanuzi wake
 sekretarieti ya maadili itakuwa na kamishna wa maadili na wafanyakazi wengine ambao idadi yao itatajwa na sheria iliyotungwa na bunge
 bunge litatunga sheria itakayoainisha misingi ya maadili ya viongozi wa umma itakayozingatiwa na watu wote wanaoshika nafasi za madaraka zitakazotajwa na sheria iliyotungwa na bunge
mamlaka ya tume nautara tibuwa shugh uli zakesheria ya na
 ib
 na
 ib
 na
ib
 na na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania misingi ya maadili ya viongozi wa umma a itafafanua nafasi za madaraka ambazo watu wenye kushika nafasihizo watahusika nayo b itawataka watu wanaoshika nafasi fulani za madaraka kutoa mara kwa mara maelezo rasmi kuhusu mapato rasilimali na madeni yao c itapiga marufuku mienendo na tabia inayopelekea kiongozi kuonekanahana uaminifu anapendelea au si muadilifu au inaelekea kukuza au kuchochea rushwa katika shughuliza umma au inahatarisha maslahi au ustawi wa jamii
d itafafanua adhabu zinazoweza kutolewa kwa kuvunja misingi ya maadili e itaelekeza taratibu madaraka na desturi zitakazofuatwa ili kuhakikishautekelezaji wa maadili f itaweka masharti mengine yoyote yanayofaa na ambayo ni muhimu kwa madhumuni ya kukuza na katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kudumisha uaminifu uwazi kutopendelea na uadilifu katika shughuli za umma na kwa ajili ya kulinda fedha na mali nyinginezo zaumma
 bunge laweza kwa sheria kuweka masharti ya mtu kufukuzwa au kuondolewa kazini kutokana na kuvunja maadili ya viongozi bila ya kujali kama kazi hiyo ni ya kuchaguliwa au kuteuliwa
sura ya saba asharti kuhusu fedha za jamhuri ya muungano sehemu ya kwanza mchango na mgawanyo wa mapato ya jamhuri ya muungano 
serikali ya jamhuri ya muungano itatunza akaunti maalum itakayoitwa akaunti ya fedha yapamoja na ambayo itakuwa ni sehemu ya mfukomkuu wa hazina ya serikali ya jamhuri ya muungano ambamo kutawekwa fedha yote itakayo changwa na serikali mbili kwa kiasikitakachoamuliwa na tume ya pamoja ya fedhakwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge kwa madhumuni ya shughuli za jamhuri ya muungano kwa mambo ya muungano
akaunti ya fedha yapamojasheria ya na
 ib
 t
na
 la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 kutakuwa na tume ya pamoja ya fedha yenye wajumbe wasiozidi saba ambaowatateuliwa na rais kwa mujibu wa ibara hii na masharti ya sheria iliyotungwa na bunge
 majukumu ya tume yatakuwa ni a kuchambua mapato na matumizi yanayotokana na au yanayohusuutekelezaji wa mambo ya muunganona kutoa mapendekezo kwa serikali mbili kuhusu mchango na mgawo wa kila mojawapo ya serikali hizo b kuchunguza kwa wakati wote mfumo wa shughuli za fedha wa jamhuri ya muungano na pia uhusiano katikamambo ya kifedha kati ya serikali mbili c kutekeleza majukumu mengine ambayo rais ataipatia tume au kama rais atakavyoagiza na kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge
tume yapamojaya fedhasheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sehemu ya pili mfuko mkuu wa hazina na fedha za jamhuri ya muungano 
 fedha zote zitakazopatikana kwa njia mbalimbali kwa ajili ya matumizi ya serikali ya jamhuri ya muungano isipokuwa fedha za aina iliyotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii zitawekwa katika mfuko mmoja maalum ambaoutaitwa mfuko mkuu wa hazina ya serikali
 fedha ambazo hazitawekwa kwenye mfuko mkuu wa hazina ya serikali ni zile zoteambazo zimetajwa na sheria kwamba zitumikekwa shughuli maalum au ziwekwe katika mfukomwingine kwa ajili ya matumizi maalum
 fedha hazitatolewa kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali kwa ajili ya matumizi ila kwamujibu wa masharti yafuatayo a fedha hizo ziwe kwa ajili ya matumizi ambayo yameidhinishwa yatokane nafedha zilizomo katika mfuko mkuu wahazina ya serikali na idhini hiyo iweimetolewa na katiba hii au sheria nyingine yoyote b fedha hizo ziwe kwa ajili ya matumizi ambayo yameidhinishwa ama nasheria ya matumizi ya serikaliiliyotungwa mahususi na bunge ausheria iliyotungwa kwa mujibu wamfukomkuu wahazinayaserikali yajamhuriya muu nganosheriaya na
 ib
 masharti ya kutoafedhazamatu mizikutokamfukomkuuwahazinayaserikalisheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania masharti ya ibara ya ya katiba hii
 fedha zilizomo katika mfuko maalum wowote wa serikali ukiachilia mbali mfuko mkuuwa hazina ya serikali hazitatolewa kutoka mfukohuo kwa ajili ya matumizi ila mpaka matumizi hayoyawe yameidhinishwa na sheria
 fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali hazitatolewa kutoka mfuko huokwa ajili ya matumizi ila mpaka matumizi hayo yaweyameidhinishwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu za serikali na pia kwa sharti kwamba fedhahizo ziwe zimetolewa kwa kufuata utaratibuuliowekwa kwa ajili hiyo kwa mujibu wa sheriailiyotungwa na bunge
 rais atatoa maagizo kwa watu wanaohusika kwamba watengeneze na kuwasilishakwenye bunge katika kila mwaka wa fedha wa serikali makadirio ya mapato na matumizi ya serikali ya jamhuri ya muungano kwa ajili ya kipindi cha mwaka wa fedha unaofuata
 baada ya bunge kuyakubali makadirio ya matumizi mbali na matumizi ambayoyameidhinishwa ama na katiba hii au sherianyingine yoyote kuwa yatokane na fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali kutawasilishwa kwenye bunge muswada ambao utaitwa muswada wa sheria ya matumizi ya fedhautaratibu wakuidhi nishamatu miziya fedhazili zomokatikamfukomkuu wahazina yaserikalisheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania za serikali kwa ajili ya kuidhinisha matumizi ya fedha kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali na fedha hizo zitakazotolewa kulipa gharama za shughuli mbalimbali za serikali zinazohusika namakadirio hayo
 ikiwa katika mwaka wa fedha wowote inaonekana kwamba a fedha za matumizi zilizoidhinishwa na sheria ya matumizi ya fedha za serikali kwa ajili ya shughuli fulanihazitoshi au kwamba imekuwalazima kulipa gharama za shughuli ambayo haikupangiwa fedha za matumizi kwa mujibu wa sheria au b kuna fedha ambazo zimetumiwa kwa ajili ya shughuli fulani kwa kiasi kinachozidi kiwango cha matumiziyaliyoidhinishwa na sheria yamatumizi ya fedha za serikali kuhusu shughuli hiyo au kwamba fedha zimetumiwa kulipia gharama zashughuli ambayo haikupangiwafedha za matumizi kwa mujibu wa sheria kutawasilishwa kwenye bunge makadirio ya matumizi yanyongeza au kadri itakavyokuwa maelezo ya matumizi ya ziada na baada ya bunge kuyakubali hayo makadirio ya matumizi ya nyongezaau maelezo ya matumizi ya ziada katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kutawasilishwa kwenye bunge muswada wa sheria ya matumizi yafedha za serikali kwa ajili ya kuidhinisha matumizi ya fedha kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali na fedha hizo zitatumiwa kulipiagharama za shughuli zinazohusika nahayo makadirio au maelezo
 hakuna kodi ya aina yoyote itakayotozwa isipokuwa kwa mujibu wa sheriailiyotungwa na bunge au kwa mujibu wa utaratibuuliowekwa kisheria na uliotiliwa nguvu kisheria na sheria iliyotungwa na bunge
 masharti yaliyomo katika ibara ndogo ya ya ibara hii hayatalizuia baraza la mapinduzi la zanzibar kutumia mamlaka yake ya kutoza kodi yaaina yoyote kwa mujibu wa madaraka ya barazahilo
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuidhinisha matumiziya fedha kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikalikwa kufuata utaratibu ulioelezwa katika ibarandogo ya ya ibara hii
 iwapo mwaka wa fedha wa serikali umeanza na sheria ya matumizi ya fedha za serikali inayohusika na mwaka huo haijaanza kutumika basirais aweza kuidhinisha fedha itolewe kutokamfuko mkuu wa hazina ya serikali kwa ajili yamasharti ya kutozakodisheriaya na
 ib
 utaratibu wakuidhi nishamatumiziya fedhakabla yasheria zamatumizikuanzakutumikasheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kulipia gharama za lazima za shughuli za serikali na fedha hizo zitatumiwa mpaka ipite miezi minnetangu mwanzo wa mwaka wa fedha mpaka sheria ya matumizi ya fedha za serikali itakapoanza kutumika kutegemea ni lipi kati ya mambo hayolitakalotokea mapema zaidi
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti kuhusu mambo yafuatayo a kuanzisha mfuko wa matumizi ya dharura na kumwezesha rais au waziri aliyeteuliwa na rais kwa ajilihiyo kuazima fedha kutoka mfuko huokulipia gharama za jambo la haraka na la dharura ambalo halikutazamiwa kutokea na ambalo halikupangiwafedha zozote za matumizi na b kumwezesha rais au waziri aliyeteuliwa na rais kwa ajili hiyokutumia fedha zilizotengwa mahsusikwa ajili ya shughuli fulani kulipia gharama za jambo la haraka na la dharura kama ilivyoelezwa katika ayaya a ya ibara hii ndogo
 iwapo fedha zimeazimwa kutoka mfuko wa matumizi ya dharura au fedha zilitengwa mahsusi kwa ajili ya shughuli fulani zimetumiwakulipia gharama za jambo la haraka na la dharura basi kutawasilishwa kwenye bunge makadirio yamfuko wamatu miziyadha rurasheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania matumizi ya nyongeza na baada ya bunge kuyakubali makadirio hayo muswada wa sheria ya matumizi ya fedha za serikali utakaowasilishwa kwenye bunge kwa ajili ya kuidhinisha matumizi hayo ya nyongeza utahakikisha kwamba fedhazozote zilizoazimwa kutoka mfuko wa matumiziya dharura zitarudishwa kwenye mfuko huo kutokana na fedha za matumizi yatakayoidhinishwa na muswada huo
 deni la taifa litadhaminiwa na mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya jamhuri ya muungano
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa ibara hii deni la taifa maana yake ni deni lenyewe na pia faida inayolipwa juu ya deni hilo fedha zinazowekwa akiba kwa ajili ya kulipa deni polepole na gharama zote zinazoambatana na usimamizi wa deni hilo
deni la taifasheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 watumishi wa serikali wanaohusika na masharti ya ibara hii watalipwa mishahara naposho kama itakavyoelezwa na sheria iliyotungwa na bunge
 fedha za malipo ya mishahara na posho za watumishi wa serikali wanaohusika na mashartiya ibara hii pamoja na fedha za malipo ya uzeeni na kiinua mgongo kwa wale wanaostahili malipo hayo miongoni mwa watumishi hao zitatolewakutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali
 mshahara anaolipwa mtumishi wa serikali anayehusika na masharti ya ibara hii pamoja namasharti yake ya kazi havitabadilishwa baada yamtumishi huyo kuteuliwa kwa jinsi ambayo itapunguza maslahi ya mtumishi huyo lakini maelezo haya hayahusiki na posho anayolipwamtumishi huyo
 iwapo mtumishi wa serikali anayehusika na masharti ya ibara hii ana hiari ya kuchaguakima cha mshahara au aina ya masharti ya kazi basi kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii mshahara wa kima hicho atakachochagua na aina hiyo yamasharti ya kazi atakayochagua vitahesabiwakuwa vina masilahi zaidi kwake kuliko kima cha mshahara kingine chochote ambacho anaweza kuchagua au aina ya masharti ya kazi nyingineyoyote ambayo angeweza kuchagua
mishahara yawatumishifulaniwa serikali
kudha miniwanamfukomkuuwahazinayaserikalisheria ya na
 ib
 sheria ya na
 fungu la k t
na
 la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania masharti ya ibara hii yatatumika kwa jaji wa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu ya jamhuri ya muungano mwenyekiti na kila mjumbe wa tume ya haki za binadamu na utawala bora na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano
 kutakuwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu atakuwa na jukumu juu ya mambo yafuatayo a kuhakikisha kwamba fedha zozote zinazokusudiwa kutolewa kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali matumizi yake yameidhinishwa nakwamba zitatolewa kwa mujibu wa masharti ya ibara ya ya katiba hii na iwapo atatosheka kwambamasharti hayo yatatekelezwaipasavyo basi ataidhinisha fedha hizo zitolewe b kuhakikisha kwamba fedha zote ambazo matumizi yake yameidhi nishwa yatokane na fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali au fedha ambazo matumizi yake yameidhinishwa na sheria iliyotungwa na bunge na ambazomdhibiti na mkaguzimkuu wahesabuzaserikali wajamhuriya muu nganosheria za na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania zimetumika zimetumiwa kwa ajili ya shughuli zilizohusika na matumizi ya fedha hizo na kwamba matumizi hayo yamefanywa kwa kufuata idhiniiliyotolewa kuhusu matumizi hayo na c angalau mara moja kila mwaka kufanya ukaguzi na kutoa taarifa juu ya ukaguzi wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano hesabuzinazosimamiwa na watumishi wote wa serikali ya jamhuri ya muungano na hesabu za mahakama zote zajamhuri ya muungano na zinazosimamiwa na katibu wa bunge
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu na kila mtumishi wa serikali aliyeruhusiwa na mdhibiti namkaguzi mkuu wa hesabu atakuwa na haki ya kuchunguza vitabu kumbukumbu hati za maelezo taarifa na hati nyinginezo zote zinazohusika nahesabu za aina yoyote iliyotajwa katika ibara ndogo ya ya ibara hii
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu atawasilisha kwa rais kila taarifa atakayotoa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii
baada ya kupokea taarifa hiyo rais atawaagizawatu wanaohusika wawasilishe taarifa hiyo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye kikao cha kwanza cha bunge kitakachofanyika baada ya rais kupokea taarifahiyo na itabidi iwasilishwe katika kikao hicho kabla ya kupita siku saba tangu siku ile kilipoanza kikao hicho
iwapo rais hatachukua hatua zakuwasilisha taarifa hiyo kwenye bunge basi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu atawasilisha taarifa hiyo kwa spika wa bunge au naibu waspika ikiwa kiti cha spika ki wazi wakati huo au ikiwa kwa sababu yoyote spika hawezi kutekeleza shughuli za kazi yake ambaye atawasilisha taarifa hiyo kwenye bunge
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu atakuwa pia na jukumu la kutekeleza kazi na shughuli nyingine na atakuwa na madaraka mengine ya namna mbali mbali kamaitakavyoelezwa na sheria kuhusu hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano au hesabu za vyombo vya umma au hesabu za mashirika
 katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya na ya ibara hii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu hatalazimika kufuata amri au maagizo ya mtu mwingine yeyote au idara yoyote ya serikali lakini maelezo hayo ya ibara hii ndogo hayataizuiamahakama nayo kutumia madaraka yake kwa ajili ya kuchunguza kama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu ametekeleza madaraka yake kwamujibuwa masharti ya katiba hii au sivyo
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 bila ya kuathiri masharti mengine yaliyomo katika ibara hii mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu wa jamhuri ya muungano atalazimika kuacha kazi yake atakapotimiza umri wa miakasitini au umri mwingine wowote utakaotajwa nasheria iliyotungwa na bunge
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu aweza tu kuondolewa katika madaraka ya kaziyake kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi zake ama kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya au kwakuvunja masharti ya sheria ya maadili ya viongoziwa umma na hataweza kuondolewa kazini ila kwamujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibarahii
 iwapo rais anaona kwamba suala la kumwondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wahesabu kwa mujibu wa masharti ya ibara hii lahitaji kuchunguzwa basi katika hali hiyo mambo yatakuwa kama ifuatavyo a rais atateua tume maalum ambayo itakuwa na mwenyekiti na wajumbe wengine wasiopungua wawili
huyomwenyekiti na angalau nusu yawajumbe wengine wa tume hiyo itabidi wawe watu ambao ni majaji au watu waliopata kuwa majaji wamahakama kuu au mahakama yakumw ondoakazinimdhi bitinamkaguzimkuuwa hesabusheria ya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania rufani katika nchi yoyote iliyomo kwenye jumuiya ya madola na b tume hiyo itachunguza shauri lote halafu itatoa taarifa kwa rais kuhusumaelezo ya shauri lote na itamshaurirais kama huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu aondolewe kazini kwa mujibu wa masharti ya ibara hiikwa sababu ya kushindwa kufanyakazi kutokana na maradhi au sababu nyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya
 ikiwa tume iliyoteuliwa kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya itamshauri rais kwamba huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu aondolewe kazini kwa sababu ya kushindwakufanya kazi kutokana na maradhi au sababunyingine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya basi rais atamwondoa kazini
 ikiwa suala la kumwondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu limepelekwa kwenye tume kwa ajili ya uchunguzi kwa mujibu wa masharti ya ibara hii rais aweza kumsimamishakazi huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu na rais aweza wakati wowote kufuta uamuzi huo wa kumsimamisha kazi na kwa hali yoyote uamuzi huo utabatilika ikiwa tume itamshauri rais kwamba katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu asiondolewe kazini
 mtu ambaye ni mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu au aliyepata kuwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu hawezi kuteuliwa kushika aukushikilia madaraka ya kazi nyingine yoyote katikautumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano
 masharti ya ibara hii hayatatumika kwa mtu yeyote aliyeteuliwa kuwa kaimu mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu
sura ya nane madaraka ya umma 
 kutakuwa na vyombo vya serikali za mitaa katika kila mkoa wilaya mji na kijiji katika jamhuri ya muungano ambavyo vitakuwa vya aina na majina yatakayowekwa na sheria iliyotungwa na bunge au na baraza la wawakilishi
 bunge au baraza la wawakilishi kadri itakavyokuwa litatunga sheria itakayofafanuautaratibu wa kuanzisha vyombo vya serikali zamitaa miundo na wajumbe wake njia za mapato na utaratibu wa utekelezaji wa shughuli za vyombo hivyo
serikali za mitaasheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 madhumuni ya kuwapo serikali ya mitaa ni kupeleka madaraka kwa wananchi
na vyombo vya serikali za mitaa vitakuwa na haki na mamlaka ya kushiriki kuwashirikisha wananchikatika mipango na shughuli za utekelezaji wa maendeleo katika sehemu zao na nchini kote kwajumla
 bila ya kuathiri maelezo ya jumla yaliyomo katika ibara ndogo ya ya ibara hii kila chombo cha serikali za mitaa kwa kuzingatia masharti yasheria iliyokianzisha kitahusika na shughuli zifuatazo a kutekeleza kazi za serikali za mitaa katika eneo lake b kuhakikisha utekelezaji wa sheria na ulinzi wa wananchi c kuimarisha demokrasia katika eneo lake na kuitumia demokrasia kuharakisha maendeleo ya wananchi
kazi za serikaliza mitaasheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya tisa majeshi ya ulinzi 
 ni marufuku kwa mtu yeyote au shirika lolote au kikundi chochote cha watu isipokuwa serikali kuunda au kuweka anzania jeshi la aina yoyote
 serikali ya jamhuri ya muungano yaweza kwa mujibu wa sheria kuunda na kuweka tanzania majeshi ya aina mbalimbali kwa ajili ya ulinzi na usalama wa nchi na wananchi wa tanzania
 itakuwa ni marufuku kwa mwanajeshi yeyote kujiunga na chama chochote cha siasa isipokuwa tu atakuwa na haki ya kupiga kura iliyotajwa katika ibara ya ya katiba hii
 kwa madhumuni ya ibara hii mwanajeshi maana yake ni askari aliyeajiriwa kwa masharti ya muda au ya kudumu katika jeshi la ulinzi jeshi la polisi jeshi la magereza au jeshi la kujenga taifa
 bila ya kuathiri masharti yatakayo wekwa na sheria yoyote iliyotungwa na bunge miongoni mwa madaraka ya rais akiwa kama amiri jeshi mkuu ni kuyaamuru majeshi ya nchi yatende mambo yanayohusika na vita vyaulinzi wa jamhuri ya muungano mambo ya kuokoa maisha na mali ya watu katika hali ya hatari namarufuku kuundamajeshi yaulinziyasiyomajeshi yaulinzi yaummasheria ya na
 ib
 sheiaya na
 ib
 t
na
 la madaraka ya amirijeshimkuusheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mambo mengineyo ambayo amiri jeshi mkuu ataona yahitajika na kwa ajili hiyo amiri jeshimkuu aweza kuyaamuru hayo majeshi yatendemambo hayo ama ndani au nje ya tanzania
 bila ya kuathiri masharti yatakayowekwa na sheria iliyotungwa na bunge madaraka juu yamambo yafuatayo yatakuwa mikononi mwa amirijeshi mkuu yaani a madaraka ya kuwateua viongozi katika majeshi ya ulinzi ya jamhuriyamuungano b madaraka ya kuwateua watu watakaojiunga na majeshi ya ulinzina madaraka ya kuwaondoa jeshiniwanajeshi c madaraka ya kuwateua wanajeshi watakaoongoza vikosi mbali mbalivya majeshi ya ulinzi na d madaraka ya kumwamuru mwanajeshi yeyote asitumie madaraka yoyote aliyokabidhiwa naambayo yanaam batana na kuwa kwake mwanajeshi
 jambo lolote atakalotenda mwanajeshi yeyote kinyume cha amri iliyotolewa na amiri jeshi mkuu kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya na ya ibara hii litakuwa batili
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania sura ya kumi mengineyo 
 mtu yeyote mwenye dhamana ya kazi yoyote iliyoanzishwa na katiba hii pamoja na kazi ya waziri naibu waziri au mbunge isipokuwa mbunge ambaye ni mbunge kwa mujibu wa madaraka ya kazi yake aweza kujiuzulu kwa kutoa taarifa iliyoandikwa na kutiwa sahihi kwa mkono wake kwa kufuata masharti yafuatayo a iwapo mtu huyo aliteuliwa au alichaguliwa na mtu mmoja basi taarifa hiyo ya kujiuzulu atawasilisha kwa mtu huyo aliyemteua au kumchagua au iwapo aliteuliwa au alichaguliwa na kikao cha watu basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwenye kikao hicho b iwapo mtu huyo ni rais basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwa spika c iwapo mtu huyo ni spika au naibu spika wa bunge basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilisha kwenye bunge na d iwapo mtu huyo ni mbunge basi taarifa hiyo ya kujiuzulu ataiwasilishakwa spika
maelezo yamamboyanayo husikanamada rakayakazimbali mbalizilizo anzishwanakatibahiisheriaya na
 ib
 nasheriaya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mtu aliyetoa taarifa ya kujiuzulu kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara hii atahesabiwa kuwa amejiuzulu tangu siku ile ambayo taarifa yake ya kujiuzulu itakapopokelewana mtu anayehusika au kikao kinachohusika au itakapopokelewa na mtu yeyote aliyeruhusiwa kuipokea taarifa hiyo na mtu anayehusika au kikaokinachohusika lakini kama taarifa hiyo ya kujiuzulu imeeleza kwamba mtu huyo atajiuzulu tangu siku nyingine baada ya taarifa hiyo kupokelewa na mtuanayehusika au kikao kinachohusika basi mtu huyo atahesabiwa kuwa amejiuzulu tangu siku hiyo nyingine ya baadaye
 iwapo mtu yeyote mwenye dhamana ya kazi yoyote iliyoanzishwa na katiba hii pamoja nakazi ya waziri naibu waziri au mbunge isipokuwa mbunge ambaye ni mbunge kwa mujibu wa madaraka ya kazi yake amejiuzulu basi ikiwaanazo sifa zote zinazohitajika na kwa kila hali anastahili aweza kuteuliwa au kuchaguliwa tena kushika madaraka ya kazi hiyo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 masharti yaliyomo katika ibara ndogo ya ya ibara hii hayatamzuia mtu ambaye ni raiskuchaguliwa tena kuwa rais wakati badoameshika madaraka ya kazi ya rais
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya katiba hii kuhusu utaratibu wakukabidhi madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano ifahamike kuwa mtu yeyote mwenye mamlaka kwa mujibu wakatiba hii ya kumteua au kumchagua mtu mwinginekushika madaraka ya kazi fulani anao pia uwezowa kumteua au kumchagua kaimu au mtu ambaye atashikilia kwa muda na kutekeleza madaraka yakazi hiyo isipokuwa kwamba maelezo hayo hayatatumika kwa madaraka ya kazi ya waziri naibu waziri jajiwa mahakama ya rufani jaji wa mahakama kuu mjumbe wa tume ya haki za binadamu na utawalabora au mjumbe wa tume ya uchaguzi
 kanuni zifuatazo zitatumika pia kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya katiba hiikuhusu utaratibu wa kukabidhi madaraka ya kazikatika utumishi wa serikali ya jamhuri yamuungano yaani a iwapo kuna mtu mwenye madaraka ya kazi fulani aliyokabidhiwa kwamujibu wa masharti ya katiba hii namtu huyo yupo likizoni na wakati huohuo anangojea kuacha kazi hiyo basianaweza kuteuliwa mtu mwingine nakukabidhiwa madaraka ya kazi hiyo bila ya kujali kuwapo kwa yule mtuanayengojea kuacha kazi hiyo maelezokuhusuutara tibuwakuka bidhimada rakaya kazikatikautu mishiwa serikalisheria ya na
 ib
 sheriaya na
 ib
 sheria ya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania b iwapo kuna watu wawili au zaidi ambao kwa wakati mmoja wotewanashika madaraka ya kazi fulanikutokana na uteuzi wao uliofanywakwa mujibu wa kanuni iliyoelezwakatika aya ya a ya ibara hii ndogo basi katika hali hiyo kukitokea haja yakutekeleza shughuli yoyoteinayohusika na madaraka ya kazi hiyoyule mtu wa mwisho kuteuliwa ndiyeatakayehesabiwa kuwa mtu pekeemwenye dhamana ya kazi hiyo c iwapo mtu ameteuliwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii kuwakaimu au kushikilia madaraka ya kazifulani wakati mtu maalum aliyeteuliwakushika madaraka yakazi hiyoanashindwa kutekeleza shughulizinazohusika na kazi hiyo basihaitaruhusiwa kufanya uchunguziwowote au kutoa hoja yoyote juu yauteuzi wa huyo kaimu eti kwa sababu kwamba huyo mtu maalumaliyeteuliwa kushika madaraka ya kazi hiyo hakushindwa kutekeleza shughuli zinazohusika na kazi hiyo
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
 katika katiba hii ila iwapo maelezo yahitaji vinginevyo amri ya jeshi maana yake ni sheria au amri iliyotolewa kwa mujibu wa sheria ya kusimamia nidhamu katika jeshi askari likitumika kuhusiana na jeshi lolote maana yake ni pamoja na askari yeyote ambaye kwa mujibu wa amri ya jeshi hilo ni mtu anayewajibika kinidhamu baraza la wawakilishi maana yake ni baraza la wawakilishi la zanzibar lililotajwa katika ibara ya ya katiba hii na linalotekeleza madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii na katiba yazanzibar bunge maana yake ni bunge la jamhuri ya muungano lililotajwa katika ibara ya ya katiba hii chama cha siasa maana yake ni chama cha siasa kilichoandikishwa kikamilifu kwa mujibu wa sheria ya vyama vya siasa ya mwaka jaji mkuu maana yake ni jaji mkuu aliyetajwa kuteuliwa na ambaye majukumu yakeyameelekezwa katika ibara ya ya katiba
jaji mkuu wa zanzibar maana yake ni jaji mkuu wa mahakama kuu ya zanzibar ambaye kwa mujibu wa katiba ya zanzibar ndiye mkuu wa mahakama ya zanzibar jeshi maana yake ni lolote kati ya majeshi ya ulinzi na ni pamoja na jeshi lolote jinginelililoundwa na katiba hii au kwa mujibu washeria na linalotawaliwa kwa amri ya jeshi ufafa nuzi sheria ya na
 ib
 na ib sheriaya na
 ib
 sheriaya na
ib
 t
na
 la sheria ya na
ib
 sura ya toleo la sura ya toleo la katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania jumuiya ya madola maana yake ni jumuiya ambayo wanachama wake ni jamhuri yamuungano na kila nchi ambayo inahusika namasharti ya ibara ya ya sheria ya uraia yamwaka kiapo maana yake itabidi ifahamike kwa maana ya kawaida ya neno hilo na ni pamoja na tamkorasmi la namna yoyote linaloruhusiwa kisheriakutumiwa badala ya kiapo kiapo cha uaminifu maana yake ni kiapo cha kuwa mwaminifu kwa nchi na kwa serikali ya jamhuri yamuungano maadili ya kazi ya jaji maana yake ni masharti ya kimaadili yanayoongoza mwenendo wa watu wafanyao kazi ya jaji au ya hakimu madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano maana yake itabidi ifahamike kwa mujibu wa maana ya kawaidana maneno hayo na ni pamoja na utumishi katikamajeshi ya ulinzi ya jamhuri ya muungano nakatika jeshi la polisi au jeshi linginelo lilioundwakwa mujibu wa sheria mahakama maana yake ni mahakama yoyote yenye mamlaka katika jamhuri ya muunganoisipokuwa mahakama iliyoundwa kwa amri yajeshi lakini kwa ajili ya ibara ya ya na ya za katiba hii itakuwa ni pamoja na mahakamailiyoundwa kwa amri ya jeshi mahakama kuu maana yake ni mahakama kuu ya jamhuri ya muungano au mahakama kuu yazanzibar mambo ya muungano maana yake ni mambo katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania yote ya umma ambayo yametajwa na ibara ya ya katiba hii kuwa ni mambo ya muungano mamlaka ya nchi ni pamoja na serikali na bunge la jamhuri ya muungano pamoja na serikali nabaraza la wawakilishi la zanzibar mwanasheria mkuu maana yake ni mwanasheria mkuu wa serikali ya jamhuri ya muunganoaliyetajwa katika ibara ya serikali maana yake ni pamoja na serikali ya jamhuri ya muungano serikali ya mapinduzi ya zanzibar au halmashauri ya wilaya au ya mji na pia mtu yeyote anayetekeleza madarakaau mamlaka yoyote kwa niaba ya serikali au halmashauri serikali za mitaa maana yake ni vyombo vya kiserikali vilivyoundwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba hii kwa madhumuni ya kutekeleza madaraka ya umma tanzania bara maana yake ni eneo lote la jamhuri ya muungano ambalo zamani lilikuwa eneo la jamhuri ya tanganyika tanzania zanzibar maana yake ni eneo lote la jamhuri ya muungano ambalo zamani lilikuwa eneo la jamhuri ya watu wa zanzibar naambalo kabla ya sheria hii kutungwa liliitwa tanzania visiwani uchaguzi mkuu au uchaguzi unaofanywa na wananchi maana yake ni uchaguzi wa rais na uchaguzi wa wabunge wanaowakilisha majimbo ya uchaguzi unaofanywa baada yabunge kuvunjwa ujamaa au ujamaa na kujitegemea maana yake katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ni misingi ya maisha ya jamii ya kujenga taifa linalozingatia demokrasia kujitegemea uhuru haki usawa udugu na umoja wa wananchi wa jamhuri ya muungano waziri maana yake ni mbunge aliyekabidhiwa madaraka ya kazi ya waziri isipokuwa naibu waziri na maana hiyo itatumika pia kwa makamu wa rais zanzibar maana yake ni sawa na maana ya tanzania zanzibar
 kanuni zifuatazo zitatumika kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya katiba yaani a kila yanapotajwa madaraka ya rais ifahamike kuwa madaraka yanayohusika ni pamoja na mamlaka ya kutekeleza shughuli na kazi mbali mbali na vile vile wajibu wakutekeleza shughuli na kazi mbalimbalikama mkuu wa serikali ya jamhuriya muungano na pia mamlakamengine kama hayo au wajibumwingine kama huo ikiwa imeelezwakatika katiba hii au katika sherianyingine yoyote kwamba mamlakahayo mengine ni ya rais au kwambawajibu huo mwingine ni wa rais b kila yanapotajwa madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ifahamike kuwa kazi inayohusika ni kazi katika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano isipokuwa kamaimeelezwa vingine na kila inapotajwa idara ya serikali ifahamike kuwa idara inayohusika ni idara ya serikali ya jamhuri ya muungano isipokuwa kama imeelezwa vingine c iwapo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii kuna jambo lolote linalo takiwa litekelezwe au lishughulikiwe na chama chochote cha siasa basi jambo hilo litatekelezwa au litashu ghulikiwa na chama hicho kwa mujibuwa utaratibu uliowekwa na chamahicho kwa ajili hiyo na pia kwakuzingatia masharti ya katiba hii au sheria yoyote iliyotungwa na bunge kwa ajili hiyo d kwa madhumuni ya katiba hii mtu hatahesabiwa kuwa ana madarakaya kazi katika utumishi wa serikali ya jamhuri ya muungano kwa sababu tu kwamba anapokea malipo yauzeeni au malipo mengine ya ainahiyo kwa ajili ya utumishi wake wazamani katika serikali ya jamhuri yamuungano au katika serikali yoyote ya zamani ya tanzania bara au katika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania jeshi la ulinzi au la polisi la serikali ya jamhuri ya muungano au serikaliya zamani ya tanzania bara au yatanzania zanzibar e katika katiba hii ila iwapo maelezo yahitaji vingine kila anapotajwa mtumwenye dhamana ya kazi fulani kwakutaja madaraka ya kazi yake ifahamike kuwa mtu anayehusika nipamoja na mtu yeyote ambaye nikaimu au aliyeteuliwa kwa njia yahalali kushikilia dhamana ya kazi hiyo f katika katiba hii kila yalipotajwa mamlaka ya kumwondoa mtu katikamadaraka ya kazi katika utumishi waserikali ya jamhuri ya muungano ifahamike kuwa mamlakayanayohusika ni pamoja na mamlakayaliyotolewa kwa mujibu wamasharti ya sheria yoyoteyanayomtaka mtu huyo auyanayomruhusu mtu huyo kustaafu isipokuwa kwamba maelezo ya kanuni hii yasifahamike kuwaanampa mtu yeyote mamlaka yakumtaka jaji wa rufani jaji wamahakama kuu au mdhibiti na mkaguzimkuu wa hesabu astaafu katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania g katika katiba hii kila ilipotajwa sheria ambayo inabadilisha au kufuta sherianyingine ifahamike kuwa sheriainayohusika ni pamoja na sheriaambayo inarekebisha sheria hiyonyingine au ambayo inaendeleza kutumika kwa hiyo sheria nyingine ama bila mabadiliko au baada yakubadilishwa au kurekebishwa ausheria ambayo inaweka mashartimapya katika sheria nyingine
 jina kamili la katiba hii ni katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka 
 katiba hii ilianza kutumika tarehe aprili 
 katiba hii itatumika tanzania bara na vile vile tanzania visiwani
jina kamililakatiba tarehezakuanzakutu mikanamatu miziyakatibahii
sheriaya na
 ib
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania nyongeza ya kwanza imetajwa katika ibara ya mambo ya muungano 
katiba ya tanzania na serikali ya jamhuri ya muungano
mambo ya nchi za nje
ulinzi na usalama
polisi
mamlaka juu ya mambo yanayohusika na hali ya hatari
uraia
uhamiaji
mikopo na biashara ya nchi za nje
utumishi katika serikali ya jamhuri ya muungano
kodi ya mapato inayolipwa na watu binafsi na mashirika ushuru wa forodha na ushuruwa bidhaa zinazotengenezwa nchinitanzania unaosimamiwa na idara ya forodha
bandari mambo yanayohusika na usafiri wa anga posta na simu
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania 
mambo yote yanayohusika na sarafu na fedha kwa ajili ya malipo yoyote halali pamojana noti mabenki pamoja na mabenki yakuweka akiba na shughuli zote za mabenki fedha za kigeni na usimamizi juu ya mamboyanayohusika na fedha za kigeni
leseni ya viwanda na takwimu
elimu ya juu
maliasili ya mafuta pamoja na mafuta yasiyochujwa ya motokaa na mafuta ya ainaya petroli na aina nyinginezo za mafuta aubidhaa na gesi asilia
baraza la taifa la mitihani la tanzania na mambo yote yanayohusika na kazi za baraza hilo
usafiri na usafirishaji wa anga 
utafiti 
utabiri wa hali ya hewa
takwimu
mahakama ya rufani ya jamhuri ya muungano
uandikishaji wa vyama vya siasa na mambo mengine yanayohusiana navyo
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania nyongeza ya pili orodha ya kwanza imetajwa katika ibara a sheria ambazo mabadiliko yake yahitaji kuungwa mkono na theluthi mbili ya wabunge wote sura ya toleo la sheria ya kuthibitisha tanganyika kuwa jamhuri ya mwaka ibara ya na 
sura ya sheria ya utumishi katika idara ya mahakama ya sura hii imefutwa na sheria na
ya 
sheria ya uhamiaji ya mwaka sheria yote sura ya sheria ya utumishi serikalini ya mwaka sura hii imefutwa na sheria na ya 
sheria ya uraia ya mwaka sheria yote sura ya toleo la sheria ya kuthibitisha mapatano ya muungano wa tanganyika nazanzibar ya mwaka sheria yote
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania orodha ya pili imetajwa katika ibara b mambo ambayo mabadiliko yake yahitaji kuungwa mkono na theluthi mbili ya wabunge wote kutokatanzania bara na theluthi mbili ya wabunge wote kutoka tanzania zanzibar
kuwapo kwa jamhuri ya muungano
kuwapo kwa ofisi ya rais wa jamhuri ya muungano
madaraka ya serikali ya jamhuri ya muungano
kuwapo kwa bunge la jamhuri ya muungano
madaraka ya serikali ya zanzibar
mahakama kuu ya zanzibar
orodha ya mambo ya muungano
idadi ya wabunge kutoka zanzibar
 katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kwa niaba ya unaotekelezwa na kwa kushirikiana na mradi wa usimamizi bora wa rasilimali za umma good financial governance ripoti ya uwajibikaji uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa i yaliyomo dibaji vi sura ya kwanza maudhui ya uchambuzi ufafanuzi juu ya vigezo vya uchambuzi sura ya pili utekelezaji wa miradi ya maendeleo kiujumla idadi ya miradi iliyokaguliwa mwenendo wa hati za ukaguzi mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag hali ya kifedha katika miradi mitatu iliyochambuliwa maoni ya wajibu juu ya mwenendo wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwa mwaka sura ya tatu utekelezaji wa miradi ya maendeleo kimkoa mkoa wa arusha mkoa wa dar es salaam mkoa wa dodoma mkoa wa geita mkoa wa iringa mkoa wa kagera mkoa wa katavi mkoa wa kigoma mkoa wa kilimanjaro mkoa wa lindi mkoa wa manyara mkoa wa mara mkoa wa morogoro mkoa wa mbeya mkoa wa mtwara mkoa wa mwanza mkoa wa njombe mkoa wa pwani mkoa wa rukwa mkoa wa ruvuma mkoa wa singida mkoa wa simiyu mkoa wa songwe mkoa wa shinyanga mkoa wa tabora mkoa wa tanga sura ya nne ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mwenendo wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo athari zinazoweza kutokea mapendekezo ya wajibu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo sura ya tano hitimisho uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa ii orodha ya majedwali jedwali na
 uchambuzi wa hali ya kifedha za miradi mitatu kwenye serikali za mitaa mwaka jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa arusha jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa arusha jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa arusha jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa dar es salaam jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa dar es salaam jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa dodoma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji mkoa wa dodoma jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya maji wsdp jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa geita jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa iringa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa iringa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kagera jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kagera jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kagera jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa katavi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa katavi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa katavi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kigoma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kigoma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kigoma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kilimanjaro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kilimanjaro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kilimanjaro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa lindi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa lindi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa lindi jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa manyara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa manyara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa manyara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa morogoro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa morogoro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa morogoro jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mbeya jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mbeya jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mbeya jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mtwara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mtwara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mtwara jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mwanza jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mwanza jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mwanza jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa njombe uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa iiijedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa njombe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa njombe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa pwani jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa maendeleo sekta ya barabara rf mkoa wa pwani jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa pwani jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa rukwa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa rukwa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa ruvuma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa ruvuma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa ruvuma jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa singida jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa singida jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa singida jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa simiyu jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa simiyu jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa simiyu jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa songwe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa songwe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa songwe jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa shinyanga jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa shinyanga jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf shinyanga jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa tabora jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa tanga jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa tanga jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa tanga uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa ivkielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka ikilinganishwa na mwaka kielelezo na
 idadi ya mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita katika mwaka na kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mwaka ikilinganishwa na mwaka kielelezo na
 mikoa ambayo haikupokea kiasi kikubwa cha fedha za mradi wa mfuko wa barabara rf hadi kufikia tarehe juni kielelezo na
 halmashauri kumi ambazo hazikupatiwa kiasi kikubwa zaidi cha fedha kielelezo na
 asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa barabara rf katika halmashauri kumi kufikia tarehe juni kielelezo na
 asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi kufikia tarehe juni kielelezo na
 asilimia ya matumizi yaliyohojiwa katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi kielelezo na
 asilimia ya matumizi yaliyohojiwa katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi kielelezo na
 mikoa kumi ambayo halmashauri zake zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki katika mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kufikia juni kielelezo na
 halmashauri kumi zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki katika mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kufikia juni kielelezo na
 mikoa kumi ambayo halmashauri zake hazikupatiwa kiasi kibwa cha fedha za mradi wa maendeleo sekta ya maji orodha ya vielelezouchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa v orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali giz shirika la maendeleo la ujerumani ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma nbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu wsdp mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji rf mradi wa mfuko wa barabara hbf mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya ppe mali mitambo na vifaa lgrcis mfumo wa taarifa ya ukusanyaji wa maduhuli kwa serikali za mitaa lgcdg fedha za ruzuku za maendeleo kwa serikali za mitaa iia taasisi ya kimataifa ya wakaguzi wa ndaniuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa vi dibaji taasisi ya wajibu wajibu institute of public accountability ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
katika kukamilisha adhma hii wajibu imeandaa ripoti ya uwajibikaji ya uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa
ripoti hii inaonesha hali ya utekelezaji wa miradi mbalimbali ya maendeleo inayotekelezwa katika ngazi ya halmashauri hapa nchini
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa rasilimali za umma good financial governance
mradi huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
wajibu imetumia taarifa mbalimbali ikiwemo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za miradi ya maendeleo na ripoti ya serikali za mitaa za mwaka 
aidha wajibu imetumia taarifa zinazopatikana katika machapisho na tovuti mbalimbali kama vile tovuti ya tamisemi wakala wa barabara nchini tanroads mikoa halmashauri na mfuko wa barabara road fund board
wajibu inatarajia ripoti hii itakuwa na mchango mkubwa kwa watendaji wa halmashauri viongozi wa mikoa wilaya pamoja na madiwani katika kusimamia utekelezaji wa miradi ya maendeleo ndani ya halmshauri mojamoja na kimkoa
vilevile ripoti hii itawawezesha watendaji na viongozi hao kusimamia uwazi uwajibikaji na ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwenye maeneo yao
aidha watendaji na viongozi wa mikoa wanaweza kupata ulinganisho wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo baina ya halmashauri na halmashauri pamoja na mkoa na mkoa
ripoti hii itawawezesha madiwani kujua ni maeneo gani ya kuweka vipaumbele katika kudhibiti mianya ya upotevu uzembe au mapungufu ya kiutendaji katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwenye halmashauri wanazozisimamia
vilevile wajibu inaamini ripoti hii inatoa nafasi nyingine kwa baraza la madiwani na watendaji kupata nafasi ya kujadili zaidi mapendekezo ya cag hivyo kuongeza uwezekano wa mapendekezo hayo kutekelezwa
ripoti hii ina sura tano
sura ya kwanza inahusu maudhui ya uchambuzi sura ya pili inaonyesha utekelezaji wa miradi ya maendeleo kiujumla sura ya tatu ni uchambuzi wa miradi ya maendeleo kimkoa sura ya nne ni ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo sura ya tano ni hitimisho la kiujumla kwa mikoa yote ishirini na sita iliyofanyiwa uchambuzi
wajibu inawakaribisha kuisoma na kuitumia ripoti hii ambayo inalenga kukuza uwajibikaji hapa nchini
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendaji wajibu institute of public accountability
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya kwanza maudhui ya uchambuzi ripoti hii ya uchambuzi wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kwa mwaka imechambua miradi ya maendeleo mitatu iliyotekelezwa katika mikoa ishirini na sita ya tanzania bara
katika mikoa hiyo pamoja na miradi mingine iliyokaguliwa cag alikagua mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mradi wa mfuko wa barabara rf pamoja na mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf
miradi hii mitatu ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa katika utekelezaji wake
aidha mradi wa kilimo haukujumuishwa kwenye uchambuzi wa kimikoa kwa kuwa ripoti ya cag haikujumuisha taarifa za utekelezaji wa mradi huu kwa kiwango kikubwa
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeangalia mambo muhimu yaliyojitokeza kwenye utekelezaji wa miradi hiyo pamoja na athari ambazo zinaweza kusababishwa na kuwepo kwa kasoro za kiutendaji
mambo yaliyozingatiwa ni pamoja na aina ya hati iliyotolewa na cag miradi yenye mchango mkubwa katika maendeleo ya jamii kiasi cha fedha kilichokuwepo kwa ajili ya utekelezaji wa mradi kiasi asilimia ya fedha zilizobaki pamoja na kasoro mbalimbali zilizojitokeza
katika uchambuzi wa halmashauri kimikoa ripoti hii imechambua miradi iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa kwa kuzingatia maeneo yafuatayo hati za ukaguzi kiasi asilimia ya fedha zilizobaki kiasi asilimia ya fedha zilizohojiwa kutokana na kutokuzingatia sheria na kanuni za usimamizi wa fedha za umma kiasi cha fedha za miradi ya maendeleo ambazo hazikutolewa fedha za miradi zilizohojiwa na cag na miradi ya maendeleo iliyokuwa haijakamilika
hata hivyo ripoti hii imewasilisha mapungufu yaliyokuwa na kiwango kinachozidi asilimia ya fedha zinazohusika
madhumuni ya uchambuzi huu ni kuonesha utekelezaji wa miradi hiyo mitatu ya maendeleo katika halmashauri na namna ambavyo watumiaji wa ripoti hii wanavyoweza kuchangia kuhamasisha au kusimamia utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwenye miradi hiyo
ufafanuzi juu ya vigezo vya uchambuzi sehemu hii inatoa ufafanuzi wa vigezo vilivyotumika katika kufanya uchambuzi huu kama inavyoelezwa hapa chini a hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu ukaguzi wa hesabu za halmashauri inayokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsas na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nbaa
katika ripoti hii wajibu imeweka mkazo katika kuangalia sababu zilizosababisha mkaguliwa kupata aina ya hati aliyoipata pamoja na kutoa athari zinazoweza kujitokeza kwa mkaguliwa kupata hati ya aina hiyo
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa b fedha ambazo hazikutolewa
katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kulikuwa na kiasi cha fedha ambacho hakikutolewa na hazina ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa
hii ni kutokana na hazina kuchelewa kutoa fedha hizo kwa halmashauri
pia wafadhili kuchelewa kutoa fedha kwa sababu mbalimbali ikiwemo hazina kutoa taarifa zenye mapungufu wakati wa kuomba fedha hizo kulingana na makubaliano
c fedha zilizohojiwa katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kulikuwa na ukiukwaji wa taratibu na sheria zinazosimamia matumizi ya fedha za umma
ukiukwaji huu ulikuwa katika maeneo mbalimbali ikiwemo hati za malipo kutopatikana wakati wa ukaguzi malipo kufanyika pasipo viambatanisho muhimu malipo kufanyika pasipo kuwa na risiti za efd vifaa ambavyo havikuingizwa kwenye daftari la stoo vitabu vya makusanyo kutowasilishwa kwa ukaguzi vifaa vilivyonunuliwa lakini havikupokelewa masurufu yasiyorejeshwa manunuzi yaliyofanyika kwa pesa taslimu matumizi yaliyofanyika katika vifungu visivyohusika manunuzi ya dawa na vifaa tiba bila kuwepo kwa vibali kutoka mamlaka husika halmashauri kugharamia malipo ya kodi badala ya kukata kwenye malipo ya wakandarasi manunuzi pasipo ushindani pamoja na manunuzi yaliyofanyika kwa wazabuni wasioidhinishwa
kwa madhumuni ya uchambuzi huu wajibu imetumia kigezo cha zaidi ya asilimia kama kiwango cha chini cha kuzitahadharisha menejimenti za halmashauri katika usimamizi wa matumizi ya fedha za umma katika mamlaka zao
d fedha zilizobaki fedha zilizobaki katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo zinatokana na fedha ambazo hazikutumika hadi kufikia mwisho wa mwaka wa fedha yaani juni 
fedha hizi ni fedha ambazo zilipokelewa katika akaunti za halmashauri ili kutekeleza miradi iliyopangwa kulingana na bajeti lakini halmashauri zilishindwa kutumia fedha hizo
kwa madhumuni ya uchambuzi huu wajibu imetumia kigezo cha zaidi ya asilimia kama kiwango cha chini cha kuzitahadharisha menejimenti za halmashauri katika usimamizi wa matumizi ya fedha za umma katika mamlaka zao
e miradi ambayo haikukamilika hii ni miradi ya maendeleo ambayo hadi kufikia mwisho wa mwaka wa fedha tarehe juni ilikuwa haijatekelezwa kikamilifu wakati muda wake ulikuwa umeshapita
f madhumuni ya mapendekezo ya cag madhumuni ya mapendekezo ya cag ni kuongeza tija ufanisi uwajibikaji na utawala bora katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
hivyo kuna umuhimu mkubwa wa utekelezaji wa mapendekezo hayo
hati inayoridhisha hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu
hati yenye shaka hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
hati isiyoridhisha hesabu na rasilimali kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati mbaya kushindwa kutoa hati tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndanikatika ukaguzi wa sekta ya umma wakaguzi hutoa kati ya hati zifuatazo uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya pili utekelezaji wa miradi ya maendeleo kiujumla sura hii inazungumzia mwenendo wa kiujumla wa utekelezaji wa miradi mitatu ya maendeleo kulingana na ripoti za ukaguzi za cag katika halmashauri zote nchini
katika kuonesha mwenendo wa utekelezaji wa miradi hii wajibu imetazama idadi ya miradi iliyokaguliwa mwenendo wa hati za ukaguzi mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag hali ya kifedha katika miradi mitatu iliyochambuliwa na wajibu pamoja na kutoa maoni juu ya mwenendo wa utekelezaji wa miradi hiyo
idadi ya miradi iliyokaguliwa katika mwaka cag alikagua jumla ya miradi ya maendeleo kwa nchi nzima
idadi hiyo inajumuisha miradi ya maendeleo kutoka katika miradi mikubwa mitatu iliyo chambuliwa katika ripoti hii yaani mfuko wa uchangiaji wa sekta ya afya hbf hati mfuko wa barabara rf hati na programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp hati 
mwenendo wa hati za ukaguzi katika ukaguzi wa mwaka cag alitoa jumla ya hati katika miradi mitatu iliyo chambuliwa katika ripoti hii
kati ya hati zilizotolewa asilimia sawa na hati zilikuwa ni hati zinazoridhisha asilimia sawa na hati zilikuwa ni hati zenye shaka na hati moja ilikuwa ni hati isiyoridhisha
hata hivyo mwenendo wa hati za ukaguzi ulikuwa wakuridhisha ukilinganisha na mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo hapo chini
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka ikilinganishwa na mwaka mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mwaka miradi yote mitatu iliyochambuliwa ilikuwa na mapendekezo ya miaka iliyopita ambayo yalikuwa hayajatekelezwa ikiwa ni ongezeko la mapendekezo ikilinganishwa na mwaka 
kielelezo na
 idadi ya mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita katika mwaka na hata hivyo ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuongezeka kwa kasi ya utekelezaji wa mapendekezo yake ikilinganishwa na mwaka 
ripoti ya mwaka inaonesha asilimia ya mapendekezo ya miaka iliyopita yalitekelezwa ikiwa ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na ripoti ya mwaka 
aidha asilimia ya mapendekezo ya miaka iliyopita hayakutekelezwa kwa kuwa yalipitwa na wakati ikiwa ni ongezeko la asilimia kutoka asilimia ikilinganishwa na hali ya utekelezaji katika mwaka 
 hati inayoridhisha hati yenye shakauchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa mwaka ikilinganishwa na mwaka hali ya kifedha katika miradi mitatu iliyochambuliwa ili kutekeleza miradi ya maendeleo halmashauri zote nchini zilikuwa na jumla ya sh
 milioni ikiwa ni ongezeko la sh
 milioni sawa na asilimia ikilinganishwa na mwaka ambapo zilikuwa na sh
 milioni
fedha zilizotumika kutekeleza miradi ya maendeleo kwa mwaka huo ni sh
 kukiwa na bakizo la sh
 sawa na asilimia 
jedwali na
 uchambuzi wa hali ya kifedha za miradi mitatu kwenye serikali za mitaa mwaka mwaka mradi afya sh
milioni barabara sh
milioni maji sh
milioni jumla sh
milioni jumla ya fedha zilizokuwepo 
 fedha zilizotumika 
 bakaa ishia 
 mapungufu katika utekelezaji wa mradi fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 asilimia ya fedha zilizobaki asilimia ya fedha zilizohojiwa mwaka mradiafya sh
milioni barabara sh
milioni maji sh
milioni jumla sh
milioni jumla ya fedha zilizokuwepo 
 fedha zilizotumika 
 bakaa ishia 
 mapungufu katika utekelezaji wa mradifedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 asilimia ya fedha zilizobaki asilimia ya fedha zilizohojiwa hata hivyo uchambuzi umeonesha kuongezeka kwa fedha ambazo hazikutolewa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutoka sh
 bilioni mwaka hadi sh
 bilioni mwaka ikiwa ni ongezeko la asilimia 
 yaliyotekelezwa kikamilifuyaliyo kweznye utekelezajihayajatekelezwa yamepitwa na wakati uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa maoni ya wajibu juu ya mwenendo wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwa mwaka taasisi ya wajibu inaipongeza serikali kwa utekelezaji unaoridhisha wa miradi hii mitatu ya maendeleo kwa mwaka 
kumekuwa na utendaji mzuri wa usimamizi wa fedha za mradi ikionesha kupungua kwa hoja za ukaguzi hadi kufikia asilimia ya fedha zilizotumika katika miradi mwaka toka asilimia za mwaka uliopita
uchambuzi umeonesha kumekuwepo na matumizi mazuri ya fedha za umma unaotokana na ongezeko la uwezo wa halmashauri katika kutumia fedha zilizotolewa kwenye miradi ya maendeleo
wajibu inatambua jitihada zilizofanywa na serikali hadi kufikia mafanikio haya hii ikiwa ni pamoja na usimamizi wa kuridhisha wa mifumo ya udhibiti ya ndani ya halmashauri na utekelezaji wa mapendekezo ya cag uliopelekea kuboreshwa kwa aina za hati za ukaguzi zilizotolewa mwaka 
jitihada hizi za serikali zimechangia katika kuboresha utekelezaji wa miradi hii hivyo kupelekea kuongezeka kwa kasi ya maendeleo kwa wananchi
pamoja na kwamba mradi wa kilimo asdp haujajumuishwa katika uchambuzi wa ripoti hii kuna mapungufu yaliyoonekana ambayo ni muhimu kuyajadili kwa mustakabali wa maendeleo ya nchi
mapungufu yaliyoripotiwa kwenye ripoti ya cag yalionekana kutoendana na matamko ya serikali kwamba kilimo ni uti wa mgongo wa taifa letu na mhimili katika kutekeleza sera ya viwanda
azma hii ya serikali inalengo la kulifikisha taifa kwenye uchumi wa kati kupitia viwanda kufikia mwaka 
hata hivyo inasikitisha kuona katika utekelezaji wa mradi wa kilimo kulikuwa na sh
 milioni sawa na asilimia tu ya fedha zote za utekelezaji wa miradi minne katika mamlaka za serikali za mitaa ambayo ni sh
 milioni ikilinganishwa na miradi ya afya asilimia barabara asilimia na maji asilimia 
ripoti ya cag inaonesha udhaifu mkubwa zaidi katika uwezo wa serikali za mitaa kutumia fedha zilizokuwepo kwenye mradi wa kilimo ambapo kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia hakikutumika ikilinganishwa na mradi wa afya uliobakiza asilimia mradi wa barabara asilimia na mradi wa maji asilimia 
ripoti hiyo imeonesha wazi kuwa utekelezaji wa mradi wa kilimo kwenye mamlaka za serikali za mitaa kitaifa siyo wa kuridhisha
hivyo kuna umuhimu mkubwa wa kutafakari juu ya ufumbuzi wa tatizo hilo
ili kilimo kiweze kuwa mchangiaji mkubwa wa uchumi wa kati kupitia viwanda hakina budi kupewa kipaumbele kikubwa zaidi katika mipango ya taifa
hata hivyo uchambuzi wa utekelezaji wa miradi mingine ya maji afya na barabara unaonesha kutekelezwa kwa viwango vya kuridhisha ikilinganishwa na mwaka 
aidha wajibu inaona bado kuna umuhimu wa kuendelea kuongeza bajeti za miradi hii na kusimamia kwa karibu zaidi miradi hiyo ambayo ni muhimu kwa maendeleo ya taifa letu
picha gizuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya tatu utekelezaji wa miradi ya maendeleo kimkoa sura hii inahusu uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo kimikoa
katika kufanya uchambuzi huu wajibu imejikita kwenye miradi mitatu ambayo ni mfuko wa uchangiaji wa sekta ya afya hbf mfuko wa barabara rf na programu ya maendeleo ya sekta ya maji wsdp
mkoa wa arusha mkoa wa arusha una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri ya jiji moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni jiji la arusha na wilaya za arusha monduli longido meru karatu na ngorongoro
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote saba ambapo halmashauri mbili za longido na meru zilipata hati zenye shaka
katika halmashauri ya meru cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo upungufu wa nyaraka za malipo yenye jumla ya sh
 milioni maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki sh
 milioni malipo ya mishahara yaliyolipwa kwa watumishi waliokoma utumishi wa umma sh
 milioni malipo ya kodi ya ongezeko la thamani kwa mzabuni asiyesajiliwa sh
 milioni malipo ya posho za vikao zaidi ya ilivyostahili sh
 milioni pamoja na malipo ya posho za vikao kwa wajumbe ambao hawakuhudhuria vikao sh
 milioni
vilevile katika halmashauri ya longido cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu mbalimbali zikiwemo malipo ya mishahara kwa watumishi ambao hawakuwa kwenye utumishi wa umma sh
 milioni kukosekana kwa vitabu ishirini na mbili vya kukusanyia maduhuli ya halmashauri malipo batili na yasiyokuwa na manufaa yenye thamani ya sh
 milioni malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni malipo ya ziada ya posho kwa madiwani na baadhi ya watumishi wa halmashauri sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp
halmashauri za mkoa wa arusha kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa arusha halmashauri mji wa arusha sh
milioni wilaya ya arusha sh
milioni wilaya ya longido sh
milioni wilaya ya karatu sh
milioni wilaya ya meru sh
milioni wilaya ya monduli sh
milioni wilaya ya ngorongoro sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya ngorongoro ilibakiza asilimia ya fedha za mradi
aidha kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa
baadhi ya halmashauri ambazo hazikupata kiasi hicho ni halmashauri za wilaya za longido meru monduli arusha na karatu ambazo hazikupewa sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni
vilevile kulikuwa na miradi yenye thamani ya sh
 milioni ambayo haikukamilika
halmashauri ambazo zilikuwa na miradi ambayo haijakamilika ni halmashauri za wilaya za arusha monduli na karatu ambazo zilikuwa na sh
 sh
 na sh
 milioni
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa arusha kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa arusha halmashauri jiji la arusha sh
milioni wilaya ya arusha sh
milioni wilaya ya longido sh
milioni wilaya ya monduli sh
milioni wilaya ya ngorongoro sh
milioni wilaya ya meru sh
milioni wilaya ya karatu sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za arusha ngorongoro meru na karatu zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi ambazo hazikutumika
hata hivyo kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo jiji la arusha halikupatiwa sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za karatu monduli na longido hazikupatiwa sh
 sh
 na sh
 milioni
vilevile kiasi cha sh
 za matumizi ya mradi zilihojiwa na cag halmashauri ya wilaya ya meru ilikuwa na asilimia ya fedha za matumizi ya mradi zilizohojiwa
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa arusha kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa arusha halmashauri jiji la arusha sh
milioni wilaya ya arusha sh
milioni wilaya ya longido sh
milioni wilaya ya monduli sh
milioni wilaya ya ngorongoro sh
milioni wilaya ya meru sh
milioni wilaya ya karatu sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi ya mradi kilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za meru arusha ngorongoro karatu na longido zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohojiwa
mkoa wa dar es salaam mkoa wa dar es salaam una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya jiji moja na halmashauri za manispaa tano
halmashauri hizo ni jiji la dar es salaam na manispaa za kinondoni temeke ilala ubungo na kigamboni
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita za mkoa wa dar es salaam ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa dar es salaam
wajibu imechambua utekelezaji wa miradi miwili katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa dar es salaam kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya manispaa ya ubungo ambayo haikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa dar es salaam halmashauri manispaa ya ilala sh
milioni manispaa ya kinon doni sh
milioni manispaa ya eme ke sh
milioni manispaa ya kigam boni sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za manispaa za kigamboni kinondoni temeke na ilala zilikuwa na asilimia na za fedha za mradi ambazo hazikuitumika
aidha kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo katika halmashauri za manispaa za temeke kigamboni na kinondoni hazikupatiwa sh
 sh
 na sh
 milioni kwa mtiririko huo
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa dar es salaam kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya manispaa ya ubungo ambayo haikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa dar es salaam halmashauri manispaa ya ilala sh
milioni manispaa ya kinondoni sh
milioni manispaa ya emeke sh
milioni manispaa ya kigam boni sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha zilizotumika kutekeleza mradi zilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya manispaa ya temeke ilikuwa na asilimia 
aidha kiasi cha sh
 milioni za mradi hazikutolewa katika halmashauri zote zilizochambuliwa zikiongozwa na manispaa za kigamboni na temeke kwa sh
 na 
 milioni
mkoa wa dodoma mkoa wa dodoma una halmashauri nane zikiwa ni halmashauri ya jiji moja halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni jiji la dodoma iliyokuwa manispaa ya dodoma mji wa kondoa na wilaya za chamwino mpwapwa kondoa kongwa chemba na bahi
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nane za mkoa wa dodoma ambapo halmashauri zote zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa dodoma
wajibu imechambua miradi miwili katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa dodoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni za kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa dodoma halmashauri wilaya ya bahi sh
milioni wilaya ya cham wino sh
milioni wilaya ya chemba sh
milioni wilaya ya mpwap wa sh
milioni wilaya ya kondoa sh
milioni manispaa ya dodoma sh
milioni mji wa kondoa sh
milioni wilaya ya kongwa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya mji wa kondoa ilibakiza asilimia halmashauri ya jiji la dodoma asilimia na halmashauri za wilaya za mpwapwa aslimia kondoa aslimia chamwino asilimia na bahi asilimia ya fedha za mradi zilibaki
aidha kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa ambapo katika halmashauri ya jiji la dodoma sh
 milioni halmashauri ya mji wa kondoa sh
 milioni na halmashauri za wilaya za bahi sh
 chamwino sh
 na kongwa sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa dodoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni za kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji mkoa wa dodoma halmashauri wilaya ya bahi sh
milioni wilaya ya chamwino sh
milioni wilaya ya chemba sh
milioni wilaya ya mpwapwa sh
milioni wilaya ya kondoa sh
milioni manispaa ya dodoma sh
milioni mji wa kondoa sh
milioni wilaya ya kongwa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya jiji la dodoma ilibakiza asilimia na halmashauri za wilaya za bahi kongwa chamwino na chemba zilibakiza asilimia na ya fedha za mradi
vilevile kiasi cha sh
 sawa na asilimia ya fedha zilizotumika zilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za kongwa asilimia chemba aslimia na kondoa asilimia ya matumizi ya mradi yalihojiwa
hata hivyo kiasi cha sh
 ya fedha za mradi hazikutolewa baadhi ya halmashauri ambazo hazikupatiwa kiasi hicho cha fedha hizo ni halmashauri za wilaya za chemba sh
 kongwa sh
 mpwapwa sh
 bahi sh
 na kondoa sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa
mkoa wa geita mkoa wa geita una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni mji wa geita na wilaya za geita bukombe chato nyang hwale na mbogwe
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita za mkoa wa geita
kwenye ukaguzi huo halmashauri ya wilaya ya mbogwe ilipata hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo kukosekana kwa vitabu vya kukusanyia maduhuli na kukosekana kwa hati za malipo yenye nyaraka pungufu kiasi cha sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa geita kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya maji wsdp halmashauri wilaya ya bukombe sh
milioni wilaya ya chato sh
milioni wilaya ya geita sh
milioni mji wa geita sh
milioni wilaya ya mbogwe sh
milioni wilaya ya nyang wale sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za geita na mbogwe zilibakiza asilimia na 
pia kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa
halmashauri za wilaya ambazo hazikupatiwa kiasi hicho ni geita sh
 na nyang wale sh
 milioni hazikutolewa wakati halmashauri ya mji wa geita haikupatiwa sh
 milioni
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa geita kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri wilaya ya bukombe sh
milioni wilaya ya chato sh
milioni wilaya ya geita sh
milioni mji wa geita sh
milioni wilaya ya mbogwe sh
milioni wilaya ya nyang wale sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha zilizotumika kutekeleza mradi zilihojiwa na cag
halmashauri ya wilaya ya chato ilikuwa na kiasi kikubwa cha fedha zilizohojiwa cha asilimia 
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa geita kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa geita halmashauri wilaya ya bukombe sh
milioni wilaya ya chato sh
milioni wilaya ya geita sh
milioni mji wa geita sh
milioni wilaya ya mbogwe sh
milioni wilaya ya nyang wale sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia 
 ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za chato na nyang wale zilibakiza asilimia na wakati halmashauri ya mji wa geita ilibakiza asilimia 
vilevile kiasi cha sh
 sawa na asilimia cha fedha zilizotumika kilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya wilaya ya bukombe ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
aidha sh
 ya fedha za mradi hazikutolewa kwa halmashauri za wilaya tano kama ifuatavyo geita bukombe nyang wale na chato sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa geita haikupatiwa sh
 milioni
mkoa wa iringa mkoa wa iringa una halmashauri tano zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya tatu
halmashauri hizo ni manispaa ya iringa mji wa mafinga na wilaya za iringa kilolo na mufindi
katika ukaguzi wa mwaka cag alikagua halmashauri tano ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa iringa
wajibu imechambua miradi miwili katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa iringa kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa iringa halmashauri wilaya ya iringa sh
milioni manispa ya iringa sh
milioni wilaya ya kilolo sh
milioni wilaya ya mufindi sh
milioni mji wa mafinga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi kilihojiwa na cag
halmashauri zilizokuwa na asilimia kubwa ya matumizi yaliyohojiwa ni manispaa ya iringa asilimia ikifuatiwa na mji wa mafinga asilimia pamoja na wilaya ya kilolo asilimia 
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa iringa kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa iringa halmashauri wilaya ya iringa sh
milioni manispa ya iringa sh
milioni wilaya ya kilolo sh
milioni wilaya ya mufindi sh
milioni mji wa mafinga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri ya manispaa ya iringa haikupewa sh
 milioni ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya mufindi sh
 milioni na halmashauri ya mji wa mafinga sh
 milioni
mkoa wa kagera mkoa wa kagera una halmashauri za wilaya nane zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya saba
halmashauri hizo ni manispaa ya bukoba na wilaya za biharamulo ngara bukoba muleba kyerwa misenyi na karagwe
katika ukaguzi wa mwaka cag alikagua halmashauri zote nane ambapo halmashauri ya manispaa ya bukoba ilipata hati yenye shaka
cag alitoa hati hiyo kutokana na halmashauri kushindwa kuthibitisha umiliki wa majengo na ardhi yenye thamani ya sh
 bilioni
thamani hiyo iliripotiwa kwenye taarifa za fedha za halmashauri bila kuwepo na vithibitisho vya umiliki huo pamoja na uhalali wa madeni yanayotokana na mali hizo
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa kagera kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kagera halmashauri wilaya ya bihara mulo sh
milioni wilaya ya bukoba sh
milioni manispaa ya bukoba sh
mili oni wilaya ya karagwe sh
mili oni wilaya ya kyerwa sh
milioni wilaya ya misenyi sh
milioni wilaya ya muleba sh
milioni wilaya ya ngara sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika
halmashauri zilizobakiza asilimia kubwa ya fedha za mradi huu ni halmashauri za wilaya za bukoba kyerwa na muleba zilizobakiza asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya bukoba ilibakiza asilimia ya fedha za mradi
aidha matumizi yenye thamani ya sh
 milioni yalihojiwa na cag ambapo halmashauri ya wilaya ya karagwe ilikuwa na asilimia 
pia kulikuwa na miradi ambayo haikukamilika yenye thamani ya sh
 milioni ambapo halmashauri ya wilaya ya karagwe ilikuwa na kiasi cha sh
 milioni
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa katika halmashauri saba
baadhi ya halmashauri ambazo hazikupata kiasi hicho ni halmashauri ya manispaa ya bukoba sh
 milioni halmashauri za wilaya za karagwe sh
 milioni muleba sh
 milioni na misenyi sh
 milioni
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa kagera kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kagera halmashauri wilaya ya biharamulo sh
milioni wilaya ya bukoba sh
milioni manispaa ya bukoba sh
milioni wilaya ya karagwe sh
milioni wilaya ya kyerwa sh
milioni wilaya ya misenyi sh
milioni wilaya ya muleba sh
milioni wilaya ya ngara sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakiku tumika ambapo manispaa ya bukoba ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
pia kulikuwa na miradi yenye thamani ya sh
 milioni ambayo haikukamilika ambapo halmashauri za wilaya ya karagwe na misenyi zilikuwa na sh
 na sh
 milioni za miradi ambayo haijakamilika
aidha sh
 milioni za mradi hazikutolewa katika halmashauri sita ambazo ni halmashauri za wilaya za misenyi sh
 milioni na ngara sh
oo milioni pamoja na halmashauri ya manispaa ya bukoba sh
 milioni
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa kagera kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kagera halmashauri wilaya ya biharamulo sh
milioni wilaya ya bukoba sh
milioni manispaa ya bukoba sh
milioni wilaya ya karagwe sh
milioni wilaya ya kyerwa sh
milioni wilaya ya misenyi sh
milioni wilaya ya muleba sh
milioni wilaya ya ngara sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za misenyi na bukoba zilibakiza asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya bukoba ilibakiwa na asilimia ya fedha za mradi
picha gizuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mkoa wa katavi mkoa wa katavi una halmashauri tano zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya nne
halmashauri hizo ni manispaa ya mpanda na wilaya za mpimbwe nsimbo mpanda na mlele
katika ukaguzi wa mwaka cag alikagua halmashauri zote tano ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa katavi
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa katavi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa katavi halmashauri wilaya ya mlele sh
milioni wilaya ya mpan da sh
milioni manispaa ya mpanda sh
milioni wilaya ya nsim bo sh
milioni wilaya ya mpimbwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika
halmashauri zilizobakiza asilimia kubwa ya fedha hizo ni halmashauri za wilaya za mpanda na nsimbo kwa asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya mpanda ilibakiza asilimia 
aidha kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri ya manispaa ya mpanda ilikuwa na sh
 milioni wakati halmashauri ya wilaya ya mpimbwe ilikuwa na sh
 milioni ambazo hazikutolewa
vilevile kiasi cha sh
 sawa na asilimia ya fedha zilizotumika zilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za nsimbo na mpanda zilikuwa na aslimia na pamoja na manispaa ya mpanda asilimia ya fedha zilizohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa katavi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa katavi halmashauri wilaya ya mlele sh
milioni wilaya ya mpan da sh
milioni manispaa ya mpanda sh
milioni wilaya ya nsim bo sh
milioni wilaya ya mpimbwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za mlele mpimbwe nsimbo na mpanda zilikuwa na sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya manispaa ya mpanda ilikuwa sh
 milioni ambazo hazikutolewa
pia kiasi cha sh
 sawa na asilimia ya fedha za mradi hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya ya mpimbwe na nsimbo zilikuwa na asilimia na ya fedha ambazo hazikutumika
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa katavi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa katavi halmashauri wilaya ya mlele sh
milioni wilaya ya mpan da sh
milioni manispaa ya mpanda sh
milioni wilaya ya nsim bo sh
milioni wilaya ya mpimbwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za mpimbwe na nsimbo zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi hazikutumika
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi ya mradi yalihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya ya mlele na mpanda zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizohojiwa
mkoa wa kigoma mkoa wa kigoma una halmashauri nane zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya kigoma ujiji mji wa kasulu na wilaya za kigoma uvinza kasulu kakonko buhigwe na kibondo
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nane na katika ukaguzi huo halmashauri mbili zilipata hati zisizoridhisha ambazo ni halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji na halmashauri ya wilaya ya kigoma
katika halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji cag alitoa hati isiyoridhisha kutokana na sababu zifuatazo amana fedha ambayo haijapokelewa benki na haina viambatisho sh
 milioni mali mitambo na vifaa ppe vimeoneshwa vikiwa na thamani ya zaidi kwa sh
 milioni mali mitambo na vifaa visivyothibitishwa thamani yake ya sh
 milioni tofauti isiyotolewa maelezo ya thamani ya kazi za ujenzi zinazoendelea kwa sh
 milioni fedha taslimu zilizokusanywa na wakala wa kukusanya mapato ambazo hazikuwasilishwa halmashauri sh
 milioni wadaiwa wa maduhuli kwenye mfumo wa taarifa ya ukusanyaji wa maduhuli kwa serikali za mitaa lgrcis ambao hawakuingizwa kwenye taarifa za fedha sh
 milioni malipo ya posho yenye nyaraka pungufu sh
 milioni fedha za ruzuku za maendeleo kwa serikali za mitaa lgcdg kutumika kwa shughuli zisizofahamika sh
 milioni tofauti ya takwimu linganifu kwenye taarifa za fedha na kutosahihishwa kwa makosa ya mwaka uliopita kwenye taarifa za fedha
katika halmashauri ya wilaya ya kigoma cag alitoa hati isiyoridhisha kutokana na sababu zifuatazo uwasilishaji usio sahihi wa mali mtaji net asset equity katika taarifa ya mizania ya hesabu ya mwaka unaoishia tarehe juni tofauti ya sh
 milioni kati ya bakaa ya ruzuku ya mali za kudumu iliyooneshwa kwenye taarifa ya fedha iliyowasilishwa tarehe disemba na taarifa za fedha zilizorekebishwa na kuwasilishwa tarehe machi bila maelezo ya ufafanuzi wake ongezeko lisilo sahihi kwenye takwimu linganifu ya jumla ya mali iliyooneshwa kwenye taarifa ya mizania ya hesabu hadi kufikia tarehe juni kiasi cha sh
 milioni ukokotozi usio sahihi wa bakaa kati ya faida ya mwaka na mtaji kwa kipindi kinachoishia juni sh
 milioni upungufu wa matumizi usiothibitishwa katika taarifa za fedha zilizorekebishwa sh
 milioni kuoneshwa zaidi kwa thamani ya fedha sh
 milioni kuoneshwa zaidi kwa madeni ya halmashauri kwa kiasi cha sh
 milioni na maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakuwasilishwa na wakusanyaji sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rfhalmashauri za mkoa wa kigoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kigoma halmashauri wilaya ya buhigwe sh
mili oni wilaya ya kakonko sh
mili oni wilaya ya kasulu sh
milioni mji wa kasulu sh
milioni wilaya ya kibondo sh
mili oni wilaya ya kigoma sh
mili oni wilaya ya uvinza sh
milioni manispaa ya kigoma sh
mili oni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kibondo buhigwe na kigoma zilikuwa na asilimia na pamoja na halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji iliyokuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa halmashauri ambazo hazikupokea kiasi hicho ni halmashauri za wilaya za kibondo kasulu na buhigwe sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa kasulu ilikuwa na sh
 milioni ambazo hazikutolewa
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa kigoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kigoma halmashauri wilaya ya buhigwe sh
mili oni wilaya ya kakonko sh
mili oni wilaya ya kasulu sh
milioni mji wa kasulu sh
milioni wilaya ya kibondo sh
mili oni wilaya ya kigoma sh
mili oni wilaya ya uvinza sh
milioni manispaa ya kigoma sh
mili oni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kibondo kakonko kigoma na uvinza zilibakiza asilimia na ya fedha za mradi
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa kigoma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kigoma halmashauri wilaya ya buhigwe sh
mili oni wilaya ya kakonko sh
mili oni wilaya ya kasulu sh
milioni mji wa kasulu sh
milioni wilaya ya kibondo sh
mili oni wilaya ya kigoma sh
mili oni wilaya ya uvinza sh
milioni manispaa ya kigoma sh
mili oni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji ilibakiza asilimia halmashauri za wilaya za kibondo buhugwe kigoma na kasulu zilibakiza asilimia na ya fedha za mradi
hata hivyo kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa
baadhi ya halmashauri ambazo kiasi hicho hakikutolewa ni halmashauri za wilaya za kakonko sh
 milioni uvinza sh
 milioni kasulu sh
 milioni na kibondo sh
 milioni pamoja na halmashauri ya mji wa kasulu sh
 milioni
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi kwenye mradi zilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya wilaya ya uvinza ilikuwa na asilimia ya fedha zilizohojiwa
mkoa wa kilimanjaro mkoa wa kilimanjaro una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya moshi na wilaya za hai moshi mwanga rombo same na siha
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote saba ambapo halmashauri za rombo na siha zilipata hati zenye shaka
halmashauri ya wilaya ya rombo ilipata hati yenye shaka kutokana na kuwepo kwa malipo yasiyokuwa na vielelezo yenye thamani ya sh
 milioni maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki sh
 milioni na malipo yasiyostahili kulipwa kutoka kwenye akaunti ya amana sh
 milioni
aidha kwa upande wa halmashauri ya siha cag alitoa hati yenye mashaka kwa sababu zifuatazo maduhuli yaliyokusanywa kupitia vitabu batili vya leseni za biashara na vileo sh
 milioni vitabu kumi na moja vya kukusanyia maduhuli ambavyo havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi vitabu vitatu vya leseni za biashara ambavyo havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi upotoshwaji wa vivuli vya leseni carbon slipping kwenye ukusanyaji wa mapato ya leseni za biashara uliosababisha upotevu wa sh
 milioni mapato kutoka maeneo yaliyopangishwa ambayo hayakupelekwa benki sh
 milioni majina na stakabadhi za uwongo zilizonukuliwa kwenye leseni za biashara leseni za biashara zilizotolewa bila kuoneshwa kiasi kilicholipwa kiasi ambacho hakikutumika hakijarejeshwa kwenye akaunti sh
 milioni na malipo ya posho kwa maafisa ambao sio waajiriwa wa halmashauri sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa kilimanjaro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa kilimanjaro halmashauri wilaya ya hai sh
milioni wilaya ya moshi sh
milioni manispaa ya moshi sh
milioni wilaya ya mwanga sh
milioni wilaya ya rombo sh
milioni wilaya ya same sh
milioni wilaya ya siha sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za rombo hai na same zikiwa na asilimia na 
aidha kiasi cha sh
 milioni za matumizi ya mradi zilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za siha mwanga moshi na hai zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizotumika
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa kilimanjaro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa kilimanjaro halmashauri wilaya ya hai sh
milioni wilaya ya moshi sh
milioni manispaa ya moshi sh
milioni wilaya ya mwanga sh
milioni wilaya ya rombo sh
milioni wilaya ya same sh
milioni wilaya ya siha sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya manispaa ya moshi ilibakiza asilimia na halmashauri za wilaya za mwanga na same zilibakiza asilimia na 
vilevile kiasi cha shilingi 
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa baadhi ya halmashauri hizo ni rombo sh
 milioni hai sh
 milioni na moshi sh
 milioni
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa kilimanjaro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa kilimanjaro halmashauri wilaya ya hai sh
milioni wilaya ya moshi sh
milioni manispaa ya moshi sh
milioni wilaya ya mwanga sh
milioni wilaya ya rombo sh
milioni wilaya ya same sh
milioni wilaya ya siha sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jum la ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za moshi na siha zilikuwa na asilimia na 
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa halmashauri ambazo hazikupatiwa kiasi kikubwa cha fedha hizo ni halmashauri ya manispaa ya moshi sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya hai sh
 milioni
aidha kiasi cha sh
 milioni ya matumizi ya mradi zilihojiwa na cag
halmashauri ya manispaa ya moshi ndiyo iliyokuwa na kiasi kikubwa cha fedha zilizohojiwa sh
 sawa na asilimia 
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mkoa wa lindi mkoa wa lindi una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni mji wa lindi na wilaya za kilwa lindi liwale nachingwea na ruangwa
kwa mwaka cag alikagua halmashauri zote sita ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa lindi
wajibu imechambua utekelezaji wa miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa lindi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa lindi halmashauri wilaya ya kilwa sh
milioni wilaya ya lindi sh
ilioni manispaa ya lindi sh
milioni wilaya ya liwale sh
milioni wilaya ya nachingwea sh
milioni wilaya ya ruangwa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za nachingwea ruangwa na liwale zilibakiza asilimia na ya fedha zilizotakiwa kutumika
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa lindi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa lindi halmashauri wilaya ya kilwa sh
milioni wilaya ya liwale sh
milioni wilaya ya lindi sh
milioni wilaya ya ruangwa sh
milioni wilaya ya nachingwea sh
milioni manispaa ya lindi sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha fedha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa ambapo katika halmashauri za wilaya za lindi na nachingwea sh
 na sh
 milioni hazikutolewa
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya za ruangwa na nachingwea zilibakiza asilimia na ya fedha zilikuwepo
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa lindi kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa lindi halmashauri wilaya ya kilwa sh
milioni wilaya ya lindi sh
milioni manispaa ya lindi sh
milioni wilaya ya liwale sh
milioni wilaya ya nachingwea sh
milioni wilaya ya ruangwa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za ruangwa kilwa na liwale zilikuwa na sh
 sh
 na sh
 milioni za fedha za mradi hazikutolewa
kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika
baadhi ya halmashauri zilizokuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki ni halmashauri ya wilaya ya kilwa asilimia pamoja na halmashauri ya manispaa ya lindi asilimia 
mkoa wa manyara mkoa wa manyara una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri miji mbili na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni miji ya babati na mbulu na wilaya za simanjiro kiteto babati mbulu na hanang
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mwaka cag alikagua halmashauri zote saba ambapo halmashauri mbili zilipata hati zenye shaka
halmashauri hizo ni halmashauri ya wilaya ya simanjiro na halmashauri ya mji wa babati
katika halmashauri ya simanjiro cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo malipo batili na yasiyo na manufaa yaliyotokana na madai ya kodi yaliyolipwa na halmashauri badala ya wakandarasi sh
 milioni maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakuthibitika kupelekwa benki sh
 milioni kukosekana kwa hati za malipo zenye thamani ya sh
 milioni malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni pamoja na vitabu viwili vya kukusanyia maduhuli ambavyo havikuwasilishwa kwa ukaguzi
aidha cag alitoa hati yenye shaka kwa halmashauri ya mji wa babati kutokana na sababu zifuatazo malipo batili na yasiyo na manufaa yaliyotokana na madai ya kodi yaliyolipwa na halmashauri badala ya wakandarasi sh
 milioni makusanyo ya maduhuli ambayo hayakuthibitika kupelekwa benki sh
 milioni kukosekana kwa hati za malipo zenye thamani ya sh
 milioni malipo kwa fedha taslimu yasiyo na vielelezo sh
 milioni pamoja na malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa manyara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa manyara halmashauri wilaya ya babati sh
milioni mji wa babati sh
milioni wilaya ya hanang sh
milioni wilaya ya kiteto sh
milioni wilaya ya mbulu sh
milioni mji wa mbulu sh
milioni wilaya ya simanjiro sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya mbulu ilibakiza asilimia 
aidha katika halmashauri ya mji wa babati sh
 zikiwa ni asilimia ya fedha zilizotumika zilihojiwa na cag
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa manyara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa manyara halmashauri wilaya ya babati sh
milioni mji wa babati sh
milioni wilaya ya hanang sh
milioni wilaya ya kiteto sh
milioni wilaya ya mbulu sh
milioni mji wa mbulu sh
milioni wilaya ya simanjiro sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazi kutumika 
 fedha ambazo hazi kutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kiteto na babati zilibakiza asilimia na 
aidha katika halmashauri za mkoa wa manyara kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa
baadhi ya halmashauri ambazo hazikupokea fedha hizo ni halmashauri za wilaya za hanang na babati hazikupokea sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa babati haikupokea sh
 milioni za mradi
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa manyara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa manyara halmashauri wilaya ya babati sh
milioni mji wa babati sh
milioni wilaya ya hanang sh
milioni wilaya ya kiteto sh
milioni wilaya ya mbulu sh
milioni mji wa mbulu sh
milioni wilaya ya simanjiro sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za miji ya babati na mbulu zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri ya wilaya ya hanang ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za mbulu babati na kiteto zilikuwa na kiasi cha sh
 sh
 na sh
 milioni pamoja na halmashauri ya mji wa babati sh
 milioni ya fedha ambazo hazikutolewa
mkoa wa mara mkoa wa mara una halmashauri tisa zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri za miji mbili na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya musoma miji ya tarime na bunda na wilaya za musoma rorya tarime bunda butiama na serengeti
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote tisa za mkoa wa mara ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa mara
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa mara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya mji wa bunda ambao haukuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mara halmashauri wilaya ya bunda sh
milioni wilaya ya butiama sh
milioni wilaya ya musoma sh
milioni manispaa ya musoma sh
milioni wilaya ya rorya sh
milioni wilaya ya serengeti sh
milioni wilaya ya tarime sh
milioni mji wa tarime sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya ya tarime rorya na serengeti zilibakiza asilimia na kwa mtiririko huo
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa mara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya wilaya ya tarime ambayo haikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mara halmashauri wilaya ya bunda sh
milioni mji wa bunda sh
milioni wilaya ya butiama sh
milioni wilaya ya musoma sh
milioni manispaa ya musoma sh
milioni wilaya ya rorya sh
milioni wilaya ya serengeti sh
milioni mji wa tarime sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za bunda serengeti na musoma zilibakiza asilimia na kwa mtiririko huo
vilevile sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa halmashauri za mji wa bunda haikupokea sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya butiama haikupokea sh
 milioni wakati halmashauri ya wilaya ya rorya haikupokea sh
 milioni
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa mara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mara halmashauri wilaya ya bunda sh
milioni mji wa bunda sh
milioni wilaya ya butiama sh
milioni wilaya ya musoma sh
milioni manispaa ya muso ma sh
milioni wilaya ya rorya sh
milioni wilaya ya seren geti sh
milioni wilaya ya tarime sh
milioni mji wa tarime sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya musoma na serengeti zilibakiza asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya musoma ilibakiza asilimia na halmashauri ya mji wa bunda ilibakiza asilimia 
aidha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa halmashauri za wilaya za musoma butiama na tarime hazikupokea sh
 sh
 na sh
 milioni pamoja na halmashauri za miji ya tarime na bunda hazikupokea sh
 na sh
 milioni kwa mtiririko huo
mkoa wa morogoro mkoa wa morogoro una halmashauri tisa zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya saba
halmashauri hizo ni manispaa ya morogoro mji wa ifakara na wilaya za malinyi morogoro kilosa mvomero gairo kilombero na ulanga
kwa mwaka cag alikagua halmashauri zote tisa za mkoa wa morogoro
katika ukaguzi huo halmashauri zote zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa morogoro
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa morogoro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya wilaya ya ulanga
kwenye ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa morogoro halmashauri wilaya ya gairo sh
milioni wilaya ya kilombero sh
milioni wilaya ya kilosa sh
milioni wilaya ya morogoro sh
milioni manispaa ya morogoro sh
milioni wilaya ya mvomero dc sh
milioni mji wa ifakara sh
milioni wilaya ya malinyi sh
milioni jumla sh
million fedha amba zo hazikutu mika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za ifakara gairo kilosa mvomero na kilombero zilikuwa na asilimia na kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya manispaa ya morogoro ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa morogoro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa morogoro halmashauri wilaya ya kilombe ro sh
milioni wilaya ya kilosa sh
milioni wilaya ya mvomero sh
milioni wilaya ya morogoro sh
milioni manispaa ya moro goro sh
milioni wilaya ya ulanga sh
milioni mji wa ifakara sh
milioni wilaya ya malinyi sh
milioni wilaya ya gairo sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kilosa morogoro ulanga na gairo zilikuwa na asilimia na kwa mtiririko huo kiasi cha sh
 milioni cha matumizi kilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya wilaya ya gairo ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa morogoro kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa morogoro halmashauri wilaya ya gairo sh
milioni mji wa ifakara sh
milioni wilaya ya kilombero sh
milioni wilaya ya kilosa sh
milioni wilaya ya malinyi sh
milioni wilaya ya morogoro sh
milioni wilaya ya mvomero sh
milioni wilaya ya ulanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za morogoro na ulanga hazikupokea sh
 milioni na sh
 milioni ya fedha za mradi
pia kulikua na miiradi ambayo haikukamilika katika halmashauri ya wilaya ya ulanga yenye thamani ya sh
 milioni
mkoa wa mbeya mkoa wa mbeya una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri ya jiji moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni jiji la mbeya na wilaya za chunya mbeya busokelo rungwe mbarali na kyela
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote saba ambapo zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa mbeya
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf
halmashauri za mkoa wa mbeya kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mbeya halmashauri wilaya ya busokelo sh
milioni wilaya ya chunya sh
milioni wilaya ya kyela sh
milioni wilaya ya mbarali sh
milioni wilaya ya mbeya sh
milioni jiji la mbeya sh
milioni wilaya ya rungwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika
halmashauri za wilaya za mbarali na kyela zilibakiza asilimia na wakati halmashauri ya jiji la mbeya ilibakiza asilimia 
aidha katika halmashauri za mkoa wa mbeya sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi yalihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za kyela mbeya mbarali na busokelo zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohojiwa kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya jiji la mbeya ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa mbeya kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
kwenye ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mbeya halmashauri wilaya ya busokelo sh
milioni wilaya ya chunya sh
milioni wilaya ya kyela sh
milioni wilaya ya mbarali sh
milioni jiji la mbeya sh
milioni wilaya ya mbeya sh
milioni wilaya ya rungwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za busokelo rungwe na mbeya zilibakiza asilimia na za fedha zilizokuwepo kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya jiji la mbeya ilibakiza asilimia ya fedha zilizokuwepo
vilevile sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri ya jiji la mbeya haikupokea sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za kyela na mbarali hazikupokea sh
 na sh 
 milioni
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi ya mradi yalihojiwa na cag ambapo katika halmashauri za wilaya za rungwe mbarali na kyela zilihojiwa asilimia na za matumizi yao kwa mtiririko huo
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa mbeya kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mbeya halmashauri wilaya ya busokelo sh
milioni wilaya ya chunya sh
milioni wilaya ya kyela sh
milioni wilaya ya mbarali sh
milioni wilaya ya mbeya sh
milioni jiji la mbeya sh
milioni wilaya ya rungwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za mbeya busokelo kyela chunya na rungwe zilibakisha asilimia na ya fedha zilizokuwepo kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya jiji la mbeya lilibaliza asilimia ya fedha zilizokuwepo
katika utekelezaji wa mradi wa maji katika mkoa wa mbeya halmashauri tatu hazikupatiwa jumla ya sh
 milioni ambapo halmashauri za wilaya za mbeya na busokelo hazikupokea sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya jiji la mbeya haikupokea sh
 milioni
aidha miradi yenye thamani ya sh
 milioni haikukamilika ambapo halmashauri za wilaya za mbarali zilikuwa na kiasi cha sh
 na sh
 milioni za miradi isiyokamilika ikiwa ni dalili za kuwepo udhaifu wa usimamizi wa miradi husika
mkoa wa mtwara mkoa wa mtwara una halmashauri tisa zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri za miji mbili na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya mtwara miji ya masasi na newala na wilaya za masasi mtwara newala tandahimba nanyamba na nanyumbu
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kwa mwaka cag alikagua halmashauri zote tisa za mkoa wa mtwara ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria uwepo wa usimamizi na utunzaji mzuri wa nyaraka na kumbukumbu za fedha na rasilimali nyingine katika halmashauri za mkoa wa mtwara
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa mtwara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mtwara halmashauri manis paa ya mtwara sh
milioni mji wa masasi sh
milioni wilaya ya masasi sh
milioni wilaya ya mtwara sh
milioni mji wa nanyam ba sh
milioni wilaya ya tandahimba sh
milioni wilaya ya nanyumbu sh
milioni mji wa newala sh
milioni wilaya ya newala sh
milioni jumla sh
milion fedha ambazo haz ikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi zilibaki ambapo halmashauri za wilaya za mtwara na tandahimba zilibakiza asilimia na wakati halmashauri za miji ya nanyamba na masasi zilibakiza asilimia na ya fedha zilizokuwepo
halmashauri za mkoa wa mtwara zilikuwa na sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa na cag
halmashauri za wilaya za tandahimba na newala zote zilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa wakati halmashauri ya mji wa newala ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa mtwara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri za mji wa newala na wilaya ya newala ambazo hazikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mtwara halmashauri wilaya ya masasi sh
milioni mji wa masasi sh
milioni wilaya ya mtwara sh
milioni manispaa ya mtwara sh
milioni wilaya ya nanyumbu sh
milioni wilaya ya tandahimba sh
milioni wilaya ya nanyamba sh
milioni jumla sh
milion fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika
halmashauri za wilaya za nanyumbu nanyamba na masasi zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki wakati halmashauri ya mji wa masasi na manispaa ya mtwara zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki
aidha halmashauri ya wilaya ya nanyumbu ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa mtwara kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mtwara halmashauri wilaya ya masasi sh
milioni mji wa masasi sh
milioni wilaya ya nanyum bu sh
milioni mji wa nanyam ba sh
milioni wilaya ya newala sh
mili oni mji wa newala sh
mili oni wilaya ya mtwara sh
mili oni manispaa ya mtwara sh
mili oni wilaya ya tanda himba sh
milioni jumla sh
milion fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo hai kukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za newala nanyumbu masasi na tandahimba zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki
vilevile kulikuwa na miradi yenye thamani ya sh
 milioni ambayo haikukamilika katika halmashauri zifuatazo halmashauri ya wilaya ya nanyumbu sh
 milioni halmashauri ya manispaa ya mtwara sh
 milioni pamoja na halmashauri ya mji wa nanyamba sh
 milioni ikiashiria uwepo wa usimamizi dhaifu wa miradi husika
mkoa wa mwanza mkoa wa mwanza una halmashauri nane zikiwa ni halmashauri ya jiji moja halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni jiji la mwanza manispaa ya ilemela na wilaya za kwimba magu misungwi sengerema ukerewe na buchosa
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nane za mkoa wa mwanza
katika ukaguzi huo halmashauri tatu yaani halmashauri za wilaya za ukerewe buchosa na misungwi zilipata hati zenye shaka
halmashauri ya wilaya ya ukerewe ilipata hata yenye shaka kwa mwaka wa pili mfululizo
cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo kukosekana kwa vitabu vya kukusanyia maduhuli kukosekana kwa hati za malipo yenye thamani ya sh
 milioni na kutambulika kwa thamani ya uchakavu kwa mali isiyoshikika yenye thamani ya sh
 milioni
kwa upande wa halmashauri ya wilaya ya buchosa cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo maduhuli yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki yenye thamani ya sh
 milioni kutowasilisha maduhuli yaliyokusanywa makao makuu ya halmashauri yenye thamani ya sh
 milioni na kutopeleka benki fedha zilizosalia kwenye malipo mbalimbali yenye thamani ya sh
 milioni
halmashauri ya wilaya ya misungwi ilipata hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo madeni yasiyokuwa na vielelezo ambayo yana thamani ya sh
 milioni na kukosekana kwa hati za malipo yenye thamani ya sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa mwanza kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri za wilaya za misungwi na ukerewe ambazo hazikujumuishwa katika riport ya cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa mwanza halmashauri manispaa ya ilemela sh
milioni wilaya ya kwimba sh
milioni wilaya ya magu sh
milioni jiji la mwanza sh
milioni wilaya ya sengerema sh
milioni wilaya ya buchosa sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za sengerema na magu zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki wakati halmashauri ya jiji la mwanza na manispaa ya ilemela zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki
kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hazikutolewa katika halmashauri tano za mkoa wa mwanza
halmashauri ya jiji la mwanza haikupokea sh
 milioni halmashauri ya manispaa ya ilemela haikupokea sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za sengerema kwimba na buchosa hazikupokea sh
 sh
 na sh
 milioni kwa mtiririko huo
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya ya matumizi yalihojiwa na cag
halmashauri za wilaya za kwimba sengerema na magu zilikuwa na asilimia na ya matumizi yao wakati halmashauri ya manispaa ya ilemela ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa mwanza kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa mwanza halmashauri wilaya ya senger ema sh
milioni wilaya ya ukerewe sh
milioni wilaya ya kwimba sh
milioni manispaa ya ilemela sh
mili oni wilaya ya misung wi sh
milioni wilaya ya buchosa sh
milioni wilaya ya magu sh
milioni jiji la mwanza sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za sengerema ukerewe na magu zilibakiza asilimia na ya fedha zilizokuwepo
aidha halmashauri ya manispaa ya ilemela ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa na cag
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa mwanza kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu isipokuwa halmashauri ya manispaa ya ilemela ambayo haikuripotiwa na cag
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa mwanza buchosa sh
milioni h kwimba sh
milioni h magu sh
milioni h misungwi sh
milioni h mwanza sh
milioni h sengerema sh
milioni h ukerewe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kwimba misungwi na sengerema zilibakiza asilimia na ya fedha zilizokuwepo kwa mtiririko huo wakati halmashauri ya jiji la mwanza ilibakiza asilimia 
vilevile kiasi cha sh
 milioni hazikutolewa kwa utekelezaji wa mradi kama ilivyopangwa ambapo halmashauri za wilaya za kwimba misungwi na sengerema hazikupokea sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya jiji la mwanza haikupokea sh
 milioni
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mkoa wa njombe mkoa wa njombe una jumla ya halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni mji wa njombe na wilaya za njombe makambako ludewa makete na wangingo mbe
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita ambazo zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria uwepo wa usimamizi na utunzaji mzuri wa nyaraka na kumbukumbu za fedha na rasilimali nyingine katika halmashauri za mkoa wa njombe
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu mkubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa njombe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa njombe halmashauri wilaya ya njombe sh
milioni mji wa njombe sh
milioni wilaya ya makete sh
milioni wilaya ya lude wa sh
milioni mji wa makambako sh
milioni wilaya ya wanging ombe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha iliyotumika kutekeleza mradi huu kilihojiwa ambapo halmashauri ya wilaya ya wanging ombe ilikuwa na asilimia halmashauri za miji ya njombe na makambako ilikuwa na asilimia na za matumizi yaliyohojiwa
kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya mji wa njombe ilikuwa na asilimia wakati halmashauri za wilaya za njombe na wanging ombe zikiwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizobaki
mradi wa mfuko wa barabara rfhalmashauri za mkoa wa njombe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini picha gizuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa njombe halmashauri wilaya ya ludewa sh
milioni mji wa makambako sh
milioni wilaya ya makete sh
milioni wilaya ya njombe sh
milioni mji wa njombe sh
milioni wilaya ya wanging ombe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya mji wa njombe ilibakiza asilimia ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya wanging ombe asilimia 
aidha kiasi cha sh 
 sawa na asilimia ya matumizi ya mradi zilihojiwa na cag ambapo halmashauri za wilaya za makete na ludewa zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohiwa wakati halmashauri ya mji wa makambako ilikuwa na asilimia 
vilevile kiasi cha sh
 milioni hazikutolewa ambapo halmashauri ya mji wa njombe haikupokea sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za makete na ludewa hazikupokea sh
 milioni na sh
 milioni
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa njombe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
kwenye ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa njombe halmashauri wilaya ya ludewa sh
milioni mji wa makambako sh
milioni wilaya ya makete sh
milioni wilaya ya njombe sh
milioni mji wa njombe sh
milioni wilaya ya wanging ombe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya matumizi ya mradi zilihojiwa na cag
halmashauri za wilaya za wanging ombe na makete zilikuwa na asilimia 
 na 
 ya matumizi yaliyohojiwa
aidha kiasi cha sh
 milioni hakikutolewa kwenye utekelezaji wa mradi huu katika halmashauri nne za mkoa wa njombe kama ifuatavyo halmashauri za wilaya za wanging ombe makambako makete na njombe kiasi cha sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni hazikutolewa kwa mtiririko huo
mkoa wa pwani mkoa wa pwani una halmashauri tisa zikiwa ni halmashauri ya mji moja na halmashauri za wilaya nane
halmashauri hizo ni mji wa kibaha na wilaya za kibaha bagamoyo kisarawe rufiji mafia chalinze kibiti na mkuranga
kwa mwaka cag alikagua halmashauri tisa za mkoa wa pwani ambapo halmashauri zote zilipata hati za ukaguzi zinazoridhisha ikiashiria uwepo wa usimamizi na utunzaji mzuri wa nyaraka na kumbukumbu za fedha na rasilimali nyingine katika halmashauri za mkoa wa pwani
wajibu imechambua utekelezaji wa miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa pwani kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa pwani halmashauri wilaya ya kisarawe sh
milioni wilaya ya kibaha sh
milioni wilaya ya mafia sh
milioni wilaya ya bagam oyo sh
milioni wilaya ya mkuran ga sh
milioni wilaya ya rufiji sh
milioni wilaya ya chalinze sh
milioni mji wa kibaha sh
milioni wilaya ya kibiti sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya mkuranga iliongoza ikiwa na asilimia 
aidha sh
 milioni za matumizi katika mradi huu zilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya mji wa kibaha ilikuwa na asilimia wakati halmashauri za wilaya za chalinze kibaha na kisarawe zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa maendeleo sekta ya barabara rf halmashauri za mkoa wa pwani kwa mwaka zilikuwa na sh 
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa maendeleo sekta ya barabara rf mkoa wa pwani halmashauri wilaya ya bagam oyo sh
milioni wilaya ya kibaha sh
milioni mji wa kibaha sh
mili oni wilaya ya kisarawe sh
mili oni wilaya ya mafia sh
milioni wilaya ya mkuran ga sh
milioni wilaya ya rufiji sh
milioni wilaya ya chalinze sh
milioni wilaya ya kibiti sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni za mradi hazikutolewa kulingana na bajeti ambapo halmashauri ya mji wa kibaha haikupokea sh
 milioni na halmashauri za wilaya za kibaha bagamoyo na rufiji hazikupokea sh
 sh
 na sh
 milioni
vilevile halmashauri ya wilaya ya mkuranga ilikuwa na miradi yenye thamani ya sh
 milioni ambayo ilikuwa haijakamilika
pia sh
 milioni za mradi hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya za chalinze kibiti kisarawe mafia rufiji na bagamayo zilikuwa na asilimia na ya fedha ambazo hazikutumika wakati halmashauri ya mji wa kibaha ilikuwa na asilimia 
aidha asilimia na ya matumizi ya mradi huu yalihojiwa na cag katika halmashauri za wilaya za mafia na kibaha wakati halmashauri ya mji wa kibaha ilihojiwa kwa kiasi cha asilimia 
mradi wa maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa pwani kwa mwaka zilikuwa na sh 
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa pwani halmashauri wilaya ya chalinze sh
mili oni wilaya ya bagam oyo sh
milioni wilaya ya kibaha sh
milioni mji wa kibaha sh
milioni wilaya ya kibiti sh
milioni wilaya ya kisarawe sh
mili oni wilaya ya mafia sh
milioni wilaya ya mkuran ga sh
milioni wilaya ya rufiji sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni cha fedha zilizoidhinishwa za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za kibaha kisarawe mkuranga na chalinze hazikupokea sh
 milioni sh
 milioni sh
 milioni na sh
 milioni kwa mtiririko huo
vilevile sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi zilizokuwepo hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya za bagamoyo kibaha chalinze mafia na mkuranga zilibakiza asilimia na ya fedha zilizokuwepo zilibaki wakati halmashauri ya mji wa kibaha ilibakiza asilimia 
mkoa wa rukwa mkoa wa rukwa una halmashauri nne zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya tatu
halmashauri hizo ni manispaa ya sumbawanga na wilaya za nkasi sumbawanga na kalambo
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nne
katika ukaguzi huo halmashauri zote zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa rukwa
wajibu imechambua miradi miwili katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rfhalmashauri za mkoa wa rukwa kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa rukwa halmashauri wilaya ya kalambo sh
milioni wilaya ya nkasi sh
milioni manispaa ya sum bawanga sh
milioni wilaya ya sum bawanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyoho jiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kalambo na sumbawanga zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya sumbawanga ikiwa na asilimia ya fedha za mradi zilizobaki
aidha kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikutolewa ambapo halmashauri ya manispaa ya sumbawanga ilikuwa na sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za sumbawanga na kalambo zilikuwa na sh
 na sh
 milioni ya fedha za mradi ambazo hazikutolewa
mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa rukwa kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa rukwa halmashauri wilaya ya sumbawanga sh
milioni manispaa ya sumbawanga sh
milioni wilaya ya nkasi sh
milioni wilaya ya kalambo sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 kiasi cha sh
 cha fedha za mradi hazikutumika ambapo halmashauri ya manispaa ya sumbawanga ilikua na asilimia na halmashauri ya wilaya ya kalambo asilimia ya fedha za mradi zilizobaki
mkoa wa ruvuma mkoa wa ruvuma una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni manispaa ya songea na wilaya za tunduru namtumbo mbinga songea na nyasa
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita
katika ukaguzi huo halmashauri ya wilaya ya mbinga ilipata hati yenye shaka
cag alitoa hati hiyo kutokana na sababu zifuatazo vitabu nane vya kukusanyia maduhuli havikuonekana na malipo yasiyokuwa na nyaraka za kutosha sh
 milioni
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa ruvuma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa ruvuma halmashauri wilaya ya tunduru sh
milioni wilaya ya mbinga sh
milioni wilaya ya namtumbo sh
milioni wilaya ya songea sh
milioni manispaa ya songea sh
milioni wilaya ya nyasa sh
milioni wilaya ya madaba sh
milioni mji wa mbinga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia zilibaki ambapo halmashauri za wilaya za mbinga namtumbo na songea zilikuwa na asilimia na 
hata hivyo halmashauri za wilaya za madaba na songea zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizotumika zilihojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa ruvuma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa ruvuma halmashauri wilaya ya madaba sh
milioni wilaya ya mbinga sh
milioni mji wa mbinga sh
milioni wilaya ya namtumbo sh
milioni wilaya ya nyasa sh
milioni wilaya ya songea sh
milioni manispaa ya songea sh
milioni wilaya ya tunduru sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 miradi ambayo haikukamilika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za madaba nyasa songea mbinga na tunduru zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri ya mji wa mbinga ikiwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile sh
 ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za mbinga songea nyasa namtumbo na tunduru zilikuwa na sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya manispaa ya songea ilikuwa na sh
 milioni ya fedha za mradi ambazo hazikutolewa
aidha miradi yenye thamani ya sh
 milioni haikukamilika ambapo halmashauri za wilaya za namtumbo na tunduru zilikuwa na miradi ya aina hiyo yenye thamani ya sh
 na sh
 milioni
kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za matumizi ya mradi zilihojiwa
halmashauri ya manispaa ya songea ilikuwa na asilimia na halmashauri ya wilaya ya madaba ilikuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rfhalmashauri za mkoa wa ruvuma kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa ruvuma halmashauri wilaya ya namtumbo sh
milioni wilaya ya mbinga sh
milioni mji wa mbinga sh
milioni wilaya ya nyasa sh
milioni wilaya ya songea sh
milioni manispaa ya songea sh
milioni wilaya ya tunduru sh
milioni wilaya ya madaba sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya ma tumizi yaliyoho jiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za madaba songea na namtumbo zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri ya manispaa ya songea ikiwa na asilimia ya fedha zilizobaki
aidha sh
 milioni sawa na asilimia za matumizi ya mradi zilihojiwa na cag
halmashauri za wilaya za nyasa na namtumbo zilikuwa na asilimia na ya matumizi yaliyohojiwa
vilevile sh
 milioni za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri ya manispaa ya songea ilikuwa na sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya tunduru sh
 milioni ya fedha ambazo hazikutolewa
mkoa wa singida mkoa wa singida una halmashauri saba zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya singida na wilaya za iramba manyoni singida ikungi mkalama na itigi
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa katika mwaka cag alikagua halmashauri zote saba
katika ukaguzi huo halmashauri zote saba zilipata hati zinazoridhisha ikiashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa singida
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa singida kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa singida halmashauri wilaya ya iramba sh
milioni wilaya ya mkalama sh
milioni wilaya ya manyoni sh
milioni manispaa ya singida sh
smilioni wilaya ya singida sh
milioni wilaya ya itigi sh
milioni wilaya ya ikungi sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia zilibaki ambapo halmashauri za wilaya za ikungi na mkalama zilikuwa na asilimia na 
aidha kiasi cha sh
 milioni za fedha zilizotumika kwenye mradi zilihojiwa na cag
halmashauri ya manispaa ya singida ilikuwa na asilimia na halmashauri za wilaya za iramba manyoni na itigi zilikua na asilimia na ya fedha za matumizi zilizohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa singida kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa singida halmashauri wilaya ya ikungi sh
milioni wilaya ya iramba sh
milioni wilaya ya itigi sh
milioni wilaya ya manyoni sh
milioni wilaya ya mkalama sh
milioni wilaya ya singida sh
milioni manispaa ya singida sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia cha fedha za mradi hazikutumika ambapo halmashauri za wilaya za itigi na singida zilikuwa na asilimia na pamoja na halmashauri ya manispaa ya singida kuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
aidha kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za ikungi iramba singida manyoni na mkalama zilikuwa na sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya manispaa ya singida ilikuwa na sh
 milioni ya fedha ambazo hazikutolewa kulingana na bajeti iliyoidhinishwa
vilevile kiasi cha sh
 milioni ya fedha zilizotumika katika mradi zilihojiwa na cag
halmashauri ya manispaa ya singida ilikuwa na asilimia na halmashauri ya wilaya ya iramba ikiwa asilimia ya fedha zilihojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa singida kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa singida halmashauri wilaya ya iramba sh
milioni wilaya ya ikungi sh
milioni wilaya ya manyoni sh
milioni wilaya ya mkalama sh
milioni wilaya ya singida sh
milioni manispaa ya singida sh
milioni wilaya ya itigi sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya wilaya ya iramba ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za iramba manyoni na ikungi zilikuwa na sh
 sh
 na sh
 milioni ya fedha za mradi ambazo hazikutolewa
aidha kiasi cha sh
 milioni za matumizi ya mradi zilihojiwa na cag
halmashauri za wilaya za manyoni na iramba zilikuwa na asilimia na za fedha zilihojiwa
mkoa wa simiyu mkoa wa simiyu una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya tano
halmashauri hizo ni mji wa bariadi na wilaya za bariadi busega itilima maswa na meatu
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote sita
katika ukaguzi huo halmashauri zote zilipata hati zinazoridhisha hali inayoashiria kuwepo na usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa simiyu
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa simiyu kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa simiyu halmashauri mji wa bariadi sh
milioni wilaya ya bariadi sh
milioni wilaya ya maswa sh
milioni wilaya ya meatu sh
milioni wilaya ya busega sh
milioni wilaya ya itilima sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutu mika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia kilibaki ambapo halmashauri ya wilaya ya itilima ilikua na asilimia na halmashauri ya wilaya ya bariadi asilimia 
hata hivyo kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hakikupokelewa
halmashauri ya wilaya ya bariadi ilikuwa sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya maswa sh
 milioni hazikutolewa
aidha halmashauri ya wilaya ya itilima ilikuwa na asilimia ya matumizi yalihojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp halmashauri za mkoa wa simiyu kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa simiyu halmashauri wilaya ya bariadi sh
milioni mji wa bariadi sh
milioni wilaya ya busega sh
milioni wilaya ya itilima sh
milioni wilaya ya maswa sh
milioni wilaya ya meatu sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutu mika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za itilima maswa busega na bariadi zilikuwa na asilimia na za fedha zilizobaki wakati halmashauri ya mji wa bariadi ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile halmashauri ya wilaya ya bariadi haikupokea fedha za mradi kiasi cha sh
 milioni na halmashauri ya wilaya ya meatu ilihojiwa matumizi yake kwa kiasi cha asilimia 
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf halmashauri za mkoa wa simiyu kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa simiyu halmashauri wilaya ya bariadi sh
milioni mji wa bariadi sh
milioni wilaya ya maswa sh
milioni wilaya ya meatu sh
milioni wilaya ya busega sh
milioni wilaya ya itilima sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo haziku tumika 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha za mradi huu hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za bariadi na busega zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki wakati halmashauri ya mji wa bariadi ilikuwa na asilimia 
mkoa wa songwe mkoa wa songwe una halmashauri tano zikiwa ni halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya nne
halmashauri hizo ni mji wa tunduma na wilaya za ileje mbozi momba na songwe
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote tano
katika ukaguzi huo halmashauri zote tano zilipata hati zinazoridhisha hali inayoashiria kuwepo usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa songwe
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa songwe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa songwe halmashauri wilaya ya mbozi sh
milioni wilaya ya ileje sh
milioni wilaya ya songwe sh
milioni wilaya ya momba sh
milioni mji wa tunduma sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za mbozi na ileje zilikuwa na asilimia na za fedha zilizobaki
aidha cag alihoji asilimia ya matumizi ya utekelezaji wa mradi huu yaliyofanywa na halmashauri ya wilaya ya momba
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa songwe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa songwe halmashauri wilaya ya ileje sh
milioni wilaya ya mbozi sh
milioni wilaya ya momba sh
milioni wilaya ya songwe sh
milioni mji wa tunduma sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri ya mji wa tunduma ilikuwa na asilimia wakati halmashauri za wilaya za songwe ileje na momba zikiwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni cha matumizi ya mradi yalihojiwa na cag ambapo katika halmashauri za wilaya ya ileje na momba zilihojiwa asilimia na za matumizi yaliyofanyika
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa songwe kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa songwe halmashauri wilaya ya mbozi sh
milioni wilaya ya ileje sh
milioni wilaya ya momba sh
milioni mji wa tunduma sh
milioni wilaya ya songwe sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za ileje mbozi na songwe zilikuwa na asilimia na ya fedha zilizobaki kwenye mradi
mkoa wa shinyanga mkoa wa shinyanga una halmashauri sita zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya nne
halmashauri hizo ni manispaa ya shinyanga mji wa kahama na wilaya za shinyanga msalala kishapu ushetu na kahama
katika mwaka cag alikagua halmashauri sita
katika ukaguzi huo halmashauri zote sita zilipata hati zinazoridhisha hali inayoashiria kuwepo usimamizi na utunzaji mzuri wa kumbukumbu na taarifa za fedha na rasilimali nyingine za umma kwenye mkoa wa shinyanga
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa shinyanga kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa shinyanga halmashauri mji wa kahama sh
milioni wilaya ya ushetu sh
milioni wilaya ya kishapu sh
milioni wilaya ya msalala sh
milioni wilaya ya shinyanga sh
milioni manispaa ya shinyanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutu mika 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za shinyanga kishapu na msalala zilikuwa na asilimia na za fedha zilizobaki wakati halmashauri ya manispaa ya shinyanga ilikuwa na asilimia ambapo halmashauri ya mji wa kahama ilikuwa na asilimia ya fedha zilizobaki
katika ukaguzi wake cag alihoji matumizi ya mradi huu kwa kiasi cha sh
 milioni ambapo halmashauri ya manispaa ya shinyanga ilikuwa na asilimia na halmashauri ya mji wa kahama nayo ikiwa na asilimia za matumizi yaliyohojiwa
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa shinyanga kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni ambazo zilitakiwa zitumike kwenye utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa shinyanga halmashauri mji wa kahama sh
milioni wilaya ya kishapu sh
milioni wilaya ya msalala sh
milioni wilaya ya shinyanga sh
milioni manispaa ya shinyanga sh
milioni wilaya ya ushetu sh
milioni jumla sh
milioni fedha ambazo hazikutu mika 
 fedha ambazo haziku tolewa 
 jumla ya matumizi yaliy ohojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia cha fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za shinyanga uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa ushetu na msalala zilikuwa na asilimia za fedha zilizobaki wakati halmashauri ya mji wa kahama ikiwa na asilimia ya fedha zilizobaki
vilevile sh
 milioni za matumizi kwenye mradi huu ziliyohojiwa na cag ambapo halmashauri ya mji wa kahama ilikuwa na asilimia halmashauri ya manispaa ya shinyanga ikiwa na asilimia na halmashauri ya wilaya ya ushetu ikiwa na asilimia ya matumizi yalihojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa shinyanga kwa mwaka zilikuwa na jumla ya sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf shinyanga halmashauri mji wa kahama sh
milioni wilaya ya kishapu sh
milioni wilaya ya msalala sh
milioni wilaya ya shinyanga sh
milioni manispaa ya shinyanga sh
milioni wilaya ya ushetu sh
milioni jumla sh
milioni fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi hakikutumika ambapo halmashauri za wilaya za kishapu na msalala zote zilibakiza asilimia halmashauri ya mji wa kahama asilimia na halmashauri ya manispaa ya shinyanga ilibakiza asilimia 
aidha sh
 milioni za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za kishapu na shinyanga zilikuwa na sh
 na sh
 milioni ambazo hazikutolewa wakati halmashauri ya manispaa ya shinyanga ikiwa na kiasi cha sh
 milioni ambacho hakikutolewa
mkoa wa tabora mkoa wa tabora una halmashauri nane zikiwa ni halmashauri ya manispaa moja halmashauri ya mji mmoja na halmashauri za wilaya sita
halmashauri hizo ni manispaa ya tabora mji wa nzega na wilaya za igunga sikonge tabora kaliua nzega na urambo
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote nane za mkoa wa tabora
katika ukaguzi huo halmashauri moja ya manispaa ya tabora ilipata hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo madeni kuoneshwa kimakosa kwenye taarifa ya fedha kwa upungufu wa kiasi cha sh
 milioni kukosekana kwa hati za malipo sh
 milioni malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni na kukosekana kwa viambatanisho vya kurejeshwa masurufu ya jumla sh
 milioni
wajibu imechambua mradi mmoja katika mkoa huu ambao ulionekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa tabora kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni za kutekeleza mradi huu
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa tabora halmashauri wilaya ya kaliua sh
milioni wilaya ya urambo sh
milioni wilaya ya igunga sh
milioni manispaa ya tabora sh
milioni wilaya ya sikonge sh
milioni wilaya ya nzega sh
milioni wilaya ya tabora sh
milioni mji wa nzega sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa ripoti ya cag umeonesha kuwa katika mradi huu kulikuwa na fedha ambazo hazikutumika ambapo halmashauri ya mji wa nzega ilikuwa na asilimia na halmashauri ya manispaa ya tabora ilikuwa na asilimia ya fedha za mradi zilizobaki
aidha halmashauri ya manispaa ya tabora ilikuwa na asilimia ya matumizi yalihojiwa na cag
mkoa wa tanga mkoa wa tanga una halmashauri kumi na moja zikiwa ni halmashauri ya jiji moja halmashauri za miji mbili na halmashauri za wilaya nane
halmashauri hizo ni jiji la tanga miji ya handeni na korogwe na wilaya za bumbuli handeni kilindi korogwe lushoto mkinga muheza na pangani
katika mwaka cag alikagua halmashauri zote kumi na moja
katika ukaguzi huo halmashauri tatu zilipata hati zenye shaka na halmashauri moja ilipata hati isiyoridhisha
halmashauri zilizopata hati zenye shaka ni halmashauri za wilaya za handeni korogwe na lushoto wakati halmashauri ya wilaya ya pangani ilipata hati isiyoridhisha
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa katika halmashauri ya wilaya ya handeni cag alitoa hati yenye shaka kutokana na sababu zifuatazo malipo ya mishahara yaliyolipwa kwa watumishi waliokoma utumishi wa umma sh
 milioni maduhuli yaliyokusanywa kutoka vyanzo mbalimbali na hayakupelekwa benki sh
 milioni malipo yenye nyaraka pungufu sh
 milioni na malipo batili na yasiyo na manufaa yanayotokana na halmashauri kulipa madai ya kodi badala ya wazabuni sh
 milioni
aidha katika halmashauri ya wilaya ya lushoto cag alibaini marekebisho yasiyofafanuliwa katika taarifa ya mabadiliko ya mtaji ya sh
 milioni madeni kuoneshwa pungufu kwa kiasi cha sh
 milioni na kutooneshwa maelezo ya ziada ya fedha zilizotolewa benki zaidi ya kiasi kilichopo sh
 milioni
vilevile katika halmashauri ya wilaya ya korogwe cag alibaini tofauti isiyokuwa na maelezo kati ya manunuzi ya bidhaa na huduma kati ya taarifa ya mapato na matumizi na taarifa ya mtiririko wa fedha ya sh
 milioni na matumizi ya kawaida yaliyolipwa kutoka akaunti ya amana badala ya akaunti ya matumizi mengineyo ya sh
 milioni
aidha cag alibainisha halmashauri ya wilaya ya pangani ilipata hati isiyoridhisha kutokana na sababu mbalimbali ikiwemo kufanya marekebisho yasiyothibitika yaliyofanywa kabla ya tarehe julai ya sh
 milioni ambapo halmashauri ilipitisha marekebisho hayo kwenye taarifa kuhusu mabadiliko ya mtaji
hata hivyo kiasi hicho hakikufafanuliwa wala kuwa na nyaraka za kuthibitisha usahihi wake
pia matumizi yameoneshwa zaidi kwa sh
 milioni hii ilitokana na urari wa hesabu na viambatisho vya taarifa ya fedha kujumuisha jumla ya gharama za huduma na bidhaa nyingine kiasi cha sh
 milioni ambazo zinahusisha madeni ya bidhaa yasiyolipwa ya sh
 milioni
hata hivyo uhakiki alioufanya cag kwenye orodha ya madeni ya bidhaa na huduma iliyoambatishwa ulibaini kuwa sh
 milioni tu ndio madeni ya bidhaa na huduma yasiyolipwa kwa mwaka huo wa ukaguzi na kiasi kilichobaki cha sh
 milioni kilikuwa tayari kimetambuliwa kama madeni yasiyolipwa kwa mwaka uliopita
wajibu imechambua miradi mitatu katika mkoa huu ambayo ndiyo iliyoonekana kuwa na mapungufu makubwa yaliyoripotiwa na cag katika utekelezaji wake kama ifuatavyo mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbfhalmashauri za mkoa wa tanga kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf mkoa wa tanga halmashauri wilaya ya han deni sh
milioni wilaya ya mkin ga sh
milioni wilaya ya kilin di sh
milioni jiji la tanga sh
milioni wilaya ya pan gani sh
milioni wilaya ya korog we sh
milioni wilaya ya muheza sh
milioni wilaya ya lush oto sh
milioni mji wa korog we sh
milioni wilaya ya bum buli sh
milioni mji wa handeni sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni za mradi huu zilibaki kwenye mkoa wa tanga ambapo halmashauri za wilaya za korogwe kilindi mkinga na muheza ziliongoza kwa kuwa na asilimia na wakati halmashauri ya mji wa handeni ikiwa na asilimia ya fedha zilizobaki
aidha halmashauri za wilaya za korogwe na bumbuli matumizi yao ya utekelezaji wa mradi yalihojiwa na cag kwa kiasi cha asilimia na 
mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdphalmashauri za mkoa wa tanga kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mkoa wa tanga halmashauri wilaya ya bum buli sh
milioni wilaya ya han deni sh
milioni mji wa handeni sh
milioni wilaya ya kilin di sh
milioni wilaya ya korogwe sh
milioni mji wa korogwe sh
milioni wilaya ya lush oto sh
milioni wilaya ya mkin ga sh
milioni wilaya ya muhe za sh
milioni wilaya ya pan gani sh
milioni jiji la tanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyohojiwa 
 uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha zilizokuwepo hakikutumika ambapo halmashauri za miji ya handeni na korogwe zilikuwa na asilimia na wakati halmashauri za wilaya za bumbuli handeni kilindi korogwe na pangani zilikuwa na asilimia na ya fedha za mradi zilizobaki bila kutumika
aidha kiasi cha sh
 milioni cha fedha za mradi hazikutolewa ambapo halmashauri za wilaya za kilindi mkinga lushoto handeni korogwe na pangani ziliongoza kwa kuwa na sh
 sh 
 sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa handeni ikiwa na sh
 milioni za fedha ambazo hazikutolewa kama bajeti ilivyoelekeza
aidha kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za matumizi kwenye mradi kilihojiwa na cag ambapo halmashauri ya jiji la tanga liliongoza kwa kuwa na asilimia likifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya bumbuli iliyokuwa na asilimia ya matumizi yaliyohojiwa
mradi wa mfuko wa barabara rf halmashauri za mkoa wa tanga kwa mwaka zilikuwa na sh
 milioni kwa ajili ya utekelezaji wa mradi
katika ukaguzi wake cag alibaini mambo yafuatayo kama yanavyoonekana kwenye jedwali hapo chini
jedwali na
 uchambuzi wa mradi wa mfuko wa barabara rf mkoa wa tanga halmashauri wilaya ya bum buli sh
milioni wilaya ya han deni sh
milioni mji wa handeni sh
mili oni wilaya ya kilin di sh
milioni wilaya ya korogwe sh
mili oni mji wa korogwe sh
milioni wilaya ya lush oto sh
milioni wilaya ya mkin ga sh
milioni wilaya ya muheza sh
mili oni wilaya ya pan gani sh
milioni jiji la tanga sh
milioni jumla sh
million fedha ambazo hazikutumika 
 fedha ambazo hazikutolewa 
 jumla ya matumizi yaliyo hojiwa 
 kiasi cha sh
 milioni sawa na asilimia za fedha za mradi zilizokuwepo hazikutumika ambapo halmashauri za miji ya korogwe na handeni zilikuwa na asilimia na ya fedha ambazo zilibaki
halmashauri za wilaya za korogwe handeni kilindi na mkinga zilikuwa na asimia na ya fedha za mradi zilizobaki wakati halmashauri ya jiji la tanga likiwa na asilimia ya fedha za mradi zilizobaki
vilevile kiasi cha sh
 milioni cha fedha ya mradi hakikutolewa halmashauri ya jiji la tanga ilikuwa na sh
 milioni wakati halmashauri za wilaya za muheza lushoto kilindi pangani na mkinga zilikuwa na sh
 sh
 sh
 sh
 sh
 na sh
 milioni wakati halmashauri ya mji wa handeni ikiwa na sh
 milioni ya fedha za mradi ambazo hazikutolewa kulingana na bajeti iliyoidhinishwa
katika ukaguzi wake cag alihoji matumizi ya mradi huu ambapo halmashauri za wilaya za handeni na muheza zilihojiwa kwa kiasi cha asilimia na wakati halmashauri ya jiji la tanga lilihojiwa kwa kiasi cha asilimia 
picha gizuchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya nne ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo sura hii inazungumzia namna halmashauri zilivyotekeleza miradi ya maendeleo kiujumla katika mwaka ambayo ina sehemu tatu ambazo ni mwenendo wa ujumla wa utekelezaji wa miradi athari zinazoweza kutokea pamoja na mapendekezo ya wajibu katika utekelezaji wa miradi
mwenendo wa utekelezaji wa miradi ya maendeleowajibu imefanya ulinganisho katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mitatu katika mikoa pamoja na halmashauri zilizofanyiwa uchambuzi
mwenendo huu unalenga kutoa hali ya utekelezaji na ufanisi katika mikoa na halmashauri hususani katika maeneo yafuatayo fedha zilizobaki fedha ambazo hazikutolewa na matumizi yaliyohojiwa
a mradi wa mfuko wa barabara rf katika utekelezaji wa mradi wa barabara wajibu imefanya ulinganisho wa fedha za mradi ambazo hazikutolewa pamoja na fedha zilizobaki ili kupata ufanisi wa utendaji kimikoa na kwa halmashauri mojamoja
fedha ambazo hazikutolewamwaka wa fedha wa halmashauri za mkoa wa tanga hazikupokea kiasi cha sh
 milioni kufikia tarehe juni
mikoa mingine ambayo haikupokea kiasi kikubwa ni pamoja na halmashauri za mkoa wa dodoma sh
 milioni lindi sh
 milioni arusha sh
 milioni na mwanza sh
 milioni
kielelezo kifuatacho kinaonesha mikoa kumi ambayo haikupokea kiasi kikubwa cha fedha
kielelezo na
 mikoa ambayo haikupokea kiasi kikubwa cha fedha za mradi wa mfuko wa barabara rf hadi kufikia tarehe juni hata hivyo halmashauri ya jiji la tanga ndiyo inaongoza kwa kutopokea kiasi kikubwa cha pesa ikifuatiwa na halmashauri ya wilaya ya ruangwa pamoja na manispaa ya temeke
kwa halmashauri kutopatiwa kiasi kikubwa cha fedha za miradi ya barabara kinaathiri utekelezaji wa miradi iliyopangwa
kielelezo kifuatacho kinaonesha halmashauri kumi ambazo hazikupatiwa kiasi kikubwa zaidi cha fedha
 tangadodomalindiarushamwanza dar es salaamkigoma kilimanjaropwani geitauchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa 
 maispaa ya temeke manispaa ya moshi manispaa ya kigamboniwilaya ya bahi wilaya ya bahi jiji la mwanza wilaya ya rungwajiji la tangajiji la arusha wilaya ya kilwa wilaya ya chalinzemji wa kondoa manispaa ya kigambonimji wa ifakara manispaa ya kinondonimji wa korogwewilaya ya madaba wilaya ya sengeremawilaya ya korogwe wilaya ya busokelo kielelezo na
 halmashauri kumi ambazo hazikupatiwa kiasi kikubwa zaidi cha fedha fedha zilizobaki mpaka kufikia tarehe juni halmashauri za mikoa mitano iliyokuwa na asilimia kubwa ya fedha za mradi wa barabara iliyobaki bila kutumika ni halmashauri za mikoa ya dar es salaam asilimia tanga asilimia mbeya asilimia pwani asilimia na morogoro asilimia 
mikoa kumi iliyokuwa na asilimia kubwa ya fedha za mradi wa barabara zilizobaki ni kama inavyooneka kwenye kielelezo kifuatacho kielelezo asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa barabara rf kwenye mikoa kumi kufikia tarehe juni mwanza rukwa kagera katavi dodoma morogoro pwani mbeya tanga dar es salaam kubakiza asilimia kubwa ya fedha za utekelezaji wa mradi ni kiashiria cha kutokuwepo kwa ufanisi wa utekelezaji wa miradi ya barabara
halmashauri kumi zilizoongoza kwa kuwa na asilimia kubwa ya pesa zilizobaki ukilinganisha na jumla ya kiasi kilichokuwepo ili kutekeleza mradi ni kama zinavyooneshwa katika kielelezo hapo chini
kielelezo na
 asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa barabara rf katika halmashauri kumi kufikia tarehe juni 
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa katavimtwara shinyangageita pwani kilimanjaroarusha mbeya singida njombe b mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika uchambuzi wa mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf kulikuwa na asilimia kubwa ya fedha za mradi ambazo hazikutumika pamoja na asilimia kubwa ya fedha zilizohojiwa matumizi yake na cag
fedha zilizobakikatika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya mikoa sita iliyo kuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki ni mkoa wa lindi asilimia ikifuatiwa na katavi shinyanga na mwanza asilimia pamoja na ruvuma na kilimanjaro asilimia 
kielelezo kifuatacho kinaonesha asilimia ya fedha zilizobaki katika mikoa kumi nchini kielelezo na
 asilimia ya fedha zilizobaki katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi kufikia tarehe juni ruvuma kilimanjarombeyamarasimiyu kageralindikatavi shinyangamwanza matumizi yaliyohojiwa katika mfuko wa uchangiaji sekta ya afya kuna matumizi ambayo yalihojiwa kutokana na matumizi hayo kutokufuata taratibu na kanuni zinazosimamia matumizi ya fedha za umma
mikoa mitano ambayo halmashauri zake ziliongoza kwa matumizi yake kuhojiwa ni halmashauri za mkoa wa njombe asilimia ikifuatiwa na halmashauri za mkoa wa singida na mbeya asilimia pamoja na halmashauri za mkoa wa arusha na kilimanjaro asilimia 
kielelezo kifuatacho kinaonesha mikoa iliyokuwa na asilimia kubwa ya matumizi yaliyohojiwa kielelezo na
 asilimia ya matumizi yaliyohojiwa katika mradi wa mfuko wa uchangiaji sekta ya afya hbf katika mikoa kumi c mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp katika uchambuzi wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kulikuwa na fedha ambazo hazikutolewa pamoja na asilimia kubwa ya fedha za mradi ambazo hazikutumika
fedha zilizobakikatika utekelezaji wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mikoa mitano iliyobakiza asilimia kubwa ya uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa mji wa handeniwilaya ya itigiwilaya ya itilimawilaya ya singidamji wa babati wilaya ya madabawilaya ya bagamoyomji wa newala wilaya ya bumbuliwilaya ya mbeya singida simiyu shinyangadodomapwani tanga mbeyaruvuma manyara kilimanjaro fedha ni halmashauri za mikoa ya singida asilimia simiyu asilimia shinyanga asilimia dodoma asilimia pamoja na pwani asilimia 
kielelezo kifuatacho kinaonesha mikoa kumi ambayo halmashauri zake zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki
kielelezo na
 mikoa kumi ambayo halmashauri zake zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki katika mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kufikia juni kubakiza asilimia kubwa ya fedha za utekelezaji wa mradi ni kiashiria cha kutokuwepo kwa ufanisi wa utekelezaji wa miradi ya maji
halmashauri kumi zilizoongoza kwa kuwa na asilimia kubwa ya pesa zilizobaki ukilinganisha na jumla ya kiasi kilichokuwepo ili kutekeleza mradi ni kama zinavyooneshwa katika kielelezo hapo chini
kielelezo na
 halmashauri kumi zilikuwa na asilimia kubwa ya fedha zilizobaki katika mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp kufikia juni fedha ambazo hazikutolewa katika utekelezaji wa mradi wa programu ya maendeleo sekta ya maji wsdp mikoa mitatu ambayo haikupatiwa kiasi kikubwa cha fedha ni mkoa wa arusha ambao halmashauri zake hazikupatiwa sh
 milioni tanga sh
 milioni na kigoma sh
 milioni
kiambatisho kifuatacho kinaonesha mikoa kumi ambayo halmashauri zake hazikupatiwa kiasi kibwa cha fedha za miradi uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa kielelezo na
 mikoa kumi ambayo halmashauri zake hazikupatiwa kiasi kibwa cha fedha za mradi wa maendeleo sekta ya maji athari zinazoweza kutokea kutokana na mapungufu yaliyojitokeza kwenye uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo athari mbalimbali zinaweza kutokea
katika utekelezaji wa miradi hiyo kulikuwa na fedha ambazo hazikutolewa matumizi yaliyohojiwa pamoja na fedha zilizobaki bila kutumika
hii inapelekea kuwepo na athari zifuatazo mradi wa barabara rf katika utekelezaji wa mradi wa barabara kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni fedha za mradi ambazo hazikutolewa na hazina
aidha kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni ambazo zilikuwepo lakini hazikutumika na halmashauri katika mradi huu
hii inafikia jumla ya sh
 milioni fedha ambazo zilitakiwa kutumika katika mradi huu kwa mwaka lakini hazikutumika
kwa mujibu wa taarifa ya bodi ya mfuko wa barabara road fund board katika kipindi cha mwaka inaonesha asilimia ya barabara zote nchini hazina lami hivyo kuhitaji matengenezo ya mara kwa mara
kutokutumika kwa sh
 milioni katika mradi wa barabara kunaathiri utoaji wa huduma hii kwa wananchi pamoja na kuongeza gharama kubwa kwa serikali katika matengenezo ya barabara hizi mara kwa mara
kwa mfano katika kutekeleza miradi ya maendeleo ya barabara kwenye mkoa wa dar es salaam kwa mwaka sh
 milioni hazikutolewa kwenye mradi na hazina wakati sh
 milioni fedha za mradi hazikutumika na halmashauri
hivyo katika mkoa wa dar es salaam sh
 milioni zilizotakiwa kutumika kwenye mradi hazikutumika
hali hii inaathiri miundombinu ya barabara kwa ujumla hususani barabara za michepuko feeder roads ambazo hazijajengwa kwa kiwango cha lami
fedha hizi zingeweza kutengeneza barabara za michepuko na kupunguza tatizo la foleni katika mkoa wa dar es salaam
vilevile katika kutekeleza miradi ya barabara kwenye mkoa wa dodoma kiasi cha sh
 milioni hakikupokelewa kutoka hazina wakati sh
 fedha za mradi hazikutumika na halmashauri
hivyo katika mkoa wa dodoma sh
 milioni zilizotakiwa kutumika kwenye mradi hazikutumika
hali hii inaathiri miundombinu ya barabara kwa ujumla hususani barabara zinazounganisha wilaya na wilaya ambazo hazijajengwa kwa kiwango cha lami
fedha hizi zingeweza kutengeneza barabara hizo na kurahisisha utoaji huduma katika mkoa wa dodoma
mradi wa maji wsdpkatika utekelezaji wa mradi wa maji kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni fedha za mradi ambazo hazikutolewa na hazina
aidha kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni ambazo zilikuwepo lakini hazikutumika na halmashauri katika mradi huu
hii inafikia jumla ya sh
 milioni fedha ambazo zilitakiwa kutumika katika mradi huu kwa mwaka lakini hazikutumika
aidha sera ya taifa ya maji iliweka lengo la kufikia asilimia vijijini na asilimia mijini ya wananchi wanaopata huduma ya maji safi na salama
pia sera inaweka lengo la kutoa huduma ya maji kwa wakazi ndani ya umbali usiozidi mita kutoka kwenye makazi yao
serikali kutopeleka kiasi sh
 milioni kwenye miradi ya maji kunaathiri utekelezaji wa sera hityo kwa kiwango kikubwa
kwa mfano katika kutekeleza miradi ya maendeleo ya maji kwenye mkoa wa arusha kwa mwaka sh
 milioni hazikutolewa kwenye mradi na hazina wakati sh
 milioni fedha za mradi hazikutumika na halmashauri
hivyo katika mkoa wa arusha sh
 milioni zilizotakiwa kutumika kwenye mradi hazikutumika
hivyo hali hiyo inaathiri upatikanaji wa huduma ya maji katika mkoa wa arusha hasa ukizingatia kwamba ripoti ya utekelezaji na mafanikio ya shughuli za 
 arushatangakigoma dodoma ruvumamorogoronjombe mwanzakatavi kagerauchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa serikali mkoa wa arusha ya januari hadi disemba imeainisha mikakati ya kutatua tatizo la maji hadi kufikia juni kwa kuhakikisha watu takribani wataanza kupata huduma ya maji katika maeneo ya vijijini hivyo serikali kushindwa kutoa fedha zote za kutekeleza mradi wa maji kunakwamisha kwa kiasi kikubwa malengo ya kutatua kero ya maji katika mkoa wa arusha vilevile halmashauri za mkoa wa tanga zilibakiza sh
 milioni na hazikupatiwa sh
 milioni za kutekeleza miradi ya maji
hivyo katika mkoa wa tanga sh
 milioni zilizotakiwa kutumika kwenye mradi hazikutumika
aidha halmashauri ya wilaya ya mkinga haikupatiwa sh
 milioni ambayo ndiyo kiasi kikubwa zaidi ukilinganisha na halmashauri zote nchini hali hii inathiri juhudi za wilaya kuondoa tatizo la uhaba wa maji
hasa ukizingatia kwamba halamashauri ya wilaya ya mkinga inakadiriwa kuwa jumla ya watu sawa na wastani wa asilimia 
 tu ndiyo wanaopata maji safi katika maeneo ya vijijini
wastani huu ni chini ya lengo la taifa la kuhakikisha asilimia ya wananchi wa vijijini wanapata maji safi na salama 
mradi wa afya hbf katika utekelezaji wa mradi wa afya kulikuwa na kiasi cha sh
 milioni ya fedha za mradi hazikutumika na halmashauri
aidha katika utekelezaji wa mradi matumizi ya sh
 milioni yalihojiwa na cag
mbali na serikali kujitahidi kutoa fedha zote zilizohitajika katika utekelezaji wa mradi wa afya mwaka halmashauri nchini zilishindwa kutumia ipasavyo fedha hizo kwa kiasi cha sh
 milioni
kushindwa kwa halmashauri kutumia fedha hizi kulikwamisha utoaji wa huduma bora za afya kama ilivyotarajiwa
kwa mfano halmashauri za mkoa wa lindi zilibakiza kiasi cha sh
 milioni pamoja na sh
 milioni ya fedha zilizotumika kutekeleza mradi zilihojiwa na cag
hata hivyo fedha zilizobaki zilitakiwa kutumika kuboresha hali ya huduma za afya hasa maeneo ya vijijini ambako huduma ya afya bado ni duni sana
ingawa hali ya upatikanaji wa dawa katika mkoa wa lindi kwa mwaka iliongezeka kutoka asilimia 
 mpaka kufikia asilimia 
 bado kulikuwa na uwezekano wa halmashauri kuongeza kiwango hiki cha upatikanaji wa dawa kwa kutumia fedha ambazo zilibaki 
vilevile halmashauri za mkoa wa tabora zilibakiza kiasi cha sh
 milioni pamoja na sh
 milioni ya fedha zilizo tumika kutekeleza mradi zilihojiwa na cag
fedha zilizobaki zilitakiwa kutumika kuboresha hali ya huduma za afya hasa maeneo ya vijijini ambako huduma ya afya bado ni duni sana
hali ya huduma za afya katika mkoa wa tabora ziko chini mfano kwenye wilaya ya kaliuwa ni asilimia tu ya akina mama wanaotumia uzazi wa mpango kiwango cha maambukizi ya malaria ni asilimia pamoja na kiwango cha utapiamlo kwa watoto ni asilimia 
mapendekezo ya wajibu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleowajibu inapendekeza mambo yafuatayo katika udhibiti na usimamizi wa rasilimali za umma ili kuiwezesha nchi yetu kupiga hatua zinazotarajiwa kiuchumi kama ifuatavyo fedha zilizobakikiasi kikubwa cha fedha za utekelezaji wa miradi ya maendeleo kimebaki bila kutumika licha ya fedha hizo kuwa zimepokelewa kwenye akaunti za halmashauri
hali hii husababisha fedha hizo kushindwa kutumika katika mwaka unaofuata mpaka halmashauri itakapotimiza masharti ya ziada ya kuomba kutumia fedha ambazo hazikuidhinishwa kutumika kwa mwaka husika
serikali iangalie upya utaratibu wa kupeleka fedha katika halmashauri kwani moja ya sababu iliyopelekea halmashauri kubakiza fedha ni kutokana na kuchelewa kutolewa kwa fedha kwa halmashauri
wajibu inashauri serikali iwe na ukomo wa kutoa fedha za maendeleo ili zifike kwa wakati na ziweze kutumika kwa mwaka husika
vilevile kamati za fedha za halmashauri pamoja na mabaraza ya madiwani yana jukumu la kusimamia utekelezaji wa bajeti ilivyoidhinishwa
ni jukumu lao kuhakikisha miradi ya maendeleo inayoidhinishwa inaendana na mtiririko wa fedha unaotarajiwa na utekelezaji wake unakamilika ndani ya mwaka husika hii ni kulingana na memoranda ya fedha za serikali za mitaa kifungu na
fedha zilizohojiwa kiasi kikubwa cha fedha zilizotumika kutekeleza miradi kilihojiwa na cag
hii ni kutokana na malipo mengi kutokuwa na nyaraka kamilifu baadhi ya nyaraka za malipo kutoonekana na sababu nyinginezo mbalimbali
mapungufu haya yanasababishwa na kuwepo kwa udhaifu katika mifumo ya ndani ya udhibiti na usimamizi wa fedha
mifumo hii inaweza kuboreshwa endapo halmashauri zitakuwa menejiment madhubuti zinazozingatia uwajibikaji na utawala bora na vitengo imara vya ukaguzi wa ndani pamoja na utendaji mzuri wa kamati za ukaguzi wa ndani
sekretarieti za mikoa na menejimenti za halmashauri zijiimarishe zaidi kwa kuwa na utaratibu madhubuti wa kusimamia na kukijengea uwezo kitengo cha ukaguzi wa ndani ikiwemo kuweza kutumia viwango vya kimataifa vya ukaguzi wa ndani vinavyotolewa na taasisi ya kimataifa ya ukaguzi wa ndani iia pia kuvipatia vitengo vya ukaguzi wa ndani rasilimali za kutisha kama vitendea kazi teknolojia na watumishi wa kutosha
kamati za fedha za halmashauri zina jukumu la kuidhinisha taratibu za usimamizi wa ndani wa fedha za halmashauri na kuhakikisha unafuatwa kwa mujibu wa sheria kama inavyoelekezwa kwenye memoranda ya fedha za serikali za mitaa kifungu na
fedha ambazo hazikutolewa wajibu inaishauri serikali kuwa na bajeti ambazo zinatekelezeka yaani bajeti ambayo itaendana na uwezo wa serikali wa kukusanya mapato
vilevile wajibu inasisitiza serikali kutumia bajeti iliyoidhinishwa kama nyenzo ya usimamizi wa fedha za umma
wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa sura ya tano hitimisho wajibu katika ripoti hii ya uchambuzi wa miradi ya maendeleo kimikoa inadhamiria kuziwezesha halmashauri pamoja na sekretariati za mikoa kuongeza tija katika usimamizi wa rasilimali za umma ikiwa ni pamoja na kuwachukulia hatua stahiki wale wote ambao wamehusika katika upotevu au ubadhilifu wa rasilimali za umma
kama halmashauri zitafanyia kazi ripoti hii ya uwajibikaji na yale yote yaliyooneshwa katika uchambuzi huu ni dhahiri kuwa halmashauri hizo zitaweza kudhibiti vizuri mianya ya upotevu wa rasilimali za umma
kwa upande wa mabaraza ya madiwani na watendaji wa halmashauri zile zenye changamoto wajitahidi kudhibiti upotevu au ubadhirifu wa rasilimali za umma kwa kuimarisha mifumo yake ya ndani kufanyia kazi mapendekezo ya cag kuzingatia sheria pamoja na kutimiza wajibu wa kuwatumikia wananchi ipasavyo
uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa uchambuzi wa utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika serikali za mitaa wajibu institute of public accountability p
box dar es salaam barua pepe simu tovuti jamhuri ya mijungano wa tanzania telegrams utumishi dar es salaamofisi ya ras tel
no menejimenti ya utumishi wa umma fax no
 utumishi house e mail barabara ya kivukoni s
p dar es salaam unapojibu tafadhali taja yah waraka wa utumishi na
i wa mwaka kuhusu utekelezaji wa mwongozo wa ufuatiliaji wa uzingatiaji wa maadili katika utumishi wa umma i
o utangulizi 
 mwaka serikali iliandaa na kutoa kanuni za maadili ya utendaji katika utumishi wa umma
kanuni hizi zilihuishwa mwaka ili kuzifanya ziendane na wakati
aidha ofisi hii imekuwa ikitoa machapisho ya magazeti na vipindi mbalimbali vya redio na televisheni kwa lengo la kuelimisha na kuhamasisha uzingatiaji wa maadili katika utumishi wa umma
 sambamba na kanuni hizo taasisi za umma nazo zimekuwa zikichukua hatua mbalimbali kwa lengo la kuimarisha uadilifu wa watumishi wa taasisi hizo
juhudi hizo ni pamoja na kutoa mafunzo ya maadili sheria kanuni na taratibu kuimarisha mifumo ya ufuatiliaji kuboresha mazingira ya kazi kuendeleza watumishi na kuchukua hatua dhidi ya watumishi wanaokiuka maadili sheria kanuni na taratibu
 kufuatia hatua hizi za kuimarisha maadili katika utumishi wa umma serikali imekuwa ikifanya tafiti mbalimbali kupima kiwango cha uzingatiaji maadili katika utumishi wa umma ili kuona kuwa kanuni hizo zinazingatiwa na kama sivyo iweze kuchukuwa hatua za kuimarisha zaidi
 tathmini za uzingatiaji maadili katika utumishi wa umma tathmini ya kwanza ilifanyika kupitia utafiti uliofanyika mwaka ethics baseline opinion survey kwa lengo la kuandaa viwango baseline ambavyo vingetumika kama msingi wa kupima maendeleo ya ukuaji wa maadili mema katika utumishi wa umma
utafiti huo ulionesha kuwa kwa kuzingatia kipimo maalum cha uzingatiaji maadili ethical conduct index kiwango cha uzingatiaji maadili katika utumishi wa umma kilikuwa ni asilimia 
 kutokana na maoni ya wadau waliohojiwa
kufuatia hatua zilizoelezwa katika aya ya ya waraka huu serikali ilifanya tathmini nyingine mwaka tanzania public service integrity survey kwa lengo la kupima maendeleo ya kuongezeka kwa kiwango cha uzingatiaji wa maadili miongoni mwa watumishi wa umma
utafiti huo ulibainisha kuwa kiwango hicho kilifika asilimia 
 mwaka 
pamoja na kiwango cha uzingatiaji wa maaadili kuongezeka utafiti huo ulionesha kuwa pamoja na mambo mengine hakuna mfumo mahsusi wa ufuatiliaji uzingatiaji wa maadili katika utumishi wa umma
kukosekana kwa mfumo huo kumesababisha kuendelea kuwepo udhaifu katika usimamizi wa uzingatiaji wa maadili
kutokana na hali hiyo serikali imeandaa mwongozo wa namna taasisi za umma zitakavyofanya ufuatiliaji na tathmini za mara kwa mara kupima kiwango cha uzingatiaji maadili ili kuwa na utumishi wa umma uliotukuka kimaadili
 madhumuni ya waraka huu madhumuni ya waraka huu ni kuwataka waajiri wote katika utumishi wa umma kutekeleza ipasavyo mfumo wa ufuatiliaji wa uzingatiaji maadili ya utumishi wa umma katika utekelezaji wa shughuli za umma
 maeneo ya kuzingatiwa katika ufuatiliaji wa uzingatiaji maadili ufuatiliaji na tathmini ya uzingatiaji wa maadili uliofafanuliwa katika mwongozo huu utakuwa katika maeneo makuu mawili ambayo ni kuwapima watumishi wanavyozingatia kanuni za maadili ya utendaji katika utumishi wa umma na jinsi taasisi za umma zinavyoweka mazingira au kuimarisha miundombinu ya maadili inayochangia kuwepo kwa uadilifu miongoni mwa watumishi wake
maelekezo ya kina yametolewa katika kijitabu cha mwongozo wa ufuatiliaji wa uzingatiaji wa maadili katika utumishi wa umma cha mwaka 
 ili kuhakikisha kuwa mwongozo huu unatekelezwa ipasavyo mamlaka zote za ajira zinawajibika kutekeleza yafuatayo kufanya suala la uzingatiaji wa maadili kwa watumishi wa umma kuwa ni suala muhimu linalofuatiliwa kujadiliwa na kutolewa taarifa mara kwa mara kuusoma na kuuelewa vizuri mwongozo wa ufuatiliaji wa uzingatiaji wa maadili katika utumishi wa umma na kuutekeleza ipasavyo kuhakikisha kuwa kanuni za maadili ya utendaji katika utumishi wa umma na miongozo mingine ya maadili inapatikana kwa watumishi kwa kuwagawia nakala kuweka kwenye tovuti na kuweka kwenye sehemu ya wazi kama vile maktaba au resource center iv kuhakikisha kuwa mafunzo ya maadili yanatolewa kwa watumishi wa taasisi kila mwaka ili kuwaelewesha kuwahamasisha na kuwakumbusha wajibu wao wa kuzingatia maadili kuhakikisha kuwa watumishi katika taasisi wanazingatia kanuni za maadili ya utendaji katika utumishi wa umma kwa kuwa na utaratibu wa kufanya ufuatiliaji wa mara kwa mara ili kubaini iwapo watumishi wanazingatia maadili kuteua afisa au maafisa mahsusi watakaofuatilia na kuratibu uzingatiaji wa maadili kwenye taasisi kuunda kamati ya uadilifu na kuhakikisha kuwa inafanya kazi kuwachukulia hatua watumishi wanaokiuka kanuni hizo kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu za uendeshaji wa masuala ya nidhamu katika utumishi wa umma kuandaa na kutoa taarifa zinazohusu matokeo ya ufuatiliaji na tathmini zinazofanyika mara kwa mara na zinazofanyika katika vipindi mahsusi kuhusu uzingatiaji wa maadili kwa mamlaka mbalimbali za serikali na wadau na kusimamia watumishi kutoa ahadi za uadilifu integrity pledges kama njia mojawapo ya kuonesha uwajibikaji wao katika suala la uzingatiaji wa maadili
 utekelezaji wa mwongozo huu utasaidia watumishi wa umma kujirekebisha au kuwa na tabia na mienendo stahiki wanapokuwa kazini na hivyo kuongeza ari ya kufanya kazi kuboresha utoaji wa huduma kwa umma kuongeza tija na kuokoa rasilimali za umma zinazopotea kwa ukosefu wa maadili
 utekelezaji wa waraka huu waraka huu unawahusu watumishi wote wa umma na unaanza kutumika kuanzia tarehe machi 
george d
yambesi katibu mkuu utumishi jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam novemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari tanzania na romania zimetia saini hati mbili za makubaliano moja ikihusu kukuza ushirikiano wa kiuchumi kisayansi na kiufundi katika sekta ya kilimo na mazingira
vile vile kumetiwa saini hati ya makubaliano kati ya ofisi ya waziri mkuu na wizara ya mambo ya ndani ya romania kwa ajili ya kushirikiana katika kukabiliana na maafa na misaada ya kimataifa ya kibinadamu
utiaji saini huo umeshuhudiwa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan pamoja na rais wa romania nchini mhe
klaus werner iohannis ambaye yupo nchini kwa ziara ya kitaifa
rais samia akizungumza na waandishi wa habari amesema marais hao wawili wamezungumzaia fursa zilizopo katika sekta za afya na utengenezaji wa dawa kubadilishana uzoefu katika sekta ya kilimo ikiwemo usindikaji wa mazao na kukabiliana na majanga
aidha rais samia amesema mataifa hayo mawili yamekubaliana kuongeza wigo wa ufadhili wa masomo hususan kwenye fani za udaktari na famasia ambapo romania imekubali kutoa nafasi kumi za masomo kwa watanzania
wakati huo huo tanzania nayo imetoa nafasi tano za ufadhili kwa vijana wa romania kuja kusoma kwenye vyuo watakavyovichagua ikiwa ni fursa ya kuchangia jitihada za serikali za kujengea uwezo rasilimali watu na kuimarisha huduma katika sekta mbalimbali
akizungumzia mkutano wa mabadiliko ya tabianchi wa cop rais samia amesema tanzania inatarajia kuweka nguvu suala la nishati na nishati safi ya kupikia hivyo amemuomba rais iohannis kuiunga mkono tanzania
rais iohannis yupo nchini kwa ziara ya kitaifa ya siku nne yenye lengo la kuimarisha uhusiano baina ya nchi yake na tanzania uliodumu kwa miaka na ikiwa ni ziara ya kwanza kwa mkuu wa nchi kutoka jamhuri ya romania kutembelea nchini
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi ripoti ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu ukaguzi wa mashirika ya umma kwa mwaka wa fedha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iii jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi simu ya upepo ukaguzi d salaam simu tanakishi tovuti tovuti unapojibu tafadhali taja kumb
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi barabara ya samora ohio s
 dar es salaam
 machi mh
dkt
jakaya m
kikwete rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania sanduku la posta ikulu dar es salaam
yah kuwasilisha ripoti ya mw aka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serika li kuhusu ukaguzi wa mashirika ya umma kwa mwaka wa fedha kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa ninawasilisha kwako ripoti iliyotajwa hapo juu
ripoti hii inajumuisha taarifa za ukaguzi wa mashirika ya umma kwa vipindi vilivyoishia tarehe septemba disemba na tarehe juni 
ludovick s
utouh mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iv ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi imeanzishwa kwa mujibu wa ibar namba ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kazi na wajibu wa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali zimeainishwa katika sheria ya fedha za umma na
ya mwaka ilivyorekebishwa iliyobadilishwa na sheria ya ukaguzi na
 ya mwaka 
dira ya ofisi kuwa kituo bora cha ukaguzi wa hesabu katika sekta za umma
lengo la ofisi kutoa huduma bora za ukaguzi zenye kuleta tija kwa nia ya kuimarisha uwajibikaji na thamani ya fedha katika kukusanya na kutumia rasilimali za umma
katika kutoa huduma zenye ubora unaostahili ofisi inaongozwa na vigezo vya msingi vifuatavyo kutopendelea ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi isiyopendelea inayotoa huduma kwa wateja wake kwa haki
ubora ofisi ya taifa ya ukaguzi ni ya kitaalamu inayotoa huduma bora za ukaguzi wa hesabu kwa kuzingatia viwango vya kitaaluma
uadilifu ofisi ya taifa ya ukaguzi inazingatia na kudumisha haki kwa kiwango cha juu na kuheshimu sheria
ubunifu ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi bunifu ambayo wakati wote inaimarisha na kukaribisha mawazo mapya ya kimaendeleo toka ndani na nje ya taasisi
matumizi bora ya raslimali za umma ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi inayozingatia matumizi bora ya rasilimali zilizokabidhiwa kwake
taarifa hii ni kwa ajili ya matumizi ya mamlaka za serikali
hata hivyo baada ya taarifa kuwalishwa bungeni taarifa hii inakuwa ni kumbukumbu ya umma na usambazaji wake hautakuwa na kikomo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma vi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma vii dibaji ninayo furaha kuwasilisha ripoti yangu kuhusu ukaguzi wa taarifa za fedha za mashirika na taasisi nyinginezo za umma kwa mwaka unaoishia tarehe juni 
ripoti hii ni mkusanyiko wa ripoti za kaguzi mbalimbali za mashirika ya umma zilizofanyika kwa vipindi husika
ripoti hii imechambua mambo mbalimbali ambayo yameonekana kwa njia moja au nyingine kuathiri ufanisi na uwajibikaji wa mashirika hayo katika kufikia malengo yake
serikali kuu wahisani asasi za kijamii na umma wa watanzania kwa ujumla muhtasari wa matokeo ya ukaguzi wa hesabu za mashirika na taasisi nyinginezo za umma kwa mwaka ulioishia tarehe juni pamoja na kutoa mapendekezo kwa lengo la kuboresha ufanisi wa mashirika na taasisi hizo
kwa kipindi hiki ambapo kumekuwa na ongezeko kubwa la uwajibikaji kwa umma limekuwa ni jambo muhimu kwa watendaji kutoa taarifa zao za uten daji ikiwa ni pamoja na taarifa za fedha na usimamiaji wa mali za umma ndani ya mashirika na taasisi za umma
napenda kueleza kuwa ripoti hii imetayarishwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania
ili kuhakikisha kuwa kazi yangu inachangia katika maendeleo ya taifa ofisi yangu imekuwa ikiboresha mbinu za ukaguzi mara kwa mara ili kuona kuwa matokeo ya kaguzi yanakidhi haja za wadau wetu
pia kujenga uwezo wa wakaguzi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi ni jambo linalopewa kipaumbele ili kuhakikisha wanapata uelewa wa sheria miongozo kanuni na matoleo mbalimbali ya kitaifa na kimataifa ikiwa ni pamoja na mabadiliko yanayofanywa na taasisi za taaluma ya uhasibu na ukaguzi za kimataifa kama vile ifac intosai na nyiginezo ambazo ofisi yangu ni mwanachama
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma viii ni vyema ikafahamika kwamba wakati vyombo vyenye dhamana ya usimamizi oversight organs vina jukumu la kuhakikisha kuwa sheria na taratibu zinafuatwa ndani ya taasisi za umma watendaji wakuu wa taasisi hizo kwa upande wao wana jukumu la kuweka miundo imara ya udhibiti wa ndani na miongozo ili kuhakikisha kwamba sheria na taratibu hizo zinafuatwa
juu ya yote nampongeza mheshimiwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kamati za bunge za usimamizi wa utendaji bunge kwa ujumla wahisani mbalimbali wa shughuli za maendeleo na benki ya dunia kwa michango yao katika kufanikisha uwajibikaji katika nchi yetu
ludovick s
utouh mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi s
 dar es salaam machi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ix shukrani napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa mheshimiwa dkt
jakaya mrisho kikwete rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa jitihada zake za mara kwa mara za kutilia msisitizo kwenye ripoti zangu na hasa ripoti za mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni 
napenda pia kutoa shukrani zangu za dhati kwa mheshimiwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania wenyeviti na wahe shimiwa wajumbe wa kamati za kudumu za bunge wenyeviti na waheshimiwa wajumbe wa kamati za sekta mbalimbali za bunge kwa kujitolea kwao kujadili mambo yaliyojitokeza kwenye ripoti zangu za jumla na ripoti mbalimbali zilizotolewa kwenye mashirika na taasisi nyinginezo za umma
napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa wote walioniwezesha kutimiza wajibu wangu wa kikatiba na kuweza kutoa ripoti yangu kw wakati
ni matumaini yangu kwamba kwa vile ripoti hii ya jumla ya mashirika na taasisi nyinginezo za umma inatolewa kwa mara ya pili na kwa wakati unaotakiwa kisheria itawezesha kujadiliwa na kamati husika kwa wakati ili kutimiza majukumu yao ya usimamizi wa raslimali za taifa kwa muda uliopangwa
pia napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa watendaji wakuu na wasimamizi wakuu wa rasilimali za taifa kwa msaada wao mkubwa uliofanikisha kutoa taarifa hii kwa wakati
vilevile ninapenda kutoa shukrani zangu kwa mpiga chapa mkuu wa serikali kwa kuharakisha uchapaji wa ripoti hii na hivyo kuifanya itoke na kuweza kusambazwa kwa wadau kwa wakati
zaidi ya hayo napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa wahisani ambao wamekuwa wakitoa msaada kwa ofisi yangu na hasa zaidi ofisi ya taifa ya ukaguzi ya sweden snao serikali ya sweden na wote wanaoitakia ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mema ofisi yangu na waliochangia kwa sehemu kubwa kuifanya kuwa ya kisasa
vilevile napenda kuyashukuru makampuni binafsi ya ukaguzi kwa kufanya kazi ya ukaguzi pamoja na ofisi yangu
makampuni hayo yamefanya kazi nzuri na inayofaa kupongezwa na kudumishwa katika kaguzi za baadae za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo
ninapenda pia kuwashukuru sana wafanyakazi wa ofisi yangu ambao wamefanya kazi bila kuchoka na kufanikisha utoaji wa ripoti hii
kujitolea kwao na uvumilivu waliouonyesha umekuwa wa manufaa sana na nawasihi wote waendelee kuwa na moyo huu wa kujituma kwa siku zijazo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xi yaliyomo ukurasa dibaji vii shukrani ix muhtasar xiii sura ya kwanza utangulizi na taarifa za jumla sura ya pili misingi na mwenendo wa hati za ukaguzi sura ya tatu muhtasari wa mapendekezo ya matokeo ya ukaguzi wa mwaka uliopita ambayo ha yajatekele zwa sura ya nne usimamizi wa mapato na matu mizi sura ya tano mifumo ya udhibi ti wa ndani sura ya sita tathmini ya utendaji sura ya saba utekelezaji wa sheria za kanuni ya manunuzi sura ya nane usimamizi wa mikata ba sura ya tisa usimamizi wa rasilimali sura ya kumi usimamizi wa rasi limali watu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xii sura ya kumi na moja utawala bora sura ya kumi na mbili matokeo ya ubin afsishaj i sura ya kumi na tatu matokeo ya kagu zi maal umu sura ya kumi na nne hitimisho na ma pendekezo viambatani sho ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xiii muhtasari sehemu hii ya ripoti inatoa muhtasari wa matokeo ya mwisho ya ukaguzi wa mashirika na taasisi nyinginezo za umma kwa vipindi vinavyoishia tarehe septemba disemba na juni 
 kazi zilizofanyika katika kufanya ukaguzi wa hesabu za mashirika na taasisi nyinginezo za umma tulizingatia taratibu zifuatazo za kikaguzi kujadiliana na menejimenti za mashirika na taasisi za umma kuhusu utekelezaji wa utendaji wa shirika kwa kipindi cha mwaka husika kuitisha na kuhakiki nyaraka mbalimbali kwa ajili ya kupata uelewa wa shughuli za taasisi hizo na namna zinavyojiendesha kuitisha na kukagua taarifa za fedha za mashirika na taasisi nyinginezo za umma na nyaraka muhimu zilizotumika kuandaa taarifa hizo kwa kila taasisi husika kutumia njia na mbinu nyingine za ukaguzi kama ilivyoidhinishwa kwenye mpango wa ukaguzi kujadili matokeo ya ukaguzi na kupata majibu ya menejimenti kujumuisha matokeo ya taarifa mbalimbali za mashirika ya umma kupitia majibu ya serikali juu ya ripoti yangu ya jumla kama yalivyowasilishwa na katibu mkuu na mlipaji mkuu wa serikali kwa barua yenye kumbukumbu gen vol
 ya tarehe octoba 
 hesabu za mashirika na taasisi za umma utangulizi hesabu zilizowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi zilikuwa kati ya hizo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali aliweza kukagua na kutoa ripoti kwa hesabu mpaka ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xiv ripoti hii inapotolewa machi 
hesabu za mashirika na taasisi za umma ziko kwenye hatua mbalimbali za ukaguzi wakati taasisi za umma bado hazijakamilisha utayarishaji wa hesabu na kuzitoa kwa ajili ya ukaguzi
hati za ukaguzi hati za ukaguzi zimeonyeshwa kwenye ripoti za mashirika na taasisi nyinginezo za umma husika
katika kipindi cha mwaka husika hakuna shirika wala taasisi ya umma iliyopata hati chafu
aina ya hati za ukaguzi zilizotolewa kwa kipindi kilichokaguliwa ni kama ilivyoainishwa kwenye jedwali lifuatalo 
 muhtasari wa yaliyojitokeza naambatanisha muhtasari wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama yalivyoonyeshwa kwenye sura za ripoti hii kama ifuatavyo i
ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi wa mwaka uliopita sura hii inatoa muhtasari wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti yangu ya mwaka jana ambayo aidha utekelezaji wake ulikuwa haujakamilika au haujaanza kabisa wakati tunamalizia kaguzi za mashirika na taasisi nyinginezo za umma kwa kipindi hiki
nimepokea majibu ya serikali kupitia kwa mlipaji mkuu wa serikali kwa barua yenye kumbukumu na
ed ag audit gen vol
 ya tarehe 
idadi ya mashirika hati zinazoridhisha hati zinazoridhisha na zenye masuala ya msisitizo hati zenye kasoro ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xv ii usimamizi wa mapato na matumizi sura hii inalenga kuzungumzia mambo yanayohusu mashirika na taasisi nyinginezo za umma ambazo zimeelezwa kwenye taarifa za kaguzi zilizotumwa kwa viongozi wa taasisi husika management letters kwa vipindi vinavyoishia tarehe septemba disemba na juni 
mambo yanayolingana au kufanana kwa taasisi zote yameelezewa kwa pamoja chini ya vichwa vya habari husika
iii mapitio ya mfumo wa udhibiti wa ndani sura hii inahusu masuala ya udhibiti wa ndani ambayo yalionekana yana umuhimu wa kujumuishwa kwenye ripoti yangu ya mwaka
udhibiti wa ndani ni muhimu sana kwa mashirika na taasisi za umma ili kuboresha utendaji wa mashirika hayo
iv mapitio ya utendaji sura hii inahusu utendaji wa mashirika ya umma kifedha na kiuendeshaji
utendaji wa kifedha umepimwa kwa kuangalia faida au hasara il iyopatikana kwa kipindi cha mwaka husika
utendaji wa kiuendeshaji umepimwa kwa kuangalia ni kwa kiasi gani taasisi imeweza kufikia malengo yake ya msingi
v ufuataji wa sheria na kanuni za manunuzi tanzania imeingia katika mchakato mkubwa wa kurekebisha mfumo wa manunuzi ya umma ambao umepelekea kuanzishwa kwa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na baadae kufu twa na sheria na
 ya manunuzi ya umma ya mwaka mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra na mamlaka ya rufaa za manunuzi ya umma ppaa
ili kuhakikisha kuwepo kwa uzingatiaji wa kanuni za manunuzi ya umma kifungu cha cha sheria ya manunuzi kinamtaka kila mkaguzi wa taasisi ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xvi aeleze kwenye ripoti yake kama taasisi husika imezingatia sheria ya manunuzi
vi usimamizi wa mikataba sura hii inaelezea mapungufu yaliyojitokeza kwenye usimamizi wa sheria za mikataba ambayo yamejitokeza kwenye ripoti za ukaguzi kwa vipindi vinavyoishia tarehe septemba disemba na juni 
umuhimu wa ukaguzi wa mikataba umeongezeka zaidi kufuatia kuanzishwa kwa sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya 
kifungu cha i cha sheria hiyo kinampa uwezo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya ukaguzi wowote itakapoonekana kuna umuhimu wa kufanya hivyo
vii usimamizi wa rasilimali sura hii inaangalia usimamizi wa mali za umma unaolenga zaidi kujenga mikakati ya muda mrefu ya usimamizi wa mali ambazo ni muhimu katika kuleta ufanisi wa mashirika na taasisi za umma ili kunufaisha jamii iliyokusudiwa
msisitizo katika udhibiti wa mali umelenga kudumisha mali hizo kwani ndizo zinazothaminisha taasisi
kinyume na matarajio ya wakaguzi na kulingana na umuhimu wa utunzaji wa mali ukaguzi wa mwaka wa fedha ulibaini baadhi ya ma pungufu kwenye udhibiti wa mali za kudumu licha ya ukweli kuwa mapungufu kama hayo yamekuwa yakiripotiwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali katika ripoti zake kwa taasisi husika
viii usimamizi wa rasilimali watu sura hii inaelezea kwa kifupi matokeo ya kaguzi za mashirika na taasisi mbalimbali ambazo zimeonyesha mapungufu mkubwa katika kusimamia raslimali watu
upembuzi umebaini kuwa baadhi ya mashirika huajiri watumishi bila kufuata taratibu za ushindani na uwazi kama ilivyoainishwa kwenye kanuni za ajira
pia imebainika ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xvii kuwa mashirika mengine hayatunzi taarifa muhimu za watumishi wao
maafisa waajiri wameonekana kutozipa kipao mbele kasoro zilizojitokeza kwenye mfumo wa ajira ambazo zinaweza kusababisha usumbufu kwa wafanyakazi wakati wanapostaafu au kuacha kazi
idadi kubwa ya mashirika yameonyesha udhaifu mkubwa katika kupima ufanisi wa watumishi wao
ix utawala bora sura hii inahusu masuala ya utawala bora ambao unahamasisha mashirika ya umma kuwa na ulazima wa kuwa na sera bora za kusimamia rasilimali
katika kufikia malengo hayo mashirika yanahitaji kuwa na mifumo ya uendeshaji ambayo itawawezesha kuwepo na udhibiti wa ndani imara unaolenga kuimarisha uwajibikaji kufuata sheria kuondoa upotevu unaosababishwa na udanganyifu wizi uzembe na utendaji wa kazi usiokuwa makini
x matokeo ya ubinafishaji sura hii inatoa matokeo ya ubinafsishaji ikiwa ni pamoja na matatizo na mafanikio yaliyojitokeza tangu kuanzishwa kwa zoezi hilo
mwanzoni mwa miaka ya tisini s serikali iliamua kubinafsisha baadhi ya mashirika na kuacha shughuli za kibiashara mikononi mwa sekta binafsi
uamuzi huu ulisababishwa na usimamizi na utendaji mbovu uliopelekea mashirika hayo kujiendesha kwa hasara
serikali iliamua kujihusisha zaid na jukumu la kutunga sera na kusimamia utawala unaozingatia sheria ulinzi na usalama wa raia
tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma ilipewa jukumu la kusimamia shughuli nz ima ya ubinafsishaji
hata hivyo tume ilivunjwa rasmi tarehe disemba baada ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xviii ya kubinafsisha sehemu kubwa ya mashirika ya umma
tarehe januari idadi ya bidhaa vifaa rasilimali iliyokuwa imesalia ya mashirika ya umma zikiwa katika hatua mbalimbali za ubinafsishaji zilihamishiwa kwa shirika hodhi la rasilimali za mashirika ya umma chc
xi matokeo ya kaguzi maalumu sheria ya fedha na
ya iliyorekebishwa na iliyobadilishwa na sehemu ya ya sheria ya ukaguzi na
 ya mwaka inampa nguvu za kisheria mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya kaguzi maalumu
kutokana na jukumu hilo alilopewa kisheria kwa mwaka ulioishia tarehe juni mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali alifanya ukaguzi maalumu katika mashirika ya umma matatu ambayo ni mamlaka ya udhibiti wa maji na nishati ewura bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu heslb na mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa moshi muwsa
hata hivyo ukaguzi maalumu wa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu hautaelezewa kwenye sura hii kutokana na kuchelewa kukamilika kwa ukaguzi huo
xii hitimisho na mapendekezo kutokana na udhaifu uliogundulika katika kaguzi za mashirika ya umma pamoja na hoja za ukaguzi zilizoandikwa katika sura za awali za ripoti hii ninazo sababu za kutosha za kuhitimisha na kutoa mapendekezo kwa serikali bodi za wakurugenzi na menejimenti za mashirika husika kama ifuatavyo serikali bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuongeza juhudi zaidi katika kuhakikisha kuwa mapendekezo ya wakaguzi kwa mwaka uliopita ambayo hayakutekelezwa yanatekelezwa
bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuhakikisha kuwa ankara za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xix madai zinaandaliwa na kupelekwa kwa wateja kwa wakati na kuwa mapato sahihi yanakusanywa na kuandikwa kwa usahihi kwenye vitabu vya hesabu na kuimarisha udhibiti wa maduhuli katika kuondoa mianya yote ya ubadhirifu wa fedha za umma
bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuhakikisha kuwa malipo yanaidhinishwa na maafisa wenye dhamana na nyaraka husika zinaambatanishwa pamoja na hati za malipo
menejimenti ya shirika la umeme tanzania inapaswa kutoa maelezo ya uhalali wa malipo ya dola za kimarekani zilizolipwa kwa dowans kwa ajili ya kukodisha ndege maalumu kusafirishia mashine za kuzalishia umeme kuja dar es salaam bila ya kuwa na kifungu kwenye mkataba kilichoruhusu malipo hayo
menejimenti ya benki kuu tanzania inapaswa kufanya uchunguzi wa mazingira iliyopelekea jumla ya shilingi bilioni 
 kulipwa kwa wakala wa bima ikiwa ni insurance premiums kwa ajili ya mradi wa ujenzi wa majengo ya makao makuu ya benki hiyo bila ya kuwepo kwa nyaraka sahihi zinazojitosheleza
menejimenti ya mamlaka ya bandari za mwanza na nansio zinapaswa kuhakikisha kuwa mapato yatokanayo na gati binafsi yanakusanywa kikamilifu kusini na kaskazini mwa bandari ya mwanza na nansio
menejimenti ya mamlaka ya bandari makao makuu dar es salaam inapaswa kuhakikisha kuwa vyanzo vyote vya mapato vinatambulika na mapato yote yanakusanywa
bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuwa na mifumo ya ndani thabiti na kuhakikisha kuwa inatumika ipasavyo
bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuhakikisha kuwa hundi zilizoandikwa kimakosa cancelled cheques zinatunzwa mahali salama kuepuka kutumiwa vibaya na watumishi wasio waaminifu
bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kujenga entrepreneurial ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xx culture kuajiri menejimenti bora na zenye utaalamu unaotakiwa kwenye shirika husika
pia wizara mama zinapaswa kujenga uwezo wa ndani ili kuweza kusimamia na kufanya tathmini ya utendaji wa mashirika ya umma yaliyoko chini ya wizara hizo
msajili wa hazina anapaswa kuimarisha ofisi yake katika suala zima la usimamizi wa mashirika ya umma
ofisi ya mwanasheria mkuu inapaswa kuimarisha ujuzi wa wafanyakazi wake katika suala zima la kuingia katika mikataba ya kisheria na suala zima la usimamizi wa mikataba
mawaziri wenye dhamana wanapaswa kuhakikisha mashirika ya umma yaliyoko chini yao yanaendesha shughuli zake kwa kuzingatia misingi ya utawala bora
msajili wa hazina anapaswa kuhakikisha kuwa mashirika ambayo hayana mtaji wa kutosha yanapatiwa fedha kwa ajili ya kujiendesha na kuajiri watumishi wenye sifa zinazotakiwa
mamlaka za maji safi na maji taka zinapaswa kuhakikisha kuwa zinawatambua wateja wake na kuharakisha kazi ya kuwafungia mita kwa lengo la kudhibiti mapato yatokanayo na mauzo ya maji
menejimenti ya benki kuu ya tanzania inapaswa kuandaa sera na miongozo ya kushughulikia na kudhibiti fedha ambazo hazikupatikana kwa njia halali money laundering menejimenti ya shirika la utangazaji inapaswa kuhakikisha kuwa hati za maombi ya matangazo ya kibiashara zinaandaliwa na hakuna tangazo litakalorushwa hewani bila ya nyaraka za awali za kuomba kurushiwa tangazo la biashara
menejimenti ya mamlaka ya bandari inapaswa kuzingatia kifungu 
 cha mkataba wa ukodishaji na kuendelea kuishauri serikali kupitia upya mkataba wa ticts kwa ukodishaji kwa misingi ya utaratibu usiohalili wa mkataba na utendaji kazi mbovu
mashirika ya umma yanapaswa kuzingatia sheria ya manunuzi ya umma na kuonyesha utendaji bora katika ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xxi manunuzi ya vifaa huduma na kazi
pia watendaji wakuu wanapaswa kuendelea kuboresha na kuweka mifumo thabiti ya ununuzi ili kuhakikisha kuwa suala zima la thamani ya fedha linazingatiwa
mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra inapaswa kufanya uchunguzi maalumu katika mamlaka ya kudhibiti mawasiliano tcra kuhusu zabuni ya kupitia muundo wa ofisi tathmini ya utendaji kazi na kupitia ngazi za mishahara organisation review job evaluation na job grading ambayo awali ilitangazwa tarehe na agusti na kuingia mkataba tarehe januari kinyume na mapendekezo ya kamati ya tathmini evaluation committee
mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra inapaswa kufanya uchunguzi na kujiridhisha kuwa uwazi na taratibu za manunuzi zilifuatwa na menejimenti ya mfuko wa huduma za jamii nssf katika mchakato mzima wa kutathmini na kuingia mkataba wa huduma za ulinzi
menejimenti ilimuagiza meneja mkuu wa ulinzi kufanya vetting ya wazabuni baada ya mapendekezo ya kamati ya kutathmini ambayo bodi ya manunuzi ya mfuko ilifuata katika kuingia mkataba na mzabuni alliance day and night
mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra inapaswa kufanya uchunguzi maalumu katika shirika la utangazaji tanzania kuhusu zabuni mbili za kuongeza ubora wa studio ya redio katika jengo jipya la bh prt na scoop news studio liliko tvt mikocheni kwa gharama ya gbp na kutoa huduma ya mtandao kwa gharama ya sh
 aliyopewa mzabuni square ltd wa uingereza na wia company ltd
bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya bandari tanzania inapaswa kufanya uchunguzi maalumu kuhusu mkataba wa pamoja joint venture kati ya tangerm ltd ya dar es salaam na techno combine construction ltd kwa ajili ya ujenzi wa container staking yard katika sehemu lilokuwa jengo la tanesco kwa gharama ya sh
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xxii menejimenti ya benki kuu inapaswa kupitia mkataba uliopo wa kuendeleza ujenzi wa majengo ya makao makuu ya benki hiyo ili kubaini kama bado makubaliano hayo ni halali na benki ijilinde na vihatarishi vya mkataba
bodi ya wadhamini ya nssf inapaswa kuthibitisha endapo thamani ya fedha ilipatikana wakati wa utekelezaji wa mkataba wa oracle e business suite appilication and core fund management system project kwa kuunda tume ya kufanya uchunguzi
bodi ya wadhamini ya nssf inapaswa kuunda tume huru kufanya uchunguzi wa mapungufu yote yaliyojitokeza wakati wa kuuza nyumba za shirika zilizoko eneo la ada estate kinondoni kwa lengo la kubaini uhalali wa zoezi zima la kuuza nyumba hizo
bodi ya wadhamini ya nssf inapaswa kuthibitisha kuwa thamani ya fedha ilipatikana katika kuuza majengo ya club oasis au vinginev yo kuunda tume huru ya kuchunguza uhalali wa mauzo ya majengo hayo
serikali inapaswa kuiwezesha wizara ya fedha na uchumi kuanzisha kitengo maalumu ambacho kitashughulikia na kutathmini uwekezaji wa serikali kwenye mashirika ya umma
kitengo hicho kitaisaidia serikali kufanya maamuzi mazuri ya uwekezaji ili kuepuka hasara ambayo inapatikana katika uwekezaji uliokwishafanyika katika mashirika mbalimbali
mheshimiwa spika wa bunge la jamuhuri ya muungano wa tanzania anapaswa kufikiria kupanua majukumu ya kamati ya bunge ya mashirik ya umma poac katika kuhakikisha kuwa inasimamia hesabu za mashirika na makampuni yote ambayo serikali ina hisa
serikali inapaswa kuingia mika taba ya kiutendaji na bodi za wakurugenzi wa mashirika ya umma na kuandaa malengo ambayo yatatakiwa kutekelezwa katika kipindi husika ambacho bodi itakuwa madarakani
kwa hali hiyo bodi za wakurugenzi nazo zitapaswa kuingia mikataba ya kiutendaji na watendaji wakuu wa mashirika ya umma ambao pia watatakiwa kuingia mikataba ya kiutendaji na wasaidizi wao
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xxiii bodi za wakurugenzi wa mashirika ya umma zinapaswa kuhakikisha watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanawajibika zaidi kwa matokeo ya utendaji kazi zao
bodi za wakurugenzi zipewe mamlaka zaidi ya kuingia mikataba ya kiutendaji performance contract na watendaji wakuu wa mashirika ya umma baada ya kuainisha malengo ya mwaka ambayo watatakiwa kuyatekeleza
kwa hali hiyo kuna haja kuangalia uwezekano wa watendaji wakuu wa mashirika ya umma kuteuliwa na bodi za wakurugenzi na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kuwa na wajibu wa kuteua wenye viti wa bodi za wakurugenzi
kwa vile bunge ni chombo cha juu kinachowawakilisha wananchi na kinachosimamia utendaji wa kazi za mashirika ya umma kupitia kamati ya hesabu za mashirika ya umma poac na ili kuepuka mgongano wa kimaslahi napendekeza kuwa wabunge wasiwe wajumbe wa bodi za wakuruge nzi za mashirika ya umma kama ilivyoazimiwa kwenye mkutano wa uwajibikaji wa mashirika ya umma parastatals accountability conference uliofanyika tarehe januari 
kwa kuzingatia mapendekezo niliyoyatoa kwenye taarifa yangu ya mwaka kwamba kuongezwa muda wa miaka kumi na tano kw kampuni ya kushughulikia makontena bandarini ticts kutoka hadi haukuwa sahihi na hivyo mkataba unapaswa umalizike kama ulivyokuwa kwenye mkataba wa awali
mkutano wa uwajibikaji parastatals accountability conference uliazimia kuwa mkataba wa ticts na mamlaka ya bandari tanzania usitishwe rasmi ili aweze kupatikana mwendeshaji mwingine ambaye ana uwezo wa kuendesha shughuli za konteina kwa ufanisi zaidi
menejimenti ya shirika la ugavi la umeme tanzania tanesco inapaswa kuhakikisha kuwa linafua umeme kulingana na mpango nyongeza katika muda uliopangwa na pia kutengeneza mtandao wa kusambaza umeme kupeleka katika vituo vilivyokusudiwa
serikali inapaswa kuangalia uwezekano wa kuligawa mara mbili shirika la maendeleo ya petroli la tanzania ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xxiv tpdc ambapo shirika moja litashughulika na shughuli za kibiashara na la pili lishughulike na utoaji wa leseni kufanya ukaguzi na kufanya kazi zaidi za udhibiti
kwa kipindi cha muda mfupi shirika la tpdc litahitaji kuwezeshwa kimtaji ili kuliwezesha kutimiza majukumu yake
menejimenti ya shirika la maji dar es salaam dawasco inapaswa kuwekeza kwenye uchimbaji wa maji ardhini ili yatumike kwa eneo kubwa la jiji la dar es salaam ambalo halina maji
pia shirika liangalie kupitia upya ankara za maji ili kuiwezesha dawasco kulipa gharama zake za uendeshaji
ankara za maji zirekebishwe kulingana na mfumuko wa bei
wakala wa barabara tanzania tanroads inapaswa kuhakikisha kuwa inachukua hatua madhubuti kujua kwa nini gharama za utengenezaji wa barabara hapa tanzania ni kubwa sana ikilinganishwa na sehemu nyingine za bara letu la afrika
hii ni pamoja na kubaini kifanyike kitu gani ili kuweza kupunguza gharama hizo na kuangalia faida isiyo ya kawaida ambayo wanapata makandarasi wa ujenzi wa barabara
shirika la ndege la tanzania atcl linapaswa kuhakikisha kuwa uamuzi wowote utakaofanywa kutokana na mazungumzo yanayoendelea kuhusu ushirikiano wa pamoja joint venture uzingatie matakwa ya watumiaji wa ndege
kama watumiaji wa ndege watapata huduma bora nafuu na za kuaminika basi soko la usafiri wa anga halina budi kuwa huria
pia tanzania bila kuchelewa inapaswa kuthibitisha kuridhia maamuzi ya yamaussoukro
bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya udhibiti wa maji na nishati ewura inapaswa kujikita katika kuendeleza uwezo wa mamlaka ili kuweza kutoa huduma bora
pia mshikamano na upendo baina ya wafanyakazi uongozi wa ewura na bodi ya wakurugenzi ni muhimu sana kwa kila mmoja kutimiza majukumu yake yatakayopelekea kuboresha utendaji kazi wa ewura
kuboresha utendaji kazi wa ewura utategemea dira mudhubuti ya bodi ya wakurugenzi na uongozi na wafanyakazi walio makini
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xxv serikali inapaswa kuhakikisha kuwa fedha zilizolipwa zaidi kwa wakurugenzi wa bodi na watumishi wa ewura zinarejeshwa kwenye akaunti husika
wizara ya maji na umwagiliaji inapaswa kuhakikisha kuwa safari za mafunzo nje ya nchi kwa wajumbe wa bodi na watumishi wa ewura zinapangwa kikamilifu na fedha za kugharamia mafunzo hayo zitolewe kulingana na gharama halisi ya mafunzo
wizara ya maji na umwagiliaji inapaswa kuhakikisha kuwa safari za mafunzo nje ya nchi kwa wajumbe wa bodi na watumishi wa ewura zinafanywa wakati kuna haja ya mafunzo hayo
orodha ya wafanyabiasha wasio waaminifu ambao wanachanganya petroli dizeli na mafuta ya taa maji inapelekwa mamlaka ya mapato tanzania tra kwa ajili ya kurejesha mapato yaliyopotea kwa njia ya kusamehewa kodi ya mafuta ya taa ambayo baadaye yalitumika kuchanganywa na petroli dizeli
serikali inapaswa kuanzisha mamlaka madhubuti ambayo itakuwa na majukumu ya kudhibiti utendaji na uendeshaji wa mashirika ya umma katika kukuza uwajibikaji na uwazi katika kutoa huduma bora kwa jamii
bodi za wakurugenzi za mashirika ya umma zinapaswa kuimarisha idara za utumishi na kuhakikisha kwamba taarifa za watumishi zinatunzwa vizuri ajira za wafanyakazi zinapaswa kuwa za uwazi na za ushindani ili shirika husika liweze kupata watumishi wenye sifa zinazotakiwa
watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanapaswa kuboresha mfumo wa kutathmini utendaji wa watumishi katika kufikia malengo ya shirika husika
bodi ya wadhamini ya nssf inapaswa kurejea maamuzi yake ya awali ya kumuhamisha aliyekuwa mkurugenzi wa utumishi na utawala wa zamani na taratibu zilizotumika kumpata na kumuajiri mkurugenzi wa utumishi na utawala wa sasa
kwa maoni yangu taratibu zilizotumika katika kumuhamisha mkurugenzi wa zamani na kumuajiri mkurugenzi wa sasa zilikuwa na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xxvi mapungufu makubwa na hakukuwa na uwazi wa zoezi zima
watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanapaswa kuwasilisha kwenye mamlaka husika makato yote ya kisheria kama ilivyoelezwa katika sheria husika
raslimali watu ni muhimu sana kwa maendeleo ya shirika hivyo watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanapaswa kuhakikisha kwamba usimamizi wa raslimali watu unapewa kipau mbele ili kusaidia kufikia malengo yaliyokusudiwa
serikali inatakiwa kuboresha ukusanyaji wa mapato kutoka vyanzo mbalimbali kuziba mianya ya ukwepaji kulipa kodi hususani kwenye mafuta ya magari na mitambo kupunguza misamaha wigo wa kodi
serikali inapaswa kupunguz matumizi yasiyokuwa ya lazima kama vile ilivyoamua kupunguza manunuzi ya magari ya kifahari na kupunguza gharama za semina
pia matumizi ya kawaida yanaweza kusimamiwa vizuri zaidi ili mapato yanayokusanywa yatumike kwenye shughuli za maendeleo
maliasili zetu zinatakiwa zisimamiwe vizuri ili kuhakikisha watanzania wananufaika na maliasili zao
serikali inatakiwa kuangalia fursa ambazo hazijatumika vizuri ili kuzitumia katika kuimarisha na kukuza uchumi kwa manufaa ya watanzania wote
maeneo hayo ni kama vile kuimarisha huduma za bandari ili majirani zetu waweze kuvutiwa na huduma hizo kujenga mabwawa kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji na kuboresha sekta ya uvuvi
watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuhakikisha kuwa sera za kukabiliana na athari zinafahamika kwa watumishi wote
watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanapaswa kumiliki kuwezesha na kueneza ufahamu kwa watumishi katika dhana nzima ya kukabiliana na athari
dhana ya kukabiliana na athari yapaswa kueleweka katika utawala mzima wa serikali na mashirika yake
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma xxvii kukabiliana na athari kuna paswa kwenda sambamba na matarajio na malengo ya taasisi husika
athari zinazotokana na uendeshaji wa mashirika zinapaswa kufanyiwa tathmini na kukabiliana nazo na inajumuisha usimamizi upembuzi na inaweza kuhusisha majadiliano muhimu na wadau wengine katika kubuni mbinu za kukabiliana na athari
ludovick s
utouh mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi dar es salaam machi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya kwanza utangulizi na taarifa za jumla 
 uanzishwaji wa kazi ya ukaguzi kisheria ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania ni ofisi ya kikatiba iliyoanzishwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa 
katika kifungu kidogo cha ibara hiyo ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka na kufafanuliwa zaidi katika vifungu c na vya sheria ya fedha ya umma na
 ya mwaka iliyorekebishwa na sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka inamtaka mdhi biti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya ukaguzi wa hesabu za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo angalau mara moja kwa kila mwaka wa fedha
vilevile kifungu kifungu kidogo cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kinampa mamlaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya kuruhusu kampuni au mtu yeyote mwenye sifa za kuteuliwa kufanya kazi ya ukaguzi wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo kwa niaba ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
serikali inafanya bidii ya kute keleza jukumu hili la kisheria kwa kuhakikisha kwamba wadau wake wote na umma kwa ujumla wanafaidika na huduma za ukaguzi na ripoti za ukaguzi zilizo bora na zinazotolewa kwa wakati
kaguzi za hesabu za awali na zile za mwaka hufanywa kulingana na masharti ya viwa ngo vya kimataifa vya ukaguzi isa na viwango vya asasi kuu za ukaguzi duniani intosai na taratibu na miongozo mbalimbali ambayo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mdhibiti na mkaguzi wa hesabu za serikali anaona inafaa kulingana na ukaguzi husika
 wajibu wa kisheria wa kuwasilisha ripoti ibara ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania inamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali awe ameshawasilisha ripoti ya mwaka ya ukaguzi kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ifikapo tarehe machi ya kila mwaka
akishazipokea ripoti hizi rais ndiye atakayesababisha na atakayewaamuru wahusika kuziwasilisha bungeni ripoti hizo katika kikao cha kwanza cha bunge kitakachofanyika baada ya rais kupokea ripoti hizo na ripoti hizo zinatakiwa kuwasilishwa bungeni sio zaidi ya siku saba baada ya kikao cha bunge kuanza
 kuwasilisha taarifa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atawasilisha kwa rais kila taarifa atakayotoa kwa mujibu wa masharti ya ibara ibar ndogo ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania
baada ya kupokea taarifa hiyo rais atawaagiza watu wanaohusika wawasilishe taarifa hiyo kwenye kikao cha kwanza cha bunge kitakachofanyika baada ya rais kupokea taarifa hiyo na itabidi iwasilishwe katika kikao hicho kabla ya kupita siku saba tangu siku ile kilipoan za kikao hicho
iwapo rais hatachukua hatua za kuwasilisha taarifa hiyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atawasilisha taarifa hiyo kwa spika wa bunge au naibu wa spika ikiwa kiti cha spika kiko wazi wakati huo au ikiwa kwa sababu yoyote spika hawezi kutekeleza majukumu yake ambaye atawasilisha taarifa hiyo kwenye bunge
 mamlaka ya ukaguzi ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi ya juu ya ukaguzi wa hesabu ambayo ina jukumu la kuhakikisha kwamba kuna uwajibikaji unaofaa matumizi mazuri ya fedha nidhamu katika matumizi ya fedha na uwazi ndani ya jamhuri ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma muungano wa tanzania
zaidi ya hayo ofisi ya taifa ya ukaguzi ina jukumu la kipekee la kutoa ripoti bora katika tarehe inayokubalika kisheria
ripoti hizo zinatoa matokeo ya makusanyo ya maduhuli na mchanganuo wa matumizi na masuala ya utawala bora wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo
matokeo ya ukaguzi wa hesabu katika ripoti hii yamepelekwa kwa wenyeviti wa bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo pamoja na wizara mama zinazohusika 
 wigo na matumizi ya viwa ngo katika kuandaa hesabu
 wigo wa ukaguzi ibara ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliyorekebishwa na kufafanuliwa zaidi na kifungu cha c cha sheria ya fedha za umma na
 ya mwaka iliyorekebishwa inamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kukagua hesabu za mashirika na taasisi nyinginezo za umma angalau mara moja kila mwaka wa fedha
ripoti hii inahusika na ukaguzi wa mashirika ya umma kwa mwaka wa fedha ulioishi tarehe juni 
hasa inahusu mahesabu yaliyokaguliwa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe septemba tarehe disemba na tarehe juni 
pia ripoti hii inahusu mapendekezo ya ukaguzi ambayo hayakutekelezwa wakati wa kipindi cha miaka iliyopita
nawajibika kufanya ukaguzi wa hesabu za mashirika na taasisi nyinginezo za umma kama ilivyoelezwa kwenye kifungu na
 cha sheria ya fedha za umma ya mwaka iliyorekebishwa na sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka 
kwa vile hii ni ripoti yang ya pili ya jumla juu ya mashirika na taasisi nyinginezo nimeweza kutambua ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mashirika yapatayo 
juhudi zinaendelea kufanyika kuhakikisha kwamba idadi kamili ya mashirika na taasisi nyinginezo za umma inapatikana toka mamlaka husika
taarifa toka kwa msajili wa hazina na wizara mama za mashirika na taasisi nyinginezo za umma kwa kiasi fulani zinatofautiana kwa hiyo zinahitaji usuluhisho
ofisi yangu inafanya kazi kubwa ili kuanzisha kumbukumbu za mashirika na taasisi nyinginezo za umma
kwa hiyo orodha iliyopo kwenye ripoti hii ya mashirika na taasisi nyinginezo za umma siyo kamilifu
kama kuna miongoni mwa mashirika yaliyoachwa yanaombwa yajisikie huru kujitokeza kutoa taarifa kuhusu shirika au taasisi hiyo kwa ajili ya kuweka kumbukumbu sahihi
 utumiaji wa viwango vya kimataifa ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu za serikali ni mwanachama katika shirikisho la asasi kuu za ukaguzi duniani intosai na jumuia zingine za kimataifa katika taaluma ya ukaguzi
hivyo unatumia viwango vilivyotolewa na intosai na viwango vya kimataifa vinavyotolewa na shirikisho la kimataifa la wahasibu ifac
hivyo wakati wa kufanya kaguzi zetu ofisi ya taifa ya ukaguzi wa mu la pekee la kuhakikisha kunakuwepo na nidhamu katika matumizi uwajibikaji na uwazi
pia ofisi ina jukumu la kutoa ripoti iliyo bora na kwa wakati unaofaa inayoelezea namna raslimali za taifa zilivyotumika
 majukumu ya bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu jukumu la kutayarisha na kuwa silisha taarifa za hesabu kwa madhumuni ya ukaguzi ni la wakurugenzi wa bodi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma na taasisi husika
kiwango na
cha kimataifa cha utayarishaji wa taarifa za hesabu na kiwango na
 cha kimataifa cha uhasibu ias vinaelezea aina za taarifa za fedha zinazotakiwa kutayarishwa
mashirika ya umma na taasisi nyingine nchini zinatakiwa kutayarisha hesabu zao kwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kufuata kuzingatia viwango vya kimataifa vya utayarishaji wa taarifa za hesabu ifrs au viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma ipsas kulingana na hali halisi na majukumu ya mashirika ya umma na taasisi husika
hii ni kutokana na uamuzi uliofanywa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi nbaa na kuungwa mkono na serikali julai 
utengenezaji na uwasilishaji wa hesabu za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo ni jukumu la kisheria kulingana na matakwa ya kisheria ya uanzishaji wa mashirika na taasisi husika sheria ya makampuni ya mwaka au kifungu cha sheria ya fedha za umma ya mwaka iliyorekebishwa mwaka 
ripoti za mwaka za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo zinawawezesha wananchi kupima ufanisi wa utendaji wa mashirika hayo nakuona kuwa yanawajibika katika kutumia raslimali za umma
hesabu zinazowasilishwa kwa wakati ni muhimu katika kuwezesha utoaji ripoti hii
 majukumu ya msajili wa hazina kulingana na sheria ya msajili wa hazina treasury registrar ordinance cap
 na kifungu na
 cha sheria ya mashirika ya umma na
 ya mwaka inayohusu na mashirika ya umma inaeleza kwamba msajili wa hazina ana kazi na majukumu ya kusimamia vyema uendeshaji wa shughuli za mashirika na taasisi nyinginezo za umma kwa kushirikiana na bodi za wakurugenzi za mashirika husika
 muundo wa kazi ya ukaguzi ripoti inatoa muhtasari wa matokeo ya mwisho ya shughuli za ukaguzi uliofanywa kwa niaba yangu kwa njia ya kuzitumia outsourcing kampuni binafsi za ukaguzi zilizosajiliwa na ofisi yangu kwa madhumuni hayo
ili ofisi yangu iweze kushughulikia kazi hii kubwa ya kukagua mashirika ya umma na taasisi nyinginezo nchini ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma nimeamua kutumia uwezo wangu niliopewa kikatiba kushirikisha kampuni binafsi za ukaguzi wa hesabu katika kukagua baadhi ya mashirika na taasisi za umma
katika kutimiza jukumu hili ofisi yangu aidha ilifanya ukaguzi huu yenyewe au kwa kushirikiana na kampuni binafsi za ukaguzi
kaguzi zinazofanywa na kampuni binafsi za ukaguzi zinatakiwa kufanyiwa uhakiki wa ubora na ofisi yangu
katika mwaka husika ofisi yangu iliweza kushirikiana kufanya ukaguzi na makampuni binafsi ya ukaguzi yaliyosajiliwa nami yapatayo 
 kuwasilisha hesabu kwa ajili ya ukaguzi kifungu na cha sheria ya fedha za umma ya mwaka iliyorekebishwa na kifungu cha sheria ya ya ukaguzi na
 ya mwaka kinawataka watendaji wakuu wa mashirika ya umma kutayarisha hesabu katika kipindi cha miezi mitatu baada ya mwisho wa kila mwaka wa fedha na kuziwasilisha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa ajili ya ukaguzi
 kampuni binafsi za ukaguzi kifungu cha sheria ya fedha za umma na
 kinanipa mamlaka ya kuruhusu kampuni au mtu yeyote mwenye sifa za kuteuliwa kama mkaguzi chini ya sheria ya kusajili wahasibu na wakaguzi na
 ya mwaka kufanya ukaguzi wa hesabu za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo kwa niaba yangu na kuwasilisha taarifa ya ukaguzi huo kwangu kwa ajili ya hatua zaidi
ofisi yangu kwa sasa inafanya kazi na makampuni binafsi ya ukaguzi yapatayo arobaini na nne kati ya ambayo yamesajiliwa na bodi ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nbaa kufanya kazi za uhasibu na ukaguzi katika jamhuri ya muungano wa tanzania
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya pili misingi na mwenendo wa hati za ukaguzi 
 utangulizi kamusi ya uhasibu ya oxford inaeleza hati ya ukaguzi kuwa ni maoni yaliyomo katika ripoti ya wakaguzi
yanaeleza iwapo taarifa za fedha zilizokaguliwa zimetayarishwa kwa kutumia sera za uhasibu kwa mujibu wa sheria zinazohusika kanuni au viwango misingi ya hesabu za fedha vinavyotumika
kulingana na viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa maoni ya ukaguzi yanatakiwa kuonyesha vizuri misingi iliyotumika katika kutayarisha hesabu na kutoa maoni ya mkaguzi kuonyesha kwamba hesabu zinaonyesha hali halisi iliyopo na kama pia hesabu hi zo zimezingatia na kufuata taratibu zinazotakiwa
maoni ya ukaguzi yanatolewa na mkaguzi wa hesabu anayejitegea baada ya kufanya ukaguzi kwenye taasisi au idara kwa nia ya kumpa mtumiaji wa taarifa za taasisi husika uwezo wa kutoa maamuzi kutokana na maoni ya ukaguzi
katika lugha ya kawaida hati ya ukaguzi ni thibitisho kuwa hesabu zilizowasilishwa na kukaguliwa ni sahihi na zinaaminika kwa ajili ya kufanyia maamuzi mbalimbali
ni muhimu kuzingatia kwamba hati za ukaguzi wa hesabu sio tathmini wala maoni kuhusu uwezo wa kifedha utendaji kuvutia na vigezo vingine vinavyotumika kutathmini taasisi ili kufikia maamuzi
suala la kwamba hesabu zilizowasilishwa ni sahihi na hazina makosa ni maoni ya ukaguzi lakini vigezo vingine vya tathmini vimeachwa kwa mtumiaji kuamua
maoni ya mkaguzi ni nyenzo muhimu wakati wa kutoa taarifa za fedha kwa watumiaji wa taarifa hizo
inalenga ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kulieleza bunge na watumiaji wengine kama au la hesabu za mashirika ya umma zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vilivyowekwa na bodi ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nbaa ambayo ndiyo msimamizi mkuu wa taaluma ya uhasibu na ukaguzi wa hesabu hapa nchini pamoja na kuzingatia viwango vinavyotolewa na taasisi za kimataifa
 aina za hati za ukaguzi kuna aina tano za hati za ukaguzi kila moja ikieleza mazingira tofauti aliyokutana nayo mkaguzi wakati wa ukaguzi
aina hizo tano ni kama ifuatavyo 
 hati inayoridhisha hati inayoridhisha inajulikana pia kama hati safi
hati hii inatolewa wakati mkaguzi anaporidhika kuwa hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kuzingatia viwango vya kimataifa na vile vinavyotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu au viwango vingine vya utoaji wa taarifa za fedha vinavyokubalika kimataifa
 hati inayoridhisha na yenye masuala ya msisitizo hati ya ukaguzi inaweza kurekebishwa kwa kuongeza msisitizo wa aya inayotaja suala linaloathiri taarifa za fedha
kuongeza kwa aya ya msisitizo hakuwezi kuathiri maoni ya ukaguzi
kwa kawaida aya hiyo inaongezwa baada ya aya ya maoni na kwa kawaida inahusu hoja ya kwamba hati inayotolewa si yenye shaka
aya ya suala la msisitizo inaambatanishwa wakati kunahitajika uzingatiaji wa haraka kutoka kwa watendaji wakuu na watumiaji wa taarifa za fedha kuwatahadharisha kuhusu masuala hayo yanayohitaji kushughulikiwa haraka kushindwa kufanya hivyo kutasa babisha kutolewa kwa hati yenye shaka katika ukaguzi utak aofuata
hata hivyo lengo kuu la suala la msisitizo ni kuleta karibu uelewa wa hali hiyo ndani ya taasisi iliyokaguliwa ingawa imepewa hati inayoridhisha
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 hati yenye kasoro aina hii ya hati hutolewa pale mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali anapokutana na mazingira ya kutokubaliana na menejimenti au mazingira yenye shaka ambayo yana athari lakini si za kimsingi fundamental katika usahihi wa hesabu
maelezo ya hati yenye kasoro yanafanana sana na hati inayoridhisha lakini aya ya ufafanuzi inaongezwa ili kuelezea sababu zinazoleta shaka
kwa hiyo itaonyesha kuwa hesabu kwa wastani zinaonyesha vizuri hali ya kifedha isipokuwa kwa kasoro zitokanazo na masuala yaliyohojiwa
 hati mbaya adverse opinion hati mbaya inatolewa pale mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali anapoona kuwa taarifa za fedha za shirika au taasisi ya umma kwa kiasi kikubwa zina makosa na zikiangaliwa kwa ujumla wake hazikufuata viwango vinavyokubalika vya uhasibu vinavyotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu na zile zinazotolewa a
inaonekana kuwa ni kinyume cha hati inavyoridhisha au hati safi kimsingi ikielezea kwamba taarifa zilizomo kwa kiasi kikubwa si sahihi wala kuaminika kwa ajili ya kutathmini hali ya kifedha na matokeo ya kiutendaji ya shirika au taasisi ya umma
maelezo ya hati isiyoridhisha yako bayana inapoelezwa kuwa taarifa za fedha hazifuati viwango vinavyokubalika vya uhasibu na hazitoi taswira halisi ya hali ya kifedha na utendaji wa mkaguliwa
 mkaguzi kushindwa kutoa maoni disclaimer opinion hati hii hutolewa wakati mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali anaposhindwa kupata uthibitisho wa kutosha kuhusu hesabu zilizoandaliwa kwa ajili ya ukaguzi
hali hiyo inaathiri hesabu ki asi cha kushindwa kutoa maoni kuhusiana na hesabu hizo
katika hali ambayo hati hii inatolewa ni pamoja na kukosa uhuru katika kazi au kunapokuwa na wigo finyu wa kupata taarifa kwa ajili ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ukaguzi audit scope ama kwa kukusudia au kutokukusudia ambako kunazuia kazi ya mkaguzi kupata vielelezo vya kutosha
kwa mfano wakati mkaguliwa kwa makusudi anapoficha anapokataa kutoa taarifa muhimu au kutokutoa vielelezo na taarifa kwa mkaguzi katika maeneo muhimu ya hesabu na kunapokuwa na mashaka makubwa ndani ya taasisi inayokaguliwa
 vigezo vya kutoa hati isiyoridhisha sababu za kutoa hati isiyor idhisha zinaangukia kwenye makundi mawili au moja kutegemeana na mazingira ya ukaguzi
a wakati kuna mashaka yanayomfanya mkaguzi ashindwe kutoa maoni juu ya taarifa za fedha
kifungu cha cha ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kama ilivyofafanuliwa kwenye kifungu cha cha sheria namba ya fedha za umma ya mwaka iliyorekebishwa ambacho kimefutwa na kifungu cha cha sheria namba ya ukaguzi wa umma ya mwaka imempa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mamlaka ya kuona kumbukumbu zote vitabu hati za malipo nyaraka dhamana vifaa vya umma vilivyo chini ya uangalizi wa afisa au mtu yeyote aliyepokea fedha au mali za umma
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu anaposhindwa kupata taarif kamili kuhusu uandaaji wa hesabu au nyaraka na wigo wa ukaguzi kwa kutopata kumbukumbu au taarifa hizo za fedha anaweza kushindwa kutoa maoni yake
b wakati mkaguzi anapoweza kutoa maoni yake kwa jambo fulani lakini akatofautiana kimtazamo na menejimenti kuhusu maana inayotolewa kwenye hesabu yaani kutokubaliana kuhusu njia bora za utunzaji kumbukumbu na uzingatiaji wa sheria na kanuni na kutozingatia viwango na kanuni za kitaalamu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma za uhasibu zinazotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu au zile zinazotolewa na taasisi za kimataifa
kati ya mambo yaliyoainishwa hapo juu kila moja kati ya hayo litapelekea utoaji wa aina tofauti ya hati za ukaguzi mbali na hati inayoridhisha kutegemeana na kiwango cha mashaka kinachochukuliwa kuwa cha muhimu na msingi kuweza kupotosha maana iliyotolewa kwenye hesabu kwa ujumla
miundo ya utoaji hati mbali na hati inayoridhisha inayotumika katika mazingira mbalimbali ni kama inavyoonekana hapa chini jedwali lionyeshalo misingi ya utoaji hati za ukaguzi aina ya mazingira kubwa lakini si muhimu sana kubwa na muhimu sana kutokubaliana disagreement hati mbaya adverse opinion mashaka uncertainity hati yenye kasoro except for qualified opinion kushindwa kutoa maoni disclaimer of opinion jedwali la hapo juu linatoa mwongozo katika utoaji hati za ukaguzi ambalo tafsiri yake ni kama ifuatavyo i wakati matokeo ya ukaguzi yanapohusu kutokubaliana na mambo yenyewe ni makubwa lakini siyo muhimu sana hati ya ukaguzi itakuwa yenye kasoro except for
mambo yenyewe ni makubwa na ya muhimu sana hati ya ukaguzi itakuwa mbaya
ii wakati matokeo ya ukaguzi ni yenye shaka shaka hiyo ni kubwa lakini si ya muhimu sana hati ya ukaguzi itakuwa yenye shaka except for ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma shaka hiyo ni kubwa na ya muhimu sana hati ya ukaguzi itakuwa ambayo mkaguzi hawezi kutoa maoni disclaimer of opinion lengo la ofisi ya taifa ya ukaguzi ni kutoa taarifa zenye uwiano sawa wa mtazamo kuweka mkazo katika mambo ya kimsingi yanayohitaji uangalifu na kuainisha maeneo yanayohitaji maboresho
kwa mujibu wa viwango vya ukaguzi taarifa za ukaguzi zinatoa kwa ujumla uhakika lakini siyo uhakika kamili
kulingana na hati za ukaguzi zilizotolewa dhidi ya malengo ya ukaguzi kiwango cha uhakika kinatolewa kwa kuweka taratibu kiasi kwamba maamuzi ya kitaalamu hatari ya hitimisho lisilo sahihi linapunguzwa kupitia taratibu kama ukaguzi uangalizi uchunguzi uthibitisho ukokotoaji mchanganuo na majadiliano
uhakika kamili hauwezi kupatikana kutokana na mambo mbalimbali ikiwa ni pamoja na ufinyu katika utumiaji wa sampuli katika ukaguzi ufinyu wa asili katika udhibiti wa ndani katika mashirika na taasisi za umma na ukweli kuwa vielelezo vingi vinavyotolewa kwa mkaguzi havimsaidii kutoa hitimisho katika jambo fulani
kiwango cha uhakika kwa hali fulani kinaweza pia kuathiriwa na usahihi uliomo katika jambo lenyewe
ni muhimu kufahamu kuwa hati inayoridhisha haitoi uhakika kuwa hesabu hazina makosa kabisa
 msimamo wa hesabu za mashirika na taasisi za umma mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ameainisha mashirika na taasisi nyingine za umma zipatazo kwa kipindi kinachoishia tarehe juni ikilinganishwa na taasisi zilizoainishwa kwenye ripoti ya kipindi kilichoishia tarehe juni 
hesabu zilizowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi zilikuwa kati ya hizo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali aliweza kutoa ripoti kwa hesabu za taasisi mpaka ripoti hii inapotolewa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tarehe machi 
hesabu za taasisi ziko kwenye hatua mbalimbali za ukaguzi
watendaji wakuu wa taasisi za umma wanaendelea na utayarishaji wa taarifa za mahesabu yao
hesabu zilizokaguliwa na taarifa za ukaguzi za taasisi za umma zimetolewa kwa bodi za wakurugenzi au wadhamini na wizara mama husika
kwa muhtasari maelezo ya hapo juu ni kama ifuatavyo 
 hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mashirika na taasisi nyinginezo za umma kwa mwaka katika mwaka wa ukaguzi unaohusika aina mbalimbali za hati zilitolewa kwa mashirika na taasisi nyinginezo za umma zilizokaguliwa
kati ya mashirika yaliyokaguliwa mashirika yalipata hati zinazoridhisha hati safi wakati mashirika yalipata hati zinazoridhisha zenye masuala ya kutiliwa mkazo ambayo ni sawa na asilimia sita ya mashirika yote
mashirika sawa na asilimia kumi na tano yalipata hati zenye kasoro qualified opinion
hakuna shirika lililopata hati mbaya wala ambapo mkaguzi alishindwa kutoa maoni qualified opinion kama inavyoonyeshwa kwenye jedwali hapa chini na
shirika taasisi hesabu zilizokaguliwa hesabu ambazo kaguzi zinaendelea hesabu ambazo hazijaletwa jumla 
mamlaka za maji 
bodi za udhibiti 
vyuo vya elimu ya juu 
mashirika ya umma 
taasisi za serikali jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mchanganuo hapo juu ni uthibitisho kuwa hesabu katika mashirika ya umma na taasisi nyinginezo unaridhisha
matokeo ya zoezi la ukaguzi kwa kipindi hiki unachukuliwa kwa ujumla wake kuwa unaridhisha hasa kwa udhibiti wa ndani na usimamizi wa mali za umma
 hati zinazoridhisha katika mwaka husika mashirika na taasisi za umma zimepata hati zinazoridhisha bila masuala ya msisitizo mashirika na taasisi hizo ni kama yafuatayo hapa chini na
jina la shirika au taasisi aina ya hati maoni 
bodi ya usajili wa wabunifu na wasanifu majenzi inayoridhisha 
bodi ya korosho tanzania inayoridhisha 
mfuko wa amana wa bima inayoridhisha 
mamlaka ya udhibiti wa maji na nishati inayoridhisha 
bodi ya usijali ya wahandisi inayoridhisha 
bodi ya michezo ya kubahatisha tanzania inayoridhisha na
shirika taasisi hati inayori dhisha hati zinazori sha zenye masuala yenye msisitizo hati yenye kasoro hati mbaya kushi ndwa kutoa maoni jumla 
mamlaka za maji 
bodi za udhibiti 
vyuo vya elimu ya juu 
mashirika ya umma 
taasisi za serikali jumla asilimia ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu inayoridhisha 
bodi ya taifa ya utunzaji wa vifaa inayoridhisha 
mamlaka ya kusimamia manunuzi ya umma inayoridhisha 
bodi ya sukari tanzania inayoridhisha 
bodi ya pamba tanzania inayoridhisha 
bodi ya chai tanzania inayoridhisha 
bodi ya tumbaku tanzania inayoridhisha 
bodi ya utalii tanzania inayoridhisha 
bodi ya pareto tanzania inayoridhisha 
mamlaka ya soko la hisa na mitaji inayoridhisha 
baraza la elimu ya ufundi la taifa inayoridhisha 
baraza la kukuza uchumi tanzania inayoridhisha 
baraza la taifa la mazingira inayoridhisha 
makumbusho ya taifa tanzania inayoridhisha 
mamlaka ya elimu tanzania inayoridhisha 
mamlaka ya bandari tanzania inayoridhisha 
mfuko wa dhamana ya uwekezaji tanzania utt inayoridhisha 
mamlaka ya elimu ya ufundi stadi inayoridhisha 
kituo cha mikutano cha kimataifa arusha inayoridhisha 
soko la mitaji dar es salaam inayoridhisha 
hospitali ya taifa muhimbili inayoridhisha 
shirika la maendeleo la taifa inayoridhisha 
mfuko wa taifa wa bima ya afya inayoridhisha 
tume ya taifa ya mipango ya matumizi ya aridhi inayoridhisha 
mamlaka ya hifadhi ya maeneo ngorongoro inayoridhisha 
mfuko wa pensheni ya mashirika ya umma inayoridhisha 
simu limited inayoridhisha 
shirika la taifa la madini inayoridhisha 
shirika la viwango tanzania inayoridhisha 
shirika la umeme tanzania inayoridhisha 
tanzania engineering and manufacturing inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma design organisation temdo 
kampuni ya mbolea tanzania inayoridhisha 
benki ya raslimali tanzania inayoridhisha 
shirika la maendeleo ya petroli inayoridhisha 
benki ya posta tanzania inayoridhisha 
reli assets holding company inayoridhisha 
twiga bancorp limited inayoridhisha 
chuo kikuu cha ardhi inayoridhisha 
taasisi ya teknolojia dar es salaam inayoridhisha 
chuo cha usimamizi wa fedha inayoridhisha 
taasisi ya kumbukumbu ya mwalimu nyerere inayoridhisha 
chuo kikuu cha mzumbe inayoridhisha 
shirika la tija la taifa inayoridhisha 
taasisi ya taifa ya sukari inayoridhisha 
taasisi ya elimu tanzania inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka arusha inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka iringa inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka mbeya inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka moshi inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka musoma inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka mwanza inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka shinyanga inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka singida inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka songea inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka tanga inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka babati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka morogoro inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bukoba 
tume ya vyuo vikuu tanzania inayoridhisha 
shirika la reli tanzania inayoridhisha 
taasisi ya jamii inayoridhisha 
shirika la uwakala wa meli tanzania inayoridhisha 
kampuni ya ranchi za taifa inayoridhisha 
shirika la maendeleo ya viwanda vidogo vidogo inayoridhisha 
chuo cha ubaharia dar es salaam inayoridhisha 
wakala wa wakulima wadogo wa chai tanzania tshda inayoridhisha 
baraza la taifa la biashara tanzania inayoridhisha 
nhc ppf ips co
ltd inayoridhisha 
ubungo plaza co
ltd inayoridhisha 
kituo cha elimu kibaha inayoridhisha 
tume ya ushindani ya biashara fair competition commission inayoridhisha 
baraza la michezo la taifa inayoridhisha 
kituo cha uwekezaji tanzania inayoridhisha 
baraza la mitihani tanzania inayoridhisha 
 hati zinazoridhisha zenye masuala ya msisitizo
katika mwaka husika mashirika na taasisi za umma zimepata hati zinazoridhisha na masuala ya msisitizo
masuala ya yaliyojitokeza ni kama yalivyoorodheshwa hapa chini na
jina aina ya hati misingi ya kutoa hati inayoridhisha 
shirika la bima la taifa hati inayoridhisha yenye masuala ya msisitizo uwezekano ya kutoendelea na biashara going concern problems mpaka kufikia tarehe desemba madeni ya muda mfupi ya shirika yalikuwa yanazidi mal iza muda mfupi kwa shilingi 
hali hii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma pamoja na mambo mengine yaliyoonyeshwa kwenye angalizo na
 la tarifa za hesabu ambayo yanaashiria uwezekano wa shirika kushindwa kuendelea na biashara
matatizo ya kompyuta na teknolojia ya mawasiliano shirika linatumia mfumo wa zamani wa kompyuta wa informax ulioanza kutumika mwaka 
mfumo huu haujapata kuboreshwa tangu uzinduliwe
hali hii imesababisha mfumo kutoa huduma kwa kiwango cha chini na kutoa taarifa zisizoaminika
uhifadhi na uwezo wa kupata taarifa zinazoweza kupotea kutoka kwenye mfumo wa kompyuta hasa upande wa kuhifadhi kumbukumbu pale patokeapo tatizo ambapo huchukua muda mrefu
mfuko wa hifadhi ya jamii hati inayoridhisha yenye masuala ya msisitizo madeni ya muda mrefu yasiyorudishwa kama ilivyokuwa imeripotiwa kwenye ripoti zetu zilizopita baadhi ya wanaofaidika na mikopo ya vitega uchumi hawatekelezi masharti ya mikopo
hususani kutokulipa fungu la deni installment ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kama ilivyo kwenye ratiba jedwali la malipo na hivyo kusababisha limbikizo la faida ambayo haijalipwa
licha ya juhudi za menejimenti kufuatilia urejeshwaji wa mikopo hiyo kwa maoni yetu baadhi ya mikopo hiyo na limbikizo la gharama ya mikopo hiyo accumulated accrued interest ulipwaji wake ni wa shaka madeni yasiyo na dhamana unsecured loans kwa kampuni ya makaa ya mawe na nguvu za umeme kiwira usd mkopo wa muda mfupi wa dola za marekani ulitolewa kwa kampuni ya makaa ya mawe na nguvu za umeme kiwira ambao ulitarajiwa kulipwa baada ya miezi sita 
mkataba wa mkopo huo ambao ulisainiwa tarehe julai hauonyeshi kama kuna dhamana collateral iliyowekwa kwa ajili ya kufidia mkopo huo endepo mdaiwa atashindwa kulipa licha ya maelezo chini ya kifungu cha 
 kwamba mali zote na biashara lazima ziwekewe bima
pia ilielezwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuwa mkopo huo umedhaminiwa kwa asilimia mia moja na serikali pamoja na benki ya crdb
hata hivyo hati za dhamana hizo hazikuonekana zilipoitajika kwa ukaguzi
kujitoa kwa wanachama kiasi cha wachama waliojiondoa kwenye mfuko kama kilivyoripotiwa kwenye vitabu vya shirika ni kikubwa sana
wanachama waliojiondoa kwenye mfuko kimeongezeka na kufikia shilingi bilioni 
 kwa mwaka 
sheria ya mfuko wa jamii ya mwaka haionyeshi kuwa mwanachama anaweza kujitoa kwenye mfuko
kujitoa kwa wanachama kunazuia kukua kwa mfuko na pia ni kinyume na sheria iliyoanzisha mfuko huo
bodi ya biashara ya nje bet hati inayoridhisha yenye masuala ya msisitizo kwa ujumla imegundulika kuwa bodi haikuzingatia sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni zake za mwaka 
mamlaka ya maji safi na maji taka tabora hati inayoridhisha yenye masuala ya msisitizo mali za kudumu mitambo na vifaa sh
 hakuna tathmini iliyofanyika wakati wa kufunga vitabu kuona kama mali za kudumu mitambo na vifaa vya mamlaka vimepoteza thamani ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma yake kama inavyotakiwa na viwango vya uhasibu vya kimataifa wadaiwa sh
 kiasi cha wadaiwa kilichoonyeshwa kwenye vitabu vya mamlaka kinazidi kile kilichoko kwenye mfumo wa ankara kwa sh
 ripoti juu ya uzingatiaji wa sheria ya manunuzi mamlaka ya maji safi na maji taka tabora kwa kipindi kinachoishia tarehe juni haikuzingatia sheria ya manunuzi wakati wa manunuzi ya vifaa mbalimbali
benki kuu ya tanzania hati inayoridhisha yenye masuala ya msisitizo angalizo na
 kwenye taarifa za hesabu kuhusiana na pingamizi la kisheria linalohusu malipo yaliyofaywa na benki kama wakala wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania
garnishee order iliyotolewa na mahakama kuu tarehe juni ilitoa amri kwa benki kuu kumlipa aliyetoa pingamizi kiasi cha 
 kutoka kwenye fedha za serikali zilizohifadhiwa na benki kama wakala
kutokana na kesi iliyofunguliwa na serikali dhidi ya mdai na benki kuu na mazungumzo yanayoendelea ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma benki haijatekeleza amri iliyotolewa na mahakama kuu
mfuko wa pensheni wa watumishi wa serikali za mitaa hati inayoridhisha yenye masuala ya msisitizo kiasi kinachodaiwa kwa g
hotels resorts kipindi cha mwaka mfuko ulitoa mkopo wa shilingi milioni kwa g
hotels resorts ambaye ni mpangaji kwenye kitega uchumi cha millenium tower house
bakaa ya mkopo hadi tarehe juni pamoja na riba ilikuwa shilingi milioni 
mdeni huyu pia anadaiwa kiasi cha sh bilioni 
 ambayo ni kodi ya pango hadi kufikia tarehe juni 
uwezekano wa kukusanya madeni haya toka kwa mdaiwa ni mdogo na menejimenti imejiandaa kupoteza kiasi cha shilingi bilioni 
 kama ilivyoonyeshwa kwenye kiangalizo na
 na kuthaminisha mafao ya wastaafu kama inavyoonekana kwenye angalizo na kazi ya kuthaminisha mfuko ilifanywa na solomon consortium kufikia tarehe disemba na tathmini hiyo ilitoa dira hadi tarehe juni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tarehe ambayo mfuko ulitakiwa kubadilika toka mfuko wa akiba ya uzeeni na kuwa mfuko wa pensheni
kulingana na ripoti ya mthamini kiasi cha shilingi bilioni 
 zaidi kilihitajika ifikapo tarehe juni ili kuwawezesha wanachama waliopo kuwa na stahili ya kuingia kwenye mfumo wa pensheni kama watakuwa wamechangia kwa muda wa miaka hadi wanapofikia muda wa kustaafu
serikali ya tanzania imeridhia kutoa kiasi chote kinachohitajika kwa mikupuo kumi kuanzia mwaka wa fedha 
iiielezwa pia kuwa mfuko ulitarajia kufanya tathimini ya pili ifikapo mwaka na kutoa taarifa ya tathmini hiyo kwenye taarifa za hesabu za mwaka 
hata hivyo tathmini hiyo bado inaendelea
malipo ya wastaafu yaliyolipwa kwa niaba ya hazina hesabu za mfuko note zinaonyesha kuwa malipo ya shilingi bilioni 
 yalilipwa kwa wastaafu ambao walitakiwa kulipwa na hazina ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwa kuwa malipo hayo yanahusisha mafao yanayotokana na ajira zao wakati wakiwa serikali kuu
hazina wamepitia mafaili na wamekubali kulipa kiasi cha shilingi milioni na kazi ya kupitia mafaili bado inaendelea
 hati zenye kasoro katika mwaka huu wa fedha mashirika ya umma yalipata hati zenye kasoro
mashirika hayo na sababu za kutoa hati hizo ni kama ifuatavyo na jina aina ya hati iliyotolewa maelezo 
kampuni ya usambazaji maji safi na maji taka dar es salaam hati yenye kasoro taarifa ya wadaiwa inajumuisha wadaiwa ambao wamekatiwa maji muda mrefu lakini bado wanapelekewa ankara za maji utoaji wa ankara zisizo sahihi kutokana na usomaji wa mita na ukadiriaji wa matumizi ya maji usio sahihi
kuna mifano ambapo ankara hazilingani na kiasi kinachoonekana kwenye akaunti za wateja husika kwa hali hii sikuweza kuthibitisha usahihi wa maduhuli ya shilingi milioni yaliyoripotiwa kwenye vitabu vya hesabu
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma hati yenye kasoro kipindi cha miezi sita hadi disemba udhaifu katika ukusanyaji wa madeni ya muda mrefu au kutaifisha mali zilizouzwa kiasi cha shilingi licha ya ushauri uliotolewa kwenye ngazi za nyuma
malipo ya awali ya wanunuzi kiasi cha shilingi yalionyeshwa kama deni badala ya kuonyeshwa kama maduhuli ya tume
makusanyo yaliyoingizwa moja kwa moja benki ambayo hayakuingizwa kwenye vitabu shilingi 
 kutokuwasilisha nyaraka za malipo kwa waangalizi wa mali kabla ya kubinafsishwa shilingi 
kuchelewa kuandika mikataba ya mauzo ambako kumewaathiri wanunuzi kwa kiasi kikubwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
shirika la maji safi na maji taka dodoma hati yenye kasoro ufinyu wa mawanda ya ukaguzi sera ya mamlaka ni kutambua maduhuli yatokanayo na mauzo ya maji huduma ya maji machafu kwa misingi ya ankara zilizotumwa kwa wateja
hata hivyo tuligundua kuwa mamlaka inatambua maduhuli kwa misingi ya fedha taslimu zilizokusanywa kinyume na sera iliyowekwa
hali hii ilisababisha kiasi cha shilingi ambacho ni makusanyo zaidi ya kiasi kilichokuwa kwenye ankara na kilichotambuliwa kwenye taarifa za fedha kwa mwaka wa fedha 
japo marekebisho yamefanyika kwa mwaka huu wa fedha lakini tumeshindwa kujua ni kiasi gani mahesabu ya miaka iliyopita yameathiriwa na makosa haya ambayo yanaathiri pia bakaa ya kufungua mwaka
madeni ya kibiashara kuna tofauti ya shilingi kati ya leja za wadaiwa na bakaa zilizoonyeshwa kwenye orodha ya wadaiwa ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tarehe juni 
tofauti hii haijaweza kusuluhishwa na mamlaka kwa hiyo tumeshindwa kujua kama kiasi kilichoonyeshwa kwenye taarifa za fedha zinawiana na zile za vitabu husika
mali za kudumu kiasi cha shilingi kilichoonyeshwa kwenye taarifa za fedha za mwaka unaoishia tarehe juni kama mali za kudumu zilizoongezwa kwa kipindi hicho hazina mchanganuo
pia hakuna kumbukumbu zozote kama vile hati ya manunuzi zinazoonyesha aina ya mali zilizonunuliwa na haikuwezekana kuziona kwa macho
kwa hali hii tumeshindwa kuthibisha thamani uwepo na umiliki wa mali hizo
mwezi aprili ulifanyika uthamini wa ardhi majengo mashine na vifaa vingine vya mamlaka uliofanywa na kuyenga c
m ambaye ni mtaalam wa kuthaminisha mali aliyesajiliwa
hata hivyo uthamini huo hauonyeshi muda wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma matumizi uliobaki kwa mali zenye thamani ya shilingi 
bila kuwepo kwa muda halisi wa matumizi uliobaki kwa mali hizo inakuwa vigumu kuthibitisha kama kiasi cha sh
 kilichotolewa kama gharama ya uchakavu wa mali depreciation ni sahihi au la
bakaa ya bidhaa vifaa kiasi cha sh
 kilichojumuishwa kwenye bakaa ya vifaa vya umeme hakikuweza kuhakikiwa ipasavyo kutokana na kukosekana kwa vigezo kama vile hati za manunuzi
pia kulikuwa hakuna maelezo ya kutosha juu ya vigezo vilivyotumika kutoa thamani ya vifaa hivyo na hivyo hatukuweza kuthibitisha usahihi wa kiasi kilichoripotiwa
bakaa ya fedha taslimu na benki kuna tofauti kati ya suluhisho ya benki na taarifa ya urari wa benki kwa kipindi kinachoishia tarehe juni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma cha shilingi kwenye akauti za crdb za uendeshaji operation akauti kuu main account na akaunti ya utawala administration account
hatukuweza kudhibitisha kama fedha tasilimu na benki zilizoripotiwa tarehe juni zilikuwa sahihi
gharama za uendeshaji kuna tofauti kati ya leja za wateja na urari za tarehe juni kwa malipo ya simu vifaa vya ofisini stationery and printing na gharama za mradi wa chuo kikuu cha dodoma kwa shilingi 
kutokana na tofauti hii usahihi wa gharama hizo haukuweza kuthibitishwa mara moja
malipo ya shilingi milioni 
 hayakuwa na viambatanisho vya kutosha kama vile hati za madai na stakabadhi za malipo na hivyo hatukuweza kuthibitisha kama malipo hayo yalifanywa kwa ajili ya shughuli za mamlaka shirika la magazeti tanzania hati yenye kasoro manunuzi ya vifaa vya shilingi bila kuitisha zabuni kinyume na kifungu cha cha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni zake ukarabati wenye mashaka wa nyumba ya kuishi wa sh
kulikuwa na ongezeko la gharama la sh
 na mzibuni alikuwa mmoja ambaye alipitishwa na kamati ya manunuzi na kuidhinishwa na mhariri mkuu
taratibu zote za manunuzi zilikiukwa kulingana na sheria ya manunuzi na ya mwaka manunuzi ya madawa ya kuchapishia yenye mashaka sh
ununuzi wa mitambo ya kompyuta yenye mashaka shilingi 
 madeni ya muda mrefu sh
 shirika la utangazaji tanzania hati yenye kasoro ufinyu wa mawanda limitation of scope maduhuli yatokanayo na matangazo ya biashara kama ilivyoripotiwa kwenye ripoti ya mwaka uliopita shirika la utangazaji tanzania linapokea maombi ya matangazo ya biashara na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutoa hati ya uthibitisho wa kurusha matangazo kabla ya kuyarusha
hati za madai hutengenezwa kwa kutumia hati za uthibitisho wa kurusha matangazo ambazo zimeidhinishwa na mkurugenzi wa masoko
iligundulika kuwa shirika halitunzi kumbukumbu za maombi ya matangazo ya biashara yaliyopokelewa na kushugulikiwa na hati za uthibitisho zilizotolewa kwa kipindi hicho
pia tuligundua tofauti ya shilingi kati ya mchanganuo uliotengenezwa na mkurugenzi wa masoko na mchanganuo wa hati za madai zote zilizotumwa kwa wateja toka kitengo cha uhasibu kwa mwaka wa fedha 
hakuna maelezo ya kuridhisha yaliyotolewa juu ya tofauti hiyo
pia kulikuwa hakuna orodha ya vipindi na matangazo yote yaliyorushwa kwa kipindi hicho
kutokana na ufinyu wa mawanda uliosababishwa na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma udhaifu wa utunzaji wa kumbukumbu na usahihi wa makusanyo ya maduhuli tulishindwa kuthibitisha usahihi wa maduhuli ya sh
 yaliyoripotiwa kwenye taarifa za hesabu
majengo mitambo na vifaa shirika liliingia mkataba na mthamini aliyesajiliwa kwa ajili ya kuthaminisha mali zote za kudumu
hata hivyo mpaka tunamaliza ukaguzi uthamini huo ilikuwa haijatolewa
kwa hiyo thamani ya mali za kudumu zilizoonyeshwa kwenye taarifa za hesabu haijumuishi matokeo ya uthamini uliofanywa
kama ilivyoripotiwa kwenye ripoti ya mwaka jana mali za kudumu za iliyokuwa redio tanzania ikiwa ni pamoja na majengo vifaa na samani hazikuingizwa kwenye taarifa ya hesabu ya mwaka unaoishia tarehe juni 
pia mali zilizopo kwenye vituo mbalimbali zimepoteza thamani impaired
kutokana na ukubwa wa mali ambayo inaonekana kutojumuishwa kwenye mahesabu tumeshindwa kuthibitisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma usahihi wa mali iliyoripotiwa kwenye taarifa ya hesabu pamoja na gharama za uchakavu
letter of credit mchanganuo unaoonyesha mwenendo wa bakaa ya akaunti ya letter of credit kwa mwaka husika haukutolewa kwa ajili ya ukaguzi
bakaa ilipungua toka shilingi ya tarehe julai hadi sh tarehe juni 
hatukuweza kuthibitisha kama malipo yaliyofanywa kwenye akaunti ya letter of credit yalikuwa halali kwa shughuli za shirika
gharama za uendeshaji malipo ya shilingi hayakuwa na viambatanisho vya kutosha kama vile hati na stakabadhi za malipo hivyo hatukuweza kuthibitisha uhalali wa malipo haya
manunuzi manunuzi ya shilingi bilioni 
 ambayo ni sawa na ya malipo yote yaliyokaguliwa hayakuwa ndani ya mipaka limits zilizoainishwa kwenye mchanganuo wa tatu wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tangazo la serikali g
n na
 na 
hii ni pamoja na manunuzi kutoainisha njia zilizotumika kutofuata taratibu za zabuni
manunuzi ya shilingi bilioni 
 ambayo ni sawa na ya manunuzi yaliyokaguliwa hayakuidhinishwa na bodi ya dhabuni mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tanzania hati yenye kasoro malipo yenye shaka kiasi cha sh
 kilichojumuishwa kwenye bakaa ya madai ya mamlaka ni malipo yaliyolipwa kwa shirika la ndege tanzania kwa ajili ya kusaidia usafirishaji wa mahujai kwenda mecca kinyume na kifungu cha cha sheria na
 ya mamlaka ya mwaka 
hatukuweza kujiridhisha kama malipo haya ni halali na kama yataweza kurudishwa
kiasi cha sh bilioni 
 kililipwa kwa mamlaka ya viwanja vya ndege tanzania kwa ajili ya kukarabati kiwanja cha ndege cha mwanza kati ya tarehe julai na tarehe juni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bilioni 
 kinyume na kifungu cha cha sheria ya na
 ya mamlaka ya udhibiti wa mawasiliano ya mwaka 
uhalali wa malipo haya haukuweza kuthibitishwa
malipo ya shilingi yalilipwa kwa ajili ya kodi ya ongezeko la thamani iliyotokana na manunuzi yaliyofanywa na mamlaka kipindi cha mwaka huu wa fedha kinyume na kipengere cha tano cha jedwali na
third schedule cha sheria ya kodi ya ongezeka la thamani ya mwaka 
malipo ya shilingi yalilipwa kwa kutumia ankara vifani kwa hiyo hatukuweza kuthibitisha kama malipo haya yalifanywa kwa manufaa ya mamlak
sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni za manunuzi za mwaka mamlaka haijaanzisha kitengo cha usimamizi wa manunuzi pmu kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya mwaka muundo wa sasa wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mamlaka unaonyesha kuwa kitengo cha usimamizi wa manunuzi kitaripoti kwa mkurugenzi mkuu
mpango wa manunuzi wa mamlaka haufanyiwi marekebisho kulingana na manunuzi halisi ili kuwa na ripoti ya mwezi kama inavyotakiwa chini ya kifungu cha o cha sheria ya manunuzi ya mwaka baadhi ya vifaa vilinunuliwa nje ya mpango wa manunuzi manunuzi ya shilingi milioni ambayo ni ya manunuzi yote ya mwaka hayakutangazwa kinyume na kifungu cha cha sheria ya manunuzi na kanuni ya tangazo la serikali na pamoja na kanuni ya tangazo la serikali na
 hakuna ushahidi unaoonyesha kama zabuni zilizoitishwa za kiasi cha shilingi milioni 
 zilitumwa kwa wazabuni wote walioteuliwa na pia haikuweza kufahamika kama au la zabuni hizo zilizingatia muda ulioainishwa kwenye ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma jedwali la tatu rd schedule sehemu c ya tangazo la serikali na 
taratibu za zabuni kwa manunuzi ya shilingi milioni 
 ambazo ni sawa na ya manunuzi yote ya mwaka hayakuidhinishwa na bodi ya zabuni kinyume na kifungu cha a g cha sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni ya ya tangazo la serikali na hakuna ushahidi unaoonyesha kuwa zabuni zilizoshindanishwa ambazo ni ya manunuzi yote zilipokelewa zikiwa zimefungwa vizuri sealed na kama zilifunguliwa mbele ya wahusika kwa muda uliopangwa
hakuna kumbukumbu za vikao vya ufunguzi wa zabuni hivyo utoaji wa zabuni haukuwa sahihi wakati mwingine wajumbe wa kamati ya uthamini evaluation committee waliwatembelea wazabuni wakati wa kuthamini zabuni zao
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hakuna zabuni iliyotangazwa kwa kipindi cha mwaka wa fedha kinyume na kanuni ya ya tangazo la serikali na
 na kanuni ya ya tangazo la serikali na nyaraka za zabuni hazikuhifadhiwa kitaalam na hivyo kufanya utafutaji wa habari zinazohusiana na zabuni kuwa ngumu na ndefu
muundo wa mamlaka hautoi mazingira ya bodi ya zabuni na kitengo cha usimamizi wa manunuzi kufanya shughuli zao kwa uhuru kama inavyotakiwa na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya mwaka 
kukosekana kwa uimara wa kitengo cha usimamizi wa manunuzi baadhi ya mahitaji ya manunuzi yanapelekwa moja kwa moja kwa bodi ya zabuni hakuna ushahidi unaoonyesha kama mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra walipewa taarifa juu ya uanzishwaji wa bodi ya manunuzi kama ilivyoainishwa kwenye kifungu cha cha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sheria ya manunuzi ya mwaka na nyaraka za mikataba hazikutolewa kwa mamlaka husika kulingana na kanuni ya ya tangazo la serikali na
 wakati mwingine kamati ya bodi za zabuni za muda ziliundwa kupitisha manunuzi kinyume na kanuni za manunuzi ya muda
hakuna ushahidi kama afisa masuuli aliunda kamati ya kuhakiki na kupokea vifaa vilivyoagizwa kama inavyotakiwa na kanuni ya na ya manunuzi ya umma ya tangazo la serikali na
zabuni ya kumtafuta mshauri wa kupitia muundo wa mamlaka na kutathimini uwiano wa kazi ndani ya mamlaka ilitolewa katika mazingira ya kutatanisha na hivyo kukiuka sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni zake
kulingana na mambo yaliyojitokeza hapo juu na uchambuzi uliofanyika ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mamlaka imeweza kuzingatia sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni zake za mwaka kwa asilimia 
hifadhi ya taifa ya tanzania tanapa hati yenye kasoro ufinyu wa mawanda akaunti ya amana ya muda maalum menejimenti ya tanapa haikuweza kuwapatia wakaguzi shahada zinazohusu accounti ya amana ya muda maalum yenye thamani ya dola za kimarekani 
 kwenye benki ya exim
hakuna majibu yaliyopatikana toka benki kuthibitisha bakaa hiyo
pia mazungumzo yaliyofanywa na menejimenti yanaonyesha kuwa amana mbili zenye namba eb za thamani ya dola za kimarekani 
 hazikuwepo kipindi kinachoishia tarehe juni 
wakaguzi pia waligundua kuwa baadhi ya hati za amana zilizotolewa na benki ya exim hazikusainiwa na mtu wa pili aliyeidhinishwa na benki
namba za hati zilizoletwa hazikuwa kwenye mpangilio ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wa kueleweka
gharama za kuendeleza ardhi kiasi cha shilingi bilioni 
 kilijumuishwa kwenye gharama za kuendeleza ardhi ikiwa ni fidia iliyolipwa kwa wanakijiji wa usangu lakini hakuna ushahidi kama fedha hizo zilipokelewa na wahusika
gharama za kutangaza utalii na kukuza mahusiano gharama za kutangaza utalii na kukuza mahusiano zimejumuisha pia kiasi cha sh zilizolipwa kwa swagaswaga team kwa ajili ya kujenga zizi wakati wa maonyesho ya nane nane yaliyofanyika dodoma
hata hivyo fedha hizo hazikutolewa maelezo ya namna zilivyotumika
gharama za matangazo cnn na jambo publication limited manunuzi ya matangazo kwenye cnn hayakufuata taratibu za manunuzi
japo kulikuwa na mkataba uliosainiwa na mwenyekiti wa tanapa mambo mengine yote yanayohusu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma manunuzi yalifanywa na wizara ya maliasili na utalii kinyume na maelekezo ya sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
mkataba wa matangazo na cnn kwa mwaka ulikuwa wa dola za kimarekani 
pia tanapa imeingia mkataba mpya na cnn wenye thamani ya dola za kimarekani kwa mwaka wa fedha 
mikataba yote miwili haionyeshi mambo yafuatayo wakati wa kutoa matangazo masaa ya kutangaza idadi ya matangazo kwa siku wiki au mwezi utaratibu wa kuhakikisha kuwa matangazo yanatolewa kwa muda uliowekwa na kwa ubora unaokubalika makubaliano ya namna ya kulipa
kwa mfano tanapa walifanya malipo ya shilingi kwa mkupuo mwezi oktoba kwa cnn
malipo hayo hayakuambatana na uthibitisho wa kufanyika kwa matangazo
kwa upande wa matangazo yaliyofanywa na jambo publication ltd tanapa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma walilipa kiasi cha dola za kimarekani 
 kama gharama za matangazo ambapo dola za kimarekani 
 ni gharama ya kutangaza kwenye uwanja wa ndege wa kimataifa wa heahrow london kwa miezi sita kuanzia januari hadi juni na dola za kimarekani 
 ni gharama ya kutangaza kwenye mabasi ya mjini london
hata hivyo mikataba ya matangazo haya haikutolewa kwa wakaguzi
pia hati ya madai inayohusiana na matangazo hayo ina anuani ya bodi ya utalii ya tanzania na hakuna ushahidi unaoonyesha kuwa huduma hiyo ilitolewa shirika la posta tanzania hati yenye kasoro deni la sh linalohusiana na mpango wa mafao ya wafanyakazi lililoonyeshwa kwenye vitabu halionyeshi thamani halisi ya deni hilo
chuo cha uhasibu arusha hati yenye kasoro leja ya majengo mitambo na vifaa kiambatanisho ya chuo ilikuwa haijatayarishwa hadi tunapoandika ripoti hii matokeo yake hatukuweza kulinganisha kiasi cha thamani na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma gharama za uchakavu za vifaa hivyo kilichoonyeshwa kwenye leja kuu na kile kilichoko kwenye kiambatanisho
kwa sababu hiyo pia hatukuweza kulinganisha bakaa sh iliyoonyeshwa kwenye vitabu na vifaa halisi vilivyopo
uhakiki tulioufanya kwenye ongezeko la majengo mitambo na vifaa katika kipindi cha mwaka husika unaonyesha baadhi ya manunuzi yaliyofanywa aidha kwa kuagiza moja kwa moja au kwa kutumia chanzo kimoja tu kabla ya kuidhinishwa na bodi ya manunuzi kinyume na jedwali na
moja first schedule la kanuni za manunuzi ya umma za mwaka 
mbali ya hayo vifaa vya ofisini na hosteli vya shilingi na shilingi kwa mpangilio vilinunuliwa bila kuwepo kwenye mpango wa manunuzi wa mwaka na pia manunuzi hayo hayakutangazwa kwenye tangazo la manunuzi kama inavyotakiwa na kanuni za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma manunuzi ya umma za mwaka madeni ya wanafunzi a na
 ya sh 
 yanayodaiwa toka hazina yameonyeshwa kama madeni ya biashara
hata hivyo kwa mara ya mwisho chuo kiliwasiliana na hazina tarehe na tangu hapo hakuna mawasiliano yaliyofanyika na hazina hawajajibu
pia mchanganuo wa madeni hayo haukutolewa kwa ajili ya kuhakikiwa kwa hiyo usahihi wa madeni hayo haukuthibitishwa
madeni ya wanafunzi a na
 toka wanafunzi wanaojidhamini wenyewe ya sh 
 kiasi kilichokuwa kimesalia tarehe juni ni sh yameonyeshwa pia kama madeni ya biashara lakini hakuna mchanganuo unaoonyesha muda wa madeni hayo kwa hiyo hatukuweza kujua ni muda gani madeni hayo yamekaa bila kukusanywa ada ya masomo ya shilingi 
 ambayo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma inahusisha ada ya maombi na usajili hailingani na kiasi cha shilingi ambacho kilitakiwa kukusanywa kulingana na idadi ya wanafunzi waliosajiwa
tofauti ya shilingi 
 haikutolewa maelezo
kutokana na mambo yaliyojitokeza hapo juu usahihi wa madeni yaliyoripotiwa haukuthibitishwa
chuo hakijaanzisha kitengo cha usimamizi wa manunuzi pmu kama ilivyoelekezwa chini ya kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma kinavyoelekeza ya mwaka 
kwa sasa kuna kitengo cha manunuzi na ugavi ambacho kiko chini ya mkurugenzi wa fedha na utawala
 chuo kikuu cha dar es salaam hati yenye kasoro chuo kilifanya manunuzi vifaa na kazi za ujenzi zenye thamani ya shilingi na dola za kimarekani kwa niaba ya vyuo vya ualimu vishiriki dar es salaam na mkwawa kwa mpangilio huu bila ya kufuata taratibu za manunuzi kinyume na kanuni ya na ya manunuzi ya umma ya mwaka ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma chuo kikuu kishiriki cha muhimbili hati yenye kasoro chuo hakitunzi rejista ya mali za kudumu wala hakikuhesabu mali hizo kwa kipindi chote cha mwaka kwa mali zisizohamishika zenye thamani ya shilingi madeni ya shilingi yaliyoonyeshwa kwenye vitabu yanajumuisha baadhi ya madeni ambayo yamekaa bila kulipwa kwa zaidi ya miaka na hayana vielelezo vya kuthibitisha uhalali wa madeni hayo
daftari la fedha halikutunzwa vizuri na baadhi ya fedha zilizopokelewa au kulipwa kwenye daftari hazina stakabadhi za kuonyesha jinsi zilivyopokelewa au hundi zilizotumika kulipa
vilevile usuluhisho wa bakaa ya daftari na ile ya benki ulikuwa ni mgumu
 mfuko wa pensioni ya watumishi wa serikali hati yenye kasoro viwango vya ukaguzi vya kimataifa vya ukaguzi hususani na
 isa kinamtaka mkaguzi wa hesabu kupata ushahidi wa kutosha kama bakaa ya kufungua mwaka husika na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bakaa ya ulinganisho comparative figure ya mwaka uliopita zinakidhi matakwa ya viwango vya kimataifa vya kutoa taarifa za mahesabu na zinakubaliana na taarifa za ziada zilizoambatana na hesabu disclosures zilizoonyeshwa vipindi vya miaka iliyopita au marekebisho ya kihasibu kwenye mahesabu yaliyofanyika
hatukuweza kuthibitisha kiasi cha bakaa ya mwanzo wa mwaka kutokana na kutokuweza kufanya upembuzi wa taarifa za mkaguzi wa miaka ya iliyopita kama viwango vya ukaguzi wa viwango vya ukaguzi wa kimataifa hususani na
 kinavyotutaka
 mamlaka ya maji safi na maji taka lindi hati yenye kasoro wateja wa maji waliokatiwa maji wanaendelea kupelekewa ankara za maji
kutoa ankara za maji ambazo sio sahihi kutokana kutokusoma mita za maji au kufanya makadirio yasio sahihi
ukaguzi ulibaini wateja wanaopata maji ya bomba ambao hawajawahi kupelekewa ankara za maji
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kumbukumbu za wateja wa maji zina majina ya baadhi ya wateja ambao hawapati maji
 marine service co hati yenye kasoro daftari la fedha taslimu halikuwa limeandaliwa kwa ufasaha kutokana na fedha zilizopokelewa kutoka kwa wateja kutokunakiliwa kwenye daftari hilo
kutokukiri mapokezi ya fedha kutoka kwa wateja kwa ufasaha
kutokufanya usuluhisho wa daftari la fedha taslimu na taarifa ya benki
 mamlaka ya udhibiti ya usafiri wa anga hati yenye kasoro viwango vya ukaguzi vya kimataifa vya ukaguzi hususani na isa kimtaka mkaguzi wa hesabu kupata ushahidi wa kutosha kama bakaa ya kufungua mwaka husika na bakaa ya ulinganisho comparative figure ya mwaka uliopita zinakidhi matakwa ya viwango vya kimataifa vya kutoa taarifa za mahesabu na zinakubaliana na taarifa za ziada zilizoambatana na hesabu disclosures zilizoonyeshwa vipindi vya miaka iliyopita au marekebisho ya kihasibu kwenye mahesabu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma yalifanyika
hatukuweza kuthibisha kiasi cha bakaa ya mwanzo wa mwaka kutokana na kutokuweza kufanya upembuzi wa taarifa za mkaguzi wa miaka ya iliyopita kama viwango vya ukaguzi wa kimataifa hususani na kinavyotutaka kama ilivyoonyeshwa angalizo na
 la mahesabu hapakuwepo na tozo la faida kwenye mkopo wa muda mrefu
hata hivyo kipengele iv cha makubaliano ya mkopo kati ya mamlaka na wizara ya fedha kinaeleza kuwa mkopo una tozo la faida ya asilimia sita 
vile vile kifungu cha c kinaitaka mamlaka kufungua benki akaunti na asilimia tano ya tozo la faida kwa mwaka itumike kwa ajili ya mafunzo ya watumishi ambao wako kitengo cha uhasibu na wataalamu wengine wa mamlaka
asilimia moja itakayobaki inatakiwa ilipwe in arrears baada ya mwaka mmoja pamoja na rejesho la kiwango cha fedha instalment ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma serikalini
kama kifungu hiki kingetekelezwa kwa mwaka ulioishia tarehe juni kiasi cha shilingi milioni kingelipwa wizara ya fedha na uchumi
mchanganuo wa fedha hizo zinatokana na shilingi milioni tozo la faida ya kipindi cha miaka iliyopita na shilingi milioni zikiwa ni tozo la mwaka husika
 hati mbaya na mkaguzi kushindwa kutoa maoni kwa kipindi cha mwaka huu wa fedha hakuna shirika wala taasisi ya umma iliyopata hati mbaya wala ambapo mkaguzi alishindwa kutoa maoni
nimechukua jitihada za kueleza sababu zilizopelekea kupata aina mbalimbali za hati zilizoathiri mashirika na taasisi za umma ili mashirika na taasisi hizo ziweze kujua maeneo yenye udhaifu na kuchukua hatua kwa ajili ya kuyaboresha siku zijazo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya tatu muhtasari wa mapendekezo ya matokeo ya ukaguzi wa mwaka uliopita ambayo hayajatekelezwa 
 utangulizi sura hii inatoa muhtasari wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za mwaka uliopita ambayo mpaka namaliza ukaguzi wa mwaka huu yalikuwa aidha hayajatekelezwa kabisa au yametekelezwa nusu na yanahitaji angalizo la watendaji wakuu wa mashirika na taasisi za umma
 majibu ya ripoti ya mwaka uliopita nimepokea majibu ya serikali juu ya ripoti yangu ya mwaka uliopita kupitia kwa mlipaji mkuu wa serikali kwa barua yenye kumb
na ed ag audit gen vol
 ya tarehe oktoba 
mchanganuo wa mapendekezo ya ripoti yangu kuu ya mwaka unaoishia tarehe juni ambayo hayajatekelezwa na yanahitaji angalizo zaidi ni kama ifuatavyo na
hoja ya ukaguzi mapendekezo majibu ya mlipaji mkuu maoni 
 maswala ya ubinafsishaji ofisi ya msajili wa hazina haikuwa imekusanya madeni yatokanayo na mauzo ya ubinafsishaji wa baadhi ya mashirika ya umma kutoka kwa wawekezaji
hata hivyo licha ya mafanikio makubwa ya ubinafsishaji baadhi ya mashirika ya umma na taasisi ofisi ya msajili wa hazina inapaswa kuhakikisha kwamba hatua madhubuti za kukusanya madeni yaliyokaa muda mrefu zinachuku liwa kwa wawekezaji walioshindwa kutekeleza masharti ya mapendekezo yaliyotolewa yanaendana na mipango ya serikali
katika muundo mpya wa wizara ya fedha na uchumi kuna kitengo kinachohusika na usimamizi wa utendaji wa mashirika yaliyobinafisis hwa ili mapende kezo hayajate kelezwa kikamilifu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma nyinginezo hayajiendeshi kama ilivyokusudiwa
baadhi ya mashirika ya umma yaliyobinafsishwa yamebadili malengo ya awali ya uzalishaji na mengine yameacha kabisa kujiendesha
ununuzi wa mashirika hayo hatua za kisheria zichukuliwe dhidi ya wawekezaji walioshindwa kutekeleza majukumu yao ya mikataba ya ubinafsishaji mashirika na taasisi za umma ambazo hazijiendeshi ipasavyo zinachukuliwa na serikali au yanauzwa tena kwa mwekezaji mwenye uwezo mali za wawekezaji walioshindwa kutimiza wajibu wao zinachukuliwa na serikali au waamriwe kulipa shirika la ukusanyaji wa madeni ya ubinafsishaji chc ambalo ni mrithi wa tume ya rais ya kurekebisha kuhakikisha kuwa yanafanya biashara iliyokubaliwa kwenye mkataba wa ubinafisishaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sekta ya mashirika ya umma psrc na lart linashauriwa kufanya ukaguzi baada ya ubinafsishaji post privitazation audit kwa makampuni yote yaliyobinafsis hwa ili kuona kwamba mashirika hayo yanaendeshwa kulingana na makubaliano na madhumuni ya ubinafsishwaji 
 mifumo hafifu ya teknolojia ya mawasiliano baadhi ya mashirika ya umma yalikuwa na mifumo hafifu ya teknolojia ya mawasiliano
wakati mwingine yalikuwa yanatumia mifumo iliyopitwa na wakati
menejimenti ya mashirika na taasisi za umma husika zinapaswa kuhakikisha kuwa inaweka mifumo mipya na ya kisasa
mifumo ya teknolojia ya taarifa iliyopo inapaswa kuboreshwa na menejimenti za mshirika na taasisi za umma
hakuna jibu hakuna utekelezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 uandaaji wa miongozo ya fedha na uendeshaji baadhi ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo hazikuwa na miongozo ya fedha na uendeshaji kama vitendea kazi muhimu katika kuhakikisha uendeshaji na shughuli za fedha zinafanyika ipasavyo
menejimenti ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo zinapaswa kuhakikisha kuwa miongozo ya uendeshaji na ile ya fedha inaandaliwa na kutumika ipasavyo hakuna jibu hakuna utekelezaji 
 utawala bora ilibainika pia kuwa baadhi ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo yalikuwa na matatizo ya utawala bora kama inavyoelezwa hapa chini hazikuwa zimeunda vitengo vya ukaguzi wa ndani internal audit units wala kamati za ukaguzi audit committees vitengo vya ukaguzi wa ndani havikuwa na wafanyakazi wenye sifa wakuu wa vitengo vya ukaguzi wa menejimenti za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo zinapaswa kuunda kuan zisha vitengo madhubuti vya ukaguzi wa ndani ambavyo watumishi wake watakuwa na sifa zinazotakiwa na vitendea kazi bora na vya kutosha katika kutimiza wajibu wao wakuu wa vitengo vya ukaguzi wa ndani wanatakiwa mapendekezo yanayolenga kuondoa mgongano wa kimaslahi unaoweza kujitokeza kwa wajumbe wa kamati za bunge kuwa wajumbe wa bodi za wakurugenzi linafikiriwa na serikali mapendekez hayajatekel ezwa kikamilifu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ndani hawakuwa wakipeleka taarifa za ukaguzi kwa watendaji wakuu wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo vitengo vya ukaguzi wa ndani ambavyo sio madhubuti wakaguzi wa ndani walikuwa wanafanya kazi ya ukaguzi kabla ya malipo pre audit na baadhi ya wabunge ni wajumbe wa baadhi ya bodi za wakurugenzi za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo
kutoa taarifa za ukaguzi moja kwa moja kwa watendaji wakuu wa mashirika na taasisi za umma wajumbe wa kamati za ukaguzi kama ilivyoelezwa kwenye kifungu cha sheria na
 cha kanuni za fedha za umma za mwaka zilizorekebis hwa inabidi iangaliwe upya ili iweze kuruhusu wajumbe zaidi kutoka nje ya ofisi
hii itaiwezesha kamati ya ukaguzi kuwa makini zaidi katika kutoa ushauri unaofaa kwa watendaji wakuu ili kuepuka mgongano wa kimaslahi conflict of interest kuhusiana na jukumu la ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma usimamizi wa shughuli za mashirika na taasisi za umma wabunge hawapaswi kuwa wajumbe wa bodi za wakurugenzi za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo 
 utekelezaji wa sheria ya ununuzi tulibaini yafuatayo baadhi ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo hazikuwa na vitengo vya usimamizi wa ununuzi kutokufuata taratibu na njia bora za ununuzi kwa baadhi ya mashirika ya umma
baadhi ya mashirika ya umma hayakuwa na bodi za zabuni udhaifu mkubwa ulibainika katika katika kutimiza utekelezaji wa matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma na
 ya na kanuni zake za mwaka napendekeza yafuatayo elimu itolewe katika nyanja zote za ununuzi mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma ppra ipewe mamlaka ya kutosha katika kufanya udhibiti wa kazi ya ununuzi
kuboresha utunzaji wa kumbukumbu za kesi za serikali itaendelea kuboresha mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ili kuboresha mapungufu yanayojitokeza katika mfumo wa manunuzi ya umma majibu hayatoshele zi na mapendeke zo hayajatekel ezwa kikamilifu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma usimamizi wa mikataba ya ununuzi na vitengo vya kusimamia ununuzi vinaendeshwa na wafanyakazi wasiokuwa na sifa ujuzi na uzoefu
ununuzi na bodi za zabuni madhubuti na vitengo vya usimamizi ununuzi vinapaswa kuanzishwa au kuboreshwa
 mashirika ya umma yenye matatizo ya kuendelea na biashara kwa siku za usoni going concern problems baadhi ya mashirika ya umma yamekuwa yakijiendesha kwa mtaji hasi negative working capital
tatizo hili limesababisha mashirika husika kushindwa kutekeleza wajibu wake wa kulipa madeni yao hali ambayo sio nzuri kibiashara
juhudi zifanywe na mashirika na taasisi husika ili kuongeza mapato na kupunguza gharama za uendeshaji vitengo matawi ya mashirika na taasisi za umma ambavyo vinajiendesha kwa hasara vinapaswa vitambuliwe na vipendekezwe kufungwa kubinafsishwa au kujiunda upya mali ambazo hazitumiki na vitega uchumi ambavyo vinajiendesha bila faida vinapaswa viuzwe kuboresha hakuna jibu hakuna utekelezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma maslahi ya wafanyakazi ili kuongeza ufanisi na uchambuzi yakinifu ufanyike katika kufanya maamuzi ya kuunda upya baadhi ya mashirika ya umma kuangalia hali inayozuia ufanisi na kuleta hasara ili iweze kurekebishwa
 bili za maji katika mamlaka za maji safi na maji taka ukaguzi wa mamlaka za maji ulibaini kuwepo kwa udhaifu mkubwa katika kuandaa ankara za maji
hii ni pamoja na kuwepo kwa tatizo la kutumia viwango rates ambavyo si sahihi na kushindwa kukusanya taarifa za matumizi ya maji
matatizo mengine ni pamoja na kushindwa kutambua wateja wao hali ambayo inasababisha menejimenti ya mamlaka za maji husika zinapaswa kutambua wateja wao kuharakisha zoezi la kuwafungia wateja mita za maji ili kuwa na mapato sahihi ya maji menejimenti ya mamlaka za maji zinapaswa kuhakikisha kuwa ni wateja halali tu ndio wanaopelekehakuna majibu hakuna utekelezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuwadai kidogo au zaidi ya matumizi halisi ya maji
athari za udhaifu huu ni kutokuwepo na kumbukumbu sahihi na kulimbikiza madeni ambayo hayakusanyiki
mbali na hayo kumekuwepo na upotevu mkubwa wa maji safi treated water katika kila mamlaka za maji ambayo ni zaidi ya kiwango kinachokubalika cha upotevu wa maji
tatizo hili limesababisha mamlaka nyingi za maji kuwa na matokeo mabaya ya uendeshaji wa mamlaka zao
wa bili za maji wizara ya maji na umwagiliaji inapaswa kusaidia mamlaka za maji katika kuboresha mifumo yao ya ankara kwa kushauri ununuzi na uwekaji wa mifumo ya kompyuta ya utoaji ankara software billing package inayofaa na itumike kwa mamlaka zote za maji
hili lifanywe sambamba na mafunzo ya utumiaji wa mifumo ya kompyuta ya utoaji ankara itakayopende kezwa
 usimamizi wa mikataba ukaguzi wa mikataba ya kisheria iliyoingiwa na baadhi ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo ulibaini udhaifu mkubwa
vitengo vya usimamizi wa ununuzi na bodi za zabuni zinapaswa zihusishwe kwenye kuandaa mikataba ya ununuzi hakuna majibu hakuna utekelezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma udhaifu huo umesababisha kuwepo na matatizo ya kimikataba na kesi nyingi ziko mahakamani ambazo zinaweza kusababisha tozo kubwa kwa mamlaka husika
vitengo vya usimamizi wa ununuzi na bodi za zabuni zinapaswa kuboreshwa ili kuweza kusimamia mikataba kikamilifu na mashirika ya umma na taasisi nyinginezo zinapaswa kutunza madaftari ya mikataba 
 usimamizi wa rasilimali ukaguzi umebaini kuwa baadhi ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo hazina hati miliki za majengo utaratibu mbovu wa kutunza kumbukumbu mali kupewa thamani ndogo au kubwa kutokuthamini non valuation mali kwa muda mrefu na kutokufanya impairment test kwa kipindi kilichoshauriwa na miongozo ya kimataifa ya fedha na mali
kumbukumbu za mali za kudumu zinazohamishi ka zinapaswa kuingizwa vitabuni kuwekwa dhahiri kwenye hesabu za fedha na kuwa accounted for hati miliki za majengo na mali nyinginezo zinapaswa kuhifadhiwa vizuri uthamini wa mali revaluation unapaswa hakuna majibu hakuna utekelezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kufanywa na impairment test za mali unafanywa katika muda uliopendekez wa na kukubalika na miongozo ya fedha na mali menejimenti ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo zinapaswa kuhakikisha mara kwa mara kuwepo physical existence na kuwa na uhakika wa hali ya mali zao na utunzaji wa kumbukumbu za mali unapaswa kuboreshwa
 kutokureje hwa kwa mikopo ilibainika kuwa kiasi kikubwa cha fedha kilichokuwa kimekopeshwa kwa wateja na baadhi ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo hakikuwa kimerejeshwa hata baada ya tarehe walizokuwa wamekubaliana
mashirika ya umma na taasisi nyinginezo zinapaswa kuchukua hatua madhubuti ya kukusanya kiasi cha fedha ambacho hakijarejeshwa sera za ukopeshaji hakuna majibu hakuna utekelezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ziangaliwe na kuboreshwa
 kuboresha usimamizi na udhibiti wa fedha ukaguzi ulibaini kuwa baadhi ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo zina mifumo hafifu ya usimamizi wa fedha
kwa ujumla udhaifu uliobainishwa ni pamoja na kutokupeleka makato ya kisheria statutory deductions kwenye mamlaka husika udhaifu katika usimamizi wa kukusanya madeni kutoka kwa wadaiwa debtors na kutokulipa madeni ya wadai creditors pamoja na ukosefu wa miongozo muhimu ya fedha financial mannuals
kutokana na udhaifu uliotajwa hapo juu nashauri yafuatayo menejimenti za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo zinapaswa kuhakikisha kuwa zinazingatia matakwa ya sheria kwa kuwasilisha makato ya kisheria kwenye mamlaka husika na kuhakikisha mifumo ya kudhibiti fedha inafanya kazi ipasavyo
wadaiwa na wadai waangaliwe kwa makini ili kulinda mali za umma na kuimarisha heshima ya shirika taasisi husika kwa wadau
hakuna majibu hakuna utekelezaji 
 matokeo ya ukaguzi maalumu tanesco sheria inayosimamia ununuzi wa hakuna majibu hakuna utekelezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wakati wa ukaguzi maalumu wa tanesco iligundulika kwamba mzigo mkubwa wa madeni ya tanesco umesababishwa na mikataba mbalimbali ya ununuzi wa umeme ambayo kwa kiasi kikubwa iliingiwa bila kufuata sheria ya ununuzi na kanuni zake umma inapaswa kufuatwa wakati wa kuingia mkataba wowote unaoihusu tanesco
serikali ipunguze kuingilia uendeshaji wa tanesco ili uongozi wake uwajibike ipasavyo
 tozo liquidated damages kutoka kwa dowans holdings ukaguzi wa mkataba wa makubaliano wa power off agreement ulibaini kuwa kampuni ya kuzalisha kufua umeme ya dowans holdings ilishindwa kuzalisha umeme wote wa mw kama ilivyokuwa imeingia mkataba wa makubaliano na tanesco
menejimenti ya tanesco inapaswa kuhakikisha kuwa tozo inalipwa na dowans holdings kwa kuchelewa kuzalisha kufua umeme kama inavyotakiwa na kifungu cha mkataba
endapo mlipaji atachelewa kulipa tozo hiyo alazimike kulipa faida kwa kuchelewa kulipa fedha hizo
hakuna majibu hakuna utekelezaji 
 kuongeza kipindi cha mkataba wa makubaliano kinyume na sheria serikali inapaswa kutengua kubatili sha kufuta nyongeza ya muda wa hakuna majibu hakuna utekelezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kitengo cha makontena cha mamlaka ya bandari ya tanzania kilikodishwa kwa mwendeshaji binafsi m tanzania international container terminal services tangu mwezi wa tano mwaka 
mkataba wa ukodishaji ungedumu kwa kipindi cha miaka kumi kwa makubaliano ya awali
hata hivyo mkataba huo uliongezewa muda wa kipindi kingine cha miaka kwa nyongeza na
addendum ya mkataba wa ukodishaji uliofanyika tarehe 
 na kufanya kipindi cha mkataba wa ukodishaji kuwa miaka 
kwa maoni yangu kulikuwepo na ukiukaji wa taratibu na uvunjaji wa sheria ya ununuzi pamoja na kifungu na
 cha mkataba husika
mkataba wa ticts na kufanya upembuzi yakinifu wa mkataba wa kipindi cha miaka kumi ya awali kabla ya kuamua kuongeza kipindi cha mkataba
endapo kutakuwepo na haja ya kuongeza mkataba serikali inashauriwa kufuata taratibu na sheria ya ununuzi na kanuni zake
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
kutowasilisha makato ya kisheria katika kipindi cha mwaka unaohusika mashirika ya umma yalishindwa kuwasilisha makato ya kisheria yenye jumla ya sh
 kwa mamlaka husika
kati ya kiasi hicho makato yasiyowasilishwa ppf nssf na pspf yalifikia sh
 wakati makato ya kodi yalifikia sh
zaidi ya hayo shirika la posta lilishindwa kuwasilisha makato ya kisheria yenye jumla ya sh
 makato ya bima ya wafanyakazi na sh
 makato yanayohusu mikopo ya sacco s wakati bodi ya biashara ya nje board of exernal trade imeshindwa kuwasilisha makato ya kodi ya viwanja land rent yenye kiasi cha sh
menejimenti za mashirika ya umma zinashauriwa kuhakikisha makato ya kisheria yanapelekwa kwa mamlaka husika ili kujiepusha na tozo zinazoweza kutozwa kwa mashirika husika kwa kushindwa kuwasilisha makato ya kisheria kwa wakati unaotakiwa hakuna majibu hakuna utekelezaji 
 mambo maalum ambayo hayajatekelezwa napenda pia kutoa angalizo kwa serikali juu ya mambo yaliyokuwepo kwenye ripoti za mashirika na taasisi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma nyinginezo ambayo yanahitaji kutekelezwa kwa uboreshaji wa mashirika na taasisi zifuatazo 
 shirika la posta tanzania kugawa mali na madeni ya lililokuwa shirika la posta na simu tanzania kazi ya kugawa mali za lililokuwa shirika la posta na simu tanzania tp tc na shirika la posta tpc ilikuwa inaendelea na bado haijakamilika hadi tarehe disemba 
tunashauri kwamba menejimenti ya shirika la posta iendelee kufuatilia toka kwa mamlaka husika ugawaji wa mali na madeni ya lililokuwa shirika la posta na simu tanzania kukosekana kwa hati miliki mali za shirika zilizoripotiwa kuwa na jumla ya sh
 hadi tarehe disemba hazikuwa na hati miliki
kwa kukosekana kwa hati miliki wakaguzi hawakuweza kuthibitisha usahihi na uhalali wa umiliki wa mali hizo
hata hivyo ufuatiliaji wa kupata hati zilizosalia uko kwenye hatua nzuri
orodha ya mali za shirika ambazo hazikuwa na hati miliki inaonyesha kuwa mali hizo ziko kondoa muleba ifunda na zanzibar
madai ya wastaafu wa iliy okuwa jumuiya ya afrika mashariki na wastaafu wengine tunatambua kuwa serikali imeahidi kutenga kiasi cha shilingi bilion 
 katika mwaka wa fedha kwa ajili ya kulipa mafao ya waliokuwa waajiriwa wa jumuiya ya afrika mashariki
uongozi wa shirika la posta unashauriwa uendelee kufuatilia serikalini ahadi hiyo ili kuhakikisha kuwa fedha zinapatikana kama ilivyoahidiwa
vilevile kama ilivyoelezwa kwenye ripoti zetu za nyuma mpango wa deni la mafao ya wastaafu uliandaliwa na kuingizwa vitabuni lakini madeni hayo hayajatengewa fedha na shirika
hakuna michango iliyotolewa na shirika ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na kuwekwa kwa mdhamini kisheria kwa ajili ya kulipa wanachama watakapostaafu
matokeo yake ni shirika kulipa mafao ya wafanyakazi wanaostaafu kwa kutumia fedha ambazo hazikutengwa kwa matu mizi hayo
zaidi ya hayo tuliona kuwa uhasibu uliotumika kwa madai ya wastaafu haukuwa unakubaliana na sera za kihasibu policies na ias kwani i utaalam haukuwepo wa kukadiria na kujua kiasi halisi cha stahili ya kustaafu ya watumishi kwa sasa na wakati uliopita
ii thamani ya sasa ya kiasi cha mafao yaliyoelezewa hayakuweza kujulikana kwa kuwa tathmini ya kujua thamani halisi haikutaja kiwango cha riba interest rate
iii thamani actuarial ya ongezeko au hasara zilizoonyeshwa kwenye hesabu haikuweza kujulikana
matokeo yake ni kuwa deni linalohusu madai ya pensheni katika hesabu ambalo limezidi malipo kwa kiasi cha sh
 halikuweza kupimwa kwa usahihi kwa kukosekana kwa hesabu zilizotayarishwa na mtaalam wa kutathimini mafao ya kustaafu actuarial valuer
 shirika la bima la taifa matatizo ya vifaa na prog ramu za teknolojia ya mawasiliano hardware and software shirika linatumia mfumo wa zamani wa kompyuta wa informax ulioanza kutumika mwaka 
mfumo huu haujapata kuboreshwa tangu uzinduliwe
hali hii imesababisha mfumo kutoa huduma kwa kiwango cha chini na kutoa taarifa zisizoaminika
kumekuwa na tatizo la kutoweza kufanya kazi mara moja kwa mwezi hasa sehemu ya mfumo wa kutoa taarifa
uhifadhi na uwezo wa kupata taarifa zinazoweza kupotea kutoka kwenye mfumo wa kompyuta hasa upande wa kuhifadhi kumbukumbu pale patokeapo tatizo ambapo huchukua muda mrefu hata kwa siku tatu na kufanya kazi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma nyingine zisimame au kufanyikia sehemu nyingine
kukosekana kwa vifaa vya kisasa vya kuweza kupata taarifa kumeleta matatizo mengi ikiwa ni pamoja na haya yafuatayo a uhakiki na uwekaji wa kumbukumbu na taarifa nyingine hufanywa kwa mikono b kanda toka kwenye matawi kwa ajili ya kutoa taarifa huhakikiwa kwa mikono c kuingiza kanda zisizo sahihi kwenye kumpyuta kutenganisha utengenezaji wa taarifa kati ya makao makuu na matawi decentralisation umesababisha matatizo mengi kama ifuatavyo taarifa zisizo kuwa sahihi kati ya makao makuu na kwenye matawi udhibiti hafifu katika ku andaa kanda na kuzituma makao makuu udhibiti hafifu katika kupele ka taarifa za kanda na udhibiti hafifu katika kutunza kanda za mawasiliano makao makuu
 hospitali ya taifa muhimbili wakati wa kufanya ukaguzi wa mali za hospitali ya taifa muhimbili tuliona jengo moja li lilojengwa ndani ya eneo la shirika ambalo linamilikiwa na mtu binafsi
utawala wa shirika ulieleza kuwa mtu mmoja aitwaye mr
kiluvia aliwasiliana na utawala wa kilichokuwa kituo cha afya muhimbili ili ajenge jengo la biashara ambalo kwa sasa ndipo ilipo benki ya nmb national micro finance bank duka la dawa hotel na maduka mengine ya biashara
nakala ya mkataba kati ya kilichokuwa kituo cha afya muhimbili na mr
kiluvia ulisainiwa tarehe aprili ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
mpangaji h
kiluvia alitakiwa atumie jengo kwa kipindi cha miaka kuanzi tarehe disemba 
mkataba umeshamalizika lakini jengo hilo bado liko kwenye himaya ya mr
kiluvia kinyume na makubaliano ya mkataba 
 mfuko wa hifadhi ya jamii nssf mikopo isiyorejeshwa kama ilivyokuwa imeripotiwa kwenye ripoti zetu zilizopita baadhi ya wanaofaidika na mikopo ya vitega uchumi hawatekelezi masharti ya mikopo
hususani kutokulipa fungu la deni instalments kama ilivyo kwenye jedwali la malipo na hivyo kusababisha limbikizo la riba ambayo haijalipwa
mchanganuo wa mikopo hiyo ni kama ifuatavyo jina la mkopaji tarehe ya mkopo kiasi cha mkopo sh
limbikizo la riba hadi tarehe sh jumla ya mkopo na riba hadi tarehe sh
maelezo new k manja ro bazaar 
 na 
 hatua za kisheria zimechuku liwa mbowe hotel ltd 
 ilikuwa ilipwe yote kufikia disemba 
hatua za kisheria zimechukuli wa
shilingi milioni zimelipwa
kagera sugar company ltd 
 marejesho ya mkopo kuanza mwezi septemba makubaliano ya mkopo yalibadili ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma shwa makubaliano mapya hayakuletwa kwa ajili ya ukaguzi general tyre east africa 
 tarehe za marejesho ni kama ifuatavyo riba interest 
 mkopo 
 mbali na ya dhamana ya serikali dhamana iliyotengwa kama mapatoya baadae ilifikia
 kwa tarehe yamakubali ano
hata hivyo mbali na kiasi hicho hapo juu 
 zilifikiriwa kutokulipwa tena na kufutwa vitabuni
katani ltd 
 marejesho yalitakiwa kuanza kama ifuatavyo riba interest disemba mkopo disemba contine ntal ventures 
 marejesho yalitakiwa kuanza kama ifuatavyo riba interest disemba mkopo disemba emunio tanzania 
 marejesho yalitakiwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma limited kuanza kama ifuatavyo riba 
 mkopo 
 kiwira coal power company limited 
 marejesho yalitakiwa kuanza kama ifuatavyo riba januari mkopo januari tanzania portland cement company novemba marejesho yalitakiwa kuanza kama ifuatavyo riba juni mkopo disemba jumla licha ya juhudi za menejimenti kufuatilia urejeshwaji wa mikopo hiyo kwa maoni yetu baadhi ya mikopo hiyo na limbikizo la riba ulipwaji wake ni wa shaka
hii inaashiria kuwa kiasi cha mikopo hiyo kilichoripotiwa ni kikubwa kuliko inavyotakiwa ikiwa na jumla ya shilingi 
tunashauri kuwa mali zote ambazo hazizalishi zirekebishwe kama inavyotakiwa na viwango vya uhasibu vya kimataifa ias 
para ili kuripoti thamani halisi ya mali hizo na baadae uongozi uchukue hatua za ukusanyaji
dhamana ya mikopo mkopo uliotolewa kwa benki ya azania bila dhamana mfuko wa hifadhi ya jamii ulitoa mkopo wa shilingi bilioni kwa benki ya azania
baada ya kupitia mkataba wa mkopo huo ambao ulisainiwa tare he julai hatukuona kipengele kinachoonyesha kuwa mkopaji ameweka dhamana ya kufidia endapo atashindwa kulipa
kifungu cha 
 cha mwongozo wa mfuko juu ya mikopo ya vitegauchumi kinaeleza kuwa dhamana kwa vitegauchumi vya mikopo lazima ziwe mali zisizohamishika ambazo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zinaweza kuuzika kwa haraka ili kufidia hasara endapo mkopaji atashindwa kulipa
tunashauri uongozi kupitia upya mkopo uliotolewa kwa benki ya azania ili kuhakikisha kuwa sera ya mikopo inafuatwa
mkopo uliotolewa kwa ki wira coal na power co
ltd
mkopo wa muda mfupi wa dola za kimarekani ulitolewa kwa kiwira coal and power ltd ambao ungelipwa ndani ya kipindi cha miezi sita
mkataba ambao ulisainiwa tarehe julai hauelezi bayana dhamana ya mkopo huo zaidi ya kueleza kwenye kifungu cha 
 kuwa majengo yote na biashara lazima yawekewe bima
hata hivyo hati miliki ya mali iliyowekwa dhamana haikutolewa kinyume na kifungu cha 
 cha mwongozo wa mfuko juu ya vitegauchumi
pia ilielezwa kuwa mkopo ulidhaminiwa na serikali kwa na benki ya crdb kwa lakini makubaliano ya dhamana hizo hayakutolewa wakati wa ukaguzi
mpaka tarehe juni mfuko wa hifadhi ya jamii ulikuwa unadai riba inayofikia kiasi cha shilingi lakini si riba wala mkopo wa msingi ambao umelipwa japo muda wakurudisha mkopo ulikwishapita kwa zaidi ya miezi sita
mkopo uliotolewa kwa medtech mfuko wa hifadhi ya jamii nssf uliikopesha kampuni ya medtech kiasi cha shilingi mnamo tarehe aprili kwa makubaliano ya kurejesha fedha hizo ifikapo mwezi disemba 
timu ya ukaguzi iliambiwa kwamba tarehe ya kurejeshwa kwa mkopo huo ilibadilika na mdeni alitakiwa kuanza kurejesha mkopo huo kuanzia tarehe juni 
hata hivyo timu ya ukaguzi haikupatiwa mkataba wa makubaliano wa kubadilisha kipindi cha marejesho ya mkopo huo
zaidi ya hayo kwa hivi sasa mfuko unafanya mawasiliano na emunio tanzania ltd kama mkopaji badala ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma medtech kuhusu marejesho ya mkopo huo
uhalali wa kisheria wa emunio tanzania ltd kuwa mdaiwa badala ya medtech haukuweza kufahamika kutokana na wakaguzi kutokupatiwa nyaraka za mabadiliko hayo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya nne usimamizi wa mapato na matumizi 
 utangulizi sura hii inaelezea usimamizi wa mapato na matumizi katika mashirika na taasisi nyinginezo za umma ambazo pia zimeelezewa kwa undani kwenye barua za menejimenti kwa mwaka wa fedha 
mambo ambayo yanafanana kwa mashirika na taasisi zote yamewekwa pamoja
vipengele ambavyo vinajitegemea vimeelezewa chini ya vichwa vya habari kwenye mashirika na taasisi husika
 usimamizi wa matumizi 
 malipo yaliyofanywa kwa wazabuni kabla ya huduma kanuni ya chini ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka gn
 inaitaka taasisi inayonunua kulipia huduma baada ya kupata huduma na kuridhishwa na ubora wa huduma hiyo
hata hivyo ilibainika kwamba taasisi za tanapa tpa na mwauwasa zilifanya malipo ya jumla ya shilingi kwa wazabuni mbalimbali kabla ya kupata huduma kinyume na kanuni hiyo
uongozi wa taasisi husika ni lazima zifuate na kuheshimu taratibu za matumizi ya fedha za umma
 malipo yenye nyaraka pungufu ukaguzi wa taarifa za hesabu za mashirika na taasisi nyinginezo za umma kwa mwaka unaoishia tarehe juni ulibaini malipo ya shilingi na dola za kimarekani yenye nyaraka pungufu
kanuni zinaeleza kuwa malipo yanayofanywa bila nyaraka muhimu yatajulikana kama malipo yasiyo na nyaraka kabisa unvouched expenditure
mashirika na taasisi zilizofanya malipo yenye nyaraka pungufu ni kama ifuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na
jina la taasisi kiasi sh maelezo 
tanapa na dola za kimarekani malipo mbalimbali kwa wazabuni na watoa huduma 
shirika la utangazaji tanzania tbc malipo mbalimbali kwa wazabuni waliotoa huduma tbc kipindi cha mwaka husika 
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma malipo yaliyofanywa kwa wafanyakazi wa mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ambayo hayana orodha na saini za walipwaji 
mfuko wa hifadhi ya jamii malipo mbalimbali kwa wazabuni na watoa huduma 
soko la hisa la dares salaam malipo kwa ajili ya posho za safari ada za kozi ada za michango na gharama za semina mbalimbali 
shirika la utangazaji tanzania movement of letter of credit transactions 
mamlaka ya bandari tanzania malipo kwa wazabuni ambayo hayana hati za madai invoices 
mamlaka ya maji mwanza malipo ya posho ambazo hazipo kwenye miongozo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 malipo yenye shaka i mfuko wa hifadhi ya jamii nssf mfuko wa hifadhi ya jamii umekuwa ukilipa bonasi kwa wafanyakazi ambao wanasajili wanachama wa mfuko
hata hivyo shughuli zilizokuwa zikifanywa na wafanyakazi hao mpaka walipwe bonasi hazikuelezwa
pia haikuelezwa ni kwa vipi wafanyakazi wa idara zingine kama za kompyuta fedha na ugavi walistahili posho hizo wakati hawahusiki moja kwa moja na usajili wa wanachama
japo tuliitisha sera inayotumika kulipa bonasi lakini sera hiyo haikutolewa kwa ajili ya ukaguzi
kutokana na utata huu malipo ya bonasi yanayofikia shilingi yana mashaka
ii shirika la umeme tanzania tanesco tumebaini wakati wa ukaguzi kwamba kampuni ya dowans holdings iliwapa tanesco hati ya malipo na
efd ya tarehe novemba ikitaka kurudishiwa kiasi cha dola za kimarekani ilichotumia kama gharama za usafiri wa ndege wakati wa kusafirisha mitambo ya umeme na vifaa vingine kuja dar es salaam
kulingana na maelezo ya uongozi malipo yalifanywa baada ya timu ya muafaka kati ya serikali na dowans kama ilivyoandikwa kwenye muhtasari wa kikao kilichofanyika tarehe hadi juni 
hata hivyo muhtasari wa kikao hicho hauelezi bayana ni nani wa kulipa gharama hizo
hivyo inaonekana kuwa serikali ililipa gharama hizo kimakosa
menejimenti inashauriwa ichunguze uhalali wa malipo haya na kuchukua hatua ikiwa ni pamoja na kudai fedha hizo kama itaonekana kuwa zililipwa kimakosa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 malipo ya bima ya majeng ya benki kuu ya tanzania malipo yalifanywa kwa ajili ya bima ya majengo ya makao makuu ya benki kuu ya tanzania lakini benki inakosa ushahidi wa kutosha kama vile hati ya bima na nyaraka nyingine zinazoonyesha uhalali wa malipo hayo
vilevile malipo yaliyotozwa na wakala wa bima yanaonekana kuwa makubwa na hakuna misingi inayoonyesha namna malipo yalivyofikiwa
nina mashaka na makato ya bima yaliyolipwa kwa wakala kwa kuwa hayana vidhibiti vya kutosha vinavyohusiana na bima na pia inawezekana benki imelipa zaidi kutokana na kutumia viwango visivyo sahihi
 malipo yaliyolipw zaidi ya kodi ya ongezeko la thamani vat kwa mkandarasi i chuo kikuu kishiriki ch ualimu cha dar es salaam tuligundua kuwa baadhi ya wakandarasi walipewa malipo ya awali wakati wanaanza uj enzi kama ilivyoainishwa kwenye mikataba yao
malipo haya ya awali yalipunguzwa kwenye malipo yaliyofuatia
hata hivyo ukaguzi ulibaini kwamba kodi ya ongezeko la thamani iliyolipwa ilikuwa zaidi ya kiasi kilichotakiwa kulipwa kama inavyoonyeshwa hapa chini hati ya madai certificate 
 ongeza malipo ya awali 
 jumla ndogo 
 toa makato ya malipo ya awali 
 jumla iliyotumiwa kupata vat 
 vat 
 malipo hayo hapo juu yalifanywa kwa estim construction t ltd ambapo kiasi sahihi cha vat kilichotakiwa kukatwa ni kama ifuatavyo hati ya madai certificate sh 
 vat sh 
 kiasi kilicholipwa zaidi ni shilingi hakikutole wa maelezo ya kutosha
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 fidia iliyolipwa na tanapa kwa wanakijiji wa usangu ambayo haikupokelewa shilingi bilioni 
 tanapa ililipa kiasi cha shilingi bilioni 
 kama fidia kwa wanakijiji wa usangu lakini hakuna ushahidi unaoonyesha kama kiasi kilicholipwa kilipokelewa na wanakijiji husika
zaidi ya hayo baraza la mawaziri kupitia wizara ya maliasili na utalii liliagiza tanapa kulipa wanakijiji hao kiasi cha shillingi bilioni 
 kama fidia kufuatia kijiji hicho kujumuishwa kwenye hifadhi ya taifa ya ruaha
kulingana na maelekezo ya baraza la mawaziri fidia hiyo ilitakiwa kulipwa kulingana na sheria ya ardhi ya kijiji ya mwaka 
hata hivyo mpaka ku fikia tarehe juni tanapa walikuwa wamelipa jumla ya shilingi bilioni 
 kama fidia kinyume na maagizo na hakuna ushahidi kama kiasi cha shilingi bilioni 
 kilicholipwa zaidi kiliidhinishwa na baraza hilo au bodi ya wadhamini ya tanapa
bila kuwepo na ushahidi wa mapokezi ya fedha hizo hatukuweza kuthibitisha kama kiasi kilicholipwa kilipokelewa na walengwa
 usimamizi wa maduhuli kanuni ya ya kanuni za fedha za umma inataka makusanyo yote yapelekwe benki kila siku au kwa muda ambao utaonekana ni mzuri zaid i
ukaguzi wa mkusanyo ya maduhuli na taratibu za kupeleka benki kwenye taasisi mbalimbali umebaini ucheleweshaji wa kupeleka makusanyo benki bila maelezo ya kutosha uliofanywa na mashirika yafuatayo 
 shirika la utangazaji tanzania ukaguzi wa ofisi ya fedha ya shirika la utangazaji tanzania uligundua kuwa makusanyo hayapelekwi benki kwa wakati kama ilivyoainishwa kwenye kanuni za fedha za shirika hilo
kanuni hizo zinataka makusanyo yote yapelekwe benki siku yanapokusanywa au siku inayofuata
kinyume na kanuni zilizowekwa ukaguzi umegundua kuwa kwa nyakati tofauti mtunza fedha amekuwa akibaki na fedha za makusanyo kwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma takribani siku bila maelezo ya kutosha
utaratibu huu unakaribisha matatizo mengi ikiwa ni pamoja na uwezekano wa fedha kuibiwa au kupotea
 mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa anga tanzania ukaguzi wa taarifa za fedha za mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa anga tanzania tcaa hususan vituo vya mikoani umegundua kuwa fedha hupok elewa na makarani ambao pia huingiza fedha hizo kwenye vitabu vya fedha
makarani hao pia hutengeza ripoti za makusanyo ya kila siku
hata hivyo haijulikani kama yanahakikiwa na mtu mwingine kuhakikisha usahihi wake
vilevile ilibainika kwamba baadhi ya makusanyo yaliyofanywa na vituo hivyo yamekuwa yakichelewa kupelekwa benki kwa kipindi kinachozidi mwezi mmoja
hii ni kinyume na sera za mamlaka ambazo zinawataka mameneja kuhakikisha kuwa makusanyo yote yanapelekwa benki mara tu baada ya kupokelewa
ukosefu wa mfumo imara wa usimamizi wa fedha unaweza kuchangia wizi wa fedha ambazo hazijapelekwa benki
 tanzania engineering and manufacturing design organization temdo menejimenti ya temdo imekuwa haipeleki makusanyo benki kwa wakati au kupeleka pungufu na kutumia kiasi kinachobaki kwa matumizi ya ofisi ya kila siku kama ifuatavyo nasisitiza menejimenti iwe inapeleka makusanyo yote benki na kwa wakati unaotakiwa
tarehe na ya stakabadhi kiasi kilichopokelewa temdo kiasi kilichopelekwa benki tofauti 
 total ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 hoja maalum kwa kila shirika 
 shirika la utangazaji tanzania i ukosekanaji wa kumbukumbu za ukusanyaji wa maduhuli kwa ujumla idara ya masoko imeshindwa kuweka kumbukumbu za maombi ya matangazo ya biashara yaliyopokelewa broadcasting commercial orders
kwa mfano idara haikutengeza mchanaganuo wa maombi ya matangazo kwa kila mwezi ambayo yaliyopokelewa kipindi cha mwaka wa fedha 
pia tulibaini tofauti ya shilingi kati ya kumbukumbu za idara ya masoko na zile za idara ya uhasibu kama ifuatavyo makusanyo kulingana na kumbukumbu za idara ya uhasibu sh makusanyo kulingana na idara ya masoko sh tofauti sh hapakuwepo na maelezo ya kutosha kutoka kwa manejimenti kuelezea tofauti zilizojitokeza kati ya taarifa zilizotolewa na idara hizo
uhakiki uliofanywa kwenye muhtasari wa vikao vya bodi za wakurugenzi uligundua kuwa maombi ya matangazo na ripoti ya makusanyo havikutengenezwa na kuletwa kwa ajili ya kujadiliwa
pia tuligundua kuwa kitengo cha kuandaa vipindi hakitoi taarifa ya vipindi na matangazo ya biashara yaliyoandaliwa
kukosekana kwa taarifa hizo kunafanya kushindwa kubaini usahihi wa maduhuli yaliyokusanywa na shirika kwa kipindi kilichoishia tarehe 
ii hati za punguzo zisizoidhinishwa katika kipindi cha ukaguzi husika tuligundua kuwa shirika la utangazaji tanzania lilitoa hati za punguzo credit notes za shilingi ambazo zi liingizwa kwenye leja kuu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma general ledger bila kuthibit ishwa na mtu aliyeidhinishwa na shirika
kulingana na kifungu cha 
 cha kanuni za fedha za shirika la utangazaji tanzania hati za punguzo zote lazima ziidhinishe na mkurugenzi wa fedha na ugavi au meneja wa fedha
hati za punguzo zilizotolewa kinyume na taratibu zinaweza kusababisha upotevu wa makusanyo na kutozingatia kanuni na taratibu za uhasibu zilizowekwa na shirika
 ukosefu wa usalama wa makusanyo katika chuo cha ustawi wa jamii kulingana na kanuni ya ya kanuni za fedha za umma afisa masuuli atawajibika kwa kuhakikisha kuwa usalama wa kutosha upo na unatumika kwa makusanyo ya maduhuli na fedha zingine za umma
kuhakikisha kuwa kanuni hii inafuatwa afisa maduuli anatakiwa ahakikishe kuwa ofisi ya mtunza fedha ina usalama wa kutosha
hata hivyo wakati wa ukaguzi wetu tulibaini kuwa chuo cha ustawi wa jamii hakina ofisi ya mtunza fedha badala yake mtunza fedha anakaa kwenye ofisi ya uhasibu ambayo inatumiwa na mafisa wengine ambapo anapokelea fedha tasilimu na hundi
 ukosefu wa sehemu maalum ya kutunzia nyaraka katika mamlaka ya maji safi na maji taka tukuyu kanuni ya ya kanuni za fedha za umma inataka nyaraka zote zenye thamani ambazo hazijatumika zitunzwe kwenye chumba cha hazina au sanduku maalum la fedha
uhakiki uliofanywa kwenye mamlaka ya maji safi na maji taka tukuyu uligungua kuwa vitabu vya makusanyo havikuwepo kwenye ofisi ya mamlaka na vingine vilionekana vimeifadhiwa kwenye kabati la kawaida na kulikuwa hakuna kumbukumbu kwenye rejista ya nyaraka counterfoil register
ukaguzi haukuweza kubainisha mara moja kiasi cha maduhuli yaliyokusanywa kwa kutumia vitabu vilivyokosekana
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 shirika la umeme tanzania i tofauti kwenye kumb ukumbu za makusanyo wakati wa ukaguzi niligundua tofauti kati ya mapato yaliyoripotiwa kwenye ripoti ya makusanyo ya kila mwezi na kiasi kilichopo kwenye leja kuu kama ifuatavyo maelezo michango ya walaji cow s michango ya walaji slo s mapato mengineyo jumla kulingana na ripoti ya mwezi iliyotumwa makao makuu bakaa kulingana na leja kuu tofauti japo tofauti hiyo imeelezewa kuwa inatokana na makosa katika utengenezaji wa ripoti za kila mwezi menejimenti inashauriwa kuhakikisha kuwa ripoti hizi zinatengenezwa kwa usahihi zaidi ili kutoa pi cha halisi ya utendaji wa kampuni
ii kuchelewa kukusanya made ni na kutopeleka hati za madai iligundulika kuwa baadhi ya taasisi za umma zina matatizo ya kukusanya maduhuli kwa wakati
matatizo haya yanatokana na kuchelewa kutuma hati za madai kwa wateja na upungufu wa wafanyakazi katika kitengo cha mauzo
mifano michache imeonyeshwa kwenye ripoti ya ukaguzi management letter iliyotumwa tanesco
iv kutosoma mita za wateja tumegundua kuwa kwa mwezi disemba mita za wateja wakubwa hazikusomwa na hati za madai zilizopelekwa kwa wateja wafuatao zilikuwa zimekadiriwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma jina na
ya mteja tradeco oil industry agro processiding and allied superstar fowarders uclas hii ni ishara kuwa makusanyo ya mwaka wa fedha unaoishia disemba yatakuwa hayana usahihi unaotarajiwa
v ucheleweshaji wa kupeleka hati za madai kwa wateja wapya tuligundua kuwa wateja wa pya waliounganishiwa umeme kwa mara ya kwanza walitumiwa hati za madai baada ya miezi miwili au zaidi kama ifuatavyo mteja mita na
tarehe ya kuungani shwa hati ya madai ya kwanza vodacom t limited haikutolewa mpaka aprili alpher nuhu haikutolewa mpaka aprili philimoni kalokala celtel t limited haikutolewa mpaka aprili marcdonald machange vi kuchelewa kusoma mita za wateja tuligundua ucheleweshaji mkubwa wa usomaji wa mita za wateja kama ifuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tatizo la kusoma mita na kuchelewa kutuma hati za madai kwa wateja bills linaweza kusababisha upungufu wa mapato ya kampuni na usumbufu kwa wateja
vii kutuma hati ya ma dai pungufu kuliko umeme uliotumika ukaguzi uliofanywa kwenye utayarishaji wa hati za madai uligundua kuwa hoteli ya kilimanjaro kempinski ilipelekewa madai pungufu kwa shilingi units kwa miezi miwi li mfululuzo
tofauti hii inachangia upotevu wa mapato kunakotokana na kutowapelekea wateja madai halisi
jina la mteja akaunti ya mteja aina tarehe ya kufungiwa mita tarehe ya kwanza ya kusoma mita miezi ya kuchelewa kusoma mita katibu mkuu kiongozi t gassi holdings ltd t ofisi ya magereza t derm electricsm t ltd t kibo trade textiles ltd t nbc industrial branch t national institute for medical research t coconut fibber manufacturing ltd t nbc mnazi mmoja t ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 hifadhi za taifa tanzania
i udhaifu katika udhibiti wa ada ya kuingia mbugani mchanganuo wa mwelekeo wa makusanyo ya ada ya mbugani unaonyesha kuwa makusanyo yanashuka kwa kasi licha ya ukweli kuwa kumekuwa na ongezeko la wageni wanaoingia mbugani
ushukaji huu wa mapato umechangiwa na udhaifu katika kudhibiti makusanyo yatokanayo na wawekezaji wanaoendesha shughuli zao ndani ya hifadhi za taifa
kwa mfano tanapa hawaweki kumbukumbu za watalii wanaolala kwenye hoteli zilizoko ndani ya hifadhi za taifa
tuliangalia rejista ya wageni inayotunzwa na tanapa dhidi ya kumbukumbu za hoteli kwenye hifadhi ya manyara kwa mwezi wa ambapo tuligundua tofauti kubwa kati ya taarifa za pande hizo mbili kama ifuatavyo tarehe idadi ya watalii kulingana na kumbukumbu za tanapa idadi ya watalii kulingana na kumbukumbu za hoteli tofauti ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma pia tuligundua kuwa kitengo cha utalii na kile cha uhasibu havitengenezi ripoti zinazoonyesha idadi ya wageni walioingia na siku walizokaa mbugani kwa lengo la kulinganisha na kumbukumbu za hoteli ili kupata usahihi wa taarifa zinazoletwa na wawekezaji ndani ya hifadhi
tulipokea pia vibali vya tarehe januari na kugundua kuwa vibali hivi hujazwa na karani wa mlangoni sehemu inayoonyesha mahali atakapofikia mgeni husika
udhaifu huu unatoa mwanya kwa wanaoendesha shughuli za utalii kutoa taarifa za uongo kuhusiana na mapato yaliyopatikana na hivyo kuinyima serikali kodi stahili
 mamlaka ya bandari tanzania i upimaji usio sahihi wa mizigo kwa ajili ya ushuru wa magati kwenye bandari za maziwa makuu ushuru wa magati unawekwa ku lingana na uzito wa mizigo inayoingia na kutoka
ukaguzi wetu uligundua kuwa mizigo iliyopitia bandari za maziwa haikupimwa yote kwa usahihi
mizigo michache ndiyo iliyopimwa na iliyobaki ilikadiriwa isipokuwa mizigo yenye uzito maalum kama sementi sukari n
aidha tulibaini kuwa fomu zinazotakiwa kujazwa na wenye mizigo na maafisa wa bandari hazijazwi ipasavyo ambapo maafisa hawajazi fomu zinazowahusu tally sheets badala yake wamekuwa wakijaza fomu zinazotakiwa kujazwa na wenye mizigo zinazoonyesha mizigo iliyoingia au kutoka inwards outwards cargo declration forms
menejimenti ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wameeleza kuwa hali hii imechangiwa na uelewa mdogo wa wenye mizigo na upungufu wa wafanyakazi
kutokana na mambo yaliyojitokeza tulishindwa kuthibitisha usahihi wa ushuru wa magati wa kiasi cha shilingi kama ilivyoonyeshwa kwenye taarifa za mahesabu
tunaishauri menejimenti ihakikishe kwamba mizigo yote inayoingia na kutoka inapimwa na fomu zote zinajazwa ipasavyo
ii upotevu wa mapato yato kanayo na magati binafsi kwenye maziwa makuu kulingana na sheria ya bandari bandari zote kwenye maziwa makuu ndani ya tanzania bara zinatakiwa kubuni vyanzo vya mapato katika maeneo yao
ukaguzi uliofanywa kwenye baadhi ya bandari zilizoko mwanza na nansio umegundua kuwa maeneo hayo yanaendesha shughuli mbalimbali ambazo zingeweza kuipatia mamlaka ya bandari ma pato kulingana na sheria ya bandari lakini hakuna jitihada zilizofanywa kukusanya mapato hayo
maeneo yaliyote mbelewa ni kama ifuatavyo menejimenti inashauriwa kuhakikisha kuwa inatambua vyanzo vyote vya mapato ili kuboresha makusanyo ya mamlaka
na
jina la gati jina la mwenye gati mahali ilipo 
mwaroni city council mwanza north port 
mkombozi mr
kitana mwanza north port 
kamanga ferry mr
cag klaus mwanza north port 
kishimba mr
kishimba mwanza north port 
hamo transport mr
james kisandika mwanza north port nyehunge mr
said mohamed mwanza north port 
bijli mr
bijli mwanza north port 
mkombozi mr
kitana mwanza south port 
kamanga ferry mr
cag klaus nansio port ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 shirika la maendeleo ya mafuta tanzania ukaguzi umebaini kuwa ukusanyaji wa mauzo ya gesi toka panafrican energy t ltd siyo wa kuridhisha
kiasi kilichoonyeshwa kama deni analodaiwa panafrican energy t ltd kimekuwa kikiongezeka kwa kasi na hii inasababisha serikali kutopata mapato yaliyokusudiwa kwa wakati unaotakiwa
mchanganuo ufuatao unaonyesha kiasi ambacho kinadaiwa vihatarishi toka panafrican energy t ltd
tarehe na
ya hati ya madai mauzo ya gesi kiasi kilicholipwa kiasi kilichobakia tzs tzs tzs jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya tano mifumo ya udhibiti wa ndani 
 utangulizi sura hii inahusu masuala ya mifumo ya udhibiti wa ndani kwenye masharika na taasisi nyinginezo za umma ambayo tumeona ni muhimu yaweze kuainishwa katika ripoti hii ya mwaka wa fedha unaoishia juni 
udhibiti wa ndani ni muhimili mkuu katika mashirika ya umma na taasisi zinginezo na unatakiwa kuimarishwa
katika ukaguzi wa mashirika na taasisi nyinginezo tumebaini mapungufu mbalimbali kama inavyoainishwa hapo chini 
 ufutaji wa hundi bi la kufuata utaratibu kwa kawaida hundi ikibainika kuwa ina hitilafu ambayo itaifanya hundi isiweze kutumika tena kwa malipo itabidi ifutwe kwa kuchorwa mistari miwili mbele ya uso wa hundi husika
udhibiti huo unafany wa ili kupunguza uwezekano wa kutumika hundi hiyo vibaya endapo itapita mikononi mwa watumishi ambao si waaadilifu na kuweza kuiba fedha za shirika
ukaguzi uliofanywa katika udhibiti wa ufutaji hundi katika mashirika mbalimbali umebainisha mapungufu yafuatayo i chuo cha ustawi wa jamii ukaguzi uliofanyika katika ofisi ya mtunza fedha umebaini hundi zenye thamani ya shilingi ambazo zilikuwa zimekwisha sainiwa lakini zilikuwa hazijawasilishwa kwa wahusika wa malipo hayo baada ya kugundulika kuwa zilikuwa na makosa mbalimbali
tulipofanya mahojiano na mtunza fedha cashier kuhusu hundi hizo alitufahamisha kuwa hundi nyingine zilikwisha andikwa badala ya zile zenye makosa
hayo ni mapungufu kwani hizo hundi ambazo hazikufutwa zinaweza kutumika kuchukua fedha kutoka katika akaunti ya chuo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ii tanzania engineering and manufacturing designing organisation temdo katika ukaguzi wa vishina vya hundi imebainika kwamba hundi zilikuwa zimefutwa
hata hivyo ufutwaji wa hundi hizo haukufuata utaratibu wa kuchora mistari miwili mbele ya hundi hizo na kuandika neno imefutwa na badala yake katika baadhi ya hundi ufutaji uliainishwa kwa kufuta sahihi
pia hundi zilizofutwa zote hazikuingizwa kwenye daftari la fedha la mapato na matumizi cash book na kuandika mbele ya namba za hundi hizo neno imefutwa
 kutokuandaa usuluhisho wa benki kanuni ya kanuni za fedha za umma ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka inasisitiza kuwa lazima kufanyike usuluhisho wa benki na daftari la mapato na matumizi cash book kila mwezi ili kuweza kuainisha makosa mbalimbali
katika kupitia hesabu za mashirika mbalimbali imegundulika kuwa suluhisho za benki hazifanywi na sababu za kutofanyika hazikuwekwa wazi
baadhi ya mashirika yalifanya suluhisho za benki lakini hazikupitiwa na afisa aliyepewa dhamana kwa kazi hiyo
majina ya mashirika ya umma ambayo hayakuweza kafanya suluhisho za benki ni kama ifuatavyo na
shirika taasisi ya umma
maelezo 
mamlaka ya kusimamia ununuzi wa umma
ppra usuluhisho wa benki wa kila mwezi haupitiwi na afisa aliyeidhinishwa kwa kazi hiyo
baraza la ushauri kwa wateja wa mamlaka ya usimamizi wa i usuluhisho wa benki wa kila mwezi haupitiwi na afisa aliyeidhinishwa kwa kazi hiyo
ii hundi zilizochacha hazifanyiwi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwa kutofanyika usuluhisho wa benki kila mwezi makosa kati ya taarifa za benki na matumizi cash book hayawezi kugundulika kiurahisi na kushughulikiwa mapema
mapungufu yaliyojitokeza katika mashirika mbalimbali kama niliyoyaainisha hapo juu inaonyesha kwamba ni matatizo yanayojirudia katika mashirika mengi na taasisi mawasiliano tanzania tcra marekebisho mapema katika vitabu vya hesabu
shirika la umeme tanzania tanesco i usuluhisho wa benki waufanyiki kwa uhakika
ii usuluhisho wa benki kwa akaunti ya maduhuli haufanyiki kwa benki zilizopo nbc na crdb
nbc akaunti namba
 and crdb akaunti namba
 j 
iii usuluhisho wa fedha ambazo hazijafika benki unaonyesha kuwa kuna risiti ambazo zimeingizwa mara mbili kiasi cha shilingi ambazo hazijasahihishwa
mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa anga tanzania
tcaa usuluhisho wa benki hasa wa akaunti ya maduhuli unaonyesha kwamba msimamizi wa kitengo cha usuluhisho wa benki hapitii kazi yake na kujiridhisha kama imefanywa vizuri kwa kuwa hakuna sehemu yeyote anayosaini
baadhi ya suluhisho za benki zilizokwishafanywa zinaonyesha kuwa hazikutayarishwa vizuri na menejimenti haijafanya uchunguzi wowote kuhusu sababu za mapungufu hayo
bakaa za benki zilizotumika kwenye usuluhisho wa benki zinatofautiana na taarifa za benki
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma za umma hivyo ni vizuri yakawekewa mkazo wa kuyarekebisha
 usimamizi dhaifu katika makusanyo ya fedha taslimu nssf ukaguzi uliofanyika katika michango ya waajiri ya kila mwezi umeonesha kwamba michango inapelekwa kwenye mfuko kwa kupitia benki au kwa fedha taslim
michango hiyo ya kila mwezi huwa inaambatanishwa na fomu ya nssf namba ambayo inaonyesha taarifa za mwajiri na taarifa za mfanyakazi husika ambazo zinahusisha taarifa za mshahara pamoja na michango yake ya kila mwezi
michango hiyo ya kila mwezi inadhibitiwa kwa utaratibu wa kuikatia stakabadhi za kukiri mapokezi
usuluhisho huwa unafanywa kati ya mkusanyaji wa michango na mtunza fedha kwa kuandaa taarifa fupi ya makusanyo na taarifa za kupeleka fedha benki
hata hivyo ukaguzi umegundua mapungufu katika kupokea kuhesabia noti haifanyi kazi vizuri na kuweza kugundua noti ambazo ni bandia
kwa mfano tarehe januari mashine ilishindwa kugundua no ti mbili bandia za shilingi elfu kumi kila moja kwa maana hiyo basi kama mapungufu hayo yasiporekebishwa yanaweza kuleta hitilafu katika makusanyo ya mapato ya shirika
 mapungufu yaliyoonekana katika usambazaji wa hundi
mashirika na taasisi za umma wanatakiwa kuwa na udhibiti wa utoaji wa hundi kwa wahusika wa malipo mbalimbali kwa kuwa na kitabu cha kutolea hundi ambacho kitaonyesha taarifa mbalimbali za hundi husika kama vile jina la mlipwaji namba ya hundi kiasi cha malipo na tarehe ya kuchukua hundi
udhibiti huu unafanywa kwa ajili ya kuzuia hundi zisitolewe kwa wasio wahusika
wakati wa ukaguzi tumeweza kugundua baadhi ya mapungufu katika baadhi ya mashirika ya umma pamoja na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuwa wanavyo vitabu vya kutolea hundi lakini bado hundi zilitolewa bila kusainiwa na mlipwaji kama ninavyoainisha bapo chini 
 mapungufu katika mgawanyo wa kazi mgawanyo wa kazi ni muhimu sana kudhibiti na kuzuia makosa au mapungufu mbalimbali kwa kutumia wafanyakazi wenyewe katika mzunguko wa kazi
mgawanyo wa kazi unasaidia mfanyakazi mmoja kukagua kazi ya mfanyakazi mwenzake na pia mfanyakazi mmoja hana nafasi ya kupitisha malipo yeyote bila kupitiwa na mwingine
wakati wa ukaguzi tumegundua kuwa baadhi ya mashirika ya umma hayana utaratibu wa mgawanyo wa kazi katika idara mbalimbali kama inavyoainishwa katika mifano hii hapo chini shirika maelezo mamlaka za bandari
idara ya fedha katika bandari za mwanza kigoma kyela na mamlaka za bandari za nchi kavu tumebainisha kwamba zina upungufu mkubwa wa mgawanyo wa kazi haswa katika kitengo cha uhasibu ambavyo vina upungufu wa wafanyakazi hivyo kusababisha kazi ambazo zilitakiwa kufanywa na wahasibu badala yake zinafanywa na wafanyakazi wa kada nyingine ambao hawana taaluma ya uhasibu na ambao hawawezi kutenganisha kati ya huduma zitolewazo na uandaaji wa vitabu
mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa anga fedha taslimu hukusanywa na makarani wahasibu katika vituo na
shirika nambaya hundi kiasi sh
tbc 
nssf mbalimbali various jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tanzania tcaa mbalimbali na kukatiwa stakabadhi na hatimaye kuzipeleka benki
lakini hatimaye wahasibu hao hao ndiyo wanaoingiza stakabadhi kwenye vitabu vya fedha kinyume na taratibu za fedha
 usuluhisho wa benki um eonyesha mapokezi ya fedha ambayo hayaonekani benki dawasco katika usuluhisho wa benki katika akaunti namba ya crdb na vitabu vya fedha kwa kipindi kilichoishia mwezi juni ilibainika kuwa ku likuwa na hundi za muda mrefu zenye thamani ya shilingi ambazo zilipokelewa kutoka kwa wateja mbalimbali lakini hazikuingia kwenye akaunti
mchanganuo unaoonyesha muda ambao fedha hizo hazikuingizwa kwenye akaunti ni kama ifuatavyo kuna uwezekano mkubwa wa kuonyesha bakaa ya vitabu vya fedha ambayo si sahihi na pia zinaweza kusababisha hundi kuchacha
imebinika kuwa masahihisho yalikuwa yamefanywa kwenye vitabu vya hesabu ili kufuta kiasi hicho cha fedha na bakaa za wateja kusahihishwa lakini kumekuwa na ucheleweshaji wa kufanya marekebisho hayo bila kuwa na sababu za msingi
mapungufu hayo machache ambayo yameainishwa katika udhibiti wa ndani unaonyesha kuwa uongozi wa mashirika mbalimbali hautilii mkazo taratibu zote za usimamizi wa fedha ili kuweza kulinda mali za umma
muda ambao hundi zimekaa bila kuingia kwenye akaunti hadi tarehe juni 
kiasi sh
miezi hadi miezi miezi hadi miezi zaidi ya miezi jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya sita tathmini ya utendaji 
 utangulizi sura hii inazungumzia tathimini ya utendaji katika mashirika ya umma na taasisi nyinginezo
mashirika mengi ya umma yameanzishwa na kupewa majukumu ya usimamizi wa raslimali za umma na mengine kutoa huduma kwenye jamii ya watanzania
taasisi nyinginezo hayafanyi vizuri katika utendaji wake
 mambo muhimu yanayochangia kurudisha nyuma utendaji wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo
mambo mbalimbali yamechangia mashirika mengi ya umma na taasisi nyinginezo kutofanya vizuri
i urasimu katika kutoa miongozo na ushauri wa kisheria kwa wizara husika
ii sheria dhaifu na mfumo wa sheria ambazo zinatawala shughuli mbalimbali za mashirika ya umma iii usimamizi mdogo wa kutowajibika kwa ofisi ya msajili hazina wizara mama na bodi za wakurugenzi
iv kutokuwa na utamaduni wa ujasiriamali uongozi usio imara na upungu fu wa utaalamu kwenye nyanja mbalimbali
v muundo wa utendaji kazi na mifumo mbalimbali inapangwa bila kuzingatia malengo ya shirika
vi mapungufu katika kupanga majukumu kupanga mahitaji ya fedha na jinsi ya kudhibiti matumizi ya fedha ambao unasababishwa na kutokuwa na watumishi wenye utaalamu wa kutosha uwajibikaji na uwazi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma vii mapungufu katika utaratibu wa manunuzi na utunzaji wa vifaa vya ofisi
 utendaji wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo katika mwaka husika wa ukaguzi
utendaji wa mashirika ya umma umepimwa kwa kuzingatia thamani ya utendaji halisi na uwezo wa kifedha wa shirika
tathimini ya utendaji halisi wa mashirika unazingatia uwezo wa mashirika wa kufikia malengo na mambo mbalimbali ambayo yataonekana ni muhimu kuyatolea taarifa lakini upimaji wa uwezo wa kifedha wa shirika unapimwa kwa kuangalia faida au hasara inayopatikana katika mwaka husika
zaidi ya hayo uwezo wa kifedha katika mashirika unaangaliwa pia kwa kuzingatia pia faida au hasara iliyokuwepo miaka ya nyuma katika vitabu hadi tarehe septemba disemba and juni kwa mashirika yote yanayofunga he sabu katika miaka ya fedha kulingana na tarehe nilizoainisha
katika kipindi husika cha ukaguzi tathmini ya ufanisi wa uendeshaji wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo ulipimwa kwa kutumia vigezo vya hesabu yaani faida na hasara iliyopatikana katika shirika husika
ifuatayo ni utendaji wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo taasisi faida kwa mwaka wa fedha sh
hasara kwa mwaka wa fedha sh
mamlaka za maji bodi za uangalizi vyuo vya elimu ya juu mashirika ya umma taasisi za serikali jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 limbikizo la faida au hasara katika mwaka husika msimamo wa kifedha katika mashirika ya umma na taasisi nyinginezo ulipimwa kwa kuangalia limbikizo la faida au hasara iliyopatikana wakati wote wa uendeshaji wa taasisi husika
yafuatayo ni mashirika ya umma na taasisi nyinginezo ambayo yalikuwa na limbikizo la faida au hasara katika vitabu vyao vya hesabu kutokana mchanganuo huu hapo juu mashirika ya umma na taasisi nyinginezo yanaongoza kwa kuwa na limbikizo kubwa la faida na mamlaka za maji zinaongoza kwa kuwa na limbikizo dogo la faida
hatua za haraka zichukuliwe ili kukabiliana na hali hiyo katika mamlaka za maji
 matokeo na mapendekezo maalum ya ukaguzi
 mapungufu katika uendes haji wa shirika la umeme tanzania
katika ukaguzi wa uendeshaji wa shirika la umeme tanzania kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe disemba tuliweza kugundua mambo yafuatayo ambayo yanahitaji kufanyiwa marekebisho ya haraka ili kuongeza ufanisi katika shirika hili
shirika taasisi li mbikizo la faida limbikizo la hasara mamlaka za maji bodi za uangalizi vyuo vya elimu ya juu mashirika ya umma taasisi za serikali jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma maduhuli yaliyokusanywa na shirika la umeme tanzania hadi mwisho wa mwaka ulioishia tarehe disemba kiasi cha shilingi bilioni zilibakishwa songas ltd kwa ajili ya kuwekeza katika kampuni hiyo
hata hivyo ufanisi wa kampuni hiyo ni wenye kutia shaka kwani inaendelea kupata hasara kiasi cha dola za kimarekani kwa mwaka
ukaguzi wa utekelezaji wa mkataba wa kununua umeme kutoka songas wa tanesco na songas ltd umegundua kuwa tanesco ana haki ya kimkataba ya kutathmini gharama za awali za mradi ili kujua uhalali wake na zitumike kama kigezo cha kulipa capacity charges
ukaguzi umegundua kuwa tathmini hiyo haijafanyika na hivyo tanesco imeendelea kulipa capacity charges za dola millioni tano usd kwa mwezi kwa kuangalia makadirio ambayo yametolewa na songas ltd
ni mtazamo wetu kuwa gharama zinazolipwa na tanesco sio sahihi kwa sababu tathmini haijafanyika
tunapendekeza uongozi wa tanesco uchukue hatua za haraka kufanya tathmini ili kujua gharama halisi ambayo tanesco anasitahili kulipa songas ltd
kampuni ya richmond develo pment ililipwa malipo ya awali kiasi cha dola za kimarekani ikiwa ni asilimia ya mapato ili waweze kukamilisha taratibu za benki katika benki ya biashara
muda wa kurejesha fedha hizo ni miezi hata hivyo kuanzia mwezi novemba kiasi kilichokuwa kimerejeshwa ni dola za kimarekani na limebaki deni la dola za kimarekani 
hata hivyo inafahamika kuwa mkataba kati ya shirika la umeme na richmond m dowans ulivunjwa tarehe agosti kabla ya shirika la umeme halijakamilisha kulipwa fedha zote
shirika la umeme tanzania kwa kipindi cha zaidi ya miaka sita limekuwa likilipa mapato yake yote kwa zaidi ya asilimia kwa makampuni ya iptl na songas
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 mapungufu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mamlaka za maji
imebainika kwamba sehemu kubwa za mamlaka ya maji safi na maji taka zinasambaza maji kwa kutumia mfumo ambao ni wa zamani sana
hali hiyo inachangia maji mengi kupotea yakiwa njiani uunganishaji mabomba kwa njia ya udanganyifu utoaji wa ankara za maji ambao kwa muda mrefu unaonekana kuwa siyo sahihi na utaratibu mbaya wa kukusanya maduhuli ambao unachangia mapato kuwa madogo ikilinganishwa na gharama halisi zinazotumika kwa ajili yaumeme kama inavyoainishwa hapa chini
i maduhuli ya maji yanayopote na kiasi cha chini ya kiwango cha mapato kwa shilingi kinatumika kwa matumizi ya umeme
maji ambayo yanapotea bure duwasa ni asilimia hiki ni zaidi ya kiwango cha wastani ambacho ni asilimia 
 na gharama za umeme za duwasa ni zaidi ya kiwango cha maduhuli inatumika kwa ajili ya kulipia gharama za umeme ambayo ni chini ya kiwango kilichowekwa
uongozi unatakiwa uwe na udhibiti wa matumizi ya gharama za umeme
mapato ya mamlaka za maji yameongezeka kwa wakati matumizi yameongezeka kwa kuanzia mwaka wa fedha uliopita
ii wateja waliofungiwa mita za maji utoaji wa bili za maji na maduhuli
mfumo wa utoaji bili kati ka mamlaka ya maji tanga tawasa unafanyika bila utaratibu mzuri kiasi kwamba kila mtumishi katika kitengo cha kutoa bili ana uwezo wa kuzifanyia bili marekebisho na marekebisho mengi hayana viambatanisho sahihi kama vile barua ya mteja akilalamikia kuhusu bili yake ambayo imeidhinishwa na meneja au kiongozi mwingine yeyote ambaye amepewa madaraka na meneja kuidhinisha barua mbalimbali za wateja na baadhi ya wateja hawana mita
kwa utaratibu huu si rahisi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kumwajibisha mtumishi yeyote kama kutatokea tatizo lolote katika ukusanyaji wa maduhuli
inashauriwa kwamba marekebisho yote ya ankara lazima yawe yameambatanishwa na barua ya mteja ambayo imeidhinishwa na meneja mkuu au meneja biashara kwa pamoja na meneja wa fedha kwa niaba ya meneja mkuu
iii usomaji wa mita za maji usio sahihi maduhuli yanayotokana na maji safi na maji taka katika dawasco yanachangiwa na bili ambazo zinatumwa kwa wateja katika mwaka husika
mamlaka ya maji imerithi idadi ya wateja ambayo ilia ndaliwa na mmiliki aliyepita ambaye ni city water services limited
idadi ya wateja iliyorithiwa ina mapungufu yafuatayo utayarishaji na utoaji wa ankara za maji ambazo si sahihi kwa sababu ya kuto somwa mita kwa usahihi na makadirio ya matumizi ya maji kwa wale ambao hawana mita
usomaji usio sahihi wa mita unachangiwa na mita zilizoharibiwa au mbovu na uwezo wa mita kushindwa kurekodi vizuri matumizi ya maji kutokana na msukumo mdogo wa maji katika mfumo wa kusambaza maji ambao unajitokeza mara kwa mara
makosa machache yamejitokeza katika mwaka husika kuwa wateja wameunganishiwa maji lakini hawapelekewi bili za maji
ukaguzi umeonyesha kuwa katika mwaka husika wa ukaguzi mita zilizosomwa hazina uhusiano na akaunti mbalimbali za wateja waliosajiliwa
hii inaashiria kwamba kuna maduhuli ambayo hayako kwenye vitabu vya mamlaka lakini thamani yake haifahamiki
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iv kushindwa kufikia malengo muhimu ambayo yameainishwa katika mkataba kati ya dawasco na dawasa dawasco ilitakiwa kufikia mwelekeo wa utendaji kazi na malengo ukaguzi ulibaini makuu yaliyokubalika kati ya shirika la maji safi na maji taka dawasa na dawasco kama ilivyoainishwa katika makubaliano ya ukodishaji yaliyosainiwa tarehe septemba kama yalivyorekebishwa tarehe disemba 
katika kupitia mwelekeo wa utendaji na mwelekeo wa malengo ukaguzi ulibaini kuwa katika mwaka husika malengo muhimu ambayo yameainishwa katika jedwali hapo chini haya kuweza kufikiwa na shirika la maji safi na maji taka
v malengo muhimu ambayo hayakufikiwa na shirika la maji taka na maji safi dawasco hii inaashiria kuwa kifungu namba 
 cha mkataba hakikufuatwa na itachangia adhabu ambayo ni sawa na 
 ya makusanyo ya kila wiki au baada ya tarehe ya mwisho kufikiwa
kwa maana hiyo basi adhabu ya jumla ya shilingi malengo muhimu units mwaka mwaka mwaka mwaka mwaka kufikiwa kwa malengo juni maoni na
kufungiwa mita wateja na
 hayakufikiwa 
wateja wapya na
 hayakufikiwa 
malengo ya makusa nyo sh
million hayakufikiwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma millioni imekadiriwa na kuonyeshwa kwenye hesabu za mwaka
kwa mwaka wa nyuma adhabu ilikuwa shilingi milioni 
zaidi ya hayo uh akika wa shirika kuendelea kufanya vizuri unatia shaka kwa kutofikia malengo ya msingi ambayo imechangia maduhuli na mapato ya shirika kushuka na hatimaye ile hatari ya kushindwa kufikia kulipa mikopo na madeni mengineyo ya shirika yanapotakiwa kulipwa katika siku za baadaye
 benki kuu ya tanzania
 mpango wa benki kuu ya tanzania kutafuta kampuni ya ushauri ili kupata hali halisi ya madeni ya nje ya epa
malimbikizo ya madeni ya nje epa ni moja la matukio yaliyojitokeza katika taasisi kubwa ya fedha ya serikali
ili kuepukana na tukio hilo tena na mengine yanayofanana na hilo katika siku zijazo mamlaka husika zimechukua hatua mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuwalazimisha watu waliohusika kuiba fedha hizo kuzirejesha na baadaye hatua za kisheria kuchukuliwa dhidi yao
hata hivyo kupitia upembuzi wa madeni ya epa na taratibu zake ni muhimu sana ili kubaini kama kuna mianya mingine ya udanganyifu katika kushughulikia suala hili la malipo ya madeni ya nje
tumeishauri benki kuu iongeze jitihada za kuingia mkataba na kampuni ya ushauri ili iweze kufanyia kazi mapungufu yote yaliyoainishwa katika ripoti maalumu ya uchunguzi
zaidi ya hayo tunashauri serikali ifanye mapitio pia katika sehemu nyingine ambazo zimeonyesha kuwa zina mapungufu kama vile msaada wa kuagiza bidhaa nje ya nchi commodity import support fund ili kuziba mianya ya udanganyifu katika siku zijazo kwa watu wachache kuweza kupata nafasi ya kujinufaisha na fedha za umma isivyo halali
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 benki kuu kutokuwa na se ra rasmi ya kudhibiti fedha haramu
katika mwaka tanzania ilipitisha sheria ya kudhibiti fedha haramu ili kuweka utaratibu mzuri wa kukinga na kuzuia mzunguko wa fedha hara mu kutoa taarifa za fedha haramu na kuanzisha kitengo cha uchunguzi financial intelligence unit pamoja na kuanzishwa kwa kamati ya taifa ya kushughulikia fedha haramu na mambo mengine yanayohusiana kulingana na sheria ya kudhibiti mwaka na kanuni zilizotolewa 
benki kuu ya tanzania inamajukumu mawili ambayo ni kudhibiti na kutoa taarifa
hata hivyo benki kuu haina sera madhubuti na taratibu za kudhibiti mzunguko wa fedha haramu
pia benki kuu haina miongozo ambayo inaweza ikatumika katika idara mbalimbali kama vile idara ya huduma za kibenki idara ya mambo ya nje matawi ya benki watumishi amana za serikali na amana mbalimbali
hii inaashiria kwamba kwa kutokuwepo mfumo wa sera ya ndani kuhusu udhibiti wa fedha haramu katika idara mbalimbali za benki inaweza kusababisha benki kuu kushindwa kutimiza malengo yake muhimu
kwa hiyo basi benki kuu inashauriwa kuwa na sera na taratibu ambazo zitashughulikia udhibiti wa fedha haramu hapa nchini
 mamlaka ya udhibiti wa maji na nishati ewura 
 kuanzisha na kuendeleza sheria za kisekta ewura ni mamlaka iliyoanzishw kisheria na inahusika na usimamizi wa kiufundi na kiuchumi katika kudhibiti shughuli za umeme mafuta gesi asilia na taasisi za maji tanzania
kazi muhimu za ewura ni pamoja na kutoa leseni kupitia bei za bidhaa mbali mbali na kuzifanyia marekebisho kulingana na hali ya soko ku fuatilia kwa karibu utekelezaji wa sheria ya viwango kama inafuatwa kama vile usalama ubora afya na mazingira yanayomzunguka mfanyabiashara
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma katika mwaka husika taasisi iliweza kutunga sheria na kuzipitisha kama vile sheria ya umeme ya mwaka na sheria ya mafuta ya mwaka 
kwa hiyo basi ni muhimu sheria hizo mbili za taasisi ziweze kupitishwa na kuunganishwa na sheria iliyopo ya ewura ili kuiwezesha taasisi hiyo kuweza kutimiza majukumu yake kisheria kama zilivyoidhinishwa
pamoja na hayo ewura inatakiwa iimarishe ufuatiliaji wa utekelezaji wa sheria ikiwa ni moja ya kazi zake kuu
mamlaka ya kudh ibiti ununuzi wa umma 
 kumekuwa na taarifa finy zinazotolewa kwa mamlaka na mashirika kuhusu taratibu za manunuzi
taarifa za manunuzi kutoka katika taasisi mbalimbali zinazopelekwa katika mamlaka hiyo ni finyu sana kama inavyoainishwa hapo chini
taasisi kati ya ziliwasilisha mpango wao wa manunuzi wa mwaka katika mamlaka hiyo katika mwaka husika asilimia ya wizara yaliweza kuwasilisha taarifa za zabuni kwa mamlaka husika
asilimia ya serikali za mitaa zimeweza kuwasilisha taarifa za zabuni zao kwenye mamlaka husika
asilimia ya mashirika ya umma na taasisi nyinginezo ziliweza kuwasilisha taarifa zao za zabuni kwa mamlaka husika
taarifa za mikataba zilizowasilishwa kwenye mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma ni sawa na asilimia ya zabuni zote zilizotangazwa
haikuthibitika kwamba mamlaka ya udhibiti wa manunuzi wa umma ppra imekuwa ikipeleka taarifa kwa taasisi za umma ambazo hazifuati taratibu na sheria zilizowekwa kwa kuwasisitizia maeneo gani yamekiuka taratibu kuanzia wanapoandaa taarifa ya manunuzi ya mwaka hadi wanapotangaza zabuni na mikataba
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hii inathibitisha kwamba mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma haitimizi majukumu yake vizuri kwa kufuatilia kwa karibu taasisi za umma zote na kwa kutokuwajulisha mapungufu yaliyojitokeza
taasisi nyingi za umma zinadhani kuwa utaratibu wa kupeleka taarifa kwenye mamlaka hauna ulazima sana kwao na siyo muhimu
utawala wa mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma unatakiwa kufuatilia kwa karibu kama taratibu za manunuzi zinafuatwa na kuwajulisha taasisi husika mapungufu yote yaliyojitokeza katika taarifa zilizowasilishwa kwenye mamlaka
 shirika la hifadhi za taifa tanzania tanapa 
 fedha za wafadhili zi natumika chini ya kiwango
shirika la hifadhi za taifa tanzania tanapa limekuwa likipata fedha kutoka kwa wafadhili mbali mbali kwa ajili shughuli za maendeleo kama vile kutoa mafunzo kwa wafanyakazi na kuandaa mafunzo kuhusu afya kwenye nyanja mbalimbali kwa mfano kufanya utafiti kuhusu biodiversity health
hata hivyo fedha zinazotolewa na wafadhili hazikutumika kwa kiwango kinachotakiwa
hadi mwisho wa mwaka wa fedha ulioishia juni jumla ya shilingi milioni 
 ambazo zilitoka kwa wafadhili hazikuweza kutumika kwa mafunzo kwa miaka mitatu sasa
orodha ya wafadhili ni kama ifuatavyo na
mfadhili mwaka alioweka fedha kiasi cha fedha sh
mac arthur foundation 
chuo kikuu cha queensland 
wizara ya maliasili na utalii 
baraza la hifadhi ya mazingira 
chuo kikuu cha greenwich 
tanzania promotion ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma services
krcd 
f jumla kwa kutokutumika kwa kiasi hicho cha fedha malengo ya matumizi ya hizo fedha hayakuweza kufikiwa na inapelekea kupunguza imani ya wafadhili kupunguza misaada ya miradi ya maendeleo
uongozi wa tanapa unawajibika kutumia misaada ya wafadhili kwa wakati na kwa malengo yaliyokusudiwa
 ucheleweshaji au kuto tekelezwa kwa miradi ya maendeleo
wakati wa ukaguzi ilibainika kuwa baadhi ya miradi ya maendeleo aidha ilichelewa kutekelezwa au haikutekelezwa kabisa
katika miradi michache ya maendeleo tuliyopitia yenye thamani ya shilingi imeonekana haijakamilika katika mwaka husika kama inavyoainishwa kwenye jedwali hapo chini na jina la mradi mbuga bajeti kiasa halisi utekele zaji maoni 
ujenzi wa nyumba ya cpw soronera serengeti haujaanza mchakato wa zabuni haujakamilika 
ujenzi wa ukumbi wa starehe seronera serengeti haujaanza mchakato wa zabuni haujakamilika 
uwekaji wa mabomba ya maji umbali wa km
 naabi serengeti haujaanza mchakato wa zabuni haujakamilika 
ujenzi wa nyumba serengeti haujaanza mchakato wa zabuni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ya kufikia wageni
haujakami lika 
samani za ofisi kwa ajili cpw serengeti haujaanza ukarabati wa ofisi ya mhifadhi mkuu haujakami lika
nyumba ya watumishi mvave
mbuga ya sadani ujenzi wa nyumba umesima ma 
ununuzi wa gari landcruis er station wagon kwa ajili cpw rubondo island gari haijanunuliwa gari linatakiwa linunuliwe na makao makuu 
ujenzi wa nyumba ya watumishi wawili
makao makuu ya mbuga
tarangire haijakamilika mchakato wa zabuni na uteuzi umekamilika 
nyumba ya mtumishi kuro trangire haujaanza mchakato wa zabuni na uteuzi umekamilika gharama za kuunganisha umeme
tarangire haujaanza fedha zimerejes hwa tanapa makao makuu kwa marekebis ho
jumla ucheleweshaji wa kukamilisha miradi ya maendeleo kunaashiria kutokuwepo kwa wataalamu wa kuweza kufanya kazi kwa haraka na ufanisi
uongozi wa idara ya wanyama pori unashauriwa kuwa na wataalamu wa kusimamia miradi inayoanzishwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 mfuko wa pensheni wa wa fanyakazi serikalini gepf 
 mfumo wa uhasibu wa or acle haufanyi kazi ipasavyo
mfuko wa pensheni wa wafanyakazi serikalini gepf unatumia mfumo wa uhasibu uitwao oracle katika kuandaa hesabu zake
wakati wa ukaguzi katika mwaka husika tumeweza kubaini kuwa mfumo huo hautumiki kikamilifu katika kuandaa hesabu za mfuko na badala yake wanatumia excel spreadsheets
mfumo huo wa uhasibu wa oracle umenunuliwa katika mwaka na umeanza kufanya kazi mwezi februari 
mfumo huo haukuweza kufanyiwa utafiti wa awali ili kuweza kubaini ni jinsi gani unavyoweza kufanya kazi
ma dhumuni ya kununua mfumo huo wa uhasibu ilikuwa kuongeza ufanisi katika kutayarisha hesabu na kupunguza kazi ambazo zinafanywa kwa mkono
kwa kutokufanya kazi vizuri kwa mfumo huo wa uhasibu wa oracle umepelekea taarifa zote zilizohitajika kwa ukaguzi kuwasilishwa kwa kutumia excel spreadsheets
 shirika la utangazaji tanzania 
 mapungufu katika kufuat ilia vipindi matangazo ya biashara na kusaini mkataba
shirika la utangazaji tanzan ia halijaweka utaratibu wa kufuatilia vipindi na matangazo ya biashara yanayofanywa na shirika
kufuatilia vipindi na matangazo ya biashara kutauwezesha uongozi wa shirika kijiridhisha kuwa vipindi vyote vilivyopangwa na matangazo yote ya biashara yanafanyika kwa utaratibu na kwa matakwa ya mkataba na wateja wanapewa ankara zao
pia shirika la utangazaji halijasaini mikataba na wateja wa nje ya nchi
katika mwaka husika shirika la utangazaji lilitoa huduma za matangaz kwa makampuni kwa mkopo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bila kuingia nao mkataba na bila kufuata taratibu za kisheria za kusaini mkataba
mawasiliano yote kati ya makampuni hayo na shirika yalifanywa kwa njia ya mtandao
matangazo ya kibiashara yanafanyika bila kuwa na broadcasting confirmation orders bcos kinyume na taaratibu zilizoainishwa kif ungu 
 cha muongozo wa fedha accounting manual hali hiyo inaweza kusababisha kupungua kwa mapato ya shirika kwa kushindwa kutoa ankara za madai kwa vipindi mbalimbali na matangazo ya biashara na ikatokea mteja mojawapo akawa si mwaminifu inakuwa si rahisi kumfuatilia kwa sababu ya kutokuwa na kumbukumbu za wateja waliorushiwa vipindi na matangazo mbalimbali
pia vipindi vya matangazo ya biashara yanaweza kurushwa bila idhini ya uongozi wa shirika
mikataba yote inatakiwa isainiwe kati ya shirika la utangazaji na wateja kwa hu duma zote zinazotolewa na shirika
menejimenti ya shirika inatakiwa kuhakikisha kuwa bcos zinatayarishwa kwa matangazo yote ya biashara yanayofanyika na kuepusha matangazo yanayorushwa hewani bila ya kuwa na bco
 mamlaka ya bandari tanzania tpa 
 kitengo cha makontena ki lichokodishwa hakifanyi kazi ipasavyo
mamlaka ya bandari tanzania imekodishwa kitengo cha makontena kwa kampuni binafsi iitwayo tanzania international container terminal services ticts kuanzia mwezi mei mwaka 
mkataba wa awali ulikuwa ni wa kipindi cha miaka hata hivyo mwishoni mwa mwaka mkataba huo wa ukodishaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma uliongezewa muda na kuwa miaka kwa utaratibu wa adenda no
hata hivyo katika kutathmini utendaji katika kipindi kilichoishia tarehe 
 mamlaka ya bandari ilibaini kwamba mwendeshaji ameshindwa kufanya kazi kama ilivyo katika makubaliano ya mkataba na kwa chini ya kiwango kwa na ikaamua kuandika barua ya kutaka kusitisha mkataba kwa muji bu wa kifungu namba 
 cha mkataba wa ukodishaji
baada ya kuwasilisha taarifa hiyo serikalini kamati ya usuluhisho iliteuliwa ili pa nde zote zikutane na kupitia upya mkataba lakini mwendeshaji alikataa na kamati ikarejesha suala hilo tena serikalini kwa maamuzi
tatizo kubwa katika kitengo cha makontena ni mlundikano unaochangiwa na uhaba wa mitambo ya kupakua makontena
kubwa zaidi muendeshaji kushindwa kuwekeza katika mi tambo ya kisasa ya kupakia na kupakuwa makontena
menejimenti ya mamlaka ya bandari inashauriwa kwamba mkataba wa ukodishaji unatakiwa kusitishwa mara tu baada ya kuona huduma zinazotolewa ni hafifu
kwa kuzingatia ongezeko kubwa la makontena mamlaka ya bandari iweke utaratibu wa kuruhusu waendeshaji wengine kushughulikia makontena badala ya kumtegemea ticts peke yake
 msongamano katika bandari ya dar es salaam sehemu ya kupakulia makontena katika bandari ya dar es salaam inakabiliwa na changamoto nyingi kati ya hizo kubwa zaidi ni ongezeko kubwa la mizigo ikiwa ni nje ya uwezo wa kawaida wa bandari muda mrefu zaidi wa kushughulikia makontena meli kukaa kwa muda mrefu kabla kupakua mizigo na utendaji kazi usioridhisha
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hata hivyo bandari ya dar es salaaam imechukua hatua zifuatazo katika kukabiliana na matatizo hayo kuongeza utumiaji wa bandari ya nchi kavu ubungo
kuongeza upana wa eneo la bandari kwa kubomoa yalikuwa hayatumiki
kufanya kazi kwa masaa 
kutumia eneo la kukodi lililopo nje ya bandari
kujenga maghorofa ya kuegeshea magari na eneo la ziada limenunuliwa sehemu ya kurasini kwa shughuli za bandari
kwa sasa mlundikano katika bandari ya dar es salaam ni mkubwa zaidi katika mizigo ya kawaida haswa katika eneo la yadi ya magari pia makontena ambayo bado yapo katika sehemu ya kupokelea mizigo
pamoja na juhudi zote hizo zinazofanywa na mamlaka ya bandari ya dar es saalam ya kupunguza msongamano bado hali ni mbaya na tatizo la mlundikano wa mizigo bado lipo
hii inamaanisha kwamba pamoja na juhudi zote zilizofanywa na mamlaka ya bandari hazikuweza kutoa matokeo yaliyokusudiwa
uongozi wa bandari unatakiwa kuongeza juhudi zaidi ili kupunguza msongamano bandarini
 shirika la maen deleo la taifa ndc 
 uwekezaji usio na tija matinje wakati wa kutembelea miradi inayomilikiwa na shirika la maendeleo la taifa tulibaini kuwa mitambo iliyowekwa katika kampuni ya matinje gold haifanyi kazi na imekwishaanza kuwa na kutu
 uwekezaji wa shirika la maendeleo la taifa katika kampuni washirika
hesabu za siemens t ltd kwa mwaka ulioishia tarehe septemba zinaonyesha kwamba mtaji ambao unatakiwa ugawanywe kwa wamiliki wa hisa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ilikuwa ni shilingi 
hii inamaanisha kwamba ambazo ni hisa za shirika la maendeleo linatakiwa lipate mgawo wake wa shilingi ikilinganishwa na kiasi cha fedha kilichowekezwa ambacho ni shilingi kama inavyoonyeshwa katika vitabu vya hesabu vya siemens t ltd
hesabu za hivi karibuni za ms ace audit expertise ltd kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe disemba 
hesabu hizi zinaonyesha kuwa na limbikizo la hasara ya shilingi hadi tarehe disemba 
matokeo yake kampuni ilikuwa na mtaji wenye hasara wa shilingi 
hii inaashiria kwamba asilimia ya hisa zinazomilikiwa na shirika la maendeleo lina gawio la hasara la shilingi ikilinganishwa kiwango kilichowekezwa cha shilingi ambacho kilioneshwa kwenye hesabu
zaidi ya hayo tumeelezwa kwamba toka shirika lianze kuwekeza halijawahi kupata gawio la faida katika kampuni yeyote ambayo shirika limewekeza
kwa maelezo hayo hapo juu fedha zilizowekezwa kwenye makampuni hayo zimepungua thamani na uwezekano wa kurudishiwa fedha hizo toka katika makampuni hayo ni mdogo sana
 shirika la bima la taifa linakabiliwa na madai ya muda mrefu kutokana na kifungu namba cha sheria ya bima ya mwaka kinaeleza kuwa kila mwenye shirika la bima anatakiwa kulipa madai anayoyapokea kutoka kwa wateja wake ndani ya siku tokea siku aliyopokea madai hayo
kama mwenye shirika atashind wa kulipa madai ya mteja wake kwa muda uliokubalika anatakiwa aombe kibali kwa kamishna wa bima kwa ajili ya kuongezewa muda wa kulipa deni husika na kamishna anaweza kutoa muda wa ziada na katika kipindi hicho ni lazima deni liwe limekwishalipwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma imebainika kwamba kiasi cha shilingi bilioni 
 ambazo zimebaki bila kulipwa kwa muda mrefu hayakupata kibali cha kamishna
hata hivyo kwa vile shirika limekuwa na mtaji mdogo wa kujiendesha imekuwa vigumu sana kwa shirika kuweza kutekeleza matakwa ya kifungu cha sheria namba kilichoainishwa hapo juu
mchanganuo wa madeni ya nyuma kulingana na muda hadi kufikia tarehe disemba ni kama ifuatavyo mwaka uliopitishwa deni
kiasi sh
 jumla kwa kuzingatia hali halisi ya shir ika ni vigumu sana madeni hayo kulipwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya saba utekelezaji wa sheria za manunuzi 
 utangulizi tanzania imefanya mabadiliko makubwa ya sheria za manunuzi na kupelekea kuanzishwa kwa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka ambayo imeanzishwa na mamlaka ya kudhibiti manunuzi ya umma ppra
ili kuhakikisha manunuzi yanafuata taratibu katika tanzania kifungu namba cha sheria ya manunuzi kinamtaka mkaguzi wa taasisi yeyote ya umma kuainisha katika ripoti yake ya mwaka kama taratibu zote za manunuzi zimefuatwa katika taasisi husika
vilevile kanuni ya ya kanuni za manunuzi ya umma bidhaa ujenzi huduma zisizo za kiushauri na uuzaji wa mali za umma kwa zabuni inamtaka mkaguzi wa hesabu wa taasisi ya umma kuainisha katika ripoti yake ya mwaka kama manunuzi yanefuata taratibu za kuitisha zabuni na katika ushindani na ununuzi au uuzaji unatakiwa kuidhinishwa kwanza na bodi ya zabuni
kwa kuzingatia mamlaka tuliyopewa katika vifungu vya sheria vilivyo ainishwa hapo juu ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu imepitia taratibu zote za manunuzi katika mamlaka mbalimbali za umma katika ukaguzi wake wa kawaida kwa mwaka wa fedha 
katika ukaguzi kwa vipindi kwa mwaka huo husika tumeweza kugundua mapungufu mbalimbali ambayo tumeona ni bora yaingizwe katika ripoti hii ya mwaka
mojawapo ya mapungufu hayo ni kutokuwepo kwa vitengo vya manunuzi katika mashirika yote yaliyokaguliwa utaratibu mzima wa manunuzi unategemea sana mamlaka za juu katika kutoa maamuzi kutokuwepo kwa mpango wa manunuzi uteuzi wa watumishi ambao hawajasomea mambo ya manunuzi kuwa makatibu wa vikao vya bodi za zabuni kutokuiarifu mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma ppra kuhusu uteuzi wa wajumbe wa zabuni ut endaji dhaifu wa bodi za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zabuni taarifa za manunuzi hazikutangazwa na mapungufu mengine ya manunuzi kama yalivyoainishwa hapa chini 
 matokeo ya ukaguzi kwa ujumla 
 kutokuwepo kwa kamati ya manunuzi kifungu cha sheria ya manunuzi kinaitaka taasisi yeyote ya umma kuwa na kitengo cha manunuzi na iwe na wajumbe wanaotakiwa kulingana na sheria
katika kufuatilia kama kifungu hicho cha sheria kinafuatwa tumeweza kugundua mapungufu ambayo wakurugenzi wa mamlaka mbali mbali za umma hawakuweza kuanzisha kitengo cha manunuzi kama inaavyotakiwa kufanya hivyo na sheria ya manunuzi
mapungufu hayo yanaonekana katika baadhi ya mashirika ilivyoainishwa hapo chini shirika taasisi shirika la hifadhi za tanzania mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii nssf mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa mwanza national council of technical education benki kuu ya tanzania chuo cha ustawi wa jamii taasisi ya elimu tanzania shirika la utangazaji tanzania bodi ya korosho tanzania mamlaka ya kudhibiti mawasiliano tcra 
 kutokuwa na mp ango wa manunuzi kifungu cha sheria ya manunuzi ppa kinasema kuwa kila taasisi ya umma inatakiwa iwe na mpango mzuri wa manunuzi kwa mwaka mzima ili kuzuia manunuzi ya dharura pia wanatakiwa kuzingatia kununua vifaa vyenye ubora na kwa wakati na kwa bei nafuu
pia taasisi zote za umma zinatakiwa kupunguza gharama za manunuzi kwa kufuata taratibu za manunuzi na kwa kufuata mipango ya manunuzi pamoja na mipango wa matumizi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hata hivyo katika kipindi husika cha ukaguzi baadhi ya mashirika ya umma tuliyoyapitia hayakuwa na mipango ya manunuzi na manunuzi yote yalifanyika pale tu kulipotokea mahitaji ya manunuzi na kutumia mgawanyo wa ununuzi katika mafungu ili kushinda matumizi ya njia husika ya manunuzi
kwa mfano shirika la hifadhi za taifa mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa mwanza benki kuu ya tanzania chuo cha ustawi wa jamii taasisi ya elimu tanzania bodi ya korosho tanzania 
 utendaji wa bodi za zabuni katika taasisi mbalimbali wakurugenzi wameanzisha bodi za zabuni kama ilivyoainishwa kwenye kifungu namba cha sheria za manunuzi ya mwaka 
hata hivyo mapungufu yafuatayo yameonekana katika utaratibu mzima wa uteuzi na kazi za bodi za zabuni kama ifuatavyo uteuzi wa bodi za zabuni haukufanywa na wakurugenzi wakuu na badala yake ulifanywa na maafisa wengine waliowateua kufanya kazi hiyo kinyume na kanuni ya a ya sheria manunuzi ya mwaka 
wakati wa ukaguzi hatukuweza kubaini kama mamlaka ya kudhibiti wa manunuzi ya umma ppra haikujulishwa kuhusu uanzishwaji wa bodi za zabuni kama inavyotakiwa katika kifungu cha sheria za manunuzi cha mwaka 
pia imebainika kuwa kuna mapungufu makubwa katika utoaji wa zabuni na maamuzi yanayotolewa yanaonyesha wazi kuwa bodi ya zabuni hazifahamu kazi zake na mamlaka yake kulingana na kifungu cha sheria ya manunuzi cha mwaka 
kwa kuzingatia sheria zabuni zote zinapitiwa kwa pamoja na kuchagua mshindi ambaye ameonyesha kuwa na huduma nzuri na gharama nafuu
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zaidi ya hayo imebainika kwamba baadhi ya makatibu wa bodi za zabuni hawana taaaluma ya mambo ya manunuzi na siyo wakuu wa kitengo cha manunuzi ambayo ni kinyume na taratibu zilizoainishwa katika sehemu ya c ya jedwali la pili lilotengenezwa chini ya kifungu 
pia kuna baadhi vikao vya zabuni kwa zaidi ya mara tatu mfululizo bila kuwa na sababu za msingi na hawachukuliwi hatua za kisheria
 kwenye michakato ya manunuzi
kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya mwaka kinaainisha kwamba mkurugenzi mkuu bodi ya zabuni kitengo cha manunuzi idara za watumiaji na kamati inayofanya tathmini ya manunuzi zinatakiwa zifanye kazi kwa uhuru katika kutimiza majukumu yao ya kisheria bila muingiliano
hata hivyo imebainika kwamba miundo mingi ya ofisi katika mashirika mbalimbali ya umma inaonyesha kwamba kitengo cha manunuzi vinasimamiwa na idara za watumiaji kama vile idara ya fedha na utawala au idara ya utumishi na utawala na kupelekea kupunguza uhuru wa kitengo cha manunuzi kinyume na sheria
kwa kuongezea kuna muingili ano katika kufuata taratibu za kazi za wakurugenzi wakuu wa mashirika na wenyeviti wa na wajumbe wa bodi za zabuni
imebainika kwamba wenyeviti wa bodi ya zabuni au wajumbe wa bodi ndiyo wanaosaini mikataba mbalimbali ya ununuzi kinyume na kanuni ya ya g
na
 ambacho kinazuia mkurugenzi mkuu kukaimisha madaraka yake kwa wajumbe wa bodi za zabuni na kitengo cha manunuzi
imebainika kuwa katika mamlaka ya kudhibiti mawasiliano katibu wa bodi ya zabuni the supplies and logistics officer kiutendaji anaripoti kwa mkurugenzi wa usimamizi wa raslimali za shirika director of corporate resources management ambaye ni mwenyikiti wa bodi ya zabuni
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hali hiyo inapunguza uhuru wa kitengo cha manunuzi
jambo jingine lilijitokeza ni kwamba maombi ya manunuzi kutoka katika idara mbalimbali hayapitii kwa afisa ugavi ila yanapelekwa moja kwa moja kwenye kikao cha bodi za zabuni na taarifa ya uthamini inapelekwa moja kwa moja haijapitiwa kwanza kwenye kitengo cha ununuzi 
 uteuzi wa kamati ya tathimini ya zabuni kanuni ya manunuzi namba inayataka mashirika yote ya umma na taasisi nyinginezo kuanzisha kamati za kutathimini ya zabuni ambazo zinatakiwa ziwe na wajumbe si chini ya watatu na wasiozidi watano
hata hiyo imebainika kwamba kuna baadhi ya kamati zilikuwa na wajumbe zaidi ya watano kinyume na kifungu cha sheria kilichoainishwa hapo juu
pia taarifa za kamati ya tathmini ya zabuni hazina sahihi za wajumbe husika wa kamati hiyo
kwa kuongezea tumebaini kuwa mapendekezo ya kuteuliwa wajumbe wa kamati ya tathmini ya zabuni yamefanywa na kitengo cha manunuzi bila kuthibitishwa na mkurugenzi mkuu na badala yake yaliidhinishwa na wakuu wa idara kama vile mkurugenzi wa utumishi na utawala kinyume na kifungu cha sheria za manunuziya mwaka 
 manunuzi yaliyofanywa bila ushindani ukaguzi uliofanywa katika mwaka husika kuhusu taratibu za manunuzi ulibaini kwamba manunuzi mbalimbali yamefanywa bila kufuata taratibu za ushindani kama inavyoelezwa katika kifungu namba cha sheria za manunuzi cha mwaka 
sheria ya manunuzi inasema kuwa taasisi zote za umma zinatakiwa kufanya manunuzi ya vifaa na huduma au mauzo yanatakiwa waitishe zabuni za ushindani
hakuna ushahidi wowote unaoonyesha kuwa nukuu za bei quotations zilitumwa kwa wauzaji na watoa huduma ambao wameidhinishwa kutoa huduma na haikuthibitika kwamba waliidhinishwa katika kipindi husika ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kama inavyoainishwa kwenye jedwali la tatu sehemu c g
na
pia hakukuwa na ushahidi kama manunuzi yalifanyika kwa ushindani kwani hapakuwa na ushahidi kwamba bahasha zilizofunguliwa mbele ya kamati ya manunuzi na kwa kipindi kilichopangwa kwa sababu hakukuwa na kumbukumbu zozote zilizotunzwa na bodi ya zabuni
 manunuzi yaliyofanywa bila kutangazwa kwa zabuni
ukaguzi umebainisha mapungufu makubwa katika utangazaji wa zabuni na katika mwaka wa fedha manunuzi mbalimbali yamefanyika na mashirika ya umma bila kutangaza zabuni
mifano michache inaainishwa katika jedwali hapo chini shirika zabuni ambazo hazikutangazwa mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tanzania tcra zabuni ya huduma ya afya aliyopewa aar health servicer t limited yenye thamani ya shilingi na zabuni kwa ajili ya kutunza kumbukumbu elektroniki za mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tanzania tcra yenye thamani ya shilingi hazikutangazwa
mfuko wa hifadhi ya jamii nssf mfuko ulifanya manunuzi ya gari lenye thamani ya shilingi 
chuo cha ustawi wa jamii manunuzi mbalimbali yenye thamani ya shilingi yalifanyika bila kuitisha zabuni 
 uundwaji wa bodi za zabuni usiofuata kanuni katika kupitia uundwaji wa bodi za zabuni mbalimbali imebainika kwamba bodi nyingi za zabuni zimeundwa kwa idadi ndogo ya wajumbe ikilinganishwa idadi ya wajumbe ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iliyoainishwa katika kifungu na
 cha sheria manunuzi ya umma ya mwaka 
kuna baadhi ya mashirika imebainika kwamba wawakilishi mbalimbali wa mabaraza ya wafanyakazi wameteuliwa kuingia bodi za zabuni kwa nafasi zao
pia baadhi ya bodi zilikuwa na wajumbe chini ya idadi inayotakiwa kisheria
kwa mfano chuo cha ustawi wa jamii wajumbe wa bodi ya zabuni walikuwa saba na benki kuu mjumbe wa tuico aliteuliwa kwenye bodi ya zabuni kwa nafasi yake
 matokeo ya ukaguzi maalumu 
i mamlaka ya udhibiti wa mawasiliano tanzania tcra mkanganyiko kwenye zabuni ya kupitia muundo wa mamlaka kutathmini utendaji kazi na ngazi mbalimbali za mishahara
katika kupitia taratibu za zabuni mbalimbali tumebaini kwamba zabuni iliyoitishwa ya kupitia muundo kutathmini utendaji kazi na upitiaji wa ngazi mbalimbali za mishahara awali kabisa ilitangazwa tarehe na za mwezi wa agosti ambapo pricewaterhousecoopers pwc walionekana kushinda zabuni hiyo tarehe baada ya kupata alama 
 ingawaje uteuzi huo unapingana na maamuzi ya kamati ya kutathmini ambayo ilimteua ernest young ambaye alipata alama 
hatimaye pwc na uongozi wa tcra ulianza majadiliano tarehe na walikubaliana kuingia mkataba
bodi ya zabuni iliidhinisha makuba liano hayo tarehe na kuridhia kuwa pwc apewe mkataba kwa thamani ya shilingi kwa ajili ya kazi hiyo
hata hivyo mkataba huo haukusainiwa na pwc na hakuna ushahidi wowote wa maandishi ulioonyesha kuwa makubaliano na pwc yalibadilishwa na uongozi pia hakuna ushahidi kuwa bodi ya zabuni ilifuta zabuni hiyo
zabuni hiyo ilitangazwa tena ambapo waliokuwa washindi kwenye zabuni ya awali walizuiliwa kushiriki na zabuni hiyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hatimaye kutolewa kwa kampuni ya trasport resources centre limited trcl kampuni ambayo ilionekana kuwa haifai katika mchakato wa awali kabisa wa zabuni ndiyo iliyoteuliwa kama imeshinda na kuzizidi kampuni nyingine kumi na moja ambazo zi lionekana zina ubora kulingana na dodoso za kikao cha bodi ya zabuni kilichokaa tarehe 
katika hali ambayo si ya kawaida mkurugenzi mkuu aliteua bodi ya muda ya manunuzi na kampuni hiyo ya trcl ikapata zabuni hiyo tarehe kwa kuidhinishiwa na mkurugenzi mkuu
bodi hiyo ya muda ilikuwa na wajumbe watatu ambao wanakaimu ukuu wa idara tofauti na kuteuliwa kwa ajili ya kupitisha zabuni hiyo tu
katika kupitia taarifa mbalimbali ambazo ziliwasilishwa na kampuni iliyoshinda zabuni hiyo transport resources centre limited imebainika kuwa hakukuwa na mabadiliko makubwa ya maamuzi kati ya wataalamu waliopitia zabuni ya mwanzo na zabuni iliyorudiwa kuhusu uchambuzi wa kampuni hiyo
katika zabuni iliyorudiwa inaonyesha kuwa kampuni iliyoshinda ilikuwa na washauri wawili consultants walitoa taarifa za uongo kuwa wamefanya kazi na kampuni hiyo kwa zaidi ya miezi kumi na mbili na kwa kiasi kikubwa alama ziliongezeka kwa ajili hiyo pia imebainika kuwa mtaalamu wa ushauri mkuu principal consultant wa kampuni iliyos hinda zabuni pia alikuwa udhibiti wa mawasiliano tanzania tcra na suala hilo halikuwekwa wazi wakati wa kupitisha mapendekezo ingawaje kulikuwa na maoni comment kutoka kwa mjumbe mmoja wa bodi ya zabuni
suala hili halikuweza kufanyiwa kazi kuhusu mjumbe wa kupitisha zabuni wa tcra pia ni mshauri mkuu wa kampuni iliyoshinda zabuni na kupata suluhisho la tatizo hilo
tumeona mchakato mzima wa zabuni haukuwa na uwazi na ukweli na kwa kiwango kikubwa umechangia uvunjaji wa sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni zake ambazo zinaitaka ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mamlaka kuunda tume huru ku chunguza utoaji huo wa zabuni na hatua sahihi zichukuliwe
 mfuko wa hifadhi ya jamii nssf ununuzi wenye kutia shaka wa huduma ya ulinzi kutoka kwa alliance day and night limited katika mwaka husika wa ukaguzi mfuko wa hifadhi ya jamii nssf ulinunua huduma ya ulinzi kwa ajili ya kulinda ofisi zake zilizopo nchi nzima
matokeo ya tathmini ya kamati ya manunuzi iliyowasilishwa kwa bodi ya zabuni katika kikao chake kilichok aa tarehe augosti kilipendekeza washindi kwa maeneo na kampuni ya alliance security ilishindania maeneo yafuatayo kama inavyoonyesha kwenye jedwali
mkoa loti na
mzabuni matokeo ya tathmini pentagon security arusha ofisi aliance day and night bullwark pentagon kilimanjaro ofisi aliance day and night tabora maeneo aliance day and night bulwark security dodoma maeneo alliance day and night panic system alliance day and night singida maeneo real security katika mchakato wa kuteuwa washindi wa kila eneo la ulinzi katika kikao chake cha bodi ya zabuni kilichofanyika tarehe augosti bodi ya zabuni ilielekeza idara ya ulinzi kufanya uchunguzi vetting na kuteua washindi watatu kwa kila eneo kwa ajili maamuzi
taarifa ya uchunguzi iliyofanywa na idara ya ulinzi na kusainiwa na mkuu wa idara hiyo chief security manager ilitoa maoni ambayo ni tofauti na yaliyotolewa na kamati ya kutathmini ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zabuni kwa kutumia vigezo tofa uti na kuiteua kampuni ya ulinzi ya alliance day and night security guard limited yenye sanduku la posta tabora kutoa huduma za ulinzi katika maeneo ya arusha kilimanjaro tabora dodoma mwanga same tarakea hai everest chines restaurant nzega rest house kuanzia mpaka tarehe 
hata hivyo uhalali wa kuteua kampuni hiyo na kuwapa maeneo mengi zaidi badala ya kampuni zilizopendekezwa na kamati ya kutathmini zabuni hazikuweza kufahamika mara moja
muingiliano wa mchakato mzima wa manunuzi kati ya kamati ya kutathmini na idara ya ulinzi haijajulikana chanzo chake na hali hiyo inaashiria ukiukwaji mkubwa wa sheria za manunuzi na uchunguzi wa kina unahitajika ili kuthibitika kwamba uteuzi huo ulikuwa huru na wa haki
pia imebainika kwamba taarifa za zabuni za kampuni ya alliance security haikuandaliwa kulingana na muundo ulitolewa na ppra ambayo inaonyesha ni jinsi gani kampuni iliweza kushinda
hata hivyo kampuni hiyo haifanyi vizuri katika baadhi ya maeneo iliyopangiwa kulinda
uongozi wa mfuko wa hifadhi ya jamii nssf unashauriwa kufanya uchunguzi wa kina kuhusu utoaji wa zabuni hiyo ya ulinzi na kuchukua hatua zinazostahili
 hifadhi ya taifa tanzania tanapa tanapa ilisaini mkataba wa kupatiwa huduma ya utangazaji kupitia shirika la cnn na jambo publications ingawa mchakato mzima wa manunuzi ulifanywa na wizara
mikataba husika ilisainiwa na mkurugenzi mkuu wa hifadhi ya taifa tanzania na mwenyekiti wa bodi ya hifadhi ya taifa tanzania tanapa wakati huo kanali mstaafu wa jeshi emmanuel s
balele kwa kipindi hicho lakini mchakato mzima wa kupata huduma hiyo ulifanywa na wizara ya maliasili na utalii kinyume na taratibu za sheria za manunuzi za mwaka 
mkataba huo wa matangazo na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma cnn kwa mwaka wa fedha ulikuwa wa thamani ya dola za kimarekani 
baadaye hifadhi ya taifa tanzania tanapa ilisaini mkataba mpya wa dola za kimarekani kwa mwaka wa fedha kwa ajili ya huduma ya matangazo
mikataba yote hiyo miwili haikuonyesha muda wa matangazo hayo kama yanatolewa kwa siku kwa wiki au kwa mwezi na kwa muda gani ili kuweza kufuatilia kama matangazo hayo yanatolewa kwa wakati na kwa kiwango kulingana na makubaliano ya malipo
hifadhi ya taifa tanzania tanapa mnamo mwezi octoba illipa malipo ya jumla ya shilingi kwa cnn
malipo hayo hayakuambatanishwa na vithibitisho vya kufanyika matangazo au viambatanisho vyovyote vinavyoonyesha kuwa matangazo hayo yalirushwa hewani na cnn
kuhusu kutangaza matangazo kwa kupitia jambo publications ltd london hifadhi ya taifa tanzania ililipa jumla dola za kimarekani 
 ikiwa ni ada ya kutoa huduma ya matangazo kwa miezi sita kuanzia januari hadi juni 
matangazo yaliyofanyika katika uwanja wa ndege wa heathrow terminal uliopo london yaligharimu dola za kimarekani 
 ambapo huduma ya matangazo kupitia mabasi ya mjini london yaligharimu dola za kimarekani 
mikataba ya matangazo hayo haikuweza kupatikana kwa ukaguzi
hata hivyo ankara ya malipo ya tarehe kuhusiana na malipo yaliyofanyika ilikuwa na anwani ya bodi ya utalii tanzania ingawaje malipo yalifanywa na hifadhi ya taifa tanzania tanapa
pamoja na hayo hapakuwa na ushahidi wowote ulionyesha kwamba matangazo hayo yalifanyika
kwa maoni yangu ingawaje nia ya matangazo hayo ilikuwa nzuri na kwa manufaa kwa taifa utaratibu uliotumika haukuwa sahihi na hivyo kufanya upatikanaji wa thamani ya fedha kwa huduma zilizotolewa kuwa mashakani
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 shirika la utangazaji tanzania tbc zabuni yenye kutia shaka iliyotolewa kwa njia ya mtandao shirika la utangazaji tanzan ia limeingia makubaliano na kampuni ya wia kwa ajili ya kutoa huduma ya internet kuanzia mwezi disemba bila kufuata taratibu za zabuni ikiwa ni pamoja na kusainiwa kwa mkataba mwezi juni baada ya miezi sita kupita
shirika la utangazaji lilitumia nukuu za bei quotations katika kupata huduma hiyo mwezi juni kwa makampuni ya wia tansat na startel t
hata hivyo katika hali isiyo ya kawaida zabuni ilitolewa kwa kampuni ya wia na makampuni mengine yakawa yameshindwa
pamoja nakuwa kampuni ya wia ilonekana kunukuu bei ya juu kuliko wazabuni wengine kamati ya tathmini ilifanya mazungumzo na kampuni ya wia ili kupunguza gharama ya huduma hiyo kutoka shil ingi bei ambayo ilionekana awali kwenye nukuu za bei za kampuni ya wia na kuwa shilingi ambayo inakaribiana sana na bei zilizonukuliwa na wale wazabuni washindani
hata hivyo nyaraka mbalimbali zilizohusika na mkataba hazikuweza kupatikana wakati wa ukaguzi
tarehe bodi ya zabuni iliamua kuitumia kampuni ya squared limited ya uingereza bila kushindanishwa single source procurement kwa ajili ya kuboresha vituo vya radio vya lengo jipya la bh prt na kituo cha kurushia matangazo ya televisheni kilichopo mikocheni kwa mkataba wa paundi za kiingereza na ulisainiwa tarehe 
hata hivyo imebainika kwamba dondoo za kikao cha zabuni cha tarehe zilionyesha kwamba makampuni matano yalialikwa kuleta nukuu za bei na makampuni matatu yaliweza kuleta nukuu zao
mkurugenzi mkuu aliiagiza bodi ya zabuni kutoendelea na mchakato wa kuchagua mzabuni hadi hapo squared ltd atakapoleta nukuu yake
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tarehe bodi ya zabuni iliamua kumpatia zabuni squered ltd kwa maelezo kwamba kampuni zile za awali zilikuwa na gharama kubwa zaidi
lakini nukuu zilizowasilishwa zilionekana ku wa na gharama ndogo kuliko ile ya squered ambazo zilikuwa dola za kimarekani hadi dola za kimarekani ikilinganishwa na gharama za squared za pauni za kiingeraza ambazo ni sawa na shilingi 
haikuweza kufahamika mara moja umuhimu wa kuanza mchakato wa zabuni wakati mkataba ulikwishasainiwa na malipo yalikwishafanyika tarehe 
wazabuni wengine walienguliwa kwa madai kuwa gharama zao zilikuwa ni za juu zaidi ingawaje kampuni ya squared ndiyo iliyokuwa na gharama kubwa zaidi
 mamlaka ya bandari tanzania tpa zabuni kwa ajili ya ujenzi wa yadi kutunzia makontena shilingi ukaguzi uliofanyika katika mkataba ulioingiwa kati ya mamlaka za bandari tanzania na tangerm ltd ya dar es salaam yenye ubia na kampuni ya techno combine construction ltd kwa ujenzi wa yadi kutunzia makontena katika eneo la ex tanesco kwa kutumia consolidated system kwa gharama ya shilingi 
mkataba huo umeonyesha mapungufu yafuatayo na
kipengele mapungufu 
mkataba wa kusawazisha eneo kazi ya kusawazisha yadi iliyopo eneo ex pcmc na ex tanesco mkataba huo alipewa chiko hata hivyo haikuweza kufahimika uhusiano uliopo wa kazi hiyo na mkataba wa awali wa ujenzi wa yadi iliyopo ex tanesco
gharama ya awali ya mkataba imefanyiwa mabadiliko kwa 
 yaani kutoka shillingi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hadi shilingi pia baada ya kufuatilia boq imebainika kwamba kazi ya kuchimba excavation imebadilika kutoka mita hadi mita 
makubadiliano ya ubia kamati ya kutathmini zabuni ilishauri kazi hiyo ifanywe kwa ubia kati ya kampuni ya tangerm ltd ya dar es salam na techno combine construction ltd kwa gharama ya shilingi bila kujumuisha vat
haikuweza kufahamika ni kwa vipi mkataba huo uliingiwa kwa ubia
muda wa kumaliza kazi ingawaje makubaliano ya muda wa kazi ni siku na ndiyo yaliyopelekea kutoa kazi kwa kampuni hiyo bila kushindanisha kampuni nyingine ingawaje muda huo pia ni zaidi ya kiwango kilichoruhusiwa na kamati ya manunuzi
hata hivyo muda wa kazi uliongezwa tena kutoka tarehe hadi tarehe na pia uliongezwa siku hadi tarehe na kufanya jumla ya siku 
hali halisi ya mradi na thamani ya fedha zilizotumika ukaguzi wa mradi uliofanywa tarehe imebaini kuwa mkandarasi alikuwa hajamaliza kazi na hali hiyo inaashiria kwamba muda wa nyongeza ulikuwa unatolewa bila kuzingatia hali halisi ya utendaji kazi
zaidi ya hayo inaonekana kwamba mradi huo wa shilingi 
 bilioni haukuzingatia thamani ya fedha kwa kukamilisha kazi kwa wakati na ubora unaotakiwa
tunashauri ufanyike uchunguzi wa kina kuhusiana na mradi huu
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwa maoni yangu kuwa mamlaka za bandari tanzania ingeweza kupata mkandarasi ambaye angeweza kufanya kazi kwa ubora ufanisi na kwa bei nafuu kama wangeshindanisha wazabuni
ili kujiridhisha kuwa gharama za mradi zilizolipwa na mamlaka za bandari tanzania zinawiana na gharama ya kazi iliyofanyika itabidi uongozi wa mamlaka za bandari ufanye tathmini ya mradi au ufanyike uchunguzi na wakitaalamu ili kubaini kama gharama za huo mradi ni sahihi
zaidi ya hayo kushindwa kwa mkandarasi kumaliza kazi kwa wakati mkataba huo unatakiwa ufanyiwe tathmini ili kuweza kubaini ni kiasi gani cha fedha kama adhabu kinachotakiwa kulipwa na mkandarasi kwa kuchelewesha kumaliza kazi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya nane usimamizi wa mikataba 
 utangulizi sura hii inahusu uchambuzi wa mambo ya kisheria na usimamizi wa mikataba ambayo tumeona ni muhimu kutolewa taarifa kama zilivyojitokeza katika taarifa za kaguzi za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo kwa mwaka wa fedha 
ukaguzi wa mikataba ulifanywa sambamba na ukaguzi wa kawaida wa hesabu za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo kama ilivyoainishwa kwenye kufungu e cha sheria ya ukaguzi na
 ya mwaka 
sheria ya ununuzi na
 ya mwaka pamoja na kanuni zake za mwaka inatoa tafsiri ya mkataba kama makubaliano kati ya shirika na mzabuni au mkandarasi au mnunuzi wa kifaa mtoaji vifaa au utoaji wa huduma au uuzaji wa vifaa vya umma
nadharia zinafafanua kuwa mkataba ni makubaliano baina ya watu wawili au zaidi wakikubaliana na kufanya kwa pamoja jambo kwa mujibu wa sheria
ni makubaliano yanayowafunga kisheria wote wawili au zaidi ya hapo au mashirika yaliyo na haki ya kufanya kazi kwa pamoja
katika ukaguzi wetu tulibaini kuwepo na udhaifu katika uingiaji na utekelezaji wa mikataba kama inavyoainishwa kwenye aya zifuatavyo 
 mkataba wa kununua um eme kati ya tanesco na songas ukaguzi wa utekelezaji wa mkataba wa kununua umeme kati ya tanesco na songas ltd umebaini kuwa tanesco ina haki ya kimkataba ya kutathmini gharama za awali za mradi ili kujua uhalali wake na zitumike kama msingi wa kulipa mrahaba capacity charges
ukaguzi umegundua ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuwa tathmini hiyo haijafanyika na hivyo tanesco imeendelea kulipa mrahaba wa dola millioni tano usd kwa mwezi kwa kuangalia makadirio ambayo yametolewa na songas ltd
ni mtazamo wetu kuwa gharama zinazolipwa na tanesco sio sahihi kwa sababu tathmini haijafanyika
tunapendekeza uongozi wa tanesco uchukue hatua za haraka kufanya tathmini ili kujua gharama halisi ambayo tanesco inastahili kulipa songas ltd
 udhaifu katika utekelezaj wa mkataba wa uendelezaji wa dar es salaam water front shs
 mamlaka ya bandari tanzania ukaguzi wa mchakato wa manunuzi na utekelezaji wa mkataba kati ya mamlaka ya bandari na cpcs consultants kwa ajili ya uendelezaji wa dar es salaam water front kwa gharama ya shilingi umebaini mapungufu kama ifuatavyo na
pungufu maelezo ya kina ya ukaguzi 
kukosekana taarifa ya tathmini ya kuonyesha nia ya kushiriki katika zabuni
hapakuwepo na taarifa ya tathmini badala yake bodi ya zabuni ilipokea ripoti iliyoandaliwa na idara ya manunuzi kinyume na taratibu za manunuzi
ripoti hiyo ilitumika kufanya maamuzi ya kumpata mkandarasi
ununuzi ambao haukushindanishwa kinyume na taratibu mkurugenzi wa huduma za ugavi na ununuzi aliomba bodi ya zabuni kuidhinisha na kumpitisha mzabuni cpcs consultants bila kumshindanisha kinyume na kanuni na
 g
n ya sheria ya manunuzi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
zabuni ya kumpata mshauri wa mradi haikutangazwa
kulikuwa na uvunjwaji wa kanuni na
 g
n ya sheria za manunuzi ambapo zilitumika barua kualika kampuni mbali mbali kuleta naombi yao kuonyesha uwezo wa kifedha badala ya kutangazwa wazi
 mkataba wa huduma ya ulinzi kati ya gema security na mamlaka ya bandari tanzania upembuzi wa kina wa mchakato wa manunuzi na mkataba ulioingiwa na pande mbili tajwa hapo juu ulibaini mapungufu yafuatayo mzabuni alichaguliwa kwa kigezo kimoja cha bei ndogo na kuacha vigezo vingine muhimu katika kutathmini zabuni
mkataba haukuwa na muhuri wala chapa kinyume na utaratibu
kumekuwa na vitendo vingi vya wizi kwenye maeneo yanayolindwa na kampuni ya gema security pamoja na uongozi wa mamlaka kufahamu kuhusu vitendo hivi hakuna hatua madhubuti zilizochukuliwa kurekebisha hali hiyo
mkataba haukuweka wazi idadi ya walinzi wanaohitajika lindoni hivyo kupelekea madai kubadilika kila mwezi na kuleta wasiwasi juu ya malipo yaliyofanywa dhid ya kampuni hiyo kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini
idadi ya walinzi kwa mwezi ndani nje estate jumla februari machi aprili jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kumetokea kutokuelewana kati ya mamlaka ya bandari tanzania na kampuni ya gema security kuhusu idadi ya walinzi wanaotakiwa lindoni na hakuna jitihada zozote zilizofanywa na menejimenti ya bandari kuhakikisha hali ya kutoelewana inatatuliwa mapema
mkandarasi gema security ameshindwa kutimiza masharti ya kifungu na
 cha mkataba kinachotaka kuwepo lindoni walinzi wenye silaha mbwa magari na pikipiki
kulionekana kuwepo madai hewa ambapo hati za madai zilizowasilishwa na gema zilipunguzwa kwa kiwango cha asilimia hamsini mfano madai ya shilingi yalipunguzwa hadi kufikia shilingi 
 udhaifu katika mikataba ban dari ya dar es salaam ukaguzi uliofanyika mamlaka ya bandari tawi la dar es salaam ulibaini mapungufu katika mikataba ifuatayo 
mkataba wa kutoa huduma za usafi wa akina mama female sanitary service kwa mwaka wa fedha iliyotolewa na bradys quality service kwa gharama ya shilingi kwa debe la taka kwa mwezi
mkataba wa kutoa huduma ya bustani zinazotolewa na property market consult shilingi 
mkataba wa kukodi magari kwa gharama ya shilingi kwa kipindi cha miezi kuanzia tarehe aprili mpaka tarehe aprili uliongezwa hadi kufikia tarehe juni 
mkataba wa block staking operations of bagged cargo bandari ya dar es salaam kwa mwaka wa fedha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma katika upembuzi wa mikataba hiyo hapo juu tuligundua mapungufu yafuatayo kukosekana kwa uhalali wa mikataba inayotambuliwa kisheria
hapakuwepo na mikataba inayotambuliwa kisheria bali kulikuwepo na makubaliano tu ambayo hata hivyo hayakusainiwa na pande zote mbili
makubaliano hayo yaliongezwa kwa muda mrefu kuliko muda ule wa awali
hali hii pia ilijitokeza katika mikataba katika bandari ya tanga
ii tathmini ya utendaji wa watoa huduma katika tathmini ya utendaji wa watoa huduma waliotajwa hapo juu tulibaini kuwepo mapungufu ambayo pamoja na kujulikana kwa uongozi wa bandari hakuna hatua madhubuti zilizochukuliwa kurekebisha hali hiyo
kwa mfano mtoa huduma ya usafi wa akina mama female sanitary service aliongezewa muda japokuwa alikuwa ameonyesha mapungufu katika utendaji wake
iii kukosekana kwa kifungu kinachohusu malipo kwa kutokumaliza kazi kwa muda uliokubalika kimkataba mkataba kati ya bradys quality service na bandari dar es salaam kwa ajili ya kutoa huduma ya usafi wa akina mama female sanitary service na mkataba wa block staking operations of bagged cargo katika bandari ya dar es salaam kwa mwaka haikuwa na vifungu vinavyozungumzia malipo ya kuchelewa kumaliza kazi kwa muda uliokubalika kimkataba
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iv kutokuwa na msimamo wa kati wa kutathmini zabuni
tuligundua kuwa katika mojawapo ya kigezo kilichotumika kuwaondoa baadhi ya wazabuni katika zabuni za kuhudumia bustani ni pamoja na kuwa na leseni ambazo zinaonyesha kuwa wanatoa huduma ya usafi badala ya kuhudumia bustani
hata hivyo mzabuni aliyeshinda zabuni hii alionekana kuwa na leseni ya kufundisha namna ya kuthaminisha majengo na sio kuhudumia bustani
v mkataba haukuweka wazi kuhusu idadi ya vifaa vitakavyotolewa
katika mkataba wa kutoa huduma ya usafi kwa akina mama kwa mwaka wa fedha bei ilikuwa shilingi kwa debe la uchafu kwa mwezi
hata hivyo idadi ya madebe yanayohitajika kwa mwezi haikujulikana hivyo kutoa mwanya kwa mzabuni kuweza kucheza na idadi ya debe atakavyo
vi kubadilishwa kwa bei ya zabuni bila sababu maalumu
bei ya zabuni kwenye ununuzi wa huduma ya kutengeneza bustani katika bandari ya dar es salaam ilirekebishwa kwa kiwango cha shilingi kutoka shilingi hadi kufikia shilingi kwa mwezi bila kuwepo sababu za kutosha kufanya hivyo
 udhaifu katika mkataba wa pango kati ya bandari ya kigoma na gravimports spll ukaguzi uliofanyika katika bandari ya kigoma umebaini kwamba kazi ya kupakia na kupakuwa mizigo bandarini imekodishwa na inaendeshwa na kampuni binafsi ijulikanayo kama gravimports spll ya burundi ikiwa na ubia na kampuni ya muapi ya tanzania kwa gharama ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma pango ya mwaka ya dola za kimarekani kuanzia kwa kupindi cha miaka mitano
hata hivyo ukaguzi umebaini mapungufu yafuatayo mkataba ulisainiwa makao makuu na hapakuwepo na maelekezo yoyote kwa menejimenti ya bandari ya kigoma juu ya usimamizi na utekelezaji hivyo uongozi wa bandari ya kigoma ulionekana kutojua vifungu vingi vya utekelezaji wa mkataba huo
tulibaini kuwa wafanyakazi wa bandari kigoma hawana uwezo wa kujua kazi zinazofanywa na mkandarasi hivyo hati za madai hutengenezwa kutokana na taarifa zinazotolewa na mkandarasi bila kuzihakiki na kujua ukweli wake
hati ya dhamana performance bond ya dola za kimarekani iliyotakiwa kutolewa na mkandarasi ilichelewa kutolewa kwa kipindi cha miezi sita ambapo ilitolewa tarehe badala ya tarehe 
mkandarasi alitakiwa kuchukua bima ya dola za kimarekani millioni tano lakini wakati wa ukaguzi hatukupata ushahidi wowote kama bima hiyo ipo kama inavyotakiwa kwenye mkataba
kodi ya pango ya mwaka ilichelewa kwa kipindi cha miezi saba bila kilipwa ambapo dola za kimarekani zilipwa tarehe badala ya kulipwa ndani ya siku tisini toka tarehe ya kuingiwa mkataba ambayo ni tarehe 
tunapendekeza uongozi wa bandari makao makuu uwe na utaratibu wa kushirikisha viongozi wa vituo watakaosimamia utekelezaji wa mikataba ili kuleta utendaji ulio bora
 mkataba wa bima wa ujenzi wa majengo makao makuu ya benki kuu ya tanzania ukaguzi wa mkataba wa bima ya ujenzi wa majengo ya makao makuu ya benki kuu ya tanzania ulibaini mapungufu kwenye mkataba huo kama ifuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma i kukosekana kwa dhamana ya bima
 ambazo benki imelipa kwa wakala wa bima kati ya tarehe february mpaka july benki imeweza kupata dhamana zenye thamani ya dola kimarekani pekee na kuacha sehemu kubwa ya bima hizo kutokuwa na dhamana badala yake benki ina barua tu kutoka kwa wakala
pia katika kipindi kati ya tarehe february mpaka july kulikuwepo mabadiliko ya kuongeza dhamana gharama na kampuni za bima ambazo nazo hazikuidhinishwa na mamlaka husika hata hivyo mabadiliko hayo nayo hayakuambatana na dhamana kama ilivyotakiwa kwenye mkataba
ii gharama za bima zilizozidi kiwango malipo ya gharama za bima katika mkataba wa awali zilikubaliwa kuwa kiwango cha asilimia 
 kwa contractors all risk main
hata hiyo mabadiliko yaliyofanyika kwenye mkataba huo yalipelekea benki kulipa gharama kubwa zaidi kwa kiwango cha asilimia 
 mpaka asilimia 
 bila kupata idhini ya mamlaka husika
tulibaini pia kiwango cha gharama za bima kwa contractors all risk public liability awamu ya kwanza i ilikubaliwa kuwa asilimia 
 sawa na dola za kimarekani lakini gharama halisi iliyoonekana kwenye mkataba ni dola za kimarekani na kupelekea kuwepo na ziada ya dola za kimarekani 
tulishindwa kujua sababu zilizopelekea pande zote mbili kusaini mkataba wenye tofauti hii kubwa
vilevile benki kuu ililipa dola za kimarekani kwa wakala wa bima hata hivyo hapakuwa na maelezo ya kutosha kuhusu ukubwa wa gharama zilizolipwa kimakosa kwa ziada ya dola za kimarekani 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mkataba wa awamu ya pili ii ulitoa kikomo cha thamani ya bima kuwa dola za kimarekani itakayogharimu dola za kimarekani zitakazolipwa na benki
kwa kipindi chote cha ujenzi kwa kiwango cha asilimia 
kiwango hiki kinaonekana kuwa kikubwa bila sababu
hata hivyo pamoja na kukubaliana kiwango hicho hapo juu wakala wa bima alileta madai yenye thamani ya dola za kimarekani 
 na hatimaye benki kulipa madai hayo ambayo hayakuwapo kwenye makubaliano ya awali hivyo kufanya benki kulipa ziada ya dola za kimarekani 
vilevile tulibaini kuwa gharama za bima katika mkataba wa awamu ya pili ii zilikokotolewa kwenye thamani ya jengo badala ya kutumia kikomo kilichowekwa awali ambacho ni dola za kimarekani hii ilifanyika kinyume na makubaliano ya mkataba
iii kuingia mikataba miwili inayofanana
public liability risk wakati mkandarasi ilitakiwa kuweka aina hii ya bima kama ilivyo kwenye kifungu na
 na cha mkataba wa ujenzi benki nayo iliingia mkataba na wakala wa bima na kulipa fedha kwa ajili ya bima hiyo hiyo
hata hivyo pamoja na kugundua suala hili benki kuu haijaweza kudai ku rudishwa gharama za ziada kama ilivyokubaliwa kwenye kifungu na
 cha mkataba
damage to property risk kifungu na
 na cha mkataba wa ujenzi kinamtaka mkandarasi pia kuweka bima ya kukinga mali
benki nayo ilinunua bima kama hiyo kutoka kwa wakala wa bima ambayo inaonyesha kuingia gharama mara mbili kwa bima ya aina moja
iv sababu za benki kununua bima hazikupatikana pamoja na kwamba benki ilipata ushauri wa kitalaamu katika kununua bima hizi
tumebaki na maswali ambayo hayakupata majibu ya kutosha kama ifuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma je benki ilifaidika nini kwa kuwakatia bima wataalamu washauri ambao ni architect webb uronu design services inter consult na tan consult kwa ajili ya kazi zao za kitalaamu pia je kulikuwa na haja gani kwa benki kuu kukatia bima kampuni hizo badala ya kuziacha zikate zenyewe v taarifa zinazokinzana kwenye maktaba wa bima awamu ya pili ii taarifa zinazokinzana zilitolewa kwa uongozi wa benki
kwa mfano wakala wa bima aliiandikia benki kuu kuwa awamu ya pili ya bima inapatikana ulaya amerika na afrika kusini na alisisitiza kuwa hakuna kampuni hapa nchini inayoweza kutoa huduma kama hiyo ya bima
taarifa hii iliongezewa uzito na meneja wa mradi wa benki kuu ambapo alishauri uongozi kwamba bima hii ichukuliwe afrika kusini
hata hivyo tuligundua kuwa huduma hiyo ilichukuliwa hapa nchini kwenye kampuni ya alliance insurance corporation limited na hivyo kuleta shaka juu ya taarifa zilizotolewa awali
vi taarifa zinazokinzana kuhusu kampuni ya bima awali bima ilionekana imekatwa kwenye kampuni ijulikanayo kama nova risks partners ltd ya afrika kusini na nyingine kuchukuliwa kwenye kampuni ya alliance insurance corporation ltd ya tanzania lakini madai na malipo yalitoka kwenye kampuni zingine ambazo hazikuainishwa kwenye mkataba kwa mfano ankara yenye nambari yenye thamani ya dola za kimarekani ilitoka kwa scintilla insurance company ya afrika kusini na siyo nova risks partners ltd
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ankara nyingine nambari yenye thamani ya dola za kimarekani ilitoka kwa santam insurance company ya afrika kusini kampuni ambayo haikuainishwa kwenye mkataba
vilevile ankara nambari yenye thamani ya dola za kimarekani ilitoka kwa scintilla insurance company ya afrika kusini
kutokana na taarifa zilizokinzana tunachukulia suala hili kuwa na mazingira ya utata na wasiwasi
hivyo tunashauri benki kuu ianze kufanya uchunguzi wa suala hili na ichukue hatua zinazostahili ikiwa ni pamoja na kurejeshewa hela zitakazokuwa zimelipwa zaidi
 usimamizi mzuri unahitajik kwenye sehemu iliyobaki ya mkataba wa ujenzi wa majeng ya makao makuu ya benki kuu
upembuzi wa mkataba wa ujenzi kati ya group five building east pty limited na benki kuu ya tanzania kwa ajili ya kuongeza ukubwa wa majengo ya makao makuu yaliyopo mtaa wa mirambo dar es salaam ulibaini mapungufu yafuatayo mkataba wa awali ulisaini wa tarehe juni 
makubaliano ya gharama za ujenzi kwenye mkataba ilikuwa dola za kimarekani 
tarehe ya kuanza kwa ujenzi haikuonyeshwa tarehe ya kumaliza ujenzi pia haikuonyeshwa kifungu na
 cha mkataba kinaeleza kuwa gharama za ujenzi haziruhusiwi kubadilishwa kwa namna yoyote ile
hata hivyo benki kuu haikuheshimu kifungu hicho na hivyo kuruhusu mabadiliko ya gharama za ujenzi huo kuongezeka na kufikia dola za kimarekani kufikia tarehe juni kubadilika bei ya ujenzi kwa mfano hati ya madai na
 ilikuwa na thamani ya dola za kimarekani 
 ikijumuisha dola za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kimarekani zilizotajwa kuwa gharama za prolongation kwa ajili ya muda wa nyongeza na dola za kimarekani zikiwa ni dhamana ya bima iliyolipwa na mkandarasi
malipo haya hayakuwa na vielelezo vya kutosha kuonyesha makubaliano ya malipo kati ya benki na mkandasi
jedwali i la majedwali ya masharti ya ujenzi linaeleza kuwa mkandarasi amejumuisha kwenye gharama za awali za ujenzi thamani sawa na asilimia 
 ya gharama zote kwa ajili ya kufidia mabadiliko ya bei ya awali kwa kazi iliyopimwa awali
kifungu na
 cha mkataba kinachoeleza mabadiliko ya gharama za ujenzi kimefutwa kwa kalamu ya mkono bila kutolewa sababu maalumu ya kufanya hivyo
kanuni na
 ya sheria ya manunuzi g
n na
 inakataza kufutwa au kufanya marekebisho ya mkat aba baada ya kusainiwa na pande zote mbili
pia kanuni na
 inaeleza kuwa mabadiliko yoyote ya bei ya manunuzi lazima yapitiwe na kuidhinishwa na bodi ya zabuni
lakini mpaka tunamaliza ukaguzi mwezi novemba hapakuwepo ushahidi wa kuonyesha kuwa madiliko yaliyofanywa kwenye bei yaliidhinishwa na bodi ya zabuni
 usimamizi wa gharama za ushauri katika mradi wa ujenzi wa makao makuu ya benki kuu sambamba na mkataba wa ujenzi kuna mikataba ya ushauri majenzi quantity surveyor ya webb uronu partners project planning consultants design and services limited na tan consult limited
washauri hawa walitakiwa kutoa huduma zao kulingana na sheria za tanzania za ubunifu na kusanifu majenzi yaani the architects and quantity surveyors ordinance by laws as revised in hata hivyo jedwali la ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma malipo ya washauri lililombatanishwa kwenye mkataba linaonyesha namna ya kuwalipa washauri kama inavyooneka kwenye kifungu na
 hapa chini i kama bei ya mkataba itazidi paundi watalipwa asilimia 
ii kama bei ya mkataba haizidi paundi watalipwa asilimia kwa ujenzi unaogharimu paundi na itashuka hadi kufikia asilimia kwa ujenzi unaokaribia kugharimu paundi 
iii asilimia hizi zinaweza kupunguzwa hadi kufikia asilimia kwa kazi kubwa inayojirudia lakini kama hakuna kazi inayojirudia zitaendelea kutumia zile za awali kwa kazi isiyozidi paundi 
iv kama kutakuwa na majengo mawili yenye sura sawa yanayojengwa kwa wakati mmoja na yako sehemu moja yakiwa kwenye mkataba mmoja malipo yatakuwa asilimia ya gharama za jengo la kwanza na asimilia kwa jengo jingine
gharama kwenye mkataba wa awali wa group five east pty limited uliosainiwa mwezi juni zilikuwa dola za kimarekani na jumla ya malipo mpaka kufikia tarehe juni yalikuwa yamefikia dola za kimarekani sawa na shilingi 
mchanganuo wa malipo hadi tarehe juni kwa washauri ilikuwa kama ifuatavyo jina la mkandarasi mshauri malipo bado june shs asilimia iliyokokotolewa kulinganisha na bei ya mkandarasi
design and services limited 
 webb uronu partners 
 inter consult ltd 
 tan consult ltd 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma malipo kwa design and services ltd na webb uronu partners yalikuwa juu ya viwango vilivyokubaliwa awali
menejimenti ya benki kuu ilishindwa kudhibitisha sababu za kufanya malipo hayo kinyume na makubaliano
tunashauri uongozi kutazama upya masharti hayo ili kuepuka kulipa gharama zaidi na hatua zichukuliwe kwa wahusika
 utekelezaji wa mkatab wenye shaka mradi wa mawasilano ya kompyuta ict nssf ukaguzi katika mkataba ulioingiwa kati ya nssf na micro software systems t ltd kwa ajili ya ushauri kujenga mifumo ya kompyuta ya oracle e business suite applications and core fund management system on iligundua mapungufu yafuatayo muda wa kumaliza kazi hiyo awali ulipangwa kuwa miezi kuanzia tarehe hadi aprili uongozi uliamua kuwekeza zaidi na kupunguza muda wa kumaliza kazi kuwa miezi badala ya iliyopangwa awali
hata hivyo nssf kwa barua yake yenye kumb ilikuwa imepita miezi bila mkandarasi kumaliza kazi yake
hii inatupa wasiwasi juu ya maamuzi yaliyofanywa na uongozi kama yalizingatia thamani ya fedha kwenye mradi huu
mkataba ulisainiwa tarehe ulionekana kuwa na tofauti katika bei ya kununua leseni ya oracle ambapo mkataba uliandikwa kwa tarakimu dola za kimarekani lakini kwa maneno ulisomeka kuwa dola laki tano elfu kumi na mbili na mia sita kumi na nane tu yaani 
tarehe nssf walilipa kwa ajili ya sehemu ya mradi wa oracle payroll systems kiasi cha shilingi yaani usd hata hivyo mkataba ulikuwa hauruhusu kulipa sehemu tu bali kulipia mradi mzima
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mfumo uliokuwepo yaani core system design ulilazimika kuboreshwa ili kutatua matatizo katika kuhifadhi kumbukumbu data na hivyo kubadilisha tarehe ya kumaliza kazi kutoka hadi tarehe bila kuzingatia muda wa awali ambao ulikuwa aprili 
hali hii inaonyesha kutokuwepo kwa upembuzi yakinifu wakati mradi huu unaanza
tulibaini kuwa hapakuwepo na uhusiano mzuri kati ya pande mbili za mkataba pale nssf ilipoandika barua kwenda kwa mkandarasi tarehe ikilalamikia kucheleweshwa kumalizika kwa ujenzi wa mradi
mkurugenzi wa teknolojia ya habari alimwandikia barua mkurugenzi mkuu tarehe akimshauri kuidhinisha malipo kwa mkandarasi bila kuzingatia malalamiko na ushauri uliotolewa na watumiaji
malipo kwenye mkataba hayakujumuisha kodi ambazo zilitakiwa kulipwa hapa nchini hivyo kumsaidia mkandarasi akwepe kulipa kodi ambazo alistahili kulipa hapa nchini
leseni ya kubuni na kujenga mfumo wa core fund management system haijaachwa kwa nssf hivyo kuhatarasha utendaji wa nssf kama ikitokea mfumo kushindwa kufanya kazi
uhusiano wa makampuni yaliyooneka kwenye utekelezaji wa mradi yakiwa ni arowana consulting group ya bangalore india macro soft systems llc ya muscat oman na macro soft systems t limited ya dar es salaam hukujulikana hivyo kuleta mashaka juu ya uhalali wake
 mkataba mbovu wa uuzwaji wa nyumba za nssf zilizopo eneo la ada estate kinondoni nssf walinunua majengo na eneo lenye ukubwa wa ekari 
 kwenye kiwanja na
 na na
 vilivyopo eneo la ada estate kinondoni tarehe disemba kutoka tazara kwa gharama ya shilingi bilioni 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mpango wa kuendeleza eneo hili ulianza mwaka kwa ajili ya kujenga majengo ya kuuza na nssf walianza kujenga majengo nane yenye ghorofa nne kila moja mwaka na kumaliza kujenga mwaka kwa gharama ya shilingi 
mchakato wa kuuza ghorofa hizo ulianza kwa kutangaza zabuni kwenye gazeti la the express la tarehe hadi novemba na tarehe januari zabuni ilitolewa kwa kampuni ijulikanayo kwa jina la seven anchors properties and services company limited ukaguzi wetu kwenye nyaraka zilizowasilishwa zinazohusu mauzo ya ghorofa hizo umegundua mapungufu yafuatayo a tathmini ya zabuni hatukupata nakala halisi ya taarifa ya tathmini kwa sababu ilikuwa imechukuliwa na takukuru
hata hivyo kifani cha taarifa hiyo kilichopatikana hakikuwa na tarehe hivyo kuleta mashaka kama tathmini ilifanyika kama inavyotakiwa na kifungu na
 cha sheria ya manunuzi b muundo wa kamati ya tathmini tathmini ya zabuni hii ilifanywa na wajumbe sita kinyume na kanuni na
 ya sheria ya manunuzi inayotaka wajumbe wa kamati hii wasipungue watatu na wasizidi watano
vilevile kamati ya tathmini iliteuliwa na mkurugenzi wa utumishi na utawala badala ya kuteuliwa na mkurugenzi mkuu kama inavyotakiwa na kifungu na
 e cha sheria ya manunuzi 
c daftari la kusajili mahudh urio ya kikao cha zabuni kikao cha kufungua zabuni kinahitaji kuwepo na daftari la mahudhurio likiwa imesainiwa na pande zote yaani mwakilishi wa nssf na mwakilishi wa wazabuni ambayo linasimama kama kielelezo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwamba ufunguzi ilifanyika kwa uwazi halikupatikana wakati wa ukaguzi
vilevile nyaraka zote za zabuni zilizowasilishwa hazikuweza kusomeka kwa sababu zimeharibiwa na maji hivyo taarifa muhimu kama vile majina ya wazabuni na bei zao hazikupatikana
kanuni na
 g
 ya sheria ya manunuzi inatamka wazi kuwa taarifa zote zinazohusu zabuni zihifadhiwe kwa kipindi cha miaka mitano baada ya kumalizika kwa mikataba au shughuli za manunuzi ili zitumiwe na waziri wa fedha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali au mamlaka zinginezo
hivyo nssf imevunja kanuni hiyo hapo juu
d kuidhinisha mauzo ya nyumba hizo bodi ya wadhamini katika kikao chake cha kilichofanyika tarehe disemba iliidhinisha kumuuzia mzabuni aliyetajwa hapo juu badala ya zabuni hiyo kuidhinishwa na bodi ya zabuni kama inavyoelekezwa na kifungu na
 d cha sheria ya manunuzi ya mwaka 
e uzoefu wa kampuni iliyopewa zabuni kampuni ya seven anchors properties and services company limited iliyonunua nyumba hizo ilisajiliwa tarehe oktoba ikiwa ni wiki tatu kabla ya kutangazwa kwa zabuni ya kuuzwa nyumba hizo tarehe novemba 
ni maoni yetu kuwa nssf haikuzingatia kigezo cha uzoefu wa kampuni kwenye biashara
mambo haya hapo juu yanaleta shaka kwamba inawezekana kampuni hiyo iliuundwa mahususi kwa ajili ya kununua nyumba hizo
f mkataba wa mauzo mkataba pamoja na mamb mengine ulikuwa na vipengele muhimu kama ifuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma i bei ya kununua nyumba itakuwa dola za kimarekani sawa na shilingi ii mnunuzi alitakiwa kulipa asilimia ya bei ya kununulia kabla ya siku toka tarehe ya kukubaliwa kununua yaani tarehe januari na kiasi kinachosalia kitalipwa ndani ya siku kutoka tarehe hiyo hapo juu
iii gharama zote za kubadilisha umiliki toka kwa muuzaji kwenda kwa mnunuzi zitalipwa na mnunuzi
iv gharama zote za ulinzi bima na usafi zitalipwa na mnunuzi toka siku ya kulipa asilimia kumi
hata hivyo ukaguzi uligundua mapungufu yafuatayo kwenye usimamizi wa mkataba huu tofauti ya tarehe za kusain mkataba kati ya mnunuzi na muuzaji mkataba wa mauzo uliosainiwa tarehe oktoba na mnunuzi na kusainiwa na nssf tarehe oktoba 
tunautazama mkataba kama ulisainiwa bila pande mbili kuwa pamoja na mashahidi hivyo kuleta utata juu tarehe halisi ya mkataba
vilevile mkataba ulisainiwa na mkurugenzi wa mipango na uwekezaji kinyume na kifungu na
 h cha sheria ya manunuzi kinachomtaka mkurugenzi mkuu kusaini mikataba yote kwa niaba ya nssf
kucheleweshwa kwa malipo ya awali
malipo ya awali ya dola za kimarekani yalipokelewa tarehe aprili ikiwa ni miezi baada ya kukubaliwa kununua badala ya siku kama ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ilivyokuwa kwenye mkataba
pia fedha ambazo zililipwa hazikuwa sawa na asilimia kumi ya bei ya kuuzia ambayo ilitakiwa kuwa dola za kimarekani 
malipo hayo ya dola za kimarekani yalifanywa kupitia cheki na
 ya tarehe aprili iliyotolewa na mashreq bank tawi la zabeel ya s
p dubai uae
pia tarehe mei benki hiyo ililipa fedha zingine dola za kimarekani kwa cheki na
pamoja na kwamba mnunuzi hakuzingatia kifungu cha kulipa asilimia kumi ya bei ya kununulia ndani ya siku hatukuweza kujua kama kulikuwa na chembe ya fedha haramu hivyo kuongeza wasiwasi juu ya uhalali wa mauzo ya nyumba hizo
gharama za kutunza majengo mkataba ulikuwa wazi kuwa gharama zote zitokanazo na usafi ulinzi na bima zitaanza kulipwa na mnunuzi baada tu ya kulipa asilimia kumi ya bei ya kununulia
hata hivyo nssf waliendelea kulipa gharama zote baada ya tarehe mei mpaka tarehe ya kukabidhi majengo hayo yaani oktoba 
kutozingatia vipengele vya malipo mkataba uliweka wazi kuwa baada ya kulipwa kwa malipo ya awali ya asilimia kumi ya bei ya kununulia asilimia tisini inayobaki italipwa ndani ya siku kutoka tarehe ya kukubaliwa kununua majengo hayo ambayo ilikuwa tarehe 
hata hivyo ilimchukuwa mnunuzi takribani miezi kumi na saba kabla hajalipa sehemu hiyo ya madai septemba hivyo kusababisha hasara ambayo haikujulikana kwa haraka kutokana na mabadiliko ya thamani ya fedha
hatukuweza kujua sababu za nssf kutositisha mkataba huu pamoja na madhaifu yote yaliyojitokeza
tunapendekeza uchunguzi wa kina ufanyike ili kujua uhalali wa mauzo ya majengo haya
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 mauzo ya jengo la club oasis bila kufuata utaratibu nssf kwa mwaka wa fedha tuliokagua nssf waliuza jengo lake lililoko kiwanja na
 bl ock j eneo la mbezi beach wilaya ya kinondoni kwa bei ya shilingi millioni kwa kampuni ya tile fresh limited ya dar es salaam
majengo hayo awali yalinunuliwa kutoka benki ya uwekezaji tanzania tib tarehe augosti kwa gharama ya shilingi na kukabidhiwa kwa nssf tarehe juni 
ukaguzi wa nyaraka zilizohusika kuuza jengo hilo umebaini mapungufu yafuatayo a kubadilishwa kwa jina la mnunuzi uongozi wa nssf ulikubali kubadilishwa jina kutoka kwa dr
hawa sinare kwenda kwenye kampuni ya tile fresh limited bila kupata idhini ya bodi ya wadhamini
kampuni ya tile fresh limited ilisajiliwa tarehe disemba siku ambayo bodi ya wakurugenzi iliidhisha kuuzwa kwa majengo hayo hivyo kuleta wasiwasi kama kampuni hiyo iliundwa makusudi kwa ajili ya kununua majengo hayo
b majengo hayakuuzwa kwa njia ya ushindani hatukuweza kujua sababu za nssf kutokuuza majengo hayo kwa ushindani kama inavyotakiwa na kifungu na
 cha sheria ya manunuzi ya umma pamoja na kuwepo ukweli kuwa majengo hayo yalinunuliwa kwa ushindani kutoka tib
dr
hawa sinare mnamo tarehe novemba kupitia kampuni nyingine ya epitome advocates ya dar es salaam alionyesha nia ya kununua majengo hayo bila mwaliko wowote na nssf mnamo tarehe disemba 
uuzaji wa majengo hayo ni jambo ambalo linatia shaka namna taarifa za kuuzwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zilivyomfikia mnunuzi ukizingatia nssf haikuwa na nia ya kuuza majengo hayo hapo awali
c kuchelewa kukamilisha mkataba wa mauzo
mkataba wa mauzo ulisainiwa tarehe ockoba ikiwa ni miaka mitatu tangu makubaliano ya awali ya kuuziana nyumba hiyo yaliyofanyika tarehe disemba 
hatukupata sababu za kuridhisha zilizofanya nssf kuuendelea kujikita kwenye mazungumzo ya muda mrefu kiasi hicho wakati uwezekano wa kuuza nyumba hiyo kwa ushindani ulikuwepo
nssf wamepata hasara ya kushuka kwa thamani ya fedha kwani shilingi ya mwaka sio sawa na shilingi za mwaka 
d namna ya kulipa na kukabidhi majengo hayo mkataba wa mauzo uliosainiwa tarehe oktoba ulikuwa wazi kwamba nssf ilitakiwa kukabidhi majengo ndani ya siku baada ya kusainiwa mkataba lakini kabla ya malipo hayajafanyika ambayo ni shilingi milioni 
kwa upande mwingine mnunuzi alitakiwa kulipa ndani ya siku baada ya kukabidhiwa majengo
hati ya makabidhiano ilisainiwa tarehe novemba lakini dhamana ya malipo iliyotolewa na benki ya crdb ilipokelewa tarehe juni ikiwa ni zaidi ya miezi saba tangu tarehe ya kukabidhiwa
pamoja na mambo yote hapo juu mpaka sasa suala la kuhamisha umiliki wa majengo hayo bado halijakamilika
tunadhani kwamba mkataba huu sio sahihi na hivyo tunaomba uongozi uangulie uwezekano wa kusitisha mkataba huu na kuanza nyumba hiyo kwa ushindani
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 gharama za nyongeza kwen ye mkataba bila kuidhinishwa na mhandisi mshauri na bodi ya zabuni shilingi milioni shirika la utangazaji tanzania lilimpa mkandarasi thompson broadcasting and media limited ya ufaransa jumla ya euro sawa na shilingi milioni ikiwa ni gharama za nyongeza kwa ajili ya kazi ya ujenzi wa vituo saba vya kurushia matangazo iliyotokana na kubadilika kwa hali ya udogo kwenye sehemu husika
hata hivyo malipo hayo hayakuidhinishwa na mhandisi mshauri wa mradi wala bodi ya zabuni japokuwa kulikuwa na ushauri kutoka kwa uongozi kuhusu nia ya kufanya hivyo
 upungufu katika kusimami mikataba ya kukodisha mabweni katika chuo ch ustawi wa jamii chuo kilikodisha nyumba sita kwa ajili ya mabweni ya wanafunzi wa chuo hicho kwa mwaka wa masomo na kulipa shilingi 
makubaliano yalikuwa kwamba chuo kilipe gharama zote kisha wanafunzi watarejesha gharama hizo
hata hivyo kati ya fedha zilizolipwa jumla shilingi hazikurejeshwa na wanafunzi kwani walikataa kuhamia kwenye mabweni hayo na hivyo kusababisha hasara ya kiasi hicho kwa chuo
 mkataba mbovu kati ya ch uo cha ustawi wa jamii na mobitel mic tz limited chuo cha ustawi wa jamii kiliingia mkataba wa kukodisha eneo la ardhi la mita kwa ajili ya kuweka mnara wa simu kwa kipindi cha miaka ishirini kwa kodi ya dola za kimarekani kwa mwaka kwa kampuni ya mobitel mic tz limited kuanzia tarehe mei 
mobitel waliendeleza eneo kwa kujenga mnara na kibanda ambavyo vinatumika mpaka sasa
mapungufu yafuatyo yalijitokeza kwenye mkataba huo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutokuwepo kifungu kinachoruhusu mabadiliko ya bei kodi ya dola za kimarekani kwa mwaka kwa muda wa miaka ishirini ni ndogo ukizingatia kushuka kwa thamani ya fedha kila siku
tunadhani kulikuwa na haja ya mkataba huo kutazamwa upya ili kuendana na hali halisi ya mabadiliko ya thamani ya fedha
kutokuwepo kifungu kinach oweka wazi hatima ya kibanda na mnara baada ya kipindi cha mkataba kumalizika kampuni ya mobitel walijenga kibanda na mnara katika ardhi inayomilikwa na chuo
hata hivyo hapakuwepo na kifungu chochote kwenye mkataba kinachoelekeza kuhusu umiliki au uondoaji wa kibanda pamoja na mnara baada ya mkataba kuisha
kutokamilika kwa mkataba husika chuo kilisaini mkataba na kuupeleka kwa mobitel kwa ajili ya kusaini ili mkataba huo ukamilike ambapo chuo kiliikumbusha kampuni ya mobitel kurudisha mkataba huo kwa barua yenye kumb
na nswti agc m
 ya tarehe oktoba baada ya kusainiwa
hata hivyo kampuni ya mobitel ilijibu kwamba mkataba wa awali umepotea na kuomba wapelekewe nakala nyingine
pamoja na kupelekewa nakala nyingine mobitel hawakuwahi kusaini mkataba huo mpaka sasa na kufanya mnara huo kujengwa isivyo halali
ukaguzi pia ulibaini kuwa kampuni ya mobitel haijalipa kodi kwa vipindi viwili mfululizo yaani mwaka na 
 mkataba ulioisha muda wake kati ya serikali na chuo kikuu cha kilimo cha sokoine katika ukaguzi wa mkataba kati ya chuo kikuu cha sokoine na serikali kwa ajili ya ukodishaji wa chuo cha misitu kilichopo olmotonyi arusha imebainika kuwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mkataba wa awali wa miaka kumi uliosainiwa mwaka na umeisha muda wake mwezi juni mwaka na mpaka sasa hakuna mkataba mpya ambao umekwishasainiwa
tunashauri uongozi wa chuo ufanye jitihada kuhakikisha kuwa wanaingia mkataba na serikali ili kuepusha matatizo yanayoweza kujitokeza endapo mgogoro utatokea
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya tisa usimamizi wa rasilimali 
 utangulizi usimamizi wa raslimali ni mfumo unaojitosheleza wa namna ya kudhibiti raslimali za shirika au taasisi kwa utendaji ulio bora kwa ajili ya kufikia malengo yaliyokusudiwa ya kutoa huduma bora kwa jamii
raslimali zinawakilisha utajiri unaomilikiwa na shirika au taasisi na hivyo kuhitaji usimamizi wa umakini na wa hali ya juu
kinyume na matarajio ya ukaguzi katika mwaka wa fedha kulionekana mapungufu katika usimamizi wa mali za kudumu na zisizo za kudumu
matatizo yaliyojitokeza kwa kupindi tu lichokagua ambayo tunadhani ni muhimu kuyatolea taarifa ni kama ifuatavyo 
 uwekaji mbovu wa kumbukumbu na kukosekana bima kwa rasilimali raslimali ziligundulika kutoingizwa kwenye daftari la mali utawala wa mashirika ya umma
pia raslimali za kudumu hazikukatiwa bima ili kuzikinga na athari zinazoweza kutokea
mfano wa mashirika yaliyokutwa na mapungufu hayo ni kama ifuatavyo na
taasisi mapungufu 
tcra mamlaka haina daftari la mali za kudumu
mali za kudumu hazijafanyiwa tathmini kwa muda mrefu
ppra mali za kudumu hazina bima
daftari la mali za kudumu halina taarifa muhimu kama mahali ilipo nambari ya utambuzi jumla ya gharama za uchakavu na thamani halisi ya mali
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mara
duwasa mamlaka haina daftari la mali za kudumu
tbc shirika halina daftari la mali za kudumu
cda mali za kudumu hazina bima
mamlaka haina daftari la mali za kudumu
iruwasa mali za kudumu hazina bima
mbeya uwsa mali za kudumu hazina bima
tafori mali za kudumu hazina bima
nemc mali za kudumu hazina bima
tpa hakuna daftari la mali za kudumu zilizopo kituo cha mwanza
luwasa mali za kudumu hazina bima
tshtda mali za kudumu hazina bima
dit mali za kudumu hazina bima
 umiliki wa rasilimali ukaguzi wa umiliki wa rasimali kwenye mashirika ya umma umegundua yafuatayo 
 kukosekana kwa kadi za um iliki wa magari na pikipiki
magari na pikipiki za mamlaka ya maji mbeya yaligundulika kutokuwa na kadi za umiliki
maelezo yaliyotolewa na uongozi kwamba magari hayo na pikipiki yaliletwa na wizara ya maji na umwagiliaji
na
aina ya pikipiki gharama awali thamani halisi stj toyota sth isuzu lorry stj isuzu pickup stg honda stj honda st honda ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na
aina ya ghari thamani dfp toyota land cruiser st
wagon dfp toyota hilux double cabin dfp toyota hilux double cabin jumla 
 kukosekana kwa kadi za umiliki tafori pia taasisi ya utafiti wa misitu haina umiliki halali wa mali zifuatazo aina na
jina la mmiliki maoni pikipiki tzl mradi wa misitu s
p morogoro pikipiki tzl mradi wa misitu s
p morogoro pikipiki tzl mradi wa misitu s
p morogoro pikipiki tzl mradi wa misitu s
p morogoro imesajiliwa dfp pikipiki tzl mradi wa misitu s
p morogoro imesajiliwa dfp pikipiki tzl mradi wa misitu s
p morogoro imesajiliwa dfp gari su utafiti wa misitu s
p morogoro gari su mradi wa misitu s
p morogoro gari su mradi wa misitu s
p morogoro gari su mradi wa misitu s
p morogoro gari su tafori box dar es salaam gari su utafiti wa misitu s
p morogoro gari su tafori ofi agroforest project box morogoro ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 magari ya benki kuu yame sajiliwa kwa namba binafsi
tulipokuwa tunakagua mali za benki kuu ya tanzania tulingundua magari matatu yakiwa na usajili wa namba za binafsi
aina ya gari na namba ya usajili 
toyota land cruiser vx t
 alh 
toyota land cruiser vx t
 alh 
toyota land cruiser t ahm 
 umiliki wa kiwanja na
 tabora na bodi ya tumbaku umegundua kuwa bodi ina hati miliki na
 iliyotolewa mwaka kwa muda wa miaka kumiliki kiwanja na
 kilichopo tabora mjini
tulingudua pia kiwanja hicho hakipo kwenye vitabu vya bodi kwa sababu inasemekana kilirudishwa serikalini
ushahidi kuthibitisha taarifa hizo haukupatikana hivyo kuleta shaka juu ya umiliki wake
 kukosekana kwa hatimiliki ukaguzi uligundua kukosekana kwa hatimiliki za viwanja katika mashirika mbali kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini na
taasisi na
ya kiwanja 
bodi ya korosho tanzania 
cda dodoma 
mamlaka ya maji iringa 
mamlaka ya maji mbeya 
mamlaka ya maji arusha 
mamlaka ya maji musoma 
mamlaka ya bandari tanzania 
benki kuu ya tanzania kitalu na
 a ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zanziba
veta plots 
taasisi ya elimu tanzania 
soko la kariakoo mbezi house 
tanzania small holders tea development agency 
chuo cha uhasibu arusha 
mfuko wa hifadhi ya jamii 
taasisi ya teknolojia dar es salaam dit 
mamlaka ya maji safi na maji taka moshi 
 mgogoro wa kiwanja na
 block t barabara kenyata mwanza nssf nssf walinunua kiwanja na
 block t tarehe septemba kutoka kwa kassim omari wa s
 mwanza ikiwa ni nyongeza ya kiwanja na
 block t kwa ajili ya kujenga jengo la kibiashara lijulikanalo kama nssf commercial complex mwanza
kabla ya kumlipa kassimu nssf waliaimua kuthaminisha kiwanja hicho na mthamini alitoa makadirio ya kiasi cha shilingi kassim omari alidai kiasi cha shilingi ikiwa ni gharama za nyongeza za kuendeleza kiwanja hicho na nssf hatimaye walilipa kiasi cha shilingi tarehe septemba bila kusaini mkataba wa makabidhiano ya fedha
baada ya nssf kuendeleza na kumaliza kujenga jengo hilo kassim omari aliibuka baada ya miaka mitatu akidai kuwa kiasi cha fedha alicholipwa ni nusu ya kiwanja hivyo anaomba kulipwa kiasi kama kile cha mwanzo kama ilivyoonekama kwenye barua yake ya tarehe machi 
hivyo pande mbili hizi wameingia kwenye mgogoro ambao ulikuwa haujaisha hadi tunafanya ukaguzi mwezi disemba 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 utunzaji wa vifaa
utunzaji wa vifaa na udhibiti wa vifaa lazima uzingatie kanuni na matakwa ya kitalaamu ambayo yanakubalika
pamoja na kwamba eneo hili halikufanyiwa ukaguzi wa kina lakini katika ukaguzi umegundua baadhi ya udhaifu katika utunzaji vifaa ikiwa ni pamoja na kutokuwepo na stoo za hadhi bidhaa kutokuingizwa vitabuni kutokuhesabu mali mwisho wa mwaka kutowaalika wakaguzi wa nje wakati wa kuhesabu mali na kutotoa maelekezo namna ya kuhesabu mali
 rasilimali zisizopimika am bazo hazitumiki na chuo kikuu cha kilimo sokoine ukaguzi wa mali zisizopimika za chuo kikuu cha kilimo cha sokoine ulibaini kuwepo kwa mali ambazo ni kovis documentation software na acl version auditing software yenye thamani ya shilingi milioni zilizonunuliwa mwaka na 
mali hizo hazikuwahi kutumika tangu zinunuliwe
vilevile ukaguzi ulibaini kwamba leseni za mali hizo hazijalipiwa kwa muda mrefu kiasi cha dola za kimarekani na hivyo kufungiwa kuzitumia
hali hiyo hapo juu inaashiria kuwa mali hizo zilinunuliwa bila kuwa na mipango endelevu ya kuzitumia
 udhaifu katika kusimami upangaji wa nyumba za wafanyakazi chuo cha ustawi wa jamii
mikataba ya upangaji ya wafanyakazi chuoni hapo imebainika kuwa mikataba mingi iliisha muda wake bila kuongezwa kama inavyotakiwa katika kipengele mojawapo cha mkataba
pia mikataba mingine ilichukua muda wa zaidi ya miaka sita bila kuongezwa kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini
na
jina la mpangaji kitalu mwisho wa mkataba tarehe kuhuhishwa 
esther d
kapteni c 
luhanga b 
tully msirikali b dec
nkwame ibrahim b 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
dr
lawrence vitto b 
 hakuna mkataba mpya 
zeno ngowi d 
 hakuna mkataba mpya 
myung chin song b jan hakuna mkataba mpya 
thomas d
kashilila b 
 hakuna mkataba mpya 
 serikali haijalipa gharam za kiwanja cha tpa mnamo mwaka mamlaka ya bandari tanzania ilinunua kiwanja na
 kilichopo mt aa wa shaaban robert na garden avenue kwa gharama ya shilingi kwa ajili ya kujenga jengo la kitega uchumi
hata hivyo mradi huu haukuanza mara moja kwa sababu mbalimbali
wakati mamlaka ikijipanga kuanza ujenzi huo serikali iligawa kiwanja hicho kwa wi zara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa bila kuirejeshea mamlaka ya bandari fedha walizotumia kununua kiwanja hicho
gharama zilizolipwa na mamlaka ya bandari ni kama ifuatavyo shilingi gharama ya ununuzi tarehe 
o 
 gharama za kutathmini total tuliarifiwa kuwa mamlaka ya bandari imepeleka madai hayo serikalini lakini mpaka sasa hakuna majibu
 masurufu mikopo na kodi za pango taasisi zinazoendeshwa kwa mfumo wa accrual zinatakiwa kuwa na mikakati madhubuti kuhakikisha kuwa fedha zilizotolewa kwa wateja au watumishi zinakusanywa kwa wakati ili kuwezesha utendaji ulioboreka
lakini ukaguzi wa hesabu za mashirika umebaini mapungufu kwenye udhibiti wa masurufu mikopo na kodi za pango kama ifuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 masurufu ya muda mrefu ambayo hayajarejeshwa sh
 ukaguzi wa hesabu za mashirika mbalimbali umebaini kuwepo kwa masurufu ambayo hayajarejeshwa yenye thamani ya shilingi kama ifuatavyo na
taasisi maelezo thamani shs
muwasa masurufu ya muda mrefu 
dawasco masurufu ya muda mrefu 
mnh masurufu ya muda mrefu 
tanesco masurufu ya muda mrefu 
mbeya uwasa masurufu ya muda mrefu 
nip masurufu ya muda mrefu 
tcra masurufu ya muda mrefu 
luwasa masurufu ya muda mrefu 
nic masurufu ya muda mrefu tea masurufu ya muda mrefu 
reli assets holding masurufu ya muda mrefu 
nssf masurufu ya muda mrefu jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 masurufu yasiyorejeshwa kutoka kwa wafanyakazi walioacha kazi sh
 katika shirika la hifadhi ya jamii na benki ya posta tanzania kuligundulika kuwepo kwa masurufu na mikopo kwa waliokuwa wafanyakazi wa mashirika hayo ambao wameacha kazi na kuacha madeni yenye thamani kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini na
taasisi maelezo thamani shs
nssf masurufu na mkopo wa watumishi 
tpb masurufu na mkopo wa watumishi jumla 
 kodi za pango zisizolipi ka kutoka waliokuwa wapangaji wa nyumba za ssf sh
 uchambuzi wa mahesabu ya nssf imebaini kuwepo madeni yenye thamani hiyo hapo juu ikiwa ni madeni ya waliokuwa wapangaji wa nyumba za shirika hilo
hapakuwepo na ushahidi kujua jitihada zinazofanywa ili kukusanya fedha hizo hapo juu ambayo yameku wa chechefu kwa kipindi cha zaidi ya mwaka mmoja
 kukaa na fedha za wafadh ili bila kuzitumia kwa muda mrefu tanapa sh
 millioni tanapa walipokea fedha kutoka kwa wahisani kwa ajili ya kutekeleza shughuli maalumu ikiwa ni pamoja na kufundisha watumishi na shughuli zingine za afya
hata hivyo tulibaini kuwa fedha hizo ziliwekwa bila kutumika kwa muda mrefu na kufanya shughuli zilizopangwa kutotekelezwa
kwa mfano kulikuwa na fedha za mafunzo jumla shilingi millioni 
 kutoka kwa wahisani hadi kufikia tarehe juni ambazo hazikutumika kwa zaidi ya miaka mitatu
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 udhaifu katika kusimamia mikopo iliyotolewa na benki kuu
ili kusaidia ukuaji wa kilimo na kuongeza usafirishaji wa bidhaa za ndani na nje ya nchi serikali iliamua kuanzisha huduma ya kusadia kampuni za ndani zenye sifa kupata mikopo kwenye benki ya biashara iliyoteuliwa ili kutoa mikopo hiyo
benki kuu ya tanzania ilikuwa na mfuko wa dhamana ambapo baadae serikali ilitoa treasury special bonds kwa ajili ya madhumuni hayo
kwa sasa kuna kampuni sita kampuni nne zikiwa za kusafirisha maua nje ya nchi moja kwenye kilimo cha mboga na nyingine kwa ajili ya ufugaji wa kuuza mazao ya wanyama nje ya nchi yalifaidika na mikopo hiyo
hata hivyo mapungufu yafuatayo yalionekana kwenye utekelezaji wa mpango mkakati huo
mkataba wa kutekeleza mpango huu kati ya benki kuu na benki ya uwekezaji tib ulisainiwa mwezi mei wakati utekelezaji wa mpango huu ulianza mwaka 
hii ina maana ya kuwa utekelezaji huo ulianza bila kuwepo na makubaliano ya pande mbili
pamoja na kuwa benki teule zilitekeleza mpango huu chini ya udhamini wa benki kuu yaani benki ya biashara hazitapata hasara endapo mteja atashindwa kulipa hapakuwepo na mpango wa benki kuu kuchukua tahadhari kama kukinga athari zinazoweza kujitokeza
kwa mfano kwa sasa benki kuu haina taarifa muhimu za utendaji wa kampuni ambazo zimejiingiza kwenye mpango huu
taarifa kama hesabu zilizokaguliwa ni muhimu kuiwezesha benki kuwajua wakopaji
 kukusanya mikopo kutoka kwa wateja wa benki ya posta tanzania ukusanyaji wa madeni katika kipindi cha mwaka wa ukaguzi ulikuwa sio wa kuridhisha
sehemu kubwa ya mikopo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iliyokuwa imetolewa kwa wateja ilikuwa haijarejeshwa hadi kufikia mwisho wa kipindi ambacho walitakiwa kurejesha
hii ina maana kwamba wakopaji walikuwa hawalipi madeni kama ilivyokubaliwa
tuligundua kuwa hali ya madeni ambayo ni chechefu hadi tarehe disemba yalikuwa shilingi na madeni yaliyofutwa kwa mwaka yalikuwa shilingi 
pamoja na jitihada zilizochukuliwa na benki za kutumia dalali kudai madeni ikiwa ni pamoja na kushikilia mali za wakopaji dalili za kurejeshwa kwa mikopo hiyo bado sio nzuri
mfano wa mikopo ambayo hailipiki ni kama ufuatavyo jina la mkopaji tarehe ya mkataba thamani ya mkopo tarehe ya kurejesha salio 
 mkopo wa biashara sh
sh
metro julius reuben mbiduka 
 susan ernest kisanji 
 valerian faustin tesha 
 pili hamisi mwamba 
 em trucking co
ltd 
 rochoice engineering works ltd 
 thomas mjewa osward 
 jonat hussein msuya 
 aisha leonard mhina 
 laurential 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma michael mvungi medson andrea sanga 
 isaka juma mseme 
 malongoza hesaya godson 
 makala idi makala 
 samweli frank samweli 
 nicolaus wilson mushi 
 tuhuma za wizi wa kughushi uliofanywa na wafanyakazi wa tpb bakaa ya fedha za tuhuma za wizi wa kughushi uliokuwa umefanywa na watumishi wa benki ya posta tanzania iliyokuwa imejumuishwa na ma pato mbalimbali ya baadae sundry receivables imeongezeka kutoka shilingi kufikia tarehe disemba hadi shilingi disemba 
tuliambiwa kuwa benki ilipeleka madai ya bima ya shilingi kwa shirika uliofanywa na wafanyakazi wa benki kipindi cha miaka iliyopita na nyongeza ya madai inayofikia shilingi ilipelekwa shirika la bima katika kipindi cha mwaka ulioishia tarehe 
zaidi ya hayo ukaguzi ulibaini kuwa mnamo mwezi machi shirika la bima lilithibitisha kuwa litarejesha shilingi na asilimia ya fedha hizi ambazo ni shilingi zilishalipwa kupitia cheki na
 ya tarehe 
benki ilidai na kupata shilingi kutoka ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mafao ya dafrosa mushi aliyekuwa ameachishwa kazi mwezi machi 
hadi tunamaliza ukaguzi mwezi machi madai ya bima kwa wizi wa kughushi uliokuwa umefanywa na watumishi wa benki ya posta tanzania ya kiasi cha shilingi yalikuwa hayajalipwa na shirika la bima na kiasi kilichotakiwa kurejeshwa na shirika la bima mbali na madai hayo ya muda mrefu ya kiasi cha shilingi kilikuwa bado hakijathibishwa zaidi ya hayo ukaguzi ulibaini kuwa mchanganuo wa umri wa madeni na orodha ya watumishi waliokuwa wamehusika na wizi wa kughushi haikuwa imeandaliwa kwa ajili ya ukaguzi
pia hapakuwepo na tengo la madeni chechefu lililokuwa limetengwa kwenye hesabu kwa ajili ya deni lilotajwa hapo juu kwa hiyo wakaguzi hawakuweza kujiridhisha kwa uhakika kuhusu ukusanyaji wa fedha zilizotajwa hapo juu
 usimamizi wa uwekezaji uwekezaji katika maeneo mengine ni changamoto ambazo ni muhimu na zinahitaji mipango mikakati madhubuti kama mtu analenga kupata faida au kufikia lengo alilokuwa amelikusudia
upembuzi wa uwekezaji katika sehemu mbalimbali kunakofanywa na baadhi ya mashirika ya umma ulibaini baadhi ya mapungufu kama yalivyoorodheshwa hapo chini 
 jitihada pungufu katika kusimamia mkataba wa kuchangia gesi na panafrican energy t company limited upembuzi wa mikataba mbalimbali ya kuchangia gesi psas iliyokuwa imeingiwa kati ya serikali na tpdc kwa upande mmoja na makampuni mbalimbali kama vile songas tanzania limited na panafrican energy t company limited kwa upande mwingine ulibaini kuwa ndani ya mkataba kulikuwepo na kipengele kilichokuwa kinazitaka kampuni za uzalishaji kurejesha asilimia ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma gharama zake kutokana na mauzo ya gesi kabla ya kugawana faida
kampuni ya panafrican energy t company limited ilikuwa inarejesha gharama za uzalishaji asilimia kabla ya kugawana faida
ili kuwa na uhakika wa gharama halisi kampuni ilizotumia tpdc lazima ijiridhishe yenyewe na uhalali wa gharama zilizodaiwa kwa kufanya ukaguzi wa gharama zilizotumika na kampuni ya uzalishaji umeme kwa mujibu wa kipengele na
 cha psa kati ya serikali tpdc na psa
kitengo cha ndani cha ukaguzi cha tpdc kinatakiwa kipewe jukumu la kufanya uhakiki wa gharama zilizoingiwa na kampuni na ili kuhakikisha jukumu hilo linatekelezwa kitengo kinatakiwa kutumia utaalamu wa wataalamu kutoka idara nyingine za tpdc
tulibaini kuwa kitengo hakikuwahi kutekeleza jukumu hilo na kwa hiyo kampuni ya kuzalisha umeme inarejesha gharama zake kwa tarakimu ambazo hazijahakikiwa na tpdc
katika hali hii serikali inaonekana kuwa nje ya udhibiti wa gharama za makampuni yanayozalisha umeme ambayo ni msingi muhimu wa kugawana faida kwa pande zote mbili
 uwekezaji wa tanesco katika kampuni ya songas limited shilingi bilioni kutokana na hesabu zilizokaguliwa za kampuni ya songas limited kwa mwaka ulioishi tarehe kampuni baada ya kodi ilipata hasara ya usd 
zaidi ya hayo jumla ya madeni yalizidi jumla ya rasilimali kwa dola za kimarekani ikiashiria kwamba uwezo wa kampuni kuendelea kufanya biashara uko mashakani
hata hivyo mapato yanayozalishwa na tanesco yanaendelea kushikiliwa na songas limited kwa uwekezaji wa baadae
jumla ya kiasi kilichokuwa kimeshikiliwa hadi dise mba kilikuwa shil ingi bilioni 
kutokana na matatizo ya ki fedha inayoikumba kampuni ya songas limited kiasi kinachoshikiliwa kinaweza kuwa hatarini kurejeshwa
badala ya kiasi cha fedha kuendelea ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kushikiliwa na songas tanesco ingeweza kuwekeza kiasi hicho kwenye sehemu yenye faida
 kutokuwapo na taarifa za nyumba za ndc ukaguzi ulibaini kuwa nyumba zilizokuwa imepewa shirika la ndc kati ya miaka ya na hazikuwa zimejumuishwa kwenye jedwali la nyumba za shirika na pia hapakuwepo na mapato ya kodi ya pango iliyokuwa imekusanywa kutoka vitega uchumi nyumba hizi japokuwa shirika lilikuwa na hati miliki
orodha ya nyumba hizo ni kama ifuatavyo kitalu na
 msasani penusula yenye hati miliki na
 kitalu na
 msasani penusula yenye hati miliki na
 kitalu na
 msasani penusula yenye hati miliki na
 kutokuingizwa taarifa za nyumba hizi kwenye jedwali la nyumba za shirika kunaweza kusababisha upotevu wa nyumba hizi bila menejimenti kujua
 kuwekeza kwenye miradi isiyokuwa na tija sehemu ya ya sheria ya nssf na
ya mwaka inaipa nguvu bodi ya wadhamini ya nssf kuwekeza kwenye miradi yenye tija
upembuzi wa mikataba ulibaini kuwa kiasi kikubwa cha fedha kilikuwa kimekopeshwa kwenye makampuni mbalimbali ambayo ilikuwa haina tija kiuchumi na kibiashara kama inavyotakiwa na sehemu ya sheria iliyotajwa hapo juu
zaidi ya hayo kipengele na
 cha sera ya mfuko wa uwekezaji ya mwaka inataka mfuko kuachana na kuwekeza kwenye miradi ambayo haina tija
hata hivyo ifuatayo ni orodha ya mikopo ambayo imebainika kutokuwa na tija na ambayo nssf haijafikia uamuzi wa kuachana nayo kama inavyotakiwa kisheria ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na mkopaji mapungufu 
kilimanjaro bazaar sh at p
a mkopaji alishinda kesi baada ya nssf kumshitaki mkopaji aliyeshindwa kulipa deni na baadaye nssf iliamriwa kulipa sh
 milioni
nssf ilikata rufaa tarehe na hadi aprili kesi ilikuwa haijaanza kusikilizwa
mbowe hotels limited sh at p
a and p
a mkopaji alishindwa kulipa na mfuko ulilazimika kumshitaki ambapo kesi haijaisha
emunio tanzania limited usd 
 at p
a usd mkopaji alishindwa kulipwa na baadaye ilibainika kuwa kampuni ipo kwenye mchakato wa kujiunda upya na mazungumzo na mwekezaji yalikuwa yakiendelea ambapo hisa ambazo zingelipwa na muwekezaji zingetumika kulipa mkopo wa nssf
ubungo plaza limited upl sh 
 at p
a utaratibu wa kurejesha mkopo ulibadilishwa kwa kuzingatia hali ya kifedha ya mkopaji na sasa mkopo utarejeshwa mwezi machi 
kagera sugar company limited sh billions at p
a mkopaji ameshindwa kulipa faida ya tozo la mkopo wake na matokeo yake faida ya tozo la mkopo limefikia kiasi cha sh
 milioni kufikia tarehe mei 
serikali ilipendekeza mkopaji asamehewe faida ya tozo la mkopo kwa asilimia ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mkopaji akakubali kusamehewa na bakaa iliyobaki kuwa capitalized 
general tyre east africa usd at p
a notisi ya kushindwa kulipa deni imetumwa kwa mkopaji
continental ventures t limited usd 
 millions mkopwaji ameshindwa kutimiza wajibu wake
katani limited usd 
 millions mkopaji ameshindwa kulipa mkopo wake
kiwira coal power company limited sh usd mkopwaji ameshindwa kurejesha mkopo kwa mujibu wa mkataba
menejimenti ya nssf haizingati sehemu na
 ya sera ya uwekezaji ya mfuko ya mwak pamoja na sheria ya mfuko na
 ya mwaka 
 uwekezaji katika hisa za kawaida zisizokuwa na mapato nssf sh
 upembuzi wa vitega uchumi ulibaini kuwa nssf imewekeza kwenye makampuni mbalimbali kwa njia ya hisa za kawaida na hakuna ushaidi kuwa hivi karibuni nssf itapata gawiwo kutoka kwenye makampuni hayo
historia inaonyesha kuwa hakuna gawiwo limewahi kutolewa na makampuni hayo
kwa ujumla kuwekeza kwenye makampuni hayo kumebainika hauna tija
orodha ya makampuni husika ni kama ifuatavyo jina la kampuni bakaa sh
maelezo tanzania oxygen ltd hakuna tamko la gawiwo tanzania housing bank liko chini ya muflisi st adili bank corp ltd mkopo huu ni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma utata mtupu cdc mbeya cement hakuna tamko la gawiwo ubungo plaza hakuna tamko la gawiwo tanre share hakuna tamko la gawiwo hepz quality group share hakuna tamko la gawiwo ppl pension properties hakuna tamko la gawiwo jumla mifano hii michache inayoashiria udhaifu wa uwekezaji wa nssf inapaswa ichukuliwe kwa uzito maalum
hii ni kwa sababu ukifanya mchanganuo wa mikopo ambayo imetolewa kwa makampuni ya watu mbalimbali karibu ya mikopo yote imethibitika kutokurejeshwa
mbaya zaidi inapelekea menejimenti ya mfuko kuhangaika na kesi nyingi zilizopo mahakamani
ili kuhakikisha usalama wa fedha za wanachama wa mfuko nssf inapaswa kupembua taratibu za uwekezaji na idara ya uwekezaji ya shirika kuhakikisha kwamba fedha za wanachama zinatumika vizuri na siyo kuziwekeza kwenye miradi ambayo haina tija
 mkataba wa kubadilishan madeni kati ya shirika la bima na serikali
katika miaka iliyopita serikali ililikopesha shirika la bima la taifa kwa ajili ya kulipa madeni ya haraka na ilipofika mwanzoni mwa mwaka huu kiasi cha shilingi kilionekana ndiyo bakaa ya deni
katika kikao cha bodi cha kilichofanyika tarehe kilitoa taarifa kwamba serikali inafikiria kufuta deni lake la shilingi bi lioni 
 ambalo ililikopesha shirika la bima mwaka kununua chuo cha bima kilichopo mikocheni chenye thamani ya shilingi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na kulifuta deni lililobaki la shilingi 
makubaliano hayo ya kubadilishana deni hilo yalisainiwa mwezi novemba kati ya wizara ya fedha na shirika la bima la taifa
baada ya hapo serikali ikawa imekinunua chuo hicho kwa thamani ya shilingi na kulingana na makubaliano ya mkopo ikawa kuna bakaa ya shilingi ambayo haijarejeshwa
hata hivyo kulingana na maelezo ya menejimenti walisema kuwa makubaliano yaliyofikiwa na serikali ya kubadilishana deni hilo kwa kununua chuo cha bima ambacho kilifanyiwa tathmini upya kwa shilingi na kubaki bakaa ya deni ya shilingi 
makubaliano hayo mapya hayakutekelezwa na hakuna uthibitisho wa maandishi uliopatikana lakini taarifa hizo zimeweza kuonekana kwenye hesabu za shirika kinyume na taratibu za uhasibu
 uhamishishaji wa deni la mkopo la nssf wenye kutia shaka kutoka meditech kwenda emunio tanzania limited mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii nssf ulitoa mkopo wa shilingi kwa meditech tarehe aprili na makubaliano ya muda wa malipo ulikuwa mwezi disemba 
baadaye ilifahamika kwamba muda wa kuanza kulipa mkopo ulibadilishwa na kuwa tarehe juni 
makubaliano ya kubadilisha muda mpya wa kuanza kulipa mkopo hayakuweza kupatikana kwa ajili ya ukaguzi
mawasiliano ya karibuni yaliyofanywa na mfuko kuhusu mkopo imeonekana yakifanywa na emunio tanzania limited kama ndiye mkopaji
utaratibu wa kisheria wa kuhamisha mkopo kutoka kwa meditech ltd kwenda ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwa emunio tanzania ltd haukuweza kujulikana kwa kuwa hakukua na nyaraka zozote zilizowasilishwa kwa ukaguzi kuhusiana na suala hilo
uhamisho huo wa deni kutoka meditech kwenda emunio tanzania limited ambayo ni moja kati ya makampuni sugu ya ulipaji madeni na iko katika mchakato wa kubadilisha umiliki katika aya yenye kichwa cha habari kisemacho utoaji mikopo katika mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii nssf hauna tija kibiashara na kiuchumi hali hii inaashiria hatari kuhusiana na mchakato mzima wa mkopo na hasara iliyo mbele
 malipo yenye kutia shaka ya nic uk loyds akaunti namba dola za kima rekani kwa benki ya posta ukaguzi ulibaini malipo yaliyofanyika katika akaunti ya benki namba yenye thamani ya dola za kimarekani tarehe agosti lakini katika usuluhisho wa benki ikabainika kwamba malipo hayo yalilipwa kimakosa na benki
ilibainika pia kuwa malipo hayo yalifanywa na benki kwa maelekezo na idhini ya meneja mkuu wa shirika na mkurugenzi wa fedha na utawala tarehe agosti 
menejimenti ilipingana na maelezo ya benki kwa barua ya tarehe novemba iliyokuwa na maelezo kwamba haijawahi kutoa maelekezo yeyote kuhusiana na malipo hayo na benki inawajibika kwa hasara hiyo na inatakiwa irejeshe fedha hizo haraka kwenye akaunti ya shirika hilo
menejimenti ya shirika imefanya juhudi ya kurejeshewa fedha na hatimaye mwezi julai wakati tunafanya ukaguzi taarifa ya benki ilionyesha shirika limeingiziwa fedha kwenye akaunti yake kutoka lloyds kiasi cha dola za kimarekani 
hata hivyo hapakuwa na taarifa zozote zilizotolewa na benki kuhusiana na fedha zilizoingia kwenye akaunti lakini ikaonekana ni marejesho ya fedha zilizoibiwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ingawaje malipo hayo yalionekana dhahiri ni ya kugushi lakini hakuna ushahidi wowote uliopatikana ulioonyesha kuwa menejimenti ilitoa taarifa kwa mamlaka husika kwa ajili ya uchunguzi na hatua za kisheria kuchukuliwa
 mapungufu yaliyobainika kati ka kutekeleza mkataba wa makubaliano wa uwakala kati ya tpb na tpc utekelezaji wa mkataba wa makubalino ya uwakala kati ya benki ya posta na shirika la posta tanzania ulibainika kuwa na mapungufu
baadhi ya mapungufu hayo ni kama ifuatavyo i amana zaidi kwenye shirika la posta tanzania mapato ya baadaye receivables yaliyokuwa yameonyeshwa kwenye hesabu za mwaka ulioshia tarehe yalikuwa shilin gi ambazo zilijumuisha amana zaidi za shirika la posta tanzania
mchanganuo wa kiasi cha amana zaidi cha shilingi ni kama ilivyoon yeshwa kwenye jedwali lifuatalo akaunti na
maelezo ya akaunti 
 sh
 sh
 tpc excess deposits current balance tpc excess old balance jumla shirika la posta tanzania ni wakala wa benki ya posta tanzania
shirika la posta tanzania lina wajibu wa kukusanya amana za wateja wa benki ya posta tanzania pamoja na kulipa wateja wa benki hiyo kwa niaba ya benki ya posta
shirika la posta tanzania linatakiwa kutuma amana za wateja benki ya posta baada kutoa fedha ilizolipa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wateja wa benki wa posta
amana zaidi zinatakiwa zitumwe kwenye akaunti ya makusanyo ya mkoa ndani ya wiki mbili toka tarehe ya kukusanya amana hizo
hata hivyo ilibainika kuwa ba kaa ya deni toka shirika la posta mwishoni mwa mwaka ilikuwa ni kubwa ikiashiria kwamba shirika la posta tanzania halikuwa likituma amana zaidi za wateja kwa mujibu wa mkataba
taarifa hizo hapo juu zinaonyesha kuwa bakaa ya amana zaidi za wateja wa benki ya posta zilizokuwa zimeshikiliwa na shirika la posta tanzania ziliongezeka kwa shilingi kutoka shilingi kufikia tarehe disemba na shilingi kufikia tarehe disemba 
hii inaonyesha kuwa hakuna juhudi zilizofanywa na menejimenti ya benki ya posta tanzania kuhakikisha amana za wateja zaidi zinapokelewa kutoka shirika la posta tanzania
zaidi ya hayo mchanganuo wa umri wa bakaa ya deni haukutolewa kwa ajili ya ukaguzi
kutokulipwa amana zaidi za wateja wa tpb kutoka kwa tpc zinapunguza uwezo wa kifedha wa benki ya posta tanzania na hivyo kuipelekea benki kuwa na upungufu wa fedha usio wa lazima
ii wizi wa kughushi uliofanywa na watumishi wa shirika la posta upembuzi ulibaini kuwa fedha zilizotolewa withdraws na watumishi wa shirika la posta uliongezeka kutoka shilingi mwaka nakufikia shilingi mwaka bakaa iliyotajwa hapo juu inajumuisha kiasi cha fedha shilingi ambazo kwa muda mrefu zilikuwa kwenye mgogoro na shirika la posta tanzania tangu mwaka na kiasi kilichobaki cha shilingi kilikuwa hakijafanyiwa usuluhisho na shirika la posta tanzania au benki ya posta haikuthibitisha kufanya usuluhisho huo
pia hapakuwepo na tengo la deni chechefu lililokuwa limefanywa kwenye mahesabu kutokana na wizi wa kughushi wa fedha za kuto withdraws licha ya bakaa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuthibitishwa kutokurejeshwa na kiasi cha fedha hizo kuwa kwenye mgogoro kwa miaka mingi
kutokana na yaliyoelezwa hapo juu ukaguzi haukuweza kubaini kiasi halisi na uwezekano wa marejesho ya fedha zilizoibwa na watumishi wa shirika la posta kinachofikia shilingi kilichoonyeshwa kwenye hesabu za mwaka husika
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya kumi usimamizi wa raslimali watu 
utangulizi matokea ya kaguzi mbalimbali zilizofanyika kwa mwaka wa fedha yameonyesha mapungufu katika kusimamia raslimali watu
tulibaini ajira zisizofuata taratibu za ajira utunzaji mbovu wa kumbukumbu za wafanyakazi upungufu wa wafanyakazi wafanyakazi kutokuwa na mikataba upendeleo katika ajira na kutolipwa kwa makato kwenye mifuko ya pensheni na matumizi mabaya ya wataalamu
madhara ya mapungufu hayo hapo juu ni pamoja na kuacha kazi kwa wafanyakazi wafanyakazi kukosa ari ya kufanya kazi na kukosekana ufanisi
maelezo ya kina ya matatizo hayo hapo juu yanatolewa kama ifuatavyo 
 utunzaji mbovu wa kumbukumbu za wafanyakazi
ukaguzi wa mafaili ya wafanyakazi uligundua kuwa kumbukumbu muhimu za wafanyakazi hazikuwekwa kama inavyotakiwa
kumbukumbu kama vile mikataba ya ajira nakala za vyeti barua za ajira taarifa za kupandishwa vyeo uhamisho ongezeko la mishahara n
k hazikutunzwa vizuri kama inayoonekana kwenye jedwali hapa chini na
taasisi mapungufu
tanapa kati ya mafaili ya wafanyakazi tuliyoangalia mafaili ndiyo yalikuwa na kumbukumbu za kutosha
chuo cha ustawi wa jamaa kumbukumbu za wafanyakazi wa mkataba hazikuwepo
nssf mikataba ya ajira nakala za vyeti barua za ajira taarifa za kupandishwa vyeo uhamisho ongezeko la mishara n
k hazikuwepo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 kupima utendaji kazi wa wafanyakazi mashirika mengi yalionekana kukosa mifumo mizuri ya kupima utendaji wa wafanyakazi wao hivyo kupelekea kutojua ubora na ufanisi wa kazi za wafanyakazi
pia kuna baadhi ya mashirika yaliyokuwa na mifumo ya kutathmini utendaji ambayo haijaweza kutumika ipasavyo
 mapungufu katika usimamiz wa mikataba ya ajira sheria ya ajira na
ya mwaka inamtaka mwajiri kuweka mikataba ya ajira yenye taarifa zifuatazo jina umri jinsia mahali alipoajiriwa kazi atakayofanya tarehe ya kuanza kazi masaa ya kazi mshahara na mafao mengine na namna ya yatavyolipwa
hata hivyo kwa mwaka huo mashirika ya umma yaligundulika kutokuwa na mikataba na wafanyakazi wake kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini
na
taasisi mapungufu 
mamlaka ya bandari tanzania kwa mwaka wa fedha ulioshia tarehe juni mamlaka ya bandari iliajiri wafanyakazi kwa mkataba wa muda kati ya miezi sita na miaka mitatu 
hata hiyo mikataba yote haikuambatana na taarifa zingine kama inavyotakiwa kisheria
shirika la utangazajia tanzania
tbc ilimwajiri meneja mmoja mwezi disemba bila kuwa na mkataba wa ajira kinyume na kifungu na
 cha kanuni za utumishi wa shirika hilo
dawasco hapakuwepo na mkataba wa afisa mmoja aliyeajiriwa kwa kipindi cha mkataba
 upungufu wa wafanyakazi kati ka baadhi ya mashirika katika kaguzi za miundo ya mashirika ilibainika kuwepo matatizo ya upungufu wa wafanyakazi katika miundo hiyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ambapo tunaona kuwa malengo ya mashirika yanaweza yasifikiwe kwa sababu ya ukosefu wa muundo hiyo
vilevile mgawanyo wa kazi katika sehemu zingine ulikuwa mgumu kwa sababu ya upungufu wa wafanyakazi na hivyo kupunguza ufanisi katika utendaji na uimarishwaji wa muundo wa ndani kama inavyoonekana kwenye jedwali hapa chini shirika idara upungufu shirika la tija tanzania utumishi nafasi za wakurugenzi zipo wazi
mkurugenzi wa mafunzo na mkrugenzi wa utumishi na utawala
shirika la hifadhi za taifa utumishi nafasi za mameneja zipo wazi
nssf ofisi ya wilaya ya geita uhasibu kuna mhasibu mmoja tu anayeshughulikia masuala yote ya kihasibu hivyo kufanya udhibiti wa mfumo wa ndani kushindwa kufanya kazi vizuri
udsm chuo cha uandishi wa habari na mawasilano ya umma uhasibu kitengo cha uhasibu kina mtu mmoja tu
temdo ubunifu na teknolojia mkurugenzi mkuu uhasibu nafasi ya mkurugenzi mkuu iko wazi mkuu wa kitengo cha ubunifu na mhasibu ziko wazi pia
 uhamisho wa aliyekuwa mkurugenzi wa utumishi na utawala kwa nia ya kumshusha daraja
ukaguzi uliofanyika kwenye usimamizi raslimali watu umegundua mapungufu yafuat ayo kwenye uhamisho wa aliyekuwa mkurugenzi wa utumishi na utawala nssf
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bodi ya wadhamini katika kikao chake cha tarehe iliidhinisha mapendekezo ya uongozi kuhusu kumhamisha aliyekuwa mkurugenzi wa utumishi na utawala kwenda mkoa wa kilimanjaro kuwa meneja wa ofisi ya mkoa
kifungu cha 
 kanuni za utumishi za shirika bodi ndio yenye mamlaka ya kumteu mkurugenzi hivyo uongozi wa nssf kupendekeza kutengua uteuzi wa mkurugenzi haikuwa sahihi
barua ya uhamisho ilijumuisha sharti la kuwekwa mkurugenzi huyo kwenye majaribio ya kipindi cha miezi sita na baada ya hapo anaweza kuthibitishwa kazini na kwamba mshahara atakao lipwa utakuwa ule wa mkurugenzi
mkurungezi huyo alianza kulalamika kuwa ameonewa kwa kuandika barua kwa mkurugenzi mkuu wa nssf tarehe na na mkurugenzi mkuu alimjibu kuwa anachukulia suala hilo kama limefungwa na halihitaji malumbano zaidi
vilevile mkurugenzi mkuu kupitia barua na
nssf pf alimtishia mlalamikaji kuwa atamchukulia hatua za kinidhamu endapo ataendelea kulalamika bila kutatua tatizo la mlalamika
mnamo tarehe mlalamikaji alimwandikia mwenyekiti wa bodi akimweleza kuwa hajatendewa haki lakini hata hivyo mwenyekiti wa bodi hakumjibu hadi baada ya miezi kumi na nane ndipo alipomjibu akimweleza kuwa kweli anakiri kuwepo na matatizo wakati wa uhamisho wake na kukiri kulifanyia kazi suala lake lakini mpaka sasa suala hili bado halijapatiwa ufumbuzi
 ajira ya mkurugenzi na ut umishi na utawala asiyekuwa na sifa baada ya kuhamishwa kwa aliyekuwa mkurugenzi wa utumishi na utawala kama ilivyoonekana kwenye aya hiyo hapo juu bodi ya wadhamini katika kikao chake cha kilichofanyika mwezi ilimwajiri mkurugenzi mpya kwenye nafasi iliyoachwa wazi na mkurugenzi wa utumishi na utawala aliyehamishiwa kilimanjaro
mkurugenzi mpya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma alipewa mkataba wa miaka mi tatu kuanzia septemba 
hata hivyo kulingana na kanuni za utumishi za nssf imebainika kuwa mkurugenzi wa utumishi na utawala anatakiwa kuwa na cheti cha stashahada ya uzamili na uzoefu wa miaka saba katika nafasi kama hiyo
hata hivyo mkurugenzi aliyeajiriwa hakuwa na sifa za kuajiriwa kwani hana cheti cha uzamili kwani upembuzi wa mafaili yake haukupata vyeti kuthibitisha kuwa alikuwa na sifa za kutosha na uzoefu wa miaka saba katika kazi hiyo
 kutokuzingatia sheria za ajira wakati wa ukaguzi tuligundua kuwepo kwa uvunjwaji wa sheria za ajira ambapo ajira zilifanyika bila kufuata taratibu zilizowekwa mfano wa baadhi ya mapungufu hayo ni pamoja kuajiri watu ambao hawajafikisha sifa na uzoefu wa kutosha kushika nafasi walizopewa kuajiri watu bila kutangaza nafasi hizo
pia kulikuwa na wafanyakazi walioajiriwa wakiwa na umri mkubwa kuliko kawaida
pia kulikuwa na idadi kubwa ya wafanyakazi walioacha kazi kwa mwaka husika
matatizo hayo yalitokea kwenye mashirika ya nssf tsn na tpa
 matumizi mabaya ya wataalamu nssf ukaguzi wa usimamizi raslimali watu uliofanyika katika shirika la hifadhi ya jamii nssf uligundua kuwepo kwa matumizi mabaya wa wataalamu ambapo wafanyakazi walionekana kupangiwa kazi ambazo hawajasomea
kwa mfano kuna mfanyakazi mwenye taaluma ya juu ya uhasibu cpa amepangiwa idara ya ulinzi kama mlinzi mwandamizi
pia kuna mfanyakazi mwingine mwenye sifa hiyo hiyo alipangwa masijala bila sababu za msingi
 kutowasilisha maka to ya kisheria ukaguzi umegundua kuwa baadhi ya mashirika yamekuwa yakifanya makato ya kisheria kama vile kodi ya mapato michango ya pensheni na saccos bila kuziwasilisha kwenye mamlaka husika kinyume na sheria za nchi
vilevile ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mashirika yalizimika kulipa tozo ambazo zingeepukika endapo michango hiyo na kodi hizo zingewasilishwa mapema
hadi tarehe juni shirika la posta lilikuwa na makato ambayo yanayokaribia jumla ya shilingi 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya kumi na moja utawala bora 
 utangulizi utawala bora unahamasisha ulazima wa mashirika ya umma kuwa na sera bora za kusimamia raslimali
katika kuhakikisha usimamizi bora wa raslimali shirika linahitaji kuwa na taratibu ambazo zitalifanya kuwa na udhibiti madhubuti ambao utaondoa kama sio kupunguza udanganyifu wizi uzembe na utendaji wa kazi usiokuwa tija
shirika linapaswa kujipanga na kuandaa mipangilio ambayo itahimiza uwazi na mifumo ya ndani madhubuti
hivyo muundo wa shirika unapaswa uwezeshe katika kujipima kwa mfano kuanzishwa kwa vitengo vya ndani vya ukaguzi bodi ya zabuni vitengo vya kusimamia manunuzi kamati za ukaguzi pamoja na kuhakikisha kuwa kunakuwepo ukaguzi wa ndani ulio huru
zaidi ya hayo mashirika yanatakiwa kuwa na maadili ya kazi mpango wa huduma kwa jamii mpango wa shirika bajeti za mwaka sambamba na bodi za wakurugenzi makini kwa ajili ya kufanya maamuzi makubwa na makini ya shirika
madhumuni ya utawala bora katika undeshaji kazi za kila siku ni kwa shirika husika kuwajibika kikamilifu na kutimiza matakwa na matarajio ya wadau kiuchumi na kijamii
kwa hivyo sura hii inaeleza kwa ufupi udhaifu uliobainika wakati wa kaguzi za mashirika ya umma unaohusu mambo ya utawala bora ambayo yalionekana ni muhimu kuyaweka bayana ndani ya sura hii ya taarifa ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
upembuzi wa utendaji wa vitengo vya ndani vya ukaguzi pamoja na miundo ya bodi za wakurugenzi na shirika mapungufu 
tcra kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa na hapakuwepo na ushahidi kuwa taratibu za kihasibu na za manunuzi zilifuatwa
mamlaka iliingia mkataba na tac associates tarehe februari kufanya kazi ya ukaguzi wa ndani kwa gharama ya malipo ya shilingi kwa mwaka lakini hapakuwepo na taarifa za ukaguzi wa ndani zilitolewa kwa ajili ya ukaguzi wa mwaka 
tbc kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa 
muwasa kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa 
tuwsa kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa 
neec kitengo cha ukaguzi wa ndani hakikuwa kikifanya kazi katika mwaka 
dib kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa 
buwasa kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa 
luwasa kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa 
tuwsa kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa 
tsn kitengo cha ukaguzi wa ndani hakijaanzishwa 
bot gavana wa benki kuu ambaye pia ni afisa mtendaji mkuu ni mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi
pia manaibu watatu wa gavana ni wajumbe wa bodi na kutokana na sehemu ya cha sheria ya benki ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuu ya mwaka mmoja wao ni naibu mwenyekiti
menejimenti imechukua asilimia ya wajumbe wa bodi
soko la kariakoo bodi ya wakurugenzi ilivunjwa mwaka kwa madai ya kutofanya kazi kimakini na kikamilifu kwa hivyo shirika linafanya kazi chini ya bodi ya ushauri iliyoteuliwa na jiji la dar es salaam tangu wakati huo
bodi ya ushauri ya soko la kariakoo inaundwa zaidi na wakuu wa idara wa jiji la dar es salaam bila ya kuwa na muda maalumu wa ujumbe au muda wa bodi
mwenendo huu hauendani na sheria iliyolianzisha soko la kariakoo ya mwaka 
bodi ya biashara za nje bodi ya wakurugenzi iliendelea kuwepo ofisini hata baada ya kwisha kwa muda wake tarehe machi na bodi mpya iliteuliwa mnamo tarehe januari ikichelewa kuanza kazi kwa miaka miwili
kuchelewa kwa kuanzisha bodi ya wakurugenzi kuliipelekea bodi kufanya mikutano minne isiyokuwa ya kisheria
cosota uchelewashaji wa kuteua bodi ya wakurugenzi mpya kulisababisha maamuzi muhimu ya uendeshaji wa shirika ya muda mrefu kutokufanyika kwa kipindi hicho
nacte muda wa baraza la uongozi uliisha mnamo tarehe septemba lakini uteuzi wa baraza jipya ulichelewa kufanywa hadi julai hivyo baraza lilijiendesha bila ya kudhibitiwa
kitengo cha ndani cha ukaguzi kinasimamiwa na kuendeshwa na mtu mmoja tu ambaye ni mkaguzi mkuu wa hesabu za ndani cia ambaye pia anajishuhulisha na kazi za kila siku za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kufanya ukaguzi wa awali wa malipo pre audit kabla hayajalipwa na hivyo kutia dosari uhuru wa kitengo hicho
nssf mjumbe wa bodi ya wadhamini anatoa huduma za uwakili kwa mfuko kupitia kampuni yake ya sheria
katika mwaka shilingi zililipwa kwa kampuni hiyo kwa kuendesha kesi ya wafanyakazi wawili waliokuwa watumishi wa nssf
kuna ushahidi wa kutosha wa mgongano wa kimaslahi na uwezekano wa kufanya hila ya kupata kazi hiyo na hata kushawishi kiwango cha malipo
baadhi ya wakaguzi wa ndani wa mashirika ya umma wanafanya kazi ya kukagua malipo katika hatua za awali kabla hayajalipwa pre audit na hivyo kuwa sehemu ya waidhinishao malipo
mfano mamlaka ya bandari tanzania na benki kuu ya tanzania
pia kulikuwepo na baadhi ya wakaguzi wa ndani kuwa wajumbe wa bodi za zabuni hivyo kupelekea kutia dosari uhuru wa wakaguzi wa ndani kutokana na mgongano wa kimaslahi
 upembuzi wa bodi za wakurugenzi kutodhibitiwa kwa marupurupu ya bodi za wakurugenzi bodi za wakurugenzi ni vyombo vya juu vyenye majukumu ya kusimamia utendaji wa mashirika ya umma kwa kutumia madaraka ya kisheria zilizopewa bodi katika kutekeleza majukumu yake ya kiusimamiz i
na kwa kutambua kuwa wajumbe wa bodi hizo ndio waandaaji wa sera wakiwa na madaraka ya kuachisha kazi watumishi ikiwa ni pamoja na kujipangia marupurupu yao ni dhahiri kuwa watajipangia marupurupu makubwa na menejimenti ya mashirika husika kutokuwa na mamlaka ya kukataa mapendekezo ya marupurupu hayo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tukirudi na kukumbuka miaka ya nyuma wakati ilipokuwepo kamati teule ya mashirika ya umma standing committee of public organisations scopo ambapo moja ya kazi zake ilikuwa kuidhinisha ada za wakurugenzi na marupurupu mengineyo na kufanya ile dhana ya check and balance kufanya kazi kwa uwazi kuonekana umuhimu wake
matokeo ya upembuzi yakinifu wa ada ya wakaguzi umeonyesha kuwa kumekuwepo na hali ya kufanana karibu ya mashirika yote ya umma hapa tanzania
posho wanazojilipa wakurugenzi wa bodi ikiwemo posho za vikao usafiri ada ya wakurugenzi ni kubwa sana ukilinganisha na hali ya uchumi ya tanzania
posho hizi zinatofautiana kati ya shirika moja na lingine kutegemeana na uwezo wa kifedha na uwezo wa kujiendesha kwa faida kwa shirika husika
kwa maoni yangu baadhi ya marupurupu wanayojilipa wajumbe wa bodi za wakurugenzi ni ya juu sana
kutowajibika kwa bodi za wakurugenzi mkutano wa uwajibikaji katika mashirika ya umma uliofanyika tarehe na januari hususani kupembua utendaji wa mamlaka ya bandari tanzania shirika la umme na ugavi tanzania shirika la maendeleo ya mafuta tanzania kampuni ya maji dar es salaam tanroads na shirika la ndege tanzania ulibaini kuwa utendaji wa bodi za wakurugenzi ni wa mashaka na hakuna juhudi zozote za kupima utendaji kazi wake
wakurugenzi wa bodi za mashirika ya umma wamekuwa wakiendelea na kuzitumikia bodi zao hata mara baada ya muda wake kuisha kisheria na wakati mwingine wanateuliwa kuendelea kuziendesha bodi hata kama utendaji kazi wao hauridhishi na umekuwa ukipungua muda hadi muda
kwa maoni yangu na kwa kuzingatia maazimio ya mkutano wa uwajibikaji katika mashirika ya umma iliazimiwa kuwa kuna haja ya kuwapa nguvu ya kisheria wakurugenzi wa bodi katika suala zima la kuwateua watendaji wakuu wa mashirika wanayoyasimamia badala ya rais wa jamhuri ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ya mungano
rais abakiwe na jukumu la kuwateua wenyeviti wa bodi za wakurugenzi
serikali itapaswa kuingia mkataba wa kiutendaji na bodi za wakurugenzi za mashirika ya umma na kupanga malengo ambayo watatakiwa kuyatekeleza wakati wa kipindi cha kuitumikia bodi
malengo hayo yatakuwa wazi kwa umma na yatatumika kuipima bodi na kufanya uamuzi wa bodi kuendelea na kipindi kingine cha miaka mitatu
kwa hali hiyo bodi zitatakiwa kusaini mkataba wa kiutendaji na watendaji wakuu wa mashirika yao ambao pia watawasaini mkataba wa kiutendaji na wasaidizi wao na pia wasaidizi wao watawasaini mkataba wa kiutendaji na wafanyakazi walioko chini yao
 udhaifu uliobainika kati ka upembuzi wa kamati za ukaguzi na shirika mapungufu 
tbc kamati ilikutana mara moja mwaka 
cda kamati haikuwa na mjumbe aliyekuwa na ujuzi wa kihasibu
nemc kamati ilikutana mara mbili tu kwa mwaka wakati inatakiwa kukutana mara nne kulingana na sheria ya fedha na
muwsa kamati ilikutana mara moja mwaka 
buwasa hakuna kamati ya ukaguzi 
iae hakuna kamati ya ukaguzi 
luwasa hakuna kamati ya ukaguzi 
mwl
nyerere memorial academy wajumbe wa kamati ya ukaguzi ni miongoni mwa watendaji wa chuo hivyo kushindwa kufanya maamuzi na kazi za kamati kwa uhuru na kwa ufanisi
mwauwasa hakuna kamati ya ukaguzi 
isw hakuna kamati ya ukaguzi 
tpdc hakuna kamati ya ukaguzi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
iaa hakuna kamati ya ukaguzi 
dib hakuna kamati ya ukaguzi 
dit hakuna kamati ya ukaguzi 
muwsa kamati ilikutana mara moja mwaka 
tuwasa mtendaji mkuu ambaye kwa mujibu ya cheo chake ni katibu wa bodi ya wakurugenzi pia ni katibu wa kamati ya ukaguzi ambayo inapaswa kutoa taarifa kwa bodi ya wakurugenzi 
nacte hakuna kamati ya ukaguzi 
wabunge waliotumikia bodi za wakurugenzi za mashirika ya umma kwa mwaka ulioishia tarehe juni dhana ya kutenganisha majukumu ya mihimili mitatu serikali bunge na mahakama ilikuwa kuhakikisha kazi zinafanywa kwa misingi iliyowekwa na kukubalika
kinyume na dhana hii ilibainika kuwa asilimia ya wajumbe wa bodi za mashirika ya umma ni wabunge wa jamhuri ya muungano
kwa hali hiyo jukumu la kazi ya bunge ya kusimamia utendaji kazi za serikali kwa kuzingatia kanuni za utawala bora umeingia dosari
kutokana na udhaifu ulioelezwa hapo juu mkutano wa uwajibikaji katika mashirika ya umma uliofanyika tarehe na januari uliazimia na kuitaka serikali kuhakikisha wabunge hawateuliwi kuwa wajumbe wa bodi za mashirika ya umma
jedwali hili hapa chini linaloonyesha kiasi cha wabunge waliopo kwenye bodi za wakurugenzi za mashirika ya umma
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika idadi ya wajumbe idadi ya wabunge idadi ya wasio wabunge ya wabunge 
bodi ya pamba tanzania 
kiwanda cha mbolea tanzania 
bodi ya korosho tanzania 
mamlaka ya eneo la hifadhi ngorongoro 
mamlaka ya udhibiti wa mawasiliano tanzania 
mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa anga tanzania 
chuo kikuu cha mzumbe 
makumbusho ya taifa 
bodi ya chai tanzania 
shirika hodhi la mali za serikali chc 
bodi ya sukari tanzania 
bodi ya bahat nasibu tanzania 
kampuni ya huduma za bahari ltd jumla asilimia pia ilibainika kuwa maafisa wawili wa ngazi ya juu serikalini na mmoja kutoka sekta binafsi ni wajumbe wa bodi za wakurugenzi nyingi
kutokana na ukweli kwamba kazi ya wajumbe wa bodi za wakurugenzi ni kujitoa kiakili na muda katika kuendesha bodi hizo ni dhahiri kuwa wajumbe hao watashindwa kuchangia kikamilifu maendeleo ya mashirika wanayoyatumikia
mchanganuo wa wajumbe hao na bodi wanazozitumikia ni kama ifuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na mjumbe wa bodi shirika 
secretary udsm dawasco chuo kikuu mzumbe nssf nbmm n
mtumishi wa ngazi ya juu serikalini chc rah shirika la bima la taifa shirika la maendeleo ya mafuta tanzania chuo kikuu cha dar es salaam hospitali ya taifa ya muhimbili n
k 
mtu binafsi chuo kikuu cha ardhi mamlaka ya hifadhi ya eneo la ngorongoro bodi ya biashara ya nje tanzania ppf n
hii ni kinyume na matakwa ya sehemu ya ya sheria ya makampuni ya mwaka inayotaka mjumbe wa bodi asiteuliwe kutumikia bodi zaidi ya tatu
kuhakikisha uteuzi unafanywa kwa kuzingatia matakwa ya sheria kila mapendekezo ya uteuzi wa wajumbe wa bodi yatumwe kwa msajili wa hazina kama inavyo takiwa na sehemu ya ya sheria ya makampuni iliyotajwa hapo juu
 muingiliano wa maamuzi katika mashirika ya umma utoaji wa maamuzi katika mashirika ya umma umegawanyika katika sehemu kuu mbili
mosi maamuzi yanayofanywa na menejimenti za mashirika husika katika shughuli zake za kila siku kwa lugha nyingine yakiwa yanafahamika kama maamuzi ya kiutendaji
maamuzi haya utekelezaji wake ni wa muda mfupi kati ya siku miezi hadi mwaka mmoja
hatua ya pili ya maamuzi ni yale maamuzi ambayo ni makubwa na ambayo utekelezaji wake unahitaji muda mrefu na fedha nyingi
utekelezaji wa maamuzi haya ni kati ya miaka mitatu hadi mitano na kuendelea
maamuzi haya huwa yanafanywa na bodi ya wakurugenzi ya shirika husika
kwa vile mashirika ya umma yanajitegemea kisheria kwa hivyo chombo cha mwisho cha kufanya maamuzi iwe ni bodi za wakurugenzi ambazo zitawajibika kwa kutokutekeleza majukumu yake kwa umakini
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma licha ya hayo mashirika mengine kama vile bodi za udhibiti wizara mama n
k zinaweza kutoa ushauri tu lakini usichukuliwe kama ndio maamuzi ya mwisho kuhusiana na utendaji wa kazi za kila siku au za muda mrefu za mashirika
hata hivyo ilibainika kuwa serikali iliingilia shirika la hifadhi za taifa tanzania katika kufanya maamuzi yake ya muda mfupi na muda mrefu
suala hili ilihusisha wizara ya maliasili na utalii kuiamuru tanapa kulipa kiasi kikubwa cha fedha na kuingia mkataba bila ya kufuata taratibu zilizoanishwa kwenye sheria ya manunuzi
 majukumu ya msajili wa hazina katika kusimamia mashirika ya umma kama ilivyoainishwa katika tamko la msajili wa hazina cap
 na sehemu ya ya sheria ya makampuni na ya kazi ya msajili wa hazina ni pamoja na kusimamia shughuli za uendeshaji wa mashirika ya umma pamoja kufanya upembuzi yakinifu wa raslimali za serikali kwa mashirika yote ambayo umma wa tanzania una maslahi
kutoa ushauri kwa serikali kuhusu uanzishwaji wa shirika la umma na kulipatia raslimali kwa ajili ya kujiendesha
kufanya upembuzi yakinifu wa utendaji wa kifedha wa mashirika ya umma akiwa na lengo la kutoa mapendekezo ya hatua za kuchukua kama kuunganisha au kuvunja shirika la umma au kuimarisha utendaji wa shirika husika
kuhakikisha kuwa hakuna mtu anayeteuliwa kuwa mjumbe wa bodi zaidi ya bodi za wakurugenzi tatu kwa wakati mmoja isipokuwa pale ambapo anatakiwa kisheria kuwa mjumbe wa bodi zaidi ya tatu kwa wakati mmoja
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 kutokuwapo na sheria ya ku anzisha kamati za ukaguzi katika mashirika ya umma ukaguzi wa baadhi ya mashir ika ya umma ulibaini kuwa kuna baadhi ya taratibu mbalimbali zinazotumiwa katika kuanzisha kamati za ukaguzi
kanuni ya ya kanuni za fedha za umma ilizorekebishwa inaeleza uanzishaji wa kamati za ukaguzi katika wizara idara za serikali wakala wa serikali na mikoa
sheria hii haielezi uanzishaji wa kamati za ukaguzi katika mashirika ya umma na hivyo mashirika ya umma hayalazimiki kuanzisha kamati za ukaguzi
pia muundo wa kamati ulioelezwa kwenye kanuni na
 ya kanuni za fedha za mwaka inawataka wajumbe wa kamati za ukaguzi wawe maafisa wa ngazi za juu wa wizara idara za serikali wakala wa serikali na mikoa wakati ambapo mashirika ya umma yameanzisha kamati za ukaguzi kwa kufuata misingi ya utawala bora
hata hivyo imebainika kuwa baadhi ya mashirika ya umma yaliamua kuanzisha kamati za ukaguzi kwa kufuata matakwa ya sheria ya fedha za umma mwaka na kupelekea kuwapo na mkanganyiko katika kufanya tathmini ya mashirika haya
kutokana na hali ya mkanganyiko iliyoelezwa hapo juu msajili wa hazina anapaswa kutoa muongozo kwa mashirika ya umma kuhusu utaratibu wa kuanzisha kamati za ukaguzi madhubuti ili kuwa na lugha moja na taratibu sawa katika uanzishaji wa kamati hizo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya kumi na mbili matokeo ya ubinafsishaji 
 utangulizi mwanzoni mwa miaka ya tisini s serikali iliamua kutojihusisha na uendeshaji wa mashirika ya umma na kuyabinafsisha baadhi ya mashirika hayo
serikali iliamua kujihusisha zaidi na jukumu la udhibiti na kuacha shughuli za kibiashara mikononi mwa sekta binafsi
uamuzi huu ulisababishwa na sababu mbalimbali ikiwa ni pamoja na utendaji mbovu uliopelekea mashirika hayo kujiendesha kwa hasara
siyo mashirika yote yalibinafsishwa baadhi yalitengwa kwa ajili ya kubinafsishwa lakini baadae yakaruhusiwa kuendelea na biashara
serikali iliamua kuyaunda upya na yakaanza kutoa huduma kwa umma wa watanzania kama ilivyokuwa hapo awali
ubinafsishaji wa mashirika ya umma ulianza mwaka 
tume ya rais ya kurekebisha mashirika ya umma ilipewa jukumu la kusimamia shughuli nz ima ya ubinafsishaji
hata hivyo tume ivunjwa rasmi tarehe disemba baada ya kubinafsisha sehemu kubwa ya mashirika ya umma yaliyokuwa yametengwa kwa ajil ya ubinafsishaji
tarehe januari akiba ya bidhaa vifaa raslimali iliyokuwa imesalia ya mashirika ya umma zikiwa katika hatua mbalimbali za ubinafsishaji zi lihamishiwa kwa shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc
tarehe hiyo hiyo shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc lilikabidhiwa jukumu la kufanya kazi za iliyokuwa simu ltd
miongoni mwa kazi zilizokuwa zimeachwa na simu ltd zilikuwa ni pamoja na usimamiaji na uuzaji rasimali za iliyokuwa ttcl na kuchukua raslimali za pensheni kwa ajili ya kulipia madeni ya mafao ya iliyokuwa shirika la posta na mawasiliano la afrika mashariki pamoja na kuchukua jukumu la kusimamia na kuendesha kesi zote za madai zilizokuwa mahakamani
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kabla ya hapo shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc lilikuwa limerithi kazi zilizokuwa zimeachwa na loans and advance realisation trust lart na shirika hodhi la raslimali za lilokuwa shirika la ndege athco
sura hii inaelezea kwa kifupi mambo ambayo ni muhimu kuufahamisha umma yaliyotolewa kutoka taarifa za mbalimbali za ukaguzi taarifa ya mwaka ya shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc taarifa ya simu ltd na taarifa ya mwaka ya msajili wa hazina kwa mwaka ulioishia tarehe juni 
taarifa ya msajili wa hazina ni muhimu sana katika sura hii kwa kuwa yeye ndiye msimamizi wa hisa za serikali katika mashirika ya umma
 hali ya mashirika ya umma kufikia tarehe ya maandalizi ya taarifa hii mashirika ya umma hai yalikuwa yametambulika na mengine ambayo yalikuwa kwenye hatua mbalimbali aidha kufunga shughuli zake kubinafsishwa kuundwa upya au kufilisiwa
upembuzi wa taarifa ya mwaka ya msajili wa hazina ya mwaka ulioishia tarehe juni ulibaini kuwa mashirika ya umma kumi na mawili ambayo yalikuwa kwenye mchakato wa ubinafsishaji mashirika kumi na manne yalikuwa hayafanyi kazi mashirika kumi na mawili yalikuwa yako kwenye mchakato wa kufilisiwa mashirika manne yalikuwa kwenye mchakato wa kuundwa upya na shirika moja lilikuwa kwenye mchakato wa kufungwa
kwa ujumla serikali imewekeza hisa na raslimali zenye thamani ya shilingi 
kwa kifupi mashirika hayo ni kama yalivyoonyeshwa kwenye jedwali hapo chini
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na maelezo no jumla ya raslimali sh 
mchakato wa ubinafsishaji 
hayafanyi kazi 
mchakato wa kufilisiwa 
mchakato wa kuundwa upya 
mchakato wa kufungwa total 
 mashirika ya umma ambayo yako kwenye mchakato wa ubinafsishaji kutokana na taarifa ya msajili wa hazina na taarifa ya mwaka ya shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc mashirika ya umma kumi na mawili yalikuwa kwenye mchakato wa kubinafsishwa
upembuzi wa taarifa zilizotajwa hapo umeonyesha kuwa serikali ilikuwa imewekeza raslimali zenye thamani ya shilingi katika mashirika hayo ikiwa ni hisa na raslimali nyingine
mashirika ya umma ambayo yako kwenye mchakato wa ubinafsi shaji ni kama yafuatavyo na shirika ukaguzi wa mwisho jumla shilingi umiliki wa serikali maelezo 
shirika la ndege tanzania jun mchakato wa ubinafsishaji 
kiwanda cha matairi afrika mashariki jun limetengwa kwa ajili ya kuuzwa 
kampuni ya maji songwe haliko kwenye taarifa ya msajili wa hazina 
loji ya mbuga ya wanyama mikumi jun mchakato wa ubinafsishaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
morogoro leather goods haliko kwenye taarifa ya msajili wa hazina 
kitara holding ground haliko kwenye taarifa ya msajili wa hazina 
bp t ltd dec mchakato wa mauzo ya hisa za serikali za ubia na bp 
nbc t ltd dec mchakato wa mauzo ya hisa za serikali za ubia na nbc t ltd
datel tanzania limited dec mchakato wa ubinafsishaji 
tembo chipboards ltd
 dec mchakato wa ubinafsishaji 
usafiri dar es salaam uda jun litabinafsish wa hivi karibuni 
tembo chipboards ltd
 dec mchakato wa ubinafsishaji jumla serikali inapaswa kuharakisha mchakato wa ubinafsishaji wa mashirika yaliyotajwa hapo juu
 mashirika ya umma ambayo hayafanyi kazi kutokana na taarifa ya msajili wa hazina mashirika ya umma kumi na nne yalikuwa hayafanyi kazi
upembuzi wa taarifa ya msajili wa hazina imeonyesha kuwa serikali ilikuwa imewekeza raslimali zenye thamani ya shilingi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma katika mashirika hayo ikiwa ni hisa na raslimali nyingine
mashirika ya umma ambayo hayafanyi kazi ni kama yafuatavyo na shirika ukaguzi wa mwisho jumla shs umiliki wa serikali maelezo 
kisarawe brick factory kibrico halifanyi kazi
mchakato wa kuuza hiza za serikali 
kilimanjaro machine tools halifanyi kazi
raslimali zilihamishiwa ndc ili kundeleza kanda ya uuzaji bidhaa nje ya nchi
simu ltd limeacha kufanya kazi rasmi tarehe na kuhamishiwa chc mwezi mei 
loans advances realization trust lart limeacha kufanya kazi rasmi tarehe na kuhamishiwa chc mwezi mei 
mikumi wildlife lodges 
 halifanyi kazi 
mmt mang ula halifanyi kazi lilibinafsishwa na psrc
liko kwenye hatua ya kukabidhiwa kwa mwekezaji mpya st
mary international schools ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
national milling corporation halifanyi kazi
nyanza glass works juni halifanyi kazi
lilikabidhiwa kwa ndc na psrc mwezi machi 
pehcol juni halifanyi kazi 
public sector reform commission psrc halifanyi kazi 
tanzania automobile manufacturin company tamco halifanyi kazi
raslimali zilihamishiwa ndc ili kundeleza kanda ya uuzaji bidhaa nje ya nchi
tanzania fishing company tafico halifanyi kazi 
teleshop co
limited dec halifanyi kazi jumla 
 mashirika ya umma ambayo yako kwenye mchakato wa kufilisiwa upembuzi wa taarifa ya msajili wa hazina umebaini kuwa baadhi ya mashirika ya umma yalikuwa kwenye mchakato wa kufilisiwa
haya ni yale mashirika ambayo hayawezi kulipa madeni yake ya muda mfupi bila ya kuuza raslimali zake za muda mrefu
kutokana na taarifa ya msajili wa hazina serikali imewekeza hisa na raslimali zenye thamani ya shilingi kwenye mashirika hayo kumi na mawili
mashirika ya umma ambayo yako kwenye mchakato wa kufilisiwa ni kama yafuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 mashirika ya umma ambayo yako kwenye mchakato wa kuundwa upya shirika huundwa upya mara baada ya kushindwa kuendesha shughuli zake za kila siku na kushindwa kulipa madeni yake ya muda mfupi na muda mrefu
hii ni njia nzuri ya kuokoa shirika kabla ya kufikia hatua ya kufilisiwa
kutokana na taarifa ya msajili wa hazina serikali imewekeza hisa na raslimali zenye thamani ya shilingi kwenye mashirika hayo nne
mashirika ya umma ambayo yako kwenye mchakato wa kuundwa upya ni kama yafuatavyo na shirika ukaguzi wa mwisho jumla ya thamani ya raslimali za serikali umiliki wa serikal i 
basuto farm sep 
bhesco jun gidagamowd sep 
imara wood products dec 
kiltimbers co ltd dec 
mulbadaw farm sep 
murjanda farm sep 
national shipping co
ltd jun 
setchet company sep tanga rtc jun tanzania elimu supplies jun 
tanzania motor services company tmsc sept jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 kufungwa upembuzi wa taarifa ya msajili wa hazina ulibaini kuwa tanzania hotels investment co
ltd tah haliwezi kulipa madeni yake ya muda mfupi au ya muda mrefu na liko kwenye mchakato wa kufungwa
tanzania hotels investment co
ltd tah shirika linalomilikiwa asilimia mia moja na serikali limekuwa likijiendesha kwa mtaji hasi ya shilingi kama ilivyonakiliwa kwenye taarifa ya msajili wa hazina
kampuni tanzu zote za shirika hili zilishabinafsishwa na shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc
 sh
 upembuzi wa taarifa ya mwaka ya psrc ulibaini wadaiwa wa siku nyingi wenye jumla ya deni la shilingi na shirika ukaguzi wa mwisho jumla ya thamani ya raslimali za serikali shs umiliki wa serikali maelezo 
shirika la taifa la bima des mchakato wa kuundwa upya 
shirika la migodi tanzania des kuwa wakala wa serikali 
bodi ya mbegu za pamba tanzania jun 
 kurekebish wa kuwa bodi ya udhibiti 
benki ya posta tanzania des 
 mchakato wa kuundwa upya jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
uthibitisho wa deni ulifanyika kwa kuwaandikia baadhi ya wadaiwa katika kuthibitisha deni wanalodaiwa hadi kufikia tarehe disemba ambapo ni wadaiwa tu ndio waliojibu
hata hivyo kati ya wadaiwa tisa waliojibu wanne kati yao hawakukubaliana na kiasi walichokuwa wakidaiwa kwa madai kuwa taarifa za tume zilikuwa sio sahihi na zilikuwa ni zaidi ya deni wanalodaiwa
jumla ya deni lilodaiwa kuwa ni zaidi ya deni ni shilingi 
hii ina maana kuwa bakaa ya wadaiwa haikuwa sahihi
 amana za wanunuzi zis izokuwa na vielelezo sh
 mizania ya hesabu ya psrc ya tarehe disemba ilikuwa na amana za wanunuzi wa mashirika ya umma yaliyokuwa yamebinafsishwa
mashirika hayo yalikuwa na mauzo ya raslimali za umma zipatazo shilingi kutoka kwa wenye dhamana 
upembuzi wa taarifa za wenye amana zenye thamani ya shilingi ulibaini kuwa shilingi za wanunuzi wenye amana zilinakiliwa kama wadai badala ya makusanyo ya fedha taslimu bila ya kuonyesha mapato yaliyopatikana kutoka kwa wanunuzi hao
mchanganuo ufuatao unaonyesha wanunuzi wenye amana maelezo namba kiasi cha amana sh
bei ya manunuzi iliyolipwa yote bei ya manunuzi ambayo haijaonyeshwa wadaiwa wa siku nyingi fedha zilizolipwa zaidi ya bei ya manunuzi zinazosubiri idhini ya serikali ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma amana za wanunuzi zikinakiliwa vibaya husababisha overstatement kwa wadai psrc na understatement ya mapato kutoka kwa mashirika yaliyobinafsishwa
kunakili vibaya kunaweza kupelekea wizi unaotokea kwa njia ya kughushi
hapakuwepo na marekebisho ya kutambua mapato hususani kwa wenye amana ambao wamelipa fedha kamili za manunuzi ya mashirika ya umma wala wale waliolipa zaidi ya bei ya manunuzi
 gharama za ubinafsishaji ambazo hazikuwa na mikataba sh
 upembuzi wa gharama za ubinafsishaji zilizotumika ulibaini malipo ya shilingi ambazo hazikuwa na nyaraka za mikataba
mpaka wakati wa kuandika taarifa hii ya ukaguzi nyaraka hizo zilikuwa hazijapatikana na hivyo usahihi wa malipo yaliyotajwa hapo juu haukuweza kuthibitishwa
 tathmini na usimamizi baada ya ubinafsishwaji
kutokana na taarifa ya uten daji ya shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc ya mwaka ulioishia tarehe disemba ubinafsishaji wa mashirika sita ulikuwa umekamilika
ubinafsishwaji wa mashirika umekamilika vizuri lakini matokeo au utendaji wa mashirika hayo limebakia suala kubwa la kujiuliza
hata hivyo shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc limeweza kuandaa sera ya usimamizi na tathmini baada ya ubinafsishaji
sera hiyo ni dira ambayo itatumika kutoa utaratibu mzima wa kusimamia na kufanya tathmini ya raslimali zilizobinafsishwa
pia sera hiyo itawezesha kufanya mchanganuo wa matokeo ya utendaji wa mashirika hayo baada ya ubinafsishaji
katika kutekeleza sera ya ufuatiliaji na usimamizi wa mashirika na raslimali za umma baada ya ubinafsishaji shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc lilikuwa limepanga kufanya tathmini ya mashirika yaliyobinafsishwa hata hivyo liliweza kufanya tathmini ya mashirika tu kufikia tarehe disemba 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya kumi na tatu matokeo ya kaguzi maalumu 
 utangulizi sehemu ya ya sheria ya fedha na
ya iliyorekebishwa na iliyobadilishwa na sehemu ya ya sheria ya ukaguzi na
 ya mwaka inampa nguvu za kisheria mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya kaguzi maalumu
sheria inasema wazi kuwa pale ambapo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali anaona kuna haja ya kulitaarifu bunge la jamhuri ya muungano kuhusu matumizi ya raslimali za umma afanye hivyo bila kuchelewa ataandaa taarifa ya ukaguzi maalumu kuhusiana na mambo hayo na kupeleka taarifa ya ukaguzi huo kwa rais wa jamhuri ya muungano
kutokana na jukumu hilo alilopewa kisheria kwa mwaka ulioishia tarehe juni mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali alifanya ukaguzi maalumu katika mashirika ya umma matatu ambayo ni mamlaka ya udhibiti wa maji na nishati ewura bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu heslb na mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa moshi muwsa
hata hivyo ukaguzi maalumu wa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu haujakamilika hivyo taarifa yake haijajumuishwa kwenye sura hii
 ukaguzi maalumu wa mamlak ya udhibiti wa maji na nishati ewura mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali alipokea barua yenye kumb
shc 
 ya tarehe julai ikieleza tuhuma za matumizi mabaya ya fedha na raslimali ewura
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali aliombwa kufanya ukaguzi maal umu ili kubaini ukweli wa tuhuma hizo
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali alikubali kufanya ukaguzi huo maalumu na kugundua mambo yafuatayo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 matokeo ya ukaguzi na mapendekezo 
 mapungufu ya miongozo ya uendeshaji wa mamlaka tulibaini kuwa mamlaka ilikuwa ikitumia muongozo uliokuwa umeandaliwa na delloite touch tohmatsu emerging market ltd utumike kwa ajili ya kuanzishwa kwa mamlaka na misingi ya miongozo ya fedha sheria za watumishi na sheria za kusimamia utekelezaji wa shughuli za kila siku za mamlaka
hata hivyo taratibu na miongozo hiyo ilikuwa na mapungufu makubwa na ilikuwa imepitwa na wakati
kwa ujumla muongozo huo ulikuwa unatumika kama sehemu kuu ya kunukuu sheria zote za malipo sheria za utumishi na sheria nyinginezo za uendeshaji wakati ambapo sheria na miongozo hiyo ilitakiwa kuandaliwa na kutunzwa tofauti
muongozo huo ulikuwa na mapungufu mengi kutokana na ukweli kwamba haukuandaliwa utumike kama unavyotumika
muongozo huo uliandaliwa kama kielelezo cha kuanzisha mamlaka na baadaye ilitakiwa iandaliwe miongozo mingine tofauti ya ue ndeshaji na kupitishwa na bodi ya wakurugenzi ili itumike katika kuendesha shughuli za kila siku za mamlaka hiyo
mpangilio wa mafunzo semina na mikutano nje ya nchi ambayo haikutekelezwa mamlaka ilitumia muongozo uliokuwa umeandaliwa na mshauri mtaalamu delloite touch tohmatsu emerging market ltd ikishirikiana na leoboef lamb greene na macracw national economic research associates ambao unatoa muongozo wa mafunzo yanayohitajika kwa mamlaka ya udhibiti
uchambuzi wa muongozo huo ulifanywa ili kubaini ni kwa kiwango gani ambacho mamlaka ilikuwa imetumia muongozo huo kati ka kuendesha shughuli za mafunzo
muongozo pamoja na mambo mengine unaelekeza mpango wa mafunzo na semina zifanyike ndani na nje ya nchi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mwongozo wa mafunzo unaitaka mamlaka kuchuja mapendekezo ya mpango wa elimu kwa kuzingatia mahitaji ya mafunzo kwa wafanyakazi wake
hata hivyo mamlaka iliendesha shughuli zote za mafunzo bila kujali mahitaji ya mafunzo kwa watumishi
mafunzo yamefanywa bila kufanya tathimini ya mahitaji ya mafunzo
kwa hiyo inawezekana mamlaka imeingia gharama za mafunzo kwa mafunzo ambayo hayahitajiki kutokana na kutokuwepo na tathmini ya mahitaji ya mafunzo
zaidi ya hayo mwongozo unaitaka mamlaka kutumia mafunzo ya wakufunzi training of the trainers approach ambapo wafanyakazi wachache na wajumbe wa bodi wangeweza kufundishwa na baadae kutumia ujuzi walioupata kufundisha wengine na kwa hiyo gharama za mafunzo zingepungua
kwa vile hapakuwepo na watumishi na wajumbe wa bodi ambao walikuwa wamehudhuria mafunzo kwa ajili ya kuwafundisha wenzao kutokana na mpango wa elimu uliopo mamlaka iliendesha shughuli zote za mafunzo bila kufuata matakwa ya muongozo wa mafunzo na kuingia gharama ambazo zingeweza kuepukika
 wajibu wa bodi ya wakurugenzi na waziri mwenye dhamana kuhusu bajeti ya mamlaka wajibu wa bodi ya wakurugenzi na waziri katika kupitisha bajeti na bajeti nyongeza ya mamlaka unadosari kubwa
sehemu ya na ya sh eria ya ewura ya mwaka iliyorekebishwa inaitaka mamlaka kuandaa bajeti na kuituma kwa waziri wa maji na umwagiliaji kwa taarifa
hivyo bajeti ya nyongeza nayo inatakiwa pia kupelekwa kwa waziri kwa taarifa
kinyume na mujibu wa sheria bajeti ya nyongeza katika mwaka husika haikutumwa kwa waziri wa maji na umwagiliaji kwa taarifa
pamoja na nia njema ya kuifanya mamlaka kuwa na madaraka na taasisi yenye ufanisi bora duniani jukumu la bodi ya wakurugenzi kuhusu kupitisha bajeti linapaswa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuwekwa wazi kulingana na yaliyojitokeza na kwa kuzingatia matakwa ya utawala bora
 malipo ya arrears ya posho ya kujikimu sh
 ilibainika kuwa jumla ya shilingi zililipwa kwa wafanyakazi na wajumbe wa bodi mwezi disemba mwaka kama malipo ya arrears ya kujikimu
malipo ya arrears ya posho za kujikimu yalitokana na kurekebishwa kwa aina ya fedha za kigeni zitakazotumika kulipia posho ya kujikimu kutoka dola za kimarekani kwenda euro ambapo malipo ya awali yalikuwa yamelipwa kwa dola za kimarekani
kibali cha kulipa malipo hayo kilitolewa na waziri wa maji na umwagiliaji tarehe novemba ambacho kilihusu malipo yaliyolipwa kuanzia julai hadi mwezi novemba 
kwa maoni yetu hii ni kinyume na taratibu zinazohusu malipo ya posho ya kujikimu kwa sababu watumishi na wajumbe wa bodi walikuwa wamesharudi kutoka safari kwa hiyo haikuwepo sababu yoyote ya kimsingi ya ku lipa posho ya kujikimu restrospectively
zaidi ya hayo kwa kuwa ewura ni taasisi ya serikali inapaswa kufuata inabanwa miongozo inayotolewa na katibu mkuu utumishi na msajili wa hazina juu ya malipo ya posho ya kujikimu
kwa hiyo mtu anaweza kushangaa kwamba kibali kilichotolewa na waziri cha kurekebisha aina ya fedha za kulipia posho ya kujikimu kutoka dola za kimarekani kwenda euro ni sahihi
 tozo dogo kwa petroli iliyochanganywa mafuta ya taa maji katika kipindi cha mwaka jumla ya sampuli petroli dizeli zilifanyiwa uchunguzi
ilibainika kuwa sampuli kati ya hizo zilikuwa zimechanganywa na sampuli yote
ilibainika kuwa tabia ya kuchanganya mafuta ya taa maji na petroli dizeli inasababishwa na kodi mafuta ya taa ni ndogo na pia mafuta ya taa yana msamaha wa kodi wa shilingi kwa lita ambacho ni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kichocheo kinachowafanya wafanyabiashara wasio waaminifu kuchukua wasaa huo kukwepa kulipa kodi kwa kuchanganya mafuta ya taa maji na petroli dizeli
kiasi cha chini na cha juu cha tozo kwa wafanyabiashara ambao siyo waaminifu ni shilingi na shilingi kwa siku kwa kuchelewa kulipa tozo baada ya kupewa taarifa ya kulipa
tunaona kwamba kutokana na hali ya uchumi wetu kwa sasa tozo wanalopewa wafanyabiashara ambao siyo waaminifu ni dogo sana ambalo halitoshi kuwavunja moyo wa kuendelea na tabia hiyo ya kuchanganya petroli na mafuta ya taa maji
zaidi ya hayo ilibainika kuwa mamlaka imepewa nguvu za kisheria kutoza tozo isiyozidi shilingi au kifungo kisichozidi miaka mitano au vyote kwa mtu yeyote anayechanganya petroli na mafuta ya taa maji kwa mujibu ya sehemu ya ya sheria ya ewura
hata hivyo mamlaka imeonekana kutokutumia sheria iliyotajwa hapo juu kuwatoza wafanyabiashara ambao siyo waaminifu
hii inaonyesha kwamba tozo inayotozwa inashawishi hali hiyo kuendelea kwa mfano kama mfanyabiashara akichukua lita za mafuta ya taa akichanganya na lita za dizeli atapata lita za mafuta machafu ambazo akiziuza atapata faida halisi ya shilingi kama hatakamatwa na watumishi a
atakamatwa na watumishi wa ewura atalipa tozo ya shilingi ambapo atabakiwa na faida halisi ya shilingi 
kwa hali hii tabia ya kuchanganya petroli na mafuta ya taa maji itaendelea hadi hapo ewura itakapo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma chukua hatua kali ikiwa ni tozo ya shilingi na kifungo cha miaka mitano kwa pamoja
 gharama za malazi nje ya nchi sh
 jumla ya shilingi zilitumika kwa ajili ya gharama ya malazi kwa wafanyakazi na wajumbe wa bodi ya mamlaka ya ewura walipokuwa wamesafiri kikazi nje ya nchi
posho ya kujikimu inayolipwa kwa mtumishi mjumbe wa bodi kwa safari za kikazi ni kwa ajili ya kulipia gharama zote yaani gharama za malazi na mlo
kwa maana hiyo jumla ya fedha shilingi zinaonekana zimelipwa isivyo sahihi na ni malipo mara mbili
manejimenti ilidai kuwa kiwango cha sasa cha posho ya kujikimu kinacholipwa euro
 kwa watumishi wengine na euro
 kwa wajumbe wa bodi ikiwa ni pamoja na gharama za malazi ziliidhinishwa na wizara ya maji na umwagiliaji
hata hivyo barua iliyoomba idhini ya kubadilisha viwango vya posho ya kujikimu kutoka dola za kimarekani kuwa euro kwa wafanyakazi wengine na kutoka dola za kimarekani kuwa euro kwa wajumbe wa bodi haikuonyesha kwamba viwango vya posho ya kujikimu vilikuwa vilipwe sambamba na gharama za malazi
mahojiano na naibu katibu mkuu wizara ya maji na umwagiliaji yalithibitisha kuwa wizara iliidhinisha viwango vya posho ya kujikimu ikiwa inafahamu kuwa viwango hivyo ni gharama zote za kusafiri kama zilivyo taratibu za serikali
kwa hali hiyo kiasi chote kilicholipwa kama gharama za malazi kinaonekana kuwa gharama mara mbili
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 ukaguzi maalum muwsa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali alipokea barua yenye kumb
na
muwsa mu vol iii ya tarehe kutoka mamlaka ya maji safi na maji taka moshi ikimuomba kufanya ukaguzi maalum katika idara ya ugavi ya mamlaka hiyo kwa ajili ya kubaini ukubwa wa upotevu wa mali ya stoo ulitokea katika mwaka wa fedha ulioishia tarehe 
 yatokanayo na ukaguzi maalum kutokana na ukaguzi maalum tuligundua upotevu wa mali za stoo zenye thamani ya shil ingi 
hii ilitokana na upembuzi wa akiba ya bidhaa vifaa kwa baadhi ya vifaa kwa mujibu wa hadidu rejea ambapo uligundulika upotevu huo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya kumi na nne hitimisho na mapendekezo 
 utangulizi kutokana na udhaifu uliobainika katika kaguzi za mashirika ya umma pamoja na hoja za ukaguzi zilizoandikwa katika sura za awali za ripoti hii ninazo sababu za kutosha za kuhitimisha na kutoa mapendekezo kwa serikali bodi za wakurugenzi na menejimenti za mashirika husika
sura hii inahusu hitimisho na mapendekezo kwa mambo muhimu yaliyobainika na kaguzi ambayo yanahitaji menejimenti husika za mashirika ya umma na taasisi nyinginezo
mapendekezo haya yanatolewa kulingana na mamlaka niliyopewa chini ya kifungu na
 cha sheria ya fedha za umma na
ya iliyorekebishwa na kubadilishwa na sheria ya ukaguzi na
 ya kwa madhumuni ya kuzuia na kupunguza matumizi ya fedha za umma yasiyokuwa na tija kuongeza ukusanyaji wa mapato ya umma na kuzuia hasara zinazotokana na uzembe wizi udanganyifu na kugushi fedha na matumizi mabaya ya raslimali za umma
baada ya kukagua na kuhitimish kaguzi za hesabu za fedha za mashirika ya umma na taas isi nyinginezo kwa kipindi cha ripoti hii na kwa kutumia mamlaka niliyopewa yafuatayo ni hitimisho na mapendekezo
 ufuatiliaji wa mapendekezo ya ukaguzi wa mwaka uliopita kulikuwepo na mambo muhimu ambayo yalibainika na kaguzi za mwaka uliopita ambayo yalitolewa mapendekezo
baadhi ya mapendekezo hayakutekelezwa kikamilifu na mapendekezo mengine hayakutekelezwa kabisa kama yalivyoonyeshwa kwa kifupi katika sura ya tatu ya taarifa hii
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mapendekezo serikali bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuongeza juhudi zaidi katika kuhakikisha kuwa mape ndekezo ya kaguzi za mwaka uliopita ambayo hayakutekelezwa yanatekelezwa kwa wakati ili kuongeza kasi ya ufanisi ya utendaji na kufikia lengo la kitaifa la millennium development goals
 usimamizi wa mapato na matumizi 
 usimamizi wa mapato katika kaguzi zetu za usimamiz wa mapato tulibaini baadhi ya mashirika ya umma ambayo yalikuwa na mifumo hafifu ya kusimamia mapato ambapo ilipelekea kutokuandaa kwa wakati bili za wateja kuchelewa kukusanya mapato kutokuwa na taarifa sahihi na kamilifu za mapato pamoja na kutokuwa na udhibiti wa makusanyo ya mapato
mapendekezo bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuhakikisha kuwa ankara za madai zinaandaliwa na kupelekwa kwa wateja kwa wakati mapato sahihi yanakusanywa na kuandikwa kwa usahihi kwenye vitabu vya mahesabu na kuimarisha udhibiti wa mapato katika kuondoa mianya yote ya ubadhirifu wa fedha za umma
 usimamizi wa matumizi kwa upande mwingine katika kaguzi zetu za usimamizi mashirika ya umma yalikuwa na mifumo hafifu wa kudhibiti matumizi ya fedha ambayo ilipelekea baadhi ya malipo kufanywa bila idhini ya maafisa wenye dhamana na malipo mengine kufanywa bi la kuwa na nyaraka sahihi
mapendekezo bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuhakikisha kuwa malipo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma yanaidhinishwa na maafisa wenye dhamana na nyaraka husika zinaambatanishwa pamoja na hati za malipo ambapo itapelekea kuimarisha usimamizi wa matumizi katika mashirika ya umma
pamoja na hayo mahitimisho na mapendekezo yetu ya jumla yanasisitizwa na mifano halisi ifuatayo i shirika la umeme tanzania tanesco jumla ya dola za kimarekani zililipwa kwa mkandarasi dowans ikiwa ni gharama ya kukodi ndege maalumu kwa ajili ya kusafirisha vifaa vya kuzalishia umeme kuja dar es salaam bila ya kuwa na kifungu kwenye mkataba kinachoruhusu malipo ya aina hiyo na malipo hayo kufanywa bila idhini ya wenye dhamana
mapendekezo menejimenti ya shirika la umeme tanzania linapaswa kutoa maelezo ya uhalali wa malipo hayo ya dola za kimarekani zilizolipwa kwa dowans kwa ajili ya kukodisha ndege maalumu kusafirishia mashine za kuzalishia umeme kuja dar es salaam bila ya kuwa na kifungu kwenye mkataba kinachoruhusu malipo hayo na malipo hayo kufanywa bila idhini ya wenye dhamana
ii benki kuu ya tanzania bot benki kuu ya tanzania ililipa jumla ya shilingi bilioni 
 kwa wakala wa bima ikiwa ni insurance premium kwa ajili ya mrad wa ujenzi wa majengo ya makao makuu ya benki hiyo bila ya kuwapo kwa nyaraka sahihi zinazojitosheleza na viambatisho muhimu
mapendekezo menejimenti ya benki kuu tanzania inapaswa kufanya uchunguzi wa mazingira iliyopelekea jumla ya shilingi bilioni 
 kulipwa kwa wakala wa bima ikiwa ni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma insurance premium kwa ajili ya mradi wa ujenzi wa majengo ya makao makuu ya benki hiyo bila ya kuwapo kwa nyaraka sahihi zinazojitosheleza na viambatisho muhimu ikiwa na lengo la kuwawajibisha maofisa wanaohusika kuidhinisha malipo hayo na kuzuia malipo ya aina hi yo kujirudia hapo baadae
iii mamlaka ya bandari tanzania tpa ukaguzi wa mapato yanayotokana na mizigo inayoingia na kusafirishwa na bandari za maziwa uligundua upotevu wa mapato yatokanayo na jetties binafsi
iligundulika kuwa mizigo inayopitia bandari za maziwa makuu haipimwi ipasavyo
ni sampuli ndogo tu ya mizigo mikubwa huwa inap imwa
fomu zilizokuwa zikitumika kuhakiki uzito wa mizigo hazikuwa zikijazwa kikamilifu na kwa ufasaha
zaidi ya hayo upotevu mkubwa wa mapato yatokanayo na jetties binafsi katika bandari za maziwa makuu ulitokana na shughuli nyingi ambazo zingeweza kuingizia mamlaka ya bandari mapato kutokutozwa gharama za bandari ikiwa ni pamoja na mapato kutokukusanywa kusini na mashariki mwa bandari za mwanza na nansio
mapendekezo menejimenti ya mamlaka ya bandari ya mwanza na nansio inapaswa kuhakikisha kuwa mapato yatokanayo na jetties binafsi yanatozwa na kukusanywa kusini na mashariki mwa bandari ya mwanza na nansio
menejimenti ya mamlaka ya bandari makao makuu dar es salaam inapaswa kuhakikisha kuwa vyanzo vyote vya mapato vinatamb ulika na mapato yote yanakusanywa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 kupitia mifumo ya ndani ya udhibiti katika kaguzi za mifumo ya ndani ya udhibiti iligundulika iliyokuwa na mapungufu kama yalivyoelezwa hapo chini utunzaji mbovu wa hundi zilizokuwa zimeandikwa kimakosa cancelled cheques ambazo zingeweza kutumiwa na watumishi ambao sio waaminifu kulipa malipo ambayo hayajaidhinishwa
baadhi ya mashirika ya umma hayakuwa yakifanya usuluhisho wa kibenki
hii iliongeza athari za kushindwa kugundua kwa wakati makosa ya malipo ya fedha taslimu yasiyokuwa ya kawaida
mbali na hayo malipo yasiyokuwa ya uhalali katika taarifa statement ya benki na daftari la fedha taslimu yanaweza kulipwa bila kugundulika
mapendekezo bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuhakikisha kuwa ina mifumo thabiti ya ndani ya udhibiti na inatumika ipasavyo
bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kuhakikisha kuwa hundi zilizoandikwa kimakosa cancelled cheques zinatunzwa mahali salama kuepuka kutumiwa vibaya na watumishi wabadhirifu na zinatakiwa kuhifadhiwa kwa uhakiki wa ukaguzi
 kupitia utendaji wa kazi mashirika ya umma iligundulika kuwa kuna changamoto zinazokabili utendaji kazi wa mashirika ya umma
baadhi ya changamoto zinayoyikumba mashirika ya umma ni pamoja na mlolongo katika kutekeleza miongozo kutokuwa na ushauri wa kisheria kwa mashirika husika ofisi ya msajili wa hazina kutokuwa huru ambayo bado inafanya kazi chini ya wizara ya fedha na uchumi kinyume na tamko la kuanzishwa kwake
hii ni pamoja na mashirika hayo kutokuwa na mawazo ya kibunifu na pia kutokuwa na menejimenti bora zenye utaalamu unaotakiwa
hii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma inachangiwa na wizara mama zinazosimamia na kutathmini utendaji na uendeshaji wa mashirika ya umma kutokuwa makini
mapendekezo bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanatakiwa kujenga utamaduni wa ujasiriamali kuajiri menejimenti bora na zenye utaalamu unaotakiwa kwenye shirika husika
pia wizara mama zinapaswa kujenga uwezo wa ndani ili kuweza kusimamia na kufanya tathmini ya utendaji wa mashirika ya umma yaliyoko chini ya wizara hizo
msajili wa hazina anapaswa kuimarisha ofisi yake katika suala zima la usimamizi wa mashirika ya umma
ofisi ya mwanasheria mkuu inapaswa kuimarisha ujuzi wa wafanyakazi wake katika suala zima la kuingia katika mikataba ya kisheria na suala zima la usimamizi wa mikataba
mawaziri wenye dhamana wanapaswa kuhakikisha mashirika ya umma yaliyoko chini yao yanaendesha shughuli zake kwa kuzingatia misingi ya utawala bora
msajili wa hazina anapaswa kuhakikisha kuwa mashirika yanaajiri watumishi wenye sifa zinazotakiwa na shirika husika
mamlaka za maji safi na maji taka zinapaswa kuhakikisha zinawatambua wateja wake na kuharakisha kazi ya kuwafungia mita kwa lengo la kuongeza mapato yatokanayo na mauzo ya maji
menejimenti ya benki kuu ya tanzania inapaswa kuandaa sera na miongozo ya kushughulikia fedha haramu na kudhibiti fedha zinazowezesha ugaidi
menejimenti ya shirika la utangazaji inapaswa kuhakikisha kuwa maombi ya matangazo ya kibiashara bcos yanaandaliwa kwa matangazo yote yanayofanywa na hakuna tangazo litakalorushwa hewani bila ya maombi kutoka kwa mteja
menejimenti ya mamlaka ya bandari inapaswa kuzingatia kifungu na
 cha mkataba wa ukodishaji na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuendelea kuishawishi serikali kuvunja mkataba na ticts wa ukodishaji kwa misingi ya utendaji kazi mbovu wa mkodishaji ili kuruhusu mwendeshaji mwingine kufanya kazi hiyo kwa ufanisi
 kuzingatia sheria ya manunuzi mashirika ya umma yanapaswa kufuata na kuonyesha utendaji bora katika manunuzi ya vifaa huduma na kazi za ujenzi ili kuhakikisha matokeo ya kazi yanalingana na thamani ya fedha zilizotumika
pia watendaji wakuu wanapaswa kuendelea kuboresha na kuweka mifumo ya ununuzi katika kuhakikisha suala zima la thamani ya fedha linazingatiwa
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra inapaswa kufanya uchunguzi maalumu katika mamlaka ya kudhibiti mawasiliano tcra kuhusu zabuni ya kutathimi muundo na kazi na ngazi za mishahara organisation review job evaluation na job grading ambayo awali ilitangazwa tarehe na agusti na kuingia mkataba tarehe januari kinyume na mapendekezo ya kamati ya tathmini
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra inapaswa kufanya uchunguzi na kujiridhisha kuwa uwazi na taratibu za manunuzi zilifuatwa na menejimenti ya mfuko wa hifadhi ya jamii nssf katika mchakato mzima wa kutathmini na kuingia mkataba wa huduma za ulinzi na kampuni ya alliance day and night limited
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra inapaswa kufanya uchunguzi maalumu katika shirika la utangazaji tanzania kuhusu zabuni mbili za kuongeza ubora wa studio ya redio katika jengo jipya la bh prt na scoop news studio liliko tvt mikocheni kwa gharama ya paundi na kutoa huduma ya mtandao kwa gharama ya shilingi aliyopewa mzabuni square ltd ya uingereza na wia company ltd
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya bandari tanzania inapaswa kufanya uchunguzi maalumu kuhusu mkataba wa pamoja joint venture kati ya tangerm ltd ya dar es salaam na techno combine construction ltd kwa ajili ya ujenzi wa container staking yard katika sehemu lilokuwa jengo la tanesco kwa gharama ya shilingi 
 usimamizi wa mikataba upembuzi wa mikataba iliyokuwa imengiwa kati ya makampuni binafsi na mashirika ya umma ulibaini baadhi ya mikataba mibovu na ambayo haikuwa ya kisheria
mikataba iliyopembuliwa na kubainika kuwa na mapungufu ni ile iliyokuwa imeingiwa na shirik la tanesco bot na nssf
kutokana na upembuzi wa mikataba hiyo yafuatayo ni mapendekezo mapendekezo menejimenti ya shirika la umeme tanzania inapaswa bila kuchelewa kupitia upya makubaliano ya mradi wa songas na kubaini gharama halisi zitakazopaswa kulipwa
menejimenti ya benki kuu inapaswa kupitia mkataba uliopo wa kuendeleza majengo ya makao makuu ya benki hiyo ili kubaini kama bado makubaliano hayo ni halali na benki imejilinda na vihatarishi vya mkataba
upembuzi pia ufanyike katika mkataba wa sub contractor and consulting engineers
upembuzi uzingatie pia kuweka gharama na muda wa kumaliza kazi ya ujenzi
kwa vile benki itaendelea kuwa na wakandarasi kama vile usimamizi wa majengo na wale wa kuendeleza teknolojia ya mawasiliano inapaswa kufikiria na kuunda mbinu bora za usimamizi wa miradi inayoendelea
menejimenti ya benki ya tanzania inapaswa kufanya uchunguzi huru kuhusu malipo ya bima ya ujenzi wa majengo ya makao makuu ya bot na kuchukua hatua ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sahihi ikiwa ni pamoja na kurejesha fedha zilizolipwa kama bima premiums
bodi ya wadhamini ya nssf inapaswa kuthibitisha endapo thamani ya fedha ilipatikana wakati wa kutekeleza mradi wa kompyu ta wa oracle e business suite application and core fund management system project kwa kuunda tume ya kufanya uchunguzi
bodi ya wadhamini ya nssf inapaswa kufanya uchunguzi wa mapungufu yote yaliyojitokeza wakati wa kuuza nyumba za shirika zilizokuwa ada estate kinondoni kwa lengo la kubaini uhalali wa zoezi zima la kuuza nyumba hizo
hatua zinapaswa kuchukuliwa kwa watumishi waliohusika na kusimamia makubaliano na mkataba huo endapo itabanik kulikuwepo na uzembe katika uuzaji wa nyumba hizo
bodi ya wadhamini ya nssf inapaswa kuthibitisha kuwa thamani ya fedha ilipatikana katika kuuza majengo ya club oasis au vinginev yo kuunda tume huru ya kuchunguza uhalali wa mauzo ya club hiyo
 utunzaji rasilimali serikali inapaswa kuiwezesha wizara ya fedha na uchumi kuanzisha kitengo maalumu ambacho kitashughulikia na kutathmini hisa za umma
kuna umuhimu wa kitengo hicho ukizingatia hali ya sasa ya mapato hasi negative return yanayopatikana kutokana na uwekezaji wa hisa za serikali
pindi mradi utakapoangaliwa na kugundulika una faida serikali itapaswa kuingiza fe dha kwenye miradi hiyo yenye faida kubwa
 utawala bora utawala bora unahamasisha ulazima wa mashirika ya umma kuwa na sera bora za kusimamia raslimali
katika kuhakikisha usimamizi bora wa raslimali shirika linahitaji kuwa na mlolongo wa taratibu ambazo zitalifanya kuwa na vidhibiti madhubuti ambavyo vitaondoa kama sio kupunguza udanganyifu wizi uzembe na utendaji wa kazi usiokuwa makini
shirika linapaswa kujipanga na kuandaa mipangilio ambayo itahimiza uwazi na mifumo ya ndani ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma madhubuti
hivyo muundo wa shirika unapaswa uwezeshe katika kujipima
madhumuni ya utawala bora katika undeshaji kazi za kila siku ni kwa shirika husika kuwajibika kikamilifu na kutimiza matakwa na matarajio ya wadau kiuchumi na kijamii
zaidi ya hayo mashirika yanatakiwa kuwa na maadili ya kazi mpango wa huduma kwa jamii bajeti za mwaka sambamba za bodi ya wakurugenzi makini kwa ajili ya kufanya maamuzi makubwa na mazito ya shirika
tulibaini kuwa baadhi ya mamlaka za juu za serikali zilikuwa zinaingilia utendaji kazi wa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo katika kufanya maamuzi makubwa ya kiutendaji
kwa mfano tanapa ilipokea maagizo kutoka wizara ya maliasili na utalii kuingia mkataba na cnn na jambo publication ltd bila kufuata taratibu za manunuzi
haikufahamika mara moja kwa wakaguzi ni kwa kiasi gani bodi ya wadhamini na menejimenti ya tanapa ilihusishwa katika kufanya maamuzi haya makubwa mbali na kutekeleza maagizo ya wizara
zaidi ya hayo tulishindwa kuelewa wizara inatumia sheria ipi kuiamuru tanapa kuingia mkataba bila kuzingatia matakwa ya utawala bora
mapendekezo mheshimiwa spika wa bunge la jamuhuri ya tanzania anapaswa kufikiria kupanua majukumu ya kamati ya bunge ya mashirika ya umma poac katika kuhakikisha kuwa inasimamia hesabu za mashirika na makampuni yote ambayo serikali ina hisa
pia kuna haja ya kuendelea kuiboresha kamati ili iweze kufanya kazi zake kwa ufanisi zaidi
serikali inapaswa kuingia mkataba wa kiutendaji na wakurugenzi wa bodi na kuandaa malengo ambayo yatatakiwa kutekelezwa katika kipindi cha bodi ikiwa madarakani na ambayo yatakuwa wazi
kwa hali hiyo bodi ya wakurugenzi nayo itapaswa kuingia mkataba wa kiutendaji na watendaji wakuu wa mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ambao pia watatakiwa kuingia mkataba wa kiutendaji na wasaidizi wao
bodi za wakurugenzi wa mashirika ya umma zinapaswa kuhakikisha watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanawajibika zaidi kwa matokeo ya utendaji kazi wao
bodi za wakurugenzi zipewe mamlaka zaidi ya kuingia mikataba ya kiutendaji performance contract na viongozi wa juu wa mashirika ya umma baada ya kuainisha malengo ya mwaka ambayo watatakiwa kuwajibika
malengo ambayo watendaji wakuu watatakiwa kuwajibika yanatakiwa yawe wazi
kwa hali hiyo kuna haja kuangalia uwezekano wa watendaji wakuu wa mashirika ya umma kuteuliwa na bodi za wakurugenzi na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania atakuwa na wajibu wa kuteuwa wenye viti wa bodi za wakurugenzi
kwa vile bunge ni chombo cha juu kinachowawakilisha wananchi na kinachosimamia utendaji wa kazi wa mashirika ya umma kupitia kamati ya hesabu ya mashirika ya umma poac na ili kuepuka mgongano wa kimaslahi napendekeza kuwa wabunge wasiwe wajumbe wa bodi za wakuruge nzi za mashirika ya umma kama ilivyoazimiwa na mkutano wa uwajibikaji wa mashirika ya umma uliofanyika januari 
kwa kuzingatia mapendekezo niliyoyatoa kwenye taarifa yangu ya mwaka kwamba kuongezwa kwa muda wa ticts haukuwa sahihi kutoka mwaka hadi mwaka mkataba umalizike kama ilivyokuwa kwenye mkataba wa awali
mamlaka ya bandari tanzania inapaswa iendelee kujibadilisha yenyewe kama ilivyoainishwa kwenye mpango mkakati wake na kwa mujibu wa sheria ya band ari ya mwaka 
mkutano wa uwajibikaji uliazimia kuwa mkataba wa ticts na mamlaka ya bandari tanzania usitishwe rasmi ili aweze kupatikana mwendeshaji mwingine ambaye ana uwezo wa kuendesha shughuli za kontena kwa ufanisi zaidi
menejimenti ya shirika la ugavi la umeme tanzania tanesco inapaswa kuhakikisha kuwa linafua umeme ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kulingana na mpango nyongeza katika muda uliopangwa na pia kutengeneza mtandao wa kusambaza umeme kupeleka katika vituo vilivyokusudiwa
serikali inapaswa kuangalia uwezekano wa kuligawa mara mbili shirika la maendeleo la petroli tanzania ambapo shirika moja litashughulika na shughuli za kibiashara na la pili lishughulike na utoaji wa leseni kufanya ukaguzi na kufanya kazi zaidi za udhibiti
kwa kipindi cha muda mfupi shirika la tpdc litahitaji kuwezeshwa kimtaji ambapo inawezekana kwa gawiwo la mgao linalopata kutokana na mkataba wa gesi uliopo ili kuliwezesha kutimiza majukumu yake
menejimenti ya shirika la maji dar es salaam dawasco inapaswa kuwekeza kwenye uchimbaji wa maji ardhini ili yatumike kwa eneo kubwa la jiji la dar es salaam ambalo halina maji
pia shirika liangalie uwezekano wa kupitia upya ankara za maji ili kuiwezesha dawasco kulipa gharama zake za uendeshaji
ankara za maji zirekebishwe kulingana na mfumuko wa bei
wakala wa barabara tanzania tanroads inapaswa kuhakikisha kuwa inachukua hatua madhubuti kujua kwa nini gharama za utengenezaji wa barabara hapa tanzania ni kubwa sana ukilinganisha na sehemu a
kifanyike kitu gani ili kuweza kupunguza gharama hizo na kuangalia faida isiyo ya kawaida wanayopata makandarasi wa ujenzi wa barabara
shirika la ndege la tanzania atcl linapaswa kuhakikisha kuwa uamuzi wowote utakaofanywa kutokana na mazungumzo yanayoendelea kuhusu ushirikiano wa pamoja joint venture uzingatie matakwa ya watumiaji wa ndege
kama watumiaji wa ndege watapata huduma bora nafuu na za kuaminika basi soko la usafiri wa anga halina budi kuwa huria
pia shirika la ndege tanzania bila kuchelewa linapaswa kuthibitisha kuridhia kwake kwa maamuzi ya yamaussoukro ambayo tanzania inapaswa kuridhia
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya udhibiti wa maji na nishati ewura inapaswa kujikita katika kuendeleza uwezo wa mamlaka ili kuweza kutoa hudhuma bora
pia mshikamano na upendo baina ya wafanyakazi uongozi wa ewura na bodi ya wakurugenzi ni muhimu sana kwa kila mmoja kutimiza majukumu yake yatakayopelekea kuboresha utendaji kazi wa ewura
kuboresha utendaji kazi wa ewura utategemea dira madhubuti ya bodi ya wakurugenzi na uongozi na wafanyakazi walio makini
wizara ya maliasili na utalii inapaswa kufanya maamuzi yanayohusu tanapa kwa kuishirikisha bodi na menejimenti ya tanapa pamoja na msajili wa hazina niaba ya serikali
zaidi ya hayo tanapa inapaswa kufuata sheria ya manunuzi ya umma na
 ya pamoja na kanuni zake
 ukaguzi maalum ewura wakati wa ukaguzi maalum hatukuweza kubaini upotevu wa moja kwa moja wa fedha za mamlaka ya udhibiti wa maji na nishati ewura
hata hivyo kulikuwepo na matatizo katika menejimenti ya ewura na mpango mzima wa kujiendeleza kielimu kupitia mafunzo mikutano nje ya nchi ikijumuisha kulikuwepo utata kati ya majukumu ya bodi ya wakurugenzi na waziri mwenye dhamana juu ya uidhinishaji wa bajeti ya awali ya mamlaka na bajeti ya nyongeza
wajumbe wa bodi na watumishi walihudhuria mafunzo ya nje ya nchi walilipwa mara mbili ambapo walilipwa posho ya kujikimu na wakati huo huo kulipiwa gharama za malazi
mamlaka ya uthibiti wa maji na nishati ewura haifanyi juhudi kubwa katika kuondo tatizo la kuchanganya petroli dizeli na mafuta ya taa maji
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma uchanganyaji petroli diseli na mafuta ya taa maji ni mbinu mojawapo ya kukwepa ulipaji wa kodi
mapendekezo serikali inapaswa kuhakikisha kuwa fedha zilizolipwa zaidi kwa wakurugenzi wa bodi na watumishi wa ewura zinarejeshwa kwenye akaunti husika
wizara ya maji na umwagiliaji inapaswa kuhakikisha kuwa safari za mafunzo nje ya nchi kwa wajumbe wa bodi na watumishi wa ewura zinapangwa kikamilifu na fedha za kugharamia mafunzo hayo zitolewe kulingana na gharama halisi za mafunzo
wizara ya maji na umwagiliaji inapaswa kuhakikisha kuwa safari za mafunzo nje ya nchi kwa wajumbe wa bodi na watumishi wa ewura zinafanywa wakati kuna haja ya mafunzo hayo na thamani ya fedha iwe kipaumbele
orodha ya wafanyabiasha wasio waaminifu ambao wanachanganya petroli dizeli na mafuta ya taa maji inapelekwa mamlaka ya mapato tanzania tra kwa ajili ya kurejesha mapato yaliyopotea kwa njia ya kusamehewa kodi ya mafuta ya taa ambayo baadaye yalitumika kuchanganywa na dizeli
 usimamizi wa rasilimali watu upembuzi wa usimamizi wa rasilimali watu ulibaini upungufu mkubwa katika baadhi ya mashirika ya umma ikitokana na kutokuwa na mamlaka ya udhibiti ambayo ingedhibiti shughuli za mashirika ya umma kama ilivyokuwa inafanya tume ya usimamizi wa mashirika ya umma scopo kabla ya kuvunjwa kwake
upembuzi umebaini kuwa baadhi ya mashirika hayatunzi taarifa za waajiriwa wanaajiri watumishi bila kutumia taratibu za ushindani na uwazi wanaajiri watumishi wasiokuwa na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sifa kutokuwepo na mfumo wa wazi wa kuwapima watumishi upungufu wa watumishi na watumishi wenye sifa kutokupangiwa kazi walizosomea
mapendekezo serikali inapaswa kuanzisha mamlaka madhubuti ambayo itakuwa na majukumu ya kudhibiti utendaji na uendeshaji wa mashirika ya umma katika kukuza uwajibikaji na uwazi katika kutoa huduma nzuri kwa jamii
kutokana na mapungufu yaliyojitokeza kwenye kaguzi bodi za wakurugenzi za mashirika ya umma zinapaswa kuimarisha idara za utumishi na kuhakikisha kwamba taarifa za watumishi zinatunzwa vizuri ajira za wafanyakazi zinapaswa kuwa wazi na kwa ushindani ili shirika husika liweze kupata watumishi wenye sifa zinazotakiwa
watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanapaswa kuboresha mfumo wa kutathmini utendaji wa watumishi katika kufikia malengo ya shirika husika
bodi ya wadhamini ya nssf inapaswa kurejea maamuzi yake ya awali ya kumuhamisha mkurugenzi wa utumishi na utawala wa zamani na taratibu zilizotumika kumpata na kumuajiri mkurugenzi wa utumishi na utawala wa sasa
kwa maoni yangu taratibu zilizotumika katika kumuhamisha mkurugenzi wa utumishi na utawala wa zamani na kumuajiri mkurugenzi wa utumishi na utawala wa sasa ulikuwa na mapungufu makubwa na haukuwa wazi
watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanapaswa kutuma kwa wakati makato yote ya kisheria kwa mamlaka husika kama ilivyoelezwa katika sheria husika
raslimali watu ni raslimali muhimu ya shirika kwa hiyo watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanapaswa kuhakikisha kwamba usimamizi wa raslimali watu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma unapewa kipaumbele ili kuweza kufikia malengo ya shirika husika
 tatizo la uchumi wa dunia dunia kwa sasa inakabiliwa na matatizo ya kiuchumi ambayo imezikumba baadhi ya nchi tajiri duniani ikiwemo marekani
matatizo haya yamejitokeza mara tu baada ya bei za chakula na mafuta kupanda mwaka 
matatizo ya sasa ya kiuchumi yanaweza yakaathiri kwa kiasi kikubwa vita dhidi ya kuondoa umasikini tanzania
japokuwa tanzania haijakumbwa kwa kiasi kikubwa na tatizo la sasa la dunia la kiuchumi ni kiasi cha muda tu kabla tanzania haijakumbwa na tatizo hili
hivyo basi watanzania tusibweteke kuwa tatizo hili ni la nchi tajiri duniani
hii ni kwasababu uchumi wa nchi yetu unategemea kwa kiasi kikubwa uchumi wa nchi nyingine
kwa mfano msaada wa kifedha tunaopata kutoka kwa wahisani unaweza ukapungua kwa miaka ijayo na uhusiano wetu wa kibiashara na nchi nyingine pia ukadhurika
zaidi ya hayo kwa vile tatizo la uchumi wa duniani limezikumba nchi tajiri kwa ki asi kikubwa mauzo ya bidhaa zetu nchi za nje na huduma nyingine kama za utalii zitapungua na hivyo kudhuru pato la taifa
changamoto hizi za kiuchumi zinahitaji juhudi za pamoja za kitaifa na tunahitaji kuanza kuchukua hatua na kuwa tayari kwa changamoto hizi
mapendekezo serikali ya tanzania na mashirika yake yanapaswa kuhakikisha kuwa vyanzo vya ndani vya raslimali kuboresha ukusanyaji wa mapato yasiyotokana na kodi unahitajika kuziba mianya ya ukwepaji kulipa mapato ya kodi hususani mafuta ya magari na mitambo misamaha ya kodi na mengineyo kama vile kupanua wigo wa kodi na kuboresha mfumo wa kodi ili kuhimiza ulipaji wa kodi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kubana matumizi serikali inapaswa kupunguza matumizi yasiyokuwa ya lazima kama vile ilivyoamua kupunguza manunuzi ya magari ya kifahari na kupunguza gharama za semina
pia matumizi ya kawaida yanaweza kusimamiwa ili mapato yanayokusanywa yatumike kwenye shughuli za maendeleo
kuhakikisha matumizi mazuri ya raslimali zetu matumizi ya raslimali yanapaswa yapewe kipaumbele katika kuhakikisha watanzania wananufaika na raslimali zao
kutumia fursa zilizopo serikali inaweza kuangalia wasaha ambao haujatumika na kuutumia katika kukuza uchumi kwa manufaa ya watanzania wote
maeneo hayo ni kama vile kuimarisha huduma za bandari ili majirani zetu waweze kuvutiwa na huduma hizo kujenga mabwawa kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji na kuboresha sekta ya uvuvi
 kukabiliana na vihatari shi risk management vihatarishi ni uwezekano wa shughuli za shirika kuathirika kutokana na mambo mbalimbali kama vile teknolojia kiuchumi kisiasa kifedha huduma za jamii na undeshaji na kutokea kwake kuna madhara makubwa kwa serikali na mashirika yake
kwa upande mwingine kukabiliana na vihatarishi kunahitaji utaratibu ulioratibiwa katika kutambua kuchanganua kutathmini na kuchukua hatua madhubuti katika kudhibiti utokeaji wa athari hizo
inajumuisha utaratibu ulioratibika katika kutathmini na baadaye kutafuta mikakati ya kuondokana na vihatarishi
utaratibu huu unajumuisha mpango mzima wa kutambua kuchanganua kutathmini vihatarishi na kukabiliana nazo
serikali na mashirika yake yanakabiliwa na vihatarishi vya ndani na vya nje ambapo zinahitaji kutambuliwa na kukabiliana nazo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwa hivyo kuna ulazima wa serikali kuandaa mpango mkakati madhubuti na kuendele za mifumo katika kukuza akili ya uelewa wa vihatarishi vikuu inayokabiliana nayo
mapendekezo serikali na mashirika yake yanapaswa kuifahamu na kuelewa dhana nzima ya kukabiliana na vihatarishi
mashirika ya umma yanapaswa kuandaa mkakati wa kutathmini vihatarishi na kuandaa mafunzo ya hali ya juu katika suala zima la kukabiliana na vihatarishi
katika kufanya hivyo yafuatayo yanapaswa kushughulikiwa sera za kukabiliana na vihatarishi na faida zake zinapaswa kufahamika na watumishi wote
watendaji wakuu wa mashirika ya umma wanapaswa kumiliki kuwezesha kuendeleza ufahamu na kuongoza katika dhana nzima za kukabiliana na vihatarishi
utaratibu na mazoea ya shirika unapaswa kuwezesha na kuendeleza mawazo mazuri ya kupambana na vihatarishi ambavyo vinaweza kuzuia uendeshaji wa shirika
dhana ya kukabiliana na vihatarishi inapaswa kueleweka katika utawala mzima wa serikali na mashirika yake
dhana ya kukabiliana na vihatarishi inapaswa kwenda sambamba na matarajio na malengo ya shirika husika
vihatarishi vinavyotokana na uendeshaji wa mashirika vinapaswa kufanyiwa tathmini na kukabiliana nazo na inajumuisha usimamizi upembuzi na inaweza kuhusisha majadiliano muhimu na wadau wengine katika kubuni mbinu za kukabiliana na vihatarishi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma viambatisho kiambatisho mwenendo mtiririko wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mashirika ya umma na taasisi nyinginezo kwa miaka mitatu iliyopita
bodi za udhibiti na jina la bodi 
bodi ya usajili wa wabunifu na wasanifu majenzi
hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
bodi ya biashara ya nje bet hati inayoridhisha yenye msisitizo
hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
bodi ya korosho tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
bodi ya bima za amana hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya kudhibiti nishati na maji ewura hati inayoridhisha hati inayoridhisha ilikuwa haijaanzishwa 
bodi ya usajili ya wahandisi erb hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
bodi ya bahati na sibu tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
bodi ya wahasibu na wakaguzi nbaa hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
bodi ya taifa ya usimamizi wa vifaa nbmm
hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
tume ya rais ya kurekebisha sekta ya mashirika ya umma psrc hati yenye kasoro hesabu za miezi sita dis hati inayoridhisha hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
mamlaka ya kudhibiti ununuzi wa umma ppra hati inayoridhisha hati inayoridhisha ilikuwa haijaanzishwa 
bodi ya sukari tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
tume ya vyuo vikuu tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya kudhibiti mawasiliano tcra hati yenye kasoro hati inayoridhisha hati inayoridhisha c bodi ya pamba tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
bodi ya chai tanzania hati inayoridhisha hati yenye kasoro hati yenye shaka d bodi ya tumbaku tanzania ttb hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha e bodi ya utalii tanzania ttb hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
bodi ya pareto ya tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha mamlaka za maji safi na maji taka na
jina la mamlaka 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya jiji la arusha hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la maji safi na maji taka la dar es salaam hati yenye kasoro hati yenye kasoro hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa singida hati inayoridhisha hati yenye kasoro hati yenye kasoro ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa dodoma hati yenye kasoro hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa iringa hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa lindi hati yenye kasoro hati inayoridhisha hati yenye kasoro 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa mbeya hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa moshi hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa musoma hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati mbaya 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya jiji la mwanza hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa shinyanga hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa tabora hati inayoridhisha yenye msisitizo
hati inayoridhisha hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya jiji la tanga hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa bukoba hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa sumbawanga hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa babati hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha parastatal na
jina la shirika 
hospitali ya taifa ya muhimbili hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati yenye kasoro 
shirika la maendeleo ya taifa ndc hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya bandari tanzania tpa hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mfuko wa bima ya afya nhif hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la bima nic hati inayoridhisha yenye msisitizo hati yenye kasoro hati yenye kasoro ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii nssf hati inayoridhisha yenye msisitizo hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya hifadhi ya eneo la ngorongoro ncaa hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mfuko wa mafao wa mashirika ya umma ppf hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
simu limited hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la madini tanzania stamico hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la ugavi na umeme tanzania tanesco hati inayoridhisha kushindwa kutoa maoni hati inayoridhisha 
shirika la utafiti na maendeleo ya viwanda tanzania tirdo hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la hifadhi za taifa tanzania tanapa hati yenye kasoro hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
tanzania engineering and manufacturing design organisation temdo hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
kiwanda cha mbolea tfc hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
benki ya raslimali tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la maendeleo ya mafuta tanzania tpdc hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la posta tanzania hati yenye kasoro hati yenye kasoro hati yenye kasoro 
benki ya posta tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
kampuni ya kusimamia raslimali za shirika la reli tanzania
hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
twiga bancorp limited hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la reli tanzania hati inayoridhisha yenye msisitizo hati inayoridhisha yenye msisitizo hati inayoridhisha yenye msisitizo 
shirika la utangazaji tanzania tbc hati yenye kasoro hati yenye kasoro lilikuwa halijaanzishwa 
benki kuu ya tanzania hati inayoridhisha yenye msisitizo hati inayoridhisha yenye msisitizo hati inayoridhisha yenye msisitizo 
marine service company hati yenye kasoro hati yenye kasoro hati yenye kasoro 
kampuni ya ranchi za hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma taifa narco 
shirika la maendeleo ya viwanda vidogo sido hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mfuko wa pensheni ya watumishi serikalini gepf
hati yenye kasoro hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika hodhi la raslimali za mashirika ya umma chc hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
nhc ppf ip co
ltd hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
ubungo plaza co
ltd hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha taasisi za serikali na jina la taasisi 
ukumbi wa kimataifa wa mikutano arusha aicc hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya masoko ya hisa na cms hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la tija la taifa hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya udhibiti wa anga tanzania
hati yenye kasoro hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
baraza la taifa la teknolojia ya elimu nacte hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
baraza la taifa la uwezeshaji kiuchumi neec hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
baraza la taifa la usimamizi wa mazingira nemc hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
makumbusho ya taifa tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
taasisi ya taifa ya sukari hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya elimu tanzania tea hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la magazeti tanzania tsn hati yenye kasoro hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
taasisi wa umoja wa vipande utt hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
mamlaka ya mafunzo na ufundi stadi veta hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
benki ya shirika la twiga hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
wakala wa maendeleo ya wakulima wadogo wadogo wa chai tanzania hati inayoridhisha hati yenye kasoro hati inayoridhisha 
soko la hisa dar es salaam dse hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
taasisi ya takwimu tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
taasisi ya elimu tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
shirika la huduma ya maktaba tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
tume ya kudhibiti ushindani wa kibiashara hati inayoridhisha hati inayoridhisha ilikuwa haijaanzishwa 
baraza la taifa la mitihani hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
kituo cha uwekezaji tanzania hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
baraza la taifa la michezo hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha vyuo vya elimu ya juu tanzania jina la chuo 
chuo kikuu cha ardhi hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo cha teknolojia dar es salaam hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo cha mabaharia dar es salaam hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo cha uhasibu arusha hati yenye kasoro hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo cha elimu ya watu wazima hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo cha usimamizi wa fedha ifm hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo kikuu kishiriki cha sayansi ya afya muhimbili hati yenye kasoro hati yenye kasoro hati yenye kasoro ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
chuo cha kumbukumbu ya mwalimu nyerere hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo kikuu cha mzumbe hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo kikuu cha dar es salaam hati yenye kasoro hati yenye kasoro hati inayoridhisha 
chuo cha ustawi wa jamii hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha 
chuo kikuu cha kilimo sokoine hati inayoridhisha hati inayoridhisha hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kiambatisho ukaguzi wa mashirika ya umma ambao unaendelea hadi kufikia machi vyuo vya elimu ya juu na jina la chuo mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
chuo cha elimu ya biashara cbe education 
 tac associates mkutano wa kuhitimisha ukaguzi unasubiriwa 
chuo kikuu kishiriki cha ushirika na mafunzo ya biashara muccobs 
 tac associates kazi ya ukaguzi inaendelea 
chuo kikuu huria tanzania out 
 tac associates kazi ya ukaguzi inaendelea 
chuo kikuu cha dodoma 
 tac associates mkutano wa kuhitimisha ukaguzi unasubiriwa 
chu cha taifa cha usafirishaji nit 
 tac associates kazi ya ukaguzi inaendelea 
chuo cha maendeleo ya mipango miji 
 tac associates hatua ya kuandaa ripoti 
mamlaka ya maendeleo ya bonde la rufiji rubada 
 orefco kazi ya ukaguzi inaendelea 
chuo kikuu kishiriki cha elimu dar es salaam duce 
 global accountancy kazi ya ukaguzi inaendelea 
chuo cha waandishi wa habari tanzania tsj 
 global accountancy kazi ya ukaguzi inaendelea bodi za udhibiti na jina la bodi mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu heslb 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hatua ya kuandaa ripoti ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
mamlaka ya udhibiti wa usafishaji ardhini na baharini sumatra 
 tac associates hatua ya kuandaa ripoti 
bodi ya kahawa tanzania tcb 
 shayo and co kazi ya ukaguzi inaendelea taasisi ya serikali na jina la taasisi mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania 
 tac associates mahesabu yamepokelew a
mchakato wa makubaliano ya ada ya ukaguzi unaendelea 
kituo cha chakula na lishe tanzania tfnc 
 tac associates mahesabu yamepokelew a
mchakato wammakubaliano ya ada ya ukaguzi unaendelea 
taasisi ya utafiti wa misitu tanzania 
 tac associates mkutano wa kuhitimisha ukaguzi unasubiriwa 
taasisi ya mifupa muhimbili moi 
 ernst young mkutano wa kuhitimisha ukaguzi unasubiriwa 
idara ya usimamizi wa amana 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi kazi ya ukaguzi inaendelea 
taasisi ya mbegu za pamba tanzania 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi kazi ya ukaguzi inaendelea 
tume ya pamoja ya fedha 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu kazi ya ukaguzi inaendelea ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
taasisi ya utafiti wa wanyama pori tanzania tawiri 
 tac associates mahesabu yamepokelewa
mchakato wa makubaliano ya ada ya ukaguzi unaendelea 
tume ya sayansi na teknolojia tanzania 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu kazi ya ukaguzi inaendelea 
tume ya ya taifa ya mipango ya ardhi tanzania nlpc 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu kazi ya ukaguzi inaendelea 
jumuiya ya ushirika tanzania 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hatua ya kuandaa ripoti 
soko mla hisa dar es salaam 
 tac associates mahesabu yamepokelewa
mchakato wa makubaliano ya ada ya ukaguzi unaendelea 
mamlaka ya elimu kibaha 
 atekay hatua za mwisho ya kutoa ripoti 
marine park institute 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu kazi ya ukaguzi inaendelea parastatal na jina la shirika mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
sirika la utafiti na maendeleo ya viwanda tanzania 
 tac associates mahesabu yamepokelewa mchakato wa makubaliano ya ada ya ukaguzi unaendelea 
shirika la usafiri dar es salaam uda 
 tac associates kazi ya ukaguzi inaendelea 
shirika la masoko kariakoo 
 tac associates kazi ya ukaguzi inaendelea ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
sirika la nyumba la taifa nhc 
 pwc mawasiliano yanaendelea 
coasco 
 tac associates mahesabu yamepokelewa mchakato wammakubalia no ya ada ya ukaguzi unaendelea 
taasisi ya idara ya madawa msd 
 dcdm hatua ya kuandaa ripoti 
shirika la mawasiliano tanzania pwc kazi ya ukaguzi inaendelea 
mfuko wa pensheni ya wafanyakazi wa umma pspf 
 pwc kazi ya ukaguzi inaendelea 
shirika la ndege tanzania 
 pwc kazi ya ukaguzi inaendelea 
shirika la nguvu za atomiki tanzania 
 y
malundo kazi ya ukaguzi inaendelea mamlaka za maji na jina la mamlaka mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
mamlaka ya maji safi na maji taka dar es salaam dawasa 
 pwc kazi ya ukaguzi inaendelea 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa mtwara 
 tac associates hatua ya kuandaa ripoti 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa kigoma ujiji 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu kazi ya ukaguzi inaendelea 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa makambako 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu kazi ya ukaguzi inaendelea 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa mbinga 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu kazi ya ukaguzi inaendelea ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa njombe 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu kazi ya ukaguzi inaendelea 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa songea 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hatua za mwisho ya kutoa ripoti 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa morogoro 
 atekay hatua za mwisho ya kutoa ripoti ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kiambatisho hesabu za mashirika ya umma ambazo hazikuwa zimewasilishwa kwa ajili ya ukaguzi hadi kufikia machi 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa kyela 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilis hwa 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa mpanda 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa tukuyu 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa 
shrika la taifa la mionzi tanzania 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa 
mamlaka ya maji safi na maji taka ya mji wa korogwe 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa vyuo vya elimu ya juu na
jina la chuo mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
chuo kikuu kishiriki cha elimu mkwawa 
 haron co hesabu hasijawasilishwa 
chuo cha uhasibutanzania 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa 
chuo cha sayansi na teknolojia mbeya 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bodi za udhibiti na jina la bodi mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
bodi ya usajili ya wakanda rasi 
 tac associates hesabu hasijawasilishwa 
baraza la taifa la ncc 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa 
tpri 
 tac associates hesabu hasijawasilishwa 
bodi ya katani tanzania 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa parastatal na jina la shirika mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
taasisi ya taifa ya mionzi tanzania 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa taasisi za serikali na
jina la taasisi mwaka unaisha mkaguzi maelezo 
tropical pesticides research institute 
 tac associates hesabu hasijawasilishwa 
tafori 
 coasco hesabu hasijawasilishwa 
taasisi ya taifa ya utafiti wa 
 tac associates hesabu hasijawasilishwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma madawa 
baraza la michezo tanzania 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa 
carmatec 
 amas associates hesabu hasijawasilishwa 
taasisi ya taifa ya takwimu ya national nbs 
 ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu hesabu hasijawasilishwa hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mwenyekiti wa chama cha mapinduzi kwenye hafla uwekaji jiwe la msingi la ujenzi wa chuo cha uongozi cha julius nyerere kibaha pwani tarehe julai waheshimiwa makatibu wakuu wa vyama vyetu sita rafiki anc ccm frelimo mpla swapo na zanu pf mheshimiwa song tao waziri wa masuala ya mambo ya nje wa chama cha kikomunisti cha china mheshimiwa philip mangula makamu mwenyekiti wa ccm taifa tanzania bara waheshimiwa mawaziri na makatibu wakuu mliopo mheshimiwa mhandisi evarist ndikilo mkuu wa mkoa wa pwani waheshimiwa mabalozi mliopo waheshimiwa wabunge mliopo waheshimiwa viongozi wengine wa chama na serikali mliopo waheshimiwa wageni waalikwa wote ndugu wananchi mabibi na mabwana leo ni siku muhimu na kihistoria kwa nchi zetu sita yaani afrika kusini angola msumbiji namibia tanzania na zimbabwe ambazo wakati wa harakati za ukombozi tulishirikiana kwa karibu ikiwa ni pamoja na marafiki zetu wa china
binafsi najisikia furaha na heshima kubwa kuwepo mahali hapa na kuweza kushiriki tukio hili muhimu la uwekaji jiwe la msingi la ujenzi wa chuo cha uongozi cha mwalimu julius nyerere mwalimu nyerere leadership school
lakini kabla sijaendelea zaidi kuzungumzia tukio hili naomba kwanza kwa niaba yangu binafsi na kwa niaba ya watanzania wote niwakaribishe wageni wetu hapa nchini
nawakaribisha makatibu wakuu vyama vya anc frelimo mpla swapo na zanu pf
aidha kwa namna ya pekee kabisa napenda nimkaribishe nchini mgeni wetu maalumu mheshimiwa song tao waziri wa mambo ya nje wa chama cha kikomunisti cha china
karibuni tanzania
karibuni sana hapa kibaha
napenda pia kutumia fursa hii kuwashukuru sana wana kibaha kwa kujitokeza kwenu kwa wingi kwenye tukio hili
ndugu wageni wetu hapa kibaha ni makao makuu ya mkoa wa pwani mkoa ambao kama yalivyokuwa maeneo mengi ya nchi yetu nao ulishiriki kikamilifu na kutoa mchango mkubwa katika harakati za ukombozi sio tu wa nchi yetu bali pia wa nchi nyingi za afrika hususan zilizopo kusini mwa bara letu
nina uhakika marafiki zetu na hasa kutoka frelimo na zanu pf bado wanaikumbuka vizuri kambi ya wapigania uhuru ya kaole bagamoyo kilometa chache tu kutoka hapa
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana tupo hapa kushuhudia uwekaji jiwe la msingi la chuo cha uongozi cha mwalimu julius nyerere mwalimu nyerere leadership school
kama mlivyosikia chuo hiki kitakapokamilika kitakuwa mali ya vyama vyetu sita rafiki vya anc ccm frelimo mpla swapo na zanu pf
vyama hivi vilishirikiana kwa karibu sana wakati wa harakati za kupigania uhuru wa nchi za kusini mwa bara letu
hivyo basi ili kuendeleza uhusiano wetu wa kidugu na kihistoria ambao umeendelea kudumu mpaka sasa ndipo lilipokuja wazo la kukijenga chuo hiki
tumearifiwa hivi punde kuwa chuo hiki kitatoa mafunzo ya muda mfupi miezi mitatu muda wa kati mwaka mmoja na muda mrefu miaka mitatu
na masomo yatakayofundishwa hapa yatahusu masuala ya uongozi na itikadi
kama mjuavyo masuala haya mawili uongozi na itikadi ni miongoni mwa matatizo makubwa yenye kuzikabili nchi za afrika hususan katika zama hizi za demokrasia ya vyama vingi
vyama vingi vimeanzishwa bila kuwa na itikadi ya kueleweka na pia vinakosa watu wenye uzoefu wa uongozi ambao wameandaliwa na kuiva
na hali hii pia kwa kiwango kikubwa imekuwa ikiviathiri hata vyama vyetu vikongwe
hivyo basi ili kukabiliana na hali hiyo na kwa kutambua kuwa vyama vyetu ni vyama tawala ambavyo wananchi wanavitegemea katika kuendelea kuziongoza nchi zetu kwa muda mrefu tumeona tunao wajibu wa kuonesha njia kwa kuanzisha chuo hiki
tunataka vyama vyetu viwe na viongozi walioandaliwa vizuri viongozi madhubuti wenye kufahamu miiko yao na ambao wataielewa wataisimamia na kuielimisha jamii kuhusu itikadi yetu
tunataka chuo hiki kitusaidie kuzalisha akina nyerere wengi akina mandela wengi akina samora machel akina mzee augustino neto akina mzee sam nujoma akina mzee mugabe akina mzee kaunda n
na suala hili mimi naamini linawezekana kabisa na hasa kwa kuzingatia kuwa vyama vyetu hivi vina misingi ya kiitikadi inayofanana
itikadi ya kimapinduzi yenye lengo la kuwakomboa wananchi wanyonge na kuziletea maendeleo nchi zetu
zaidi ya hapo vyama vyetu hivi hivi sasa vinalenga kuleta mageuzi ya kiuchumi kwenye nchi zetu hivyo basi itakuwa rahisi kwa chuo hiki kutuunganisha na kutuwezesha kufikia dhamira hiyo
mabibi na mabwana napenda kutumia fursa hii kuwapongeza wote waliobuni wazo la kuanzisha chuo hiki
nafahamu wengi wameshiriki kufikia hatua hii
lakini kwa hapa nchini napenda kutambua mchango wa mwenyekiti mstaafu wa ccm mzee jakaya mrisho kikwete makamu mwenyekiti wa ccm mzee mangula pamoja na katibu mkuu mstaafu wa ccm mzee abdulrahaman kinana
wametoa mchango mkubwa katika kufikia hatua hii
tunawashukuru sana
napenda pia kwa namna ya pekee kwa niaba ya chama cha mapinduzi na vyama vyetu vyote sita kutoa shukrani nyingi kwa ndugu zetu na marafiki zetu wa chama cha kikomunisti cha watu wa china ambao wamekubali kutujengea chuo hiki
ujenzi wa chuo hiki utagharimu dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni za tanzania
fedha zote hizo ni ufadhili wa ndugu na marafiki zetu wa china
tunawashukuru sana
na niseme tu kwamba chama cha kikomunisti cha china na nchi ya china kwa ujumla ni marafiki zetu wa muda mrefu sana
tumekuwa tukishirikiana na ndugu zetu hawa kwenye mambo mengi sana tangu enzi za harakati za ukombozi
walitupatia silaha na vifaa vya kijeshi kwa ajili ya kuendesha mapambano ya ukombozi
walitoa mafunzo kwa wapigania uhuru na kuwafundisha masuala ya itikadi na propaganda ambazo ziliwapa hamasa wapigania uhuru kuendeleza mapambano
baada ya uhuru china imeendelea kushirikiana na nchi zetu na kutupatia misaada mbalimbali
sisi tanzania ni miongoni mwa wanufaika wakubwa wa misaada kutoka china
reli ya tazara inayounganisha nchi yetu na marafiki zetu wa zambia ni miongoni mwa misaada mikubwa ambayo china imeitoa kwa nchi yetu
tunawashukuru sana
reli hii ilisaidia sana harakati za ukombozi kwa nchi za kusini mwa bara la afrika
nimefurahi kwenye tukio hili tunaye mheshimiwa tao mkuu wa kitengo cha mambo ya nje wa chama cha kikomunisti cha china
tunakushukuru kwa kuungana nasi na kwa niaba ya vyama vyetu sita tunaomba utufikishie shukrani zetu kwa katibu mkuu wa chama cha kikomunisti cha china ambaye pia ni rais wa jamhuri ya watu wa china mheshimiwa xi jinping serikali pamoja na wananchi wote wa china kwa ujumla kwa kutujengea chuo hiki na halikadhalika kwa misaada mbalimbali mnayotoa kwa nchi zetu
tunaithamini sana misaada mnayotupatia na tunaahidi kuendelea kuuenzi urafiki wetu
wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda pia kutumia fursa hii kuvishukuru vyama rafiki vya ccm yaani anc frelimo mpla swapo na zanu pf kwa kukubali chuo hiki kujengwa hapa nchini kwetu
chuo hiki kingeweza kujengwa mahali popote ndani ya nchi zetu sita lakini mmetupa heshima ya kujengwa hapa nchini
tunawashukuru sana na tutaenzi heshima mliyotupatia
na bila shaka mmetupatia heshima hii kwa kutambua mchango wa nchi yetu katika harakati za ukombozi wa bara letu
vilevile napenda nivipongeze vyama vyetu sita kwa kuamua kukipa chuo hiki jina la mwalimu julius nyerere baba wa taifa letu
huu ni uamuzi wa busara na unaakisi madhumuni ya kujenga chuo hiki
mwalimu nyerere ni mmoja wa viongozi bora imara madhubuti mtetezi wa wanyonge mwanamapinduzi na muumini mzuri wa itikadi na falsafa ya uafrika pan africanism aliyewahi kutokea katika bara letu
sisi tanzania tunajivunia sana mwalimu nyerere kuwa baba yetu wa taifa
kama sote tujuavyo mwalimu nyerere alitoa mchango mkubwa katika harakati za ukombozi wa bara letu
hivyo basi ni wazi kuwa kukipa chuo hiki jina lake ni jambo sahihi kabisa
anastahili kupewa heshima hii
nimefurahi kuona kuwa katika shughuli hii tunaye mwakilishi kutoka familia ya mwalimu nyerere
tunaishukuru familia kwa kuwepo mahali hapa lakini pia kwa kuridhia chuo hiki kupewa jina la baba wa taifa
na nina imani kubwa kuwa watumishi na wanafunzi wa chuo hiki wataenzi mambo yote mazuri ya baba wa taifa
mwisho kuhusu shukran napenda kutumia fursa hii kukishukuru chama changu cha mapinduzi ccm kwa kukubali kutoa eneo la ujenzi wa chuo hiki bure
kama mjuavyo eneo hili lilikuwa mali ya ccm
hivyo nakipongeza chama changu kwa kulitoa bure
bila shaka nasi tumemuenzi mwenyekiti wetu wa kwanza vizuri
ndugu makatibu wakuu wa vyama vyetu sita waheshimiwa viongozi wengine mliopo wageni waalikwa wote mabibi na mabwana leo sio siku ya hotuba
tupo hapa ili kuweka jiwe la msingi la chuo cha uongozi cha mwalimu nyerere
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba mniruhusu niseme masuala machache yafuatayo kwanza tumesikia kuwa ujenzi wa chuo hiki unatarajiwa kukamilika katika kipindi cha miaka miwili
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwaomba makatibu wakuu wa vyama vyetu sita kukamilisha masuala mengine yote ili ujenzi utakapokamilika tu chuo kianze kufanya kazi
kamilisheni masuala ya mitaala ya chuo ajira za watumishi hususan wakufunzi pamoja na masuala mengine muhimu ikiwemo upatikanaji wa fedha za kuendesha chuo hiki
tusisubiri mpaka ujenzi ukamilike ndipo tuanze kukimbizana
na nitumie fursa hii pia kumwomba mkandarasi atekeleze mradi huu kwa haraka ikiwezekana ukamilike kabla ya muda uliopangwa
hakuna sababu za kuchelewa wakati fedha zipo
fanyeni kazi usiku na mchana kukamilisha ujenzi wa chuo hiki
pili ni kuhusiana na masomo yatakayofundishwa
tumeelezwa nami pia nimeeleza kuwa chuo hiki kitajikita kufundisha masuala ya uongozi na itikadi
lakini mbali na masomo hayo ningependa kushauri kuwa tufikirie pia kupanua wigo ikiwezekana tujumuishe masomo kuhusu masuala ya maendeleo na masuala mengine ya kimkakati development studies and other strategic issues
hii itakifanya chuo hiki kiwavutie watu wengi kuja kusoma na pia itakiwezesha kutoa mchango mkubwa wa maendeleo kwenye nchi zetu
na katika hili nishauri pia badala ya chuo hiki kufundisha watu kutoka kwenye vyama vyetu sita pekee ni vyema tukaangalia uwezekao wa kukaribisha watu kutoka vyama vingine na hasa vyenye mrengo na itikadi inayofanana na vyama vyetu
tatu ni kwenu ndugu zangu wananchi wa hapa kibaha
fursa imekuja kwenu
chuo hiki kitatoa fursa za ajira kwenu wakati wa ujenzi na baada ya ujenzi
hivyo basi nawasihi mjipange kutumia fursa hiyo
na ni matumaini yangu kuwa mkandarasi ataajiri wafanyakazi wengi kutoka hapa kibaha
napenda pia kuziagiza mamlaka za mkoa huu wa pwani kuhakikisha barabara kutoka kwenye barabara kuu hadi hapa chuoni inajengwa kwa kiwango cha lami
mabibi na mabwana nihitimishe kwa kurudia tena kukishukuru chama cha kikomunisti cha china kwa kufadhili ujenzi wa chuo hiki
kwa mara nyingine tena mmedhihirisha kuwa ninyi ni marafiki wa kweli wa afrika
aidha nawashukuru viongozi wa vyama rafiki vya ccm kwa kushiriki kwenye tukio hili
ushirikiano huu hatuna budi kuuendeleza na hasa katika kipindi hiki ambacho nchi zetu zimeamua kujikomboa kiuchumi
mwisho lakini sio kwa umuhimu nawashukuru viongozi na wanachama wa ccm pamoja na wana pwani kwa ujumla kwa kujitokeza kwa wingi kwenye tukio hili
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta la kuweka jiwe la msingi la ujenzi wa chuo cha uongozi cha mwalimu nyerere kwa ufadhili ya chama cha kikomunisti cha watu wa china kwa gharama ya takriban shilingi bilioni za tanzania
ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye hafla ya kupokea ndege mpya boeing dreamliner dar es salaam tarehe julai mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa mhandisi isack kamwelwe waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano waheshimiwa mawaziri na naibu mawaziri mliopo mheshimiwa balozi john kijazi katibu mkuu kiongozi mheshimiwa kaimu balozi wa marekani nchini mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam mheshimiwa seleman kakoso mwenyekiti wa kamati ya bunge ya miundombinu waheshimiwa wabunge wote mliopo mheshimiwa mstahiki meya wa jiji la dar es salaam ndugu makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu mliopo wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama wajumbe wa bodi menejimenti na watumishi wa atcl tcaa na taa mliopo waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo wageni waalikwa wenzangu wote ndugu wana habari mabibi na mabwana nafahamu kuwa wengi hapa tuna hamu kubwa ya kuiona ndege yetu mpya
hivyo basi nitasema kwa kifupi na kwa haraka
kwanza kabisa napenda nimshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kushuhudia tukio hili la kihistoria
aidha namshukuru mungu kwa kuifikisha ndege yetu salama hapa nchini
ni imani yangu kuwa watanzania wote tumefurahia ujio wa ndege yetu mpya
napenda pia nitumie fursa hii kuushukuru uongozi wa wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasiliano kwa kunialika ili nami niwe mmoja wa mashuhuda wa tukio hili
halikadhalika nawashukuru wageni wote waalikwa pamoja na wananchi kwa ujumla kwa kujitokeza kwenu kwa wingi kwenye hafla hii
ni wazi kuwa mmejitokeza kwa wingi kwa vile mnatambua umuhimu wa tukio hili kwa ustawi na maendeleo ya taifa letu
ahsanteni sana
vilevile napenda nitumie fursa hii kuishuruku kampuni ya boeing ya marekani pamoja na washirika wake kampuni ya rolls royce na panasonic ambao wametutengenezea ndege yetu
tunawashukuru sana
nimefurahi kuona kuwa balozi wa marekani yupo hapa
tafadhali tufikishie shukrani zetu kwenye kampuni hizo na tunakuomba uwasisitize wajitahidi kuikamilisha mapema ile ndege nyingine
watanzania tunaihitaji sana ndege hiyo na fedha za malipo tayari zipo
ndugu wananchi wageni waalikwa mabibi na mabwana mtakumbuka kuwa mojawapo ya ahadi za ccm kwenye uchaguzi mkuu wa mwaka ilikuwa kufufua shirika letu la ndege la tanzania atcl
wakati tunatoa ahadi hiyo atcl ilikuwa hoi bin taabani
ilikuwa na ndege moja iliyokuwa ikifanya safari zake kwenye miji mitatu tu dar es salaam arusha na mwanza
na ndege yenyewe ilikuwa kila mara inashinda kwenye karakana kwa ajili ya matengenezo
hii ilifanya soko la safari za ndani la atcl domestic market share kuwa dogo sana
lilikuwa asilimia 
 tu
tukasema hapana
hii haiwezekani
ni lazima tufufue shirika letu
na kama tulivyoahidi ndani ya kipindi kifupi tu cha miaka miwili na nusu tumefanikiwa kwa kiasi kikubwa kutekeleza ahadi yetu hiyo ya kuifufua atcl
tumenunua ndege mpya saba
tena tumezinunua kwa fedha taslimu sio kwa mkopo
ndege tatu aina ya bombardier dash q zenye uwezo wa kubeba abiria tayari zimewasili na zinaendelea kutoa huduma
ndege ya nne ndio hii itakayowasili leo
aidha ndege nyingine mbili aina ya bombardier cs zinatarajiwa kuwasili mwezi novemba mwaka huu
na ndege kubwa nyingine kama hii itakayowasili leo inatarajiwa kuja nchini mwanzoni mwa mwaka 
bila shaka mtakubaliana nami kuwa haya ni mafanikio makubwa
lakini mafanikio haya hayajajileta yenyewe
ni matokeo ya jitihada za watanzania wote lakini zaidi ni jitihada za wale wenye kufanya kazi kwa bidii na kulipa kodi
kwa sababu hiyo napenda nitumie fursa hii kuwashukuru na kuwapongeza watanzania wote wanaofanya kazi kwa kujituma
aidha nawashukuru kwa kuendelea kulipa kodi
kwa hakika kodi zenu ndizo zimeiwezesha serikali kununua ndege hizi saba mpya kwa mpigo
hongereni sana watanzania
na huu ni uthibitisho kuwa sisi watanzania tukiamua tunaweza
nitumie fursa hii pia kuishukuru kamati ya bunge ya miundombinu pamoja na bunge zima la jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuridhia ununuzi wa ndege hizi na kwa namna mnavyounga mkono jitihada mbalimbali za serikali za kuiletea maendeleo nchi yetu
tunawashukuru sana waheshimiwa wabunge
ndugu wananchi mabibi na mabwana nafahamu nimekuwa nikieleza suala hili mara kadhaa
lakini napenda na leo nilirudie
serikali ya ccm iliamua kulifufua shirika letu la ndege kwa sababu kubwa tatu
kwanza ili kujenga heshima na kulinda hadhi ya taifa letu
kama mjuavyo tanzania ni kubwa na imejijengea sifa kemukemu duniani
hivyo ilikuwa aibu sana kwa taifa kubwa kama letu kutokuwa na ndege
pili tumeifufua atcl ili kuimarisha na kuboresha huduma za usafiri wa anga nchini
nafahamu kwenye hili wapo watu wanadai watanzania hawahitaji usafiri wa ndege
ndugu zangu hiyo sio kweli
watanzania wanahitaji usafiri wa ndege
na kwa kusema kweli katika ulimwengu wa sasa hakuna nchi isiyohitaji usafiri wa ndege
bila ya usafiri wa ndege wa uhakika wakulima wetu wa maua waliopo mbeya njombe na arusha hawataweza kuyafikia masoko ya kimataifa
bila usafiri wa ndege itakuwa vigumu kwa wavuvi wetu kwenye ziwa victoria tanganyika na nyasa kusafirisha samaki kwenda kwenye masoko ya kimataifa
hivyo basi napenda nirudie tena kusema kuwa watanzania wanahitaji usafiri wa ndege
natambua kuwa hivi sasa watanzania wengi hawatumii usafiri wa ndege
lakini hii haimaanishi kuwa hatuhitaji usafiri huo
tumekuwa hatutumii usafiri huu kwanza kutokana na kukosekana kwa safari za ndege za uhakika kwenye maeneo mengi ya nchi yetu
nimeeleza hivi punde kuwa zamani atcl ilikuwa ikifanya safari zake kwenye miji mitatu tu ya dar es salaam arusha na mwanza
hivyo ni wazi kuwa katika hali kama hiyo ilikuwa vigumu kwa watu wa maeneo mengine kusafiri kwa ndege
sababu ya pili iliyofanya watanzania wasitumie usafiri wa ndege ni gharama kuwa juu
sio siri kuwa kwa muda mrefu gharama za usafiri wa ndege nchini zilikuwa juu sana
mathalan kabla ya ndege zetu za bombardier kuanza kutoa huduma gharama za kusafiri kwenda na kurudi bukoba ilikuwa zaidi ya shilingi milioni moja
hiki ni kiasi kikubwa sana ambacho sio watanzania wanaweza kumudu
lakini tangu bombardier zimeanza kufanya kazi gharama zimepungua sana
hivi sasa gharama za kwenda na kurudi bukoba ni wastani wa shilingi laki nne tu
hii imefanya idadi ya wasafiri nchini kuongezeka
kwa mfano nimeambiwa kuwa zamani atcl ilikuwa inasafirisha wastani wa abiria kwa mwezi lakini sasa inasafirisha wastani wa abiria 
na hii imewezekana kutokana na kupungua kwa gharama lakini pia kuongezeka kwa maeneo inakotoa huduma kutoka maeneo matatu ya awali hadi kufikia maeneo hivi sasa
ni matumaini kuwa kadri bei zitakapozidi kupungua na kutokana na jitihada kubwa tunazozifanya za kujenga na kuboresha viwanja vyetu vya ndege sehemu mbalimbali nchini idadi ya wasafiri itazidi kuongezeka
ndugu wananchi mabibi na mabwana sababu ya tatu iliyotusukuma tuifufue atcl ambayo pengine ndio kubwa zaidi ni kukuza sekta yetu ya utalii
kama mjuavyo nchi yetu ina vivutio vingi vya utalii
tunashika nafasi ya pili duniani
lakini licha ya kwamba sekta ya utalii inaongoza kwa kutupatia fedha nyingi za kigeni bado mchango wake sio mkubwa sana ukilingaisha na vivutio tulivyonavyo
hii imetokana na nchi yetu kupokea idadi ndogo ya watalii
mathalan mwaka jana tulipokea watalii milioni 
 tu
katika tathmini tuliyoifanya tumegundua kuwa watalii wengi duniani hutumia usafiri wa ndege
mathalan asilimia ya watalii bilioni 
 waliosafiri mwaka walitumia usafiri wa ndege
na kwa ujumla idadi ya watu waliosafiri kwa ndege mwaka jana ilifikia bilioni 
vilevile tathmini yetu ilituonesha kuwa nchi zenye mashirika imara ya ndege ndizo pia zimekuwa zikipokea idadi kubwa ya watalii
mathalan barani afrika nchi zenye kuongoza kwa kupokea idadi kubwa ya watalii ni moroco afrika kusini na misri ambazo zote zina mashirika makubwa ya ndege
kwa mujibu wa takwimu za mwaka morocco ilipokea takriban watalii milioni afrika kusini watalii milioni 
 na misri watalii milioni 
hata majirani zetu wa kenya ni vivyo hivyo
mashirika ya ndege kwenye nchi hizo yamekuwa chachu ya kuongezeka kwa idadi ya watalii
hii ndio sababu na sisi tukaamua tulifufue shirika letu la ndege
na kimsingi hii ndio sababu pia iliyotufanya tununue ndege hii kubwa
tunataka ndege hii iwe inafanya safari za kimataifa na kutusaidia kutuletea watalii wengi nchini
na binafsi nina amini kuwa ndege hii ikianza kufanya kazi na baada ya kuwasili kwa ndege ile nyingine kubwa mwaka idadi ya watalii wanaokuja nchini itaongezeka maradufu
waheshimiwa viongozi ndugu wananchi wenzangu wageni waalikwa mabibi na mabwana azma na dhamira ya serikali ya ccm ya awamu ya tano ni kuleta maendeleo kwa nchi yetu
hii ndio sababu mbali na kuimarisha huduma na miundombinu ya usafiri wa anga tunaimarisha pia usafiri wa kwenye maji
kama mjuavyo hivi sasa tunazipanua bandari zetu za dar es salaam mtwara na tanga pamoja na kuboresha utendaji kazi na utoaji huduma
nakumbuka tulipoanza kuchukua hatua kwenye bandari yetu ya dar es salaam walijitokeza watabiri waliosema tunawafukuza wateja
lakini sasa watabiri wameanza kuaibika
utendaji kazi wa bandari yetu unazidi kuimarika
ni hivi majuzi tu mmemsikia rais mnangagwa wa zimbabwe akisema kuwa sasa wazimbabwe wanaitumia bandari ya dar es salaam
vilevile tuboresha na kuimarisha usafiri wa ardhini hususan reli na barabara
kuhusu reli kama mjuavyo kwa sasa tupo kwenye ujenzi wa reli yetu ya standard gauge kutoka hapa dar es salaam hadi dodoma
lakini pia tunakarabati reli yetu ya zamani
ukarabati wa kipande cha kutoka tanga hadi arusha kinatarajiwa kukamilika mwaka huu
aidha hivi majuzi mmeshuhudia shehena ya kwanza ya mizigo inayosafirishwa kwa reli kutoka dar es salaam hadi kampala nchini uganda
hiyo imewezekana baada ya kuikarabati meli yetu ya mv
umoja ambayo ni maalum kwa kusafirisha mabehewa ya treni kwenye ziwa victoria
kwa upande wa barabara nyingi hivi sasa zinajengwa katika maeneo mbalimbali nchini
ninyi wana dar es salaam ni mashahidi
hapa dar es salaam tunajenga barabara kwenye maeneo mengi na pia madaraja
pale tazara daraja la kwanza la juu flyover nchini lipo katika hatua za mwisho kukamilika
lakini wakazi wa kijitonyama makumbusho sinza tandale kwa mtogole wanafahamu hatua tunazozichukua za kuboresha miundombinu ya barabara kwenye maeneo hayo
tunatekeleza pia miradi mbalimbali ya umeme kinyerezi na ii rea awamu ya tatu na tupo mbioni kuanza mradi mkubwa wa umeme wa bonde la mto rufiji au stiglier s gorge
aidha tunatekeleza miradi mikubwa ya maji
rafiki zetu wa india wametupatia mkopo wa takriban shilingi trilioni 
 na benki ya dunia takriban shilingi bilioni kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maji sehemu mbalimbali za nchi yetu
kwenye maji pia tupo mbioni kuanza utekelezaji wa mradi mkubwa ambao uliasisiwa na baba wa taifa mwalimu nyerere wa bwawa la kidunda
mradi huu ni muhimu kwa ajili ya kuhakikisha upatikanaji wa maji katika jiji hili la dar es salaam
halikadhalika katika mwaka huu wa fedha tumepanga kuanza ujenzi wa hospitali za wilaya takriban kwa gharama ya shilingi bilioni 
aidha tunaendelea na ujenzi wa miundombinu ya elimu ikiwemo vyumba vya madarasa vyoo hosteli maabara maktaba n
kwa ujumla mambo tunayotekeleza ni mengi
na nina imani kuwa kutokana na hatua tunazozichukua azma na ndoto yetu ya kuwa nchi ya uchumi wa kati wenye kuongozwa na viwanda ifikapo mwaka itatimia
mheshimiwa waziri wa ujenzi waheshimiwa viongozi mliopo wageni waalikwa wote mabibi na mabwana tumekuja hapa kushuhudia kuwasili kwa ndege yetu mpya kubwa aina ya boeing dreamliner yenye uwezo wa kubeba watu 
naushukuru tena uongozi wa wizara ya ujenzi kwa kunialika kwenye hafla hii
aidha nawashukuru wageni wote waalikwa na wananchi kwa ujumla kwa kujitokeza kwa wingi kwenye tukio hili
kama nilivyosema awali kujitokeza kwenu kwa wingi namna hii ni uthibitisho tosha kuwa mnatambua umuhimu wa ndege hii kwa maendeleo ya nchi yetu
nihitimishe hotuba yangu kwa kutoa wito kwa bodi menejimenti na watumishi wote wa atcl kuendelea kufanya kazi kwa bidii
kama mjuavyo serikali imetumia fedha nyingi kulifufua shirika lenu
hivyo basi nawasihi sana msiwaangushe watanzania
nimefurahi kusikia kutoka kwenye taarifa ya mtendaji mkuu wa atcl kuwa kwa mfupi tu tangu tuanze kuchukua hatua za kufufua shirika utendaji kazi wa shirika umeimarika na tija imeanza kuonekana
mmeiongeza idadi ya safari kutoka miji mitatu hadi ikiwemo safari ya kwenda nchini comoro
mmeweza kupanua soko lenu la ndani domestic market share kutoka asilimia 
 hadi kufikia asilimia 
na pia mmekifufua chuo chenu cha mafunzo aviation training school kwa ajili ya watoa huduma wenu
haya kwa hakika ni mafanikio makubwa
hongereni sana
lakini msibweteke
ongezeni bidii ili kulifanya shirika lenu kuwa kubwa sio tu hapa nchini bali pia liwe miongoni mwa mashirika makubwa barani afrika na duniani kwa ujumla
na katika kufanikisha hilo narudia tena kuwasihi kuacha uzembe kupiga vita rushwa na ufisadi kujituma kuimarisha nidhamu ya kazi na kuwa wabunifu katika kutoa huduma
aidha msisahau kuyapa kipaumbele masuala ya utaalam hususan masuala ya ufundi wa ndege na marubani
baada ya maneno hayo mungu ibariki ndege yetu boeing dreamlier mungu zibariki ndege zote za atcl mungu ibariki tanzania ahsanteni kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa kupokea gawio na kuzindua upatikanaji wa huduma za simu na video conference ya shirika la simu ttcl dar es salaam tarehe juni mheshimiwa prof
makame mbarawa waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam mama mary sassabo katibu mkuu anayesimamia sekta ya mawasiliano kwenye wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasiliano mheshimiwa mama kate kamba mweyekiti wa ccm wa mkoa wa dar es salaam waheshimiwa wabunge wa kamati ya miundombinu mheshimiwa mhadisi omary nundu mwenyekiti wa ttcl ndugu waziri kindamba mkurugenzi mkuu wa ttcl waheshimiwa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama waheshimiwa viongozi mbalimbali mliopo hapa ndugu wafanyakazi wa ttcl wageni waalikwa wote mabibi na mabwana rudini nyumbani kumenoga kwanza kabisa napenda nimshukuru mwenyezi mungu aliyetuwezesha tukutane hapa tukiwa wenye afya njema
aidha napenda nimshukuru mheshimiwa waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano pamoja na uongozi mzima wa shirika la mawasiliano tanzania yaani ttcl kwa kunialika kwenye tukio hili muhimu na la kihistoria hapa nchini
ahsanteni sana
napenda nikiri kuwa leo najisikia kuwa mwenye furaha sana
nina furaha kwanza kwa kupata fursa hii adimu ya kukutana na wafanyakazi wa shirika letu la mawasiliano
pili nina furaha kwa sababu kama mlivyosikia miaka miwili iliyopita mwezi juni mwaka tulifanya uamuzi wa kuirejesha ttcl serikalini baada ya kununua asilimia ya hisa zilizokuwa zikimilikiwa na kampuni ya bharti airtel kwa gharama ya shilingi bilioni 
wakati tukinunua hisa hizo ttcl ilikuwa haijatoa gawio lolote kwa serikali kwa kipindi cha miaka tangu ilipoingia ubia na kampuni ya bharti airtel mwaka 
lakini ndani ya kipindi kifupi cha miaka miwili tu leo tupo hapa kushuhudia ttcl ikitoa gawio la shilingi bilioni 
 kwa serikali
haya ni mafanikio makubwa ambayo naamini kila mwenye kuitakia mema nchi yetu hana budi kufurahia japokuwa mimi binafsi gawio hili limenifanya nijiulize maswali mengi sana
nimejiuliza hivi wakati wa ubia kwa nini shirika hili lilishindwa kutoa gawio kwa serikali je tulikuwa tukiibiwa je usimamizi wa utendaji kazi haukuwa mzuri ama kulikuwa na hujuma mpaka sasa bado sijapata majibu ingawa nimejifunza jambo moja kuwa sio kila ubia kwenye biashara ni mzuri
wageni waalikwa wote mabibi na mabwana mbali na kupokea gawio kama mlivyosikia leo pia tunaishuhudia ttcl ikizindua huduma zake za mawasiliano kwa nchi nzima pamoja na huduma za mkutano mtandao yaani video conference
haya kwa hakika ni mafanikio makubwa sana ambayo yanaonesha kuwa shirika hili linazidi kukua
na nimeambiwa kuwa katika kipindi cha miaka miwili iliyopita ttcl imefanikiwa pia kuongeza idadi ya wateja wake kutoka hadi kufikia takriban laki nane hivi sasa
hii inatupa moyo kwamba uamuzi wa kulirejesha shirika hili serikalini ulikuwa sahihi
hivyo basi napenda nitumie fursa hii kuipongeza wizara bodi menejimenti pamoja na watumishi wote wa ttcl kwa kuwezesha kupatikana kwa mafanikio haya
bila ninyi mafanikio haya yasingepatikana
hivyo tembeeni kifua mbele
nakumbuka wakati nawateua mwenyekiti wa bodi na mkurugenzi mkuu niliwapa maagizo ya kufanya mabadiliko kwenye shirika hili
mafanikio yaliyopatikana yanaonesha kuwa mlizingatia maelekezo yangu
hongereni sana
na hii inadhihirisha kuwa sisi watanzania tukiamua tunaweza
lakini zaidi ya hapo kupitia kwa bwana kindamba mafanikio haya ni uthibitisho kuwa vijana wakipewa majukumu wanaweza sana
na hii ndio sababu mara nyingi nimekuwa nikiteua vijana kushika nyadhifa mbalimbali serikalini
na kwa bahati nzuri mpaka sasa wengi niliowateua hawajaniangusha
hivyo naahidi nitaendelea kuwateua vijana kushika nafasi mbalimbali
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa wote mabibi na mabwana sekta ya mawasiliano na hasa mawasiliano ya simu ni sekta nyeti ambayo imeleta mageuzi makubwa duniani katika kipindi cha hivi karibuni
takwimu zinaonesha kuwa takriban watu bilioni wanatumia simu za mikononi duniani hivi sasa
hapa nchini kwetu kwa takwimu za hivi karibuni watu takriban milioni wanatumia simu za mikononi
sekta hii pia ni chanzo kikubwa cha mapato
nakumbuka mwaka jana tulipotembelewa na aliyekuwa waziri mkuu wa ethiopia hailemariam desalegn alipata kunieleza kuwa mwaka shirika la simu la ethiopia lilikusanya mapato yanayofikia dola za marekani bilioni 
 ambazo ziliwasaidia kujenga reli kutoka addis ababa hadi bandari ya djibouti
sambamba na hayo sekta hii ya mawasiliano inatoa fursa nyingi za ajira
mathalan nimearifiwa kuwa ttcl imetoa ajira zipatazo kwa watanzania
nchi yetu ina kampuni za simu takriban hivyo ukijumlisha wauza vocha watoa huduma za fedha kwa njia za mtandao mafundi wa simu n
k unaweza kukadiria mwenyewe ni watu wangapi wamepata ajira kupitia sekta hii hapa nchini
zaidi ya hapo sekta hii ya mawasiliano ya simu imesaidia sana kuboresha maisha ya wananchi
hivi karibuni mlisikia kuwa nchi yetu iliibuka kidedea katika masuala ya uchumi jumuishi kwa nchi za afrika kusini mwa jangwa la sahara
moja ya mambo yaliyochangia kupatikana kwa mafanikio hayo ni kuongezeka kwa huduma za fedha kwa njia ya simu t pesa tigo pesa m pesa airtel money n
na nimeambiwa kuwa hivi sasa wastani wa miamala ya fedha inayofanyika kwa njia ya simu nchini inafikia thamani ya shilingi trilioni kwa mwezi
hii imesaidia sana kuimarisha huduma za kifedha katika nchi yetu
lakini sekta hii pia imesaidia kuboresha huduma nyingine za kijamii ikiwemo elimu na afya kupitia huduma kama e education e medicine n
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana ni kutokana na faida hizo za mawasiliano ya simu nilizozitaja serikali iliamua kufufua shirika hili la mawasiliano tanzania
mbali na kununua hisa kutoka kampuni ya bharti airtel tuliamua kulifutia shirika hili madeni yenye thamani ya shilingi bilioni ili yatumike kuwa sehemu ya mtaji
na kupitia rasilimali zake ttcl ilifanikiwa kukopa kiasi cha shilingi bilioni kwa ajili ya kuongeza uwekezaji
vilevile tuliiwezesha ttcl kupata masafa ya megahezi na ili iweze kufunga mitambo ya mawasiliano ya teknolojia ya g gsm g umts na g lte na hivyo kuondokana na teknolojia ya kizamani waliyokuwa wakitumia ya cdma
aidha tuliikabidhi ttcl dhamana ya kusimamia na kuendesha mkonga wa taifa wa mawasiliano na kituo cha kitaifa cha kuhifadhi kumbukumbu za kimtandao national internet data centre
hii imetuhakikishia usalama wa nchi yetu
nirudie tena kuwapongeza viongozi na watendaji wote wa ttcl kwa kazi kubwa na nzuri mnazofanya
na binafsi nina imani kutokana na kasi hii kubwa mnayokwenda nayo baada ya kipindi kifupi kijacho ttcl itakuwa imerejea kwenye hadhi yake na kuweza kutimiza malengo yaliyowekwa wakati wa kuanzishwa kwake mwaka kufuatia uamuzi wa kuligawa shirika la posta na simu
na ninafurahi shirika la posta nalo sasa limeanza kufanya kazi vizuri
nitumie fursa hii pia kuipongeza kamati ya bunge ya miundombinu kwa kuishawishi wabunge wengine kuridhia sheria mpya iliyoanzisha shirika jipya la mawasiliano la tanzania
aidha nampongeza mheshimiwa spika naibu spika pamoja na wabunge wote wa bunge letu la jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuendelea kuiunga mkono serikali katika jitihada mbalimbali za kuleta maendeleo kwa nchi yetu
hivi sasa tumeleta mapendekezo bungeni kuhusu kuanzisha akanti jumuishi ya serikali single akaunti ili kupunguza gharama za uendeshaji
hivi sasa tuna akaunti takriban 
zaidi ya hapo akaunti hii jumuishi itasaidia kudhibiti matumizi ya fedha za serikali
nina imani kuwa waheshimiwa wabunge wataliunga mkono pendekezo hilo
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa wote mabibi na mabwana tumekuja hapa kupokea fedha
na kama nilivyosema awali leo mimi ni mtu mwenye furaha sana
kwa hiyo sitapenda kuwachosha kwa hotuba ndefu
hata hivyo kabla ya kuhitimisha naomba mniruhusu niseme mambo machache ya mwisho
kwanza ni kwenu wafanyakazi wa ttcl
napenda kuwahimiza kuchapakazi kwa uzalendo na bidii
nimewasifia kwa mafanikio makubwa mliyoyapata ndani ya kipindi kifupi
lakini msibweteke
bado mna safari ndefu ya kufikia malengo tuliojiwekea
hivyo basi nawasihi sana ongezeni bidii
boresheni huduma zenu na kuhakikisha zinapatikana kwa gharama nafuu
itunzeni miundombinu mliyonayo
lakini zaidi ya hapo jitahidini kuwa wabunifu katika kubuni bidhaa mpya kwa ajili ya soko
shirika la simu la ethiopia limeweza kubuni huduma ya taarifa za masoko ya bidhaa
wakulima wengi nchini ethiopia wanaipenda sana huduma hii kwa vile inawapa taarifa za bei za mazao yao kwa wakati yaani real time
nchini ghana walibuni huduma ya kugundua uhalali au ubora wa bidhaa
mtu akinunua bidhaa tu anaingiza code ya bidhaa hiyo kwenye simu yake na muda huo huo anagundua kama bidhaa hiyo ni halisi au feki na ninyi mnaweza kuanzisha huduma kama hizo na kubuni bidhaa nyingine za namna hiyo ili kupata wateja wengi zaidi
pili napenda kuhimiza menejimeti ya ttcl kutokuwa na kigugumizi katika kukusanya madeni kwa wateja
kumbukeni kuwa mko kwenye ushindani wa kibiashara
msipokusanya madeni kutoka kwa wateja wenu hamtaweza kushindana
hivyo hakikisheni mnakusanya madeni yenu kwa wakati
msibembeleze mtu
biashara haina kubembelezana
tatu nafahamu kuwa hivi sasa serikali ipo kwenye majadiliano kuhusu mgogoro wa kibiashara na kampuni ya bharti airtel
nina imani majadiliano hayo kama yatakamilika kama tunavyotarajia yatatoa fursa kubwa zaidi ya kuliimarisha zaidi shirika letu la mawasiliano
hivyo basi nazihimiza pande zote mbili kuongeza kasi ya majadiliano hayo ili muafaka upatikane mapema
nne napenda nitumie fursa hii kutoa wito kwa watanzania kuiunga mkono ttcl
kama mlivyosikia sasa ttcl inatoa huduma nchi nzima na huduma zake ni za kiwango cha juu kabisa
hivyo basi kama kaulimbiu ya ttcl inavyosema nawasihi watanzania rudini nyumbani kumenoga
na katika hili niseme tu kwamba nitashangaa sana endapo watumishi wenzangu tunaolipiwa huduma za simu na serikali tutashindwa kujiunga na mtandao huu wa ttcl
nitashangaa sana
lakini pia nitashangaa endapo taasisi za serikali na hata sekta binafsi zitashindwa kutumia huduma mpya ambayo tumeizindua muda mfupi ujao ya mkutano mtandao video conference
nitashangaa sana
huduma hii itasaidia kupunguza gharama za kusafiri ama kukodisha kumbi za mikutano
hivyo basi nawasihi sana mjiunge na huduma hii inayotolewa na shirika letu la mawasiliano tena kwa gharama nafuu sana
tano napenda kutumia fursa hii kuagiza taasisi na mashirika mengine yenye kustahili kutoa gawio kwa serikali kufanya hivyo
nafahamu kuwa kuna takriban mashirika na taasisi zipatazo mashirika zenye kustahili kutoa gawio kwa serikali
lakini si zaidi ya mashirika au taasisi ndio yamekuwa yakitoa gawio kwa serikali
mathalan mwaka ni mashirika tu ndio yalitoa gawio lenye thamani yake ilikuwa shilingi bilioni 
mwaka mashirika yalitoa gawio la shilingi bilioni 
na baada ya kuanza kuwabana mwaka jana mashirika yalitoa gawio serikalini lenye thamani ya shilingi bilioni 
hii inadhirisha kuwa yapo mashirika mengi hayatoi gawio
hivyo basi namuagiza msajili wa hazina kuhakikisha mashirika na taasisi zote zenye kustahili kutoa gawio kwa serikali zinafanya hivyo
yatakayoshindwa kufanya hivyo viongozi wake wabadilishwe ama yafutwe
naamini tukiyabana mashirika hayo tutaweza kukusanya mapato mengi zaidi ambayo yatatuwezesha kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo na kuboresha huduma za jamii kwa wananchi wetu
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa wote mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kurudia tena kumshukuru mheshimiwa waziri prof
mbarawa pamoja na uongozi wa ttcl kwa kunialika kwenye tukio hili
aidha nawapongeza tena wafanyakazi wa ttcl kwa kazi nzuri na kubwa mnayoifanya
napenda niwaahidi kuwa serikali ipo pamoja nanyi na tutaendelea kuwaunga mkono ili muweze kuongeza ushindani kwenye sekta hii ya mawasiliano nchini ili hatimaye wananchi wetu wanufaike kwa huduma bora zinazopatikana kwa gharama nafuu
mwisho lakini sio mwisho kwa umuhimu nitumie fursa hii kuwapongeza ttcl kwa kutoa ajira ya ulinzi kwa shirika la suma jkt
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kupokea hundi ya gawio la serikali la shilingi bilioni 
 kutoka ttcl
mungu ibariki ttcl mungu wabariki wafanyakazi wa ttcl mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye sherehe za kukabidhi kombe la mashindano ya afrika mashariki kwa timu ya taifa ya vijana wenye umri chini ya miaka na mshindi wa ligi kuu ya tanzania bara uwanja taifa dar es salaam tarehe mei mheshimiwa dkt
harrison mwakyembe waziri wa habari utamaduni sanaa na michezo mheshimiwa juliana shonza naibu waziri wa habari utamaduni sanaa na michezo mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam bwana leodger chillah tenga mwenyekiti wa baraza la michezo tanzania bmt bwana wallace karia rais wa shirikisho la mpira wa miguu tanzania tff waheshimiwa viongozi na wachezaji wa mpira wa miguu na michezo mingine mliopo ndugu wadhamini washabiki na wapenzi wa michezo mliopo ndugu wananchi wenzangu mabibi na mabwana awali ya yote namshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kufika hapa
aidha namshukuru mheshimiwa waziri dkt
mwakyembe pamoja na uongozi wa tff kwa kunialika ili niweze kushiriki kwenye tukio hili la leo
napenda kutumia fursa hii hapa mwanzoni kabisa kusema kuwa mimi ni shabiki wa timu ya taifa yaani taifa stars
nitumie fursa hii pia kuwapongeza wachezaji wa timu za simba na kagera sugar kwa burudani nzuri ambayo tumetoka kushuhudia muda mfupi uliopita
kwa kweli mchezo ulikuwa mzuri
timu zote zimejitahidi kuonesha uwezo wao wa kusakata kabumbu
hongereni sana wachezaji wa simba na kagera sugar
lakini zaidi naipongeza timu ya kagera sugar kwa ushindi mlioupata
ndugu washabiki na wapenzi wa michezo kama mnavyofahamu hivi karibuni vijana wetu wa serengeti boys walifanikiwa kuchukua kombe la mashindano ya afrika mashariki kwa vijana chini ya umri wa miaka cecafa u ambayo yaliyofanyika nchini burundi
binafsi nilikuwa nikifuatilia kwa karibu mashindano yale
nilishuhudia mwenyewe jinsi vijana wetu walivyojituma na kucheza mchezo mzuri hadi kufanikiwa kuchukua kombe
kutokana na ushindi huo mkubwa walioupata nikaona ni vyema nikutane nao ili niwapongeze
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwapongeza kwa dhati kabisa wachezaji pamoja na walimu wa serengeti boys kwa kututoa kimasomaso na kuchukua kombe hilo
hongereni sana
na bila shaka huu ni mwanzo tu
nina matumaini makubwa kuwa hata mwakani kombe la afrika litabaki hapa nchini
nitumie fursa hii pia kuipongeza timu yetu ya wasichana wanaoishi mazingira magumu ambayo ilishiriki mashindano ya kombe la dunia nchini urusi na kushika nafasi ya pili
nao wameipeperusha vyema bendera ya nchi yetu na kututangaza kimataifa
hongera sana kwa wachezaji walimu na viongozi wa timu hiyo
wito wangu kwa tff vyama vingine vya michezo vilabu pamoja na wadhamini mbalimbali endeleeni kushirikiana katika kuibua vipaji na pia kuviendeleza
wakati mwingine tumekuwa tunaibua vipaji lakini tunashindwa kuviendeleza
binafsi nitafurahi sana kama baadaye nitasikia vijana hawa wa serengati boys na timu ya taifa ya watoto wanaoishi mazingira magumu wakichezea timu zetu za taifa ya wakubwa au hata vilabu vikubwa vya hapa nchini ama nje ya nchi
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana ukiachilia mbali ubingwa wa serengeti boys nimekuja hapa kukabidhi kombe la ligi kuu ya tanzania bara kwa timu ya simba
mimi huwa nafuatilia fuatilia ligi mbalimbali za hapa nyumbani lakini pia nje ya nchi
katika ufuatiliaji wangu wa ligi mbalimbali duniani jumamosi iliyopita niligundua kuwa ni timu mbili tu ndizo zilikuwa zimechukua ubingwa bila kufungwa
simba na barcelona ya hispania
barcelona baadaye ikafungwa lakini na leo simba nayo wamefungwa
hata hivyo kwa namna walivyokuwa wamechukua ubingwa na kwa kuwa kilikuwa kimepita kipindi kirefu bila ya wao kuchukua ubingwa niliona nije kuwapongeza
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwapongeza wachezaji walimu na viongozi wa simba akiwemo msemaji wao bwana haji manara kwa kufanikiwa kuchukua ubingwa kwa stahili hii ya pekee
nafahamu hii sio mara ya kwanza kwa simba kuchukua ubingwa kwa staili hiyo
walishawahi kufanya hivyo siku za nyuma
nazipongeza timu nyingine zilizoshiriki ligi kwa kuonesha ushindani lakini pia kwa kukubali matokeo
nimefurahi kuwa msimu huu hakuna timu iliyokwenda fifa kudai pointi
napenda niseme pia kuwa ushindi ambao timu ya kagera sugar leo umeipata umethibitisha kuwa ligi ilikuwa ya ushindani lakini pia unatoa changamoto kwa timu ya simba kujipanga vizuri zaidi kuweza kuiwakilisha vyema nchi yetu kwenye mashindano ya kimataifa
na kwa kusema kweli kwa kiwango hiki kilichooneshwa na simba leo endapo wataendelea hivi hawawezi kufika mbali kimataifa
ni lazima wajipange vizuri
ndugu wapenzi wa michezo sababu ya tatu iliyoisukuma kukubali mwaliko wa kuja hapa ni kuunga mkono jitihada za viongozi wapya wa tff
kama mnavyofahamu vyama vingi vya michezo vikiwemo vilabu vimekuwa na matatizo mengi ya uongozi
vimekuwa vikikabiliwa na tuhuma za rushwa ufisadi wizi matumizi mabaya ya madaraka n
pamoja na ukweli huo bila shaka wengi wenu mtakubaliana nami kuwa tangu uongozi mpya wa tff umeingia madarakani umeonesha mabadiliko makubwa
wanaonesha uadilifu na kujitahidi kufuata sheria na kanuni
ni kweli mapungufu bado yapo lakini wanajitahidi
kutokana na jitihada walizoanza kuzifanya nimeona nikubali mwaliko wao kwanza ili kuwaunga mkono lakini pili kuwapa moyo kuendelea na jitihada hizo
na niwape moyo tff endeleeni na jitihada hizo
serikali inawaunga mkono
na napenda kutumia fursa hii pia kuviomba vyama vingine vya michezo kuiga mfano huu ulioanza kuoneshwa na viongozi wapya wa tff
tusiruhusu vyama vyetu vya michezo kuwa vichaka vya kujificha wahalifu
waheshimiwa viongozi ndugu wanamichezo mabibi na mabwana michezo ni burudani
michezo ni afya
michezo ni ajira
lakini pia katika dunia ya sasa michezo ni biashara kubwa
kwa kutambua hilo serikali ya awamu ya tano ninayoiongoza itaendeleza jitihada zilizoazishwa na serikali zilizotangulia katika kukuza sekta ya michezo nchini
na napenda kutumia fursa hii kuipongeza sana wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo chini ya dkt
mwakyembe kwa jitihada mbalimbali inazofanya kuimarisha sekta ya michezo nchini
serikali inaahidi kuendelea kutenga bajeti kwa ajili ya michezo
tutaendelea kutoa mafunzo na kuajiri wataalam wa michezo
zaidi ya hapo tutaendelea kujenga miundombinu ya michezo mbalimbali
hivi karibuni tunatarajia kuanza ujenzi wa uwanja mkubwa wa kisasa kwenye jiji la dodoma kwa kushirikiana na marafiki zetu wa morocco
nitumie fursa hii kuzihimiza halmashauri zote nchini kuendelea kutenga maeneo ya michezo na kuhakikisha hayavamiwi
aidha nakihimiza chama changu ccm ambacho kinamiliki viwanja vingi nchini nacho kuboresha viwanja vyake
kwa watanzania hususan washabiki na wapenzi wa michezo nchini nawasihi kuilinda miundombinu inayojengwa
tukio kama lile la kung oa viti uwanjani halipaswi kujirudia tena
sambamba na hayo serikali itaendelea kushirikiana kwa hali na mali na vyama vyote vya michezo katika kuziandaa timu zetu za taifa ili zituwakilishe vyema kwenye mashindano ya kimataifa
mathalan kama nilivyogusia awali mwezi aprili mwakani nchi yetu itakuwa mwenyeji wa mashindano ya afrika ya vijana chini ya umri wa miaka 
napenda niahidi kuwa serikali itashirikiana na tff katika kufanikisha maandalizi ya mashindano hayo lakini pia katika kuiandaa serengeti boys ili kombe hilo libaki hapa nchini na kuweza kuhitimisha dhana kuwa sisi ni kichwa cha mwendawazi
niwaombe wadau na wadhamini mbalimbali kuendelea kushirikiana na serikali pamoja na vyama vya michezo na vilabu katika kuinua sekta ya michezo nchini
mimi naamini kama sote tukishirikiana sekta ya michezo itazidi kukua na kuchangia maendeleo ya nchi yetu
waheshimiwa viongozi na ndugu wanamichezo sikuja hapa kuhutubia
nimekuja hapa kuungana na timu zetu ambazo zimeshinda mashindano mbalimbali
timu ya serengeti boys timu ya wasichana wanaoishi mazingira magumu pamoja na timu ya simba
nazipongeza sana timu hizo zote kwa ushindi walioupata
lakini nitumie fursa hii pia kutoa wito kwa wanamichezo na watanzania kwa ujumla kujipanga vizuri katika michezo
kwa muda mrefu tumekuwa wasindikizaji
sasa tubadilike ili angalau timu zetu ziweze kushinda mashindano ya afrika na kushiriki mashindano ya kombe la dunia
watanzania wengi wanatamani kuona timu zao zikishinda na sio kila siku kuwa wasindikizaji
hii ndio sababu nimekuja hapa kutoa hamasa kwa timu zetu zote
na niseme tu kwamba timu yoyote itakayoshinda mimi nitaipongeza
iwe simba yanga kagera au timu nyingine yoyote ile nitaipongeza
ninachotaka mimi ni kuona timu zetu za michezo yote zinashinda
na kwa kweli timu zetu zinao uwezo wa kushinda
kinachohitajika ni kujiandaa na kujipanga vizuri
nihitimishe kwa kuishukuru tena wizara na tff kwa kunialika
aidha narudia tena kuzipongeza timu za serengati boys timu ya simba na timu ya wasichana wanaoishi mazingira magumu kwa ushindi walioupata
nimefurahi kuwa leo uwanja umejaa
hongereni sana wapenzi na washabiki kwa kujitokeza kwa wingi
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta la kukabidhi kombe kwa timu zetu za serengeti boys timu ya wasichana wanaoishi mazingira magumu pamoja na simba sports club
mungu ibariki sekta ya michezo nchini mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye chuo kikuu cha kilimo cha sokoine morogoro tarehe mei mheshimiwa prof
joyce ndalichako waziri wa elimu na mafunzo ya ufundi mheshimiwa steven kebwe mkuu wa mkoa wa morogoro prof
raphael chibunda makamu mkuu wa chuo kikuu cha kilimo sokoine sua prof
lughano kusiluka makamu mkuu wa chuo kikuu cha mzumbe rasi na manaibu rasi wa chuo kikuu cha sua viongozi wengine wa serikali mliopo waheshimiwa viongozi wa dini mliopo ndugu wanajumuiya wa chuo kikuu kilimo cha sokoine sua wageni waalikwa wote mabibi na mabwana awali ya yote namshukuru mwenyezi mungu kwa kuniwezesha kufika hapa chuo kikuu cha kilimo chuo ambacho kimepewa jina la mmoja wa viongozi mahiri shupavu na mtetezi wa wanyonge aliyewahi kutokea katika nchi yetu hayati edward moringe sokoine
ingawa ametangulia mbele za haki nina imani kupitia jina la chuo hiki watanzania wengi kizazi kwa kizazi wataendelea kumkumbuka na kumuenzi kiongozi wetu huyo
napenda pia kutumia fursa hii kuwashukuru wana sua kwa mapokezi yenu mazuri
nafahamu kuwa kama sio wote basi wengi weu hapa mlinipigia kura
hivyo basi kwa kuwa hii ni mara yangu kufika hapa tangu nimechaguliwa napenda nitumie fursa hii kuwashukuru kwa dhati kabisa kwa kunichagua kuwa rais wenu
nasema ahsanteni sana wana sua
niwaahidi tu kwamba sitowaangusha
nitakuwa pamoja nanyina wakati wote
ndugu wanajumuiya wa sua mabibi na mabwana tangu ijumaa iliyopita nimekuwa kwenye ziara ya mkoa huu wa morogoro
nimepata fursa ya kukutana na kuzungumza na wananchi na halikadhalika kufanya shughuli mbalimbali za maendeleo
nimeweka jiwe la msingi la barabara ya kidatu ifakara yenye urefu wa kilometa 
 inayojengwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
nimeshiriki uzinduzi wa daraja la kilombero lenye urefu wa mita ambalo ni la nne kwa ukubwa nchini na ambalo wameamua kulipa jina la magufuli
jana niliingia hapa morogoro mjini ambapo mchana nilizindua stendi ya kisasa ya mabasi pale msamvu
leo asubuhi nilitakiwa niondoke kurudi dar es salaam
sikuwa nimepangiwa kuja hapa sua
lakini nikasema hapana siwezi kumaliza ziara yangu bila kufika hapa sua chuo kikuu cha pekee cha kilimo hapa nchini
hii ndio maana mnaniona nipo hapa muda huu
ndugu wananchi mabibi na mabwana nimekuja hapa kwa sababu kubwa tatu
kwanza kuwasalimu wana jumuiya wa chuo kikuu hiki
sababu ya pili iliyonileta hapa ni kutambua mchango mkubwa unaotolewa na chuo hiki katika maendeleo ya nchi yetu
hakuna shaka yoyote kuwa chuo hiki tangu kianzishwe tarehe julai kimetoa mchango mkubwa katika maendeleo ya nchi yetu kupitia kozi mbalimbali kinazofundisha na tafiti kilizofanya katika fani mbalimbali sayansi ya kilimo misitu tiba ya mifugo ufugaji wa samaki maendeleo vijijini utalii ualimu n
na mojawapo ya tafiti kubwa zilizowahi kufanywa na chuo hiki ambazo zinatambulika kimataifa ni ule wa kuwafundisha panya kubaini mabomu na kuweza kugundua vimelea vya ugonjwa wa kifua kikuu
nitumie fursa hii kukipongeza sana chuo hiki kwa utafiti huo mkubwa ambao umeiletea sifa kubwa nchi yetu
kwa hakika mmetekeleza kwa vitendo dhamira ya baba wa taifa mwalimu nyerere ya kuanzisha chuo hiki
nawapongezeni pia kwa ubunifu wenu wa kuongeza idadi ya kozi na fani mnazozifundisha
nafahamu kuwa wakati chuo hiki kinaanzishwa mwaka kilikuwa na vitivo vitatu tu yaani kitivo cha kilimo kitivo cha misitu na kitivo cha tiba ya mifuko
sasa mmeongeza kozi nyingine ikiwa ni pamoja na utalii maendeleo vijijini ualimu n
hongereni sana
ndugu wanajumuiya wa sua sababu ya tatu iliyonisukuma kuja hapa leo ni kuwapa moyo na kuamsha ari na hamasa mpya kwenu ya kuendelea kujituma zaidi
na katika hili naomba nitaje maeneo machache ambayo nitatamani sana chuo hiki kiyape kipaumbele cha kutosha
eneo la kwanza ni kuendelea kufanya utafiti wa mazao ya kilimo mifugo na uvuvi
ndugu zangu wana sua mimi niliwahi kuwa waziri wa mifugo na uvuvi
ninafahamu kama tukiweka mkazo na kuisimamia vizuri sekta hizi za kilimo mifugo na uvuvi nchi yetu itapata maendeleo ya haraka
hii ni kwa sababu takriban asilimia ya watanzania wanaendesha maisha yao kupitia shughuli za kilimo mifugo na uvuvi
aidha nchi yetu inashika nafasi ya pili kwa kuwa na idadi kubwa ya mifugo barani afrika
zaidi ya hapo tunayo maeneo mengi yenye kufaa kufanya shughuli za uvuvi
hivyo basi ni wazi kuwa endapo tutaziwekea mkazo sekta hizi tutapiga hatua kubwa kimaendeleo
sambamba na hilo hivi sasa nchi yetu imejipanga kujenga uchumi wa viwanda kwa lengo la kuharakisha maendeleo na kukabiliana na tatizo la ajira
viwanda tunavyovilenga kuvijenga ni vile vyenye kutumia malighafi zinazopatikana kwa wingi hapa nchini hususan mazao ya kilimo mifuko na uvuvi
hii yote inafanya sekta hii ya kilimo mifugo na uvuvi kuwa na umuhimu wa pekee kwa nchi yetu
hii ndio sababu nakisisitiza sana chuo hiki cha pekee cha kilimo nchini kuendelea kufanya tafiti zaidi ili kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo mifugo na uvuvi na hatimaye kuiwezesha nchi yetu kufanya mageuzi ya kiuchumi
nimefurahi wakati nikija hapa nimeona shamba lenu zuri la mfano
nimeona mipapai midogo kabisa ikiwa tayari imezaa matunda
hayo ni mafanikio makubwa
na ni matumaini yangu kuwa utaalamu kama ule utasambazwa kwenye maeneo mengi ya nchi yetu
tunataka wakulima wetu wajifunze mbinu za kisasa za kilimo ili waongeze uzalishaji
na mahali pekee pa kujifunza mbinu hizo ni kwenye chuo chenu hiki
hakuna mahali pengine
hii ndio sababu serikali inakithamini sana chuo hiki
na nitumie fursa hii kuwahakikishia kuwa tutaendelea kuwathamini na kushirikiana kwa karibu na ninyi
baadhi yenu mtakuwa mkifahamu kuwa mimi tangu nikiwa waziri mpaka sasa nimekuwa rais nimekuwa nikiwaamini sana wasomi wa chuo hiki na nimewateua kushika nyadhifa mbalimbali
naahidi nitaendelea kuwatumia wasomi wa chuo hiki
na katika kudhihirisha dhamira ya serikali ya kutaka kuona chuo hiki kinachangia maendeleo ya kilimo nchini leo niwaahidi kuwapatia fedha za kununua matrekta mapya kwa ajili ya kufanya mafunzo ya vitendo
ndugu wana sua ukiachilia mbali utafiti wa mazao eneo jingine ambalo nitafurahi kama mtalipa kipaumbele ni sekta ya utalii
kama mnavyofahamu nchi yetu ina vivutio vingi vya utalii
na hivi sasa tumeanza kutekeleza mikakati mbalimbali ya kuikuza sekta hii ili iweze kutunufaisha zaidi kuliko ilivyo sasa
tumejipanga kuanza kutangaza vivutio vyetu vyote vikiwemo vya ukanda wa kusini ambavyo ni karibu kabisa na hapa morogoro
sambamba na hayo tunaimarisha miundombinu na huduma za usafiri hususan usafiri wa ndege
tunajenga viwanja vya ndege lakini pia tumenunua ndege mpya saba tatu tayari zimeshawasili
tumefanya hivyo kwa vile tunatambua kuwa ustawi wa sekta ya utalii kwa kiwango kikubwa inategemea usafiri wa anga
takriban asilimia ya watalii husafiri kwa kutumia ndege
kutokana na hatua tunazozichukua ni wazi kuwa idadi ya watalii itaongezeka
hii maana yake ni kwamba nchi yetu itahitaji wataalam na watoa huduma wenye katika sekta ya utalii
ni kwa sababu hiyo narudia tena kukipongeza chuo hiki kwa kuanzisha kozi ya utalii
ombi langu kwenu endeleeni kuboresha elimu mnayoitoa na pia shirikianeni na mamlaka husika za utalii nchini katika kuibua na kutangaza vivutio vipya vya utalii
vipo vivutio vingi ambavyo bado hatujavitangaza
waheshimiwa viongozi ndugu wanajumuiya wa sua mabibi na mabwana moja ya vipaumbele vya serikali ya awamu ya tano ni kuimarisha na kuboresha elimu nchini
tangu tumeingia madarani tumechukua hatua mbalimbali kuendeleza jitihada zilizoanzishwa na awamu zilizotangulia katika kuimarisha na kuiboresha sekta ya elimu nchini
kama mjuavyo elimu yetu imetoka mbali na kupitia kwenye changamoto nyingi
hivyo basi kwa upande wetu tuliamua tuanze kwa kutoa elimu bila malipo kuanzia shule ya msingi hadi sekondari ambapo kila mwezi tunatenga shilingi bilioni 
 kuigharamia
tangu utaratibu huu uanze mwezi desemba hadi mwezi machi serikali imetumia takriban shilingi bilioni 
uamuzi huu wa kutoa elimu bila malipo umeongeza idadi ya wanafunzi wanaoanza darasa la kwanza na kidato cha kwanza maradufu
mathalan kwa upande wa shule ya msingi idadi ya wanafunzi wanaoanza darasa la kwanza imeongezeka kutoka wastani wa watoto milioni hadi kufikia milioni 
kwa upande wa sekondari idadi ya wanafunzi wanaodahiliwa kidato cha kwanza imeongezeka kwa wastani wa takriban asilimia 
hii maana yake ni kwamba watoto wengi hususan kutoka familia masikini walikuwa wakishindwa kupata elimu kwa kukosa ada au karo
kwa upande wa elimu ya juu ninyi hapa mnafahamu vizuri kuwa tumeongeza idadi ya wanafunzi wanaonufaika na mikopo kutoka mwaka hadi kufikia takriban hivi sasa
hii imewezekana baada ya serikali kuongeza bajeti ya mikopo kutoka shilingi bilioni 
mwaka wa fedha hadi kufikia shilingi bilioni mwaka 
na siku hizi fedha za mikopo zinatoka kwa wakati
hata hivyo ni ukweli kuwa kutokana na rasilimali fedha kuwa ndogo na mahitaji kuwa makubwa imefanya isiwe rahisi kutoa mikopo kwa wanafunzi wote
hii ndio sababu tumeamua kuweka baadhi ya vigezo ikiwemo uwezo wa familia ya mwanafunzi masomo anayosomea n
kwa bahati nzuri kama mlivyosikia wanafunzi wa chuo hiki cha sokoine ni wanufaika wakubwa wa mikopo inayotolewa
kati ya wanafunzi wapatao wa chuo hiki zaidi ya wanafunzi wanafunzi wamepata mikopo
tumeamua kuwapatia mikopo wanafunzi wengi wa chuo hiki kwa sababu hivi sasa nchi yetu inahitaji wataalamu wengi wa kilimo
kupanga ni kuchagua
ndugu wana sua mabibi na mabwana mbali na kuongeza wigo wa elimu kwa kuongeza idadi ya wanafunzi wa elimu msingi na vyuo vikuu tunaboresha miundombinu mbalimbali ya taasisi zetu za kutolea elimu
hivi sasa tupo kwenye utekelezaji wa mradi kabambe wa kukarabati shule za sekondari kongwe zikiwemo kilakala na mzumbe zilizopo katika manispaa hii ya morogoro
serikali pia imejenga na kukarabati miundombinu ya shule za msingi na sekondari za wananchi zipatazo ambapo mpaka sasa tumetumia kiasi cha shilingi bilioni 
aidha tumefanikiwa kumaliza kwa kiasi kikubwa tatizo la uhaba wa madawati kwenye shule nyingi za msingi na sekondari
kwa upande wa elimu ya juu miradi mbalimbali ya miundombinu inaendelea
mathalan hapa sua kwenye bajeti ya mwaka huu tumetoa shilingi bilioni kwa ajili ya kujenga maabara kubwa multi purpose laboratory ambayo ujenzi wake unatarajiwa kuanza mwezi juni 
tumetoa pia shilingi milioni kwa ajili ya kujenga mgahawa cafeteria itakayochukua wanafunzi kwa mpigo ambayo nimeambiwa kuwa ujenzi wake unatarajiwa kukamilika mwezi juni 
vilevile hapa sua kwenye bajeti ya mwaka ujao wa fedha tumetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo
na napenda nitumie fursa hii kumwagiza waziri wa elimu fedha zilizotengwa kwa ajili ya kujengea hosteli katika chuo kikuu cha dar es salaam shilingi bilioni nazo zihamishiwe hapa sua ili zisaidie kupunguza kwenye chuo hiki
nitoe wito kwa uongozi wa chuo kuhakikisha wanatumia vizuri fedha zinazoletwa na serikali kwa ajili ya kuboresha miundombinu ya chuo chenu
waheshimiwa viongozi ndugu wanajumuiya wa sua mabibi na mabwana hivi punde nimetoka kusikiliza hoja mbalimbali kutoka kwa wana jumuiya wa chuo hiki
niseme tu kwa ujumla kuwa hoja zenu nimezipokea
na kama mtakavyoona baadhi tayari nimezijibu katika maelezo yangu hususan kuhusu masuala mikopo na makazi ya wanafunzi
hoja nyingine nadhani zipo ndani ya uwezo wenu wenyewe kuzitatua
mathalan masuala kama michango kuwa mingi kwa wanafunzi wa mwaka wa kwanza suala la kubebana n
haya mnaweza kuyatatua ninyi wenyewe
hivyo basi nitatumia fursa hii kujibu au kutolea ufafanuzi baadhi ya hoja chache mlizowasilisha
kwanza ni kuhusu suala la kuimarisha uhusiano na nchi ya israeli hususan katika masuala ya kilimo
hili nakubaliana nalo na binafsi sina pingamizi kwa wataalam wetu kutembelea israeli kwenda kujifunza
na sio israeli pekee pamoja na nchi nyingine
hatuwezi kuendelea endapo tutabaki tukijifungia tu sisi wenyewe hapa nchini
hatuna budi tutoke nje ili kupata uzoefu kutoka kwa wenzetu
na kwa bahati nzuri nchi yetu ina marafiki wengi ambao wamekuwa wakitupatia fursa nyingi za masomo austaralia china cuba india urusi marekani n
lakini kwa bahati mbaya fursa hizo hatujazitumia vizuri
hivyo basi nitoe wito kwa mamlaka husika kuhakikisha nchi yetu inanufaika na fursa hizo za elimu
suala la pili ambalo napenda kulizungumzia ni kuhusu madeni ya watumishi
suala hili nimelieleza kwenye sherehe za mei mosi hivi karibuni
serikali ina dhamira ya dhati kabisa ya kulipa madeni yote inayodaiwa na watumishi wake
tangu tumeingia madarakani tayari tumelipa madai ya watumishi yenye thamani ya takriban shilingi bilioni 
tuendelea kulipa madeni yaliyosalia kwa kadri tutakavyokamilisha uhakiki
kama mjuavyo baadhi ya watumishi hawakuwa wakweli
walitengeneza madeni mengi ya uongo
hii ndio sababu inatulazimu tujiridhishe vizuri kabla ya kulipa madeni tunayodaiwa
hivyo basi nitoe wito kwa mheshimiwa waziri wa elimu kuwasiliana na vyuo vyako vyote ili kupata madeni halali ya watumishi ili tuweze kuyalipa kwa haraka
tatu ni kuhusu makazi na ofisi za watumishi
suala hili nalo serikali inalitambua
hata hivyo kutokana na uwezo mdogo wa kifedha na majukumu mengi tuliyonayo hivi sasa imekuwa sio rahisi kuwapatia watumishi wetu wote makazi
kama mnavyofahamu serikali ina watumishi wapatao laki 
hata hivyo kupitia taasisi na mashirika yetu mbalimbali tumekuwa tukiendelea kujenga nyumba za gharama nafuu maeneo mbalimbali nchini ili kuwawezesha watumishi kupanga au kununua
hivyo basi niwaombe watumishi kuchangamkia fursa hiyo
aidha nitumie fursa hii kuziomba taasisi za fedha hususan benki kujitahidi kutoa mikopo ya riba nafuu kwa watumishi ili kuwawezesha kununua na kujenga nyumba
kuhusu tatizo la ofisi niviombe vyuo vyote nchini kutumia vizuri fedha za malipo ya ada zinazobaki kwenye vyuo kutekeleza miradi ya maendeleo ikiwemo ujenzi wa ofisi
hoja ya mwisho ambayo napenda kuijibu ni kuhusu suala la watumishi wa darasa la saba
suala hili ni la kisheria na ni hivi majuzi tu serikali imelitolewa ufafanuzi bungeni
lakini kwa kifupi tu napenda kusema kuwa mwaka serikali ilitoa waraka ambao uliweka katazo la kuajiri watu wenye elimu chini ya kidato cha nne kwenye taasisi zake
uamuzi huu ulifikiwa baada ya kujiridhisha kuwa nchi yetu ilikuwa na wahitimu wengi wa kidato cha nne na kuendelea
hata hivyo waraka huo haukuwahusu watumishi wenye elimu ya darasa la saba ambao tayari walikuwa wameajiriwa
wao waliendelea na kazi zao kama kawaida kwa vile sheria hiyo mpya iliwakuta wakiwa tayari kazini
pamoja na kutolewa kwa waraka huo wapo watu ambao kwa njia za ujanja ujanja ikiwemo kwa kutumia vyeti vya kughushi waliajiriwa
kufuatia zoezi tulilolifanya la uhakiki tuliwabaini watumishi wa namna hiyo wapatao na hivyo ikabidi tuwaondoe kazini
huu ndio ufafanuzi ambao naweza kuutoa kuhusu suala hili na kama nilivyosema hili ni suala la sheria hivyo sina mamlaka ya kuliingilia
waheshimiwa viongozi ndugu wanajumuiya wa sua mabibi na mabwana kama nilivyosema nimekuja hapa kuwasalimu lakini pia kuwapa moyo ili muendelee kujituma zaidi
napenda kurudia tena kuwapongeza kwa kazi nzuri na kubwa mnayoifanya lakini pia nawashukuru kwa mapokezi yenu mazuri
wito wangu kwenu wana sua hususan wanafunzi someni kwa bidii
hili ndilo jukumu lililowaleta hapa
serikali inawapa mikopo kutoka kwenye kodi tunazokusanya kwa wananchi maskini ili muweze kusoma vizuri na hatimaye muweze kulikombea taifa letu kiuchumi
hivyo basi narudia sana kuwasihi wanafunzi wa chuo hiki kuitumia vizuri fursa hii adimu mliyopata
nitawashangaa sana na kwa kweli sitasita kuchukua hatua kali endapo badala ya kusoma ninyi mtatumia muda wenu hapa kufanya mambo mengine ambayo hayaendani kabisa na masuala ya elimu kushiriki kwenye migomo au kuendesha shughuli za kisiasa
mkifanya hivyo nitachukua hatua kali
na hili siwatishi bali nawaeleza ukweli
baada ya kusema hayo narudia tena kusema kuwa nakipenda sana chuo hiki na serikali itaendelea kukiimarisha ili kiweze kutimiza malengo ya kuanzishwa kwake
mungu kibariki chuo kikuu cha kilimo sokoine mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye ufunguzi wa barabara ya iyovi iringa mafinga pamoja na kiwanda cha kutengeneza chakula cha kuku silverlands tanzania ltd ihemi iringa tarehe mei mheshimiwa profesa makame mbarawa waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano mheshimiwa charles mwijage waziri wa viwanda biashara na uwekezaji bibi camilla christensen naibu balozi wa denmark mheshimiwa amina masenza mkuu wa mkoa wa iringa na wakuu wa mikoa wote mliopo waheshimiwa makatibu wakuu mliopo mheshimiwa suleiman kakoso mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya miundombinu waheshimiwa wabunge na madiwani wote mliopo viongozi wa vyombo vya ulinzi na usalama mtendaji mkuu na wafanyakazi wa tanroads viongozi wengine wa serikali vyama vya siasa na dini mliopo waheshimiwa wageni wote waalikwa ndugu wananchi wenzangu mabibi na mabwana nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutujalia uhai na kutuwezesha kukutana mahali hapa
nawashukuru pia waheshimiwa mawaziri prof
mbarawa na charles mwijage uongozi wa mkoa wa iringa pamoja na uongozi wa kiwanda cha silverlands tanzania ltd kwa kunialika kuja kuzindua barabara ya iyovi iringa mafinga pamoja na kiwanda cha kutengeneza chakula cha kuku cha silverlands tanzania ltd
ahsanteni sana kwa kunialika
kwa namna ya pekee napenda niwashukuru wananchi wa hapa ihemipamoja na wakazi wote wa wilaya hii ya iringa vijijini kwa mapokezi yenu mazuri
hii ni mara yangu ya kwanza kuja hapa ihemi tangu niwe rais wa nchi yetu
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwashukuru sana wana ihemi kwa kunipa kura nyingi za ndiyo zilizoniwezesha kuchaguliwa
ahsanteni sana
nawaahidi nitaendelea kufanya kazi kwa bidii ili kuwatumikia na kuiletea maendeleo nchi yetu
ndugu wananchi wenzangu mabibi na mabwana kama mtakavyokumbuka moja ya ahadi kubwa tulizotoa wakati wa kampeni ilikuwa kujenga uchumi wa viwanda
nakumbuka pia tulitaja na kuelezea sifa za viwanda tulivyolenga kuvijenga
kwanza vyenye kuajiri watu wengi ili kupunguza tatizo la ajira nchini
pili vyenye kutumia malighafi zinazopatikana kwa wingi hapa nchini ili mazao yetu na rasilimali nyingine tulizonazo zipate masoko
tatu ambayo bidhaa zake zinatumika kwa wingi hapa nchini na pia kuweza kuuzwa nje ya nchi
lengo hapa ni kupunguza utegemezi wa kununua bidhaa kutoka nje lakini pia kuipatia nchi yetu fedha za kigeni
na nne vyenye kutumia teknolojia ya kati ili iwe rahisi kwa wananchi wetu kujifunza
kiwanda cha silverlands tanzania ltd kinazo sifa zote hizo nne nilizozitaja
kinaajiri watu wengi
tumesikia hivi punde kuwa kiwanda kimetoa ajira zipatazo 
hii ni idadi kubwa
kiwanda pia kinatumia malighafi nyingi za hapa nchini
wamesema wenyewe hapa asilimia ya malighafi za kiwanda chao zinapatikana hapa hapa nchini
mahindi na soya
hii inamaanisha kuwa wakulima wa mazao hayo hususan wa wilaya hii ya iringa vijijini hivi sasa wana uhakika wa soko la mazao yao
aidha bidhaa zinazozalishwa na kiwanda yaani chakula cha kuku zinatumika kwa wingi hapa nchini
kama mnavyofahamu siku hizi watanzania wengi wanafuga kuku
lakini kama mlivyosikia chakula cha kuku wanachozalisha wanakiuza pia nje ya nchi
wanauza ethiopia kenya nigeria na uganda
hii maana yake ni kwamba kiwanda cha silverlands kinaingiza nchi yetu fedha za kigeni
napenda nitumie fursa kuwapongeza wamilikiwa kiwanda cha silverlandskwa kuamua kuwekeza kiasi cha dola za marekani milioni hapanchini
mmetoa ajira kwa watanzania mmewapa wakulima soko la mazao yao mnaipatia serikali yetu mapato kupitia kodi na pia kuingiza fedha za kigeni nchini
ninawashukuru na kuwapongeza sana
aidha nawapongeza kwa kuanzisha kituo cha mafunzo ambapo mpaka sasa mmesema mmetoa mafunzo ya watu wapatao 
tunawashukuru na kuwapongeza sana
na ninawahakikishia kuwa serikali ipo pamoja nanyi
ninafahamu kuwa yapo matatizo madogo kati ya kiwanda na wananchi wa hapa lakini nimefurahi uongozi wa kiwanda umeahidi kuyashughulikia
hilo ni jambo zuri na ni imani yangu kuwa kiwanda hiki pia sasa kitaanza kulipa kodi kwa serikali
napenda pia kuipongeza wizara ya viwanda kwa kuendelea kuwahamasisha wawekezaji wa hapa nchini na nje ya nchi kuwekeza kwenye sekta ya viwanda nchini
vilevile naupongeza uongozi wa mkoa wa iringa kwa kuweka mazingira mazuri yaliyowezesha kiwanda cha silverlands tanzania ltd kujengwa
nimeambiwa mkoa wa iringa hivi sasa una jumla ya viwanda 
hongereni sana wana iringa
endeleeni kuwavutia wawekezaji kwenye mkoa wenu ili kusaidia kuondoa tatizo la ukosefu wa ajira hususan kwa vijana
ndugu wananchi wenzangu mabibi na mabwana ili sekta yetu ya viwanda izidi kukua kustawi na kushamiri tunahitaji kufanya mambo mawili muhimu
kwanza kuimarisha upatikanaji wa nishati ya umeme
umeme ni injini ya viwanda
mitambo mingi ya viwandani inahitaji umeme ili iweze kufanya kazi
pili miundombinu ya usafiri
ili malighafi ziweze kufika viwandani zinahitaji kusafirishwa
na vilevile ili bidhaa za viwandani ziweze kufika kwenye masoko zinahitaji huduma ya usafiri
mathalan ili mahindi na soya yaweze kufika kwenye kiwanda cha silverlands inabidi yasafirishwe
na vivyo hivyo ili chakula cha kuku cha kiwanda cha silverlands kiweze kufika kwenye masoko huduma ya usafiri inahitajika
hii inadhihirisha kuwa miundombinu ya usafiri ni muhimu katika kujenga viwanda
ni kwa kutambua hilo serikali imeweka mkazo mkubwa katika kujenga miundombinu ya usafiri
tunajenga reli
tunapanua bandari
tunajenga viwanja vya ndege
na halikadhalika tunajenga barabara
wiki iliyopita nilizindua barabara ya dodoma babati yenye urefu wa kilometa 
juzi tena jumapili nimezindua barabara ya fufu migori iringa yenye urefu wa kilometa 
na leo nimefurahi kuja hapa ihemikuzindua barabara hii ya iyovi iringa mafinga yenye urefu wa kilometa 
nimefurahi sana
barabara hii ya iyovi iringa mafinga ni muhimu sana sio tu katika kujenga viwanda bali pia katika kukuza uchumi wa nchi yetu
kama mlivyosikia barabara hii ni sehemu ya barabara kuu ya tanzam tanzania na zambia inayoanzia dar es salaam na kupita mikoa ya pwani morogoro iringa njombe mbeya na kuishia tunduma mkoani songwe kwenye mpaka wa nchi yetu na zambia yenye urefu wa kilometa 
barabara hii pia inaungana na barabara kuu ya kaskazini the great north inayoanzia cairo hadi cape town ambayo inapita kwenye nchi 
kwa kuzingatia hilo ni wazi kuwa kukamilika kwa barabara hii kutafungua fursa nyingi za kiuchumi kwenye maeneo inakopita
kuanzia biashara kilimo ufugaji shughuli za misitu n
na kwa kuwa barabara hii inapita kwenye maeneo ya vivutio vingi vya utalii ikiwemo hifadhi za taifa za ruaha mikumi selous milima ya udzungwa n
ni imani yangu kuwa watalii wengi watakuja
kwa sababu hiyo nawasihi sana wananchi wanaoishi kandokando ya barabara hii kuchangamkia fursa
itumieni barabara hii kuinua vipato vyenu na kuboresha hali yenu ya maisha
hayo ndio malengo makuu ya serikali kukopa fedha ili kujenga barabara hii
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa ndugu wananchi mabibi na mabwana kama mlivyosikia ujenzi wa barabara hii ya iyovi iringa mafinga umegharimu shilingi bilioni 
fedha hizo ni mkopo kutoka kwa marafiki zetu wa denmark
mbali na kutufadhili mradi huu denmark tulishirikiana nao katika ukarabati wa barabara ya ubungo mlandizi yenye urefu wa kilometa 
 chalinze melela yenye urefu wa kilometa pamoja na chalinze segera tanga yenye urefu wa kilometa 
vilevile denmark wamefadhili ukarabati wa barabara za kiwango cha changarawe zenye urefu wa kilometa hapa nchini
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kwa niaba yangu binafsi na kwa niaba ya serikali na wananchi wa tanzania kutoa shukran zangu nyingi kwa serikali na wananchi wa denmark kwa kutufadhili kutekeleza mradi huu pamoja na miradi mingine ya maendeleo
tunawashukuru sana tena sana
nimefurahi kuona naibu balozi wa denmark bibi camilla yupo hapa
tunaomba utufikishie shukrani zetu kwenye serikali na wananchi wa denmark
endeleeni kutuunga mkono
misaada mtakayotupatia tutaitumia vizuri
hakuna senti itakayopotea
lakini kupitia kwako naibu balozi bi
camilla naomba nichomekee jambo moja
barabara hii mliyotufadhili imejengwa vizuri sana
na napenda nitumie fursa hii kumpongeza sana mkandarasi aliyeijenga
hata hivyo barabara hii tatizo lake inapita katikati ya mji wa iringa na hivyo imeanza kusababisha msongamano wa magari
zaidi ya hapo kama unavyofahamu kupitisha barabara kubwa kama hii katikati ya mji ni hatari
hivyo basi nitumie fursa hii kuiomba serikali ya denmark kuona uwezekano wa kufadhili ujenzi wa barabara ya mzunguko ya takriban kilometa ili magari makubwa yasilazimike kupita mjini
ni imani yangu kuwa serikali ya denmark itakubali ombi letu hata kama itakuwa mkopo
mheshimiwa waziri wa ujenzi wageni waalikwa ndugu wananchi mabibi na mabwana nimekuja hapa kwa ajili ya kuzindua kiwanda cha silverlands tanzania ltd na barabara ya iyovi iringa mafinga yenye urefu wa kilometa 
nimetumia fursa hii pia kuwasalimu na kuwashukuru kwa kunipigia kura
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba niseme maneno machache ya mwisho
kwanza napenda kutumia fursa hii kuendelea kuwahamasisha watanzania na pia watu kutoka nje kuja kuwekeza nchini
nchi yetu ina fursa nyingi za kuwekeza kwenye sekta ya viwanda
tuna sheria nzuri za kuwalinda wawekezaji
na halikadhalika tunalo soko kubwa la kuuzia bidhaa
kama mjuavyo sisi ni wanachama wa eac na sadc ambapo kwa pamoja jumuiya hizi zina idadi ya watu wapatao milioni 
hili ni soko kubwa la bidhaa
pili wahimiza wananchi na watumiaji wa barabara nitakayoizindua hivi punde kuhakikisha mnaitunza
ujenzi wa miundombinu ya barabara kama hii unagharimu fedha nyingi
hivyo ni lazima tuzitunze
aidha barabara hii haipaswi kuwa chanzo cha ajali
hivyo nawasihi madereva kuwa waangalifu pindi wanapoendesha vyombo vya moto barabarani
tatu na mwisho lakini sio mwisho kwa umuhimu ni kwenu wana ihemi na wana iringa kwa ujumla
fursa nyingi sasa zinakuja kwenye mkoa wenu
tumeanza kutekeleza mpango kabambe wa kutangaza vivutio vya utalii vilivyopo katika ukanda huu wa kusini
tunajenga kiwanja cha ndege cha nduli
barabara ndio kama hivi zinajengwa
sambamba na hilo hapa iringa ni karibu kabisa na dodoma ambako serikali imeamua kuhamishia makao yake makuu
waswahili wanasema ukikaa karibu na uaridi lazima utanukia
hivyo nawasihi mjiandae kutumia fursa ambazo serikali inawaletea
lakini nina maombi mawili kwenu
nawasihi muendelee kuiunga mkono serikali hususan kwa kudumisha amani na umoja wetu kuchapa kazi kwa bidii na bila kusahau kulipa kodi
ulipaji wa kodi ni muhimu sana
aidha nawasihi mjitahidi kujikinga na ugonjwa wa ukimwi
hali ya ugonjwa huu katika mkoa wenu sio ya kuridhisha sana
wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha hotuba yangu kwa kuwashukuru waheshimiwa mawaziri kwa kunialika kwenye shughuli hii
nawapongeza wamiliki wa kiwanda cha silverlands kwa kuamua kuwekeza hapa nchini
aidha naipongeza wizara ya ujenzi tanroads wakiongozwa na mhandisi mfugalea pamoja na mkandarasi kwa kujenga kiwanda hiki
mwisho lakini sio kwa umuhimu naushukuru uongozi wa mkoa wa iringa pamoja na wana iringa kwa ujumla kwa mapokezi yenu mazuri mliyonipa tangu nimewasili kwenye mkoa wenu
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta la kuzindua barabara ya iyovi iringa mafinga yenye urefu wa kilometa 
 iliyojengwa kwa gharama za shilingi bilioni 
 kwa ufadhili wa serikali ya denmark
mungu ibariki iringa mungu ubariki uhusiano kati ya tanzania na denmark mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye sherehe za sikukuu ya wafanyakazi duniani iringa tarehe mei mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri muungano wa tanzania mheshimiwa job ndugai spika wa jamhuri ya muungano wa tanzania ndugu tumaini nyamhokya rais wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi tanzania tucta mheshimiwa jenista mhagama waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu waheshimiwa mawaziri wengine mliopo mheshimiwa balozi mhandisi john kijazi katibu mkuu kiongozi mheshimiwa amina masenza mkuu wa mkoa wa iringa pamoja na wakuu wa mikoa mingine mliopo mheshimiwa aisha nyerere jaji mfawidhi wa divisheni ya kazi ya mahakama kuu ndugu wellington chibebe mkurugenzi wa shirika la kazi duniani ilo ofisi ya nchi za afrika mashariki ndugu jayne nyimbo mwenyekiti wa chama cha waajiri tanzania ate waheshimiwa wabunge na madiwani mliopo waheshimiwa mabalozi mliopo ndugu makatibu wakuu mliopo waheshimiwa wakuu wa wilaya mliopo dkt
yahya msigwa katibu mkuu wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi tucta viongozi wengine wa vyama vya wafanyakazi mliopo viongozi wengine wa serikali mliopo viongozi wa vyama vya siasa na viongozi wa dini mliopo ndugu wafanyakazi wenzangu wageni waalikwa wote ndugu wana iringa mabibi na mabwana kwanza kabisa napenda nitumie fursa hii kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutujalia afya njema na kutuwezesha kukutana hapa
namshukuru pia mheshimiwa waziri mhagama pamoja na viongozi wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi nchini tucta wakiongozwa na rais wake bwana nyamhokya kwa kunialika tena kushiriki kwenye maadhimisho haya ya siku ya wafanyakazi duniani au mei mosi ambayo mwaka huu kitaifa yanafanyika hapa iringa
nawashukuru sana kwa kunialika
napenda pia kutumia fursa hii kuungana na wazungumzaji walionitangulia katika kutoa pole nyingi za misiba ya viongozi wa vyama vya wafanyakazi iliyotokea tangu tulipoadhimisha sherehe hizi mwaka jana
vilevile nawakumbuka wafanyakazi wote waliotutoka katika kipindi cha mwaka mmoja uliopita
tuzidi kuwaombea marehemu wote ili mwenyezi mungu azipumzishe roho za marehemu mahali pema peponi
amina
ndugu wafanyakazi na ndugu wananchi hii ni mara yangu ya kwanza kuja iringa tangu nichaguliwe kuwa rais wa awamu ya tano wa nchi yetu
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwashukuru wana iringa kutoka dini zote makabila yote na vyama vyote kwa kunichagua kuwa rais wenu
nawashukuru sana wana iringa
sina cha kuwalipa
ninachowaahidi tu ni kwamba nitashirikiana na viongozi wenzangu wa serikali pamoja na wengine mliowachagua wakiwemo waheshimiwa wabunge na madiwani katika kuhakikisha kuwa yale yote tuliyowaahidi tunayatekeleza
na bila shaka mtakubaliana nami kuwa baadhi ya mambo tuliyoahidi tumeyatekeleza kwa mafanikio makubwa na mengine tunaendelea kuyatekeleza
ndugu wafanyakazi wenzangu leo ni mei mosi
ni siku ya wafanyakazi
naamini wengi wetu hapa tunafahamu kwa nini kila mwaka dunia inaadhimisha siku hii
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwapongeza wafanyakazi wote nchini kwa kuadhimisha siku hii muhimu
aidha nawapongezeni kwa mchango wenu mkubwa mnaoutoa katika kuiletea maendeleo nchi yetu
hongereni sana wafanyakazi wa tanzania
kwa hakika mnafanya kazi kubwa
mnastahili pongezi nyingi kwa mchango wenu mkubwa katika kuliletea maendeleo taifa letu
nitumie fursa hii hapa mwanzoni kabisa kuwahakikishia wafanyakazi wote nchini kuwa serikali ya awamu ya tano inatambua mchango wenu na kuuthamini sana
tunawapenda sana wafanyakazi
tupo pamoja nanyi
tutaendelea kushughulikia kero zenu zinazowakabili na kuboresha mazingira yenu ya kazi
ndugu wafanyakazi wenzangu hivi punde tumetoka kusikia risala nzuri ya tucta iliyosomwa na katibu wake mkuu bwana msigwa
kupitia risala hiyo tucta imeipongeza serikali kwa kuchukua hatua mbalimbali za kuiletea maendeleo nchi yetu na halikadhalika kutatua baadhi ya kero za wafanyakazi nchini
zaidi ya hapo tucta imeeleza kuwa haitakuwa tayari kuwatetea wafanyakazi mabazazi yaani wazembe wavivu watovu wa nidhamu wajeuri wala rushwa mafisadi wenye majungu wafitini walevi na wote wenye kufanana na sifa hizo
nawashukuru sana tucta
ndugu zangu nidhamu na uwajibikaji kwa mfanyakazi ni jambo la msingi sana
kwenye hotuba yake ya mei mosi mwaka baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere alisema naomba nimnukuu mkulima asiyefanya juhudi katika shamba lake wakati wa kilimo anapunguza mapato ya nchi
lakini angalau yeye anapata adhabu yake hatopokea malipo yoyote mazao yakikosekana au kuharibika kwa sababu ya uvivu wake
kwa mfanyakazi ipo tofauti
yeye hapati adhabu anayoipata mkulima
yeye anaweza kuharibu kazi lakini mwisho wa mwezi anaendelea kupata mshahara wake kamili kama kawaida mwisho wa kunukuu
hii maana yake ni kwamba nidhamu katika kazi kwa mtumishi ni kitu cha muhimu na cha lazima
mtumishi au mfanyakazi akiwa mzembe na mvivu anakosa kutoa mchango katika maendeleo ya taifa lakini zaidi ya hapo anakuwa mnyonyaji kupitia mshahara anaopokea
hivyo basi narudia tena kuwashukuru na kuwapongeza viongozi wa tucta kwa kuiunga mkono serikali katika kusimamia nidhamu na uwajibikaji kwenye watumishi wa umma
ndugu wafanyakazi wenzangu sambamba na pongezi walizotoa kwa serikali na ahadi ya kutotetea ubazazi kwa wafanyakazi risala ya tucta imewasilisha hoja mbalimbali kwa serikali
baadhi ya hoja hizo zinahusu kero za wafanyakazi ambazo wameomba serikali izishughulikie
hoja nyingine ni mapendekezo yao kwa serikali yenye lengo la kuiletea nchi yetu maendeleo zaidi
kwa ujumla niseme tu kwamba hoja zenu zote ni sahihi
serikali inazikubali na tunazipokea kwa ajili ya kuzifanyia kazi ikiwa ni pamoja na zile zenye kuhusu mikataba ya kimataifa fomu za polisi na pf ushirikishwaji wafanyakazi uboreshaji elimu masuala ya walemavu n
kwa bahati nzuri watendaji wakuu wa serikali karibu wote wapo hapa
naamini wamezisikia watazichukua na kwenda kuzifanyia kazi
hata hivyo pamoja na kwamba tunazichukua hoja zenu zote naomba mniruhusu na mimi nieleze baadhi ya mambo ambayo serikali imefanya
ndugu wafanyakazi tangu serikali ya awamu ya tano iingie madarakani imefanya mambo mengi yenye manufaa na faida kwa wafanyakazi
baadhi ya mambo hayo ni kama ifuatavyo i tumefanikiwa kudhibiti mfumko wa bei za bidhaa muhimu nchini
mathalan wakati tunaingia madarakani mwezi novemba mfumko wa bei ulikuwa ni wastani wa asilimia 
tumefanikiwa kuishusha na hivi sasa kwa mujibu wa takwimu za mwezi machi mfumko wa bei umefikia asilimia 
hii imekuwa njia nzuri ya kumsaidia mfanyakazi
kama mnavyofahamu unaweza kupandisha mshahara lakini endapo bei za bidhaa zitapanda kiholela uongezaji wa mishahara unakuwa hauna maana yoyote ile
kwa sababu hiyo serikali itaendelea kufanya jitihada za kudhibiti mfumko wa bei za bidhaa muhimu zisipande kiholela ili kuwapa unafuu wafanyakazi na wananchi kwa ujumla lakini pia tutahakikisha kuwa bidhaa zote muhimu kama vile vyakula mafuta na dawa zinapatikana maeneo yote na tena kwa urahisi zaidi
ii tunatoa elimu bure ambapo kila mwezi tunatoa shilingi bilioni 
 sawa na shilingi bilioni 
 kwa mwaka
katika miaka miwili na nusu zimetolewa takriban shilingi bilioni 
elimu bila malipo imewanufaisha hadi wafanyakazi kwa vile watoto wenu nao sasa hawalipishwi ada na michango
iii tumelipa madeni ya mifuko ya hifadhi za jamii
serikali ilikuwa ikidaiwa michango ya wafanyakazi ambapo tangu mwaka ilikuwa haijalipwa au kulipwa kidogo
madai yalifikia shilingi trilioni 
lakini mpaka sasa tumelipa shilingi trilioni 
iv tumelipa madeni ya wazabuni na wakandarasi kiasi cha shilingi trilioni 
kufuatiwa kulipwa kwa madeni hayo wazabuni wameendelea kutoa huduma kwenye taasisi zetu
aidha wakandarasi wameendelea kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo iliyokuwa imekwama na kukamilika kwa miradi hiyo kumeleta na kutazidi kuleta manufaa kwa wafanyakazi
v madeni ya ndani na nje tunalipa kila mwezi takribani shilingi bilioni 
kwa miaka miwili na nusu tumelipa shilingi trilioni 
 vi mishahara kila mwezi zinalipwa shilingi bilioni 
 baada ya kutoa watumishi hewa
awali tulikua tukilipa shilingi bilioni 
hii maana yake kwa mwaka tunalipa shilingi trilioni 
 na kwa miaka miwili na nusu tumelipa shilingi trilioni 
na bila shaka mtakubaliana nami kuwa siku hizi mishahara inalipwa kwa wakati
vii tunatekeleza miradi mbalimbali ya miundombinu na kuboresha huduma za jamii ambapo kukamilika kwake kutaleta manufaa kwa nchi yetu ikiwa ni pamoja na kwenu wafanyakazi
miradi hiyo ni ujenzi wa sgr kutoka dar es salaam hadi dodoma unaotarajiwa kugharimu kiasi cha shilingi trilioni 
 na hadi sasa tumelipa shilingi trilioni 
miradi mingine mikubwa ni mradi wa kuzalisha umeme wa stiglier s gorge ununuzi wa ndege ujenzi wa barabara na madaraja miradi ya umeme viwanja vya ndege ujenzi wa meli ujenzi wa miundombinu ya afya na elimu mikopo elimu ya juu ambapo mwaka huu wa fedha tunatumia shilingi bilioni ujenzi wa bandari kubwa dar es salaam mtwara na tanga shilingi trilioni 
 miradi ya maji takriban shilingi bilioni ukarabati wa reli ya kati na reli kutoka tanga na arusha ujenzi wa rada dar es salaam mwanza songwe na kilimanjaro kusambaza vifaa vya maabara kwenye shule n
aidha kuna miradi mingine mingi inayoendelea ikiwa ni pamoja na mradi wa bomba la mafuta miradi ya kilimo uvuvi na ufugaji
miradi na shughuli zote hizi zinaigharimu serikali fedha nyingi
sambamba na hayo tangu tumeingia madarakani mwaka tumepata mafanikio makubwa katika kubadilisha taswira ya utumishi wa umma
tulianza na zoezi la kuhakiki watumishi wa umma ili kuhakikisha kwamba watumishi wa umma wanakuwa wale wenye sifa stahiki
tumefanikiwa kuondoa watumishi hewa na watumishi wenye vyeti feki 
haya ni mafanikio makubwa ambayo yametuwezesha kuokoa mabilioni ya shilingi lakini pia tumeweza kubaki na watumishi wenye sifa ya kufanya kazi
mazoezi haya mawili yamekamilika mwezi oktoba mwaka 
kukamilisha kwa mazoezi hayo ya uhakiki yametufanya tuanze kuajiri watumishi wapya
mpaka sasa tumeajiri watumishi wapya walimu watumishi wa afya watumishi wa mambo ya ndani mahakama watumishi mafundi sanifu wa maabara na watumishi wengine na tunatarajia kuajiri watumishi wengine kabla ya kumalizika kwa mwaka huu wa fedha
aidha tumeweza pia kuwapandisha madaraja promotion watumishi mpaka hivi sasa
tunategemea kukamilisha promosheni nyingine kabla ya kumalizika kwa mwaka huu wa fedha
hivyo jumla tutakuwa tumetoa promosheni kabla ya mwezi julai mwaka huu 
napenda kuwahakikishia kwamba serikali itaendelea kuajiri watumishi wapya na kuwapandisha madaraja kadri bajeti inavyoruhusu
ndugu wafanyakazi kama mnavyojua tofauti na ilivyokuwa zamani siku hizi serikali siyo mwajiri mkubwa
sekta binafsi ndiyo mwajiri mkubwa
na katika hili napenda kuipongeza sekta binafsi ya hapa nchini kwa kuendelea kutoa fursa nyingi za ajira kwa watanzania
wakati serikali ya awamu ya tano inaingia madarakani sekta binafsi ilikuwa na watumishi 
katika miaka miwili na nusu iliyopita ajira hizo zilizoongezeka hadi kufikia ambayo ni sawa na ongezeko la asilimia 
hili ni ongezeko kubwa la ajira
aidha tukijumlisha na ajira za sekta isiyo rasmi ajira zilizoongezeka zimefikia 
ongezeko hili ni kutokana na miradi mingi inayoendelea kutekelezwa hususan kwenye miundombinu ya barabara madaraja reli viwanja vya ndege na rada bandari miradi ya umeme ujenzi wa shule na vyuo miradi ya afya miradi ya maji viwanda miradi ya gesi pamoja na miradi katika sekta za kilimo mifugo uvuvi madini na utalii n
haya ni mafanikio ya kujivunia ya serikali ya awamu ya tano
tunaendelea kuboresha mazingira ya sekta binafsi ili izidi kustawi nchini na kutoa ajira nyingi kwa watanzania
kama mnavyojua dhamira yetu ya tanzania ya viwanda inaendelea kushika kasi
viwanda vingi vimeanzishwa nchini na vinaendelea kuanzishwa
kwa mujibu wa matokeo ya sensa ya viwanda iliyotolewa mwezi juni viwanda vipya vimejengwa vikiwemo viwanda vya kati na vikubwa na vingine vingi vinaendelea kujengwa
katika mkoa wa pwani pekee zaidi ya viwanda vikubwa vinaendelea kujengwa hivi sasa
hivi vyote maana yake ni ajira mpya kwa watanzania
ndugu wafanyakazi kukamilika kwa mazoezi ya uhakiki pia kumeiwezesha serikali kuanza kulipa malimbikizo ya madeni ya watumishi
mpaka hivi sasa tumeshalipa malimbikizo ya madeni ya mishahara ya watumishi yenye thamani ya shilingi bilioni 
aidha tumelipa madeni yasiyo ya mishahara yeye thamani ya shilingi bilioni 
hii imefanya jumla ya madeni yote ya watumishi tuliyolipa kufikia shilingi bilioni 
 ambapo mengi yalikuwa hayajalipwa tangu mwaka 
wizara ya fedha kwa kushirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma wanaendelea kuhakiki na kulipa madeni yaliyosalia kila mwezi
napenda kuwahakikishia watumishi wa umma wote kwamba yeyote mwenye madai halali atalipwa haki yake
lakini mwenye madai ya uongo hatolipwa kamwe
ndugu wafanyakazi kama nilivyosema serikali imefanya mambo mengi
tumetoa ajira tumelipa madeni yote niliyotaja tunatoa elimu bure tunatekeleza miradi mikubwa ya reli bandari barabara maji umeme afya
masuala haya yote yanategemea fedha kutoka mfuko mmoja tu
sio rahisi kufanya mambo hayo yote na pia kuweza kupandisha mishahara
msema kweli ni mpenzi wa mungu
ni lazima tuchague
na mimi kwa mtazamano wangu nilidhani tuanze kwanza kutekeleza miradi hii mikubwa ya maendeleo ambayo itakapomalizika itatupatia fedha nyingi za kuweza kuongeza mishahara na kufanya mambo mengine ya maendeleo
kwa mfano mimi naamini tukijenga reli na ikianza kufanya kazi ya kubeba mizigo kwenda nchi za burundi rwanda na pia kuhudumia nchi za drc na uganda itatupatia fedha nyingi za kuweza kupandisha mishahara
vivyo hivyo tuktekeleza miradi ya barabara na umeme tutapata fedha nyingi za kuweza kuongeza mishahara
tukiongeza bajeti ya afya wananchi watakuwa na afya njema na hivyo kuweza kushiriki kwenye shughuli mbalimbali za maendeleo
kwangu mimi naona mambo hayo ni ya msingi zaidi kwa sasa kuliko kupeleka fedha mahali kwingine
nchi yetu imeazimia kujenga uchumi wa viwanda lakini umeme tulionao ni takriban megawati 
hivyo kwangu mimi naona kutekeleza mradi wa umeme wa stiglier s gorge utakaogharimu takriban shilingi trilioni kuzalisha megawati ni muhimu zaidi kwa sasa kuliko kupeleka fedha hizo mahali kwingine
kwangu mimi naona ni busara kutoa fedha za kujenga barabara za kuunganisha mkoa wa iringa na mikoa mingine pamoja na kujenga uwanja wa ndege wa nduli ili utuletee watalii wengi hususan katika kipindi hiki ambacho tumeamua kuifanya iringa kuwa kitovu cha utalii kwenye ukanda huu wa kusini kuliko fedha hizo kuzipeleka mahali kwingine
kwangu mimi naona ni jambo jema kutoa fedha takriban shilingi bilioni 
 kwa mwezi kugharamia elimu bure ili watoto wengi wa maskini wapate elimu kuliko kutumia fedha hizo kulipana mishahara
kwangu mimi pia naona ni vizuri kutoa shilingi bilioni kuwakopesha watoto wa maskini ili waweze kwenda kwenye vyuo vikuu kuliko kutumia fedha hizo kujiongezea mishahara
kupanga ni kuchagua
lakini mbali na miradi hiyo ya maendeleo nawaomba wafanyakazi mkumbuke kuwa kwenye nchi yetu wapo pia wakulima wafugaji na wavuvi ambao nao wanahitaji maisha yaliyo bora
hivyo wakati tunajifikiria sisi na wao pia tuwafikirie
pamoja na ukweli huo matumaini bado yapo
napenda nitumie fursa hii kuwahakikishia wafanyakazi kuwa baada ya kukamilisha mazoezi ya kuhakiki na kuanza kuajiri watumishi wapya jambo kubwa ambalo sasa ni kipaumbele changu kwa watumishi wa umma ni kuboresha mishahara na maslahi mengine ya wafanyakazi
nafarijika sana kwamba sasa tumeanza kukaa kwenye mstari nidhamu imerejea uadilifu unazidi kujengeka mnafanya kazi kwa uzalendo na weledi isipokuwa wachache ambao tutazidi kuwachukulia hatua stahiki
tunaendelea kukamilisha ulipaji wa madeni ya watumishi
lakini mwaka huu pia tutaendelea kutoa nyongeza ya mwaka ya mishahara annual increment
naomba mniamini
ni bahati mbaya tu katibu mkuu wa tucta amenichomekea kuwa kwenye sherehe za mei mosi mwaka jana niliahidi kupandisha mishahara
hiyo sio kweli
mwaka jana sikuahidi kupandisha mishahara
na hotuba yangu ipo
hata hivyo leo ndio naweza kuahidi
kama miradi hii itaenda vizuri kama wafanyakazi mtaendelea kujituma na kuchapaka kazi kama mnavyofanya sasa na kama vyama vya wafanyakazi vitaendelea kutoa ushirikiano wa kutosha kwa serikali kama sasa nawaahidi na naomba mninukuu vizuri kuwa kabla sijamaliza muhula wangu wa uongozi nitapandisha mshahara
na nitakapopandisha itakuwa kiwango kikubwa
sio shilingi elfu 
narudia tena
naomba wafanyakazi mniamini
mimi ni mfanyakazi mwenzenu
nilikuwa mwalimu
ninafahamu shida za wafanyakazi na kwa kweli ninawapenda sana wafanyakazi wenzangu
kama ingekuwa inawezekana hata leo ningepandisha
hata hivyo hali kwa sasa hairuhusu
hivyo narudia tena kuwasihi muwe wavumilivu na kuendelea kuchapa kazi kwa bidii ili tuweze kukuza uchumi wetu na hatimaye tutengeneze maisha bora ya baadaye
mimi naamini kuwa miradi ya maendeleo tunayoitekeleza itakapokamilika haitachukua muda mrefu kupandisha mishahara
hata hivyo kwa sasa tutaendelea kuweka mkazo mkubwa katika kudhibiti mfumko wa bei
ndugu wafanyakazi mwaka jana katika risala yenu mliomba zoezi la kuunganisha mifuko likamilike mapema
napenda kuwafahamisha kwamba zoezi hilo limekamilika baada ya bunge kupitisha sheria tarehe na mimi kuisaini tarehe 
kilichobaki sasa ni kuanza kutumika kwa sheria hiyo ambapo kutakuwa na mifuko miwili
mfumko mmoja wa watumishi wa umma na mwingine kwa ajili ya sekta binafsi
sheria iliyotungwa mbali na kuanzisha mfuko wa hifadhi ya watumishi wa umma psssf imefanya marekebisho katika sheria ya shirika la taifa la hifadhi ya jamii the national social security fund act sura ya ili kuifanya nssf kuhudumia watumishi wa sekta binafsi wakiwemo wakulima wafugaji wavuvi wajasiriamali wadogo machinga na mama lishe
uunganishaji wa mifuko hii unategemewa kurahisisha ulipaji wa mafao kupunguza gharama za uendeshaji wa mifuko na hivyo kuboresha mafao ya wanachama
katika kipindi hiki pia kama nilivyoeleza hapo awali tumeweza kulipa deni la shilingi trilioni 
 ya malimbikizo ya michango ya wanachama kwenye mifuko ya pensheni
malipo haya yamewezesha wastaafu kuendelea kulipwa mafao yao kama wanavyostahili
napenda kutumia fursa hii kuziagiza mamlaka husika kukamilisha kwa haraka taratibu husika ili mifuko hii ianze kazi mara moja maana naanza kuona dalili za kuwepo kwa kigugumizi na kusuasua katika kukamilisha taratibu za kuanzisha mifuko hiyo
ndugu wafanyakazi risala yenu pia imegusia suala la makato ya kodi ya mshahara pay as you earn paye viwango vya mishahara hususan ya kima cha chini na vikao vya bodi za kima cha chini cha mishahara bodi za mishahara pamoja na chombo cha ushauri labour economic and social council lesco
kuhusu suala hili napenda kwanza niseme kuwa masuala haya ya maslahi kimsingi yanategemea pia uwezo wa kifedha wa serikali
baba wa taifa mwalimu nyerere aliwahi kusema a calf can only suck the amount of milk her mother cow produces yaani ndama hunyonya kulingana na kiwango cha maziwa aliyonayo mama yake
lakini pamoja na ukweli huo serikali kwa kile kidogo ilichonacho imekuwa ikijitahidi sana kuboresha maslahi ya watumishi wake
mathalan kuhusu suala la paye mwaka juzi tulipunguza kwa asilimia kodi ya mshahara kutoka asilimia hadi asilimia 
hii ilitufanya tufanikiwe kufikia malengo tuliyokubaliana kati ya serikali na vyama vya wafanyakazi ya kuwa na kiwango cha tarakimu moja single digit miaka miwili kabla ya muda uliotakiwa
ndugu wafanyakazi kuhusu suala la ucheleweshaji wa kesi za mahakama kuu kitengo cha kazi kama mlivyosikia hivi karibuni nimeteua majaji wa mahakama kuu
hivyo basi ni imani yangu kuwa uteuzi huo utapunguza tatizo lililokuwepo la uhaba wa majaji na hivyo kusaidia kupunguza kero ya ucheleweshaji wa kesi kwenye mahakama kuu kitengo cha kazi
kuhusu suala la watumishi wenye vyeti vya darasa la saba napenda tu niwakumbushe kuwa uamuzi wa serikali kuendesha zoezi la ukaguzi wa vyeti ulilenga kulinda hadhi ya elimu nchini lakini pia kuamsha ari ya utendaji kazi kwa watumishi wenye sifa
ni bahati mbaya tu katika kutekeleza zoezi hilo yalitokea mapungufu
lakini bahati nzuri serikali iliona mapungufu hayo na kama mlivyosikia waziri mwenye dhamana tayari ametoa msimamo wa serikali bungeni hivi majuzi
kilichobaki sasa ni utekelezaji
lakini endapo bado mfanyakazi ataona ameonewa namshauri afuate taratibu
kama ambavyo nimekuwa nikisema serikali hii inawapenda wafanyakazi
hatutaki kumwonea mfanyakazi yoyote
hatutaki kuona mfanyakazi akinyanyasika
na katika hili napenda kurudia kwa mara ya mwisho agizo langu kuhusu kutomwamisha mtumishi kabla ya kumlipa fedha zake
sitarudia tena kusema hili
atakiuka agizo hili hatutasita kumshughulikia
na naomba mheshimiwa waziri mkuu kulisimamia hilo
ndugu wafanyakazi wenzangu kama nilivyosema mbali na hoja hizo zilizohusu kero za wafanyakazi risala ya tucta pia imetoa mapendekezo na ushauri mbalimbali kwa serikali kwa lengo la kuiletea nchi yetu maendeleo
pendekezo lenu la kwanza linahusu umuhimu wa kutangaza vivutio vya utalii
risala imeeleza kuwa tanzania inashika nafasi ya pili kwa vivutio vya utalii duniani baada ya brazil
licha ya ukweli huo idadi ya watalii wanaotembelea nchi yetu ni ndogo
mmetaja sababu mojawapo yenye kusababisha hali hii kuwa ni kushindwa kwetu kutangaza vivutio vyetu
hilo ni kweli kabisa
lakini naomba niongeze sababu nyingine
hatupati watalii wengi kwa vile kwa muda mrefu sekta ya usafiri wa anga nchini ilikuwa hoi bin taabani
na kama mnavyofahamu asilimia ya watalii hutumia usafiri wa anga
kwa kutambua hilo tumeanza kuchukua hatua za kutangaza vivutio vyetu mbalimbali na kuimarisha usafiri wa anga
ninyi wana iringa mnafahamu vizuri
mwezi februari mheshimiwa makamu wa rais samia suluhu hassan alizindua mpango kabambe wa kutangaza vivutio vya ukanda huu wa kusini ujulikanao kwa jina la resilient natural resorce for tourism and growth regrow ambapo takriban dola za marekani milioni ambazo ni sawa na takriban shilingi bilioni zitatumika
kama mnavyofahamu ukanda huu wa kusini kama ulivyo ukanda wa kaskazini una vivutio vingi ikiwemo hifadhi ya ruaha yenye kusifika kuwa na tembo wengi hifadhi ya kitulo au maarufu kama bustani ya mungu ambayo ina maua ndwele ambayo hayapatikani mahali popote duniani maporomoko ya kalambo ambayo ni ya pili barani afrika maeneo ya kihistoria ya kalenga na isimila n
sambamba na mkakati huo wa kutangaza vivutio kama nilivyosema awali tunaimarisha pia usafiri wa anga
hivi sasa tunajenga viwanja takriban vya ndege kikiwemo kiwanja cha hapa iringa ambacho ujenzi wake utagharimu zaidi ya shilingi bilioni 
tumenunua pia ndege mpya tatu tayari zimewasili na zimeanza kufanya kazi na nyingi nne zinatarajiwa kuwasili baadaye mwaka huu zikiwemo ndege kubwa mbili aina ya boieng dreamliner zenye uwezo wa kubeba watu 
tuna matumaini makubwa kuwa kutokana na hatua hizi watalii wengi watatembelea nchi yetu na mchango wa sekta ya utalii ambayo hivi sasa inaongoza kwa kuipatia fedha nyingi za kigeni nchi yetu itazidi kuimarika
ndugu wafanyakazi kwenye risala yenu pia mmegusia umuhimu wa kuwaelimisha wananchi kuhusu viwanda pamoja na kuwekeza kwenye miundombinu wezeshi
serikali imekuwa ikijitahidi sana kuwaelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa viwanda na aina ya viwanda tunavyovitaka
kwa kifupi napenda kusema kuwa viwanda vina faida nyingi ajira mapato n
na kuhusu aina ya viwanda tunavyovilenga ni vile vyenye kuajiri watu wengi vyenye kutumia malighafi zinazopatikana kwa wingi nchini vyenye kutumia teknolojia ya kati na ambavyo bidhaa zake zinahitajika kwa wingi hapa nchini lakini pia zinaweza kuuzwa nje ya nchi
aina hizi za viwanda ni kama vile vya nguo bidhaa za ngozi pamoja usindikaji mazao ya kilimo n
kwa bahati nzuri wana iringa ni wakulima wazuri wa mazao mbalimbali hivyo wanayo nafasi kubwa katika kujenga uchumi wa viwanda nchini
ndugu wafanyakazi risala yenu pia imetoa ushauri kwa serikali kuimarisha sekta ya elimu hususan kuliangalia kwa makini suala la tofauti kubwa kati ya wavulana na wasichana kwenye taasisi za elimu na halikadhali kusimamia suala la ubora wa elimu inayotolewa
niseme tu kwamba suala la elimu ni ajenda muhimu ya serikali ya awamu ya tano
tangu tumeingia madarakani tumechukua hatua mbalimbali za kuboresha na kuimarisha sekta hii nyeti na muhimu kwa maendeleo ya nchi
hatua hizo tayari nimezieleza hapo awali
elimu bure nyongeza kubwa ya bajeti ya mikopo ya wanafunzi wa vyuo vikuu kutoka shilingi bilioni mwaka hadi kufikia shillingi bilioni mwaka huu wa fedha ujenzi wa miundombinu mbalimbali ya elimu shuleni vyuoni na kwenye vyuo vikuu
haya yote yamewezekana kufuatia uamuzi wa serikali kuongeza bajeti ya elimu
mwaka tulitenga shilingi trilioni 
 na mwaka huu wa fedha shilingi trilioni 
hivyo basi niwaombe wazazi kote nchini kuwahimiza watoto wao wa kike na wa kiume kutumia fursa hiyo iliyotolewa na serikali
kwa upande wa kuboresha elimu yenyewe serikali inaendelea kuchukua hatua mbalimbali
mathalan kwenye shule za sekondari tumesambaza vifaa vya maabara kwenye shule takriban 
tumewaajiri mafundi sanifu wa maabara wapatao 
aidha katika mwaka huu wa fedha mpaka sasa tumewaajiri walimu takribani wa shule za msingi na sekondari wakiwemo walimu wa masomo ya sayansi na hisabati
kwa upande wa elimu ya juu bila shaka mlisikia hatua tuilizochukua za kufungia baadhi ya vyuo kudahili wanafunzi au kutodahili wanafunzi kwenye baadhi ya fani baada ya kujiridhisha kuwa havina sifa
tulifanya hivyo ili kuhakikisha tunalinda ubora wa elimu inayotolewa hapa nchini
ndugu wafanyakazi wenzangu nimezungumza mengi sana
na leo ni siku ya wafanyakazi
hata hivyo kama nilivyosema mwanzoni leo ni mara yangu ya kwanza kufika iringa tangu niingie madarakani
kwa sababu hiyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba kwa haraka haraka mniruhusu niseme mambo machache yenye kuhusu mkoa huu wa iringa
tayari nimeeleza kuhusu uwanja wa ndege wa nduli tumepanga kupeleka umeme kwenye vijiji vyote vya mkoa huu ambavyo havina umeme kupitia rea awamu ya tatu
sambamba na hayo tunaendelea kuboresha huduma za afya
hivi sasa tunafanya ukarabati wa hospitali ya mkoa na napenda kuwaahidi hata mgogoro wa kiwanja wa hospitali hiyo nao tutaushughulikia
tumekamilisha upanuzi wa hospitali ya wilaya ya iringa manispaa na hivi sasa tupo kwenye upanuzi wa hospitali ya wilaya ya halmashauri ya mafinga
na kesho naenda kuweka jiwe la msingi la ujenzi wa wilaya kilolo
tunafanya ukarabati na upanuzi wa vituo vya idodi iringa vijijini kidabaga kilolo ihongole mafinga na malangali mufindi
haya yote yamewazekana kutokana na serikali kuongeza bajeti za wizara ya afya
mwaka wa fedha tulitenga shilingi trilioni 
 na mwaka huu wa fedha shilingi trilioni 
kuhusu maji nafahamu kuwa kuna wilaya tatu za mkoa huu zenye kukabiliwa na shida kubwa ya uhaba wa maji ambazo ni kilolo ilula na mafinga
lakini nafahamu pia kuwa hivi sasa kuna takriban miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 inayotekelezwa kwenye mkoa huu
aidha wadau wa maendeleo wanatekeleza miradi mingine kwa thamani ya shilingi bilioni 
kwenye barabara tanroads ilitengewa kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuhudumia barabara zake na tarura imetengewa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuhudumia barabara zake
vilevile tupo mbioni kuanza ujenzi wa barabara ya lami kutoka iringa mjini hadi msembe katika wilaya hii ya iringa vijijini yenye urefu wa kilometa ambayo mheshimiwa waziri mahiga ameilezea vizuri
mabibi na mabwana nafahamu ninyi wana iringa ni wakulima wazuri wa mazao mbalimbali
mwezi julai mwaka jana serikali ilifuta tozo za kilimo ili kuwapunguzia wakulima kero ya utitiri wa kodi
aidha tulipiga marufuku utozaji kodi wa mazao yanayosafirishwa kutoka halmashauri moja kwenda nyingine ambayo hayazidi tani moja
ni matumaini yangu kuwa kwenye halmashauri hii hamlipishwi ushuru
kwa marafiki zangu wamachinga na mama nitilie serikali imeanza kuwarasimisha wajasiliamali wadogo kwa kuwapatia vitambulisho maalum ambavyo mtavilipia kwa kiasi kidogo
lengo la kuanzisha vitambulisho hivyo ni kuwawezesha kufanya shughuli zenu bila kubughuziwa lakini pia kuchangia maendelea ya nchi yetu
ndugu wafanyakazi wenzangu napenda kuhitimisha kwa kurudia tena kuwashukuru kwa kunialika
napenda niwahakikishie wafanyakazi kote nchini kuwa serikali yenu inawathamini sana
nawaahidi tutaendelea kuboresha mazingira yenu ya kufanyia pamoja na maslahi yenu kadri uwezo wa kufanya hivyo utakavyokuwa ukiongezeka
napenda niwapongeze chama cha wafanyakazi wa viwanda biashara taasisi za fedha huduma na ushauri tuico kwa maandalizi mazuri ya shughuli hii
nawapongeza pia waandamanaji kwa namna mlivyopendeza
kwa hakika shughuli zimefana sana
napenda pia kuwashukuru wageni wote waalikwa wakiwemo mabalozi kwa kushiriki kwenye siku hii muhimu
mwisho lakini sio kwa umuhimu napenda kuwashukuru wana iringa mkiongozwa na mkuu wenu wa mkoa mheshimiwa amina masenza wakuu wa wilaya pamoja na wana ccm kwa mapokezi yenu mazuri
napenda niwahakikishie kuwa yale yote tuliyoahidi tutayatekeleza
niwaombe tu tuendelee kudumisha amani na umoja wetu
mwisho kabisa ni kuhusu suala la ukimwi
kwa mujibu wa matokeo ya utafiti uliotajwa na ofisi yetu ya taifa ya takwimu inaonesha kuwa mkoa wa iringa umeshika nafasi ya pili baada ya njombe
hapa maambukizi ni asilimia 
 wakati njombe ni asilimia 
hii inatisha
hivyo nawaomba wana iringa kuchukua tahadhari dhidi ya ugonjwa huu hatari
ukimwi bado ni tishio
mungu wabariki wafanyakazi wa tanzania mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania wakati wa sherehe za miaka ya muungano dodoma aprili mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
akinwumi ayodeji adesina rais wa benki ya maendeleo ya afrika mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa balozi seif ali iddi makamu wa pili wa rais wa zanzibar mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa zubeir ali maulid spika wa baraza la wawakilishi mheshimiwamartin ngoga spika wa bunge la afrika mashariki mheshimiwaprof
ibrahim juma jaji mkuu wa tanzania mheshimiwa omar othman makungu jaji mkuu wa zanzibar waheshimiwa mzee mkapa rais mstaafu wa awamu ya tatu wa jamhuri ya muungano wa tanzania waheshimiwa viongozi wastaafu wote mliopo waheshimiwa wake wa viongozi wakuu mkiongozwa na mama fatuma karume waheshimiwa mawaziri mliopo mheshimiwa balozi john kijazi katibu mkuu kiongozi mheshimiwa dkt
binilith mahenge mkuu wa mkoa wa dodoma waheshimiwa wabunge mliopo waheshimiwa wajumbe wa baraza la wawakilishi mliopo waheshimiwa mabalozi na viongozi wa taasisi za kimataifa waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo wazee wa mkoa wa dodoma wageni waalikwa wote ndugu wananchi wenzangu mabibi na mabwana tarehe kama ya leo mwaka mataifa mawili ya jamhuri ya tanganyika na jamhuri ya watu wa zanzibar yaliungana na kuunda taifa jipya ambalo kwa sasa linajulika kwa jina la jamhuri ya muungano wa tanzania
taifa hili jipya lilizaliwa baada ya aliyekuwa rais wa jamhuri ya watu wa zanzibar hayati sheikh abeid amani karume na aliyekuwa rais wa jamhuri ya tanganyika hayati mwalimu julius kambarage nyerere kutia saini hati ya muungano kuunganisha nchi hizi mbili mwezi aprili na baadaye hati hiyo kuridhiwa na mabunge ya nchi zote mbili
mambo mengi yamewezesha kuwepo kwa muungano huu
kwanza ni maono ya mbali ya waasisi wa muungano mwalimu nyerere na mzee karume hususan kuhusu utengamano wa bara la afrika
pili ukaribu wa kijiografia uliopo kati ya tanganyika na zanzibar
tatu ni mahusiano ya kidugu na urafiki baina ya wananchi wa zanzibar na tanganyika ambayo yalichagizwa na lugha moja ya kiswahili na mwingiliano wa masuala ya utamaduni
na nne uhusiano wa karibu na kirafiki uliokuwepo kati ya vyama vilivyopigania uhuru wa nchi zetu mbili yaani tanganyika african national union tanu na afro shiraz party asp
ndugu wananchi mabibi na mabwana napenda nitumie fursa hii kumshukuru mwenyezi mungu kwanza kabisa kwa kutuwezesha kuiona siku ya leo lakini pili kwa kuendelea kuulinda muungano na taifa letu kwa ujumla
aidha napenda kutumia fursa hii kuwapongeza watanzania wote wa dini zote makabila yote vyama vyote rangi zote waliopo hapa nchini na nje ya nchi kwa kuadhimisha sherehe hizi za miaka ya muungano wetu na kuzaliwa taifa letu
happy birthday tanzania happy birthday watanzania wenzangu happy birthday muungano wetu naomba pia mniruhusu niwashukuru wageni wetu mbalimbali waheshimiwa mabalozi pamoja na wawakilishi wa taasisi za kimataifa ambao wamekuja kuungana nasi kwenye sherehe hizi ikiwa ni pamoja na spika wa bunge la afrika mashariki pamoja na wabunge wote wa afrika mashariki
lakini kwa namna ya pekee kabisa napenda nimshukuru na kumkaribisha mgeni wetu mheshimiwa dkt
akinwumi adesina rais wa benki ya maendeleo ya afrika pamoja na ujumbe wake wote
mheshimiwa dkt
adesina karibu sana nchini kwetu
mimi pamoja na wanazania wenzangu tumepokea kwa furaha kubwa ujio wako na tunakushukuru kwa sana kuungana nasi kwenye maadhimisho haya ndugu wananchi mabibi na mabwana benki ya maendeleo ya afrika ni taasisi muhimu sana yenye kutoamchango mkubwa wa maendeleo kwa bara letu
inatoa ufadhili wa fedha lakini pia ushauri wa kitaalam
kwa bahati nzuri tanzania ni miongoni mwa nchi waanzilishi na piawanufaika wakubwawa benki hii
mathalan tangu imeanza kufanya shughuli zakehapa nchinimwaka tumenufaika na ufadhili wa kifedha yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 ambapo kwa sasa wanatekeleza hapa nchini jumla ya miradi yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
kesho natarajia kuambatana na mhe
dkt
adesina kwenda kondoa kuzindua barabara ya dodoma babati yenye urefu wa kilometa ambayo tumeshirikiana na benki ya maendeleo afrika kuijenga
benki hii pia ndio waliotufadhili kujenga barabara ya dodoma iringa yenye urefu wa kilometa barabara ya bububu mkokotoni yenye urefu wa kilometa pamoja na kuboresha barabara za vijijini zenye urefu za urefu kilometa zanzibar
kwa niaba yangu binafsi na kwa niaba ya serikali na watanzania wote napenda kutumia fursa hii kutoa shukrani zangu nyingi benki ya maendeleo afrika kwa ufadhili wanaotoa kwa nchi yetu
baada ya kutokahapa uwanjani nitaenda kufanya mazungumzo na dkt
adesina
na kwa jinsi ninavyomfahamu nina uhakika ataahidi mambo mengine mazuri kwa nchi yetu ikiwemo miundombinu katika manispaa ya dodoma
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa ndugu watanzania wenzangu mabibi na mabwana sio siri kuwa katika kipindi cha miaka ya muungano wetu nchi yetu imepata mafanikio mengi makubwa
fanikio la kwanza na kubwa kabisa ni kudumisha na kuimarisha muungano wenyewe
wapo wenzetu wengi walijaribu kuunda muungano kama wetu lakini hawakufanikiwa
sisi tumeweza na leo muungano wetu umefikisha miaka 
sambamba na hilo tumeweza kuuimarisha
mathalan tumeongeza idadi ya maeneo ya ushirikiano
mwaka wakati nchi zetu zinaungana maeneo ya ushirikiano yalikuwa tu
lakini mpaka sasa tuna maeneo ya ushirikiano na yote yameongezwa kwa mujibu wa sheria na kufikia maridhiano
vilevile muungano wetu umeifanya nchi yetu kuwa yenye sauti nguvu kujiamini na kuheshimika kimataifa
tumeweza kulinda uhuru na mipaka yetu na tunajiamulia mambo yetu sisi wenyewe
zaidi ya hapo muungano wetu umeiwezesha nchi yetu kutoa mchango mkubwa katika masuala mbalimbali ya kimataifa ikiwemo kusaidia harakati za ukombozi kutetea haki za wanyonge pamoja na kusuluhisha migogoro sehemu mbalimbali duniani
halikadhalika muungano wetu umetuwezesha kupata mafanikio makubwa katika nyanja za kiuchumi kisiasa na kijamii
sio siri kuwa tanzania ya leo sio ile ya mwaka 
tumejenga miundombinu ya umeme pamoja na usafiri wa nchi kavu anga na majini
aidha tumeimarisha na kuboresha upatikanaji wa huduma za jamii
idadi ya taasisi za kutolea elimu na na huduma za afya nazo zimeongezeka maradufu
haya ni baadhi tu ya mafanikio tuliyopata katika kipindi cha miaka ya muungano wetu
yapo mengine mengi
nikiyataja yote tutakesha
napenda kutumia fursa hii kwanza kabisa kuwashukuru na kuwapongeza waasisi wetu baba wa taifa mwalimu nyerere pamoja na sheikh karume kwa mchango wao mkubwa uliosaidia kupatikana kwa mafanikio haya
nimefurahi kuona kuwa katika sherehe hizi tunaye mama fatuma karume
tunawashukuru sana mama yetu pamoja na mama maria nyerere kwa kuendelea kuunga mkono muungano wetu
napenda pia kuwashukuru na kuwapongeza viongozi waliowafuatia kwa michango yao mbalimbali waliyoitoa
natambua mchango wa marais wastaafu mzee mwinyi mzee mkapa na mzee kikwete marais wote wa zanzibar wastaafu makamu wa rais na mawaziri wakuu wastaafu pamoja na viongozi na wazee wote wastaafu ambao wametumikia taifa kwa uaminifu na uadilifu mkubwa katika kuimarisha muungano wetu
tunawashukuru sana wazee wetu
lakini kwa namna ya pekee kabisa napenda niwashukuru watanzania wote kwa michango yenu mbalimbali iliyowezesha kupatikana kwa mafanikio haya
niseme tu kwamba bila ninyi mafanikio haya niliyoyataja kamwe yasingepatikana
ndugu watanzania wenzangu mabibi na mabwana hakuna jambo zuri lenye kukosa kasoro
muungano wetu pia changamoto zake
lakini
kwa bahati nzuri pande zote mbili za muungano zimeweka utaratibu mzuri wa kushughulikia changamoto zilizopo
nitumie fursa hii kumpongeza makamu wa rais mama samia suluhu hassan mwenyekiti wa kamati ya kushughulikia masuala ya muungano kwa kazi kubwa na nzuri ambayo kamati yake inafanya kushughulikia changamoto zilizopo
nawapongeza pia mheshimiwa waziri mkuu pamoja na makamu wa pili wa rais wa zanzibar mawaziri na makatibu wakuu wa serikali zote mbili ambao ni wajumbe wa kamati hiyo
nina matumaini makubwa kuwa kupitia majadiliano yanayoendelea kwenye kamati hii na kwa ushirikiano wa wananchi wote hatimaye tutaweza kumaliza changamoto zilizopo
na katika hili niseme tu kwamba nimefurahishwa na kaulimbinu ya sherehe za muungano mwaka huu ambayo inasema miaka ya muungano muungano wetu ni mfano wa kuigwa duniani tuuenzi tuulinde tuuimarishe na kuudumisha kwa maendeleo ya taifa letu
tukitekeleza kwa vitendo kaulimbiu hii tutaweza kutekeleza dhamira ya waasisi yetu
waheshimiwa viongozi na wageni waalikwa ndugu watanzania wenzangu mabibi na mabwana leo sio siku ya hotuba
ni siku ya sherehe
na kwa hakika baada ya kushuhudia burudani nzuri kutoka kwa askari wetu vijana chipukizi na vikundi mbalimbali vya burudani haitakuwa busara niendelee kuwachosha kwa hotuba ndefu
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba mniruhusu niseme masuala machache ya mwisho
kwanza napenda kurudia tena kuwakumbusha watanzania wenzangu kwamba muungano wetu ndiyo nguvu yetu na silaha yetu kama taifa
hivyo kila mmoja wetu ana wajibu wa kuulinda
wananchi mna wajibu wenu na serikali nayo ina wajibu wake
kwa upande serikali napenda niwahakikishie kuwa serikali zetu mbili yaani ya jamhuri ya muungano na ile ya zanzibar inaoongozwa na mhe
dkt shein zipo imara katika kuulinda muungano wetu
tutashirikiana katika kuulinda na kamwe narudia tena kamwe hatutamwonea aibu au huruma mtu yeyote awe wa hapa nchini au nje ya nchi mwenye nia ya kuvuruga muungano wetu
pili napenda kuendelea kuwahimiza watanzania wenzangu tuendelee kuilinda na kuitunza amani yetu
amani ni suala muhimu
amani ni msingi wa maendeleo
hivyo watanzania tushirikiane katika kuilinda amani yetu
msikubali kutumika na watu wachache wenye nia ya kuharibu amani yetu lakini pia toeni ushirikiano kwa vyombo vya ulinzi na usalama
kwa upande wetu serikalini kama nilivyosema kuhusu muungano ipo imara katika kuilinda na kuitunza amani yetu
hatutamwonea soni mtu yeyote mwenye nia ya kuvuruga amani tuliyonayo nchini kwetu
tatu napenda kutumia fursa hii leo tunaposheherekea miaka ya muungano wetu kuwahakikishia watanzania na hasa wana dodoma kuwa azma ya serikali kuhamia hapa dodoma ipo palepale
hakuna kurudi nyuma
na tayari watumishi zaidi ya wameshahamia nami kama nilivyoahidi nitahamia mwaka huu
dodoma ndio makao makuu ya tanzania
nimefurahi sana kumsikia mwanamuziki mkongwe mzee chidumule akiimba wimbo kuhusu makao makuu dodoma
huwa nafurahi pia kumsikiliza mtangazaji wa tbc marini hassan akiipamba na kuisifu dodoma
na kwa kweli hivi sasa dodoma inapendeza
juzi wakati nikija dodoma nilikuja kwa ndege
nimeshuhudia dodoma inavyozidi kukua na kupendeza
kwa sababu hiyo na kwa mamlaka niliyonayo leo napenda kutamka rasmi kuipandisha hadhi manispaa ya dodoma kuwa jiji
naziagiza mamlaka husika zikamilishe taratibu za sheria zinazotakiwa
sambamba na hilo napenda nimtamke rasmi aliyekuwa mkurugenzi wa manispaa ya dodoma kuwa mkurugenzi wa jiji la dodoma
serikali tutaendelea kuchukua hatua za kuliboresha jiji hili kulingana na hadhi yake
dodoma oyee ndugu wananchi mabibi na mabwana napenda kuhitimisha hotuba yangu kwa kutoa shukrani zangu nyingi kwa kamati ya maandalizi kwa kufanikisha maadhimisho haya
yamefana sana
uwanja umefurika na nimeona wananchi wengi walikuwa nje
hongereni sana wana kamati
tunavishukuru vyombo vya ulinzi na usalama vikundi vya burudani chipukizi na wakufunzi pamoja na waandishi wa habari kwa kufanikisha sherehe hii
napenda pia kutoa shukrani nyingi kwa wananchi wa mkoa wa dodoma chini wa kiongozi wenu mheshimiwa dkt
mahenge kwa kutukaribisha vizuri kwenye mkoa wenu
mmedhihirisha kuwa kweli hapa ni makao makuu ya nchi yetu
hongereni sana
mungu ubariki muungano wetu mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye bunge la afrika mashariki dodoma tarehe aprili mheshimiwa martin ngoga spika wa bunge la afrika mashariki mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
ali kivenjija naibu wa pili wa waziri mkuu wa jamhuri ya uganda ambaye pia ni waziri wa afrika mashariki na mwenyekiti wa baraza la mawaziri la jumuiya ya afrika mashariki waheshimiwa mawaziri mliopo waheshimiwa wabunge wa bunge la afrika mashariki waheshimiwa wabunge wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
liberat mfumukeko katibu mkuu wa jumuiya ya afrika mashariki mheshimiwa balozi john kijazi katibu mkuu kiongozi mheshimiwa binilith mahenge mkuu wa mkoa wa dodoma waheshimiwa mabalozi pamoja na wakuu wa taasisi za kimataifa mliopo wadau mbalimbali wa maendeleo mliopo waheshimiwa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama waheshimiwa wageni waalikwa mabibi na mabwana najisikia furaha na heshima kubwa kusimama mbele yenu leo kuhutubia kwa mara ya kwanza bunge la afrika mashariki ambalo nalo linafanyika hapa dodoma kwa mara ya kwanza
nakushukuru mheshimiwa ngoga spika wa bunge la afrika mashariki kwa kunialika lakini pia nawashukuru wabunge wote wa bunge hili la afrika mashariki kwa uamuzi wenu wa kufanya kikao hiki hapa dodoma
kwa hakika mmefanya uamuzi mzuri sana
baadhi yenu mnafahamu kuwa moja ya sababu zinazotajwa kusababisha kuvunjika kwa jumuiya yetu ya mwanzo ya afrika mashariki mwaka ilikuwa ushiriki mdogo wa sekta binafsi na wananchi
wananchi walio wengi hawakuifahamu vizuri jumuiya yetu
hivyo basi utaratibu huu wa kufanya vikao vya bunge hili sehemu tofauti tofauti ndani ya jumuiya unatoa fursa kwa wana afrika mashariki wote kuifahamu vyema jumuiya yao shughuli inazofanya pamoja na manufaa yake
kwa sababu hiyo napenda kurudia tena kupongeza uamuzi huu wa kufanya kikao hapa dodoma
na niseme tu kwamba hamjakosea kuamua kufanya kikao chenu hapa dodoma
hapa ni katikati mwa nchi yetu
ni makao makuu ya serikali pamoja na chama tawala chama cha mapinduzi ccm
sambamba na hilo wananchi wa dodoma ni wakarimu
lakini hapa dodoma kuna sifa nyingine
hapa ni maarufu sana kwa kuzalisha zabibu tamu zaidi duniani ambayo hata ukinywa mvinyo wake huwezi kupata hangover
kwa hiyo unaweza kufanya mkutano mchana jioni ukapata mvinyo na kesho yake ukaendelea na mkutano kama kawaida
haya yote yanafanya dodoma iwe sehemu nzuri sana ya kufanyia mikutano
hivyo basi ni imani yangu kuwa waheshimiwa wabunge wa afrika mashariki mmefurahia uwepo wenu hapa dodoma
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimetangulia kusema kuwa hii ni mara yangu ya kwanza kuhutubia bunge hili tangu nichaguliwe kuwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mwezi oktoba 
lakini nafahamu pia kuwa bunge hili la nne la afrika mashariki nalo ni jipya
limeanza kazi mwezi desemba 
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwapongeza wabunge wote wa bunge hili la kwa kuchaguliwa kwenu
hakuna shaka mmechaguliwa kwa vile wana afrika mashariki wana imani kubwa juu yenu
wana uhakika kuwa mtawawakilisha vyema katika kusukuma mbele gurudumu la maendeleo la jumuiya yetu
niwaombe sana msiwaangushe
naomba pia mniruhusu kutumia fursa hii kwa namna ya pekee kabisa kumpongeza mheshimiwa ngoga kwa kuchaguliwa kuwa spika wa bunge hili
kwa bahati nzuri yeye ni spika wa tano wa bunge la afrika mashariki
na mimi ni rais wa awamu ya tano wa jamhuri ya muungano wa tanzania
hivyo basi namuahidi kumpa ushirikiano wa kutosha katika kipindi chote cha uongozi wake wa bunge hili
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge wakati ninapowapongeza kwa kuchaguliwa napenda mtambue kuwa jukumu lililo mbele yenu ni kubwa sana
ninyi ni wawakilishi na pia ni sauti ya wana afrika mashariki wote
hili ni jukumu kubwa
lakini zaidi ya hapo kama mnavyofahamu mmechaguliwa katika kipindi cha kipekee sana
kipindi ambacho jumuiya yetu imepiga hatua kubwa za kimaendeleo lakini pia inakabiliwa na changamoto nyingi
kama mjuavyo ukanda wetu wa afrika mashariki hivi sasa unasifika kwa ukuaji uchumi wa kasi duniani
aidha tumefanikiwa kwa kiwango kikubwa kuondoa vikwazo vya biashara na uwekezaji
hii imefanya biashara na uwekezaji miongoni mwa nchi wanachama kuongezeka maradufu
mathalan kabla ya kuanza kwa umoja wa forodha customs union mwaka biashara yetu yaani intra east african trade ilikuwa na thamani ya dola za marekani bilioni 
lakini tangu tuanzishe umoja wa forodha na kuanza kutekeleza itifaki ya soko la pamoja common market biashara yetu imeongezeka hadi kufikia zaidi ya dola za marekani bilioni hivi sasa
zaidi ya hapo idadi ya wanachama nayo inaongezeka na kuna nchi nyingi tu zinatamani kujiunga nasi
haya bila shaka ni mafanikio makubwa
hivyo basi ninyi waheshimiwa wabunge wa bunge la nne la afrika mashariki mnao wajibu mkubwa kwanza wa kuhakikisha mafanikio haya yanalindwa lakini pili yanaendelezwa kwa nguvu zaidi
na katika hilo nimefurahi kusikia kuwa kwenye kikao chenu hiki pamoja na masuala mengine mmejadili miswada miwili muhimu mmoja kuhusu taasisi ya fedha ya jumuiya east african monetary institute na mwingine kuhusu takwimu statistics bill
kama mnavyofahamu jumuiya yetu imeweka hatua nne za ushirikiano
utekelezaji wa hatua mbili za mwanzo yaani umoja wa forodha na soko la pamoja kama nilivyoeleza awali unaendelea
sasa tunaelekea hatua ya tatu ambayo ni ushirikiano wa masuala ya kifedha monetary union
ili kufikia hatua hiyo miswada hii miwili mliyoijadili ni muhimu sana
hivyo basi nawapongeza sana kwa kuijadili miswada hiyo
sambamba na hilo nimeambiwa kuwa kabla ya kuja hapa dodoma mmetembelea miradi mbalimbali ya maendeleo kwenye jumuiya yetu kwa lengo la kujielimisha na kujionea wenyewe utekelezaji wake
hapa nchini mmetembelea bandari ya dar es salaam kituo cha ukaguzi wa magari pale vigwaza zanzibar lakini pia mmeshiriki kwenye zoezi la upandaji miti katika chuo kikuu cha dodoma
hili nalo ni jambo jema
moja ya majukumu mliyonayo ni kusimamia utekelezaji wa maamuzi na miradi ya maendeleo
hivyo basi nawapongeza kwa kuamua kutembelea maeneo hayo ili kujionea utekelezaji wa miradi hiyo ya maendeleo
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge wa bunge afrika mashariki kama nilivyosema awali mbali na mafanikio yaliyopatikana jumuiya yetu pia inakabiliwa na changamoto kadha wa kadha
tuna matatizo ya migogoro ambayo imekuwa ikigharimu maisha ya watu wengi
vikwazo vya biashara na uwekezaji pia bado vipo
kuna changamoto za kutoaminiana
changamoto hizi na nyingine ambazo sikuzitaja ninyi wabunge mkiwa sauti na wawakilishi wa wana afrika mashariki wote mnao wajibu wa kuzitafutia majibu ili kuzimaliza na hatimaye kuweza kuimarisha utengamano wa jumuiya yetu na halikadhalika kujenga umoja miongoni mwa viongozi watendaji na wana afrika mashariki wote kwa ujumla
kama mjuavyo sisi wana afrika mashariki ni kitu kimoja
hivyo tunapaswa kupendana
sisi ni ndugu
mheshimiwa spika ngoga ni raia wa rwanda lakini nafahamu ameishi na kusoma hapa nchini hadi chuo kikuu
lugha yetu pia ni moja na nimefurahi mheshimiwa spika ngoga umesisitiza umuhimu wa kutumia lugha ya kiswahili kwenye shughuli zetu badala ya kuendelea kutumia za mataifa mengine
haya yote yonadhihirisha kuwa sisi ni ndugu
nimefurahi hata hapa mmekaa kama ndugu na watu wanaopendana
hivi ndivyo haswaa inapaswa iwe
hatupaswi kutengana bali kushirikiana katika kuleta maendeleo kwa nchi zetu pamoja na jumuiya yetu kwa ujumla
tusipofanya hivya hivyo tutawaangusha wananchi wetu ambao wanatuamini
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge wa afrika mashariki ukiachilia mbali changamoto hizo nilizozitaja zipo changamoto nyingine mbili zenye kuikabili jumuiya yetu ambazo naomba mniruhusu nizielezee kidogo
changamoto ya kwanza ni ukosefu wa viwanda
nchi zetu zina utajiri mkubwa wa rasilimali
tuna madini mifugo bidhaa za kilimo uvuvi misitu n
kwa bahati mbaya utajiri huo bado haujatunufaisha vya kutosha
na moja ya mambo yenye kusababisha hali hii ni kukosekana kwa viwanda kwenye nchi zetu
matokeo yake tumekuwa tukiuza rasilimali hizo nje ya nchi huku zikiwa ghafi na hivyo kutukosesha mapato ya kutosha
kama mnavyofahamu bei ya bidhaa ghafi kwenye soko la dunia mara nyingi huwa zipo chini
mbali na upotevu huo wa mapato tatizo jingine ambalo mimi naliona kuwa kubwa ni kwamba kwa kuuza rasilimali ghafi nje ya nchi maana yake tunapeleka fursa za ajira kwa watu wa mataifa mengine
kama tungekuwa na viwanda vyetu vya kuchakata kusindika au kuongeza thamani rasimali hizo fursa hizo za ajira zingeenda kwa wananchi wetu
ni kwa kutambua hilo serikali ninayoiongoza imeweka mkazo mkubwa sana kwenye suala la ujenzi wa viwanda
na nafurahi mwitikio umekuwa mkubwa
wawekezaji wengi wakiwemo kutoka nchi wanachama wa afrika mashariki hivi sasa wanawekeza kwenye sekta ya viwanda hapa nchini
nitumie fursa hii kuwaomba waheshimiwa wabunge wa afrika mashariki kulipa mkazo suala hili la ujenzi wa viwanda hususan kwa kuhakikisha sera na sheria zinazotungwa kwenye jumuiya yetu pamoja na nchi wanachama zinawavutia wawekezaji wengi lakini pia zinalinda viwanda vyetu
ndio ni lazima tulinde viwanda vyetu
tusipofanya hivyo vitakufa
jumuiya yetu ina watu wapatao milioni 
hili ni soko kubwa kwa viwanda vyetu
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge changamoto ya pili ambayo ningependa kuielezea inahusu uimarishaji wa miundombinu hususan ya usafiri na nishati ya umeme
miundombinu hii ni muhimu sana katika kuimarisha ushirikiano wa kiuchumi miongoni mwa mataifa
hata suala la kukuza sekta ya viwanda haliwezi kufanikiwa endapo nchi zetu hazitaboresha au kuimarisha miundombinu hii
lakini kwa bahati mbaya tafiti nyingi zilizofanyika miaka ya nyuma kidogo iliyopita zilionesha kuwa ukanda wetu wa afrika unakabiliwa na matatizo ya miundombinu ya usafiri na nishati ya umeme
hii imefanya gharama za usafiri na umeme kuwa juu
mathalan tafiti zilionesha kuwa gharama za usafiri kwenye ukanda wetu ni mara hadi ukilinganisha na nchi za asia mashariki marekani na ulaya na zinachangia kuongeza gharama za bidhaa kwa asilimia 
sekta ya umeme pia ina matatizo
mathalan kwa mujibu wa power africa mwaka nchi zote sita wanachama wa afrika mashariki ukijumlisha sudan kusini zilikuwa na takriban megawati 
nadhani sio lazima mtu awe mtaalam wa hesabu au uchumi ili kufahamu kuwa kiwango hiki cha umeme ni kidogo kuweza kuhimili mahitaji ya uchumi wa kisasa
na mbaya zaidi ni kwamba hata bei ya umeme nayo ipo juu ukilinganisha na maeneo mengine duniani
hali hii imechangiwa na mambo mengi mojawapo nchi zetu kushindwa kutelekeleza miradi ya umeme kwa kutumia vyanzo vilivyopo
tumekuwa tukiwategemea sana wawekezaji kutoka nje ambapo wengi wanataka kupata faida kubwa
mheshimiwa spika na waheshimiwa wabunge pamoja na changamoto za miundombinu nilizozitaja ni wazi kuwa katika miaka ya hivi karibuni nchi wanachama zimejitahidi sana kuimarisha miundombinu
kwa mfano kwenye barabara hivi sasa mtu anaweza kutoka hapa dodoma kwenda kampala ama kigali au nairobi kwa barabara ya lami
na barabara nyingi bado zinaendelea kujengwa
sisi tanzania hivi sasa tunaendelea na ujenzi barabara za kuungaisha mikoa ya tabora rukwa na kigoma ambazo zitarahisisha usafiri kati yetu na wenzetu wa burundi na rwanda
aidha tunajenga barabara ya nyakanazi hadi kidahwe ambayo itaboresha usafiri kati yetu na wenzetu wa uganda
ukiachilia mbali barabara hivi sasa ndani ya jumuiya yetu kuna miradi mingi mikubwa ya miundombinu ya usafiri inatekelezwa na baadhi inatekelezwa kwa ushirikiano wa nchi wanachama
mathalan kenya tayari wamekamilisha ujenzi wa reli ya kisasa kutoka bandari ya mombasa kwenda nairobi ambayo inalenga kuboresha usafiri kwenye ushoroba wa kaskazini northern corridor
sisi tanzania tumeanza kutekeleza mradi wa kupanua bandari ya dar es salaam pamoja na ujenzi reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa standard gauge ili kuboresha usafiri kwenye ushoroba wa kati central corridor ambao unahudumia nchi za burundi rwanda uganda na pia nchi ya drc
tunakarabati meli zetu na tumeanza kutengeneza meli mpya kubwa kwa ajili ya kuboresha usafiri kwenye ziwa victoria
kama mnavyofahamu ziwa hili ni kiungo muhimu cha usafiri kwenye jumuiya yetu hususan kwa nchi zinazozunguka ziwa hilo tanzania kenya na uganda
inakadiriwa kuwa takriban watu milioni wanaishi karibu na ziwa hili
kwenye miundombinu ya usafiri pia tunashirikiana na wenzetu wa uganda kutekeleza mradi mkubwa wa bomba la kusafirisha mafuta east african oil pipeline kutoka hoima hadi bandari ya tanga
tumenunua ndege mpya na tunapanua viwanja vyetu vya ndege ili kuwezesha ndege kubwa kutua
tunategemea hatua hizi zitaboresha usafiri wa anga sio tu hapa nchini bali kwenye ukanda mzima wa afrika mashariki
kuhusu nishati ya umeme kama mnavyofahamu nchi yetu imegundua kiasi kikubwa cha gesi
takriban futi za ujazo trilioni 
tumeanza kutumia gesi hiyo kutekeleza miradi ya kuzalisha umeme
vilevile tupo mbioni kuanza ujenzi wa mradi mkubwa wa kufufua umeme kwa kutumia maji wa stiglier s gorge ambao utazalisha takriban megawati 
tunataka kwanza tuwe na umeme mwingi ambao ikibidi tutauza hadi kwa nchi nyingine wanachama lakini pili tunalenga kupunguza uzalishaji wa umeme wa mafuta ili kuifanya bei ya umeme nayo iwe chini
sambama na hayo tunashirikiana na nchi nyingine wanachama kutekeleza baadhi ya miradi
tunatekeleza na wenzetu wa kenya mradi wa kusafirisha umeme wa msongo wa kilovoti unaoanzia zambia kupita hapa tanzania na kuelekea kenya
tunatekeleza na uganda mradi wa kufufua umeme wa kikagati murongo
aidha tupo kwenye majadiliano na rwanda pamoja na uganda kutekeleza mradi wa kuzalisha umeme pale songezi
ni imani yangu kuwa miradi hii pamoja na ile inayotekelezwa kwenye nchi nyingine wanachama itakapokamilika tutakuwa tumefanikiwa kuimarisha huduma ya usafiri na upatikanaji umeme kwenye nchi zetu
na hilo likitokea sio tu tutakuza sekta ya viwanda bali pia tutaimarisha jumuiya yetu na kukuza uchumi kwenye nchi zetu
ombi langu kwa wana afrika mashariki tuendelee kujiamini
mimi naamini tukijiamini tutaweza
hivi punde nimeeleza kuhusu ujenzi wa reli ununuzi wa ndege na ujenzi wa meli mpya haya yote tunayafanya kwa fedha zetu wenyewe
naamini hata nchi nyingine zinaweza kufaya hivyo
nitumie fursa hii pia kutoa wito kwa sekretarieti ya afrika mashariki kupitia kwa katibu mkuu wake ambaye nimefurahi yupo hapa kuendelea kuratibu na kufuatilia kwa karibu utekelezaji wa miradi mbalimbali ya miundombinu kwenye jumuiya
baadhi ya miradi inachukua muda mrefu kutekelezwa ukiwemo wa barabara ya bagamoyo horohoro malindi
sambamba na hayo nawasihi waheshimiwa wabunge wa afrika mashariki nanyi kulipa kipaumbele suala hili la ujenzi wa miundombinu
kama mnavyofahamu ujenzi wa miundombinu unahitaji fedha nyingi
kwenye mkutano wa wakuu wa nchi kuhusu miundombinu uliofanyika mapema mwaka huu jijini kampala ilielezwa kuwa nchi za afrika mashariki zinahitaji angalau dola za marekani bilioni ili kuboresha na kuimarisha miundombinu
hiki ni kiasi kikubwa
hivyo basi ninyi waheshimiwa wabunge mnao wajibu wa kuwashawishi na kuwahamasisha wawekezaji kutoka ndani na nje ya jumuiya yetu kuwekeza kwenye eneo hili la miundombinu
nimefurahi leo hapa tunao waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi za kimataifa
ninaamini wataendelea kutuunga mkono katika eneo hili
mheshimiwa spika wa bunge la afrika mashariki nimeongea mengi
lakini kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba uniruhusu niseme mambo machache ya mwisho
jambo la kwanza napenda kutumia fursa hii kueleza kuwa tanzania ikiwa miongoni mwa waanzilishi wa jumuiya hii itaendelea kuwa mwanachama mwaminifu
tutaendelea kushirikiana na nchi wengine wanachama katika kutimiza dira na malengo ya jumuiya hii
tutaheshimu na kutekeleza maamuzi mbalimbali ambayo kama nchi wanachama tutayafikia kwa pamoja
na katika hili napenda kuarifu kuwa mwaka jana nchi yetu iliridhia itifaki ya jumuiya kuhusu masuala ya amani na usalama protocol on peace and security
mapema mwaka huu nchi yetu imezindua pasipoti mpya ya kielektroniki ya afrika mashariki ya tanzania kama ilivyoamualiwa na jumuiya yetu
hii yote inathibitisha kuwa tanzania inaheshimu maamuzi ya jumuiya hii
pili jumuiya yetu inazidi kukua
hivi sasa ina nchi wanachama sita na idadi ya watu wapatao milioni kama ilivyoeleza
hii imeziongezea nguvu nchi zetu
na kama tukiendelea kushikamana nina imani jumuiya yetu itazidi kuimarika sauti yake itaongezeka na tutaheshimika kimataifa
ninyi wabunge wa afrika mashariki ni kiungo muhimu katika kuhakikisha hili linafanikiwa
mkiwa wawakilishi wa wananchi mnayo nafasi kubwa ya kuwaunganisha wana afrika mashariki wote lakini pia kuwaelimisha na kuwatahadharisha dhidi ya watu wenye nia mbaya na jumuiya yetu
ni wajibu wenu kuwaelimisha wananchi ili umoja na mshikamano wetu uzidi kudumu kwa manufaa ya kizazi cha sasa na kijacho
baba wa taifa letu na mmoja wa waasisi wa jumuiya hii mwalimu julius kambarage nyerere aliwahi kusema naomba nimnukuu unity will not make us rich but it can make it difficult for africa and the african peoples to be disregarded and humiliated
mwisho wa kunukuu
suala la tatu na mwisho lakini sio mwisho kwa umuhimu nadhani nitafanya makosa kama nitahitimisha hotuba yangu bila kueleza japo kwa ufupi hali ilivyo hapa nchini
kwa ujumla nchi yetu inaendelea vizuri
kama mnavyofahamu tu miongoni mwa nchi tano ambazo uchumi wake unakua kwa kasi barani afrika
mwaka jana uchumi ulikua kwa asilimia kisiasa kama mnavyoona nchi yetu ni tulivu na ina amani
muungano wetu pia unazidi kuimarika
kesho kutwa unafikisha miaka 
kwa kuwa bado mtakuwa hapa dodoma nitumie fursa hii kuwaalika sherehe za muungano wetu ambao ni wa pekee barani afrika ambazo kwa bahati nzuri zitafanyika hapa dodoma
mheshimiwa spika wa bunge la afrika mashariki waheshimiwa wabunge wa afrika mashariki waheshimiwa viongozi mliopo wageni waalikwa wote mabibi na mabwana naomba nihitimishe kwa kuwashukuru wabunge wa afrika mashariki kwa kunialika kuhutubia bunge lenu
narudia tena serikali ninayoingoza itatoa ushirikiano wa kutosha kwa bunge hili
namshukuru pia mheshimiwa spika job ndugai pamoja na wabunge wote wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuridhia shughuli hii ifanyike hapa kwenye eneo lenu
na hii inadhihirisha uhusiano mzuri uliopo kati ya bunge hili la afrika mashariki pamoja na mabunge ya nchi wanachama
napenda pia kutumia fursa hii kuwashukuru na pia kuwapongeza vyombo vya ulinzi na usalama pamoja na wananchi wa mkoa wa dodoma wakiongozwa na mkuu wa mkoa mheshimiwa dkt
binilith mahenge kwa kuwapokea vizuri wageni wetu na kwa kuhakikisha amani na utulivu vinaendelea kudumishwa
waheshimiwa viongozi nilifundishwa na mbunge wa hapa dodoma kuwa wanasiasa huwa tuna mwisho na mwisho kabisa
sasa naomba niseme la mwisho kabisa
na hapa naomba ninukuu maneno mengine ya mwalimu nyerere aliyosema kwenye sherehe za miaka uhuru wa ghana nanukuu kizazi changu kiliongoza jitihada za kuleta uhuru wa kisiasa wa bara letu
kizazi cha sasa cha waafrika hakina budi kuchukua kijiti pale tulipoishia na kwa nguvu mpya kusukuma mbele maendeleo ya bara letu mwisho wa kunukuu
kwa kutumia maneno hayo ya mwalimu nyerere napenda nitoe wito kwenu ninyi waheshimiwa wabunge na wana afrika mashariki wote kushikamana na kushirikiana na kwa pamoja tushike kijiti na kuendeleza pale walipoishia waasisi na viongozi wetu waliotangulia
mungu libariki bunge la nne la afrika mashariki mungu ibariki jumuiya yetu ya afrika mashariki ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye ufunguzi wa jengo la pspf na ofisi za makao makuu ya benki ya nmb dodoma tarehe aprili mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa mizengo peter pinda waziri mkuu mstaafu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa jenista mhagama waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na walemavu mheshimiwa dkt
ashatu kijaji naibu waziri wa fedha na mipango mheshimiwa dkt
binilith mahenge mkuu wa mkoa wa dodoma waheshimiwa wabunge mliopo waheshimiwa makatibu wakuu mliopo waheshimiwa wazee wa mkoa wa dodoma waheshimiwa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama mliopo wenyeviti wa bodi za pspf na nmb mheshimiwa makongoro nyerere mwakilishi wa mama maria nyerere naibu gavana wa benki kuu ya tanzania mama irene isaka mkurugenzi mkuu mamlaka ya usimamizi ya mifuko ya jamii bwana adam mayingu mkurugenzi mkuu wa pspf mama ineke bussemaker mkurugenzi mkuu wa nmb waheshimiwa viongozi wengine wa serikali vyama vya siasa na dini mliopo ndugu wafanyakazi wa nmb na pspf mliopo wageni waalikwa wote mabibi na mabwana awali ya yote napenda nimshukuru mwenyezi mungu kwa kutupa uhai na kutuwezesha kukutana hapa
aidha nawashukuru waheshimiwa mawaziri wahusika kwa kunialika kwenye hafla hii ya uzinduzi wa jengo la pspf pamoja na ofisi za makao makuu ya nmb na tawi lake la kambarage hapa dodoma
napenda pia niwashukuru wana dodoma pamoja na wageni waalikwa wote kwa kujitokeza kwa wingi kushuhudia tukio hili
nimefurahi kumwona spika wa bunge waziri mkuu mstaafu mzee pinda pamoja na wazee wengine wa dodoma
lakini nimefarijika zaidi kuona kuwa katika hafla hii tunaye ndugu makongoro nyerere mwakilishi wa mama maria nyerere
ahsante sana kwa kujumuika nasi
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana kama nilivyotangulia kusema tupo hapa kwa ajili ya kufanya matukio makubwa mawili
kwanza kuzindua jengo hili la pspf lijulikanalo kwa jina la dodoma plaza na pili kuzindua makao makuu ya nmb hapa dodoma pamoja na tawi la kambarage
napenda nitoe pongezi nyingi kwa pspf kwa kujenga jengo hili zuri na la kisasa kabisa hapa dodoma
limeboresha na kupendezesha mandhari ya hapa dodoma ambako ni makao makuu ya nchi yetu
nimefurahi kusikia kuwa jengo hili limesanifiwa na ujenzi wake kusimamiwa na watanzania na kwamba takriban watanzania walipata ajira wakati wa ujenzi
zaidi ya hapo nimefurahi sana kusikia takriban asilimia ya jengo hili tayari limepangishwa
nafahamu kuwa ipo baadhi ya mifuko ya jamii imejenga majengo kama haya lakini yamekosa wapangaji
ninyi inaonekana mlifanya utafiti wa kutosha kabla ya kujenga jengo hili
hivyo hongereni sana pspf
kwa upande wa nmb nanyi nawapongeza sana
kama mnavyofahamu mimi ni mteja wenu tena wa muda mrefu
zaidi ya hapo kama mjuavyo serikali inamiliki asilimia ya hisa kwenye benki hii
nikiwa kama mteja wenu na kiongozi wa serikali ambayo ina hisa asilimia huwa najisikia furaha sana kila nikiona benki hii inazidi kufanikiwa
napenda kutumia fursa kuipongeza nmb kwa kuwa benki namba moja kwa kufikisha huduma zake sehemu kubwa ya nchi yetu ikiwemo vijijini
mkurugenzi mtendaji mama bussemaker ameeleza kuwa kupitia matawi yake atms na mawakala benki hii imeweza kufikisha huduma sehemu kubwa ya nchi yetu takriban asilimia ya wilaya za nchi yetu
na asilimia ya huduma hizo zipo maeneo ya vijijini
hongera sana nmb
ninyi mmejitofautisha na benki nyingine ambazo huwa zinafanya kazi maeneo ya mijini pekee
sambamba na hilo napenda kuwapongeza nmb kwa kufungua ofisi za makao makao na kuanzisha tawi ambalo mmeliita kambarage jina la baba wa taifa letu
huu ni uamuzi wa busara na niwaambie tu kuwa hamjakosea kulipa tawi lenu jina la kambarage
kwanza kwa sababu historia benki yenu kimsingi ilianzia ambapo serikali iliyoongozwa na baba wa taifa ilianzisha benki ya taifa ya biashara national bank of commerce nbc baada ya kutaifisha benki zilizokuwepo
mwaka nbc iligawanywa na kuundwa taasisi tatu yaani nbc holding corporation nbc na benki hii ya nmb ambayo ilibinafishwa mwaka na kuendelea mpaka sasa
pili kama mnavyofahamu mwaka wakati baba wa taifa akiwa rais wa nchi yetu serikali ilifanya uamuzi wa kuhamia dodoma
hivyo kuliita tawi lenu la hapa dodoma jina la baba wa taifa ni jambo sahihi kabisa
na napenda nitumie fursa hii kumshukuru mama yetu mama maria nyerere kwa kuridhia tawi hili kupewa jina la baba wa taifa
ni matumaini yangu kuwa wafanyakazi wa tawi hili watamuezi baba wa taifa kwa vitendo
watachapa kazi kwa bidii na uadilifu mkubwa
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana benki pamoja na mifuko ya hifadhi ya jamii inatoa mchango mkubwa katika maendeleo ya nchi yetu
kwanza kupitia huduma za kifedha inazotoa kwa wananchi
inakadiriwa kuwa watanzania wapatao milioni 
 wana akaunti za benki ambazo huzitumia kuhifadhi fedha zao
benki pia zinatoa mikopo kwa wananchi na hivyo kusaidia kupunguza umaskini
kwa upande wa mifuko ya hifadhi ya jamii takwimu zinaonesha kuwa hivi sasa ina wanachama milioni 
 nchini
wanachama hao hunufaika na huduma mbalimbali za kifedha zinazotolewa na mifuko hiyo ikiwemo mafao ya uzeeni pensheni mikopo n
pili mifuko ya hifadhi na benki inachangia kukuza uchumi wa nchi
mathalan hivi punde tumesikia kuwa pspf imewekeza kwenye kiwanda cha sukari kagera kiwanda cha nguo cha st century kilichopo morogoro na wanaendelea kushirikiana na mifuko mingine kufufua kiwanda cha maturubai ambacho nacho kipo morogoro
kupitia viwanda hivi serikali inapata mapato ambayo yanatumika kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo na kuboresha huduma za jamii
kwa upande wa benki tumesikia kuwa katika kipindi cha miaka mitano iliyopita nmb imelipa kodi kwa serikali kiasi cha shilingi bilioni 
aidha mwaka jana nmb imetoa kwa serikali gawio la shilingi bilioni 
wamewawezesha wakulima wadogo wadogo wapatao na kutoa misaada mbalimbali ya kijamii ambapo mwaka jana pekee walitoa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kununua madawati na kompyuta 
na hivi punde tu hapa wamekabidhi shilingi milioni za msaada
mambo hayo yote kwa ujumla wake yanachangia kukuza uchumi
pamoja na ukweli huo napenda niseme jambo moja kwa nmb
kama mlivyosema ninyi wenyewe mwaka jana mlitoa gawio la shilingi bilioni 
lakini mimi nimefuatilia na miaka ya nyuma kuanzia mwaka 
katika kufuatilia huko nikagundua kuwa kwa kipindi cha miaka mitatu mfululizo kuanzia hadi mmekuwa mkitoa gawio linalofanana yaani shilingi bilioni 
hii kwa kweli imenishtua na kunikwaza
nimejiuliza hivi ni kweli kwa miaka yote hiyo faida ilikuwa ikifanana sikupata majibu ya uhakika
hivyo basi niuombe uongozi wa nmb kuliangalia suala hili na ni matumaini yangu kuwa gawio la mwaka huu wa fedha litakuwa tofauti
nitumie fursa hii pia kutoa wito kwa watendaji wa serikali wanaotuwakilisha kwenye nmb nanyi kufuatilia kwa karibu
mabibi na mabwana faida ya tatu ya mifuko ya hifadhi ya jamii na benki ni kutoa fursa za ajira kwa wananchi
wapo watanzania wengi ambao wameajiriwa kwenye benki na mifuko ya hifadhi ya jamii
mathalan nimeambiwa kuwa hivi sasa mifuko yetu ya hifadhi ya jamii ina watumishi wapatao bila kujumlisha wafanyakazi waliopo kwenye miradi iliyoazishwa na mifuko hii
kwa upande wa nmb tumesikia kuwa wenyewe wana watumishi wapatao na kama nilivyosema awali ina mawakala 
nchi yetu ina benki zaidi ya kwa hiyo mnaweza kukadiria fursa za ajira zilizotolewa
hizi ni baadhi tu ya faida za taasisi za kifedha ambazo zinachangia maendeleo ya nchi yetu
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuzipongeza taasisi zote za fedha nchini kwa michango yao kwenye maendeleo ya nchi yetu
kwa namna ya pekee naipongeza sana pspf pamoja na mifuko mingine ya hifadhi nchini kwa kuitikia vizuri wito wa serikali wa kujenga viwanda
nimearifiwa kuwa kwa pamoja mifuko ya hifadhi ya jamii ipo kwenye hatua mbalimbali za kutekeleza miradi ya viwanda 
aidha nazipongeza benki ambazo zimekuwa zikitoa mikopo kwa wawekezaji mbalimbali kujenga viwanda nchini
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana licha ya faida hizo pamoja na pongezi hizo nilizozitoa ni ukweli usiopingika kuwa sekta ya fedha nchini bado inakabiliwa na changamoto nyingi
lakini nitataja kubwa mbili
kwanza ni uchanga wa sekta yenyewe
ni kweli kuwa hivi sasa tuna benki zaidi ya na tulikuwa na takriban mifuko ya hifadhi ya jamii saba
lakini hii haiondoi ukweli kuwa sekta ya fedha nchini bado ni changa
mathalan nimeeleza hapo awali kuwa hivi sasa ni takriban watanzania milioni 
 tu ndio wana akaunti za benki na wanachama wa mifuko ni milioni 
kwa nchi yenye idadi ya watu milioni idadi hii ni ndogo sana
lakini zaidi ya hapo kwa taarifa nilizonazo mifuko yetu ya hifadhi ya jamii ina ukwasi wenye thamani ya shilingi trilioni 
 na ukwasi wa benki zetu zote hauzidi shilingi trilioni 
hiki ni kiasi kidogo sana cha ukwasi kwa kuzingatia ukubwa wa nchi yetu na mahitaji tuliyonayo
hivyo basi taasisi za fedha hazina budi kujiimarisha hususan kwa kuongeza idadi ya wanachama ili hatimaye kuweza kukuza mitaji iliyonayo
changamoto ya pili ambayo mimi naiona ni ubora wa huduma zinazotolewa na taasisi za fedha nchini
nimeeleza hapo awali kuwa ukiondoa benki hii ya nmb benki nyingi zimejikita zaidi mijini na kuacha maeneo ya vijijini ambako ndiko kuna watanzania wengi
takriban asilimia ya watanzania wanaishi vijinini
lakini zaidi ya hapo riba kwenye benki zetu zipo juu sana
kwa upande wa mifuko ya hifadhi ya jamii nako kuna matatizo ya ucheleweshaji wa malipo lakini pia hata viwango vya mafao vinalalamikiwa kuwa vipo chini
na hii ndio sababu iliyoifanya serikali kuamua kuiunganisha mifuko ya hifadhi ya jamii iliyopo na kuunda mifuko miwili yaani national social security fund nssf na the public service social security fund psssf ambao utahudumia watumishi wa umma
tumeamua kuunda mifuko hii miwili ili kuondoa utitiri wa mifuko uliokuwepo na ushindani usio na tija baina ya mifuko hiyo ambao ulikuwa ukiongeza gharama za uendeshaji na kusababisha wanachama kulipwa mafao madogo
hivyo basi tuna imani kuwa baada ya kuuganisha mifuko hiyo na kuunda miwili sasa aina na viwango vya mafao vitaongezeka
na binafsi nadhani suala hili la kuunganisha mifuko linafaa pia kuigwa na benki zetu
nimefurahi kusikia kuwa baadhi ya benki hususan zenye kusuasua katika utendaji kazi zimeanza taratibu za kuungana
hili ni jambo zuri
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimekuja hapa kuzindua jengo la pspf na kufungua ofisi za makao makuu nmb hapa dodoma pamoja na tawi la kambarage
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba mniruhusu niseme maneno machache ya mwisho
kwanza narudia tena kuwapongeza wafanyakazi wa nmb na pspf kwa kazi nzuri mnayoifanya
endeleeni kujituma
serikali ipo pamoja nanyi
nitumie fursa hii kuwahimiza watanzania kujiunga na mifuko ya hifadhi ya jamii lakini pia kufungua akaunti za benki kwa ajili ya usalama wa fedha zenu
suala jingine ni kwa watani zangu wa dodoma
kwanza nimemsikia kilio chenu kupitia mbunge wenu kuhusu adha ya kodi na tozo mbalimbali ambazo zimekuwa zikiathiri biashara ya mchuzi wa zabibu
kwa bahati nzuri mawaziri watendaji wa serikali pamoja na waheshimiwa wako hapa
bila shaka wamesikia na nina imani wataenda kulifanyia kazi suala hilo
nitumie fursa hii pia kuwaarifu wana dodoma kuwa sasa mambo mazuri mengi yanakuja kwenye mkoa wenu
mwezi machi mwaka huu nilikutana na bwana ricardo tadeu makamu wa rais wa kampuni ya ab inbev ambayo inamiliki asilimia ya hisa za tbl
aliniambia kuwa tbl imepaga kujenga kiwanda hapa dodoma kwa gharama ya dola za marekani milioni 
hivyo nawasihi wana dodoma kuchangamkia fursa zinazokuja
kwa upande wake serikali itaendelea kuimarisha miundombinu na kuboresha huduma za jamii
nitumie fursa hii kuwapongeza viongozi wa mkoa wa dodoma kwa jitihada wanazozifanya za kuufanya mji wa dodoma kuwa wa kisasa
suala la mwisho ni kuhusu ombi la mwenyekiti wa bodi ya pspf kuhusiana na viwanja vilivyopo karibu na eneo hili
katika hili napenda niwe tu mkweli
suala hili siwezi kuliingilia
namini wenye viwanja hivyo wamevipata kihalali
hivyo basi kama mnataka kuwaondoa ni vyema ninyi wenyewe mzungumze nao
wakikubali wawauzie au muwape viwanja maeneo mengine
lakini hilo ni lenu ninyi wenyewe
mimi siwezi kuliingilia
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta hapa la kuzindua jengo la dodoma plaza lenye thamani ya shilingi bilioni 
 mali ya pspf pamoja na ofisi za makao makuu ya nmb na tawi la nmb kambarage hapa dodoma
munngu ibariki pspf mungu ibariki nmb mungu ibariki sekta ya fedha nchini mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye uzinduzi wa taasisi ya jakaya mrisho kikwete dar es salaam tarehe aprili mheshimiwa jakaya mrisho kikwete rais mstaafu wa awamu ya nne wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mwenyekiti wa taasisi ya jakaya mrisho kikwete mheshimiwa mzee ali hassan mwinyi rais mstaafu wa awamu ya pili wa jamhuri ya muunganowa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania waheshimiwa wake wa viongozi mliopo waheshimiwa mawaziri mliopo waheshimiwa mabalozi na wakuu wa taasisi za kimataifa mliopo waheshimiwa wadhamini wa taasisi ya jakaya mrisho kikwete kutoka mataifa mbalimbali waheshimiwa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama waheshimiwa wabunge mliopo waheshimiwa wawakilishi wa asasi za kiraia mliopo wageni wote waalikwa mabibi na mabwana awali ya yote napenda nimshukuru mwenyezi mungu kwa kutupa uhai na kutuwezesha kukutana hapa katika hafla hii
aidha kwa namna ya pekee kabisa napenda nimshukuru sana mheshimiwa rais mstaafu mzee jakaya mrisho kikwete kwa kunialika kushiriki naye katika hafla hii ya kuzindua taasisi yake inayojulikana kwa jina la jakaya mrisho kikwete foundation
nakushukuru sana mzee kikwete
napenda pia kuwakaribisha wageni mbalimbali hapa ikulu
ningependa niwaarifu kuwa ukumbi huu ambapo tupo leo ulijengwa wakati wa uongozi wa rais mstaafu mzee kikwete
hivyo alivyonialika kwenye ukumbi mwingine kuzindua taasisi yake nilisema hapana na kumwambia tutafanya kwenye ukumbi huu ambao aliujenga
nashukuru alikubali na nawashukuru pia wageni wote kwa kuhudhuria kwa wingi
kwa mliotoka nje ya tanzania ambao wengi wenu ni wadhamini wa taasisi ya jakaya mrisho kikwete karibuni sana hapa tanzania
nchi yetu ni tulivu ina amani na watu wake ni wakarimu sana
aidha nchi yetu ina vivutio vingi vya utalii
mbuga za serengeti na ngorongoro visiwa vya zanzibar mlima kilimanjaro na vigine vingi
ni imani yangu kuwa kabla hamjaondoka mtapata fursa ya kutembelea baadhi ya vivutio hivyo
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana kama mnavyojua tupo hapa kwa ajili ya kuzindua taasisi ya jakaya mrisho kikwete
napenda kutumia fursa hii hapa mwanzo kabisa kumpongeza kwa dhati mheshimiwa rais mstaafu mzee kikwete kwa uamuzi wake wa kuanzisha taasisi hii
sote hapa tunafahamu mzee kikwete ametoa mchango mkubwa sana kwa nchi yetu tangu akiwa mtumishi wa chama jeshini na kwenye wizara mbalimbali alizoziongoza
lakini alitoa mchango mkubwa zaidi wakati akiwa rais wa nchi yetu kuanzia mwaka hadi aliponiachia mimi kijiti mwaka 
aliitumikia kwa uadilifu na uaminifu mkubwa nchi yetu
najua sisi wanadamu hatuna kawaida ya kuwasifu watu wakati wakiwa hai
lakini leo mimi naomba nimsifu mzee kikwete akiwa hai
alisimamia vizuri mageuzi ya kiuchumi ujenzi wa miundombinu uboreshaji wa huduma mbalimbali za jamii hususan afya elimu na maji ukuzaji wa demokrasia na pia aliitangaza vyema nchi yetu kimataifa
watanzania tutaendelea kumkumbuka kwa kusimamia ujenzi wa shule za kata chuo kikuu cha dodoma hospitali ya mloganzila ujenzi wa miundombinu ikiwemo barabara na bomba la gesi n
kwa hakika umetufanyia mambo mengi sana
tunakushukuru sana na nina uhakika mchango wako utaendelea kukumbukwa vizazi hadi vizazi
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana pamoja na mchango mkubwa ambao tayari ameutoa kwa nchi yetu mzee huyu baada ya kustaafu kutokana na mapenzi makubwa aliyonayo kwa nchi yetu na bara letu la afrika na baada ya kuona bado ana nguvu za kutosha na kwa kutambua uzoefu mkubwa alionao
kama mnavyofahamu mzee kikwete mbali na kuwa rais wa nchi yetu ameshika nyadhifa mbalimbali ndani na nje ya nchi
amekuwa mwenyekiti wa jumuiya ya afrika mashariki eac mwenyekiti wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc mwenyekiti wa umoja wa afrika au mjumbe wa jopo la watu mashuhuri la kumshauri katibu mkuu wa umoja wa mataifa kuhusu kukabiliana na majanga ya afya ikiwemo ebola mjumbe wa jopo la kumshauri katibu mkuu wa umoja wa mataifa kuhusu lishe jopo la kumshauri katibu mkuu wa umoja wa mataifa kuhusu afya ya wanawake watoto na vijana balozi wa heshima wa chanjo duniani aliwahi kuwa mjumbe wa kamati ya usuluhishi wa mgogoro wa cote d ivoire na hivi sasa ni mwakilishi wa umoja wa afrika kwenye mgogoro wa libya
kwa kuzingatia hayo yote mzee kikwete ameona aendelee kuitumia nchi yetu na bara letu zima la afrika kupitia taasisi hii aliyoianzisha
nakupongeza sana mzee kikwete
kwa hakika umefanya jambo jema
umeiga mifano ya watangulizi wako hayati baba wa taifa mwalimu nyerere mzee mwinyi na mzee mkapa ambao nao baada ya kustaafu wameendelea kutoa michango yao kwa njia mbalimbali ikiwemo kuanzisha taasisi kama hii
na hii inapaswa kuwa changamoto kwa wastaafu na wazee wengine
kustaafu sio mwisho wa kutoa mchango kwa taifa lako
kustaafu ni hatua tu
kila mtu ambaye mwenyezi mungu amemjalia umri mrefu itafika wakati atastaafu
mimi pia mwenyezi mungu akinipa umri na ukomo wangu wa kuongoza nchi yetu kwa mujibu wa katiba ukifika nitastaafu
na kwa kweli sifikirii na wala sina mpango wa kuongeza muda
muda ukifika nitaachia kijiti kwa mwingine na kuungana na watangulizi wangu akina mzee mwinyi mzee mkapa na mzee kikwete
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana tumesikia hivi punde kuwa taasisi hii ya jakaya mrisho kikwete itajishughulisha na masuala makubwa manne
kwanza masuala ya afya
sisi sote hapa tunafahamu umuhimu wa sekta ya afya
taifa haliwezi kupata maendeleo endapo wananchi wake hawatakuwa na afya njema
eneo la pili ambalo taasisi hii itashughulikia ni masuala ya maendeleo ya vijana
kama tujuavyo vijana ni kundi rika muhimu katika jamii na taifa kwa ujumla
uhai wa taifa lolote lile upo mikononi mwa vijana
hii ni kwa sababu vijana wapo wengi
mathalan hapa nchini ni takriban asilimia 
zaidi ya hapo vijana wana nguvu na uthubutu
lakini licha ya ukweli huo ni wazi kuwa duniani kote kundi hili la vijana ndilo lenye kukabiliwa na matatizo mengi ikiwemo ukosefu wa ajira elimu na ujuzi pamoja na changamoto nyingine za kimalezi mmong onyoko wa maadili dawa za kulevya n
hivyo basi mikatati ya makusudi inahitajika kushughulikia changamoto mbalimbali zenye kuwakabili vijana
eneo la tatu ambalo tumeambiwa taasisi hii itashughulikia ni kilimo
sote hapa tunafahamu umuhimu wa sekta ya kilimo kwa maendeleo ya nchi
uchumi wa nchi nyingi za afrika unategemea sekta hii ya kilimo
nikitoa mfano wa hapa nchini sekta hii imeajiri takriban asilimia ya watanzania
inatuhakikishia usalama wa chakula
inachangia takriban asilimia ya pato la taifa na asilimia ya mauzo ya nje
sekta ya kilimo pia inatoa takriban asilimia ya malighafi kwa ajili ya viwanda vyetu
hii yote inadhihirisha kuwa sekta ya kilimo ni muhimu
hivyo nimefurahi kuona taasisi hii itashughulika pia na vijana
eneo la nne ni utawala bora na amani
hili nalo ni eneo muhimu sana
hivyo basi nimefurahi kuona kuwa taasisi ya jakaya mrisho kikwete imeamua kushughulikia pia eneo hili la utawala bora na amani
kwa ujumla niseme tu kwamba maeneo yote manne ambayo taasisi ya jakaya mrisho kikwete imechagua kuyashughulikia ni muhimu sana
na bila shaka mtakubaliana nami kuwa maeneo hayo manne ni ya kipaumbele kwa serikali nyingi za afrika hivi sasa ikiwemo serikali ninayoingoza
hivyo basi nakupongeza sana mzee kikwete kwa kuchagua kwa umakini maeneo hayo
na nimefurahi kuona kuwa kaulimbiu ya taasisi hii inasema transforming lives through collaboration yaani kuboresha maisha ya watu kwa ushirikiano na wadau wote
hii ina maana kuwa taasisi hii imeazimia kufanya kazi kwa kushirikiana na si kushindana na serikali
hili ni jambo jema
na napenda nitumie fursa hii nikuhakikishie mzee kikwete kuwa serikali ninayoingoza inaunga mkono taasisi yako na tutashirikiana nayo kwa kwa karibu kwa hali na mali katika kutekeleza malengo iliyojiwekea
mheshimiwa rais mstaafu mzee kikwete umeeleza hivi punde kuwa japokuwa taasisi yako itashughulikia mambo manne lakini mmepanga kuanza na suala la afya na hasa mtaelekeza nguvu katika mapambano dhidi ya vifo vya akina mama wajawazito na watoto chini ya umri wa miaka mitano
hili ni jambo jema sana
kama nilivyosema awali sekta ya afya ni nyeti na muhimu kwa maendeleo ya taifa lolote
lakini zaidi ya hapo sote hapa tunafahamu kuwa vifo vya akina mama wajawazito na watoto chini ya umri wa miaka mitano ni miongoni mwa changamoto kubwa zenye kulikabili bara letu
takwimu zinaonesha kuwa nchi za afrika zilizopo kusini mwa jangwa la sahara ndizo zinakabiliwa zaidi na changamoto ya vifo vya wajawazito na watoto wenye umri chini ya miaka mitano
nitumie fursa hii kukupongeza sana mzee kikwete
wakati wa uongozi wako nchi yetu ilipata mafanikio makubwa katika eneo hili
tuliweza kupunguza idadi ya vifo vya watoto chini ya umri wa miaka mitano kutoka mwaka hadi kufikia mwaka kwa kila watoto 
aidha vifo vya wajawazito vilipungua kutoka wastani wa vifo mwaka hadi kufikia mwaka kwa kila vizazi hai 
hongera sana mzee kikwete
serikali ya awamu ya tano ninayoingoza imejipanga kuendeleza mafanikio haya
na nimefurahi waziri wa afya yupo hapa
suala la kupunguza vifo vya wajawazito na watoto wa chini ya miaka mitano tumeliweka kuwa miongoni mwa vipaumbele vya mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano 
kupitia mpango huo tunalenga kupunguza vifo vya watoto wa chini ya miaka mitano kutoka hadi kwa kila watoto na vifo vya wajawazito kutoka hadi kufikia kwa kila vizazi hai 
na tayari tumeanza kuchukua hatua
mathalan ili kukabiliana na tatizo la vifo vya akina mama wajawazito hivi sasa tunavipanua na kuviboresha takriban vituo vya afya nchi nzima ili kuviwezesha kutoa huduma dharura za upasuaji
hatua hii bila shaka itasaidia kupunguza vifo vya wajawazito wakati wa kujifungua
kuhusu vifo vya watoto chini ya umri wa miaka hivi sasa watoto wote wanapata huduma za chanjo bure na dawa za chanjo zipo za kutosha
ni matumaini yetu kuwa kutokana na hatua hizi na nyingine nyingi tunazozichukua na kwa kushirikiana na wadau wengine ikiwemo taasisi ya jakaya mrisho kikwete tutaweza kukabiliana na changamoto ya vifo vya wajawazito na watoto wenye umri chini ya miaka mitano
dying while giving life is unacceptable
vilevile vifo vya watoto wetu wadogo havikubaliki
ni lazima tushirikiane kuzuia vifo hivyo
mheshimiwa rais mstaafu mzee kikwete waheshimiwa viongozi mliopo wageni waalikwa mabibi na mabwana hapa sio mahali pa hotuba
tupo hapa kwa ajili ya kushuhudia uzinduzi wa taasisi ya rais wetu mstaafu ya jakaya mrisho kikwete
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba niseme masuala machache ya mwisho
jambo la kwanza napenda kurudia tena kukupongeza mheshimiwa rais mstaafu mzee kikwete kwa kuanzisha taasisi hii na napenda nikuahidi tena kuwa serikali ninayoingoza itashirikiana na karibu sana na taasisi yako
nawaomba pia wadau mbalimbali waiunge mkono taasisi hii
nawashukuru na kuwapongeza wadhamini waliojitolea kumsaidia rais wetu mstaafu katika kuendesha taasisi hii
niwaombe pia mabalozi hususan wa nchi za afrika mlioshiriki katika uzinduzi huu kuitangaza taasisi kwenye nchi zenu
kama mlivyosikia taasisi hii sio kwamba itaendesha shughuli hapa tanzania pekee bali kwenye bara zima la afrika
hivyo nawasihi muitangaze na kuiunga mkono
jambo la pili napenda kuahidi kuwa serikali ya awamu ya tano itashirikiana na taasisi zote za kiraia zinazofanyakazi hapa nchini zenye lengo la kuwaletea maendeleo watanzania
hata hivyo niwe mkweli serikali ninayoingoza kamwe haitashirikiana au kuifumbia macho taasisi yoyote ya kiraia yenye malengo ya kuvuruga amani ya nchi yetu au kuharibu maadili ya watanzania
taasisi kama ambayo mheshimiwa rais mstaafu amezitolea mfano hivi punde ambazo zinafadhiliwa ili kuvuruga amani na utulivu ndani ya nchi kamwe hatutaziuga mkono
jambo la tatu na la mwisho lakini sio mwisho kwa umuhimu napenda kutoa shukrani zangu kwa mheshimiwa kikwete
nafahamu nimemshukuru mara kadhaa
lakini nitaendelea kufanya hivyo kila wakati nikipata nafasi
bila ya mzee huyu huenda leo mimi nisingekuwa rais
hivyo namshukuru sana
lakini pia nawashukuru viongozi wengine wastaafu mzee mwinyi mzee mkapa mzee karume makamu wa rais mzee bilal mawaziri wakuu wastaafu makamu wenyeviti wastaafu wa ccm kwa kunilea na kuniongoza
sina cha kuwalipa zaidi ya kusema ahsanteni
naahidi nitaendelea kuwaenzi
niwaombe watanzania wote tuendelee kuwaenzi wazee na wastaafu wetu
na niseme tu kuwa binafsi kila ninapokutana na marais wastaafu mzee mwinyi mzee mkapa mzee kikwete mzee karume pamoja na viongozi wengine wastaafu huwa najisikia faraja sana
wanaifundisha na kuniongoza
na hii ndio sifa yetu kubwa sisi watanzania
sio kwenye nchi nyingi utakuta viongozi wastaafu au viongozi wastaafu na waliopo madarakani wanakutana na kukaa pamoja
sehemu nyingine jambo hili haliwezekani kabisa
na mifano ipo mingi
baada ya kusema hayo sasa ninayo furaha kutamka kuwa taasisi ya jakaya mrisho kikwete imezunduliwa rasmi
naitakia mafanikio mema na makubwa taasisi hii
mungu mbariki rais mstaafu jakaya mrisho kikwete mungu wabariki marais na viongozi wengine wastaafu mungu ibariki taasisi ya jakaya mrisho kikwete mungu zibariki taasisi zote za kiraia zenye nia njema na nchi yetu mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye uzinduzi wa nyumba za askari polisi arusha tarehe aprili mheshimiwa dkt
mwigulu nchemba waziri wa mambo ya ndani ya nchi mheshimiwa mhandisi hamad masauni naibu waziri wa mambo ya ndani ya nchi mheshimiwa mrisho gambo mkuu wa mkoa wa arusha katibu mkuu wa wizara ya mambo ya ndani mheshimiwa simon sirro inspekta jenerali wa polisi pamoja na wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama mliopo waheshimiwa viongozi wengine wa serikali mliopo viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo maafisa na askari wa jeshi la polisi waheshimiwa wageni wote waalikwa ndugu wana habari wananchi wa arusha mabibi na mabwana nitumie fursa hii kwanza kabisa kumshukuru mwenyezi mungu aliyetupa uhai na kutuwezesha kukutana siku ya leo
kama mnavyofahamu tarehe kama ya leo miaka iliyopita nchi yetu ilimpoteza mmoja wa viongozi mahiri na shupavu hayati mzee abeid aman karume ambaye aliuawa kwa kupigwa risasi tarehe aprili wakati akiwa anacheza bao na marafiki zake kwenye makao makuu ya ofisi ya ccm kisiwandui zilizopo unguja zanzibar
kwa heshima yake naomba sote tusimame kwa dakika moja ili tuweze kumkumbuka kiongozi wetu huyu ambaye alikuwa mwanamapinduzi na mtetezi mkubwa wa wanyonge
tuzidi kumwombea kwa mwenyezi mungu aipumzishe roho yake mahali pema peponi
amina
ndugu wananchi mabibi na mabwana wakati anauwawa hayati mzee karume alikuwa rais wa zanzibar na makamu wa kwanza wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
wazanzibar na watanzania kwa ujumla tunamkumbuka hayati mzee karume kwa mambo mengi
yeye ndiye aliongoza mapinduzi matukufu ya zanzibar ya tarehe januari ambayo ndiyo yalihitimisha utawala wa sultan na vibaraka wake
aidha mzee karume pamoja na hayati baba wa taifa letu mwalimu julius kambarage nyerere ndio walioasisi muungano wa nchi yetu jamhuri ya muungano wa tanzania
wao ndio waliosaini hati za muungano baada ya kufikia makubaliano ya kuziunganisha nchi zao mbili yaani jamhuri ya tanganyika na jamhuri ya watu wa zanzibar
hii maana yake ni kwamba bila ya jitihada za hayati mzee karume huenda zanzibar bado ingekuwa ipo chini ya utawala wa sultan kupitia vibaraka wake na huenda pia taifa jipya la tanzania ambalo baadaye mwezi huu linafikisha miaka lisingezaliwa
ndugu wananchi mabibi na mabwana ukiachilia mbali mchango huo mkubwa alioutoa wazanzibar na watanzania kwa ujumla tutaendelea kumkumbuka hayati mzee karume kwa uamuzi wake wa kugawa ardhi bure kwa wananchi pamoja na kujenga nyumba kwa ajili ya watu wasiojiweza
leo hii ukienda zanzibar utaziona nyumba zilizojengwa na hayati mzee karume wakati wa uongozi wake
kwa kutambua mchango mkubwa alioutoa mzee karume kwa nchi yetu serikali iliamua tarehe aprili ya kila mwaka iwe siku ya mapumziko karume day
lengo ni kuwapa watanzania fursa ya kumkumbuka lakini pia kutafakari namna ya kuenzi maisha yake
hivyo basi leo tunapoadhimisha miaka ya kifo cha mzee karume nawasihi watanzania tuenzi maisha yake hususan kwa kulinda uhuru wetu kudumisha amani na umoja wetu pamoja na kuchapa kazi kwa bidii
haya ndiyo mambo ambayo mzee karume aliyapigania sana enzi za uhai wake
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana kama nilivyoeleza hivi punde kuwa moja ya mambo ambayo sisi watanzania tutaendelea kumkumbuka mzee karume ni uamuzi wake wa kuwajengea wananchi nyumba
nami leo nimefurahi kuja hapa arusha ambapo pamoja na kuiadhimisha siku hii ya karume day muda mfupi uliopita nimepata fursa ya kuzindua nyumba za jeshi la polisi
inspekta jenerali wa polisi simon sirro ameeleza hivi punde kuwa tarehe septemba jumla ya nyumba za askari polisi ziliteketea kwa moto na kuziacha takriban familia bila makazi ya kuishi
kufuatia tukio hilo la kusikitisha serikali pamoja na kuzitafutia makazi ya muda familia hizo ilitoa shilingi milioni kwa ajili ya kujenga nyumba mpya 
na kama mlivyosikia wafanyabiashara wa mkoa wa arusha nao walichangishana na kufanikiwa kupata fedha za kujenga nyumba 
hivyo leo nimezindua jumla ya nyumba 
hii ina maana kuwa janga lile la moto pamoja na kwamba lilituhuzunisha sana limeleta neema
kwa kisukuma hii unaweza kusema it was blessing in disguise
ziliungua nyumba lakini sasa zimejengwa nyumba 
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana nitumie fursa hii kuwashukuru wananchi wa arusha kwanza kwa misaada mbalimbali mliyotoa wakati lilipotokea janga la moto
nimeambiwa kuwa wana arusha mlitoa chakula maji dawa n
kwa waathirika
nawashukuru na kuwapongeza sana
pili na kwa namna ya pekee kabisa napenda nitoe shukrani zangu nyingi kwa wananchi waliochangisha fedha zilizowezesha kujengwa kwa nyumba hizo 
ahsanteni sana wananchi wa arusha
na napenda kusema kuwa kupitia kwenu wana arusha mimi binafsi nimejifunza jambo na hasa baada ya kufahamu kuwa nyumba hizi zimejengwa kwa takriban shilingi milioni 
nimebaini kuwa kama nikitoa shilingi bilioni na fedha hizo zikasimamiwa na kutumika vizuri tunaweza kujenga nyumba nyingi kwenye mikoa mbalimbali nchini na hivyo kupunguza tatizo la makazi kwa askari wetu
na kwa kweli baada ya kufahamu hilo na pia baada ya kusikia maelezo mazuri kutoka kwa inspekta jenerali wa polisi na kushuhudia maonesho ya kijasiri kutoka kwa askari wetu wa jeshi la polisi napenda kutumia fursa hii kuahidi kuwa serikali itatoa shilingi bilioni kwa jeshi la polisi ili ziweze kuzitumia kujenga nyumba za askari wa ngazi za chini katika mikoa mbalimbali nchini
niwaombe wakuu wa mikoa mingine pamoja na wananchi kwa ujumla wakiwemo waheshimiwa wabunge nanyi kuangalia uwezekano wa kusaidia jitihada za serikali za kupunguza tatizo la makazi kwa askari wetu
mimi wakati nikiwa mbunge nakumbuka niliwahi kutoa shilingi milioni kutoka mfuko wa jimbo kuchangia ujenzi wa nyumba za askari kwenye jimbo langu
ndugu wananchi mabibi na mabwana jeshi letu la polisi linapaswa kuungwa mkono kutokana na kazi nzuri na kubwa linayoifanya
nchi yetu ipo salama na ina amani kutokana na kazi nzuri inayofanywa na jeshi la polisi kwa kushirikiana na vyombo vingine vya ulinzi na usalama
kama isingekuwa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama huenda amani tunayojivunia hivi sasa isingekuwepo
na hii ndio maana huwa nawashangaa sana baadhi ya watu wakiwemo wanasiasa wenzangu ambao kila siku hawachoki kubeza na kulikebehi jeshi letu la polisi
huwa nawashangaa sana
ninyi wananchi ni mashahidi miezi michache tu iliyopita katika mkoa wa pwani sehemu za ikwiriri kibiti na rufiji watu walikuwa wakiuawa kila kukicha
jumla ya watu raia na askari waliuawa
na jambo la kushangaza na kusikitisha ni kwamba wengi waliouawa walikuwa viongozi wa serikali na chama cha mapinduzi
lakini kutokana na kazi nzuri iliyofanywa na askari wetu wa jeshi letu la polisi pamoja na vyombo vingine vya ulinzi na usalama hivi sasa vitendo hivyo vimekomeshwa
hali ni shwari na wananchi wanaendelea na shughuli zao kama kawaida
nitumie fursa hii kulipongeza sana jeshi la polisi kwa kufanikiwa kukomesha vitendo hivyo vya uhalifu
napenda niwahakikishie kuwa watanzania wengi wanathamani na kutambua kazi yenu
kebehi zinazotolewa dhidi yenu na watu wachache zisiwayumbishe au kuwakatisha tamaa
serikali ipo pamoja nanyi
tutaendelea kuliboresha jeshi lenu pamoja na vyombo vingine vya ulinzi na usalama hususan kwa kuwapatia vifaa na zana za kisasa
zaidi ya hapo tutaendelea kuboresha mazingira yenu ya kazi pamoja na maslahi yenu
inspekta jenerali wa polisi ameeleza baadhi ya mambo ambayo serikali inafanya katika kuliboresha jeshi la polisi
ndugu wananchi mabibi na mabwana nitumie fursa hii kujibu pia baadhi ya maombi ambayo hivi inspekta jenerali wa polisi amewasilisha kupitia risala yake
niseme tu kwamba maombi yenu yote nimeyapokea na serikali itayafanyia kazi
lakini kuhusu ombi lenu la kupewa kibali cha kuajiri askari wapya niziagiza mamlaka husika kutoa kibali kwa jeshi la polisi kuajiri askari wapya 
hata hivyo nitoe wito kwa jeshi la polisi kuhakikisha watakaoajiri wawe ni wale tu waliohitimu vizuri mafunzo ya jeshi la kujenga taifa jkt
na kuhusu ombi la kupandishwa vyeo maafisa wa polisi nawagiza mkakamilishe uchambuzi wenu wa ndani na kisha mniletee mapendekezo ya askari wanaostahili kupandishwa vyeo
lakini hapa pia nitoe angalizo msimpendelee au kumwonea mtu yeyote
majina mtakayoleta yawe ni wale tu ya wanaostahili kupandishwa
sambamba na hayo napenda kutumia fursa hii kuwahimiza viongozi wa jeshi la polisi kurekebisha kasoro ndogo ndogo chache zilizopo ndani ya jeshi lenu ambazo zimekuwa zikichafua sifa yenu nzuri
wapo askari wachache wachache sana ambao wanalichafua jeshi lenu
wanapenda kuchukua rushwa wanawanyanyasa wananchi ikiwemo kuwabambikizia wananchi kesi
rekebisheni mapungufu haya kwanza kwa kuongeza umakini katika kuajiri pili imarisheni mafunzo mnayotoa kwa askari na tatu kwa wale wachache watakaothibitika kufanya vitendo vyenye kulichafua jeshi lenu msisite kuwachukulia hatua kali za kinidhamu
nimefurahi inspekta jenerali umeeleza baadhi ya hatua za kinadhamu mnazozichukua kwa baadhi ya askari wanaokiuka miiko na maadili ya polisi
endeleni kuchukua hatua hizo
waheshimiwa viongozi ndugu wananchi mabibi na mabwana leo ni siku ya kumbukumbu ya hayati mzee karume
nimeitumia siku hii pia kufanya uzinduzi wa nyumba za jeshi la polisi hapa arusha
hata hivyo haitakuwa vyema kuhitimisha hotuba yangu bila kuwaeleza wana arusha mipango na mikakati mbalimbali ambayo serikali yenu inaitekeleza kwa lengo la kuleta maendeleo kwa nchi yetu
tangu tuingie madarakani takriban miaka miwili na nusu iliyopita serikali ya awamu ya tano kwa nia ya kuendeleza jitihada zilizofanywa na awamu zilizotangulia imechukua hatua mbalimbali zenye lengo la kuleta maendeleo kwa nchi yetu
tumeimarisha nidhamu kwenye utumishi wa umma tumeongeza mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi pamoja na biashara haramu ya dawa za kulevya
aidha tumeimarisha usimamizi na ulinzi wa rasilimali zetu ikiwemo madini na maliasili mbalimbali
bila shaka jana mmeshuhudia nimezindua ukuta pale mererani ili kudhibiti wizi na utoroshaji wa madini yetu ya tanzanite
sambamba na hayo tumeongeza ukusanyaji mapato
kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa mara ya mwisho na mamlaka ya mapato tra mwezi desemba tulikusanya shilingi trilioni 
haijawahi kutokea nchi yetu kukusanya mapato makubwa ya kodi kiasi hicho
na napenda kutumia fursa hii kuwapongeza wana arusha na watanzania kwa ujumla kwa kuitikia vizuri wito wa serikali wa kulipa kodi
nchi yetu ni lazima tuijenge sisi wenyewe
hatuna mjomba wala shangazi wa kuja kutujengea
wageni waalikwa mabibi na mabwana kutokana na kuongeza ukusanyaji mapato tumeweza kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo na kuboresha huduma za jamii
tayari mmesikia kuhusu hatua tunazochukua kwenye afya na elimu
lakini tunajenga pia barabara
hapa arusha tayari tumekamilisha ujenzi wa barabara ya njia nne yenye urefu wa kilometa 
 kutoka sakina hadi tengeru kwa gharama ya shilingi bilioni 
 na ujenzi wa barabara ya mchepuko wa kusini southern bypass unaendelea
vilevile kwenye barabara ya mto wa mbu ngarasero hadi loliondo tumeanza ujenzi wa kipande cha waso sale chenye urefu wa kilometa kwa gharama ya shilingi bilioni 
halikadhalika tarura imetengewa takriban shilingi bilioni 
 kufanya ukarabati wa barabara mbalimbali za mijini na vijijini katika mkoa huu wa arusha ambazo hazipo chini ya tanroads
tunakarabati njia ya reli kutoka tanga kuja hapa arusha ili kurahisisha usafiri na usafirishaji
tunapanua bandari zetu kuu za dar es salaam mtwara na tanga kwa gharama ya takriban shilingi trilioni 
tunataka wananchi wa arusha wapokee mizigo yao katika bandari ya tanga na waisafirishe kwa reli hadi hapa
tunavipanua pia viwanja vyetu vikubwa vya ndege vya dar es salaam na kia kwa gharama ya shilingi bilioni 
tunatumia fedha nyingine takriban shilingi bilioni katika kujenga au kufanya marekebisho ya viwanja vya ndege kwenye mikoa mbalimbali ili kutekeleza sera yetu ya usafirishaji ambayo inaelekeza kila mkoa kuwa na kiwanja cha ndege
tumenunua pia ndege mpya sita
tunachukua hatua hizi ili kukuza sekta ya utalii nchini
ninyi wana arusha mnafahamu vizuri asilimia ya watalii duniani hutumia usafiri wa anga
hivyo basi bila kuimarisha usafiri wa anga ni vigumu kukuza sekta ya utalii
sambamba na hayo tunatekeleza pia miradi ya maji karibu kwenye kila mkoa nchini
mathalan hapa arusha tunatekeleza mradi mkubwa wa kuchimba visima virefu kwa gharama ya shilingi bilioni ambazo tumekopeshwa kwa masharti nafuu na benki ya maendeleo ya afrika
mkuu wa mkoa amenieleza suala la kodi ya ongezeko la thamani ambalo linachelewesha utekelezaji wa mradi huo
tatizo hilo tutalishughulikia ili mradi huo uweze kukamilika
waheshimiwa viongozi ndugu wana arusha mabibi na mabwana mbali na kutekeleza miradi ya maendeleo na kuboresha huduma za jamii tunaendelea kushughulikia kero nyingine zenye kuwakabili wananchi wetu hususan wananchi wa kipato cha chini
tumepunguza utitiri wa kodi kwenye kilimo mifugo na uvuvi
tumeanza usajili wa wajasiliamali wadogo mama lishe machinga n
k kwa kuwapatia vitambulisho maalum vitakavyowawezesha kuendesha shughuli zao kwa uhuru bila kubughudhiwa
haya ni baadhi tu ya mambo ambayo tumetekeleza katika kipindi cha miaka miwili na nusu iliyopita
yapo mengine mengi ambayo kwa sababu ya muda siwezi kutaja
hivyo basi nitumie fursa kuwasihi wana arusha na watanzania kuendelea kuiunga mkono serikali hususan kwa kudumisha amani na umoja wetu na bila kusahau kuchapa kazi kwa bidii
amani ndio msingi wa maendeleo
nawapogeza wana arusha hivi sasa mpo mstari wa mbele katika kudumisha amani
hii imefanya hata shughuli za kiuchumi ikiwemo utalii na ujenzi wa viwanda ziendelee kustawi na kushamiri
nimeambiwa mpaka sasa mmejenga viwanda vipya 
hongereni sana wana arusha
nawasihi muendelee kudumisha amani lakini pia toeni ushirikiano kwa viongozi wenu wote
maendeleo hayana chama
hii ndio sababu ilinifanya kabla ya kuanza kuhutubia niwape fursa waheshimiwa wabunge wote wa arusha kueleza shida na kero zilizopo kwenye majimbo yao
na napenda nitumie fursa hii kuwahakikishia waheshimiwa wabunge wote kuwa kero zenu nimezichukua na tutazishughulikia
lakini niwe mkweli suala la kuwapa ng ombe wafugaji wa kimasai ambalo mbunge wa longido amenieleza hilo serikali haitafanya kwa vile hilo sio jukumu la serikali
jukumu la serikali ni kuwawekea wananchi mazingira mazuri ya kuendesha shughuli zao za maendeleo ikiwemo kutekeleza miradi ya maji kujenga barabara n
lakini sio kutoa ng ombe bure
hilo kwa kweli hatutafanya
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana nimezungumza mengi
naomba nihitimishe kwa kurudia tena kuwaomba watanzania kuitumia siku hii ya kumbukumbu ya hayati mzee karume kutafakari mchango wake na kuuenzi
aidha napenda kuwashukuru tena viongozi wa jeshi la polisi kwa kunialika kuzindua nyumba za askari polisi hapa arusha
nawapongezeni pia kwa kazi nzuri na kubwa mnazozifanya
nawapongeza pia wale wote walioshiriki kwenye maonesho na burudani mbalimbali
kila mtu aliyeko hapa amefurahi
hongereni na tunawashukuru sana
wito wangu kwenu endeleeni kuchapa kazi kwa bidii
msimuogope au kumwonea mtu yeyote
vilevile jitahidini kurekebisha kasoro ndogo ndogo zilizomo kwenye jeshi letu
na katika hili napenda niseme kuwa lipo jambo jingine moja ambalo huwa naona kila mara likifanywa na viongozi wa jeshi la polisi japokuwa huwa halinifurahishi sana
jambo lenyewe ni kuwaona askari polisi wakishiriki shughuli za uchomaji wa mashamba ya bangi
mimi nadhani hiyo sio kazi ya jeshi la polisi
kazi yenu ni kuwakamata wahalifu
hivyo basi badala ya ninyi kuchoma bangi hakikisheni mnawakamata wahusika ili wao wenyewe ndio wafanye kazi ya kuchoma mashamba hayo
mkifanya ninyi mnalidhalilisha jeshi lenu
mwisho lakini sio mwisho kwa umuhimu napenda nitumie fursa hii kuwashukuru wana arusha mkiongozwa na mkuu wenu wa mkoa mrisho gambo kwa mapokezi yenu makubwa
tangu nimechaguliwa kuwa rais nimekuja arusha mara nyingi
lakini mara zote nimepata mapokezi mazuri
ahsanteni sana wana arusha
baada ya kusema hayo mungu libariki jeshi la polisi mungu wabariki wana arusha mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye uzinduzi wa mradi wa kufufua umeme wa kinyerezi ii dar es salaam tarehe aprili mheshimiwa medard kalemani waziri wa nishati waheshimiwa mawaziri mliopo mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam mheshimiwa katibu mkuu wa wizara ya nishati bwana hiroyuki kubota mwakilishi wa balozi wa japan nchini waheshimiwa wabunge mliopo mkiongozwa na mbunge wa hapa mheshimiwa bonna kaluwa dkt
alexander kyaruzi mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi ya tanesco dkt
tito mwanuka mkurugenzi mtendaji wa tanesco mwakilishi mkuu wa shirika la maendeleo la japan jica mwakilishi mkazi wa benki ya sumitomo mitsui corporation ya japan waheshimiwa viongozi wengine wa serikali mliopo waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo waheshimiwa wageni wengine waalikwa wananchi wenzangu mabibi na mabwana awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kukutana hapa
aidha namshukuru mheshimiwa waziri na viongozi wa wizara ya nishati kwa kunialika kuja kuzindua mradi huu wa kufufua umeme megawati kwa kutumia gesi asilia hapa kinyerezi
ahsanteni sana
nawashukuru pia wananchi wa kinyerezi kwa kujitokeza kwenu kwa wingi kushuhudia tukio hili licha ya mvua nyingi kuendelea kunyesha
ahsanteni sana wana kinyerezi
naomba pia mniruhusu nitumie fursa hii hapa mwanzoni kabisa niipongeze wizara ya nishati pamoja pamoja na shirika la umeme tanzania tanesco kwa kazi nzuri mnayoifanya
waswahili husema mnyonge mnyogeni lakini haki yake mpeni
siku hizi tanesco mnajitahidi sana kufanya kazi
hongereni sana
endeleeni hivyo hivyo
serikali ipo pamoja nanyi
nampongeza mkandarasi kampuni ya sumitomo corporation ya japan kwa kuutekeleza mradi huu kwa haraka
kama tulivyosikia mradi huu ambao unatekelezwa kwa kutumia teknolojia ya kisasa ya combined cycle yaani gesi na mvuke unaozalishwa na mtambo wa kufufua umeme awali ulipangwa kukamilika mwezi septemba lakini leo mwezi aprili tayari
hongera sana kwa kampuni ya sumitomo
mmetekeleza kwa vitendo dhana yetu ya hapa kazi tu
nawapongeza na kuwashukuru pia kwa kutoa ajira nyingi kwa kitanzania
nimeambiwa kuwa kati ya wafanyakazi takriban wa kampuni hii ambao wameshiriki kwenye utekelezaji wa mradi huu asilimia ni watanzania
hii maana yake ni kwamba fedha nyingi za kutekeleza mradi huu zimebaki hapa nchini
tunawashukuru sana
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana umeme ni injini na mhimili muhimu katika ukuzaji uchumi na kuboresha maisha ya binadamu
umeme unachochea shughuli za uzalishaji na hivyo kutoa fursa za ajira na kuboresha maisha ya watu
azma na dhamira yetu ya kujenga uchumi wa viwanda haiwezi kutimia bila ya kuwa na umeme wa kutosha na wa uhakika
ni kwa sababu hiyo inatia moyo sana kuona kuwa pamoja na matatizo tuliyonayo ambayo nitayaeleza muda mchache ujao hali ya umeme nchini sio mbaya sana
mmesikia hivi punde kuwa mahitaji ya umeme nchini hivi sasa ni megawati lakini tunaozalisha ni megawati 
haya ni mafanikio makubwa ambayo hatuna budi kujipongeza
hata hivyo pamoja na takwimu hizo za kutia matumaini ni wazi kuwa jitihada za makusudi zinahitajika ili tuweze kuwa na umeme unaokidhi mahitaji ya uchumi wa kisasa
mathalan sisi leo tunajivunia kuwa na megawati 
 lakini yapo mataifa mengine wakiwemo marafiki zetu wa karibu ambao wana umeme mwingi zaidi
kwa mfano wenzetu wa ethiopia wana takriban megawati na hivi sana wanakamilisha ujenzi wa bwawa la kuzalisha megawati nyingine 
hii peke yake inaonesha kuwa jitihada za makusudi zinahitajika ili kuongeza uzalishaji wa umeme nchini
lakini ukiachilia mbali mfano huo utafiti uliofanywa na ofisi yetu ya takwimu mwaka ulionesha kuwa asilimia 
 tu ya watanzania ndio walikuwa wameunganishwa na umeme bila shaka hivi sasa itakuwa imeongezeka
zaidi ya hapo watanzania wengi takriban asilimia wanatumia mkaa kuni au mafuta ya taa kupata nishati
hali hii imechangawia na bei ya umeme nchini kuwa juu na hasa kwa kuwa umeme wetu mwingi vado unazalishwa kwa kutumia mafuta dizeli na kama mnavyofahamu baadhi ya mikataba ya kuzalisha umeme tuliyoingia ni mibovu
athari za kutumia kuni na mkaa zinafahamika
kwanza inachangia kuharibu mazingira ambapo katika nchi yetu inakadiriwa kuwa kila mwaka tunapoteza hekta za misitu
pili matumizi ya kuni na mkaa yana athari nyingi za kiafya
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana ni kutokana na sababu hizo uzalishaji wa umeme imekuwa kipaumbele cha serikali ya awamu ya tano
na hii ndio sababu leo nimefurahi kuja hapa kuzindua mradi huu wa kinyerezi ii ambao utaongeza kwenye gridi yetu ya taifa megawati 
nitumie fursa hii kuishukuru serikali ya japan kwa kushirikiana nasi katika kutekeleza mradi huu
kama mlivyosikia gharama za mradi huu ni dola za marekani milioni sawa na shilingi bilioni 
serikali yetu imetoa dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni na wenzetu wa japan wametupatia mkopo wa masharti nafuu wa dola za marekani milioni 
tunawashukuru sana
nimefurahi kuona kuwa katika shughuli hii tunaye mwakilishi wa balozi wa japan bw
kubota pamoja na wawakilishi wa shirika la maendeleo la japan jica na benki ya maendeleo ya japan
tunaomba mtufikishie shukrani zetu nyingi kwa mfalme waziri mkuu pamoja na wananchi wote wa japan
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana mbali na mradi huu wa kinyerezi ii hivi sasa tunafanya upanuzi wa kinyerezi ili kuuongezea wa kuzalisha umeme kutoka megawati za sasa hadi kufikia megawati 
mradi huu ambao unatekelezwa na serikali kwa asilimia kwa gharama ya dola za marekani milioni takriban shilingi bilioni nao nimeambiwa unatarajia kukamilika mwakani 
miradi mingine ya kuzalisha umeme kwa kutumia gesi asilia ambayo ipo kwenye hatua mbalimbali ni kinyerezi iii utakaozalisha megawati kinyerezi iv megawati mradi wa mtwara megawati somanga fungu megawati n
lakini zaidi ya hapo hivi sasa tupo mbioni kuanza utekelezaji wa mradi mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji wa stiglier s gorge ambao utatoa megawati 
ni matumani yangu kuwa wizara ya nishati itakamalisha mapema taratibu za kumpata mkadarasi wa kutekeleza mradi huo
lengo letu ni kwamba ikifika mwaka nchi yetu iwe na angalau megawati 
na tukiweza kutimiza lengo hilo tutaanza kuwabana tanesco nao wapunguze bei ya umeme
nchi yetu ina vyanzo vingi vya kuzalisha umeme ikiwemo gesi asilia maji jua upepo makaa ya mawe nyuklia n
hivyo haiwezekani bei ya umeme iendelee kuwa juu
nitumie fursa hii kukaribisha makampuni au watu binafsi kuwekeza kwenye sekta ya umeme nchini
lakini nitoe angalizo kwamba hatutakuwa tayari kushirikiana na wawekezaji matapeli na wenye nia ya kujinufaisha wao zaidi
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana kama mjuavyo ili umeme uweze kumfikia mtumiaji una hatua tatu muhimu
hatua ya kwanza ni kufufua au kuzalisha umeme wenyewe
pili usafirishaji na tatu ni usambazaji
hivyo basi mbali na mipango na mikakati ya kuzalisha au kufufua umeme ambayo nimetoka kuielezea hivi punde serikali pia inatekeleza miradi mikubwa ya kusafirisha umeme
hivi karibuni tumekamilisha mradi wa kusafirisha umeme wa msongo wa kilovoti kutoka iringa hadi shinyanga umbali wa wa kilometa 
miradi ya msongo wa kilovoti kutoka singida namanga umbali wa kilometa mbeya nyakanazi msongo wa kilovoti na makambako songea kilovoti nayo inaendelea
kuhusu miradi ya usambazaji umeme hivi sasa tupo kwenye utekelezaji wa mradi mkubwa wa kupeleka umeme vijijini awamu ya tatu ambapo tunalenga ikifika mwaka vijiji vyote nchini viwe vimefikiwa na miundombinu ya umeme
hadi kufikia mwezi desemba takriban vijiji kati ya tayari vilikuwa vimefikiwa na miundombinu ya umeme
hivyo awamu hii ya tatu utafikisha kwenye vijiji vilivyosalia ambavyo idadi yake ni 
ni matumaini yangu kuwa kutokana na hatua tunazochukua baada ya muda mfupi ujao nchi yetu itakuwa sio tu na umeme wa kutosha bali pia umeme wa uhakika na wenye kupatikana kwa gharama nafuu
na hii ndio moja ya sababu iliyonisukuma kuigawa wizara ya nishati na madini ili kuwa wizara ya nishati peke yake na madini peke yake
waheshimiwa viongozi na ndugu wananchi nimekuja hapa kwa ajili ya kuzindua mradi wa kufufua umeme megawati wa kinyerezi unaotumia teknolojia ya kisasa ya combined cycle
tayari nimemshukuru mheshimiwa waziri kwa kunialika
nimeipongeza wizara tanesco pamoja na mkandarasi kwa kumaliza mradi mapema
nimewashukuru marafiki zetu wa japan kwa kutupatia mkopo wa masharti nafuu na nimeeleza mikakati tuliyonayo ya kuimarisha upatikanaji wa umeme nchini
hata hivyo kabla sijahitimisha napenda nieleze masuala machache ya mwisho
kwanza napenda kuhimiza wizara ya nishati kupitia tanesco na rea kuongeza kasi ya kuunganishia wananchi umeme
niwaombe wananchi nanyi mchangamkie fursa za kuunganishiwa umeme
serikali imepunguza gharama za kuunganisha umeme kwa kiwango kikubwa
sambamba na hilo naziomba taasisi za umma na binafsi za hapa nchi na nje ya nchi kuongeza kasi au kuchangamkia fursa ya kusambaza gesi asilia kwa wananchi ili kupunguza athari za matumizi ya mkaa na kuni nchini
changamkieni pia fursa za kusambaza umeme wa jua
pili mkurugenzi mtendaji wa tanesco ameeleza kuwa channgamoto kubwa iliyokumba mradi huu ni kodi na tozo mbalimbali ambazo zimeongeza gharama za mradi kutoka dola za marekani milioni hadi kufikia dola za marekani milioni 
nitumie fursa hii kurudia wito wangu kwa taasisi za serikali kufanya kazi kwa karibu na kwa ushirikiano hususan katika kutekeleza miradi mikubwa ya maendeleo kama hii
hivi majuzi nilikuwa bohari ya dawa kupokea msaada wa magari kutoka global fund nao waliilalamikia mamlaka ya chakula na dawa tfda kuwa kikwazo cha kutoa dawa bandarini
magari ya polisi yalikwama muda mrefu bandari kwa sababu ya kodi
niziombe basi taasisi za serikali kufanya kazi kwa ushirikiano lakini bila kuathiri utendaji wenu
tatu ni kwenu watani zangu wa dar es salaam
serikali inahamia dodoma lakini dhamira yetu ya kuifanya dar es salaam kuwa jiji la kisasa bado ipo pale pale
kama tulivyoahidi wakati wa kampeni hivi sasa tunaendelea na ujenzi wa madaraja ya juu pale tazara na ubungo ili kupunguza tatizo la foleni
mwaka huu pia tunatarajia kuanza ujenzi wa awamu ya pili ya miundombinu ya magari ya mwendokasi kutoka kariakoo kwenda mbagala
ujenzi wa kiwanja cha ndege unaendelea vizuri na kama mlivyosikia jana tumeipokea ndege yetu nyingine mpya
ujenzi wa reli ya kisasa kwenda morogoro na dodoma unaendelea
bandari ya dar es salaam nayo inapanuliwa
vilevile serikali imepata mkopo kutoka benki ya dunia wenye thamani ya shilingi bilioni ambazo zitatumika kujenga barabara zenye urefu wa kilometa masoko stendi ya mabasi pamoja mifereji mikubwa ya kilometa ikiwemo katika bonde la msimbazi
miradi hii imepangwa ikamilike mwaka 
kuhusu elimu mkoa wa dar es salaam unatengewa wastani wa shilingi bilioni kila mwezi kwa ajili ya elimu bila malipo
mwaka huu wa fedha tayari umepokea shilingi bilioni 
 na tangu mpango huu uanze umeshapokea shilingi bilioni 
sambamba na fedha hizo za elimu bila malipo katika mwaka huu wa fedha mkoa umepokea shilingi bilioni 
 ili kujenga na kukarabati miundombinu ambapo jumla ya shule za msingi na sekondari zinakarabatiwa zikiwemo shule kongwe za azania jangwani na tambaza
kuhusu afya ninyi ni mashahidi upatikanaji wa dawa katika vituo vya kutolea huduma za afya unazidi kuimarika
ujenzi wa miundombinu unaendelea
hospitali za rufaa za mkoa za amana mwananyamala na temeke zimeboreshewa miundombinu
tunajenga hospitali za wilaya ya konondoni mabwepande na ilala kivule
vituo vya afya vya kimbiji kigamboni mtoni kijichi charambe navyo vinakarabatiwa ili viwe na uwezo wa kutoa huduma za dharura hususan upasuaji kwa wajawazito
hospitali za kitaifa zilizopo hapa dar es salaam ikiwemo muhimbili tunaendelea kuiboresha
na kama mnavyofahamu hospitali ya mloganzila nayo imeanza kazi na hivyo kupunguza mzigo kwa muhimbili
haya niliyosema ni baadhi tu ya mambo ambayo tuliahidi na tumeanza kuyatekeleza
niwaombe wana dar es salaama na watanzania kwa ujumla endeleeni kuiunga mkono serikali lakini tushirikiane kuitunza amani yetu
tusikubali watu wachache kwa maslahi yao binafsi watuondoe katika ajenda yetu ya maendeleo au watufarakanishe kwa misingi ya ukabila udini ukanda n
niliapa kuilinda amani ya nchi yetu naahidi nitailinda kwa nguvu zangu zote
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta hapa la kuzindua mradi wa kufufua umeme wa kinyerezi utakaozalisha megawati 
mungu ibariki miradi yetu ya umeme mungu wabariki wana dar es salaam mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye hafla ya uzinduzi wa mradi wa kusimika mfumo wa rada nne za kuongoza ndege kwenye viwanja vya julius nyerere kilimanjaro mwanza na songwe dar es salaam tarehe aprili mheshimiwa prof
makame mbarawa waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano mheshimiwa dkt
sira ubwa waziri wa ujenzi mawasiliano na usafirishaji wa zanzibar waheshimiwa mawaziri na manaibu waziri mliopo mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam pamoja na wakuu wa mikoa mingine mliopo mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya miundombinu waheshimiwa wabunge mliopo hapa waheshimiwa makatibu wakuu mliopo hapa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama ndugu mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya usafiri wa anga tanzania viongozi na wafanyakazi wa tcaa atcl taa waheshimiwa viongozi wengine wa serikali vyama vya siasa na dini mliopo waheshimiwa wageni wote waalikwa mabibi na mabwana kwanza kabisa napenda kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kukutana hapa kushuhudia tukio hili
aidha namshukuru mheshimiwa waziri prof
mbarawa kwa kunialika katika hafla hii ya uzinduzi wa mradi wa mfumo wa rada kwa ajili ya kuongoza ndege kwenye viwanja vyetu vya julius nyerere dar es salaam kilimanjaro kia mwanza pamoja na songwe
ahsante sana mheshimiwa waziri
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana rada ni chombo au nyenzo muhimu sana sio tu kwa ajili ya usafiri wa anga bali pia usalama na maendeleo ya nchi kwa ujumla
licha ya ukweli huo nchi yetu hivi sasa ina rada moja tu ya kiraia ambayo inatumika kuongozea ndege
rada hiyo ipo hapa kwenye uwanja wa ndege wa julius nyerere hapa dar es salaam na ina uwezo wa kuhudumia asilimia tu ya anga letu
na kwa bahati mbaya uwezo wa rada hiyo ambayo ilinunuliwa mwaka ili itumike kwa kipindi cha miaka nao umepungua sana kutokana na uchakavu
hii imefanya baadhi ya mashirika ya ndege yasite kufanya shughuli zao hapa nchini
ni kutokana na hali hiyo leo nimefurahi sana kuja hapa kuweka jiwe la msingi la mradi huu wa usimikaji mfumo wa rada nne kwenye viwanja vyetu vya hapa dar es salaam kilimanjaro mwanza na songwe
kwa hakika nimefurahi sana
na nimefurahi kwa sababu sasa nina hakika kuwa mradi huu utakapokamilika tutakuwa na uwezo wa kuliona anga letu lote pamoja na anga za nchi jirani hususan burundi na rwanda ambazo shirika la kimataifa la anga icao limetukasimu
hii pia itaimarisha usalama wa nchi yetu itarahisisha shughuli za uongozaji ndege na pia itaiongezea nchi yetu mapato
hivi sasa tunapoteza wastani wa shilingi bilioni 
 ya tozo ya kuongozea ndege kwa mwaka kutokana na icao kukasimu sehemu ya anga la nchi yetu kwa majirani zetu wa kenya
hivyo nina uhakika kuwa mradi huu ukikamilika sehemu hiyo tutarejeshewa na tutaweza kukusanya fedha tunazozipoteza
napenda kutumia fursa hii kuipongeza mamlaka ya usafiri wa anga nchini kwa kuanza kutekeleza mradi huu
kama mlivyosikia mradi huu utagharimu takriban shilingi bilioni 
asilimia ya fedha hizo zinatoka kwenye vyanzo vya ndani vya mamlaka ambavyo wamepata baada ya kuamua kujibana
serikali kuu imewaunga mkono kwa kuwaongezea asilimia iliyobaki
hii maana yake ni kwamba fedha zote za kutekeleza mradi huu zimetolewa na serikali
hongereni sana tcaa
nahimiza taasisi nyingine nazo ziige mfano wenu
nitutumie fursa hii pia kuwapongeza viongozi na wafanyakazi wa tcaa kwa kazi nzuri mnayoifanya ambayo inailetea sifa nchi yetu
hivi punde mheshimiwa waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano ameeleza kuwa mmevuka lengo la usalama icao la asilimia kwa kupata asilimia 
nawapongezeni sana kwa kuvuka lengo hilo tena kwa kipindi kifupi sana
mwaka mlipata asilimia 
hongereni sana
nikuhakikishie mheshimiwa waziri kuwa nitakuwa tayari kumpokea rais wa icao wakati wowote ili niweze kupokea tuzo ambayo tcaa imepata
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana kama alivyogusia mheshimiwa waziri kuwa mradi huu wa rada ni sehemu ya miradi mingi inayotekelezwa nchini kwa lengo la kuboresha na kuimarisha usafiri wa anga
kama mnavyofahamu katika dunia ya sasa usafiri wa anga ni muhimu sana hususan katika masuala ya biashara ikiwemo kusafirisha maua mbogamboga minofu ya samaki na nyama na pia kukuza sekta ya utalii
zaidi ya asilimia ya watalii duniani wanatumia usafiri wa anga
na kama mjuavyo nchi yetu ni miongoni mwa nchi zinazoongoza kwa kuwa na vivutio vingi vya utalii na katika kipindi kifupi kijacho tumejipanga kuongeza idadi ya watalii wanaotembelea nchi yetu kutoka milioni 
 ya sasa hadi milioni 
kwa sababu hiyo uimarishaji wa usafiri wa anga ni jambo lisilokwepeka
hivyo basi mbali na mradi huu wa rada tumenunua ndege mpya sita
tatu tayari zimewasili ikiwemo moja ambayo itawasili baadaye leo
ndege nyingine tatu zinatarajiwa kuwasili baadaye mwaka huu ikiwemo ndege kubwa ya boeing dreamliner yenye uwezo wa kubeba watu 
mbali na ununuzi wa ndege tunafanya upanuzi wa viwanja vikubwa vya dar es salaam na kilimanjaro kwa gharama ya takriban shilingi bilioni 
aidha tunafanya upanuzi wa viwanja vingine vya mikoani kwa gharama ya shilingi bilioni 
ni matumaini yangu kuwa miradi hii ikikamilika usafiri wa anga nchini utaimarika
na kama mnavyofahamu tunaendelea pia kuimarisha usafiri wa reli maji na barabara
mheshimiwa waziri mabibi na mabwana nimekuja hapa kwa ajili ya kuweka jiwe la msingi la mradi wa rada
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba nieleze masuala mawili ya mwisho
mosi nazihimiza wizara mamlaka ya viwanja vya ndege na msimamizi wa mradi huu kuhakikisha mnamsimamia kwa karibu mkandarasi kampuni ya thales las france sas ili mradi huu ukamilike mapema ikiwezekana kabla ya muda uliopangwa
niombe pia mamlaka ya usafiri wa anga kuhakikisha mnaandaa wataalam wa kutosha kwa ajili ya kuendesha na kutunza rada tunazojenga
nimefurahi kusikia kuwa wataalam takriban tayari wapo ufaransa kwa ajili ya mafunzo
pili naziagiza mamlaka husika kuimarisha ulinzi na usalama kwenye viwanja vyetu
hakikisheni viwanja vyote vinakuwa na vifaa vya kisasa vya ukaguzi wa abiria lakini pia mipaka ya viwanja vyote ilindwe
tukio la aibu na la kusikitisha lililotokea mwanza halipaswi kujirudia tena
tatu katika maelezo yako mheshimiwa waziri umeeleza wasiwasi wako kuwa ujenzi wa mradi huu unaweza kuchelewa kukamilika kwa sababu ya tatizo la fedha linalokabili ujenzi wa jengo jipya la kuongeza ndege katika uwanja wa ndege wa mwanza
napenda kuiagiza wizara ya ujenzi kumsimamia kwa karibu mkandarasi anayetekeleza ujenzi wa uwanja wa ndege wa mwanza
amekuwa akisuasua sana na kutoa visingizio vingi
fedha za kutekeleza mradi huo zipo
hivyo basi narudia tena kuwaagiza kumsimamia mkandarasi huyo kwa karibu
mradi huo umechelewa sana kukamilika hivyo tusiruhusu uendelee kuchelewa na kukwamisha ujenzi wa rada
suala la nne na la mwisho napenda nitumie fursa hii kuwaarifu wana dar es salaam na watanzania kwa ujumla kuwa nchi yetu inaenda vizuri
tupo vizuri
mwaka jana uchumi wetu ulikua kwa asilimia na hivyo kuifanya nchi yetu kuwa miongoni mwa nchi tano ambazo uchumi wake unakuwa kwa kasi kubwa barani afrika
na hii pia ndio imetuwezesha kununua ndege sita tunajenga reli tunajenga barabara tunatekeleza miradi ya umeme tunaboresha huduma za afya elimu na maji
tusingekuwa vizuri kiuchumi tusingeweza kufanya mambo hayo yote kwa mpigo
nitumie fursa hii kuwapongeza watanzania wote kwa kuendelea kulipa kodi
miradi hii yote tumeweza kuitekeleza kutokana kodi zenu
hivyo endeleeni kulipa kodi lakini pia chapeni kazi kwa bidii na bila kusahau tuzidi kudumisha amani na mshikamano wetu
serikali kwa upande wake ipo imara katika kuhakikisha amani ya nchi yetu inaendelea kudumu
mheshimiwa waziri wa uchukuzi waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nihitimishe hotuba yangu kwa kukushukuru tena mheshimiwa waziri kwa kunialika
aidha narudia tena kuipongeza wizara mamlaka ya usafiri wa anga pamoja na taasisi nyingine zilizopo chini ya wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasiliano kwa kazi nzuri na kubwa mnazoendelea kuzifanya
hongereni sana
endeleeni kufanya kazi kwa kujituma
serikali ipo pamoja nanyi
mabibi na mabwana baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta hapa la kuweka jiwe la msingi la mradi wa mfumo wa rada kwa ajili ya viwanja vya ndege vya julius nyerere kilimanjaro mwanza na songwe utakaogharimu shilingi bilioni 
 ambazo zote zitatolewa na serikali yetu
mungu ubariki mradi huu wa ujenzi wa rada mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye hafla ya uzinduzi wa magari mapya ya bohari ya dawa yaliyotolewa na mfuko wa dunia wa kupambana na ukimwi malaria na kifua kikuu dar es salaam tarehe machi mheshimiwa ummy mwalimu waziri wa afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto waheshimiwa manaibu mawaziri mliopo bwana linden morrison mwakilishi wa mtendaji mkuu wa mfuko wa dunia wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria global fund waheshimiwa wabunge mliopo mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam dkt
mpoki ulisubisya katibu mkuu wa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto ndugu makatibu wakuu mliopo bwana laurean rugambwa bwanakunu mkurugenzi mkuu wa bohari ya dawa viongozi wengine wa serikali vyama vya siasa pamoja na viongozi wa dini mliopo ndugu wafanyakazi wa bohari ya dawa wageni waalikwa wote mabibi na mabwana awali ya yote napenda nimshukuru mwenyezi mungu aliyetupa uzima na kutuwezesha kukutana hapa
aidha namshukuru mheshimiwa waziri wa afya kwa kunialika kwenye tukio hili muhimu la uzinduzi wa magari ya bohari ya dawa ambayo nchi yetu imepatiwa msaada na mfuko wa dunia wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria global fund
ahsante sana mheshimiwa waziri kwa kunialika
napenda pia nitumie fursa hii hapa mwanzoni kabisa kutoa shukrani zangu nyingi kwa global fund kwa kutoa msaada huu wa magari kwa bohari yetu ya dawa
nimeambiwa kuwa baada ya kupata magari haya ambayo thamani yake ni shilingi bilioni 
 sasa bohari ya dawa itakuwa na jumla ya magari kutoka iliyokuwa nayo awali
hii bila shaka itaongeza ufanisi na utendaji kazi wa bohari yetu ya dawa hususan katika kusambaza dawa na vifaa tiba sehemu mbalimbali nchini
hivyo basi tunawashukuru sana global fund kwa kutupatia msaada huu
lakini niseme tu kwamba hii sio mara ya kwanza kwa global fund kutupatia msaada
tangu mfuko huu uanzishwe mwaka nchi yetu imenufaika na misaada yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 sawa na zaidi ya shilingi trilioni hadi kufikia mwezi julai 
kama mnavyofahamu mfuko huu ndio pia umetoa fedha kwa ajili ya kujenga nyumba za watumishi wa afya sehemu mbalimbali nchini kupitia taasisi ya benjamin william mkapa
ukiachilia mbali misaada hiyo mwezi julai mwaka jana mfuko huu uliidhinisha kiasi kingine cha dola za marekani milioni takriban shilingi trilioni 
 kitakachotumika hadi mwaka kwa ajili ya kupambana na magonjwa ya ukimwi kifua kikuu malaria pamoja na kuboresha na kuimarisha huduma za afya nchini
tunawashukuru sana marafiki zetu hawa wa global fund
nimefurahi kuona kuwa katika hafla hii tunaye mwakilishi wa global fund bwana morrison
kwa niaba yangu binafsi na kwa niaba ya serikali na watanzania wote naomba utufikishie shukrani zetu nyingi kwa uongozi wa juu wa global fund
tunawasihi mzidi kuunga mkono jitihada zetu za kupambana na ukimwi kifua kikuu malaria pamoja na kuboresha na kuimarisha sekta ya afya nchini
tunaahidi kuitumia vizuri misaada yenu
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana sekta ya afya ni nyeti na muhimu kwa maendeleo ya taifa lolote
bila kuiimarisha sekta hii ni ndoto kupata maendeleo
hata azma na dhamira yetu ya kuwa nchi ya uchumi wa kati wenye kuongozwa na viwanda ifikapo mwaka haiwezi kutimia kama hatutaweka mkazo kwenye sekta ya afya
hii ni kwa sababu ili kufikia azma hiyo tunahitaji wananchi wenye afya njema watakaoweza kushiriki kikamilifu shughuli za kiuchumi na uzalishaji kama vile ujenzi wa viwanda kilimo uvuvi ufugaji utalii biashara n
kwa kuzingatia hilo na kwa nia ya kuendeleza jitihada zilizofanywa na awamu zilizotangulia serikali ya awamu ya tano imetoa kipaumbele kikubwa kwenye sekta ya afya
hivi sasa sekta ya afya ni miongoni mwa zinazoongoza kwa kutengewa fedha nyingi
mathalan katika mwaka wa fedha ilitengewa shilingi trilioni 
 mwaka wa fedha shilingi trilioni 
 na mwaka huu wa fedha imetengewa shilingi trilioni 
moja ya maeneo yaliyonufaika zaidi na ongezeko hili la bajeti ni eneo la dawa na vifaa tiba
bajeti ya kununua dawa imeongezeka maradufu kutoka shilingi bilioni mwaka wa fedha hadi kufikia shilingi bilioni mwaka wa fedha na mwaka huu wa fedha imefikia shilingi bilioni 
nitumie fursa hii kuwapongeza sana wizara ya afya pamoja na bohari ya dawa kwa kazi nzuri ya kuhakikisha dawa zinapatikana nchini
niwapongeze pia uamuzi wa kuanza kununua dawa na vifaa tiba moja kwa moja kutoka kwa wazalishaji
uamuzi huo umesaidia sana kudhibiti bei za dawa nchini
sina shaka ufanisi na utendaji kazi wenu mzuri ndio umewesha bohari yetu ya dawa kukasimiwa jukumu la kununua dawa vifaa tiba na vitendanishi kwa niaba ya nchi zote za jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc
hongereni sana bohari ya dawa
ni matumaini yangu kuwa magari haya mliyopewa na global fund yataboresha zaidi utendaji wenu wa kazi na hasa katika kuhakikisha upatikanaji na usambazaji dawa nchini
na katika hili niwahimize bohari ya dawa kuendelea kufungua maduka ya dawa sehemu mbalimbali nchini ili kuongeza uhakika dawa nchini
wageni waalikwa mabibi na mabwana ukiachilia mbali eneo la dawa serikali inaendelea na ujenzi pamoja na ukarabati wa miundombinu ya vituo vya kutolea huduma za afya
tumejenga vituo vipya vya kutolea huduma za afya vipatavyo na hivyo kuifanya nchi yetu kuwa na vituo vya kutolea huduma za afya vipatavyo 
vituo vingine vya kutoa huduma za afya vinaendelea kujengwa sehemu mbalimbali nchini ikiwemo ujenzi wa hospitali za mikoa mipya ya njombe geita katavi na simiyu
sambamba na ujenzi wa vituo hivyo vipya hivi sasa tunaboresha vituo vya afya nchi nzima
moja ya malengo ya uboreshaji huo ni kuviwezesha vituo hivyo kufanya upasuaji wa dharura lengo likiwa kupunguza vifo vya akimama wajawazito na mtoto kutoka wastani wa vifo katika kila vizazi hai hivi sasa hadi kufikia angalau vifo mwaka 
naziipongeza wizara ya afya na tamisemi kwa kusimamia ujenzi wa vituo hivyo
tumeendelea pia kuimarisha huduma za kibingwa kwenye hospitali zetu za rufaa za muhimbili taasisi ya moyo ya jakaya kikwete taasisi ya mifupa moi taasisi ya saratani ya ocean road pamoja na hospitali za rufaa za bugando mbeya na kcmc
aidha tunaziimarisha hospitali zetu za benjamini mkapa iliyopo chuo kikuu cha dodoma pamoja na hospitali yetu ya kisasa kabisa ya mloganzila ambayo niliizindua mwezi novemba 
ni wazi kuwa hatua hizi tunazozichukua sio tu zitaboresha na kuimarisha sekta ya afya nchini bali pia zitaiwezesha nchi yetu kufikia azma yake ya kuwa nchi ya uchumi wa kati ifikapo mwaka 
mheshimiwa waziri wa afya waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana jukumu langu leo ni kuzindua magari haya yaliyotolewa na global fund kwa bohari yetu ya dawa
hata hivyo kabla sijatekeleza jukumu hilo naomba mniruhusu niseme masuala machache ya mwisho
suala la kwanza ni kuhusu utunzaji wa magari haya
kama mlivyosikia magari haya yamegharimu fedha nyingi
hivyo basi bohari ya dawa mnao wajibu wa kuhakikisha magari haya yanatunzwa
hakikisheni mnatafuta madereva makini ili magari haya yatumike kwa muda mrefu
nitashangaa sana na kwa kweli nitasikitika sana endapo baada ya mfupi kupita nitasikia magari haya yameharibika
pili naendelea kuhamasiha taasisi na wafanyabiashara kuwekeza kwenye viwanda vya dawa nchini
kama ambavyo mmesikia serikali imeongeza bajeti ya dawa hadi kufikia shilingi bilioni 
ukijumlisha na michango kutoka kwa wafadhili mbalimbali bajeti ya dawa hivi sasa inafikia takriban shilingi bilioni kama ambavyo mheshimiwa waziri amesema
zaidi ya hapo kama nilivyogusia awali bohari yetu ya dawa imepewa dhamana na global fund kununua dawa kwa ajili ya nchi zote za sadc
lakini pamoja na mafanikio hayo inasikitisha kuona kuwa asilimia ya dawa ambazo bohari ya dawa inanunua zinatoka nje ya nchi
kama tungekuwa na viwanda vya dawa fedha nyingi zingebaki hapa nchini na watanzania wangepata ajira
ni kwa sababu hii nazidi kukihimiza ujenzi wa viwanda vya dawa nchini
na nitumie fursa hii kutoa wito kwa wizara ya afya kubuni mkakati wa kuwahamasisha wafanyabiashara na wataalam wa hapa nchi kujenga viwanda vya dawa
serikali itakuwa tayari kuwaunga mkono
tatu pamoja na jitihada zinazofanywa na serikali za kuimarisha upatikanaji dawa nchini ninazo taarifa kuwa wakati mwingine bohari ya dawa imekuwa ikikumbana na vikwazo katika kuingiza dawa nchini kutoka taasisi mbalimbali za serikali
kwa kweli mimi huwa nashangaa sana
inakuwaje taasisi moja ya serikali inaikwamisha taasisi nyingine
taasisi za serikali hazipaswi kukwamishana katika utendaji kazi
zinao wajibu wa kufanya kazi kwa ukaribu na ushirikiano
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuzihimiza taasisi za serikali kuacha kukwamishana
na niseme tu kwamba serikali haitavumilia kuona taasisi yake moja ikikwamisha shughuli za taasisi nyingine
hilo likitokea hatutasita kuchukua hatua
lakini kuhusu suala hili la bohari ya dawa naagiza wizara ya wizara ya afya kulishughulikia na hasa kwa sababu kwa mujibu wa taarifa nilizonazo kikwazo kikubwa cha uingizaji dawa kimekuwa mamlaka ya chakula na dawa tdfa ambayo nayo ipo chini ya wizara ya afya
hili ni suala lenu la ndani hivyo hamna budi kulishughulikia ninyi wenyewe
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kumshukuru tena mheshimiwa waziri kwa kunialika
aidha narudia tena kuwashukuru global fund kwa kutupatia msaada huu wa magari pamoja na misaada mingine wanayotoa kwa nchi yetu
nawapongezeni tena bohari ya dawa kwa kazi nzuri na kubwa mnayoifanya lakini pia nawahimiza kutunza magari haya
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kuzindua magari yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ambayo yametolewa na mfuko wa dunia wa kupambana na ukimwi kifua kikuu na malaria
mungu ibariki global fund mungu ibariki bohari ya dawa mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania dkt
john pombe joseph magufuli kwenye hafla ya kuweka jiwe la msingi la ujenzi wa reli mpya ya kisasa standard gauge railway sgr stesheni ya ihumwa dodoma tarehe machi mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa tulia ackson naibu spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa mizengo pinda waziri mkuu mstaafu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa philip mangula makamu mwenyekiti wa chama cha mapinduzi bara mheshimiwa prof
makame mbarawa waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano waheshimiwa mawaziri mliopo hapa mheshimiwa dkt
binilith mahenge mkuu wa mkoa wa dodoma waheshimiwa makatibu wakuu mliopo hapa waheshimiwa wabunge mliopo mheshimiwa balozi wa uturuki nchini waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi za kimataifa waheshimiwa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama profesa john kandoro mwenyekiti wa bodi ya shirika la reli tanzania bwana masanja kadogosa mkurugenzi mtendaji wa shirika la reli tanzania waheshimiwa viongozi wengine wa serikali mliopo waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo viongozi na wafanyakazi wa makampuni ya yapi merkezi uturuki na mota engil ya ureno wafanyakazi wa shirika la reli nchini ndugu wananchi wana habari mabibi na mabwana awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutuwezesha kukutana hapa leo hii
aidha napenda kuushukuru uongozi wa wizara ya ujenzi pamoja na shirika la reli nchini kwa kunialika kushiriki kwenye tukio hili muhimu na la kihistoria la kuweka jiwe la msingi la mradi wa reli ya kisasa standard gauge kutoka morogoro hadi dodoma makutopora umbali wa kilometa 
nakumbuka tarehe aprili mwaka jana mlinialika kuweka jiwe la msingi la awamu ya kwanza la mradi huu pale pugu dar es salaam
na leo mmenialika tena nawashukuruni sana
napenda pia kutumia fursa hii kuwashukuru wananchi wa hapa ihumwa maeneo jirani pamoja na mkoa mzima wa dodoma kwa kujitokeza kwa wingi kushiriki katika tukio hili
nimepita hapa ihumwa mara nyingi lakini sikuwa nikifahamu kuwa kitongoji hiki ni kikubwa
leo nimejionea mwenyewe na kwa namna mlivyojitokeza kwa wingi kwenye tukio hili napenda kuwaahidi kuwa serikali itajenga barabara kutoka pale barabara kuu dar es salaam dodoma hadi hapa stesheni
waziri wa ujenzi yupo hapa hivyo basi ni matumaini yangu kuwa amenisikia
mheshimiwa waziri wa ujenzi waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana ni jambo lililo wazi kuwa miundombinu imara ya usafiri ni kichocheo muhimu cha ukuaji uchumi katika nchi
bila kuwa na miundombinu hiyo ni ndoto kupata maendeleo
moja ya changamoto kubwa zenye kulikabili bara la afrika ni kukosekana kwa miundombinu imara na ya uhakika ya usafiri
hali hii inasababisha gharama za usafiri kuwa juu ukilinganisha na mabara mengine
tafiti zinaonesha kuwa gharama za usafiri katika bara la afrika ni kubwa kuliko maeneo mengine duniani
mathalan wastani wa bei ya kusafirisha kontena moja la futi kwenye nchi za afrika mashariki umbali usiozidi kilometa ni dola za marekani 
bei hii ni sawa kabisa na gharama ya kusafirisha kontena lenye ukubwa kama huo kutoka china hadi tanzania umbali wa kilometa 
kwa ujumla tafiti zinaonesha kuwa kukosekana kwa miundombinu imara ya usafiri kunashusha pato la nchi za afrika kwa asilimia na kuongeza gharama za usafirishaji kwa asilimia 
hii ndio moja ya sababu inayozifanya nchi zetu zishindwe kushindana na nchi za mabara mengine katika masuala ya biashara uwekezaji na halikadhalika maendeleo ya viwanda
ni kwa sababu hiyo leo nimefurahi sana kuja hapa ihumwa kuweka jiwe hili la msingi la awamu ya pili ya mradi wa reli hii ya kisasa kutoka morogoro hadi dodoma ambayo nchi yetu imeamua kuijenga kwa fedha zake yenyewe
nimefurahi sana
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana kuna njia kuu nne za usafiri
usafiri wa anga maji barabara na reli
hata hivyo tafiti zimethibitisha kuwa usafiri wa njia ya reli ni bora salama wa haraka na nafuu zaidi ukilinganisha na njia nyingine hususan katika kusafirisha shehena kubwa ya mizigo na idadi kubwa ya abiria
ripoti ya benki ya maendeleo ya afrika ya mwaka kuhusu usafiri wa reli rail infrastructure in africa financing policy option inaeleza kuwa napenda kunukuu kwa kiswahili rail transport is critical to supporting economic development and unless this mode of transport is developed africa may not realize its full potential in exploiting its abundant natural resources and wealth mwisho wa kunukuu
nikinukuu maneno hayo kwa lugha yetu adhimu ya kiswahili ripoti hiyo ya afdb inasema kuwa usafiri wa reli ni mhimili muhimu kwa maendeleo ya kiuchumi na endapo usafiri huu hautaboreshwa au kuimarishwa afrika kamwe haitaweza kutumia rasilimali na utajiri ilionao
hii inadhihirisha kuwa usafiri wa njia ya reli ni muhimu kwa maendeleo ya kiuchumi
kwa bahati nzuri nchi yetu inazo njia kuu mbili za usafiri wa reli
reli ya kati iliyojengwa enzi za ukoloni kati ya mwaka na na ile ya tazara inayounganisha nchi yetu na ndugu zetu wa zambia ambayo ilijengwa miaka ya kwa msaada wa marafiki zetu wa china
hata hivyo utendaji kazi wa reli hizi sio wa kuridhisha sana kutokana na uwekezaji mdogo ubovu wa miundombinu uchakavu wa vitendea kazi ikiwemo vichwa vya treni na mabehewa pamoja na matatizo ya uongozi yaliyokuwepo
naupongeza uongozi mpya ukiongozwa na mkurugenzi mtendaji bwana masanja kadogosa pamoja na watumishi wote wa shirika la reli kwa kuanza kuchukua hatua za kuboresha na kuimarisha usafiri wa reli nchini hususan reli ya kati
mmeanza kufanya ukarabati wa reli kutoka tanga hadi arusha
mapato pia yameanza kuongezeka
hii inadhihirisha kuwa watanzania tukiamua tunaweza
siku za nyuma tuliwahi kukodisha shirika hili kwa kampuni kutoka nje lakini matokeo hayakuwa mazuri
lilizidi kudidimia
hivyo basi naipongeza wizara uongozi mpya wa shirika na watumishi wote kwa jitihada mnazozifanya za kuliimarisha shirika hili
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana ujenzi wa reli hii mpya na ya kisasa ambayo itatumia umeme na dizeli utaongeza tija na ufanisi katika usafiri wa reli nchini
kwa haraka haraka naomba nitaje baadhi ya faida zitakazoletwa na reli hii
faida ya kwanza reli hii itarahisisha usafiri wa mizigo na abiria
tumesikia hivi punde kuwa mwendokasi wa reli hii itakuwa kilometa kwa treni za mizigo na kilometa kwa saa kwa treni za abiria
hii ina maana kuwa mtu ataweza kusafiri kutoka dar es salaam hadi hapa dodoma kwa kutumia saa tu kutoka wastani wa saa hadi zinazotumika hivi sasa kwa usafiri wa gari na saa zinazotumika sasa kwa kutumia reli
aidha mtu atasafiri kwa kutumia saa tu hadi mwanza kutoka saa za reli ya sasa
ni dhahiri kuwa hii itarahisisha huduma za usafiri sio tu hapa nchini bali pia kwenda nchi jirani
aidha reli hii itaongeza biashara hapa nchini pamoja na nchi za jirani
kama mnavyofahamu nchi yetu inapakana na takriban nchi ambapo hazina bahari hivyo kutegemea kupitishia mizigo yao kwenye bandari zetu
inakadiriwa kuwa reli hii itakuwa na uwezo wa kusafirisha tani milioni kwa mwaka ukilinganisha na tani milioni za sasa
hii bila shaka itaongeza mapato kwenye bandari yetu ya dar es salaam lakini pia itaimarisha biashara hususan kati ya nchi yetu na nchi zinazohudumiwa na ushoroba wa kati central corridor yaani burundi drc rwanda na uganda
vilevile ujenzi wa reli hii utasaidia kutunza barabara zetu
kama mnavyofahamu tumepiga hatua kubwa katika ujenzi wa barabara za lami
mikoa mingi tayari imeunganishwa kwa barabara za lami
mathalan mkoa wa dodoma hivi sasa umeunganishwa na mikoa ya manyara morogoro singida na iringa kwa lami
hata hivyo barabara zetu wakati mwingine zimekuwa zikiharibika mapema kutokana na kutumika kusafirisha mzigo mkubwa
hivi punde tumesikia kuwa reli hii ya kisasa itakuwa na uwezo wa kubeba mzigo wa takriban tani kwa mara moja sawa na malori semi trailers yenye uwezo wa kubeba tani 
hii bila shaka itasaidia sio tu kutunza barabara zetu bali pia kupunguza gharama za kukarabati barabara hizo mara kwa mara
halikalidhalika ujenzi wa reli hii utasaidia kukuza sekta nyingine za kiuchumi
kama mnavyofahamu ustawi wa sekta zote za kiuchumi kilimo uvuvi ufugaji viwanda madini utalii n
unategemea miundombinu ya usafiri
ni vigumu sana kukuza sekta hizo za kiuchumi bila kuwa na miundombinu imara ya usafiri
sambamba na hayo ujenzi wa reli hii ya kisasa utatoa ajira
inakadiriwa kuwa jumla ya ajira za moja kwa moja na nyingine zisizo za moja kwa moja zitatolewa wakati wa ujenzi wa reli hii
hii itasaidia kupunguza tatizo la ajira nchini
zaidi ya hapo reli hii itasaidia kupunguza uharibifu wa mazingira
kama mnavyofahamu reli hii itakuwa pia inatumia umeme ambao hautoi hewa ya ukaa kwa wingi na hivyo kusaidia kutunza mazingira yetu
ndugu wananchi mabibi na mabwana hizi ni baadhi tu ya faida za ujenzi wa reli hii
zipo nyingine nyingi
hivyo basi sisi watanzania hatuna budi kujivuna na kujipongeza kwa kutekeleza mradi huu
ndio sisi watanzania ni lazima tujivune
tuna kila sababu ya kujivuna
nchi yetu imebarikiwa sana
ni kubwa na kama mlivyosikia hivi majuzi imetangazwa kuwa hivi sasa tumefikia takriban milioni 
hii inatuongezea nguvu na sauti kimataifa lakini pia ni mtaji mkubwa katika harakati zetu za kujiletea maendeleo
wenzetu wa china wametumia fursa kama hii ukubwa wa nchi na idadi ya watu bilioni 
 kujiletea maendeleo
hivyo basi na sisi tunaweza kutumia fursa hii kuharakisha maendeleo kwenye nchi yetu
hata hivyo ni wazi kuwa ukubwa wa nchi na idadi ya watu peke yake sio hoja
ni kwa namna gani tunatumia ukubwa wa nchi na idadi ya watu tuliyonayo ndio jambo la msingi zaidi
nchi ya denmark ni ndogo na ina idadi ya watu wapatao milioni 
lakini nchi hii ni tajiri na wanatoa misaada hadi kwa nchi yetu
hii imewezekana kwa vile wamejipanga vizuri na wanajituma katika kufanya kazi
ndio sababu na mimi kila wakati nimekuwa nikiwasisitiza watanzania kufanya kazi
maendeleo si lelemama
hakuna njia ya mkato katika kutafuta maendeleo
usipofanya kazi kila siku utakuwa unalalamika kuwa vyuma vimebana
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwahimiza watanzania wenzangu tuzidi kuchapa kazi
mbali na ujenzi wa reli hii hivi sasa tunatekeleza au tupo mbioni kuanza kutekeleza miradi mikubwa ya miundombinu ikiwemo mradi wa bomba la mafuta kutoka hoima nchini uganda hadi bandari ya tanga mradi wa kufufua umeme wa stiglier s gorge na usambazaji wa umeme vijijini rea upanuzi wa bandari za dar es salaam mtwara na tanga upanuzi wa viwanja vya ndege ujenzi wa barabara utengenezaji wa meli katika ziwa victoria na maziwa mengine n
miradi hii itatoa ajira nyingi zaidi ya milioni moja
hivyo basi nawasihi sana watanzania tuzichangamkie
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimekuja hapa kwa ajili ya kuweka jiwe la msingi la mradi huu wa reli ya kisasa kutoka dar es salaam kwenda mikoa ya mwanza na kigoma na hatimaye kuelekea nchi za burundi na rwanda
nimetumia muda mwingi kueleza umuhimu na faida za mradi huu
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu napenda kueleza mambo manne ya mwisho
jambo la kwanza ni kuhusu utekelezaji wa mradi huu
natoa wito kwa wizara ya ujenzi mshauri msimamizi pamoja na mkandarasi kuhakikisha mradi huu unakamilika kwa wakati
nimefurahi kuwa ujenzi wa awamu ya kwanza kutoka dar es salaam hadi morogoro unaendelea vizuri
hakikisheni miradi hii yote inakamilika mapema iwezekanavyo ikiwezekana kabla ya muda uliopangwa
watanzania wana hamu kubwa ya kuona mradi huu unakamilika
pili napenda kutumia fursa hii kuwahimiza watanzania wote kuendelea kulipa kodi ili kutekeleza miradi ya maendeleo kama hii pamoja na kuboresha huduma mbalimbali za jamii
kama mnavyofahamu ujenzi wa reli hii kutoka dar es salaam hadi mwanza yenye urefu wa kilometa na ambao utajengwa kwa awamu tano utagharimu takriban shilingi trilioni 
katika awamu hizi mbili za mwanzo yaani kutoka dar es salaam hadi morogoro na morogoro hadi dodoma umbali wa kilometa serikali itatumia takriban shilingi trilioni 
ukiachilia mbali mradi huu serikali inatekeleza miradi mingine mingi ya maendeleo kama nilivyoitaja hapo awali ikiwemo ujenzi wa barabara
hapa dodoma tumepanga kujenga barabara ya mzunguko yenye urefu wa kilometa 
tunafanya upanuzi wa bandari zetu kubwa za dar es salaam mtwara na tanga
tumepanga kununua meli mpya kubwa kwenye ziwa victoria
tunafanya ukarabati wa viwanja vya ndege takriban nchini
tumenunua ndege mpya sita
tunajiandaa kuanza utekelezaji wa mradi mkubwa wa umeme wa stiglier s gorge pamoja na kutekeleza awamu ya tatu ya kupeleka umeme vijijini ambapo tunataka ifikapo mwishoni mwa mwaka wa fedha tuwe tumefikisha huduma hiyo kwenye vijiji vyote ambavyo havijafikiwa na huduma ya umeme takriban nchi nzima vikiwemo vilivyopo katika mkoa huu wa dodoma
tunatekeleza miradi mikubwa ya maji katika mikoa yote nchini ikiwemo hapa dodoma
sambamba na hayo kama mnavyofahamu hivi sasa tunatoa elimu bila malipo kuanzia shule ya msingi hadi sekondari ambapo kila mwezi tunatenga takriban shilingi bilioni 
tumeongeza idadi ya wanafunzi wanaopata mikopo ya vyuo vikuu hadi kufikia takriban ambapo katika mwaka huu wa fedha tumetenga shilingi bilioni 
aidha tunaendelea kuboresha huduma za afya hususan kwa kujenga miundombinu
kwenye kila mkoa tunapeleka fedha kwa kujenga au kukarabati miundombinu
ninyi wana dodoma ni mashahidi
tunafanya upanuzi wa hospitali yenu ya mkoa na kukarabati vituo vitano vya afya vikiwemo vya makole na bahi
tumeongeza pia bajeti ya kununulia dawa na vifaa tiba ikiwemo katika hospitali ya rufaa ya benjamin mkapa iliyopo chuo kikuu cha dodoma ambayo serikali imeipatia vifaa vya kisasa kama mri ct scan pamoja na vifaa vya kupandikiza figo na kufanya upasuaji bila kuchana
miradi na shughuli hizi zote zinahitaji fedha
tena nyingi
na serikali inapata fedha kupitia kodi
hivyo napenda kutumia fursa hii kuwasihi watanzania wote kuendelea kulipa kodi
baadhi ya wafanya biashara wanatoa risiti za thamani ndogo ukilinganisha na gharama halisi za bidhaa
hivyo nawasihi wafanya biashara kutoa risiti halali lakini pia nawahimiza wananchi kudai risiti kila wakati mnaponunua bidhaa au huduma yoyote ile
lakini nitumie fursa hii pia kuziomba mamlaka husika hususan wizara ya fedha na mamlaka ya kodi nchini tra kutafakari viwango vya kodi zetu nchini
kwenye baadhi ya maeneo nadhani vipo juu sana na kusababisha kudorora kwa shughuli za biashara na halikadhalika maendeleo ya viwanda
viwango vya juu vya kodi ndivyo pia vinawafanya baadhi ya wananchi watafute mbinu za kukwepa kulipa kodi na hivyo kuikosesha serikali mapato
hivyo basi naziomba mamlaka husika kulitafakari kwa kina suala hili la kodi
mimi naamini kama tutapunguza utitiri na kuweka viwango vyenye kustahili au kulingana na shughuli na vipato vya watanzania sio tu wananchi wengi watahamasika na kuona fahari kulipa kodi bali pia tutastawisha shughuli za biashara na maendeleo ya viwanda nchini
jambo la tatu napenda kuwahimiza watanzania wenzangu kuendelea kuilinda na kudumisha amani yetu
mheshimiwa waziri mkuu amelielezea suala hili vizuri
hivyo basi itoshe tu kusema kuwa amani ndio msingi wa maendeleo katika taifa lolote
bila ya amani hakuna maendeleo
tuendelee kuitunza amani yetu tuliyoachiwa na waasisi wetu wakiongozwa na baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere
tusikubali kuchonganishwa na watu wasioitakia mema nchi yetu kwa kisingizio chochote kile
na napenda kutumia fursa hii kuvipongeza vyombo vya ulinzi na usalama kwa kazi kubwa mnayoifanya ya kulinda amani yetu
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana jambo la nne na la mwisho lakini sio kwa umuhimu ni kwenu watani zangu wagogo
fursa sasa zinakuja katika mkoa wenu
reli hii inajengwa na itapita kwenye mkoa wenu
serikali inahamia dodoma ambapo mimi pia natarajia kuhamia mwaka huu
viwanda vingi navyo vimeanza kujengwa
mathalan nafahamu kuwa mifuko yetu ya hifadhi ya jamii imepanga kutekeleza miradi kadhaa ya viwanda hapa dodoma ikiwa ni pamoja na kufufua kiwanda cha kusindika nafaka na kukamua mafuta cha national milling corporation nmc kiwanda cha kutengeneza matofali na vigae na kiwanda cha kusindika juisi na mvinyo wa zabibu ambacho kitajengwa chinangali chamwino
sambamba na hayo tunatarajia kuanza ujenzi wa kiwanja kikubwa cha michezo hapa dodoma mjini kwa ufadhili wa marafiki zetu wa morocco
wataalam wetu wanatarajia hivi karibuni kwenda morocco kupeleka mchoro wa kiwanja
tunatarajia pia kuanza ujenzi wa kiwanja kikubwa cha ndege eneo la msalato ili ndege kubwa ziweze kutua hapa dodoma
hizi ni fursa kwenu hivyo basi nawasihi mjipange vizuri kuzitumia hususan katika kupambana na umaskini pamoja na tatizo la ajira
mheshimiwa waziri waheshimiwa viongozi mliopo wageni waalikwa ndugu mabibi na mabwana napenda kuhitimisha hotuba yangu kwa kukushukuru tena mheshimiwa waziri kwa kunikaribisha kwenye hafla hii
aidha napenda kurudia tena kuwahimiza kuhakikisha mradi huu unakamilika kwa wakati
nawashukuru pia wananchi na viongozi mbalimbali kwa kujitokeza kwa wingi kwenye tukio hili
nakushukuru pia mheshimiwa spika pamoja na wabunge kwa kupitisha bajeti ya ujenzi wa reli hii
nawashukuru wana habari pamoja na vikundi mbalimbali vya burudani
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta la kuweka jiwe la msingi la awamu ya pili ya mradi wa reli ya kisasa kutoka morogoro hadi dodoma makutopora ambao utagharimu shilingi trilioni 
 ambazo zote zitatolewa na serikali
mungu ibariki reli yetu ya kisasa mungu wabariki wana dodoma mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye hafla aliyoindaa kwa ajili ya mabalozi na viongozi wa taasisi za kimataifa kukaribisha mwaka mpya ikulu dar es salaam februari mheshimiwa dkt
augustine mahiga waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki mheshimiwa brahin salem buseif balozi wa saharawi na kaimu kiongozi wa mabalozi nchini waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi na mashirika ya kimataifa wageni waalikwa mabibi na mabwana habarini za jioni
karibuni sana hapa ikulu
nawashukuru waheshimiwa mabalozi kwa kukubali mwaliko wangu wa kuhudhuria hafla hii ambayo kwenye utamaduni wa kidiplomasia imezoeleka duniani kote
tanzania na sisi tumekuwa tukifanya hafla hii kila mwaka na bila shaka tutaendelea kuifanya
hata hivyo napenda kuwaarifu kwamba mwaka huu huenda utakuwa wa mwisho kwa hafla hii kufanyika hapa dar es salaam
tunatarajia kuanzia mwakani kufanyia dodoma makao makuu ya nchi yetu
hivyo basi niwaombe waheshimiwa mabalozi mwakani mjiandae kuja dodoma ambako viongozi wengi wa serikali tayari wamehamia ikiwa ni pamoja na mawaziri waziri mkuu na makamu wa rais
mimi pia natarajia kuhamia mwaka huu
hivyo nawasihi na nyie muanze kufikiria kuhamia dodoma
dodoma ni pazuri na ni katikati mwa nchi yetu
naupongeza umoja wa mataifa na mashirika yake kwa kuanza mchakato wa kuhamia dodoma ambapo mwezi desemba walifungua ofisi za muda
hongereni sana umoja wa mataifa na napenda kutumia fursa hii kuwaarifu kuwa serikali imeamua kugawa bure viwanja vyenye ukubwa wa ekari 
 kwa kila ofisi ya kibalozi iliyopo nchini
hivyo nawahimiza kuchangamkia fursa hiyo
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa mashirika na taasisi za kamataifa hivi sasa ni takriban mwezi mmoja na siku kadhaa umepita tangu kuanza kwa mwaka mpya 
kwa utamaduni wetu sisi watanzania mwaka ukianza hadi mwezi machi huwa tunaendelea kupeana heri ya mwaka mpya
hivyo basi kwa niaba yangu binafsi na kwa niaba ya serikali na wananchi wa jamhuri ya muungano wa tanzania napenda kutumia fursa hii kuwawatakia heri ya mwaka mpya wa ninyi waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi za kimataifa familia pamoja na watumishi wenu
aidha naomba mnifikishie salamu zangu za heri ya mwaka mpya kwa wakuu wa nchi pamoja na taasisi na mashirika ambayo mnayawakilisha vizuri hapa nchini
nafahamu kuwa kwa baadhi yenu hii ni mara ya kwanza kushiriki katika hafla hii hapa tanzania
napenda nirudie tena kuwakaribisha sana nchini kwetu
tanzania ni nchi nzuri watu wake ni wakarimu na ina vivutio vingi vya utalii
nina uhakika mmeshasikia kuhusu visiwa vya zanzibar mlima kilimanjaro pamoja na mbuga za serengeti na ngorongoro
lakini mbali na vivutio hivyo vinavyotambulika ulimwenguni kote tunavyo vivutio vingine vingi vizuri
mti mrefu zaidi barani afrika upo hapa nchini tena karibu kabisa na mlima kilimanjaro
aidha tuna hifadhi ya taifa ya ruaha ambayo ni kubwa zaidi nchini na inasifika kwa kuwa na tembo wengi
vilevile tunayo hifadhi ya taifa ya kitulo ambayo inasifika kwa kuwa na aina nyingi za maua ya ndwele ya asili ambayo hayapatikani sehemu nyingine yoyote duniani na halikadhalika maporomoko ya mto kalambo kule rukwa ambayo ni ya pili kwa kuwa na kina kirefu barani afrika baada ya yale ya tugale yaliyopo nchini afrika kusini
hivyo basi nawahimiza mkipata muda tembeleeni vivutio hivyo ili mjionee uzuri wa tanzania
tunawaomba pia muwahamasishe wananchi wenu kuja kutembelea vivutio vyetu
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa mashirika na taasisi za kamataifa bila shaka mtakubaliana nami kuwa duniani kote katika kipindi cha mwanzo wa mwaka kama hiki ni jambo la kawaida kufanya tafakari ya masuala ya mwaka uliopita na kupanga mikakati ya mwaka mpya
kwetu sisi tanzania mwaka ulikuwa wenye mafanikio makubwa katika ngazi ya kitaifa na kimataifa japo changamoto nazo zilikuwepo
mathalan katika ngazi ya kitaifa mwaka jana tuliendelea kutekeleza mpango wetu wa maendeleo wa miaka mitano wa unaolenga kuifanya nchi yetu kuwa ya uchumi wa kati unaoongozwa na viwanda ifikapo mwaka kama ambavyo dira ya taifa ya maendeleo inavyoelekeza
na katika kutekeleza mpango wetu tuliweka pia mkazo katika kushughulikia matatizo yaliyokuwa yakitukwamisha katika kupiga hatua za kimaendeleo
kama mjuavyo ukitaka kupata maendeleo badala ya kuongeza tu bidii jambo la kwanza unatakiwa kushughulikia au kurekebisha mambo yanayokukwamisha kupata maendeleo
mathalan ukitaka kujitosheleza kifedha njia nzuri sio kuongeza bidii ya kutafuta fedha bali unatakiwa kwanza kudhibiti matumizi ya kile kidogo unachokipata
na vilevile ukitaka kupungua unene njia nzuri sio kuanza kufanya mazoezi bali ni kuacha kufanya mambo yanayosababisha uwe mnene
kwa kuzingatia hilo mwaka tuliendelea kushughulikia matatizo yenye kuikwamisha nchi yetu kupata maendeleo
tulizidisha mapambano dhidi ya rushwa wizi na uporaji wa rasilimali zetu
kama mnavyofahamu miongoni mwa mambo yanayozikwamisha nchi za afrika kupata maendeleo ya haraka kiuchumi tanzania ikiwemo ni vitendo vya rushwa ukwepaji kodi na uporaji wa rasilimali
ripoti ya jopo la umoja wa afrika lililoongozwa na rais wa zamani wa afrika kusini thabo mbeki iliyotolewa mwaka ilibainisha kuwa katika kipindi cha miongo mitatu iliyopita nchi za afrika tanzania ikiwemo zimepoteza takriban dola za marekani trilioni 
 wastani wa dola za marekani bilioni kwa mwaka
aidha ripoti hiyo iliendelea kueleza kuwa hivi sasa nchi za afrika kila mwaka zinapoteza wastani wa dola za marekani bilioni kutokana na rushwa wizi ukwepaji kodi na uporaji wa rasilimali
hivyo basi katika mwaka tumeendelea kuchukua hatua za kudhibiti vitendo hivyo
tumepitisha sheria ya kulinda na kusimamia rasilimali zetu ili ziweze kuinufaisha nchi yetu
ni wazi kuwa hatua hii huenda haikuwafurahisha baadhi ya watu lakini ilitulazimu tuichukue ili kuleta maendeleo ya kiuchumi kwa nchi yetu
sambamba na hilo tumeendelea kuziba mianya ya ukwepaji kodi na hivyo kuweza kuongeza ukusanyaji mapato
mathalan katika kipindi cha mwezi julai hadi desemba tulifanikiwa kukusanya kodi kiasi cha shilingi trilioni 
 sawa ongezeko la asilimia 
 ukilinganisha na mapato ya kipindi kama hicho mwaka 
lakini kubwa zaidi ni kwamba mwezi desemba mapato ya kodi yaliyokusanywa ni shilingi trilioni 
kiwango hiki ni kikubwa zaidi kuwahi kukusanywa hapa nchini
kutokana na hatua tunazozichukua uchumi wetu umeendelea kuimarika
katika nusu ya kwanza ya mwaka uchumi ulikua kwa asilimia 
 na hivyo kuifanya nchi yetu kuongoza katika ukanda wetu wa afrika mashariki lakini pia kuwa miongoni mwa nchi tano ambazo uchumi wake unakua kwa kasi kubwa barani afrika
tulifanikiwa pia kudhibiti mfumko wa bei ambapo mwezi desemba ulifikia asilimia 
kwa ujumla wastani wa mfumko wa bei nchini mwaka jana ulikuwa chini ya asilimia 
 kiwango ambacho ni cha chini ukilinganisha na nchi nyingi za afrika
akiba ya fedha za kigeni nayo imeongezeka na tumeweza kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo pamoja na kuboresha huduma za jamii hususan zile zenye kuwagusa wananchi wengi kama vile afya elimu na maji
na hii bila shaka ndio moja ya sababu iliyoifanya nchi yetu itajwe kuongoza kwa uchumi shirikishi kwa nchi za kusini mwa bara la afrika
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa mashirika na taasisi za kamataifa mbali na kushughulikia matatizo ya rushwa wizi ukwepaji kodi n
tumeendelea kushughulikia changamoto nyingine zilizokuwa zikikwamisha maendeleo ya nchi yetu
kama mnavyofahamu ukiachilia mbali vitendo vya rushwa pamoja na wizi na ubadhirifu wa rasilimali changamoto nyingine kubwa inayokabili bara la afrika ni tatizo la kukosekana kwa miundombinu imara ya usafiri na nishati ya umeme
mathalan kwa mujibu wa ripoti ya maendeleo ya afrika africa progress report ya mwaka watu zaidi ya milioni ambao ni takriban nusu ya watu wote wa bara la afrika hawatumii umeme
takwimu pia zinaonesha kuwa nchi za kusini mwa bara la afrika zote kwa pamoja ukiondoa afrika kusini zinatumia umeme kidogo ukilinganisha na nchi ya hispania
aidha matatizo haya ya umeme yanachangia kushusha kwa asilimia 
 pato la afrika
lakini ukiachilia mbali umeme gharama za usafirishaji barani afrika ni kubwa ukilinganisha na mabara mengine kutokana na ama kukosekana au udhaifu wa miundombinu ya usafiri
mambo haya yote kwa pamoja ndio yanasababisha mchango wa bara la afrika kibiashara na uwekezaji duniani kuwa mdogo sana
kwa kutambua hilo tumeendelea kuchukua hatua za kuimarisha miundombinu ya usafiri pamoja na upatikanaji wa umeme
sehemu kubwa ya nchi hivi sasa imeunganishwa kwa barabara na nyingine zinaendelea kujengwa
aidha mwaka tumeanza ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa standard gauge kutoka hapa dar es salaam kwenda mikoa ya mwanza na kigoma
reli hii baadaye itaungana na reli za kwenda nchi za burundi na rwanda
ujenzi wa kipande cha dar es salaam hadi dodoma chenye urefu wa kilometa tayari umeanza na utagharimu kiasi cha shilingi trilioni 
 zote zitatolewa na serikali yetu
aidha hivi karibuni wakati wa ziara ya rais kagame wa rwanda tumekubaliana kuanza ujenzi wa kipande cha kutoka isaka kwenda kigali nchini rwanda
sambamba na hayo tunaendelea na upanuzi wa viwanja vya ndege vikubwa vya dar es salaam zanzibar kilimanjaro pamoja na vingine takriban katika mikoa mbalimbali lengo likiwa kukuza sekta yetu ya utalii
vilevile tunafanya upanuzi mkubwa na kuboresha utendaji wa bandari zetu kuu za dar es salaam na mtwara kwa gharama ya takriban shilingi trilioni 
tunatekeleza miradi hii kwa vile takriban asilimia ya shehena ya mizigo inayokuja hapa nchini upitia kwenye bandari hizi
aidha bandari ya dar es salaam inategemewa na nchi nyingine majirani
tunaiboresha pia bandari ya tanga hususan baada ya nchi yetu pamoja na uganda kuingia makubaliano ya kutekeleza mradi mkubwa wa bomba la mafuta kutoka hoima nchini uganda hadi bandari ya tanga
ujenzi wa bomba hilo lenye urefu wa kilometa utaanza mwaka huu ambapo kama mtakavyokumbuka mwaka jana mimi na rais museveni wa uganda tuliuwekea jiwe la msingi
kuhusu umeme tunaendelea na utekelezaji wa miradi mikubwa ya kuzalisha kusafirisha na kusambaza umeme
mwaka tumeanza awamu ya tatu ya kupeleka umeme vijiji ambapo tunatarajia kufikisha umeme kwenye vijiji 
lengo letu ni kwamba ifikapo mwaka wa fedha vijiji vyote nchini viwe vimefikiwa na miudombinu ya umeme
tunatekeleza pia miradi mikubwa ya kuzalisha umeme hususan kwa kutumia gesi yetu asilia
aidha mwaka huu tunatarajia kuanza utekelezaji wa mradi mkubwa wa kuzalisha umeme wa kutumia maji wa stiglier s gorge ambao utazalisha megawati 
tunataka ikifika mwaka nchi yetu angalau iwe megawati kutoka megawati za sasa
nafahamu kumekuwa na maneno maneno kuhusu mradi wetu wa stiglier s gorge ukihusishwa na uharibifu wa mazingira katika hifadhi ya taifa ya ruaha
ukweli ni kwamba hakutakuwa na uharibifu wowote
tumefanya tathmini ya kina ya mazingira na tumeweka mikakati ya kudhibiti uharibifu
zaidi ya hapo mradi huu utatekelezwa katika eneo dogo sana
ni chini ya asilimia ya eneo zima la hifadhi ya ruaha
hivyo hakuna uwezekano wowote wa kuathiri mazingira ya eneo hilo
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa mashirika na taasisi za kamataifa kuhusu azma yetu ya kujenga viwanda ninyi waheshimiwa mabalozi mnafahamu vizuri kuwa hakuna nchi duniani kote imewahi kupata maendeleo ya kiuchumi bila kutegemea viwanda
mnafahamu pia kuwa sekta ya viwanda ni muhimu katika kupiga vita umaskini na tatizo la ajira
hivyo basi mwaka tumeendelea na jitihada za kujenga uchumi wa viwanda nchini
na napenda kuwaarifu kwamba katika kipindi cha miaka miwili iliyopita takriban viwanda vimejengwa
na vingine vingi vinaendelea kujengwa
naishukuru sekta binafsi ya hapa nchini na kutoka nje kwa namna ilivyoitikia vizuri wito wa serikali yetu wa kujenga viwanda
nafahamu kuwa wapo baadhi ya watu ambao wanaeneza uzushi kuwa sisi hatupendi sekta binafsi
hiyo sio kweli hata kidogo
tunaipenda sekta binafsi na tunathamini na kutambua mchango wao
na tunafahamu vizuri kuwa katika dunia ya sasa sekta binafsi ni mhimili muhimu katika kujenga uchumi
kwa sababu hiyo tutaendelea kushirikiana na sekta binafsi ya hapa nchini na ile ya nje
tutaendelea pia kushughulikia vikwazo mbalimbali vinavyoikabili sekta hii ikiwa ni pamoja na kurekebisha sera na sheria zetu pale inapobidi kuongeza vivutio vya uwekezaji na biashara kushughulikia matatizo ya urasimu rushwa utitiri wa kodi n
hivyo basi nahimiza sekta binafsi kuendelea kuwekeza hapa nchini
na niwaombe waheshimiwa mabalozi nanyi wahimizeni wafanyabishara kutoka nchi zenu kuja kuwekeza hapa nchini
nchi yetu ina fursa nyingi za uwekezaji
ukiachilia mbali sekta ya viwanda tuna fursa kwenye sekta za kilimo mifugo uvuvi utalii ujenzi wa miundombinu huduma n
aidha nchi yetu ina soko kubwa
tunapakana na nchi takriban lakini pia sisi ni wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki na halikadhalika jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika ambazo kwa pamoja zina idadi ya watu wapatao milioni 
hili ni soko kubwa kwa mwekezaji yeyote
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa mashirika na taasisi za kamataifa kimataifa mwaka nchi yetu imeendelea kushiriki kikamilifu kwenye masuala mbalimbali katika ngazi ya kikanda bara na duniani kwa ujumla
kama mjuavyo msingi mkuu wa sera yetu ya mambo ya nje ni kuimarisha ujirani mwema ushirikiano wa kikanda na kimataifa
hivyo tumeendelea kutekeleza sera hiyo
mimi pamoja na viongozi wenzangu tumefanya ziara na kushiriki kwenye mikutano mbalimbali ya kimataifa
binafsi mwaka jana nilihudhuria mkutano wa umoja wa afrika na kutembelea nchi ya uganda
aidha tulipata bahati ya kutembelewa na viongozi kadhaa wa nchi na taasisi za kimataifa ikiwa ni pamoja na waziri mkuu wa ethiopia hailemariam dessalegn rais wa afrika kusini jacob zuma rais wa uganda yoweri museveni makamu wa rais wa benki ya dunia kanda ya afrika dkt
makhtar diop rais wa benki ya dunia dkt
jim yong kim na naibu mkurugenzi mtendaji wa shirika la fedha la kimataifa imf mhe
tao zang pamoja na viongozi wengine wengi
wakati wa ziara hizo tuliweza kufikia makubaliano mbalimbali yenye lengo la kuimarisha ushirikiano hususan kwenye nyanja za kiuchumi
mwaka jana pia tumeendelea kushirikiana na nchi pamoja na taasisi nyingine za kimataifa katika kushughulikia changamoto mbalimbali zinazokabili kanda bara na dunia yetu kwa ujumla
na moja ya changamoto hizo ni suala la migogoro
kama mnavyofahamu tangu imepata uhuru mwaka nchi yetu imekuwa mstari wa mbele katika kutafuta amani barani afrika na duniani
tumeshiriki na tunaendelea kushiriki katika harakati za usuluhishi wa migogoro ya burundi drc n
tunafarijika kuona kuwa amani nchini burundi inaendelea kuimarika na tunaendelea kuwahimiza wahusika kwenye migogoro nchini drc sudan kusini n
kumaliza tofauti walizonazo ili kuweza kurejesha amani kwenye nchi zao
mbali na ushiriki wetu katika usuluhishi wa migogoro nchi yetu hivi sasa ina vikosi kwenye misheni za kulinda amani nchini drc jamhuri ya afrika ya kati lebanon sudan na sudan kusini
nitumie fursa hii kuzishukuru nchi na taasisi za kimataifa zilizotutumia salamu za rambirambi na pole kufuatia tukio lililotokea tarehe desemba la kuuawa kwa askari wetu na wengine kujeruhiwa wakati wakiwa katika jukumu la kulinda amani nchini drc
tukio hili kwa hakika liliacha majonzi na simanzi kubwa kwa watanzania
hata hivyo napenda niseme kuwa kama taifa halijatukatisha tamaa wala kutuyumbisha
tutaendelea kushiriki katika harakati za kutafuta amani mahali popote duniani na tutaendelea kushiriki kwenye misheni za kulinda amani
tunaushukuru umoja wa mataifa kwa kuunda timu kuchunguza chanzo cha tukio la tarehe desemba 
tunaihimiza timu iliyoundwa kukamilisha mapema uchunguzi wake ili chanzo kijulikane wahusika wafahamike na hatimaye sheria ifuate mkondo wake
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa mashirika na taasisi za kamataifa katika mwaka huu wa tanzania itaendelea kutekeleza mpango wake wa maendeleo wa miaka mitano
tutazidisha mapambano dhidi ya rushwa na ubadhirifu
tutaendelea kuimarisha miundombinu ya kiuchumi hususan ya usafiri na nishati ya umeme
tutaboresha huduma mbalimbali za kijamii hususan elimu afya maji
sambamba na hayo tutaendelea kushiriki kwenye masuala mbalimbali ya kimataifa
tutakuwa wanachama waaminifu wa taasisi za kikanda katika bara na kimataifa ambazo sisi ni wanachama
tutaendelea kushiriki kwenye usuluhishi wa migogoro na vikosi vyetu vitandelea kushiriki kwenye misheni za kulinda amani
vilevile tutaendelea kutekeleza mipango na malengo mbalimbali ya kikanda kibara na kidunia ikiwemo ajenda ya umoja wa afrika ya na ajenda ya umoja wa mataifa ya malengo endelevu ya 
na moja ya malengo ya dunia tuliyopanga kutekeleza ni kuhakikisha kuwa ifikapo mwaka tuwe tumezuia maambukizi mapya ya virusi vya ukimwi vvu
na katika kufikia azma hii tumeanzisha mfuko wa udhamini wa ukimwi ambapo tumelenga kukusanya kiasi cha shilingi trilioni katika kipindi cha miaka mitano ijayo
hivyo basi tunawaomba mtuunge mkono
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa mashirika na taasisi za kamataifa nafahamu katika hafla kama hii hotuba huwa haziwi ndefu
lakini leo nimeeleza mengi
nimefanya hivyo kwa kuwa kama nilivyosema awali hii huenda itakuwa mara ya mwisho kwa sherehe hizi kufanyika hapa dar es salaam
mwakani ni dodoma
na kwa sababu hiyo kabla sijahitimisha hotuba yangu naomba mniruhusu nieleze masuala matatu ya mwisho
suala la kwanza muda mfupi uliopita nimeeleza kuwa tanzania itaendelea kushiriki kwenye misheni za kulinda amani
na napenda kusisitiza tena kuwa tutaendelea kushiriki kwenye misheni hizo
hata hivyo wakati nikisisitiza hilo napenda kueleza masikitiko yetu kuhusu uamuzi wa umoja wa mataifa kuanza kutekeleza sera ya kupunguza gharama kwenye misheni za kulinda amani
ni kweli uendeshaji wa misheni za kulinda amani ni gharama kubwa
lakini ni ukweli pia usiopingika kuwa hakuna gharama inayozidi uhai wa watu na umuhimu wa amani
tanzania tunauona uamuzi huu wa kupunguza gharama utadhoofisha jitihada za kutafuta amani kwenye maeneo yenye migogoro na kuhatarisha maisha ya walinda amani pamoja na raia wasio na hatia wanaoishi kwenye maeneo yenye migogoro
hivyo basi tunauomba umoja wa mataifa pamoja na nchi tano wanachama wa kudumu wa umoja wa mataifa kutafakari upya uamuzi huo
suala la pili ni kuhusu uamuzi wetu wa hivi karibuni wa kujitoa kwenye mpango wa majaribio wa kutafuta suluhu ya kudumu ya tatizo la wakimbizi comprehensive refugee response framework crrf
kwanza kabisa napenda kueleza kuwa nchi yetu tangu imepata uhuru mwaka imekuwa ni miongoni mwa nchi zenye kupokea wakimbizi wengi
mpaka sasa tunaendelea kuwapokea na bila shaka tutaendelea kuwapokea lakini wale tu wenye kustahili na kwa kuzingatia sheria za kimataifa
nchi yetu pia imeweka historia duniani kwa kuwa ya kwanza kutoa uraia kwa wakimbizi wapatao kwa wakati mmoja
hakuna nchi imewahi kufanya hivyo
hata hivyo kutokana na sababu za usalama tumelazimika kujitoa kwenye mpango wa crrf ambao pamoja na masuala mengine unaelekeza kutolewa kwa ardhi kwa ajili ya wakimbizi kuwaruhusu kutembea mahali popote na kutoa vibali vya ajira
tumeamua kujitoa kwa sababu tunadhani kuwa katika kipindi hiki cha sasa ambacho dunia inakabiliwa na changamoto za usalama ikiwemo ugaidi kushamiri kwa biashara ya binadamu na makosa mengine ya kimataifa utekelezaji wa mpango huu unaweza kuleta madhara makubwa ya kiusalama kwa nchi yetu
lakini mbali na hilo tumesita kuendelea na mpango huu kutokana na uzoefu tulioupata wakati tulipotoa uraia kwa wakimbizi 
wakati tunatoa uraia jumuiya ya kimataifa iliahidi ingetoa fedha za kuwapatia makazi na masuala mengine muhimu
lakini mpaka sasa hakuna fedha iliyotolewa na badala yake tumeanza kushawishiwa kukopa fedha za kuwahudumia wakimbizi
hali hii imetukatisha tamaa na tunaona itakuwa ni kuibebesha mzigo mkubwa serikali yetu
hivyo basi tunaiomba jumuiya ya kimataifa ituelewe
suala la tatu na la mwisho ni kuhusu taarifa za kukamatwa kwa meli zenye kupeperusha bendera ya tanzania ambazo zimejihusisha kwenye matukio ya uhalifu
taarifa hizi kwa hakika zimetusikitisha sana sisi kama taifa kwa sababu zinachafua jina na sifa nzuri ya nchi yetu
hata hivyo ningependa kufafanua kuwa kimsingi meli hizo si za kwetu zimesajiliwa tu hapa tanzania
kama mnavyofahamu usajili wa meli za nje ni jambo la kawaida na linafanywa na nchi mbalimbali duniani
hata hivyo kutokana na matatizo yaliyojitokeza serikali imeamua kuchukua hatua
tumesitisha usajili wa meli zote zilizosajiliwa hapa nchini zenye kupeperusha bendera yetu na tumeanza kufanya uchunguzi wa kina kuthibitisha uhalali wa shughuli zao
zile zitakazobainika kukiuka sheria na taratibu tutazifutia usajili
sambamba na hilo tumesitisha usajili wa meli mpya kutoka nje mpaka pale itakapotangazwa tena
tumechukua hatua hizo ili nchi yetu isitumike kuwa kichaka cha kujificha wahalifu
waheshimiwa mabalozi wawakilishi wa mashirika na taasisi za kamataifa napenda kuhitimisha hotuba yangu kwa kurudia tena kuwashukuru kwa kuhudhuria hafla hii
aidha nawashukuru kwa namna ambavyo nchi zenu na mashirika mnayowakilisha yanavyoshirikiana vizuri na nchi yetu katika nyanja mbalimbali kiuchumi kisiasa kijamii kiulinzi na usalama n
mchango wenu ni mkubwa sana
bila ninyi huenda mambo mengi tuliyotekeleza mwaka jana yasingewezekana
hivyo basi tunawashukuru sana na kupitia kwenu tunaendelea kuziomba nchi na taasisi mnazoziwakilisha ziendelee kutuunga mkono
kwa upande wetu tutazidi kuimarisha uhusiano wetu na nchi mashirika na taasisi zenu
baada ya kusema hayo napenda kurudia tena kuwatakia heri ya mwaka mpya 
uwe mwaka wa amani na mafanikio
ahsanteni kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mgeni rasmi maadhimisho ya siku ya sheria dar es salaam tarehe februari mheshimiwa prof
ibrahim juma jaji mkuu wa tanzania mhe
tulia akson mwansasu mb spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa omar othman makungu jaji mkuu wa zanzibar mheshimiwa prof
palamagamba kabudi mb waziri wa sheria na katiba waheshimiwa mawaziri na manaibu waziri mliopo mheshimiwa balozi john kijazi katibu mkuu kiongozi mhe
paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam makatibu wakuu na naibu makatibu mliopo mheshimiwa mwanasheria mkuu wa serikali waheshimiwa majaji wakuu wastaafu waheshimiwa majaji wa mahakama ya rufaa mheshimiwa jaji kiongozi waheshimiwa majaji wa mahakama kuu mheshimiwa msajili mkuu na mtendaji mkuu wa mahakama naibu rais wa chama cha wanasheria tanzania bara mkurugenzi wa mashtaka waheshimiwa viongozi wa vyombo vya ulinzi na usalama waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa mashirika ya kimataifa waheshimiwa wageni wetu kutoka guatemala waheshimiwa wasajili mahakimu na mawakili waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo wageni waalikwa mabibi na mabwana awali ya yote napenda na mimi niungane na walionitangulia katika kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutupa uhai na kutuwezesha kukutana hapa leo
tulikutana mara ya mwisho kwenye sherehe kama hizi mwaka jana nakumbuka ilikuwa tarehe februari
naamini kuna wenzetu tulikuwa nao mwaka jana lakini leo hatunao
hatuna budi kuwakumbuka wote waliotutoka
hivi karibuni tumeondokewa na mwanafamilia mwenzetu jaji mstaafu wa mahakama ya rufaa mheshimiwa robert kisanga
wakati wa uhai wake jaji kisanga alitoa mchango mkubwa kwa mahakama na taifa kwa ujumla
hivyo basi tunawaombea wote waliotutoka wapumzike mahali pema peponi
amina
napenda pia kutumia fursa hii kuushukuru uongozi wa mahakama chini ya mheshimiwa prof
ibrahim juma jaji mkuu wa tanzania kwa kunialika kwenye maadhimisho ya siku ya sheria nchini
hii ni mara yangu ya tatu kushiriki kwenye siku ya sheria tangu nimechaguliwa kuwa rais wa nchi yetu
nimefurahi kuona kuwa miongoni mwetu leo tunaye pia naibu spika wa bunge mheshimiwa tulia akson
huu ni uthibitisho tosha kuwa mihimili yetu mitatu ya dola ina mahusiano mazuri na inafanya kazi kwa ushirikiano mkubwa
sisi sote ni kitu kimoja
lengo letu ni moja kuleta maendeleo kwa nchi yetu
lakini zaidi ya hapo kama mheshimiwa jaji mkuu alivyosema sisi sote ni wadau muhimu wa siku hii ya sheria
bunge ndilo lenye kutunga sheria mahakama inazitafsiri na sisi serikali utawala ndio wenye jukumu la kusimamia utekelezaji wake
hivyo basi nakushukuru tena mheshimiwa jaji mkuu kwa kutualika kushiriki katika siku hii muhimu
mheshimiwa jaji mkuu waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana ni wazi kuwa maadhimisho ya siku ya sheria ni muhimu sana
ni muhimu kwanza kabisa kwa sababu ya umuhimu wenyewe wa sheria
hivi punde tu mheshimiwa jaji mkuu ameeleza kuwa sheria ni muhimu katika kudumisha amani na pia kuleta maendeleo kwa wananchi na nchi kwa ujumla
lakini zaidi ya hapo sheria ni muhimu katika kutoa haki
na kama mjuavyo haki ni hitaji kubwa katika jamii
nikinukuu usemi mmoja wa kiingereza unasema justice is the great interest of man on earth
hivyo basi kwa kuadhimisha siku hii ya sheria maana yake ni kwamba nchi yetu inatambua umuhimu wa sheria katika kusimamia haki kudumisha amani na kuleta maendeleo katika nchi
lakini ukiachilia hilo la umuhimu wa sheria maadhimisho haya ya siku ya sheria ni muhimu kwa vile yanatoa fursa kwa vyombo vinavyohusika na masuala ya sheria na utoaji haki yaani mahakama mwanasheria mkuu wa serikali jeshi la polisi magereza takukuru mwendesha mashtaka wa serikali mawakili n
kukutana na kufanya tafakuri ya masuala mbalimbali wanajadili mapungufu na mafanikio waliyopata katika kipindi cha mwaka mmoja uliopita na kupanga mikakati ya mwaka mpya ikiwemo kurekebisha mapungufu yaliyojitokeza pamoja na kuboresha au kuimarisha mafanikio yaliyokwishapatikana
napenda kutumia fursa hii kuvipongeza vyombo vyote vinavyohusika na masuala ya sheria na haki nchini kwa kazi kubwa na nzuri ya kusimamia sheria na kutoa haki kwa kipindi cha mwaka mmoja uliopita
na kwa namna ya pekee kabisa naipongeza mahakama ya tanzania kwa kazi kubwa na nzuri iliyofanya ya kutoa haki
kama sote tujuavyo mahakama ndio chombo pekee cha kutoa haki nchini
mheshimiwa jaji mkuu ameeleza kuwa katika mwaka uliopita mahakama iliweza kupunguza kwa kiwango kikubwa mlundikano wa kesi au mashauri hususan katika mahakama za mwanzo wilaya na hakimu mkazi
mathalan mahakama za mwanzo hadi kufikia mwezi desemba mwaka jana zilibakiwa na mashauri yaliyozidi umri wa miezi kipindi ambacho kinatafsiriwa na mahakama kuwa mlundikano
na kwa kuzingatia kuwa zaidi ya asilimia ya mashauri yote ya mahakama yanafunguliwa kwenye ngazi ya mahakama za mwanzo ni wazi kuwa haya ni mafanikio makubwa
lakini nafahamu bila ya kupata ushirikiano kutoka vyombo vingine mahakama peke yake isingeweza kupata mafanikio haya
hivyo basi navipongeza vyombo vilivyofanikisha kupatikana kwa mafanikio haya
hongereni sana
mheshimiwa jaji mkuu pamoja na viongozi wa vyombo vingine vya kusimamia sheria na haki licha ya mafanikio mliyopata mwaka jana pamoja na pongezi nilizozitoa kwenu hivi punde jambo moja lipo dhahiri usimamizi wa sheria na mfumo wa utoaji wa haki nchini bado unakabiliwa na matatizo mengi
na moja ya matatizo hayo ni kupungua kwa uadilifu kwa watumishi wachache wa vyombo vyetu vyenye dhamana ya kusimamia sheria na kutoa haki
nasema ni wachache kwa vile nafahamu kuwa watumishi wengi wa vyombo hivi ni wazuri na waadilifu
lakini hawa wachache hatupaswi kuwaacha kwa kuwa matendo yao yanavichafua sana vyombo vyetu
hawa ndio wanaowadai rushwa na kuwabambikiza kesi wananchi wanachelewesha upelelezi na kuharibu ushahidi na pia ndio wenye tabia ya kutoa hukumu za upendeleo au kuchelewa kuandika hukumu
naipongeza tume ya utumishi wa mahakama ambayo ipo chini ya jaji mkuu kwa kuwachukulia hatua za kinidhamu ikiwemo kuwafukuza au kuwastaafisha watumishi wa mahakama wapatao ambao walibainika kuhusika na vitendo vya rushwa na kukiuka maadili
nafahamu miongoni mwa waliostaafishwa wapo mahakimu wakiwemo ambao wamefukuzwa kazi
awali mahakimu hawa wote walishinda kesi mahakamani lakini baadaye tume iliamua kuwastaafisha
mbali na mahakimu watumishi wengine wa mahakama nao walifukuzwa kazi
hongera sana jaji mkuu
tume imetekeleza kwa vitendo kauli aliyowahi kutoa baba wa taifa mwalimu nyerere nanukuu kazi ya ujaji au uhakimu inahitaji uadilifu wa hali ya juu
kama jaji au hakimu sio mwaminifu au mwadilifu kazi hiyo haimfai akatafute kazi nyingine mwisho wa kunukuu
narudia tena kukupongeza mheshimiwa jaji mkuu na nakusihi kuendelea kuwachukulia hatua kali watumishi wa mahakama wasio waadilifu ikiwemo kulifuatilia kwa karibu suala la baadhi ya watumishi wa mahakama kuomba vibali vya kwenda likizo nje ya nchi kila mwaka
suala hili halitoi picha nzuri kwa mahakama
utafiti uliofanywa na taasisi isiyo ya serikali ya twaweza hivi karibuni umebaini kuwa rushwa nchini imepungua kwa asilimia ukilinganisha na miaka iliyopita
hata hivyo jeshi la polisi na mahakama bado mnaongoza kwa vitendo vya rushwa
utafiti huu haupaswi kupuuzwa
hivyo basi nakuomba mheshimiwa jaji mkuu kuendelea kuzidisha mapambano dhidi ya rushwa
aidha navihimiza vyombo vingine polisi takukuru magereza ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali mwendesha mashtaka n
k navyo kuiga mfano ulioanza kuoneshwa na mahakama katika kupiga vita rushwa pamoja na vitendo vingine vya ukiukwaji wa maadili
mbali na suala la uadilifu tatizo la ucheleweshaji wa kesi bado lipo ama katika kufanya upelelezi kusikiliza au katika kutoa maamuzi
jaji mkuu ameeleza jitihada zinazofanywa na mahakama kutatua tatizo la mlundikano wa kesi na nimempongeza
lakini tatizo bado lipo
yeye mwenyewe ameeleza kuwa kufikia mwezi desemba mahakama za wilaya na hakimu mkazi zilikuwa na jumla ya mashauri ambayo zina umri zaidi ya mwaka mmoja
na amekiri pia kuwa kwenye mahakama kuu na mahakama kuna mlundikano mkubwa zaidi
ni kweli kuwa baadhi ya kesi zinachelewa kwa sababu zinazoelezeka lakini nyingine hazina sababu za msingi
unaweza kukuta ushahidi wote upo lakini utasikia upelelezi bado unaendelea au kunakuwa na kusuasua kwenye kusikiliza au kutoa maamuzi ya kesi husika
pale ikulu huwa napokea malalamiko mengi ya wananchi kuhusu ucheleweshaji wa kesi kwa vile wanadhani naweza kuingilia kati
lakini huwa nawajibu sina mamlaka hayo
sana sana tu huwa nawashauri waendelee kufuatilia mahakamani
lakini hata ninyi wenyewe mmeona hivi karibuni baada ya mkuu wa mkoa wa dar es salaam kuanza kuwasikiliza wananchi wenye madai mbalimbali idadi kubwa ya watu imejitokeza
hii inadhihirisha kuwa bado tuna matatizo makubwa kwenye mfumo wetu wa utoaji haki
hivyo basi niviombe vyombo husika kuliwekea mkakati maalum suala hili la ucheleweshaji wa kesi ikiwa ni pamoja na kupanga mikakati ya kuwabaini na kuwashughulikia wanaozichelewesha kwa uzembe au kutaka kujipatia rushwa
nasema hivyo kwa sababu ucheleweshaji wa kesi una athari nyingi kuanzia kwa mtu mmoja mmoja kwenye jamii na nchi kwa ujumla
ninyi wanasheria mna msemo wenu haki iliyocheleweshwa ni sawa na haki iliyonyimwa
lakini mbali na kunyima haki ucheleweshaji wa kesi umechangia kuvuruga amani na utulivu kwenye baadhi ya maeneo na kusababisha watu kupoteza maisha au kupata majeraha ya kudumu
vilevile kuna athari nyingi za kiuchumi
mathalan kwa taarifa nilizonazo ni kwamba kuna kesi zenye kuhusiana na masuala ya kodi zilizofunguliwa kwenye baraza la kodi tax appeals board na baraza la usuluhishi wa kodi tax appeals tribunal
kesi hizi ambazo zimefunguliwa kati ya mwaka hadi zina thamani ya shilingi bilioni 
 na dola za marekani milioni 
endapo kesi hizi zingetolewa uamuzi huenda baadhi yake serikali ingeshinda na kupata fedha kwa ajili ya kutekeleza shughuli mbalimbali za maendeleo
lakini mbali na kuiokosesha serikali mapato ucheleweshaji wa kesi umefanya baadhi ya makampuni zikiwemo benki kufilisika
na hii ni moja ya sababu zinazofanya riba za mikopo ya benki zetu kuwa juu
wenye benki wana hofu kuwa wakikopesha inawezekana mkopo usirudishwe na hata aliyeshindwa kurejesha mkopo akishitakiwa huenda ikachukua muda mrefu hukumu kutolewa
badala yake wanaamua kupandisha riba ili mtu mmoja akishindwa kurejesha mkopo aweze kufidiwa na mwenzie
mheshimiwa jaji mkuu wageni waalikwa mabibi na mabwana nafahamu kuwa matatizo niliyoeleza sio mageni
sote tunayafahamu na mara kwa mara tumekuwa tukiyajadili
mimi mwenyewe niliyazungumza mwaka juzi kwenye sherehe kama hizi mwaka jana nikayazungumza tena na leo nimeyarudia
nimefanya hivyo kwa makusudi kabisa
lengo langu nilitaka tukumbushane ili kwa pamoja tuyatafutie majibu yake
kuna hadithi inayomhusu mwanasayansi mmoja maarufu duniani dkt
albert einstein
siku moja alikuwa akisimamia mtihani wa fizikia kwenye darasa lake
mmoja wa wanafunzi akamuuliza dkt
einstein mtihani huu mbona kama wa mwaka jana dkt
einstein akamjibu ndio ni kama wa mwaka jana lakini mwaka huu natarajia kuwa majibu yatakuwa tofauti
hivyo basi na mimi nimeamua kuzungumzia tena mapungufu haya ili tuendelee kuyatafutia ufumbuzi wake ikiwezekana majibu mapya kulingana na dunia ya sasa
na kwa sababu hiyo nimefurahi sana kusikia kuwa kaulimbiu ya maadhimisho ya siku ya sheria mwaka huu inasema matumizi ya tehama katika utoaji haki kwa wakati na kwa kuzingatia maadili
kaulimbiu hii ni nzuri sana
jaji mkuu naibu mwanasheria mkuu wa serikali pamoja na makamu rais wa chama cha wanasheria wameeleza vizuri na kwa kirefu suala la tehama
lakini na mimi niseme tu kwa ufupi kwamba tehama ina nafasi kubwa katika kushughulikia matatizo mengi yanayokabili mfumo wa usimamizi wa sheria na utoaji haki nchini
tehama itaongeza kasi ya utoaji haki mathalan kupitia video conference itadhibiti uzembe na vitendo vya ukiukwaji wa maadili kwa watumishi ikiwemo majalada kupotea na vitendo vya rushwa
aidha tehama itapunguza gharama za uendeshaji mahakama na kuimarisha ukusanyaji wa mapato
hivyo basi nawapongeza mahakama kwa kaulimbiu hii na kwa kuanza kufanya kazi kwa njia ya tehama
endeleeni hivyo hivyo
na sisi serikali tutaendelea kuwaunga mkono
mbali na matumizi ya tehama mahakama na vyombo vingine havina budi kutekeleza mikakati mingine ya kushughulikia mapungufu yaliyopo kwenye mfumo wetu wa sheria na utoaji haki
mathalan mwaka jana serikali ilipitisha sheria kuhusu msaada wa kisheria legal aid act ili kuwasaidia wananchi kupata msaada wa kisheria na hatimaye kurahisisha shughuli za utoaji haki
lakini jambo la kusikitisha ni kwamba mpaka sasa kanuni za sheria hiyo bado hazijakamilika
na ni miezi takriban tisa sasa imepita
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuagiza vyombo husika hususan wizara ya sheria na katiba pamoja na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kuhakikisha kuwa ndani ya mwezi mmoja ujao kanuni hizo ziwe tayari zimekamilika
sambamba na hayo ni vizuri kama mahakama itaendelea kuhimiza utaratibu wa kuwa na mahakama za kuhama hama mobile courts
wakati nikiwa waziri wa mifugo na uvuvi nilishuhudia ufanisi wa mahakama za kuhama hama
endeleeni pia kuhimiza usuluhishi
usuluhishi utapunguza sio tu mlundikano wa kesi bali pia idadi ya wafungwa kwenye magereza yetu
wakati wa sherehe za uhuru mwaka jana nilieleza kuwa nchi yetu ilikuwa na takriban wafungwa takriban 
wafungwa wanaigharimu serikali fedha nyingi
mathalan katika kipindi cha miaka minne iliyopita serikali ilitenga kiasi cha takriban shilingi bilioni kwa ajili ya kuwatunza na kuhudumia wafungwa
mwaka wa fedha zilitengwa shilingi bilioni 
 mwaka shilingi bilioni 
 mwaka shilingi bilioni 
 na mwaka huu wa fedha shilingi bilioni 
hiki ni kiasi kikubwa ambacho kingeweza kutumika katika kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo
hivyo basi nadhani sasa wakati umefika wa kuanza kuweka msisitizo katika adhabu mbadala hususan kwa makosa madogo madogo
najua sheria zipo kinachohitajika ni kuweka utaratibu na mikakati ya kuzisimamia
sambamba na hilo jeshi la magereza hamna budi kuweka mikakati itakayowezesha kujitegemea kwa kuwatumia vizuri wafungwa
hii pia itawasaidia wafungwa kuweza kujitegemea pindi wakimaliza vifungo vyao
hivi majuzi nilitoa msamaha kwa wafungwa lakini nimesikitika kusikia kuwa baadhi yao tayari wamekamatwa kwa uhalifu
hii inaonesha kuwa wakiwa jela wafungwa hawapati mafunzo ya kutosha
hivyo ipo haja kwa magereza kuangalia upya mafunzo inayotoa kwa wafungwa
tunataka mtu akifungwa wakati akitoka awe amebadilika na kuwa mtu mwema
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana katika hotuba yake mheshimiwa jaji mkuu ameeleza baadhi ya changamoto zinazoikabili mahakama
ametaja uhaba wa vifaa na vitendea kazi uhaba wa miundombinu upungufu wa watumishi majaji maslahi n
serikali inafahamu changamoto hizi
na bila shaka mnatambua jitihada tunazozichukua katika kuzishughulikia
katika kipindi cha miaka miwili iliyopita serikali imetoa takriban shilingi bilioni ili kuiwezesha mahakama kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo ikiwemo ujenzi wa miundombinu ambayo hivi punde mheshimiwa jaji mkuu ameitaja
ujenzi wa mahakama kuu mbili kigoma na mara za hakimu mkazi na za wilaya 
naipongeza mahakama kwa kusimamia vizuri miradi hiyo
aidha nawapongeza kwa kuanza kutekeleza mpango wa kuhamia dodoma
nawaahidi kuwa mtakapokuwa tayari kuanza ujenzi dodoma serikali itawaunga mkono
nitumie fursa hii pia kuwashukuru washirika wetu mbalimbali wa maendeleo ambao tunashirikiana nao katika kuboresha mahakama zetu
benki ya dunia imekuwa ikifadhili miradi mingi ya mahakama
nimefurahi kuona mwakilishi wa dunia yupo hapa
tunawashukuru sana
endeleeni kutuunga mkono hususan katika masuala haya ya sheria na utoaji haki na halikadhalika katika mapambano dhidi ya rushwa
kuhusu changamoto ya uhaba wa watumishi majaji pamoja na maslahi yenu serikali imezichukua na itazifanyia kazi
tutasubiri kupokea mapendekezo yenu ya majaji wapya pamoja na maboresho ya maslahi yenu
lakini ningependa niseme kwamba katika kushughulikia changamoto hizi tutazingatia uwezo wa serikali
mheshimiwa mkuu waheshimiwa viongozi mliopo wageni waalikwa mabibi na mabwana nihitimishe hotuba yangu kwa kuushukuru tena uongozi wa mahakama kwa kunialika kwenye shughuli hii muhimu
aidha nawapongeza kwa kazi kubwa mnayoifanya
ombi langu kwenu shirikianeni na vyombo vingine katika kushughulikia mapungufu yaliyopo katika mfumo wetu wa kutoa haki na kusimamia sheria
kila mmoja wetu akatimize wajibu wake katika kuwatumikia watanzania
mungu ibariki siku ya sheria mungu ibariki mahakama ya tanzania mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye hafla ya uzinduzi wa pasipoti ya kielektroniki dar es salaam tarehe januari mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
ali mohammed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa balozi seif ali iddi makamu wa pili wa rais wa zanzibar mheshimiwa prof
ibrahim juma jaji mkuu wa tanzania mheshimiwa othman makungu jaji mkuu wa zanzibar mheshimiwa zubeir ali maulid spika wa baraza la wawakilishi zanzibar mheshimiwa tulia akson mwansasu naibu spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania waheshimiwa marais wastaafu wa serikali zetu mbili mzee mwinyi na mzee karume mheshimiwa mwigulu nchemba waziri wa mambo ya ndani ya nchi pamoja na mawaziri na manaibu mawaziri wengine mliopo mheshimiwa balozi john kijazi katibu mkuu kiongozi mheshimiwa abdulhamid yahya mzee katibu mkuu kiongozi wa serikali ya zanzibar mheshimiwa paul sherlock balozi wa ireland pamoja na mabalozi wengine mliopo mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam waheshimiwa wabunge mliopo mheshimiwa mstahiki meya wa jiji la dar es salaam waheshimiwa makatibu wakuu mliopo dkt
anna peter makakala kamishna mkuu wa uhamiaji waheshimiwa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama mliopo mwakilishi wa kampuni ya hdi global waheshimiwa viongozi wengine wa serikali mliopo waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo ndugu watumishi wa idara ya uhamiaji mliopo wageni wote waalikwa mabibi na mabwana kwanza kabisa naungana na walionitangulia kuzungumza katika kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutupa uhai na kutuwezesha kukutana hapa leo
aidha natoa shukrani zangu nyingi kwa mheshimiwa mwigulu nchemba waziri wa mambo ya ndani pamoja na kamishna mkuu wa uhamiaji dkt
makakala kwa kunialika katika tukio hili muhimu na la kihistoria kwa nchi yetu
ahsanteni sana
napenda pia hapa mwanzoni kabisa kuwapongeza watumishi wa idara ya uhamiaji kwa kazi mnazofanya
kwa hakika mnafanya kazi kubwa na nzuri
hivi punde kamishna mkuu wa uhamiaji ameeleza baadhi ya mafanikio mliyopata katika kipindi kifupi kilichopita
mmeanza kutumia mfumo wa ukusanyaji mapato kwa njia ya kielektroniki katika ofisi zenu za makao makuu zilizopo hapa dar es salaam na zanzibar
aidha mmeanza kutumia mfumo wa kuhakiki hati za vibali vya ukaazi e verification system na pia mmeitikia wito wa serikali wa kuhamia dodoma
hongereni sana idara ya uhamiaji kwa mafanikio hayo
ndugu wananchi wageni waalikwa mabibi na mabwana sio siri kuwa idara hii ya uhamiaji ni nyeti na muhimu katika nchi yoyote
ni muhimu kwanza katika suala la ulinzi na usalama lakini pia ni muhimu kwa maendeleo ya kiuchumi ya nchi
kamishna mkuu wa uhamiaji ameeleza baadhi ya majukumu ya idara yetu ya uhamiaji kwa mujibu wa sheria
na baadhi ya majukumu hayo ni i kutoa pasipoti na hati nyingine za kusafiria kwa raia wa tanzania ii kutoa hati za ukaazi kwa raia wa kigeni waliokidhi matakwa ya sheria na iii kuratibu maombi ya wageni wanaoomba uraia wa tanzania
haya ni majukumu makubwa ambayo yanadhihirisha unyeti na umuhimu wa idara hii
lakini pamoja na unyeti na umuhimu nilioueleza ni wazi kuwa katika miaka ya hivi karibuni idara hii ililegalega kiasi
ninyi nyote hapa ni mashahidi wa namna nchi yetu ilivyogeuka kuwa uchochoro wa wahamiaji haramu
kila siku vyombo vya habari vilikuwa vikiripoti
pasipoti zetu nazo zilikuwa zikigawiwa kiholela na wakati mwingine kuangukia kwa wahalifu wakiwemo wafanyabiashara wa dawa za kulevya
hii imeharibu sana taswira ya nchi yetu na hivyo kufanya baadhi ya watanzania kupata taabu kuingia kwenye baadhi ya nchi
wengine wamepewa pasipoti za tanzania huku wakimiliki pasipoti za nchi nyingine kinyume kabisa cha sheria ya nchi yetu
sambamba na hayo vibali vya ukaazi pamoja na uraia wa nchi yetu navyo vilitolewa bila kuzingatia taratibu
kuna raia wengi wa kigeni wamepata uraia bila kuwa na sifa stahiki na baadhi wameweza hadi kushika nyadhifa muhimu serikalini
wapo pia waliopewa vibali vya ukaazi kiujanjaujanja wengine hawana sifa yoyote
lakini zaidi ya hapo ukusanyaji wa mapato ya viza na vibali vya ukaazi nao ulikuwa hauridhishi
fedha nyingi zilikuwa zikipotea
haya ni baadhi ya mapungufu yaliyokuwepo katika idara hii ambayo yalifanya watu wengi waione kuwa imeshindwa kutekeleza majukumu yake ipasavyo
na hii ndio moja ya sababu zilizonisukuma mimi kufanya mabadiliko ya uongozi wa idara hii
nikamteua mwanamama dkt
makakala kuwa kamishna mkuu
nimemteua mwanamama kwa makusudi
kama mnavyofahamu akinamama ni waaminifu
na nashukuru hajaniangusha
ameanza vizuri
ameeleza hivi punde kuwa mwaka jana pekee idara ya uhamiaji imekamata takriban wahamiaji haramu 
siku za nyuma idadi ya waliokatwa ilikuwa ndogo
hivyo basi nakupongeza sana kamishna mkuu
nafahamu kuwa bado kuna mapungufu lakini natambua jitihada ulizoanza kuzichukua
nakuhimiza uendelee kushughulikia mapungufu yaliyosalia bila ya uoga wowote
na nawasihi watumishi wa idara ya uhamiaji kuendelea kumpa ushirikiano wa kutosha
ndugu wananchi mabibi na mabwana tumekutana hapa kwa shughuli maalum
kufanya uzinduzi wa pasipoti ya kielektroniki e passport ya tanzania
bila shaka sote tunaifahamu posipoti pamoja na umuhimu na kazi zake
baadhi yetu tunazo
lakini kwa ujumla niseme tu kwamba pasipoti ni nyaraka inayomwezesha mtu kusafiri kutoka nchi moja kwenda nyingine
kwa kawaida nyaraka hii hutolewa na nchi kwa raia wake na kwa maana hiyo hutumika pia kumtambulisha mtu uraia wake
lakini wakati mwingine nchi inaweza kutoa pasipoti hata kwa mtu asiye raia wake mathalan mwekezaji au mtaalam wa jambo fulani
aidha katika zama za sasa zipo baadhi ya taasisi zenye kutambulika kimataifa ambazo nazo hutoa pasipoti kwa watumishi wake
baadhi ya taasisi hizo ni jumuiya yetu ya afrika mashariki umoja wa afrika umoja wa mataifa n
kwa kuzingatia hayo yote ni dhahiri kuwa tukio hili la leo ni muhimu sana
ni muhimu kwanza kutokana na umuhimu wa pasipoti nilioueleza hivi punde lakini pili kwa sababu pasipoti hii tunayoizindua leo ni ya pekee sana
kama mnavyofahamu nchi yetu nayo ina pasipoti yake
pasipoti hii imekuwepo na tumekuwa tukiitumia kwa muda mrefu sasa
mfumo uliotumika kuitengeneza ni wa kizamani na haikuwekewa usalama wa kutosha
hii ndio sababu imekuwa rahisi kwa baadhi ya kuighushi
zaidi ya hapo taarifa zilizomo kwenye pasipoti ya zamani ilikuwa ni lazima zisomwe kwenye mashine
hii ndio sababu watanzania wakitaka kutembelea baadhi ya nchi walilazimika kwanza kuzituma pasipoti zao kwenda nchi hizo au kwenye balozi za jirani ili kupata viza
pasipoti tunayoizindua leo kama nilivyosema ni ya kielektroniki
ina alama nyingi za usalama security features
hii itasaidia kupunguza kama sio kuondoa kabisa uwezekano wa kughushiwa
zaidi ya hapo kwa kuwa pasipoti hii ni ya kielektroniki baadhi ya taarifa zake zitaweza kusomeka kwenye mifumo ya kielektroniki bila kulazimika kuipeleka pasipoti yenyewe
hii itaokoa muda itapunguza gharama na uwezekano wa kupotea pindi pasipoti zinaposafirishwa kwenda nje ya nchi kwa ajili ya kuomba viza
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana hivi punde kamishna mkuu ameeleza kuwa uzinduzi wa pasipoti hii ya kielektroniki ya tanzania inaashiria kuanza kwa utekelezaji wa mradi mkubwa wa uhamiaji mtandao e immigration ambao umepangwa kutekelezwa kwa awamu nne
baada ya kuzindua pasipoti hii awamu inayofuata ambayo ni ya pili itahusu kufunga mfumo wa viza ya kieletroniki e visa pamoja na hati ya ukaazi ya kielektroniki
awamu ya tatu itahusu usimamizi wa mipaka kwa njia ya kielektroniki e border management system na awamu ya nne itahusu kupanua huduma za uhamiaji mtandao kwenye ofisi za balozi zetu pamoja na wilaya zenye shughuli nyingi za kiuhamiaji
napenda kutumia fursa hii kuipongeza wizara ya mambo ya ndani ya nchi idara ya uhamiaji pamoja na taasisi nyingine zilizohusika kwa kuanza kutekeleza mradi huu wa uhamiaji mtandao
mimi naufahamu vizuri mradi huu na nimekuwa nikiufuatilia kwa karibu
haikuwa jambo rahisi kufikia hatua hii
kamishna mkuu wa uhamiaji ameeleza hivi punde kuwa gharama za mradi huu ni dola za marekani milioni 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
lakini awali ulipangwa kutekelezwa kwa dola za marekani milioni zaidi ya shilingi bilioni 
ikabidi tuingilie kati ndipo tukaipata kampuni ya hdi global ya marekani ambayo ilikubali kuutekeleza kwa kiasi hicho cha dola za marekani milioni 
kama alivyosema kamishna mkuu kampuni ya hdi global ni ya kimataifa na imekidhi viwango vyote
hivyo basi naishukuru kampuni hii kwa kubali kutekeleza mradi huu kwa gharama nafuu
aidha naishukuru sana serikali ya ireland kwa ushirikiano waliotupa kumpata mkandarasi huyu
nimefarajika kuona kuwa balozi wa ireland mheshimiwa sherlock pamoja na mwakilishi wa kampuni ya hdi global tunao hapa
tunawashukuru sana
vilevile nawashukuru na kuwapongeza watanzania wote kwa kuwezesha kuanza utekelezaji wa mradi huu
fedha zote za kutekeleza mradi huu zinatolewa na serikali
na kama mnavyofahamu serikali inapata fedha kupitia kodi zenu mnazolipa
hivyo basi hongereni sana watanzania
na nawasihi muendelee kulipa kodi ili kuiwezesha serikali kutekeleza miradi ya maendeleo kama hii pamoja na kuboresha huduma mbalimbali za jamii
nawasihi pia kuendelea kuunga mkono mradi huu
hivi punde imeelezwa kuwa pasipoti hii mpya ya kielektroniki itapatikana kwa gharama za shilingi 
bei hii ipo juu kuliko bei ya sasa
lakini mheshimiwa waziri ameeleza vizuri kuwa bei hii imezingatia gharama za utengenezaji pamoja na ukubwa na ubora pasipoti hii mpya
pasipoti hii itakuwa na kurasa nyingi kuliko ya zamani na pia kama ilivyoelezwa bei hii ipo chini ukilinganisha na bei ya pasipoti kama hii kwenye nchi nyingine
hivyo basi hatuna budi tuikubali na hasa kwa kuzingatia kuwa ongezeko hili la bei limetokana na maboresho tuliyofanya katika kuimarisha usalama wa pasipoti zetu
na niwaombe pia watanzania wenzangu tukipata pasipoti hizi tuzilinde na kuzitunza kwani kuna taarifa kuwa baadhi ya watu walipewa pasipoti wakaziuza na kisha kusingizia kuwa zimepotea
naamini ujanja kama huo hauwezi kufanyika kwenye pasipoti zetu mpya kwa vile zimeongezewa alama za usalama
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana jukumu langu leo ni kuzindua pasipoti ya kielektroniki ya tanzania
hivyo sitapenda kuwachosha kwa hotuba ndefu
lakini kabla sijahitimisha hotuba yangu ninayo masuala mengine machache ambayo ningependa niyaeleze
suala la kwanza linahusu umuhimu wa kutekeleza kwa wakati na kusimamia kwa umakini mkubwa mradi huu
kama ilivyoelezwa mradi huu una awamu nne ambazo zote zimepangwa kukamilika ndani ya mwaka huu wa 
hivyo basi hakikisheni mnakamilisha kama ilivyopangwa
tunataka kuona wananchi wetu pamoja na wageni wanaotutembelea wanapata huduma nzuri za kiuhamiaji na tena za haraka
nimefurahi kusikia kuwa katika kutekeleza mradi huu wadau karibu wote wanaohusika na masuala ya uhamiaji nida rita jeshi la polisi idara ya wakimbizi bodi ya utalii brela tra n
wameshirikishwa na kutakuwa na mfumo wa mawasiliano
hii bila shaka itaongeza ufanisi na kasi ya utendaji kazi
kwa sababu hiyo nitashangaa kama pamoja na kuanza kwa mradi huu wananchi watachukua muda mrefu kupata pasipoti zao au kupata majibu ya kutopewa kwa kukosa vigezo
nitashangaa kama malalamiko ya upatikanaji viza yataendelea kusikika kama ilivyotokea wakati wa sherehe za waumini wa madhehebu ya bohora mwaka juzi na wakati wa ujio wa timu ya everton ya uingereza mwaka jana
nitashangaa kama vibali vya ukaazi vitatolewa kiholela na kwa watu wasio na sifa
nitashangaa pia kama ukusanyaji wa mapato hautaongezeka
nitashangaa sana
lakini ningependa pia kusema kuwa katika kutekeleza mradi huu kuweni sana makini hususan katika masuala yanayohusu usalama na uraia wa nchi yetu
na katika hili nawapongeza idara ya uhamiaji kwa kuanzisha zoezi la utambuzi wa watu wasio raia nchini
zoezi hili liwe endelevu na lifanyeni kwa kushirikiana na mamlaka nyingine ili kuwatambua wote wanaoishi nchini bila vibali wenye kufanya kazi bila vibali vya kazi na ukaazi au wanaofanya kazi zinazoweza kufanywa na watanzania
hivi majuzi wameingia wakimbizi zaidi ya kutoka drc lakini nimeambiwa walioripoti kambini wahafiki 
wengine watakuwa wameingia mitaani
watafuteni na kuwakamata
suala la pili ambalo linahusiana na hilo la kwanza ni kuhusu uadilifu na uaminifu
ni kweli kabisa kuwa mfumo huu wa uhamiaji mtandao ni mzuri sana
lakini kama mjuavyo mfumo kama mfumo peke yake hauwezi kuleta matokeo tunayoyataka
ufanisi wa mfumo huu utategemea sana uadilifu na utendaji kazi wa watumishi wa idara hii
natambua kuwa bado wapo watumishi wa idara hii ambao hawataki kubadilika
wanaendelea na utaratibu wa zamani wa kuendekeza vitendo vya rushwa
kwa bahati nzuri watu hao sio wengi
ni wachache
lakini vitendo vyao vinaichafua sana idara hii nyeti na muhimu katika nchi
hivyo basi kamishna mkuu hakikisha watu hawa unawashughulikia bila woga
wakati mwingine huwa nashangaa sana kuona wakimbizi haramu wanakamatwa baada ya kuwa wamepita kwenye maeneo mengi ya nchi
ifike wakati sasa ikibainika mhamiaji haramu alivuka eneo fulani bila kukamatwa mathalani mkoa fulani basi kiongozi wa mkoa husika achukuliwe hatua
ashushwe cheo au hata kufukuzwa kazi
ndio wafukuzwe tu
wapo watanzania wengi tu wazalendo wanatafuta kazi
suala la tatu ni kuhusu changamoto zinazoikabili idara ya uhamiaji alizosema kamshna mkuu
upungufu wa vitendea kazi vifaa n
serikali inatambua changamoto zenu zote na baadhi tumeanza kuzishughulikia
mtakumbuka kuwa ni hivi majuzi tu serikali imenunua nyumba za watumishi wa uhamiaji kule dodoma kwa gharama ya takriban shilingi bilioni 
kuhusiana na suala la kuhamia dodoma nawaahidi kuwapatia shilingi bilioni kwa ajili ya ujenzi wa ofisi ya makao makuu dodoma
nawaahidi pia kuwa serikali itaendelea kutatua changamoto zenu nyingine ikiwemo kuboresha maslahi yenu kadri uwezo wetu kifedha utakavyozidi kuimarika
kama nilivyosema awali idara ya uhamiaji ni nyeti na muhimu kwa usalama ustawi na maendeleo ya nchi kwa ujumla
suala la nne na la mwisho lakini sio kwa umuhimu ni kwa wana dar es salaam
nawashukuru sana kwa kujitokeza kwa wingi kwenye shughuli hii
nawahakikishia serikali yenu imejipanga kuwaletea na kutatua shida zenu mbalimbali
mathalan nafahamu moja ya kero kubwa katika jiji hili ni suala la msongamano wa magari barabarani
tumeanza kuchukua hatua
tunajenga madaraja ya juu pale tazara na ubungo yote kwa pamoja kwa gharama ya takriban shilingi bilioni 
aidha mwaka huu tunatarajia kuanza ujenzi awamu ya pili ya mradi wa barabara za mabasi ya mwendokasi kutoka mjini hadi mbagala kilwa road yenye urefu wa kilometa 
halikadhalika mwezi februari tunatarajia kuanza upanuzi wa barabara ya morogoro kuwa ya njia sita kutoka kimara hadi kiluvya urefu wa takriban kilometa 
na kama mnavyofahamu tumeanza ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa kuanzia hapa dar es salaam kuelekea dodoma umbali wa takriban kilometa ambapo kiasi cha shilingi trilioni 
 kinatarajiwa kutumika chote kitatolewa na serikali
reli hii ambayo itaelekea mikoa ya mwanza na kigoma na kisha kuungana na reli za kwenda burundi na rwanda ikikamilika itarahisisha sana usafiri kati ya hapa dar es salaam jiji kubwa la biashara na dodoma makao makuu ya nchi yetu
sambamba na hayo tunaboresha huduma nyingine za kijamii ikiwemo maji afya na elimu
mwezi juni nilizindua mradi wa maji wa ruvu juu pale mlandizi kwa ajili ya jiji la dar es salaam na maeneo ya jirani
hivi sasa tunatekeleza mradi wa kuchimba visima virefu vya mpera na kimbiji kwa ajili ya kusambaza kwenye maeneo ambayo kwa sasa hayana mtandao wa mabomba
miradi hii yote itaboresha upatikanaji wa huduma za maji
kwenye afya tunaendelea kuboresha hospitali zetu za taifa zilizopo hapa dar es salaam muhimbili na taasisi ya saratani ya ocean road
aidha hivi majuzi tu nilizindua hospitali kubwa na ya kisasa ya mloganzila ambayo inaipunguzia mzigo hospitali yetu ya taifa ya muhimbili
mpaka sasa zaidi ya wagonjwa tayari wamehamishiwa mloganzila
tutaendelea kuijengea uwezo hospitali hii ya mloganzila
vilevile tunaziboresha hospitali zetu za wilaya amana mwananyamala na temeke pamoja na vituo vya afya vipatavyo vitano katika jiji hili vikiwemo viwili katika wilaya hii ya temeke yombo vituka na maji matitu ili kuviwezesha kutoa huduma ya dharura za upasuaji hususan kwa akinamama wajawazito
kwenye elimu ninyi nyote mnafahamu mambo tunayofanya ya kupanua wigo na kuboresha elimu nchini kuanzia elimu ya msingi hadi chuo kikuu
nina imani kwa hatua hizi tunazochukua jiji la dar es salaam litazidi kuwa bora
wito wangu kwenu wananchi endeeleni kuiunga mkono serikali hususan kwa kudumisha amani na umoja kuchapa kazi kwa bidii na bila kusahau kulipa kodi
waheshimiwa viongozi ndugu wananchi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimezungumza mengi
napenda niishie hapa
nawashukuru tena wenyeji wa shughuli hii kwa kunialika
aidha nawashukuru wenzangu tuliohudhuria hafla hii pamoja na wana dar es salaam
ahsanteni sana kwa kujitokeza kwa wingi kwenye tukio hili muhimu na la kihistoria kwa nchi yetu
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta la kuzindua pasipoti ya kielektroniki ya tanzania
mungu ibariki pasipoti ya kielektroni ya tanzania mungu ibariki idara ya uhamiaji mungu wabariki wana dar es salaam mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania dkt
philip mpango waziri wa fedha na mipango waheshimiwa mawaziri na manaibu mawaziri mliopo mheshimiwa john malecela waziri mkuu mstaafu mheshimiwa dkt
binilith mahenge mkuu wa mkoa wa dodoma mheshimiwa mwenyekiti wa ccm mkoa wa dodoma mheshimiwa hawa ghasia mwenyekiti wa kamati ya bunge ya bajeti mheshimiwa ian myles balozi wa canada nchini mheshimiwa mama bella bird mwakilishi wa benki ya dunia nchini waheshimiwa wabunge na mstahiki meya wa manispaa ya dodoma ndugu mkurugenzi mkuu pamoja na watumishi wa ofisi ya taifa ya takwimu waheshimiwa viongozi mbalimbali mliopo hapa wageni waalikwa wote mabibi na mabwana napenda nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu muumba wetu kwa kutupa uhai na kutuwezesha kukutana hapa leo
aidha naushukuru uongozi wa wizara ya fedha pamoja na ofisi ya taifa ya takwimu kwa kunialika kwenye hafla hii ya kuweka jiwe la msingi la ujenzi wa ofisi ya taifa ya takwimu hapa dodoma ambako ndiko makao makuu ya nchi yetu
ahsanteni sana
aidha napenda kutumia fursa hii kuwashukuru wageni wote waalikwa pamoja na wananchi wa dodoma kwa kujitokeza kwa wingi kushuhudia tukio hili
nina uhakika kuwa mmejitokeza kwa wingi sio tu kwa sababu mnafahamu manufaa ya jengo hili kujengwa hapa dodoma makao makuu ya nchi yetu bali pia kwa kuwa mnatambua umuhimu wa takwimu kwa maendeleo ya nchi
waheshimiwa viongozi wananchi wenzangu mabibi na mabwana nafahamu kuwa wengi wetu hapa tunajua umuhimu wa takwimu
hata hivyo napenda kutumia fursa hii kusisitiza kuwa takwimu ni muhimu
na ni muhimu katika nyanja zote
iwe kiuchumi kisiasa kijamii na halikadhalika kiulinzi na usalama na hata kiutamaduni
takwimu na hasa zikiwa sahihi zinaiwezesha serikali kutambua mahitaji ya nchi au wananchi kuweka malengo na kuandaa mipango ya maendeleo pamoja na kufuatilia utekelezaji wake
mathalan kupitia takwimu za idadi ya watu serikali inatambua kiasi gani cha fedha kinachotakiwa kutengwa kwa ajili ya kununua dawa au kufahamu mahali gani shule au kituo cha afya kijengwe
sambamba na hayo takwimu zinaliwezesha taifa kujipima limefikia hatua gani kimaendeleo hususan kwa kutumia vigezo mbalimbali ikiwemo pato la taifa wastani wa umri wa kuishi kiwango cha vifo kwa makundi mbalimbali watoto wachanga akinamama wajawazito n
zaidi ya hapo takwimu ni muhimu kwa nchi kama yetu kwa ajili ya kufahamu utajiri na rasilimali tulizonazo kama vile madini gesi mafuta wanyama pori mifugo rasilimali za kwenye maji n
hivyo basi kwa ujumla naweza kusema kuwa takwimu ni muhimu sio tu katika nyanja zote bali pia katika ngazi zote
iwe ngazi ya mtu mmoja mmoja familia taasisi ya serikali au isiyo ya serikali na taifa kwa ujumla
hii ndio sababu kuna usemi wa kiingereza usemao without good statistics the development process is blind
tafsiri ya kiswahili isiyo rasmi ya usemi huu ni kwamba bila ya takwimu sahihi ni vigumu kupata maendeleo
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana ni kutokana na ukweli huo napenda kutumia fursa hii kuipongeza ofisi ya taifa ya takwimu kwa kazi kubwa na nzuri mnayoifanya katika kuandaa takwimu mbalimbali nchini
hongereni sana
napenda pia kutumia fursa hii kuwapongeza kwa uamuzi wenu wa kujenga ofisi hii hapa dodoma
kama mnavyofahamu serikali imedhamiria kwa dhati kabisa kuhamia dodoma
hivyo basi ujenzi wa jengo hili ambalo bila shaka litaboresha mandhari ya mji wa dodoma unaenda sambamba na azma ya serikali ya kuhamia dodoma
nimefurahi kusikia kuwa kazi ya ujenzi wa jengo hili umekuwa ukitoa wastani wa ajira za moja kwa moja zipatazo kwa siku na kwamba kazi ya usanifu ushauri na usimamizi inafanywa na wataalam wa tanzania
hili ni jambo zuri kwa vile linawajengea uwezo wataalam wetu wa ndani
lakini kwa namna ya pekee napenda kutumia fursa hii kutoa shukrani zangu nyingi kwa washirika wetu mbalimbali ambao wameufadhili mradi huu utakaogharimu kiasi cha shilingi bilioni 
 hadi kukamilika
tunaishukuru benki ya dunia shirika la maendeleo la uingereza dfid na shirika la maendeleo la canada
tunawashukuru sana na nimefurahi kuona wawakilishi wa taasisi hizi tuko nao hapa
pokeeni shukrani zetu nyingi na tunawaomba muendelee kutuunga mkono
nawahakikishia kuwa kila senti mtakayotupatia tutaitumia vizuri
hakuna hata senti moja itakayopotelea kwenye mifuko ya watu
waheshimiwa viongozi wananchi wenzangu mabibi na mabwana mwanzoni mwa hotuba yangu nimeeleza kuwa takwimu ni muhimu kwenye masuala mbalimbali ya maendeleo ikiwemo kutambua ukuaji uchumi wa taifa
hivyo basi kwa kuwa leo nimekuja hapa kuweka jiwe la msingi la ofisi ya takwimu na kwa kuwa nipo hapa dodoma makao makuu ya nchi napenda kutumia fursa hii kueleza kwa kifupi tu hali ya ukuaji uchumi wa nchi yetu kwa kutumia takwimu mbalimbali
kwa ujumla napenda kusema tu kuwa ukuaji wa uchumi wetu unaendelea vizuri
mathalan katika nusu ya kwanza ya mwaka huu uchumi ulikua kwa kasi ya asilimia 
kasi hii imeiwezesha nchi yetu kuongoza katika eneo la afrika mashariki lakini pia kuifanya kuwa miongoni mwa nchi ambazo uchumi wake unakua kwa kasi barani afrika
aidha mfumko wa bei umeendelea kuwa chini ambapo mwezi novemba umefikia asilimia 
na hii inamaanisha kuwa ugumu wa maisha umepungua kinyume na baadhi ya watu wanavyosema kuwa vyuma vimekaza
wengi ambao kwao vyuma vimekaza ni wale ambao walizoea fedha za bure ikiwemo kupitia watumishi hewa safari za nje semina n
kwa wenye kujituma vyuma haviwezi kukaza
mathalan kwa mkulima wa korosho ambaye bei imeongezeka kutoka wastani wa shilingi kwa kilo hadi shilingi unadhani kwake vyuma vitakaza lakini pia tujiulize hivi kweli inawezekana kwa mtu wa kule kwetu chato ambako bei saruji imeshuka kutoka wastani wa shilingi hadi shilingi kwa mfuko iwe vyuma kwake vimekaza mbali na kupungua kwa mfumko wa bei akiba ya fedha za kigeni za nchi yetu imeongezeka
hivi sasa imefika dola za marekani bilioni 
kiasi hiki cha fedha kinatuwezesha kununua nje bidhaa na huduma kwa miezi mitano
kiwango kilichowekwa na jumuia ya afrika mashariki ni angalau miezi minne
hizi ni baadhi tu ya takwimu zinazoonesha kuwa uchumi wetu unaendelea vizuri
nafahamu kuwa wapo watu wanaojaribu kupotosha ukweli huo lakini nawaomba watanzania muwapuuze watu hao na badala yake mziamini takwimu zinazotolewa na ofisi yetu ya takwimu ambayo hivi punde mwakilishi wa benki ya dunia mama bella bird ameisifu kuwa ni mojawapo ya taasisi bora barani afrika
wananchi wenzangu mabibi na mabwana ni dhahiri kuwa takwimu za ukuaji uchumi pekee kama haziendi sambamba na maendeleo na ustawi wa maisha ya watu hazina umuhimu wowote
upo usemi wa kiingereza usemao you cannot feed the hungry on statistics huwezi kumlisha au kumshibisha mtu mwenye njaa kwa takwimu
aidha baba wa taifa mwalimu nyerere aliwahi kusema kuwa maendeleo ya uchumi ni lazima yafungamanishwe na maendeleo ya watu
kwa kutambua hilo serikali inafanya kila jitihada ili kuhakikisha kuwa maendeleo ya kiuchumi yaliyopatikana yanawiana na maendeleo na ustawi wa maisha ya watu
hii ndio sababu tumeweka mkazo mkubwa katika kuboresha huduma za jamii ambazo zinawagusa wananchi wengi
mathalan kama mnavyofahamu hivi sasa tunatoa elimu bila malipo kuanzia shule ya msingi hadi sekondari
mpaka kufikia mwezi novemba serikali imetumia kiasi cha shilingi bilioni tangu utaratibu huu uanze mwezi desemba 
mkoa wa dodoma pekee umepokea kiasi cha shilingi bilioni 
bila shaka mtakubaliana nami kuwa utaratibu huu umewezesha watoto wengi kutoka familia maskini kupata fursa ya elimu
na hii inathibitishwa na ongezeko kubwa la wanafunzi wanaoanza darasa la kwanza na kidato cha kwanza
na kama mnavyofahamu njia rahisi ya kumsaidia mtu maskini ni kumpa elimu
sambamba na elimu tumeboresha huduma za afya nchini ambapo tumeongeza bajeti ya dawa pamoja na kununua vifaa vya uchunguzi vitanda magodoro na mashuka na halikadhalika tumeajiri watumishi wapya wa afya
mathalan nimeambiwa kuwa upatikanaji wa dawa muhimu kwenye mkoa huu umefikia asilimia hivi sasa
aidha hapa dodoma tumekamilisha jengo la wodi ya akina mama katika hospitali ya mkoa kwa gharama ya shilingi milioni na tunatarajia kuanza ukarabati na ujenzi wa miundombinu mingine ya hospitali hiyo kwa gharama ya takriban shilingi bilioni 
vilevile jumla ya vituo vya afya kikiwemo cha makole na bahi tumevikarabati kuviwezesha kutoa huduma za dharura ikiwemo upasuaji kwa akina mama wajawazito
uboreshaji wa vituo hivyo umegharimu shilingi bilioni 
sambamba na hayo hospitali ya benjamin mkapa nayo imeanza kutoa huduma ambapo serikali imeipatia vifaa vya kisasa kama mri ct scan pamoja na vifaa vya kupandikiza figo na kufanya upasuaji bila kuchana mwili
vilevile hivi sasa tupo kwenye mazungumzo na marafiki zetu wa israel ili kuanzisha kitengo cha huduma za wagonjwa mahututi cha kisasa katika hospitali ya benjamin mkapa
hatua hizi bila shaka zimeimarisha upatikanaji wa huduma ya afya hapa dodoma
tunachukua pia hatua za kuboresha upatikanaji wa huduma ya maji
kwenye kila mkoa hivi sasa kuna miradi ya maji inayotekelezwa
hapa dodoma tumetekeleza miradi kadhaa ya maji ukiwemo mradi wa kupeleka maji chuo kikuu cha dodoma
lakini sambamba na miradi hiyo tupo mbioni kuanza ujenzi wa mradi wa mkubwa wa maji wa bwawa la farkwa kwa gharama ya dola za marekani milioni zaidi ya shilingi bilioni ambapo mpaka sasa usanifu na mchoro wake umekamilika
bwawa hili litakapokamilika linatarajiwa kuondoa kabisa tatizo la maji katika wilaya za bahi chemba chamwino na hapa manispaa
hizi ni baadhi tu ya hatua tunazochukua kuhakikisha maendeleo ya kiuchumi tuliyoyapata tunayatafsiri kwenye maisha ya watu
lakini mbali na hatua hizi za kuboresha huduma za jamii tumeelekeza nguvu katika kuimarisha miundombinu ya usafiri na umeme ambayo nayo ni muhimu sana sio tu katika kukuza uchumi bali pia kuleta ustawi katika maisha ya wananchi
tunajenga reli ya kisasa kutoka dar es salaam hadi mwanza tunatekeleza miradi mikubwa ya umeme
waheshimiwa viongozi wananchi wenzangu mabibi na mabwana jukumu langu leo ni kuweka jiwe la msingi la jengo hili
hivyo nisingependa kuwachosha kwa hotuba ndefu
hata hivyo kabla sijahitimisha ninayo masuala kama manne ambayo ningependa niyaseme
suala la kwanza kama mtakavyokumbuka mwanzoni mwa hotuba yangu nimeeleza kuhusu umuhimu wa takwimu
lakini ili takwimu ziwe muhimu ni lazima ziwe sahihi
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuhimiza ofisi ya takwimu kuendelea kuandaa taarifa zenu kwa weledi mkubwa
aidha natoa wito kwa wananchi na taasisi zote za serikali kutoa ushirikiano wa kutosha kwa ofisi ya taifa ya takwimu pindi wakihitaji taarifa mbalimbali
sambamba na hayo natoa onyo kwa wale watu wote wenye kutoa takwimu za uongo au upotoshaji
naziagiza mamlaka husika kuchukua hatua dhidi ya watu wa namna hiyo
sheria ya takwimu kifungu namba kifungu kidogo cha hadi cha kinatamka wazi kwamba mtu au taasisi akitoa takwimu za uongo au kusababisha wananchi kushindwa kutoa ushirikiano kwa ofisi ya taifa ya takwimu adhabu yake ni kifungo cha miezi sita hadi miaka mitatu ama kulipa faini kati ya shilingi milioni moja hadi shilingi milioni kumi au adhabu zote kwa pamoja
nimefurahi kusikia kuwa mchakato wa kuifanyia marekebisho sheria hiyo ili kuiongezea makali umeanza
haiwezekani taasisi za kitaifa na kimataifa zenye wajibu wa kutoa takwimu zitoa takwimu fulani halafu ajitokeze mtu mwingine aseme kuwa ana takwimu nyingine zinazotofautiana na hizo
jambo hili halikubaliki
suala la pili napenda pia kutumia fursa hii kurudia wito wangu nilioutoa hivi majuzi wakati nafungua tawi la crdb kwa wizara ya fedha pamoja na benki kuu kuhusu kuimarisha usimamizi wa benki matumizi ya dola pamoja na usajili wa makampuni ya simu na benki kwenye mfumo wa ukusanyaji mapato kwa njia ya kielectroniki
mheshimiwa waziri wa fedha hakikisha suala hili linatekelezwa kabla ya mwisho wa mwaka huu
na pia mheshimiwa waziri fuatilia suala la umiliki wa kampuni ya simu ya airtel ambalo kwa taarifa zilizopo ni mali ya serikali
suala la tatu mwezi juni mwaka huu wakati nikiwa pale kijitonyama kuzindua kituo cha data na mfumo wa ukusanyaji mapato kwa njia ya kielektroniki niliagiza kuwa taasisi zote za serikali kutumia kituo cha data cha taifa na kuachana na utaratibu wa kila taasisi kutengeneza kituo chake
mheshimiwa waziri katika taarifa yake ameeleza kuwa ujenzi wa jengo hili utahusisha pia ujenzi wa kanzidata
hivyo basi natoa wito kwenu kutafakari suala hili vizuri
kama hakuna sababu za msingi za kujenga kanzidata yenu wenyewe ni vyema mtumie kituo cha data cha taifa ambacho kina viwango vya kimataifa na serikali ilitumia fedha nyingi kuwekeza
suala la nne ni kwa wana dodoma wote
dodoma sasa inafunguka
fursa nyingi za kiuchumi zinakuja hususan kutokana na uamuzi wa serikali kuhamishia makao makuu hapa dodoma
aidha kuna miradi mingi na mikubwa imepangwa kutekelezwa hapa dodoma ikiwemo ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa kutoka dar es salaam kupita hapa dodoma kuelekea mikoa ya mwanza na kigoma
ujenzi wa kipanda cha reli hii kutoka dar es salaam mpaka hapa dodoma makutupora chenye urefu wa takriban kilometa kimeanza kujengwa kwa gharama ya shilingi trilioni 
 ambazo zote zitatolewa na serikali
sambamba na hayo nafahamu kuwa mifuko yetu ya hifadhi ya jamii imepanga kutekeleza miradi kadhaa ya viwanda hapa dodoma ikiwa ni pamoja na kufufua kiwanda cha kusindika nafaka na kukamua mafuta cha national milling corporation nmc kiwanda cha kutengeneza matofali na vigae na kiwanda cha kusindika juisi na mvinyo wa zabibu ambacho kitajengwa chinangali chamwino
hivyo basi nawasihi sana wana dodoma kujipanga vizuri kutumia fursa hizo
mwisho kabisa nawashukuru tena kwa kunikaribisha
aidha nawapongeza tena ofisi ya takwimu kwa kazi nzuri mnayoifanya
nawashukuru pia tena washirika kwa misaada yenu mbalimbali mnayotupatia
naomba muendelee na moyo huo
mabibi na mabwana baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta la kuweka jiwe la msingi la jengo la ofisi ya taifa ya takwimu hapa dodoma
mungu ibariki ofisi ya taifa ya takwimu mungu ibariki dodoma mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amekabidhiwa hundi yenye thamani ya shilingi bilioni kutoka kwa taasisi za umma kwa ajili ya waathirika wa maafa ya maporomoko ya ardhi yaliyotokea wilayani hanang mkoani manyara
hafla ya makabidhiano hayo imefanyika ikulu chamwino ambapo rais samia amekabidhiwa hundi hiyo kutoka kwa msajili wa hazina bw
nehemia mchechu kwa niaba ya taasisi mbalimbali za serikali
aidha rais samia amesema lengo la kuwachangia waathirika hao ni kuweza kuwapatia mahitaji muhimu ili waweze kurejea katika maisha yao ya kawaida
hali kadhalika rais samia ameitaka ofisi ya waziri mkuu kukamilisha tathmini ya maafa hayo kwa waathirika ili serikali ianze mchakato wa kuwarejesha katika makazi rasmi
rais samia amewataka watanzania kutunza mazingira kwa kusafisha na kuacha kutupa takataka katika mitaro na kuhakikisha inazibuliwa kwa wakati ili mvua zinaponyesha iweze kutiririsha maji
kwa upande mwingine rais samia amezishukuru taasisi za umma wafanyabiashara na watanzania kwa ujumla kwa kuonesha mshikamano katika kusaidia waathirika wa maafa hayo
hafla hiyo imehudhuriwa na viongozi mbalimbali wa serikali na taasisi za umma wakiwemo makamu wa rais mhe
dkt
philip isdor mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa pamoja na waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge na uratibu mhe
jenista mhagama
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanis i rushwa na ubad hirifu katika sekta ya umm ripoti ya uwajibikaji ufanis i rushwa na ubad hirifu katika sekta ya umm iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho iiripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma utanguli zi ripoti ya uwajibikaji ya ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma ya mwaka imeandaliwa kutokana na ripoti kati ya ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za ukaguzi wa ufanisi za mwaka pamoja na kuchambua viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ripoti za ukaguzi wa serikali kuu mashirika ya umma mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
ripoti hizi za ukaguzi wa ufanisi zimechambuliwa kwa kuwa zinawagusa wananchi moja kwa moja wakiwemo wanawak e vijana na watu wenye ulemavu katika nyanja za kiuchumi na kijamii
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendek ezo yaliyopo kwenye ripoti hizo na kudai uwajibikaji kutoka kwa watendaji wa serikali duty bearers endapo uwajibikaji unaohitajika haupo
ripoti hii itawawezesha wananchi right holders kuelewa namna rasilimali mifumo na sera zilizopo zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
wananchi wanaweza kutumia ripoti hii kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ufuatiliaji huo unaweza kutumia mbinu mbalimbali kama vile kuhoji kupitia vyombo vya habari mikutano midahalo na watendaji wa serikali kutumia nyenzo ya uwajibikaji jamii sam au ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma pet s kutoa taarifa na kushirikiana na akukuru
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutek eleza mapendek ezo yaliyotolewa na cag kwa madhumuni ya kuimarisha usimamizi wa rasilimali za taifa
mapendek ezo yaliyomo katika ripoti hii yataisaidia serikali kuboresha usimamizi wa rasilimali za taifa na utoaji huduma hivyo kuchochea kasi ya maendeleo ya nchi na wananchi wak e
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu na sehemu ya nne ni hitimisho
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti za ukaguzi wa ufanisi katika maeneo yafuatayo ufanisi wa udhibiti wa bei ya uhamishaji gharama tranfer pricing nchini tanzania kupitia mamlaka ya mapato tanzania usimamizi wa usafi katika masok ya vyakula utek elezaji wa mradi wa uzalishaji sukari mbigiri unaotek elezwa na kampuni tanzu ya mkulazi morogoro usimamizi na ufuatiliaji wa miradi inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu usajili na utoaji wa vitambulisho vya utaifa unaotek elezwa na nida ukaguzi wa mifumo ya tehama na ripoti ya ufuatiliaji wa mapendek ezo ya cag kwa ripoti tano za ufanisi zilizowasilishwa na kujadiliwa bungeni aprili 
katika kufanya uchambuzi wa ripoti hizi wajibu imezingatia mambo yafuatayo changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kujitok eza kutokana na mapungufu hayo pamoja na kutoa ushauri wa nini kifanyik ili kuongeza ufanisi katika sekta husika
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa ubalozi wa ufalme wa norway
wajibu inawakaribisha wadau kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm sehemu ya kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu katika sehemu hii ripoti imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi ambao pia hujulikana kama ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake kwa kuzingatia uwek evu tija na ufanisi
uwek evu tija na ufanisi vinaweza kuelezwa kama ifuatavyo a uwek evu ni kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli kwa kuzingatia ubora unaohitajika
b ufanisi ni kiwango cha malengo yaliyofikiwa na uhusiano uliopo kati ya malengo yaliyokusudiwa na matok eo halisi yaliyofikiwa katika shughuli husika
c tija ni uhusiano uliopo kati ya matok eo yaliyopatikana kwa kuzingatia bidhaa huduma na rasilimali zilizotumika kuzalisha matok eo hayo
cag hufanya ukaguzi wa thamani ya fedha kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marek ebisho yake
tofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa thamani ya fedha haupelek ei cag kutoa hati ya ukaguzi bali hutoa hitimisho na mapendek ezo ya nini kifanyik ili kuongeza ufanisi
ukaguzi huu unaweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika kwenye eneo linalokaguliwa
maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyosababisha ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni kitendo au vitendo vya makusudi vinavyofanywa na watu au mtu kwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha za wa bei ya sok kwa bidhaa mbalimbali na kupelek ea wananchi kuk osa huduma bora za kijamii
vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho iiripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma utanguli zi ripoti ya uwajibikaji ya ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma ya mwaka imeandaliwa kutokana na ripoti kati ya ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za ukaguzi wa ufanisi za mwaka pamoja na kuchambua viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ripoti za ukaguzi wa serikali kuu mashirika ya umma mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
ripoti hizi za ukaguzi wa ufanisi zimechambuliwa kwa kuwa zinawagusa wananchi moja kwa moja wakiwemo wanawak e vijana na watu wenye ulemavu katika nyanja za kiuchumi na kijamii
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendek ezo yaliyopo kwenye ripoti hizo na kudai uwajibikaji kutoka kwa watendaji wa serikali duty bearers endapo uwajibikaji unaohitajika haupo
ripoti hii itawawezesha wananchi right holders kuelewa namna rasilimali mifumo na sera zilizopo zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
wananchi wanaweza kutumia ripoti hii kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ufuatiliaji huo unaweza kutumia mbinu mbalimbali kama vile kuhoji kupitia vyombo vya habari mikutano midahalo na watendaji wa serikali kutumia nyenzo ya uwajibikaji jamii sam au ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma pet s kutoa taarifa na kushirikiana na akukuru
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutek eleza mapendek ezo yaliyotolewa na cag kwa madhumuni ya kuimarisha usimamizi wa rasilimali za taifa
mapendek ezo yaliyomo katika ripoti hii yataisaidia serikali kuboresha usimamizi wa rasilimali za taifa na utoaji huduma hivyo kuchochea kasi ya maendeleo ya nchi na wananchi wak e
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu na sehemu ya nne ni hitimisho
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti za ukaguzi wa ufanisi katika maeneo yafuatayo ufanisi wa udhibiti wa bei ya uhamishaji gharama tranfer pricing nchini tanzania kupitia mamlaka ya mapato tanzania usimamizi wa usafi katika masok ya vyakula utek elezaji wa mradi wa uzalishaji sukari mbigiri unaotek elezwa na kampuni tanzu ya mkulazi morogoro usimamizi na ufuatiliaji wa miradi inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu usajili na utoaji wa vitambulisho vya utaifa unaotek elezwa na nida ukaguzi wa mifumo ya tehama na ripoti ya ufuatiliaji wa mapendek ezo ya cag kwa ripoti tano za ufanisi zilizowasilishwa na kujadiliwa bungeni aprili 
katika kufanya uchambuzi wa ripoti hizi wajibu imezingatia mambo yafuatayo changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kujitok eza kutokana na mapungufu hayo pamoja na kutoa ushauri wa nini kifanyik ili kuongeza ufanisi katika sekta husika
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa ubalozi wa ufalme wa norway
wajibu inawakaribisha wadau kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm sehemu ya kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu katika sehemu hii ripoti imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi ambao pia hujulikana kama ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake kwa kuzingatia uwek evu tija na ufanisi
uwek evu tija na ufanisi vinaweza kuelezwa kama ifuatavyo a uwek evu ni kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli kwa kuzingatia ubora unaohitajika
b ufanisi ni kiwango cha malengo yaliyofikiwa na uhusiano uliopo kati ya malengo yaliyokusudiwa na matok eo halisi yaliyofikiwa katika shughuli husika
c tija ni uhusiano uliopo kati ya matok eo yaliyopatikana kwa kuzingatia bidhaa huduma na rasilimali zilizotumika kuzalisha matok eo hayo
cag hufanya ukaguzi wa thamani ya fedha kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marek ebisho yake
tofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa thamani ya fedha haupelek ei cag kutoa hati ya ukaguzi bali hutoa hitimisho na mapendek ezo ya nini kifanyik ili kuongeza ufanisi
ukaguzi huu unaweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika kwenye eneo linalokaguliwa
maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyosababisha ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni kitendo au vitendo vya makusudi vinavyofanywa na watu au mtu kwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha za wa bei ya sok kwa bidhaa mbalimbali na kupelek ea wananchi kuk osa huduma bora za kijamii
vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma c kutumia hundi ya malipo iliyoghushiwa d kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za manunuzi na ulipaji fedha za umma e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma na bidhaa ambazo hazijatolewa au hazijapokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo katika kufanya maamuzi ya makusanyo na matumizi ya fedha za umma i malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani au malipo yake hayajaidhinishwa j kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi viwango au mahitaji na k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama yalivyochambuliwa katika sehemu ya tatu ya ripoti hii
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm sehemu ya pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi sehemu hii imezungumzia mambo ambayo yamechambuliwa kutoka katika ripoti za ufanisi kati ya ripoti zilizotolewa mwaka 
mambo hayo ni kama ifuatavyo jambo la mapungufu kwenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa kwa utaratibu wa force account atika sekta ya elimu force account ni utaratibu wa utekelezaji wa miradi ya ujenzi kupitia usimamizi wa wataalamu waliopo katika taasisi husika
cag alibaini mapungufu yafuatayo katika utekelezaji wa miradi iliyotek elezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu a kukosekana kwa wataalamu wanaoweza kusimamia na kufuatilia kitaalamu miradi inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account hususani kwenye kamati za shule
mfano kazi ya kusimamia miradi yenye thamani ya tzs 
 milioni mpaka tzs 
 milioni iliyotek elezwa katika halmashauri za wilaya za nzega nachingwea na mpwapwa ilifanywa na wahandisi wasio na sifa hivyo kuwa na majengo yasiyo na kiwango kinachostahili hali inayoweza kuhatarisha maisha ya watumiaji wa majengo hayo na kusababisha kutokuwepo kwa thamani ya fedha ya miradi iliyotek elezwa
b kutokumika kwa mfumo wa ununuzi wa umma taneps katika utekelezaji wa miradi inayotumia utaratibu wa force account
hii ni kutokana na muongozo wa force account kutokuweka mkazo wa matumizi ya mfumo huo
mfano watekelezaji wa miradi iliyokaguliwa hawakutumia mfumo wa ununuzi wa umma wa aneps
c wasimamizi wa miradi hawazingatii sheria ya ununuzi wa umma na aya ya ya muongozo wa force account uliotolewa na or t amisemi unaozitaka taasisi zinazofanya manunuzi kuandaa takwimu za vifaa vitakavyotumika katika utekelezaji wa miradi
mfano taasisi nunuzi hazikufanya majadiliano ya punguzo la bei kabla ya kusaini mkataba au kununua bidhaa
d baadhi ya majengo yaliyokamilika kutotumika kwa madhumuni yaliyokusudiwa
mfano shule ya sekondari ya mwanzoli iliyopo nzega mjini ilikuwa na vyumba viwili vya bweni vilivyotumika kama stoo na mabweni mawili ambayo yamekamilika lakini hayatumiki
pia shule ya sekondari kitangili iliyopo nzega mjini ilikuwa na vyumba viwili vya madarasa pamoja na jengo la utawala ambayo yamekamilika lakini hayatumiki
athari mapungufu yaliyobainishwa katika utekelezaji wa miradi kwa utaratibu wa force account yamepelek ea kuwepo kwa athari zifuatazo a kuwepo kwa viashiria vya rushwa na udanganyifu katika mchakato wa ununuzi wa umma
mfano kutilia shaka ushindani kwenye mchakato wa ununuzi katika miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account kutokana na nyaraka za zabuni zilizowasilishwa kuwa na miandik inayofanana na kutokuwa na muhuri wa mtoa huduma
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma c kutumia hundi ya malipo iliyoghushiwa d kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za manunuzi na ulipaji fedha za umma e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma na bidhaa ambazo hazijatolewa au hazijapokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo katika kufanya maamuzi ya makusanyo na matumizi ya fedha za umma i malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani au malipo yake hayajaidhinishwa j kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi viwango au mahitaji na k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama yalivyochambuliwa katika sehemu ya tatu ya ripoti hii
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm sehemu ya pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi sehemu hii imezungumzia mambo ambayo yamechambuliwa kutoka katika ripoti za ufanisi kati ya ripoti zilizotolewa mwaka 
mambo hayo ni kama ifuatavyo jambo la mapungufu kwenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa kwa utaratibu wa force account atika sekta ya elimu force account ni utaratibu wa utekelezaji wa miradi ya ujenzi kupitia usimamizi wa wataalamu waliopo katika taasisi husika
cag alibaini mapungufu yafuatayo katika utekelezaji wa miradi iliyotek elezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu a kukosekana kwa wataalamu wanaoweza kusimamia na kufuatilia kitaalamu miradi inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account hususani kwenye kamati za shule
mfano kazi ya kusimamia miradi yenye thamani ya tzs 
 milioni mpaka tzs 
 milioni iliyotek elezwa katika halmashauri za wilaya za nzega nachingwea na mpwapwa ilifanywa na wahandisi wasio na sifa hivyo kuwa na majengo yasiyo na kiwango kinachostahili hali inayoweza kuhatarisha maisha ya watumiaji wa majengo hayo na kusababisha kutokuwepo kwa thamani ya fedha ya miradi iliyotek elezwa
b kutokumika kwa mfumo wa ununuzi wa umma taneps katika utekelezaji wa miradi inayotumia utaratibu wa force account
hii ni kutokana na muongozo wa force account kutokuweka mkazo wa matumizi ya mfumo huo
mfano watekelezaji wa miradi iliyokaguliwa hawakutumia mfumo wa ununuzi wa umma wa aneps
c wasimamizi wa miradi hawazingatii sheria ya ununuzi wa umma na aya ya ya muongozo wa force account uliotolewa na or t amisemi unaozitaka taasisi zinazofanya manunuzi kuandaa takwimu za vifaa vitakavyotumika katika utekelezaji wa miradi
mfano taasisi nunuzi hazikufanya majadiliano ya punguzo la bei kabla ya kusaini mkataba au kununua bidhaa
d baadhi ya majengo yaliyokamilika kutotumika kwa madhumuni yaliyokusudiwa
mfano shule ya sekondari ya mwanzoli iliyopo nzega mjini ilikuwa na vyumba viwili vya bweni vilivyotumika kama stoo na mabweni mawili ambayo yamekamilika lakini hayatumiki
pia shule ya sekondari kitangili iliyopo nzega mjini ilikuwa na vyumba viwili vya madarasa pamoja na jengo la utawala ambayo yamekamilika lakini hayatumiki
athari mapungufu yaliyobainishwa katika utekelezaji wa miradi kwa utaratibu wa force account yamepelek ea kuwepo kwa athari zifuatazo a kuwepo kwa viashiria vya rushwa na udanganyifu katika mchakato wa ununuzi wa umma
mfano kutilia shaka ushindani kwenye mchakato wa ununuzi katika miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni inayotek elezwa kwa utaratibu wa force account kutokana na nyaraka za zabuni zilizowasilishwa kuwa na miandik inayofanana na kutokuwa na muhuri wa mtoa huduma
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma b kuwepo kwa upotevu ubadhirifu wa fedha za umma
mfano manunuzi yalifanyika kwa bei ya juu kuliko bei ya soko na kusababisha upotevu wa kiasi cha tzs 
 milioni ambazo zingeokolewa kama sheria ya ununuzi ya umma kifungu a na marekebisho yake ingezingatiwa
c kukosekana kwa thamani ya fedha katika miradi iliyotekelezwa
mfano majengo kupata nyufa muda mfupi baada ya kukamilika katika shule za sekondari berege na mazae zilizopo mpwapwa na shule ya sekondari bulunde iliyopo mji nzega
ushauri ili kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa miradi kwa utaratibu wa force account wajibu inashauri yafuatayo a mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra iandae vigezo au mahitaji ya awali yatakayoziwezesha halmashauri kutekeleza miradi kwa utaratibu wa force account kikamilifu kisha ifanye tathimini ya uwezo wa halmashauri zote nchini kama zinaweza kuendelea kutekeleza miradi kwa utaratibu huu
b halmashauri zitoe elimu ya ununuzi wa umma kwa wasimamizi wa miradi inayotekelezwa kwa utaratibu wa force account hususani kamati za shule ili kuongeza ufanisi katika miradi
c serikali iboreshe muundo wa utendaji katika ngazi ya kata ili kuongeza wataalamu watakaoshirikiana na mtendaji wa kata katika kusimamia miradi ya maendeleo
baadhi ya wataalamu wanaokosekana katika ngazi ya kata ni kama vile afisa tehama mhasibu na mhandisi
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama serikali imejitahidi kutumia tehama katika kuboresha usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma
mifumo hii imelenga kuongeza udhibiti wa makusanyo ya fedha za umma kuongeza ufanisi wa utoaji wa huduma za kijamii kuongeza mapato na kuleta tija katika matumizi ya fedha za umma
hata hivyo kumekuwa na changamoto mbalimbali zinazoikabili mifumo hii kama inavyoelezwa kwenye ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika mifumo ya tehama ambapo cag alibaini changamoto katika maeneo yafuatayo i
udhaifu wa utek elezaji wa sera ya aifa ya tehama ya mwaka sera ya taifa ya tehama ya mwaka inazitaka taasisi zote za umma nchini kuandaa sera na mpango mkakati wa tehama utakaoziongoza katika matumizi ya tehama
ukaguzi wa cag ulibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa pamoja na baadhi ya taasisi za serikali hazina sera na mipango mikakati ya mifumo ya tehama
pia sera na mipango mikakati iliyopo haiendani na kanuni za fedha katika taasisi zilizokaguliwa
baadhi ya taasisi zilizobainishwa kuwa na changamoto hiyo ni kampuni ya uendelezaji wa jotoardhi tanzania tgdc kituo cha mahusiano ya kigeni cfr baraza la kiswahili tanzania bakit a shirika la usimamizi na ukaguzi wa ushirika coasco mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra na mamlaka ya maji singida suw asa
ii
kukosekana kwa ufanisi katika utendaji wa mifumo ya tehama cag alibaini mapungufu mbalimbali yanayoondoa ufanisi katika utendaji wa mifumo ya tehama kama ifuatavyo mfumo wa manunuzi wa kieletroniki t aneps ukaguzi ulibaini kuwa muuzaji wa mfumo huu hakuiwezesha mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra kuifikia seva server na kanzi data ya taneps
hivyo ppra haiwezi kufuatilia shughuli zinazofanywa na muuzaji wa mfumo huu au kugundua shughuli zisizoruhusiwa katika seva na kanzi data
aidha mfumo wa taneps hauna uwezo wa kutoa taarifa kuhusu jumla ya taasisi zinazofanya manunuzi nchini idadi ya taasisi ambazo hazikuwasilisha mpango wa manunuzi wa mwaka na idadi ya mikataba ya manunuzi iliyotek elezwa katika kiwango cha nchi au kitaasisi
vilevile mfumo wa taneps haujaunganishwa na mifumo mingine ya serikali mfano mfumo wa bajeti wa serikali kuu cbms mfumo wa matumizi na malipo ya serikali muse mfumo unaotumika kutambua wazabuni wenye sifa gps a mfumo wa malipo ya serikali gepg na mfumo wa kupanga bajeti na kutoa ripoti za utekelezaji katika halmashauri planr ep
kutounganishwa kwa mifumo hii ni kinyume na dhana ya kuwa na mifumo ya tehama ambayo inarahisisha kazi na badala yak kufanya kazi kuwa ngumu na zenye mlolongo mrefu wa kiutendaji
mfumo wa bajeti wa serikali uu cbms mfumo huu hauwezi kuzuia uwasilishaji wa bajeti iliyozidi kiwango kilichoidhinishwa
pia mfumo haumwezeshi afisa masuuli mtendaji mkuu kuidhinisha bajeti kabla haijawasilishwa wizara ya fedha na mipango na hauna udhibiti wa kutosha katika usimamizi wa utekelezaji wa bajeti iliyoidhinishwa
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma b kuwepo kwa upotevu ubadhirifu wa fedha za umma
mfano manunuzi yalifanyika kwa bei ya juu kuliko bei ya soko na kusababisha upotevu wa kiasi cha tzs 
 milioni ambazo zingeokolewa kama sheria ya ununuzi ya umma kifungu a na marekebisho yake ingezingatiwa
c kukosekana kwa thamani ya fedha katika miradi iliyotekelezwa
mfano majengo kupata nyufa muda mfupi baada ya kukamilika katika shule za sekondari berege na mazae zilizopo mpwapwa na shule ya sekondari bulunde iliyopo mji nzega
ushauri ili kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa miradi kwa utaratibu wa force account wajibu inashauri yafuatayo a mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra iandae vigezo au mahitaji ya awali yatakayoziwezesha halmashauri kutekeleza miradi kwa utaratibu wa force account kikamilifu kisha ifanye tathimini ya uwezo wa halmashauri zote nchini kama zinaweza kuendelea kutekeleza miradi kwa utaratibu huu
b halmashauri zitoe elimu ya ununuzi wa umma kwa wasimamizi wa miradi inayotekelezwa kwa utaratibu wa force account hususani kamati za shule ili kuongeza ufanisi katika miradi
c serikali iboreshe muundo wa utendaji katika ngazi ya kata ili kuongeza wataalamu watakaoshirikiana na mtendaji wa kata katika kusimamia miradi ya maendeleo
baadhi ya wataalamu wanaokosekana katika ngazi ya kata ni kama vile afisa tehama mhasibu na mhandisi
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama serikali imejitahidi kutumia tehama katika kuboresha usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma
mifumo hii imelenga kuongeza udhibiti wa makusanyo ya fedha za umma kuongeza ufanisi wa utoaji wa huduma za kijamii kuongeza mapato na kuleta tija katika matumizi ya fedha za umma
hata hivyo kumekuwa na changamoto mbalimbali zinazoikabili mifumo hii kama inavyoelezwa kwenye ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika mifumo ya tehama ambapo cag alibaini changamoto katika maeneo yafuatayo i
udhaifu wa utek elezaji wa sera ya aifa ya tehama ya mwaka sera ya taifa ya tehama ya mwaka inazitaka taasisi zote za umma nchini kuandaa sera na mpango mkakati wa tehama utakaoziongoza katika matumizi ya tehama
ukaguzi wa cag ulibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa pamoja na baadhi ya taasisi za serikali hazina sera na mipango mikakati ya mifumo ya tehama
pia sera na mipango mikakati iliyopo haiendani na kanuni za fedha katika taasisi zilizokaguliwa
baadhi ya taasisi zilizobainishwa kuwa na changamoto hiyo ni kampuni ya uendelezaji wa jotoardhi tanzania tgdc kituo cha mahusiano ya kigeni cfr baraza la kiswahili tanzania bakit a shirika la usimamizi na ukaguzi wa ushirika coasco mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra na mamlaka ya maji singida suw asa
ii
kukosekana kwa ufanisi katika utendaji wa mifumo ya tehama cag alibaini mapungufu mbalimbali yanayoondoa ufanisi katika utendaji wa mifumo ya tehama kama ifuatavyo mfumo wa manunuzi wa kieletroniki t aneps ukaguzi ulibaini kuwa muuzaji wa mfumo huu hakuiwezesha mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra kuifikia seva server na kanzi data ya taneps
hivyo ppra haiwezi kufuatilia shughuli zinazofanywa na muuzaji wa mfumo huu au kugundua shughuli zisizoruhusiwa katika seva na kanzi data
aidha mfumo wa taneps hauna uwezo wa kutoa taarifa kuhusu jumla ya taasisi zinazofanya manunuzi nchini idadi ya taasisi ambazo hazikuwasilisha mpango wa manunuzi wa mwaka na idadi ya mikataba ya manunuzi iliyotek elezwa katika kiwango cha nchi au kitaasisi
vilevile mfumo wa taneps haujaunganishwa na mifumo mingine ya serikali mfano mfumo wa bajeti wa serikali kuu cbms mfumo wa matumizi na malipo ya serikali muse mfumo unaotumika kutambua wazabuni wenye sifa gps a mfumo wa malipo ya serikali gepg na mfumo wa kupanga bajeti na kutoa ripoti za utekelezaji katika halmashauri planr ep
kutounganishwa kwa mifumo hii ni kinyume na dhana ya kuwa na mifumo ya tehama ambayo inarahisisha kazi na badala yak kufanya kazi kuwa ngumu na zenye mlolongo mrefu wa kiutendaji
mfumo wa bajeti wa serikali uu cbms mfumo huu hauwezi kuzuia uwasilishaji wa bajeti iliyozidi kiwango kilichoidhinishwa
pia mfumo haumwezeshi afisa masuuli mtendaji mkuu kuidhinisha bajeti kabla haijawasilishwa wizara ya fedha na mipango na hauna udhibiti wa kutosha katika usimamizi wa utekelezaji wa bajeti iliyoidhinishwa
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma mfumo wa ukusanyaji wa mapato serikali za mitaa l grcis mapungufu yaliyobainishwa katika mfumo huo ni pamoja na a kushindwa kuk okotoa ushuru wa huduma ada za ujenzi wa majengo na adhabu b kushindwa kuonesha kiasi sahihi cha fedha ambazo hazijawasilishwa benki c kukosekana kwa uwiano wa muda wa leseni za biashara unaooneshwa katika mfumo na katika kanuni za leseni ya biashara d kushindwa kutunza kumbukumbu za miamala ya makusanyo katika mashine za kukusanyia mapato pos zilizopotea ama kuharibika na e uwezekano wa kuvuruga taarifa za mashine hizo kutokana na udhaifu wa udhibiti wa kielektroniki
iii
uwepo wa mifumo ya tehama inayofanya azi zinazofanana kuwepo kwa mifumo inayofanya kazi zinazofanana ni dalili ya kutokuwepo kwa mawasiliano thabiti ya kiutendaji kati ya wizara idara na taasisi za serikali
cag alibaini uwepo wa baadhi ya mifumo tofauti ya tehama inayofanya kazi zinazofanana kama inavyooneshwa katika jedwali na
jedwali mifumo ya tehama inayofanya azi zinazofanana mfumo mfumo kazi zinazofanana planr ep mfumo unaotumika katika kupanga kubajeti na kutoa ripoti za utekelezaji katika halmashauri
times mfumo jumuishi wa ufuatiliaji na tathmini ya utekelezaji wa bajeti katika halmashauri
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kwa usimamizi wa utekelezaji wa bajeti ngazi ya halmashauri
ift mis mfumo unaofuatilia utekelezaji wa mapendek ezo na maagizo ya cag ppra na laac
gari it s mfumo unaofuatilia utekelezaji wa mapendek ezo ya kaguzi za serikali
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kufuatilia utekelezaji wa mapendek ezo ya cag ppra na laac katika ngazi ya halmashauri
sis mfumo unaotumika kukusanya takwimu za shule kama vile mahudhurio ya wanafunzi na maendeleo idadi ya wanafunzi walimu na vitabu
asc mfumo unaotumika kukusanya takwimu kutoka shule za msingi sekondari na elimu ya watu wazima
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kukusanya takwimu za shule
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma athari udhaifu uliobainishwa kwenye mifumo hii una athari zifuatazo a kutokuwepo kwa sera na mipango mikakati mizuri inayoendana na mahitaji ya tehama kwa wakati kumesababisha kukosekana kwa ufanisi wa matumizi ya tehama serikalini hivyo kushindwa kurahisisha utendaji na utoaji huduma kwa wananchi
b changamoto za kimfumo zinaongeza uwezekano wa watumishi wasio waadilifu kufanya vitendo vya ulaghai na hivyo kutumia vibaya mapato wanayoyakusanya
mfano katika halmashauri ya wilaya ya mbinga afisa tehama na mhasibu msaidizi walikuwa na mashine yao ya kukusanya mapato ambayo yalikuwa hayaonekani kwenye mfumo wa lgrcis na taarifa zake zilikuwa haziendi kwenye mfumo wa mapato hivyo kufanikiwa kukusanya na kuiba tzs 
 milioni
c bajeti kutotumika kama nyenzo ya udhibiti control tool kulikopelekea fedha kutumika zaidi ya viwango vilivyoidhinishwa na bunge
mfano cag alibaini taasisi sita zilizopo chini ya wizara mbalimbali zilifanya matumizi yenye jumla ya tzs 
 bilioni ambayo hayakuwa kwenye bajeti kinyume na sheria ya bajeti ya mwaka 
d kuwepo kwa mifumo miwili au zaidi inayofanya kazi zinazofanana kunaongeza gharama za uendeshaji na matengenezo ya mifumo ya tehama inayotumiwa na serikali
e kukosekana kwa muingiliano lack of interlink baina ya mifumo ya tehama inayotumiwa serikalini kunaongeza mianya ya wizi na ubadhirifu wa fedha za umma
ushauri katika kutatua changamoto zilizowasilishwa hapo juu wajibu inashauri serikali ichukue hatua zifuatazo a mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ifanye mapitio ya mifumo yote ya tehama inayohusika katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma ili i
kuunganisha mifumo inayofanya kazi zinazofanana planrep dhidi ya times ift mis dhidi ya gari its na sis dhidi ya asc na kutengeneza moduli ambazo hazipo katika mifumo hiyo ii
kuunganisha mifumo ambayo haiwasiliani taneps na mifumo ya muse planrep cbms na gpsa iii
kuongeza udhibiti wa matumizi ya mifumo ya tehama mfano lgrcis na iv
kuhakikisha seva na kanzi data ya mifumo mfano taneps zinamilikiwa zinaendeshwa na zinasimamiwa na taasisi za serikali na sio watu au taasisi binafsi
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma mfumo wa ukusanyaji wa mapato serikali za mitaa l grcis mapungufu yaliyobainishwa katika mfumo huo ni pamoja na a kushindwa kuk okotoa ushuru wa huduma ada za ujenzi wa majengo na adhabu b kushindwa kuonesha kiasi sahihi cha fedha ambazo hazijawasilishwa benki c kukosekana kwa uwiano wa muda wa leseni za biashara unaooneshwa katika mfumo na katika kanuni za leseni ya biashara d kushindwa kutunza kumbukumbu za miamala ya makusanyo katika mashine za kukusanyia mapato pos zilizopotea ama kuharibika na e uwezekano wa kuvuruga taarifa za mashine hizo kutokana na udhaifu wa udhibiti wa kielektroniki
iii
uwepo wa mifumo ya tehama inayofanya azi zinazofanana kuwepo kwa mifumo inayofanya kazi zinazofanana ni dalili ya kutokuwepo kwa mawasiliano thabiti ya kiutendaji kati ya wizara idara na taasisi za serikali
cag alibaini uwepo wa baadhi ya mifumo tofauti ya tehama inayofanya kazi zinazofanana kama inavyooneshwa katika jedwali na
jedwali mifumo ya tehama inayofanya azi zinazofanana mfumo mfumo kazi zinazofanana planr ep mfumo unaotumika katika kupanga kubajeti na kutoa ripoti za utekelezaji katika halmashauri
times mfumo jumuishi wa ufuatiliaji na tathmini ya utekelezaji wa bajeti katika halmashauri
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kwa usimamizi wa utekelezaji wa bajeti ngazi ya halmashauri
ift mis mfumo unaofuatilia utekelezaji wa mapendek ezo na maagizo ya cag ppra na laac
gari it s mfumo unaofuatilia utekelezaji wa mapendek ezo ya kaguzi za serikali
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kufuatilia utekelezaji wa mapendek ezo ya cag ppra na laac katika ngazi ya halmashauri
sis mfumo unaotumika kukusanya takwimu za shule kama vile mahudhurio ya wanafunzi na maendeleo idadi ya wanafunzi walimu na vitabu
asc mfumo unaotumika kukusanya takwimu kutoka shule za msingi sekondari na elimu ya watu wazima
hii ni mifumo miwili tofauti ambayo inatumika kukusanya takwimu za shule
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma athari udhaifu uliobainishwa kwenye mifumo hii una athari zifuatazo a kutokuwepo kwa sera na mipango mikakati mizuri inayoendana na mahitaji ya tehama kwa wakati kumesababisha kukosekana kwa ufanisi wa matumizi ya tehama serikalini hivyo kushindwa kurahisisha utendaji na utoaji huduma kwa wananchi
b changamoto za kimfumo zinaongeza uwezekano wa watumishi wasio waadilifu kufanya vitendo vya ulaghai na hivyo kutumia vibaya mapato wanayoyakusanya
mfano katika halmashauri ya wilaya ya mbinga afisa tehama na mhasibu msaidizi walikuwa na mashine yao ya kukusanya mapato ambayo yalikuwa hayaonekani kwenye mfumo wa lgrcis na taarifa zake zilikuwa haziendi kwenye mfumo wa mapato hivyo kufanikiwa kukusanya na kuiba tzs 
 milioni
c bajeti kutotumika kama nyenzo ya udhibiti control tool kulikopelekea fedha kutumika zaidi ya viwango vilivyoidhinishwa na bunge
mfano cag alibaini taasisi sita zilizopo chini ya wizara mbalimbali zilifanya matumizi yenye jumla ya tzs 
 bilioni ambayo hayakuwa kwenye bajeti kinyume na sheria ya bajeti ya mwaka 
d kuwepo kwa mifumo miwili au zaidi inayofanya kazi zinazofanana kunaongeza gharama za uendeshaji na matengenezo ya mifumo ya tehama inayotumiwa na serikali
e kukosekana kwa muingiliano lack of interlink baina ya mifumo ya tehama inayotumiwa serikalini kunaongeza mianya ya wizi na ubadhirifu wa fedha za umma
ushauri katika kutatua changamoto zilizowasilishwa hapo juu wajibu inashauri serikali ichukue hatua zifuatazo a mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ifanye mapitio ya mifumo yote ya tehama inayohusika katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma ili i
kuunganisha mifumo inayofanya kazi zinazofanana planrep dhidi ya times ift mis dhidi ya gari its na sis dhidi ya asc na kutengeneza moduli ambazo hazipo katika mifumo hiyo ii
kuunganisha mifumo ambayo haiwasiliani taneps na mifumo ya muse planrep cbms na gpsa iii
kuongeza udhibiti wa matumizi ya mifumo ya tehama mfano lgrcis na iv
kuhakikisha seva na kanzi data ya mifumo mfano taneps zinamilikiwa zinaendeshwa na zinasimamiwa na taasisi za serikali na sio watu au taasisi binafsi
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm mbarali malinyi sumbawanga namtumbo itilima na momba kila halmashauri ina mtumishi mmoja tu anayefanya zoezi la usajili na utoaji wa vitambulisho
c kutokutumika kwa mashine mbili zenye thamani ya tzs 
 bilioni zilizokuwa na uwezo wa kutoa vitambulisho kwa mwaka ingawa watumishi wanne walipewa mafunzo ya kutumia mashine hizo
d uchapaji mdogo wa vitambulisho ikilinganishwa na wingi wa wananchi walioandikishwa kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo idadi ya ananchi aliopata vitambulisho vya aifa tzs milioni athari athari za changamoto zilizotolewa hapo juu ni kushindwa kwa nida kutoa vitambulisho kwa wakati na kupelek ea wananchi kukosa huduma hii stahiki na kutokuwepo kwa thamani ya fedha kwa fedha zilizowek ezwa kwenye mradi huu
mfano kushindwa kupata hati ya kusafiria pasipoti kushindwa kusajili kadi za simu za mkononi kukosa baadhi ya huduma za kifedha na kibiashara
hali hii imesababishia watu 
 milioni sawa na asilimia ya wananchi waliosajiliwa kutopata vitambulisho licha ya serikali kutumia kiasi cha tzs 
 bilioni kwa kipindi cha miaka mitano kwenye mradi huu 
 wana otakiw kusajiliw awalios ajiliw waliop ata vitambulishomalengo usajili tzs 
 bilioni thamani ya mashine mbili ambazo zina uwezo wa kutoa vitambulisho kwa mwaka
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma b takukuru kufanya uchunguzi na kuwafikisha mahakamani watendaji wanaotuhumiwa kwa vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mifumo ya usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma
jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha tangu lilipoanza zoezi la utolewaji wa vitambulisho vya taifa mwaka ni wananchi tu ndio waliopata vitambulisho vya taifa sawa na asilimia ya wananchi walioandikishwa nida hadi kufikia juni 
zoezi la usajili na utoaji wa vitambulisho vya taifa kwa wananchi linaathiriwa na sababu zifuatazo a mwaka serikali iliagiza vitambulisho vya taifa viwe na saini ya mwenye kitambulisho hatua ambayo ilipelek ea uwezo wa mashine katika uzalishaji vitambulisho kushuka kutoka vitambulisho hadi vitambulisho kwa mwaka
kutokana na kuweka saini katika vitambulisho pamoja na kutokuwepo kwa matengenezo ya mashine za kuzalisha vitambulisho imepelek ea nida kuzalisha idadi ndogo ya vitambulisho kulinganisha na uwezo wa mashine zilizopo
b ufinyu wa idadi ya watumishi katika ofisi za wilaya cag alibaini asilimia ya wilaya zilikuwa na watumishi watatu wakati asilimia zilikuwa na watumishi 
kwa kila wilaya kunatakiwa kuwe na watumishi kuanzia watatu wanaofanya utambuzi usajili na ugawaji wa vitambulisho lakini imekuwa kinyume na utaratibu wa nida
mfano halmashauri ya wilaya za iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm mbarali malinyi sumbawanga namtumbo itilima na momba kila halmashauri ina mtumishi mmoja tu anayefanya zoezi la usajili na utoaji wa vitambulisho
c kutokutumika kwa mashine mbili zenye thamani ya tzs 
 bilioni zilizokuwa na uwezo wa kutoa vitambulisho kwa mwaka ingawa watumishi wanne walipewa mafunzo ya kutumia mashine hizo
d uchapaji mdogo wa vitambulisho ikilinganishwa na wingi wa wananchi walioandikishwa kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo idadi ya ananchi aliopata vitambulisho vya aifa tzs milioni athari athari za changamoto zilizotolewa hapo juu ni kushindwa kwa nida kutoa vitambulisho kwa wakati na kupelek ea wananchi kukosa huduma hii stahiki na kutokuwepo kwa thamani ya fedha kwa fedha zilizowek ezwa kwenye mradi huu
mfano kushindwa kupata hati ya kusafiria pasipoti kushindwa kusajili kadi za simu za mkononi kukosa baadhi ya huduma za kifedha na kibiashara
hali hii imesababishia watu 
 milioni sawa na asilimia ya wananchi waliosajiliwa kutopata vitambulisho licha ya serikali kutumia kiasi cha tzs 
 bilioni kwa kipindi cha miaka mitano kwenye mradi huu 
 wana otakiw kusajiliw awalios ajiliw waliop ata vitambulishomalengo usajili tzs 
 bilioni thamani ya mashine mbili ambazo zina uwezo wa kutoa vitambulisho kwa mwaka
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma b takukuru kufanya uchunguzi na kuwafikisha mahakamani watendaji wanaotuhumiwa kwa vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mifumo ya usimamizi wa makusanyo na matumizi ya fedha za umma
jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha tangu lilipoanza zoezi la utolewaji wa vitambulisho vya taifa mwaka ni wananchi tu ndio waliopata vitambulisho vya taifa sawa na asilimia ya wananchi walioandikishwa nida hadi kufikia juni 
zoezi la usajili na utoaji wa vitambulisho vya taifa kwa wananchi linaathiriwa na sababu zifuatazo a mwaka serikali iliagiza vitambulisho vya taifa viwe na saini ya mwenye kitambulisho hatua ambayo ilipelek ea uwezo wa mashine katika uzalishaji vitambulisho kushuka kutoka vitambulisho hadi vitambulisho kwa mwaka
kutokana na kuweka saini katika vitambulisho pamoja na kutokuwepo kwa matengenezo ya mashine za kuzalisha vitambulisho imepelek ea nida kuzalisha idadi ndogo ya vitambulisho kulinganisha na uwezo wa mashine zilizopo
b ufinyu wa idadi ya watumishi katika ofisi za wilaya cag alibaini asilimia ya wilaya zilikuwa na watumishi watatu wakati asilimia zilikuwa na watumishi 
kwa kila wilaya kunatakiwa kuwe na watumishi kuanzia watatu wanaofanya utambuzi usajili na ugawaji wa vitambulisho lakini imekuwa kinyume na utaratibu wa nida
mfan o halmashauri ya wilaya za iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma ushauri wajibu inaishauri serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu kufanya mapitio ya kina juu ya muundo na mfumo wote wa kiutendaji wa nida ili kufanya mabadiliko yatakayoweza kuondoa changamoto za utoaji wa vitambulisho ambazo zimedumu tangu kuanzishwa kwa mradi huu wa vitambulisho vya taifa tangu mwaka 
jambo la uchakavu na uchafu katika masoko ya chakula masoko ya chakula nchini yamekuwa katika hali ya uchakavu na uchafu hivyo kuhatarisha afya za watumiaji wa huduma za masoko hayo hususani wanawake ambao ndio watumiaji wakubwa wa huduma hii
hii ni kinyume na sheria ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka kama iliyorekebiswa inayozipa mamlaka ya serikali za mitaa jukumu la kusimamia na kuboresha afya ya jamii
sababu zinazopelekea uchafu na uchakavu katika masoko hayo ni kama ifuatavyo i
agizo la ofisi ya rais tamisemi linataka kila halmashauri kutenga asilimia ya mapato yanayopatikana kutoka katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko hayo
hata hivyo halmashauri zilishindwa kutenga asilimia ya kiasi cha fedha kinachokusanywa kama mapato kutoka katika masoko ili kugharamia usafi wa masoko hayo
mfano halmashauri ya manispaa ya ilala ilitenga asilimia wakati halmashauri ya jiji la dodoma na mbeya manispaa za kigoma ujiji na temeke na wilaya za korogwe mbarali na sengerema hazikutenga kiasi chochote cha fedha kwa ajili hiyo katika kipindi cha miaka minne kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm kielelezo na jumla ya fedha zilizokusanywa kutoka katika masok ya chakula na fedha zilizorudishwa ili kugharamia usafi wa masok hayo kwa kipindi cha miaka minne ii
katika ukaguzi huo cag alibaini masok kati ya masok yaliyotembelewa hayakuwa na watoa huduma waliosajiliwa kutoa huduma mbalimbali ikiwemo huduma za kuondoa takataka na kufanya usafi katika maeneo ya soko
vilevile cag alibaini kuwepo kwa idadi kubwa ya wafanyabiashara katika masok zaidi ya uwezo wa masok hayo kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ambapo hali hii husababisha uzalishaji mkubwa wa takataka na uchakavu wa miundombinu
kielelezo na asilimia ya idadi ya wafanyabiashara waliozidi katika masok ya chakula ukilinganisha na uwezo wa sok ododoma jijiwilaya korogwewilaya mbaralimbeya jiji manispaa kigoma ujijiwilaya kibondomanispaa ilemelawilaya sengeremamanispaa ilalamanispaa temek e mapato matumizi manispaa temek manispaa ilala wilaya sengerema wilaya ilemela wilaya kibondo manispaakigoma ujiji mbeya jiji wilaya korogwe dodoma jijiwilaya yambarali temek sterio tazara ilala jioni soko kuu kirumba kibondo mikaratusini mwanga soweto sido mwanjelwa rujewa kongwa mbogamboga sabasaba majengomecco iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma ushauri wajibu inaishauri serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu kufanya mapitio ya kina juu ya muundo na mfumo wote wa kiutendaji wa nida ili kufanya mabadiliko yatakayoweza kuondoa changamoto za utoaji wa vitambulisho ambazo zimedumu tangu kuanzishwa kwa mradi huu wa vitambulisho vya taifa tangu mwaka 
jambo la uchakavu na uchafu katika masoko ya chakula masoko ya chakula nchini yamekuwa katika hali ya uchakavu na uchafu hivyo kuhatarisha afya za watumiaji wa huduma za masoko hayo hususani wanawake ambao ndio watumiaji wakubwa wa huduma hii
hii ni kinyume na sheria ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka kama iliyorekebiswa inayozipa mamlaka ya serikali za mitaa jukumu la kusimamia na kuboresha afya ya jamii
sababu zinazopelekea uchafu na uchakavu katika masoko hayo ni kama ifuatavyo i
agizo la ofisi ya rais tamisemi linataka kila halmashauri kutenga asilimia ya mapato yanayopatikana kutoka katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko hayo
hata hivyo halmashauri zilishindwa kutenga asilimia ya kiasi cha fedha kinachokusanywa kama mapato kutoka katika masoko ili kugharamia usafi wa masoko hayo
mfano halmashauri ya manispaa ya ilala ilitenga asilimia wakati halmashauri ya jiji la dodoma na mbeya manispaa za kigoma ujiji na temeke na wilaya za korogwe mbarali na sengerema hazikutenga kiasi chochote cha fedha kwa ajili hiyo katika kipindi cha miaka minne kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm kielelezo na jumla ya fedha zilizokusanywa kutoka katika masok ya chakula na fedha zilizorudishwa ili kugharamia usafi wa masok hayo kwa kipindi cha miaka minne ii
katika ukaguzi huo cag alibaini masok kati ya masok yaliyotembelewa hayakuwa na watoa huduma waliosajiliwa kutoa huduma mbalimbali ikiwemo huduma za kuondoa takataka na kufanya usafi katika maeneo ya soko
vilevile cag alibaini kuwepo kwa idadi kubwa ya wafanyabiashara katika masok zaidi ya uwezo wa masok hayo kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ambapo hali hii husababisha uzalishaji mkubwa wa takataka na uchakavu wa miundombinu
kielelezo na asilimia ya idadi ya wafanyabiashara waliozidi katika masok ya chakula ukilinganisha na uwezo wa sok ododoma jijiwilaya korogwewilaya mbaralimbeya jiji manispaa kigoma ujijiwilaya kibondomanispaa ilemelawilaya sengeremamanispaa ilalamanispaa temek e mapato matumizi manispaa temek manispaa ilala wilaya sengerema wilaya ilemela wilaya kibondo manispaakigoma ujiji mbeya jiji wilaya korogwe dodoma jijiwilaya yambarali temek sterio tazara ilala jioni soko kuu kirumba kibondo mikaratusini mwanga soweto sido mwanjelwa rujewa kongwa mbogamboga sabasaba majengomecco iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma iii
cag alibaini kulikuwa na udhaifu katika usimamizi wa uendeshaji wa masoko ambapo kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri hazikuwa na sheria ndogondogo za usimamizi wa usafi wa masoko
pia halmashauri kati ya hazikuwa na miongozo ya kusimamia kamati za usimamizi wa masoko kwenye masuala ya usafi
masoko kati ya yaliyokaguliwa hayakuwa na kamati za usimamizi wa masoko pamoja na kutokuwa na uongozi wa masoko yaliyokuwepo
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa athari zilizojitokeza katika masoko ya chakula yaliyokaguliwa ni kama zifuatazo athari zilizojitokeza mapungufu yaliyobainishwa yamesababisha wananchi kuendelea kununua vyakula katika masoko ambayo si salama kiafya
masoko hayo yanaweza kusababisha milipuko ya magonjwa yanayotokana na uchafu kama vile kipindupindu
vilevile uchakavu wa miundombinu huathiri zaidi wafanyabiashara wa jinsi ya kike ambao ndio watumiaji wakubwa wa masoko ya chakula kwa kukosa maeneo bora ya kujisitiri na kufanya biashara
ushauri wajibu inashauri or tamisemi kuhimiza halmashauri zote nchini kuhakikisha kuwa zinafuata agizo linalowataka kutenga asilimia ya mapato yanayopatikana katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko yao
vilevile or tamisemi iwachukulie hatua za kinidhamu watendaji wote wa halmashauri ambao hawatatenga asilimia ya mapato yanayopatikana katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko
pia halmashauri zitakiwe kusimamia kikamilifu uanzishwaji wa kamati za usimamizi wa masoko utungaji wa sheria ndogondogo za usimamizi wa usafi wa masoko na uimarishaji ufuatiliaji wa uendeshaji wa masoko
kukosekana kwa mfumo wa kutoa maji safi uchakavu wa mfumo wa kutoa maji taka uchakavu wa vizimba vya kuhifadhi taka ujenzi hafifu wa vizimba vya kuhifadhia taka usimamizi hafifu wa taka ngumu uchafu mwingi ambao haukusanywi kwa muda mrefu udhaifu wa mifumo ya maji taka kukosekana kwa mgawanyo wa bidhaa udhaifu wa vifaa vya kujitakasa upangaji vyakula chini ardhini barabarani ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano cag alibaini mapungufu katika kusimamia ukusanyaji kodi katika miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing katika mauziano baina ya taasisi zenye uhusiano wa kimataifa multinational corporations
miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing hutok ea pale ambapo kampuni iliyok ndani ya nchi inafanya biashara na kampuni iliyo nje ya nchi
kutokana na tofauti ya viwango vya kodi kati ya nchi na nchi wafanya biashara hao hushawishika kuongeza au kupunguza gharama za mauziano baina yao ili kuhamishia kiasi kikubwa cha faida katika nchi yenye unafuu wa kodi
kupitia njia hii makampuni mengi hukwepa kodi ambazo wangepaswa kulipa nchini kutokana na kuonesha gharama kubwa za ununuzi wa huduma na bidhaa nje ya nchi na kupelek ea kuwa na hasara katika biashara zinazofanyika hapa nchini
baadhi ya mapungufu yaliyobainika katika usimamizi wa odi zinazotokana na miamala ya uhamishaji gharama ni kama ifuatavyo a kukosekana kwa sera na mkakati maalumu wa kusimamia uhamishaji gharama katika mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
mfano kwa kipindi cha miaka minne ni makampuni sawa na asilimia 
 tu ndiyo yaliyokaguliwa kati ya makampuni ya kimataifa yaliyotakiwa kufanyiwa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing audit
hii ni kutokana na kukosekana kwa sera na mpango unaozingatia vihatarishi vya ukwepaji kodi kupitia uhamishaji gharama katika mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
b uwezo mdogo wa watumishi na uhaba wa vitendea kazi katika usimamizi utekelezaji na ufuatiliaji wa miamala ya uhamishaji gharama
mfano kwa kipindi cha miaka minne tra ilitarajia kufanya kaguzi zilizopangwa na kaguzi za dharura katika miamala ya uhamishaji gharama
hata hivyo tra ilianzisha kaguzi sawa na asilimia ambapo kati ya kaguzi hizo ni kaguzi sawa na asilimia ndizo zilifanyika kikamilifu
c ufinyu wa bajeti katika kitengo cha usimamizi wa uhamishaji gharama inayotokana na mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
mfano serikali imekuwa ikitoa kiasi kidogo cha bajeti iliyoidhinishwa kwa ajili ya kitengo cha kodi za kimataifa kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na mtiririk wa bajeti iliyoidhinishwa na fedha iliyotolewa katika kitengo cha kodi za kimataifa kwa kipindi cha miaka minne mwaka bajeti iliyoidhinishw ofedha ziliz otolew ofedha ziliz otolew 
 jumla 
 iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma iii
cag alibaini kulikuwa na udhaifu katika usimamizi wa uendeshaji wa masoko ambapo kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri hazikuwa na sheria ndogondogo za usimamizi wa usafi wa masoko
pia halmashauri kati ya hazikuwa na miongozo ya kusimamia kamati za usimamizi wa masoko kwenye masuala ya usafi
masoko kati ya yaliyokaguliwa hayakuwa na kamati za usimamizi wa masoko pamoja na kutokuwa na uongozi wa masoko yaliyokuwepo
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa athari zilizojitokeza katika masoko ya chakula yaliyokaguliwa ni kama zifuatazo athari zilizojitokeza mapungufu yaliyobainishwa yamesababisha wananchi kuendelea kununua vyakula katika masoko ambayo si salama kiafya
masoko hayo yanaweza kusababisha milipuko ya magonjwa yanayotokana na uchafu kama vile kipindupindu
vilevile uchakavu wa miundombinu huathiri zaidi wafanyabiashara wa jinsi ya kike ambao ndio watumiaji wakubwa wa masoko ya chakula kwa kukosa maeneo bora ya kujisitiri na kufanya biashara
ushauri wajibu inashauri or tamisemi kuhimiza halmashauri zote nchini kuhakikisha kuwa zinafuata agizo linalowataka kutenga asilimia ya mapato yanayopatikana katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko yao
vilevile or tamisemi iwachukulie hatua za kinidhamu watendaji wote wa halmashauri ambao hawatatenga asilimia ya mapato yanayopatikana katika masoko ili kutekeleza shughuli za maendeleo marekebisho na usafi katika masoko
pia halmashauri zitakiwe kusimamia kikamilifu uanzishwaji wa kamati za usimamizi wa masoko utungaji wa sheria ndogondogo za usimamizi wa usafi wa masoko na uimarishaji ufuatiliaji wa uendeshaji wa masoko
kukosekana kwa mfumo wa kutoa maji safi uchakavu wa mfumo wa kutoa maji taka uchakavu wa vizimba vya kuhifadhi taka ujenzi hafifu wa vizimba vya kuhifadhia taka usimamizi hafifu wa taka ngumu uchafu mwingi ambao haukusanywi kwa muda mrefu udhaifu wa mifumo ya maji taka kukosekana kwa mgawanyo wa bidhaa udhaifu wa vifaa vya kujitakasa upangaji vyakula chini ardhini barabarani ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano cag alibaini mapungufu katika kusimamia ukusanyaji kodi katika miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing katika mauziano baina ya taasisi zenye uhusiano wa kimataifa multinational corporations
miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing hutok ea pale ambapo kampuni iliyok ndani ya nchi inafanya biashara na kampuni iliyo nje ya nchi
kutokana na tofauti ya viwango vya kodi kati ya nchi na nchi wafanya biashara hao hushawishika kuongeza au kupunguza gharama za mauziano baina yao ili kuhamishia kiasi kikubwa cha faida katika nchi yenye unafuu wa kodi
kupitia njia hii makampuni mengi hukwepa kodi ambazo wangepaswa kulipa nchini kutokana na kuonesha gharama kubwa za ununuzi wa huduma na bidhaa nje ya nchi na kupelek ea kuwa na hasara katika biashara zinazofanyika hapa nchini
baadhi ya mapungufu yaliyobainika katika usimamizi wa odi zinazotokana na miamala ya uhamishaji gharama ni kama ifuatavyo a kukosekana kwa sera na mkakati maalumu wa kusimamia uhamishaji gharama katika mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
mfano kwa kipindi cha miaka minne ni makampuni sawa na asilimia 
 tu ndiyo yaliyokaguliwa kati ya makampuni ya kimataifa yaliyotakiwa kufanyiwa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama transfer pricing audit
hii ni kutokana na kukosekana kwa sera na mpango unaozingatia vihatarishi vya ukwepaji kodi kupitia uhamishaji gharama katika mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
b uwezo mdogo wa watumishi na uhaba wa vitendea kazi katika usimamizi utekelezaji na ufuatiliaji wa miamala ya uhamishaji gharama
mfano kwa kipindi cha miaka minne tra ilitarajia kufanya kaguzi zilizopangwa na kaguzi za dharura katika miamala ya uhamishaji gharama
hata hivyo tra ilianzisha kaguzi sawa na asilimia ambapo kati ya kaguzi hizo ni kaguzi sawa na asilimia ndizo zilifanyika kikamilifu
c ufinyu wa bajeti katika kitengo cha usimamizi wa uhamishaji gharama inayotokana na mauziano baina ya kampuni zenye uhusiano wa kimataifa
mfano serikali imekuwa ikitoa kiasi kidogo cha bajeti iliyoidhinishwa kwa ajili ya kitengo cha kodi za kimataifa kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na mtiririk wa bajeti iliyoidhinishwa na fedha iliyotolewa katika kitengo cha kodi za kimataifa kwa kipindi cha miaka minne mwaka bajeti iliyoidhinishw ofedha ziliz otolew ofedha ziliz otolew 
 jumla 
 iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma kwa hali hii ya utoaji fedha za uendeshaji wa kitengo cha kodi za kimataifa kwa asilimia hadi hukwamisha ufanisi wa kitengo hicho
d sekta muhimu zenye mchango mkubwa katika uchumi wa nchi kama vile kilimo inayochangia asilimia 
 ujenzi asilimia 
 uziduaji asilimia na viwanda asilimia hazikuhusishwa kwenye mpango wa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama kutokana na ukosefu wa kanzidata
e changamoto za ubadilishanaji wa taarifa za kodi
kwa kipindi cha miaka minne tra ilipanga kuanzisha mazungumzo ya mikataba au kupitia mikataba ya kubadilishana taarifa za fedha na faida za makampuni yanayofanya biashara ndani na nje ya nchi kila mwaka ili kuiwezesha mamlaka kufanya ulinganifu lakini haikufanya mazungumzo hayo kutokana na uwepo wa sheria zinazozuia mabadilishano ya taarifa za nchi na wadau wa kimataifa
hii ni kinyume na kanuni ya ya kanuni za usimamizi wa kodi ya mwaka 
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa athari zilizojitokeza katika kusimamia ukusanyaji kodi katika miamala ya uhamishaji gharama ni kama zifuatazo a kutokana na utekelezaji duni wa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama ripoti za mwaka za utendaji za tra zinaonesha ongezeko la kodi la tzs 
 bilioni kutoka katika kodi ya tzs 
 bilioni iliyoripotiwa na makampuni mwaka 
hivyo kama kungekuwa na ufanisi katika kusimamia eneo hilo serikali ingeweza kukusanya kiasi kikubwa zaidi kutoka katika kesi za kodi zenye thamani ya tzs 
 trilioni kwa mwaka na na kuiwezesha serikali kutekeleza miradi mingi zaidi ya maendeleo
b serikali kushindwa kupata taarifa halisi za bei zilizopo sokoni kutokana na ukosefu wa mikataba ya mabadilishano ya taarifa za kodi baina ya nchi na nchi hivyo kuchangia ukwepaji kodi kwa makampuni yenye mahusiano ya kimataifa
ushauri wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na tra ziandae sera na mkakati maalumu wa usimamizi na ufuatiliaji wa miamala ya uhamishaji gharama
vilevile zitoe bajeti yote inayoidhinishwa ya kitengo cha kodi za kimataifa itu ili kusimamia utekelezaji na ufuatiliaji wa makampuni yanayofanya miamala ya uhamishaji gharama ili kuhakikisha kodi stahiki inakusanywa
vilevile kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali iisimamie serikali kuanzisha na kukamilisha mazungumzo na makubaliano yote ya ubadilishanaji wa taarifa kati ya tanzania na nchi mbalimbali kama inavyoonesha katika mpango mkakati wa mamlaka ya mapato tanzania
hii ni pamoja na bunge kufanya mapitio ya sheria zote zinazozuia mamlaka ya mapato tanzania kufanya mabadilishano ya taarifa za kodi baina yake na nchi mbalimbali
jambo la utekelezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri ambao unamilikiwa na kampuni tanzu ya mkulazi uliyopo wilayani kilosa mkoani morogoro una lengo la kuzalisha sukari tani kwa mwaka
cag alibaini mapungufu katika utekelezaji wa mradi huu kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma a kampuni ya mkulazi kushindwa kusimika mtambo wa kuchakata sukari kwa wakati
hii ni kinyume na mkataba wa mwaka uliosainiwa kati ya kampuni ya mkulazi benki ya azania na chama cha ushirika cha kati cha magole uliokuwa na lengo la kukuza mnyororo wa thamani wa sukari kwa kuanzisha mahusiano baina ya wakulima benki na kampuni
kulingana na mkataba kampuni ya mkulazi ilitakiwa kusimika mtambo wa kuchakata sukari ili benki iweze kutoa mkopo kwa wakulima
hadi mwezi disemba kampuni ya mkulazi ilikuwa haijasimika mtambo huo wakati wakulima walikuwa wameshaanza kulima miwa na imesha komaa kwa matumizi ya utengenezaji wa sukari
b kampuni ya mkulazi haikuweza kusimamia utendaji wa wakulima wanaouzunguka mradi kwa kuwapatia ushauri wa kiutaalamu ili kuhakikisha uwepo wa miwa ya kutosha na yenye ubora kwa ajili ya kiwanda
hii ni kinyume na sera ya kilimo ya mwaka inayotaka kila unapofanyika uwekezaji mkubwa wa kilimo kuhakikisha kwamba unawanufaisha wananchi wa eneo linalozunguka uwekezaji huo
athari kutokana na usimamizi duni wa mradi wa mbigiri wakulima kupitia vyama vyao vya msingi wameshindwa kufikia malengo waliyojiwekea katika uzalishaji wa miwa kutokana na kupoteza fursa ya mkopo wa tzs 
 bilioni kutoka benki ya azania
mfano kwa mwaka wa fedha lengo walilojiwekea lilikuwa kulima na kupanda ekari za miwa lakini walifanikiwa kulima na kupanda ekari tu za miwa
kwa mwaka wa fedha lengo lilikuwa kupanda ekari lakini walifanikiwa kulima na kupanda ekari tu
aidha wakulima walishindwa kuvuna na kuuza miwa japokuwa walikuwa na mkataba wa kuuza miwa kwa mradi wa mbigiri
hivyo wakulima hao walisababishiwa kushindwa kumudu gharama za kuandaa mashamba kununua mbolea na dawa za wadudu mbegu pamoja na kuchimba visima katika mashamba yao kwa msimu ujao
pia kampuni ya mkulazi imepoteza fedha kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya uwekezaji wote wa mradi kutokana na matumizi yasiyo na tija na usimamizi duni wa mradi
ushauri ili kuzuia hasara inayoendelea kutokea katika mradi huu wajibu inashauri yafuatayo a takukuru iufanyie uchunguzi wa kina mradi wa mbigiri unaotekelezwa kupitia kampuni tanzu ya mkulazi ili kuokoa fedha na mali ambazo zinaendelea kupotea katika shamba la mbigiri
b serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu iwachukulie hatua za kinidhamu watendaji waliosababisha kasoro zilizojitokeza pamoja na kutokutekeleza mapendekezo ya cag yaliyotolewa mwaka yaliyolenga kuboresha uendeshaji wa mradi huu
c serikali inapoamua kuanzisha miradi ya aina hii ihakikishe inafanya maandalizi ya kutosha ikiwepo kufanya upembuzi yakinifu na kufuata mpango mkakati uliowekwa ili kuhakikisha utekelezaji unakwenda kama ulivyopangwa
umuhimu huu unatokana na miradi ya aina hii kuhusisha sekta binafsi hivyo kunapotokea kulegalega kwa utekelezaji wake huathiri zaidi uwekezaji wa sekta binafsi na kuendeleza mnyororo wa umaskini katika nchi
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma kwa hali hii ya utoaji fedha za uendeshaji wa kitengo cha kodi za kimataifa kwa asilimia hadi hukwamisha ufanisi wa kitengo hicho
d sekta muhimu zenye mchango mkubwa katika uchumi wa nchi kama vile kilimo inayochangia asilimia 
 ujenzi asilimia 
 uziduaji asilimia na viwanda asilimia hazikuhusishwa kwenye mpango wa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama kutokana na ukosefu wa kanzidata
e changamoto za ubadilishanaji wa taarifa za kodi
kwa kipindi cha miaka minne tra ilipanga kuanzisha mazungumzo ya mikataba au kupitia mikataba ya kubadilishana taarifa za fedha na faida za makampuni yanayofanya biashara ndani na nje ya nchi kila mwaka ili kuiwezesha mamlaka kufanya ulinganifu lakini haikufanya mazungumzo hayo kutokana na uwepo wa sheria zinazozuia mabadilishano ya taarifa za nchi na wadau wa kimataifa
hii ni kinyume na kanuni ya ya kanuni za usimamizi wa kodi ya mwaka 
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa athari zilizojitokeza katika kusimamia ukusanyaji kodi katika miamala ya uhamishaji gharama ni kama zifuatazo a kutokana na utekelezaji duni wa ukaguzi wa miamala ya uhamishaji gharama ripoti za mwaka za utendaji za tra zinaonesha ongezeko la kodi la tzs 
 bilioni kutoka katika kodi ya tzs 
 bilioni iliyoripotiwa na makampuni mwaka 
hivyo kama kungekuwa na ufanisi katika kusimamia eneo hilo serikali ingeweza kukusanya kiasi kikubwa zaidi kutoka katika kesi za kodi zenye thamani ya tzs 
 trilioni kwa mwaka na na kuiwezesha serikali kutekeleza miradi mingi zaidi ya maendeleo
b serikali kushindwa kupata taarifa halisi za bei zilizopo sokoni kutokana na ukosefu wa mikataba ya mabadilishano ya taarifa za kodi baina ya nchi na nchi hivyo kuchangia ukwepaji kodi kwa makampuni yenye mahusiano ya kimataifa
ushauri wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na tra ziandae sera na mkakati maalumu wa usimamizi na ufuatiliaji wa miamala ya uhamishaji gharama
vilevile zitoe bajeti yote inayoidhinishwa ya kitengo cha kodi za kimataifa itu ili kusimamia utekelezaji na ufuatiliaji wa makampuni yanayofanya miamala ya uhamishaji gharama ili kuhakikisha kodi stahiki inakusanywa
vilevile kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali iisimamie serikali kuanzisha na kukamilisha mazungumzo na makubaliano yote ya ubadilishanaji wa taarifa kati ya tanzania na nchi mbalimbali kama inavyoonesha katika mpango mkakati wa mamlaka ya mapato tanzania
hii ni pamoja na bunge kufanya mapitio ya sheria zote zinazozuia mamlaka ya mapato tanzania kufanya mabadilishano ya taarifa za kodi baina yake na nchi mbalimbali
jambo la utekelezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri ambao unamilikiwa na kampuni tanzu ya mkulazi uliyopo wilayani kilosa mkoani morogoro una lengo la kuzalisha sukari tani kwa mwaka
cag alibaini mapungufu katika utekelezaji wa mradi huu kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma a kampuni ya mkulazi kushindwa kusimika mtambo wa kuchakata sukari kwa wakati
hii ni kinyume na mkataba wa mwaka uliosainiwa kati ya kampuni ya mkulazi benki ya azania na chama cha ushirika cha kati cha magole uliokuwa na lengo la kukuza mnyororo wa thamani wa sukari kwa kuanzisha mahusiano baina ya wakulima benki na kampuni
kulingana na mkataba kampuni ya mkulazi ilitakiwa kusimika mtambo wa kuchakata sukari ili benki iweze kutoa mkopo kwa wakulima
hadi mwezi disemba kampuni ya mkulazi ilikuwa haijasimika mtambo huo wakati wakulima walikuwa wameshaanza kulima miwa na imesha komaa kwa matumizi ya utengenezaji wa sukari
b kampuni ya mkulazi haikuweza kusimamia utendaji wa wakulima wanaouzunguka mradi kwa kuwapatia ushauri wa kiutaalamu ili kuhakikisha uwepo wa miwa ya kutosha na yenye ubora kwa ajili ya kiwanda
hii ni kinyume na sera ya kilimo ya mwaka inayotaka kila unapofanyika uwekezaji mkubwa wa kilimo kuhakikisha kwamba unawanufaisha wananchi wa eneo linalozunguka uwekezaji huo
athari kutokana na usimamizi duni wa mradi wa mbigiri wakulima kupitia vyama vyao vya msingi wameshindwa kufikia malengo waliyojiwekea katika uzalishaji wa miwa kutokana na kupoteza fursa ya mkopo wa tzs 
 bilioni kutoka benki ya azania
mfano kwa mwaka wa fedha lengo walilojiwekea lilikuwa kulima na kupanda ekari za miwa lakini walifanikiwa kulima na kupanda ekari tu za miwa
kwa mwaka wa fedha lengo lilikuwa kupanda ekari lakini walifanikiwa kulima na kupanda ekari tu
aidha wakulima walishindwa kuvuna na kuuza miwa japokuwa walikuwa na mkataba wa kuuza miwa kwa mradi wa mbigiri
hivyo wakulima hao walisababishiwa kushindwa kumudu gharama za kuandaa mashamba kununua mbolea na dawa za wadudu mbegu pamoja na kuchimba visima katika mashamba yao kwa msimu ujao
pia kampuni ya mkulazi imepoteza fedha kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya uwekezaji wote wa mradi kutokana na matumizi yasiyo na tija na usimamizi duni wa mradi
ushauri ili kuzuia hasara inayoendelea kutokea katika mradi huu wajibu inashauri yafuatayo a takukuru iufanyie uchunguzi wa kina mradi wa mbigiri unaotekelezwa kupitia kampuni tanzu ya mkulazi ili kuokoa fedha na mali ambazo zinaendelea kupotea katika shamba la mbigiri
b serikali kupitia ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu iwachukulie hatua za kinidhamu watendaji waliosababisha kasoro zilizojitokeza pamoja na kutokutekeleza mapendekezo ya cag yaliyotolewa mwaka yaliyolenga kuboresha uendeshaji wa mradi huu
c serikali inapoamua kuanzisha miradi ya aina hii ihakikishe inafanya maandalizi ya kutosha ikiwepo kufanya upembuzi yakinifu na kufuata mpango mkakati uliowekwa ili kuhakikisha utekelezaji unakwenda kama ulivyopangwa
umuhimu huu unatokana na miradi ya aina hii kuhusisha sekta binafsi hivyo kunapotokea kulegalega kwa utekelezaji wake huathiri zaidi uwekezaji wa sekta binafsi na kuendeleza mnyororo wa umaskini katika nchi
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma d serikali ifanye tathimini ya hasara ambayo wakulima wa miwa wamepata kutokana na kutokufanya kazi kwa mradi wa mbigiri na kuwalipa wakulima hao ili waweze kuendelea na mradi huo mara utakapo tengamaa
jambo la utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka mwaka cag alifanya ukaguzi wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano zilizotolewa aprili ambazo ni i
usimamizi wa utoaji leseni na mikataba ya utafutaji na uendelezaji gesi asilia ii
ufuatiliaji wa utekelezaji na uzingatiaji wa sera sheria na kanuni kwenye shughuli za utafutaji wa petroli tanzania iii
utekelezaji wa matakwa ya maudhui ya ndani na uthibitisho wa gharama za uwekezaji katika mikataba ya uchangiaji wa gharama za uzalishaji iv
usimamizi wa taarifa za kijiografia na kijiolojia katika sekta ya mafuta na gesi asilia tanzania na v
usimamizi wa uendelezaji rasilimaliwatu katika sekta ya mafuta na gesi asilia
ripoti hizo zilikuwa na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi zinazosimamia utafutaji na uendelezaji wa mafuta na gesi asilia
kati ya mapendekezo ni mapendekezo sawa na asilimia ndiyo yaliyotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yako kwenye hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa kabisa na pendekezo sawa na asilimia limepitwa na wakati
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotokana na ripoti hizo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kutokana na ripoti tano za mwaka 
 yametekelezwa hayajatekelezwa yamepitwa na wakatiyanatekelezwa ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma taasisi ya pura ndiyo inayoongoza kwa kutekeleza kikamilifu mapendekezo mengi yaliyotolewa na cag kwa kuwa imetekeleza kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo 
wizara ya nishati inaongoza kwa kutotekeleza mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo 
nemc ilikuwa ikiendelea na utekelezaji wa mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo yaliyotolewa
athari kutotekelezwa kikamilifu kwa mapendekezo ya cag kunaendelea kuathiri sekta ya nishati ikiwemo mfumo wa usimamizi wa utoaji wa mikataba na leseni za utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia nchini
hali hii iliathiri maeneo ya tathmini ya uhitaji maandalizi ya vigezo mahsusi vya zabuni utangazaji wa zabuni tathmini ya zabuni zilizopokelewa
eneo lingine linaloathirika zaidi ni eneo la majadiliano baina ya serikali na wawekezaji kabla ya kutoa zabuni na kupelekea serikali kushindwa kuingia mikataba na wawekezaji wa utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia
kutosainiwa kwa mikataba ya utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia kunaisababishia serikali kukosa mapato kupitia mikataba na leseni ya uendelezaji wa gesi asilia hivyo kushindwa kutoa huduma za kijamii
ushauri wajibu inasisitiza umuhimu wa wahusika kutekeleza kikamilifu mapendekezo ya cag
pia azaki zinazofanya uchechemuzi katika sekta ya mafuta na gesi asilia na wananchi kuendelea kudai utekelezaji wa mapendekezo ya cag
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma d serikali ifanye tathimini ya hasara ambayo wakulima wa miwa wamepata kutokana na kutokufanya kazi kwa mradi wa mbigiri na kuwalipa wakulima hao ili waweze kuendelea na mradi huo mara utakapo tengamaa
jambo la utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka mwaka cag alifanya ukaguzi wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano zilizotolewa aprili ambazo ni i
usimamizi wa utoaji leseni na mikataba ya utafutaji na uendelezaji gesi asilia ii
ufuatiliaji wa utekelezaji na uzingatiaji wa sera sheria na kanuni kwenye shughuli za utafutaji wa petroli tanzania iii
utekelezaji wa matakwa ya maudhui ya ndani na uthibitisho wa gharama za uwekezaji katika mikataba ya uchangiaji wa gharama za uzalishaji iv
usimamizi wa taarifa za kijiografia na kijiolojia katika sekta ya mafuta na gesi asilia tanzania na v
usimamizi wa uendelezaji rasilimaliwatu katika sekta ya mafuta na gesi asilia
ripoti hizo zilikuwa na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi zinazosimamia utafutaji na uendelezaji wa mafuta na gesi asilia
kati ya mapendekezo ni mapendekezo sawa na asilimia ndiyo yaliyotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yako kwenye hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa kabisa na pendekezo sawa na asilimia limepitwa na wakati
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotokana na ripoti hizo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kutokana na ripoti tano za mwaka 
 yametekelezwa hayajatekelezwa yamepitwa na wakatiyanatekelezwa ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma taasisi ya pura ndiyo inayoongoza kwa kutekeleza kikamilifu mapendekezo mengi yaliyotolewa na cag kwa kuwa imetekeleza kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo 
wizara ya nishati inaongoza kwa kutotekeleza mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo 
nemc ilikuwa ikiendelea na utekelezaji wa mapendekezo sawa na asilimia ya mapendekezo yaliyotolewa
athari kutotekelezwa kikamilifu kwa mapendekezo ya cag kunaendelea kuathiri sekta ya nishati ikiwemo mfumo wa usimamizi wa utoaji wa mikataba na leseni za utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia nchini
hali hii iliathiri maeneo ya tathmini ya uhitaji maandalizi ya vigezo mahsusi vya zabuni utangazaji wa zabuni tathmini ya zabuni zilizopokelewa
eneo lingine linaloathirika zaidi ni eneo la majadiliano baina ya serikali na wawekezaji kabla ya kutoa zabuni na kupelekea serikali kushindwa kuingia mikataba na wawekezaji wa utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia
kutosainiwa kwa mikataba ya utafutaji na uendelezaji wa gesi asilia kunaisababishia serikali kukosa mapato kupitia mikataba na leseni ya uendelezaji wa gesi asilia hivyo kushindwa kutoa huduma za kijamii
ushauri wajibu inasisitiza umuhimu wa wahusika kutekeleza kikamilifu mapendekezo ya cag
pia azaki zinazofanya uchechemuzi katika sekta ya mafuta na gesi asilia na wananchi kuendelea kudai utekelezaji wa mapendekezo ya cag
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kiasi ambacho aidha hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipo kupata tija yoyote kimeongezeka kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
mamlaka ya serikali za mitaa ndizo zimekuwa na ongezeko kubwa zaidi kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni kwa mwaka kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na mwenendo wa kiasi cha makusanyo na matumizi yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa kipindi cha miaka mitatu tzs bilioni jumla 
 lll serikali kuu 
 lll mamlaka za serikali za mitaa 
 lll mashirika ya umma 
 lll ufunguo lkiasi ni kidogo ukilinganisha na mwaka uliopita ama unaofuata lkiasi ni kikubwa ukilinganisha na mwaka uliopita ama unaofuata kati ya makusanyo na matumizi ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa mwaka mamlaka ya serikali za mitaa ilikuwa na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya tzs 
 bilioni ambapo kasoro nyingi zilionekana katika eneo la ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jedwali na mchanganuo wa maeneo ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kwa mwaka serikali kuuserikali za mitaamashirika ya ummajumla asilimia tzs bilioni jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilioni 
 jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya kawaida 
 jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
 jumla 
 asilimia jambo la uwezekano wa serikali upoteza mapato ya tzs 
 bilioni kutokana na udhaifu katika mifumo ya ukusanyaji wa mapato kuna uwezekano mkubwa wa serikali kupoteza tzs 
 bilioni kutokana na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama inavyoonekana katika jedwali na
katika serikali kuu kumekuwa na ongezek la upotevu wa mapato kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka mpaka tzs 
 bilioni kwa mwaka ikiwa ni ongezek la tzs 
 bilioni
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kinaonesha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ukusanyaji wa mapato katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma
mwaka serikali uu serikali za mitaamashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek la upotevu 
 asilimia iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kiasi ambacho aidha hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipo kupata tija yoyote kimeongezeka kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
mamlaka ya serikali za mitaa ndizo zimekuwa na ongezeko kubwa zaidi kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni kwa mwaka kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na mwenendo wa kiasi cha makusanyo na matumizi yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa kipindi cha miaka mitatu tzs bilioni jumla 
 lll serikali kuu 
 lll mamlaka za serikali za mitaa 
 lll mashirika ya umma 
 lll ufunguo lkiasi ni kidogo ukilinganisha na mwaka uliopita ama unaofuata lkiasi ni kikubwa ukilinganisha na mwaka uliopita ama unaofuata kati ya makusanyo na matumizi ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa mwaka mamlaka ya serikali za mitaa ilikuwa na tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya tzs 
 bilioni ambapo kasoro nyingi zilionekana katika eneo la ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm jedwali na mchanganuo wa maeneo ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kwa mwaka serikali kuuserikali za mitaamashirika ya ummajumla asilimia tzs bilioni jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilioni 
 jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya kawaida 
 jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
 jumla 
 asilimia jambo la uwezekano wa serikali upoteza mapato ya tzs 
 bilioni kutokana na udhaifu katika mifumo ya ukusanyaji wa mapato kuna uwezekano mkubwa wa serikali kupoteza tzs 
 bilioni kutokana na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama inavyoonekana katika jedwali na
katika serikali kuu kumekuwa na ongezek la upotevu wa mapato kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka mpaka tzs 
 bilioni kwa mwaka ikiwa ni ongezek la tzs 
 bilioni
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kinaonesha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ukusanyaji wa mapato katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma
mwaka serikali uu serikali za mitaamashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek la upotevu 
 asilimia iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma serikali kuu katika ukusanyaji wa mapato ya serikali kuu cag alibaini mapungufu yafuatayo a
kupotea kwa kodi ya tzs 
 bilioni ya mafuta lita 
 milioni yaliyoingizwa nchini kama mafuta ambayo yalikuwa yanaenda nchi jirani lakini hayakutoka nje ya nchi
kutokusanywa kwa kodi ya ongezeko la thamani vat ya tzs 
 bilioni kutokana na wafanyabiashara kushusha thamani ya mauzo katika ripoti zao za mwezi
upotevu wa makusanyo yenye thamani ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa nje ya mfumo wa malipo ya serikali gepg na ambayo hayakupelekwa benki
serikali za mitaa baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa tzs 
 bilioni katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama yafuatayo a
kutokana na ukaguzi maalumu katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya msm kwa kipindi cha miaka mitatu cag alibaini kutokusanywa kwa tzs 
 bilioni ambazo ni mapato ya ndani yaliyopaswa kukusanywa
katika ukaguzi wa mwaka cag ameonesha kuongezeka kwa kutokusanywa kwa mapato ya ndani kwa kipindi cha mwaka hadi kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm c
mapitio ya mfumo wa mapato lgrcis katika msm yalionesha kulikuwa na tzs 
 bilioni ambazo ni miamala iliyokuwa haijawasilishwa na wakusanya mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali
baadhi ya halmashauri zilizokuwa na hoja hii ni kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
jedwali na
 miamala ambayo ilikuwa haijawasilishwa na wakusanya mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali na halmashauri mapato ya ndani tzs milioni kiasi kinachodaiwa tzs milioni asilimia andahimba 
 songea 
 mkinga 
 gairo 
 ilala 
 songea 
 nanyumbu 
 mji ifakara 
 angani 
 mji handeni 
 d
katika ukaguzi maalumu wa mfumo wa ukusanyaji mapato kwa kipindi cha miaka mitatu cag alibaini mawakala wa kukusanya mapato katika msm hawakupeleka benki makusanyo ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa kupitia mashine za pos
hii ilitokana na msm kuwa na udhaifu katika usimamizi wa ndani wa mfumo huo wa ukusanyaji mapato
baadhi ya msm zilizokuwa na kasoro hii ni kama zifuatazo tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 mapato ambayo hayakukusanywa iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma serikali kuu katika ukusanyaji wa mapato ya serikali kuu cag alibaini mapungufu yafuatayo a
kupotea kwa kodi ya tzs 
 bilioni ya mafuta lita 
 milioni yaliyoingizwa nchini kama mafuta ambayo yalikuwa yanaenda nchi jirani lakini hayakutoka nje ya nchi
kutokusanywa kwa kodi ya ongezeko la thamani vat ya tzs 
 bilioni kutokana na wafanyabiashara kushusha thamani ya mauzo katika ripoti zao za mwezi
upotevu wa makusanyo yenye thamani ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa nje ya mfumo wa malipo ya serikali gepg na ambayo hayakupelekwa benki
serikali za mitaa baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa tzs 
 bilioni katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama yafuatayo a
kutokana na ukaguzi maalumu katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya msm kwa kipindi cha miaka mitatu cag alibaini kutokusanywa kwa tzs 
 bilioni ambazo ni mapato ya ndani yaliyopaswa kukusanywa
katika ukaguzi wa mwaka cag ameonesha kuongezeka kwa kutokusanywa kwa mapato ya ndani kwa kipindi cha mwaka hadi kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm c
mapitio ya mfumo wa mapato lgrcis katika msm yalionesha kulikuwa na tzs 
 bilioni ambazo ni miamala iliyokuwa haijawasilishwa na wakusanya mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali
baadhi ya halmashauri zilizokuwa na hoja hii ni kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
jedwali na
 miamala ambayo ilikuwa haijawasilishwa na wakusanya mapato kutoka kwenye vyanzo mbalimbali na halmashauri mapato ya ndani tzs milioni kiasi kinachodaiwa tzs milioni asilimia andahimba 
 songea 
 mkinga 
 gairo 
 ilala 
 songea 
 nanyumbu 
 mji ifakara 
 angani 
 mji handeni 
 d
katika ukaguzi maalumu wa mfumo wa ukusanyaji mapato kwa kipindi cha miaka mitatu cag alibaini mawakala wa kukusanya mapato katika msm hawakupeleka benki makusanyo ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa kupitia mashine za pos
hii ilitokana na msm kuwa na udhaifu katika usimamizi wa ndani wa mfumo huo wa ukusanyaji mapato
baadhi ya msm zilizokuwa na kasoro hii ni kama zifuatazo tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni 
 mapato ambayo hayakukusanywa iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma baadhi ya halmashauri ambazo mawakala wa kukusanya mapato hawakupeleka benki makusanyo na halma sha uri mapato ya ndani kiasi ambacho hakikupelekwa benkiasilimia tzs millioni kilosa 
 sumbawanga 
 mji ahama 
 abora 
 ilala 
 songea 
 njombe 
 mkinga 
 mashirika ya umma katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya mashirika ya umma baadhi ya mapungufu yaliyopelek ea upotevu wa tzs 
 bilioni ni kama yafuatayo a
upotevu wa tzs 
 bilioni kutokana na kufutwa kwa madeni ya wakopaji pasipo kuwa na idhini ya ofisi ya msajili wa hazina na wizara ya fedha na mipango ambayo ni kinyume na kanuni ya ya kanuni ya sheria ya fedha za umma ya mwaka kama ilivyorek ebishwa kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mashirika yaliyofuta madeni pasipokuwa na idhini ya wizara ya fedha na mipango na ofisi ya msajili wa hazina
taasisi disemba disemba tzs bilioni benki ya maendeleo tib 
 tpb benki 
 jumla 
 b
upotevu wa makusanyo yenye thamani ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa nje ya mfumo wa malipo ya serikali gepg na hayakupelekwa benki
upotevu wa mapato yenye thamani ya tzs 
 bilioni kutokana na msamaha usiostahili uliotolewa kwa ampuni ya saruji ya mbeya
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm athari fedha zilizokusanywa na kutopelekwa benki ni dhahiri kuwa fedha hizi zimeibwa na wakusanyaji wa mapato hayo
vilevile kuna uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni kutokana na vitendo vinavyoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu
upotevu huu unaweza kuisababishia serikali kushindwa kufikia lengo la makusanyo kama ilivyoidhinishwa katika bajeti ya taifa
kiasi hiki kingeweza kukamilisha miradi ya maendeleo ambayo haikupok ea fedha kwa mwaka na kuwak osesha wananchi fursa ya kupata huduma za kijamii
ushauri ili kutatua changamoto zilizobainishwa ajibu inashauri yafuatayo a mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ifanye mapitio ya mifumo yote ya tehama inayohusika katika usimamizi wa ukusanyaji wa mapato ya umma ili i
kuongeza udhibiti wa matumizi ya mifumo ya tehama katika ukusanyaji wa mapato ya serikali mfano lgrcis na gepg na ii
kuhakikisha kunakuwa na ufanisi wa uendeshaji wa mifumo ya tehama serikalini ili kuondoa vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
b taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru ifanye uchunguzi na kuwachukulia hatua wale wote watakaobainika kwa namna moja au nyingine wamejihusisha na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vilivyopelek ea upotevu wa mapato ya ndani
c or t amisemi kupitia kitengo cha ufuatiliaji wa fedha katika mamlaka ya serikali za mitaa iftu kifanye ukaguzi maalumu katika halmashauri ya wilaya ya songea ambapo kiasi cha asilimia 
 hakikupelekwa benki
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma baadhi ya halmashauri ambazo mawakala wa kukusanya mapato hawakupeleka benki makusanyo na halma sha uri mapato ya ndani kiasi ambacho hakikupelekwa benkiasilimia tzs millioni kilosa 
 sumbawanga 
 mji ahama 
 abora 
 ilala 
 songea 
 njombe 
 mkinga 
 mashirika ya umma katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya mashirika ya umma baadhi ya mapungufu yaliyopelek ea upotevu wa tzs 
 bilioni ni kama yafuatayo a
upotevu wa tzs 
 bilioni kutokana na kufutwa kwa madeni ya wakopaji pasipo kuwa na idhini ya ofisi ya msajili wa hazina na wizara ya fedha na mipango ambayo ni kinyume na kanuni ya ya kanuni ya sheria ya fedha za umma ya mwaka kama ilivyorek ebishwa kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mashirika yaliyofuta madeni pasipokuwa na idhini ya wizara ya fedha na mipango na ofisi ya msajili wa hazina
taasisi disemba disemba tzs bilioni benki ya maendeleo tib 
 tpb benki 
 jumla 
 b
upotevu wa makusanyo yenye thamani ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa nje ya mfumo wa malipo ya serikali gepg na hayakupelekwa benki
upotevu wa mapato yenye thamani ya tzs 
 bilioni kutokana na msamaha usiostahili uliotolewa kwa ampuni ya saruji ya mbeya
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm athari fedha zilizokusanywa na kutopelekwa benki ni dhahiri kuwa fedha hizi zimeibwa na wakusanyaji wa mapato hayo
vilevile kuna uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni kutokana na vitendo vinavyoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu
upotevu huu unaweza kuisababishia serikali kushindwa kufikia lengo la makusanyo kama ilivyoidhinishwa katika bajeti ya taifa
kiasi hiki kingeweza kukamilisha miradi ya maendeleo ambayo haikupok ea fedha kwa mwaka na kuwak osesha wananchi fursa ya kupata huduma za kijamii
ushauri ili kutatua changamoto zilizobainishwa ajibu inashauri yafuatayo a mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ifanye mapitio ya mifumo yote ya tehama inayohusika katika usimamizi wa ukusanyaji wa mapato ya umma ili i
kuongeza udhibiti wa matumizi ya mifumo ya tehama katika ukusanyaji wa mapato ya serikali mfano lgrcis na gepg na ii
kuhakikisha kunakuwa na ufanisi wa uendeshaji wa mifumo ya tehama serikalini ili kuondoa vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
b taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru ifanye uchunguzi na kuwachukulia hatua wale wote watakaobainika kwa namna moja au nyingine wamejihusisha na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vilivyopelek ea upotevu wa mapato ya ndani
c or t amisemi kupitia kitengo cha ufuatiliaji wa fedha katika mamlaka ya serikali za mitaa iftu kifanye ukaguzi maalumu katika halmashauri ya wilaya ya songea ambapo kiasi cha asilimia 
 hakikupelekwa benki
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma jambo la matumizi asiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida cag ameonesha kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya tzs 
 bilioni kwa mwaka yaliyotokana na udhaifu wa mifumo ya ndani katika usimamizi wa matumizi ya kawaida
thamani ya kiasi cha tzs 
 bilioni ni ongezek la asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika matumizi ya kawaida katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma
serikali uu serikali za mitaamashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek 
 asilimia muhimu ongezek la asilimia ya matumizi ya kawaida yenye viashiria vya udanganyifu na ubadhirifu kwa mwaka kwa serikali kuu ni kiasi kikubwa na kinaonesha ni namna gani mifumo ya ndani ya usimamizi wa matumizi ya kawaida imeshindwa kudhibiti udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi hayo
vivyohivyo katika mamlaka ya serikali za mitaa kumekuwa na ongezek la asilimia ya matumizi yenye viashiria vya udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya kawaida
serikali uu baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu kwenye matumizi ya kawaida ni kama ifuatavyo b udhaifu katika usimamizi wa matumizi uliosababisha watumishi kutorudisha masurufu ya tzs 
 bilioni na watumishi hao kutoanza kukatwa mishahara yao kama sheria ya fedha inavyoelek eza
a miradi minne ya sekta ya uchukuzi ilikuwa na tozo ya riba kiasi cha tzs 
 bilioni kama adhabu ya kuchelewesha kulipa madai ya makandarasi ipcs
uchambuzi unaonesha kuwa sekta ya uchukuzi inaongoza kuchelewesha malipo ya makandarasi ambapo tzs 
 bilioni ilihusisha programu ya kusaidia sekta ya usafirishaji tssp mradi wa maendeleo ya reli tanzania tirdp tzs 
 bilioni mradi wa ujenzi wa barabara ya kimataifa arusha t aveta holilii oi tzs 
 bilioni na mradi wa uboreshaji usafiri wa mjini dar es salaam dutp tzs 
 bilioni
d matumizi ya tzs 
 bilioni katika mfuk wa maendeleo ya utalii yametumika pasipo kuwa na nyaraka zilizoidhinishwa
c katika taasisi cag alishindwa kuhakiki matumizi ya tzs 
 bilioni yenye viambatisho pungufu hivyo kutia shaka uhalali wa matumizi hayo
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama yafuatayo a msm zilifanya matumizi ya tzs 
 bilioni katika akaunti ya amana pasipo kufuata taratibu za uendeshaji wa akaunti hiyo
kasoro hizo ni pamoja na na
kasoro idadi ya msm kiasi tzs bilioni 
malipo ambayo hayakuidhinishwa 
kulipa miradi fedha zaidi ya kiasi kilichowekwa katika akaunti ya amana 
mikopo isiyorejeshwa kwenye akaunti ya amana 
 jumla 
 iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma jambo la matumizi asiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida cag ameonesha kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya tzs 
 bilioni kwa mwaka yaliyotokana na udhaifu wa mifumo ya ndani katika usimamizi wa matumizi ya kawaida
thamani ya kiasi cha tzs 
 bilioni ni ongezek la asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika matumizi ya kawaida katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma
serikali uu serikali za mitaamashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek 
 asilimia muhimu ongezek la asilimia ya matumizi ya kawaida yenye viashiria vya udanganyifu na ubadhirifu kwa mwaka kwa serikali kuu ni kiasi kikubwa na kinaonesha ni namna gani mifumo ya ndani ya usimamizi wa matumizi ya kawaida imeshindwa kudhibiti udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi hayo
vivyohivyo katika mamlaka ya serikali za mitaa kumekuwa na ongezek la asilimia ya matumizi yenye viashiria vya udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya kawaida
serikali uu baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu kwenye matumizi ya kawaida ni kama ifuatavyo b udhaifu katika usimamizi wa matumizi uliosababisha watumishi kutorudisha masurufu ya tzs 
 bilioni na watumishi hao kutoanza kukatwa mishahara yao kama sheria ya fedha inavyoelek eza
a miradi minne ya sekta ya uchukuzi ilikuwa na tozo ya riba kiasi cha tzs 
 bilioni kama adhabu ya kuchelewesha kulipa madai ya makandarasi ipcs
uchambuzi unaonesha kuwa sekta ya uchukuzi inaongoza kuchelewesha malipo ya makandarasi ambapo tzs 
 bilioni ilihusisha programu ya kusaidia sekta ya usafirishaji tssp mradi wa maendeleo ya reli tanzania tirdp tzs 
 bilioni mradi wa ujenzi wa barabara ya kimataifa arusha t aveta holilii oi tzs 
 bilioni na mradi wa uboreshaji usafiri wa mjini dar es salaam dutp tzs 
 bilioni
d matumizi ya tzs 
 bilioni katika mfuk wa maendeleo ya utalii yametumika pasipo kuwa na nyaraka zilizoidhinishwa
c katika taasisi cag alishindwa kuhakiki matumizi ya tzs 
 bilioni yenye viambatisho pungufu hivyo kutia shaka uhalali wa matumizi hayo
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama yafuatayo a msm zilifanya matumizi ya tzs 
 bilioni katika akaunti ya amana pasipo kufuata taratibu za uendeshaji wa akaunti hiyo
kasoro hizo ni pamoja na na
kasoro idadi ya msm kiasi tzs bilioni 
malipo ambayo hayakuidhinishwa 
kulipa miradi fedha zaidi ya kiasi kilichowekwa katika akaunti ya amana 
mikopo isiyorejeshwa kwenye akaunti ya amana 
 jumla 
 iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma b msm zililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya kodi ya ongezek katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ambayo ilikuwa imesamehewa kodi ya ongezek la thamani
miradi iliyolipiwa kodi hiyo ingali imesamehewa ni ile inayotek elezwa na wizara ya elimu sayansi na teknolojia wizara ya fedha na mipango tanro ads mwauwasa na uwasa
c msm hazikukusanya tzs 
 bilioni ambayo ni marejesho ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawak e vijana na watu wenyeulemavu
katika ukaguzi wake cag alibaini msm zilitoa jumla ya tzs 
 bilioni na kukusanya marejesho ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
hata hivyo mbali na serikali kurek ebisha sheria ya fedha za serikali za mitaa ya ili kuboresha usimamizi na uendeshaji wa mfuk wa uwezeshaji wa vikundi vya wanawak e vijana na watu wenyeulemavu bado urejeshwaji wa mikopo hiyo hauridhishi
ripoti ya cag imeonesha kuongezeka kwa mikopo ambayo haijarejeshwa kwa kipindi cha miaka mitatu kama inavyooneshwa kwenye jedwali
na
jedwali na
 asilimia ya mik opo ambayo haikurejeshwa kwa mwaka mwaka idadi ya halmashauri fedha ambazo hazijarejeshwa tzs bilioni fedha ambazo hazijarejeshwa 
 mashirika ya umma baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwenye matumizi ya kawaida katika mashirika ya umma ni kama yafuatayo a uwezekano wa shirika la nyumba kulipa riba kubwa kutokana na kuk opa kupitia huduma ya mikopo ya muda mfupi overdraft kiasi cha tzs 
 bilioni bila kuwa na mkataba na benki ya nmb
b upotevu wa tzs 
 bilioni kutokana na miamala ya udanganyifu katika bandari ya kigoma na mwanza uliosababishwa na udhaifu katika usimamizi wa malipo
c malipo ya tzs 
 bilioni yaliyolipwa bila ya kuwa na nyaraka kamili hivyo kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
athari udhaifu katika usimamizi wa gharama ya matumizi ya kawaida uliosababishwa na uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu umepelek ea kuwepo na upotevu wa fedha au matumizi yasiyo na tija hivyo kutokuwepo na thamani ya fedha katika malipo ya tzs 
 bilioni
hii imesababisha serikali kupoteza fedha ambazo zingeweza kutumika katika kuajiri watumishi kwenye msm zilizokuwa na upungufu wa watumishi kwa mwaka 
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ushauri wajibu inashauri kuwa wizara ya fedha na mipango itoe fedha za utekelezaji wa miradi kwa wakati ili kupunguza ongezek la tozo za riba kutoka kwa makandarasi
aidha takukuru ifanye uchun guzi katika taasisi zilizoripotiwa kusababisha upotevu wa fedha za umma au kufanya matumizi yasiyo na tija ili kuwafikisha mahakamani wahusika wote watakaokuwa wamehusika katika vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yana viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba kuna hatari ya tzs 
 bilioni kuwa zimetumika bila kuleta tija kutokana na kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kiasi hiki kimeongezeka kwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka 
kumekuwa na kiasi kikubwa cha matumizi katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ambayo yana viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu hususani kwa mamlaka ya serikali za mitaa kiasi cha tzs 
 bilioni ikifuatiwa na serikali kuu tzs 
 bilioni na mashirika ya umma tzs 
 bilioni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kinaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma serikali uu serikali za mitaa mashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek 
 asilimia serikali uu baadhi ya kasoro zilizopelek ea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu ni pamoja na tzs 
 bilioni kiasi cha fedha ambazo serikali imepoteza kwa njia ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu au matumizi yasiyo na tija
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma b msm zililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya kodi ya ongezek katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ambayo ilikuwa imesamehewa kodi ya ongezek la thamani
miradi iliyolipiwa kodi hiyo ingali imesamehewa ni ile inayotek elezwa na wizara ya elimu sayansi na teknolojia wizara ya fedha na mipango tanro ads mwauwasa na uwasa
c msm hazikukusanya tzs 
 bilioni ambayo ni marejesho ya mikopo iliyotolewa kwa vikundi vya wanawak e vijana na watu wenyeulemavu
katika ukaguzi wake cag alibaini msm zilitoa jumla ya tzs 
 bilioni na kukusanya marejesho ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
hata hivyo mbali na serikali kurek ebisha sheria ya fedha za serikali za mitaa ya ili kuboresha usimamizi na uendeshaji wa mfuk wa uwezeshaji wa vikundi vya wanawak e vijana na watu wenyeulemavu bado urejeshwaji wa mikopo hiyo hauridhishi
ripoti ya cag imeonesha kuongezeka kwa mikopo ambayo haijarejeshwa kwa kipindi cha miaka mitatu kama inavyooneshwa kwenye jedwali
na
jedwali na
 asilimia ya mik opo ambayo haikurejeshwa kwa mwaka mwaka idadi ya halmashauri fedha ambazo hazijarejeshwa tzs bilioni fedha ambazo hazijarejeshwa 
 mashirika ya umma baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwenye matumizi ya kawaida katika mashirika ya umma ni kama yafuatayo a uwezekano wa shirika la nyumba kulipa riba kubwa kutokana na kuk opa kupitia huduma ya mikopo ya muda mfupi overdraft kiasi cha tzs 
 bilioni bila kuwa na mkataba na benki ya nmb
b upotevu wa tzs 
 bilioni kutokana na miamala ya udanganyifu katika bandari ya kigoma na mwanza uliosababishwa na udhaifu katika usimamizi wa malipo
c malipo ya tzs 
 bilioni yaliyolipwa bila ya kuwa na nyaraka kamili hivyo kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
athari udhaifu katika usimamizi wa gharama ya matumizi ya kawaida uliosababishwa na uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu umepelek ea kuwepo na upotevu wa fedha au matumizi yasiyo na tija hivyo kutokuwepo na thamani ya fedha katika malipo ya tzs 
 bilioni
hii imesababisha serikali kupoteza fedha ambazo zingeweza kutumika katika kuajiri watumishi kwenye msm zilizokuwa na upungufu wa watumishi kwa mwaka 
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm ushauri wajibu inashauri kuwa wizara ya fedha na mipango itoe fedha za utekelezaji wa miradi kwa wakati ili kupunguza ongezek la tozo za riba kutoka kwa makandarasi
aidha takukuru ifanye uchun guzi katika taasisi zilizoripotiwa kusababisha upotevu wa fedha za umma au kufanya matumizi yasiyo na tija ili kuwafikisha mahakamani wahusika wote watakaokuwa wamehusika katika vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yana viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba kuna hatari ya tzs 
 bilioni kuwa zimetumika bila kuleta tija kutokana na kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kiasi hiki kimeongezeka kwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs 
 bilioni ya mwaka 
kumekuwa na kiasi kikubwa cha matumizi katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ambayo yana viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu hususani kwa mamlaka ya serikali za mitaa kiasi cha tzs 
 bilioni ikifuatiwa na serikali kuu tzs 
 bilioni na mashirika ya umma tzs 
 bilioni kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kinaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma serikali uu serikali za mitaa mashirika ya ummajumla tzs bilioni 
 ongezek 
 asilimia serikali uu baadhi ya kasoro zilizopelek ea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu ni pamoja na tzs 
 bilioni kiasi cha fedha ambazo serikali imepoteza kwa njia ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu au matumizi yasiyo na tija
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu ni pamoja na a kuwepo kwa malipo yenye shaka katika uwekezaji wa mradi wa mfumo salama wa mawasiliano independent mobile secured network tzs 
 bilioni b kutopatikana kwa thamani ya fedha katika matumizi ya tzs 
 bilioni kutokana na kuchelewa kukamilika kwa ujenzi wa miradi ya ujenzi na kuchelewa kupokea bidhaa na huduma na c mapungufu katika usimamizi wa ujenzi wa ofisi za mahakama zenye thamani ya tzs 
 bilioni
mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya kasoro zilizopelekea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika msm ni pamoja na a kuwepo hatari ya ongezeko la gharama za utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutokana na kuongezeka kwa muda wa makandarasi katika maeneo ya miradi pamoja na kupanda kwa bei za bidhaa katika msm ambazo zilikuwa na miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni iliyochelewa kukamilika
msm zenye miradi ya maendeleo ambayo haijakamilika zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na thamani ya miradi ambayo haijakamilika imekuwa ikiongezeka mwaka hadi mwaka kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
kuendelea kuongezeka kwa miradi ambayo haijakamilika inasababishwa na serikali kuwa na idadi kubwa ya miradi inayopangwa kutekelezwa kuliko uwezo wa kifedha katika mwaka husika
jedwali na
 linaonesha ongezeko la miradi isiyokamilika kwenye msm
jedwali na
ongezeko la miradi isiyokamilika kwenye msm kwa kipindi cha miaka minne mwaka tzs bilioni thamani ya miradi ambayo haijakamilika 
 idadi ya msm baadhi ya msm zilizokuwa na miradi ambayo haikukamilika ni pamoja na na halmashauri mradi gharama tzs milioni bukoba ujenzi wa ukumbi wa bwalo la chakula na maktaba katika shule ya sekondari kagemo 
 nkasi ujenzi wa kituo cha afya cha ninde 
 ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 sumbawanga ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 kilosa visima vinne katika kijiji cha ng ole changalawe chabi na mgogozi 
 njombe ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha matembwe lyembela 
 ujenzi wa pampu ya maji kijiji cha lupembe 
 ujenzi wa mradi wa maji kijiji cha kidegembye 
 b miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilikuwa inatekelezwa pasipo kuwa na hati halali za dhamana ya utendaji
kutokuwepo kwa hati halali za dhamana ya utendaji kunaweza kuliingizia taifa hasara kwani endapo mkandarasi atashindwa kutekeleza mradi kwa ufanisi serikali haitakuwa na uwezo wa kupata fidia ya hasara ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm iliyojitok eza kutoka kwa mkandarasi
c kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kutokana na kushindwa kuwasilisha kwa mkaguzi wa hesabu nyaraka za zabuni na ripoti za tathmini za zabuni za mikataba yenye thamani ya tzs 
 bilioni iliyoingiwa baina ya msm na wataalamu washauri 
mashirika ya umma baadhi ya kasoro zilizopelek ea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika mashirika ya umma ni pamoja na a zabuni zilitolewa juu ya kiwango cha daraja la makandarasi
cag alibaini miradi iliyofanywa na mamlaka ya bandari tanzania yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilitek elezwa na makandarasi walio chini ya kikomo cha daraja kilichowekwa na bodi ya usajili wa makandarasi hivyo kusababisha miradi kuchelewa kukamilika b kampuni ya huduma za meli mscl ilifanya malipo ya dola za marekani 
 milioni sawa na tzs bilioni bila kukata odi ya zuio c uwezekano wa kupotea kwa kiasi cha tzs 
 bilioni kama gharama za awali zilizotumika katika kutek eleza miradi ya mamlaka za maji katika mikoa ya dar es salaam kilimanjaro na arusha
miradi hii imetelek ezwa kwa kipindi cha miaka mitatu mfululizo
athari udhaifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba uliosababishwa na uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu umepelek ea matumizi yasiyo na tija ya tzs 
 bilioni na kusababisha athari zifuatazo a kiasi cha tzs 
 bilioni cha matumizi yasiyo na tija kingewezesha serikali kutoa kiasi chote cha bajeti ya miradi ya maendeleo kwa mwaka ambapo msm hazikupok ea tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
b kiasi ambacho kimepotea kingeweza kutumika katika kuwapunguzia wananchi adha ya upatikanaji wa huduma za maji afya na elimu
mfano kijiji cha masanula kilichopo kata ya usule wilayani shinyanga hakina zahanati tangu kilipoanzishwa mwaka 
ushauri ili kuondoa viashir ia vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ajibu inashauri yafuatayo a takukuru iwek mkazo katika kutambua viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hii ifanyik kwa kuboresha utendaji wa idara ya ufuatiliaji wa matumizi ya serikali pets kwa kuwaongezea idadi ya watumishi wa idara hiyo katika ngazi ya wilaya na kuwapatia vitendea kazi
b kuwepo na ushirikiano wa utendaji kazi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi na ofisi za usimamiaji wa sheria hapa nchini kulingana na matakwa ya utekezaji wa matakwa ya kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma kama ilivyorek ebishwa
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu ni pamoja na a kuwepo kwa malipo yenye shaka katika uwekezaji wa mradi wa mfumo salama wa mawasiliano independent mobile secured network tzs 
 bilioni b kutopatikana kwa thamani ya fedha katika matumizi ya tzs 
 bilioni kutokana na kuchelewa kukamilika kwa ujenzi wa miradi ya ujenzi na kuchelewa kupokea bidhaa na huduma na c mapungufu katika usimamizi wa ujenzi wa ofisi za mahakama zenye thamani ya tzs 
 bilioni
mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya kasoro zilizopelekea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika msm ni pamoja na a kuwepo hatari ya ongezeko la gharama za utekelezaji wa miradi ya maendeleo kutokana na kuongezeka kwa muda wa makandarasi katika maeneo ya miradi pamoja na kupanda kwa bei za bidhaa katika msm ambazo zilikuwa na miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni iliyochelewa kukamilika
msm zenye miradi ya maendeleo ambayo haijakamilika zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka na thamani ya miradi ambayo haijakamilika imekuwa ikiongezeka mwaka hadi mwaka kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
kuendelea kuongezeka kwa miradi ambayo haijakamilika inasababishwa na serikali kuwa na idadi kubwa ya miradi inayopangwa kutekelezwa kuliko uwezo wa kifedha katika mwaka husika
jedwali na
 linaonesha ongezeko la miradi isiyokamilika kwenye msm
jedwali na
ongezeko la miradi isiyokamilika kwenye msm kwa kipindi cha miaka minne mwaka tzs bilioni thamani ya miradi ambayo haijakamilika 
 idadi ya msm baadhi ya msm zilizokuwa na miradi ambayo haikukamilika ni pamoja na na halmashauri mradi gharama tzs milioni bukoba ujenzi wa ukumbi wa bwalo la chakula na maktaba katika shule ya sekondari kagemo 
 nkasi ujenzi wa kituo cha afya cha ninde 
 ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 sumbawanga ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 kilosa visima vinne katika kijiji cha ng ole changalawe chabi na mgogozi 
 njombe ujenzi wa mradi wa maji katika kijiji cha matembwe lyembela 
 ujenzi wa pampu ya maji kijiji cha lupembe 
 ujenzi wa mradi wa maji kijiji cha kidegembye 
 b miradi yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilikuwa inatekelezwa pasipo kuwa na hati halali za dhamana ya utendaji
kutokuwepo kwa hati halali za dhamana ya utendaji kunaweza kuliingizia taifa hasara kwani endapo mkandarasi atashindwa kutekeleza mradi kwa ufanisi serikali haitakuwa na uwezo wa kupata fidia ya hasara ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm iliyojitok eza kutoka kwa mkandarasi
c kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kutokana na kushindwa kuwasilisha kwa mkaguzi wa hesabu nyaraka za zabuni na ripoti za tathmini za zabuni za mikataba yenye thamani ya tzs 
 bilioni iliyoingiwa baina ya msm na wataalamu washauri 
mashirika ya umma baadhi ya kasoro zilizopelek ea kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika mashirika ya umma ni pamoja na a zabuni zilitolewa juu ya kiwango cha daraja la makandarasi
cag alibaini miradi iliyofanywa na mamlaka ya bandari tanzania yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilitek elezwa na makandarasi walio chini ya kikomo cha daraja kilichowekwa na bodi ya usajili wa makandarasi hivyo kusababisha miradi kuchelewa kukamilika b kampuni ya huduma za meli mscl ilifanya malipo ya dola za marekani 
 milioni sawa na tzs bilioni bila kukata odi ya zuio c uwezekano wa kupotea kwa kiasi cha tzs 
 bilioni kama gharama za awali zilizotumika katika kutek eleza miradi ya mamlaka za maji katika mikoa ya dar es salaam kilimanjaro na arusha
miradi hii imetelek ezwa kwa kipindi cha miaka mitatu mfululizo
athari udhaifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba uliosababishwa na uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu umepelek ea matumizi yasiyo na tija ya tzs 
 bilioni na kusababisha athari zifuatazo a kiasi cha tzs 
 bilioni cha matumizi yasiyo na tija kingewezesha serikali kutoa kiasi chote cha bajeti ya miradi ya maendeleo kwa mwaka ambapo msm hazikupok ea tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
b kiasi ambacho kimepotea kingeweza kutumika katika kuwapunguzia wananchi adha ya upatikanaji wa huduma za maji afya na elimu
mfano kijiji cha masanula kilichopo kata ya usule wilayani shinyanga hakina zahanati tangu kilipoanzishwa mwaka 
ushauri ili kuondoa viashir ia vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ajibu inashauri yafuatayo a takukuru iwek mkazo katika kutambua viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hii ifanyik kwa kuboresha utendaji wa idara ya ufuatiliaji wa matumizi ya serikali pets kwa kuwaongezea idadi ya watumishi wa idara hiyo katika ngazi ya wilaya na kuwapatia vitendea kazi
b kuwepo na ushirikiano wa utendaji kazi wa ofisi ya taifa ya ukaguzi na ofisi za usimamiaji wa sheria hapa nchini kulingana na matakwa ya utekezaji wa matakwa ya kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma kama ilivyorek ebishwa
iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma c ili kuboresha ushirikiano uliopo kati ya ofisi ya takukuru azaki vyombo vya habari na wananchi takukuru iongeze kutoa mrejesho kwa wadau ikiwa ni pamoja na kuiwasilisha ripoti ya utendaji wake ya mwaka bungeni ili kuifanya ripoti hiyo kujadiliwa na kuwa wazi kwa umma
d tra ishirikiane na kampuni ya huduma za meli ili kupata kodi ya zuio ambayo haikutozwa kutoka kwenye malipo ya dola za marekani 
 milioni
 ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma hitimisho ripoti hii imeonesha kuna udhaifu mkubwa katika utendaji wa mifumo ya usimamizi wa fedha za umma hivyo kuathiri utekelezaji wa sera na mipango mikakati ya nchi
maeneo yaliyoathirika ni pamoja na utoaji wa vitambulisho vya taifa miundombinu ya masoko ya chakula mifumo ya tehama ukusanyaji wa kodi ya uhamishaji gharama ya mauziano transfer pricing mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri na miradi iliyotekelezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu
aidha uchambuzi unaonesha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimeongezeka ukilinganisha na mwaka 
ongezeko hili limetokea zaidi katika mamlaka ya serikali za mitaa hususani katika eneo la ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ambapo kiasi kilichokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni tzs 
 bilioni
hii inatia shaka endapo serikali imepata tija katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba
wajibu inatoa wito kwa wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ufuatiliaji huo unaweza kutumia mbinu mbalimbali kama vile kuhoji kupitia vyombo vya habari mikutano midahalo na watendaji wa serikali kutumia nyenzo ya uwajibikaji jamii sam au ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma pets kutoa taarifa na kushirikiana na vyombo vya dola kama takukuru katika kupambana na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
vilevile unaweza kupakua ripoti hii ya uwajibikaji kupitia tovuti ya wajibu au kutufuatilia katika mitandao ya kijamii instagram twitter na facebook muhimu ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma hitimisho ripoti hii imeonesha kuna udhaifu mkubwa katika utendaji wa mifumo ya usimamizi wa fedha za umma hivyo kuathiri utekelezaji wa sera na mipango mikakati ya nchi
maeneo yaliyoathirika ni pamoja na utoaji wa vitambulisho vya taifa miundombinu ya masoko ya chakula mifumo ya tehama ukusanyaji wa kodi ya uhamishaji gharama ya mauziano transfer pricing mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri na miradi iliyotekelezwa kwa utaratibu wa force account katika sekta ya elimu
aidha uchambuzi unaonesha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimeongezeka ukilinganisha na mwaka 
ongezeko hili limetokea zaidi katika mamlaka ya serikali za mitaa hususani katika eneo la ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba ambapo kiasi kilichokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni tzs 
 bilioni
hii inatia shaka endapo serikali imepata tija katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba
wajibu inatoa wito kwa wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ufuatiliaji huo unaweza kutumia mbinu mbalimbali kama vile kuhoji kupitia vyombo vya habari mikutano midahalo na watendaji wa serikali kutumia nyenzo ya uwajibikaji jamii sam au ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma pets kutoa taarifa na kushirikiana na vyombo vya dola kama takukuru katika kupambana na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
vilevile unaweza kupakua ripoti hii ya uwajibikaji kupitia tovuti ya wajibu au kutufuatilia katika mitandao ya kijamii instagram twitter na facebook muhimu ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot iripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umm yaliyomo utanguliziii sehemu kw anza maana uka guzi uf anisi na via shiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika ubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu pili uchambuzi ripo ti za uka guzi uf anisi jambo la udhaifu katika mifumo ya tehama jambo la utolewaji wa vitambulisho vya aifa usioridhisha jambo la uchakavu na uchafu katika masok ya chakula jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa odi ya uhamishaji gharama ya mauziano jambo la utek elezaji usioridhisha wa mradi wa uzalishaji wa sukari mbigiri jambo la utek elezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika baadhi ya kaguzi za ufanisi za mwaka jambo la mapungufu wenye ufuatiliaji wa miradi iliyotek elezwa wa utaratibu wa force account atika sekta elimu sehemu tatu viashiria vy rushw a ud ang anyifu na ubadhirifu jambo la uwezekano wa serikali kupoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija tzs 
 bilioni katika matumizi ya awaida jambo la matumizi ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma mawasiliano wajibu ins titute of public ccount ability s
 rose garden oad ndovu treet house no
 dar es salaam email com wajibu institute wajibu institute wajibu institute of public accountabilitywajibu institute of public accountability ripoti ya uwajibikaji ufanisi ru shwa na ub adhirifu katika sekta ya umma mawasiliano wajibu ins titute of public ccount ability s
 rose garden oad ndovu treet house no
 dar es salaam email com wajibu institute wajibu institute wajibu institute of public accountabilitywajibu institute of public accountabilitymiaka ya e ga na mwandishi maalum katika kuadhimisha miaka ya uhuru wa tanganyika ni jambo la kujivunia kuona pia ushirikiano wa taasisi za umma tanzania bara na zanzibar ukiimarika
ushirikiano huu ni msingi katika kuleta maendeleo ya taifa letu kwa ujumla
hii inadhihirishwa na jinsi ambavyo mamlaka ya serikali mtandao e ga inashirikiana na wakala ya serikali mtandao zanzibar egaz katika jitihada za kukuza serikali mtandao kwa pande zote mbili lengo ni kuhakikisha kuwa jitihada hizo zinatekelezwa kote bara na visiwani
ushirikiano huo umekuwa ni nguzo kwa taasisi hizi mbili tangu kuanzishwa kwake ambapo mamlaka ya serikali mtandao imekuwa ikifanya kazi kwa ukaribu na wakala ya serikali mtandao zanzibar ikiwa ni pamoja na kubadilishana uzoefu sambamba na kutoa msaada wa kiufundi inapohitajika
mkurugenzi mtendaji wa wakala ya serikali mtandao zanzibar bw
said seif said amesema kuwa wakala hiyo na mamlaka ya serikali mtandao zimekuwa na mahusiano pamoja na mashirikiano mazuri katika jitihada za kukuza serikali mtandao
taasisi hizi mbili zimeshasaini mkataba wa makubaliano mou ili kuimarisha ushirikiano na kuhakikisha jitihada za serikali mtandao zinafikiwa kwa ukamilifu kwa pande zote mbili za muungano bila kuacha nyuma upande mmoja amesema seif
aidha bw
seif ameongeza kuwa matokeo ya mashirikiano hayo yameweza kuonekana katika utengenezaji na uimarishaji wa mifumo ikiwemo kusaidiana kitaalamu kushauriana na kupeana mafunzo baina ya wataalamu wa taasisi hizi mbili ikiwemo matumizi ya mfumo wa barua pepe za serikali mfumo wa uendeshaji wa baraza la wawakilishi mfumo wa ukusanyaji wa malipo ya serikali kielektroni zanmalipo na mfumo wa ofisi mtandao e office
miaka ya e ga ushirikiano na zanzibar wachochea kukua kwa serikali ya kidijiti mwanzoni tulikuwa tunapata tabu katika matumizi ya mfumo wa barua pepe za serikali lakini kwa kushirikiana na mamlaka ya serikali mtandao tumeweza kuwa na mfumo wa barua pepe za ofisi ambazo zinatumiwa na serikali ya zanzibar amesema bw
seif na kuongeza kuwa kwa kushirikiana na mamlaka ya serikali mtandao wakala ya serikali mtandao zanzibar inatumia mfumo wa ukusanyaji wa malipo ya serikali kielektroniki ujulikanao kama zanmalipo ambao umeisaidia sana serikali ya zanzibar katika ukusanyaji wa mapato kwa taasisi za umma
mfumo huu umesanifiwa na kutengenezwa kwa ushirikiano wa taasisi hizi mbili
kutokana na matokeo mazuri ya ushirikiano huu katika kujenga taifa la kidijitali wakala ya serikali mtandao zanzibar imeahidi kuendeleza na kuimarisha ushirikiano huo ambao umedumu kwa muda mrefu pamoja na kuipongeza mamlaka ya serikali mtandao kutimiza miaka tangu kuanzishwa kwake
mkurugenzi mtendaji wa wakala ya serikali mtandao zanzibar bw
said seif said akielezea kuhusu ushirikiano wa e ga na egaz ushirikiano huu una nia njema ya kuijenga tanzania ya kidijitali na kuleta mabadiliko ya kiuchumi na kiutendaji yatakayohakikisha wananchi wanapata huduma bora na rahisi muda wowote na mahali popote amesema seif
kwa upande wake katibu mkuu ofisi ya rais katiba sheria utumishi na utawala bora zanzibar bi
mansura kassim ameipongeza mamlaka ya serikali mtandao kwa jitihada zake za kukuza serikali mtandao na kuhakikisha utoaji wa huduma za serikali kwa njia ya kidigitali unaimarika na hivyo kuongeza ufanisi katika utendaji kazi serikalini
mamlaka ya serikali mtandao imeisaidia wakala ya serikali mtandao zanzibar kupata uzoefu na ujuzi wa kusanifu na kujenga mifumo mbalimbali iliyosaidia utoaji wa huduma za serikali kwa ufanisi amesema bi
mansura na kuongeza kuwa miongoni mwa mifumo hiyo ambayo hadi sasa wakala ya serikali mtandao zanzibar inajivunia ni pamoja na mfumo wa ajira ujulikanao kama zanajira unaotumika kutangaza nafasi mbalimbali za kazi kwa wananchi
mfumo huu umesaidia kupunguza malalamiko ya upatikanaji wa ajira na kuleta usawa kwani kila mtu anapata fursa ya kuomba ajira na hivyo kujenga imani kwa wananchi juu ya serikali yao amesema na kusisitiza kuwa serikali ya zanzibar itaendeleza na kuimarisha ushirikiano na mamlaka ya serikali mtandao ili kuhakikisha utoaji wa huduma za serikali kwa njia mtandao unaendelea kuimarika
kwa upande wake mkurugenzi mkuu mamlaka ya serikali mtandao mhandisi benedict ndomba amewashukuru viongozi wa serikali na wakala ya serikali mtandao zanzibar kwa kuendelea kuimarisha mahusiano mazuri ya taasisi hizi mbili
tunafanya kazi kwa ukaribu sana na wenzetu wa zanzibar tunabadilishana uzoefu na maarifa pamoja na kutoa msaada pale inapohitajika kwa lengo la kujenga na kuimarisha serikali mtandao bara na visiwani amesema ndomba
aidha ndomba ameeleza kuwa ushirikiano ni moja ya misingi inayoiongoza taasisi hiyo ili kufikia malengo iliyojiwekea na kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi na weledi mkubwa
ndomba ameitaja misingi mikuu sita inayoiongoza mamlaka hiyo ambayo inaelekeza kuhusu tabia na mwenendo wa watumishi wake kwa ngazi zote sambamba na kufafanua utamaduni wa mahali pa kazi ili kuhakikisha watumishi na wateja wote wa mamlaka wana uelewa wa pamoja wa jinsi wanavyotakiwa kuhudumiwa na nini kinachotarajiwa kutoka kwao
misingi hiyo ndiyo imekuwa nguzo kwa mamlaka katika kutekeleza majukumu yake na kufikia malengo iliyojiwekea
msingi namba moja ni uadilifu ambapo mamlaka hufuata viwango vya uendeshaji wa hali ya juu katika kila inachofanya kwa kutambua kuwa uaminifu ni muhimu kwa mafanikio endelevu ya taasisi
mamlaka huzingatia ubunifu kama msingi muhimu na utamaduni wa mamlaka unaothamini uasili wa uvumbuzi na ubunifu katika kukuza vipaji kwa kuzingatia uwazi na ari
msingi mwingine ni kuthamini wateja ambapo mamlaka hujitoa kwa dhati kuwasaidia wateja wa nje kutimiza malengo yao amesema ndomba na kuongeza kuwa ili kufikia malengo yaliyokusudiwa mamlaka huzingatia msingi wa kufanya kazi kwa pamoja huku kukiwa na mawasiliano sahihi kwa watumishi wote lengo ni kuhakikisha kila mtumishi anapata taarifa sahihi na kwa wakati kuhusu mamlaka muda wote
kama ambavyo inaeleweka ushirikiano ni muhimu katika kufikia malengo ya taasisi hivyo mamlaka husimamia msingi huu wa ushirikiano kwa kuhakikisha kuwa inafanyakazi kwa uwazi na taasisi za umma na wadau wengine sambamba na kubadilishana taarifa maarifa uzoefu na kutambua kuwa taasisi za umma na wadau wengine ni muhimu kwa maendeleo ya serikali mtandao amesema ndomba na kuhitimisha kuwa tunapozungumzia kujenga serikali mtandao tunamaanisha maeneo yote tanzania bara na visiwani na ndio maana sisi mamlaka ya serikali mtandao tunashirikiana na wakala ya serikali mtandao zanzibar kuhakikisha tunafanikisha kujenga serikali ya kidigitali iyomkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga mhandisi benedict ndomba akitoa ufafanuzi wakati wa mahojiano kuhusu miaka ya mamlaka hiyojamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amekabidhiwa hundi yenye thamani ya shilingi bilioni kutoka kwa taasisi za umma kwa ajili ya waathirika wa maafa ya maporomoko ya ardhi yaliyotokea wilayani hanang mkoani manyara
hafla ya makabidhiano hayo imefanyika ikulu chamwino ambapo rais samia amekabidhiwa hundi hiyo kutoka kwa msajili wa hazina bw
nehemia mchechu kwa niaba ya taasisi mbalimbali za serikali
aidha rais samia amesema lengo la kuwachangia waathirika hao ni kuweza kuwapatia mahitaji muhimu ili waweze kurejea katika maisha yao ya kawaida
hali kadhalika rais samia ameitaka ofisi ya waziri mkuu kukamilisha tathmini ya maafa hayo kwa waathirika ili serikali ianze mchakato wa kuwarejesha katika makazi rasmi
rais samia amewataka watanzania kutunza mazingira kwa kusafisha na kuacha kutupa takataka katika mitaro na kuhakikisha inazibuliwa kwa wakati ili mvua zinaponyesha iweze kutiririsha maji
kwa upande mwingine rais samia amezishukuru taasisi za umma wafanyabiashara na watanzania kwa ujumla kwa kuonesha mshikamano katika kusaidia waathirika wa maafa hayo
hafla hiyo imehudhuriwa na viongozi mbalimbali wa serikali na taasisi za umma wakiwemo makamu wa rais mhe
dkt
philip isdor mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa pamoja na waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge na uratibu mhe
jenista mhagama
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameiagiza wizara ya elimu sayansi na teknolojia kushirikiana na wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari kuendelea kufunga mtandao katika vijiji vyenye umeme ili kuwawezesha wanafunzi kufanya mitihani ya masomo ya sayansi kwa mtandao
rais samia ametoa maagizo hayo leo wakati wa hafla ya kilele cha maadhimisho ya miaka ya baraza la mitihani la taifa necta iliyofanyika katika ofisi za baraza hilo
aidha rais samia amesema serikali imefanya uwekezaji kwenye tehama ambao umeimarisha utendaji wa baraza na kuongeza matumizi ya teknolojia katika usajili wa watahiniwa uchapaji na usahihishaji wa mitihani na uchakataji wa matokeo
rais samia pia amesema serikali itaendelea kuijengea uwezo necta na walimu ili kuhakikisha ufundishaji usomeshaji na utahini unafanyika kwa umahiri mkubwa kuwawezesha watahiniwa kumudu mahitaji ya mabadiliko ya sayansi na teknolojia
vile vile rais samia ameitaka wizara ya elimu sayansi na teknolojia pamoja na necta kutafuta mkakati wa kushughulikia changamoto ya udanganyifu wa mitihani
aidha rais samia pia amelitaka baraza la mitihani kuhakikisha wanatekeleza majukumu yao kuendana na shabaha ya sera ya elimu hususan katika upimaji wa umahiri
rais samia amesema serikali itaendelea kuimarisha utendaji wa baraza kulingana na mazingira mapya ya kiteknolojia na kushirikiana na baraza hilo ili lifikie malengo ya muda mrefu ya kuweka mitambo ya kisasa ya uchapaji kadri uwezo utakavyoruhusu
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu katiba ya zanzibar ya katiba ya zanzibar sura ya kwanza zanzibar na watu sehemu ya kwanza zanzibar 
zanzibar na mipaka yake
zanzibar na muungano
 a
mikoa na wilaya za zanzibar
muhuri wa serikali na alama nyenginezo
katiba ya zanzibar
zanzibar kufuata mfumo wa vyama vingi
 a
mgawanyo wa madaraka
sehemu ya pili watu 
mzanzibari
haki ya kupiga kura
sura ya pill malengo na maamuru muhimu ya sera ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar 
wajibu mkubwa wa serikali
serikali na watu
malengo ya kisiasa
 a
mabadiliko ya masharti ya sura ya pili i katiba ya zanzibar ya sura ya ta tu kinga ya haki za lazima wajibu na uhuru wa mtu binafsi 
usawa wa binaadamu
usawa mbele ya sheria
haki ya kuwa hai
haki na uhuru wa mtu binafsi
haki ya faragha ya mtu na usalama wake
kinga ya uhuru wa kwenda
kinga ya kutokana na kudhulumiwa mali
uhuru wa maoni
uhuru wa mtu kuamini dini atakayo
kinga kwa uhuru wa kujikusanya na kujiunga
uhuru wa kushiriki shughuli za umma haki ya kufanya kazi na kupata ujira
wajibu wa kushiriki kazini
wajibu wa kutii sheria za nchi kulinda mali ya umma na ulinzi wa taifa
mipaka kwa haki na uhuru na hifadhi kwa haki na wajibu wake
haki za lazima na uhuru wa binafsi
 a
kufungua mashauri
sura ya nne serikali sehemu ya kwanza rais 
afisi ya rais na sifa za kuchaguliwa kuwa rais
uchaguzi wa rais
muda wa kuendelea na urais
kuongezwa kwa kipindi cha miaka mitano
kutofaa kuwa rais
kiapo cha rais
ii katiba ya zanzibar ya 
kuachishwa urais kwa ugonjwa
nafasi katika kiti cha urais
mpango wa uchaguzi iwapo kiti cha rais kiwazi
mshahara na malipo mengine ya rais
rais hatashtakiwa akiwa kazini
baraza la wawakilishi laweza kumshtaki rais
hadhi ya rais aliyepita
sehemu ya pili makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais 
makamo wawili wa rais
 a
kuachwa wazi kwa nafasi ya makamo wa kwanza wa rais
kuwa wazi kwa nafasi ya makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais
hoja ya kura ya kutokuwa na imani
sehemu ya tatu mawaziri manaibu mawaziri na baraza la mapinduzi 
wizara za serikali ya mapinduzi ya zanzibar
 a
kuacha kufanyakazi kwa makamo wa kwanza wa rais na mawaziri
baraza la mapinduzi
ugawaji wa wizara kwa mawaziri
mikutano ya baraza
viapo vya uaminifu
naibu mawaziri
nafasi ya waziri mjumbe wa baraza la mapinduzi kuwa wazi
katibu wa baraza la mapinduzi
katibu mkuu
iii katiba ya zanzibar ya sehemu ya nne madaraka ya serikali 
malengo ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar
kutolazimika kwa rais kufuata ushauri wa mtu
uanzishaji wa afisi na wadhamini wa afisi hizo
muda wa kufanya kazi katika serikali ya mapinduzi ya zanzibar
mwanasheria mkuu
kazi za mwanasheria mkuu
 a
mkurugenzi wa mashtaka 
kiapo cha uaminifu
washauri maalum
uwezo wa kutoa msamaha
kamati ya ushauri katika uwezo wa kutoa msamaha
mkuu wa mkoa na mkuu wa wilaya
kazi za mkuu wa mkoa na mkuu wa wilaya
sura ya ano baraza la wawakilishi sehemu ya kwanza muundo wa baraza la kutunga sheria 
baraza la kutunga sheria
kuanzishwa kwa baraza la wawakilishi
uchaguzi waw ajumbe wa kuchaguliwa
wajumbe wa kuteuliwa
wajumbe wanawake katika baraza
sifa za kuchaguliwa
kutofaa kuchaguliwa
kiapo cha mjumbe mwakilishi
muda wa wajumbe kushika madaraka yao
uamuzi wa suala kama mtu ni mjumbe mwakilishi ama sio
iv katiba ya zanzibar ya 
spika
naibu spika
taratibu za uchaguzi wa spika na naibu spika
katibu wa baraza la wawakilishi
afisi ya baraza la wawakilishi
sehemu ya pili sheria na taratibu katika baraza la wawakilishi 
nguvu za kutunga sheria
utaratibu wa kutunga sheria
kubadilisha katiba
 a
kura ya maoni kwa mabadiliko ya baadhi ya vifungu vya katiba
uongozi wa kikao cha baraza la wawakilishi
viti vilivyo wazi katika baraza la wawakilishi na utaratibu wa kuendesha shughuli za baraza
upigaji kura katika baraza la wawakilishi
madaraka ya rais katika baraza la wawakilishi
kamati za baraza la wawakilishi
baraza la kutunga sheria
lugha rasmi
kazi za baraza la wawakilishi
sehemu ya tatu kuitisha na kuvunja baraza la wawakilishi 
kuitisha mkutano wa baraza la wawakilishi
uchaguzi mkuu na mkutano wa mwanzo
kuitisha na kuvunja baraza la wawakilishi
maisha ya baraza la wawakilishi
v katiba ya zanzibar ya sura ya sit sheria sehemu ya kwanza mahkama kuu 
kuundwa kwa mahkama kuu
uteuzi wa majaji wa mahkama kuu
muda wa kushika madaraka ya ujaji
viapo kwa majaji wa mahkama kuu
uanachama katika vyama vya siasa
sehemu ya pili mahkama ya rufaa 
kimefutwa
kazi na uwezo wa mahkama ya rufaa
 a
ufafanuzi wa katiba kupelekwa mahkama kuu
sehemu ya tatu mahkama nyenginezo 
kuanzishwa kwa mahkama nyengine
sehemu ya nne utaratibu wa kupeleka hati na kutekeleza maagizo yaliyomo katika hati zilizotolewa na mahkama 
utekelezaji wa maagizo ya mahkama utafanywa nchini tanzania kote
vi katiba ya zanzibar ya sehemu ya tano tume ya utumishi ya mahkama 
tume ya utumishi ya mahkama
 a
kimefutwa
kimefutwa
sura ya saba sehemu ya kwanza fedha mashar ti ya fedha yahusuyo serikali ya mapinduzi ya zanzibar 
mfuko mkuu wa hazina na fedha nyengine za serikali ya mapinduzi ya zanzibar
makadirio
ruhusa ya matumizi ya mfuko mkuu wa hazina kwa sheria ya matumizi ya fedha
malipo kwa idhini ya hati maalum
mfumo wa matumizi ya dharura
matumizi ya fedha kabla ya sheria kuanza kutumika
deni la serikali ya mapinduzi ya zanzibar
malipo ya baadhi ya maafisa
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
kumuondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu
sehemu ya pili mashar ti ya fedha yahusuyo mambo ya muungano 
mchango wa muungano
uwezo wa kutumia kasma
vii katiba ya zanzibar ya sura ya nane kamisheni ya utumishi wa umma 
kamisheni ya utumishi wa umma
tume ya utumishi ya serikali
uwezo wa tume za utumishi
sura ya tisa tume ya uchaguz 
tume ya uchaguzi
majimbo
sura ya kumi idara maalum 
idara maalum
tume ya utumishi ya idara maalum
uwezo wa rais katika idara maalum
sura ya kumi na moja mamlaka ya baadhi ya vyombo vya muungano 
mamlaka ya baadhi ya vyombo vya muungano kutumika zanzibar
viii katiba ya zanzibar ya sura ya kumi na mbili vyombo vyengine vya serikali ya mapinduzi ya zanzibar sehemu ya kwanza tume ya mipango 
tume ya mipango
wajumbe wa tume
katibu wa tume ya mipango
sehemu ya pili serikali za mitaa 
serikali za mitaa
sura ya kumi na tatu mambo ya jumla 
kujiuzulu
uteuzi mpya na kuarifiwa kwa kuachishwa kazi
maelezo kuhusu utaratibu wa kukabidhi madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali
sheria za muungano
masharti ya kutoza kodi
ufafanuzi
 a
kufuta katiba ya 
jina la katiba na tarehe ya kuanza kutumika
ix katiba ya zanzibar ya katiba ya zanzibar utangulizi azimio la baraza la waw akilishi kuweka katiba ya zanzibar kwa kuw mkutano wa baraza la wawakilishi wa tarehe oktoba kwa niaba ya wananchi wa zanzibar ulielewa na kukubali kwamba jukumu letu katika historia ya watu wa zanzibar kuimarisha umoja kuendeleza mapinduzi ya kijamaa katika zanzibar na kusukuma mapambano ya ukombozi na harakati za mapinduzi nchini katika afrika na duniani kote na kwa kuw tunatambua kwamba umoja wa wananchi wa zanzibar unatokana na ushirikiano wa miaka mingi tangu wakati wa mapambano ya kupigania uhuru hadi kufikia daraja hii ya mafanikio na unatokana na siasa yetu ya ujamaa na kujitegemea na kw kuw tunazingatia na kuthamini kazi nzuri ya kimapinduzi iliyofanywa nav iongozi wa mapinduzi wakiongozwa na mwasisi wa chama cha asp na mapinduzi ya zanzibar ya marehemu mzee abeid amani karume ambaye fikra zake zitaendelezwa na kudumishwa daima kizazi baada ya kizazi katika kupambana na ukoloni ubepari unyonge uonevu na dharau na badala yake kudumisha uhuru na umoja haki na usawa heshima na utu na kw kuw tunatambua kwamba mafundisho na mawazo ya kimapinduzi yatalindwa yataendelezwa na kudumishwa kwa misingi ya kidemokrasia na kw kuw tunatambua kuwa mapambano ya kujenga ujamaa katika zanzibar na kushiriki kwetu kikamilifu katika harakati za mapinduzi ya zanzibar kunahitaji sheria madhubuti itakayowaongoza watu ki katiba kutokana na fikra za wafanyakazi na wakulima x katiba ya zanzibar ya na kwa kuw sisi wananchi wa zanzibar tumeamua rasmi na kwa dhati kujenga katika nchi yetu jamii inayozingatia misingi ya uhuru haki udugu na amani na kw kuw misingi hiyo yaweza tu kutekelezwa katika jamii yenye demokrasia ambayo serikali yake husimamiwa na baraza la wawakilishi lenye wajumbe waliochaguliwa na linalowakilisha wananchi na pia yenye mahkama huru zinazotekeleza wajibu wa kutoa haki bila woga wala upendeleo wowote na hivyo kuhakikisha kwamba haki zote za binadamu zinadumishwa na kulindwa na wajibu wa kila mtu unatekelezwa kwa ukamilifu kwa hiyo basi katiba hii imetungw na baraza la waw akilishi ka tika kikao chake cha tarehe okt oba kwa niaba ya wananchi kwa madhumuni ya kujenga jamii kama hiyo na pia kwa ajili ya kuhakikisha kwamba zanzibar inaongozwa na serikali yenye kufuata misingi ya demokrasia na ya kijamaa
xi katiba ya zanzibar ya katiba ya zanzibar ya sura ya kwanza zanzibar sehemu ya kwanza zanzibar 
zanzibar ni nchi ambayo eneo la mipaka yake ni eneo lote la visiwa vya unguja na pemba pamoja na visiwa vidogo vilivyoizunguka na bahari yake ambayo kabla ya muungano wa tanganyika na zanzibar ikiitwa jamhuri ya watu wa zanzibar
zanzibar ni miongoni mwa nchi mbili zinazounda jamhuri ya muungano wa tanzania
 a
kwa ajili ya utekelezaji bora wa shughuli za serikali rais aweza kuigawa zanzibar katika mikoa wilaya na maeneo mengineyo kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 kutakuwa na muhuri wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar ambao alama yake itakuwa kama itavyokubaliwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 serikali ya mapinduzi ya zanzibar itakuwa na uwezo wa kuweka kitu chochote kitachokuwa kielelezo cha serikali kama itavyokubaliwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
katiba hii ni katiba ya zanzibar na itakuwa na nguvu za kisheria nchini kote na isipokuwa kutokana na kifungu ikiwa sheria yoyote inatofautiana na katiba hii basi katiba hii ndiyo itayokuwa na nguvu na sheria hiyo itakuwa batili kwa kiwango kile ambacho kinahitilafiana
zanzibar na muungano
kif
cha sheria nam
zanzibar na mipaka yake
kif
cha sheria nam
muhuri wa serikali na alama nyenginezo
katiba ya zanzibar
mikoa na wilaya za zanzibar
kif
cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya 
zanzibar itafuata mfumo wa kidemokrasia wa vyama vingi vya siasa wenye kuheshimu utawala wa sheria haki za binaadamu usawa amani haki na uadilifu
 a
 zanzibar itafuata mfumo wa mgawanyo wa madaraka kati ya mamlaka tatu mamlaka ya utendaji mamlaka ya kutunga sheria na kusimamia utekelezaji wa shughuli za umma na mamlaka ya kutekeleza utoaji haki
 mamlaka ya utendaji ni serikali ya mapinduzi ya zanzibar mamlaka ya kutunga sheria na kusimamia utekelezaji wa shughuli za umma ni baraza la wawakilishi na mamlaka ya kutekeleza utoaji haki ni mahkama
 hakuna mamlaka itakayoingilia mamlaka nyengine isipokuwa kama na kwa kadri ilivyoelezwa katika katiba hii
sehemu ya pili watu 
 kutakuwa na mzanzibari ambaye upatikanaji wake upoteaji wake na urudishwaji wake atakuwa kama alivyoainishwa katika sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 kila mzanzibari kwa misingi ya katiba hii ataweza kufaidi haki na fursa zote anazostahiki mzanzibari na atapaswa kutekeleza wajibu majukumu na dhamana za mzanzibari kama ilivyo kwenye katiba hii au kwenye sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
mgawanyo wa madaraka kif
cha sheria nam
zanzibar kufuata mfumo wa vyama vingi
kif
cha sheria nam
mzanzibari
kif
cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya 
 kila mzanzibari aliyetimiza umri wa miaka kumi na nane anayo haki ya kupiga kura katika uchaguzi unaofanywa zanzibar na wananchi
na haki hii itatumiwa kwa kufuata masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki pamoja na masharti mengine ya katiba hii na ya sheria inayotumika zanzibar kuhusu mambo ya uchaguzi
 baraza la wawakilishi laweza kutunga sheria na kuweka masharti yanayoweza kuzuia mzanzibari asitumie haki ya kupiga kura kutokana na yoyote kati ya sababu zifuatazo yaani mzanzibari huyo a kuwa na uraia wa nchi nyengine b kuwa na ugonjwa wa akili uliothibitishwa na mahkama kuu c kutiwa hatiani na kuendelea kutumikia adhabu kwa kosa la jinai katika chuo cha mafunzo isipokuwa kwamba mtu aliyewekwa rumande atakuwa na haki ya kuandikishwa kupiga kura d kukosa au kushindwa kuthibitisha au kutoa kitambulisho cha umri uraia au uandikishwaji kama mpiga kura
 baraza la wawakilishi litatunga sheria ya uchaguzi inayohusu uchaguzi wa rais wajumbe wa baraza la wawakilishi na madiwani wa serikali za mitaa na kuweka masharti kuhusu mambo yafuatayo a kuanzisha daftari la kudumu la wapiga kura na kuweka utaratibu wa kurekebisha yaliyomo katika daftari hilo b kutaja sehemu nyakati za kuandikisha wapiga kura na muda wa ukaazi katika jimbo la uchaguzi kwa ajili ya kupiga kura haki ya kupiga kura
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya c utaratibu wa kumwezesha mpiga kura aliyejiandikisha sehemu moja kupiga kura sehemu nyengine na kutaja masharti ya utekelezaji wa utaratibu huo d kutaja kazi na shughuli za tume ya uchaguzi na utaratibu wa kila uchaguzi ambao utaendeshwa chini ya uongozi na usimamizi wa tume ya uchaguzi ya zanzibar
 mbali na sababu zilizoelezwa katika kifungu hiki hakuna sababu nyengine yoyote inayoweza kumzuia mzanzibari asitumie haki ya kupiga kura
sura ya pill malengo na maamuru muhimu ya sera ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar 
itakuwa ni wajibu wa vyombo vyote vya serikali pamoja na vyombo vyengine vyenye uwezo pamoja na watu wenye kutunga sheria kiutawala au uwezo wa kimahkama kufuata misingi ya uhuru haki na amani
 zanzibar itakuwa ni nchi ya kidemokrasia na haki za kijamii
 kwa hivyo hapa inaelezwa rasmi kwamba a mamlaka ya kuendesha nchi ni ya wananchi wenyewe ambapo nguvu na uwezo wote wa serikali kufuatana na katiba utatoka kwa wananchi wenyewe b usalama na hali nzuri kwa wananchi itakuwa ndiyo lengo kubwa la serikali wajibu mkubwa wa serikali
serikali na watu
kif
cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya c katiba hii itahakikisha kwamba wananchi wanashiriki katika serikali yao
 muundo wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar utakuwa wa umoja wa kitaifa na utendaji wa kazi zake utafanywa katika utaratibu utakaohakikisha kuendelezwa kwa umoja nchini na lengo la kufikia demokrasia
kwa madhumuni ya kuendeleza umoja na maendeleo ya watu na ustawi wa jamii katika nchi itakuwa ni wajibu wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar a kutoa huduma za kutosha kwa ajili ya kuendeleza watu katika njia za mtu kuwa huru kwenda atakapo na utoaji huduma kwa watu wote na kutoa haki zote za kuishi kwa mzanzibari sehemu zote za zanzibar b kuondosha kabisa vitendo vya rushwa na utumiaji mbaya wa cheo dhidi ya umma kwa wale wote walio na madaraka c kusimamia maendeleo ya uchumi wa nchi kufuatana na misingi na madhumuni yaliyowekwa na katiba kuhakikisha upatikanaji wa huduma bora kuratibu na kusimamia uendeshaji wa rasilimali muhimu za nchi d kutoa mwongozo na kuhakikisha maendeleo ya uchumi yenye urari na yaliyopangika na kwamba mfumo wa kiuchumi hautafanyika katika utaratibu utakaopelekea kulimbikiza kwa utajiri na njia za kuzalisha mali kwa watu wachache au kikundi fulani malengo ya kisiasa
kif
cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya e kuhakikisha kwamba kila raia atakuwa na haki sawa majukumu na fursa sawa kwa mujibu wa sheria utu wa mtu utaheshimiwa na heshima ya mtu itaenziwa na kuendelezwa na kwamba uhuru kutopendelea na uaminifu wa mahkama pamoja na kupata fursa kwa urahisi ya kwenda katika mahkama hizo kutapatikana na kuheshimiwa f kuhakikisha kwamba zipo huduma za kutosha za kiafya kwa watu wote zipo fursa sawa na za kutosha za kielimu katika madaraja yote na kwamba utamaduni wa zanzibar unalindwa unaimarishwa na unaendelezwa g kwamba kila mtu mwenye uwezo wa kufanyakazi ana fursa ya kufanya kazi na kazi maana yake ni shughuli yoyote ya halali inayompatia mtu riziki yake na kwamba msaada unatolewa kwa wale wasiojiweza wazee wagonjwa watoto na walemavu h vyeo vyote vya madaraka ni dhamana na vipo kwa faida na manufaa ya umma na wale wote walio na madaraka watawajibika ama moja kwa moja kwa umma au kupitia kwa vyombo vya uwakilishi i vyombo vyote vya serikali na watumishi wake vitaongozwa na vitazingatia mikataba ya kimataifa kuhusu haki za binadamu na misingi ya utawala ulio bora
 a
masharti ya sehemu hii ya sura hii hayatatiliwa nguvu ya kisheria na mahkama yoyote na mahkama yoyote nchini haitakuwa na uwezo wa kuamua juu ya suala kama kutenda au kukosa kutenda jambo kama mtu au mamlaka yoyote au kama sheria au hukumu yoyote inaambatana na masharti ya sehemu hii ya sura hii
 mabadiliko ya masharti ya sura ya pili
kif
cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya sura ya tatu kinga ya haki za lazima wajibu na uhuru wa mtu binafsi 
 binadamu wote huzaliwa huru na wote ni sawa
 kila mtu anastahili heshima ya kutambuliwa na kuthaminiwa utu wake
 watu wote ni sawa mbele ya sheria na wanayo haki bila ya ubaguzi wowote kulindwa na kupata haki sawa mbele ya sheria
 hakuna sheria itakayokuwa na kifungu chochote ambacho ni cha ubaguzi wa moja kwa moja au kwa taathira yake
 haki za raia wajibu wa maslahi ya kila mtu yatalindwa na kuamuliwa na mahkama pamoja na vyombo vya nchi na vyenginevyo vilivyowekwa na sheria
 hakuna mtu atakayebaguliwa na mtu yeyote anayefanya kazi chini ya sheria yoyote au katika utekelezaji wa kazi ya afisi yoyote ya serikali au uongozi mwengine wa chama chochote na vyombo vyake
 katika kifungu hiki neno kubagua maana yake ni kutimiza haja kwa watu mbali mbali kwa kutegemea utaifa wao kabila jinsia ulemavu pahala walipotokea muelekeo wao kisiasa rangi au dini ambapo watu wa aina fulani wanaonekana kuwa ni dhaifu na duni au wawekewe vikwazo na pingamizi ambavyo wale watu wa aina nyengine hawawekeani au wanapewa fursa au faida ambayo hawapewi watu wa aina nyengine
 usawa mbele ya sheria
kif
cha sheria nam
 na kif
cha sheria nam
usawa wa binaadamu
 katiba ya zanzibar ya isipokuwa kwamba neno kubagua halitafafanuliwa kwa namna ambayo itazuia serikali kuchukua hatua za makusudi zenye lengo la kurekebisha matatizo mahsusi katika jamii
 kwa madhumuni ya kuhakikisha usawa mbele ya sheria serikali itaweka taratibu zinazofaa na zitakazozingatia misingi kwamba a wakati haki na wajibu wa mtu yeyote vinahitaji kufanyiwa uamuzi wa mahkama au chombo kinginecho kinachohusika basi mtu huyo atakuwa na haki ya kupewa fursa ya kusikilizwa na pia haki ya kukata rufaa au ya kupata kitulizo kinginecho cha kisheria kutokana na maamuzi ya mahkama au chombo hicho kinginecho kinachohusika b mtu aliyeshtakiwa kwa kosa la jinai hatatendewa kama mtu mwenye kosa hilo mpaka itakapothibitika kuwa anayo hatia ya kutenda kosa hilo c ni marufuku kwa mtu kuadhibiwa kwa sababu ya kitendo chochote ambacho alipokitenda hakikuwa ni kosa chini ya sheria na pia itakuwa ni marufuku kwa adhabu kutolewa ambayo ni kubwa kuliko adhabu iliyokuwepo wakati kosa linalohusika lilipotendwa d kwa ajili ya kuhifadhi haki ya usawa wa binadamu katika shughuli zote zinazohusu upelelezi na uendeshaji wa mambo ya jinai katika shughuli nyenginezo ambapo mtu anakuwa chini ya ulinzi bila ya uhuru na katika kuhakikisha utekelezaji wa adhabu heshima ya utu wa mtu itatunzwa e kesi za jinai zinasikilizwa na hukumu kusomwa haraka na katiba ya zanzibar ya f mtuhumiwa katika kesi ya jinai anapata fursa ya utetezi wa wakili aliyemchagua yeye mwenyewe
 kila mtu anayo haki ya kuwa na hifadhi ya maisha yake
 kila mtu anayo haki ya kuishi na kupata kutoka kwa jamii hifadhi ya maisha yake kwa mujibu wa sheria
 ni marufuku kwa mtu kuteswa kuadhibiwa kinyama au kupewa adhabu zinazomtweza au kumdhalilisha
 kila mtu anayo haki ya kuwa huru na kuishi kama mtu huru
 kwa madhumuni ya kuhifadhi haki ya mtu kuwa huru na kuishi kwa uhuru itakuwa ni marufuku kwa mtu yeyote kukamatwa kufungwa kufungiwa kuwekwa kizuizini kuhamishwa kwa nguvu au kunyang anywa uhuru wake vyenginevyo isipokuwa tu a katika hali na kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria au b katika kutekeleza hukumu amri au adhabu iliyotolewa na mahkama kutokana na shauri au kosa la jinai ambalo mtu amekutwa na hatia ya kulitenda
 kila mtu anastahili kuheshimiwa na kupata hifadhi kwa nafsi yake maisha yake binafsi na ya nyumbani kwake na pia heshima na hifadhi ya maskani yake na mawasiliano yake
 kwa madhumuni ya kuhifadhi haki ya mtu kwa mujibu wa kifungu hiki mamlaka ya nchi itaweka utaratibu wa sheria kuhusu hali haki ya kuwa hai
kif
 cha sheria nam
 haki ya uhuru wa mtu binafsi
haki ya faragha ya mtu na usalama wake
 katiba ya zanzibar ya namna ya kiasi ambacho haki ya mtu na faragha na usalama wa nafsi yake mali yake na maskani yake yaweza kuingiliwa bila ya kuathiri kifungu hiki cha katiba hii
 hakuna mtu atakayenyimwa uhuru wake wa kwenda na kwa madhumuni ya kifungu hiki uhuru uliotajwa humu maana yake ni haki ya kwenda popote katika zanzibar haki ya kuishi katika sehemu yoyote ya zanzibar haki ya kuingia zanzibar haki ya kuondoka zanzibar na kinga ya kutofukuzwa zanzibar
 kizuizi cha kutokutembea kwa mtu yeyote kutokana na kuwekwa ndani kwake kisheria haitochukuliwa kuwa inapingana au ni kinyume na kifungu hiki
hakuna mali ya mtu yeyote itayochukuliwa kwa nguvu na hakuna maslahi au haki yoyote inayotokana na mali hiyo itayochukuliwa kwa nguvu isipokuwa pale ambapo masharti yafuatayo yametimizwa yaani a kumilikiwa au kuchukuliwa kwa mali hiyo ni muhimu sana kwa ajili ya ulinzi usalama wa wananchi mazingira ya afya kuimarisha maendeleo ya upangaji wa mji pamoja na kuendeleza mambo ambayo yataleta faida kwa wananchi kwa ujumla b umuhimu wa kuchukuliwa kitu hicho ni mkubwa sana hata kwamba unahalalisha uchukuaji wake hata kama utampa ugumu na matatizo mwenye mali hiyo na c sheria imewekwa kuhusiana na umilikaji au uchukuaji huo kwa kutoa fidia inayolingana
 kinga ya uhuru wa kwenda
kinga kutokana na kudhulumiwa mali
 katiba ya zanzibar ya 
 bila ya kuathiri sheria za nchi kila mtu yuko huru kuwa na maoni yoyote na kutoa nje mawazo yake na kutafuta kupokea na kutoa habari na dhana kupitia chombo chochote bila ya kujali mipaka ya nchi na pia ana uhuru wa mawasiliano yake kutoingiliwa kati
 kila raia anayo haki ya kupewa taarifa wakati wote kuhusu matukio mbali mbali nchini na duniani kote ambayo ni muhimu kwa maisha na shughuli za wananchi na pia juu ya masuala muhimu kwa jamii
 kila mtu anastahili kuwa na uhuru wa mawazo wa imani na wa uchaguzi katika mambo ya dini pamoja na uhuru wa kubadilisha dini au imani yake
 bila ya kuathiri sheria zinazohusika kazi ya kutangaza dini kufanya ibada na kueneza dini itakuwa huru na jambo la hiari ya mtu binafsi na shughuli na uendeshaji wa jumuiya za dini zitakuwa nje ya shughuli za mamlaka ya nchi
 kila palipotajwa neno dini katika kifungu hiki ifahamike kwamba maana yake ni pamoja na madhehebu ya dini na maneno mengineyo yanayofanana au kuambatana na neno hilo nayo yatatafsiriwa kwa maana hiyo
 isipokuwa kwa hiari yake hakuna mtu atakayezuiwa kufurahia uhuru wake wa kuchanganyika au kujiunga yaani haki yake ya kuchanganyika na kujihusisha atakavyo na watu wengine na hasa kuunda au kuwa mwanachama wa vyama vya wafanyakazi vyama vya haki za binadamu au vyama vyengine kwa faida yake na ambavyo vimekubaliwa kisheria
uhuru wa maoni
 uhuru wa mtu kuamini dini atakayo
kif
cha sheria nam
kinga kwa uhuru wa kujikusanya na kujiunga
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya hakuna chochote kilichomo ndani ya au kufanywa chini ya sheria yoyote kitakachohesabiwa kuwa hakilingani au ni kinyume na kifungu hiki katika kiwango ambacho sheria mama inaeleza a mambo yanayotakiwa kwa faida ya ulinzi usalama wa raia mazingira ya afya na jamii b mambo yanayotakiwa kwa madhumuni ya kulinda haki na uhuru wa watu wengine c mambo yanayotakiwa kuweka makatazo fulani kwa maafisa wa serikali wanajeshi au watu wanaofanya kazi waliochaguliwa kwa hiari
 kila mzanzibari anayo haki ya kushiriki katika shughuli za utawala wa nchi ama moja kwa moja au kwa kupitia wawakilishi waliochaguliwa kwa hiari
 kila mzanzibari anayo haki na uhuru wa kushiriki kwa ukamilifu katika kufikia uamuzi juu ya mambo yanayomhusu yeye maisha yake au yanayolihusu taifa
 kila mzanzibari anayo haki ya kufanya kazi na anastahili fursa na haki sawa kwa masharti ya usawa ya kushika nafasi yoyote ya kazi na shughuli yoyote iliyoko chini ya mamlaka ya zanzibar
 kila mtu bila ya kuwapo ubaguzi wa aina yoyote anayo haki ya kupata ujira unaolingana na kazi yake na watu wote wafanyao kazi kulingana na uwezo wao watapata malipo kulingana na kiasi ya sifa za kazi wanayoifanya
 uhuru wa kushiriki shughuli za umma haki ya kufanya kazi na kupata ujira
 katiba ya zanzibar ya 
 kazi pekee ndiyo huzaa utajiri wa mali katika jamii ndio chimbuko la ustawi wa wananchi na kipimo cha utu kila mtu anao wajibu wa a kushiriki kwa kujituma na kwa uaminifu katika kazi halali na ya uzalishaji mali na b kutimiza nidhamu ya kazi na kujitahidi kufikia malengo ya uzalishaji ya binafsi na ya pamoja yanayotakiwa au yaliyowekwa na sheria
 bila ya kujali masharti ya kijifungu cha hakutakuwepo na kazi ya shurti katika zanzibar
 kila mtu ana wajibu wa kufuata na kutii katiba hii na sheria za zanzibar kuchukua hatua za kisheria kama zilivyowekwa kuhakikisha hifadhi ya katiba na sheria za nchi
 kila mtu ana wajibu wa kulinda maliasili ya zanzibar mali ya nchi na mali yote inayomilikiwa kwa pamoja na wananchi na pia kuiheshimu mali ya mtu mwengine
 watu wote watatakiwa na sheria kulinda vizuri mali ya zanzibar na kwa pamoja kupiga vita aina zote za uharibifu na ubadhirifu na kuendesha uchumi wa zanzibar kwa makini kama watu ambao ndio waamuzi wa hali ya baadae ya taifa lao
 kila mzanzibari anawajibu wa kulinda kuhifadhi kudumisha uhuru mamlaka ardhi na umoja wa zanzibar
 baraza la wawakilishi laweza kutunga sheria zinazofaa kwa ajili ya kuwawezesha wananchi kutumikia katika majeshi na katika ulinzi wa taifa
 wajibu wa kushiriki kazini
kif
 cha sheria nam
wajibu wa kutii sheria za nchi kulinda mali ya umma na ulinzi wa taifa
 katiba ya zanzibar ya 
 haki na uhuru wa binadamu ambayo misingi yake imeorodheshwa na katiba hii haitatumiwa na mtu mmoja kwa namna ambayo itasababisha kuingiliwa kati au kukatizwa kwa haki na uhuru wa watu wengine au maslahi ya umma na inaweza kubanwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi iwapo tu kibano hicho ni lazima na kinakubalika katika mfumo wa kidemokrasia
kwa vyovyote vile kibano hicho a hakitaingilia haki ya kutokuteswa kutoadhibiwa kinyama na kutokudhalilishwa au b hakitaingilia misingi ya haki yenyewe au c hakitailetea jamii athari zaidi ya iliyopo kutokana na jambo ambalo kibano hicho kinalenga
 mtu yeyote anayedai kuwa sharti lolote katika sehemu hii ya sura hii au katika sheria yoyote inayohusu haki yake au wajibu wake limevunjwa linavunjwa au inaelekea litavunjwa na mtu yeyote zanzibar anaweza kufungua shauri katika mahkama kuu
mahkama kuu itakuwa na uwezo wa kutoa tamko na kuamuru nafuu au fidia kwa mtu yeyote anayehusika
 rufaa dhidi ya uamuzi wa mahkama kuu katika shauri lililofunguliwa dhidi ya masharti ya sura hii ya katiba yatasikilizwa na mahkama kuu mbele ya majaji watatu bila ya kumjumuisha jaji aliyeamua shauri hilo mara ya kwanza
majaji hao watatu watateuliwa na jaji mkuu na uamuzi wao utakuwa ni wa mwisho na hautokatiwa rufaa kwenye mahkama ya rufaa ya tanzania
 bila ya kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika katiba hii mahkama kuu itakuwa na mamlaka ya kusikiliza kwa mara ya kwanza shauri lolote lililoletwa mbele yake kwa kufuata kifungu hiki na mamlaka ya nchi yaweza kuweka sheria kwa ajili ya mipaka kwa haki na uhuru na hifadhi kwa haki na wajibu
kif
 cha sheria nam na kif
cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya a kusimamia utaratibu wa kufungua mashauri kwa mujibu wa kifungu hiki b kufafanua uwezo wa mahkama kuu katika kusikiliza mashauri yaliyofunguliwa chini ya kifungu hiki c kuhakikisha utekelezaji bora wa madaraka ya mahkama kuu hifadhi na kutilia nguvu haki uhuru na wajibu kwa mujibu wa katiba hii
 ilivyokuwa kila mtu wa zanzibar anawajibika kupata haki zake za lazima na uhuru wa binafsi bila ya kujali kabila pahali alipotoka au maskani au mahusiano mengine yoyote yale mtazamo wa kisiasa alionao rangi dini au jinsi lakini mradi iwe uhuru wake unaheshimu haki na uhuru wa wengine na iwe kwa faida ya jamii basi atakuwa na haki kupata kwa kila kimoja kwa vyote vya hivi vifuatavyo a maisha yake uhuru wake usalama wake na kulindwa na sheria b uhuru wa kufikiri wa kujieleza wa mkusanyiko na mchanganyiko na c haki ya kuweza kukaa faragha katika nyumba yake na kulindwa kwa mali yake pamoja na kutokuchukuliwa mali hiyo bila kupewa fidia ipasavyo
 maelezo ya sura hii yatakuwa na madhumuni ya kuwezesha kulinda haki hizo na uhuru kulingana na mipaka maalumu ya haki hizo na uhuru kama ilivyoelezwa katika vifungu vinavyohusika kwa mipaka iliyowekwa ili kuhakikisha kwamba kutumika kwa haki hizo na uhuru huo wa mtu binafsi hakuathiri haki na uhuru wa wengine au maslahi ya taifa kwa ujumla
 haki za lazima na uhuru wa binafsi
 katiba ya zanzibar ya a
 mtu yeyote anaweza kufungua shauri katika mahkama kuu iwapo ataona kuwa katiba hii imevunjwa au inavunjwa au inaelekea kuvunjwa
mahkama kuu itakuwa na uwezo wa a kumtaka afisa yeyote au chombo chochote cha serikali kutoa taarifa inayohitajika na mahkama kuu yaweza kufanya hivyo kwa kuombwa au kwa uamuzi wake yenyewe b kutamka na kutoa amri kuwa katiba hii imevunjwa inavunjwa au inaelekea kuvunjwa na mahkama kuu inaweza kutoa maagizo kwa afisa anayehusika au chombo cha serikali kinachohusika
 rufaa dhidi ya uamuzi wa mahkama kuu katika shauri lililofunguliwa dhidi ya masharti ya kifungu hiki itasikilizwa kwa mujibu wa masharti ya kifungu cha cha katiba
sura ya nne serikali sehemu ya kwanza rais 
 kutakuwa na rais wa zanzibar ambaye atakuwa mkuu wa nchi ya zanzibar kiongozi mkuu wa serikali ya mapinduzi na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi
 mtu yeyote anaweza kufaa kuchaguliwa kuwa rais ikiwa a ni mzanzibari wakuzaliwa na b ameshatimia umri wa miaka na kufungua mashauri
kif
 cha sheria nam
 na kif
 cha sheria nam
afisi ya rais na sifa za kuchaguliwa kuwa rais
kif
cha sheria nam
 na kif
cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya c anazo sifa za kumuwezesha kuchaguliwa kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi na d ni mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama cha siasa kilichosajiliwa rasmi kwa mujibu wa sheria ya vyama vya siasa ya 
 rais atachaguliwa kufuatana na katiba hii na kwa mujibu wa sheria yoyote itakayotungwa na baraza la wawakilishi kuhusu uchaguzi wa rais na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi
 uchaguzi wa rais utafanyika katika tarehe itayowekwa na tume ya uchaguzi
 kwa madhumuni ya uchaguzi huo zanzibar itahesabika kuwa ni jimbo moja
mtu yeyote aliyejiandikisha kupiga kura katika kumchagua mjumbe wa baraza la wawakilishi atakuwa na uwezo wa kupiga kura katika uchaguzi wa rais
 kufuatana na katiba hii mtu ataendelea kuwa rais mpaka a rais anayefuata ale kiapo cha kuwa rais au b afariki wakati akiwa rais au c hapo atapojiuzulu au d iwapo amechaguliwa kuwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania au e kwa sababu yoyote nyengine ameacha kuwa kiongozi kwa mujibu wa vifungu vyengine vya katiba hii
 muda wa kuendelea na urais
kif
 cha sheria nam
uchaguzi wa rais
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya kufuatana na maelezo ya kijifungu cha kifungu hiki rais ataacha madaraka yake baada ya kumalizika miaka mitano kuanzia tarehe ambapo a kama yeye ni mtu ambaye ndiye mara ya kwanza amechaguliwa kuwa rais chini ya katiba hii alipokula kiapo cha uaminifu na kiapo cha kuwa rais na b kwa sababu nyenginezo mtu wa mwisho kushika madaraka hayo kwa mujibu wa katiba hii alipokula kiapo cha uaminifu na kiapo cha kuwa rais au pasingelikuwa na sababu ya kifo chake basi angalikula kiapo hicho
 bila ya kuathiri chochote kilichomo katika kifungu hiki cha katiba hii hakutakua na mtu yeyote ataechaguliwa kuwa rais wa zanzibar kwa zaidi ya vipindi viwili vya miaka mitano kila kimoja
ikiwa jamhuri ya muungano wa tanzania imo katika vita na ikiwa rais anaona kuwa ni muhimu kuzuia uchaguzi baraza la wawakilishi linaweza kwa kupitisha azimio kuzidisha muda wa miaka mitano uliotajwa kwenye kijifungu cha kifungu cha katika kipindi hadi kipindi lakini hakutakuwa na kipindi kitakachozidi miezi sita mfululizo
 mtu hatofaa kuchaguliwa kuwa rais ikiwa a amefanya kitendo chochote au hitilafu yoyote ambapo kama angekuwa ni mjumbe wa baraza la wawakilishi kungemfanya asite kuwa mjumbe wa baraza hilo b amechaguliwa kushika madaraka hayo katika vipindi viwili vilivyokwisha kutofaa kuwa rais
kif
 cha sheria nam
kuongezwa kwa kipindi cha miaka mitano
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya isipokuwa kwamba kijifungu hiki kisitafsirike kuwa kinamzuia mtu huyo kuchaguliwa kuwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
 katika muda wake wa urais rais hatashika madaraka yoyote mengine yenye mapato isipokuwa yale ya urais
 mtu anayechukua madaraka ya urais kabla ya kuanza wadhifa huo atakula kiapo cha uaminifu na kiapo cha kazi kama kitavyowekwa na baraza la wawakilishi lakini kwa hali yoyote itabidi ashike madaraka hayo kabla ya kupita siku saba baada ya kuchaguliwa
 viapo hivyo vilivyotajwa vitaendeshwa na jaji mkuu wa zanzibar au iwapo hayupo vitaendeshwa na mtu anayeshikilia nafasi hiyo
 suala lolote la kwamba rais au mtu yeyote anayefanya kazi au kutaka kufanya kazi za rais hawezi kwa sababu ya maradhi ya kimwili au kiakili itaamuliwa kwa mujihu wa kifungu hiki
 iwapo suala ni kwamba rais hawezi kufanya kazi zake kwa maradhi ya kimwili au kiakili na ikiwa jaji mkuu ameombwa na baraza la mapinduzi kushughulikia suala hilo hapo a jaji mkuu atateua kamati ambayo itakuwa na watu si chini ya watano ambao kati yao ni madaktari na watu wawili wanaofaa kuwa majaji wa mahkama kuu b kamati hiyo itafanya utafiti kuhusiana na hali ya rais na baadae itapeleka ripoti yake kwa jaji mkuu ikieleza maoni yake iwapo rais huyo kwa maradhi kuachishwa urais kwa ugonjwa
kif
 sheria nam
kiapo cha rais
 katiba ya zanzibar ya aliyonayo ya kimwili au akili kama hawezi kufanya kazi za urais na c jaji mkuu atathibitisha kwa kadri aonavyo baada ya kuitafakari ripoti ya kamati na atapeleka hati ya uthibitisho kwamba rais hawezi kumudu kufanya kazi zake kutokana na maradhi ya kimwili au akili kwa baraza la mapinduzi na kwa spika wa baraza la wawakilishi na iwapo jaji mkuu hatabatilisha uthibitisho wake ndani ya siku saba kutokana na rais kupata nafuu na kurejea kazini basi itahesabiwa kwamba kiti cha rais kiwazi kwa mujibu wa kifungu c cha katiba na masharti yaliyomo katika kifungu cha cha katiba yatatumika
 endapo kiti cha rais kitakuwa wazi kwa a kufariki au b kujiuzulu au c maradhi ya kimwili au kiakili au d sababu nyengine yoyote itakayomfanya rais kushindwa kutekeleza kazi za rais watu wafuatao kwa mujibu wa mpangilio watashika nafasi hiyo i makamo wa pili wa rais au ikiwa hayupo ii spika wa baraza la wawakilishi ambaye anatoka katika chama anachotoka rais na yeye ikiwa hayupo iii jaji mkuu wa zanzibar
 nafasi katika kiti cha urais
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya iwapo kiti cha urais a kwa sababu rais anataka kuondoka tanzania au b kwa sababu nyengine yoyote ile rais anaweza kwa maandishi na kufuatana na masharti atakayoainisha akayatoa madaraka yake kwa mujibu wa mpangilio kwa i makamo wa pili wa rais au naye ikiwa hayupo ii mjumbe mmoja wa baraza la mapinduzi ambaye rais ataona anafaa
 iwapo mtu yeyote anafanya shughuli za rais chini ya vijifungu na vya kifungu hiki ataendelea kufanya shughuli hizo mpaka ataporejea mmoja ya watu waliomtangulia katika kijifungu cha cha kifungu hiki mpaka hapo atapochaguliwa rais mwengine au kwa shughuli za kijifungu cha hadi hapo rais ataporejea nchini au atapobatilisha uwezo huo alionao
 endapo kiti cha rais kiwazi kwa sababu ya kufariki au kujiuzulu au kwa maradhi chini ya kifungu cha cha katiba hii nafasi hiyo itajazwa kama ifuatavyo i iwapo rais aliyekuwapo ametumikia kwa muda wa chini ya miaka minne basi mtu anayemfuatia kwa madaraka kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba atachukua madaraka ya urais kwa muda na uchaguzi utaitishwa ndani ya siku mia moja na ishirini na uchaguzi huo utaendeshwa kwa utaratibu ulioelezwa katika vijifungu vya hadi vya kifungu hiki mpango wa uchaguzi iwapo kiti cha rais kiwazi
kif
 sheria nam kif
 cha sheria nam
 na kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya ii iwapo rais aliyekuwepo ametumikia urais kwa miaka minne au zaidi basi mtu anayemfuatia kwa madaraka atachukua madaraka ya urais na ataendelea na madaraka hayo kwa kipindi kilichobaki cha muda wa urais
iii mtu atayechukua madaraka hayo ya urais atakuwa na madaraka yote ya rais kwa mujibu wa katiba na atateua makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais mawaziri na viongozi wengine kadri atavyoona inafaa
iv bila ya kujali masharti ya vifungu vya na b vya katiba endapo mtu anayemfuata rais kwa madaraka atashika kiti cha rais kwa kipindi kinachopungua miaka minne ataruhusiwa kugombea nafasi ya rais mara mbili lakini kama atashika kiti cha rais kwa muda wa miaka minne au zaidi ataruhusiwa kugombea nafasi ya rais mara moja tu
 litokeapo jambo lolote lilotajwa katika katiba na kulazimu uchaguzi wa rais kufanyika kila chama cha siasa kinachopenda kushiriki katika uchaguzi wa rais kitawasilisha kwa tume ya uchaguzi ya zanzibar kwa mujibu wa sheria jina la mwanachama wake mmoja kinayetaka asimame kama mgombea katika uchaguzi wa rais wa zanzibar
 mapendekezo ya majina ya wagombea katika uchaguzi wa rais yatawasilishwa kwa tume ya uchaguzi ya zanzibar katika siku na saa itakayotajwa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi na mtu hatakuwa amependekezwa kwa halali isipokuwa tu kama kupendekezwa kwake kumeungwa mkono na wananchi wapiga kura kwa idadi na kwa namna itakayotajwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 katiba ya zanzibar ya endapo inapofika siku na saa iliyotajwa kwa ajili ya kuwasilisha mapendekezo ya majina ya wagombea ni mgombea mmoja tu ambaye amependekezwa kwa halali tume ya uchaguzi ya zanzibar itawasilisha jina lake kwa wananchi nao watapiga kura ya kumkubali au kumkataa kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki na ya katiba
 uchaguzi wa rais wa zanzibar utafanywa siku itakayoteuliwa na tume ya uchaguzi ya zanzibar kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 mambo mengine yote yahusuyo utaratibu wa uchaguzi wa rais yatakuwa kama itakavyofafanuliwa katika sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi kwa ajili hiyo
 iwapo mgombea ametangazwa na tume ya uchaguzi ya zanzibar kwamba amechaguliwa kuwa rais kwa mujibu wa kifungu hiki basi hakuna mahkama yoyote itakayokuwa na mamlaka ya kuchunguza kuchaguliwa kwake
 rais atapokea mshahara na posho na anapostaafu atapata malipo ya uzeeni kiinua mgongo au posho kama itakavyoamuliwa na baraza la wawakilishi
 mshahara na posho la rais hautopunguzwa wakati akiwa bado ni rais
 pesa zote zilizoainishwa na kifungu hiki zitatoka kwenye mfuko mkuu wa hazina
 hakuna mashtaka yoyote ya jinai yatakayofunguliwa au kuendelezwa dhidi ya rais wakati akiwa kazini au dhidi ya mtu yeyote ambaye anafanya kazi ya urais kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba hii
 mshahara na malipo mengine ya rais
rais hatashtakiwa akiwa kazini
 katiba ya zanzibar ya hakuna mashtaka ya kihukukia ambapo kuna madai kuhusiana na kitu chochote kilichotendwa au kuachwa kutendwa yatakayoanzishwa na kuendelezwa dhidi ya rais wakati akiwa kazini au dhidi ya yeyote anayefanya kazi za urais
 iwapo kuna sheria imewekwa ambayo inaweka muda maalum ambapo mashtaka ya aina yoyote yanaweza kuanzishwa dhidi ya mtu yeyote muda wote ambapo mtu anakuwa rais au kufanyakazi za rais hautahesabiwa kuwa ni muda maalum kuhusiana na sheria hiyo iwapo mashtaka yoyote ya aina kama yaliyotajwa katika kijifungu cha au ni dhidi ya mtu huyo
 bila ya kujali masharti ya kifungu cha cha katiba hii baraza la wawakilishi linaweza kupitisha azimio la kumuondoa rais madarakani endapo itatolewa hoja ya kumshtaki rais na ikapitishwa kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya kifungu hiki hoja yoyote ya kumshtaki rais haitotolewa isipokuwa tu kama inadaiwa kwamba rais ametenda vitendo vinavyovunja katiba au amekuwa na mwenendo unaodhalilisha kiti cha rais na haitatolewa hoja ya namna hiyo ndani ya miezi kumi na mbili tangu hoja kama hiyo ilipotolewa na ikakataliwa na baraza la wawakilishi
 baraza la wawakilishi halitapitisha hoja ya kumshtaki rais isipokuwa tu kama a taarifa ya maandishi iliyotiwa sahihi na kuungwa mkono na wajumbe wa baraza la wawakilishi wasiopungua nusu ya wajumbe wote wa baraza la wawakilishi itatolewa kwa spika siku thalathini kabla ya kuwasilishwa katika baraza la wawakilishi baraza la wawakilishi laweza kumshtaki rais
kif
cha sheria nam na kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya ikifafanua makosa aliyoyatenda rais na ikipendekeza kuwa kamati maalum ya uchunguzi iundwe ili isikilize shauri la kushtakiwa kwa rais b wakati wowote baada ya spika kupokea taarifa iliyotiwa sahihi na wajumbe wa baraza la wawakilishi itatolewa kwa spika na kujiridhisha kwa masharti ya kuleta hoja yametimizwa spika atalitaka baraza la wawakilishi bila ya majadiliano lipige kura juu ya hoja ya kuunda kamati maalum ya uchunguzi na kama ikiungwa mkono na wajumbe wa baraza la wawakilishi wasiopungua theluthi mbili ya wajumbe wote wa baraza la wawakilishi atatangaza majina ya wajumbe wa kamati maalum ya uchunguzi c kamati maalum ya uchunguzi kwa madhumuni ya kifungu hiki itakuwa na wajumbe wafuatao yaani i jaji mkuu wa zanzibar ambaye ndiye atakuwa mwenyekiti wa kamati ii jaji wa mahkama ya rufaa ya tanzania iii jaji kutoka nchi yoyote ya jumuiya ya madola iv wajumbe wanne wa kamati ya katiba na sheria ya baraza la wawakilishi akiwemo mwenyekiti
d ndani ya siku saba baada ya kamati maalum ya uchunguzi kuundwa itakaa ichunguze na kuchambua mashtaka dhidi ya rais na kisha mapema iwezekanavyo itatoa taarifa kwa baraza la katiba ya zanzibar ya wawakilishi kama kwa maoni yake mashtaka dhidi ya rais yana msingi au hayana e rais atakuwa na haki ya kujitetea na kuwakilishwa mbele ya kamati maalum ya uchunguzi
 endapo kamati maalum ya uchunguzi itatoa taarifa kwa baraza la wawakilishi kwamba jambo lolote katika mashtaka dhidi ya rais halina msingi basi baraza la wawakilishi halitaendelea kuishughulikia zaidi hoja ya kumshtaki rais kuhusiana na jambo hilo
 endapo kamati maalum ya uchunguzi itatoa taarifa kwa baraza la wawakilishi kwamba mashtaka dhidi ya rais yana msingi suala la kushtakiwa rais litawasilishwa mbele ya baraz la wawakilishi zima na baraza la wawakilishi laweza baada ya mjadala kwa kura za wajumbe wa baraza la wawakilishi wasiopungua theluthi mbili za wajumbe wote wa baraza la wawakilishi kupitisha azimio kuwa mashtaka dhidi ya rais yamethibitika na kwamba hastahili kuendelea kushika kiti cha rais na hapo rais atawajibika kujiuzulu kabla ya kwisha kwa siku tatu tangu baraza la wawakilishi lilipopitisha azimio hilo
 spika wa baraza la wawakilishi atawasilisha rasmi azimio hilo kwa rais pamoja na mwenyekiti wa tume ya uchaguzi ya zanzibar
 hakuna shughuli zozote kwa mujibu wa kifungu hiki zitakazoanzishwa au zitakazoendelezwa wakati wowote ambapo baraza la wawakilishi litakua limeahirishwa
 endapo rais ataacha kushika kiti cha rais kutokana na mashtaka dhidi yake kuthibitika basi katiba ya zanzibar ya i hatakuwa na haki ya kupata malipo yoyote ya pencheni wala kupata haki au nafuu nyenginezo alizonazo kwa mujibu wa katiba au sheria yoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi na ii hataweza kugombea tena nafasi ya urais au uwakilishi kwa muda wa miaka mitano tokea siku aliyoachishwa urais isipokuwa pindi rais huyo akiwa ameshatumikia kipindi cha miaka mitano ya awali na akakutwa na mashtaka katika kipindi cha pili basi atapata nusu ya haki na nafuu nyengine alizonazo kwa mujibu wa katiba au sheria yoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi
itakuwa ni jukumu la serikali kulinda hadhi ya mtu yeyote atakaeacha kiti cha urais kwa sababu ya kutochaguliwa tena muda wake kumalizika kujiuzulu au kwa sababu nyengine yoyote iliyochini ya misingi ya katiba hii kama itavyokubaliwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
sehemu ya pili makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais 
 kutakuwa na makamo wawili wa rais ambao watajuilikana kama makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais
 ndani ya siku saba mara baada ya kushika madaraka rais atateua makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais
 makamo wa kwanza wa rais atatakiwa awe na sifa za kumuwezesha kuchaguliwa kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi hadhi ya rais aliyepita
makamo wawili wa rais
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya na atateuliwa na rais baada ya kushauriana na chama kilichotokea nafasi ya pili katika matokeo ya kura ya uchaguzi wa rais
isipokuwa kwamba i iwapo chama kilichotokea nafasi ya pili katika matokeo ya kura ya uchaguzi wa rais kimepata chini ya asilimia kumi ya kura zote za uchaguzi wa rais au ii endapo rais atakuwa hana mpinzani basi nafasi ya makamo wa kwanza wa rais itapewa chama chochote cha upinzani kilichotokea cha pili kwa wingi wa viti vya majimbo katika baraza la wawakilishi
 makamo wa kwanza wa rais hatokuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi
 makamo wa kwanza wa rais atakuwa ni mshauri mkuu wa rais katika kutekeleza kazi zake na atafanya kazi zote atakazopangiwa na rais
 makamo wa pili wa rais atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa wajumbe wa baraza la wawakilishi kutoka katika chama anachotoka rais
 makamo wa pili wa rais atakuwa ndiye mshauri mkuu wa rais katika kutekeleza kazi zake na pia atakuwa ndiye kiongozi wa shughuli za serikali katika baraza la wawakilishi
 katiba ya zanzibar ya makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais hawatoanza kazi mpaka waapishwe kiapo cha uaminifu na kiapo chengine mbele ya rais kama kitakavyoelezwa katika sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais wakati wote watakapokuwa madarakani watawajibika kwa rais
 a
 endapo ndani ya siku saba mara baada ya rais kushika madaraka chama kinachostahiki kutoa makamo wa kwanza wa rais kitashindwa kuwasilisha kwa rais jina la uteuzi wa makamo wa kwanza wa rais rais bila ya kujali masharti ya kifungu cha na cha katiba atawacha wazi nafasi ya makamo wa kwanza wa rais na kuteua makamo wa pili wa rais
 kwa mujibu wa masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki rais bila ya kujali masharti ya kifungu cha cha katiba atateua mawaziri na kuwacha wazi nafasi za uteuzi wa chama au vyama vya upinzani
 endapo nafasi ya makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais itakuwa wazi a kwa sababu ya kufariki au kujiuzulu au b ikiwa rais amefuta uteuzi huo au c kwa sababu nyengine yoyote itakayomfanya ashindwe kuwa na sifa za makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais rais atamteua makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais kutegemeana na nafasi iliyo wazi
 kuwa wazi kwa nafasi ya makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais
kif
 sheria nam
kuachwa wazi kwa nafasi ya makamo wa kwanza wa rais
kif
 sheria nam
 katiba ya zanzibar ya iwapo mtu atafutwa katika nafasi ya makamo wa kwanza wa rais kwa mujibu wa kijifungu cha b cha kifungu hiki chama chake si zaidi ya siku kumi na nne kitapendekeza kwa rais jina la mtu mwengine
 bila ya kujali masharti ya katiba hii baraza la wawakilishi linaweza kupitisha azimio la kura ya kutokuwa na imani na makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais endapo itatolewa hoja kupendekeza na ikapitishwa kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki
 bila ya kuathiri masharti mengineyo ya kifungu hiki hoja yoyote ya kutaka kupitisha kura ya kutokuwa na imani na makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais haitatolewa katika baraza la wawakilishi endapo a haijapita miezi sita tangu makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais kuteuliwa na rais b haijapita miezi tisa tangu hoja ya namna hiyo ilipotolewa katika bazara law awakilishi na baraza la wawakilishi likakataa kuipitisha
 hoja ya kura ya kutokuwa na imani na makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais haitapitishwa na baraza la wawakilishi isipokuwa tu kama a taarifa ya maandishi iliyotiwa sahihi na kuungwa mkono na wajumbe wa baraza la wawakilishi wasiopungua nusu ya wajumbe wote wa baraza la wawakilishi itatolewa kwa spika siku angalau kumi na nne kabla ya siku inapokusudiwa kuwasilishwa katika baraza la wawakilishi hoja ya kura ya kutokuwa na imani
kif
cha sheria nam kif
cha sheria nam na kif
 sheria nam
 katiba ya zanzibar ya b baada ya spika kuridhika kwamba taarifa hiyo ya hoja inatimiza masharti yote ya katiba hii na imefafanua sababu za kutokuwa na imani basi itawasilishwa katika baraza la wawakilishi
 endapo spika ataridhika na akaamua kuwa hoja iwasilishwe katika baraza la wawakilishi basi hoja itawasilishwa na kuamuliwa na baraza la wawakilishi zima mapema iwezekanavyo na kwa mujibu wa kanuni za baraza la wawakilishi
 azimio la hoja ya kura ya kutokuwa na imani na makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais litapitishwa na baraza la wawakilishi endapo hoja inaungwa mkono na wajumbe wa baraza la wawakilishi wasiopungua theluthi mbili ya wajumbe wote wa baraza la wawakilishi
 mapema iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndani ya siku mbili tangu baraza la wawakilishi lilipopitisha azimio la hoja ya kura ya kutokuwa na imani na makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais spika atawasilisha azimio hilo kwa rais makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais atatakiwa kujiuzulu na rais atamteua mjumbe mwengine wa baraza la wawakilishi kuwa makamo wa pili wa rais
 endapo makamo wa kwanza wa rais au makamo wa pili wa rais ataacha kushika wadhifa wake huo kutokana na azimio la hoja ya kura ya kutokuwa na imani i hatakuwa na haki ya kupata malipo yoyote ya pencheni wala kupata haki au nafuu nyenginezo kwa mujibu wa katiba au sheria yoyote iliyotungwa na baraza na katiba ya zanzibar ya ii atabaki kuwa mwakilishi lakini hataweza kuteuliwa tena kuwa makamo wa pili wa rais waziri naibu waziri au mkuu wa mkoa kwa kipindi chote cha uhai wa baraza hilo
sehemu ya tatu mawaziri naibu mawaziri na baraza la mapinduzi 
 kutakuwa na wizara za serikali ya mapinduzi ya zanzibar kama zitakavyoanzishwa na rais
 rais ndani ya kipindi cha siku kumi na nne mara baada ya kuteua makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais kwa kushauriana na makamo wote wa wawili wa rais atateua mawaziri kutoka miongoni mwa wajumbe wa baraza la wawakilishi kwa kuzingatia uwiano wa viti vya majimbo kwa vyama vya siasa vilivyomo ndani ya baraza la wawakilishi
 a
endapo makamo wa kwanza wa rais na au mawaziri kutoka vyama vya upinzani watajiuzulu au wataacha kutekeleza kazi zao kwa zaidi ya siku saba rais bila ya kujali masharti ya vifungu vya na vya katiba ataacha wazi nafasi za uteuzi wao na iwapo nafasi hizo zitakuwa wazi kwa zaidi ya siku tisini rais anaweza kuteuwa mawaziri wengine kujaza nafasi zao
 kutakuwa na baraza la mapinduzi ambalo litajumuisha rais makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais mawaziri pamoja na wajumbe wengine kama rais atakavyoona inafaa
 wajumbe wa baraza la mapinduzi watateuliwa na rais kutoka miongoni mwa wajumbe wa baraza la wawakilishi
 wizara za serikali ya mapinduzi ya zanzibar
kif
 cha sheria nam
baraza la mapinduzi
kif
cha sheria nam kif
cha cha sheria nam
kuacha kufanyakazi kwa makamo wa kwanza na mawaziri
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya mwanasheria mkuu wa serikali atahudhuria mikutano yote ya baraza la mapinduzi na atakuwa na haki zote za mjumbe wa baraza hilo
 kazi za baraza la mapinduzi zitakuwa a kumsaidia na kumshauri rais katika masuala ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar b kuratibu shughuli za rais makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais na wizara za serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika utekelezaji wa majukumu yao
 serikali ya mapinduzi ya zanzibar chini ya mamlaka ya rais ndiyo itakuwa na uwezo wa kufanya maamuzi juu ya sera za serikali kwa ujumla na mawaziri chini ya uongozi wa makamo wa pili wa rais watawajibika kwa pamoja katika baraza la wawakilishi kuhusu utekelezaji wa shughuli za serikali ya mapinduzi ya zanzibar
 maelezo ya kijifungu cha na hayatatumika kuhusiana na a kuteuliwa na kuachishwa kazi kwa makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais mawaziri wajumbe wa baraza la mapinduzi na naibu mawaziri chini ya vifungu na au kupewa dhamana kwa waziri yoyote chini ya kifungu cha b kuvunjwa kwa baraza la wawakilishi c kuhusiana na mambo yaliyotajwa katika kifungu cha yanayohusiana na uwezo wa kutoa msamaha
 katiba ya zanzibar ya 
 majukumu kwa shughuli zote za serikali ya mapinduzi ya zanzibar ikiwa ni pamoja na utawala wa idara yoyote ya serikali yanaweza kuwekwa kwa makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais na mawaziri wengine kama rais atavyoidhinisha kwa maandishi
 wajumbe wa baraza la mapinduzi ambao hawana mawizara watakuwa mawaziri wasio na wizara maalum
 rais akiwa ni mwenyekiti wa baraza la mapinduzi ataongoza mikutano yote na ikiwa hayupo makamo wa pili wa rais atakuwa mwenyekiti wa muda
 iwapo makamo wa pili wa rais naye hayupo zanzibar basi mikutano itasimamiwa na mtu anayeshikilia madaraka ya urais
 kiwango cha kufanyika mkutano wa baraza la mapinduzi itakuwa ni theluthi mbili ya wajumbe wote
mjumbe wa baraza la mapinduzi hataanza kufanyakazi zake mpaka aapishwe kiapo cha uaminifu na kiapo cha utekelezaji wa kazi zake mbele ya rais kama vitavyowekwa na baraza la wawakilishi
rais anaweza kwa kushauriana na makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais kuteua naibu mawaziri kutoka miongoni mwa wajumbe wa baraza la wawakilishi ili kumsaidia rais makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais na mawaziri katika utekelezaji wa kazi zao na hawatoanza kazi zao mpaka kwanza waapishwe kiapo cha uaminifu na kiapo cha utekelezaji wa kazi zao mbele ya rais kama vitavyowekwa na baraza la wawakilishi
 ugawaji wa wizara kwa mawaziri
kif
 cha sheria nam
mikutano ya baraza
kif
 cha sheria nam
viapo vya uaminifu
kif
 cha sheria nam
naibu mawaziri
kif
cha cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya 
nafasi ya waziri mjumbe wa baraza la mapinduzi na naibu waziri itakuwa wazi a endapo rais atamwondosha kwenye madaraka hayo kwa hati yenye muhuri wa rais au b iwapo mjumbe ameacha kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi kwa sababu nyengine zaidi ya kuvunjika kwa baraza hilo au c endapo rais atakubali ombi la kujiuzulu kwa mshika wadhifa huo au d mara baada ya rais kushika madaraka
 kutakuwa na katibu wa baraza la mapinduzi ambaye atakuwa pia katibu mkuu kiongozi ataeteuliwa na rais na ambaye ndiye atakayekuwa dhamana wa afisi ya baraza hilo na dhamana kwa mujibu wa maelekezo atakayopewa na rais kwa kupanga shughuli za mikutano pamoja na kuweka kumbukumbu ya mikutano hiyo na kupeleka maamuzi yanayohusika kwa watu au vyombo vinavyohusika na atafanya kazi nyengine atakazopewa na rais mara kwa mara
 katibu mkuu kiongozi atakuwa ndiye kiongozi wa utumishi wa umma kwa zanzibar na hatoanza kazi zake mpaka atakapoapishwa na rais
 pale makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais au waziri yeyote mwengine anapokuwa na dhamana ya wizara yeyote ya serikali atakuwa ndiye kiongozi na msimamizi mkuu na bila ya kuathiri masharti yoyote ya usimamizi katibu mkuu ambaye afisi yake itakuwa ni ya utumishi wa serikali atakuwa ndiye afisa mtendaji mkuu wa wizara
 nafasi ya waziri mjumbe wa baraza la mapinduzi kuwa wazi
kif
cha cha sheria nam
katibu wa baraza la mapinduzi
kif
 cha sheria nam
katibu mkuu
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya kutakuwa na katibu mkuu katika afisi ya rais katibu mkuu katika afisi ya makamo wa kwanza wa rais katibu mkuu katika afisi ya makamo wa pili wa rais na makatibu wakuu wengine wa wizara mbali mbali kama rais atakavyoona inafaa
 makatibu wakuu waliotajwa kwenye kijifungu cha cha kifungu hiki watateuliwa na rais
 rais anaweza kuteua naibu katibu mkuu wa wizara
 katibu mkuu kiongozi katibu mkuu na naibu katibu mkuu yeyote hatoanza kazi yake mpaka kwanza aapishwe kiapo cha uaminifu na kiapo chengine chochote cha utendaji wa kazi zake mbele ya rais kama kitavyowekwa na baraza la wawakilishi
sehemu ya nne madaraka ya serikali 
madaraka ya serikali ya zanzibar yatakuwa mikononi mwa rais na kwa mujibu wa katiba hii anaweza kuyatekeleza yeye mwenyewe moja kwa moja au kuwapa viongozi walio chini yake kutekeleza madaraka hayo
ifahamike kwamba masharti yaliyomo katika kifungu hiki hayazuii sheria kukabidhi madaraka ya kutekeleza kazi kwa chombo chochote cha umma kwa mtu mwengine yeyote ambaye si rais wa zanzibar
rais wa zanzibar halazimiki kufuata ushauri atakaopewa na mtu yeyote katika utekelezaji wa shughuli zake isipokuwa kama sheria inaagiza vyenginevyo
 malengo ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar
kutolazimika kwa rais kufuata ushauri wa mtu
 katiba ya zanzibar ya 
kwa mujibu wa katiba hii na bila ya kuathiri masharti ya sura ya nane au sheria nyengine yoyote iliyopitishwa na baraza la wawakilishi mamlaka a ya kuanzisha au kufuta afisi katika zanzibar na b ya kuteua wakuu wa afisi hizo na ya kupandisha cheo kwa muda wa utumishi kufukuzwa na kushughulikia na hatua za kinidhamu kwa watu walioteuliwa kushika dhamana za afisi hizo yamo mikononi mwa rais
 isipokuwa kama imeelezwa vyenginevyo na katiba hii au sheria yoyote nyengine kila mtu anayefanya kazi katika afisi ya serikali ya zanzibar atashika dhamana hiyo hadi hapo rais atakavyoamua vyenginevyo
 katika kifungu hiki afisi ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar maana yake ni afisi ya serikali idara maalum au shughuli nyengine yoyote ilioanzishwa na serikali ya mapinduzi zanzibar kwa mujibu wa katiba hii na inajumuisha pia afisi katika mashirika yoyote ya serikali
 kutakuwa na mwanasheria mkuu wa zanzibar ambaye ni mzanzibari na ambaye atateuliwa na rais
 mtu hatafaa kuchaguliwa kuwa mwanasheria mkuu au kufanyakazi za mwanasheria mkuu mpaka awe na sifa za kumwezesha kuwa mwanasheria katika zanzibar na ambaye ana sifa hizo kwa muda usiopungua miaka saba
 uanzishaji wa afisi na wadhamini wa afisi hizo
muda wa kufanya kazi katika serikali ya mapinduzi ya zanzibar
kif
 cha sheria nam
mwanasheria mkuu
 katiba ya zanzibar ya mwanasheria mkuu atakuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi kutokana na wadhifa wake na atashika ujumbe huo mpaka uteuzi wake utakapofutwa na rais au mara tu kabla ya rais mteule kushika madaraka ya rais
mwanasheria mkuu ndiye atakayekuwa mshauri mkuu wa kisheria kwa serikali ya mapinduzi ya zanzibar na atatekeleza shughuli nyengine zozote za kisheria zitazopelekwa kwake au atakazoagizwa na rais au kwa mujibu wa katiba hii au sheria nyenginezo zozote
 a
 a kutakuwa na mkurugenzi wa mashtaka ambaye atateuliwa na rais
b mkurugenzi wa mashtaka atashika wadhifa wake kwa kipindi cha miaka mitano na ataweza kuteuliwa tena kwa vipindi vyengine vya miaka mitano mitano
 mtu hatoweza kuteuliwa kuwa mkurugenzi wa mashtaka mpaka awe na sifa za kuteuliwa kuwa jaji wa mahkama kuu
 mkurugenzi wa mashtaka atakuwa na uwezo wa kufanya haya yafuatayo a kufungua na kushughulikia mashtaka yoyote ya jinai dhidi ya mtu yeyote mbele ya mahkama yoyote isipokuwa ya kijeshi kuhusiana na kosa lolote ambalo mtu huyo anashtakiwa nalo b kuchukua na kuendeleza mashtaka yoyote ya jinai ambayo mwanzoni yalifunguliwa na mtu au chombo chengine na mkurugenzi wa mashtaka
kif
 cha sheria nam
kazi za mwanasheria mkuu
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya c kusitisha mashtaka yoyote ya jinai ambayo yalianzishwa na mtu yeyote au chombo chochote
 mamlaka ya mkurugenzi wa mashtaka chini ya kijifungu yanaweza kutekelezwa na mkurugenzi wa mashtaka mwenyewe au na watu wengine kwa maagizo au amri maalum kutoka kwa mkurugenzi wa mashtaka
 mamlaka ya mkurugenzi wa mashtaka chini ya aya b na c ya kijifungu yatakuwa mikononi mwake na hayataingiliwa na mtu yeyote au chombo chochote
isipokuwa pale ambapo mtu mwengine au chombo chengine kimefungua mashtaka ya jinai basi hakuna chochote katika kijifungu hiki kitakachozuia kufutwa kwa mashtaka hayo na mtu au chombo kilichoshtaki kwa idhini ya mahkama
 kwa madhumuni ya kifungu hiki rufaa yoyote kutokana na hukumu katika kesi ya jinai yoyote kwenye mahkama yoyote au suala lolote la kisheria lilioachiwa kwa ajili ya mashtaka hayo kufikishwa kwenye mahkama nyengine itahesabiwa kuwa ni sehemu ya mashtaka hayo
kwa kuzingatia kwamba yale mamlaka ya mkurugenzi wa mashtaka chini ya kijifungu c hayatatekelezwa kwa ajili ya rufaa yoyote ya mtu ambaye amehukumiwa katika kosa la jinai lolote kuhusiana na suala lolote la kisheria lililowekwa makusudi kwa ajili ya mtu huyo
 katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki mkurugenzi wa mashtaka hatalazimika kufuata amri au maagizo ya mtu mwengine yeyote au idara yoyote ya serikali lakini maelezo haya ya kifungu hiki hayatazuia mahkama nayo kutumia madaraka yake kwa ajili ya kuchunguza kama mkurugenzi wa mashtaka ametekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au siyo
 katiba ya zanzibar ya katika kutumia uwezo wake chini ya kifungu hiki mkurugenzi wa mashtaka atatilia maanani umuhimu wa maslahi ya taifa kwa kutaka kuona haki inatekelezwa na nia yake ya kuzuia utumiaji mbaya wa vyombo vya kisheria inatimizwa
 mkurugenzi wa mashtaka hatoweza kuondolewa ndani ya kipindi chake cha miaka mitano isipokuwa kwa sababu na utaratibu uliowekwa kuondolewa jaji wa mahkama kuu kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba hii
 baraza la wawakilishi laweza kutunga sheria kuhusu mambo yafuatayo a mwenendo wa mashtaka kwa ujumla b afisa au mtu mwengine yoyote mwenye sifa ambaye mkurugenzi wa mashtaka anaweza kukasimu madaraka yake c utaratibu wa kukata rufaa na muda wa kukata rufaa dhidi ya uamuzi wa mahkama yoyote katika kesi ya jinai d utaratibu wa kuanzisha au kufungua shtaka na mtu binafsi au na taasisi za serikali na zisizokuwa za serikali e kuwa ni kosa la jinai kwa mtu yeyote kuingilia au kujaribu kuingilia utekelezaji wa madaraka ya mkurugenzi wa mashtaka kwa mujibu wa katiba hii au sheria yoyote
 katiba ya zanzibar ya 
mwanasheria mkuu mkurugenzi wa mashtaka hatoanza kazi yake mpaka aapishwe kiapo cha uaminifu na kiapo chengine cha utekelezaji wa kazi zake na rais kama kitakavyowekwa na baraza la wawakilishi
 rais anaweza kumteua mtu yeyote kama ni mshauri wake maalum ili kumsaidia katika utendaji wa kazi zake
 uteuzi wowote chini ya kifungu hiki utafanyika kama apendavyo rais na hautaendelea tena iwapo mtu mwengine atashika madaraka yaurais
rais anaweza a kutoa msamaha bila ya masharti au kwa masharti kwa mtu yeyote aliyehukumiwa kwa kosa lolote b kutoa uahirisho ama wa muda au wa moja kwa moja katika utekelezaji wa adhabu yoyote iliyotolewa na mahkama kwa mtu huyo kuhusiana na kosa alilotenda c kubadili adhabu aliyopewa mtu kutokana na kosa lolote na kuifanya iwe ndogo zaidi d kumsamehe kabisa au kwa kiasi fulani mtu yeyote aliyepewa adhabu kwa kosa lolote au adhabu ya utaifishaji iliyotolewa na serikali dhidi yake
 kiapo cha uaminifu
kif
 cha sheria nam
 na kif
 cha sheria nam
washauri maalum
uwezo wa kutoa msamaha
 katiba ya zanzibar ya 
 kutakuwa na kamati ya ushauri kwa rais katika uwezo wa kutoa msamaha ambayo itakuwa na wajumbe wafuatao a mwanasheria mkuu akiwa ndiye mwenyekiti b si chini ya wajumbe watatu na si zaidi ya wajumbe watano watakaoteuliwa na rais ambapo kati yao angalau mmoja atakuwa ni waziri na angalau mmoja atakuwa ni mtu mwenye sifa za kuwa daktari katika zanzibar
 mjumbe wa kamati aliyeteuliwa kwa mujibu wa kijifungu b ataendelea na dhamana yake kwa kipindi kilichoainishwa kwenye amri iliyomteua
kwa kuzingatia kwamba kiti chake kitakuwa wazi i ikiwa mtu huyo alipochaguliwa ni waziri pale atakapoachishwa uwaziri ii ikiwa rais ataamuru hivyo kwa maandishi
 bila ya kutegemea kasoro katika jumla ya wajumbe wote kamati hiyo inaweza kufanyakazi na shughuli zake hazitaathirika kwa kuwepo au kutokuwepo kwa mtu yeyote ambaye hawajibiki kuwepo au kushiriki katika kamati hiyo
 kamati hiyo itapanga utaratibu wake wenyewe
 kutakuwa na mkuu wa mkoa katika kila mkoa wa zanzibar ataeteuliwa na rais
 kutakuwa na mkuu wa wilaya katika kila wilaya ya zanzibar ataeteuliwa na rais
 kamati ya ushauri katika uwezo wa kutoa msamaha
mkuu wa mkoa na mkuu wa wilaya
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya mkuu wa mkoa au mkuu wa wilaya aliyeteuliwa kwa mpangilio chini ya kijifungu na cha kifungu hiki hatoanza kazi zake hadi kwanza aapishwe kiapo cha uaminifu na kiapo cha utendaji wake wa kazi zake mbele ya rais
 mkuu wa mkoa au mkuu wa wilaya atakuwa ndiye mtendaji mkuu kwa kadri itavyokuwa wa mkoa ule au wilaya ile
 mkuu wa mkoa au mkuu wa wilaya anaweza akipenda na bila kuathiri masharti yoyote katika katiba hii au sheria nyengine yoyote kutoa madaraka yake kwa shughuli zozote za serikali ya mkoa huo au ya wilaya hiyo kwa kadri itavyokuwa kwa mtu yeyote anayehisi anafaa isipokuwa tu madaraka ya kuteuliwa kaimu mkuu wa mkoa au wilaya yatakuwa mikononi mwa rais
sura ya ano baraza la wawakilishi sehemu ya kwanza muundo wa baraza la kutunga sheria 
 kutakuwa na baraza la kutunga sheria ambalo litajuilikana kama baraza la wawakilishi litalokuwa na sehemu mbili rais wa zanzibar kwa upande mmoja na wawakilishi kwa upande wa pili
 iwapo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au masharti ya sheria nyengine jambo lolote linahitaji kuamuliwa au kutekelezwa na sehemu zote mbili za baraza la kutunga sheria basi jambo hilo halitakuwa na nguvu za kisheria mpaka liwe limeamuliwa au limetekelezwa na wajumbe wa baraza la wawakilishi na vile vile na rais
 kazi za mkuu wa mkoa na mkuu wa wilaya
baraza la kutunga sheria
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya 
kutakuwa na baraza la wawakilishi ambalo bila ya kuathiri masharti mengine yoyote yaliyomo katika katiba hii litakuwa na wajumbe wafuatao a wajumbe wa kuchaguliwa kutokana na kifungu cha cha katiba hii b wajumbe wa kuteuliwa kutokana na kifungu cha cha katiba hii c wajumbe wanawake wa baraza la wawakilishi kutokana na kifungu cha cha katiba hii d spika iwapo hatakuwa amechaguliwa kutoka miongoni mwa wajumbe wa baraza la wawakilishi e mwanasheria mkuu wa zanzibar kutokana na kifungu cha katiba hii
 zanzibar itagawanywa katika majimbo ya uchaguzi kutokana na kifungu cha cha katiba na kila jimbo moja la uchaguzi litachagua mtu mmoja kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi kwa njia ambayo itaelezwa na katiba au chini ya sheria nyengine yoyote
 kila mtu ambaye amejiandikisha katika jimbo la uchaguzi kama ni mpiga kura wa kumchagua mjumbe isipokuwa awe amewekwa kizuizini kwa njia ya halali au hafai kutokana na sheria kupiga kura katika uchaguzi huo kwa njia ambayo amekutikana na kosa lenye kuhusiana na uchaguzi au kwa njia ambayo imeripotiwa kuwa amepatikana na kosa hilo katika mahkama au kujaribu kubatilisha uchaguzi atastahiki kupiga kura katika jimbo la uchaguzi hilo kwa mujibu wa sheria iliyowekwa
 kuanzishwa kwa baraza ia wawakilishi
kif
 cha sheria nam
uchaguzi wa wajumbe wa kuchaguliwa
 katiba ya zanzibar ya uandikishaji wa kupiga kura wa wajumbe wa kuchaguliwa na uendeshaji wa uchaguzi huo utaongozwa na kusimamiwa na tume ya uchaguzi
kutakuwa na wajumbe kumi wa kuteuliwa wa baraza la wawakilishi ambao watateuliwa na rais kutoka miongoni mwa watu wenye sifa zilizoelezwa na kifungu cha a na c cha katiba ambao wakiteuliwa watafaa kuwa wajumbe wa baraza la wawakilishi
isipokuwa kwamba wajumbe wasiopungua wawili watateuliwa na rais kwa kushauriana na kiongozi wa upinzani katika baraza la wawakilishi au kwa kushauriana na vyama vya siasa vyenye uwakilishi ndani ya baraza la wawakilishi iwapo hakuna kiongozi wa upinzani
 kutakuwa na wajumbe wa baraza la wawakilishi wanawake kwa idadi ya asilimia arobaini ya wajumbe wote wa kuchaguliwa katika majimbo ya uchaguzi ambao ni wazanzibari na ambao watapendekezwa na vyama vya siasa vinavyowakilishwa katika baraza la wawakilishi kwa mujibu wa masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki
 kila chama cha siasa kitachoshinda zaidi ya asilimia kumi ya viti vya majimbo katika baraza la wawakilishi kitapendekeza idadi ya majina ya wanachama wanawake kwa kuzingatia masharti ya uwiano wa uwakilishi baina ya vyama vya siasa vilivyoshinda uchaguzi katika majimbo na kupata viti katika baraza la wawakilishi na kupeleka majina na sifa zao kwa mwenyekiti wa tume ya uchaguzi ya zanzibar
 tume ya uchaguzi ya zanzibar baada ya kuridhika kuwa mwanamke aliyependekezwa ana sifa za kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi kwa mujibu wa masharti ya kifungu cha cha katiba hii itamtangaza mara moja mwanamke huyo kuwa ni mjumbe wa wajumbe wa kuteuliwa
kif
 cha sheria nam
wajumbe wanawake katika baraza
kif
 cha sheria nam
 na kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya baraza la wawakilishi
isipokuwa kwamba ieleweke kuwa katika kufanya hesabu ya idadi ya wajumbe wa kila chama cha siasa kila sehemu iliyozidi nusu ya mjumbe itachukuliwa kuwa ni mjumbe kamili
mtu atafaa kuchaguliwa kama mjumbe wa baraza la wawakilishi ikiwa na hatofaa kuchaguliwa mpaka siku ya kuchaguliwa kwake katika uchaguzi a awe ni mzanzibari aliyetimia umri wa miaka ishirini na moja b awe amejiandikisha au ana sifa za kujiandikisha katika jimbo la uchaguzi kama mpiga kura katika uchaguzi wa baraza la wawakilishi c awe anaweza kusoma na isipokuwa hana uwezo wa kuona au magonjwa mengine ya kiwiliwili anasema lugha ya kiswahili d awe ni mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama cha siasa kilichosajiliwa rasmi kwa mujibu wa sheria ya vyama vya siasa ya e awe ni mtu ambaye hakuzuiliwa kugombea uchaguzi kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki au kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi la zanzibar
 hakuna mtu atakayechaguliwa kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi ikiwa mtu huyo a ana uraia wa nchi nyengine au b mahkama kuu imeamua baada ya kushauriwa na daktari bingwa wa magonjwa ya akili kuwa ana ugonjwa wa akili au sifa za kuchaguliwa
kif
 cha sheria nam
kutofaa kuchaguliwa
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya c si mwanachama na mgombea aliyependekezwa na chama au d ametiwa hatiani na kupelekwa chuo cha mafunzo au gereza la tanzania bara kwa kosa la jinai kwa kipindi cha kuanzia miezi na zaidi au kosa la uchaguzi linalohusu uaminifu ndani ya miaka mitano kabla ya uchaguzi
 mtu hawezi kugombea kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi ikiwa wakati huo yeye ni mweyekiti wa baraza la mapinduzi
 kanuni zifuatazo zitatumika kwa ajili ya ufafanuzi wa aya ya d ya kijifungu ya kifungu hiki yaani a ikiwa mtu amepata adhabu mbili au zaidi kufungwa muda wa mfululizo basi adhabu hizo zitahisabiwa kuwa ni adhabu mbali mbali iwapo muda uliotajwa katika moja ya adhabu hizo hauzidi miezi sita lakini iwapo muda uliotajwa katika adhabu yoyote kati ya adhabu hizo unazidi miezi sita basi adhabu hizo zote zitahesabiwa kama ni adhabu moja b ikiwa mtu amepewa adhabu ya kufungwa chuo cha mafunzo au gerezani akifahamika kuwa adhabu hiyo ya kufungwa imetolewa badala ya adhabu ya kutozwa faini au imetolewa kwa sababu mtu huyo ameshindwa kulipa faini aliyoamrishwa kulipa basi muda wa kifungo cha namna hiyo hautahesabiwa
 kwa ajili ya ufafanuzi wa maelezo kuhusu sifa za uchaguzi yaliyomo katika vifungu vifuatavyo kila itakapotajwa chini ya katiba hii kwamba utekelezaji wa jambo lolote sifa za uongozi basi ila za katiba ya zanzibar ya uongozi au mtu ambaye hakupoteza sifa za uongozi basi ila iwapo maelezo yanahitajia vyenginevyo ifahamike kuwa sifa zinazohusika ni zile zinazomwezesha mtu kuchaguliwa kuwa mjumbe mwakilishi au baraza la mapinduzi kama viongozi katika serikali ya mapinduzi ya zanzibar kama ilivyoelezwa katika vifungu mbali mbali vya katiba hii miongoni mwao ikiwa a ni mwiko kwa kiongozi kutumia madaraka aliyopewa kwa ajili ya manufaa yake binafsi au kwa upendeleo au kwa namna yoyote ambayo ni kinyume na lengo lililokusudiwa madaraka hayo b ni mwiko kwa kiongozi kupokea kipato cha kificho au rushwa au kushiriki katika mambo yoyote ya magendo na c kiongozi aliyeachishwa uongozi hatakuwa na haki ya kuomba tena nafasi ya uongozi mpaka ipite miaka mitano
kila mjumbe mwakilishi atatakiwa kuapishwa katika baraza la wawakilishi kiapo cha uaminifu kama kitavyowekwa na baraza la wawakilishi lakini mjumbe mwakilishi anaweza kushiriki katika uchaguzi wa spika hata kabla hajaapishwa
 mjumbe mwakilishi ataacha kuwa mjumbe mwakilishi na ataacha kiti chake katika baraza la wawakilishi litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a ikiwa litatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa mjumbe mwakilishi ingemfanya mtu asiwe na sifa za kuwa mjumbe mwakilishi au apoteze sifa za uongozi kiapo cha mjumbe mwakilishi
muda wa wajumbe kushika madaraka yao
kif
cha sheria nam
 na kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya b ikiwa mjumbe mwakilishi huyo atachagu iwa kuwa rais wa zanzibar c ikiwa mjumbe mwakilishi atakosa kuhudhuria mikutano ya baraza mitatu mfululizo bila ya ruhusa ya spika d baada ya baraza la wawakilishi kuvunjwa e iwapo mahkama kuu itaamuru mjumbe apoteze kiti chake kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba hii f ikiwa mjumbe kwa maandishi yake na ayatume kwa spika atajiuzulu kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi
g mjumbe akijiondoa uanachama katika chama chake kilichompendekeza kuwa mgombea
 spika wa baraza la wawakilishi atatoa taarifa rasmi kwa baraza na kwa mwenyekiti wa tume ya uchaguzi ya zanzibar kuhusu kiti cha mjumbe mwakilishi kuwa wazi katika kutekeleza masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki
 baraza la wawakilishi linaweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti yatayomwezesha mjumbe mwakilishi kukata rufaa kwa mujibu wa sheria kupinga hukumu ya kuthibitishwa kwake kuwa ni mtu mwenye ugonjwa wa akili au kupinga adhabu ya kifo au ya kufungwa chuo cha mafunzo au gerezani na sheria hiyo inaweza kueleza kwamba hiyo hukumu inayopingwa na huyo mjumbe mwakilishi haitatiliwa nguvu kisheria mpaka umalizike kwanza muda utakaotajwa katika sheria hiyo
 katiba ya zanzibar ya 
 mahkama kuu ya zanzibar ndio pekee yenye mamlaka na uwezo wa kusikiliza na kuamua mashauri yote yanayohusiana na uchaguzi wa zanzibar
 wakati wa kusikiliza shauri lolote chini ya kifungu hiki jaji anaweza kuteua washauri wawili wa mahkama kwa kumsaidia
 kutakuwa na spika wa baraza la wawakilishi ambaye atachaguliwa na wajumbe wa baraza la wawakilishi kutoka miongoni mwa watu ambao ni wajumbe wa baraza la wawakilishi au mwenye sifa za kuchaguliwa kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi
 mjumbe wa baraza la mapinduzi makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais waziri naibu waziri au mtu mwenye madaraka ya aina nyengine yoyote yatayotajwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi kwa madhumuni ya kifungu hiki hataweza kuchaguliwa kuwa spika
 spika ataacha kuwa spika na ataacha kiti cha spika litakapotokea lolote kati ya mambo yafuatayo a iwapo mtu huyo alichaguliwa kutoka miongoni mwa wajumbe wa baraza la wawakilishi basi ikiwa ataacha kuwa mjumbe mwakilishi kwa sababu yoyote ambayo haihusiki na kuvunjwa baraza la wawakilishi au b ikiwa kutatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa spika lingemfanya mtu huyo asiwe na sifa za kuwa mjumbe mwakilishi au apoteze sifa za uchaguzi wa spika au uamuzi wa suala kama mtu ni mjumbe mwakilishi ama sio
kif
 sheria nam
kif
 cha sheria nam
spika
kif
 sheria nam
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya c ikiwa mtu huyo ataondolewa kwenye madaraka ya spika kwa azimio la baraza la wawakilishi lililoungwa mkono na wajumbe wa baraza la wawakilishi ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wajumbe wa baraza la wawakilishi wote
 hakuna shughuli itakayotekelezwa katika baraza la wawakilishi isipokuwa uchaguzi wa spika wakati wowote ambao kiti cha spika kitakuwa wazi lakini kijifungu hiki hakitozuwia kamati za baraza la wawakilishi kufanya shughuli zao
 mtu yeyote ambaye si mjumbe mwakilishi atayechaguliwa kuwa spika atatakiwa kabla ya kuanza kutekeleza madaraka yake kuapishwa katika baraza la wawakilishi kiapo cha uaminifu
 kutakuwa na naibu spika wa baraza la wawakilishi ambaye atachaguliwa na baraza la wawakilishi kutokana na kanuni za baraza ambaye atakuwa ni mjumbe mwakilishi ambaye hatokuwa makamo wa pili wa rais waziri naibu waziri au mjumbe wa baraza la mapinduzi
 baraza la wawakilishi litachagua naibu spika a chini ya masharti ya kifungu cha katika mkutano wake wa mwanzo baada ya kuvunjwa baraza na b litakapokutana baraza kwa mara ya mwanzo wakati kiti cha naibu spika kiwazi kwa njia ambayo sio sababu ya kuvunjwa kwa baraza au kwa haraka iwezekanavyo
 kiti cha naibu spika kitakuwa wazi naibu spika
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya a ikiwa baraza la wawakilishi ni mara yake ya mwanzo kukutana toka kuvunjwa kwa baraza lililopita b ikiwa amechaguliwa kuwa rais makamo wa kwanza wa rais makamo wa pili wa rais waziri naibu waziri mkuu wa mkoa au mjumbe wa baraza la mapinduzi c ikiwa amesita kuwa mjumbe wa baraza la wawakilishi kwa njia ambayo sio kwa kuvunjwa baraza au d ikiwa baraza la wawakilishi limeamua kwa uamuzi wa kura zisizopungua theluthi mbili za wajumbe wote kuwa naibu spika huyo aondolewe katika kiti hicho
katika uchaguzi wowote wa spika au naibu spika kura za wajumbe wa baraza zitakuwa za siri
 kutakuwa na katibu wa baraza la wawakilishi atakayeteuliwa na rais
 afisi ya katibu wa baraza la wawakilishi na afisi za wafanyakazi wake zitakuwa ni afisi katika huduma ya serikali
 katibu wa baraza la wawakilishi hatoanza kazi yake ila kwanza ale kiapo cha uaminifu na kiapo chengine chochote kitachowekwa na sheria
 kutakuwa na afisi ya baraza la wawakilishi itayoongozwa na katibu wa baraza la wawakilishi na itakuwa na nafasi za madaraka kama itavyoidhinishwa na tume ya utumishi wa baraza la wawakilishi
 afisi ya baraza la wawakilishi kif
cha sheria nam 
taratibu za uchaguzi wa spika na naibu spika
katibu wa baraza la wawakilishi
 katiba ya zanzibar ya kutakuwa na tume ya utumishi wa baraza la wawakilishi ambayo itakuwa na uwezo wa kuajiri maafisa na watumishi wote wa baraza kuwapandisha vyeo kuwachukulia hatua za kinidhamu na kufanyakazi nyengine zozote zitazoelezwa na sheria kuhusu utumishi katika afisi ya baraza isipokuwa kwamba katibu wa baraza la wawakilishi atateuliwa na rais kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba
 muundo na taratibu za tume ya utumishi wa baraza utakuwa kama itavyoelezwa na sheria itayotungwa kwa madhumuni hayo
 baraza la wawakilishi laweza kutunga sheria ya kuweka mfumo wa utawala na uendeshaji na mambo mengine yanayohusu afisi ya baraza la wawakilishi
sehemu ya pili sheria na taratibu katika baraza la wawakilishi 
 nguvu za kutunga sheria kwa mambo yote yasiyokuwa ya muungano katika zanzibar yatakuwa mikononi mwa baraza la wawakilishi
 bila ya kuathiri masharti mengine ya katiba hii nguvu za kutunga sheria katika baraza la wawakilishi itakuwa kwa kupitishwa miswada katika baraza la wawakilishi
 wakati mswada umepitishwa na baraza la wawakilishi spika ataupeleka kwa rais ndani ya siku thelathini kupata kibali chake
 iwapo mswada ambao umepitishwa na baraza la wawakilishi umepelekwa kwa rais wa zanzibar kwa kupata kibali hicho utakuwa sheria na hivyo utachapishwa katika gazeti rasmi
 nguvu za kutunga sheria
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya baraza la wawakilishi linaweza kuahirisha kuanza kutumika kwa sheria iliyotungwa na bila kuathiri masharti ya kifungu cha cha katiba hii linaweza kufanya sheria kuanza siku za nyuma
 sheria inayotungwa na baraza la wawakilishi itajulikana kuwa ni sheria ya baraza la wawakilishi na jina la utunzi litakuwa imetungwa na baraza la wawakilishi la zanzibar
 baada ya mswada kuwasilishwa kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake rais anaweza ndani ya kipindi cha siku tisini ama kukubali au kukataa kuukubali na iwapo atakataa kuukubali mswada basi ataurudisha kwenye baraza la wawakilishi pamoja na maelezo ya sababu zake za kukataa kuukubali mswada huo
 bila ya kujali masharti ya kifungu cha cha katiba mara baada ya siku tisini tokea siku ya kuwasilishwa mswada kwa rais kumalizika bila ya kukubaliwa au kukataliwa na rais mswada huo utachukuliwa kuwa ni sheria
 endapo itatokea mswada kuwa sheria chini masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki spika ataweka maelezo katika sheria hiyo kuonesha kuwa sheria hiyo imekuwa sheria kwa mujibu wa masharti ya kifungu cha cha katiba
 baada ya mswada kurudishwa baraza la wawakilishi kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki hauwezi kupelekwa tena kwa ajili ya kupata kibali chake kabla ya kumaliza muda wa miezi sita tangu uliporudishwa isipokuwa kama katika hatua yake ya mwisho kwenye baraza la wawakilishi kabla haujapelekwa tena kwa rais mswada huo umeungwa mkono na wajumbe wa baraza la wawakilishi ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wajumbe wa baraza la wawakilishi wote
 utaratibu wa kutunga sheria
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya iwapo mswada umerudishwa kwenye baraza la wawakilishi na rais halafu ukaungwa mkono kwenye baraza la wawakilishi na wajumbe wa baraza la wawakilishi ambao idadi yao haipungui theluthi mbili ya wajumbe wa baraza la wawakilishi wote kama ilivyoelezwa katika kijifungu cha na kupelekwa kwa rais kwa ajili ya kupata kibali chake kwa mara ya pili kabla haujamalizika muda wa miezi sita tangu uliporudishwa basi atatakiwa kuukubali mswada huo kabla ya kumalizika muda wa siku ishirini na moja tangu mswada huo ulipowasilishwa kwake la sivyo basi itabidi alivunje baraza la wawakilishi
 masharti yaliyomo katika kijifungu hiki au katika kifungu cha cha katiba hii hayatalizuia baraza la wawakilishi kutunga sheria ya kuweka masharti ambayo yanaweza kukabidhi kwa mtu yeyote kwa idara yoyote ya serikali madaraka ya kuweka kanuni zenye nguvu za kisheria au kuzipa nguvu za kisheria kanuni zozote zilizowekwa na mtu yeyote au idara yoyote ya serikali
 kwa masharti ya kifungu hiki baraza la wawakilishi linaweza kubadilisha kifungu chochote katika katiba hii
 mswada wa baraza la wawakilishi wa kubadilisha katiba hii hautopitishwa na baraza isipokuwa uwe umeungwa mkono kwa mara ya kwanza na mara ya pili katika kusomwa kwa kura si chini ya theluthi mbili ya kura zote za wajumbe wa baraza la wawakilishi
 katika kifungu hiki a marejeo katika katiba hii ni marejeo katika katiba kama itakavyorekebishwa mara kwa mara b marejeo ya kubadilisha katiba hii ni marejeo ya kufanya marekebisho masahihisho au kutunga ikiwa kubadilisha katiba
 katiba ya zanzibar ya na mabadiliko au masahihisho katika kifungu chochote cha katiba hii kusimamisha au kufuta kifungu hicho na utungaji wa kifungu tofauti katika mahala pa kifungu cha zamani
 a
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu cha cha katiba baraza la wawakilishi halitaweza kufanya mabadiliko ya katiba kuhusiana na sharti lolote liliomo katika kifungu chochote kilichoainishwa katika kijifungu cha cha kifungu hiki mpaka kwanza mabadiliko hayo yakubaliwe na wananchi kwa kura ya maoni
 kwa kuzingatia masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki vifungu vinavyohitaji kura ya maoni ni a vifungu vyote vya sehemu ya kwanza ya sura ya kwanza b kifungu cha c vifungu vyote vya sura ya tatu d kifungu cha e kifungu cha f vifungu vyote vya sehemu ya pili na sehemu ya tatu ya sura ya nne isipokuwa kifungu cha na g kifungu cha a na h vifungu vya na vya sura ya kumi
 kura ya maoni kwa mabadiliko ya baadhi ya vifungu vya katiba
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya bila ya kuathiri masharti ya vijifungu vya na vya kifungu hiki kifungu chochote kilichotajwa chini ya kijifungu cha kinaweza kurekebishwa bila kuitisha kura ya maoni pale baraza la wawakilishi kwa azimio maalum lililopitishwa kwa kuungwa mkono na theluthi mbili ya wajumbe waliohudhuria na kupiga kura litaporidhika kwamba marekebisho yanayotaka kufanywa ni ya kiutaratibu ya kiuandishi ama ya kuweka bayana jambo lenye utatanishi na hayaathiri madhumuni ya msingi ya kifungu husika
 bila ya kuathiri masharti yaliyoelezwa katika kijifungu cha cha kifungu hiki kura ya maoni inaweza kuitishwa kwa mujibu wa masharti ya sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
ki a kikao cha baraza la wawakilishi kitaongozwa na a spika au b ikiwa hayupo naibu spika au c ikiwa spika hayupo na naibu spika hayupo mjumbe mwengine wa baraza la wawakilishi asiyekuwa makamo wa pili wa rais waziri naibu waziri mjumbe wa baraza la mapinduzi au mkuu wa mkoa kama wajumbe wa baraza la wawakilishi watakayemchagua kwa ajili hiyo
 baraza la wawakilishi linaweza kuendesha shughuli bila ya kujali kuweko kwa kiti wazi kuhusu mjumbe kuhusiana na kiti ambacho hakikujazwa wakati baraza ndio kwanza liitishwe au kuundwa kwa mara ya kwanza na shughuli hizo zitaendelea bila ya kujali kuweko kwa mtu asiyehusika kuwepo au kupiga kura katika baraza au kuwepo katika shughuli zinazoendelea
 viti vilivyo wazi katika baraza la wawakilishi na utaratibu wa kuendesha shughuli za baraza
uongozi wa kikao cha baraza la wawakilishi
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya bila ya kuathiri masharti yaliyomo katika kifungu cha cha katiba hii idadi ya wajumbe kufanya mkutano itakuwa nusu ya wajumbe wote wa baraza la wawakilishi
 isipokuwa kama imeelezwa vyengine katika katiba hii suala lolote au uamuzi katika baraza la wawakilishi litaamuliwa kutokana na idadi kubwa ya wajumbe waliohudhuria kwenye kikao na kupiga kura
 jambo lolote litakalopelekwa kwa uamuzi katika baraza la wawakilishi mtu atakayekuwa anaongoza kikao cha baraza la wawakilishi a ikiwa ni spika atakuwa na kura ya uamuzi na siyo kura ya asili b ikiwa siye spika atakuwa na kura ya uamuzi pamoja na kura ya asili kanuni za baraza la wawakilishi zinaweza kuweka vifungu ambavyo mjumbe ambaye anapiga kura na huku akiwa na maslahi fulani ya jambo linalopigiwa kura asiwe na kura
rais atahusika katika mamlaka ya shughuli zake kama rais wa zanzibar kuhutubia baraza la wawakilishi wakati atakaoona unafaa kufanya hivyo
 madaraka ya rais katika baraza la wawakilishi
kif
 cha sheria nam
upigaji kura katika baraza la wawakilishi
 katiba ya zanzibar ya 
 kutakuwa na kamati za kudumu za baraza la wawakilishi zitazoundwa kwa mujibu wa kanuni za baraza la wawakilishi
 kwa madhumuni ya kifungu hiki cha katiba hii kazi na shughuli za kamati za baraza la wawakilishi zitakuwa kama zitakavyoainishwa katika kanuni za baraza la wawakilishi
 baraza linaweza iikaanzisha kamati nyengine zozote inazohisi zinafaa
 baraza la wawakilishi linaweza kwa ajili ya ufanisi mzuri wa kazi zake kutunga sheria kuhusiana na haki za wajumbe nguvu zao fursa na kinga zao pamoja na kamati zao kwa misingi inayokubalika
 bila ya kuathiri masharti mengine ya katiba hii baraza la wawakilishi linaweza kufanya kanuni za kudumu za baraza hilo zikitilia maanani amri za kuendesha mikutano na kwa kutilia maanani sheria zitazotungwa kwa mujibu wa kijifungu cha kifungu hiki kutoka katika kanuni hizo haki za wajumbe nguvu zao fursa na kinga za wajumbe wa kamati zao
 wajumbe wa baraza la wawakilishi katika kutekeleza majukumu yao barazani katika kamati za kudumu za baraza au katika kamati teule za baraza i watakuwa na kinga kwa mashtaka yoyote ya jinai au madai ii watakuwa na kinga ya maelezo wanayoyazungumza na iii hawatokamatwa wakati wakiwa katika shughuli hizo
 kamati za baraza la wawakilishi
kif
cha sheria nam 
baraza la kutunga sheria
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya 
 bila ya kuathiri kifungu hiki lugha rasmi ya baraza la wawakilishi itakuwa ni kiswahili
 kila mswada pamoja na vijalizo vilivyofuatana na mswada kila sheria inayotungwa na baraza kila sheria ya msingi au sheria inayopendekezwa chini ya chombo cha sheria na baraza maafikiano yote ya kifedha na nyaraka zenye kuhusiana na kila sheria halisi au inayopendekezwa kusahihishwa au inayoendelea itaandikwa kwa lugha ya kiswahili na ikihitajika kwa lugha ya kiingereza
baraza la wawakilishi pamoja na kuongoza shughuli zake kutokana na vifungu vya katiba hii litafanya kazi kwa mambo yafuatayo ya utekelezaji a kutunga sheria pale ambapo utekelezaji wa jambo unahitaji kuwepo kwa sheria hiyo b kujadili shugliuli za kila wizara wakati wa kikao cha mwaka wa bajeti katika baraza la wawakilishi c kuuliza masuala mbali mbali kwa serikali ya mapiduzi ya zanzibar katika baraza la wawakilishi d kuidhinisha na kusimamia mipango ya maendeleo ya serikali katika njia ile ile ambayo bajeti ya mwaka inaidhinishwa
sehemu ya tatu kuitisha na kuvunja baraza la wawakilishi 
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu hiki mkutano wa baraza utakuwa sehemu yoyote katika zanzibar na utafanyika wakati wowote ambapo rais ataamuru
 lugha rasmi
kazi za baraza la wawakilishi
kuitisha mkutano wa baraza la wawakilishi
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya kutakuwa na mkutano wa baraza la wawakilishi angalau mara moja kila mwaka na kipindi cha miezi kumi na mbili hakitopita baina ya mkutano mmoja na mwengine
 wakati baraza litakapovunjwa uchaguzi mkuu wa wajumbe wa baraza la wawakilishi utafanywa na mkutano wa mwanzo wa baraza jipya utafanywa si zaidi ya siku tisini toka kuvunjwa kwa baraza
 bila kuathiri masharti ya kifungu hiki kikao cha baraza la wawakilishi katika mkutano wowote wa baraza utafanyika wakati wowote na siku yoyote kama itakavyoelezwa kulingana na kanuni za baraza
 kukitokea hali ya hatari au kama kuna hali ya hatari ambayo rais anaona inasababisha kuitisha mkutano wa baraza la wawakilishi na iwapo wakati huo baraza la wawakilishi limevunjwa na matokeo ya kura zilizo nyingi za uchaguzi mkuu hayajatangazwa basi rais aweza kutoa taarifa maalum ya kuitisha mkutano wa baraza la wawakilishi na kuagiza kwamba spika na watu wote waliokuwa wajumbe wa baraza la wawakilishi mara tu kabla ya baraza la wawakilishi halijavunjwa wahudhurie mkutano huo na watahesabiwa hivyo mpaka usiku wa manane wa siku yatakapotangazwa matokeo ya kura zilizo nyingi za uchaguzi mkuu
 rais wakati wowote anaweza kuitisha baraza la wawakilishi kuendelea na shughuli zake
 rais hatakuwa na uwezo wakati wowote wa kulivunja baraza la wawakilishi isipokuwa tu kuitisha na kuvunja baraza la wawakilishi
kif
cha sheria nam na kif
 cha sheria nam
uchaguzi mkuu na mkutano wa mwanzo
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya a kama baraza la wawakilishi limemaliza uhai wake kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba au b anaweza kulivunja wakati wowote ndani ya miezi kumi na mbili ya mwisho ya uhai wa baraza la wawakilishi kwa madhumu ya kuitisha uchaguzi mapema kidogo au c kama baraza la wawakilishi limekataa kupitisha bajeti inayopendekezwa na serikali au d kama baraza la wawakilishi limekataa kupitisha mswada wa sheria kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba au e kama baraza la wawakilishi limekataa kupitisha hoja ambayo ni ya msingi katika sera za serikali na rais anaona kwamba njia muafaka ya kulinda maslahi ya taifa si kuvunja baraza la mawaziri au kuteua makamo wa pili wa rais mpya bali ni kuitisha uchaguzi mkuu au f endapo kutokana na uwiano wa uwakilishi wa vyama vya siasa katika baraza la wawakilishi rais anahisi kwamba hakuna uhalali kwa serikali iliyopo kuendelea kuwapo na wala haiwezekani kuunda serikali mpya
isipokuwa kwamba hataweza kulivunja baraza chini ya masharti ya vijifungu b c e na f kama spika amepokea taarifa rasmi inayopendekeza kuundwa kwa kamati maalum ya uchunguzi kwa madhumuni ya kumuondoa rais madarakani kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba
 katiba ya zanzibar ya bila ya kuathiri masharti yoyote ya katiba spika anaweza wakati wowote kuliitisha baraza la wawakilishi kwa jambo la dharura baada ya kupata ombi la mjumbe wa baraza na spika akaridhika kwamba sababu zilizoelezwa katika ombi hilo ni za msingi na inafaa baraza la wawakilishi kuitishwa
 maisha ya baraza la wawakilishi yataendelea kwa muda wa miaka mitano tangu tarehe ile ulipoitishwa mkutano wake wa kwanza baada ya kuundwa ila tu pale iwapo baraza la wawakilishi limevunjwa mapema kutokana na sababu mbali mbali zilizoelezwa katika katiba hii
 wakati wote jamhuri ya muungano wa tanzania itakapokuwa iko kwenye vita baraza la wawakilishi laweza mara kwa mara kuongeza kipindi cha miaka mitano iliyoelezwa katika kijifungu cha cha kifungu hiki na si zaidi ya miezi sita kwa wakati mmoja
sura ya sita sheria sehemu ya kwanza mahkama kuu 
 kutakuwa na mahkama kuu ya zanzibar ambayo itakuwa ndio mahkama ya kumbukumbu na kuwa na mamlaka yote ya kesi za jinai na madai na nguvu nyengine zitazopewa kwa mujibu wa katiba hii au sheria nyengine yoyote
 majaji wa mahkama kuu watakuwa jaji mkuu na majaji wengine wasiopungua wawili wataojulikana kama majaji wa mahkama kuu
 kuundwa kwa mahkama kuu
maisha ya baraza la wawakilishi kif
 cha sheria nam
 na kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya mahkama kuu itakuwa imekamilika kisheria licha ya kuwa na nafasi wazi ya kiti cha jaji wa mahkama hiyo
 kazi ya jaji haitafutwa wakati yupo mtu aliyehusika na madaraka ya kiti cha jaji
 mahkama kuu itakaa pahala popote ambapo jaji mkuu atakapoteua kwa ajili hiyo
 jaji mkuu atateuliwa na rais kutoka miongoni mwa majaji wa mahkama kuu na baada ya kushauriana na tume ya utumishi ya mahkama
 majaji wa mahkama kuu watateuliwa na rais kutokana na mapendekezo ya tume ya utumishi ya mahkama
 mtu hatoweza kuteuliwa kuwa jaji au kaimu jaji wa mahkama kuu mpaka a awe na shahada ya sheria ya chuo kikuu kinachotambuliwa au chuo cha aina hiyo na b i awe au amewahi kuwa jaji wa mahkama zilizofanana na hii kwa kesi zote za jinai na madai katika tanzania au sehemu yoyote ya jumuiya ya madola au mahkama yenye mamlaka ya rufaa kutoka mahkama hizo au ii awe ni mwanasheria wa zanzibar au tanzania kwa kipindi kisichopungua miaka saba au iii awe na uzoefu wa i na ii kwa pamoja usiopungua miaka saba
 uteuzi wa majaji wa mahkama kuu
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya ikitokea kwamba kiti cha jaji kitakuwa wazi au kwamba jaji mkuu atashindwa kutekeleza kazi zake kwa sababu yoyote basi kazi hizo zitatekelezwa na jaji mmoja wapo atakayeteuliwa na rais wa zanzibar kwa ajili hiyo kama kaimu jaji mkuu na jaji huyo atatekeleza kazi hizo mpaka atakapoteuliwa jaji mkuu mwengine na kushika madaraka ya kiti cha jaji mkuu au mpaka jaji mkuu mwenyewe ambaye alikuwa hamudu kazi zake atakaporejea kazini
 ikiwa jaji wa mahkama kuu ameteuliwa kuwa kaimu jaji mkuu au kwa sababu nyengine yoyote ile hawezi kufanya kazi zake za ujaji au ikiwa jaji mkuu atamshauri rais kwamba kwa hali ilivyo mahkama kuu inahitajia jaji mwengine rais akishauriana na tume ya utumishi ya mahkama anaweza kumteua mtu yeyote kuwa jaji wa mahkama kuu bila ya kujali umri ulioelezewa katika kifungu cha katiba hii
 a rais anaweza kumteua mtu yeyote kuwa kaimu jaji wa mahkama kuu kwa kipindi kisichozidi miezi kumi na mbili au jaji kwa mkataba wa kipindi maalum kutokana na mapendekezo ya tume ya utumishi ya mahkama
b masharti ya kazi marupurupu na kiinua mgongo cha jaji kwa mkataba wa kipindi maalum yataamuliwa na tume ya utumishi ya mahkama
 mtu yeyote aliyeteuliwa chini ya kijifungu cha kushikilia nafasi ya jaji wa mahkama kuu ataendelea bila kuathiri matakwa ya vijifungu na vya kifungu kushika wadhifa huo hadi hapo uteuzi wake utapofutwa na rais kutokana na ushauri wa turne ya utumishi ya mahkama na ataendelea kushikilia wadhifa huo kwa muda katiba ya zanzibar ya utaokuwa muafaka kwa kutoa hukumu au kufanya kitu chengine chochote kutokana na mambo ambayo yamefanyika mbele yake
 jaji mkuu hatoweza kuondolewa kwenye kiti cha jaji mkuu isipokuwa kwa sababu na utaratibu uliowekwa kuondolewa jaji wa mahkama kuu kwa mujibu wa kifungu cha cha katiba hii
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu hiki jaji wa mahkama kuu ataendelea kushika wadhifa wake hadi kufikia umri wa miaka sitini ambapo anaweza kustaafu kwa hiari ama kuendelea hadi kufikia umri wa miaka sitini na tano ambapo atastaafu kwa lazima
 bila ya kuathiri masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki rais kwa kushauriana na tume ya utumishi ya mahkama anaweza kumteua tena jaji aliyekwisha staafu kushika madaraka ya jaji wa mahkama kuu kwa muda au kwa ajili ya kesi maalum
 licha ya kuwa jaji amefika umri ulioainishwa katika kijifungu cha hapo juu jaji wa mahkama kuu ataendelea katika wadhifa wake huo hata baada ya kufikia umri huo mpaka pale atapomaliza shughuli zote ambazo zilimfika yeye kabla ya kutimiza umri huo
 jaji wa mahkama kuu ya zanzibar aweza tu kuondolewa katika madaraka ya kazi ya jaji kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi zake ama kutokana na sababu nyengine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya na hataweza kuondolewa kazini ila kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki
 jaji wa mahkama kuu ataondolewa kazini na rais ikiwa suala la kuondolewa kwake limepelekwa kwa tume iliyoundwa kwa madhumuni hayo chini ya kijifungu cha cha kifungu hiki na tume hiyo imependekeza kwa rais kwamba jaji huyo anafaa kuondolewa kutokana na kutomudu kazi zake au kutokana na tabia zake mbaya
 muda wa kushika madaraka ya ujaji
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya iwapo rais anaona kwamba suala la kumuondoa jaji mkuu kazini linahitaji kuchunguzwa au iwapo jaji mkuu atapeleka kwa rais kwamba suala la kumuondoa jaji linahitaji kuchunguzwa a rais atateua mwenyekiti na wajumbe wawili ambao ni majaji au watu waliopata kuwa majaji wa mahkama kuu ya zanzibar au ya jamhuri ya muungano au mahkama ya rufaa ya kesi za mahkama hizo
b tume hiyo itachunguza shauri lote halafu itatoa taarifa kwa rais wa zanzibar kuhusu maelezo ya shauri lote na itamshauri rais wa zanzibar kama huyo jaji anayehusika aondolewe kazini kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyengine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya
 ikiwa suala la kumuondoa jaji kazini limepelekwa kwenye tume kwa ajili ya uchunguzi kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki rais akishauriana na tume ya utumishi ya mahkama kwa suala la jaji wa mahkama kuu au kwa pendekezo lake mwenyewe kwa suala la jaji mkuu anaweza kumsimamisha kazi jaji huyo anayehusika na kusimamishwa kazi huko kunaweza wakati wowote kutenguliwa kwa mpango ule ule ulioelezwa wakati wa kusimamishwa kazi na kwa vyovyote vile uamuzi huo wa kusimamishwa kazi utakuwa hauna nguvu yoyote pale tume itapopendekeza kwamba jaji huyo asingestahili kuondolewa kazini
 jaji mkuu au jaji wa mahkama kuu hatateuliwa au kuchaguliwa kufanya kazi nyengine katika serikali ya mapinduzi ya zanzibar au sehemu nyengine yoyote kwa kipindi chochote kile bila ya ridhaa yake kwa maandishi
 katiba ya zanzibar ya 
jaji mkuu kaimu jaji mkuu na jaji wa mahkama kuu hatoanza kazi zake mpaka kwanza aapishwe kiapo cha uaminifu na kiapo chengine chochote mbele ya rais kitachowekwa na sheria kwa ajili hiyo
itakuwa ni marufuku kwa jaji wa mahkama kuu pamoja na jaji mkuu mahakimu wa ngazi zote mrajis kaimu mrajis naibu mrajis na msaidizi mrajis na makadhi wote pamoja na kadhi mkuu kujiunga na chama chochote cha siasa isipokuwa tu kwamba atakuwa na haki ya kupiga kura iliyotajwa katika kifungu cha cha katiba hii
sehemu ya pili mahkama ya rufaa 
kimefutwa
mahkama ya rufaa ya jamhuri ya muungano wa tanzania itakuwa na uwezo wa kusikiliza rufaa kutoka mahkama kuu ya zanzibar isipokuwa kesi zozote zinazohusika na a tafsiri ya katiba hii b mambo ya kiislamu ambayo yameanzia katika mahkama za kadhi c mambo mengine yoyote yaliyoainishwa katika katiba hii na sheria nyengine yoyote iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 uanachama katika vyama vya siasa kif
cha sheria nam 
viapo kwa majaji wa mahkama kuu
kif
 cha sheria nam
kazi na uwezo wa mahkama ya rufaa
kif
 cha sheria nam
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya a
 iwapo katika shauri lolote katika mahkama yoyote iliyo chini ya mahkama kuu suala la tafsiri ya katiba hii litajitokeza suala hilo mara moja litawasilishwa mahkama kuu kwa uamuzi na shauri hilo halitaendelea mpaka uamuzi wa mahkama kuu uwe umepatikana
 rufaa dhidi ya uamuzi wa mahkama kuu juu ya suala la tafsiri ya katiba hii itasikilizwa na mahkama kuu mbele ya majaji watatu bila ya kumjumuisha jaji aliyeamua suala hilo mara ya kwanza
majaji hao watatu watateuliwa na jaji mkuu
sehemu ya tatu mahkama nyenginezo 
baraza la wawakilishi linaweza kuanzisha mahkama nyengine zilizo chini ya mahkama kuu na bila kuathiri masharti ya katiba hii mahkama hizo zilizoainishwa zitakuwa na uwezo na madaraka ya aina ambayo yataainishwa katika sheria
sehemu ya nne utaratibu wa kupeleka hati na kutekeleza maagizo yaliyomo katika hati zilizotolewa na mahkama 
 hati zenye maagizo yaliyotolewa na mahkama za tanzania bara na mahkama za zanzibar katika mashauri ya madai ya aina zote na mashauri ya jinai ya aina zote pamoja na hati za kuamuru kukamatwa watu zaweza kupelekwa mahali popote nchini tanzania na maagizo hayo yaweza kutekelezwa mahali popote nchini tanzania kwa kufuata masharti yafuatayo a iwapo mahkama imetoa hati yenye maagizo yatakayotekelezwa mahali ambapo mahkama hiyo kuanzishwa kwa mahkama nyengine
kif
 cha sheria nam
ufafanuzi wa katiba kupelekwa mahkama kuu
kif cha sheria nam
na kif
 cha sheria nam
utekelezaji wa maagizo ya mahkama utafanywa nchini tanzania kote
 katiba ya zanzibar ya haina mamlaka basi hati hiyo itapelekwa huko na maagizo yaliyomo katika hati hiyo yatatekelezwa kwa mujibu wa utaratibu unaotumika huko kwa ajili ya kupeleka hati au kutekeleza maagizo yaliyomo katika hati iliyotolewa na mahkama yenye mamlaka huko ilikopelekwa hati na b iwapo sheria inayotumika huko ilikopelekwa hati imeweka masharti kwamba hati zilizotolewa na mahkama ya mahali pengine ni lazima ithibitishwe kwanza na mahkama yenye mamlaka mahali hapo inapotumika sheria hiyo basi kila hati iliyotolewa na mahkama ya mahali pengine itabidi ithibitishwe kwanza kwa mujibu wa sheria hiyo kabla maagizo yaliyomo katika hati hiyo hayajatekelezwa
 iwapo mtu amekamatwa mahali popote nchini tanzania kwa mujibu wa hati ya kuamuru kukamatwa kwake iliyotolewa na mahkama ambayo haina mamlaka mahali hapo alipokamatwa mtu huyo basi mtu atahesabiwa kuwa yuko chini ya ulinzi halali na anaweza kufikishwa mbele ya mahkama iliyotoa hati hiyo lakini masharti haya yaliyomo katika kifungu hiki itabidi yatumiwe bila kuathiri masharti ya sheria inayotumika hapo mahali alipokamatwa mtu huyo
 masharti yaliyomo katika kifungu hiki hayatazuia sheria kuweka utaratibu kwa ajili ya kupeleka nje ya tanzania hati zilizotolewa na mahkama za tanzania bara au mahkama za zanzibar
 katiba ya zanzibar ya sehemu ya tano tume ya utumishi ya mahkama 
kutakuwa na tume ya utumishi ya mahkama ambayo muundo kazi na uwezo wake utakuwa kama ilivyoelezwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 a
kimefutwa
kimefutwa
sura ya saba sehemu ya kwanza fedha mashar ti ya fedha yahusuyo serikali ya mapinduzi ya zanzibar 
 kutakuwa na mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar ambao bila ya kuathiri sheria nyengine yoyote inayotumika zitawekwa fedha zote zitakazopatikana kutokana na njia mbali mbali kwa ajili ya matumizi ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar kwa a kulipwa katika mfuko wa serikali mbali na ule mfuko wa hazina na ambao utawekwa kwa shughuli maalum au b kwa kuwekwa na serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika mabenki mbali mbali ndani na nje ya nchi kwa madhumuni ya kulipa matumizi yoyote ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar tume ya utumishi ya mahkama
kif
 cha sheria nam
mfuko mkuu wa hazina na fedha nyengine za serikali ya mapinduzi ya zanzibar katiba ya zanzibar ya ila ijulikane tu kwamba fedha hizo hazitotolewa kutoka mfuko huo mpaka iwe utolewaji wa fedha hizo umekubaliwa na serikali ya mapinduzi ya zanzibar au kwa sheria iliyopitishwa na baraza la wawakilishi kwa madhumuni hayo
 waziri anayehusika na edha atatayarisha makadirio ya matumizi kwa ajili ya serikali kwa mwaka unaofuatia na atayapeleka baraza la wawakilishi
 makadirio ya matumizi yataonesha matumizi mbali mbali yanayohitajika kisheria kama yalivyotafsiriwa katika kijifungu cha cha kifungu na matumizi mengine ya kawaida ambayo yanahitajika kutolewa katika mfuko wa hazina
 waziri anayehusika na mambo ya fedha atapeleka baraza la wawakilishi mapema iwezekanavyo kila mwaka wa fedha unapoanza mswada kwa ajili ya kuidhinisha matumizi ya serikali ukiwa na kasma zinazohusika kwa shughuli mbali mbali zinazohitajika pamoja na jumla ya fedha zote zinazoombewa kwa matumizi hayo mbali na matumizi yanayohitajika kisheria kwa mwaka huo wa fedha
 inapotokea a kwamba fedha zilizotumika au zinazotaka kutumika katika mwaka wowote wa fedha kwa madhumuni fulani ni zaidi ya fedha zilizoruhusiwa na sheria ya matumizi ya mwaka ule na b kwamba fedha zilizotumika au zinazotaka kutumika mbali ya matumizi yanayohitajika kisheria kwa mwaka wowote ule wa fedha kwa madhumuni yoyote yale na ambayo fedha hazikuidhinishwa katika sheria ya matumizi ya mwaka ule ruhusa ya matumizi ya mfuko mkuu wa hazina kwa sheria ya matumizi ya fedhamakadirio
 katiba ya zanzibar ya maelezo ya matumizi ya ziada au kadri itavyokuwa makadirio ya matumizi ya nyongeza yatawasilishwa kwenye baraza la wawakilishi kuyakubali hayo makadirio ya matumizi ya nyongeza au maelezo ya matumizi ya ziada kutawasilishwa kwenye baraza la wawakilishi mswada wa sheria ya matumizi ya fedha za serikali kwa ajili ya kuidhinishwa matumizi ya fedha kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali na fedha hizo zitatumiwa kulipia gharama za shughuli zinazohusika na makadirio au maelezo hayo
 kwa madhumuni ya kifungu hiki na vifungu vitavyofuata matumizi yanayohitajika kisheria maana yake ni a matumizi yanayotoka katika mfuko mkuu wa hazina au katika mapato ya taifa kwa masharti ya vifungu vya sheria nyengine yoyote inayotumika b riba juu ya deni la taifa fedha zinazowekwa akiba kwa ajili ya kulipa deni na gharama zote ambazo zinaambatana na usimamizi wa deni hilo
 hakuna malipo yatayofanywa kutoka mfuko mkuu wa hazina ila kwa idhini ya waziri anayehusika na fedha kwa kutoa waraka maalum kuhusu matumizi hayo
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu hakuna idhini itayotolewa ila kwa matumizi yaliyokubaliwa na sheria ya matumizi ya mwaka unaohusika au kwa maelezo ya ziada au kwa kadri itavyokuwa matumizi ya nyongeza yaliyoidhinishwa na baraza la wawakilishi kwa mujibu wa kifungu cha au kwa shughuli ambazo kisheria zinalipwa toka katika mfuko mkuu wa hazina
 malipo kwa idhini ya hati maalum
 katiba ya zanzibar ya 
 baraza la wawakilishi linaweza kutunga sheria kwa kuanzisha mfuko wa matumizi ya dharura na kwa kumruhusu waziri anayeshughulikia mambo ya fedha ikiwa ataridhika kwamba kumekuwa na jambo la dharura na muhimu linalohitaji matumizi na ambalo hakuna njia nyengine ya kisheria ya kupata matumizi hayo kutoa fedha katika mfuko huo kwa ajili hiyo
 pale ambapo fedha zimetolewa katika mfuko huo matumizi ya nyongeza yatapelekwa baraza la wawakilishi kwa haraka inavyowezekana kwa madhumuni ya kuzirejesha fedha hizo zilizotumika
 iwapo mwaka wa fedha wa serikali umeanza na sheria ya matumizi ya fedha ya serikali inayohusika na mwaka huo haijaanza kutumika basi rais wa zanzibar anaweza kuidhinisha fedha itolewe kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali kwa ajili ya kulipa gharama za lazima za shughuli za serikali na fedha hizo zitatumika kwa kipindi kisichozidi miezi mitatu tangu mwanzo wa mwaka wa fedha au mpaka sheria ya matumizi ya fedha za serikali itakapoanza kutumika kutegemea ni lipi kati ya mambo hayo litakalotokea mapema zaidi
 kwa sharti ya kwamba uidhinishaji huo kwa kipindi hicho hautozidi robo ya fedha ambazo ziliombwa kutoka mfuko mkuu wa hazina kama zilivyoidhinishwa na baraza la wawakilishi kwa kipindi cha mwaka wa fedha uliomalizika lakini na vile vile kwa sharti ya kwamba fedha hizo kwa pamoja zitaingizwa katika vifungu vinavyohusika katika sheria ya matumizi ya fedha inayofuata
 deni la serikali ya mapinduzi ya zanzibar litadhaminiwa na mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar
 deni la serikali ya mapinduzi ya zanzibar
matumizi ya mfuko wa dharura
matumizi ya fedha kabla ya sheria kuanza kutumika
 katiba ya zanzibar ya kwa madhumuni ya ufafanuzi wa kifungu hiki deni la serikali ya mapinduzi ya zanzibar maana yake ni deni lenyewe na pia faida inayolipwa juu ya deni hilo fedha zinazowekwa akiba kwa ajili ya kulipa deni pole pole na gharama zile zinazoambatana na usimamizi wa deni hilo
 watumishi wa serikali wanaohusika na masharti ya kifungu hiki watalipwa mshahara na posho kama itavyoelezwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 mishahara na marupurupu kwa watu wanaoshika nyadhifa zinazohusiana na kifungu hiki pamoja na malipo ya uzeeni na kiinua mgongo italipwa kutoka mfuko mkuu wa hazina
 mishahara inayolipwa kwa watu wa aina hii mbali na posho ambalo linazingatiwa katika pencheni hautobadilishwa kwa madhumuni ya kumkandamiza baada ya kuteuliwa kwake
 inapokuwa mshahara wa mtu au masharti mengine ya utumishi yanategemea na kuchagua kwake mshahara au masharti ambayo kwa madhumuni ya kijifungu cha yatajaaliwa ni kwa manufaa yake zaidi kulikoni mshahara au masharti mengine aliyoyawacha
 kifungu hiki kinawahusu makamo wa kwanza wa rais na makamo wa pili wa rais spika jaji mkuu majaji wa mahkama kuu kadhi mkuu wajumbe wa kamisheni ya utumishi wa umma mwanasheria mkuu mkurugenzi wa mashtaka na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
 malipo ya baadhi ya maafisa
kif
 cha sheria nam
tang
nam
 katiba ya zanzibar ya 
 kutakuwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya mapinduzi ya zanzibar atakaeteuliwa na rais
 mtu hatoweza kuchaguliwa kuwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mpaka awe na sifa zifuatazo a shahada ya chuo kikuu inayotambulika inayohusiana na mambo ya uchunguzi wa hesabu au b shahada nyenginezo za diploma za uchunguzi wa hesabu na c mafunzo yanayohusiana na mambo hayo ambayo yamepatikana baada ya kupata moja kati ya shahada yoyote iliyoainishwa katika kijifungu cha a cha kifungu hiki na kwamba amefanya kazi katika shughuli hizo kwa muda usiopungua miaka mitano
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atakuwa na jukumu juu ya mambo yafuatayo a kuhakikisha kwamba fedha zote zinazokusudiwa kutolewa kutoka mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar matumizi yake yameidhinishwa kisheria na iwapo atatosheka kwamba masharti hayo yatatekelezwa ipasavyo basi ataidhinisha fedha hizo zitolewe b kuhakikisha kwamba fedha zote ambazo matumizi yake yameidhinishwa yanatokana na fedha zilizomo katika mfuko mkuu wa hazina ya serikali ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
 katiba ya zanzibar ya mapinduzi au fedha arnbazo matumizi yake yameidhinishwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi na ambazo zimetumika kwa ajili ya shughuli zilizohusika na matumizi ya fedha hizo na kwamba matumizi hayo yamefanywa kwa kufuata idhini iliyotolewa kuhusu matumizi hayo na c angalau mara moja kila mwaka kufanya ukaguzi na kutoa taarifa juu ya ukaguzi wa hesabu za serikali ya mapinduzi ya zanzibar hesabu zinazosimamiwa na watumishi wote wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar hesabu za mahkama zote za zanzibar hesabu za tume au vyombo vyengine vilivyoanzishwa na katiba hii na hesabu zozote zinazohusika na baraza la wawakilishi
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na kila mtumishi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar aliyeruhusiwa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atakuwa na haki ya kuchunguza vitabu kumbukumbu hati za maelezo taarifa na hati nyenginezo zote zinazohusika na hesabu za aina yoyote iliyotajwa katika kijifungu cha cha kifungu hiki
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atawasilisha kwa rais kila taarifa atakayotoa kwa mujibu wa masharti ya kijifungu cha c cha kifungu hiki
baada ya kupokea taarifa hiyo rais atawaagiza watu wanaohusika wawasilishe taarifa hiyo kwenye kikao cha kwanza cha baraza la wawakilishi kitachofanyika baada ya rais kupokea taarifa hiyo na itabidi iwasilishwe katika kikao hicho kabla ya kupita siku saba tangu siku ile kilipoanza kikao hicho
iwapo rais hatachukua hatua za kuwasi isha taarifa hiyo kwenye baraza la wawakilishi basi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu katiba ya zanzibar ya za serikali atawasilisha taarifa hiyo kwa spika wa baraza la wawakilishi au naibu spika ambaye atawasilisha taarifa hiyo kwenye baraza la wawakilishi
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali atakuwa pia na jukumu la kutekeleza kazi na shughuli nyengine na atakuwa na madaraka mengine ya namna mbali mbali kama itakavyoelezwa na sheria kuhusu hesabu za serikali ya mapinduzi ya zanzibar au hesabu ya mashirika na makampuni ya umma ya zanzibar
 katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya kijifungu cha na ya kifungu hiki mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hatalazimika kufuata amri au maagizo ya mtu mwengine yeyote au idara yoyote ya serikali lakini maelezo haya ya kifungu hiki hayataizuia mahkama nayo kutumia madaraka yake kwa ajili ya kuchunguza kama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ametekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii au siyo
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hatoanza kazi yake ila kwanza ale kiapo cha uaminifu na kiapo chengine chochote kitachowekwa na baraza la wawakilishi kwa ajili ya utendaji wake wa kazi
 mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali anaweza tu kuondolewa katika madaraka ya kazi yake kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi zake ama kutokana na maradhi au sababu nyengine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya na hataweza kuondolewa kazini ila kwa mujibu wa masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki venginevyo ataendelea na kazi hiyo hadi kutimiza umri wa kuacha kazi kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 kumuondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
 katiba ya zanzibar ya iwapo suala la kumuondoa kazini mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki linahitaji kuchunguzwa basi utaratibu ufuatao ndio utakaotumika a rais atateua tume maalum ambayo itakuwa na mwenyekiti na wajumbe wengine wasiopungua wawili b tume hiyo itachunguza shauri lote halafu itatoa taarifa kwa rais kuhusu maelezo ya shauri lote pamoja na ushauri wao kama huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali aondolewe kazini kwa mujibu wa masharti ya kifungu hiki kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyengine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya
 ikiwa tume iliyoteuliwa kwa mujibu wa masharti ya kijifungu cha itamshauri rais kwamba huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali aondolewe kazini kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi kutokana na maradhi au sababu nyengine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya basi rais atamuondoa kazini
 iwapo tume itamshauri rais kwamba huyo mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali asiondolewe kazini basi rais anaweza kukubali au kukataa mapendekezo hayo na hapo rais atatumia busara zake
 mtu ambaye ni mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali au aliyepata kuwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hawezi kuteuliwa kushika au kushikilia madaraka ya kazi nyengine yoyote katika utumishi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar
 katiba ya zanzibar ya sehemu ya pili mashar ti ya fedha yahusuyo mambo ya muugano
fedha zote ambazo ni sehemu ya mchango wa muungano na ambazo serikali ya mapinduzi zanzibar inawajibika kulipa zitakuwa ni gharama itakayotoka mfuko mkuu wa hazina
hakuna fedha itayotumiwa katika sehemu hii hadi a tume ya pamoja ya fedha inayohusu mambo ya muungano kama ilivyoanzishwa na katiba ya muungano imechambua mapato na matumizi ya shughuli za muungano na kutoa mapendekezo yake kwa vyombo vinavyohusika juu ya mgawanyo wa matumizi hayo na b serikali ya mapinduzi ya zanzibar kuyakubali mapendekezo hayo na mgawanyo wake
sura ya nane kamisheni ya utumishi wa umma 
 kutakuwa na kamisheni ya utumishi wa umma ambayo itakuwa ni chombo cha juu kabisa kwa tume zote za utumishi chenye mamlaka ya kusimamia na kuratibu mambo yote ya utumishi wa umma kwa zanzibar
 muundo kazi na uwezo wa kamisheni ya utumishi wa umma utakuwa kama itakavyoelezwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
mchango wa muungano
uwezo wa kutumia kasma
kamisheni ya utumishi wa umma
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya 
kutakuwa na tume ya utumishi ya serikali kama itavyoelezwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
bila ya kuathiri masharti ya katiba tume za utumishi zilizotajwa ndani ya katiba zitakuwa na mamlaka yafuatayo a kuajiri watu kushika nafasi za utumishi b kuthibitisha ajira zao za utumishi c kusitisha au kuachisha utumishi wao d kupendekeza serikalini mishahara na marupurupu ya watumishi wao na e mamlaka mengine yoyote zitakazopewa kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
sura ya tisa tume ya uchaguzi 
 kutakuwa na tume ya uchaguzi ya zanzibar ambayo itakuwa na wajumbe wafuatao a mwenyekiti atakayeteuliwa na rais kwa utaratibu atakaoona unafaa b wajumbe wawili watakaoteuliwa na rais kufuatana na mapendekezo ya kiongozi wa shughuli za serikali kwenye baraza la wawakilishi tume ya utumishi ya serikali
kif
 cha sheria nam
 uwezo wa tume za utumishi
kif
 cha sheria nam
tume ya uchaguzi
kif
 cha sheria nam
 na kif
cha sheria nam 
 katiba ya zanzibar ya c wajumbe wawili watakaoteuliwa na rais kufuatana na mapendekezo ya kiongozi wa upinzani katika baraza la wawakilishi au iwapo hakuna kiongozi wa upinzani basi kwa kushauriana na vyama vya siasa d mjumbe mmoja atakayeteuliwa na rais kutoka miongoni mwa majaji wa mahakama kuu e mjumbe mmoja atakayeteuliwa na rais kama rais atakavyoona inafaa
 a mwenyekiti wa tume ya uchaguzi atakuwa mtu aliyekuwa au mwenye sifa za kuwa jaji katika mahkama kuu au mahkama ya rufaa katika nchi yoyote iliyo mwanachama wa jumuiya ya madola au mtu anayeheshimika katika jamii
b tume ya uchaguzi itamteua makamo mwenyekiti kutoka miongoni mwa wajumbe wake
 watu wafuatao hawataweza kuteuliwa kuwa wajumbe wa tume ya uchaguzi yaani a waziri au naibu waziri b mjumbe wa baraza la wawakilishi au ikiwa ni miongoni mwa majeshi ya tanzania au ana wadhifa wowote ambao kisheria haruhusiki kuwa mjumbe wa tume c mbunge au mtu mwengine mwenye madaraka ya aina yoyote aliyotajwa na sheria iliyotungwa na katiba ya zanzibar ya bunge kwa mujibu wa masharti ya ibara ndogo ya ya ibara ya ya katiba ya muungano d kiongozi wa chama chochote cha siasa
 bila ya kuathiri masharti mengine ya kifungu hiki mjumbe wa tume ya uchaguzi atasita tu kuwa mjumbe litokeapo lolote kati ya mambo yafuatayo a ukimalizika muda wa miaka mitano tangu alipoteuliwa au b ikiwa litatokea jambo lolote ambalo kama asingekuwa mjumbe ligemfanya asiweze kuteuliwa kuwa mjumbe wa tume ya uchaguzi
 rais anaweza tu kumuondoa katika madaraka mjumbe wa tume ya uchaguzi kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi zake ama kutokana na maradhi au sababu nyengine yoyote au kwa sababu ya tabia mbaya au kupoteza sifa za kuwa mjumbe
 mjumbe wa tume ataondolewa kwenye madaraka yake na rais ikiwa suala la kuondolewa kwake kwenye madaraka limepelekwa kwa tume maalum iliyoundwa kwa ajili hiyo chini ya kijifungu cha na tume hiyo imependekeza kwa rais kwamba mjumbe huyo angefaa aondolewe kutokana na kutomudu kazi zake kama ilivyoelezwa hapo juu
 ikiwa rais atahisi kwamba suala la kumuondoa mjumbe wa tume lingefaa kuchunguzwa basi katiba ya zanzibar ya a rais atateuwa tume maalum itayokuwa na mwenyekiti na wajumbe wasiopungua wawili kutokana na watu wanaoshikilia au waliowahi kushika wadhifa wa jaji wa mahkama zenye mamlaka ya kusikiliza kesi za aina zote tanzania au jaji wa mahkama ya rufaa yenye mamlaka ya rufaa kutoka mahkama hizo na b tume itachunguza suala hilo na itapendekeza kwa rais kama mjumbe huyo angefaa aondolewe au la
 ikiwa suala la kumuondoa mjumbe limepelekwa kwa tume maalum kwa kuchunguzwa rais anaweza kumsimamisha kazi mjumbe huyo na kumsimamisha huko kunaweza wakati wowote kukatenguliwa na rais na kwa hali yoyote hakutokuwa na taathira yoyote ikiwa tume hiyo imependekeza kwamba mjumbe huyo asiondolewe kwenye madaraka yake
 kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa majukumu yake tume ya uchaguzi itakuwa ni idara inayojitegemea na mtendaji mkuu wake atakuwa ni mkurugenzi wa uchaguzi ambaye atateuliwa na kufanya kazi kwa mujibu wa masharti ya sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 kiwango cha mikutano ya tume ya uchaguzi ni mwenyekiti au makamo mwenyekiti na wajumbe wanne na kila uamuzi wa tume ni lazima uungwe mkono na wajumbe walio wengi
 baraza la wawakilishi linaweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka masharti ya kuweka utaratibu wa kuwateuwa wajumbe wa kusimamia uchaguzi wa rais wajumbe wa baraza la wawakilishi katiba ya zanzibar ya na madiwani na bila ya kuathiri masharti ya sheria kama hiyo au maagizo ya tume ya uchaguzi madaraka ya tume ya uchaguzi ya kusimamia uchaguzi yanaweza kutekelezwa na wajumbe hao
 katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii tume ya uchaguzi haitalazimika kufuata amri au maagizo ya mtu yeyote au idara yoyote ya serikali au maoni ya chama cha siasa
 hakuna mahkama yoyote itakayokuwa na mamlaka ya kuchunguza jambo lolote lililotendwa na tume ya uchaguzi katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 katika utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa katiba hii tume ya uchaguzi ya zanzibar itashauriana mara kwa mara na tume ya uchaguzi ya jamhuri ya muungano
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu hiki zanzibar inaweza kugaiwa katika majimbo ya uchaguzi yenye majina na mipaka kama yatakavyoelezwa na tume
 baraza la wawakilishi linaweza kuweka kisheria idadi ndogo kabisa ya majimbo ya uchaguzi yasiyopungua na idadi kubwa kabisa ya majimbo yasiyozidi 
 majimbo yote yatakuwa karibuni na wakaazi sawa sawa kama itakavyoonekana na tume lakini tume inaweza kuepuka shuruti hii kwa kiwango kile kinachofikiria kuwa inafaa kwa ajili ya kuzingatia a idadi ya watu na zaidi katika kuhakikisha uwakilishi unaofaa katika miji mikubwa na miji ya mashamba yenye idadi ndogo ya watu majimbo
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya b ukuaji wa idadi ya watu c njia za usafiri d mipaka ya sehemu ya utawala na kwa madhumuni ya kifungu hiki idadi ya wakaazi wa sehemu yoyote ya zanzibar itahakikishwa na ripoti ya kuhesabu watu ya karibuni sana ambayo imefanywa kwa mujibu wa sheria
 katika kipindi cha miaka hadi au wakati wowote tume itachunguza idadi ya mipaka na majina ya majimbo hayo kwa kiwango kile ambacho inahisi ni wajibu kuangaliwa upya na inaweza kwa kutoa tangazo kubadili idadi mipaka na majina ya majimbo hayo
 iwapo hesahu ya idadi ya watu imeshafanywa kwa mujibu wa sheria au iwapo mabadiliko yamefanywa katika mipaka ya sehemu yoyote ya utawala tume inaweza ikachunguza suala hilo na kuweka mabadiliko hayo katika kiwango kile ambacho tume inahisi ingefaa kufanyiwa mabadiliko hayo
 amri yoyote iliyofanywa na tume chini ya kifungu hiki itatangazwa katika gazeti rasmi na itaanza kutumika tarehe ambayo itaainishwa katika gazeti hilo
sura ya kumi idara maalum 
 kutakuwa na ldara maalum za serikali ya mapinduzi ya zanzibar ambazo kazi zake na shughuli zake zitakuwa kama zitavyoainishwa katika sheria zinazohusika
 ldara maalum
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya idara maalum zilizoainishwa katika kijifungu cha hapa juu ni a jeshi ia kujenga uchumi kwa ufupi jku b kikosi maalum cha kuzuia magendo kwa kifupi kmkm c chuo cha mafunzo cha wahalifu
 rais wa zanzibar anaweza ikiwa ataona inafaa kuanzisha idara nyengine yoyote kuwa idara maalum
 mtu yeyote aliye katika utumishi wa idara maalum haruhusiwi kujishughulisha na mambo ya siasa isipokuwa kupiga kura katika uchaguzi wowote kulingana na masharti ya kifungu cha cha katiba
kutakuwa na tume ya utumishi ya ldara maalum ambayo uwezo wake nguvu zake kazi zake na kanuni za mwenendo wake zitakuwa kama zitavyoainishwa katika sheria itakayotungwa na baraza la wawakilishi kwa ajili hiyo
 rais atakuwa kamanda mkuu wa idara maalum na atakuwa na uwezo wa kufanya chochote kile anachohisi kwa maslahi ya taifa kinafaa
 uwezo wa rais chini ya kijifungu cha unaingiza uwezo wa kutoa amri ya kufanya shughuli yoyote inayohusiana na idara hiyo kwa manufaa ya taifa
 tume ya utumishi ya idara maalum
kif
 cha sheria nam
uwezo wa rais katika idara maalum
 katiba ya zanzibar ya sura ya kumi na moja mamlaka ya baadhi ya vyombo vya muungano 
 vyombo vilivyoainishwa chini ya kijifungu cha cha kifungu hiki na kama vilivyoanzishwa kwa mujibu wa vifungu vya katiba ya muungano vitakuwa na mamlaka ya kutekeleza shughuli zake zanzibar kwa mujibu wa utaratibu uliowekwa katika katiba ya muungano na sheria yoyote nyengine iliyotungwa na ama bunge au baraza la wawakilishi kwa ajili hiyo
 vyombo vyenyewe vilivyotajwa katika kijifungu cha ni a mahkama ya katiba ya jamhuri ya muungano b tume ya pamoja ya fedha ya jamhuri ya muungano c tume ya taifa ya uchaguzi ya jamhuri ya muungano
 kwa madhumuni ya kifungu hiki vyombo vilivyoainishwa katika kijifungu cha vitahesabika kama ni vyombo vya serikali ya mapinduzi ya zanzibar katika shughuli zake hapa zanzibar
sura ya kumi na mbili vyombo vyengine vya serikali ya mapinduzi ya zanzibar sehemu ya kwanza tume ya mipango 
 kutakuwa na tume ya mipango ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar ambayo ndiyo chombo cha juu chenye uwezo wa kupangamamlaka ya baadhi ya vyombo vya muungano kutumika zanzibar
kif
 cha sheria nam
 tume ya mipango
 katiba ya zanzibar ya na kusimamia utekelezaji wa maendeleo ya kiuchumi na mipango ya huduma za jamii katika zanzibar
 taratibu za utekelezaji wa kazi na majukumu ya tume ya mipango pamoja na wajumbe wa tume utakuwa kama itavyoelezwa katika sheria itayotungwa na baraza la wawakilishi
wajumbe wa tume ya mipango na utaratibu wa mikutano utakuwa kwa mujibu wa sheria itakayotungwa na baraza la wawakilishi la zanzibar
kutakuwa na katibu wa tume ya mipango ambaye atateuliwa na rais
sehemu ya pili serikali za mitaa 
kutakuwa na serikali za mitaa ambazo uchaguzi wa viongozi wake madaraka na kazi za kila serikali ya mtaa zitakuwa kama zitavyoelezwa na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
sura ya kumi na tatu mambo ya jumla 
 bila ya kuathiri masharti ya kifungu hiki mtu yeyote ambaye ametajwa amechaguliwa au ameteuliwa kushika wadhifa wowote ule ulioainishwa na katiba hii anaweza kujiuzulu kutoka katika wadhifa huo kwa maandishi aliyoweka saini yake akiyapeleka kwa mtu aliyemtaja aliyemchagua au aliyemteua
 kujiuzulu
kif
 cha sheria nam
wajumbe wa tume
katibu wa tume ya mipango
serikali za mitaa
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya mtu aliyetoa taarifa ya kujiuzulu kwa mujibu wa masharti ya kijifungu cha cha kifungu hiki atahesabiwa kuwa amejiuzulu tangu siku ile ambayo taarifa yake ya kujiuzulu itakapopokelewa na mtu yeyote aliyeruhusiwa kupokea taarifa hiyo na mtu anayehusika na kikao kinachohusika lakini kama taarifa hiyo ya kujiuzulu imeeleza kwamba atajiuzulu siku za baadaye mtu huyo atahesabiwa kuwa amejiuzulu tangu siku hiyo nyengine ya baadaye
 taarifa ya kujiuzulu kwa rais itapelekwa kwa spika ambaye ataiwasilisha kwa mwenyekiti wa tume ya uchaguzi ya zanzibar
 taarifa ya kujiuzulu kwa makamo wa kwanza wa rais makamo wa pili wa rais waziri naibu waziri na mjumbe wa baraza la mapinduzi itapelekwa kwa rais
 taarifa ya kujiuzulu kwa spika itapelekwa baraza la wawakilishi
 taarifa ya kujiuzulu kwa naibu spika au mjumbe wa baraza la wawakilishi itapelekwa kwa spika
 iwapo mtu yeyote mwenye dhamana ya kazi yoyote iliyoanzishwa na katiba hii amejiuzulu basi ikiwa anazo sifa zote zinazohitajika na kwa kila hali anastahili anaweza kuteuliwa au kuchaguliwa tena kushika madaraka ya kazi hiyo kwa mujibu wa masharti ya katiba hii
 iwapo mtu ameachishwa kazi au amesimamishwa kazi itabidi chombo hicho au mtu huyo aliyemuachisha au aliyemsimamisha kazi amueleze kwa maandishi kwamba amemuachisha au amemsimamisha kazi
 uteuzi mpya na kuarifiwa kuachishwa kazi
 katiba ya zanzibar ya 
kwa madhumuni ya ufafanuzi wa masharti ya katiba hii kuhusu utaratibu wa kukabidhi madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar ifahamike kuwa mtu yeyote mwenye mamlaka kwa mujibu wa katiba hii ya kumteua au kumchagua mtu mwengine kushika madaraka ya kazi fulani anao pia uwezo wa kumteua au kumchagua naibu au mtu ambaye atashika kwa muda na kutekeleza madaraka ya kazi hiyo
 hakuna sheria yoyote itakayopitishwa na bunge la muungano ambayo itatumika zanzibar mpaka sheria hiyo iwe ni kwa ajili ya mambo ya muungano tu na ipitishwe kulingana na maelekezo yaliyo chini ya vifungu vya katiba ya jamhuri ya muungano
 sheria kama hiyo lazima ipelekwe mbele ya baraza la wawakilishi na waziri anayehusika
 pale sheria ndogo inapoundwa kwa mujibu wa uwezo uliowekwa chini ya kijifungu cha na cha kifungu hiki itatumika tu pale itakapotimiza shuruti zote zilizowekwa kwa matumizi ya sheria mama kama ilivyoainishwa katika kifungu hiki
 hakuna kodi ya aina yoyote itakayotozwa isipokuwa kwa mujibu wa sheria iliyotugwa na baraza la wawakilishi au kwa utaratibu uliowekwa kisheria na uliotiliwa nguvu na sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi
 masharti yaliyomo katika kijifungu cha cha kifungu hiki hayatalizuia bunge kutumia mamlaka yake ya kutoza kodi ya aina yoyote inayohusiana na mambo ya muungano kwa mujibu wa madaraka ya bunge hilo kwa kujua kwamba mashauriano baina ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar na serikali ya jamhuri ya muungano yamefanywa na kukubalika sehemu zote mbili kabla kupitishwa sheria
 maelezo kuhusu utaratibu wa kukabidhi madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali
sheria za muungano
masharti ya kutoza kodi
 katiba ya zanzibar ya 
 katika katiba hii ila iwapo maelezo yanahitaji vyenginevyo baraza la mapinduzi linajumuisha na baraza la mawaziri chama maana yake ni chama cha siasa kilichosajiliwa rasmi chini ya sheria ya vyama vya siasa ya jaji maana yake ni jaji wa mahkama kuu na inajumuisha kaimu jaji kiapo cha uaminifu maana yake ni kiapo chochote cha uaminifu kama kitavyoainishwa na baraza la wawakilishi kiapo kinajumuisha na uthibitisho kikao cha baraza la wawakilishi maana yake ni kikao cha siku moja au sehemu ya siku endapo baraza halikukaa kwa siku nzima kinachoanza kwa kusomwa dua na kumalizika kwa kuakhirishwa hadi siku inayofuata au siku nyengine ya baadaye mfanyakazi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar maana yake ni mtu anayefanyakazi au anayeshikilia wadhifa wa kazi katika utumishi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar pamoja na mashirika yake mkutano wa baraza la wawakilishi maana yake ni mfululizo wa vikao vya baraza kuanzia kikao cha kwanza hadi kufikia wakati ambao shughuli zote zilizopangwa kwa ajili ya mkutano huo zitakuwa zinamalizika ufafanuzi
kif
 cha sheria nam
 na kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya mwaka wa fedha maana yake ni kipindi cha miezi kinachomalizikia tarehe juni ya mwaka wowote au kwa siku nyengine yoyote kama baraza la wawakilishi litakavyoainisha kwenye sheria rais maana yake ni rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi waziri maana yake ni mjumbe wa baraza la wawakilishi na mjumbe wa baraza la mapinduzi aliyekabidhiwa wadhifa wa kazi ya waziri katika serikali ya mapinduzi ya zanzibar utumishi wa umma maana yake ni ajira katika utumishi unaosimamiwa moja kwa moja na tume ya utumishi serikalini tume ya utumishi ya mahkama tume ya utumishi ya baraza la wawakilishi tume ya utumishi ya idara maalum na inajumuisha utumishi katika taasisi zinazojitegemea ambazo zinafanya kazi za serikali au zinazomilikiwa na serikali na kadri tafsiri itavyohitaji inajumuisha utumishi katika mashirika ya kibiashara yanayomilikiwa na serikali
isipokuwa kwamba haitajumuisha utumishi wa kisiasa na utumishi wa maofisa ambao sheria iliyotungwa na baraza la wawakilishi kwa masharti ya wazi imewaondoa katika tafsiri ya utumishi wa umma
 ila iwapo maelezo yatahitaji vyenginevyo uwezo wowote uliopewa baraza la wawakilishi na katiba hii kwa kuanzisha au kuelezea jambo lolote basi utafanywa kwa kutungiwa sheria
 kwa madhumuni ya katiba hii mtu hatahesabiwa kuwa na madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya mapinduzi ya katiba ya zanzibar ya zanzibar kwa sababu tu kwamba anapokea malipo ya uzeeni au malipo mengine ya aina hiyo kwa ajili ya utumishi wake wa zamani
 katika katiba hii ila iwapo maelezo yatahitaji vyenginevyo kila anapotajwa mtu mwenye dhamana ya kazi fulani kwa kutaja madaraka ya kazi yake ifahamike kuwa mtu anayehusika kuwa ni pamoja na mtu yeyote ambaye ni kaimu au aliyeteuliwa kwa njia ya halali kushikilia dhamana ya kazi hiyo
 iwapo katiba inatoa uwezo au nguvu fulani basi uwezo huo au nguvu hizo zinaweza kutekelezwa wakati wowote inapohitajika
 katika katiba hii kila yalipotajwa mamlaka ya kumuondoa mtu katika madaraka ya kazi katika utumishi wa serikali ya mapinduzi ya zanzibar ifahamike kuwa mamlaka yanayohusika ni pamoja na mamlaka yaliyotolewa kwa mujibu wa masharti ya sheria yoyote yanayomtaka mtu huyo au yanayomruhusu mtu huyo kustaafu
 iwapo mtu ameteuliwa kwa mujibu wa masharti ya katiba hii kuwa naibu au kushikilia madaraka ya kazi fulani wakati mtu maalum aliyeteuliwa kushika madaraka ya kazi hiyo anashindwa kutekeleza shughuli zinazohusika na kazi hiyo basi haitaruhusiwa kufanya uchunguzi wowote kutoa hoja yoyote juu ya uteuzi wa huyo naibu kwa sababu tu kwamba huyo mtu maalum aliyeteuliwa kushika madaraka ya kazi hiyo hakushindwa kutekeleza shughuli zinazohusika na kazi hiyo
 katika kifungu chochote cha katiba hii kinachosema kwamba hakuna mtu au chombo fulani kitachoingiliana na mtu au chombo chochote katika kutekeleza kazi zake basi hakitokuwa na maana ya kwamba mahkama zitazuilika katika mamlaka yake katika suala lolote hata kama mtu huyo au chombo hicho kimetekeleza wajibu wake kwa mujibu wa katiba hii au sheria nyengine yoyote
 katiba ya zanzibar ya katika katiba hii kila ilipotajwa sheria ambayo inabadilisha au kufuta sheria nyengine ifahamike kuwa sheria inayohusika ni pamoja na sheria ambayo inarekebisha sheria hiyo nyengine au ambayo inaendeleza kutumika kwa hiyo sheria nyengine ama bila ya mabadiliko au baada ya kubadilishwa au kurekebishwa au sheria ambayo inaweka masharti mapya katika sheria nyengine
 a
katiba ya serikali ya mapinduzi ya zanzibar ya imefutwa
 jina la katiba hii litakuwa katiba ya zanzibar ya 
 katiba hii itaanza kutumika kuanzia tarehe januari 
 jina la katiba na tarehe ya kuanza kutumika
kufutwa katiba ya 
kif
 cha sheria nam
 katiba ya zanzibar ya katiba ya zanzibar ya katiba ya zanzibar ya toleo la toleo hili la katiba ya zanzibar ya linajumuisha na kuweka pamoja marekebisho yote ya katiba ya zanzibar yaliyofanywa kuanzia mwaka hadi tarehe agosti kwa madhumuni ya kurahisisha marejeo ya katiba zanzibar idi pandu hassan septemba mwanasheria mkuu zanzibar imepigwa chapa na kiwanda cha uchapaji chuo kikuu cha elimu chukwani zanzibar katiba ya zanzibar ya katiba ya zanzibar ya ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu kati ka sekta ya umma ripoti ya uwajibikaji ufanisi rushwa na ubadhirifu kati ka sekta ya umma kwa niaba ya kwa kushirikiana na mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance unaotekelezwa na iyaliyomo orodha ya vifupisho ii orodha ya vielelezo iii dibaji iv sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za miaka iliyopita maana na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu viashiria vilivyotumika kubainisha maeneo yenye rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi jambo la mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maji vijijini jambo la udhaifu wa usimamizi wa shughuli za ujenzi wa miradi ya umwagiliaji jambo la changamoto za uwepo na upatikanaji wa pembejeo za kilimo zenye ubora jambo la utoaji hafifu wa huduma za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa jambo la utoaji hafifu wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu jambo la udhaifu katika usimamizi wa makusanyo ya mapato jambo la udhaifu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu jambo la udhaifu katika usimamizi wa manunuzi na mikataba jambo la udhaifu katika usimamizi wa bajeti na matumizi ya fedha za umma sehemu ya nne hitimisho na mapendekezo iiorodha ya vielelezo kielelezo na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotolewa katika ripoti tano za ufanisi za mwaka kielelezo na
 asilimia ya miradi ya umwagiliaji iliyochelewa kukamilika katika kanda ano zilizokaguliwa na cag kielelezo na
 asilimia ya upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa matibabu ya dharura katika hospitali za rufaa tatu katika ngazi ya kanda kielelezo na
 asilimia ya upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa matibabu ya dharura katika hospitali za rufaa saba katika ngazi ya mkoa iii orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma nbaa bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nhif mfuko wa aifa wa bima ya afya msm mamlaka ya serikali za mitaa giz shirika la maendeleo la ujerumani or tamisemi ofisi ya rais awala za mikoa na serikali za mitaa isa viwango vya kimataifa vya ukaguzi issai viwango vya kimataifa vya ukaguzi katika sekta ya umma tra mamlaka ya mapato anzania efd mashine za risiti za kielektroniki tehama eknolojia ya habari na mawasiliano tzs shilingi ya kitanzania usd dola ya kimarekaniiv dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za mwaka imeandaa ripoti ya uwajibikaji iliyochambua ripoti za ufanisi sita kati ya ripoti kumi na moja alizotoa cag
pia ripoti hii inaonesha maeneo yenye udhaifu pamoja na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sekta ya umma
ripoti hii ni mpya katika mwendelezo wa ripoti za uwajibikaji zilizoanza kutolewa na wajibu tangu mwaka 
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini anzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance
mradi huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag katika ukaguzi wa sekta ya umma mwaka 
vilevile wajibu imeeleza athari pamoja na nini kifanyike ili kushughulikia mambo yaliyoibuliwa
hata hivyo wajibu inasisitiza umuhimu wa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo ya cag na maagizo ya kamati za kudumu za usimamizi za bunge ili kujenga uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili ziweze kuwawezesha wananchi kupitia azaki kuelewa mianya ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika usimamizi wa rasilimali za umma na kufuatilia ili kukuza ufanisi utawala bora na mapambano dhidi ya rushwa
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni utangulizi sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya nne ni hitimisho na mapendekezo
wajibu inapenda kuwashukuru dfid kupitia mradi wa act foundation for civil society na aasisi ya twaweza kwa kuendelea kuwezesha usambazaji wa ripoti hii kwa wadau mbalimbali hapa nchini
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendaji wajibu institute of public accountability sehemu ya kwanza utangulizi katika sehemu hii wajibu imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo yatokanayo na ukaguzi wa ufanisi maana na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi au ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake
cag hufanya ukaguzi wa aina hii kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marekebisho yake
ofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa aina hii haupelekei cag kutoa hati ya ukaguzi
mara nyingi ukaguzi huu huweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika katika eneo linalokaguliwa
katika ripoti hii wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti sita kati ya ripoti kumi na moja za ukaguzi wa ufanisi zilizotolewa na cag kwa mwaka 
ripoti hizo zimechambuliwa kwa kuwa zimegusa sekta muhimu zenye mchango mkubwa kiuchumi na kijamii
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa usambazaji wa maji yatokanayo na visima ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa miradi ya maji vijijini ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa utolewaji wa huduma za afya za rufaa na dharura ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum pamoja na ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika uwepo na upatikanaji wa pembejeo mbolea na mbegu zenye ubora
katika kufanya uchambuzi huu mambo yafuatayo yamezingatiwa changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kusababishwa na mapungufu hayo pamoja na nini kifanyike ili kuleta ufanisi katika sekta husika
utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za miaka iliyopita katika mwaka cag alifanya ukaguzi wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano zilizotolewa mwaka 
ripoti hizo zilikuwa na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi kumi 
kati ya mapendekezo yaliyotolewa ni mapendekezo sawa na asilimia tu ndiyo yalitekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa
 wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto pamoja na bohari kuu ya dawa ndizo taasisi zilizofanya vizuri katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag kutekeleza asilimia na mtawalia
wakati wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi pamoja na ofisi ya rais awala za mikoa na serikali za mitaa or tamisemi ndizo zilizofanya vibaya katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kutekeleza asilimia na tu mtawalia
kielelezo na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotolewa katika ripoti ano za ufanisi za mwaka maana na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyopelekea ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya ufisadi kuwa ni vitendo au kitendo cha makusudi kinachofanywa na watu au mtu kwa sekta idadi ya watekelezaji kiasi tzs milioni yametekelezwa yanatekelezwa hayajatekelezwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
aidha jukumu la msingi la kuzuia na kutambua vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni la wale wanaohusika na utawala bora ambao ni uongozi wa taasisi watumishi na yeyote mwenye maslahi na taasisi husika
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha wananchi kutokuwa na imani na serikali yao kukosekana kwa uwazi uwajibikaji utawala bora pamoja na kuvuruga bei ya soko kwa bidhaa mbalimbali hivyo kupelekea wananchi kukosa huduma bora za kijamii
kwa kipindi cha mwaka hadi ripoti za cag zimeonesha kuwa serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma bado hazijaweka mifumo itakayoziwezesha kufanya tathmini kugundua na kusimamia vihatarishi vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
viashiria vilivyotumika kubainisha maeneo yenye rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na kwamba cag hajaonesha moja kwa moja katika ripoti zake kuwa kuna rushwa udanganyifu na ubadhirifu lakini katika kupitia na kuchambua ripoti hizo yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia viashiria vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo kukosekana kwa hati za malipo kufanya malipo pasipo kupatiwa risiti za kielektroniki efd mapato kutopelekwa benki hati za malipo kuwa na nyaraka pungufu kutumia hundi za malipo zilizoghushiwa kukosekana kwa vitabu vya risiti vya kukusanyia mapato kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za manunuzi kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo kupokea bidhaa au huduma zisizokaguliwa na wahusika malipo ya huduma ambazo hazijatolewa au kupokelewa malipo kwa watumishi hewa matumizi mabaya ya nafasi au cheo malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani malipo katika viambatanisho vilivyorudufishwa photocopy malipo kwa kampuni isiyosajiliwa kihalali brela tra temesa gpsa kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi mahitaji na kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia viashiria vilivyoainishwa hapo juu wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka na kubaini kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu
pia wajibu imetoa maoni juu ya athari na nini kifanyike ili kuboresha usimamizi wa rasilimali za umma
 sehemu ya pili uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu hii imezungumzia mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maji na usambazaji wa maji ya visima vijijini shughuli za ujenzi katika miradi ya umwagiliaji uwepo na upatikanaji wa pembejeo za kilimo zenye ubora mbegu na mbolea utoaji wa huduma za afya za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa pamoja na utoaji wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum
jambo la mapungufu katika usimamizi wa miradi ya maji vijijini mapungufu ya usimamizi wa miradi ya maji vijijini yameripotiwa katika ripoti mbili za ufanisi zilizotolewa na cag
ripoti hizo ni ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa usambazaji wa maji yatokanayo na visima na ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa miradi ya maji vijijini
ripoti hizi zilitokana na ukaguzi uliofanywa na cag katika wizara ya maji
lengo kuu la kaguzi hizi lilikuwa ni kuangalia kama wizara ya maji inasimamia kwa ufanisi utekelezaji wa miradi ya kusambaza maji vijijini ili kuhakikisha jamii inapata maji safi na salama kwa kiwango cha kutosha
ripoti za cag zimebainisha changamoto mbalimbali katika utekelezaji wa miradi ya maji na usambazaji wa maji ya visima
changamoto hizo ni pamoja na a jumla ya tzs milioni zilitumika na halmashauri kuchimba visima ambavyo baada ya kukamilika havikuwa na maji
b kati ya visima visima sawa na asilimia tu ambavyo vilichimbwa katika kipindi cha utekelezaji wa mradi wa wsdp na ii havikutoa maji
c ripoti ya sekta ya maji ya mwaka ilionesha kuwa visima sawa na asilimia 
 ya visima vilikuwa vinatoa maji ambayo hayana viwango stahiki kwa matumizi ya binadamu
d utekelezaji wa miradi pasipo kufuata ripoti za vipimo vya haidrolojia
cag alibaini kuwa katika halmashauri kati ya halmashauri zilizokaguliwa hazikutekeleza wastani wa asilimia ya mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti za vipimo vya haidrolojia katika uchimbaji wa visima 
halmashauri ya manispaa ya songea na manispaa ya kinondoni ndizo zilizoongoza kwa kutozingatia mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti hizo kwa kiasi cha asilimia na mtawalia
e mapungufu katika mchakato wa uchambuzi wa wazabuni kabla ya kuwapatia zabuni
kutokana na ukaguzi wazabuni waliopewa kazi hawakuwa na vigezo mbalimbali vilivyotakiwa
hii ilipelekea wazabuni hao kutokuwa na uwezo wa kufanya kazi ipasavyo
 athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa katika usimamizi wa miradi ya uchimbaji wa visima kumesababisha kuwepo kwa athari mbalimbali zikiwemo a serikali kupitia sera ya maji ilipanga kuhakikisha mpaka mwaka asilimia 
 ya wananchi waishio vijijini wawe wamepata maji safi na salama
cag alibaini hadi kufikia mwaka wa fedha serikali ilikuwa imejenga miundombinu yenye uwezo wa kuhudumia asilimia 
 ya wananchi waishio vijijini ingawa ni asilimia 
 ya wananchi hao ndio wanaopata maji safi na salama
b upotevu wa fedha nyingi za walipa kodi
hii ni kwa kuwa visima vimechimbwa kwa bei ambayo ni juu ya bei ya wastani ya uchimbaji wa visima
katika halmashauri zilizokaguliwa bei ya kuchimba kisima kwa mita moja ilikuwa ni kubwa ukilinganisha na bei za wastani
halmashauri ambazo zilipata ongezeko kubwa la bei ni pamoja na manispaa ya songea iliyokuwa na ongezeko la bei kwa asilimia jiji la dodoma na wilaya ya longido ambazo zilikuwa na ongezeko la bei la asilimia 
c miradi ya visima katika halmashauri haikukamilika katika muda uliopangwa
ripoti inaonesha kuwa kati ya asilimia hadi ya miradi iliyotekelezwa haikukamilika ndani ya muda uliopangwa
miradi iliyotekelezwa katika halmashauri za jiji la dodoma manispaa za arusha abora lindi na kinondoni pamoja na wilaya za longido na bariadi ilichelewa kukamilika kwa asilimia mia moja 
hivyo hali hii ilisababisha wananchi kutopata maji safi na salama kwa wakati
 nini kifanyike ili kuboresha utekelezaji wa miradi ya uchimbaji wa visima na kuongeza upatikanaji wa maji kwa wananchi wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a wizara iandae ramani ya uwepo wa maji kwa nchi nzima aquifer mapping na kuisambaza kwa wadau wa uchimbaji wa visima nchini ili kuepusha uchimbaji wa visima katika maeneo yasiyo na maji
b wizara iweke utaratibu utakaohakikisha kwamba vipimo vya kihaidrolojia hydrogeological survey vinafanyika na watalaam washauri wenye uwezo kwa kutumia teknolojia stahiki na matokeo yake yasambazwe na yatumike katika uandaaji wa michoro ya mradi kupanga na kutekeleza miradi ya uchimbaji visima
jambo la udhaifu wa usimamizi wa shughuli za ujenzi wa miradi ya umwagiliaji udhaifu wa usimamizi wa shughuli za ujenzi wa miradi ya umwagiliaji umebainishwa katika ripoti ya ukaguzi wa ufanisi uliofanywa na cag kwa wizara ya kilimo na umwagiliaji na tume ya aifa ya umwagiliaji
lengo kuu la kufanya ukaguzi huu lilikuwa ni kujua kama tume ya aifa ya umwagiliaji inasimamia kwa ufanisi kazi za awali na zile za ujenzi wa miradi ya umwagiliaji ili kuhakikisha uwepo wa maji ya umwagiliaji utakaokidhi mahitaji
sekta ya kilimo inaajiri takribani asilimia ya watanzania wanaojihusisha katika shughuli za uzalishaji
vilevile kilimo ndicho kinacho endesha uchumi wa anzania kwa kuchangia asilimia ya pato ghafi la aifa gdp na asilimia ya mapato yatokanayo na mauzo nje ya nchi
cag alibaini changamoto mbalimbali zilizosababisha tume ya aifa ya umwagiliaji ikose ufanisi katika usimamizi wa miradi nchini
changamoto zilizobainika ni pamoja na a eneo lote linalofaa kuendelezwa katika kilimo cha umwagiliaji nchini ni takribani hekta milioni 
 ingawa ni hekta sawa na asilimia 
 tu ya eneo hilo ndilo limeendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji 
b kutofanyika kwa upembuzi yakinifu kwa mwaka wa fedha na kanda za umwagiliaji za morogoro mwanza na mbeya hazikupanga kabisa kufanya upembuzi yakinifu kabla ya kutekeleza miradi iliyopangwa
wakati huohuo kanda za umwagiliaji za mtwara na kilimanjaro zilipanga kufanya pembuzi yakinifu na mtawalia lakini hazikufanya
kwa ujumla kati ya pembuzi yakinifu zilizopangwa kufanyika ni pembuzi yakinifu sawa na asilimia ndizo zilizofanyika katika kanda tano za umwagiliaji za morogoro mwanza mbeya mtwara na kilimanjaro
national irrigation master plan nimp kutofanyika kwa upembuzi yakinifu kulitokana na kiasi kikubwa cha fedha zilizopangwa kutopelekwa katika halmashauri husika
kwa kipindi cha miaka mitano kati ya tzs 
 bilioni zilizoombwa ili kufanya upembuzi yakinifu ni tzs 
 milioni sawa na asilimia 
 tu ndizo zilizotolewa huku kanda za morogoro na kilimanjaro hazikupatiwa fedha kabisa
c utumiaji hafifu wa matokeo na ushauri ulioko katika taarifa za upembuzi yakinifu
cag aliripoti kuwa asilimia kati ya ya miradi iliyochambuliwa ilitekelezwa pasipo kufanyika ama kutofanyika kikamilifu kwa upembuzi yakinifu
d kutokuwepo kwa mfumo mathubuti wa kufuatilia utaratibu wa kutathimini na kugawa zabuni kwa wazabuni
hii inatokana na kutokuwepo kwa ushirikiano kati ya tume ya aifa ya umwagiliaji na halmashauri
e kuchelewa kukamilika kwa miradi ya umwagiliaji
kati ya miradi yote iliyokaguliwa asilimia ya miradi hiyo ilichelewa kukamilika huku kanda ya morogoro ikionesha kuwa miradi yote iliyokaguliwa haikukamilika kwa wakati kama inavyoonekana katika kielelezo na 
mfano
mradi wa umwagiliaji wa idete unaotekelezwa na gereza la idete morogoro ulichelewa kukamilika kwa kipindi cha miaka minne na nusu 
 hadi kipindi cha ukaguzi
kielelezo na
 asilimia ya miradi ya umwagiliaji iliyochelewa kukamilika katika kanda ano zilizokaguliwa na cag f serikali ilitoa tzs 
 bilioni sawa na asilimia tu kati ya tzs 
 bilioni zilizopangwa kutolewa kulingana na mikataba
aidha serikali kushindwa kutekeleza matakwa ya mikataba na wabia wa maendeleo imesababisha kuendelea kupungua kwa mchango wa wabia katika utekelezaji wa miradi hiyo kama inavyoonekana kwenye jedwali na
kwenye ukurasa unaofuata
morogoro matwara mwanza mbeya kilimanjaro jedwali na
 mtiririko wa namna serikali na wabia walivyotoa fedha za miradi ya maji kwa kipindi cha miaka minne chanzo ripoti ya ukaguzi wa ufanisi katika usimamizi wa miradi ya umwagiliaji uk
 bajeti iliyoidhinishwa na fedha zilizotolewa na serikali kutoka mapato ya ndanibajeti iliyoidhinishwa na fedha zilizotolewa na serikali kutoka kwa wadau wa maendeleo bajeti iliyoidhinishwa tzs bilioni fedha zilizotolewa tzs bilioni asilimia ya fedha iliyotolewa tzs bilioni bajeti iliyoidhinishwa tzs bilioni fedha zilizotolewa tzs bilioni asilimia ya fedha iliyotolewa tzs bilioni 
 jumlamwaka athari mapungufu yaliyobainishwa yalipelekea kuwepo kwa athari mbalimbali zilizosababisha eneo kubwa ambalo lingeweza kutumika kwa kilimo cha umwagiliaji lisitumike
athari hizo ni pamoja na a kuwepo kwa eneo la asilimia 
 tu lililoendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji kuna sababisha wakulima ambao ni asilimia ya watanzania wote wanaojishughulisha na uzalishaji kuendelea kutegemea mvua jambo ambalo linasababisha uzalishaji duni na usio wa uhakika
b kuongezeka kwa gharama za miradi ya umwagiliaji kunako sababisha serikali kutumia fedha nyingi kutekeleza miradi michache ya umwagiliaji
nini kifanyike kwa nchi ya anzania yenye mabonde mito na maziwa yenye maji baridi ni aibu kuwa na hekta sawa na asilimia 
 tu kati ya hekta 
 milioni ya eneo linalofaa kuendelezwa kwa kilimo cha umwagiliaji
kutokana na hali hiyo wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a tume ya aifa ya umwagiliaji iboreshe kanzidata ya vyanzo vya maji vilivyopo pamoja na hali ya utekelezaji wa miradi ambayo bado ipo kwenye hatua za ujenzi
kanzidata hii itumike kutunza kumbukumbu za utekelezaji wa miradi pamoja na kuhakikisha kuwa hatua zote za utekelezaji wa miradi zinatekelezwa kikamilifu
hii ni pamoja na kuhakikisha kwamba kila mradi unatekelezwa kwa kufuata mapendekezo ya ripoti za upembuzi yakinifu mpango wa utekelezaji wa mradi na mapendekezo ya vitengo vya ukaguzi wa ndani
b tume ya aifa ya umwagiliaji iweke vigezo mahususi vya utendaji katika utekelezaji wa miradi ya umwagiliaji
vigezo hivyo vitumike kwa usawa katika kupima utekelezaji wa miradi ya umwagiliaji ili kuongeza ufanisi
c tume ya aifa ya umwagiliaji kupitia wizara ya kilimo na umwagiliaji ifanye mawasiliano na wizara ya fedha na mipango ili kuhakikisha kuwa serikali inakuwa na mpango madhubuti wa kutoa fedha za miradi kulingana na makubaliano na wahisani
 jambo la changamoto za uwepo na upatikanaji wa pembejeo za kilimo zenye ubora udhaifu wa usimamizi wa uwepo na upatikanaji wa pembejeo za kilimo umebainishwa katika ripoti ya ukaguzi wa ufanisi uliofanywa na cag kwa wizara ya kilimo na umwagiliaji mamlaka ya aifa ya usimamizi wa mbolea tfra na aasisi ya kuthibitisha mbegu anzania tosci
pamoja na umuhimu wa sekta ya kilimo katika uchumi wa nchi bado kuna upatikanaji na utumiaji hafifu wa mbegu na mbolea zilizoboreshwa ikiwa ni pamoja na ukosefu wa mikopo kwa wakulima ili kuwezesha utekelezaji wa kilimo cha kisasa
cag alibaini mapungufu mbalimbali yaliyosababisha changamoto zilizotajwa hapo juu
mapungufu yaliyobainishwa ni pamoja na a usimamizi na ukaguzi dhaifu katika vituo vya uingizaji wa pembejeo nchini kutokana na sababu zifuatazo i
aasisi ya udhibiti wa ubora wa mbegu ilikuwa haifanyi kazi katika vituo vyote vya uingizaji wa pembejeo nchini
ii
mamlaka ya udhibiti wa mbolea ilikuwa ikifanya kazi katika kituo kimoja tu kati ya vituo vya uingizaji wa pembejeo nchini
iii
aasisi ya udhibiti wa ubora wa mbegu haikufanya ukaguzi wa shughuli za mashamba kulingana na uhitaji wa uzalishaji wa mbegu za kilimo
b mapungufu katika mafunzo au uelewa kuhusiana na pembejeo za kilimo
cag ameripoti kati ya wasambazaji wa pembejeo katika serikali za mitaa nne zilizokaguliwa ni wasambazaji tu ndio walipata mafunzo bora katika masuala ya kilimo
aidha cag amebaini uwepo wa wasambazaji ambao hawajasajiliwa kwa mujibu wa sheria na ambao hawana leseni za uzaji au usambazaji wa pembejeo katika soko
c mchakato usio na ufanisi wa kutambua mahitaji ya pembejeo za kilimo
cag ameripoti kuwa hakukuwa na njia elekezi au sahihi zilizotumika na wizara ya kilimo na umwagiliaji katika kutambua mahitaji halisi ya pembejeo za kilimo nchini
hadi kufikia mwaka cag amebaini wizara haikufanya utafiti wa awali upembuzi yakinifu kuelewa uhitaji halisi wa pembejeo kwa wakulima
pia cag aligundua kwamba kulikuwa na usimamizi dhaifu kati ya serikali za mitaa na wakulima wakati wa kutambua mahitaji ya pembejeo
d mfumo wa usimamizi usio na ufanisi wa kuhakikisha upatikanaji wa pembejeo bora za kilimo
mfumo wa vocha uliotumika ndani ya mwaka umeonesha kwamba kulikuwa na ucheleweshwaji katika kufikisha pembejeo za kilimo kwa wakulima kwa baadhi ya maeneo
aidha cag amegundua kulikuwa na ucheleweshwaji katika usambazaji wa pembejeo katika mfumo wa vocha kwa wastani wa miezi hadi 
e mfumo dhaifu wa kusimamia bei za pembejeo
cag alibaini kulikuwa na mfumo dhaifu wa kuhakikisha taarifa kuhusu bei elekezi zinafika kwa watumiaji wote kwa muda
aidha baadhi ya wasambazaji hawakuwa wameweka wazi bei za pembejeo za kilimo kama inavyotakiwa
wasambazaji hao walitumia mwanya huo kutoza wakulima zaidi ya bei elekezi
serikali ilitoa ruzuku sawa na asilimia kinyume na makubaliano ya kutoa asilimia ya gharama za pembejeo
f kutokuwepo kwa taasisi za fedha za kusaidia upatikanaji wa mikopo hasa kwa wakulima wa vijijini
cag alibaini kwamba aasisi ya mfuko wa pembejeo agtf ina ofisi katika mkoa wa dodoma pekee hivyo kufanya wakulima wengi hasa waishio vijijini kutokufahamu huduma zake
hata hivyo karibia wakulima wote waliowasilisha maombi ya mikopo katika taasisi hiyo hawakukidhi vigezo vilivyowekwa hivyo kufanya mikopo iliyokusudiwa kwa wakulima kutotolewa
athari mapungufu yaliyobainishwa yaliathiri upatikanaji wa pembejeo za kutosha na zenye ubora stahiki kwa wakulima
athari hizo ni pamoja na a kuwepo kwa pembejeo zenye ubora mdogo sokoni kunakopelekea uzalishaji duni au hafifu
b kasoro za usimamizi wa usambazaji wa pembejeo zilisababisha uwepo wa pembejeo zenye ubora mdogo bandia na zisizoidhinishwa ambazo hazikufaa kwa matumizi ya wakulima
c wasambazaji kuwatoza wakulima bei isiyostahili kinyume na bei elekezi
d serikali kushindwa kujua uhitaji sahihi wa kiasi na aina za pembejeo nchini hivyo kushindwa kukidhi mahitaji ya wakulima
nini kifanyike ili kuhakikisha kuwa wakulima wanapata pembejeo za kutosha na zenye ubora wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a serikali kupitia wizara husika iimarishe mfumo wa usambazaji wa pembejeo zenye ubora ili kusaidia wakulima kupata mazao bora ya kilimo na uzalishaji wenye tija
hii itasaidia katika kupunguza uwezekano wa kutokea uhaba wa chakula na kuimarisha ubora wa mazao kulingana na soko la kimataifa
b wizara ya kilimo na umwagiliaji ifanye upembuzi yakinifu ili kuweza kujua kiasi gani cha pembejeo kinahitajika ili kukidhi mahitaji ya wakulima
c wizara ya kilimo na umwagiliaji iimarishe mikakati iliyopo ya kuhakikisha pembejeo za kilimo zinauzwa kulingana na bei elekezi na kusambazwa kwa wakulima kwa wakati
 jambo la utoaji hafifu wa huduma za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa kasoro za usimamizi wa utoaji wa huduma za afya za dharura na rufaa zimebainishwa katika ripoti ya ukaguzi wa ufanisi uliofanywa na cag kwa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto
ukaguzi ulilenga kuangalia ufanisi wa mfumo unaotumika na wizara katika kusimamia utoaji wa huduma za afya za rufaa na dharura katika hospitali za mikoa kanda na aifa
mapungufu yaliyobainishwa ni pamoja na a idadi kubwa ya wananchi wanaotegemea huduma za rufaa zaidi ya uwezo wa hospitali zinazotoa huduma hizo
hospitali za mkoa kanda na aifa zimekuwa zikitegemewa na wakazi zaidi kati ya asilimia hadi ya idadi ambayo hospitali hizo zina uwezo wa kuhudumia
kwa mfano hospitali ya mpanda ambayo ndiyo hospitali ya mkoa wa katavi ilijengwa ili kuweza kuhudumia wakazi lakini kiuhalisia hospitali hiyo inahudumia wakazi ambao ni asilimia zaidi ya uwezo wake
b kupandishwa hadhi kwa hospitali pasipo kuboresha miundombinu ya kutolea huduma
hospitali nyingi za rufaa zilijengwa kwa malengo ya kuhudumia katika ngazi ya kata ama wilaya hivyo hazikuwa na miundombinu na vifaa vitakavyoziwezesha kutoa huduma za rufaa
ukaguzi ulibaini kuwa hospitali hizi zilipandishwa hadhi ili kukidhi mahitaji ya kiutawala katika ngazi za mikoa na kanda hivyo hazikuwa zimeboreshwa kwa upande wa matibabu
c wizara ya afya imeweka utaratibu maalum ambao wananchi wanapaswa kuufuata ili kupata huduma katika hospitali za rufaa ingawa mara nyingi wagonjwa huwa wana ukwepa utaratibu huo na kwenda moja kwa moja katika hopitali za rufaa
hii inasababishwa na wananchi kutoziamini hospitali za ngazi ya chini
aidha ukaguzi ulibaini kuwa huduma za uzazi hazijajumuishwa katika utaratibu wa kupata huduma za rufaa
hali hii huwafanya wanawake wengi wajawazito kupenda kupata huduma za afya katika hospitali za rufaa badala ya hospitali za ngazi za chini
d upungufu wa wataalamu wa huduma za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa
ukaguzi ulibaini kuwa katika hospitali za rufaa za mikoa na kanda kulikuwa na upungufu mkubwa wa madaktari bingwa pamoja na madaktari bingwa waliobobea katika kutoa huduma za dharura
vielelezo namba na namba vinaonesha upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa dharura katika hospitali za rufaa za kanda na mikoa
 kielelezo na
 asilimia ya upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa matibabu ya dharura katika hospitali za rufaa atu katika ngazi ya kanda kielelezo na
 asilimia ya upungufu wa madaktari bingwa na madaktari bingwa wa matibabu ya dharura katika hospitali za rufaa saba katika ngazi ya mkoa madaktari bingwa madaktari bingwa na matibabu ya dharurampanda kitete ligula mwananyamala tanga mbeyasekou toure madaktari bingwa madaktari bingwa na matibabu ya dharura bugando mbeya kcmc athari mapungufu yaliyobainishwa yanaathari kubwa katika utoaji wa huduma za rufaa na dharura katika hospitali za rufaa
athari hizo ni pamoja na a kumekuwa na ucheleweshaji mkubwa wa kutolewa huduma za rufaa pamoja na utoaji hafifu wa huduma za dharura
inakadiriwa kuwa asilimia ya vifo vya wagonjwa vinatokana na kutokuwepo kwa huduma stahiki za afya katika magonjwa ya dharura na ajali
b kuwepo kwa wagonjwa wengi katika hospitali za rufaa kuliko uwezo wa miundombinu iliyopo
hali hii hupelekea wagonjwa kulala wawili wawili katika kitanda kimoja katika hospitali kati ya zilizokaguliwa na cag
c kucheleweshwa au kutolewa kwa huduma za rufaa na dharura zenye ubora mdogo
msongamano wa wagonjwa husababisha watoa huduma kushindwa kutoa huduma za afya kwa ufanisi na wakati
kiujumla ukaguzi ulibaini kuwa wagonjwa walikuwa wakisubiri kwa wastani wa masaa hadi kabla ya kupatiwa huduma huku katika hospitali za rufaa za kcmc kitete na muhimbili wagonjwa wamekuwa wakisubiri hadi masaa kabla ya kupatiwa huduma
nini kifanyike ili kuboresha utekelezaji wa huduma za afya za rufaa na dharura na kuongeza ubora wa huduma hizo kwa wananchi wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a wizara iandae vigezo vya ufanisi katika utendaji na kuhakikisha kuwa vigezo hivyo vinatumika kwa usawa katika kupima utoaji huduma za rufaa na dharura
b wizara iandae mkakati utakaohakikisha hospitali zote zinazotoa huduma za rufaa na dharura zinaongezewa uwezo wa wataalamu miundombinu na vifaa ili kuboresha utendaji wake
c wizara ijumuishe matibabu ya watoto wazee na wajazito katika mfumo wa rufaa ili kupunguza msongamano wa wagonjwa aina hiyo katika hospitali za rufaa
d serikali iendeleze juhudi zilizopo za kujenga na kuongezea uwezo wa vituo vya afya vya ngazi za chini ili kuviwezesha kuhudumia wagonjwa ambao wangetakiwa kupatiwa huduma katika vituo hivyo
 jambo la utoaji hafifu wa elimu kwa wanafunzi wenye mahitaji maalum serikali ilianza michakato mbalimbali ya kutoa huduma kwa watu wenye ulemavu hasa baada ya kupata uhuru mwaka 
kutokana na mabadiliko ya kijamii kiuchumi na kisiasa ndani ya mwaka serikali iliona umuhimu wa kujumuisha mpango maalum kwa ajili ya watu wenye ulemavu
mbali na jitihada za serikali hali ya elimu kwa wanafunzi wenye uhitaji maalum hairidhishi
elimu ya watoto wenye mahitaji maalum nchini inakabiliwa na changamoto nyingi ambazo zinapelekea kutokuwa na usawa katika upatikanaji wa elimu hiyo
cag alifanya ukaguzi wa ufanisi katika uratibu na utoaji wa elimu msingi na mahitaji muhimu vifaa kwa watoto wenye mahitaji maalum
ukaguzi huo ulibaini changamoto zifuatazo a uwepo wa upungufu wa asilimia wa vifaa vya kufundishia na kujifunzia kwa watoto wenye mahitaji maalum katika shule za msingi
b kwa kipindi cha miaka minne mfululizo or tamisemi haikutenga fedha za kununulia vifaa saidizi pamoja na mafunzo kwa walimu wanaofundisha watoto wenye mahitaji maalum
c wizara ya elimu sayansi eknolojia na ufundi ilitoa tzs millioni kwa ajili ya manunuzi ya vifaa vya kufundishia na kujifunzia watoto wenye mahitaji maalum lakini fedha hiyo ilielekezwa katika shughuli nyingine
d uhaba wa vyumba na madarasa vya kutunzia vifaa vya kujifunzia na vifaa saidizi vya kidigitali
kwa mfano asilimia ya shule za msingi za watoto wenye mahitaji maalum hawana vyumba vya kupimia uwezo na kiasi cha kusikia
e mfumo dhaifu wa kuboresha na kurekebisha vifaa vya kufundishia na kujifunzia
hali hii inatokana na wizara husika kutotenga fedha kwa ajili ya kuboresha na kurekebisha vifaa pamoja na kutokuwa na kumbukumbu za vifaa vilivyoaribika na vifaa saidizi vya kidigitali ambavyo vinahitajika
aidha cag aligundua kwamba zaidi ya mashine za kuandikia perkins braille na mbili za kuchapishia thermoform viliaribika na hazijafanyiwa marekebisho kwa miaka miwili iliyopita katika shule ya msingi ilembula nyangao na mugeza
f uwepo wa vyuo vichache vinavyoweza kutoa mafunzo kwa walimu watakaofundisha watoto wenye mahitaji maalum
nchi inahitaji jumla ya walimu wa shule za msingi kwa ajili ya watoto wenye uhitaji maalum ambapo kwa sasa kuna jumla ya walimu sawa na asilimia tu
aidha taarifa inaonesha kuwa wizara husika imeweza kuzalisha jumla ya walimu tu kwa kipindi cha mwaka hadi 
kwa kiwango hiki cha uzalishaji walimu hawa kinaweza kikachukua zaidi ya miaka kwa wizara husika kuweza kutatua hali hii ya upungufu wa jumla wa walimu 
aidha cag aligundua kuwa zaidi ya walimu sawa na asilimia hawakuwa wamepata mafunzo endelevu tangu mwaka hadi 
kati ya walimu ni walimu tu ndiyo waliopata mafunzo ya muda mfupi kwa kipindi cha miaka minne
 athari mapungufu yaliyobainishwa yanaathari kubwa katika utoaji wa elimu kwa watoto wenye mahitaji maalum katika shule za msingi
athari hizo ni pamoja na a kumekuwa na changamoto katika njia za uelimishaji kwa watoto wenye mahitaji maalum
hali hii imechangiwa na mazingira mabaya ya kufundishia na kujifunzia
kwa mfano ukosefu wa vifaa vya kufundishia na kujifunzia pamoja na walimu kumepelekea watoto waliotambuliwa kuwa na mahitaji maalum kukosa elimu bora
hivyo kupelekea kuongezeka kwa idadi ya wategemezi nchini
b kuwepo kwa mashine zilizoharibika muda mrefu bila kutengenezwa kunapelekea serikali kupata hasara ya fedha pamoja na vifaa hivyo kushindwa kutumika
nini kifanyike ili kuboresha mazingira ya kujifunza na kufundishia katika utoaji wa elimu kwa watoto wenye mahitaji maalum wajibu inasisitiza utekelezaji wa mapendekezo ya cag kama ifuatavyo a serikali kupitia wizara husika itoe vipaumbele kwa elimu ya watoto wenye mahitaji maalum kwa kuvijumuisha katika bajeti zake za kila mwaka
pia kuanzisha mfumo endelevu kwa ajili ya kusimamia fedha hizo na shughuli zote za utoaji wa elimu kwa watoto hao
hii ni pamoja na kuhakikisha kila mwaka kuna kuwa na bajeti na mpango wa kupitia mtaala wa kufundishia na mafunzo kwa walimu
hii ni sambamba na kuhakikisha ukaguzi na ufuatiliaji wa utekelezaji wa maazimio yaliyowekwa katika shule hizo
b wizara husika kuongeza idadi ya vyuo vya kutolea mafunzo kwa walimu watakao fundisha watoto wenye mahitaji maalum
lengo ni kutoa mafunzo endelevu na kutatua changamoto ya upungufu wa walimu
 sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ripoti za cag zimekuwa na mchango mkubwa katika kuibua matendo ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sekta ya umma
hii imedhihirika katika ripoti ya utendaji ya mwaka ya aasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru iliyoonesha kuwepo kwa watumishi kadhaa waliofikishwa mahakamani na kukutwa na hatia ya kushiriki katika vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
ripoti hiyo ilionesha baadhi ya watumishi kutoka taasisi kama benki kuu ya anzania shirika la viwango anzania chuo cha uhasibu arusha na shirika la ndege anzania waliotiwa hatiani baada ya kuwa wametajwa katika ripoti za cag
baada ya kufanya uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imebaini maeneo mbalimbali ambayo yanaviashiria vya uwepo wa rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kulingana na viashiria vilivyotumika wajibu imegawanya maeneo hayo katika mambo makuu manne kama ifuatavyo jambo la udhaifu katika usimamizi wa makusanyo ya mapato katika ukusanyaji wa mapato yapo maeneo matatu ambayo yanaviashiria vya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
maeneo yaliyobainishwa yanaweza kuwa yameisababishia serikali kupoteza mapato ya takribani tzs 
 bilioni kama ifuatavyo a katika mamlaka ya mapato anzania tra cag alibaini kodi ya thamani tzs 
 bilioni iliyotokana na uingizaji wa mafuta na bidhaa zingine zilizoruhusiwa bila ya kufuata taratibu za kiforodha na hakuna nyaraka za uthibitisho wa ulipwaji wa kodi hiyo
chanzo ripoti ya serikali kuu uk
b tzs 
 bilioni ambazo ni makusanyo katika msm hayakuthibitishwa kupelekwa benki kama inavyotakiwa na agizo la la randama ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka chanzo ripoti ya msm uk
c tzs 
 bilioni zimeainishwa kama upotevu wa mapato katika halmashauri ya wilaya ya hanang ikiwa ni pamoja na upotevu wa vitabu vya kukusanyia mapato chanzo ripoti ya msm uk
 d tzs 
 bilioni ziliashiria kuwa ubadhirifu ulifanyika katika wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi ikiwa ni makusanyo ya kodi na tozo za ardhi zilizotakiwa kurudishwa kwa msm chanzo ripoti ya msm uk
e msm zina mawakala wa kukusanya mapato bila kuwa na mikataba nao chanzo ripoti ya msm uk
 athari kukosekana kwa nyaraka za uthibitisho wa kukusanya mapato kunaashiria kuwepo kwa dalili za rushwa udanganyifu na ubadhirifu na kusababisha kutokukusanya kodi ya takribani tzs 
 bilioni ambazo zingetumika kutoa huduma za jamii
nini kifanyike serikali ifanye uchunguzi ili kuthibitisha kama kulifanyika kwa vitendo vya ubadhirifu ufisadi na rushwa ili hatua za kisheria zichukuliwe dhidi ya wahusika
jambo la udhaifu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu katika sekta ya umma yapo maeneo matatu ambayo yanaviashiria vya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
maeneo yaliyobainishwa yanaweza kuwa yameisababishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni kama ifuatavyo a ukaguzi uliofanyika katika nyaraka za malipo ya pensheni kwa mwaka wa fedha ulibaini zaidi ya tzs 
 bilioni zililipwa kwa kutumia nyaraka zilizokokotolewa kimakosa katika serikali kuu
chanzo ripoti ya serikali kuu uk
 b kiasi cha tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya kazi za ziada bila ya kuwepo kwa nyaraka za udhibitisho wa wahusika kukiri kupokea fedha hizo
chanzo ripoti ya serikali kuu uk
 c cag alibaini kuwepo na malipo ya tzs
 bilioni kwa watumishi waliokoma utumishi wao makato ya mishahara ya tzs 
 bilioni ambayo hayakupelekwa katika aasisi husika na kuwepo kwa malipo ya tzs 
 bilioni kwa wafanyakazi wa muda bila kuwa na mikataba halali
chanzo ripoti ya msm uk
athari jumla ya tzs 
 bilioni ya matumizi kutoka serikali kuu na msm zina dalili za rushwa udanganyifu na ubadhirifu
hii inapelekea wananchi kukosa mahitaji muhimu katika kuendesha maisha yao ya kila siku au serikali kuibiwa kiasi hicho ambacho kingetumika katika utekelezaji wa malengo ya aifa
nini kifanyike jukumu la kupeleka fedha za makato ya mishahara lifanywe kuwa ni jukumu la mwajiri na mwajiriwa
hii ifanyike kwa serikali kuiagiza mifuko ya pensheni kutumia mifumo ya kielektroniki iliyopo ili kumjulisha muajiriwa pindi makato yake yanapowasilishwa katika mifuko ya hifadhi ya jamii
serikali kuboresha mifumo ya tehama katika kudhibiti udanganyifu na ubadhirifu unaoendelea kujitokeza katika ulipaji wa mishahara ya watumishi hewa
hii ni pamoja na mfumo kuweza kusimamisha malipo ya mishahara kwa watumishi waliostaafu kazi pamoja na kuchukua hatua kali za kinidhamu kwa maafisa waliosababisha malipo ya mishahara hewa
jambo la udhaifu katika usimamizi wa manunuzi na mikataba katika usimamizi wa manunuzi na mikataba yapo maeneo matatu ambayo yanaviashiria vya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
maeneo yaliyobainishwa yanaweza kuwa yameisababishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni na usd katika maeneo yafuatayo serikali kuu
chanzo ripoti ya serikali kuu 
a aasisi zilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni bila kuwepo na ushindanishi wa wazabuni uk
b aasisi zilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni bila ya kibali au idhini ya bodi ya zabuni uk
c aasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya bidhaa kazi na huduma ambazo hazijatolewa kupokelewa au hazikufanyika uk
d aasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya kazi bidhaa na huduma bila ya kuwepo kwa mikataba uk
 na 
 e mamlaka ya vitambulisho vya aifa nida ilipata hasara ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa mifumo ya kidigitali wa kusajili wapigakura bvr uk 
f tume ya aifa ya uchaguzi ililipa usd kama gharama za mafunzo ya tehama kwa maafisa mafunzo ambayo hayakufanyika uk
g jeshi la polisi lililipa tzs 
 bilioni kama gharama za mafunzo ya ukaguzi wa kiuchunguzi kwa wataalamu mafunzo ambayo hayakufanyika uk
 h jeshi la polisi lililipwa tzs 
 bilioni ili kufunga vifaa vya utambuzi wa alama za vidole katika magereza ingawa vifaa hivyo havikufungwa uk
 i jeshi la polisi lililipa tzs
 bilioni kama gharama za ununuzi wa mfumo wa utambuzi wa alama za vidole afis ambao haukufungwa uk j jeshi la polisi lilifanya malipo ya tzs 
 bilioni katika ununuzi wa kompyuta ambazo hazikupokelewa uk
 k mamlaka ya viwanja vya ndege anzania taa ililipa tzs
 bilioni kwa mkandarasi bila ya kuidhinishwa na mhandisi mshauri katika ujenzi wa uwanja wa songwe uk
 l taa ililipa tzs 
 bilioni zaidi ya gharama zilizoidhinishwa na mhandisi mshauri katika ujenzi wa uwanja wa songwe uk 
m tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo yaliyohusu ujenzi wa uwanja wa ndege wa songwe yaliyofanyika kwa udanganyifu kupitia maafisa wa mamlaka ya viwanja vya ndege taa uk
n tzs 
 bilioni ambazo zilikuwa bakaa kwenye ujenzi wa uwanja ndege wa songwe zilizotarajiwa kurejeshwa hadi kufikia kukamilika kwa ukaguzi huu fedha hizi zilikuwa bado hazijarejeshwa uk
o tzs 
 bilioni zililipwa bila ya kuwepo kwa jedwali la vipimo na hati za madai zilizoidhinishwa na mhandisi mshauri katika ujenzi wa uwanja wa ndege songwe uk
p tzs
 bilioni zililipwa na jeshi la polisi bila ya kuwa na ushahidi wa uagizaji na upokeaji wa sare kwa boharia mkuu katika jeshi hilo uk
 mashirika ya umma chanzo ripoti ya mashirika ya umma a tzs 
 bilioni zililipwa na benki ya posta zaidi ya bajeti iliyopangwa bila ya idhini ya bodi ya zabuni uk
b tzs 
 bilioni zililipwa na wakala wa viwango anzania tbs kama ziada ya mkataba bila ya kibali au idhini ya bodi uk
c tzs 
 bilioni zilizotumika katika manunuzi ya huduma ambazo hazikupokelewa na shirika la rahco uk
 d usd 
 milioni zililipwa na bima ya aifa kununulia mfumo wa kuunganisha bima ya maisha na bima zisizo za maisha pamoja na uhasibu mfumo huo haufanyi kazi uk
 mamlaka ya serikali za mitaa chanzo ripoti ya msm a tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo katika manunuzi kutoka kwa wazabuni bila ya kushindanishwa katika msm uk
 b msm zililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya manunuzi bila kuwa na kibali au idhini ya bodi ya zabuni uk
 c msm zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya kazi bidhaa na huduma bila uwepo wa uthibitisho wa kupokelewa kwa kazi bidhaa au huduma hizo uk
 d tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya manunuzi ya bidhaa yasiyothibitishwa na hakukuwepo na kumbukumbu za kupokelewa katika msm uk
e tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya manunuzi ya bidhaa na huduma kutoka kwa wazabuni ambao walipewa mkataba kutokana na kuondolewa kwa wazabuni wenye bei ndogo katika msm uk
f tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya manunuzi ya bidhaa na huduma kama nyongeza kwenye mikataba bila ya idhini ya bodi ya zabuni katika msm uk
g tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya udanganyifu katika halmashauri ya wilaya ya rombo uk
h tzs 
 bilioni ikiwa ni upotevu wa mapato katika halmashauri ya wilaya ya hanang uk
i tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo hewa katika kandarasi ya mradi wa maendeleo ya sekta ya maji katika halmashauri ya hanang uk
 athari jumla ya tzs 
 bilioni na usd ya malipo katika manunuzi ya bidhaa kazi na huduma yanaashiria kuwepo kwa rushwa udanganyifu na ubadhirifu kutoka serikali kuu mashirika ya umma na mamlaka ya serikali za mitaa ambazo zingetumika ipasavyo ingeleta ufaninisi katika utekelezaji wa malengo yaliyopangwa
nini kifanyike serikali iwachukulie hatua za kisheria maofisa masuuli walioenda kinyume na matakwa ya sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni zake
pia serikali iongeze uwazi zaidi katika utekelezaji wa miaka mikataba ya manunuzi ya umma open contracting
jambo la udhaifu katika usimamizi wa bajeti na matumizi ya fedha za umma katika usimamizi wa bajeti na matumizi ya fedha za umma yapo maeneo mbalimbali ambayo yanaviashiria vya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
maeneo yaliyobainishwa yanaweza kuwa yameisababishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni na usd 
 milioni katika maeneo yafuatayo serikali kuu chanzo ripoti ya serikali kuu a tzs 
 bilioni zililipwa na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kama malipo ya ada za kisheria za uwakilishi katika kesi ya usuluishi icsid fedha ambazo hazikustahili kulipwa na ofisi yake uk
b tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya matibabu nchini india bila kuwa na uthibitisho kwa kiwango kinachoridhisha ankara ambazo hazikupitiwa na timu ya wakaguzi wa kitabibu ankara ambazo hazikusainiwa na wagonjwa na ankara zisizo na viambatisho katika wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto uk
c tzs 
 bilioni ziliibiwa kwa kutumia akaunti feki katika ofisi ya katibu awala wa wilaya arime uk
d tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo yaliofanyika bila kuwepo nyaraka toshelezi kama vile hati za madai hati za kukiri kupokea huduma hati za malipo katika aasisi uk
 na 
e tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo yasiyo na risiti za kielektroniki katika aasisi uk
f aasisi zilifanya malipo hewa ya tzs 
 bilioni uk
g tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo yaliofanywa bila kuidhinishwa katika aasisi uk
mashirika ya umma chanzo ripoti ya mashirika ya umma a tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya bidhaa za madawa ya bohari kuu ya madawa bila kuwepo hati za makabidhiano uk
b tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo hewa ndani ya idara ya uhasibu katika mfuko wa aifa wa bima ya afya katika wilaya ya arime uk
c tzs 
 bilioni malipo ya nyongeza katika ujenzi wa ukumbi wa chuo kikuu kishiriki cha mkwawa uk
d usd 
 milioni ikiwa ni malipo yaliyofanywa na chuo kikuu cha muhimbili kwa huduma ambayo haikukidhi mahitaji uk
e tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo bila uwepo wa hati za malipo katika mfuko wa aifa wa bima ya afya mkoa wa mara uk
f tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo ya kamisheni yaliyotakiwa kulipwa na kampuni ya bico kwa chuo kikuu cha dar es salaam ambayo hayajalipwa uk 
mamlaka ya serikali za mitaa chanzo ripoti ya msm a msm zililipa tzs 
 bilioni bila ya nyaraka toshelezi uk
b tzs 
 bilioni zililipwa bila kuwepo na hati za malipo katika msm uk
c tzs 
 bilioni zililipwa bila kuidhinishwa aidha na wakuu wa idara au maafisa masuuli katika msm uk
d tzs 
 bilioni ikiwa ni malipo kwa wakandarasi na watoa huduma yaliyofanyika bila ya risiti za efd katika msm uk
athari kutokana na uchambuzi takribani tzs 
 bilioni na usd 
 milioni zinawezekana kuwa zimepotea kutokana na vitendo vilivyoainishwa hapo juu
kiasi hiki cha fedha kingeweza kujenga wastani wa vituo vya afya kwa gharama ya tzs milioni kwa kila kituo
 nini kifanyike kwakuwa kulingana na vigezo vya ukaguzi ni vigumu ukaguzi kubaini kwa kina matendo ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu hivyo wajibu inashauri vitengo vya upelelezi kufanya uchunguzi wa kina katika matukio yaliyobainishwa na kubaini wahusika wa vitendo hivyo ili kuwachukulia hatua
 sehemu ya nne hitimisho na mapendekezo sehemu hii inajumuisha hitimisho na mapendekezo ya ujumla ambayo wajibu inaamini yatakuwa na mchango mkubwa katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag na kuchangia katika mapambano dhidi ya rushwa
mapendekezo haya yamegawanywa katika maeneo mawili yaani mapendekezo yanayohusu ukaguzi wa ufanisi na mapendekezo yanayohusu rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kulingana na mambo yaliyoibuliwa katika ukaguzi wa ufanisi ni dhahiri kuwa utekelezaji wa sera za serikali katika sekta ya maji elimu kilimo na afya bado haujaweza kutoa huduma kwa kiwango kilichotarajiwa
kutokana na umuhimu wa mapendekezo yanayotolewa na cag katika ukaguzi wa ufanisi katika kuimarisha utoaji wa huduma za jamii wajibu inashauri yafuatayo a kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac kushirikiana kwa karibu na kamati za kudumu za bunge zinazoshughulikia sekta mahsusi zilizohusishwa katika ripoti za ufanisi ili kusimamia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag
b kwa kuwa mapendekezo yanayokuwepo katika ripoti za ufanisi uhitaji muda mrefu ili kutekelezwa wajibu inashauri aasisi zilizoainishwa katika ripoti kuweka mfumo madhubuti wa kufuatilia mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag
c wadau mbalimbali hasa azaki wanatakiwa kushiriki kwa karibu katika kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya cag yanayohusu ukaguzi wa ufanisi
d aidha wajibu inapendekeza serikali ipitie upya utendaji kazi wa tume ya umwagiliaji kwa madhumuni ya kuiboresha
kutokana na uchambuzi uliofanyika wajibu imeainisha maeneo yaliyo na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu yanayofikia takribani tzs 
 bilioni na usd 
kiasi kilichobainishwa ni kikubwa hivyo wajibu inashauri yafuatayo yafanyike ili kuongeza kasi ya mapambano dhidi ya rushwa a serikali kwa kupitia mkaguzi mkuu wa ndani isimamie uanzishwaji na utekelezaji wa mfumo wa udhibiti na usimamizi wa vihatarishi vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sekta ya umma
b serikali kuweka namna bora zaidi itakayoongeza ushirikiano wa vyombo vya kisheria katika kupambana na rushwa
hii ilenge katika kuongeza utekelezaji wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marakebisho yake
c wadau mbalimbali zikiwemo azaki wananchi na wanahabari washirikiane kwa karibu na serikali katika kutekeleza mkakati wa aifa dhidi ya rushwa na mpango wa utekelezaji awamu ya atu 
d aasisi za elimu ya juu zitoe elimu ya rushwa na uzalendo kwa wanafunzi ambao wanategemea kuingia katika soko la ajira
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya aifa ya ukaguzi ambayo ni go
tz
fomu ya mrejesho utangulizi unaalikwa kushiriki katika tathmini hii
lengo la tathmini likiwa ni kupata mrejesho kuhusu ripoti za uwajibikaji zinazotelewa na taasisi ya wajibu ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
jina jinsi ke me umri a b c d weka alama ya a b c d kwenye boxi taasisi cheo barua pepe simu 
je ni mara ngapi umepata ripoti za uwajibikaji weka alama ya a au b kwenye box a mara moja tu b zaidi ya mara mbili 
je ripoti hii inakusaidiaje katika kudai uwajibikaji 
ni hatua gani serikali ichukue ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma 
kwa mawazo yako wajibu ifanye nini ili kuboresha ripoti zijazo za uwajibikaji kwa mawasiliano zaidi tuma kwa taasisi ya wajibu institute of public accountability s
 dar es salaam tanzania barua pepe tovuti asante kwa muda wako wajibu institute of public accountability wajibu institute of public accountability s
p dar es salaam barua pepe simu tovuti jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wazalishaji wa bidhaa kupitia shirikisho la wenye viwanda nchini cti kuendelea kuimarisha ubora wa bidhaa wanazozalisha nchini
rais samia amesema hayo leo wakati wa hafla ya utoaji tuzo za rais kwa wazalishaji bora president s manufacturer of the year awards pmaya iliyofanyika katika ukumbi wa super dome masaki
aidha rais samia amesema serikali imeimarisha miundombinu ya barabara na bandari ili bidhaa zinazozalishwa zisafirishwe nje na kuingia nchini ili sekta ya viwanda iendelee kufanya vizuri
rais samia pia amewataka wazalishaji hao kuongeza juhudi katika uzalishaji na uongezaji wa bidhaa intermediate goods ili kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje ya nchi
serikali inatarajia kuwasha kinu cha kwanza cha kufua umeme mwezi januari katika bwawa la nyerere ikiwa ni jitihada za kuzalisha umeme wa kutosha ambao ni muhimu kwa wazalishaji
hali kadhalika rais samia amesema mbali ya kukua kwa sekta ya utalii jitihada nyingine inayofanywa na serikali kudhibiti dola ni kujishughulisha na kilimo hasa cha muda mfupi ambacho kinazalisha mazao kwa haraka
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu taarifa ya utendaji ujumbe wa mwenyekiti kufanikiwa kwa azma yetu kunategemea zaidi matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama endelevu katika kuboresha utendaji kazi wa taasisi na utoaji huduma kwa umma
wakala ya serikali mtandao ni moja ya juhudi za serikali ya tanzania katika kuhakikisha kuwa manufaa ya tehema kama yanavyojidhihirisha katika nyanja zote za maisha ya binadamu ulimwenguni kote siku hizi yanatumiwa ipasavyo kuchan gia kufanikisha dira ya taifa ya kuwa na serikali yenye kutoa huduma bora kwa wananchi waliohamasika katika utamaduni mpya wa kuendelea kutumia tehama katika nyanja mbalimbali za maisha yao
mwaka ni wa pili tangu wakala ianze rasmi kujijenga na kujitayarisha kukabili juku mu hili jipya nchini
kwa ubunifu mkubwa wa viongozi na watendaji wote kwenye taasisi hii tumeshuhudia mafanikio makubwa katika kila nyanja za muundo wake kama inavyofa fanuliwa katika ripoti hii
serikali imedhamiria kuhakikisha wakala inakuwa imara na inamudu majukumu yake kwa kuijengea uwezo na kuipatia rasilimali zinazotakiwa katika utekelezaji wa serikali mtandao nchini
ni jukumu la kila mhusika katika wakala hii kuhakikisha kuwa anatimiza wajibu wake ipasavyo
bodi inatambua kuwa ili kusudio la uanzishwaji wa wakala litimizwe ipasavyo wadau wa huduma zake nao hawana budi kwenda sambamba na jitihada za utekelezaji wa seri kali mtandao
taasisi za umma hazina budi nazo kujiweka tayari kupokea na kutekeleza maelekezo shirikishi yatakayotolewa na wakala mara kwa mara
tutoe huduma zinazolin gana kwa ubora na zenye kuonesha kuwa mkabala wetu wa matumizi sahihi ya tehama ni mmoja
vile vile bodi inathamini msaada mkubwa unaotolewa na wadau mbalimbali wa ndani na nje ya nchi na inapenda kutoa shukrani za dhati kwa misaada hiyo na kuomba moyo huo uendelee kwa manufaa ya wananchi wetu
aidha bodi inatambua mchango mkubwa wa mawazo na ushauri unaotolewa na viongozi wa serikali hususan waziri wa ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na katibu mkuu wake
ushirikiano wao unasaidia sana kuhamasisha bidii zaidi kwa watendaji wa wakala na taasisi tunazoshirikiana nazo hivyo kufanikisha malengo ya utekelezaji wa serikali mtandao nchini
kwa hatua hii tuliy ofikia nasema asanteni sana
taarifa ya utendaji ujumbe wa mtendaji mkuu ni mwaka mwingine tena wa kutia matumaini katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao nchini
wakala imeanza kuwa na misingi imara na endelevu katika utekeleza ji huo nchini
shughuli za wakala zimejikita zaidi katika kuhakikisha kuwa kuna sera she ria na miongozo wezeshi inayosimamia tehama katika shughuli za serikali upatikanaji wa zana na vifaa muhimu katika kujenga miundombinu ya tehama na kuweka mifumo tumizi ya serikali mtandao inayorahisisha utoaji huduma kwa umma kwa urahisi
uwezeshaji wa wakala ili iweze kutimiza majukumu yake uliendelea vizuri
hadi mwishoni mwa mwaka wataalam weledi wa tehama na shughuli zinazohusiana na uendeshaji wa wakala walifikia ikilinganishwa na mwaka ambapo walikuwa wataalam ida di ambayo inaridhisha
aidha tuliweza kupanua nafasi ya ofisi kwa kuongeza ghorofa moja zaidi kwenye jengo la extelecoms
huduma zetu zililenga zaidi uwepo wa sera sheria na miongozo inayotoa maelekezo ikiwe mo utekelezaji wa serikali mtandao
uboreshaji wa mtandao wa mawasiliano serikalini na uanzishaji wa mifumo mbalimbali inayotumika kuboresha utendaji kazi na utoaji wa hudu ma kwa umma kwa njia ya mtandao
madhumuni ya ripoti hii ni kutoa muhtasari wa mafanikio ambayo wakala imeyafikia
wakala imehakikisha kuwa serikali yetu imepata miundombinu na mifumo imara na ya kisasa ya tehama ya kutoa huduma kwa wananchi wake
ijapokuwa kulikuwa na chan gamoto mbalimbali
mwisho napenda kutoa shukrani za dhati kwa viongozi wote wa serikali waliounga mkono jitihada za utekelezaji wa serikali mtandao nchini hususan ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma wadau wetu mbalimbali na wafanyakazi wote ambao kwa pamoja wa meiwezesha wakala kufikia mafanikio haya kama yalivyoelezwa katika taarifa hii
taarifa ya utendaji aliyomo ujumbe wa mwenyekiti ujumbe wa mtendaji mkuu kuhusu wakala muundo wa utawala bodi ya ushauri ya wizara utekelezaji wa serikali mtandao sera sheria na miongozo usimamizi na uendeshaji wa tehama miundombinu ya tehama mifumo tumizi huduma mtandao taarifa ya fedha habari katika picha mwelekeo wa kimkakati na hitimisho taarifa ya utendaji historia wakala ya serikali mtandao e govern ment agency ni taasisi ya serikali iliyoundwa kwa sheria ya wakala za serikali na
 sura ya ya mwaka 
waka la imeundwa kama sehemu ya utekelezaji wa uamuzi wa baraza la mawaziri wa mwaka kuhusu uanzishwaji wa serikali mtand ao na hati ya rais ya mgawanyo wa maju kumu na
 wa tarehe desemba mwaka ambao umeipa jukumu na mamlaka ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma kutayarisha sera ya serikali mtandao na kuhakikisha utekelezaji wake kwa kuan zisha wakala ya serikali yenye jukumu na mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini tanzania
wakala ilianza kazi ya kutekeleza majukumu yake tarehe na kuzinduliwa rasmi mwezi julai 
dira kuwa taasisi inayoongoza kiubunifu katika kuwezesha matumizi ya tehama kwa ajili ya kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
dhamira kujenga mazingira wezeshi kwa ajili ya uratibu usimamiaji na uendelezaji wa matumizi ya tehama ili kuboresha utoaji wa huduma za serikali kwa umma
misingi mikuu uadilifu wakala inafuata viwango vya uendeshaji vya hali ya juu katika kila inachofanya na inatimi za ahadi zote kwa maslahi ya taifa
ubunifu tunaamini kuwa ubunifu na fikra sahihi zi nawezesha wakala kuwa taasisi kinara na mwezeshaji katika utoaji wa huduma za seri kali mtandao kwa wadau wa taasisi za umma
kuthamini wateja tunaamini katika uwezo wa kila mfanyakazi kuendelea kujifunza kuhusu wateja na kuwa hudumia ipasavyo kulingana na mahitaji wa nayotarajia kutoka wakala ya serikali mtan dao
ushirikiano wakala inaamini kuwa kufanya kazi kwa pamoja na kwa ushirikiano na wadau muhimu kutaiwezesha kutoa huduma bora zaidi
mwenendo bora tunaamini kwa kushirikiana na wadau wengine tunaweza kujenga mfumo bora wa utendaji unaoweza kuigwa na taasisi nyingine za umma
kuhusu egataarifa ya utendaji waziri waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma ana dhamana ya kuelekeza utendaji na kudhibiti uendeshaji wa wakala
aidha waziri anabainisha sera na mipaka ya kiutendaji ya wakala
katibu mkuu katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma ana dhamana ya kusimamia na kutoa mwelekeo wa kisera katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao mtendaji mkuu mtendaji mkuu ana dhamana ya kusimamia shughuli za kila siku za wakala zikiwamo usimamizi wa rasilimali utendaji uendelezaji na udhibiti wa wakala
mtendaji mkuu anawajibika moja kwa moja kwa katibu mkuu wa ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma
muundo wa utawala menejimenti ya wakala ina mtendaji mkuu wakurugenzi wa idara na mameneja wa vitengo kulingana na muundo
menejimentitaarifa ya utendaji bodi ya ushauri ya wizara inateuliwa kila baada ya kipindi cha miaka mitatu na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma
bodi hiyo ina dhamana ya kumshauri waziri kuhusu utendaji wa wakala
bodi ya sasa ina wajumbe sita na mtendaji mkuu ni katibu wa bodi
nyadhifa zao za kikazi ziko katika mabano bodi ya ushauri ya wizara dr jabiri k
bakari katibu mtendaji mkuu wakala ya serikali mtandao prof
joseph semboja mwenyekiti mtendaji mkuutaasisi ya uongozi inj
peter ulanga mjumbe mtendaji mkuu mfuko wa mawasiliano kwa wote bw
mohammed pawaga mjumbe mkurugenzi wa utawala na usimamizi wa rasilimali watu tume ya mapitio ya katiba sacp albert nyamhanga mjumbe mkuu wa kitengo cha sera mipango na bajeti jeshi la polisi tanzania bw
priscus kiwango mjumbe mkurugenzi wa teknolojia ya habari na mawasiliano ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma prof
evelyne isaac mbede mjumbe mkurugenzi wa sayansi na teknolojia wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia taarifa ya utendaji utekelezaji wa serikali mtandao taarifa ya utendaji utangulizi kama ilivyo kwa nchi nyingi duniani tanzania inatambua umuhimu wa kutumia tehama ka tika kuboresha utendaji wa taasisi za serikali na za umma ili ziweze kutoa huduma bora kwa wananchi wake
lengo kuu ni kuhakikisha matumizi ya teha ma yanachangia maendeleo ya taifa na ya mtu mmoja mmoja kulingana na mipango ya maendeleo ya taifa iliyowekwa
hivyo wakala ya serikali mtandao chini ya ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma imeandaa taarifa fupi kuhusu tathmini ya utekelezaji wa ser ikali mtandao hapa nchini
taarifa hii inalenga ku toa maelezo ya msingi kuhusu utekelezaji wa serikali mtandao na mafanikio yaliyopatikana
taarifa hii itai wezesha serikali na watendaji wake wakuu kuwa na taarifa muhimu kuhusu serikali mtandao na namna tehama inavyoiwezesha serikali katika kupanga na kutekeleza mipango mbalimbali ya maendeleo kitaifa kama vile dira ya taifa ya maendeleo mpango wa kukuza uchumi na kupunguza umasikini tanzania mkukuta mpango wa maendeleo wa taifa wa mi aka mitano na mpango wa matokeo makubwa sasa brn
dhana ya serikali mtandao serikali mtandao ni matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama kwa lengo la kuboresha utoaji wa huduma kwa umma kuhamasisha ushirikishwaji wa raia katika utoaji wa uamuzi unaowahusu na kuwezesha kuwepo na serikali iliyo wazi inayowajibika na makini katika kutekeleza majukumu yake kwa taifa
malengo ya serikali mtandao serikali mtandao ina malengo makuu matano
lengo la kwanza ni kuimarisha utawala bora na kuonge za tija na ufanisi katika uendeshaji wa taasisi za umma kwa kuhakikisha kuwepo kwa mawasiliano ya haraka yenye uhakika na salama ndani na miongoni mwa ta asisi mbalimbali za serikali kuanzia kwenye wizara mikoa hadi ngazi za halmashauri pamoja na balozi zetu nje ya nchi
lengo la pili ni kupunguza gharama za mawasiliano na usambazaji wa taarifa mbalimbali
lengo la tatu ni kupanua wigo wa upatikanaji wa taarifa muhimu kati ka kila ngazi serikalini mahitaji mbalimbali ya taarifa kati ya serikali na wananchi wazalishaji wawekezaji na wadau wote wa ndani na nje ya nchi
lengo la nne ni kuimarisha usalama wa serikali na raia wake katika karne ya sayansi na teknolojia na kuongeza uwezo wa serikali kupambana na majanga kwa kutumia teknolojia na lengo la tano ni kurahisisha michakato ya utendaji kazi katika taasisi za serikali na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
hivyo basi taarifa hii inajumuisha mafanikio ya ute kelezaji wa serikali mtandao yaliyojikita katika misingi mikuu mitano ambayo ni sera sheria na miongozo usimamizi wa tehama miundombinu ya teha ma mifumo tumizi application systems na hudu ma mtandao e services
taarifa ya utendaji sera sheria na miongozoutekelezaji wa serikali mtandao unategemea kuwepo kwa sera sheria kanuni miongozo na mikakati madhubuti ili kuboresha utoaji huduma kwa umma
taarifa ya utendaji sera sheria na miongozo utekelezaji wa serikali mtandao unategemea kuwepo kwa sera sheria kanuni miongozo na mikakati madhubuti ili kuongoza utekelezaji sahihi na kulinda maslahi ya utekelezaji na watumiaji wa huduma zitolewazo na serikali
katika eneo hili serikali imeendelea kufanya juhudi zifuatazo sera mchakato wa kupitia na kuboresha sera ya taifa ya tehama ya mwaka upo katika hatua za mwisho
sera hii inaaki si malengo ya kitaifa yaliyoainishwa kwenye dira ya taifa ya maendeleo 
rasimu ya sera ya serikali mtandao imekamilika na itawasilishwa katika kikao cha wadau
sera hii ina lengo la kuifanya serikali ya tanzania kuongoza katika ubunifu wa utoaji huduma zinazowezeshwa na tehama sheria sheria ya electronic and postal communications 
sheria hii inasimamia maendeleo ya mawasiliano ya kimtandao kwa ku weka uratibu na udhibiti wa sekta ya mawasiliano na huduma za posta kuanzisha mfumo wa usajili na utoaji wa leseni katika sekta ya mawasiliano kudhibiti ushindani katika sekta ya mawasiliano na kuainisha makosa na adhabu katika sekta hiyo
sheria ya electronic transactions act na sheria ya cyber crimes act zimepitishwa na bunge 
mswaada wa sheria ya personal data protection act upo kwenye maandalizi
sheria hizi zinalenga kuimarisha udhibiti na kuboresha utekeleza ji wa masuala yanayohusu tehama nchini
taarifa ya utendaji miongozo miongozo hulenga kutoa maelekezo kwa watekelezaji kufuata maelekezo na utaratibu sahihi katika matumizi ya tehama ser ikalini
aidha miongozo inatoa maelekezo na ufafanuzi wa tara tibu zinazotakiwa kufuatwa katika utekelezaji wa juhudi mbalim bali zinazohusu tehama katika taasisi za umma
ili kuhakikisha kuwa utekelezaji wa serikali mtandao unafan yika katika viwango vinavyotakiwa serikali inatengeneza mu ongozo na viwango vya utekelezaji wa serikali mtandao ambao unajumuisha viwango vinavyolenga kuhakikisha kuwa taasisi za umma zinatekeleza jitihada za serikali mtandao katika viwango na ubora unaotakiwa
taarifa ya utendaji usimamizi na uendeshaji wa tehamausimamizi na uendeshaji wa tehama katika utekelezaji wa serikali mtandao unategemea uongozi bora wa tehama muundo wa usimamizi wa tehama serikalini madhubuti uratibu na udhibiti wa miradi ya tehama na uendelezaji rasilimali watu inayosimamia utekelezaji huo
taarifa ya utendaji serikali mtandao ni moja ya agenda katika kufikia malengo ya dira ya taifa ya maendeleo na mipango mingine ya maendeleo ya taifa
aidha utekelezaji wa serikali mtandao unatambuliwa na kupewa msukumo na uongozi wa juu nchini akiwemo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na wasaidizi wake
kiwango cha juu cha utekelezaji wa serikali mtandao kitafikiwa endapo vipaumbele vitatolewa katika eneo hili katika ngazi zote za uongozi
uzoefu katika mataifa yaliyofanikiwa katika utekelezaji wa serikali mtandao unaonyesha kuwa utashi wa viongozi katika ngazi mbalimbali na agenda ya serikali mtandao kuwa sehemu ya mipango mikuu ya nchi husika hutoa mchango mkubwa katika mafanikio hayo
uongozi wa tehama serikalini mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri bakari akitoa ufafanuzi wa jambo kwa waziri wa fedha mhe
saada mkuya mb kushoto na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma mhe
celina kombani mb katikati baada ya utambulisho wa afisa tehama mwandamizi aliyekuwa katika mafunzo ya kupandisha taarifa kutoka manispaa ya temeke bi
beatrice ntyangiri wakati wali potembelea ofisi za wakala desemba 
taarifa ya utendaji menejimenti ya ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na ya wakala serikali mtandao wakiwa katika kikao cha pamoja kilichofanyika katika ofisi za wakala februari 
taarifa ya utendaji mipango mkakati inalenga kutoa mwelekeo wa kila taasisi katika kubuni kutumia na kudhibiti matumizi ya tehama katika kuboresha utoaji wa huduma kwa umma na kuboresha taratibu za utendaji kazi ndani ya serikali
mipango hii inasaidia taasisi kufikia malengo yake ya kimkakati kupitia matumizi ya tehama
mipango mkakati hiyo ni pamoja na mpango mkakati wa serikali mtandao wa mwaka na mipango mkakati ya tehama katika taasisi za umma
taasisi mbalimbali za umma zimepewa ushauri wa kitaalam katika kutengeneza mipango mkakati ya taasisi hizo
mipango mkakati mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri bakari akimuonyesha makamu mkuu wa chuo kikuu huria out prof
tolly mbwete sehemu ya mpango mkakati wa wakala wakati alipotembelea ofisi za wakala agosti 
katikati ni mkurugenzi wa huduma na uweze shaji wa wakala ssp
ibrahimu mahumi
taarifa ya utendaji jitihada za serikali mtandao zinahitaji uratibu na usimamizi wa miradi ya tehama iliyoanzishwa serikalini
uzoefu wa nchi zilizoendelea katika eneo la tehama na serikali mtandao una onesha kuwa juhudi kubwa zimefanyika katika uratibu na usima mizi wa jitihada zinazoendelea katika taasisi husika
utaratibu uliokuwepo kabla ya waraka wa mkuu wa utumishi wa umma na
wa mwaka ulizifanya kila taasisi kuwa na mikakati mahususi ya utekelezaji kulingana na vipaumbele vyake bila kuwa na taarifa ya mipango inayoendelea kwenye maeneo mengine
hali hii imesababisha kuwepo mipango inayofanana ya kujenga mifumo mikubwa na yenye mahitaji makubwa ya kifedha kwa taasisi za serikali
aidha ukosefu wa uratibu na udhibiti wa kutosha wa kimfumo uliongeza kasi ya miradi hii ambayo mingine inategemea mikopo kutoka kwa wadau wa maendeleo na mashiri ka ya kifedha ya kimataifa
kwa sasa wakala inafuatilia na kuzishauri taasisi mbalimbali zinazoandaa na kutekeleza miradi ya tehama kwa kutumia miongozo ya kitaalamu ili kuhakikisha mradi hiyo inatimiza malengo yaliyokusudiwa na inakua endelevu
taasisi zaidi ya zimeshauriwa katika kubuni na kuendesha miradi yake ya tehama
miongozo inayotumika katika uratibu na usimamizi wa miradi ya tehama serikalini ni pamoja na mwongozo wa matumizi bora sahihi na salama ya vifaa na mifumo ya tehama serikalini wa mwaka waraka wa mkuu wa utumishi wa umma na wa mwaka kuhusu utaratibu wa utekelezaji wa mifumo mbalimbali ya tehama katika utumishi wa umma
miongozo mingine ni pamoja na orodha hakiki vigezo na hatua zinazotumika kuthibitisha miradi ya ehama serikalini
ili kuhakikisha uratibu na usimamizi wa miradi ya tehama serikalini unafanyika kwa ufanisi wakala imetengeneza mfumo wa usimamizi wa miradi ya tehama serikalini unaopokea na kutunza taarifa za miradi ya tehama iliyopo na inayotarajiwa kuanzaishwa serikalini
uratibu wa miradi ya tehama serikalinitaarifa ya utendaji mfumo wa usimamizi wa miradi ya tehama serikalini ni mfumo unaotumika kupokea taarifa za miradi inayotaraji wa kuanzishwa kwenye taasisi za serikali ambapo wakala ya serikali mtandao itapitia na kutoa maoni yake kitaalamu
vilevile mfumo huu unakusanya taarifa zote za tehama kwa taasisi zote za serikali kuanzia rasilimali watu miongozo iliyopo mifumo miradi na vihifadhi mifumo servers
mfumo huu utawezesha kupata taarifa sahihi za hali ya tehama serikalini kila wakati kuwezesha uratibu wa shughuli za tehama zinazoendelea ser ikalini na kuwezesha serikali kupanga na kutoa uamuzi kwenye mambo mbalimbali yanayohusiana na kufanya uamuzi
taarifa ya utendaji mfumo wa huduma kwa wateja zipo changamoto nyingi zinazowapata wateja wanaotumia huduma za serikali kutokana na kutawanyika kwa vyanzo mbalimbali vya kupata habari ambavyo husababisha mteja kuto fahamu mahali anapoweza kuwasilisha tatizo alilonalo ama kupa ta huduma stahiki kwa wakati
kwa kuzingatia hili wakala ime buni mfumo wa huduma kwa wateja maalum kwa kutoa huduma za msaada wa kiufundi unaotumiwa na wataalamu wa tehama kwa ajili ya mawasiliano na taasisi zote za serikali zinazotumia huduma za wakala saa siku za wiki
mteja anaweza kuwasilisha maombi au matatizo ya kiufundi ya huduma zinazotolewa na wakala kupitia anuani ya mfumo au kutuma baruapepe pia anaweza kutuma maombi au matatizo hayo kwa kutumia simu namba 
mteja atapewa nywila na jina la mtumiaji pindi atakapoingia kwenye mfumo huo atapewa namba ya mrejeo atakayoitumia kutuma maombi hayo
taarifa ya utendaji taarifa ya utendaji serikali ilihuisha muundo wa utumi shi kwa kada ya tehama ili kupa ta watumishi wenye viwango na ujuzi unaohitajika kulingana na ushindani uliopo katika soko la ajira na mahita ji yanayotokana na ongezeko la ma hitaji ya utoaji wa huduma za serikali kwa kutumia tehama
muundo huo mpya umeanza kutumika 
aidha ili kufanya wataalam wa teha ma kuwa wabunifu katika kushughu likia kazi zao za msingi wakala imetoa mafunzo mbalimbali kwa taasisi ili kuwajengea uwezo maafisa tehama na watumishi wengine kutoka taasisi za serikali ili kuweza kurahisisha ute kelezaji na jitihada za serikali mtan dao nchini
wakala imetoa mafunzo ya kusimamia mtandao unganishi wa serikali govnet na mafunzo ya cy beroam kwa taasisi za serikali ili kuweza kusaidia katika masuala ya utawala uendeshaji na matengenezo ya mtandao serikalini pamoja na kuz iongezea ujuzi wa kumudu vifaa hivyo
mafunzo mengine ni ya uendeshaji wa vituo vya data na usimamizi wa mfu mo wa baruapepe serikalini gms kwa taasisi mbalimbali za umma yanayolenga kuongeza uwezo wa ku toa huduma bora katika matumizi ya mfumo huo
rasilimali watu katika tehama maafisa waandamizi wa tehama serikalini kutoka mkoa wa morogoro wakiwa katika mafunzo ya jinsi ya kuandaa na kupandisha taarifa katika tovuti zao
maafisa waandamizi wa tehama serikalini kutoka mkoa wa dar es salaam wakiwa katika mafunzo ya jinsi ya kuandaa na kupandisha taarifa katika tovuti zao
taarifa ya utendaji maafisa tehama waandamizi wa mkoa wa dar es salaam wakiwa katika mafunzo ya ya jinsi ya kuandaa na kupandisha taarifa katika tovuti zao yaliyofanyika katika ofisi za wakala jijini dar es salaam oktoba novemba taarifa ya utendaji miundombinu ya tehamamiundombinu bora na shirikishi ya tehama ni muhimu katika kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
miundombinu iliyopo ni pamoja na mkongo wa taifa nictbb mtandao wa serikali govnet vituo vya kitaifa vya data masafa ya intaneti
taarifa ya utendaji kwa kuzingatia umuhimu wa usalama wa uhakika wa mi undombinu ya tehama serikali inaweka miundombinu ya teha ma ambayo itaziwezesha taasisi za umma kushirikiana katika ma tumizi ya rasilimali za tehama ili kuondoa urudufu kupunguza gha rama na kuongeza ubora wa hudu ma zinazotolewa kwa umma na ku hakikisha usalama wa mawasiliano
miundombuni hiyo ni kama ifuata vyo mkongo wa taifa nictbb mkongo wa taifa nictbb mkongo huu ulianzishwa mwaka kwa lengo la kuweka msingi imara wa mawasiliano ya kielek troni nchini
unaunganisha mikoa yote ya tanzania nchi za afrika na kimataifa kwa kutoa mawasiliano ya haraka ya sauti na taarifa
mkon go huu unaboresha mawasiliano kati ya taasisi za serikali na unarahisisha huduma mtandao zinazotolewa na taasisi mbalimbali za serikali kupa tikana kwa ufanisi na kwa gharama nafuu
mikoa yote ya tanzania bara imeunganishwa katika awamu ya kwanza na ya pili na awamu ya tatu itahusisha wilaya miji na zanzibar na hivi sasa unatumiwa na kampuni za simu
miundombinu ya tehama serikalinitaarifa ya utendaji mfumo huu unaunganisha taasisi zote za umma kwenye mtandao mmoja wa mawasiliano ambao ni salama na wenye gharama nafuu una lengo la kuziwezesha taasisi za seri kali kuwa na mawasiliano ya kielekton data sauti na video ya ndani
hadi sasa wizara idara na wakala zimeunganishwa na taasisi za mamlaka ya serikali za mitaa zitaunganishwa katika mtandao huo
taasisis zinatumia huduma zinazopatikana ka tika mfumo huo
mtandao wa serikali govnet mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri bakari akifafanua kwa waziri wa fedha mhe
saada mkuya mb na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma mhe
celina kombani mb jinsi miundombinu ya tehama itakavyosimamiwa kwa kuta zamwa na watalaam kwa saa wakiwa katika kituo kimoja wakati walipotembelea ofisi za wakala
taarifa ya utendaji vituo vya kitaifa vya data vituo hivi vitatumika kuhifadhi data za kielektroni kwa taa sisi mbalimbali nchini asilimia zitatengwa kwa ajili ya matumizi ya serikali mtandao
vituo hivi vitatumika kama vituo mbadala pale vituo vya kitaifa vya data vitakapoanza kutumika rasmi
hivi sasa wakala inahifadhi mifumo tumizi ya tehama na tovuti kutoka taasisi mbalimbali za serikali
taarifa ya utendaji masafa ya intaneti internet bandwidth serikali kupitia mradi wa rcip imenunua haki miliki za kutumia indefeasible right of use iru 
 gbps kwa muda wa miaka ambapo taasisi za serikali zimeunganishwa na bandwidth
maeneo yaliyopewa kipaumbele ni kama vile hospitali shule na taasisi za elimu ya juu
upatikanaji wa masafa haya utasaidia kuboresha utoaji wa huduma kwa jamii
taarifa ya utendaji mikutano kwa njia ya video video conferencing ni miundombinu inayounganisha mikoa na wizara zote ili kuwezesha kufanya mikutano kwa njia ya video
mwongozo wa matumizi ya mawasiliano kwa njia ya video serikalini wa mwaka unaotoa maelekezo ya matumizi sahihi ya mikutano kwa njia ya video umetolewa na umesambazwa kwa taasisi zote za serikali
wakala inaandaa utaratibu ambao utahakikisha usalama katika ubadilishanaji wa taarifa wakati wa mikutano hiyo
mikutano kwa njia ya video menejimenti ya utumishi wa umma ikifanya mkutano kwa njia ya video
taarifa ya utendaji mifumo tumiziserikali imeendelea kutengeneza mifumo tumizi ya kimkakati inayorahisisha utendaji kazi wa serikali na mifumo ya kisekta inayorahisisha utoaji wa huduma kwa umma
taarifa ya utendaji serikali inategemea mifumo ya tehama ili kuboresha na kura hisisha utendaji kazi na utoaji huduma kwa umma
mifumo hiyo imegawanyika katika maeneo makuu mawili ambayo ni mifumo tumizi ya kimkakati na mifumo ya kisekta
mifumo tumizi ya kimkakati inajumuisha mifumo inayohusika na utambulisho wa wananchi kama vile mfumo wa usajili wa vi zazi na vifo mfumo wa vitambulisho vya taifa nida na mfu mo wa utoaji wa hati za kusafiria passport
mifumo mingine ya kimkakati ni mifumo ya fedha kama vile mfumo wa fedha unatumika katika usimamizi wa mapato tancis mfumo wa usimamizi wa fedha ifmis na mfumo wa ununuzi serikalini e procurement
kundi jingine la mifumo ya kimkakati ni mifumo ya uendeshaji kama vile mfumo shirikishi wa taarifa za kiutumishi na misha hara hcmis mfumo wa barua pepe serikalini gms na mfu mo wa kuratibu huduma za ardhi lmis mifumo tumizitaarifa ya utendaji mfumo wa fedha wa usimamizi wa mapato tancis taarifa ya utendaji mfumo shirikishi wa taarifa za kiutumishi na mishahara hcmis mfumo huu unatumika kusimamia rasilimali watu katika utumishi wa umma kukusanya kukokotoa kutunza na kuwasilisha taarifa mbalimbali za watumishi wa umma kuhusu masuala ya kiutumishi na mishahara
taarifa ya utendaji mfumo huu unasaidia kurahisisha mawasiliano ya barua pepe kwa watumishi wa serikali na kuongeza usalama wa taarifa zinazosafirishwa kwa mfumo huo
mfumo huu ulianza kufanya kazi desemba na mpaka sasa taasisi za umma zinau tumia
aidha mfumo huu umeunganishwa na mfumo shirikishi wa taarifa za kiutumishi na mishahara hcmis
pia mafunzo ya uendeshaji wa mfumo huu yametolewa kwa wa tumishi kutoka taasisi ambapo mchakato wa taasisi hizi kuanza kutumia mfumo huu upo kwenye hatua mbalimbali
mfumo wa barua pepe serikalinitaarifa ya utendaji mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri bakari kulia akimweleza kamishina wa bajeti bw
john cheyo kushoto jinsi tovuti na mifumo ya taasisi za serikali inavyohifadhiwa wakati alipotembelea ofisi za wakala februari 
katikati ni mkurugenzi wa udhibiti wa huduma za serikali mtandao bw
michael moshiro
mifumo ya kisekta mifumo hii inalenga kuboresha mifumo ya serikali mtand ao kwenye maeneo mahsusi ya sekta za elimu afya maji viwanda biashara nishati madini kilimo maliasili utalii ar dhi fedha mawasiliano ujenzi uchukuzi mifugo uvuvi aji ra michezo na sheria
wakala inatoa ushauri wa usimamizi na uendeshaji wa mifumo hiyo na inahakikisha kuwa mifumo hiyo inabadilishana taarifa na inahifadhiwa kwa usalama
taarifa ya utendaji huduma mtandao serikali imetengeneza tovuti kuu mbalimbali zinazorahisisha utoaji wa taarifa na huduma kwa wananchi kwa haraka uwazi urahisi gharama nafuu kwa wakati wowote na mahali popote nchini
taarifa ya utendaji tovuti kuu ya serikali stovuti kuu ya serikali ni dirisha moja la utoaji wa huduma na taarifa kwa umma
maudhui ya tovuti kuu hiyo yanapatikana kwa lugha ya kiingereza na kiswahili na yamegawanyika katika sehemu kuu saba
sehemu hizo ni pamoja na serikali wananchi taifa letu biashara sekta mambo ya nje na nifanyeje
aidha katika tovuti kuu kuna nakala za sheria fomu kanuni na taratibu gazeti la serikali sera hotuba za viongozi wa kitaifa nyaraka miundo ya utumishi hotuba za bajeti takwimu na mikataba ya kimataifa na nifanyeje yenye huduma 
taarifa ya utendaji sheria kipengele hiki kina sheria mbalimbali zinazotumika nchini tanzania zilizotungwa na bunge au baraza la wawakilishi sheria za kimila na mapokeo ambapo ndani yake kuna sheria kuu na ndogo ndogo
hadi sasa jumla ya sheria zimeingiz wa kwenye tovuti kuu
taarifa ya utendaji gazeti rasmi la serikali huchapisha miswada sheria zilizopit ishwa kabla na baada ya ridhaa sheria ndogo matangazo ya uteuzi wote unaofanywa na serikali na tarehe za kuanza kutumika kwa sheria
gazeti hili huchapwa mpigachapa wa serikali na mpa ka sasa jumla ya matoleo yanapatikana kwenye tovuti kuu ya serikali
gazeti la serikalitaarifa ya utendaji mpangilio orodha kipengele hiki kinaonyesha taarifa za mawasiliano na ramani anuani za makazi kuhusu wizara idara wakala za serikali mamlaka za serikali za mitaa mahakama hospitali elimu na mashirika ya kimataifa na ofisi za balozi zinazoweza kupatikana kwa kuchapa neno la msingi la ofisi inayotafutwa
taarifa ya utendaji sehemu hii huwapa wananchi taarifa kuhusu taratibu na mashar ti ya kuzingatia wakati wa kutafuta huduma kutoka kwenye ta asisi za umma
sehemu hii ina kivinjari kitakachokuwezesha ku tafuta taarifa unayotaka kwa kuchagua ofisi ya serikali kundi au kwa kuchapa neno la msingi la taarifa inayotafutwa
mwananchi atapata taarifa muhimu anazozitaka kama vile kuomba pasipo ti kutoa malalamiko kuomba uraia kulipa kodi kupata vyeti kununua nyumba kupata leseni na kuomba vibali
nifanyajetaarifa ya utendaji tovuti kuu ya ajira tovuti kuu ya ajira mfumo huu upo chini ya sekretarieti ya ajira ambao una lengo la kurahisisha mchakato wa ajira serikalini kwa kupunguza gharama muda na unaongeza uwazi katika taratibu za uombaji kazi na usaili
mfu mo huu ni dirisha kuu la kutangaza nafasi za kazi serikalini am bapo wanaotafuta kazi watapaswa kuweka taarifa zao mara moja kwenye tovuti hiyo na pindi zinapotokea nafasi za kazi watataari fiwa kupitia barua pepe au simu ya mkononi na kuweka majina yao kwenye orodha fupi ya waajiriwa watarajiwa kulinga na na mahitaji ya nafasi iliyotangazwa
mfumo huu unafanyakazi na mpaka sasa kazi zimetangazwa kwa kutumia mfumo huo
taarifa ya utendaji tovuti kuu ya takwimu huria ni dirisha moja la kutolea takwimu huria mbalimbali za serikali ili kusaidia wananchi na wadau wengine kupata taarifa na takwimu za uendeshaji wa serikali kiurahisi na kuzitumia katika jitihada za maendeleo kiuchumi na kijamii
sekta zilizopewa kipaumbele kwa kuainishwa katika mpango wa matokeo makubwa sasa brn ambazo taarifa za takwimu zinazopatikana katika tovuti hiyo ni elimu afya na maji
takwimu hizo zinaweza kutumika na taasisi mbalimbali za kiraia wachumi wanasiasa wasomi na viongozi mbalimbali
tovuti kuu ya takwimu inasimamiwa na ofisi ya taifa ya takwimu nbs ambayo ipo chini ya wizara ya fedha na wakala ya serikali mtandao na idara ya uhifadhi wa kumbukumbu na nyaraka zilizopo chini ya ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma
taarifa ya utendaji tovuti ya wananchi tovuti ya wananchi ipo chini ya wizara ya habari vijana utamaduni na michezo idara ya habari maelezo inawawezesha wananchi kuwasiliana moja kwa moja na serikali yao kuwasilisha kero maoni na hoja zao mbalimbali kuhusu utekelezaji wa shughuli za serikali na utumishi wa umma kwa jumla
utendaji kazi wa tovuti hii unaimarisha na kupanua dhana ya uwazi na uwajibikaji serikalini ili kuboresha utawala bora nchini
taarifa ya utendaji juhudi zinaendelea kuhamasisha uanzishwaji wa mifumo mbalimbali na tovuti zinazotoa huduma na taarifa kwenye zile taasisi za umma ambazo hadi sasa hazina
takriban taasisi tu zenye tovuti kati ya taasisi za serikali zina tovuti
kipaumbele kimewekwa katika halmashauri ambazo nyingi hazina tovuti
mpaka sasa taasisi zimetengenezewa tovuti zikiwemo halmashauri za mkoa wa mtwara na mkoa wa morogoro
mifumo na tovuti za taasisi zilizotengenezwa na wakala mailing system public service commission mistaarifa ya utendaji tanzania imeanza kutumia huduma za miamala ya fedha kwa kutumia simu za mkononi kama vile m pesa tigo pesa airtel money na z pesa kuanzia mwaka 
huduma hiyo imesadia kuboresha na kurahisisha utu maji upokeaji fedha kutoka sehemu moja kwenda nyingine hasa maeneo ya vijijini na ulipaji wa bili za huduma mbalimbali za umma kama vile maji na umeme
asilimia ya watu wa mjini na vijijini wanafanya miamala ya fedha kupitia simu za mkononi
serikali imeanza kutumia fursa hii kuten geneza mfumo wa huduma za serikali kwa kutumia simu za mkononi
mfumo unaorahisisha upatikanaji wa huduma za umma kupitia simu za mkononi kwa haraka na kwa ufanisi
wakala imean daa utaratibu wa kuwezesha taasisi za umma kutoa huduma kwa kutumia simu za mkononi ili ziweze kutatua matatizo ya wananchi wengi wanaotumia simu za mkononi mijini na vijijini
utaratibu huo ni pamoja na ugawaji wa namba za ussd kwa kutumia nam ba 
utaratibu huu unalenga kuziunganisha taasisi mbaliba li za utoaji wa huduma kwa umma kwa kupitia simu za mkononi katika mfumo mmoja wa huduma za serikali kupitia simu za mkononi
taasisi tano kati ya taasisi zilizojisajili zinatumia mfumo huo
huduma za serikali kwa kutumia simu za mkononi mkurugenzi wa udhibiti wa huduma za serikali mtandao bw
michael moshiro akiwasilisha mada katika kikao cha wadau cha kujad ili huduma za serikali zitakazotolewa kwa njia ya simu za mkononi kilichofanyika katika ukumbi wa hoteli ya giraffe mbezi beach februari 
taarifa ya utendaji mfumo wa serikali wa huduma za ujumbe mfupi wa simu za mkononi taasisi za serikali zimekuwa zikitumia fedha nyingi kwa ku tafuta kampuni mbalimbali zitakazoweza kuzisaidia katika kutoa huduma ya kutuma ujumbe mfupi kwa wananchi
hii ime sababisha wakala kutengeneza mfumo wa govsms kwa lengo la kuziwezesha taasisi za serikali kuwahudumia wananchi kwa ura hisi kwa kuwatumia ujumbe mfupi wa maandishi utakaowataari fu kuhusu huduma mbalimbali zinazotolewa na serikali
mfumo huu utaziwezesha taasisi za serikali kutuma ujumbe kwa wingi bulk sms kwa wakati mmoja na kuboresha utoaji huduma kwa umma pia utaupunguzia serikali gharama iliyokuwa ikipata hapo awali
taarifa ya utendaji taarifa ya fedhat aarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu hesabu za mapato na matumizi ya wakala kwa mwaka unaoishia juni taarifa ya utendaji taarifa ya fedha kwa mara ya kwanza katika historia ya wakala mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali amekagua hesabu za mapato na matumizi ya wakala kwa mwaka unaoishia juni na kutoa hati safi
miaka ya nyuma mahesabu yetu yalikuwa ni sehemu ya mahesabu ya wizara mama
taarifa ya utendaji habari katika pichataarifa ya utendaji wakala ya serikali mtandao ilishiriki maonyesho ya wiki ya utumishi wa umma kati ya taasisi kuanzia tarehe hadi juni katika viwanja vya mnazi mmoja jijini dar es salaam
maonyesho hayo yalifunguliwa na rasmi na mhe
wa ziri wa nchi ofisi ya rais utawala bora mhe
kapteni mstaafu george huruma mkuchika katika viwanja vya mnazi mmoja jiji ni dar es salaam na kufungwa na katibu mkuu kiongozi balozi ombeni sefue
katika maonesho hayo wakala ilionyesha huduma mbalimba li zinazotolewa na wakala pamoja na machapisho mbalimbali
zaidi ya wananchi ikiwa ni wastani wa wananchi kwa siku wakiwemo viongozi mbalimbali wa kitaifa walitembelea banda la wakala na kupata ufafanuzi zaidi juu ya huduma zin azotolewa na akala
wakala ilikuwa mshindi wa tisa kati ya washindi katika tuzo ya ubunifu katika utoaji wa huduma kwa umma
maonyesho ya wiki ya utumishi wa umma juni waziri wa nchi ofisi ya rais utawala bora mhe
kapteni mstaafu george huruma mkuchika mb akiwa katika banda la maonyesho la wakala ya serikali mtandao wakati wa maonesho ya wiki ya utumishi wa umma yaliyofanyika juni katika viwanja vya mnazi mmoja jijini dar es salaam
kushoto ni mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri bakari
taarifa ya utendaji katibu wa sekretarieti ya ajira katika utumishi wa umma bw
xavery daudi akisikiliza maelezo ya huduma za wakala kutoka kwa mkurugenzi wa usimamizi wa tehama wa wakala bw
benedict ndomba katika banda la wakala wakati wa maonesho ya wiki ya utumishi wa umma viwanja vya mnazi mmoja jijini dar es salaam
katibu mkuu wizara ya kazi na ajira bw
eric f
shitindi akisikili za jambo kutoka kwa mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri ba kari alipotembelea banda la wakala wakati wa wiki ya utumishi wa umma katika viwanja vya mnazi mmoja jijini dar es salaam
kushoto ni mchambuzi mkuu wa mifumo bi
fatma mgembe
mchambuzi wa mifumo wa wakala bw
yakuba yusuph akifa fanua jambommoja wa wananchi waliofika katika banda la wakala kuona huduma zitolewazo wakati wa maonesho ya wiki ya utumishi wa umma katika viwanja vya mnazi mmoja jijini dar es salaam
mchambuzi wa mifumo wa wakala bw
said mawenje akiwaeleza wananchi waliofika katika banda la wakala kuona huduma zinazotolewa na wakala wakati wa maonesho ya wiki ya utumishi wa umma katika viwanja vya mnazi mmoja jijini dar es salaam
taarifa ya utendaji mwelekeo wa kimkakati na hitimisho kwa sasa serikali mtandao ni sehemu ya ajenda ya maende leo ya tanzania ambapo inawezesha ushiriki wa jamii ka tika kuwasiliana na serikali na kurahisisha upatikanaji wa taarifa na huduma za serikali ambavyo kwa pamoja vinaashiria utawala bora
kutokana na umuhimu wa tehama katika maendeleo ya nchi wakala ya serikali mtandao itaendelea kuhakikisha matumizi ya tehama yanaboresha shughuli za serikali na kuleta tija na ufanisi katika utoaji huduma kwa umma
pia wakala itaendelea kujenga imani kwa watumiaji wa tehama kwa kuweka mika kati yenye kurahisisha gharama na kuwezesha upatikanaji wa huduma salama zinazolingana na thamani ya fedha
mojawapo ya mikakati hiyo ni kuhimiza matumizi shirikishi ya rasilimali zinazoendeleza jitihada za serikali mtandao
aidha wakala inatambua umuhimu wa tehama kama kichocheo cha kuwezesha serikali kufikia malengo iliyojipan gia katika dira ya taifa ya maendeleo mkakati wa kuku za uchumi na kupunguza umaskini tanzania mkukuta ii mpango wa miaka mitano ya maendeleo mipango ya kiuchumi na kijamii na vipaumbele mahususi vya sekta kama vile ma tokeo makubwa sasa brn
hivyo ili kuendana na juhudi za serikali za kutumia tehama kama nyenzo za kuboresha uende shaji wa shughuli zake wakala imepanga kutekeleza maeneo ya kipaumbele yafuatayo ili kuwezesha utoaji huduma bora zaidi kwa umma kujifunza kutoka nchi zilizoendelea na zinazoendelea zenye mazingira ya kijamii kisiasa na kiuchumi yanayofanana na tanzania na kutumia vigezo vya ubora vitakavyopatikana ka tika kuharakisha utekelezaji wa serikali mtandao hapa nchini
kutumia fursa za serikali mtandao kuwezesha makundi ya wananchi kuwasiliana na serikali na kushiriki katika mijadala mbalimbali ya kitaifa pamoja na kutoa maoni katika kutayari sha sera ili kuhakikisha ushiriki mkubwa wa wananchi
kutoa kipaumbele cha utoaji huduma kwa wananchi kwa ku tumia njia za mawasiliano za gharama nafuu zilizopo kama vile simu za mkononi
kuwekeza katika kujenga uwezo wa watumishi na uelewa wa wananchi kuhusu serikali mtandao katika ngazi zote
kutumia mbinu ya utekelezaji ya anza na jambo rahisi na endelea na lililo tata katika kutekeleza miradi ya serikali mtandao ikiwa ni pamoja na kuanzisha miradi endelevu ya kuiletea kipato wakala
kuwezesha serikali kuwa na miundombinu imara ya teha ma stadi pamoja na vifaa kwa kutoa msaada wa ushauri na kiufundi
kuboresha faharasa ya umoja wa mataifa e government united nations index kutoka tarakimu tatu hadi mbili kati ka tathmini itakayofuata na kama nchi kuwa miongoni mwa nchi bora hamsini katika matumizi ya serikali mtandao ifika po mwaka 
taarifa ya utendaji sheria ya makosa ya mtandao mpangilio wa vifungu kifungu kichwa cha habari sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina na tarehe ya kuanza kutumika
matumizi
tafsiri
sehemu ya pili masharti yanayohusiana na makosa na adhabu kuingia kinyume cha sheria
kubaki katika mfumo wa kompyuta kinyume cha sheria
kuingilia mawasiliano kinyume cha sheria
kuingilia data kinyume cha sheria
ujasusi data
kuingilia mfumo kinyume cha sheria
kifaa kisicho halali
kughushi kunakohusiana na masuala ya kompyuta
udanganyifu unaohusiana na kompyuta
ponografia za watoto
ponografia
makosa yanayohusiana na utambuzi
kutoa taarifa za uongo
ubaguzi
matusi ya kibaguzi
mauaji ya kimbari na makosa dhidi ya binadamu
ujumbe unaotumwa bila ridhaa
ufichuaji wa taarifa za upelelezi
 no
 sheria ya makosa ya mtandao kuzuia upelelezi
unyanyasaji kwa kupitia mtandao
ukiukaji wa haki bunifu
wakosaji wakuu
jaribio la kufanya uhalifu
kula njama ya kutenda kosa
ulinzi wa miundombinu muhimu ya tehama
makosa yanayohusu miundombinu muhimu ya tehama
sehemu ya tatu mamlaka ya mahakama mamlaka ya mahakama
sehemu ya nne upekuzi na ukamataji upekuzi na ukamataji
utoaji data
utunzaji data wa dharura
utoaji na ukusanyaji wa mwenendo wa data
utoaji na ukusanyaji wa maudhui katika data
amri ya mahakama
matumizi ya kifaa cha tehama katika uchunguzi
usikilizaji wa maombi
sehemu ya tano wajibu wa watoa huduma kutowajibika kufanya ufuatiliaji
mtoa huduma ya kuingia kwenye mfumo
mtunza data
na
 sheria ya makosa ya mtandao mhifadhi data kwa muda mfupi
mtoa huduma ya kuunganisha tovuti
mtoa huduma ya utafutaji wa taarifa
notisi ya kuondoa
wajibu mwingine kutoathiriwa na sheria
sehemu ya sita masharti ya jumla kinga
utaifishaji mali
makosa yanayofanywa na kampuni hodhi
kufifilisha kosa
mamlaka ya kutengeneza kanuni
na
 sheria ya makosa ya mtandao nakubali jakaya mrisho kikwete rais aprili sheria inayoainisha masharti yanayohusu makosa yanayohusiana na matumizi ya mfumo wa kompyuta na teknolojia ya habari na mawasiliano kuainisha utaratibu wa upelelezi ukusanyaji na matumizi ya ushahidi wa kielektroniki na masuala mengine yanayohusiana na hayo
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina na tarehe 
sheria hii itaitwa sheria ya makosa ya mtandao ya ya kuanza kutumika mwaka na itaanza kutumika tarehe ambayo waziri kwa tanzago la serikali katika gazeti la serikali
matumizi 
isipokuwa kwa kifungu cha sheria hii itatumika tanzania bara na tanzania zanzibar
 no
 sheria ya makosa ya mtandao tafsiri 
katika sheria hii isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo kuingia kuhusiana na mfumo wa kompyuta maana yake ni kuingia kutoa maelekezo kuwasiliana kuhifadhi data au kupokea data kutoka katika mfumo wa kompyuta au vinginevyo kutumia nyenzo zozote za mfumo wa kompyuta mtandao au chombo cha kuhifadhia data mtoa njia maana yake ni mtu anayetoa huduma ya usambazaji wa data za kielekroniki kwa kusambaza taarifa zilizotolewa na au kwa mtumiaji wa huduma katika mtandao wa mawasiliano au kutoa fursa ya kuingia kwenye mtandao wa kompyuta mhifadhi data maana yake ni mtu anayetoa huduma ya uhifadhi wa data za kielektroniki kwa njia inayojiendesha yenyewe kwa kupitia mtu kati au kwa utunzaji wa taarifa wa muda mfupi kwa madhumuni ya kuwezesha upatikanaji wa taarifa kwa kwa watumiaji wengine wa huduma kiufanisi zaidi pale watakapoomba mtoto maana yake ni mtu mwenye umri chini ya miaka kumi na nane ponografia za watoto maana yake ni aina ya picha na filamu za ngono zinazoashiria au kumuonesha mtoto akiwa anashiriki kwa uwazi matendo ya ngono mtu anayeonekana kama mtoto akiwa anashiriki kwa uwazi matendo ya ngono au taswira inayoashiria mtoto akiwa anashiriki kwa uwazi matendo ya ngono na
 sheria ya makosa ya mtandao mfumo wa kompyuta maana yake ni kifaa au mchanganyiko wa vifaa ikijumuisha mtandao vifaa vya kuingizia na vya kutolea na vinavyoweza kutumika pamoja na majalada ya nje yenye programu za kompyuta maelekezo ya kielektroniki data za kuingizia na kutolea zinazotunza data za hesabu za miongo zilizo na mantiki utunzaji wa data za hesabu na udhibiti wa utolewaji wa mawasiliano na majukumu mengine data kompyuta maana yake ni uwasilishaji wa maelezo dhana taarifa au maelekezo katika namna inayofaa kuchakata katika mfumo wa kompyuta ikijumuisha programu inayofaa kuuwezesha mfumo wa kompyuta kutelekeza kazi fulani chombo cha utunzaji wa data maana yake ni kifaa chochote au kitu ambacho kwayo kompyuta au taarifa inaweza kutunzwa au kutengenezwa ama kwa msaada wa kifaa kingine au kitu au la kifaa inajumuisha programu ya kompyuta namba tambuzi au mianzi laini sehemu ya mfumo wa kompyuta kama vile grafiki kadi kadi ya kutunza kumbukumbu chipu au kichakataji kifaa cha kutunzia kumbukumbu za kompyuta na kifaa cha kuingizia na kutolea taarifa katika kompyuta na mifumo ya kompyuta mawasiliano ya kielektroniki maana yake ni uhamishaji wowote wa alama ishara au data kompyuta ya aina yoyote ile iliyotumwa yote au sehemu yake kwa njia ya waya redio elektromagnetiki picha ya kielektroniki picha ya no
 sheria ya makosa ya mtandao mfumo wa optika au katika aina nyingine ya mfumo inayofanana na hiyo kifaa cha tehama katika uchunguzi maana yake ni kifaa cha uchunguzi au kifaa kinachojumuisha mianzi laini au mianzi ngumu iliyowekwa kwenye au inayohusiana na mfumo wa kompyuta au sehemu ya mfumo wa kompyuta na inayotumika kutekeleza kazi zinazojumuisha uingiaji kwa siri au ukusanyaji wa taarifa za kiuchunguzi zinazohusiana na matumizi ya kompyuta au mfumo wa kompyuta zuia kuhusiana na mfumo wa kompyuta inajumuisha kusababisha kuingiliwa kielektromagnetiki kwa mfumo wa kompyuta kuvuruga mfumo wa kompyuta kwa namna yoyote ile au kuingiza kutuma kuzorotesha kufuta kuvuruga kubadilisha au kuzuia data kompyuta mtunza data maana yake ni mtu anayetoa huduma ya kusambaza data kwa kutunza taarifa inayotolewa na mtumiaji wa huduma hiyo kiunganishi tovuti maana yake ni alama neno kirai sentensi au taswira iliyo katika tovuti au taarifa inayokuhusiana na chanzo kingine kinachosababisha kuounyesha au kufunguka kwa tovuti nyingine haki bunifu maana yake ni haki zinazotokana au zinazohusiana na haki miliki hati bunifu alama za biashara na mambo mengine yanayohusiana nayo kuingilia kuhusiana na utendaji kazi wa kompyuta inajumuisha upatikanaji utazamaji usikilizaji au kunukuu data kompyuta yoyote ya mawasiliano ya kompyuta au mifumo ya kompyuta kwa njia yoyote ya kielektroniki sheria ya makosa ya mtandao afisa utekelezaji wa sheria maana yake ni afisa wa polisi mwenye cheo cha mkaguzi msaidizi wa polisi au cheo cha juu ya hicho au mpelelezi afisa usalama wa taifa mwendesha mashtaka au afisa muidhiniwa wa mamlaka yenye dhamana na mawasiliano au mtu mwingine yeyote aliyeidhinishwa chini ya sheria yoyote waziri maana yake ni waziri mwenye dhamana na masuala ya habari na teknolojia ya habari
kuchapisha maana yake ni usambazaji uwasilishaji uwekaji wazi ubadilishanaji uchapishaji uonyeshaji nakili uuzaji au utoaji kwa ajili ya mauzo kukodisha au usambazaji wa aina yoyote ile mali maana yake ni mali ya aina yoyote inayotembelea au la inayogusika au isiyogusika na inajumusha fedha yoyote inayotumika au isiyotumika katika jamhuri ya muungano tanzania taarifa ikijumuisha programu unayotolewa kielektroniki data au nakala zake zinazoweza kusomwa na binadamu au kwa kompyuta au haki yoyote au maslahi kwenye mali ubaguzi maana yake ni taarifa za namna yoyote zinazokuza au kuchochea chuki ubaguzi au vurugu dhidi ya mtu yeyote au kundi la watu kwa msingi wa tabaka rangi asili utaifa kabila au dini mtoa huduma maana yeke ni mtu au upande unaowezesha mfumo wa taarifa kupatikana kwa mtu wa tatu
 no
 sheria ya makosa ya mtandao sehemu ya pili masharti yanayohusiana na makosa na adhabu sheria ya makosa ya mtandao sheria ya makosa ya mtandao mtu ambaye anawasilisha anafichua au anasambaza data kompyuta programu ya kompyuta ishara ya kuingilia au anaagiza mtu ambaye hajaidhinishwa kwa makusudi na kinyume cha sheria anapokea data kompyuta ambayo haijaidhinishwa ametenda kosa na akitiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyopungua shilingi milioni mbili au mara tatu ya thamani ya faida iliyopatikana kinyume cha sheria au yoyote iliyokubwa au kutumikia kifungo kwa kipindi kisichopungua mwaka mmoja au vyote kwa pamoja
mtu ambaye kwa makusudi na isivyo halali ataharibu au atabadili data yoyote ya kompyuta iwapo data hiyo inatakiwa kutunzwa kisheria au ni ushahidi kwenye shauri lolote chini ya sheria hii kwa kuharibu au kubadilisha data programu au aina nyingne yoyote ya taarifa iliyoko ndani au nje ya mfumo wa kompyuta anawasha anaingiza au anapakua programu ambayo imetengenezwa kwa lengo la kuharibu au kubadilisha data programu au aina nyingine yoyote ya taarifa iliyoko ndani au nje ya mfumo wa kompyuta au anatengeneza anabadilisha au anaharibu namba ya siri namba binafsi ya utambulisho au namna inayotumika kuingika kwenye mfumo wa kompyuta atakuwa ametenda kosa na akitiwa hatiani atawajibika kulipa faini isiyopungua shilingi milioni ishirini au mara tatu ya thamani ya faida iliyopatikana kinyume cha sheria au yoyote iliyokubwa au sheria ya makosa ya mtandao sheria ya makosa ya mtandao kutoa taarifa za 
mtu atakayechapisha taarifa au data katika picha no
 sheria ya makosa ya mtandao no
 sheria ya makosa ya mtandao no
 sheria ya makosa ya mtandao sheria ya makosa ya mtandao iii kuongeza wigo wa upekuzi au uwezo wa kuingia kwenye mfumo mwingine iwapo afisa utekelezaji wa sheria anayefanya upekuzi ana sababu za kuaminika kuwa data inayotafutwa inatunzwa kwenye mfumo mwingine wa kompyuta au sehemu yake
upekuzi chini ya kifungu hiki utafanyika kwa mujibu wa sheria zinazosimamia masuala ya upekuzi na ukamataji wa mali
endapo kifaa au mfumo wa kompyuta umeondolewa au hauingiliki kutokana na upekuzi au ukamataji wa mali afisa utekelezaji wa sheria wakati wa upekuzi na ukamataji wa mali au mara tu baada ya upekuzi ataandaa orodha ya vitu vilivyokamatwa au kufanywa visiingilike muda ambao mali ilikamatwa atampatia nakala ya orodha ya mali iliyokamatwa mtu anayemiliki au mwangalizi wa mfumo husika wa kompyuta
mtu anayemiliki au mwangalizi wa mfumo wa kompyuta anaweza kumuomba afisa utekelezaji wa sheria ruhusa ya kuingia au kudurufu taarifa zilizopo kwenye mfumo wa kompyuta baada ya ukamataji wa mali
bila ya kuathiri masharti ya kifungu kidogo cha afisa utekelezaji wa sheria anaweza kukataa kuruhusu kuingia kwenye mfumo au kudurufu taarifa iwapo ana sababu za msingi za kuamini kuwa kuruhusu kuingia au kudurufu taarifa itakuwa ni kosa au kutaathiri uchunguzi unaohusiana na upekuzi upelelezi mwingine unaoendelea au no
 sheria ya makosa ya mtandao sheria ya makosa ya mtandao no
 sheria ya makosa ya mtandao kompyuta au kuendesha vifaa kupitia mfumo wa kompyuta ulio chini ya mamlaka yake kwa masharti kwamba mtoa huduma haanzishi urushaji mawasiliano hachagui mpokeaji wa mawasiliano au hachagui au habadilishi data iliyoko kwenye mawasiliano
 mawasiliano na utoaji wa uwezo wa kuingia kwenye mfumo wa kompyuta yaliyotolewa chini ya kifungu kidogo cha utajumuisha utunzaji wa taarifa iliyosambazwa kwa madhumuni ya kuendeleza mawasiliano kwenye mfumo wa kompyuta kwa njia inayojiendesha yenyewe kwa kupitia mtu kati na kwa muda kwa kuzingatia kwamba mawasiliano yanafanyika kwa madhumuni ya kuendesha na kusambaza taarifa katika mfumo wa kompyuta namna ambayo kwa kawaida haiwezi kupatikana isipokuwa tu kwa mpokeaji mlengwa na muda ambao sio mrefu sana zaidi ya muda unaofaa kuwasilisha ujumbe husika kwa mlengwa
mtunza data 
 mtunza data hatawajibika na taarifa zilizohifadhiwa kwa maombi ya mtumiaji wa huduma hiyo kwa masharti kwamba anaondoa au kusitisha mara moja upatikanaji wa taarifa baada ya kupokea amri kutoka taasisi yenye mamlaka au mahakama ya kuondoa taarifa zilizo kinyume cha sheria au baada ya kufahamu kuwa taarifa iliyohifadhiwa iko kinyume cha sheria ataitaarifu mara moja taasisi husika
 kifungu kidogo cha hakitatumika pale ambapo mpokeaji anafanya hivyo chini ya mamlaka ya mtoa huduma
mhifadhi data 
mtoa huduma ya kuhifadhi data hatawajibika kwa muda mfupi kwa ajili ya utunzaji wa taarifa ikiwa habadilishi taarifa anatekeleza masharti ya utoaji wa uwezo wa kuingia kwenye mfumo anazingatia kanuni zinazohusu na uboreshaji wa taarifa haiingiliani na matumizi halali ya teknolojia inayotambulika na wengi na inayotumika sokoni kupata data kwa ajili ya matumizi ya taarifa hiyo na anachukua hatua za haraka kuondoa au kusitisha matumizi ya au kufikiwa kwa taarifa ambayo imetunzwa baada ya kupokea taarifa kamili kwamba taarifa iliyo kwenye chanzo cha mawasiliano imeondolewa kutoka kwenye mtandao au ufikiwaji wake umesitishwa au matumizi yake yamesitishwa au kwamba mahakama au mamlaka husika imeamuru itolewe au isitishwe
mtoa huduma 
mtoa huduma ya kuunganisha tovuti ya kuunganisha hatawajibika kwa taarifa aliyounganisha iwapo tovuti a haraka iwezekanavyo anaondoa au anasitisha matumizi ya taarifa baada ya kupokea amri kutoka kwa mamlaka husika ya kuondoa kiunganishi hicho na no
 sheria ya makosa ya mtandao no
 sheria ya makosa ya mtandao na
 sheria ya makosa ya mtandao no
 sheria ya makosa ya mtandao sehemu ya saba marekebisho yatokanayo a marekebisho ya sheria ya posta na mwasiliano ya kielektroniki ya mwaka construction 
this part shall be read as one with the no
 of electronic and postal communications act hereinafter referred to as the principal act
amendment of 
the principal act is amended in section by section deleting the marginal note and substituting for it the following establishment of the national computer emergency response team deleting sub section 
marekebisho ya kanuni za adhabu sura ya
 construction 
this part shall be read as one with the penal cap
 code hereinafter referred to as the principal act
amendment of 
the principal act is amended in section by section designating sectin as section inserting the word device immediately after the word document that appears in subsection as renamed
marekebisho ya sheria ya utakatishaji wa fedha haramu sura ya
 construction 
this part shall be read as one with the anti cap
 money laundering act hereinafter referred to as the principal act
no
 sheria ya makosa ya mtandao amendment of 
the principal act is amended in section by section inserting new paragraph r immediately after paragraph q appearing in the definition of the term predicate offence as follows r offences under cyber crimes act and renaming paragraphs r to y as paragraphs s to z
marekebisho ya sheria ya kurudishwa watumihiwa sura ya
 construction 
this part may be cited as the extradition act cap
 and shall be read as one with the extradition act hereinafter referred to as the principal act
amendment of 
the principal act is amended in the schedule the schedule by adding immediately after the heading slave dealings the following cybercrimes offences under the cybercrimes act 
imepitishwa na bunge tarehe aprili thomas d
kashililah katibu wa bunge yaliyomo orodha ya vifupisho orodha ya vielelezo utangulizi sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu naubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za mwaka maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi jambo la mapungufu katika kudhibiti uhalifu wa utakatishaji fedha nchini jambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afyajambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afya jambo la utolewaji hafifu wa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari jambo la changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu jambo la serikali yatumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija sehemu ya nne hitimisho yaliyomo orodha ya vifupisho orodha ya vielelezo utangulizi sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu naubadhirifu maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za mwaka maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi jambo la mapungufu katika kudhibiti uhalifu wa utakatishaji fedha nchini jambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afyajambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afya jambo la utolewaji hafifu wa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari jambo la changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu jambo la serikali yatumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija sehemu ya nne hitimisho orodha ya vifupisho afis mfumo wa utambuzi wa alama za vidole agitf mfuko wa pembejeo wa taifaazaki asasi za kiraiabrela wakala wa usajili na utoaji wa leseni za biasharabvr mfumo wa kidigitali wa usajili wapiga kura cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali efd mashine za risiti za kielektronikigdp pato ghafi la ndani la taifagepf mfuko wa pensheni wa watumishi wa serikali kuugiz shirika la maendeleo la ujerumanigpsa wakala wa ununuzi na usambazaji serikaliniheslb bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juuipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya ummaisa viwango vya kimataifa vya ukaguziissai viwango vya kimataifa vya ukaguzi katika sekta ya ummalapf mfuko wa pensheni wa watumishi wa mamlaka ya serikali za mitaa msm mamlaka ya serikali za mitaanbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabunec tume ya taifa ya uchaguzi nida mamlaka wa vitambulisho vya taifaor tamisemi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaatakukuru taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwatbs wakala wa viwango tanzaniatehama teknolojia ya habari na mawasilianotemesa wakala wa ufundi na umemetfra mamlaka ya taifa ya usimamizi wa mboleatosci taasisi ya kuthibitisha mbegu tanzaniatra mamlaka ya mapato tanzaniatzs shilingi za kitanzaniauk ukurasausd dola ya kimarekaniwajibu wajibu institute of public accountabilitywsdp mradi wa maendeleo sekta ya maji orodha ya vielelezo kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka kielelezo na
 baadhi ya makosa ya jinai yanayotokana na uhalifu wa utakatishaji fedha kielelezo na
 utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kielelezo na
 uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga kwa mwaka wa fedha hadi kielelezo na
 upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo katika vituo vya afya kwa kipindi cha mwaka kielelezo na
asilimia ya taasisi zilizotekeleza matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi za umma nchini katika ngazi mbalimbali kielelzo na
 udhaifu katika ununuzi wa umma kielelezo na
upungufu wa fedha za bajeti zinazotolewa kwa kurugenzi ya mafunzo kielelezo na
 mchanganuo wa tzs 
 bilioni ambazo zina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kielezo na
 mchanganuo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa kielelezo na
 makusanyo ambayo hayajapelekwa kwenye mfuko mkuu wa serikali kielelezo na
 upotevu wa makusanyo ya ndani katika msm kwa mwaka na kielelezo na
 matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali tuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kutoka mwaka hadi mwaka kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kwenye mashirika ya umma kwa mwaka hadi mwaka kielelezo na
 kasoro zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi orodha ya vifupisho afis mfumo wa utambuzi wa alama za vidole agitf mfuko wa pembejeo wa taifaazaki asasi za kiraiabrela wakala wa usajili na utoaji wa leseni za biasharabvr mfumo wa kidigitali wa usajili wapiga kura cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali efd mashine za risiti za kielektronikigdp pato ghafi la ndani la taifagepf mfuko wa pensheni wa watumishi wa serikali kuugiz shirika la maendeleo la ujerumanigpsa wakala wa ununuzi na usambazaji serikaliniheslb bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juuipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya ummaisa viwango vya kimataifa vya ukaguziissai viwango vya kimataifa vya ukaguzi katika sekta ya ummalapf mfuko wa pensheni wa watumishi wa mamlaka ya serikali za mitaa msm mamlaka ya serikali za mitaanbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabunec tume ya taifa ya uchaguzi nida mamlaka wa vitambulisho vya taifaor tamisemi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaatakukuru taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwatbs wakala wa viwango tanzaniatehama teknolojia ya habari na mawasilianotemesa wakala wa ufundi na umemetfra mamlaka ya taifa ya usimamizi wa mboleatosci taasisi ya kuthibitisha mbegu tanzaniatra mamlaka ya mapato tanzaniatzs shilingi za kitanzaniauk ukurasausd dola ya kimarekaniwajibu wajibu institute of public accountabilitywsdp mradi wa maendeleo sekta ya maji orodha ya vielelezo kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka kielelezo na
 baadhi ya makosa ya jinai yanayotokana na uhalifu wa utakatishaji fedha kielelezo na
 utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kielelezo na
 uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga kwa mwaka wa fedha hadi kielelezo na
 upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo katika vituo vya afya kwa kipindi cha mwaka kielelezo na
asilimia ya taasisi zilizotekeleza matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi za umma nchini katika ngazi mbalimbali kielelzo na
 udhaifu katika ununuzi wa umma kielelezo na
upungufu wa fedha za bajeti zinazotolewa kwa kurugenzi ya mafunzo kielelezo na
 mchanganuo wa tzs 
 bilioni ambazo zina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kielezo na
 mchanganuo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa kielelezo na
 makusanyo ambayo hayajapelekwa kwenye mfuko mkuu wa serikali kielelezo na
 upotevu wa makusanyo ya ndani katika msm kwa mwaka na kielelezo na
 matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali tuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kutoka mwaka hadi mwaka kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kwenye mashirika ya umma kwa mwaka hadi mwaka kielelezo na
 kasoro zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za cag za ukaguzi wa ufanisi katika serikali kuu mashirika ya umma mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ya mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yaliyopo kwenye ripoti za cag ili waweze kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali za umma zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu na sehemu ya nne ni hitimisho
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sehemu hii wajibu imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo yatokanayo na ukaguzi wa ufanisi na maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi ambao pia huitwa ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake kwa kuzingatia uwekevu tija na ufanisi
uwekevu tija na ufanisi unaweza kuelezwa kama ifuatavyo a uwekevu ni kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli huku ukizingatia ubora unaohitajika
b ufanisi ni kiwango ambacho malengo yamefikiwa na uhusiano kati ya malengo yaliyokusudiwa na matokeo halisi katika shughuli husika
c tija ni uhusiano kati ya matokeo kwa kuzingatia bidhaa huduma na rasilimali zilizotumika kuzalishia
cag hufanya ukaguzi wa aina hii kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marekebisho yake
tofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa aina hii haupelekei cag kutoa hati ya ukaguzi
mara nyingi ukaguzi huu huweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika katika eneo linalokaguliwa
katika ripoti hii wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti sita kati ya ripoti kumi na mbili za ukaguzi wa ufanisi zilizotolewa na cag mwaka 
ripoti hizo zimechambuliwa kwa kuwa zinamgusa mwananchi moja kwa moja kiuchumi na kijamii
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti za ukaguzi za ufanisi katika maeneo yafuatayo utekelezaji wa mikakati ya kitaifa ya kudhibiti utakatishaji fedha utolewaji wa mafunzo kwa walimu utolewaji wa huduma za kinga na chanjo kwa watoto usimamizi wa mfumo wa ununuzi wa umma udhibiti wa magonjwa ya mifugo na ripoti ya ufuatiliaji wa mapendekezo ya cag kwa ripoti tano za ufanisi zilizotolewa machi 
katika kufanya uchambuzi huu wajibu imezingatia mambo yafuatayo changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kujitokeza kutokana na mapungufu hayo pamoja na ushauri wa nini kifanyike ili kuongeza ufanisi katika sekta husika
utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za mwaka mwaka cag ametoa ripoti ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano za ukaguzi wa ufanisi za mwaka 
ripoti hizo zilikua na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo namba 
 utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya ufanisi rushwa na ubadhirifu katika sekta ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za cag za ukaguzi wa ufanisi katika serikali kuu mashirika ya umma mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ya mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yaliyopo kwenye ripoti za cag ili waweze kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali za umma zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu sehemu ya pili ni uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi sehemu ya tatu ni viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu na sehemu ya nne ni hitimisho
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji tanzania awamu ya pili act ubalozi wa ufalme wa norway na foundation for civil society fcs
wajibu inawakaribisha wadau kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
 sehemu ya kwanza maana ya ukaguzi wa ufanisi na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika sehemu hii wajibu imezungumzia maana ya ukaguzi wa ufanisi utekelezaji wa mapendekezo yatokanayo na ukaguzi wa ufanisi na maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu pamoja na vigezo vilivyotumika kubainisha maeneo hayo
maana ya ukaguzi wa ufanisi ukaguzi wa ufanisi ambao pia huitwa ukaguzi wa thamani ya fedha ni ukaguzi unaofanyika katika mifumo sera na mipango mikakati mbalimbali ya taasisi ili kuona kama kuna thamani ya fedha na tija katika utekelezaji wake kwa kuzingatia uwekevu tija na ufanisi
uwekevu tija na ufanisi unaweza kuelezwa kama ifuatavyo a uwekevu ni kupunguza gharama za rasilimali zinazotumika katika shughuli huku ukizingatia ubora unaohitajika
b ufanisi ni kiwango ambacho malengo yamefikiwa na uhusiano kati ya malengo yaliyokusudiwa na matokeo halisi katika shughuli husika
c tija ni uhusiano kati ya matokeo kwa kuzingatia bidhaa huduma na rasilimali zilizotumika kuzalishia
cag hufanya ukaguzi wa aina hii kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka na marekebisho yake
tofauti na aina zingine za ukaguzi ukaguzi wa aina hii haupelekei cag kutoa hati ya ukaguzi
mara nyingi ukaguzi huu huweza kuhusisha taasisi zaidi ya moja kulingana na aina na idadi ya wadau au taasisi zinazohusika katika eneo linalokaguliwa
katika ripoti hii wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti sita kati ya ripoti kumi na mbili za ukaguzi wa ufanisi zilizotolewa na cag mwaka 
ripoti hizo zimechambuliwa kwa kuwa zinamgusa mwananchi moja kwa moja kiuchumi na kijamii
ripoti zilizochambuliwa ni ripoti za ukaguzi za ufanisi katika maeneo yafuatayo utekelezaji wa mikakati ya kitaifa ya kudhibiti utakatishaji fedha utolewaji wa mafunzo kwa walimu utolewaji wa huduma za kinga na chanjo kwa watoto usimamizi wa mfumo wa ununuzi wa umma udhibiti wa magonjwa ya mifugo na ripoti ya ufuatiliaji wa mapendekezo ya cag kwa ripoti tano za ufanisi zilizotolewa machi 
katika kufanya uchambuzi huu wajibu imezingatia mambo yafuatayo changamoto zinazoikabili sekta iliyokaguliwa mapungufu yanayoondoa ufanisi katika sekta iliyokaguliwa athari zinazoweza kujitokeza kutokana na mapungufu hayo pamoja na ushauri wa nini kifanyike ili kuongeza ufanisi katika sekta husika
utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za ufanisi za mwaka mwaka cag ametoa ripoti ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti tano za ukaguzi wa ufanisi za mwaka 
ripoti hizo zilikua na jumla ya mapendekezo yaliyotakiwa kutekelezwa na taasisi 
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo namba 
 kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka wizara ya maji na umwagiliaji na wizara ya elimu sayansi na teknolojia ndizo zilizofanya vizuri katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kutekeleza kwa kiwango cha asilimia na mtawalia
wakati wizara ya kilimo na mifugo pamoja na ofisi ya rais tamisemi hazikutekeleza pendekezo hata moja katika mapendekezo na mtawalia kwa kipindi hicho
maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyopelekea ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni vitendo au kitendo cha makusudi kinachofanywa na watu au mtu kwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha wananchi kutokuwa na imani na serikali yao kukosekana kwa uwazi uwajibikaji utawala bora pamoja na kuvuruga bei ya soko kwa bidhaa mbalimbali na kupelekea wananchi kukosa huduma bora za kijamii
vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo c kutumia hundi za malipo zilizoghushiwa d kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za ununuzi wa umma e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma na bidhaa ambazo hazijatolewa au kupokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo i malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani j kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi mahitaji na k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama yalivyochambuliwa katika sehemu ya tatu ya ripoti hii
 kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa mwaka wizara ya maji na umwagiliaji na wizara ya elimu sayansi na teknolojia ndizo zilizofanya vizuri katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kutekeleza kwa kiwango cha asilimia na mtawalia
wakati wizara ya kilimo na mifugo pamoja na ofisi ya rais tamisemi hazikutekeleza pendekezo hata moja katika mapendekezo na mtawalia kwa kipindi hicho
maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyopelekea ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni vitendo au kitendo cha makusudi kinachofanywa na watu au mtu kwa ajili ya kupata faida kwa njia haramu au isiyo ya haki
athari ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na upotevu wa fedha wananchi kutokuwa na imani na serikali yao kukosekana kwa uwazi uwajibikaji utawala bora pamoja na kuvuruga bei ya soko kwa bidhaa mbalimbali na kupelekea wananchi kukosa huduma bora za kijamii
vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo c kutumia hundi za malipo zilizoghushiwa d kwenda kinyume na sheria kanuni na taratibu za ununuzi wa umma e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma na bidhaa ambazo hazijatolewa au kupokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo i malipo kwa mkandarasi ambaye hajulikani j kupokea huduma au bidhaa isiyo sahihi au ambayo haikukidhi mahitaji na k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu kama yalivyochambuliwa katika sehemu ya tatu ya ripoti hii
 kielelezo na
 baadhi ya makosa ya jinai yanayotokana na uhalifu wa utakatishaji fedha athari kila nchi barani afrika ikiwemo tanzania hupoteza wastani wa dola za kimarekani bilioni moja sawa na tzs 
 trilioni kwa mwaka kutokana na mtiririko haramu wa fedha illicit financial flows unaosababishwa na makosa ya utakatishaji fedha
kukosekana kwa sera na mpango mkakati mpya pamoja na uratibu wa mapambano dhidi ya utakatishaji fedha nchini kumesababisha athari zifuatazo biashara ya madawa ya kulevya ukwepaji wa kodimakosa yanayotokana na utakatishwaji fedhabiashara ya bidhaa bandia ujangili na umilikiwa nyara za serikali uchimbaji wa madinina biashara ya madinibila kuzingatia sheria matumizi mabayaya fedha utoaji rushwa au hongo a kuwanyima wafanyabiashara fursa ya kufanya biashara katika mazingira ya usawa na uwazi kutokana na mtiririko wa fedha haramu unaopelekea uhalifu wa utakatishaji fedha
b serikali kushindwa kupata taarifa za uhakika za kiuchumi ikiwa watoa taarifa wanaendelea kutozingatia miongozo inayotolewa na kamati ya kitaifa ya mapambano dhidi ya utakatishaji fedha
c jamii kutojua nafasi yake katika mapambano dhidi ya utakatishaji fedha kutokana na kukosekana kwa uwazi wa taarifa za utakatishaji fedha ikiwemo ripoti za miamala ya fedha inayoshukiwa
ushauri wajibu inashauri yafuatayo kufanyika ili kudhibiti uhalifu wa utakatishaji fedha nchini jambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afya ripoti ya ukaguzi ya ufanisi katika utoaji wa huduma za kinga na chanjo kwa watoto nchini imeonesha udhaifu katika utolewaji wa kinga na chanjo
udhaifu huo ni pamoja na serikali kutoa fedha pungufu katika manunuzi ya chanjo pamoja na uhaba wa watumishi kama ifuatavyo kielelezo na
 utolewaji f inyu wa fedha za manunuzi ya chanjo tzs bilioni vilevile mwenendo wa uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga baina ya serikali na wabia wa maendeleo unaonesha uchangiaji hafifu kutoka serikalini kwa miaka minne mfululizo hadi kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
 a wizara ya fedha na mipango washirikiane na kamati ya taifa ya kupambana na utakatishaji fedha namlc ili kuandaa sera na mpango mkakati mpya wa kuzuia utakatishaji fedha nchini
b idara ya kiintelijensia ya fedha ya wizara ya fedha na mipango ihakikishe kuwa wadau kutoka sekta tekelezi wanapatiwa taarifa za miamala inayoshukiwa kwa wakati ili kuleta ufanisi wa uchambuzi na ufuatiliaji wa taarifa hizo kwa manufaa ya umma
c kamati ya taifa ya kupambana na utakatishaji fedha namlc ikishirikiana na idara ya kiintelijensia ya fedha ya wizara ya fedha na mipango iwajengee uwezo taasisi tekelezi ili ziweze kutoa taarifa za utakatishaji fedha kwa wakati na kuleta ufanisi katika mapambano dhidi ya uhalifu huo
serikali kutoa fedha pungufu katika manunuzi ya chanjocag alibaini kiasi cha fedha kilichotolewa na serikali kwa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto kwa ajili ya kufanya manunuzi ya chanjo kilikua chini ya nusu ya bajeti iliyopangwa
kwa mwaka wa fedha bajeti iliyopangwa ilikua tzs bilioni na kiasi kilichotolewa kilikuwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia tu
ufinyu wa utoaji fedha umesababisha uhaba katika manunuzi ya chanjo
mfano vituo vya afya kati ya vituo vilivyokaguliwa na cag havikuwa na chanjo yoyote wakati vituo kati ya havikuwa na chanjo ya surua measles rubella na vituo kati ya havikuwa na chanjo ya polio opv
utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kwa miaka mitatu mfululizo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 a kielelezo na
 baadhi ya makosa ya jinai yanayotokana na uhalifu wa utakatishaji fedha athari kila nchi barani afrika ikiwemo tanzania hupoteza wastani wa dola za kimarekani bilioni moja sawa na tzs 
 trilioni kwa mwaka kutokana na mtiririko haramu wa fedha illicit financial flows unaosababishwa na makosa ya utakatishaji fedha
kukosekana kwa sera na mpango mkakati mpya pamoja na uratibu wa mapambano dhidi ya utakatishaji fedha nchini kumesababisha athari zifuatazo biashara ya madawa ya kulevya ukwepaji wa kodimakosa yanayotokana na utakatishwaji fedhabiashara ya bidhaa bandia ujangili na umilikiwa nyara za serikali uchimbaji wa madinina biashara ya madinibila kuzingatia sheria matumizi mabayaya fedha utoaji rushwa au hongo a kuwanyima wafanyabiashara fursa ya kufanya biashara katika mazingira ya usawa na uwazi kutokana na mtiririko wa fedha haramu unaopelekea uhalifu wa utakatishaji fedha
b serikali kushindwa kupata taarifa za uhakika za kiuchumi ikiwa watoa taarifa wanaendelea kutozingatia miongozo inayotolewa na kamati ya kitaifa ya mapambano dhidi ya utakatishaji fedha
c jamii kutojua nafasi yake katika mapambano dhidi ya utakatishaji fedha kutokana na kukosekana kwa uwazi wa taarifa za utakatishaji fedha ikiwemo ripoti za miamala ya fedha inayoshukiwa
ushauri wajibu inashauri yafuatayo kufanyika ili kudhibiti uhalifu wa utakatishaji fedha nchini jambo la udhaifu katika utoaji wa kinga na chanjo kwenye sekta ya afya ripoti ya ukaguzi ya ufanisi katika utoaji wa huduma za kinga na chanjo kwa watoto nchini imeonesha udhaifu katika utolewaji wa kinga na chanjo
udhaifu huo ni pamoja na serikali kutoa fedha pungufu katika manunuzi ya chanjo pamoja na uhaba wa watumishi kama ifuatavyo kielelezo na
 utolewaji f inyu wa fedha za manunuzi ya chanjo tzs bilioni vilevile mwenendo wa uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga baina ya serikali na wabia wa maendeleo unaonesha uchangiaji hafifu kutoka serikalini kwa miaka minne mfululizo hadi kama inavyooneshwa kwenye jedwali na
 a wizara ya fedha na mipango washirikiane na kamati ya taifa ya kupambana na utakatishaji fedha namlc ili kuandaa sera na mpango mkakati mpya wa kuzuia utakatishaji fedha nchini
b idara ya kiintelijensia ya fedha ya wizara ya fedha na mipango ihakikishe kuwa wadau kutoka sekta tekelezi wanapatiwa taarifa za miamala inayoshukiwa kwa wakati ili kuleta ufanisi wa uchambuzi na ufuatiliaji wa taarifa hizo kwa manufaa ya umma
c kamati ya taifa ya kupambana na utakatishaji fedha namlc ikishirikiana na idara ya kiintelijensia ya fedha ya wizara ya fedha na mipango iwajengee uwezo taasisi tekelezi ili ziweze kutoa taarifa za utakatishaji fedha kwa wakati na kuleta ufanisi katika mapambano dhidi ya uhalifu huo
serikali kutoa fedha pungufu katika manunuzi ya chanjocag alibaini kiasi cha fedha kilichotolewa na serikali kwa wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto kwa ajili ya kufanya manunuzi ya chanjo kilikua chini ya nusu ya bajeti iliyopangwa
kwa mwaka wa fedha bajeti iliyopangwa ilikua tzs bilioni na kiasi kilichotolewa kilikuwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia tu
ufinyu wa utoaji fedha umesababisha uhaba katika manunuzi ya chanjo
mfano vituo vya afya kati ya vituo vilivyokaguliwa na cag havikuwa na chanjo yoyote wakati vituo kati ya havikuwa na chanjo ya surua measles rubella na vituo kati ya havikuwa na chanjo ya polio opv
utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kwa miaka mitatu mfululizo ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 a kielelezo na
 uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga kwa mwaka wa fedha hadi tzs bilioni b uhaba wa watoa huduma za afya za kinga na chanjo kielelezo na
 upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo katika vituo vya afya kwa kipindi cha mwaka mchango wa wafadhili mchango wa serikali 
 cag alibaini kwa mwaka wa fedha kulikuwa na uhaba wa watoa huduma za kinga na chanjo kwa asilimia nchi nzima
sambamba na hilo bado kumekuwa na uhaba wa wataalamu wanaohitajika
mfano wahudumu kati ya wahudumu wanaofanya kazi katika idara ya kinga na chanjo ivd katika vituo vilivyokaguliwa hawana utaalamu wa masuala ya chanjo na kinga
kielelezi na
kinaonesha kuongezeka kwa upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo kwenye vituo vya afya
athari utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kwa watoto pamoja na uhaba wa watumishi wenye utaalamu wa kinga na chanjo kwenye vituo vya afya unasababisha athari zifuatazo ushauri ili kumaliza tatizo la uhaba wa watumishi wenye taaluma ya kinga na chanjo na upungufu wa utolewaji wa fedha za manunuzi ya chanjo wajibu inashauri mambo yafuatayo yafanyike a wizara ya fedha na mipango itoe kipaumbele kwa bajeti ya huduma za kinga na chanjo katika wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto ili kutoa fedha hizo kwa wakati na kwa ukamilifu
b wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto na ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na asasi za kiraia azaki zitoe mafunzo kwa watumishi wasio na weledi wa kinga na chanjo kwenye vituo vya afya ili kuongeza ufanisi na ubora wa utoaji wa huduma hizo
c serikali iweke mkakati maalum wa kuhakikisha kuwa inatenga na inatoa fedha husika kama inavyokubalika kati ya serikali na wadau wa maendeleo ili kutowavunja moyo wadau hao
 a vifo vya watoto walio chini ya umri wa miaka mitano
ripoti ya unicef ya mwaka inaonesha kuwa kila siku nchini tanzania kuna vifo vya watoto wenye umri wa chini ya miaka vinavyotokana na magonjwa yenye kinga na chanjo kama vile kuhara na malaria
vilevile moja ya malengo mahususi ya lengo namba la malengo endelevu ya maendeleo sdgs linasema kumaliza vifo vya watoto walio chini ya miaka hadi kufikia mwaka 
wajibu inaamini kuwa iwapo huduma za chanjo na kinga zitaendelea kupewa fedha pungufu ni dhahiri kuwa lengo hilo halitafikiwa
b uhaba wa watumishi wenye taaluma ya kinga na chanjo umesababisha udhaifu wa utoaji huduma za kinga na chanjo hususan kwenye vituo vya afya hivyo kuifanya jamii kukosa huduma hiyo muhimu pindi inapohitajika
 kielelezo na
 uchangiaji bajeti ya mradi wa utoaji wa chanjo na kinga kwa mwaka wa fedha hadi tzs bilioni b uhaba wa watoa huduma za afya za kinga na chanjo kielelezo na
 upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo katika vituo vya afya kwa kipindi cha mwaka mchango wa wafadhili mchango wa serikali 
 cag alibaini kwa mwaka wa fedha kulikuwa na uhaba wa watoa huduma za kinga na chanjo kwa asilimia nchi nzima
sambamba na hilo bado kumekuwa na uhaba wa wataalamu wanaohitajika
mfano wahudumu kati ya wahudumu wanaofanya kazi katika idara ya kinga na chanjo ivd katika vituo vilivyokaguliwa hawana utaalamu wa masuala ya chanjo na kinga
kielelezi na
kinaonesha kuongezeka kwa upungufu wa idadi ya watoa huduma ya chanjo kwenye vituo vya afya
athari utolewaji finyu wa fedha za manunuzi ya chanjo kwa watoto pamoja na uhaba wa watumishi wenye utaalamu wa kinga na chanjo kwenye vituo vya afya unasababisha athari zifuatazo ushauri ili kumaliza tatizo la uhaba wa watumishi wenye taaluma ya kinga na chanjo na upungufu wa utolewaji wa fedha za manunuzi ya chanjo wajibu inashauri mambo yafuatayo yafanyike a wizara ya fedha na mipango itoe kipaumbele kwa bajeti ya huduma za kinga na chanjo katika wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto ili kutoa fedha hizo kwa wakati na kwa ukamilifu
b wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto na ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na asasi za kiraia azaki zitoe mafunzo kwa watumishi wasio na weledi wa kinga na chanjo kwenye vituo vya afya ili kuongeza ufanisi na ubora wa utoaji wa huduma hizo
c serikali iweke mkakati maalum wa kuhakikisha kuwa inatenga na inatoa fedha husika kama inavyokubalika kati ya serikali na wadau wa maendeleo ili kutowavunja moyo wadau hao
 a vifo vya watoto walio chini ya umri wa miaka mitano
ripoti ya unicef ya mwaka inaonesha kuwa kila siku nchini tanzania kuna vifo vya watoto wenye umri wa chini ya miaka vinavyotokana na magonjwa yenye kinga na chanjo kama vile kuhara na malaria
vilevile moja ya malengo mahususi ya lengo namba la malengo endelevu ya maendeleo sdgs linasema kumaliza vifo vya watoto walio chini ya miaka hadi kufikia mwaka 
wajibu inaamini kuwa iwapo huduma za chanjo na kinga zitaendelea kupewa fedha pungufu ni dhahiri kuwa lengo hilo halitafikiwa
b uhaba wa watumishi wenye taaluma ya kinga na chanjo umesababisha udhaifu wa utoaji huduma za kinga na chanjo hususan kwenye vituo vya afya hivyo kuifanya jamii kukosa huduma hiyo muhimu pindi inapohitajika
 jambo la udhaifu katika usimamizi wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma kila mwaka wastani wa zaidi ya asilimia ya matumizi ya serikali yanatumika katika kufanya manunuzi ya huduma bidhaa na ujenzi wa miundombinu
ripoti ya cag inaonesha kumekuwa na usimamizi usioridhisha wa mfumo wa manunuzi ya umma hapa nchini
hali hii inatokana na wizara ya fedha na mipango pamoja na bunge kutosimamia ipasavyo taasisi zinazohusika na usimamizi wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma nchini
taasisi za usimamizi zilizohusishwa katika ukaguzi huu ni mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra pamoja na kitengo cha sera katika ununuzi wa umma pppd
katika ukaguzi wa mwaka cag alibaini kuwa wizara ya fedha na mipango kupitia kitengo cha sera katika ununuzi wa umma haikuwahi kufanya ufuatiliaji au tathmini ya utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma katika taasisi nunuzi kwa kipindi cha miaka mitano
pia alibaini pppd na ppra hazijaweka mkazo katika kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ingawa ndiyo jukumu lao mahususi
ripoti ya cag inaonesha taasisi hizi za udhibiti wa ununuzi wa umma hasa pppd imekuwa haitengi fedha kwa lengo la kufanya kazi za ufuatiliaji na tathmini monitoring evaluation and learning licha yakuwa serikali imekuwa ikiipatia wastani wa asilimia ya bajeti yake
cag alibaini kuwa mipango kazi ya taasisi hizi ilijikita zaidi katika kutoa mafunzo
changamoto zilizobainishwa zinazifanya taasisi hizi kushindwa kusimamia vyema utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma
baadhi ya mapungufu yaliyobainishwa ni kama yafuatayo a taasisi nunuzi sawa na asilimia hazikufanyiwa ukaguzi hata mara moja katika kipindicha miaka mitano ingawa zilistahili kuwa zimekaguliwa mara tano
pia taasisi sawa na asilimia zilikaguliwa mara moja tu katika kipindi cha miaka mitano kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kifungu cha i taasisi hizi zilipaswa kukaguliwa mara tano
b kwa muda wa miaka kumi wizara ya fedha na mipango kupitia kitengo cha pppd haikuweza kukamilisha uandaaji wa sera ya taifa ya ununuzi ya umma licha ya serikali kuwa imelipa tzs 
 milioni kwa kazi hiyo
rasimu ya sera hii haikuidhinishwa na baraza la makatibu wakuu kutokana na kuandaliwa bila kufuata mfumo wa uandaaji wa sera ya kitaifa ya ununuzi ya umma pamoja na kutofanyika utafiti wa kutosha wakati wa uandaaji wake
c kumekuwa na utekelezaji duni wa mfumo wa manunuzi kwa taasisi za ununuzi za umma
asilimia ya taasisi za ununuzi za umma hazikuwasilisha mikataba ya ununuzi waliyoingia na watoa huduma kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 kielelezo na
asilimia ya taasisi zilizotekeleza matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi za umma nchini katika ngazi mbalimbali
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa hapo juu athari zifuatazo zimeonekana a kielelzo na
 udhaifu katika ununuzi wa umma kuendelea kuwepo kwa vitendo vya rushwa na ubadhirifu katika michakato ya manunuzi nchini
kwa mwaka ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na kiasi cha tzs 
 bilioni ambacho kilitumika pasipokufuata matakwa ya sheria na kanuni za mfumo wa manunuzi ya umma nchini hivyo kuleta mashaka iwapo matumizi hayo yalileta tija yeyote kwa jamii
mchanganuo wa fedha hizo ni kama unavyoonekana kwenye kielelezo na
 jumla 
 jambo la udhaifu katika usimamizi wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma kila mwaka wastani wa zaidi ya asilimia ya matumizi ya serikali yanatumika katika kufanya manunuzi ya huduma bidhaa na ujenzi wa miundombinu
ripoti ya cag inaonesha kumekuwa na usimamizi usioridhisha wa mfumo wa manunuzi ya umma hapa nchini
hali hii inatokana na wizara ya fedha na mipango pamoja na bunge kutosimamia ipasavyo taasisi zinazohusika na usimamizi wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma nchini
taasisi za usimamizi zilizohusishwa katika ukaguzi huu ni mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra pamoja na kitengo cha sera katika ununuzi wa umma pppd
katika ukaguzi wa mwaka cag alibaini kuwa wizara ya fedha na mipango kupitia kitengo cha sera katika ununuzi wa umma haikuwahi kufanya ufuatiliaji au tathmini ya utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma katika taasisi nunuzi kwa kipindi cha miaka mitano
pia alibaini pppd na ppra hazijaweka mkazo katika kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ingawa ndiyo jukumu lao mahususi
ripoti ya cag inaonesha taasisi hizi za udhibiti wa ununuzi wa umma hasa pppd imekuwa haitengi fedha kwa lengo la kufanya kazi za ufuatiliaji na tathmini monitoring evaluation and learning licha yakuwa serikali imekuwa ikiipatia wastani wa asilimia ya bajeti yake
cag alibaini kuwa mipango kazi ya taasisi hizi ilijikita zaidi katika kutoa mafunzo
changamoto zilizobainishwa zinazifanya taasisi hizi kushindwa kusimamia vyema utekelezaji wa mfumo wa manunuzi ya umma
baadhi ya mapungufu yaliyobainishwa ni kama yafuatayo a taasisi nunuzi sawa na asilimia hazikufanyiwa ukaguzi hata mara moja katika kipindicha miaka mitano ingawa zilistahili kuwa zimekaguliwa mara tano
pia taasisi sawa na asilimia zilikaguliwa mara moja tu katika kipindi cha miaka mitano kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kifungu cha i taasisi hizi zilipaswa kukaguliwa mara tano
b kwa muda wa miaka kumi wizara ya fedha na mipango kupitia kitengo cha pppd haikuweza kukamilisha uandaaji wa sera ya taifa ya ununuzi ya umma licha ya serikali kuwa imelipa tzs 
 milioni kwa kazi hiyo
rasimu ya sera hii haikuidhinishwa na baraza la makatibu wakuu kutokana na kuandaliwa bila kufuata mfumo wa uandaaji wa sera ya kitaifa ya ununuzi ya umma pamoja na kutofanyika utafiti wa kutosha wakati wa uandaaji wake
c kumekuwa na utekelezaji duni wa mfumo wa manunuzi kwa taasisi za ununuzi za umma
asilimia ya taasisi za ununuzi za umma hazikuwasilisha mikataba ya ununuzi waliyoingia na watoa huduma kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
 kielelezo na
asilimia ya taasisi zilizotekeleza matakwa ya sheria na kanuni za ununuzi za umma nchini katika ngazi mbalimbali
athari kutokana na mapungufu yaliyobainishwa hapo juu athari zifuatazo zimeonekana a kielelzo na
 udhaifu katika ununuzi wa umma kuendelea kuwepo kwa vitendo vya rushwa na ubadhirifu katika michakato ya manunuzi nchini
kwa mwaka ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na kiasi cha tzs 
 bilioni ambacho kilitumika pasipokufuata matakwa ya sheria na kanuni za mfumo wa manunuzi ya umma nchini hivyo kuleta mashaka iwapo matumizi hayo yalileta tija yeyote kwa jamii
mchanganuo wa fedha hizo ni kama unavyoonekana kwenye kielelezo na
 jumla 
 a ushauri ili kutatua changamoto zinazokabili usimamizi wa mfumo wa ununuzi nchini wajibu inashauri yafuatayo a b jambo la utolewaji hafifu wa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari
serikali imekuwa ikifanya jitihada mbalimbali zinazolenga kuboresha elimu nchini
kati ya jitihada hizo ni pamoja na kuhakikisha kuwa sekta ya elimu inakuwa miongoni mwa sekta tatu zinazotengewa kiasi kikubwa cha bajeti
vilevile sekta imekuwa na sera na mipango kama vile mpango wa maendeleo wa sekta ya elimu sera ya taifa ya elimu sera ya taifa ya elimu na mafunzo pamoja na muundo wa tume ya utumishi wa waalimu 
hata hivyo jitihada hizi zimeshindwa kuhakikisha kunakuwa na mpango mkakati wa taifa wa mafunzo unaotekelezeka ambao utatumika kusimamia mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
pia cag alibaini kuwa pamoja na bajeti ya sekta ya elimu kuwa kubwa bado serikali imekuwa ikishindwa kutoa fedha zote zilizoidhinishwa
kwa mfano kurugenzi ya mafunzo ya walimu kwa miaka minne mfululizo imekuwa ikipewa fedha pungufu ya bajeti iliyoidhinishwa kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
upungufu wa fedha za bajeti zinazotolewa kwa kurugenzi ya mafunzo wizara ya fedha na mipango isimamie kitengo cha sera ya ununuzi wa umma dppp ili kuhakikisha kitengo hicho kinakamilisha rasimu ya sera mpya ya taifa ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango iipatie ppra watumishi na vitendea kazi vitakavyo iwezesha kuanzisha ofisi za kanda kwa ngazi ya mkoa ili kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma
kupungua kwa uwazi na uwajibikaji katika utekelezaji wa shughuli za manunuzi ya umma
hali hii imepelekea wazabuni mbalimbali kunyimwa zabuni pasipo kuwa na sababu za msingi pamoja na taasisi nunuzi kununua bidhaa kwa mzabuni mmoja pasipo ushindani
kwa mfano mamlaka ya bandari tanzania ilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni pasipo kuwepo ushindani na sababu za msingi za kutofanya ushindani wa wazabuni
pia veta ilitoa zabuni kwa mzabuni mwenye gharama ya dola za kimarekani usd 
 na kumuacha mzabuni aliyekuwa na gharama ya dola za kimarekani usd bila sababu za msingi za kufidia tofauti kubwa ya usd 
hali hii imepelekea serikali kupata hasara katika zabuni hiyo
 athari wizara ya elimu sayansi na teknolojia imeshindwa kutoa mafunzo ya walimu kwa asilimia kutokana na upungufu wa fedha zinazotolewa kwa ajili ya bajeti ya mafunzo kwa walimu
hali hii kupelekea baadhi ya walimu kukosa ujuzi na maarifa mapya na kusababisha elimu inayotolewa kutokidhi viwango stahiki
ushauri ili kutatua changamoto zinazokabili utoaji wa mafunzo kwa walimu wajibu inashauri yafuatayo a b jambo la changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini wizara ya mifugo na uvuvi kupitia idara ya huduma za mifugo imeshindwa kuweka mfumo madhubuti wa kukinga na kuzuia magonjwa ya mifugo
hii ni kutokana na kutokuwepo kwa mfumo madhubuti wa kuchunguza na kuripoti magonjwa ya mifugo
cag alibaini changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini kama zifuatavyo a b c d e serikali itilie maanani umuhimu wa kupanga na kutoa fedha kamilifu kwa ajili ya mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
wizara ya elimu sayansi na teknolojia iandae mpango mkakati wa taifa wa mafunzo unaotekelezeka utakaotumika kusimamia mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
asilimia ya mfumo wa kuchunguza na kuripoti magonjwa ya mifugo unafanywa kianalojia manual operations
halmashauri tano hazikuwa na mtandao unaoweza kufanya kazi hizo kwa njia ya mtandao
hali hii inafanya kuchelewa kwa utoaji wa taarifa za milipuko ya magonjwa kutoka eneo moja kwenda eneo jingine
sheria ya magonjwa ya mifugo ya mwaka inaelekeza taarifa zote za magonjwa ya wanyama ziwe zimekwisha wasilishwa katika mamlaka husika katika kipindi cha masaa 
hata hivyo katika halmashauri hizo kulikuwa na ucheleweshaji wa taarfia za magonjwa kwa kipindi cha masaa hadi zaidi ya kipindi kilichotamkwa na sheria
mfumo wa uchunguzi wa magonjwa ya mifugo umeshindwa kukusanya zaidi ya asilimia ya taarifa za magonjwa yaliyotokea katika maeneo mbalimbali nchini
upungufu mkubwa wa maafisa mifugo na wasaidizi wa maafisa ugani para professional officers
kati ya wasaidizi wa maafisa ugani wanaohitajika kuna upungufu wa wasaidizi wa maafisa ugani sawa na asilimia magonjwa mengi ya mifugo yamekuwa yakiongezeka mwaka hadi mwaka badala ya kupungua
magonjwa yaliyoongezeka ni homa ya nguruwe asf asilimia homa ya mapafu kwa mbuzi ccpp asilimia pamoja na ugonjwa wa ngozi lsd asilimia 
 a ushauri ili kutatua changamoto zinazokabili usimamizi wa mfumo wa ununuzi nchini wajibu inashauri yafuatayo a b jambo la utolewaji hafifu wa mafunzo kwa walimu wa shule za msingi na sekondari
serikali imekuwa ikifanya jitihada mbalimbali zinazolenga kuboresha elimu nchini
kati ya jitihada hizo ni pamoja na kuhakikisha kuwa sekta ya elimu inakuwa miongoni mwa sekta tatu zinazotengewa kiasi kikubwa cha bajeti
vilevile sekta imekuwa na sera na mipango kama vile mpango wa maendeleo wa sekta ya elimu sera ya taifa ya elimu sera ya taifa ya elimu na mafunzo pamoja na muundo wa tume ya utumishi wa waalimu 
hata hivyo jitihada hizi zimeshindwa kuhakikisha kunakuwa na mpango mkakati wa taifa wa mafunzo unaotekelezeka ambao utatumika kusimamia mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
pia cag alibaini kuwa pamoja na bajeti ya sekta ya elimu kuwa kubwa bado serikali imekuwa ikishindwa kutoa fedha zote zilizoidhinishwa
kwa mfano kurugenzi ya mafunzo ya walimu kwa miaka minne mfululizo imekuwa ikipewa fedha pungufu ya bajeti iliyoidhinishwa kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
upungufu wa fedha za bajeti zinazotolewa kwa kurugenzi ya mafunzo wizara ya fedha na mipango isimamie kitengo cha sera ya ununuzi wa umma dppp ili kuhakikisha kitengo hicho kinakamilisha rasimu ya sera mpya ya taifa ya ununuzi wa umma
wizara ya fedha na mipango iipatie ppra watumishi na vitendea kazi vitakavyo iwezesha kuanzisha ofisi za kanda kwa ngazi ya mkoa ili kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa sheria ya ununuzi wa umma
kupungua kwa uwazi na uwajibikaji katika utekelezaji wa shughuli za manunuzi ya umma
hali hii imepelekea wazabuni mbalimbali kunyimwa zabuni pasipo kuwa na sababu za msingi pamoja na taasisi nunuzi kununua bidhaa kwa mzabuni mmoja pasipo ushindani
kwa mfano mamlaka ya bandari tanzania ilifanya manunuzi ya tzs 
 bilioni pasipo kuwepo ushindani na sababu za msingi za kutofanya ushindani wa wazabuni
pia veta ilitoa zabuni kwa mzabuni mwenye gharama ya dola za kimarekani usd 
 na kumuacha mzabuni aliyekuwa na gharama ya dola za kimarekani usd bila sababu za msingi za kufidia tofauti kubwa ya usd 
hali hii imepelekea serikali kupata hasara katika zabuni hiyo
 athari wizara ya elimu sayansi na teknolojia imeshindwa kutoa mafunzo ya walimu kwa asilimia kutokana na upungufu wa fedha zinazotolewa kwa ajili ya bajeti ya mafunzo kwa walimu
hali hii kupelekea baadhi ya walimu kukosa ujuzi na maarifa mapya na kusababisha elimu inayotolewa kutokidhi viwango stahiki
ushauri ili kutatua changamoto zinazokabili utoaji wa mafunzo kwa walimu wajibu inashauri yafuatayo a b jambo la changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini wizara ya mifugo na uvuvi kupitia idara ya huduma za mifugo imeshindwa kuweka mfumo madhubuti wa kukinga na kuzuia magonjwa ya mifugo
hii ni kutokana na kutokuwepo kwa mfumo madhubuti wa kuchunguza na kuripoti magonjwa ya mifugo
cag alibaini changamoto za kuzuia na kudhibiti magonjwa ya mifugo nchini kama zifuatavyo a b c d e serikali itilie maanani umuhimu wa kupanga na kutoa fedha kamilifu kwa ajili ya mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
wizara ya elimu sayansi na teknolojia iandae mpango mkakati wa taifa wa mafunzo unaotekelezeka utakaotumika kusimamia mafunzo ya walimu wa shule za msingi na sekondari
asilimia ya mfumo wa kuchunguza na kuripoti magonjwa ya mifugo unafanywa kianalojia manual operations
halmashauri tano hazikuwa na mtandao unaoweza kufanya kazi hizo kwa njia ya mtandao
hali hii inafanya kuchelewa kwa utoaji wa taarifa za milipuko ya magonjwa kutoka eneo moja kwenda eneo jingine
sheria ya magonjwa ya mifugo ya mwaka inaelekeza taarifa zote za magonjwa ya wanyama ziwe zimekwisha wasilishwa katika mamlaka husika katika kipindi cha masaa 
hata hivyo katika halmashauri hizo kulikuwa na ucheleweshaji wa taarfia za magonjwa kwa kipindi cha masaa hadi zaidi ya kipindi kilichotamkwa na sheria
mfumo wa uchunguzi wa magonjwa ya mifugo umeshindwa kukusanya zaidi ya asilimia ya taarifa za magonjwa yaliyotokea katika maeneo mbalimbali nchini
upungufu mkubwa wa maafisa mifugo na wasaidizi wa maafisa ugani para professional officers
kati ya wasaidizi wa maafisa ugani wanaohitajika kuna upungufu wa wasaidizi wa maafisa ugani sawa na asilimia magonjwa mengi ya mifugo yamekuwa yakiongezeka mwaka hadi mwaka badala ya kupungua
magonjwa yaliyoongezeka ni homa ya nguruwe asf asilimia homa ya mapafu kwa mbuzi ccpp asilimia pamoja na ugonjwa wa ngozi lsd asilimia 
 athari changamoto zilizobainishwa zinasababisha athari zifuatazo kwa wafugaji na wafanyabiashara wa mazao ya mifugo a b ushauri wajibu inashauri kuwa wizara ya mifugo na uvuvi ishirikiane na mamlaka ya serikali mtandao ega ambayo inadhamana ya kuunda na kusimamia uundwaji wa mifumo ya kielektroniki serikalini
mamlaka hiyo iunde mfumo wa kielektroniki utakao tumika kufanya ufuatiliaji wa magonjwa katika ngazi ya halmashauri pamoja na utoaji wa taarifa kutoka ngazi moja kwenda ngazi nyingine
mfumo huu pia uwekewe uwezo wa kurudisha matokeo ya vipimo na taarifa mbalimbali kutoka maabara na wizara kwenda ngazi za chini hadi kufikia kwa wafugaji wenyewe
aidha ofisi ya rais tamisemi iajiri maafisa mifugo kulingana na sifa na mahitaji yaliyopo ili kupunguza tatizo la vifo vya wanyama hususan maeneo ya vijijini
taarifa ilioshindwakukusanywa upungufuwa wasaidizigonjwa lililo ongezeka homa ya nguruwe gonjwa lililo ongezeka homa ya mapafukwa mbuzi gonjwa lililo ongezeka ugonjwa wa ngozi mfumo wa kuchunguza na kuripoti magonjwaya mifugo kushindwa kudhibiti na kuzuia magonjwa kunasababisha vifo vingi kwa mifugo pamoja na gharama kubwa za kutibu wanyama
mfano katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kumekuwepo na milipuko iliyohusisha magonjwa 
katika milipuko hiyo kulikuwa na visa vya mifugo iliyokuwa katika hali mbaya na kati yao ilikufa
kumekuwa na vifo vya wanyama wadogo ambapo asilimia ya vifo vya wanyama wadogo vinatokana na magonjwa ya miguu na midomo
hata hivyo imebainika kuwa kila mwaka asilimia karibia ya ndama walikufa kwa magonjwa yanayotokana na kupe
 sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kiasi ambacho hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipokuwa na tija yoyote kimepungua kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
ingawa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimepungua bado hali si nzuri kwa upande wa mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kama inavyoonekana katika kielelezo na
 kielelezo na
 mchanganuo wa tzs 
 bilioni ambazo zina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilionikutokana na udhaifu katika mifumo ya makusanyo ya ndani serikali imepoteza tzs 
 bilioni katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa
kiasi kikubwa cha fedha hizi kinatokana na kasoro zilizojitokeza katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielezo na
 mchanganuo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa tzs 
 tzs 
 serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa athari changamoto zilizobainishwa zinasababisha athari zifuatazo kwa wafugaji na wafanyabiashara wa mazao ya mifugo a b ushauri wajibu inashauri kuwa wizara ya mifugo na uvuvi ishirikiane na mamlaka ya serikali mtandao ega ambayo inadhamana ya kuunda na kusimamia uundwaji wa mifumo ya kielektroniki serikalini
mamlaka hiyo iunde mfumo wa kielektroniki utakao tumika kufanya ufuatiliaji wa magonjwa katika ngazi ya halmashauri pamoja na utoaji wa taarifa kutoka ngazi moja kwenda ngazi nyingine
mfumo huu pia uwekewe uwezo wa kurudisha matokeo ya vipimo na taarifa mbalimbali kutoka maabara na wizara kwenda ngazi za chini hadi kufikia kwa wafugaji wenyewe
aidha ofisi ya rais tamisemi iajiri maafisa mifugo kulingana na sifa na mahitaji yaliyopo ili kupunguza tatizo la vifo vya wanyama hususan maeneo ya vijijini
taarifa ilioshindwakukusanywa upungufuwa wasaidizigonjwa lililo ongezeka homa ya nguruwe gonjwa lililo ongezeka homa ya mapafukwa mbuzi gonjwa lililo ongezeka ugonjwa wa ngozi mfumo wa kuchunguza na kuripoti magonjwaya mifugo kushindwa kudhibiti na kuzuia magonjwa kunasababisha vifo vingi kwa mifugo pamoja na gharama kubwa za kutibu wanyama
mfano katika kipindi cha miaka mitano iliyopita kumekuwepo na milipuko iliyohusisha magonjwa 
katika milipuko hiyo kulikuwa na visa vya mifugo iliyokuwa katika hali mbaya na kati yao ilikufa
kumekuwa na vifo vya wanyama wadogo ambapo asilimia ya vifo vya wanyama wadogo vinatokana na magonjwa ya miguu na midomo
hata hivyo imebainika kuwa kila mwaka asilimia karibia ya ndama walikufa kwa magonjwa yanayotokana na kupe
 sehemu ya tatu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kiasi ambacho hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipokuwa na tija yoyote kimepungua kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
ingawa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimepungua bado hali si nzuri kwa upande wa mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kama inavyoonekana katika kielelezo na
 kielelezo na
 mchanganuo wa tzs 
 bilioni ambazo zina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma jambo la serikali yapoteza mapato ya tzs 
 bilionikutokana na udhaifu katika mifumo ya makusanyo ya ndani serikali imepoteza tzs 
 bilioni katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa
kiasi kikubwa cha fedha hizi kinatokana na kasoro zilizojitokeza katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielezo na
 mchanganuo wa mapato ya ndani ambayo hayakukusanywa katika serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa tzs 
 tzs 
 serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa kasoro zilizopelekea serikali kushindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 bilioni ni kama ifuatavyo serikali kuu cag alibaini jumla ya tzs 
 bilioni zilikusanywa lakini hazikupelekwa kwenye mfuko mkuu wa hazina serikali kama inavyoelekeza ibara ya ya katiba ya nchi pamoja na kifungu cha cha sheria ya fedha za umma na
ya mwaka 
fedha ambazo hazikupelekwa katika mfuko mkuu wa hazina ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 kielelezo na
 makusanyo ambayo hayajapelekwa kwenye mfuko mkuu wa serikali mamlaka ya serikali za mitaa cag alibaini jumla ya tzs 
 bilioni ambazo ni mapato ya ndani hazikukusanywa au zilipotea baada ya kukusanywa kutokana na vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu
kumekuwa na ongezeko la asilimia katika upotevu wa mapato ya ndani ukilinganisha na tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 upotevu wa makusanyo ya ndani katika msm kwa mwaka na baadhi ya sababu zilizopelekea mapato hayo kupotea ni pamoja na a tzs 
 bilioni zilitakiwa kukusanywa kama mapato kutoka katika vyanzo mbalimbali kama vile masoko na stendi za mabasi kwenye msm lakini hazikukusanywa
b tzs 
 bilioni zilikusanywa katika msm lakini hazikuthibitishwa kupelekwa benki kama inavyoelekezwa katika agizo namba la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
c tzs 
 bilioni zilikusanywa na wakala kama mapato ya ndani ya halmashauri lakini fedha hizo hazikupelekwa katika halmashauri husika
athari kutokukusanya kodi na mapato ya ndani ya tzs 
 bilioni kumeisababishia serikali kushindwa kufikia malengo ya ukusanyaji wa mapato na kupelekea kushindwa kukamilisha miradi ambayo imepangwa
mfano kama msm zingekusanya tzs 
 bilioni zilizoshindwa kukusanya halmashauri zingeweza kutekeleza miradi ya maendeleo iliyopangwa yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo haikutekelezwa kutokana na makusanyo hafifu ya mapato ya ndani
ushauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki ziondoe matumizi ya mfumo wa fedha taslimu kwenye makusanyo ya malipo ya visa katika ofisi za balozi
vilevile ofisi za takukuru katika ngazi ya wilaya zifanye uchunguzi katika matukio yanayohusu upotevu wa mapato katika halmashauri zilizo katika wilaya zao
 kasoro zilizopelekea serikali kushindwa kukusanya kiasi cha tzs 
 bilioni ni kama ifuatavyo serikali kuu cag alibaini jumla ya tzs 
 bilioni zilikusanywa lakini hazikupelekwa kwenye mfuko mkuu wa hazina serikali kama inavyoelekeza ibara ya ya katiba ya nchi pamoja na kifungu cha cha sheria ya fedha za umma na
ya mwaka 
fedha ambazo hazikupelekwa katika mfuko mkuu wa hazina ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 kielelezo na
 makusanyo ambayo hayajapelekwa kwenye mfuko mkuu wa serikali mamlaka ya serikali za mitaa cag alibaini jumla ya tzs 
 bilioni ambazo ni mapato ya ndani hazikukusanywa au zilipotea baada ya kukusanywa kutokana na vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu
kumekuwa na ongezeko la asilimia katika upotevu wa mapato ya ndani ukilinganisha na tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 upotevu wa makusanyo ya ndani katika msm kwa mwaka na baadhi ya sababu zilizopelekea mapato hayo kupotea ni pamoja na a tzs 
 bilioni zilitakiwa kukusanywa kama mapato kutoka katika vyanzo mbalimbali kama vile masoko na stendi za mabasi kwenye msm lakini hazikukusanywa
b tzs 
 bilioni zilikusanywa katika msm lakini hazikuthibitishwa kupelekwa benki kama inavyoelekezwa katika agizo namba la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
c tzs 
 bilioni zilikusanywa na wakala kama mapato ya ndani ya halmashauri lakini fedha hizo hazikupelekwa katika halmashauri husika
athari kutokukusanya kodi na mapato ya ndani ya tzs 
 bilioni kumeisababishia serikali kushindwa kufikia malengo ya ukusanyaji wa mapato na kupelekea kushindwa kukamilisha miradi ambayo imepangwa
mfano kama msm zingekusanya tzs 
 bilioni zilizoshindwa kukusanya halmashauri zingeweza kutekeleza miradi ya maendeleo iliyopangwa yenye thamani ya tzs 
 bilioni ambayo haikutekelezwa kutokana na makusanyo hafifu ya mapato ya ndani
ushauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki ziondoe matumizi ya mfumo wa fedha taslimu kwenye makusanyo ya malipo ya visa katika ofisi za balozi
vilevile ofisi za takukuru katika ngazi ya wilaya zifanye uchunguzi katika matukio yanayohusu upotevu wa mapato katika halmashauri zilizo katika wilaya zao
 jambo la matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu serikali imepoteza takribani tzs 
 bilioni kutokana na mianya ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu
kiasi hiki ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na tzs 
 bilioni zilizoripotiwa mwaka 
licha ya serikali kuchukua hatua madhubuti za kuondoa watumishi hewa kwenye mfumo wa lawson bado watumishi wanaokoma muda wao wa utumishi wa umma kustaafu huchelewa kuondolewa kwenye mfumo huo
kielelezo na
 kinaonesha matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma serikali kuu jeshi la polisi tanzania lililipa tzs 
 milioni kwa watumishi waliokoma utumishi wao
ripoti ya cag inaonesha malipo yasiyostahili ya tzs 
 milioni katika mamlaka ya serikali za mitaa kutokana na sababu zifuatazo a b c serikali kuu tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni mamlaka ya serikali za mitaa mashirika ya umma msm zililipa tzs 
 milioni kama mishahara kwa watumishi waliofikia ukomo wa utumishi wao
msm hazikurejesha hazina tzs 
 milioni ambayo ni mishahara kwa watumishi waliostaafu kufariki watoro na waliofukuzwa kazi
msm zililipa tzs 
 milioni kwa wafanyakazi wa muda mfupi ambao hawakuwa na mikataba ya kazi
kutokana na mianya ya rushwa ubadhirifu na udanganyifu mashirika ya umma yalilipa jumla ya tzs 
 bilioni kwa watumishi pasipo kupata tija yoyote
asilimia ya malipo hayo yalifanywa na pride kama mikopo kwa watumishi ambao ajira zao zimekoma na kwa watumishi ambao hawakatwi mishahara yao ili kurejesha mikopo hiyo
mchanganuo wa malipo ambayo yanaashiria vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni kama ifuatavyo a malipo yaliyofanywa kwa wastaafu wasiostahili bodi ya mikopo heslb tzs 
 milioni mamlaka ya mbolea tfra tzs 
 milioni mamlaka ya bandari tpa tzs 
 milioni b kadco ililipa tzs 
 milioni kama malipo ya bima pasipo kupokea huduma
c dawasa ililipa tzs 
 bilioni kama malipo yasiyostahili ya posho ya likizo
d pride ilitoa tzs 
 bilioni kama mikopo kwa watumishi ambao ajira zao zimekoma na kwa watumishi ambao hawakatwi mishahara yao
athari serikali kupoteza kiasi cha tzs 
 bilioni kwa mwaka kumepelekea kushindwa kuajiri watumishi wapya na pia inashindwa kuongeza mishahara kwa watumishi waliopo kwenye ajira
mfano kumekuwa na upungufu wa watumishi kwenye sekta mbalimbali kama vile sekta ya afya kilimo na katika taasisi mbalimbali za serikali
 jambo la matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu serikali imepoteza takribani tzs 
 bilioni kutokana na mianya ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu
kiasi hiki ni ongezeko la asilimia ukilinganisha na tzs 
 bilioni zilizoripotiwa mwaka 
licha ya serikali kuchukua hatua madhubuti za kuondoa watumishi hewa kwenye mfumo wa lawson bado watumishi wanaokoma muda wao wa utumishi wa umma kustaafu huchelewa kuondolewa kwenye mfumo huo
kielelezo na
 kinaonesha matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 matumizi yasiyo na tija katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma serikali kuu jeshi la polisi tanzania lililipa tzs 
 milioni kwa watumishi waliokoma utumishi wao
ripoti ya cag inaonesha malipo yasiyostahili ya tzs 
 milioni katika mamlaka ya serikali za mitaa kutokana na sababu zifuatazo a b c serikali kuu tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni mamlaka ya serikali za mitaa mashirika ya umma msm zililipa tzs 
 milioni kama mishahara kwa watumishi waliofikia ukomo wa utumishi wao
msm hazikurejesha hazina tzs 
 milioni ambayo ni mishahara kwa watumishi waliostaafu kufariki watoro na waliofukuzwa kazi
msm zililipa tzs 
 milioni kwa wafanyakazi wa muda mfupi ambao hawakuwa na mikataba ya kazi
kutokana na mianya ya rushwa ubadhirifu na udanganyifu mashirika ya umma yalilipa jumla ya tzs 
 bilioni kwa watumishi pasipo kupata tija yoyote
asilimia ya malipo hayo yalifanywa na pride kama mikopo kwa watumishi ambao ajira zao zimekoma na kwa watumishi ambao hawakatwi mishahara yao ili kurejesha mikopo hiyo
mchanganuo wa malipo ambayo yanaashiria vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni kama ifuatavyo a malipo yaliyofanywa kwa wastaafu wasiostahili bodi ya mikopo heslb tzs 
 milioni mamlaka ya mbolea tfra tzs 
 milioni mamlaka ya bandari tpa tzs 
 milioni b kadco ililipa tzs 
 milioni kama malipo ya bima pasipo kupokea huduma
c dawasa ililipa tzs 
 bilioni kama malipo yasiyostahili ya posho ya likizo
d pride ilitoa tzs 
 bilioni kama mikopo kwa watumishi ambao ajira zao zimekoma na kwa watumishi ambao hawakatwi mishahara yao
athari serikali kupoteza kiasi cha tzs 
 bilioni kwa mwaka kumepelekea kushindwa kuajiri watumishi wapya na pia inashindwa kuongeza mishahara kwa watumishi waliopo kwenye ajira
mfano kumekuwa na upungufu wa watumishi kwenye sekta mbalimbali kama vile sekta ya afya kilimo na katika taasisi mbalimbali za serikali
 ushauri menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa mashirika ya umma na serikali kuu watekeleze yafutayo a ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora iendelee kuboresha mfumo wa lawson ili kuwezesha upelekaji wa taarifa za watumishi kimtandao wakati wa kuajiriwa kuhamishwa na kustaafu ili maafisa utumishi wapate taarifa hizo ndani ya wakati na kuzuia kutokea kwa malipo hewa
pia mfumo ufanye zuio la malipo ya mshahara wa mtumishi mara tu mtumishi anapofikia muda wa kustaafu
b kuhakikisha fedha zisizolipwa kutokana na watumishi kufukuzwa kufikia ukomo wa utumishi au kutokuwepo kituoni zinarejeshwa hazina ndani ya wiki mbili kama inavyotakiwa na randama ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
c takukuru ifanye uchunguzi juu ya mikopo iliyotolewa na pride kwa watumishi wake ili kunusuru fedha hizo zisipotee
jambo la serikali yatumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija katika usimamizi wa mikataba ya manunuzi ya umma yapo maeneo mbalimbali ambayo yana viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma
maeneo hayo yameisababishia serikali kutumia tzs 
 bilioni katika manunuzi ya umma pasipo kupata tija yoyote
hili ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na mwaka ambapo serikali ilitumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija
kielelezo na
 kinaonesha mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma
 kielelezo na
 mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali tuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kutoka mwaka hadi mwaka viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu vimepungua kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyooneshwa katika mchanganuo ufuatao a tzs 
 bilioni zililipwa kwa wakala wa majengo tanzania tba kwa ajili ya ujenzi wa ofisi za makao makuu ya tume ya taifa ya uchaguzi nec ingawa nec ilikataa kupokea jengo hilo kwa sababu lilijengwa chini ya kiwango
b kuongezeka kwa malipo yasiyo na viambatanisho kwa asilimia kutoka tzs 
 bilio ni ya mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni ya mwaka 
c taasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya huduma na bidhaa bila kuwepo kwa mikataba halisi
 tzs 
 bilioniserikali kuu tzs 
 bilioni mamlaka ya serikali za mitaa tzs 
 bilioni mashirika ya umma tzs 
 bilioni 
 tzs bilioni ushauri menejimenti za mamlaka ya serikali za mitaa mashirika ya umma na serikali kuu watekeleze yafutayo a ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora iendelee kuboresha mfumo wa lawson ili kuwezesha upelekaji wa taarifa za watumishi kimtandao wakati wa kuajiriwa kuhamishwa na kustaafu ili maafisa utumishi wapate taarifa hizo ndani ya wakati na kuzuia kutokea kwa malipo hewa
pia mfumo ufanye zuio la malipo ya mshahara wa mtumishi mara tu mtumishi anapofikia muda wa kustaafu
b kuhakikisha fedha zisizolipwa kutokana na watumishi kufukuzwa kufikia ukomo wa utumishi au kutokuwepo kituoni zinarejeshwa hazina ndani ya wiki mbili kama inavyotakiwa na randama ya fedha ya mamlaka za serikali za mitaa ya mwaka 
c takukuru ifanye uchunguzi juu ya mikopo iliyotolewa na pride kwa watumishi wake ili kunusuru fedha hizo zisipotee
jambo la serikali yatumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija katika usimamizi wa mikataba ya manunuzi ya umma yapo maeneo mbalimbali ambayo yana viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma
maeneo hayo yameisababishia serikali kutumia tzs 
 bilioni katika manunuzi ya umma pasipo kupata tija yoyote
hili ni ongezeko la asilimia ikilinganishwa na mwaka ambapo serikali ilitumia tzs 
 bilioni katika manunuzi yasiyo na tija
kielelezo na
 kinaonesha mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma
 kielelezo na
 mgawanyiko wa manunuzi yasiyo tija katika serikali tuu serikali za mitaa na mashirika ya umma kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kutoka mwaka hadi mwaka viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu vimepungua kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni ya mwaka kama inavyooneshwa katika mchanganuo ufuatao a tzs 
 bilioni zililipwa kwa wakala wa majengo tanzania tba kwa ajili ya ujenzi wa ofisi za makao makuu ya tume ya taifa ya uchaguzi nec ingawa nec ilikataa kupokea jengo hilo kwa sababu lilijengwa chini ya kiwango
b kuongezeka kwa malipo yasiyo na viambatanisho kwa asilimia kutoka tzs 
 bilio ni ya mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni ya mwaka 
c taasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya huduma na bidhaa bila kuwepo kwa mikataba halisi
 tzs 
 bilioniserikali kuu tzs 
 bilioni mamlaka ya serikali za mitaa tzs 
 bilioni mashirika ya umma tzs 
 bilioni 
 tzs bilioni d tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya awali kwa ajili ya ununuzi wa vifaa vya ujenzi wa mahakama kinyume na mkataba
vilevile tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya awali ya ujenzi wa mahakama za wilaya za bunda kilindi katavi na lindi ambazo ujenzi wake haukuwa umeanza
e taasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya bidhaa ambazo hazikuonekana katika daftari la kumbukumbu za bidhaa zilizopokelewa
katika manunuzi ya umma na utekelezaji wa mikataba katika mamlaka ya serikali za mitaa kulikuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika malipo ya tzs 
 bilioni
hili ni ongezeko la asilimia ukilingalisha na tzs 
 bilioni ya mwaka 
baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu ni kama ifuatavyo a msm zilitoa mikataba yenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa wakandarasi wasio na sifa stahiki kinyume na kifungu cha na cha sheria ya usajili wa wakandarasi ya mwaka 
b msm zilitangaza washindi wa zabuni zenye thamani ya tzs 
 bilioni bila idhini ya kamati ya fedha na mipango
c halmashauri ya wilaya ya siha ilitoa zabuni zenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa wazabu ni ambao hawakuwepo kwenye orodha ya wazabuni waliochukua nyaraka za zabuni
d msm zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi kutoka kwa wazabuni bila ya kushindanishwa
e tzs 
 bilioni zililipwa na halmashauri ya wilaya ya nkasi bila kuwepo kwa nyaraka zilizotumika kwenye mchakato wa kuwapata wazabuni pamoja na kutokuwepo kwa mikataba halali ya wazabuni hao
kwa mwaka kiasi cha tzs 
 bilioni zilizotumika kwenye manunuzi na mikataba katika mashirika ya umma zimeonesha kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
hili ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ukilingalisha na tzs 
 bilioni ya mwaka 
kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kwenye mashirika ya umma kwa mwaka hadi mwaka 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni maeneo matatu yaliyokuwa na kiasi kikubwa cha matumizi yaliyokuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanyanyifu ni bohari kuu ya dawa nssf na katika mradi wa uendeshaji wa usafiri wa mwendo kasi kama ifuatavyo a bohari kuu ya dawa ililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya matunzo ya magari pasipo kupatiwa huduma yoyote
b nssf ilipata hasara ya takribani tzs 
 bilioni kutokana na kununua ardhi kwa gharama ya tzs 
 bilioni
hii ni kutokana na eneo hilo kuwa na thamani ya tzs
 milioni ambayo ilishauriwa na mthamini wa wilaya ya temeke
c kasoro mbalimbali zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi zimeisaba bishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni kama inavyooneshwa katika kielelezo na
 kielelezo na
 kasoro zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi athari kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika manunuzi ya bidhaa yenye thamani ya tzs 
 bilioni imesababisha kuwepo na mapungufu katika utoaji wa huduma kwa wananchi ikiwemo ucheleweshwaji wa mafao kwa wastaafu na matatizo ya usafiri kwenye mabasi yaendayo mwendo kasi
ushauri wajibu inashauri yafuatayo a b c d e mlipaji mkuu wa serikali ambaye ndiye katibu mkuu wizara ya fedha na mipango awachukulie hatua za kisheria maafisa masuuli ambao ndio wakurugenzi wa halmashauri walioenda kinyume na matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kanuni zake
mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma iwachukulie hatua za kinidhamu wakuu wa vitengo vya manunuzi wa halmashauri zilizokwenda kinyume na matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma iharakishe uandaaji wa muongozo wa matumizi ya fedha kwa kutumia mfumo wa force account kama njia ya manunuzi inayotumika kutekeleza miradi ya maendeleo
katibu mkuu or tamisemi aiwasilishe ripoti ya ukaguzi maalumu wa udart kwa takukuru ili iendelee na hatua za kisheria
vilevile katibu mkuu or tamisemi ashirikiane na msajili wa hazina ili kuweka mfumo mzuri wa uendeshaji wa udart
 d tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya awali kwa ajili ya ununuzi wa vifaa vya ujenzi wa mahakama kinyume na mkataba
vilevile tzs 
 bilioni zililipwa kama malipo ya awali ya ujenzi wa mahakama za wilaya za bunda kilindi katavi na lindi ambazo ujenzi wake haukuwa umeanza
e taasisi zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi ya bidhaa ambazo hazikuonekana katika daftari la kumbukumbu za bidhaa zilizopokelewa
katika manunuzi ya umma na utekelezaji wa mikataba katika mamlaka ya serikali za mitaa kulikuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika malipo ya tzs 
 bilioni
hili ni ongezeko la asilimia ukilingalisha na tzs 
 bilioni ya mwaka 
baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu ni kama ifuatavyo a msm zilitoa mikataba yenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa wakandarasi wasio na sifa stahiki kinyume na kifungu cha na cha sheria ya usajili wa wakandarasi ya mwaka 
b msm zilitangaza washindi wa zabuni zenye thamani ya tzs 
 bilioni bila idhini ya kamati ya fedha na mipango
c halmashauri ya wilaya ya siha ilitoa zabuni zenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa wazabu ni ambao hawakuwepo kwenye orodha ya wazabuni waliochukua nyaraka za zabuni
d msm zililipa tzs 
 bilioni katika manunuzi kutoka kwa wazabuni bila ya kushindanishwa
e tzs 
 bilioni zililipwa na halmashauri ya wilaya ya nkasi bila kuwepo kwa nyaraka zilizotumika kwenye mchakato wa kuwapata wazabuni pamoja na kutokuwepo kwa mikataba halali ya wazabuni hao
kwa mwaka kiasi cha tzs 
 bilioni zilizotumika kwenye manunuzi na mikataba katika mashirika ya umma zimeonesha kuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
hili ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ukilingalisha na tzs 
 bilioni ya mwaka 
kielelezo na
 manunuzi yasiyo na tija kwenye mashirika ya umma kwa mwaka hadi mwaka 
 tzs bilioni 
 tzs bilioni maeneo matatu yaliyokuwa na kiasi kikubwa cha matumizi yaliyokuwa na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanyanyifu ni bohari kuu ya dawa nssf na katika mradi wa uendeshaji wa usafiri wa mwendo kasi kama ifuatavyo a bohari kuu ya dawa ililipa tzs 
 bilioni kama gharama ya matunzo ya magari pasipo kupatiwa huduma yoyote
b nssf ilipata hasara ya takribani tzs 
 bilioni kutokana na kununua ardhi kwa gharama ya tzs 
 bilioni
hii ni kutokana na eneo hilo kuwa na thamani ya tzs
 milioni ambayo ilishauriwa na mthamini wa wilaya ya temeke
c kasoro mbalimbali zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi zimeisaba bishia serikali hasara ya takribani tzs 
 bilioni kama inavyooneshwa katika kielelezo na
 kielelezo na
 kasoro zilizojitokeza katika utekelezaji wa mradi wa mwendokasi athari kuwepo kwa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika manunuzi ya bidhaa yenye thamani ya tzs 
 bilioni imesababisha kuwepo na mapungufu katika utoaji wa huduma kwa wananchi ikiwemo ucheleweshwaji wa mafao kwa wastaafu na matatizo ya usafiri kwenye mabasi yaendayo mwendo kasi
ushauri wajibu inashauri yafuatayo a b c d e mlipaji mkuu wa serikali ambaye ndiye katibu mkuu wizara ya fedha na mipango awachukulie hatua za kisheria maafisa masuuli ambao ndio wakurugenzi wa halmashauri walioenda kinyume na matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka na kanuni zake
mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma iwachukulie hatua za kinidhamu wakuu wa vitengo vya manunuzi wa halmashauri zilizokwenda kinyume na matakwa ya sheria ya ununuzi wa umma
mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma iharakishe uandaaji wa muongozo wa matumizi ya fedha kwa kutumia mfumo wa force account kama njia ya manunuzi inayotumika kutekeleza miradi ya maendeleo
katibu mkuu or tamisemi aiwasilishe ripoti ya ukaguzi maalumu wa udart kwa takukuru ili iendelee na hatua za kisheria
vilevile katibu mkuu or tamisemi ashirikiane na msajili wa hazina ili kuweka mfumo mzuri wa uendeshaji wa udart
 sehemu ya nne hitimisho ripoti hii imeonesha utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag katika ripoti za ukaguzi wa ufanisi
ukilinganisha ripoti ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za ufanisi za mwaka na ni wastani wa asilimia tu ya mapendekezo ya cag yaliyotekelezwa
wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango kupitia idara ya mkaguzi mkuu wa ndani iharakishe utekelezaji wa pendekezo la cag la kukamilisha uaandaaji wa mfumo wa kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya mkaguzi wa ndani na nje gari its
mfumo huu utasaidia kuhimiza utekelezaji wa mapendekezo hasa kwa taasisi ambazo hazijatekeleza kabisa mapendekezo hayo kwa miaka iliyopita
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kueli misha umma kuhusu ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni sehemu ya nne hitimisho ripoti hii imeonesha utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag katika ripoti za ukaguzi wa ufanisi
ukilinganisha ripoti ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za ufanisi za mwaka na ni wastani wa asilimia tu ya mapendekezo ya cag yaliyotekelezwa
wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango kupitia idara ya mkaguzi mkuu wa ndani iharakishe utekelezaji wa pendekezo la cag la kukamilisha uaandaaji wa mfumo wa kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya mkaguzi wa ndani na nje gari its
mfumo huu utasaidia kuhimiza utekelezaji wa mapendekezo hasa kwa taasisi ambazo hazijatekeleza kabisa mapendekezo hayo kwa miaka iliyopita
wajibu inapenda kuwakaribisha wasomaji na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kueli misha umma kuhusu ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
nb
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ambayo ni jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameiagiza wizara ya elimu sayansi na teknolojia kushirikiana na wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari kuendelea kufunga mtandao katika vijiji vyenye umeme ili kuwawezesha wanafunzi kufanya mitihani ya masomo ya sayansi kwa mtandao
rais samia ametoa maagizo hayo leo wakati wa hafla ya kilele cha maadhimisho ya miaka ya baraza la mitihani la taifa necta iliyofanyika katika ofisi za baraza hilo
aidha rais samia amesema serikali imefanya uwekezaji kwenye tehama ambao umeimarisha utendaji wa baraza na kuongeza matumizi ya teknolojia katika usajili wa watahiniwa uchapaji na usahihishaji wa mitihani na uchakataji wa matokeo
rais samia pia amesema serikali itaendelea kuijengea uwezo necta na walimu ili kuhakikisha ufundishaji usomeshaji na utahini unafanyika kwa umahiri mkubwa kuwawezesha watahiniwa kumudu mahitaji ya mabadiliko ya sayansi na teknolojia
vile vile rais samia ameitaka wizara ya elimu sayansi na teknolojia pamoja na necta kutafuta mkakati wa kushughulikia changamoto ya udanganyifu wa mitihani
aidha rais samia pia amelitaka baraza la mitihani kuhakikisha wanatekeleza majukumu yao kuendana na shabaha ya sera ya elimu hususan katika upimaji wa umahiri
rais samia amesema serikali itaendelea kuimarisha utendaji wa baraza kulingana na mazingira mapya ya kiteknolojia na kushirikiana na baraza hilo ili lifikie malengo ya muda mrefu ya kuweka mitambo ya kisasa ya uchapaji kadri uwezo utakavyoruhusu
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti tabora oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia aanza ziara ya kikazi mkoani tabora rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema ameshaiagiza wakala wa mbegu nchini asa kuzalisha mbegu zenye ubora kwa bei ambayo mkulima ataimudu
rais samia amesema lengo ni kujidhatiti kuzalisha mbegu za mazao yote hapa nchini ili kuachana na utaratibu wa kuagiza kutoka nje
aidha rais samia amesema hayo leo wakati akihutubia wananchi wa nzega katika mkutano wa hadhara uliofanyika kwenye uwanja wa samora
awali rais samia aliweka jiwe la msingi la ujenzi wa chuo cha mafunzo ya ufundi stadi veta cha wilaya ya igunga ambacho kimegharimu shilingi bilioni 
 akihutubia wananchi wa igunga katika mkutano wa hadhara rais samia amesema chuo cha veta ni muendelezo wa jitihada za serikali kuhakikisha vijana wanapata elimu ya ufundi itakayowasaidia kuajiriwa au kujiajiri
vile vile rais samia amesema serikali imeamua kujenga chuo cha mafunzo ya ufundi stadi katika kila wilaya nchini na kuwa na chuo kikubwa kimoja katika kila mkoa
hali kadhalika rais samia pia amesema serikali imedhamiria kukuza ujuzi wa vijana kwani ndio nguvu kazi ya taifa hivyo vyuo vya veta vinajengwa ili ziungane na miradi na mipango inayoanzishwa na serikali ili kujenga uchumi wa nchi
rais samia ameanza ziara ya kikazi mkoani tabora ambapo alifungua mradi wa maji kutoka ziwa victoria kwa ajili ya mji wa shelui kupokea taarifa ya mradi wa umeme vijijini rea awamu ya mzunguko wa na kuzungumza na wananchi wa wilaya ya iramba
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti arusha septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia afungua makao makuu ya papu rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa nchi wanachama wa umoja wa posta afrika papu kuanzisha mfumo wa anuani za makazi na postikodi kama ilivyofanya tanzania
aidha rais samia amesema mfumo huo utarahisisha utoaji wa huduma za kiusalama afya fedha usafirishaji na usambazaji wa vifurushi na mizigo barani afrika
rais samia ameyasema hayo wakati wa hafla ya ufunguzi wa makao makuu ya umoja wa posta afrika papu iliyofanyika katika eneo la phillips
rais samia pia amezitaka posta za afrika kuwa na mfumo mmoja utakaowezesha kufanyika kwa biashara mtandao kwani takriban kila posta imeshaanzisha maduka mtandao kwa ajili ya kuwarahisishia wafanyabiashara shughuli zao
kwa upande mwingine rais samia amesema jengo hilo litaleta mabadiliko chanya katika kuandaa mikakati ya namna ya kuimarisha huduma za posta kwa nchi wanachama kwenye ukanda wa afrika ikiwemo ukuaji wa uchumi wa kidijitali
vile vile rais samia amesema papu italeta mageuzi makubwa kwa kuzingatia mahitaji ya sasa ikiwemo kuongeza wigo na ufanisi wa usafirishaji kwa kutumia mashirika ya ndege ya afrika badala ya kutumia mashirika ya nje
hali kadhalika rais samia amesema serikali imerekebisha sera ya taifa ya posta na kujumuisha maendeleo ya kiuchumi na kijamii na ukuaji wa matumizi ya teknolojia katika utoaji wa huduma za posta na kubuni huduma mbadala
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma kwa kushirikiana na mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance unaotekelezwa na ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma kwa niaba ya yaliyomo orodha ya vielelezo ii orodha ya vifupisho iii dibaji iv sehemu ya kwanza hati za ukaguzi aina ya hati zitolewazo na cag mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo na maagizo ya miaka iliyopita utekelezaji wa mapendekezo ya cag utekelezaji wa maagizo ya pac sehemu ya tatu mambo muhimu katika ukaguzi wa mwaka serikali kuu jambo la changamoto za utekelezaji wa bajeti jambo la kushuka kwa uwiano wa makusanyo ya kodi na pato la aifa jambo la changamoto za utendaji wa wakala na mamlaka za serikali jambo la kutokuzingatiwa kwa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka jambo la mapungufu katika ukaguzi wa vyama vya siasa mashirika ya umma jambo la mashirika yasiyo na uhakika wa kuendelea kujiendesha jambo la kutopatikana kwa wafaidika wa mikopo ya elimu ya juu jambo la changamoto za utawala bora katika uendeshaji wa mashirika ya umma jambo la uwekezaji usio na tija uliofanywa na shirika la bima la aifa nic jambo la mifuko ya hifadhi ya jamii kuendelea kuidai serikali jambo la nssf na nhif kushindwa kukusanya michango sehemu ya nne hitimisho na mapendekezo iorodha ya vielelezo kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika serikali kuu kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika mashirika ya umma kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika serikali kuu kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika mashirka ya umma kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa maagizo ya pac kwa kipindi cha miaka mitatu kielelezo na
uwiano wa kodi dhidi ya pato la ndani la aifa katika nchi za afrika mashariki kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi katika vyama vya siasa kielelezo na
mchanganuo wa gharama za vikao vya bodi ya hifadhi ya bonde la ngorongoro kielelezo na
mtiririko wa mapato madai ya matibabu na hasara katika mradi wa bima ya matibabu kielelezo na
 madeni ya serikali kwa mifuko ya hifadhi ya jamii mwaka iiiiiorodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability azaki asasi za kiraia cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma ifrs viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta binafsi nbaa bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nhif mfuko wa aifa wa bima ya afya nic shirika la bima la aifa nssf mfuko wa pensheni wa watumishi wa sekta binafsi giz shirika la maendeleo la ujerumani efd mashine za risiti za kielektroniki tzs shilingi ya kitanzania usd dola ya kimarekani dart wakala wa mabasi yaendayo haraka rita wakala wa usajili ufilisi na udhaminiiv dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za mwaka imeandaa ripoti ya uwajibikaji ya serikali kuu na mashirika ya umma
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma good financial governance
mradi huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag kwa mwaka katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma
vilevile wajibu imetoa athari pamoja na nini kifanyike ili kushughulikia mambo yaliyoibuliwa
hata hivyo kuna umuhimu mkubwa kwa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo ya cag na maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wananchi kupitia azaki kuzielewa na kufuatilia usimamizi wa rasilimali za umma katika serikali kuu na mashirika ya umma
ripoti hii imegawanyika katika sehemu kuu nne sehemu ya kwanza ni hati za ukaguzi sehemu ya pili ni mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu ya tatu ni mambo muhimu katika ukaguzi wa mwaka na sehemu ya nne ni hitimisho na mapendekezo
wajibu inapenda kuwashukuru shirika la maendeleo la uingereza dfid kupitia mradi wa uwajibikaji anzania awamu ya pili act the foundation for civil society na shirika la twaweza kwa kuendelea kuwezesha usambazaji wa ripoti hii kwa wadau mbalimbali hapa nchini
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendaji wajibu institute of public accountability sehemu ya kwanza hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu hesabu za taasisi iliyokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaji vya ipsass na ifrs kwa serikali kuu na mashirika ya umma mtawalia pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
aina ya hati zitolewazo na cag katika ukaguzi wa sekta ya umma cag hutoa kati ya hati zifuatazo i
hati inayoridhisha hati hii ndiyo hati safi ambayo hutolewa endapo hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu na matamko yanayotolewa na bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
ii
hati yenye shaka hati hii hutolewa endapo hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
iii
hati isiyoridhisha hati hii hutolewa endapo hesabu kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
 iv
kushindwa kutoa hati hati mbaya hili ni tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndani hivyo kumfanya mkaguzi ashindwe kutoa hati ya ukaguzi
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka a
serikali kuu katika kipindi cha mwaka kati ya taasisi za serikali kuu zilizokaguliwa ukitoa vyama vya siasa ni taasisi sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha wakati taasisi sawa na asilimia zilipata hati zenyeshaka
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa hati za ukaguzi katika taasisi za serikali kuu kwa kipindi cha miaka mitatu 
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika serikali kuu taasisi zilizot olewa hati hati zinazoridhisha sawa na taasisi hati enye shak sawa na taasisi hati isiy oridhisha sawa na taasisi hati mba ya sawa na taasisi ripoti ya ca ya mwenendo wa hati zinazoridhisha b
mashirika ya umma katika kipindi cha mwaka cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika ikijumuisha kaguzi za miaka ya nyuma
hata hivyo alitoa maoni ya ukaguzi kwa mashirika pekee
mashirika sawa na asilimia yalipata hati zinazoridhisha wakati shirika sawa na asilimia lilipata hati isiyoridhisha
aidha kwa sababu mbalimbali cag hakuweza kutoa hati za ukaguzi kwa mashirika 
mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mashirika ya umma kwa kipindi cha miaka mitatu kuanzia mpaka ni kama inavyoonekana katika kielelezo na
hapo chini
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika mashirika ya umma taasisi zilizot olewa hati hati zinazoridhisha sawa na taasisi hati enye shak sawa na taasisi hati isiy oridhisha sawa na taasisi hati mba ya sawa na taasisi ripoti ya ca ya mwenendo wa hati zinazoridhisha sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo na maagizo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali pac
utekelezaji wa mapendekezo ya cag a
serikali kuu ripoti inaonesha kati ya mapendekezo ya mwaka uliopita ni mapendekezo sawa na asilimia tu ndiyo yametekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo kwenye hatua mbali mbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
hali hii inaonesha kuongezeka kwa mapendekezo ambayo hayajatekelezwa na yale yaliyopitwa na wakati
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu
chanzo ripoti ya cag serikali kuu kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika serikali kuu yaliyotekelezwa yapo atika utekelezaji hayajat ekelezwa yamepitwa na wak ati utekelezaji ya mapendek ezo ya ca b
mashirika ya umma kati ya mapendekezo ya mwaka uliopita ni mapendekezo sawa na asilimia yametekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yapo kwenye hatua mbali mbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
kati ya mapendekezo ambayo hayajatekelezwa na serikali mapendekezo sawa na asilimia hayana majibu kabisa kuonesha mwendelezo wa utekelezaji wake
kuchelewa kutekelezwa kwa mapendekezo yanayotolewa na cag kunaendelea kuongeza upotevu wa rasilimali za umma
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu 
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita katika mashirka ya umma chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 yaliyotekelezwa yapo atika utekelezaji hayajat ekelezwa yamepitwa na wak ati utekelezaji ya mapendek ezo ya ca g utekelezaji wa maagizo ya pac kwa mwaka ripoti ya cag inaonesha kushuka kwa utekelezaji wa maagizo ya pac kwa asilimia ukilinganisha asilimia ya mwaka na asilimia ya mwaka 
kielelezo na
kinaonesha mwenendo wa utekelezaji wa maagizo ya pac kwa kipindi cha miaka mitatu
kielelezo na
mwenendo wa utekelezaji wa maagizo ya pac kwa kipindi cha miaka mitatu yaliyotekelezwa yapo atika utekelezaji hayajat ekelezwa yamepitwa na wak ati utekelezaji wa maagizo ya pac sehemu ya tatu mambo muhimu katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii imegawanyika katika maeneo mawili ambayo ni serikali kuu na mashirika ya umma
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii yaliyojitokeza kwenye ukaguzi kwa mwaka ikiwa ni pamoja na kuonesha athari zinazoweza kusababishwa na mapungufu hayo
vilevile wajibu inashauri nini kifanyike ili kurekebisha mapungufu yaliyobainishwa
wajibu imefanya uchambuzi wa ripoti za cag za serikali kuu na mashirika ya umma na kuchambua mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii
mambo hayo yamechaguliwa kwa kuzingatia vigezo vifuatavyo mapungufu yaliyokuwa na zaidi ya asilimia kumi ya fedha zilizohusika sekta zilizoathiriwa zaidi na hoja husika kujirudia kwa hoja ya ukaguzi pamoja na namna jambo husika linavyoathiri jamii
yafuatayo ni mambo yaliyochambuliwa na wajibu
serikali kuu pamoja na kuwa asilimia ya taasisi za serikali kuu zilipata hati zinazoridhisha bado kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa rasilimali zake kama yalivyoripotiwa na cag
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu matano yaliyojitokeza kama ifuatavyo jambo la changamoto za utekelezaji wa bajeti kwa mwaka bunge liliidhinisha bajeti ya tzs 
 trilioni ingawa makusanyo halisi yalikuwa tzs 
 trilioni ikisababisha tofauti ya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
ripoti imeonesha kuwa kati ya tzs 
 trilioni zilizokusanywa ni tzs 
 trilioni ndizo zilizoingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina na kusababisha tofauti ya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
 ya makusanyo ambayo hayakuingizwa kwenye mfuko mkuu
katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania ya mwaka kama ilivyorekebishwa ibara ya inaelekeza kuwa fedha zote zitakazokusanywa zitaingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina isipokuwa kwa fedha za aina iliyotajwa katika ibara ndogo ya pili ya ibara hii
ibara ndogo ya pili inaelekeza kuwa fedha ambazo hazitawekwa katika mfuko mkuu wa hazina ni zile ambazo zimetajwa na sheria kwamba zitumike kwa shughuli maalum au ziwekwe katika mfuko mwingine kwa ajili ya matumizi maalum
katika utekelezaji wa bajeti hiyo cag amebaini changamoto mbalimbali ikiwa ni pamoja na a upungufu wa makusanyo kulingana na bajeti iliyoidhinishwa ya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
b kiasi cha tzs 
 trilioni kutoingizwa kwenye mfuko mkuu wa hazina
c kiasi cha tzs 
 bilioni kimetolewa zaidi ya fedha zilizopokelewa kwenye mfuko mkuu wa hazina
d utofauti katika taarifa ya utekelezaji wa bajeti na taarifa ya fedha ya mwaka
kwa mujibu wa kifungu cha kifungu kidogo cha cha sheria ya bajeti ya mwaka na marekebisho yake kinamtaka kamishna wa bajeti akishirikiana na kamishna wa mipango kuandaa na kutoa taarifa ya mwaka ya utekelezaji wa bajeti katika kila mwisho wa mwaka
ripoti ya cag imeonesha kuwepo kwa tofauti kati ya kiasi cha fedha kilichoripotiwa katika taarifa ya utekelezaji wa bajeti ya mwaka na taarifa ya fedha katika wizara ya fedha na mipango
athari kutokana na ripoti ya cag inaonekana kuwa tzs 
 trilioni hazikuwekwa kwenye mfuko mkuu wa hazina na hazijaoneshwa ziliwekwa katika mifuko ipi kwa kuzingatia matakwa ya ibara ya ya katiba
vilevile ripoti inaonesha tzs 
 bilioni zilitolewa zaidi ya kiasi kilichowekwa katika mfuko mkuu wa hazina bila kuwa na maelezo ya kutosha
hali hii inaathiri uwepo wa uwazi na uwajibikaji katika utekelezaji wa bajeti
kutokuandaliwa kwa usahihi aarifa ya utekelezaji wa bajeti kunaweza kupotosha umma na kuathiri mwenendo wa tathmini ya utekelezaji wa bajeti
nini kifanyike kwa mujibu wa sheria ya fedha za umma ya mwaka na marekebisho yake inataka fedha zote za umma ambazo hazijatumika kila ifikapo mwisho wa mwaka wa fedha zirudishwe katika mfuko mkuu wa hazina
hivyo kuna kiasi kikubwa cha fedha ambacho hurudishwa katika mfuko huo kila ifikapo mwisho wa mwaka hivyo kusababisha mfuko mkuu wa hazina kuwa na kiasi kikubwa cha fedha zaidi ya zile zilizokusanywa katika mwaka husika
wajibu inalishauri bunge liitake wizara ya fedha na mipango kuandaa taarifa ya fedha zote zilizorudishwa kwenye mfuko mkuu kila mwaka ili fedha hizo ziingizwe katika bajeti ya taifa ya mwaka unaufuata kupitita bajeti ya ziada
vilevile bunge limtake cag kufanya ukaguzi maalum ili kubaini kama tzs 
 trilioni ambazo hazikupokelewa katika mfuko mkuu wa hazina kama ni fedha zinazohusiana na mifuko iliyoundwa kwa mujibu wa ibara ya katiba
jambo la kushuka kwa uwiano wa makusanyo ya kodi na pato la aifa ufanisi wa mfumo wa ukusanyaji kodi unaweza kupimwa kwa kutumia uwiano wa makusanyo ya kodi kwa kulinganisha na pato la aifa
kwa mwaka wa fedha tanzania imeshuka katika ufanisi wa ukusanyaji wa kodi hadi kufikia asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 ya mwaka 
ukilinganisha uwiano wa makusanyo ya kodi na pato la aifa katika ukanda wa afrika mashariki anzania imeshika nafasi ya mwisho
hata hivyo wastani wa ufanisi wa ukusanyaji kodi kwa kiwango cha kimataifa ni asilimia 
 kulingana na ripoti ya benki ya dunia ya mwaka 
uwiano wa ukusanyaji wa kodi kwa nchi za afrika mashariki ikilinganishwa na pato la taifa ni kama inavyooneshwa kwenye kielelezo na
hapo chini
athari kuwa na uwiano mdogo wa ukusanyaji wa kodi na pato la taifa inaonesha kwamba kuna ufanisi mdogo wa utozaji kodi kwa sekta zote za kiuchumi
hali hii inaathiri ukusanyaji wa mapato hivyo kusababisha serikali kushindwa kutekeleza bajeti iliyoidhinishwa
 kielelezo na
uwiano wa kodi dhidi ya pato la ndani la aifa katika nchi za afrika mashariki nini kifanyike kwa miaka miwili mfululizo yaani mwaka na serikali ilishindwa kukusanya asilimia na ya bajeti iliyoidhinishwa
wajibu inashauri serikali itafiti mfumo bora zaidi wa ulipaji kodi utakaovutia wananchi kulipa kodi kwa hiari na utakao husisha walipakodi wengi zaidi kuliko ilivyo sasa na kudhibiti mianya ya uvujaji wa kodi zinazokusanywa
jambo la changamoto za utendaji wa wakala na mamlaka za serikali sheria na
 ya mwaka inayosimamia wakala za serikali inazitaka wakala zote kufanya kazi zao kwa mujibu wa kanuni za biashara na kuhakikisha kuwa mapato yao yanatosheleza kulipia matumizi yao na ziada kupelekwa mfuko mkuu wa hazina
kulingana na ripoti ya cag bado kuna mapungufu mbalimbali yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka kama ifutavyo a wakala za serikali zinaweza kugharamia asilimia tu ya matumizi yake ya kawaida kutoka katika vyanzo vyake vya ndani hivyo kuwa na utegemezi kwa asilimia 
hali hii inaonesha kuendelea kuongezeka kwa utegemezi ikilinganishwa na asilimia ya mwaka na asilimia ya mwaka 
hii ni kutokana na kuendelea kupungua kwa makusanyo ya wakala za serikali kutoka vyanzo vyake vya ndani huku matumizi yake ya kawaida yakiendelea kuongezeka mwaka hadi mwaka
b katika ukaguzi wa wakala wa mabasi yaendayo haraka dart cag alibaini kuwa kulikuwa na mtoa huduma mmoja tu kinyume na mkataba ambao ulielekeza kwamba kutatakiwa kuwe na watoa huduma wawili
vilevile cag alibaini 
 tanzania burundi uganda rwanda kenya kimataifa 
 kulikuwa na mabasi tu kinyume na mkataba unavyoelekeza kuwa na mabasi 
cag alibaini kutokana na mkataba wa ukodishaji wa eneo la urafiki wenye thamani ya tzs 
 milioni dart imepata hasara ya tzs
 milioni kutokana na kutotumika kwa eneo hilo kwa muda wa miaka nane tangu kuanzishwa kwa mradi huo
c kulingana na makubaliano katika mkataba kumekuwa na kasi ndogo katika uzalishaji wa vitambulisho vya taifa ikilinganishwa na idadi ya wananchi waliosajiliwa
kati ya wananchi walioandikishwa ni vitambulisho sawa na asilimia tu za vitambulisho ndivyo vilivyotengenezwa
hali hii inaonesha udhaifu katika usimamizi wa mkataba
 athari kutokana na kasoro zilizobainishwa hapo juu kuna uwezekano wa kuwepo kwa athari zifuatazo a utegemezi wa wakala za serikali kwa serikali kuu hupunguza fedha ambazo serikali ingetumia katika shughuli nyingine za maendeleo
b ukosefu wa mabasi ya kutosha kunakopelekea wananchi kupoteza muda mwingi kutokana na msongamono wa abiria katika vituo vya mabasi na kuwasababishia kuchelewa kufanya shughuli mbalimbali za kujenga taifa
c kutokana na kasi ndogo ya uzalishaji wa vitambulisho asilimia kubwa ya wananchi hawana vitambulisho
hali hii pia inasababisha kundi kubwa la wananchi kukosa haki zao za kijamii endapo watahitajika kutoa kitambulisho cha taifa kama vile matibabu masomo kupata malipo ya pensheni usajili wa biashara na kadi za simu za mkononi n
nini kifanyike wajibu inashauri yafuatayo ili kuboresha utendaji wa wakala na mamlaka za serikali a bunge liishauri serikali kupitia upya utendaji wa wakala za serikali kwa mantiki ya kuangalia kazi zinazofanya tija inayopatikana kwa uwepo wa wakala hizo pamoja na uwezo wa kujiendesha
b bunge kupitia pac kuangalia upya mkataba wa uendeshaji wa mradi wa mabasi ya dart ili kuongeza idadi ya mabasi yanayotoa huduma kwa wananchi
pia uongozi wa dart uangalie namna ya kuzuia hasara inayoendelea kupatikana kutokana na mkataba wa upangishaji wa eneo la urafiki hii ni pamoja na kusitisha mkataba huo ikiwa hawana matumizi ya eneo hilo
jambo la kutokuzingatiwa kwa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka kwa mujibu wa ripoti ya ppra ya mwaka wastani wa kuzingantia sheria ya manunuzi katika taasisi za serikali kuu umeshuka ukilinganisha na mwaka kutoka asilimia hadi 
vilevile ripoti ya cag ya mwaka imeonesha mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa sheria ya manunuzi
mapungufu hayo ni kama yafuatayo a ongezeko la asilimia katika manunuzi ya bidhaa na huduma bila idhini ya bodi ya manunuzi hadi kufikia tzs 
 bilioni
b aasisi za serikali kulipa tzs 
 bilioni kwa ajili ya bidhaa kazi na huduma ambazo hazijapokelewa
kiasi hiki kimeongezeka kwa asilimia 
 ukilinganisha na mwaka 
 c manunuzi yaliyofanyika bila ushindani kiasi cha tzs
 bilioni
d manunuzi ya kazi bidhaa na huduma yaliyofanywa bila ya kuwa na mikataba ya kisheria tzs
 bilioni e kuwepo kwa malipo yasiyokuwa na tija ya kiasi cha tzs 
 bilioni kwa ajili ya ununuzi wa leseni za window na biometric algorithms ambayo ni mifumo ya kidigitali ya kusajili wapiga kura
malipo haya yalifanyika baada ya mfumo wa kusajili wapigakura kutokuunganishwa na ule wa vitambulisho vya taifa nida na wakala wa usajili ufilisi na udhamini rita kinyume na makubaliano ya mkataba
f tume ya uchaguzi ilifanya manunuzi ya mifumo ya kidigitali ya kusajili wapigakura bvr kwa thamani ya usd 
hata hivyo mkataba wa manunuzi uliitaka tume ilipe usd 
 tu hivyo kupelekea malipo yaliyolipwa zaidi kwa mzabuni ya usd 
g tume ya uchaguzi nec ilifanya malipo ya usd kwa ajili ya mafunzo ambayo hayakufanyika
h jeshi la polisi lilifanya malipo ya tzs 
 bilioni kwa ajili ya sare za polisi ambazo hazikupokelewa hadi tarehe ya kukamilika kwa ukaguzi huo
athari mapungufu yaliyobainishwa yanaashiria uwezekano wa uwepo wa upotevu wa takribani tzs 
 bilioni na usd 
 za umma
kutozingatia sheria ya manunuzi kunaruhusu mianya ya rushwa udanganyifu na ubadhirifu hivyo kuisababishia serikali hasara na kuzorotesha utoaji wa huduma kwa wananchi
 nini kifanyike ni vyema sasa serikali ikaongeza uwazi na uwajibikaji zaidi katika mfumo mzima wa manunuzi ya umma utakaowezesha wananchi kupata taarifa zaidi za utekelezaji wa mikataba ya manunuzi ya umma open contracting ili kupunguza vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
jambo la mapungufu katika ukaguzi wa vyama vya siasa kwa upande wa vyama vya siasa hali ya uwajibikaji katika usimamizi wa mali na fedha zake hauridhishi
hali hii inatokana na kuendelea kuwepo kwa vyama vilivyopata hati mbaya za ukaguzi kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
hapo chini
kielelezo na
mwenendo wa hati za ukaguzi katika vyama vya siasa hati inayoridhisha hati isiyoridhisha hati zenye shaka hati mbaya vilevile kwenye ukaguzi wa vyama vya siasa kumekuwa na hoja mbalimbali za ukaguzi kama ifuatavyo a matumizi yaliyofanyika bila kuwa na vielelezo vya kutosha yenye thamani ya tzs 
 bilioni
b matumizi yaliyofanyika bila kuwa na risiti za efd ya tzs 
 bilioni
c vyama vya siasa kati ya havikuwasilisha taarifa za fedha kwa ajili ya ukaguzi
d makato ya tzs 
 bilioni kutowasilishwa kwenye mfuko wa aifa wa hifadhi ya jamii
e hali ya mashaka katika umiliki wa mali za vyama kama magari majengo n
f kutozingatia sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka 
g vyama vya siasa viliwasilisha taarifa za fedha zenye mapungufu wakati wa ukaguzi
athari vyama vya siasa hutoa viongozi mbalimbali wa nchi ambao ni pamoja na wabunge wenye dhamana ya kuisimamia serikali na matumizi ya mali za umma
hivyo mapungufu haya yanayojitokeza katika usimamizi wa rasilimali zao yanaweza kusababisha wananchi kutokuwa na imani ya kuwapa madaraka
pia inawapunguzia uhalali wa kusimamia taratibu na sheria zinazohusu uwajibikaji pale zinapokuwa hazifuatwi na taasisi za serikali hivyo kupelekea matumizi mabaya ya rasilimali za umma
nini kifanyike msajili wa vyama vya siasa avitathmini vyama vilivyo na mapungufu ya usimamizi wa rasilimali na kuvisaidia ili kuboresha uwezo wa kusimamia rasilimali zao
 mashirika ya umma pamoja na kuwa asilimia ya mashirika ya umma yalipata hati zinazoridhisha bado kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa rasilimali zake kama yalivyoripotiwa na cag
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama ifuatavyo jambo la mashirika yasiyo na uhakika wa kuendelea kujiendesha katika ukaguzi wa mashirika ya umma cag alibaini kuwa kuna mashirika ambayo yako hatarini kukosa uwezo wa kuendelea kutoa huduma kutokana na kutokuwa na rasilimali za kutosha kujiendesha
mashirika hayo hayana uhakika wa kuendelea kutoa huduma kwa kuwa yana uwiano baina ya madeni na mtaji unaozidi asilimia 
mashirika kati ya yana ukwasi hasi kwa maana yanajiendesha kwa hasara kwa zaidi ya miaka sasa
hali ya ukwasi na madeni katika mashirika hayo ni kama inavyoonekana katika jedwali na
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 jedwali na
 mashirika ya umma yenye hali mbaya kifedha taasisi shirika la maendeleo ya petroli bodi ya utalii tanzania dawasco baraza la michezo la taifa kampuni ya ndege tanzania atcl tanzania geothermal development company limited baraza la biashara la taifa kampuni ya ttcl pesa bodi ya maziwa tanzania juni juni jun jun jun jun jun jun jun 
 hadi ku f ikia hasara sh
 mtaji sh
 deni sh
 uwiano wa madeni na mtaji athari endapo mashirika haya yatakufa serikali itatakiwa kulipa tzs 
 trilioni ambayo ni jumla ya madeni ya mashirika hayo
hii ni pamoja na serikali kutakiwa kulipa watumishi wote wa mashirika hayo malipo ya kusitisha ajira zao
kwa mashirika haya kushindwa kufanya kazi kwa ufanisi kunaikosesha serikali kupata gawio pamoja na kuzorotesha utoaji wa huduma za jamii
nini kifanyike serikali kupitia msajili wa hazina ifanye mapitio ya uendeshaji wa mashirika hayo ili kuona kama kuna umuhimu wa kuyaongezea mitaji ili yaweze kujiendesha
iwapo itaonekana kwamba hakuna tija itakayopatikana kwa kuyaongezea mitaji mashirika hayo basi serikali iyaunganishe au iyafunge ili yasiendelee kuliingizia aifa hasara
jambo la kutopatikana kwa wafaidika wa mikopo ya elimu ya juu bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu heslb ipo hatarini kupoteza tzs 
 trilioni kama mikopo ya wanafunzi ambao bodi imeshindwa kuwapata
hali hii inakinzana na kifungu cha h cha sheria ya bodi kinachoitaka bodi kutengeneza mtandao na kushirikiana na taasisi na mashirika mbalimbali ili kuwatambua wadaiwa mara wanapokamilisha masomo yao na kuweza kupata marejesho ya mikopo iliyotolewa
athari kiasi kinachodaiwa ni zaidi ya mara tatu ya tzs 
 bilioni ambayo ni bajeti iliyotengwa na serikali kwa ajili ya kukopesha wanafunzi kwa mwaka 
hivyo fedha hizi zingeiwezesha bodi hiyo kujiendesha yenyewe pasipo kuendelea kutegemea fedha kutoka serikali kuu
 nini kifanyike bodi ya wakurugenzi wa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu wafanye tathmini ili kubaini uhalisia wa deni hilo kwa kuzingatia uwezekano wa kukusanya fedha hizo ama kufuta kiasi ambacho kitaonekana kina uwezekano mdogo wa kukusanywa
bodi ishirikiane na taasisi nyingine kama vile nida rita uhamiaji waajiri na vyanzo vingine vya taarifa ili kuiongezea uwezo kanzidata yake katika kuwatambua wakopaji ambao haijaweza kuwapata
jambo la changamoto za utawala bora katika uendeshaji wa mashirika ya umma katika uendeshaji wa mashirika ya umma wajibu imechambua mambo mawili yafuatayo a
mashirika ya umma kutokuwa na bodi za wakurugenzi na wadhamini
kwa mujibu wa ukaguzi wa cag kumekuwa na ongezeko la mashirika ya umma ambayo hayakuwa na bodi za wakurugenzi kutoka yaliyoripotiwa mwaka mpaka mwaka 
kati ya mashirika mashirika nane yamefanya kazi bila ya kuwa na bodi kwa zaidi ya mwaka mmoja na mashirika manne kwa zaidi ya miaka miwili
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
bodi ya mamlaka ya hifadhi ya bonde la ngorongoro ilitumia tzs 
 bilioni kufanya vikao na semina za bodi kwa mwaka 
gharama hizi zilikuwa kubwa kutokana na kufanya jumla ya vikao na semina ambayo ni wastani wa vikao kila mwezi
aidha cag alibaini kwamba katika kila kikao menejimenti yote ilishiriki
mchanganuo wa gharama hizo za tzs 
 bilioni ni kama inavyoonekana kwenye jedwali na
hapo chini
kielelezo na
 mchanganuo wa gharama za vikao vya bodi ya hifadhi ya bonde la ngorongoro chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 gharama za ukumbi chakula na viburudisho malazi hela kwa ajili ya mafuta gharama nyingine za usa f iri posho ya kujikimush
 sh
 sh
 sh
 sh
 sh
 jumla sh
 athari kukosekana kwa bodi za wakurugenzi kunazorotesha usimamizi wa menejimenti za mashirika hayo hivyo kuchelewesha utekelezaji wa baadhi shughuli za kiutendaji ambazo zinahitaji idhini ya bodi
bodi kuwa na vikao zaidi ya vikao vilivyoshauriwa katika muongozo wa msajili wa hazina inaonesha kutokuwepo na uadilifu na kuwepo kwa viashiria vya rushwa na ubadhirifu kwa bodi na menejimenti
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kuishauri serikali kufanya mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi na wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
serikali inaweza kuweka vipengele vifuatavyo katika sheria zilizoanzisha mashirika mbalimbali a muda wa wajumbe wa bodi kuhudumu tenure uwe unatofautiana katika kuanza na kumalizika
mfano bodi yenye wajumbe wajumbe watatu wamalize muda wao wa kuhudumu katika bodi mwaka wa tatu kisha wateuliwe wengine watatu kwa kuachiana nafasi au b kuwepo kwa kipengele kinachoitaka bodi iliyomaliza muda wake kuendelea kutekeleza majukumu yake mpaka itakapoteuliwa bodi nyingine au c kuwepo kwa kipengele kinachomruhusu mkurugenzi mtendaji wa shirika husika kuomba kibali kwa msajili wa hazina kuongezea kipindi cha bodi iliyomaliza muda wake kuja kufanya majukumu yake kwa muda maalumu
aidha menejimenti ya mamlaka ya hifadhi ya bonde la ngorongoro kupunguza gharama za kuendesha vikao kwa kufanya vikao kama inavyoelekezwa kwenye muongozo wa msajili wa hazina na vikao vya ziada viwe ni vile tu vyenye umuhimu na ulazima wa kufanyika
jambo la uwekezaji usio na tija uliofanywa na shirika la bima la aifa nic shirika la bima la aifa nic linamiliki mradi wa bima ya matibabu medicare insurance scheme product
mradi huo unatoa huduma ya matibabu ya bima kwa ajili ya kikundi cha watu au mtu mmoja
angu shirika limekusanya mapato ya bima ya tzs 
 milioni na kutakiwa kulipa tzs
 bilioni kama gharama za matibabu ya wanufaika
hali hii imepelekea mradi huo kusababisha hasara ya jumla ya tzs 
 milioni kwa kipindi cha miaka mitano
hasara hii inaweza kuwa imesababishwa na tozo ya bima kuwa chini ukilinganisha na uhalisia wa gharama za matibabu au watoa huduma za matibabu wanaofanya udanganyifu
jedwali na
hapo chini linaonesha hasara hizo kielelezo na
 mtiririko wa mapato madai ya matibabu na hasara katika mradi wa bima ya matibabu chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 athari nic kuendelea kutekeleza mradi huu kunaliongezea shirika mzigo wa madeni usiokuwa wa lazima hivyo kupelekea shirika kushindwa kutoa huduma zake kwa kiwango kinachostahili
nini kifanyike kwa mwenendo wa hasara ya miaka mitano mfululizo ni dhahiri kwamba mradi huu haufai kuendelea kutekelezwa hivyo bodi ya wakurugenzi ya nic iiagize menejimenti kusitisha mradi huu
jambo la mifuko ya hifadhi ya jamii kuendelea kuidai serikali mifuko yote ya hifadhi ya jamii ina madai makubwa ambayo ni chechefu madeni hayo ni ya serikali na taasisi zake pamoja na vyama vya siasa
deni ambalo serikali inadaiwa na mifuko ya hifadhi limefikia tzs 
 trilioni kama inavyoainishwa kwenye kielelezo na
hapa chini kielelezo na
 madeni ya serikali kwa mifuko ya hifadhi ya jamii mwaka chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 mwaka mapato madai hasara januar i desemba januar i desemba januar i desemba januar i desemba januar i desemba jumla 
 sh
sh
sh
pspf 
 ppf 
 nhif 
 lapf 
 gepf 
 nssf athari hali hii inasababisha mifuko ya hifadhi ya jamii kuwa katika hali ya ukata kiasi cha kukwamisha utekelezaji wa majukumu yake
nini kifanyike kwa ajili ya uendelevu wa mifuko ni vyema serikali na aasisi zake zikalipa kiasi kinachodaiwa kwa wakati ili kuisaidia mifuko kuwahudumia wanachama wake kwa ufanisi
vilevile mifuko hii ihakikishe inarasimisha mikataba waliyoingia na serikali
jambo la nssf na nhif kushindwa kukusanya michango kisheria waajiri wanapaswa kuwasilisha makato ya wafanyakazi wao ndani ya siku tangu kufanyika kwa makato hayo
mpaka kufikia juni nssf ilikuwa haijakusanya jumla ya tzs 
 bilioni kutoka kwa waajiri kwa kipindi cha zaidi ya mwaka mmoja
hata hivyo cag hakuona ushahidi kutoka nssf unaoenesha ufuatiliaji wa michango hiyo
cag alibaini mfuko wa nhif umeshindwa kukusanya jumla ya tzs 
 bilioni na tzs 
 bilioni kutoka kwa waajiri kwa kipindi kinachozidi siku na mwaka mmoja mtawalia
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 athari kutokuwepo kwa mikakati ya ufuatiliaji wa ukusanyaji wa michango kunasababisha mifuko hiyo kupata hasara hivyo kushindwa kuwahudumia wanachama wake kwa ufanisi
nini kifanyike mifuko ya pensheni iweke mikakati mathubuti ya kukusanya makato ya wanachama
hii ni pamoja na kulifanya jukumu la kupeleka fedha za makato ya mishahara kuwa ni jukumu la mwajiri na mwajiriwa
mbinu hii inaweza kufanyika kwa mifuko ya pensheni kutumia mifumo ya kielektroniki iliyopo ili kumjulisha muajiriwa pindi makato yake yanapowasilishwa katika mifuko ya hifadhi ya jamii
 sehemu ya nne hitimisho na mapendekezo kutokana na matokeo ya ukaguzi kwa mwaka serikali bado inapata hasara kubwa kutokana na taasisi zake kutozingatia sheria kanuni na taratibu zilizowekwa
sheria hizo ni pamoja na sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na kanuni za mwaka 
hivyo wajibu inasisitiza wadau wengine kushirikiana na serikali katika kuhakikisha sheria ya manunuzi ya umma inazingatiwa
kamishna wa bajeti na mipango kutekeleza matakwa ya kifungu cha cha sheria ya bajeti ya mwaka kinachomtaka kuandaa na kutoa taarifa ya mwaka ya utekelezaji wa bajeti katika kila mwisho wa mwaka
ripoti hii itaiwezesha kamati ya bunge ya kudumu ya bajeti kuisimamia serikali katika utekelezaji wa bajeti
aidha wajibu inashauri serikali kupunguza viwango na idadi ya kodi zinazotozwa na taasisi mbalimbali za serikali
na kuongeza viwango vya tozo za kutokulipa kodi ili kuchochea ulipaji kodi wa hiari
ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi ambayo ni go
tz
fomu ya mrejesho utangulizi unaalikwa kushiriki katika tathmini hii
lengo la tathmini likiwa ni kupata mrejesho kuhusu ripoti za uwajibikaji zinazotelewa na taasisi ya wajibu ili kukuza uwajibikaji hapa nchini
jina jinsi ke me umri a b c d weka alama ya a b c d kwenye boxi taasisi cheo barua pepe simu 
je ni mara ngapi umepata ripoti za uwajibikaji weka alama ya a au b kwenye box a mara moja tu b zaidi ya mara mbili 
je ripoti hii inakusaidiaje katika kudai uwajibikaji 
ni hatua gani serikali ichukue ili kuongeza uwazi na uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma 
kwa mawazo yako wajibu ifanye nini ili kuboresha ripoti zijazo za uwajibikaji kwa mawasiliano zaidi tuma kwa taasisi ya wajibu institute of public accountability s
 dar es salaam tanzania barua pepe tovuti asante kwa muda wako wajibu institute of public accountabilitywajibu institute of public accountability s
p dar es salaam barua pepe simu tovuti jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti kibaha agosti ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awataka wakuu wa mikoa kuwajibika rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaagiza wakuu wa mikoa na makatibu tawala wa mikoa kuendana na mabadiliko ya dunia
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akifunga mafunzo ya viongozi hao kwenye hafla iliyofanyika katika chuo cha uongozi cha mwalimu nyerere
aidha rais samia amewataka viongozi hao kuwa wepesi kukabiliana na mabadiliko hayo ili kuendana na mfumo wa kidunia wa kisiasa na kiuchumi bila kusubiri maelekezo kutoka juu
vile vile rais samia amewataka viongozi huo kujiamini na kuwa na hoja ya kutetea maamuzi wanayoyafanya kwa maslahi ya wananchi na taifa kwa ujumla kwa kuzingatia miongozo kanuni na sheria
rais samia pia amewataka kuhakikisha usalama wa vijana kwa kusimamia miradi inayowahusisha ambayo mingi hutumika kupenyeza ajenda zinazopotosha maadili ya vijana na utamaduni wa taifa
kwa upande mwingine rais samia amewaagiza viongozi hao kuacha kupuuza wananchi hivyo wawatumikie kwa kuwahudumia na kushughulikia kero malalamiko na mahitaji yao
hali kadhalika rais samia amewataka watumishi serikalini katika idara tofauti kwenye ngazi za mikoa kutumia fedha za maendeleo zinazotolewa kwa maslahi ya wananchi
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti babati oktoba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awahimiza wananchi kutunza mazingira rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali itafanya mapitio ya sera na mitaala ya elimu katika ngazi zote ikiwa ni jitihada ya kuwawezesha vijana nchini
aidha rais samia amesema lengo ni kuleta mageuzi makubwa ili elimu inayotolewa kwa viajana iakisi mazingira na mahitaji ya nchi ya mandeleo na kuwawezesha wahitimu kujiajiri na kuajirika kiurahisi
rais samia amesema hayo leo wakati wa kilele cha mbio za mwenge wa uhuru na kumbukumbu ya baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere na wiki ya vijana kitaifa katika uwanja wa kwaraa
kwa upande mwingine rais samia amewataka wananchi kutunza mazingira kwa kuwa zaidi ya asilimia ya mabadiliko ya tabianchi yanatokana na shughuli za binadamu ambazo zinaathiri misimu ya mvua na kupotea kwa vyanzo vya maji
rais samia pia amesema serikali inaendelea kuchukua hatua za kuhakikisha bei ya gesi inashuka ili kuwahamasisha wananchi wengi zaidi kuacha matumizi ya mkaa ambao unaharibu ikolojia na una madhara kiafya
vile vile rais samia amewataka wananchi hususan wa mikoa ya kanda ya ziwa na pwani ya bahari ya hindi wa maeneo ya mabondeni kuchukua tahadhari dhidi ya uwezekano wa kuwepo kwa mvua za el nino wakati wa msimu wa vuli
kupitia mbio za mwenge mwaka huu jumla ya miradi yenye thamani ya shilingi trilioni 
 ilishughulikiwa katika halmashauri nchini na kati ya hiyo miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ilibainika kuwa na dosari
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais anwani ya simu utumishi dsm
menejimenti ya utumishi wa umma simu s
 fax dar es salaam
barua pepe tanzania
unapojibu tafadhali taja kumb
na
eg
 a waraka wa utumishi wa umma na wa mwaka kuhusu mavazi kwa watumishi wa umma utangulizi waraka wa utumishi na
wa mwaka unaohusu mavazi ulitokana na mwongozo uliotolewa na chama cha tanu kuhusu mavazi
madhumuni ya waraka huo ilikuwa kuimarisha heshima ya taifa kwa kuhakikisha kuwa watumishi wa serikali wanavaa mavazi ya heshima wanapowahudumia wananchi
waraka huo uliainisha baadhi ya mifano ya mavazi ambayo yalionekana hayafai na yale yanayofaa kwa wanawake na wanaume utengenezaji wa nywele unaofaa na usiofaa na vipodozi visivyokubalika
hali ilivyo sasa 
tangu waraka huo ulipotolewa kumekuwepo na mabadiliko makubwa ya mitindo ya mavazi nywele na vipodozi
mabadiliko ya mitindo ya mavazi ni jambo lisiloepukika
hata hivyo baadhi ya mitindo hiyo ya mavazi inashusha heshima na hadhi ya utumishi wa umma kama itaendelea kuvaliwa na ni kinyume na kifungu cha e cha kanuni za maadili ya utendaji katika utumishi wa umma za mwaka hata hivyo kumekuwepo na tatizo la kutokuwepo na tafsiri inayoeleweka juu ya mavazi gani ni ya heshima au yanayokubalika na yasiyokubalika mahali pa kazi
uamuzi wa serikali tafsiri ya mavazi ya heshima hutegemea mila na desturi ya jamii husika
katika utumishi wa umma mavazi ya heshima kwa mtumishi wa umma ni yale ambayo yanazingatia mila na desturi za taifa letu ambayo yanapovaliwa hayaonyeshi sehemu ya maungo ya mwili ambayo hayakuzoeleka kuachwa wazi hayabani na ambayo hayana michoro au maandishi ya kudhalilisha wengine au yanayoonyesha ushabiki wa kitu fulani
kwa hiyo waraka huu unatoa ufafanuzi kuhusu mavazi nadhifu yanayopaswa kuvaliwa kazini kwa kutoa mifano michache ya mavazi ambayo siyo ya heshima na ambayo hayakubaliki katika utumishi wa umma kwa jinsi zote mbili
utekelezaji ufuatao ni ufafanuzi wa mavazi yasiyokubalika mahali pa kazi ambayo pia yameonyeshwa kwa picha kwenye kiambatisho na b
nguo kama jeans na fulana zinaweza kuvaliwa na watumishi ambao wanalazimika kufanya kazi za nje ya ofisi
kwa wanawake i baadhi ya mavazi yasiyofaa nguo zinazobana nguo fupi ambazo zinaacha magoti wazi
nguo ambazo zinaacha sehemu ya mwili wazi kama vile kitovu na kifua nguo ambazo zina picha michoro na maandishi ambayo hayaendani na shughuli za serikali kaptura aina yoyote ile kama vile pedo na pensi nguo zinazoonyesha maungo ya mwili transparent
suruali za jeans suruali yoyote iliyoachwa bila kupindwa fulana t shirts hizi zivaliwe tu wakati wa shughuli maalum inayotambulika nguo ambazo ni za kazi maalum michezo kazi za nje au burudani
hizi zivaliwe mahususi wakati wa utekelezaji wa shughuli hizo nguo yenye maandishi ya chama chochote cha siasa au ushabiki wa kitu fulani nguo yeyote inayopingana na maadili ya utumishi wa umma
ii nywele zisizofaa nywele chafu na ambazo hazikutengenezwa vizuri
viatu visivyofaa kandambili viatu vya michezo isipokuwa wakati wa shughuli maalum za michezo kwa wanaume i baadhi ya mavazi yasiyofaa nguo ambazo ni za kazi maalum kama vile michezo hizi zivaliwe wakati wa shughuli hiyo tu
nguo ambazo zina michoro maandishi na picha ambazo haziendani na shughuli za serikali
nguo zinazobana kaptura ya aina yoyote
suruali yoyote inayoachwa bila kupindwa
suruali za jeans na fulana t shirts hizi zivaliwe tu wakati wa shughuli maalum inayotambulika
kikoi au msuli nguo zenye maandishi ya chama chochote cha siasa na yenye kuonyesha ushabiki wa kitu fulani
nguo yeyote inayopingana na maadili ya utumishi wa umma
iii nywele zisizofaa nywele chafu na ambazo hazikutengenezwa vizuri
nywele zilizosukwa mitindo ya aina yoyote ile ndevu zisizotunzwa vizuri
viatu visivyofaa kandambili viatu vya michezo labda wakati wa shughuli maalum za michezo
mwisho kwa waraka huu waajiri wote wanapaswa kuwaelimisha watumishi kuhusu mavazi yasiyokubalika na kusimamia kikamilifu suala la mavazi kwa watumishi wa umma
waraka huu unafuta waraka wa utumishi na
 wa mwaka na unaanza kutumika mara moja
george d
yambesi katibu mkuu menejimenti ya utumishi wa umma jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam desemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari kufuatia balozi meja jenerali paul kisesa simuli aliyekuwa mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi ya shirika la umeme tanzania tanesco kuteuliwa kuwa balozi wa tanzania nchini uganda tarehe desemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameivunja bodi hiyo na amemteua dkt
rhimo simeon nyansaho kuwa mwenyekiti wa bodi hiyo kuchukua nafasi iliyoachwa wazi na balozi simuli
dkt
nyansaho ni mkurugenzi wa maendeleo ya biashara wa benki ya azania
uteuzi huu unaanza mara moja
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora wakala ya serikali mtandao serikali mtandao kuboresha utoaji huduma kwa umma na mambwana jumbe utekelezaji wa serikali mtandao ni moja ya sehemu muhimu ya maboresho yaliyofanyika katika utumishi wa umma ambao umesaidia kurahisisha utoaji wa huduma zinazopatikana kwa urahisi na kwa gharama nafuu kwa kutumia teknolojia ya habari na mawasiliano tehama
utekelezaji wa serikali mtandao umejikita katika kuboresha utoaji wa huduma miongoni mwa taasisi za umma government to government kati ya taasisi za umma na wananchi government to citizens kati ya taasisi za umma na sekta ya biashara government to business na kwa serikali kuwahudumia watumishi government to employees
katika kuendeleza utekelezaji huo januari hadi februari wakala ya serikali mtandao ega iliyo chini ya ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora iliandaa kikao kazi cha pili cha serikali mtandao kilichofanyika katika ukumbi wa chuo cha sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano kilichopo chuo kikuu cha dodoma na kuhudhuriwa na washiriki kutoka taasisi za umma wakiwemo makatibu wakuu maofisa masuuli wa serikali kuu na serikali za mitaa wakurugenzi wa tehama maofisatehama na watumiaji wa mifumo ya tehama serikalini
mtendaji mkuu wa wakala hiyo dkt
jabiri bakari anasema lengo la kikao kazi hicho ni kubadilishana uzoefu kuongeza ushirikiano kujenga uwezo kuongeza uelewa wa pamoja kuainisha na kutatua changamoto zinazojitokeza katika utekelezaji wa serikali mtandao nchini ili kuhakikisha kuwa matumizi sahihi ya tehama serikalini yanakuwa na tija kwa kuongeza ufanisi uwajibikaji katika utoaji wa huduma kwa wananchi kwa viwango na ubora unaotakiwa
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao ega dkt
jabiri kuwe bakari akisisitiza jambo wakati wa kikao kazi cha pili cha serikali mandao udom cive akizungumza wakati wa ufunguzi wa kikao kazi hicho kwa makatibu wakuu na maofisa masuuli wa serikali kuu na serikali za mitaa naibu waziri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora dkt
mary mwanjelwa anasema kuwa utekelezaji wa juhudi za serikali mtandao umechangia kwa kiasi kikubwa katika kurahisisha utoaji wa taarifa na huduma kwa wananchi kwa haraka uwazi urahisi gharama nafuu zinazopatikana wakati wowote na mahali popote nchini na duniani kote
dkt
mwanjelwa anasema kuwa serikali imeweka msukumo mpya katika kutekeleza serikali mtandao kwa kusisitiza ushirikiano na matumizi ya pamoja ya rasilimali za tehama miongoni mwa taasisi za umma kutoa miongozo na viwango mbalimbali vya kufuatwa katika utekelezaji wa serikali mtandao
pia serikali imedhamiria kuimarisha miundombinu ya tehama uratibu wa shughuli za tehama na usalama wa taarifa za serikali ili kuongeza ufanisi katika sekta ya umma kupunguza gharama za uendeshaji wa shughuli za serikali na kupanua wigo wa upatikanaji na ubora wa huduma kwa wananchi
naibu waziri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
dkt
marry mwanjelwa mb akizungumza wakati wa kikao kazi cha pili cha serikali mtandao kilichofanyika udom cive dkt
mwanjelwa anasema tatizo la usalama mitandaoni linazidi kukua kadri maendeleo ya teknolojia yanavyozidi kukua hivyo ili kuweza kukabiliana nachangamoto hiyo ni lazima taasisi za umma kuzingatia viwango vyote vya usalama kwenye mifumo husika katika utekelezaji wa serikali mtandao wakati wa kubuni kusanifu kujenga kusanikisha na kuendesha mifumo ya tehama badala ya kujenga mfumo kwanza na unapokamilika ndipo masuala ya usalama wa mifumo ya tehama yanafikiriwa
pia kutumia na kuzingatia programu ambazo watalaam wetu wanaweza wakatambua kinachofanyika badala ya kuwa na mifumo ambayo hatujui kinachoendelea nyuma ya pazia
akizungumza kwa niaba ya katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mkurugenzi idara ya ushauri na uchambuzi kazi bw
mick kiliba anasema kuwa iwapo mifumo na miundombinu ya tehama itakuwa imewianishwa na kuwezesha kubadilishana taarifa itasaidia uboreshajii wa shughuli mbalimbali katika utumishi wa umma
hivyo taasisi za umma zinatakiwa kuzingatia sheria kanuni taratibu viwango na miongozo ya serikali mtandao iliyowekwa ili kuboresha utendaji wa serikali utakao rahisisha upatikanaji wa huduma kwa wananchi na hivyo kutuwezesha kuufikia uchumi wa viwanda tunaoutarajia
bw
kiliba anaeleza kuwa lengo kuu la utekelezaji wa serikali mtandao ni kuboresha utoaji wa huduma kwa umma lakini pia utekelezaji wake unalenga kuimarisha utawala bora na kuongeza tija na ufanisi katika uendeshaji wa taasisi za umma kwa kuhakikisha kuwapo na mawasiliano ya haraka yenye uhakika na salama ndani na kati ya taasisi mbalimbali za serikali kuanzia kwenye wizara mikoa hadi ngazi za halmashauri pamoja na taasisi za umma zinazojitegemea na balozi zetu nje ya nchi
 aidha anasema serikali mtandao inadhamiria kupunguza gharama za uendeshaji wa serikali kupanua wigo wa upatikanaji wa taarifa muhimu katika kila ngazi serikalini kuimarisha usalama wa taarifa za serikali na kuongeza uwezo wa serikali kupambana na majanga kwa kutumia teknolojia kurahisisha michakato ya utendaji kazi katika taasisi za serikali kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi na kuongeza udhibiti wa mapato ya serikali
akizungumzia suala la usalama wa mifumo ya tehama serikalini mkurugenzi wa udhibiti wa huduma za tehama wa wakala ya serikali mandao bw
michael moshiro anasema usalama wa mitandao upo kila mahali kwa sababu hakuna mfumo wowote duniani ambao upo salama kwa asilimia mia moja na serikali imeweka mikakati mbalimbali ya kukabiliana na changamoto hizo
kama serikali kwa kweli tumejipanga
kwanza kwenye usalama kuna vitu vitatu na kitu cha kwanza ambacho ni kikubwa kabisa ni watu wakiwemo watumiaji na wataalam
kwa hiyo katika eneo hilo serikali tunaendelea kutoa uelewa wa mambo ya masuala ya mifumo kwa watumishi wetu lakini pia tumeendelea kujenga uwezo wa watumishi wetu ili kulinda na kuikagua mifumo yetu kujua hatari zilizopo na kuzifanyia kazi
kwa hiyo tumeweka mifumo na vifaa mbalimbali vinavyoangalia hatari anafafanua bw
moshiro
aidha anasema katika upande wa teknolojia ambao unaonekana kutishia usalama wa mifumo serikali inaendela kujiimarisha kwa kuwa na teknolojia za kisasa zinazosaidia kulinda mifumo na mikakati mbalimbali imetengenezwa ikiwa ni pamoja na mkakati wa kitaifa wakulinda usalama national cybe security strategy na mkakati wa usalama wa uhalifu wa kimtandao na mpango kazi government cyber security strategy and action plan
bw
moshiro anasema katika mifumo ambayo inabeba utendaji kazi wa serikali critical systems serikali inahakikisha kuwa mifumo inatengenezwa na wataalamu wa ndani ili kuweza kuona kila kinachoendelea ndani ya mfumo kuilinda na hata likitokea tatizo kwenye mfumo linashughulikiwa na wataalamu wa ndani
naye mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri bakari anasema dunia inabadilika kwa kasi kutoka katika mfumo wa viwanda asilia vilivyotokana na mapinduzi ya viwanda ya karne ya kuelekea katika matumizi makubwa ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama ambayo yana mchango mkubwa katika kufikia maendeleo ya uchumi wa kati unaochochewa na viwanda ambao ni muhimu
mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama kutoka wakala ya serikali mtandao bw
benedict ndomba anasema kikao kazi hicho kimeleta uelewa wa pamoja wa hali ya matumizi ya tehama katika taasisi za umma kimesaidia kuweka mkakati wa pamoja wa namna ya kuzitatua changamoto za tehama na kuona jinsi tehama inavyoweza kutumika katika kuijenga tanzania ya viwanda
pia kimeweka vipaumbele vya kazi mbalimbali za kufanya ambazo zitaboresha matumizi ya tehama serikalini na hivyo kuboresha utendaji kazi na utoaji huduma kwa umma kukubaliana kwa pamoja kwamba taasisi zote za umma lazima zitumie miundombinu na mifumo shirikishi ili kupunguza gharama za matumizi ya tehama katika taasisi za umma na pia kuweka msisitizo katika matumizi ya tafiti na ubunifu katika serikali mtandao ili kuboresha matumizi ya tehama katika kuongeza na kuboresha huduma kwa umma kabla ya kuanzishwa kwa wakala ya serikali mtandao baadhi ya taasisi za serikali zilikuwa zikitengeneza mifumo ambayo wakati mwingine inafanana kazi na matumizi yake na pia wakandarasi walikuwa wakitumika katika kila hatua ya kutengeneza mifumo jambo ambalo lilikuwa likitishia usalama mifumo
ili kukabiliana na jambo hilo dkt
bakari anasema serikali imewajengea uwezo na itaendelea kuwajengea uwezo wataalam wa tehama kuhakikisha kuwa mifumo inatengenezwa na kudhibitiwa na wataalam hao na mifumo hiyo inatakiwa kuzingatia miongozo na viwango vya serikali mtandao vinavyowekwa na serikali
naye mkurugenzi wa tehama kutoka ofisi ya rais utumishi bw
priscus kiwango anasema jitihada nyingi zimefanyika tulianza kutoa maelekezo katika taasisi za serikali kwamba mifumo wanayoiweka iweze kubadilishana taarifa
tulitoa miongozo na viwango vya serikali mtandao ambazo zilisambazwa katika taasisi zote za serikali ili kila zinapotaka kutekeleza mifumo ya serikali mtandao ziweze kuzingatia viwango na miongozo hiyo
dkt
bakari anasema kuwa serikali inafanya juhudi kubwa ili kuifanya mifumo iweze kubadilishana taarifa kama mifumo haitowasiliana hakuna serikali mtandao lazima mifumo ifanye kazi sawasawa na lazima iwasiliane ili iwe inasababisha kuongeza ufanisi kupunguza gharama za utendaji ndani ya taasisi na kuhakikisha kuwa huduma inapotoka kwenda kwamwananchi kupitia tehama inakuwa ni ya haraka
suala la kuunganisha taasisi za umma kwenye mtandao mmoja wa mawasiliano nalo lilishika hatamu na katika hilo dkt
bakari anasema hapo awali taasisi za serikali zilikuwa hazijaungwa pamoja kwa hiyo zilikuwa zikipata mtandao kutoka kwa watoa huduma mbalimbali
kwa sasa jitihada zimefanyika na taasisi zimeunganishwa pamoja kwenye mtandao wa serikali government network kwa hiyo zinaweza kuwasiliana kwa haraka na kwa gharama nafuu ikilinganishwa na hapo awali ambapo kila taasisi ilikuwa imeungwa kwenye mtandao wa kimataifa kwa hiyo zikitaka kuwasiliana lazima zipitie kwenye mtandao huo
baadhi ya washiriki wa kikao kazi cha pili cha serikali mtandao wakifuatilia kikao kazi hicho
vilevile anasema kuwa kikao kazi hicho kimekuwa na manufaa makubwa kwa wakala hiyo kwa kuwa wamepata mirejesho kutoka kwa wadau kuhusu masuala ya serikali mtandao ikiwa ni pamoja na mafanikio na changamoto za matumizi ya tehama katika taasisi za umma jambo ambalo linatoa fursa ya kuona ni namna gani ya kufanya ili kuweza kuzitatua changamoto hizo kwa kufanya nao kazi kwa ukaribu kwa kuwa idara zote za tehama ni kitu kimoja na pia wanapata maarifa ya kutosha ya jinsi gani ya kutumia tehama ili kuboresha utendaji kazi wa taasisi na utoaji huduma kwa umma
naye mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama bw
benedict ndomba anasema kuna mwamko mkubwa sana wa taasisi za serikali kushirikiana na kufanya jambo ambalo lina faida na manufaa makubwa kwa nchi kama vile utengenezaji wa mfumo wa ukusanyaji mapato kielekroni gepg uliohusisha taasisi zaidi ya mbili kutengeneza na kwa sasa umekuwa na manufaaa makubwa kwa serikali na nchi kwa jumla
ni vema taasisi zikashirikiana kutengeneza kitu kimoja chenye faida kwa nchi kuliko taasisi moja kutengeneza mfumo peke yake na hatimaye hakuna taasisi inayomaliza na kujikuta tumepoteza muda na fedha za serikali hivyo nasisitiza kwamba kadiri tunavyoenda mbele ushirikiano na kuweka uzalendo mbele ni muhimu sana ili kuweka wote pamoja na kutumia rasilimali zilizopo kutengeneza kitu kikubwa kuliko kila mmoja akifanya peke yake kwenye taasisi yake anasema bw
ndomba
akizungumza wakati wa siku ya utafiti na ubinifu wa serikai mtandao mtendaji mkuu wa mfuko wa maendeleo kwa wote ucsaf mhandisi peter ulanga anasema dunia inapitia kwenye mapinduzi makubwa sana ya uchumi wa nne wa viwanda unaoleta maendeleo makubwa katika nyanja ya utoaji huduma na utengenezaji bidhaa ambao utahusisha tehama na mbinu nyingine za utengenezaji hivyo watumishi wa umma hawana budi kuchangia katika maendeleo yatakayotokea katika uchumi wa nne wa viwanda na njia pekee ya kufanikisha hayoni kwa kuhakikisha wanatumia vema tafiti na ubunifu wa serikali mtandao
naye afisa tehama mwandamizi kutoka chuo cha maji wdmi bw
juma mchiro anasema kikao kazi hicho kimekuwa na tija kubwa kwa kuwa ni sehemu pekee ambayo wataalam wa tehama serikalini wanakutana na kuzungumzia masuala mbalimbai ya tehama na kuona jinsi gani wanaweza kutumia tehama ili kuweza kurahisisha utendaji kazi na utoaji huduma kwa umma
afisa tehama mwandamizi kutoka rita bi
robby otaigo anasema miongozo na viwango vinavyotolewa na serikali mtandao ikifuatwa vyema inaleta tija na kwa jumla tehama ikitumika vizuri inasaidia utoaji huduma kwa wananchi hata wa hali ya chini
naye meneja wa kanda kutoka nmb bw
nsolo mlozi anasema wananchi waendelee kutumia tehama kwa sababu si kitu cha kuchagua tena bali dunia ya sasa ni ya teknolojia na pia ni fursa ambayo inaweza kuhudumia wananchi kwa haraka zaidi
naye afisa uhusiano mwandamizi kutoka mfuko wa fidia kwa wafanyakazi wcf bw
sebera fulgence anasema watumiaji wa teknolojia ya habari na mawasiliano waitumie inavyopasa kwa sababu masuala ya tehama yanaenda kwa kasi zaidi na kwa yeyote anayeitumia vile inavyotakikana basi atayaona manufaa yake
kikao kazi kiliongozwa na kaulimbiu ya uwianishaji wa rasilimali za tehamakwa maendeleo ya viwanda harmonization of ict resources for industrial development ambayo iliandaliwa mahususi kwa ajili ya kuonesha umuhimu wa kutumia rasilimali za tehama kwa ukamilifu na kuhakikisha taasisi za umma zinashirikiana na kutumia mifumo ya pamoja miongozo na viwango vilivyowekwa ili kuleta maendeleo ya viwanda nchini
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao ega dkt
jabiri kuwe bakari akitoa cheti cha ushiriki kwa mmoja wa wanafunzi wa chuo kikuu cha st
joseph wakati wa siku ya utafiti na ubunifu wa serikali mtandao februari udom civeni ukweli usiopingika kwamba dunia inaelekea kwenye teknolojia na ili kufikia uchumi wa kati wa maendeleo ya viwanda teknolojia ya habari na mawasiliano tehama ni kiungo muhimu sana kufanikisha hilo
pia suala la matumizi ya tehama hayawezi kuepukika kwa kuwa ndio msingi mkuu na inachagiza maendeleo ya sekta mbalimbali kama vile kilimo madini utalii elimu afya fedha nk
serikali mtandao ni matumizi ya teknolojia za habari na mawasiliano tehama katika utendaji kazi serikalini kwa lengo la kuongeza ufanisi kupunguza gharama za utendaji na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
serikali mtandao siyo teknolojia kama inavyochukuliwa na wengi bali ni matumizi ya tehama katika kuboresha utendaji kazi wa kila siku
mambwana jumbe ni ofisa habari eimu na mawasiliano wa wakala ya serikali mtandao kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
jamhuri ya muungano wa tanzania kanuni za msaada wa kisheria sheria ndogo toleo hili la kanuni za msaada wa kisheria ya mwaka ni tafsiri rasmi iliyosanifiwa na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya tafsiri ya sheria sura ya 
dodoma delardus l
kilangi septemba mwanasheria mkuu wa serikali kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
tangazo la serikali na
 limechapishwa tarehe sheria ya msaada wa kisheria kanuni kanuni za msaada wa kisheria mpangilio wa kanuni kanuni jina sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi 
jina
tafsiri
sehemu ya pili usimamizi na uratibu wa watoa huduma ya msaada wa kisheria 
uteuzi wa msajili 
uteuzi wa msajili msaidizi sehemu ya tatu usajili wa watoa huduma wa msaada wa kisheria na wasaidizi wa kisheria a usajili wa watoa huduma ya msaada wa kisheria 
fomu za maombi
uamuzi wa maombi na utoaji wa vyeti vya usajili
msajili msaidizi kuripoti kwa watoa huduma wa msaada wa kisheria waliosajiliwa
kanuni za maadili kwa watoa huduma wa msaada wa kisheria
b usajili wa wasaidizi wa kisheria 
matakwa na masharti ya usajili
kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
uamuzi wa maombi ya kuwa msaidizi wa kisheria
kukataliwa usajili
mafunzo ya wasaidizi wa kisheria
usimamizi wa mafunzo ya wasaidizi wa kisheria
uhamasishaji wa elimu na uelewa wa sheria
kuondolewa kwa wasaidizi wa kisheria kwenye rejesta
kusitisha na kufuta vyeti vya usajili
sehemu ya nne utoaji wa msaada wa kisheria kwa watu wasio na uwezo na watu wanaoshikiliwa vizuizini kisheria a utoaji wa msaada wa kisheria kwa watu wasion na uwezo 
sifa za kupewa msaada wa kisheria
upatikanaji wa fomu za maombi
kuamuliwa kwa maombi
hatua za kuchukua
wajibu wa mtu asiye na uwezo
wajibu wa mtoa huduma wa msaada wa kisheria
b utoaji wa huduma ya msaada wa kisheria kwa watu wanaoshikiliwa vizuizini kwa mujibu wa sheria 
watu wanaoshikiliwa vizuizini kwa mujibu wa sheria
maombi ya msaada wa kisheria kwa watu wanaoshikiliwa vizuizini kisheria
usimamizi wa huduma ya msaada wa kisheria katika kituo chaa polisi na magereza
nafasi ya mtoa huduma wa msaada wa kisheria
nafasi ya mkuu wa kituo cha polisi au mkuu wa gereza
sehemu ya tano utunzaji kumbukumbu za utoaji wa msaada wa kisheria 
vitabu na kumbukumbu
taarifa juu ya shughuli za watoa huduma wa msaada wa kisheria
kushindwa kuwasilisha ripoti za mwaka
msaada wa kisheria katika mashauri ya madai kwa amri ya mahakama
rasilimali uhamasishaji na rufaa
gharama za kesi kwa mtu aliyesaidiwa
gharama za kesi dhidi ya mtu aliyesaidiwa
msaada wa kisheria kwa watoto walio katika ukinzani na sheria
kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
sehemu ya sita ufuatiliaji na tathmini ya watoa huduma ya msaada wa kisheria 
usimamizi
ukaguzi
mamlaka ya wakaguzi
sehemu ya saba ushughulikiaji wa rufaa na malalamiko mengine 
mambo yanayostahiki rufaa
kuamuliwa kwa rufaa
malalamiko
kushughulikia malalamiko
uamuzi wa malalamiko
kujulishwa juu ya maamuzi ya malalamiko
majukwaa ya watoa huduma ya msaada wa kisheria
elimu endelevu ya sheria
watoa huduma ya msaada wa kisheria walio na vyeti vilivyotolewa na jaji mkuu
 jedwali kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
sheria ya msaada wa kisheria kanuni zimetungwa chini ya kifungu kanuni za msaada wa kisheria sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina 
kanuni hizi zitajulikana kama kanuni za msaada wa kisheria 
tafsiri 
katika kanuni hizi isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo sheria maana yake ni sheria msaada wa kisheria mamlaka inayotoa ithibati au ya udhibiti maana yake ni mamlaka ambayo a ilisajili taasisi inayotoa msaada wa kisheria b kwa mashirika yasiyo ya kiserikali msajili wa mashirika yasiyo ya kiserikali c kwa upande wa mashirika ya kijamii msajili wa vyama vya kijamii d kwa upande wa udhamini msajili wa wadhamini na e kwa upande wa shirika msajili wa makampuni msajili msaidizi maana yake msajili msaidizi anayetajwa katika kifungu cha cha sheria cheti maana yake ni cheti cha usajili cha watoa msaada wa kisheria kilichotolewa chini ya kanuni ya msajili maana yake ni msajili anayetajwa chini ya kifungu cha cha sheria
sehemu ya pili utawala na uratibu wa watoa huduma wa msaada wa kisheria uteuzi wa msajili 
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria katibu mkuu wa wizara yenye dhamana na masuala ya sheria atamteua msajili kwa hati itaka yochapishwa katika gazeti la kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
serikali kama inavyoelezwa katika jedwali la kwanza la kanuni hizi
uteuzi wa wasajili wasaidizi 
 kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria wasajili wasaidizi watateuliwa kupitia hati zitakayochapishwa katika gazeti la serikali zitakazoainisha jina na eneo la kiutendaji kama inavyoelezwa katika jedwali la kwanza la kanuni hizi
 watumishi wa umma wanaosajili mashirika ya kijamii au mashirika ya maendeleo ya kijamii watakuwa na vigezo vya kuteuliwa kuwa wasajili wasaidizi wa mikoa au wilaya husika
 msajili msaidizi atashika nafasi hiyo kwa kipindi cha miaka mitatu
sehemu ya tatu usajili wa watoa huduma ya kisheria na wasidizi wa kisheria a usajili wa watoa huduma wa msaada wa kisheria fomu za maombi 
 kila taasisi inayokusudia kutoa huduma ya msaada wa kisheria itatuma maombi kwa msajili kwa ajili ya usajili kuwa mtoa huduma wa msaada wa kisheria kwa mujibu wa masharti ya sheria
 maombi ya usajili yatafanywa kama inavyoelekezwa katika jedwali pili ya kanuni hizi
 fomu ya maombi itasainiwa na mkuu wa taasisi au mtu anayekaimu nafasi ya mkuu wa taasisi na itagongwa mhuri rasmi
 fomu ya maombi itaambatishwa na a ada iliyoainishwa katika jedwali la tatu b taarifa za nyuma zinazohusu utoaji msaada wa kisheria kama zipo c barua ya hati safi kutoka kwa mkuu wa wilaya wa wilaya ambako mwombaji anategemea kufanya kazi zake d barua ya hati safi kutoka kwa mkuu wa mkoa wa mkoa ambako mwombaji anatarajia kufanya kazi zake e hati safi kutoka kwa katibu mkuu wa wizara yenye dhamana ya serikali za mitaa pale ambapo kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
taasisi husika inakusudia kufanya kazi nchi nzima
 malipo yote yanayohusiana na ada ya maombi yataingizwa kwenye akaunti ya benki itakayoainishwa
 ofisi ya mtoa huduma wa msaada wa kisheria itadumishwa na kukidhi mash arti ya msingi yafuatayo a chumba mahususi kwa ajili ya wakili au msaidizi wa sheria b dawati na kompyuta kwa ajili ya karani c viti au mabenchi kwa ajili ya wateja d uwepo wa wa nyaraka rejea za msingi ikijumuisha nyaraka za kisheria na miongozo ya wasaidizi wa kisheria iliyo katika matumizi e kabati la vitabu f makabati ya kutunzia mafaili au sehemu ya kutunzia nyaraka na g kufikika kwa wepesi na walemavu
uamuzi wa maombi na utoaji wa hati 
 baada ya msajili kuzingatia yaliyomo katika fomu ya maombi na viambatanisho vyote muhimu atasajili taasisi husika kama mtoa msaada wa kisheria
 baada ya usajili msajili atatoa cheti cha usajili kwa mwombaji
 cheti cha usajili kitakuwa na ngazi tatu kama ilivyoelekezwa katika jedwali la nne la kanuni hizi
wasajili wasaidizi kutoa taarifa za watoa msaada wa kisheria waiosajiliwa 
 endapo msajili msaidizi amefanya usajili wa mtoa msaada wa kisheria ataandaa taarifa kuhusiana na suala hilo kama ilivyoainishwa katika jedwali la tano la kanuni hizi
 kwa mujibu wa kifungu kidogo cha msajili msaidizi atawasilisha ripoti ya robo mwaka kwa msajili inayohusu usajili wa watoa msaada wa kisheria
maadili kwa watoa msaada wa kisheria 
taasisi iliyosajiliwa kama mtoa msaada wa kisheria itatakiwa kufuata muda wote kanuni za maadili ya watoa huduma wa msaada wa kisheria na kanuni nyingine za maadili kama ilivyoelekezwa kwa watu wanaojihusisha na huduma za kisheria
b usajili wa wasaidizi wa kisheria kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
mahitaji na masharti ya usajili 
 kwa mujibu wa vifungu vya na ya sheria mtu anayekusudia kutoa huduma ya msaada wa kisheria kama msaidizi wa kisheria anatakiwa kufanya maombi ya usajili kama ilivyoainishwa katika jedwali la sita la kanuni hizi
 maombi ya usajili yataambatishwa na a nakala zilizothibitishwa za sifa za mwombaji ambazo zinaweza kujumuisha shahada stashahada au cheti cha elimu ya sekondari b cheti cha kitaaluma kinachoonyesha uelewa wa msaada wa kisheria c cheti cha tabia njema kutoka kwa msimamizi wa karibu d uthibitisho kutoka kwa mtu aliyewahi kumwona mwombaji akitoa msaada wa kisheria e cheti cha tabia njema kutoka kwa kiongozi wa kitongoji ambako afisa mwendeshaji wa taasisi anaishi na f ada kama ilivyoelekezwa katika jedwali ya tatu
 malipo yote kwa ajili ya maombi ya kutoa msaada wa kisheria yataingizwa kwenye akaunti ya benki itakayotajwa
uamuzi wa maombi ya fomu kwa wasidizi wa sheria 
 baada ya msajili kuzingatia yaliyomo katika fomu ya maombi na viambatisho vingine muhimu atafanya usajili wa msaidizi wa sheria kama mtoa msaada wa kisheria
 baada ya usajili msajili atampatia mwombaji cheti cha usajili kama inavyoainishwa katika jedwali la saba la kanuni hizi
 masharti ya cheti cha usajili kwa wasidizi wa sheria yatakuwa kama yalivyoainishwa chini ya kifungu cha cha sheria
kukataliwa usajili 
 msajili anaweza kukataa kumsajili mtu kama msaidizi wa sheria iwapo amejiridhisha kuwa mwombaji a hajakidhi masharti yalivyoainishwa chini ya kifungu cha cha sheria au b ametoa taarifa za uongo au kulaghai katika masuala ya msingi
 pale ambapo msajili amekataa kumsajili kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
mwombaji chini ya kanuni ndogo ya kwanza atamtaarifu mwombaji ndani ya siku kumi na nne toka tarehe alipofanya uamuzi husika
 pale ambapo mwombaji hajaridhishwa na uamuzi uliyofanywa chini ya kanuni hii anaweza kukata rufaa kwa kufuata taratibu za utaratibu wa ukataji rufaa kwa taasisi kama ilivyoainishwa chini ya kifungu cha cha sheria
mafunzo ya wasaidizi wa sheria 
 wasaidizi wa sheria watafundishwa katika ngazi tofauti kama ilivyoelekezwa na mfumo wa kufuzu wa kitaifa wa watoa huduma wa msaada wa kisheria
 mafunzo ya wasaidizi wa kisheria yanagawanywa kama ifuatavyo a mafunzo ya muda mfupi yaliyoidhinishwa na msajili ambayo yatadumu kwa muda wa miezi mitatu hadi sita b mafunzo ya cheti yaliyopewa ithibiti na mamlaka ya mafunzo ya elimu na ufundi kwa mujibu wa mfumo uliopo wa tuzo wa kitaifa au c kozi ya stashahada ya kawaida zilizopewa ithibati na baraza la taifa la elimu ya ufundi kwa mujibu wa mfumo uliopo wa kutoa tuzo za ufundi itaifa
usimamizi wa mafunzo ya wasaidizi wa sheria 
 kwa kuzingatia masharti ya aya g ya kifungu cha cha sheria mafunzo ya wasaidizi wa sheria yatafanywa na taasisi inayotambulika chini ya usimamizi wa msajili
 taasisi iliyosajiliwa inayodhamiria kutoa mafunzo kwa wasidizi wake wa sheria itatakiwa kumjulisha msajili ambaye atapanga namna ya kuiwezesha taasisi husika kutoa mafunzo hayo
 gharama za mafunzo ya wasaidizi wa sheria zitalipwa na mtoa huduma wa msaada wa sheria mkufunzi au mtu yeyote mwenye maslahi na mafunzo hayo ya wasaidizi wa sheria
kuhamasisha elimu na uelewa wa sheria 
 katika kutekeleza mamlaka aliyonayo chini ya kifungu cha cha sheria msajili kwa kushauriana na mamlaka husika watoa huduma wa msaada wa kisheria na kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 wadau wengine watachukua hatua muhimu kuhamashisha elimu na uelewa wa sheria kwa umma na hasa kuelimisha makundi ya jamii yaliyo hatarini kuhusu haki na wajibu wao chini ya katiba na sheria nyingine
 watoa huduma wa msaada wa kisheria wanaodhamiria kufanya shughuli zilizotajwa chini ya kifungu f cha sheria watatakiwa kumjulisha msajili maudhui ya programu ya mafunzo ya elimu ya sheria na uelewa kwa lengo la kuhakikisha mafunzo hayo yanazingatia katiba sheria tamaduni na miiko ya nchi
kuondolewa kwa wasaidizi wa kisheria kwenye rejesta 
msajili anaweza kuondoa jina la msaidizi wa kisheria kwenye rejesta pale ambapo a ameshindwa kukidhi vigezo na masharti ya usajili kama msadizi wa kisheria au b amefariki au amepoteza sifa ya kuwa msaidizi wa kisheria kutokana na i kutokuwa na utimamu wa akili au ii kushindwa kutekeleza majukumu yake
kusitisha na kufuta vyeti vya usajili 
 msajili anaweza kutoa onyo kwa maandishi kusitisha au kufuta cheti cha usajili cha msaidizi wa kisheria ambaye anakiuka masharti yaliyowekwa kwa wasaidizi wa kisheria chini ya sheria
 msajili anaweza kusitisha cheti cha usajili cha msaidizi wa kisheria iwapo msaidizi wa kisheria a amekiuka maadili ya watoa huduma wa msaada wa kisheria na wasaidizi wa sheria b amejihusisha na kazi ambayo ni mahususi kufanywa na wakili au c ametoza ada mtu aliyesaidiwa
 msajili anaweza kufuta cheti cha usajili cha msaidizi wa kisheria iwapo amejiridhisha kuwa a usajili ulitolewa kimakosa kwa udanganyifu ushawishi usio halali au kwa taarifa za kupotosha b msaidizi wa sheria ameshindwa kutimiza masharti ya usajili au c msaidizi wa kisheria ametiwa hatiani kwa kosa linalogusa uadilifu wake uwajibikaji au amepewa amri chini ya chombo husika
 endapo msajili amesitisha au kufuta cheti cha kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 usajili atamjulisha msaidizi huyo wa kisheria kwa maandishi kuhusu uamuzi huo na kuamuru msaidizi huyo wa kisheria kuacha kutoa msaada wa kisheria
 utaratibu wa kusitisha au kufuta cheti cha usajili kwa msaidizi wa kisheria na rufaa utachukuliwa kama ulivyo utaratibu wa kusitisha au kufuta hati ya usajili ya watoa huduma wa msaada wa kisheria kama inavyoelezwa chini ya kifungu cha cha sheria
sehemu nne msaada wa kisheria kwa watu wasiokuwa na uwezo na watu walioshikiliwa vizuizini kisheria a utoaji wa msaada wa kisheria kwa watu wasio na uwezo sifa za kupewa msaada wa kisheria 
mtu atakuwa na sifa ya kupewa msaada wa kisheria iwapo kwa maoni ya mtoa huduma wa msaada wa kisheria a mtu husika hana uwezo b kuna sababu za msingi za kuanzisha kushughulikia au kutetea shauri analoliombea msaada wa kisheria c shauri husika lina maslahi ya umma d shauri husika ni la madai na kuna uwezekano wa kufanikiwa
upatikanaji wa fomu za maombi 
 fomu za maombi zitapatikana kupitia kwa msajili msajili msaidizi mtoa huduma wa msaada wa kisheria na kwa upande wa kituo cha polisi au gereza zitapatikana kwa mkuu wa kituo au mkuu wa gereza
 mwombaji atajaza fomu iliyoainishwa katika jedwali la nane la kanuni hizi na kuzirejesha kwa msajili msajili msaidizi watoa huduma wa msaada wa kisheria au kwa mkuu wa kituo cha polisi au mkuu wa gereza
 fomu zote zitapatikana bila gharama yoyote
kuamuliwa kwa maombi 
 kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria na baada ya kupokea maombi mtoa huduma wa msaada wa kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 kisheria atazingatia yaliyomo katika maombi pamoja na viambatanisho vyote ili a kuhakiki kama mwombaji anakidhi vigezo vya kupewa msaada wa kisheria b kuona kama huduma ya msaada wa kisheria inayoombwa na mwombaji iko ndani ya wigo wa kazi za mtoa huduma wa msaada wa kisheria c kuthibitisha kama mwombaji au shauri la kisheria linalohusika liko ndani ya eneo la kiutendaji la mtoa huduma wa msaada wa kisheria na d kutathmini uhalali wa nyaraka zilizoambatanishwa
 endapo mtoa huduma wa msaada wa kisheria amejiridhisha na yaliyomo katika maombi na vilivyo muhimu a atampangia wakili au msaidizi wa kisheria shauri hilo kwa ajili ya kutoa msaada wa kisheria kwa kadri itakavyohitajika b atasajili maelezo ya mtu asiyekuwa na uwezo na huduma ya msaada wa kisheria unaohitajika au huduma ya msaada wa kisheria utakaotolewa katika rejesta linalotunzwa na mtoa huduma ya msaada wa kisheria
 endapo mtoa huduma wa msaada wa kisheria amezingatia maombi pamoja na viambatanisho vyote muhimu na taarifa nyingine na amejiridhisha kuwa mwombaji hana sifa ya kupewa huduma ya msaada wa kisheria anaweza kukataa maombi hayo na kumtaarifu mwombaji ipasavyo
hatua za kuchukua 
 wakili au msaidizi wa kisheria anaweza kabla ya kutoa huduma ya msaada wa kisheria a kufanya kikao na mtu asiye na uwezo kwa lengo la kupata ufafanuzi wa maelezo na hoja b kusoma au kufanya utafiti kuhusu masuala ya kisheria yanayohusika na sheria nyingine zinazohusika c kuamua hatua stahiki za kuchukua katika mazingira husika na d kumtaarifu au kumshauri mtu asiwe na uwezo kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 kuhusu hatua za kuchukua
 endapo wakili au msaidizi wa kisheria anaamua hatua za kuchukua atamtaarifu mtoa huduma wa msaada wa kisheria kwa maandishi kwa ajili ya kutunza kumbukumbu
 hatua zitakazochukuliwa chini ya kanuni hii zinaweza kuwa za kiutawala ambazo zinazoweza kufanyika kupita mawasiliano maalumu na njia za kiutawala au hatua za kisheria kupitia taratibu za kisheria
 kwa dhumuni ya kanuni hii hatua za kisheria zitajumuisha a ushauri wa kisheria b uandaaji wa nyaraka za kisheria c kufungua mashauri mahakamani d kusajili nyaraka zote muhimu mahakamani au e kumwakilisha mahakamani mtu asiye na uwezo
wajibu wa mtu asiye na uwezo 
 endapo utoaji wa huduma ya msaada wa kisheria unahitaji hatua ya kisheria kuchukuliwa mtu asiye na uwezo atakuwa na wajibu wa a kushirikiana na kutoa taarifa za muhimu na kweli na nyaraka za kuaminika kwa wakili kwa kadri itakavyohitajika kwa ajili ya kuendesha shauri husika mahakamani b kuwepo atakapohitajika wakati wa hatua za mahakamani na wakati wowote atakapohitajika kufika mbele ya wakili au mahakama c kutoa ufafanuzi wa ziada kwa wakili kuhusu shauri au hoja kama inavyoweza ku hitajika d kutambua na kuhakikisha upatikanaji wa mashahidi kuhusiana na shauri lililo mahakamani na e kufanya shughuli nyingine yoyote kuhusiana na shauri lake kwa upande wake kwa kadri itakavyohitajika na wakili
 mtu asiye na uwezo anayeshindwa bila sababu ya msingi kutekeleza wajibu wake kama ilivyoainishwa chini ya kifungu kidogo cha anaweza kuchukuliwa kuwa au kutangazwa na mtoa huduma wa msaada wa kisheria kuwa mtu asiye na ushirikiano
 endapo mtu asiye na uwezo ametangazwa au kuchukuliwa kuwa hana ushirikiano mtoa huduma wa msaada wa kisheria anaweza kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 a kujiondoa au kuacha kutoa huduma ya msaada wa kisheria kwa mtu huyo b kurejesha kwa mtu asiye na uwezo nyaraka zote alizompatia wakili wakati wa kutoa huduma ya msaada wa kisheria au c kumshauri mtu asiye na uwezo kutafuta huduma ya msaada wa kisheria kutoka kwa watoa huduma wa msaada wa kisheria wengine
 kuondolewa kwa huduma ya msaada wa kisheria kutafanyika bila gharama yoyote kwa upande kwa mtu asiye na uwezo
wajibu ya mtoa msaada wa kisheria 
 kwa dhumuni la utoaji wa huduma ya msaada wa kisheria na kwa kuzingatia sheria itakuwa ni jukumu la mtoa huduma wa msaada wa kisheria a kutoa huduma ya kisheria kama inavyoweza kuhitajika na mtu asiye na uwezo b kumshauri mtu asiye na uwezo hatua zinazofaa kuchukuliwa kwa kuzingatia aina na mazingira ya shauri husika c kumuongoza mtu asiye na uwezo katika mchakato na utaratibu wa kupata haki d kumtaarifu mtu asiye na uwezo kuhusu maendeleo ya kesi yake e kumfafanulia mtu asiye na uwezo hoja za kisheria zilizo katika shauri lake pamoja na ufumbuzi wa hoja hizi f kumjulisha mtu asiye na uwezo kuhusu utekelezaji wa hukumu na haki yake au suluhu iliyopo g kumtaarifu mtu asiye na uwezo nafuu mbadala kama rufaa ikiwa kuna uwezekano na h kutoa msaada mwingine wowote wa kisheria kama inavyoweza kuombwa au kuhitajika katika mazingira husika
 mtoa huduma wa msaada wa kisheria wakili au msaidizi wa kisheria atawajibika kwa makosa
b kutoa huduma ya msaada wa kisheria kwa watu wanaoshikiliwa vizuizini kwa mujibu wa sheria watu 
 watu walioshikiliwa vizuizini kwa mujibu kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 wanaoshikiliwa vizuizini kwa mujibu wa sheria wa sheria inajumuisha watu wanaoshikiliwa katika kituo vya polisi au magereza
 kwa mujibu wa sheria mkuu wa kituo cha polisi au mkuu wa gereza atahakikisha au kuwezesha watu walioshikiliwa vizuizini kisheria kupata huduma ya msaaada wa kisheria
maombi ya msaada wa kisheria kwa watu walioshikiliwa vizuizini kisheria 
kwa dhumuni la kuwezesha utoaji wa huduma ya msaada wa kisheria kwa watu walioshikiliwa vizuizini kisheria mkuu wa kituo cha polisi au gereza atasambaza au kusababisha fomu za maombi kusambazwa kwa kila mtu alishikiliwa kizuizini anayekusudia kupata huduma ya msaada wa kisheria
usimamizi wa utoaji wa msaada wa kisheria katika kituo cha polisi na magereza 
 kwa madhumuni ya kanuni hizi mkuu wa kituo cha polisi au gereza atakusanya fomu zote za maombi zilizojazwa ipasavyo na kuandaa orodha ya majina ya watu walioshikiliwa vizuizini wanaohitaji huduma ya msaada wa kisheria na kuwasilisha orodha hiyo pamoja na fomu zote kwenye dawati lililotengwa la msaada wa kisheria ndani ya kituo cha polisi au gereza na pale ambapo kuna ulazima kuziwasilisha kwa watoa huduma wa msaada wa kisheria waliopo katika eneo husika
 orodha iliyoandaliwa kwa mujibu wa kanuni ndogo ya itaainisha taarifa za shauri hoja za kisheria zinazohusika na aina ya msaada wa kisheria unayohitajika kwa kila mtu anayeomba msaada
 huduma ya msaada wa kisheria kwa watu walioshikiliwa vizuizini itatolewa bila ubaguzi kwa kushirikiana na wadau wa msaada wa kisheria
 msajili anaweza kuingia mkataba wa makubaliano na jeshi la polisi au jeshi la magereza kwa ajili ya utekelezaji bora wa masharti ya sheria katika utoaji wa msaada wa kisheria kwa watu walioshikiliwa vizuizini
nafasi ya mtoa msaada wa kisheria 
baada ya mtoa huduma ya msaada wa kisheria kupokea shauri lililoletwa kwake kutoka kwa msajili msaidizi a atampangia shauri hilo wakili mwanasheria au kama inavyoweza kuwa kwa msaidizi wa kisheria kwa ajili ya kutoa huduma ya msaada kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 wa kisheria na b atahakikisha kuwa wakili mwanasheria au msaidizi wa kisheria aliyepangiwa shauri hilo anakutana na mtu aliyeshikiliwa kizuizini kwa mandalizi ya awali kabla ya kutoa huduma ya msaada wa kisheria
nafasi ya mkuu wa kituo cha polisi au mkuu wa gereza 
 itakuwa ni jukumu la mkuu wa kituo cha polisi au gereza kuwezesha mikutano baina ya watu walishikiliwa vizuizini kuonana na mawakili wanasheria au wasaidizi wa kisheria kwa lengo la kutoa huduma ya msaada wa kisheria
 kwa dhumuni la kutunza kumbukumbu mkuu wa kituo cha polisi au gereza ataandaa ripoti itakayoonyesha majina ya watu walioshikiliwa vizuizini ambao wamepata huduma ya msaada wa kisheria maelezo ya shauri husika kwa kila mtu majina ya watoa msaada wa kisheria majina ya mawakili mwanasheria au msaidizi wa sheria aliyekabidhiwa kwa kila mtu aliye chini ya ulinzi
 mkuu wa kituo cha polisi au gereza atawasilisha nakala ya ripoti iliyoandaliwa na msajili
sehemu ya tano utunzaji kumbukumbu za utoaji wa msaada wa kisheria vitabu na kumbukumbu 
kila mtoa huduma wa msaada wa kisheria atatunza kwa sahihi kumbukumbu na ripoti za kesi zote au masuala mengine aliyoshughulikia
taarifa juu ya shughuli za watoa huduma wa msaada wa kisheria 
 kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria mtoa huduma wa msaada wa kisheria atatunza kumbukumbu sahihi za shughuli zake na kuwasilisha ripoti ya mwaka ya shughuli zake kwa msajili
 bila kuathiri ujumla wa kanuni ndogo ya taarifa zitakazowasilishwa na mtoa huduma wa msaada wa kisheria itapaswa kuonyesha yafuatayo a aina ya huduma ya msaada wa kisheria iliyotolewa b hoja za kisheria zinazohusika na eneo lililohusika c maelezo kuhusu wakili mwanasheria na msaidizi wa kisheria walioajiriwa na mtoa kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 huduma wa msaada wa kisheria d idadi ya kesi zilizoshughulikiwa kwa kipindi fulani cha muda kama inavyoweza kuwa ikionyesha aina za mashauri mahakama au baraza ambako mashauri haya yalifunguliwa e idadi ya wateja waliopokea msaada wa kisheria f matokeo ya kutoa msaada wa kisheria kwa mtu asiye na uwezo g vyanzo vya mapato kwa watoa huduma wa msaada wa kisheria na h taarifa nyingine yoyote kama inavyowezakuhitajika na msajili
kushindwa kuwasilisha ripoti za mwaka 
kwa kuzingatia vifungu vya na vya sheria msajili au msajili msaidizi anaweza kusitisha cheti cha usajili cha mtoa huduma wa msaada wa kisheria iwapo huyo mtoa huduma wa msaada wa kisheria ameshindwa kuwasilisha taarifa ya mwaka kwa mujibu wa kanuni hizi
msaada wa kisheria katika mashauri ya madai kwa amri ya mahakama 
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria pale ambapo itathibitika kuwa mtu ambaye ni sehemu ya shauri la madai hana uwezo wa kupata huduma ya kisheria na ni kwa maslahi ya utoaji haki kwamba mtu huyo apate msaada wa kisheria jaji anayesikiliza shauri hakimu au mwenyekiti wa baraza anaweza kutoa cheti kwa namna ilivyoainishwa katika jedwali la tisa la kanuni hizi ili kumwezesha mtu huyo kupata huduma ya msada wa kisheria
rasilimali uhamasishaji na rufaa 
 watoa huduma wa msaada wa kisheria watahamasisha rasilimali kwa ajili ya utekelezaji wa mipango inayohusiana na utoaji wa huduma ya msaada wa kisheria kwa watu wasio na uwezo
 mipango inayotekelezwa na watoa huduma wa msaada wa kisheria kwa mujibu wa kanuni ndogo ya inaweza kuwa mahsusi kimaudhui kwa kuzingatia eneo la ubobezi au umahiri
 watoa huduma wa msaada wa kisheria watatambulisha maeneo yao ya ubobezi kwa lengo la kuwezesha ugawaji wa wateja baina ya watoa huduma wa msaada wa kisheria
gharama za 
 taratibu za kawaida za kuendesha mashauri kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 kesi kwa mtu aliyesaidiwa sura ya ya gharama yaliyoombwa chini ya sheria ya mwenendo wa mashauri ya madai zitatumika pale ambapo gharama zimetolewa kwa mtu aliyepewa msaada wa kisheria
 afisa tozo atatenga nusu ya kiwango hicho kwa mtoa huduma wa msaada wa kisheria ili kufidia gharama alizotumia akiendesha shauri mahakamani
 mtu aliyepatiwa msaada wa kisheria atapewa robo ya kiwango hicho
 kiwango kilichosalia kitatengwa kwenye bodi ya taifa ya ushauri ya msaada wa sheria ili kuendelea kusaidia huduma za msaada wa kisheria nchini
gharama dhidi ya mtu aliyesaidiwa sura ya 
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria pale ambapo gharama zinatolewa dhidi ya mtu aliyepewa msaada wa kisheria taratibu za kawaida za kuendesha mashauri ya gharama ulioainishwa na sheria ya mwenendo wa mashauri ya madai utatumika
msaada wa kisheria kwa watoto walio katika ukinzani na sheria 
 kila wakili anayekutana na mtoto anayekinzana na sheria anatakiwa kuripoti suala hilo kwa msajili au watoa huduma wa msaada wa kisheria kwa ajili ya hatua muhimu
 mtoa msaada wa kisheria anayepokea taarifa kwa mujibu wa kanuni ndogo ya anatakiwa kulishughulikia jambo hilo haraka na kutoa msaada wa kisheria kwa mujibu wa sheria ya mtoto
sehemu ya sita ufuatiliaji na tathmini ya watoa huduma ya msaada wa kisheria usimamizi 
 mtoa huduma wa msaada wa kisheria atahakikisha kwamba katika utendaji wa majukumu kila masidizi wa kisheria anasimamiwa na wakili aliyeajiriwa na mtoa huduma wa msaada wa kisheria
 mtoa huduma wa msaada wa kisheria ataweka mifumo ya kuhakiki ubora wa huduma zinazotolewa kwa kuzingatia yafuatayo a mkataba wa huduma kwa mteja b ufuatiliaji wa mara kwa mara wa hatua zinazochukuliwa katika mashauri c usimamizi wa karibu wa waajiriwa wapya au kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 ambao siyo wazoefu d mafunzo endelevu kwa wafanyakazi na e taarifa za kila mwezi kuhusu majukumu yanayotolewa
ukaguzi 
 msajili au mtu mwingine aliyeidhinishwa na msajili kwa maandishi atakagua ofisi za mtoa huduma wa msaada wa kisheria ndani ya muda wa kazi wa kawaida kwa kutoa au bila kutoa taarifa kwa mtoa huduma wa msaada wa kisheria
 msajili atafanya ukaguzi wa ofisi za watoa huduma wa msaada wa kisheria angalau mara moja kwa kila mwaka wa kalenda
 mtoa huduma wa msaada wa kisheria hatamzuia msajili au mtu aliyepewa mamlaka na msajili kuingia ofisini na kupata kumbukumbu kwa lengo la ukaguzi
mamlaka ya wakaguzi 
msajili msajili msaidizi au mtu aliyeidhinishwa na msajili kwa maandishi anaweza a kuingia katika ofisi muda wowote ndani ya masaa ya kawaida ya kazi na kuhakikisha endapo ofisi ina mahitaji ya msingi yaliyoainishwa katika sheria na chini ya kanuni hizi b kutoa maelekezo kama atakavyoona inafaa ili kuhakikisha kuwa mtoa huduma wa msaada wa kisheria anazingatia masharti ya sheria c kuhitaji uchapishaji wa vitabu na kumbukumbu zinazotakiwa kutunzwa chini ya kanuni hizi na d kufanya ukaguzi mwingine wowote kama msajili anavyoweza kuona inafaa
sehemu ya saba ushughulikiaji wa rufaa na malalamiko mengine sababu za rufaa 
kwa dhumuni la kifungu cha cha sheria masuala yafuatayo yatakuwa na sifa kwa ajili ya kukata rufaa a kusitisha hati ya usajili wa taasisi kama mtoa huduma wa msaada wa kisheria au b kufuta hati ya usajili wa taasisi kama mtoa huduma wa msaada wa kisheria
kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 kuamuliwa kwa rufaa 
katika kushughulikia au kuamua rufaa mamlaka ya rufaa naweza a kuthibitisha uamuzi uliofanywa b kutupilia mbali rufaa c kufanya mapitio au kubadilisha uamuzi uliofanywa d kurejesha shauri kwa ajili ya kushughulikiwa au kuamuliwa upya au e kutoa maelekezo mengine kadri inavyoonekana inafaa
malalamiko 
 kwa dhumuni la kanuni hizi malalamiko yanaweza kutolewa dhidi ya msajili msajili msaidizi mtoa huduma wa msaada wa kisheria wakili mwanasheria au msaidizi wa kisheria
 pale ambapo kuna malalamiko mlalamikaji ataandika a ikiwa ni dhidi ya msajili atapeleka malalamiko kwa katibu mkuu b ikiwa ni dhidi ya msajili msaidizi atapeleka malalamiko kwa msajili
 endapo malalamiko yanayomhusu mtoa huduma wa msaada wa kisheria wakili mwanasheria au msaidizi wa kisheria mlalamikaji atatoa taarifa ya suala hilo a ikiwa ni dhidi ya watoa huduma wa msaada wa kisheria yatapelekwa kwa msajili au kama ambavyo inaweza kuwa kwa msajili msaidizi na b ikiwa ni dhidi wakili au msaidizi wa kisheria malalamiko yatapelekwa kwa mtoa huduma wa msaada wa kisheria
 malalamiko yatatolewa kama inavyoelezwa katika jedwali la kumi la kanuni hizi
kushughulikia malalamiko 
 malalamiko yote yaliyowasilishwa yataamuliwa na mamlaka husika kwa kila ngazi ndani ya siku kumi na nne kuanzia siku malalamiko hayo yalipopokelewa
 katika kushughulikia malalamiko mamlaka husika a itapeleleza suala husika kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 b itafanya uchunguzi kwa kadri inavyoweza kufaa kwa kuzingatia asili au mazingira ya malalamiko husik a c itamwita mlalamikaji na mashahidi wengine wanaoweza kutoa ushahidi juu ya suala hilo d itasababisha nyaraka zote zinazohusiana na suala kuletwa kwa ajili ya kushughulikiwa na e itatoa nafasi kwa mlalamikiwa kujitetea
uamuzi wa malalamiko 
endapo baada ya kushughulikia ushahidi malalamiko yanathibitishwa mlalamikiwa anaweza a ikiwa ni kosa la mara ya kwanza kupewa onyo kwa maandishi b kutakiwa kulipa kiasi cha fedha kinaweza kutosheleza kufidia gharama au hasara aliyoipata mlalamikaji kutokana na malalamiko na c kuchukuliwa hatua nyingine kama inavyoweza kufaa
kujulishwa juu ya maamuzi ya malalamiko 
uamuzi juu ya malalamiko yaliyosikilizwa yatafanywa kwa maandishi na nakala za uamuzi huo utawasilishwa au kutumwa kwa mlalamikaji na aliye lalalamikiwa ndani ya siku kumi na nne kuanzia siku ya uamuzi
sehemu ya nane masharti mengineyo majukwaa ya watoa huduma ya msaada wa kisheria n
 watoa huduma ya msaada wa kisheria wanaweza kuunda na kujiunga na mitandao majukwaa au vilabu
 mitandao majukwaa au vilabu vya watoa huduma wa msaada wa kisheria vitakuwa katika ngazi ya taifa mkoa au wilaya
 mitandao majukwaa au vilabu vitaidhinishwa na msajili
 watoa huduma wa msaada wa kisheria wanaweza kukutana angalau mara moja kwa mwaka kwa ajili ya a kujadili mambo yanayohusu uboreshaji wa utoaji huduma ya msaada wa kisheria katika kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 maeneo yao husika b kujadili masuala yanayohusu motisha kwa watoa huduma wa msaada wa kisheria mawakili wanasheria na wasaidizi wa kisheria wanaotoa huduma ya msaada wa kisheria na c kumshauri msajili juu ya masuala mbalimbali yanayohusu huduma ya msaada wa kisheria
 msajili anaweza kushiriki katika mitandao majukwaa au vilabu vya watoa msaada wa kisheria
elimu endelevu ya sheria 
 itakuwa ni wajibu wa mtoa huduma wa msaada wa kisheria kuhakikisha kuwa kila mtu anayetoa msaada wa kisheria anapitia mpango wa elimu ya endelevu ya sheria
 kila wakili mwanasheria au msaidizi wa kisheria anayetoa msaada wa kisheria atapata alama baada ya kuhudhuria mpango wa elimu endelevu ya sheria
 mpango wa elimu endelevu ya sheria utatakiwa kuendelezwa kwa pamoja kati ya msajili watoa huduma wa msaada wa kisheria mamlaka ya kitaaluma inayosimamia mawakili na mtandao wa wasaidizi wa kisheria
watoa msaada ya kisheria wenye vyeti vilivyotolewa na jaji mkuu 
 kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria watoa huduma ya msaada wa kisheria waliopewa vyeti na jaji mkuu kabla ya kuanza kutumika kwa sheria hii watatakiwa kuomba usajili kwa msajili
 baada ya uwasilishaji wa maombi msajili atawasajili watoa huduma wa msaada wa kisheria na kuwapa vyeti bila malipo yoyote
 baada ya ukomo wa muda ulioainishwa katika cheti mtoa huduma wa msaada wa kisheria atatakiwa kuhuisha hati hiyo kwa malipo ya ada zilizoainishwa chini ya kanuni hizi
kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 jedwali la fomu na
 jedwali la kwanza limetungwa chini ya kanuni hati ya uteuzi wa msajili msajili msaidizi mimi jina la mamlaka ya uteuzi katibu mkuu wa wizara yenye dhamana na masuala ya sheria kwa mamlaka niliyopewa chini ya kifungu cha sheria ya msaada wa kisheria ninakuteua wewe
jina la mtu aliyeteuliwa kama msajili msajili msaidizi wa ainisha utaifa mkoa au wilaya ya utendaji na kwa mujibu wa uteuzi huu utafanya kwa bidii kazi za msajili msajili msaidizi
uteuzi huu utakuwa halali kwa kipindi cha miaka na utaanza tarehe
ya na kukoma tarehe ya
 saini jina na cheo cha mamlaka iliyofanya uteuzi kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 la fomu na
 jedwali pili limetengenezwa chini ya kanuni ya fomu ya maombiya usajili kama mtoa msaada wa kisheria na
maelezo binafsi 
jina na anuani ya taasisi 
mahali na eneo la kazi la taasisi 
huduma zitakazotolewa au aina ya shughuli za taasisi 
majina na maelezo binafsi ya mawakili 
majina na maelezo binafsi ya wanasheria wasaidizi wa kisheria 
taarifa nyingine kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 la fomu na
 jedwali la tatu limetengenezwa chini ya kanuni ada inayolipwa kwa mujibu wa sheria yafuatatyo ni ada zitalipwa kutokana na masuala yatakayojitokeza chini ya kanuni hizi na
suala ada 
usajili wa watoa huduma wa msaada wa kisheria tshs
usajili wa wasaidizi wa kisheria tshs
ada ya watoa huduma wa msaada wa kisheria katika rejesta tshs
ada ya wasaidizi wa kisheria katika rejesta tshs
 kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 la form na
 jedwali la nne limetengenezwa chini ya kanuni hati ya usajili hii inathibitisha kwamba
jina la taasisi imesajiliwa kama mtoa huduma ya msaada wa kisheria kuanzia tarehe ya
 eneo la utendaji jina la taasisi litakuwa ni ainisha eneo la kazi kama ni nchi nzima mkoa au wilaya
usajili huu ni halali kwa muda wa miaka mitatu mpaka tarehe
ya kwa kuzingatia uhalali wa kisheria wa kuwepo kwa taasisi hiyo awali
imetolewa sehemu ambapo hati imetolewa tarehe ya saini jina na cheo cha mamlaka iliyotoa msajili msajili msaidizi kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 la fomu na
 jedwali la tano limetengenezwa chini ya kanuni ya taarifa ya watoa huduma ya msaada wa kisheria waliosajiliwa kutoka kwa msajili msaidizi na
jina la taasisi iliyosajili wa eneo la utendaji na anuani muundo wa wajumbe taasisi inajuhusisha na iwapo wajumbe wote ni wasaidizi wa kisheria tareha ya usajili kwa taasisi kama mtoa huduma wa msaada wa kisheria nyaraka muhimu zilizoambata nishwa maoni kama yapo tarehe
muhuri wa ofisi
jina na saini ya msajili msaidizi kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 la form na
 jedwali la sita limetengenezwa chini ya kanuni ya fomu ya maombi ya usajili kama msaidizi wa kisheria na
taarifa binafsi jina na anuani ya taasisi mahali na eneo la kazi hadhi ya kisheria ya taasisi wasaidizi wa kisheria huduma zinazotolewa au aina ya shughuli zinazofanywa majina na taarifa binafsi za wasaidizi wa kisheria jina na anwani ya taasisi inayoonyesha wasidizi wa kisheria taarifa nyingine saini tarehe
 jina na cheo cha mtu mwenye mamlaka muhuri kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 kwa matumizi ya ofisi tu kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 la fomu na
 jedwali la saba limetengenezwa chini ya kanuni ya hati ya usajili ya msaidizi wa kisheria hii ni kuthibitisha kwamba jina la mwombaji amesajiliwa kama msaidizi wa kisheri kuanzia tarehe ya
chini ya mwamvuli wa jina la taasisi mtoa huduma wa msaada wa kishera ambaye eneo lake la kazi ni ainisha eneo la kazi kama ni nchi nzima mkoa au wilaya
usajili huu ni halali kwa kipindi cha miaka mitatu hadi tarehe
ya kwa kuzingatia uhuishwaji wa hati ya usajili
imetolewa sehemu ambapo hati imetolewa tarehe ya saini jina na cheo cha mamlaka inayoidhinisha msajili msajili msaidizi kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 la fomu na
 jedwali la nane limetengenezwa chini ya kanuni ya fomu ya maombi ya huduma ya kisheria kwa watu masikini na walioshikiliwa vizuizini kwa msajili msajili msaidizi mtoa huduma wa msaada wa kisheria na
taarifa binafsi jina na anuani ya mtu asiye na uwezo au alishikiliwa kizuizini masuala ya kisheria yalioombewa msaada wa kisheria huduma za kisheria zilizoombwa taarifa nyingine saini tarehe
kwa matumizi ya ofisi tu kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
 la fomu na
 jedwali la tisa limetengenezwa chini ya kanuni ya utoaji wa hati ya msaada wa kisheria kwa amri ya mahakama baraza kwa weka alama ya pata panapohitajika a msajili b msajili msaidizi c mtoa huduma wa msaada wa kisheria mimi
jina na cheo cha mamlaka inayotoa hati ya
jina la mahakama au tume ninathibisha kwamba jina la mtu asiye na uwezo ana
aina ya mashauri na namba ya kesi shauri lililo mbele yangu
kutokana na aina cha shauri na kwa maslahi ya haki ninaamuru kuwa
jina la mtu asiye na uwezo apewe msaada wa kisheria kabla ya kuendelea na shauri lake tarehe ijayo ya usikilizwaji iliyoainishwa katika wito
saini tarehe jina na cheo cha mamlaka inayoidhinisha kanuni za msaada wa kisheria tangazo la serikali na
 linaendelea
la fomu na
 jedwali la kumi limetengenezwa chini ya kanuni ya malalamiko kwa weka alama ya pata inapohitajika a katibu mkuu b msajili c msajili msaidizi d mtoa huduma wa msaada wa kisheria na
maelezo binafsi jina na anuani ya mlalamikaji 
aina ya malalamiko 
maelezo kuhusu malalamiko 
nafuu inayotafutwa 
saini ya mlalamikaji tarehe dodoma alamagamba j
kabudi februari wizara ya katiba na masuala ya sheria kwa matumizi ya ofisi tu jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao taarifa kwa vyombo vya habari
miaka mitano ya wakala katika utekelezaji wa serikali mtandao nchini 
 serikali mtandao serikali mtandao ni matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika taasisi za umma kwa lengo la kutoa huduma bora kwa haraka zilizo za gharama nafuu zinazofikiwa kwa urahisi zinazopatikana wakati wote na kwa wakati mwafaka
huduma za serikali mtandao zimegawanyika katika maeneo makuu manne kati yaserikali na watumishi wake g e serikali na sekta ya biashara g b serikali na wananchi g c na kati ya taasisi moja na taasisi nyingine ya serikali g g
 wakala ya serikali mtandao wakala ya serikali mtandao ilianzishwa kwa sheria ya wakala za serikali na
 ya mwaka sura ya na kanuni zake
wakala hii ina jukumu na mamlaka ya kuratibu na kusimamia utekelezaji wa serikali mtandao kwa taasisi za umma
lengo ni kuziwezesha taasisi hizo kutumia tehama katika utekelezaji wa majukumu yao ili kuongeza ufanisi uwajibikaji na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
 malengo ya wakala ya serikali mtandao malengo ya wakala ya serikali mtandao ni pamoja na kuboresha uwezo wa taasisi za umma kutekeleza jitihada za serikali mtandao kuwezesha upatikanaji wa huduma mtandao kwa umma kuboresha mifumo shirikishi ya tehama kuimarisha uratibu usimamizi na uzingatiaji wa viwango vya serikali mtandao katika utoaji wa huduma kwa umma kuboresha huduma za ushauri wa kitaalam na msaada wa kiufundi na kushirikiana na wadau wa serikali mtandao
 mafanikio ya utekelezaji wa serikali mtandao yenye umuhimu wa kipekee
ndani ya miaka mitano serikali imeijengea uwezo wakala ulioiwezesha kutekeleza jitihada za serikali mtandao kama ifuatavyo 
 kusimamia utekelezaji wa viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisi za umma ili kuwezesha utekelezaji wa serikali mtandao zaidi ya hayo wakala inatumia viwango na miongozo hiyo kutoa maelekezo ya namna sahihi ya kutekeleza jitihada za serikali mtandao na kupunguza urudufu
 kuendesha vituo vya kuhifadhi mifumo na data za serikali vinavyotoa huduma za kuhifadhi tovuti mifumo tumizi utunzaji katika sehemu zaidi ya moja co location na usajili na uhifadhiwa majina miliki
 kutengeneza na kuendesha mtandao wa mawasiliano serikalini govnet ulio salama na nafuu ambao taasisi za umma zikiwemo wizara na idara za serikali hospitali za mikoa na baadhi ya ofisi za halmashauri
 kutoa huduma za ushauri kwa taasisi za umma na huduma za msaada wa kiufundi katika maeneo ya uhakiki wa mifumo ya tehama tathmini ya usalama wa tehama utengenezaji wa mpango wa kukabili majanga utayarishaji wa mkakati wa tehama utayarishaji wa sera ya tehama na utayarishaji na usanifishaji wa shughuli na uhakiki wa miradi ya tehama
 kutoa mafunzo ya kiufundi ya serikali mtandao katika maeneo ya usimamizi wa mtandao kwa taasisi mfumo wa baruapepe serikalini kwa taasisi utekelezaji wa huduma mtandao kwa taasisi na usimamizi wa tovuti kwa taasisi 
 kuhuisha na kusanifu upya tovuti ya serikali kuwa tovuti kuu ambayo ni kituo kimoja cha kutolea taarifa na huduma mtandao kwa wananchi kwa kupitia sehemu ya huduma za simu za mkononi na wavuti ya tovuti hii
 kutengeneza na kuendesha mfumo wa huduma za serikali kwa kutumia simu za mkononi mgov kama kituo kimoja cha huduma zote za serikali kwa simu za mkononi ambapo jumla ya taasisi za umma zinatumia mfumo huo na zaidi ya miamala milioni imefanywa
 mfumo wa ofisi mtandao geos ulisanifiwa kutengenezwa na kutumika kuwezesha shughuli za kila siku za utawala za ofisi serikalini ndani na miongoni mwa taasisi za umma
kwa sasa taasisi za umma zimeunganishwa na kutumia mfumo huu
 mfumo wa serikali wa baruapepe gms ulisanifiwa kutengenezwa na kutumika kuwezesha mawasiliano ya ofisi ambapo jumla ya taasisi za umma zikiwemo ofisi za ubalozi zimeunganishwa na zinatumia mfumo huu
 tumewezesha usanifu na utengenezaji wa mifumo mbalimbali inayowesesha utendaji kazi katika taasisi za umma ikiwemo mfumo wa wa kutoa taarifa za ruswa takukuru kupitia namba mfumo wa taarifa na shughuli za bunge mfumo wa ajira unaorahisisha mchakato wa ajira za serikali na mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg unaowezesha udhibiti wa ukusanyaji wa maduhuli kielektroni serikalini
 hitimisho pamoja na mafanikio hayo kwa kipindi hicho hivi sasa wakala imejizatiti vyema kuanza kipindi kingine cha utekelezaji ili kufanya matumizi ya tehama yawe na manufaa zaidi katika utendaji wa taasisi za umma
huduma ya serikali mtandao ndio mwelekeo wa miaka ijayo katika kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
aidha wakala itaendelea kushirikiana na wadau wa serikali mtandao na kujiimarisha zaidi katika kusimamia utekelezaji wa serikali mtandao kwa ufanisi zaidi
pia itaongeza jitihada muhimu kuziwezesha taasisi za umma kuwasiliana na kuweza kukabiliana na matishio ya mtandao yanayozidi kuibuka kila uchao
imetolewa na suzan mshakangoto meneja wa habari elimu na mawasiliano wakala ya serikali mtandao 
 mkataba wa huduma kwa wateja jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma wakala ya serikali mtandao i ii dibaji mkataba wa huduma kwa mteja ni ahadi ambayo wakala ya serikali mtandao inaweka kama mtoaji wa huduma kwa wateja wake
mkataba huu unatoa viwango vya huduma zinazotolewa na wakala ambazo wateja wanazitarajia
pia unaainisha haki na majukumu ya wakala na mteja ka tika utoaji na utumiaji wa huduma na jinsi mteja anavyoweza kupata huduma hizo
wakala inakusudia kutoa huduma bora na kwa gharama nafuu katika kutimiza malengo ya wakala katika kuratibu na kusimamia utekelezaji wa serikali mtan dao
malengo hayo ni pamoja na kuhakikisha kuwa ndani ya serikali watumiaji wanapata uwezo wa kushirikiana na kutumia miundombinu ya pamoja ya te hama na rasilimali nyingine kutoa ushauri na msaada wa kiufundi kuhusu mambo yahusuyo serikali mtandao na utekelezaji wake kuhakikisha kuwa wananchi wanapata huduma za kielektroniki zinazotolewa na serikali pamoja na kuwajengea uwezo watumishi wa umma na wa wakala katika kutekeleza ma jukumu ya kuratibu kusimamia kuendeleza kueneza na kutathmini viwango na miongozo ya serikali mtandao
aidha wakala inakusudia kutoa taarifa ya tathmini ya huduma inazotoa kila mwaka kwa wateja na wadau wengine kama namna ya kuendelea kuboresha huduma kwa wateja wake
ili kwenda sambamba na kasi ya mabadiliko katika tasnia ya utoaji huduma na maendeleo ya tehama wakala italazimika kuufanyia marekebisho ya mara kwa mara mkataba huu ili kuendana na kasi ya mabadiliko ya maendeleo ya tehama
hivyo ninawasihi watumiaji wote wa huduma zitolewazo na wakala kutumia miongozo inayotolewa na mkataba huu kwa njia ya uwazi na yenye kujenga ili kuongeza tija na kuwezesha wakala kufikia malengo iliyojiwekea ikiwemo kuongeza ufanisi katika utoaji wa huduma za serikali kwa umma
dr
jabiri kuwe bakari mtendaji mkuuiii yaliyomo dibaji ii 
 serikali mtandao ni nini 
 wakala ya serikali mtandao 
 malengo ya wakala ya serikali mtandao 
 dira dhamira na maadili etu 
 dira 
 dhamira 
 maadili etu 
 madhumuni ya mkataba wa huduma kwa mteja 
 wateja wetu 
 huduma zetu 
 viwango vya huduma zetu 
 kufanya athmini ya ubora wa mifumo ya tehama serikalini 
 usanifu na ujenzi wa miundombinu ya tehama 
 uratibu wa mifumo na miundombinu shirikishi ya umma 
 utoaji wa ushauri wa kitaalamu wa matumizi sahihi ya tehama kwa aasisi za umma 
 uhifadhi na usimamizi wa mifumo na miundombinu ya tehama ya serikali 
 utoaji wa aarifa mbalimbali zinazohusiana na matumizi ya tehama 
 kufanya utafiti unaohusiana na masuala ya serikali mtandao 
 usimamizi viwango na miongozo ya matumizi ya tehama 
 kutengeneza mazingira bora ya kazi kwa watumishi wa wakala 
 kujenga uwezo wa watumishi wa umma na watumishi wa wakala 
 uratibu na utoaji wa huduma ya intaneti ya serikali iv 
 mawasiliano na wateja na wadau 
 utoaji wa mrejesho wa maombi ya huduma malalamiko maoni ya wateja na wadau 
 kutoa fursa ya kutekeleza mfumo wa ushirikiano kwa ubia kati ya wakala na sekta binafsi ppp 
 wajibu wetu kwa mteja 
 haki na wajibu wa mteja 
 haki za mteja 
 wajibu wa mteja 
 kutoa mrejesho 
 wito 
 serikali mtandao ni nini serikali mtandao ni matumizi ya eknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika kuboresha utoaji wa huduma kwa umma kwa ufanisi na kwa gharama nafuu wakati wowote na mahali popote
 wakala ya serikali mtandao wakala ya serikali mtandao e government agency ni aasisi ya serikali iliyoundwa mwaka kwa sheria ya wakala za serikali na
 sura ya ya mwaka na hati ya rais ya mgawanyo wa majukumu na
 ya tarehe desemba mwaka wakala ya serikali mtandao ina majukumu na mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini anzania
 malengo ya wakala ya serikali mtandao ili kutimiza dira na dhamira yake wakala ina malengo sita ambayo yameanza kutekelezwa ili kutimiza mahitaji ya wateja wake
malengo hayo ni kuboresha uwezo wa aasisi za serikali utekeleza jitihada za serikali mtandao wakala inaendesha mafunzo mbalimbali na kuzishauri na kuzisaidia taasisi mbalimbali za umma kujenga uwezo wa watumishi wake katika kutekeleza jitihada za serikali mtandao
kuboresha upataji wa huduma mtandao kwa umma wakala ya serikali mtandao inaimarisha miundombinu ya msingi kwa ajili ya utoaji wa huduma kwa mtandao kwa umma raia na biashara kwa wakati uwazi urahisi na kwa gharama nafuu
kuboresha mifumo shirikishi za tehama wakala inaweka mazingira yanayowezesha taasisi za umma kushirikiana katika matumizi ya rasilimali za tehama ili kuondoa urudufu kupunguza gharama na kuongeza ubora wa huduma kwa umma
kuimarisha uratibu usimamizi na uzingatiaji wa viwango vya serikali mtandao katika utoaji wa huduma kwa umma wakala ya serikali mtandao inasimamia udhibiti wa viwango vya serikali mtandao kwa kutumia miongozo mbalimbali na viwango vilivyowekwa ili kuharakisha maendeleo
kuboresha huduma za ushauri wa kitaaluma wakala inatoa huduma za ushauri wa kitaalamu na msaada wa kiufundi kwa taasisi za umma
miongoni mwa misaada hiyo ni kusanifu kutengeneza na kuendesha tovuti
 dira dhamira na maadili yetu 
 dira kuwa aasisi yenye ubunifu katika kuwezesha matumizi ya tehama kwa ajili ya kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
 dhamira kujenga mazingira bora kwa ajili ya uratibu usimamiaji na uende lezaji wa matumizi ya tehama ili kuboresha utoaji wa huduma wa serikali kwa umma
 maadili yetu a uadilifutunafuata viwango vya juu vya mwenendo katika kila tunacho fanya
tunatimiza ahadi zote kwa maslahi ya aifa
b ubunifu tunaamini kuwa ubunifu na fikra sahihi zinawezesha wakala kuwa taasisi kinara na mwezeshaji katika utoaji wa huduma se rikali mtandao kwa wadau wa taasisi za umma
c kuthamini wateja tunaamini katika uwezo wa kila mfanyakazi kuendelea kujifunza kuhusu wateja na kuwahudumia ipasavyo kulingana na mahitaji wanayotarajia kutoka kwa wakala ya serikali mtandao
d ushirikiano wakala inaamini kuwa kufanyakazi kwa pamoja na kwa ushirikiano na wadau muhimu kutaiwezesha kutoa huduma bora zaidi
e mwenendo bora tunaamini kwa kushirikiana na wadau wengine tunaweza kujenga mfumo bora wa utendaji unaoweza kuigwa na taasisi nyingine za umma
 madhumuni ya mkataba wa huduma kwa mteja madhumuni ya mkataba huu ni kufahamisha umma juu ya upatikanaji aina na viwango vya ubora wa huduma zitolewazo na wakala kujenga utamaduni katika wakala kwa kuwafanya watumishi kuwa na mtazamo wa kuwajali wateja kuboresha utoaji wa huduma kwa wateja kuongeza uwajibikaji wa watumishi wa wakala katika kuwahudumia wateja kwa viwango vilivyowekwa na kutoa mwongozo juu ya taratibu za kufuata endapo huduma zitolewazo na wakala zitakuwa chini ya viwango vilivyowekwa na kukubaliwa
pia mkataba huu unatoa uwepo wa mfumo wa wazi wa upokeaji wa maoni malalamiko na kurudisha mrejesho kwa wateja baada ya kufanyiwa kazi
 wateja wetu ifuatayo ni orodha ya wateja wanaopokea huduma kutoka kwa wakala ya se rikali mtandao wizara idara wakala za serikali na serikali za mitaa washirika wa maendeleo umma bodi ya ushauri ya wizara mab sekta binafsi asasi zisizo za serikali aasisi za utafiti na elimu watumishi wa umma watumishi wa wakala mahakama mashirika ya umma na bunge
 huduma zetu zifuatazo ni huduma zitolewazo na wakala ya serikali mtandao kwa wateja wake a kufanya tathmini ya ubora wa mifumo ya tehama kwenye aasisi za umma b usanifu na utengenezaji wa mifumo ya tehama c uratibu na usimamzi wa mifumo na miundombinu shirikishi katika sekta ya umma d kutoa ushauri wa kitaalamu wa matumizi sahihi ya tehama kwa aasisi za umma e kuhifadhi na kusimamia mifumo ya tehama se rikalini f utoaji wa aarifa mbalimbali zinazohusiana na matumizi ya tehama g kufanya utafiti na kujenga uwezo katika eneo la se rikali mtandao h usimamizi viwango na miongozo ya matumizi ya tehama i kutengeneza mazingira bora ya kazi kwa watumishi wa wakala j kujenga uwezo wa watumishi wa umma na watu mishi wa wakala k uratibu wa utoaji wa huduma ya intaneti ya serikali l mawasiliano na wateja wadau m utoaji wa mrejesho wa maombi ya huduma malala miko na maoni ya wateja na wadau na n kutoa fursa ya utekelezaji wa miradi ya tehama kwa mfumo wa ushirikiano wa ubia kati ya wakala na sekta binafsi ppp
 viwango vya huduma zetu viwango vya huduma za wakala kwa wadau na wateja wake katika maeneo tajwa hapo juu vitakuwa kama ifuatavyo 
 kufanya athmini ya ubora wa mifumo ya tehama serikalini tutatathmini ubora wa mifumo ya tehama kwa taasisi za serikali kwa kuzingatia viwango vya serikali vinavyoendana na viwango vya kimataifa tutafanya tathmini na kutoa taarifa ya uzingatia ji wa viwango vya serikali mtandao ndani ya siku na tutajenga uwezo kwa watumishi wa wakala na kuhakikisha wa tumishi wote wanajaza fomu za opras ndani ya siku za kazi kila ufikapo muda wa marejeo
 usanifu na ujenzi wa miundombinu ya tehama tutatengeneza ovuti za kawaida zisizo na mahitaji maalum ndani ya siku na ovuti kuu ndani ya siku baada ya kupokea mahi taji kamili na tutatoa msaada wa kiufundi wa matumizi ya tehama kwa taasisi za serikali ndani ya saa kwa tatizo dogo na siku tatu kwa tatizo kubwa kulingana na mkataba baina ya pande husika mara baada ya kupokea maombi yao na kwa kuzingatia uharaka wa tatizo lililowasilishwa
 uratibu wa mifumo na miundombinu shirikishi ya umma tutasaidia taasisi za serikali katika kutengeneza miundombinu ya mtandao kuzingatia viwango vya serikali vinavyoendana na viwango vya kimataifa na tutatoa ushauri wa kitaalamu kuhusu viwango vya sehemu za kutunzia mifumo ya tehama hosting environment kwa kuzingatia viwango vya serikali vinavyoendana na viwango vya shirika kimataifa ndani ya siku baada ya kupokea maombi
 utoaji wa ushauri wa kitaalamu wa matumizi sahihi ya tehama kwa aasisi za umma tutatoa ushauri kuhusu utengenezaji wa sera mikakati na miongozo mbalimbali ya tehama ndani ya siku kwa kuzingatia viwango vya serikali vinavyoendana na viwango vya kimataifa tutashirikiana na aasisi husika katika kutengeneza sera mikakati na miongozo mbalimbali ya tehama ndani ya miezi miwili kwa kuzingatia viwango vya serikali vinavyoendana na viwango vya kimataifa tutatoa ushauri wa kitaalamu wa ununuzi wa vifaa vya tehama kwa taasisi za serikali kwa kuzingatia viwango vya serikali vina vyoendana na viwango vya kimataifa ndani ya siku tano za kazi baada ya kupokea maombi tutatoa ushauri kuhusu matumizi bora sahihi na salama ya tehama kwa kuzingatia miongozo mbalimbali iliyotolewa na serikali ndani ya siku saba za kazi baada ya kupokea maombi
tutatoa ushauri katika upembuzi yakinifu katika ununuzi wa vifaa vya tehama kwenye taasisi za serikali ndani ya siku baada ya kupokea maombi tutasaidia taasisi za serikali katika kutengeneza miundombinu ya serikali mtandao kwa kuzinga tia viwango vya serikali ndani ya siku baada ya kupokea maombi na tutatoa ushauri wa kitaalamu kuhusu viwango vya sehemu za kutunzia mifumo ya tehama hosting environment kwa kuzingatia viwango vya serikali ndani ya siku baada ya kupokea maombi
 uhifadhi na usimamizi wa mifumo na miundombinu ya tehama ya serikali tutatoa nafasi za kuhifadhi tovuti taarifa mbali mbali na mifumo ya tehama ya taasisi za serikali ndani ya siku baada ya kupokea maombi na kuhakikisha uwepo wa miundombinu husika na tutasajili anuani za ovuti za aasisi za serikali ndani ya siku tatu baada ya kupokea maombi
 utoaji wa aarifa mbalimbali zinazohusiana na matumizi ya tehama tutatoa taarifa za utekelezaji utendaji wa waka la ndani ya miezi mitatu baada ya kukamilika kwa kipindi cha utekelezaji tutatoa taarifa ya kukamilisha utengenezaji na uboreshaji wa mifumo mbalimbali ya tehama ndani ya siku za kazi mara baada ya utengenezaji na uboreshaji husika kukamilika tutakuwa wazi katika kutoa huduma zetu kwa wateja kuwasaidia wateja na kuwapatia taarifa zote kuhusu huduma zetu gharama zetu na mafanikio yetu ya kila mwaka
 kufanya utafiti unaohusiana na masuala ya serikali mtandao tutatoa matokeo rasmi ya tafiti zinazohusiana na serikali mtandao ndani ya siku baada ya tafiti husika kukamilika tutaanza kutumia matokeo rasmi ya tafiti zilizofanywa na wakala ndani ya siku baada ya kutolewa kwa matokeo ya tafiti husika tutasajili tafiti kwenye mamlaka zinazohusika ndani ya siku baada ya utafiti kukamilika tutatumia tafiti zilizofanywa na taasisi nyingine na kukubaliwa idhinishwa na wakala ndani ya siku baada ya kuidhinishwa na tutashirikiana na taasisi nyingine katika kufanya tafiti na kutumia matokeo ya tafiti hizo
 usimamizi viwango na miongozo ya matumizi ya tehama tutatengeneza na kuboresha miongozo mbalimbali ya tehama kwa matumizi ya taasisi za serikali katika utekelezaji wa serikali mtandao kwa kuzingatia viwango vya serikali ambavyo vinaendana na viwango vya kimataifa tutatengeneza na kuboresha viwango mbalimbali vya ubora vya matumizi sahihi ya tehama kwa taasisi za serikali katika ute kelezaji wa serikali mtandao kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya ubora tutafanya ukaguzi kwa kuzingatia miongozo na viwango vya serikali vinavyoendana na viwango vya kimataifa tutatoa taarifa za ukaguzi kulingana na miongozo na viwango vya serikali vinavyoendana na viwango vya kimataifa ndani ya siku za kazi baada ya ukaguzi kukamilika na tutatoa taarifa ya jumla ya uzingatiaji wa viwango compliance re ports kila baada ya miezi sita 
 kutengeneza mazingira bora ya kazi kwa watumishi wa wakala tutatoa vitendea kazi kwa watumishi wa wakala ndani ya siku tatu baada ya maombi kupokele wa tutafanya matengenezo madogo ya vitendea kazi ndani ya siku tatu na makubwa ndani ya siku saba tutaboresha mazingira ya kazi kwa kuweka na kuzingatia miongozo taratibu na mipango iliyokubalika tutalipa mishahara kwa watumishi wa wakala kila ifikapo siku ya mwisho ya kila mwezi tutalipa posho na stahili mbalimbali kwa watumi shi ndani ya siku tano za kazi mara baada ya kupokea maombi tutafuatilia kadi za bima ya afya kwa ajili ya ku wapatia watumishi ndani ya siku za kazi tutatatua malalamiko na kero za watumishi ndani ya siku tatu kwa kero ndogo na siku kwa kero kubwa na tutatoa mrejesho wa malalamiko maoni na kero za watumishi ndani ya siku mbili za kazi
 kujenga uwezo wa watumishi wa umma na watumishi wa wakala tutatoa mafunzo kwa watumishi wa taasisi za serikali kwa kuzingatia mpango wa mafunzo na maendeleo ya watumishi wa aaluma ya tehama tutatoa mafunzo yanayohusiana na huduma zi tolewazo na wakala kwa watumishi wa taasisi za serikali ndani ya siku baada ya kupokea maom bi na tutajenga uwezo wa watumishi wa wakala kwa kuzingatia mpango wa mafunzo na maendeleo ya watumishi wa wakala ega training plan
 uratibu na utoaji wa huduma ya intaneti ya serikali tutatoa huduma ya kuunganisha taasisi za serikali kwenye intaneti ya serikali ndani ya siku baada ya kupokea maombi yaliyokami lika na tutahakikisha upatikanaji wa huduma ya intaneti kwa kwa mwaka
 mawasiliano na wateja na wadau tutakiri kupokea barua pepe na kumtaarifu mteja na wadau ndani ya saa tutajibu hoja za barua ndani ya siku tano za kazi na tutapokea simu za ofisi ndani yamiito mitatu kwa kujitambuli sha jina la aliyepokea simu hiyo na jina la wakala
 utoaji wa mrejesho wa maombi ya huduma malalamiko maoni ya wateja na wadau tutapokea malalamiko na mrejesho kutoka kwa wateja wadau kwa njia ya simu barua pepe na fomu maalum za mrejesho zilizo po katika tovuti ya wakala
tutashughulikia malalamiko yote na kutoa mrejesho kwa kuzingatia mwongozo wa serikali ndani ya saa kwa lalamiko dogo na siku kwa lalamiko kubwa
 kutoa fursa ya kutekeleza mfumo wa ushirikiano kwa ubia kati ya wakala na sekta binafsi ppp tutashirikiana na sekta binafsi katika utoaji wa huduma za tehama kwa kufuata miongozo ya kitaifa na ya wakala na tutabainisha maeneo tunayoweza kushirikiana na sekta binafsi kwa utaratibu wa ubia ppp
 wajibu wetu kwa mteja wakala ina wajibu ufuatao kwa mteja kulingana na huduma zinazotolewa kutoa huduma kwa viwango vilivyokubalika kushughulikia malalamiko ya mteja kutoa ushauri wa kitaalamu kwa mteja kutoa taratibu maelezo na maelekezo sahihi 
 haki na wajibu wa mteja 
 haki za mteja mteja wa wakala ana haki zifuatazo kupata maelezo sahihi kuhusu kazi za wakala kupata huduma bora na kwa wakati kulingana na maombi yake
kupata haki ya kusikilizwa kupata ushauri wa kitaalamu kutunziwa siri kwa taarifa alizotoa kwa wakala kama atahitaji hivyo kupata taarifa ya maendeleo ya kazi yake na 
 wajibu wa mteja kutoa maelezo sahihi kuhusiana na huduma anayohitaji kutoa malipo ya huduma aliyopewa kwa wakati kusikiliza na kuzingatia ushauri wa kitaalamu ali opewa kutoa ushirikiano kwa watumishi wa wakala pale inapohitajika ili aweze kuhudumiwa vizuri na kuzingatia na kuheshimu sheria kanuni na tarati bu zilizowekwa
 kutoa mrejeshomteja anashauriwa kutoa mrejesho wa huduma tuliyotoa kwa njia ya ana kwa ana simu barua kwa njia ya pos ta barua pepe na nukushi sanduku la maoni
mrejesho huo unaweza kuwa wa ushauri malalamiko au pongezi kwa lengo la kuboresha huduma zetu
 witowakala inakaribisha maoni mapendekezo pongezi na malalamiko kutoka kwa wateja wetu
tunaahidi kuwa tutaheshimu hoja zote na kuzifanyia kazi kwa wakati
mawa siliano yanaweza kufanywa kwa njia zifuatazo barua pepe simu nukushi ana kwa ana au kupitia ovuti ya wakala kama inavyoorodheshwa hapa chini
ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma wakala ya serikali mtandao s
 dar es salaam mtaa wa samora jengo la extelecoms ghorofa ya pili simu nukushi barua pepe tovuti muunganowatanzania ofisiya rais menejimentiya utumishiwa umma na utawala bora wakalaya serikali mtandao egayaja na mfumowa kielektroniwa kusimamia utendaji kazi na rasilimali zataasisi kwenye dirisha moja katika zama hizi za habari matumizi ya eknolojia ya habari na mawasiliano hayaepukiki katika kuboresha utekelezaji wa shughuli za serikali na hata katika sekta binafsi
bila shaka tehama imekuwa ni nyenzo muhimu na chachu ya kuongeza ufanisi katika ubunifu wa utoaji wa huduma kwa umma kupata manufaa zaidi na kuwa sambamba na ulimwengu wa uchumi wa pamoja
kutokana na maendeleo ya sayansi na eknolojia tehama imekuwa nguzo muhimu zaidi katika kubore sha utendaji kazi wa taasisi mbalimbali zikiwemo za umma
mkutano wa dunia kuhusu habari world summit of information society wsis uliofanyika mjini geneva nchini uswizi mwezi desemba mwaka na kuhudhuriwa na wakuu wa nchi na serikali wa afrika umehimiza taasisi za umma kutumia tehama ili kuchochea na kukuza maendeleo ya wananchi wao na taifa kwa ujumla na kuhakikisha jukumu la utoaji huduma kwa umma linafana
tanzania mpya inakuja
maneno haya machache na mazito ya mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania yaliyokuwa sehemu ya salamu zake za mwaka mpya yalitoa changamoto kwa watanzania hasa watumishi wa umma kuwa wabunifu ili kuhakikisha maono yake yanatimia
naye naibu waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
dkt
mary mwanjelwa katika ziara yake rasmi katika ofisi za wakala ya serikali mtandao kanda ya dar es salaam aliwataka watumishi wa umma kufanya kazi kwa bidii uadilifu uzalendo na uaminifu katika kubuni mifumo inayoboresha utendaji kazi serikalini ili kuleta maendeleo ya kiuchumi na kijamii
ukurasa wa mwanzo wa mfumo shirikishi wa kusimamia shughuli na rasilimali za taasisi erms
mtendaji mkuu wa serikali mtandao dkt
jabiri bakari anasema wakala imekuwa mstari wa mbele katika kutumia tehama katika shughuli zake za kila siku
hii inaonekana katika jitihada za kubuni kutengeneza na kutumia mifumo mbalimbali ya tehama kitaasisi au kwa matumizi ya pamoja na taasisi za umma
kwa kufanya hivyo inatimiza dira na dhamira zake kwa kuratibu na kusimamia utekelezaji wa serikali mtand ao na hivyo kutimiza ndoto ya serikali ya awamu ya ano inayokusudia kuhakikisha kuwa utendaji kazi serikalini na utoaji wa huduma kwa umma unaboreshwa
ninatambua kuwa ni jukumu la wakala kubuni mifumo mbalimbali ya tehama ili kuiewezesha serikali kutoa huduma za moja kwa moja kwa umma kwa haraka na kwa gharama nafuu anasema dkt
bakari
dkt
bakari anaongeza kuwa moja kati ya mifumo muhimu iliyobuniwa kusanifiwa na kutengenezwa na wakala ni mfumo shirikishi wa kusima mia shughuli na rasilimali za aasisi erms
mfumo huu unatumika kusimamia shughuli za ndani za taasisi kwa kutumia moduli zinazowasili ana na kuunganisha shughuli za idara na vitengo
aidha mfumo huu umetengezwa mahususi kwa ajili ya matumizi ya wakala pia unaweza kutumiwa na taasisi nyingine baada ya kuhuishwa kulingana na mahitaji ya taasisi husika
lengo letu ni kuwa na dirisha moja ambalo linaunganisha mifumo mbalimbali ya kiutendaji ndani ya taasisi ili kuoengeza ufanisi na wakati huo huo kupunguza gharama za uendeshaji na hivyo kutoa huduma bora
anasisitiza dkt
bakari
aidha mfumo wa erms unasaidia kusimamia matumizi mazuri ya rasilimali na kuboresha utendaji kazi
mfumo huu una moduli kumi na nane zinazohusu shughuli mbalimbali za utendaji kazi katika taasisi ambazo zinawasiliana na kuweza kubadilishana taarifa miongoni mwa idara vitengo
moduli hizo ni mipango bajeti uhasibu usimamizi wa wateja usimamizi wa huduma utoaji ankara usimamizi wa rasimaliwatu usimamizi wa likizo usima mizi wa miradi usimamizi wa majukumu ya watumishi usimamizi wa ununuzi usimamizi wa mali usimamizi wa vitendeakazi usimamizi wa vyombo vya usafiri usimamizi wa watumiaji wa mfumo usimamizi wa aasisi usimamizi wa mfumo wenyewe na ripoti
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandaodr
jabiri bakari akion gea na waandishi wa habari kuhusu mfumo wa erms unavyofanya kazi wakati wa mkutano na waandishi hao hivi karibuni jijini dodomadkt
bakari anafafanua zaidi kuhusu moduli za mfumo wa erms akianzia na moduli ya mipango inayotumiwa kuwasilisha mpango kazi wa shughuli kwa ajili ya utekelezaji wa mwaka husika na ukamilishaji wa madhumuni na malengo ya kimkakati ya taasisi
moduli hii inawezesha uwekaji wa vipaumbele vya malengo katika kipindi husika pia hutumiwa na wakuu wa idara navitengo katika kutayarisha mpango kazi
mfumo huu pia una moduli ya bajeti inayowezesha kushughulikia matumizi ya fedha kwa mujibu wa shughuli zilizopangwa kwa mwaka husika
moduli hii inawezesha kuonyesha gharama za shughuli na vifun gu vya bajeti kwa watumiaji kwa ajili ya utekelezaji
vilevile inawezesha ugawaji wa fedha katika vifungu vya matumizi kwa mujibu wa kiasi cha fedha kilichopo
sehemu hii ina moduli ndogo nne ambazo ni makisio ya mapato bajeti ya matumizi maombi ya fedha na ugawaji na usimamizi wa fedha
anaeleze dkt
bakari
akifafanua zaidi kuhusu moduli hizo dkt
bakari anaelezea moduli ya uhasibu kuwa ni moduli inayotunza kumbukumbu za fedha zilizopokewa na kutumika kwa mujibu wa matakwa ya sheria ya fedha za umma na miongozo ya uendeshaji taasisi
anaongeza kuwa moduli hii pia inawezesha utunzaji wa kumbukumbu mbalimbali za fedha kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya utoaji wa taarifa za fedha katika sekta ya umma international public sectors accounting standards ipsas
zaidi ya hayo moduli hii ina moduli ndogo sita ambazo ni matumizi memo ya kuweka na kutoa mapato karadha usimamizi wa taslimu na marekebisho mengine
pia kuna moduli ya usimamizi wa mteja inayotumika kutunza na kuweka kumbukumbu za mteja kwa kuongeza au kuhariri taarifa za mteja
aidha ipo moduli ya kusimamia huduma zinazotolewa na taasisi kwa wateja wake inayoonesha orodha ya huduma mbalimbali zinazotolewa na taasisi
moduli hii ina moduli ndogo nne ambazo ni orodha ya huduma bidhaa maombi ya huduma na malipo ya huduma
ameongeza dkt
bakari
moduli nyingine ni ile ya utayarishaji ankara
anasema inatumiwa kuchanganua na kukokotoa gharama ya huduma zilizoombwa na wateja
mbali na hiyo pia kuna moduli ya usimamizi wa rasilimaliwatu kwa taasisi inayojumuisha utunzaji wa taarifa za utumishi za kila siku na kutoa ripoti mbalimbali
ameongeza kuwa moduli nyingine ni ile ya usimamizi wa likizo inayomuwezesha afisa wa rasilimaliwatu kushughulikia maombi ya likizo na ruhusa mbalimbali na kufuatilia ruhusa zilizotolewa zikiwemo likizo za mwaka likizo ya ugonjwa safari pamoja na masuala binafsi na kwa kutunza ratiba ya likizo
hali kadhalika kuna moduli ya usimamizi wa miradi inayotumika kutunza kumbukumbu za miradi katika kipindi husika ikionesha rasilimali zinazohitajika hatua zilizofikiwa na ufuatiliaji wa utekelezaji wa miradi hiyo
pia kuna moduli ya usimamizi wa majukumu ya watumishi ambayo ni mahususi katika kusimamia utekelezaji wa majukumu yao na kuwezesha ufuatiliaji wa utendaji wa kila mtumishi
pia inawezesha upangaji wa majukumu na kutoa tathmini ya utendaji
anaeleza dkt
bakari
moduli nyingine ni ile ya usimamizi wa ununuzi inayowezesha ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli za ununuzi za taasisi kwa mujibu wa sheria ya ununuzi wa umma na kanuni zake
moduli hii inawezesha utayarishaji wa mpango wa ununuzi wa mwaka utunzaji wa taarifa za mali zilizonunuliwa na usimamizi wa mikata ba ya ununuzi
moduli hii inaweza kuunganishwa na mfumo wa aifa wa ununuzi e procurement
dashibodi ya mfumo shirikishi wa kusimamia shughuli na rasilimali za taasisi erms
zaidi ya haya kuna moduli ya usimamizi wa mali inayosimamia mali za taasisi
hali kadhalika inafuatilia muda wa matumizi wa mali kwa kuzingatia hali mahali ilipo mtumiaji na kiwango cha uchakavu kwa kila mali
moduli nyingine ni ya usimamizi wa vitendea kazi ambayo inawezesha kutunza kumbukumbu na ufuatiliaji vitendea kazi vya taasisi kwa kuzingatia hali ratiba ya matengenezo na gharama
moduli ya usimamizi wa vyombo vya usafiri ni miongoni mwa moduli zilizopo katika mfumo huu ambayo inatunza kumbu kumbu za magari na pikipiki ikihusisha gharama za matengenezo ukarabati jina la dereva na ofisa wa kila gari na pikipiki
moduli hii pia inamuezesha mtumishi kuomba gari au pikipiki kwa kazi za ofisi
anasema dkt
bakari
aidha kuna moduli ya usimamizi wa watumiaji wa mfumo ambayo hutumika kwa ajili ya kutunza na kupanga majukumu na mipaka ya kila mtumiaji aliyeidhinishwa kutumia mfumo huo
kwa upande mwingine kuna moduli ya kusimamia taasisi ambayo inatunza taarifa kuhusu taasisi ambazo ni wateja wa taasisi husika
anafafanua dkt
bakari
t unaweza kusema kuwa mfumo wa erms umetengenezwa hususani kwa matumizi ya taasisi ili kuongeza ubora wa huduma kupunguza gharama za utendaji kuwezesha matumizi bora ya rasilimali kuwezesha utawala shirikishi na uwajibikaji
anaeleza dkt
bakari naye mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa ega injinia benedict ndomba anafafanua zaidi kuwa mfumo wa erms una dashibodi inayowawezesha watendaji wakuu na watumiaji wengine wa mfumo huu kutayarisha na kutoa taarifa mbalimbali kulingana na mahitaji yao kama vile taarifa za fedha vifungu vya bajeti bakaa ya fedha hali ya matumizi ya rasilimali fedha tathmini za utendaji wa watumishi za kila siku ambazo huwawezesha kufanya uamuzi sahihi katika usimamizi na uendeshaji wa shughuli za taasisi
aidha mfumo wa erms umebuniwa na kutengenezwa katika hali ambayo unaweza kuunganishwa na kubadilishana taarifa na mifumo mikuu ya serikali kama vile mfumo mkuu wa fedha mfumo wa usimamizi wa aarifa za watumishi hcmis mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg mfumo wa baruapepe serikalini gms na mfumo wa ofisi mtandao geos
pia erms inaweza kuunganishwa na kubadirishana taarifa na mifumo miingine yenye viwango vinavyokubalika kimataifa
anaongeza inj
ndomba
aidha anaeleza kuwa mfumo huu unaruhusu kuongeza au kupun guza moduli kwenye mfumo mkuu bila kuathiri utendaji wa moduli nyingine
moduli zote za mfumo huu huwa na muonekano wa aina moja na hivyo kuwa rafiki kwa watumiaji na hatimae hupunguza gharama za mafunzo
utengenezaji wa mfumo wa erms unaonesha uzoefu wetu mkubwa wa utaalamu tulionao katika tehama ambao pia unaonesha mwanga wa matumaini na ustawi wa baadaye katika maendeleo ya utekelezaji wa serikali mtandao
anasisitiza dkt
bakari
hivyo basi anazitaka taasisi za umma ziendelee kutengeneza mifumo ya tehama kwa kuzingatia viwango na miongozo ya serikali mtandao iliyopo na inayotolewa mara kwa mara ambayo hupatikana kwenye tovuti ya wakala
t unachohitaji ni stadi sahihi kujiamini na kuzingatia matokeo bora
wakala ya serikali mtandao itaendelea kutoa ushauri na msaada wa kiufundi kuhusu serikali mtandao kwa taasisi za umma
aidha dkt
bakari anazihimiza taasisi za umma kutumia tehama kwenye shughuli zao za kila siku kwa sababu ni kiungo kitakachoifiki sha nchi yetu katika ngazi za juu za maendeleo ya viwanda yatakayo chochea maendeleo endelevu ya uchumi jamii kwa kuzingatia kuwa sekta zote za uchumi zinahitaji ubunifu katika tehama
mkurugenzi wa usimamizi wa huduma zatehama wawakala ya serikali mtandao injinia benedict ndomba akielezea jinsi matumizi ya tehama yanavyoboresha utendaji kazi serikalini wakati wa kikao kazi cha pili cha serikali mtandao kilichofanyika udom cive tarehe jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora wakala ya serikali mtandao chuo kikuu cha dodoma chuo cha sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano ghorofa s
 dodoma simu barua pepe ceo barua pepe tovuti taarifa kwa umma matumizi ya tehama katika kuboresha utendaji kazi serikalini wakala ya serikali mtandao imebuni imesanifu na imetengeneza mfumo shirikishi wa kusimamia shughuli na rasilimali za taasisi erms
mfumo huu unaunganisha shughuli mbalimbali za taasisi kuwa katika mfumo mmoja unaowezesha usimamizi ufuatiliaji ukaguzi na tathimini ya utekelezaji wa shughuli zote za taasisi kwa ufanisi
akifafanua kuhusu mfumo huu mtendaji mkuu wa wakala dkt jabiri bakari amesema tumeamua kutumia utajiri wa utaalamu wetu wa kidigitali kutengeneza mfumo huu erms ambao ni dirisha moja linalounganisha shughuli zote ndani ya taasisi ili kuongeza ufanisi katika utendaji kazi na utoaji wa huduma bora kwa umma
erms ina moduli kumi na nane zinazounganisha shughuli mbalimbali za utendaji kazi zinazotegemeana na kuwezesha kubadilishana taarifa miongoni mwa idara vitengo na kusimamia raslimali kama vile watu fedha na vitendea kazi
mfumo huu pia unawezesha ushughulikiaji wa miamala kutoka idara moja hadi nyingine kama vile ankra za bidhaa na huduma mapato na matumizi ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli kulingana na mipango na bajeti usimamizi wa majukumu ya watumishi ufuatiliaji wa utekelezaji wa miradi utekelezaji wa shughuli za ununuzi na utayarishaji wa taarifa mbalimbali za utendaji
amesema dkt
bakari
aidha dkt
bakari alieleza kuwa mfumo huu una dashboard ambayo inawawezesha maafisa masuuli na watumiaji wengine wa mfumo kupata taarifa mbalimbali kulingana na mahitaji yao
taarifa hizo zinaweza kuwa za fedha vifungu vya bajeti na bakaa ya fedha hali ya matumizi ya fedha taarifa zinazosaidia katika upimaji wa utendaji wa watumishi na hivyo kusaidia katika utoaji wa maamuzi sahihi
erms pia inaweza kuunganishwa na kubadilishana taarifa na mifumo mingine mikuu ya serikali kama vile mfumo mkuu wa uhasibu mfumo wa usimamizi wa taarifa za rasilimaliwatu hcmis mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg mfumo wa barua pepe serikalini gms mfumo wa ofisi mtandao na kadhalika
aidha moduli za mfumo huu zinaweza kuongezwa au kupunguzwa bila kuathiri utendaji kazi wa moduli nyingine au mfumo kwa ujumla
akielezea mifumo mingine iliyotengenezwa na wakala katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao nchini dkt
bakari ametaja mifumo hiyo kuwa ni pamoja na kuhuishwa kwa iliyokuwa tovuti ya serikali na kuwa tovuti kuu ya serikali inayosimamiwa na wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo ambayo ni dirisha moja la kutolea taarifa na huduma za serikali kwa wananchi tovuti kuu ya ajira inayosimamiwa na sekretariati ya ajira mfumo wa barua pepe serikalini gms unaotumiwa na taasisi za umma zikiwemo ofisi za ubalozi nje ya nchi kwa ajili ya kubadilishana taarifa serikalini
mifumo mingine ni pamoja na ofisi mtandao ambao unawezesha na kurahisisha shughuli za utawala za kila siku hususani mzunguko wa majalada na nyaraka ndani na miongoni mwa taasisi za umma taasisi za umma zinatumia mfumo huu mpaka sasa mfumo wa huduma za serikali kupitia simu za mkononi mgov unaopatikana kupitia namba ambao ni dirisha moja la huduma serikali kupitia za simu za mkononi
mgov imeunganishwa na watoa huduma wote wakubwa wa simu za mkononi na unatumiwa na taasisi za umma mpaka sasa
mfumo mwingine ambao umetengenezwa kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango ambao ndio wasimamizi wakuu wa mfumo huu ni mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg
mfumo huu unalenga kuongeza udhibiti katika usimamizi wa ukusanyaji wa mapato serikalini
mfumo huu unatumiwa na taasisi za umma watoa huduma za malipo ambao ni benki kubwa nmb stanbic nbc crdb exim tib bot ecobank pbz dcb dtb na tpb mifumo ya fedha ya simu za mkononi tpesa tigopesa halopesa mpesa na airtel money mpaka sasa
alieleza dkt
bakari
aidha kuna mfumo wa e vibali ambao unatumiwana na taasisi katika kuomba na kupata vibali vya kusafiri nje ya nchi kwa safari za kikazi na binafsi kwa watumishi wa umma
aidha kuna mfumo wa ukusanyaji wa taarifa za miradi ya tehama serikalini gip ambao unatumiwa na taasisi takribani mfumo wa huduma kwa mteja unaopatikana kupitia au kupitia baruapepe unaotumika kutoa huduma na msaada wa kiufundi kwa huduma zinazotolewa na wakala
taasisi zinatumia mfumo huu na jumla ya matatizo yanayohusu tehama yameshughuliliwa na mfumo wa usimamizi wa tiketi na mizigo kielektroni e ticket and cargo system unaotumiwa na kampuni ya huduma za meli mscl na shirika la reli tanzania trc
pamoja na hayo dkt
bakari amezishauri taasisi za umma kuendelea kutumia vizuri tehama katika kuboresha utendaji kazi serikalini na utoaji huduma kwa umma kwa kuzingatia miongozo na viwango vya serikali mtandao vinavyopatikana katika tovuti ya wakala ni ujuzi stahiki na kujiamini ili kupata matokeo bora na ya haraka
aidha wakala itaendelea kutoa ushauri na msaada wa kiufundi katika utekelezaji wa serikali mtandao kwa taasisi za umma
imetolewa na wakala ya serikali mtandao aprili jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma wakala ya serikali mtandao simu zinazotumia itifaki ya intaneti ip phones kupunguza gharama za mawasiliano serikalini na mambwana jumbe simu ni chombo na nyenzo muhimu ya mawasiliano inayotumika kati ya mtu na mtu mtu na kikundi cha watu ama kikundi kimoja cha watu na kikundi kingine
kwa kufahamu umuhimu wa nyenzo hiyo serikali haiko nyuma katika kuhakikisha watumishi wake wanatumia kifaa hicho katika kufanikisha mawasiliano miongoni mwao na umma kwa jumla
pamoja na kufanikisha mawasiliano miongoni mwa taasisi za umma simu zimekuwa na mchango mkubwa katika kuhakikisha wananchi wanapata huduma bora kwa wakati muafaka na wananchi wamekuwa wakipiga simu na kutoa mapendekezo kuomba ufafanuzi au kuomba huduma fulani kwa taasisi mbalimbali za umma na kupatiwa mrejesho wa jambo husika
mkurugenzi wa miundombinu na uendeshaji wa tehama wa wakala ya serikali mtandao bwana benjamin dotto anasema moja ya mahitaji ya msingi kwa taasisi ya serikali au nyingine yoyote kuweza kutoa huduma kwa wananchi ni uwepo wa mawasiliano baina ya wananchi na taasisi na baina ya taasisi nataasisi
kuwezesha mawasiliano imekuwa changamoto ya muda mrefu kwa serikali na inaendelea kufanyiwa kazi mkurugenzi huyo anaelezea juhudi ambayo serikali imefanya katika kutatua changamoto hiyo ni kuwapo kwa mtandao mmoja wa mawasiliano wa serikali govnet ambapo simu aina ya itifaki ya intaneti internet protocol ip ambayo imeunganishwa na mtambo unaoitwaip private branch exchange pbx ndiyo zinazotumika kwa baadhi ya taasisi za serikali zilizounganishwa kwenye mtandao huo
anaeleza kuwa awali ili simu ziweze kufanya kazi katika utaratibu mzuri ulihitajika sana kuwapo kwa opereta wa simu anayesimamia swichibodi ili kuweza kuona simu inayotakiwa kuingia ndani na ile inayotakiwa kutoka
switchboard operatorsndio walikuwa wakiunganisha simu kutoka nje kwenda ndani ya ofisi kwa kuunganisha kwenye saketi yenye mwito kutoka nje kuingia ndani naoperetahao walikuwa wakifanya kazikwa mkonoambapo mabadiliko ya teknolojia yamepelekea mfumo huo kupitwa na wakati anafafanua kuwa kazi ya opereta ikapungua pale ilipoingia teknolojia mpya na mfumo mpya wa simu ulioitwaprivate branch exchange pbx auprivate automatic branch exchange pabx kama ilivyozoeleka kwa baadhi ya watu
hii imesababisha kazi zote zilizokuwa zikifanywa kwa mikono kuwa otomatiki kwa asilimia kubwa na hivyo kazi nyingi zilizokuwa zikifanywa na swichibodi opereta zimekuwa rahisi kutokana na uwezo mkubwa wa mtambo huo
bw
dotto anasemapbxni mfumo wa simu unaowezesha mbadilishano wa mawasiliano ndani ya ofisi au kampuni
pia huwezesha mawasiliano nje ya ofisi au kampuni hivyo basipbxndio kitovu cha mawasiliano yote ndani na nje ya ofisi
anasema simu zote ndani ya ofisi huunganishwa kijanibu locally connected ambapo kila simu inaunganishiwa mkondo extention na hupewa namba yake husika kwa hiyo mawasiliano yote ndani ya ofisi yanakuwa hayana gharama extention to extention call kwani simu zote zimeunganishwa kijanibu locally connected kwenye mtambo mmoja ndani ya ofisi
anafafanua kuwa kutokana na mabadiliko ya teknolojia kumesababisha mfumo wa pbxambao mara nyingi umekuwa ukitumia teknolojia ya analojia ambao unasafirisha taarifa kupitiaelectric pulses kupitwa na wakati na hivyo kuhamia kwenye teknolojia ya kidijitali ambayo inaruhusu usafirishaji wa taarifa kupitiatendo cheuzi binary format zero and ones
bw
dennis elisha akiunganisha ip phones katika moja ya ofisi za serikali mkurugenzi dottto anasema mfumo wa kidijiti umepata nguvu na matumizi yake yanaongezeka pia kwa kuwapo kwa teknolojia ya kompyuta ambayo inatambua ishara za kidijitali
leodigital computer and communication technologyimebadilisha kila kitu katika sekta ya mawasiliano kwa uwapo wa kompyuta simu za mkononi na intaneti
kwa upande waip pbxanasema huo ni mfumo wa simu unaofanya kazi kwenye mtandao ambao unaotumia itifaki ya intaneti ip protocol kwa ajili ya mawasiliano kutoka sehemu moja hadi nyingine
mtandao unaotumiaipndio mtandao unaotumiwa na kompyuta kwa mawasiliano ndani na nje ya ofisi kupitia intaneti na mfumo huo waip pbx unafanya kazi pamoja naip phones unaunganishwa naip pbxkupitia mtandao wa itifaki ya intaneti ip network
 vilevile anasema sifa nyingi zapbx zimeendelea kuwapo pia katikaip pbxna zinaboreshwa zaidi kwa kuwa kupitia mtandao huo wa itifaki ya intaneti mambo yanafanyika kiurahisi kama vile uwapo wa mawasiliano ya video na sauti au ujumbe mfupi wa papo kwa papo
hivyo kutumika kwa mtandao wa itifaki ya intaneti katika mawasiliano ya simu kunawezesha mawasiliano ndani ya ofisi kupitia mitandao ileile inayotumiwa na kompyuta lakini pia inawezesha mawasilano kati ya ofisi na ofisi kama vile ofisi moja kwenda ofisi nyingine iwapo ofisi hizo zimeunganishwa kwenye mtandao mmoja wa itifaki ya mtandao wa intaneti
naye meneja wa kitengo cha mtandao wa mawasiliano serikalini govnetwa wakala bw
ricco boma anasema wakala ya serikali mtandao imefunga mitambo yaip pbxnaip phoneskatikaa taasisi za serikali zikiwemo wizara idara zinazojitegemea pamoja na wakala za serikali mdas ikiwa ni njia mojawapo ya kuhakikisha mawasiliano yaliyo bora na salama kwa taasisi za serikali na hivyo kuipunguzia gharama serikali kwa jumla
hata hivyo mawasiliano kati ya taasisi iliyopo ndani ya mtandao wa serikali na ile iliyopo nje ya mtandao yanawezekana kupitia kwa mtoa huduma ya simu za mezani pstn provider kama vile ttcl
akifafanua kuhusu manufaa ya simu hizo bw
ricco anasema simu hizo zinasaidia taasisi za umma kuwa na mawasiliano yaliyo salama
kuwa salama maana yake ni taasisi za umma zinabadilishana taarifa kupitia mtandao mmoja tu wa mawasilianowa serikali
ip pbx na ip phones aina ya simu ambazo zina uwezo mkubwa na ubora wa mawasiliano na kwa kuwa zinapitia kwenye mfumo wa serikali hazina gharama za ziada
anasema simu aina yaipambazo zinatumia intaneti kwa kiasi kikubwa zimeipunguzia gharama serikali kwa kuwa zinatumia miundombinu ya mtandao wa serikali ambapo mtumishi wa taasisi moja ya umma anaweza kupiga simu kwenda taasisi nyingine kwa kutumiaextentionbila gharama yoyote tofauti na hali ilivyokuwa awali
pia gharama za simu kwa taasisi zinapungua kwa kuwa zinatumia miundombinu yagovnetkwa kuacha kutumia huduma za makampuni makubwa ya mawasiliano
manufaa mengine kwa mujibu wa bwana boma ni kwamba kwa kutumia simu hizo watumishi wanaweza kuwasiliana kupitia call conferenceambayo imefungwa napbx
hivyo watumishi wanaweza kufanya vikao ndani na nje ya ofisi ili mradi wawe wmeunganishwa kwenye mtandao mmoja wa mawasiliano kupitia mtandao wa mawasiliano wa itifaki ya intaneti yaaniip network
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri bakari anasema unganishaji wa simu hizo umefanywa kutokana na utekelezaji wa mradi wa mawasiliano ya serikali ambapo wakala iliziunganisha taasisi zikiwemo wizara idara zinazojitegemea pamoja na wakala za serikali mdas ni dhahiri kuwa uwepo wa mitambo ya pbxna simu aina yaipzilizounganishwa kwenye mtandao mmoja wa mawasiliano serikalini govnet unaiweka serikali na taasisi zake katika mazingira yaliyo salama na uhakika kwa kuwa mawasiliano yameboreshwa na bila shaka kasi ya utoaji utendaji na ubadilishanaji wa taarifa pamoja na utoaji huduma kwa umma itaongezeka maradufu
 hotuba ya mheshimiwa samia suluhu hassan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania baada ya kula kiapo cha urais tarehe machi 
mheshimiwa dkt
hussein ali mwinyi rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa prof
ibrahim hamis juma jaji mkuu wa mahakama kuu ya tanzania mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa majaliwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania ndugu bashiru ali kakurwa katibu mkuu kiongozi mhe
ali hassan mwinyi rais mstaafu wa awamu ya pili mhe
jakaya mrisho kikwete rais mstaafu wa awamu ya nne viongozi wa vyombo vya ulinzi na usalama ndugu viongozi wa dini viongozi wa vyama vya siasa ndugu waandishi wa habari mabibi na mabwana
asalaam aleikum bwana asifiwe tumsifu yesu kristo
ndugu watanzania wenzangu si siku nzuri sana kwangu ya kuhutubia taifa maana nimeelemewa na kidonda kikubwa kwenye moyo wangu na mzigo mzito mabegani mwangu
kiapo nilichokula leo ni tofauti na viapo vyote nilivyowahi kula katika maisha yangu
tofauti na viapo vya awali ambavyo nilivila kwa faraja nderemo vifijo na bashasha tele
leo nimekula kiapo cha juu kabisa katika nchi yetu adhimu tanzania nikiwa na majonzi tele na nchi ikiwa imetandwa na wingu jeusi la simanzi kubwa
nimekula kiapo katika siku ya maombolezo
kwa ajili hiyo mtaniwia radhi kuwa nitaongea kwa uchache na kwa ufupi
tutatafuta wasaa hapo baadae tusemezane tukumbushane na tuwekane sawa juu ya mambo mengi yanayohusu taifa letu mustakabali wake na matarajio yetu ya siku za usoni
mniruhusu basi leo niseme maneno machache sana
mtakumbuka tarehe machi juzi nikiwa tanga nilipata fursa ya kulihutubia taifa katika hali ya udharura sana
 nilitumia fursa ile kuwajulisha juu ya msiba mkubwa ulioifika nchi yetu wa kuondokewa na aliyekuwa rais wetu mpendwa na amiri jeshi wetu mkuu mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli
nikiri kuwa si jambo ambalo nilikuwa nimejiandaa nalo wala kulitazamia
ni jambo ambalo hatujawahi hata kuwa na uzoefu wala rejea nalo precedence katika historia ya nchi yetu
ni mara ya kwanza tumekuwa na mazingira haya ambayo tumempoteza rais wa nchi akiwa madarakani
ni mara ya kwanza pia kwa aliyekuwa makamu wa rais kuapa kuwa rais katika mazingira ya aina hii
 ndugu viongozi na ndugu wananchi nichukue fursa hii kwa mara nyingine tena kutoa rambirambi zangu za dhati kwa mama janeth magufuli mjane wa hayati mheshimiwa rais john magufuli mama susan magufuli watoto na familia ndugu jamaa na marafiki kwa kuondokewa na kipenzi chao na mhimili muhimu wa familia
natambua ukubwa wa ombwe ambalo ameliacha katika familia
nitumie fursa hii kuwahakikishia kuwa tunaungana nao katika kipindi hiki kigumu cha majonzi na kuahidi kuendelea kuwashika mkono na kuwafariji
tunawaombea kwa mwenyezi mungu awape moyo wa subira na ustahimilivu katika kipindi hiki kigumu
si jambo jepesi wala rahisi
 natoa pia salamu zangu za rambirambi kwa wananchi wote wa tanzania kwa pigo hili kubwa
ni msiba mzito na ambao hatukuutarajia
sote tunafahamu namna hayati rais magufuli alivyoipenda nchi hii na alivyojitoa kuwatumikia watu wake
sote tulishuhudia kiu dhamira na nia yake njema na ya dhati ya kutaka kuibadili nchi yetu na kuipatia mafanikio makubwa
sote ni mashahidi wa namna ambavyo ameweza kuibadili taswira ya nchi kwa vitendo na kwa utendaji wake imara usiotikisika wala kuyumbishwa huku muda wote akimtanguliza mungu mbele
sote tulisikia matamanio na maono yake makubwa kwa nchi hii aliyoyatafsiri katika mipango mikakati na ujenzi wa miradi mikubwa
 mimi nilipata bahati ya kuwa makamu wake
alikuwa ni kiongozi asiechoka kufundisha kuelekeza kwa vitendo vipi vitu anataka viwe au vifanyike elezea kwa ufupi kisa kimoja cha jinsi alikuwa mwalimu kwako
amenifundisha mengi
amenilea na kuniandaa vya kutosha
naweza kusema bila chembe ya shaka kuwa tumepoteza kiongozi shupavu madhubuti mzalendo mwenye maono mpenda maendeleo mwana mwema wa afrika na mwanamapinduzi wa kweli wa bara hili
mheshimiwa magufuli alikuwa chachu ya mabadiliko
kwa kweli tumepweleakwa kuondokewa na kiongozi wetu huyu
hatuna cha kusema zaidi ya kusema raha ya milele umpe ee bwana na mwanga wa milele umuangazie ampumzike kwa amani amina
kwa sisi waislamu tunasema inna lillahi wa ina ilayhi raji un
 ndugu viongozi na ndugu wananchi niwaombe watanzania tuwe na moyo wa subra tujenge umoja na mshikamano katika kipindi hiki kigumu
niwahakikishie kuwa tuko imara kama taifa na sisi viongozi wenu tumejipanga vizuri kuhakikisha kuwa tunaendelea pale mwenzetu alipoishia
tunayo katiba ambayo nimeapa kuilinda na kuisimamia ambayo imebainisha vizuri hatua za kufuata pale inapotokea tukio kama hili la kumpoteza rais akiwa madarakani
isitoshe nchi yetu inayo hazina nzuri ya uongozi na misingi imara ya utaifa udugu umoja na ustahamilivu na nidhamu ya vyombo vyetu vya ulinzi na usalama iliyojengwa na viongozi waliotutangulia kwa kuanzia na waasisi wetu hayati baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere na hayati sheikh abeid amani karume
pamoja nao marais wastaafu waliofuatia na mpendwa wetu hayati rais magufuli
niwahakikishie kuwahakuna jambo litakaloharibika ndugu viongozi na ndugu wananchi kabla sijamaliza nitumie fursa hii kuwashukuru viongozi wa mihimili yetu muhimu ya bunge na mahakama kwa mshikamano waliouonyesha katika kipindi hiki
nimshukuru mhe
hussein ali hassan mwinyi rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi na mihimili yake yote kwa kuwa nami bega kwa bega katika kipindi kigumu
aidha nawashukuru pia wenzangu katika serikali wakiongozwa na waziri mkuu mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa kwa ushiriki wao katika kusimamia kipindi hiki cha mpito
niwashukuru pia wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama kwa kutekeleza wajibu wao ipasavyo chini ya katiba yetu kwa kuhakikisha nchi yetu inaendelea kuwa ya amani na tulivu
niwashukuru viongozi wa dini kwa kuendelea kuliombea taifa letu katika kipindi hiki kigumu
kipekee nikishukuru chama changu chama cha mapinduzi kwa ukomavu wake na uongozi wake madhubuti ambao ndio msingi wa kuwezesha mabadiliko haya ya uongozi kwa amani na utulivu
nitumie fursa hii pia kuwashukuru ndugu zetu wa vyama vya upinzani kwa salamu zao za kunitia nguvu faraja na mshikamano walizonifikishia mara tu baada ya kutangaza taarifa za msiba huu mkubwa
katika muktadha huo huo niwashukuru viongozi wenzangu kutoka nchi jirani na nchi rafiki duniani kote waliotufikishia salamu za rambirambi kutokana na msiba huu mzito
vilevile nivishukuru vyombo vyetu vyote vya habari ambao wamekuwa wakirusha matukio yote mubashara bila kuwasahau wasanii wetu ambao wametunga tungo na nyimbo mbalimbali za faraja
na mwisho japo si mwisho kwa umuhimu niishukuru familia yangu hususan mume wangu kipenzi watoto wangu wapendwa ndugu jamaa marafiki pamoja na ofisi ya makamu wa rais kwa kunitia nguvu na kunifariji katika nyakati hizi ngumu
ndugu viongozi na ndugu wananchi kabla sijahitimisha naomba niwaase ndugu zangu watanzania kusimama pamoja na kushikamana katika kipindi hiki cha maombolezo
huu ni wakati wa kuzika tofauti zetu na kuwa wa moja kama taifa
ni wakati wa kufarijiana kuoneshana upendo udugu wetu kudumisha amani yetu kuenzi utu wetu uzalendo wetu na utanzania wetu
huu si wakati wa kutazama mbele kwa mashaka bali kwa matumaini na kujiamini
si wakati wa kutizama yaliyopita bali wakati wa kutizama yajayo
si wakati wa kunyosheana vidole bali wakati wa kushikana mikono na kusonga mbele
ni wakati wa kufutana machozi na kufarijiana ili tuweke nguvu zetu pamoja kujenga tanzania mpya ambayo mpendwa wetu rais magufuli aliitamani
kama nilivyotangulia kusema awali leo si siku ya kusema sana
ni wakati wa kuomboleza na kutafakari yale yote mema aliyotufanyia mpendwa wetu kipenzi chetu na aliyekuwa rais wetu hayati dkt
john pombe joseph magufuli
zaidi tuungane sote kumuombea kwa mwenyezi mungu apumzishe roho yake mahala pema peponi
amina asanteni sana kwa kunisikiliza wadau wa usafirishaji nchini wameshauriwa kubuni mifumo ya tehama inayoendana na mazingira ya kibiashara ili kuleta tija kwenye taasisi zao
rai hiyo imetolewa jana na meneja wa usimamizi wa miradi ya tehama kutoka mamlaka ya serikali mtandao e ga bw
godfrey masanja wakati akiwasilisha mada kuhusu sheria na huduma za serikali mtandao kwa niaba ya mkurugenzi mkuu wa e ga mha
benedict ndomba katika mkutano wa wa wadau wa usafirishaji unaofanyika jijini arusha
bw
masanja alisema kwa sasa dunia inashuhudia ukuaji wa teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika utoaji wa huduma kwa wananchi taasisi za usafirishaji hazina budi kusanifu mifumo inayoboresha huduma hizo kulingana na mazingira yaliyopo
mamlaka ya serikali mtandao e ga ipo tayari kushirikiana na taasisi za uchukuzi katika kushauri na kujenga mifumo mbalimbali ya tehama itakayosaidia kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika sekta ya usafirishaji na kurahisisha upatikanaji wa huduma hizo kwa wananchi alisema masanja
aliongeza kuwa e ga itaendelea kusimamia matumizi ya tehama serikalini kwa kuzingatia sera sheria viwango na miongozo ya serikali mtandao ili kuhakikisha yanaleta tija kwa taifa na wananchi kwa ujumla
mkutano huo umeandaliwa na wizara ya uchukuzi umehudhuriwa na taasisi pamoja na mamlaka mbalimbali za usafirishaji nchini huku e ga ikiwa ni miongoni mwa wadhamini wa mkutano huo
wachambuzi wa mifumo ya tehama business analysts katika taasisi za umma wametakiwa kuongeza elimu na kupata maarifa mapya mara kwa mara ili kuweza kuendana na kasi ya ukuaji wa mabadiliko ya teknolojia mpya zinazoibuka ikiwemo ujuzi katika uchambuzi wa takwimu pamoja na akili bandia
wito huo umetolewa na kaimu meneja wa ushauri na uelekezi wa mamlaka ya serikali mtandao e ga bi
joan valentine wakati akifungua mafunzo ya siku sita kwa wachambuzi wa mifumo ya tehama yanayofanyika katika ofisi za kambarage tower jijini dodoma
aidha bi
joan aliwataka maafisa hao kujifunza stadi mbalimbali ikiwemo teknolojia ya akili bandia na uchambuzi wa takwimu ili ziwasaidie kupambana na mabadiliko ya teknolojia yanayoibuka duniani mara kwa mara na kuhakikisha teknolojia hizo zinasaidia ukuaji wa taasisi zao
kwa sasa dunia inazungumza kuhusu akili bandia hivyo wachambuzi wa mifumo lazima muwe na ujuzi wa hizi teknolojia ili kuzisaidia taasisi zenu katika utendaji kazi wa kila siku alisema bi
joan
vilevile aliwataka maafisa hao kuona umuhimu wa kujifunza stadi tepe soft skills ili ziweze kuwasaidia katika kupambana na mabadiliko yanayoendelea kutokea katika teknolojia ya habari na mawasiliano tehama ulimwengu kote
kwa sasa tehama inatoka kuwa fani saidizi supporting tool hadi kuwa fani wezeshi enabling tool hivyo mnatakiwa muwe wajuzi zaidi katika sekta ya tehama ili kuzisaidia taasisi zenu katika kupiga hatua katika utendaji kazi wa kila siku alisisitiza
mratibu wa mafunzo hayo bw
ceaser mwambani ambaye pia ni mchambuzi wa mifumo ya tehama e ga alisema kuwa lengo la mafunzo hayo ni kuwajengea uwezo maafisa hao katika maeneo ya uchambuzi wa mifumo ya tehama usimamizi wa miradi ya tehama miongozo viwango usimamizi ubora na usalama wa mifumo ya tehama serikalini
kupitia mafunzo haya tunaimani kuwa washiriki wote hapa watakuwa na uelewa zaidi kuhusu uchambuzi wa mifumo na miradi ya tehama pamoja na kuweza kutoa mchango mzuri kwenye taasisi zao ili kuwa na miradi yenye tija kwa taifa alifafanua
mafunzo hayo yanayotarajiwa kukamilika novemba mwaka huu ikiwa ni muendelezo wa jitihada za e ga za kuhakikisha inashirikiana na kuzijengea uwezo taasisi za umma katika kukuza serikali mtandao
mamlaka ya serikali mtandao e ga na chuo kikuu mzumbe wamesaini hati ya makubaliano mou ya ushirikiano katika masuala ya elimu utafiti na maendeleo ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama ikiwa ni hatua inayolenga kuimarisha na kukuza tasnia ya tehama ili kuboresha jitihada za serikali mtandao sambamba na kuimarisha uhusiano uliopo katika taasisi hizo
hafla ya utiaji saini wa makubaliano hayo imefanyika hivi karibuni katika ofisi za chuo kikuu mzumbe mkoani morogoro na kushuhudiwa na baadhi ya watumishi wa taasisi zote mbili pamoja na waandishi wa habari
akizungumza baada ya kusaini makubaliano hayo mkurugenzi wa huduma za uwezeshaji e ga cpa
salum mussa alisema kuwa makubaliano hayo yanalenga kuongeza tija katika kukuza na kuimarisha tasnia ya tehama ikiwa ni pamoja na kutoa fursa kwa wanafunzi wa tasnia hiyo wa chuo kikuu mzumbe kujifunza kwa vitendo kupitia program maalum inayotolewa na e ga katika kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao e govridc
pamoja na fursa hiyo kwa wanafunzi pia ushirikiano wetu na chuo kikuu mzumbe utaimarika zaidi na tunatarajia bunifu nyingi za tehama zitaibuliwa kupitia kituo chetu cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao e govridc kwakuwa tutapata nafasi ya kushirikiana na wataalamu katika tafiti na bunifu mbalimbali kutoka chuo kikuu mzumbe alisema bw
salum
alifafanua kuwa mamlaka imedhamiria kuwaleta wataalamu na watafiti mahiri katika masuala ya tehama kutoka chuo kikuu mzumbe ikiwa ni pamoja na madaktari na maprofesa wa masuala ya tehama ili kushirikiana nao kwenye miradi ya bunifu inayozalishwa katika kituo hicho ambapo wataalamu hao wataweza kutoa ushauri wa namna ya kutatua changamoto mbalimbali ili kuwa na serikali mtandao yenye tija
naye kaimu makamu mkuu wa chuo kikuu mzumbe profesa william mwagoha alisema kuwa makubaliano hayo yanaweka msisitizo mkubwa kwenye masuala ya ufundishaji na utafiti ili kuhakikisha wanafunzi wa tehama katika chuo hicho wanajengewa uwezo wa kutumia teknolojia mpya zinazoibuka kwa maendeleo ya taifa letu
tunaangazia kuboresha jinsi tunavyotoa elimu kwa wanafunzi wetu wa fani ya tehama kwa kuwa ushirikiano huu utasaidia kuonesha maeneo ambayo tunatakiwa kuweka msisitizo au kuboresha zaidi ili kuwa na wataalamu wazuri kwenye eneo la tehama lakini pia itasaidia chuo kuwa na programu zaidi za elimu kwa njia ya mtandao
alisema profesa mwagoha
profesa magoha alibainisha kuwa utafiti utakuwa eneo muhimu la ushirikiano kati ya chuo kikuu mzumbe na e ga ambapo watafiti kutoka e ga watashirikiana na wenzao wa chuo hicho katika kutatua changamoto za kiteknolojia na kubuni mifumo ya tehama inayoweza kutumika serikalini ili kuongeza ufanisi wa utendaji kazi na kurahisisha upatikanaji wa huduma kwa wananchi
kamati ya bodi ya ukaguzi vihatarishi na ubora ya mamlaka ya serikali mtandao e ga leo imefanya kikao cha kujadili utendaji kazi wa vitengo vya ukaguzi wa ndani na kitengo cha usimamizi wa ubora na vihatarishi vya tehama kwa kipindi cha julai septemba 
kamati imeeleza kuridhishwa na utendaji kazi wa vitengo hivyo kwa kufikia malengo kwa asilimia pamoja na kutekeleza kwa wakati maagizo yanayotolewa na bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya serikali mtandao e ga
aidha kamati imewasisitiza viongozi wa vitengo hivyo kuongeza juhudi katika utekelezaji wa majukumu yao ili kufikia malengo ya taasisi kama yalivyoanishwa katika mpango mkakati wa mamlaka wa mwaka 
kikao hicho kimefanyika katika ofisi za kituo cha utafiti na ubunifu wa serikali mtandao egovridc kilichopo jijini dodoma na kupata nafasi ya kutembelea na kujifunza kuhusu miradi na bunifu mbalimbali zinazoendelea katika kituo hicho
matumizi sahihi na salama ya mifumo ya kieletroniki serikalini yametajwa kuwa suluhisho la kudumu katika kuziba mianya ya upotevu wa rasilimali za serikali ikiwemo mapato yatokanayo na vyanzo mbalimbali nchini
hayo yameelezwa jana jijini dodoma na waziri wa fedha dkt mwigulu nchemba wakati akipokea na kuzindua mfumo wa kieletroni wa kuratibu ununuzi wa mafuta serikalini ujulikanao kama gpsa intergrated management information system gimis kutoka kwa waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora george simbachawene
alisema kuwa matumizi ya mifumo imara ya kielektroniki yanasaidia kuondoa mianya ya upotevu wa rasilimali za serikali na kudhibiti watumishi wasio waadilifu kwakuwa malipo yote ya serikali yatalipwa kupitia njia sahihi na salama katika taasisi husika
tukifanya kazi kupitia mifumo ya kielektroniki tunapunguza makosa mengi ya kibinadamu hivyo matumizi sahihi ya mifumo hii yatatuwezesha kuongeza ufanisi katika utendaji kazi wetu ikiwa ni pamoja na eneo la ukusanyaji wa mapato mbalimbali ya serikali alifafanua dkt
mwigulu
akieleza kuhusu mfumo huo dkt
mwigulu alisema kuwa mfumo wa gimis unatumiwa na wakala wa huduma ya ununuzi serikalini gpsa ambapo kwa sasa majukumu yote ya wakala yanatekelezwa kupitia mfumo huo ambao umesaida kurahisisha na kuongeza ufanisi katika utekelezaji wa majukumu yake
aidha dkt
mwigulu aliielekeza mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma ppra kuhakikisha inaunganisha mfumo wa manunuzi kielektroni nest na mfumo wa gimis kwa kuwa mfumo huo unatumiwa na wizara mashirika ya umma wakala ofisi za mikoa na halmashauri za wilaya nchini katika kupata huduma za gpsa
kwa upande wake waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
george simbachawene alisema kuwa lengo la mfumo huo ni kurahisisha utendaji kazi wa wakala wa huduma ya ununuzi serikalini gpsa katika uuzaji wa mafuta serikalini ili kuweka uwazi na kutunza kumbukumbu za matumizi ya mafuta katika kila taasisi ya umma
alisema kuwa hadi sasa zaidi ya taasisi nunuzi zinatumia mfumo huo ambapo taarifa za matumizi ya mafuta kwa kila taasisi zinatunzwa katika mfumo huo na kusaidia katika uandaaji na usimamizi wa mipango ya bajeti ya ofisi pamoja na udhibiti wa matumizi sahihi ya mafuta kwa taasisi za umma
lengo la mfumo huu ni kuhakikisha matumizi sahihi ya mafuta kwa taasisi za umma na kuokoa fedha zilizokuwa zikipotea kutokana na kutokuwepo kwa kumbukumbu sahihi za matumizi ya mafuta alisisitiza
aliongeza kuwa kupitia mfumo huo serikali inaweza kufahamu kiasi cha mafuta yaliyotumika na yaliyobaki magari yaliyopatiwa mafuta muda mahali na tarehe na hivyo kuziwezesha taasisi husika kuweza kudhibiti matumizi ya mafuta ikiwa ni pamoja na kuondoa udanganyifu uliokuwa ukifanywa na baadhi ya watumishi wasiokuwa waadilifu
aidha katika utekelezaji wa agizo la rais dkt
samia suluhu hassan la kuunganisha mifumo ya tehama serikalini simbachawene alisema kuwa mfumo huo umekwishaunganishwa kwenye mfumo mkuu wa serikali wa kuwezesha mifumo kubadilishana taarifa govesb na umeshaanza kubadilishana taarifa na mifumo ya baadhi ya taasisi za umma kama vile mfumo wa kukusanya mapato ya serikali gepg pamoja na mfumo wa usimamizi wa rasilimali za taasisi erms
mfumo wa gimis umesanifiwa na kujengwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na ofisi ya wakala wa huduma ya ununuzi serikalini gpsa
mamlaka ya serikali mtandao e ga imeahidi kushirikiana na benki ya nmb ili kuimarisha kukuza na kuendeleza ujuzi na vipaji kwa vijana wa kitanzania wabunifu na wale wanaosoma fani ya tehama katika vyuo vikuu mbalimbali nchini kupitia programu maalum ya mafunzo kwa vitendo inayotolewa na e ga kupitia kituo chake cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc
kauli hiyo ilitolewa hivi karibuni na mkurugenzi mkuu wa e ga mha
benedict ndomba wakati wa kikao cha pamoja kati ya e ga na benki ya nmb kilichofanyika katika makao makuu ya ofisi za e ga jijini dodoma kwa lengo la kujadili namna taasisi hizo zinavyoweza kushirikiana katika maeneo mbalimbali ya teknolojia
maeneo hayo ni pamoja na utafiti matumizi ya teknolojia za kisasa kuvumbua vipaji na kuviendelea kwa wavijana wabunifu wa kitanzania pamoja na kutoa fursa kwa vijana wavumbuzi na wabunifu ikiwa ni sehemu ya kuendeleza sekta ya tehama nchini
ushirikiano huo unatarajiwa kuongeza na kukuza fursa za ajira kwa vijana sambamba na kuimarisha uhusiano mzuri kati ya serikali na sekta binafsi kwenye eneo la tehama alisema ndomba
e ga imekuwa ikishirikiana na vyuo vikuu mbalimbali nchini katika kuwapata vijana wenye ujuzi hivyo makubaliano hayo kati ya e ga na nmb ni muendelezo wa ushirikiano mazuri uliopo kati ya e ga na wadau mbalimbali wa tehama alifafanua ndomba
aliongeza kuwa katika kikao hicho taasisi hizo zimekubaliana kushirikiana na kuandaa mkataba wa makubaliano mou ambapo baada ya kukamilika kwa mkataba huo pande zote mbili zitakutana na kujadiliana namna ya utekelezaji wa makubaliano hayo
e ga imekuwa ikiwatengeneza vijana wanaoshiriki programu maalum ya mafunzo kwa vitendo pamoja na utaratibu wa kujitolewa interns and volunteering kupitia kituo chetu cha utafiti na ubunifu kwa kuwajengea uwezo zaidi ili kwenda sambamba na soko la ajira pamoja na mabadiliko ya sayansi na teknolojia yanayoibuka kila siku alisema ndomba
aidha ndomba aliishukuru benki ya nmb kwa kuona umuhimu wa kutengeneza wataalamu wazawa wa tehama kupitia programu hiyo na kuwa e ga ipo tayari kushirikiana na benki nyingine zenye dhamira ya kuijenga tanzania ya kidijitali katika sekta zote za serikali na binafsi
naye meneja egovridc dkt
jaha mvulla alisema e ga ipo tayari kushirikiana na benki ya nmb katika maeneo mbalimbali yanayolenga kukuza matumizi ya tehama nchini ikiwemo eneo la rasilimali za miundombinu na vifaa vya tehama vya kufanyia mazoezi na majaribio ubunifu hasa maeneo ya teknolojia mpya kujenga uwezo na uzoefu kwa vijana mafunzo kwa vitendo utafiti na machapisho maonesho mashindano mbalimbali ya kidigitali kwa ajili ya kuvumbua vipaji na maeneo mengine yanayohusiana na jitihada za serikali mtandao na teknolojia za kifedha
e ga ipo tayari kufanya kazi na nmb kupitia programu maalumu ya mafunzo kwa vitendo inayoendeshwa na egovridc ili kuchochea ubunifu katika matumizi ya teknolojia mpya zinazoibuka duniani ikiwemo akili bandia ai machine learning blockchain na matumizi yake kama vile kujenga ulewa wa teknolojia kama za digital currency na fintech utengenezaji wa mifumo system development kwa ajili ya kutatua changamoto zetu nchini na usalama mtandaoni cyber security alisema dkt
jaha
mkuu wa kitengo cha rasilimali watu kituo cha taaluma nmb bi
joanitha rwegasira alisema kuwa benki ya nmb imeandaa programu hiyo ili kuongeza idadi ya vijana wabobezi kwenye masuala ya tehama watakaofanya kazi katika sekta za umma na binafsi kwa lengo la kukuza taifa la kidijitali
programu hiyo itasaidia kufanya majaribio ya teknolojia mpya zinazoibuka ikiwemo sarafu ya mtandaoni na kutoa suluhu kwenye maeneo mbalimbali yenye changamoto katika utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa wananchi ikiwemo matishio ya usalama mtandaoni ubunifu wa mifumo n
k alisema rwegasira aidha aliishukuru mamlaka kwa kuonyesha utayari wa kushirikiana na nmb na kwamba watatumia fursa hiyo katika kuhakikisha wanaboresha huduma za kibenki hususani huduma zinazotolewa kidijitali
rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mhe
dk
hussein ali mwinyi akimkabidhi cheti cha shukran ya udhamini mkurugenzi wa huduma za tehama wa mamlaka ya serikali mtandao e ga bw
ricco boma kwenye mkutano mkuu wa wa mashirika ya utangazaji ya umma kusini mwa afrika saba
mkutano huo unafanyika kwa siku tatu kuanzia leo oktoba hadi katika ukumbi wa hoteli ya golden tulip kisiwani unguja ambapo e ga ni miongoni mwa wadhamini wa mkutano huo
mamlaka ya serikali mtandao e ga imeahidi kuendelea kubuni na kuboresha mifumo mbalimbali ya tehama ili kurahisisha upatikanaji wa huduma za serikali mtandao kwa watu wenye mahitaji maalum
akizungumza katika maadhimisho ya wiki ya viziwi duniani yanayofanyika kitaifa jijini mbeya mkurugenzi wa huduma na uwezeshaji e ga cpa salum mussa amesema sheria ya serikali mtandao namba ya mwaka inatambua na kuthamini kundi la watu wenye uhitaji maalum katika matumizi ya tehama
kifungu cha cha sheria hii kinazisisitiza taasisi za umma kuhakikisha watu wenye mahitaji maalum wanapata uelewa wa kutosha na kuwezeshwa kutumia huduma za serikali mtandao hivyo e ga ipo tayari kushirikiana na makundi hayo katika kuhakikisha hilo linatekelezeka
ameeleza cpa salum
amesema kuwa e ga itaendelea kushirikiana na makundi mbalimbali ili kuwezesha na kuhakikisha makundi hayo yananufaika na maendeleo ya tehama katika kuzifikia huduma za serikali kidijitali popote walipo
mkurugenzi huyo pia amelipongeza shirikisho la vyama vya viziwi tanzania shivwita kwa juhudi inazozifanya ili kuhakikisha viziwi wanapata uelewa kuhusu serikali mtandao
kwa upande wake kaimu meneja wa ushauri na uelekezi e ga bi johan valentine ameeleza kwamba mamlaka imeshatengeza mfumo maalumu kwa ajili watu wenye ulemavu ili kuisaidia serikali katika utoaji wa huduma za msingi kwa kundi hilo
amebainisha kuwa mfumo huo maalum umeshaanza majaribio mkoani mara na unatarajiwa kuzinduliwa mwishoni mwa mwaka huu
mfumo huo lengo lake ni kutambua kusajili na kuratibu masuala yote ya watu wenye uhitaji maalum ili kuirahisishia serikali kupata taarifa sahihi na kupanga mipango ya maendeleo kwa kundi hilo alifafanua
amesema mfumo huo umesanifiwa na e ga kwa ushirikiano na ofisi ya waziri mkuu kazi vijana ajira na watu wenye ulemavu na utawezesha kufikia kundi hilo nchi nzima
naye meneja mawasiliano e ga bi
subira kaswaga ameeleza kwamba e ga imeweka jitihadi kubwa katika kuboresha huduma za serikali kwenda kwa wananchi kidijitali
hakuna kundi litakaloachwa nyuma katika matumizi ya serikali mtandao mifumo inayosanifiwa inalenga kuwafikia wananchi wote wakiwemo viziwi lengo ni kuhakikisha kila mwananchi ikiwa ni pamoja na wale wenye uhitaji maalum wanazifikia huduma hizo kwa urahisi zaidi ameeleza
kwa upande wake katibu wa chama cha viziwi mkoa wa pwani zalala selemani ameishukuru e ga kwa kuendelea kutoa mafunzo kwa makundi maalum ili yaweze kuzitumia huduma za serikali mtandao
wakaguzi wa ndani katika taasisi za umma wametakiwa kuzingatia sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao wakati wa ukaguzi wa miradi na mifumo mbalimbali ya tehama kwenye taasisi zao ili kuhakikisha wanatenda haki
wito huo umetolewa na mkaguzi wa ndani mkuu wa serikali ofisi ya mkaguzi wa ndani mkuu wa serikali cpa
paison mwamnyasi wakati wa ufunguzi wa awamu ya nne ya mafunzo maalum kuhusu ukaguzi wa mifumo na miradi ya tehama kwa wakaguzi wa ndani kutoka katika taasisi za umma yanayofanyika jijini arusha
ili muweze kufanya kazi zenu za ukaguzi wa mifumo kwa weledi na kutoa ushauri wenye tija kwa serikali ni lazima kila mkaguzi afahamu kwa kina sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao ambayo itawaongoza katika kurahisisha kazi yenu na kuweza kufanya ukaguzi wa mifumo na miradi ya tehama kwa weledi na kuzingatia haki alisema mwamnyasi
aliongeza kuwa kada ya ukaguzi ni moja ya kada muhimu katika uendeshaji wa shughuli mbalimbali za serikali hivyo utaratibu wa kupatiwa mafunzo ya kuwajengea uwezo na ujuzi zaidi wakaguzi wa ndani utakuwa ni endelevu hususan kwenye eneo la tehama kwakuwa utendaji kazi wa serikali wa sasa ni wa kidijitali
meneja wa kitengo cha huduma za sheria cha mamlaka ya serikali mtandao e ga acp
raphael rutahiwa aliwahimiza wakaguzi hao kuhakikisha wanatumia sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao wakati wa kusimamia na kufanya ukaguzi wa miradi na mifumo mbalimbali ya tehama katika taasisi zao
kama mkaguzi wa ndani ukiijua sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa undani itakusaidia kuweza kufanya ukaguzi wa mifumo na miradi ya tehama kikamilifu kwa uhuru na kutoa ripoti zenye haki bila kufungamana na upande wowote alisema rutahiwa
pia aliwakumbusha wakaguzi hao kuhakikisha kuwa kila mradi au andiko la mradi wa tehama lililoanzishwa linazingatia taratibu za utendaji kazi wa taasisi husika na kabla ya utekelezaji wake liwasilishwe e ga ili liweze kupata kibali cha kuendelea na utekelezaji
naye meneja wa udhibiti wa viwango na miongozo ya serikali mtandao bi
sultana seiff alisema kuwa lengo kuu la mafunzo hayo ni kuwawezesha wakaguzi wa ndani kufanya ukaguzi katika eneo la tehama kwa ufanisi mkubwa na kuhakikisha taasisi za umma zinazingatia sheria ya serikali mtandao kanuni zake viwango na miongozo iliyopo ili kuboresha utendaji kazi na utoaji huduma kama ilivyokusudiwa
jumla ya wakaguzi wa ndani kutoka katika taasisi za umma zikiwemo mamlaka za maji vyuo vikuu na taasisi nyingine za umma wanashiriki mafunzo hayo ya siku nne yanayotarajiwa kukamilika septemba mwaka huu
mafunzo hayo ni muendelezo wa mafunzo yanatolewa na e ga kwa kushirikiana na ofisi ya mkaguzi wa ndani mkuu wa serikali ambapo hadi sasa zaidi ya wakaguzi wa ndani kutoka katika taasisi mbalimbali za umma wamepatiwa mafunzo hayo
mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga mha
benedict ndomba amesema kuwa zaidi ya taasisi za umma zimejiunga katika mfumo wa ubadilishanaji taarifa serikalini government enterprise service bus govesb
ndomba alisema hayo wakati aliposhiriki mahojiano katika kipindi cha adhuhuri lounge cha utv septemba kuhusu jitihada za mamlaka katika kuhakikisha mifumo ya tehama serikalini inawasiliana na kubadilishana taarifa
kuanzia mwaka mamlaka ya serikali mtandao imekuwa ikifanyia kazi mfumo maalumu wa kuwezesha mifumo ya serikali kuwasiliana na kubadilishana taarifa mfumo huu umekamilika na unatumika nimatarajio yetu hadi kufikia mwezi disemba taasisi nyingi zaidi zitakuwa zimejiunga na mfumo huu alieleza ndomba
alibainisha kuwa awali mifumo ya taasisi za serikali ilishindwa kuwasiliana na kubadilishana taarifa kutokana na kutokuwepo kwa sheria kanuni viwango na miongozo inayoweka msingi bora wa utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao
baada ya uwepo wa sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka mifumo inajengwa kwa kufuata viwango na miongozo hivyo ni rahisi mifumo hiyo kuunganishwa na kubadilishana taarifa alifafanua
ili kuwezesha mifumo ya zamani ambayo haikufuata viwango na miongozo kubadilishana taarifa kati yao na ile iliyofuata viwango mamlaka imebuni na kujenga mfumo wa govesb unaowezesha mifumo hiyo kubadilishana taarifa hivyo kuleta suluhisho la changamoto ya mifumo kutokuwasiliana na kubadilishana taarifa alisema ndomba
ndomba ameeleza kuwa matarajio ya serikali ni kuona taasisi zote za umma zinazohitaji kubadilishana taarifa zinajiunga katika mfumo huo ikiwa ni utekelezaji wa maelekezo ya mh
rais dkt samia suluhu hassan ya kuhakikisha mifumo ya tehama katika taasisi za umma inawasiliana na kubadilishana taarifa
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mh
george simbachawene amewapongeza wanafunzi wa vyuo vikuu wanaoshiriki programu maalum ya mafunzo kwa vitendo inayotolewa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kubuni mifumo mbalimbali ya tehama inayosaidia kuongeza ufanisi wa utendaji kazi serikalini
mhe
simbachawene alitoa pongezi hizo septemba wakati alipofanya ziara ya kikazi katika kituo cha utafiti na ubunifu wa serikali mtandao egovridc jijini dodoma ili kufahamu tafiti na bunifu mbalimbali zinazofanywa na vijana wa kitanzania katika kituo hicho
ipo baadhi ya mifumo tunajivunia hadi sasa ikiwemo e mrejesho e board e mikutano ambayo inatokana na shughuli za ubunifu na utafiti zilizofanywa na vijana wetu kutoka katika kituo chetu hiki kwa weledi na utalaamu mkubwa kazi ambazo hapo awali zilikuwa lazima zifanywe na wataalamu kutoka nje ya nchi alisema simbachawene
alisema kuwa tayari e ga imetengeneza mifumo mbalimbali inayorahisisha utendaji kazi wa taasisi na idara za serikali hivyo ni muhimu taasisi za umma zikatumia mifumo hiyo ili kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi zao
alisema kuwa kwa sasa dunia ipo kwenye uchumi wa kidijitali ambapo tehama ni nyenzo muhimu hivyo serikali imewekeza na kuweka kipaumbele kwenye matumizi ya tehama kwa kujenga miundombinu na mifumo inayosaidia kuboresha ufanisi wa uendeshaji wa shughuli zake lakini pia kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
wizara kupitia e ga inasimamia na kukiboresha kituo hiki ili kifanye tafiti mbalimbali hasa kwenye teknolojia mpya kama matumizi ya blockchain technologies machine learning artificial intelligence na internet of things iot ili na sisi tusibaki nyuma kama mh
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania dkt
samia suluhu hassan alivyoelekeza aliongeza simbachawene
aidha aliwataka wanafunzi wanaoshiriki programu maalumu ya mafunzo kwa vitendo inayoendeshwa na kituo hicho kutumia ujuzi na uzoefu wanaoupata kujikwamua katika soko la ajira ikiwemo kujiajiri na kutengeneza ajira kwa vijana wenzao
nafasi hii mliyopata ni muhimu sana kwenu nyie lakini pia kwa manufaa ya taifa letu hivyo itumieni kujifunza na kupata ujuzi utakaosaidia kuleta maendeleo kwa taifa letu sambamba na kukuza uchumi wetu alisema simbachawene
naye mkurugenzi mkuu wa malamka ya serikali mtandao e ga mha
benedict ndomba alisema kuwa kupitia uwekezaji katika ubunifu utafiti na mazoezi katika eneo la tehama inawezesha nchi kushindana katika uchumi wa kidijitali kimataifa
kuna mifumo mikubwa na shirikishi ambayo imetoka katika kituo hiki ikiwemo mfumo wa e mrejesho ambao tayari umetambuliwa na benki ya dunia kama mfumo bora unaotoa ushirikishaji kwa wananchi alifafanua ndomba
utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao unategemea uwepo wa mfumo imara wa ukaguzi utakaoboresha na kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika kaguzi mbalimbali zinazofanywa na wakaguzi ndani na nje ya taasisi za umma
mfumo mpya wa kaguzi ujulikanao kama e ukaguzi ni mfumo unaosaidia na kuimarisha utendaji kazi wa kaguzi za ndani za taasisi za umma ikiwemo kuandaa mpango kazi wa mwaka kutekeleza kaguzi kufanya ufuatiliaji wa hoja mbalimbali za kikaguzi ndani na nje ya taasisi pamoja na kufanya uchambuzi wa vihatarishi vikubwa katika maeneo yote ya taasisi yanayokaguliwa
mfumo huu jumuishi ni matokeo ya ubunifu uliofanywa na wazawa kutoka mamlaka ya serikali mtandao e ga katika kuhakikisha kuwa matumizi ya tehama serikalini yanaimairishwa na huduma mbalimbali zitolewazo kwa wananchi zinaboreshwa
meneja wa kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc cha mamlaka ya serikali mtandao dkt
jaha mvulla amesema kuwa lengo la kuanzishwa kwa mfumo huu ni kurahisisha utendaji kazi kwa wakaguzi wa ndani kupunguza matumizi ya karatasi kuongeza ufanisi na kupunguza muda wa kufanya kaguzi mbalimbali
amefafanua kuwa mfumo huo unaruhusu wakaguzi wa ndani kupanga kutekeleza na kufuatilia matokeo ya kaguzi unachakata na kurahisisha upatikanaji wa ripoti mbalimbali kama vile ripoti za mwaka mwezi na kuwapa uwezo wakuu wa idara kujibu kila hoja zitokanazo na kaguzi zote zinazohusu idara zao
mfumo unatoa nafasi kwa wakaguzi wa ndani kuweka na kufanya ufuatiliaji wa utekelezaji wa hoja za kaguzi za nje ya taasisi kama zile za cag ppra osha bot na nyinginezo zinazohusu utendaji wa taasisi hizo amesema dkt
jaha
ameongeza kuwa e ga imesanifu mfumo huo kutokana na uhitaji mkubwa wa kuboresha na kuongeza ufanisi wa kazi mbalimbali za kaguzi za taasisi za umma wakati wa kuandaa mpango kazi ili kuhakikisha kuwa kaguzi zote zinazofanyika zinakuwa na tija kwa taasisi na kuwa mfumo huo kwa sasa upo katika hatua ya majaribio kwenye taasisi mbalimbali za umma
watumishi wa mamlaka ya serikali mtandao e ga wametakiwa kubadili mtindo wa maisha ili kuwa na afya bora
hayo yamesemwa na meneja wa rasilimali watu na utawala bw
eric kalembo katika zoezi la upimaji afya za watumishi lililofanyika katika ofisi za mamlaka ya serikali mtandao jijini dar es salaam
bw
kalembo amesema kuwa idadi kubwa ya watumishi wa mamlaka ni vijana ambao ni chachu ya maendeleo ya taifa hivyo wanapaswa kuwa na afya bora
bw
kalembo amesema mamlaka ya serikali mtandao imewekeza katika afya bora za watumishi kwa kuweka utaratibu wa kuhakikisha wanapima afya zao mara kwa mara na kupatiwa matibabu sahihi pindi inapohitajika
zoezi hili la upimaji wa afya ni mojawapo ya maazimio ya kamati ya vvu ukimwi na magonjwa yasiyoambukiza ya mamlaka inayowataka watumishi wote kupimwa afya zao na kupatiwa matibabu kwa wakati ili waweze kutekeleza majukumu yao vyema amesema kalembo
meneja ametoa rai kwa watumishi wote wa umma kuhakikisha kuwa wanapima afya zao na kupatiwa ushauri nasaha kwani magonjwa yasiyoambukiza ni tishio kubwa duniani
naye dkt
richard vyagasa mtaalamu wa afya kutoka wakala wa usalama na afya mahali pa kazi osha amesema kuwa osha inasimamia na kuhakikisha kuwa watumishi wanafanya kazi katika mazingira salama na huduma mbalimbali za kuboresha afya za watumishi sehemu ya kazi zinazingatiwa
osha inafanya ukaguzi wa vitendea kazi vya watumishi kuhakikisha mwanga wa taa ni sahihi katika maeneo ya kazi muundo wa ofisi pamoja na afya bora kwa ujumla kwa watumishi hivyo zoezi hili litakapokamilika taarifa itaandaliwa na kuwasilishwa kwa uongozi wa e ga pamoja na mapendekezo ya kuboresha afya za watumishi alisema bw
vyagasa
bw
vyagasa ametoa rai kwa taasisi zote za umma kuhakikisha kuwa mazingira ya kazi yanaboreshwa na watumishi wanapima afya zao mara kwa mara ili kuongeza ufanisi katika utendaji kazi
wanafunzi kutoka vyuo vikuu nchini waliopo katika programu maalumu ya mafunzo kwa vitendo inayoendeshwa na kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao e govridc wametembelea makao makuu ya e ga yaliyopo mtumba jijini dodoma septemba 
akipokea ugeni huo kwa niaba ya mkurugenzi mkuu mkurugenzi wa huduma na uwezeshaji wa e ga bw
salum mussa amewataka vijana hao kutumia uzoefu walioupata katika kituo hicho kubuni mifumo na aplikesheni zitakazoweza kutatua changamoto zilizopo katika jamii
tunaandaa mazingira ya kuja kuwatembelea tukiwa na viongozi wengine tunatarajia tukija huko kituoni mtuoneshe kwa vitendo kile mlichokipata kutokana na program hii
amesema bw
salum
kwa mujibu wa meneja wa e govridc dkt
jaha mvula amesema kuwa program hiyo ya wiki ilianza tarehe julai na inatarajia kukamilika mwanzoni mwa mwezi oktoba
lengo kubwa ni kuwapa fursa wanafunzi wa kada ya tehama kupata picha halisi ya masomo wanayoyasoma pamoja na hali halisi ya sekta husika ilivyo
hivyo program hii inawajengea uwezo wanafunzi hawa na kuchochea ubunifu na vipaji vyao
amefafanua
dkt
mvula ameongeza kuwa katika muda ambao wanafunzi hao walikuwa katika kituo hicho wamejikita zaidi katika kutengeneza mifumo ya kompyuta na applikesheni mbalimbali uendelezaji wa akili bandia artificial intelligence na mifumo ya fedha za mtandao blockchain na usalama mtandaoni cybersecurity
taasisi na halmashauri mbalimbali nchini zimeendelea kuunganishwa na kunufaika na matunda ya ubunifu ya wataalamu wa ndani yatokanayo na mfumo wa e board
uanzishwaji wa mfumo huu ni juhudi za serikali kupitia mamlaka ya serikali mtandao e ga za kuhakikisha matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama yanaimarishwa ili kuboresha utendaji kazi wa taasisi za umma nchini
mfumo wa eboard ni mfumo unaoratibu vikao vya bodi kamati za bodi na menejimenti kwa kuruhusu kuandaa kikao kutengeneza dondoo na muktasari minutes kwa lengo la kutunza kumbukumbu za kikao husika
mchambuzi wa mifumo ya tehama kutoka ega caesar mwambani anasema kwamba lengo la uanzishwaji wa mfumo huu lilikuwa ni kuwezesha utendaji kazi wa bodi za taasisi mbalimbali kuwa na rejea za vikao
awali ulianza kutumika kwa ajili ya vikao vya bodi tu lakini baada ya mahitaji kuongezeka tuliona ni vyema tupanue mawanda ya matumizi yake ili menejimenti ya taasisi husika pia iweze kutumia mfumo huu
amefafanua
aidha pamoja na uwezo wa kutunza kumbukumbu za vikao mfumo huu unawaruhusu wajumbe wa bodi kupiga kura kunapokuwa na maamuzi yanayohitaji wajumbe kupiga kura na hivyo kurahisha utoaji wa maamuzi utakaochochea utoaji wa huduma kwa haraka zaidi kwa wananchi
mfumo huu pia umekua suluhu kubwa katika kupunguza gharama za utendaji kazi kwenye eneo hili la vikao ndani ya taasisi za umma
mpaka sasa taasisi za umma takribani zimeunganishwa kwenye mfumo huu ikiwemo tume ya ushindani tanzania fcc mfuko wa bima ya taifa nhif mamlaka ya udhibiti usafiri ardhini latra halmashauri ya wilaya ilemela muleba na nyinginezo
pia mfumo huu umeunganishwa na mfumo wa e mikutano hivyo washiriki wanaweza kuunganishwa katika jukwaa moja ili kujadiliana mambo mbalimbali ya maendeleo ya taasisi
vyombo vya watumia maji vya jamii cbwsos vinavyosimamiwa na wakala ya maji na usafi wa mazingira vijijini ruwasa vimetakiwa kutumia mfumo wa pamoja wa ankara za maji majiis ili kuongeza ufanisi katika utendaji kazi pamoja na kuimarisha utoaji wa huduma ya maji kwa wananchi
agizo hilo limetolewa hivi karibuni na mkuu wa wilaya ya moshi mhe
kisare makori wakati akifunga mafunzo ya siku saba kwa maafisa wa cbwsos wa mkoa wa kilimanjaro yaliyofanyika katika ukumbi wa chuo cha ushirika mjini moshi
alisema serikali imedhamiria kuimarisha matumizi ya tehama katika taasisi za umma ili kuhakikisha huduma zinawafikia wananchi kwa urahisi haraka na kwa gharama nafuu mahali walipo
serikali ya awamu ya sita inachukua jitihada mbalimbali katika kuhakikisha tehama inarahisisha upatikanaji wa huduma kwa wananchi ambapo kupitia mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na wizara ya maji imetengeneza mfumo wa majiis ili kutatua changamoto mbalimbali zilizokua zinaikabili sekta ya maji alisema
alifafanua kuwa serikali imewekeza katika mfumo huo hivyo ni jukumu la watumishi wa sekta ya maji kufanya kazi ili kuhakikisha mfumo huo unakua mkombozi kwa wananchi
kwa upande wake mtaalamu wa tehama kutoka wizara ya maji mha
masoud almas alisema mfumo wa majiis umeboreshwa ili uweze kutumiwa na vyombo vya watumia maji vya jamii cbwsos vinavyotoa huduma vijijini ili kuhakikisha tehama inarahisisha upatikanaji wa huduma kwa wananchi mahali walipo
mkoa wa kilimanjaro umekuwa ni mkoa wa kwanza kuanza kutumia mfumo huu wa majiis kwa cbswos na wizara itaendelea kuhakikisha cbswos zote katika mikoa mingine zinatumia mfumo huu ili kurahisisha utendaji kazi na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi waishio vijijini alisema
aliongeza kuwa hadi sasa mfumo huo umeleta mafanikio makubwa kwa wizara ya maji ikiwa ni pamoja na kuongeza ukusanyaji wa mapato na kurahisiha upatikanaji wa taarifa za mamlaka zote za maji nchini
hadi sasa mamlaka za majisafi na usafi wa mazingiara za miji mikuu ya mikoa miradi ya kitaifa miji ya wilaya na miji midogo tanzania bara na zanzibar pamoja na bodi za maji za mabonde zinatumia mfumo huu wa pamoja alifafanua almas
aidha alibainisha kuwa ili kuongeza ufanisi katika utendaji kazi mfumo wa majiis umeunganishwa na mifumo mingine ya serikali ikiwa ni pamoja na mfumo wa gepg mfumo wa barua pepe serikalini gms mfumo wa ujumbe mfupi wa simu za mkononi ambao hutumika kutoa taarifa za huduma kwa wateja ikiwemo kutuma bili mfumo wa nida na mfumo wa brela
jumla ya washiriki kutoka vyombo vya watumia maji vya jamii cbwsos vya mkoa wa kilimanjaro walihudhuria mafunzo hayo
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
george simbachawene amewataka watumishi wa ofisi ya taifa ya mashitaka nps kutumia mfumo wa kielktroni wa usimamizi na uendeshaji wa kesi za jinai ujulikanao kama case management information system cmis ili kuimarisha utendaji kazi na utoaji haki kwa wananchi
simbachawene alitoa kauli hiyo jana wakati akikabidhi mfumo wa cmis na tovuti ya ofisi ya taifa ya mashitaka kwa naibu waziri katiba na sheria mhe
pauline philipo gekul kwenye hafla fupi ya makabidhiano iliyofanyika katika ofisi za nps jijini dodoma
alisema mfumo wa cmis unalenga kurahisisha utendaji kazi wa ofisi ya taifa ya mashtakakatika kushughulikia kusimamia na kuendesha kesi za jinai ili kuweka uwazi na kupunguza malalamiko kwa wananchi juu ya maamuzi mbalimbali yanayotolewa na mahakama
mpaka sasa zaidi ya kesi za jinai zimeshasajiliwa katika mfumo huu ambapo kati ya kesi hizo kesi zimeshafika mwisho na kutolewa hukumu na kesi zipo katika hatua mbalimbali za maamuzi haya ni mafanikio makubwa katika kuboresha utendaji kazi wa ofisi ya taifa ya mashtaka alisisitiza
alibainisha kuwa wizara yake kupitia mamlaka ya serikali mtandao e ga imeendelea kutekeleza maagizo ya mhe
rais dkt
samia suluhu hassan ya kuhakikisha mifumo ya tehama serikalini inawasiliana na kubadilishana taarifa ambapo mfumo wa cmis umekwishaunganishwa kwenye mfumo mkuu wa serikali unaowezesha mifumo ya tehama serikalini kuwasiliana na kubadilishana taarifa govesb
mfumo huu wa cmis umeshaanza kubadilishana taarifa na mifumo ya baadhi ya taasisi za haki jinai amabazo ni jeshi la polisi taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru pamoja na mahakama na hapa tumetekeleza agizo la mhe
rais pamoja na mapendekezo ya tume ya haki jinai ya kutumia mifumo ya tehama katika utoaji haki alisema
kwa upande wake naibu waziri katiba na sheria mhe
pauline philipo gekul alisema sekta ya sheria imejiwekea malengo thabiti katika kuboresha utendaji kazi wake kwa kutumia mifumo ya tehama kupitia program ya e justice
mfumo wa cmis utatuwezesha kupata taarifa za kesi mbalimbali zilizoshughulikiwa na hatua zilizofikia na ni kiungo muhimu katika utekelezaji wa majukumu katika ofisi ya taifa ya mashtaka na wadau wote waliopo katika mnyororo mzima wa haki jinai na sekta ya sheria kwa ujumla alisema
aliongeza kuwa wizara ya katiba na sheria itaendelea kushirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kupitia e ga ili kuhakikisha inajenga mifumo madhubuti ya tehama itakayoimarisha utendaji kazi na kuondoa changamoto mbalimbali za utoaji wa haki zilizopo hivi sasa ili kuhakikisha haki inatendeka kwa wakati
mfumo wa cmis umetengenezwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na ofisi ya taifa ya mashitaka nps ikiwa ni miongoni mwa majukumu ya e ga ya kuimarisha jitihada za serikali mtandao kwa kushirikiana na taasisi za umma
maafisa tehama kutoka katika taasisi mbalimbali za umma wameshiriki katika kikao kazi cha kuandaa na kuhuisha viwango na miongozo ya serikali mtandao ili kuhakikisha inaendana na sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka 
lengo ni kuhakikisha serikali inakua na serikali mtandao yenye tija na inayoongeza ufanisa katika utendaji kazi na utoaji huduma kwa umma
kikao hicho kilichoandaliwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kilifanyika kwa siku kuanzia agosti katika ukumbi wa tume ya taifa ya uchaguzi jijijini dodoma
viwango na miongozo hiyo inapatikana katika tovuti ya e ga kupitia kiungo katibu mkuu wizara ya afya dkt
seif shekalaghe amesema kuwa wizara hiyo itaendelea kuimarisha ushirikiano na mamlaka ya serikali mtandao e ga ili kuhakikisha mifumo yote ya tehama ya kutolea huduma za afya inakidhi matakwa ya sheria na viwango vya serikali mtandao
dkt
seif alitoa kauli hiyo juzi jijini dodoma wakati wa uzinduzi wa kituo cha umahiri katika masuala ya afya ya kidigitali cdh ambacho kinalenga kuhakikisha utoaji wa huduma za afya kidijitali unaimarika ili kumrahisishia mwananchi kupata huduma hizo kwa haraka zaidi mahali alipo
alifafanua kuwa wizara hiyo imedhamiria kuhakikisha mifumo yote ya afya inasomana kwa wakati mmoja ili kuweza kuboresha huduma za afya na kuwataka wataalamu wa tehama katika wizara hiyo kukitumia vema kituo hicho ili kufikia malengo ya wizara ya kuimarisha utoaji wa huduma za afya kidijitali
kupitia kituo hiki wizara inataka kuona huduma za afya zinaimarika na taarifa zote za afya kutoka hospitali zote zinasomana kwa wakati mmoja ili kila muhusika aweze kuona kwa wakati lakini pia kiongozi yeyote anayetaka kufahamu idadi ya madaktari bingwa hahitaji kukupigia simu bali anachotakiwa ni kuingia tu kwenye mfumo na kupata taarifa za wakati huo alisema
aliongeza kuwa mamlaka ya serikali mtandao e ga imekuwa na ushirikiano mkubwa kwa wizara hiyo kwenye eneo la tehama katika kuhakikisha mifumo iliyopo inapungua na kuwa na mifumo michache inayobadilishana taarifa hali ambayo itasaidia kwa kikubwa kuongezeka kwa ufanisi wa utendaji kazi katika wizara na utoaji wa huduma kwa wananchi
alisistiza kuwa kituo hicho kitumiwe kwa ushirikiano na wadau mbalimbali ikiwemo mamlaka ya serikali mtandao ili kuhakikisha wataalamu wazawa wanatumia vema ujuzi wao katika mazingira mazuri zaidi ili kutengeneza mifumo ya tehama yenye tija kwa serikali na wananchi katika kuimarisha utoaji wa huduma za afya kidijitali
mwakilishi wa e ga ambaye pia ni meneja udhibiti wa viwango vya serikali mtandao bi
sultana seiff alisema kuwa mamlaka ya serikali mtandao itaendelea kushirikiana na wizara ya afya ili kuhakikisha mifumo ya tehama inayotumika katika sekta ya afya inakuwa thabiti na salama ili kuongeza ufanisi
alisisitiza kuwa mamlaka itahakikisha mifumo yote ya sekta ya afya inakidhi viwango vya serikali mtandao vilivyowekwa lakini pia inazingatia usiri wa taarifa za wagonjwa na usalama wao ili kuongeza ufanisi wa utendaji kazi na kuhakikisha huduma za afya zinaboreka na kumrahisishia mwananchi kupata huduma hizo mahali alipo bila kukiuka maadili ya utendaji kazi katika sekta hiyo kwa kuzingatia sheria sera na miongozo ya kiafya
aidha kaimu mkurugenzi wa tehama wizara ya afya bw
silvanus ilomo alisema kituo hicho sio kwa ajili ya wizara ya afya pekee hivyo mlango uko wazi kwa wizara na taasisi mbalimbali za umma kutumia kituo hicho ili kuhakikisha jitihada za serikali mtandao nchini zinaimarika katika sekta zote za umma
viongozi wa taasisi mbalimbali za umma wameeleza faida za kubadilishana taarifa kidijitali kupitia mfumo wa pamoja wa ubadilishanaji taarifa serikalini ujulikanao kama government enterprises service bus govesb
wakizungumza na mwandishi wetu katika nyakati tofauti viongozi hao wameeleza kuwa mfumo wa govesb umekuwa na faida nyingi ikiwemo kuongeza ufanisi wa utendaji kazi kuokoa muda pamoja na gharama za uendeshaji wa taasisi
mtendaji mkuu wa mahakama ya tanzania prof
elisante ole gabriel alisema mahakama inabadilishana taarifa na taasisi mbalimbali ikiwemo ofisi ya mkemia mkuu wa serikali mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida wakala wa usajili wa biashara na leseni brela pamoja na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali
mfumo wa govesb umesaidia kuongeza ufanisi katika utendaji kazi wa mahakama kwakuwa tunaweza kupata taarifa kwa urahisi kutoka taasisi tulizoingia nazo makubaliano na kuweza kubadilishana taarifa kidijitali vilevile umesaidia kuongeza ufanisi na uwazi katika kuwahudumia wananchi kwa wakati alisema prof
elisante
naye mkurugenzi wa teknolojia ya habari na mawasiliano tehama chuo cha usimamizi wa fedha ifm bw
herman mandari alisema kabla ya kuanza kutumia mfumo wa govesb chuo hicho kilikuwa kikikabiliwa na changamoto ya upatikanaji wa taarifa kutoka taasisi mbalimbali za umma
kabla ya kuanza kutumia mfumo wa govesb maafisa walilazimika kuwasilisha maombi ya kupata taarifa kwa njia ya barua kwa kutembelea taasisi husika na hivyo kuchukua muda mrefu kupata taarifa hizo jambo lilichongia kupunguza ufanisi katika utendaji wa kazi alisema mandari
aliongea kuwa changamoto nyingine waliyokabiliana nayo ni utofauti wa utaratibu wa kupata taarifa kutoka taasisi moja hadi nyingine kwani kila taasisi ina utaratibu wake wa ndani wa kupata na kutoa taarifa na pia baadhi ya taasisi utaratibu huo hubadilika mara kwa mara lakini kupitia govesb changamoto hizo zimetatuliwa na sasa wanapata taarifa zote kwa wakati
kaimu meneja wa tehama chuo cha utumishi wa umma bw
elibariki mushi alisema mfumo wa govesb umewasaidia kupata taarifa sahihi zinazoaminika na zenye ubora na viwango stahiki kwa wakati na hivyo kuimarika kwa usalama wa upatikanaji wa taarifa
taarifa hizi tunazipata sehemu moja hili ni jambo jema na mwelekeo huu ndio ulikuwa unasisitizwa na viongozi wetu hivyo sio tu tunabadilishana taarifa ila tutabadilishana taarifa katika viwango vinavyofanana alisema mushi
kwa upande wake kaimu mkuu wa chuo cha biashara cbe prof
edda lwoga ametoa hamasa kwa taasisi za umma ambazo hazijajiunga na mfumo wa govesb kujiunga na mfumo huo kwani kutokana na mapinduzi ya sayansi na teknolojia ubadilishanaji wa taarifa ni swala ambalo haliwezi kukwepeka katika utendaji kazi prof
lwoga alisema kuwa cbe inabadilishana taarifa na taasisi saba hivyo kwa taasisi ambazo bado hazijajiunga na mfumo wa govesb ni vigumu kubadilishana nazo taarifa na hivyo kupunguza ufanisi katika utendaji kazi
aidha katibu mtendaji baraza la taifa la elimu ya ufundi na mafunzo ya ufundi stadi nactvet dkt adolf rutayuga amezishauri taasisi za umma kujiunga katika mfumo huo ili kuokoa muda wa kuwahudumia wananchi lakini pia kupunguza gharama za kutengeneza mifumo midogo midogo ya kuunganisha na taasisi nyingine
mfumo wa govesb umetengenezwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka kinachoitaka mamlaka ya serikali mtandao kuanzisha na kuendesha mfumo unaowezesha mifumo ya tehama serikalini kuwasiliana na kubadilishana taarifa
mamlaka ya serikali mtandao e ga imezitaka taasisi za umma kuhakikisha kuwa miradi na mifumo yote ya tehama inayotekelezwa ndani ya taasisi zao inawasilishwa e ga wakati wa hatua ya mipango ili kuiwezesha mamlaka kupitia na kutoa ushauri wa kitaalamu kabla ya utekelezaji wa miradi hiyo
kauli hiyo imetolewa leo na meneja wa usimamizi wa udhibiti na viwango vya serikali mtandao bi
sultana seiff wakati wa kufunga mafunzo ya siku mbili kwa maafisa tehama na rasilimali watu kutoka katika taasisi mbalimbali za umma zilizo katika sekta ya uchukuzi yaliyofanyika mkoani morogoro kuanzia agosti mwaka huu
alibainisha kuwa agizo hilo ni utekelezaji wa matakwa ya kifungu na
 cha sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka pamoja na kanuni na
 ya kanuni za jumla za serikali mtandao za mwaka 
taasisi zote za umma zinapaswa kuwasilisha taarifa kamili na sahihi za miradi na mifumo yote ya tehama kupitia tovuti ya huduma za tehama serikalini ijulikanayo kama government ict service portal gisp ili e ga ifanye mapitio ya miradi hiyo na kutoa ushauri wa kitaalam pamoja na kibali alisema bi
sultana
aidha alifafanua kuwa pamoja na uwepo wa sheria hiyo mamlaka imeandaa viwango na miongozo ya serikali mtandao ambayo taasisi zote za umma zinapaswa kuzingatia katika usimamizi na utekelezaji wa miradi mifumo na miundombinu ya tehama ili kuhakikisha kuwa jitihada hizo zinakua ni salama sahihi bora endelevu na zenye kuzingatia thamani halisi ya pesa
lengo la mamlaka ya serikali mtandao ni kuhakikisha taasisi za umma zinatumia tehama katika utendaji kazi wake na utoaji wa huduma kwa wananchi ili huduma hizo zipatikane kwa wananchi wote kwa wakati mahali walipo na kwa gharama nafuu alisema
mkuu wa kitengo cha tehama wizara ya ujenzi na uchukuzi katika sekta ya uchukuzi bw
leonard lwiza alisema ufanisi wa utendaji kazi katika sekta ya uchukuzi unategemea ujenzi na uwepo wa mifumo salama na imara ya tehama hivyo ni muhimu mifumo hiyo izingatie sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao
aidha aliwataka maafisa tehama walioshiriki mafunzo hayo kuwa mawakala wazuri kwa kuhakikisha kuwa miradi na mifumo yote ya tehama katika taasisi zao inazingatia sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao
naye afisa rasilimali watu kutoka mamlaka ya bandari tanzania tpa bw
bakari mbaga aliishukuru e ga kwa kuandaa mafunzo hayo kwani yamewajengea uwezo kuhusu sheria viwango na miongozo ya serikali mtandao na umuhimu wake katika kuhakikisha taasisi za umma zinatumia vema tehama ili kuimarisha jitihada za serikali mtandao
meneja mawasiliano mamlaka ya serikali mtandao e ga bi
subira kaswaga ametoa wito kwa taasisi za umma kujiunga na mfumo wa ubadilishanaji taarifa serikalini govesb ili taasisi hizo ziweze kuwasiliana na kubadilishana taarifa kidijitali kupitia mfumo huo
kaswaga ametoa wito huo leo wakati alipofanya mkutano na waandishi wa habari mkoani mbeya kuhusu huduma mbalimbali zinazotolewa na e ga kwenye maonyesho ya wiki ya wakulima ambayo kwa mwaka huu yanafanyika kitaifa jijini humo
alisema kuwa mfumo wa govesb ni shirikishi na unaziwezesha taasisi za umma kuunganisha mifumo yao ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama kupitia mfumo huo ili kuweza kuzungumza na kubadilishana taarifa kidijitali
faida za mfumo huo ni pamoja na kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma kuokoa muda gharama za uendeshaji wa taasisi pamoja na kurahisisha utoaji wa huduma kwa wananchi kwa wakati alifafanua
mfumo wa govesb ni jitihada za mamlaka za kuhakikisha mifumo ya tehama katika taasisi za umma inazungumza na kubadilishana taarifa ili kupunguza urudufu wa mifumo serikalini kwa sasa taasisi mbalimnbali za umma zimeunganisha mifumo yake na govesb lakini zipo taasisi ambazo bado hazijaunganisha hivyo nitoe wito kwa taasisi hizo kujiunga na mfumo huu wa govesb alisema kaswaga
alibainisha kuwa e ga imedhamiria kuhakikisha utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao katika taasisi za umma unaimarika ili kuhakikisha taasisi za umma zinatumia tehama kwenye utendaji kazi wake na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
aidha aliongeza kuwa e ga hushirikiana na taasisi nyingine za umma katika kutengeneza mifumo ya tehama inayotumika katika taasisi hizo ili kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi na kurahisisha utoaji wa huduma kwa wananchi
mamlaka imedhamiria kuhakikisha kuwa mwananchi anapata huduma zote za serikali kidijitali mahali alipo ili kufikia malengo hayo tunashirikiana na taasisi mbalimbali za umma kutengeneza mifumo ya kisekta itakayosaidia utendaji kazi katika taasisi hizo na kuwasaidia wananchi kupata huduma kidijitali alisisitiza
naye afisa tehama wa e ga bw
caesar mwambani alisema kuwa mamlaka ya serikali mtandao kwa kushirikiana ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora imetengeneza mfumo wa e mrejesho unaowawezesha wananchi kuwasiliana na serikali kidijidati
alisema kuwa mfumo huo unawawezesha wananchi kuwasilisha maoni changamoto pongezi au malalamiko kwenda katika taasisi yoyote ya ummana kisha kufuatilia utekelezaji wake kwa njia ya kidijitali
mfumo huu unamrahisishia mwananchi kuwasiliana na serikali kidijitali na hivyo kumpunguzia gharama za kusafiri kwenda katika taasisi husika ili kuwasilisha kero yake na badala yake anaweza kuwasiliana na taasisi hiyo kupitia mfumo wa e mrejesho popote alipo alisema
aliongeza kuwa mfumo wa e mrejesho unapatikana kupitia tovuti ya simu janja kwa kupakua aplikesheni yake au kwa namba ya msimbo kwa kupiga na kisha atachagua namba kisha namba na kuwasilisha hoja yake kwenye taasisi husika
mamlaka ya serikali mtandao imeanzishwa kwa mujibu wa sheria ya serikali mtandao na
 ya ikiwa na jukumu la kuratibu na kusimamia utekelezajia wa sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika taasisi za umma
wanafunzi wanaofanya mafunzo kwa vitendo katika tasnia ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama wametakiwa kuwa wabunifu katika kutumia teknolojia mpya zilizoibuka duniani ili kuongeza ufanisi na kuleta tija katika utendaji wa shughuli mbalimbali za serikali
kauli hiyo imetolewa leo jijini dodoma na mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga mha
benedict ndomba wakati akifungua mafunzo ya awamu ya tano katika kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc cha mamlaka ya serikali mtandao
alisema kuwa teknolojia mpya zimeibuka duniani kutokana na mabadiliko ya sayansi na teknolojia zikiwemo akili bandia artificial intelligence sarafu ya kidijitali digital currency block chain usalama wa mtandao cyber security na internet of things iot hivyo ujuzi mkubwa unahitajika katika kuzielewa teknolojia hizo na kuzitumia ili kuleta mageuzi makubwa ya serikali mtandao
kutokana na teknolojia mpya serikali haina budi kwenda sambamba na uelekeo wa dunia kwa kuangalia matumizi sahihi ya teknolojia hizo katika utendaji wa shughuli za serikali lakini pia katika utoaji wa huduma mbalimbali kwa wananchi alisema ndomba
mamlaka ya serikali mtandao inatarajia kuwa mafunzo kwa vitendo yanayotolewa katika kituo hicho yatawasaidia wanafunzi kuongeza ujuzi na uzoefu katika kuzielewa teknolojia mpya ili kuchochea maendeleo na mageuzi makubwa ya serikali ya kidigitali alisisitiza ndomba
aidha ndomba aliwataka wanafunzi hao kuwa mabalozi wazuri na kuzingatia mafunzo yanayotolewa kwa kutumia vizuri nafasi walizopata kwa manufaa yao na taifa kwa ujumla
aliongezea kuwa mamlaka imejiandaa na kuweka mazingira mazuri ya mafunzo kwa lengo la kuhakikisha uwepo wa mazingira rafiki na salama ili kuepusha usumbufu wa aina yeyote katika kipindi chote cha mafunzo hayo
naye meneja wa kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc dkt
jaha mvulla alisema e ga imejipanga kushirikiana na wataalamu kutoka mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra pamoja na sekta binafsi zikiwemo vodacom nmb na citi benki katika kutoa mafunzo hayo ili kuhakikisha vijana wanapata uzoefu wa kutosha pamoja na kufahamu mambo muhimu yanayohitajika katika sekta ya tehama
wanafunzi wanaopata mafunzo hayo wameipongeza na kuishukuru e ga kwa kupata fursa ya kuchaguliwa kushiriki katika mafunzo hayo ambayo yatawasaidia kuongeza ujuzi na uzoefu katika matumizi ya teknolojia mpya zilizopo duniani
bw
khamis khemed mwanafunzi wa mwaka wa kwanza katika chuo cha taifa zanzibar alisema kuchaguliwa kwake kushiriki katika mafunzo hayo kunatokana na ushirikiano mzuri uliopo kati ya tanzania bara na visiwani katika kuchochea na kukuza jitihada za serikali mtandao baina ya pande zote mbili
mafunzo haya ni muhimu kwani nitaweza kujifunza mifumo mbalimbali na teknolojia mpya zilizoibuka na namna ya kutumia teknolojia hizo ili kuleta tija kwa serikali ya mapinduzi zanzibar lakini pia uwepo wangu hapa unadhihirisha ushirikiano imara uliopo bara na visiwani katika kuimarisha serikali mtandao alisema bw
khemed bw
khemed ameiomba serikali kuendelea kuisadia e ga katika shughuli mbalimbali za utafiti na ubunifu ili kuchochea mageuzi ya serikali kidijitali na hivyo kuongeza ufanisi katika utendaji kazi katika taasisi za umma
naye bi
maseil mussa mwanafunzi wa mwaka wa tatu chuo kikuu cha dodoma alisema mafunzo hayo yatawasaidia kuweza kuzielewa teknolojia mpya na kutumia teknolojia hizo katika uvumbuzi wa mifumo mbalimbali itakayosaidia serikali katika utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa wananchi
wanafunzi mbalimbali wa fani ya tehama kutoka vyuo vikuu kumi na moja vya tanzania bara na visiwani wanashiriki mafunzo hayo kwa muda wa wiki kumi ambapo wanafunzi hao walichaguliwa kushiriki mafunzo hayo baada ya kutuma maombi kupitia mfumo wa ubunifu portal
utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao katika taasisi za umma unategemea kuwepo kwa sera sheria kanuni viwango miongozo na mikakati madhubuti ili kuhakikisha matumizi sahihi na salama ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika taasisi hizo yanazingatiwa
pamoja na kuhakikisha usalama wa matumizi ya tehama katika taasisi za umma uwepo wa sera sheria kanuni na miongozo ya serikali mtandao husaidia pia kulinda maslahi ya wananchi ambao ndio watumiaji wa huduma zitolewazo na serikali kupitia tehama
sheria ya serikali mtandao na ya mwaka inaitaka kila taasisi ya umma kutekeleza miradi ya tehama kwa kuzingatia viwango vya ufundi na miongozo inayoainishwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga ili kuepuka urudufu wa jitihada za serikali mtandao
kwa kuzingatia matakwa ya sheria hiyo taasisi yoyote ya umma inayokusudia kutekeleza mradi wa tehama inatakiwa kuwasilisha andiko la mradi mamlaka ya serikali mtandao kupitia tovuti ya huduma za tehama serikalini ijulikanayo kama government ict service portal gisp andiko hilo linapaswa kuwasilishwa wakati wa hatua ya mipango ili kupata ushauri wa kitaalam na kibali kutoka mamlaka
aidha kwa miradi ya tehama inayoendelea au iliyokamilika taasisi za umma zinapaswa kuwasilisha taarifa sahihi na kamili za miradi hiyo kupitia gisp ili e ga iweze kupitia na kufanya tathmini ya miradi hiyo na kutoa ushauri wa kitaalamu ikiwa kuna maeneo ya kuboresha
mamlaka hufanya ukaguzi wa miradi mifumo na miundombinu ya tehama ili kuhakikisha usalama ufanisi pamoja na uzingatiwaji wa viwango na miongozo ya serikali mtandao ili kuleta tija na kuongeza ufanisi katika kutoa huduma bora kwa wananchi pamoja na kuleta maendeleo katika taifa
ili kuhakikisha usalama wa mifumo sheria ya serikali mtandao inaelekeza taasisi za umma kuhifadhi mifumo yao katika mazingira yaliyothibitishwa na serikali e ga inalo jukumu la kukagua mazingira yanayotumika kuhifadhi mifumo ya taasisi za umma ili kuhakikisha mazingira hayo yamethibitishwa na serikali lengo ni kuhakikisha usalama wa mifumo hiyo
aidha e ga inaendelea kufuatilia kwa karibu ili kubaini taasisi zinazokiuka matakwa ya sheria katika kuhifadhi mifumo yao
vilevile sheria inasisitiza pale inapowezekana ujenzi wa mifumo na miundombinu ya tehama ifanywe kwa kutumia wataalamu wa ndani ili kuhakikisha wataalamu wa ndani wanashiriki kikamilifu katika ujenzi na usimamizi wa miradi na mifumo ya tehama na kuwezesha kutatua changamoto zinazojitokeza kwa haraka zaidi
hata hivyo sheria haijazuia kutumia wataalamu wa nje au sekta binafsi katika ujenzi wa miradi ya tehama isipokuwa ni lazima miradi hiyo ifuate sheria na taratibu zilizowekwa sambamba na kukidhi viwango vya serikali mtandao
ili kuhakikisha matumizi salama ya tehama serikalini e ga imeandaa viwango na miongozo mbalimbali ya serikali mtandao ambayo inatoa maelekezo na taratibu zinazotakiwa kufuatwa na taasisi za umma katika matumizi mbalimbali ya tehama
miongozo hiyo inaelekeza namna ya uundaji ununuzi usimamiaji na utekelezaji wa jitihada za tehama jinsi ya kulinda mifumo ya tehama dhidi ya maafa majanga au uharibifu na namna ya kudhibiti athari zinazoweza kupunguza utendaji wa taasisi za umma umuhimu wa matumizi bora salama na sahihi ya mifumo data na vifaa vya tehama serikalini yatakayowezesha mifumo kuungana na kubadilishana taarifa ili kufikia dira ya serikali ya kuwa na mifumo ya serikali mtandao yenye tija na ufanisi
taasisi zote za umma zinapaswa kutumia kwa ukamilifu miongozo hii ili kuleta mafanikio chanya katika utendaji na utoaji huduma za seriakli pamoja na kuhakikisha kuwa siri za serikali hazivuji kwa kutumia mwanya wa tehama na hatimaye kufikia azma ya kuwa na serikali ya kidijiti ambayo inapatikana muda wowote mahali popote na kwa hali yeyote ya mtumiaji
mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao mha
benedict benny ndomba anasema ili tehama itumike serikalini lazima kuwe na usimamizi unaotoa mwelekeo wa kuhakikisha teknolojia ya habari na mawasiliano inayotumika serikalini inaratibiwa na kuainisha matumizi sahihi na salama katika taasisi za umma
ndomba anasisitiza kuwa taasisi zote za umma hazina budi kuzingatia kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika utendaji kazi wao ili kujenga mifumo yenye tija na kuwa sheria inazitaka na kuzielekeza taasisi za umma kuwasiliana na e ga ili kuweza kushirikiana na kuhakikisha matumizi ya tehama yanakuwa yenye tija kwa taasisi husika na serikali kwa jumla
mamlaka ya serikali mtandao ipo kwa ajili ya kuhakikisha matumizi ya tehama serikalini yanakuwa yenye tija na faida kwa serikali na wananchi sio kwa ajili ya kuzibana taasisi za umma au kuzuia matumizi ya tehama alisisitiza
naye meneja wa huduma za sheria e ga acp raphael rutaihwa anasema uwepo wa sheria ya serikali mtandao na kanuni zake unasaidia kuwezesha matumizi sahihi ya tehama katika taasisi za umma yanayopelekea kuboresha utendaji kazi na kutoa huduma bora zinazopatikana kwa urahisi na haraka na hivyo kuwa na serikali ya kidigitali iliyo imara na endelevu
acp rutaihwa anasema sheria ya serikali mtandao inazitaka na kuzielekeza taasisi za umma zinazohusika na ujenzi wa miundombinu ya serikali kama vile barabara reli na majengo kuhakikisha kuwa zinawekewa mazingira wezeshi kwa ajili ya kupitisha miundombinu ya tehama kuanzia wakati wa kuandaa michoro ya ujenzi wa miundombinu hiyo
ili kuhakikisha tunajenga serikali ya kidijitali ni vema taasisi zote za umma zikazingatia sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka kanuni zake pamoja na viwango na miongozo ya serikali mtandao iliyopo
sheria ya serikali mtandao inapatikana kupitia tovuti ya mamlaka ya serikali mtandao ambayo ni tovuti ya bunge ambayo ni bunge
go
tz na online tv ya mamlaka e ga online tv
waziri wa kilimo mhe
hussein bashe amezindua mfumo wa kielektroniki wa usimamizi wa vyama vya ushirika muvu unaowezesha na kurahisisha uhamasishaji usimamizi na uendeshaji wa vyama vya ushirika kidijitali
uzinduzi huo ulifanyika hivi karibuni wakati wa kilele cha maadhisho ya siku ya ushirika duniani yaliyofanyika katika viwanja vya nanenane ipuli mjini tabora na kushuhudiwa na viongozi mbalimbali wa serikali wananchi pamoja na waandishi wa habari
akizungumza wakati wa uzinduzi huo mhe
bashe alisema mfumo wa muvu utasaidia kutatua changamoto mbalimbali zilizokuwa zikiikabili sekta ya ushirika kwa muda mrefu ikiwemo changamoto ya soko la mazao ya wakulima
kupitia mfumo huu wakulima hawatadhulumiwa tena mazao yao kwakuwa mkulima atapata taarifa ya kila hatua kupitia simu yake ya kiganjani na kumuwezesha kujua masoko ya mazao yake alisema mhe
bashe
vilevile mhe
bashe aliipongeza mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana kikamilifu na tume ya maendeleo ya ushirika tcdc katika kujenga na kusanifu mfumo huo kuanzia hatua ya awali mpaka kukamilika pamoja na usimamizi wa mfumo huo
aidha alisisitiza mfumo huo kutumika katika mazao yote ikiwemo zao la pamba na tumbaku na kuitaka e ga kuhakikisha mfumo huo unawasiliana na mfumo wa kusajili wakulima wa nchi nzima sambamba na kuwa na mfumo mmoja ambao utamsajili mkulima na kuonesha miamala yake ya kila siku
akizungumza kwa niaba ya mkurugenzi mkuu e ga mkurugenzi wa huduma za tehama e ga bw
ricco boma alisema katika mwaka wa fedha e ga imejipanga kujenga mfumo mkuu wa sekta ya kilimo wenye dirisha moja tu kwa mkulima msambazaji wa pembejeo na mfanyabishara wa kilimo yaani agriculture single window mifumo mingine itakuwa ni mifumo saidizi yaani backend supporting systems itakayokuwa inazungumza na mfumo mkuu wa kilimo
mfumo huu utakuwa umebeba mnyororo mzima wa thamani wa kilimo hivyo basi ninaomba kutoa wito kwa wadau wa sekta ya kilimo kuunga mkono juhudi hizi na kutoa ushirikiano ili mamlaka ya serikali mtandao iweze kutekeleza agizo la mhe rais na sheria ya serikali mtandao inayoitaka mamlaka kutengeneza mifumo michache inayowasiliana alisema bw
ricco naye mrajisi wa vyama vya ushirika tanzania dkt
benson ndiege alisema zoezi la utengenezaji wa mfumo limekamilika na tayari vyama vya ushirika vinaendelea na usajili na kuanzia sasa vyama vyote vya ushirika vitahitajika kutoa taarifa zake kupitia mfumo wa muvu
naibu waziri uwekezaji viwanda na biashara mhe
exaud kigahe amesema mfumo wa kielektroniki wa usimamizi wa vyama vya ushirika muvu utasaidia kutatua changamoto mbalimbali zilikokuwa zikivikabili vyama vya ushirika nchini
mhe
kigae alitoa kauli hiyo juzi wakati wa uzinduzi wa wiki ya maadhimisho ya siku ya ushirika duniani yanayofanyika katika viwanja vya nanenane ipuli mkoani tabora
alisema kumekuwa na changamoto mbalimbali katika uendeshaji wa vyama vya ushirika kwa muda mrefu ikiwemo wakulima kudhulimiwa mazao yao hali iliyopelekea baadhi ya wakulima kuijiondoa katika vyama hivyo lakini kupitia mfumo wa muvu mkulima ataepukana na tatizo hilo
hapo mwanzo kulikuwa na changamoto kubwa kwenye hivi vyama vya ushirika mpaka ilifikia hatua wakulima wakakasirika na wengine kujiondoa kwenye vyama sasa huu mfumo umeleta maboresho makubwa yatakayosaidia mkulima kutokupunjwa mazao yake alisema
meneja wa tehama tume ya maendeleo ya vyama vya ushirika tcdc hermes sotter alisema mfumo wa muvu umeongeza uwazi katika uendeshaji wa vyama vya ushirika kwakuwa umeunganishwa na mfumo wa mizani ya kidigitali unaomuwezesha mkulima kupokea taarifa za mzigo wake ikiwemo risiti na ujumbe mfupi wa maandishi kupitia simu yake ya mkononi mara baada ya kupimiwa kwenye chama cha ushirika
nao wakulima kutoka katika vyama mbalimbali vya ushirika wameeleza kuridhishwa na mfumo huo kwakuwa hivi sasa wanapata taarifa zote kuhusu mazao yao tofauti na ilivyokuwa hapo awali hivyo hawana wasiwasi tena kwani kila kitu kinapitia kwenye mfumo
mfumo wa muvu umetengenezwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na tume ya maendeleo ya ushirika tcdc kwa lengo la kutatua changamoto mbalimbali zilizokuwa zikiikabili sekta ya ushirika
kamati ya ufundi ya serikali mtandao imefanya kikao cha kwanza na kujadili mambo mbalimbali ikiwa ni pamoja na namna ya utekelezaji wa majukumu yake ili kuhakikisha jitihada za serikali mtandao zinaimarika na kuleta tija kwa umma
kikao hicho kilifanyika jana katika ofisi za mamlaka ya serikali mtandao e ga jijini dodoma na kuongozwa na kaimu mwenyekiti bw
eric kitali mkurugenzi wa tehama ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi
akizungumza katika kikao hicho bw
eric alisema kamati hiyo ipo kwa mujibu wa kifungu na
 cha sheria ya serikali mtandao ya mwaka ambapo miongoni mwa majukumu yake ni kutoa ushauri wa kitaalamu ili kuhakikisha utekelezaji wa serikali mtandao unakuwa ni wenye tija na kuongeza ufanisi katika utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa umma
alisema kuwa kamati hiyo ina wajumbe wachache ikilinganishwa na idadi ya wizara na taasisi za serikali zilizopo na kuwasihi wajumbe wote kutenda haki kwa kuwajibika na kuhakikisha wanatoa ushauri wenye tija katika eneo la tehama ili kuhakikisha serikali mtandao inaimarika na kuleta tija kwa serikali
ikiwa kamati hii itafanikiwa kuifanya mifumo ya tehama katika taasisi za umma izungumze tutakuwa tumeisaidia sana serikali kwani itaokoa rasilimali fedha pamoja na rasilimali watu alisisitiza
akiyataja baadhi ya majukumu ya kamati hiyo kwa mujibu wa kifungu na cha sheria ya serikali mtandao ya mwaka katibu wa kamati hiyo bw
sylvani shayo ambaye pia ni mkurugenzi wa udhibiti na usalama wa tehama e ga alisema ni pamoja na kupitia na kutoa mapendekezo juu ya sera ya serikali mtandao itakayotekelezwa katika taasisi za umma kupitia na kutoa mapendekezo juu mpango mkuu wa serikali mtandao na mkakati wake utakaotekelezwa na taasisi zote za umma kupitia na kutoa mapendekezo juu ya miradi na program za kitaifa za serikali mtandao na kutoa miongozo ya kiufundi katika kutatua migogoro kwenye utekelezaji wa miradi mikubwa ya tehama katika taasisi za umma
majukumu mengine ni kuishauri kamati ya kitaifa ya serikali mtandao kuhusu masuala ya serikali mtandao kuandaa ripoti za robo mwaka na kuziwasilisha katika kamati hiyo pamoja na kutekeleza majukumu mbalimbali yatakayotolewa na mamlaka ya serikali mtandao na kamati ya kitaifa ya serikali mtandao
aidha kamati hiyo iliazimia kuweka mikakati ya kupunguza urudufu wa mifumo na kuhakikisha mifumo yote ya tehama katika taasisi za umma inawasiliana na kubadilishana taarifa kupitia mfumo mkuu wa ubadilishanaji taarifa serikalini govesb
katika hatua nyingine kamati ilimchagua bi
connie francis mkurugenzi wa tehama mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida kuwa makamu mwenyekiti wa kamati hiyo
wajumbe wa kamati hiyo ni wakuu wa tehama kutoka wizara na taasisi mbalimbali za serikali wakiongozwa na mwenyekiti bw
priscus kiwango kutoka ofisi ya rais menejiment ya utumishi wa umma na utawala bora na katibu bw
sylvani shayo ambaye ni mkurugenzi wa udhibiti na usalama wa tehama mamlaka ya serikali mtandao e ga
wajumbe wengine ni kutoka ofisi ya waziri mkuu sera uratibu na bunge ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi wizara ya fedha na mipango wizara ya mifugo na uvuvi wizara ya afya wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi wizara ya viwanda na biashara wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa wizara ya maji mamlaka ya serikali mtandao wajumbe mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra mamlaka ya mapato tanzania tra the nelson mandela african institution of science and technology nm aist benki kuu ya tanzania bot mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida wakala wa ufilisi na udhamini rita idara ya uhamiaji wakala wa usajili wa biashara na leseni brela wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari na wizara ya kilimo
naibu waziri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
ridhiwani kikwete amewata watumishi wa mamlaka ya serikali mtandao e ga kufanya kazi kwa kibidii na kuongeza ubunifu katika eneo la tehama ili kuibua mifumo itakayoweza kutatua matatizo ya watanzania
ridhiwani alisema hayo hivi karibuni wakati wa kikao kazi cha watumishi wa mamlaka ya serikali mtandao kilichofanyika katika ofisi za mamlaka zilizopo mji wa serikali mtumba jijini dodoma
kwakuwa dunia inaendeshwa kidijitali matumizi ya teknolojia hatuwezi kuyakwepa hivyo watumishi wa mamlaka hamna budi kuongeza ubunifu katika eneo la tehama kwa kutengeneza mifumo inayotatua matatizo tuliyonayo alisema
tunategemea kupitia e ga mambo yote yataenda kidijitali mmefanya kazi kubwa sana tunaiona kwakuwa huduma nyingi za serikali kwa sasa zinapatika kidijitali lakini ni lazima muendeleze ubunifu kwakuhakikisha mnaibua mifumo mbalimbali inayotatua matatizo tuliyonayo alisisitiza
aliongeza kuwa teknolojia hukua na kubadilika kila siku hivyo ni lazima watumishi wa e ga wakajiendeleza kwa kupata mafunzo ya mara kwa mara ya muda mfupi na mrefu ndani na nje ya nchi ili kuendana na mabadiliko hayo
wizara ipo tayari muda wowote kutoa msaada pindi mtakapohitaji ni lazima mjifunze kutoka kwa wenzetu waliotuzidi kwa upande wa teknolojia hivyo uongozi wa e ga muweke utaratibu wa kuwawezesha watumishi wenu kupata mafunzo ndani na nje ya nchi alisema
naye mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga eng
benedict ndomba aliahidi kutekeleza maagizo ya naibu waziri ikiwa ni pamoja na kuandaa utaratibu wa kuwajengea uwezo watumishi wake kwa kupata mafunzo mbalimbali ili kuendana na mabadiliko ya teknolojia
kikao kazi hicho kiliongozwa na mhe
george simbachawene waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora naibu waziri mhe
ridhiwani kikwete pamoja na katibu mkuu bw
juma mkomi
katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora bw
juma mkomi amewataka watumishi wa mamlaka ya serikali mtandao e ga kuzingatia maadili ya utumishi wa umma ili kulinda maslahi ya taifa
mkomi alitoa kauli hiyo hivi karibuni wakati wa kikao kazi cha watumishi wa e ga na viongozi wa wizara kilicholenga kujadili utekelezaji wa majukumu ya mamlaka
alisema kuwa watumishi wa e ga wanashiriki katika kazi muhimu zinazohusu mifumo na miundombinu muhimu ya tehama serikalini hivyo wanapaswa kuwa waadilifu kwa kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi pamoja na kutunza siri ili kulinda maslahi ya nchi
nyinyi ndio mnahusika na mifumo ya serikali ikiwemo mifumo nyeti inayohusu rasilimali na usalama wa taifa hakikisheni nafasi mliyonayo mnaitumia kutekeleza majukumu yenu tu kwa uadilifu na kutunza siri ili kulinda taifa letu alisema
vilevile aliwapongeza watumishi hao kwa weledi na utendaji kazi mzuri katika utekelezaji wa majukumu yao hali ambayo inachangia ukuaji wa serikali mtandao katika taasisi za umma
napokea simu nyingi sana aidha kutoka kwa makatibu wakuu au wakuu wa taasisi za umma wakiomba vijana kutoka e ga hii inaonesha ni jinsi gani mlivyo wazuri katika utendaji kazi wenu alisisitiza
ili kuongeza ufanisi na ubunifu katika tehama mkomi aliutaka uongozi wa mamlaka kuwajengea uwezo watumishi wake kwa kuwapa mafunzo ya muda mrefu na mfupi ndani na nje ya nchi
alisema teknolojia hukua na kubadilika kila mara hivyo ni vema mamlaka ikaweka utaratibu wa kuwajengea uwezo watumishi wake ili kuweza kukabiliana na mabadiliko hayo
kikao kazi hicho kilifanyika katika ofisi za e ga zilizopo mji wa serikali mtumba jijini dodoma na kuongozwa na mhe
george simbachawene waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora naibu waziri mhe
ridhiwani kikwete pamoja na katibu mkuu bw
juma mkomi
mamlaka ya serikali mtanda e ga inalenga kuimarisha zaidi uhusiano wake na chuo kikuu cha mzumbe kupitia mkataba wa makubaliano mou unaotarajiwa kufanyiwa maboresho hivi karibuni
hayo yameelezwa na mkurugenzi mkuu wa e ga eng
benedict ndomba wakati wa kikao cha pamoja kati ya e ga na chuo kikuu cha mzumbe kilichofanyika leo katika ofisi za e ga jijini dodoma kwa ajili ya kujadili utekelezaji wa mkataba wa kwanza wa makubaliano mou
ndomba amesema kuwa mkataba wa kwanza wa makubaliano ulisainiwa novemba na umekuwa na mchango mkubwa katika kuimarisha mahusiano kati ya taasisi hizi mbili katika kuimarisha jitihada za serikali mtandao
naye mkurugenzi wa tehama chuo kikuu cha mzumbe dkt
mohamed ghasia amesema kuwa chuo hicho kimepata mafanikio makubwa kutokana na mkataba huo ikiwa ni pamoja na kupata mafunzo mbalimbali kuhusu serikali mtandao sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao uwekaji wa taarifa katika tovuti mfumo wa ofisi mtandao e office barua pepe za serikali gms pamoja na mafunzo ya usalama wa mtandao
pamoja na mafanikio hayo dkt
ghasia pia alitaja baadhi ya changamoto zilizopo ambazo zinatakiwa kufanyiwa kazi kupitia mou mpya itakayoandaliwa hivi karibuni ili kutatua changamoto hizo
tunaona kuna pengo kubwa kati ya wahitimu wa vyuo vikuu na ujuzi unaohitajika katika soko la ajira hivyo e ga ikiwa ni mdau wetu mkubwa mtatusaidia sisi wa vyuo vikuu kufahamu maeneo tunayotakiwa kuboresha katika mitaala yetu ili kutengeneza vijana wanaoendana na soko la ajira amesema ghasia
ameongeza kuwa ni vema mifumo ya serikali ikawa endelevu na hivyo baadhi ya mifumo hiyo ikaingizwa katika mitaala ya vyuo vikuu ili kuwasaidia wanafunzi kuifahamu na kuweza kuitumia wanapoajiriwa katika taasisi za umma
ni vizuri pia wataalamu wa e ga kuweka utaratibu wa kutembelea vyuo vikuu ili kutoa mafunzo kwa wanafunzi kuhusu mabadiliko ya teknolojia yaliyopo pamoja na mahitaji katika soko la ajira ili kuwatia hamasa katika masomo yao amesema dkt
ghasia
mkataba mpya wa makubaliano kati ya e ga na chuo kikuu cha mzumbe unatarajiwa kuimarisha tafiti na bunifu za tehama kuandaa mikutano na vikao vya pamoja kati ya e ga na vyuo vikuu pamoja na kuandaa eneo lenye mazingira wezeshi kwa wanafunzi kujifunza kwa vitendo
meneja mawasiliano mamlaka ya serikali mtandao e ga bi
subira kaswaga amezitaka taasisi za umma nchini kuendesha vikao kidijitali kwa kutumia mfumo wa e mikutano ili kupunguza gharama za uendeshaji wa vikao
kaswaga alitoa rai hiyo jana alipofanya mazungumzo na mwandishi wetu ofisini kwake jijini dodoma kuhusu faida zitokanazo na mfumo wa e mikutano
alibainisha kuwa mfumo wa e mikutano unawawezesha watumishi wa taasisi za umma kufanya vikao kidijitali mahali walipo bila kulazimika kukutana mahali pamoja na hivyo kusaidia kupunguza gharama za uandaaji na uendeshaji wa vikao
mfumo huu wa e mikutano unazisaidia taasisi za umma kupunguza gharama za uendeshaji wa vikao kwani watumishi hawalazimiki kusafiri na kukutana mahali pamoja ili kufanya vikao na badala yake wanaweza kufanya vikao mahali walipo alisisitiza
aliongeza kuwa mfumo wa e mikutano huokoa muda ambao watumishi wangeutumia kusafiri kutoka eneo moja kwenda eneo jingine kwa ajili ya kufanya vikao na hivyo kutumia muda huo kutekeleza majukumu yao mengine hali inayopelekea kuongeza ufanisi
mfumo huu pia unasaidia kupunguza au kuondoa kabisa gharama za kulipia leseni zinazohitajika ili taasisi za umma ziweze kutumia mifumo ya uendeshaji wa vikao kidijitali iliyojengwa na makampuni binafsi alifafanua
alisema mamlaka ya serikali mtandao ilitengeneza mfumo wa e mikutano baada ya kuona uhitaji mkubwa wa matumizi ya tehama kwenye eneo la kuratibu mikutano kwa watumishi wanaokuwa katika mazingira tofauti
mfumo wa e mikutano ni rahisi na rafiki kutumia kwani mtumishi yeyote wa umma mwenye barua pepe ya serikali gms anaweza kuandaa kikao na kualika washiriki wengine na pia mfumo unawezesha kuwasiliana kwa njia ya sauti na video alifafanua
mfumo wa e mikutano umetengezwa na wataalamu wazawa kutoka mamlaka ya serikali mtandao e ga na pia ni mfumo salama kwakuwa umetengezwa kwa kuzingatia usalama mkubwa kwa watumiaji
mkaguzi wa ndani mkuu msaidizi ofisi ya mkaguzi wa ndani mkuu wa serikali bw
paison mwamnyasi amewataka wakaguzi wa ndani kuzingatia sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao wanapofanya ukaguzi kwenye miradi na mifumo ya tehama ili waweze kutoa ushauri wenye tija kwa serikali kupitia taarifa zao za ukaguzi
bw
mwamnyasi aliyasema hayo hivi karibuni wakati wa ufunguzi wa awamu ya pili ya mafunzo maalum kwa wakaguzi wa ndani kutoka halmashauri na tawala za mikoa za tanzania bara
alisema kuwa mafunzo ya ukaguzi wa mifumo na miradi ya tehama serikalini ni muhimu kwa wakaguzi wa ndani kwa kuwa yanawajengea uwezo katika utendaji kazi na kurahisisha shughuli za ukaguzi sambamba na kutoa ushauri wenye tija kwa serikali
ukielewa namna mifumo inavyofanya kazi unaweza kukagua ipasavyo na tutaepuka kutaja majina ya watu katika taarifa zetu za ukaguzi badala ya mifumo sisi wakaguzi tunatambua kuwa miongozo ya ukaguzi inaeleza kutokagua sehemu ambayo hauna uelewa nayo kwa kuwa unaweza kutoa maoni na ushauri kwa serikali ambao hauna tija aliongeza
aidha mkurugenzi wa udhibiti na usalama wa tehama mamlaka ya serikali mtandao e ga bw
sylvani shayo aliwasisitiza wakaguzi wa ndani kutumia sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao wakati wa kusimamia na kufanya ukaguzi wa miradi na mifumo ya tehama katika taasisi zao
alibainisha kuwa e ga kwa kushirikiana na ofisi ya mkaguzi mkuu wa ndani wanaendelea na jitihada za kutoa mafunzo kwa wakaguzi wa ndani ili waweze kufanya ukaguzi katika eneo la tehama kwa ufanisi
sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao ni nyenzo muhimu katika ukaguzi wa miradi na mifumo ya tehama katika taasisi za umma na ikiwa wakaguzi wa ndani mtazingatia vema miongozo na sheria hizo mtafanya ukaguzi wenye tija na maslahi kwa taifa alisema bw
shayo
naye meneja wa udhibiti wa viwango na miongozo ya serikali mtandao bi
sultana seiff alisema e ga haitaki kuacha kada yoyote nyuma katika matumizi ya tehama kwakuwa dunia ya sasa inaendeshwa kidijitali hivyo wakaguzi wa ndani wanapewa mafunzo hayo ili kuongeza ufanisi katika utendaji kazi na kuboresha utoaji wa huduma za serikali kwa njia ya kidijitali
mafunzo hayo ya siku tano yanayofanyika mkoani morogoro yameanza juni mwaka huu yanahusisha wakaguzi wa ndani kutoka halmashauri na tawala za mikoa ya dodoma tabora singida kigoma mara dar es salaam morogoro shinyanga rukwa kagera geita simiyu na katavi
awamu ya kwanza ya mafunzo hayo yalifanyika machi mwaka huu ambapo jumla ya wakaguzi wa ndani kutoka halmashauri na tawala za mikoa za tanzania bara walishiriki
mamlaka ya serikali mtandao e ga imetengeneza programu ya kijamii ya mawasiliano iitwayo oxygen inayowezesha kufanya mawasiliano kwa njia ya mazungumzo ujumbe mfupi sms sauti video picha pamoja na aina mbalimbali za mafaili
programu hii inafanya kazi kama programu nyingine za kijamii na shirikishi zikiwemo whatsapp telegram na skype huku programu ya oxygen ikiwa na vitu vingi vya ziada
meneja wa kituo cha utafiti na ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc kutoka mamlaka ya serikali mtandao e ga dr
jaha mvulla alisema lengo la programu hiyo ni kuwezesha na kurahisisha mawasiliano baina ya familia marafiki na timu zinazofanya kazi pamoja
programu ya oxygen inaweza kutumika kwa soga za faragha na umma kwa kuwawezesha watumiaji kuwasiliana kwa njia ya sauti video jumbe fupi sms picha na mafaili alifafanua dr
jaha
alieleza kuwa programu hii imetengezwa kwa ajili ya kusaidia watumiaji kuwasiliana kwa njia mbalimbali kwa kuzingatia usalama wa hali ya juu wa taarifa za watumiaji end to end encryption
programu hii inaweza kutumiwa na mwananchi yeyote kinachohitajika ni mtumiaji kuwa na namba ya simu pamoja na kifaa kinachoweza kutumika kama vile simu janja smartphone au kompyuta kupitia kivinjari browser alifafanua
programu ya oxygen imetengenezwa na vijana wa kitanzania kupitia kituo cha utafiti na ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc cha e ga na imeshauriwa wananchi kutumia programu hii ili kuendeleza bunifu za ndani
mamlaka ya serikali mtandao e ga imefanikiwa kutengeneza mfumo shirikishi wa kidijitali wenye usalama na gharama nafuu unaomuwezesha mwananchi au taasisi kutengeneza na kujaza dodoso kupata tathmini pamoja na takwimu za dodoso kwa njia ya mtandao
hayo yalibainishwa na meneja wa kituo cha utafiti na ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc cha e ga mhandisi dkt
jaha mvulla alipofanya mazungumzo na mwandishi wetu ofisini kwake jijini dodoma
mamlaka tuliamua kutengeneza mfumo huu ili kuwepo na mfumo shirikishi na salama wa kuhifadhi takwimu zinazotokana na madodoso kuzuia urudufu wa utengenezaji wa madodoso pamoja na kupunguza gharama kutoka kwenye mifumo ya dodoso inayotumia leseni alisema dkt
jaha
alifafanua kuwa mfumo huo umegawanyika katika sehemu kuu mbili ambazo ni dodoso lite na dodoso pro ambapo katika utengenezaji wa maswali na upatikanaji wa takwimu katika dodoso lite umefanywa kuwa urahisi zaidi ili kumrahisishia mtumiaji katika kujaza au kutengeneza dodoso
walengwa wakuu wa mfumo huu ni taasisi za umma na wananchi wenye uhitaji wa kutengeneza madodoso ili waweze kupata takwimu au majibu sahihi ya dodoso husika alisema jaha
mfumo huu una uwezo wa kuhifadhi data pia ni salama kwakuwa umejengwa na wataalamu wazalendo wa ndani na unawaruhusu watumishi kufanya uchambuzi kuhifadhi na kupata takwimu za madodoso ya taasisi yanayotengenezwa pia taasisi au mtu binafsi anaweza kutengeneza dodoso muda wowote na mahali popote kwa jia ya mtandao alisema jaha
aidha mtumishi anaweza kutengeneza dodoso la taasisi na kugawa namba ya dodoso na nywila kwa wahusika tu ili waweze kujaza na pia mfumo unaruhusu na kuziwezesha taasisi kutengeneza maswali katika fomati mbalimbali na kutumia njia ya program ya simu au kivinjari katika kujaza dodoso
kwa sasa mfumo huu unapatikana bila gharama yoyote kupitia ili taasisi iweze kuunganishwa na kutumia mfumo huu taasisi husika inapaswa kuwasiliana na mamlaka ya serikali mtandao e ga kupitia dawati la msaada mradi wa digital tanzania unatarajiwa kuimarisha utoaji wa huduma kwa njia ya kidijitali kati ya serikali wananchi pamoja na wafanyabiashara sambamba na kuchochea uwekezaji katika miradi ya kidijitali nchini
hayo yamebainishwa na mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga eng
benedict ndomba alipozungumza na mwandishi wetu kuhusu mradi huo ofisini kwake jijini dodoma
alibainisha kuwa mradi huo una malengo makuu mawili ambayo ni kuongeza upatikanaji wa huduma za mtandao wa intaneti zenye gharama nafuu na ubora wa juu kwa serikali wafanyabiashara na wananchi sambamba na kuboresha uwezo wa serikali wa kutoa huduma za umma kidijitali
mradi wa digital tanzania unatarajiwa kuimarisha utoaji wa huduma kwa njia ya kidijitali kati ya serikali wananchi pamoja na wafanyabiashara sambamba na kuchochea uwekezaji katika miradi ya kidijitali nchini
hayo yamebainishwa na mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga eng
benedict ndomba alipozungumza na mwandishi wetu kuhusu mradi huo ofisini kwake jijini dodoma
alibainisha kuwa mradi huo una malengo makuu mawili ambayo ni kuongeza upatikanaji wa huduma za mtandao wa intaneti zenye gharama nafuu na ubora wa juu kwa serikali wafanyabiashara na wananchi sambamba na kuboresha uwezo wa serikali wa kutoa huduma za umma kidijitali
lengo la pili la mradi huo ni kuchangia upatikanaji wa intaneti na upatikanaji wa huduma za umma kidijitali ili kuwezesha sekta binafsi kuwekeza katika miradi ya kidijitali na kuongeza ajira alisema ndomba
kupitia mradi huo e ga inayo majukumu matatu ambayo ni upanuzi wa mtandao wa serikali uboreshaji wa vituo vya kuhifadhia data pamoja na masafa ya intaneti bandwith ambapo kupitia mradi huo jumla ya vituo vinatarajia kunufaika
mei mwaka huu wawakilishi wa benki ya dunia wanaosimamia mradi huo pamoja na wajumbe wa kamati hiyo walikutana ofisi za e ga mtumba jijini dodoma na kufanya kikao cha majadiliano juu ya mradi huo ambao utekelezaji wake unaendelea
mradi wa digital tanzania unaofadhiliwa na benki ya dunia unatekelezwa kwa usimamizi wa wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari pamoja na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kwa kushirikiana na taasisi mbalimbali zinazohusika na tehama ikiwemo e ga
afisa tehma mwandamizi kutoka idara ya usimamizi wa huduma za tehama mamlaka ya serikali mtandao e ga bi
mwanaasha semboko ameibuka mshindi katika kinyang anyiro cha kumchagua mtumishi mahiri wa mamlaka kwa mwaka 
hayo yalibainishwa na meneja wa rasilimali watu wa mamlaka ya serikali mtandao bw
erick kalembo wakati wa mahojiano na mwandishi wetu jijini dar es salaam kwenye kilele cha maadhimisho ya siku ya wafanyakazi duniani mei mosi 
mchakato huu wa kupata mtumishi mahiri ulianza kwa kufanya uchaguzi wa mfanyakazi bora ndani ya idara pamja na vitengo ambao ulikua wa wazi na huru kwa watumishi wenyewe kufanya tathmini kwa kuzingatia vigezo vilivyowekwa na kisha kupiga kura alisema bw
kalembo
baada ya kupata mtumishi bora kwenye kila idara na vitengo menejimenti ya mamlaka ilifanya kikao na kupokea orodha ya majina ya watumishi waliochaguliwa na kisha kupiga kura kwa ajili ya kuwapata watumishi watatu bora wa mamlaka ambapo bi
mwanaasha aliibuka mshindi baada ya kupata kura nyingi akifuatiwa na bw
masuka manyasi na bi
dhulfa abdallah aliyeshika nafasi ya tatu
mwenyekiti wa chama cha wafanyakazi tughe kutoka e ga bw
asraji juma alisema mojawapo la takwa la kisheria kwenye chama cha wafanyakazi ni lazima kila taasisi ichague watumishi bora katika idara na vitengo ambao kati yao atapatikana mtumishi mahiri wa taasisi baada ya watumishi hao kushindanishwa na kuipongeza e ga kwa kuzingatia sharia hiyo
naye bi
mwanaasha alishukuru menejimenti ya e ga kwa kumchagua kwakuwa inaonesha kuthamini mchango na juhudi zake katika taasisi jambo linalompa moyo kuendelea kufanya kazi vizuri zaidi kwa kuzingatia sharia na taratibu za utumishi wa umma
ninaishukuru sana manejimenti ya e ga kwa kuniona kuniamini na kunichagua kuwa mtumishi mahiri kwa mwaka nimefarijika sana kwani sikutegemea na sikujua kama watu wanaona kazi kubwa ninayoifanya na kuithamini pia ninahaidi sitowaangusha nitafanya kazi kwa moyo wa kujituma bidi na weledi kubwa zaidi alisema bi
mwanaasha
vilevile mwanaasha aliwashukuru watumishi wote wa mamlaka hususan timu yake ya kukusanya madeni kwa kukubali mawazo na ushauri mbalimbali aliokua akiutoa pamoja na ushirikiano wao katika kutimiza majukumu yao ya kila siku jambo iliyopelekea yeye kuibuka kuwa mtumishi mahiri
pia amewashauri watumishi wote kufanya kazi kwa kujituma kujitoa na kujiamini na sikuzote wakumbuke kuwa hakuna kazi ngumu kitu cha muhimu ni kila mtumishi kupambana na kuhakikisha anatatua changamoto zilizopo ili kufikia malengo ya taasisi
bi
mwanaasha pamoja na watumishi wote waliochaguliwa kuwa wafanyakazi bora mwaka walipewa zawadi za fedha tasilimu ikiwa ni motisha kwa watumishi wengine kuendelea kufanya kazi vizuri zaidi na kwa weledi
mfumo wa e board umerahisisha na kuwezesha uratibu wa shughuli zote za uandaaji wa vikao mbalimbali vya bodi na menejimenti katika halmashauri na taasisi za umma
mfumo huu wa kidigitali unawezesha sekretarieti kuandaa yatokanayo kwenye kikao wajumbe kupiga kura na kuwawezesha wajumbe wa menejimenti kutengeneza ripoti za utendaji kazi katika vipindi mbalimbali vya mwaka
meneja wa kituo cha utafiti na ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc mamlaka ya serikali mtandao dkt
eng jaha mvulla alisema kuwa mfumo wa e board umebeba taswira ya shughuli zote zinazofanyika katika utaratibu wa kawaida wa uandaaji vikao kwa lengo la kuboresha uratibuji wa vikao vya bodi menejimenti na halmashauri
mfumo unalenga kuwasaidia wahusika wa kuandaa vikao yani sekretarieti katika kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi zaidi pamoja na kuwaongozea ufanisi wajumbe katika utekelezaji wa majukumu yao kupitia tehama alifafanua
jaha alibainisha kuwa mfumo wa board umetengenezwa na kusanifiwa na wataalamu wa ndani kutoka e ga na umekidhi uhitaji wa mchakato mzima wa uaandaji wa vikao kuanzia kwenye utengenezaji wa ajenda utumaji wa notisi kwa wajumbe utengenezaji wa makalablasha ya vikao uchukuaji wa yatokanoyo hadidu za rejea upigaji kura pamoja na ripoti mbalimbali za utekelezaji
aliongezea kuwa e ga iliazimia kutengeneza mfumo wa eboard ili kusaidia taasisi za umma kuwa na ufanisi kwenye eneo la kuratibu vikao baada ya kuona uhitaji mkubwa wa matumizi ya tehama kwenye eneo hilo
hadi hivi sasa takribani taasisi zimekwishajiunga na mfumo wa e board na tunandelea kupokea na kuzifanyia kazi barua za maombi ya kuunganishwa kwenye mfumo huu kutoka taasisi mbalimbali za umma lakini pia nitoe wito kwa taasisi nyingine kutumia mfumo huu ili kuongeza ufanisi katika uendeshaji wa vikao alisisitiza jaha
tanzania imetajwa kuwa miongoni mwa nchi zinazopiga hatua kubwa katika matumizi ya tehama kwa kushika nafasi ya kidunia na ya pili barani afrika baada ya mauritius
hayo yamebainishwa kwenye utafiti uliofanywa na benki ya dunia wb kuhusu ukomavu wa matumizi ya teknolojia duniani katika utoaji wa huduma za serikali na ushirikishwaji wa wananchi govtech maturity index ripoti hiyo ambayo inatokana na utafiti uliofanyika mwaka katika nchi duniani inabainisha kuwa tanzania imefanikiwa kupanda daraja kutoka kundi hadi kundi na kushika nafasi ya ikilinganishwa na mwaka ambapo ilishika nafasi ya 
kwa upande wa afrika utafiti huo ulihusisha nchi ikiwemo tanzania na matokeo yamebaini kuwa matumizi ya tehama nchini yamepanda na kufikia asilimia 
 wakati mauritius ina asilimia 
tanzania imepanda kutoka nafasi ya tano mwaka ambapo ilikuwa nyuma ya afrika kusini ghana kenya and rwanda hadi nafasi ya pili mwaka 
katika ukanda wa afrika mashariki tanzania imekuwa kinara kati ya nchi zilizofanyiwa utafiti ambazo ni burundi comoros djibouti somalia ethiopia sudan kusini sudan eritrea kenya uganda rwanda seychelles na tanzania ambapo matokeo yanaonyesha kuwa tanzania imepanda kutoka nafasi ya tatu mwaka hadi nafasi ya kwanza mwaka 
kwa mujibu wa ripoti hiyo iliyotolewa mwezi machi mwaka huu sekta za elimu afya fedha na kilimo nchini tanzania ni sekta zinazoongoza katika utoaji wa huduma za serikali kupitia tehama na kurahisisha upatikanaji wa huduma hizo kwa wananchi
aidha ripoti hiyo imebainisha kuwa mafanikio hayo yanatokana na utayari wa serikali wa kuimarisha matumizi ya tehama katika taasisi za umma uwepo wa dira mahususi kuhusu sera ya tehama sheria viwango na miongozo ya serikali mtandao mikakati madhubuti na utekelezaji wake unaosimamiwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga
utafiti huo uliangalia maeneo manne ambayo ni mipango na usimamizi wa tehama serikalini ikiwa ni pamoja na uwepo wa miundombinu ya kuhitafadhia mifumo data centers miongozo ya kubadilishana taarifa kwa mifumo ya serikali na uwepo wa mifumo shirikishi ushirikishwaji wa wananchi kupitia majukwaa ya kidijitali kwa kupima utaratibu unaotumika kwa wananchi kutoa maoni kwa njia ya kidijitali majukwaa ya kidijitali yanayotumika kushirikisha wananchi taarifa za wazi pamoja na tovuti za serikali
eneo la mwisho lililoangaliwa ni uwepo wa nyenzo wezeshi za teknolojia serikalini kwa kuangalia sera ya ubunifu wa teknlojia sheria na kanuni ujuzi katika masuala ya dijitali na programu mbalimbali zinazotumika kuimarisha tehama serikalini
aidha utafiti huo umetaja mifumo ambayo imesaidia kuimarika kwa matumizi ya tehama katika taasisi za umma nchini kuwa ni pamoja na mfumo wa e mrejesho ambao unawawezesha wananchi kuwasiliana moja kwa moja na taasisi za umma kwa njia ya kidijitali ili kuwasilisha maoni mapendekezo maswali pongezi au malalamiko yao sambamba na kufuatilia utekelezaji wake ndani ya taasisi husika
mifumo shirikishi katika taasisi za umma vituo vya kuhifadhia mifumo government data centers mifumo hiyo ni pamoja na mtandao wa mawasiliano serikalini ambao umeziunganisha wizara idara na wakala pamoja na halmashauri kituo cha kuhifadhia data cha serikali mfumo wa e office ambao huwezesha na kurahisisha shughuli za utawala za kila siku ndani ya taasisi za umma ikiwa ni pamoja na mzunguko wa nyaraka ndani ya taasisi
mifumo mingine ni huduma za mtandao ambazo hurahisisha upatikanaji wa huduma mbalimbali kwa wananchi kidijitali huduma hizo ni pamoja na ajira portal mfumo wa malipo serikalini gepg maombi na utoaji wa leseni hati ya kusafiria n
vilevile mfumo wa mgov ambao ni mfumo jumuishi wa utoaji wa huduma kwa njia ya simu za mkononi serikalini mfumo huu unarahisisha na kuharakisha utoaji wa huduma
mfumo wa mgov umeunganishwa na watoa huduma wote wa simu za mikononi nchini tanzania na unatoa huduma za ujumbe mfupi wa maandishi sms kupitia namba jumuishi na pamoja na huduma za menyu ya ussd kupitia namba jumuishi 
aidha mfumo wa mgov unaruhusu taasisi za umma kutoa huduma kupitia namba binafsi za taasisi mfano wa namba binafsi za taasisi ni ya wizara ya afya inayotoa huduma na taarifa za covid na ya pccb inayotoa huduma ya kuripoti matukio ya rushwa
hadi kufikia julai taasisi zaidi ya zinatumia mfumo wa mgov kutoa huduma baadhi ya huduma hizo ni sms za manunuzi ya umeme luku sms za huduma za malipo ya serikali gepg huduma za kikodi tra huduma za ardhi huduma za afya nhif chf nk
pia mfumo wa govesb ambao ni mfumo shirikishi unaounganisha mifumo ya taasisi za umma kuwasiliana na kubadilishana taarifa mfumo huu unatumika kupunguza urudufu wa mifumo pamoja na kurahisishsa utendaji kazi wa taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa wananchi
mingine ni mfumo wa ukusanyaji wa malipo serikalini gepg mfumo wa ajira portal ambao hurahisisha utoaji wa matangazo na maombi ya nafasi za kazi kwa njia ya kidijitali
mfumo wa ulipaji serikalini muse mfumo wa taarifa za usimamizi wa ushuru na forodha tancis mfumo wa usimamizi wa taarifa za watumishi serikalini hcmis mfumo wa manunuzi mtandaoni taneps na tovuti kuu ya serikali
licha ya kuimarika kwa matumizi ya tehama nchini ripoti hiyo imebainisha kuwa pengo la kidijitali limeongezeka katika nchi masikini zenye uchumi wa chini na wa kati kutokana na uhaba wa fedha pamoja na kutokuwepo kwa sera madhubuti kuhusu tehama
utafiti huu umekuwa na manufaa kwa mataifa mbalimbali kwakuwa unaangalia zana zinazotumika katika kuimarisha tehama kwenye mataifa mbalimbali pamoja na kuainisha maeneo yanayotakiwa kuboreshwa zaidi
mkuu wa mkoa wa dodoma mhe
rosemary senyamule ameipongeza mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa bunifu mbalimbali za mifumo ya tehama inayorahisisha utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa wananchi
rosemary alitoa pongezi hizo hivi karibuni wakati alipotembelea banda la maonesho la e ga katika maadhimisho ya wiki ya kitaifa ya ubunifu na makisatu yaliyofanyika april hadi mwaka huu katika viwanja vya jamhuri jijini dodoma
taasisi yetu ya mamlaka ya serikali mtandao kwa kweli mmekuwa mkifanya kazi nzuri mmetutoa katika yale mambo ya kizamani ya kurundikana kwa makaratasi ofisini mmetuletea mifumo ambayo sasahivi hata kama nisipokuwa ofisini bado naweza kujibu barua mimi nawapongeza sana alisema rosemary
katika maonesho hayo e ga kupitia kituo chake cha utafiti na ubunifu wa maendeleo ya serikali mtandao egovridc imeonesha teknolojia na bunifu mbalimbali zilizobuniwa na vijana wa kitanzania ambazo zimelenga kuimarisha na kukuza jitihada za serikali mtandao
baadhi ya mifumo iliyooneshwa ni pamoja na mfumo wa kuratibu shughuli za kimawasiliano kwa kupiga simu kwa taasisi mbalimbali za umma intergrated callcenter system crm ubunifu unaotumia teknolojia ya akili bandia artificial intelligence kusaidia mamlaka ya serikali mtandao kujibu maswali ya mara kwa mara kuhusiana na utendaji kazi wa mamlaka chatai ubunifu wa ndani wa mtandao wa blockchain unaohimiza matumizi ya mtandao wa blockchain kutengenza mifumo mbalimbali alphachain blockchain network ubunifu wa mtandao unaotokana na teknolojia ya blockchain yenye malengo ya kuongeza ulinzi kwenye matumizi na utumaji wa nyaraka mbalimbali sec doc mingine ni mfumo wa kutuma kupokea na kufuatilia malalamiko mapendekezo maulizo na pongezi kwenda kwa taasisi mbalimbali za umma emrejesho mfumo wa kuratibu vikao vya bodi na kamati zake menejimenti na kamati zake pamoja na madiwani eboard ubunifu wa mtandao wa kijamii ulio salama ulioundwa kwa lengo la kufanya mawasiliano kupitia simu za mkononi kwa njia ya ujumbe mfupi wa maandishi simu za sauti pamoja na simu za video oxygen na ubunifu wa teknolojia unaofanania na teamview na anydesk unaoruhusu kubadilishana skrini za kompyuta kwa watu walio kwenye maeneo tofauti ya kijografia ambao pia unaruhusu utumaji na upokeaji wa majalada mbalimbali kwa njia ya kielectroni rss
aidha wananchi waliotembelea katika banda la e ga licha ya kufurahishwa na bunifu za mifumo hiyo pia waliishauri mamlaka kuendelea kutoa elimu kwa umma kuhusu mifumo hiyo na namna inavyotumika
maonesho ya wiki ya ubunifu tanzania mwaka yameandaliwa na wizara ya elimu sayansi na teknolojia kwa kushirikisha na taasisi za elimu ya juu taasisi za utafiti na maendeleo vyuo vya ufundi mashirika na taasisi za umma mashirika na taasisi binafsi za teknolojia wizara mbalimbali na wabunifu walioendeleza katika programu ya makisatu
mwenyekiti wa chama cha viziwi tanzania chavita wilaya ya rufiji mkoa wa pwani bw
suleiman zalala ameipongeza mamlaka ya serikali mtandao ega kwa huduma jumuishi za utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao kwa watu wenye ulemavu mwenyekiti ametoa pongezi hizo wakati wa kilele cha kikao kazi cha tatu cha serikali mtandao kilichofanyika hivi karibuni katika ukumbi wa kimataifa wa mikutano wa arusha aicc jijini arusha
bw
zalala ameishukuru mamlaka kwa kuthamini na kuona mchango wa kundi maalumu la watu wenye uelemavu kushiriki katika mafunzo hayo ili kuboresha huduma jumuishi za serikali mtandao kwa watu wenye walemavu
mwenyekiti amesema chavita imekuwa na ushirikiano wa muda mrefu na ega katika programu mbalimbali za mafunzo zinazoandaliwa na mamlaka kwa watu wenye ulemavu na kwamba mafunzo hayo yamekuwa yakiwajengea uwezo na uelewa mkubwa wa utekelezaji wa jitahada za serikali mtandao katika utoaji wa huduma mbalimbali kwa wananchi
tumepata kujifunza na kupata uelewa juu ya mabadiliko mbalimbali ya teknolojia katika utoaji wa huduma na huduma mbalimbali zinazowezeshwa na ega kwa wananchi kama vile ununuzi wa luku bill za maji n
k aidha mwenyekiti ameomba mafunzo hayo yawe chachu kwa taasisi nyingine za umma kuiga mfano wa kile kilichofanywa na mamlaka kwa kuwashirikisha makundi maalum kwenye uandaaji wa mafunzo na programu mbalimbali zinazotekelezwa na taasisi zao
nae mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga eng
benedict ndomba amewashukuru wadau wote waliohudhuria kikao kazi hicho na kwa michango yao itakayosaidia kufanikisha na kuimarisha utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao kwa ajili ya kuboresha utendaji kazi wa taasisi za umma pamoja na utoaji wa huduma kwa umma
naimani kuwa kikao hiki kimewajengea uwezo zaidi washiriki wote kuhusu serikali mtandao na kila mdau ametambua namna ambavyo anaweza kufanikisha jitihada za serikali mtandao kupitia sekta yake alisema eng
ndomba eng
ndomba aliongeza kuwa washiriki zaidi ya wamehudhuria kikao hicho na mada ziliwasilishwa na wadau kutoka katika taasisi mbalimbali za umma zilizolenga kutathmini na kuimarisha nguzo kuu nne za serikali mtandao
mkurugenzi amesema katika kikao hicho wadau wamepata fursa ya kujadili masuala mbalimbali ya ushirikiano katika kutekeleza jitihada za serikali mtandao nchini pamoja na kutafuta ufumbuzi wa changamoto za serikali mtandao zilizopo nchini ili kuleta maendeleo ya kiuchumi na kijamii
vilevile washiriki wametoa maoni mbalimbali ya namna ya kukuza jitihada za serikali mtandao ikiwa ni pamoja na kushauri uboreshaji wa mifumo mbalimbali inayotoa huduma kwa umma pamoja na kupanua wigo wa utoaji wa huduma za serikali mtandao katika maeneo mbalimbali nchini
mkurugenzi amesema menejimenti ya mamlaka imeyapokea maoni na ushauri uliotolewa na kwamba ega ipo tayari kufanyia kazi maoni hayo yanayolenga kuboresha na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini
e ga inaongozwa na misingi mikuu sita ambayo inaelekeza kuhusu tabia na mwenendo wa watumishi wake kwa ngazi zote na kufafanua utamaduni wa mahali pa kazi ili kuhakikisha watumishi wote na wateja wa mamlaka wanao uelewa wa pamoja wa jinsi wanavyotakiwa kuhudumiwa na nini kichotarajiwa kutoka kwao alisema ndomba
aidha ndomba aliwakumbusha watumishi wote wa mamlaka kuzingatia misingi hiyo ambayo ni uadilifu ubunifu kutathmini wateja ushirikiano kufanya kazi kwa pamoja na weledi katika utendaji kazi wao wa kila siku
alifafanua kuwa mamlaka imekuwa taasisi ya mfano inayofanya shughuli zake za kila siku kwa kasi na ari inayokubalika kutokana na uadilifu mkubwa wa menejimenti na watumishi waliodhamiria kuweka juhudi kubwa katika kuboresha utendaji wa serikali na utoaji huduma bora kwa umma
nawakumbusha watumishi wote kuimarisha uadilifu na kila mtumishi kutimiza wajibu wake kwa kufanya kazi kwa bidii nidhamu na kwa weledi kwa kuzingatia misingi hiyo huku mamlaka ikiendelea na jitihada mbalimbali za kuhakikisha kuwa watumishi wanafanya kazi katika mazingira bora na salama alisistiza ndomba
katika kikao hicho mada mbalimbali zilizolenga kujenga uelewa na ufahamu kwa watumishi ziliwasilishwa ikiwemo afya mahali pa kazi rushwa mahala pa kazi maadili ya utendaji haki na wajibu hiv aids na magonjwa sugu yasiyoambukiza mawasiliano mazuri kwa utendaji bora wa kazi namna ya kukabiliana na msongo wa mawazo na maisha kazini n
k aidha kikao hicho kilihitimishwa na bonanza la michezo lilifanyika katika viwanja vya gymkhana michezo mbalimbali ikiwemo kukimbiza kuku kuvuta kamba kutembea kwa kutumia magunia kutembea na yai kwenye kijiko mbio fupi n
k mamlaka ya serikali mtandao e ga imetoa mchango wa kompyuta kwa jeshi la polisi nchini ikiwa ni sehemu ya kuhamasisha matumizi ya teknolojia katika utoaji wa haki kwa wananchi
makabidhiano hayo yalifanyika jana katika ofisi za mamlaka jijini dar es salaam ambapo kwa upande wa e ga bw
benjamin dotto mkurugenzi wa miundombinu na uwezeshaji wa tehama alikabidhi komputa hizo kwa niaba ya mkurugenzi mkuu mhandisi
benedict ndomba
akiongea wakati wa makabidhiano hayo bw
dotto alisema kuwa e ga imekuwa ikishirikiana na taasisi mbalimbali za umma likiwemo jeshi la polisi katika kuhakikisha matumizi ya teknolojia yanarahisisha utendaji kazi wa taasisi na utoaji wa huduma kwa umma
teknolojia hurahisisha mchakato wa utoaji wa haki na sisi e ga tukaona ni vizuri kuchangia kwa kutoa kompyuta hizi ili zirahisishe mchakato wa haki jinai katika jeshi la polisi alisema dotto
kwa upande wake mkuu wa tehama wa jeshi la polisi kamishna msaidizi wa polisi acp justus mafuru alisema kuwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania dkt
samia suluhu hassan aliagiza kutengeneza mfumo wa haki jinai ambao tayari umekwishatengenezwa
kwa niaba ya igp tunaishukuru e ga kwa mchango huu wa kompyuta ambao utasaidia upatikanaji wa haki kwa wananchi kwa urahisi na haraka kupitia teknolojia na kwakuwa mfumo wa hakijinai umekwishatengenezwa kwa sasa tunahitaji vifaa alisema acp mafuru
mamlaka ya serikali mtandao ni taasisi ya umma iliyoanzishwa kwa sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka ikiwa na majukumu ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao pamoja na kusimamia uzingatiaji wa sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika taasisi za umma
kaimu mkaguzi mkuu wa ndani wa hesabu za serikali iag mwanyika semroki amewataka wakaguzi wa ndani kuhakikisha mifumo ya tehama inayoanzishwa katika taasisi zao inazingatia miongozo na viwango vilivyowekwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga
mwanyika alitoa kauli hiyo jana wakati akifunga mafunzo maalum ya ukaguzi wa mifumo na miradi ya tehama yaliyotolewa kwa wakaguzi wa ndani wa halmashauri na tawala za mikoa yaliyofanyika kwa siku tano mkoani morogoro
mnapokwenda kutekeleza majukumu yenu katika taasisi zenu lazima muhoji kama miradi na mifumo ya tehama pamoja na mahitaji ya mtumiaji taasisi kama yanaendana na viwango na miongozo ya e ga alisema
mwanyika aliongeza kuwa mifumo ya tehama inapaswa kuwa rahisi na rafiki kwa mtumiaji hivyo kama mifumo inayotengenezwa katika taasisi za umma si rahisi na rafiki kwa watumiaji basi haifai na hivyo inapaswa kuboreshwa
aidha mwanyika alifafanua kuwa mafunzo hayo ni muhimu kwa kuwa yatawawezesha wakaguzi wa ndani kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi na kuisaidia serikali kuona thamani halisi ya fedha ilizowekeza katika miradi na mifumo ya tehama
akitoa ufafanuzi kuhusu maoni yaliyotolewa na washiriki wa mafunzo hayo mwanyika alisema kuwa mafunzo hayo yatakuwa endelevu ili kuhakikisha wakaguzi wa ndani katika halmashauri na tawala za mikoa yote wanapatiwa mafunzo hayo
kwa upande wake meneja udhibiti na viwango vya serikali mtandao bi
sultana seif alisema kuwa e ga kwa kushirikiana na ofisi ya mkaguzi mkuu wa ndani wa hesabu za serikali itahakikisha kuwa wakaguzi wote wa nadani katika halmashauri na tawala za mikoa wanapata mafunzo hayo kabla ya kuisha mwaka wa fedha 
kabla ya mwaka huu wa fedha kuisha tutahakikisha wakaguzi wote wa ndani tunawajengea uwezo wa kukagua mifumo na miradi ya tehama ili kuweza kuibua hoja za ukaguzi mapema na kufanyiwa kazi kabla ya mkaguzi wa nje alisema bi
sultana
akitoa salamu za shukran kwa niaba ya washiriki mwidikila lawrence silanda mkaguzi m uu wa ndani halmashauri ya sengerema alisema kuwa mafunzo hayo yamewasaidia kufahamu namna ya kufanya ukaguzi katika mifumo na miradi ya tehama na kupendekeza mafunzo hayo yawe endelevu kulingana na mabadiliko ya teknolojia yanayoibuka mara kwa mara
mafunzo ya ukaguzi wa mifumo na miradi ya tehama yalitolewa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na ofisi ya mkaguzi mkuu wa ndani wa hesabu za serikali iago kuanzia machi mkoani morogoro ambapo yalilenga kuwajengea uwezo wakaguzi wa ndani katika kukagua mifumo na miradi ya tehama katika taasisi zao
mamlaka ya serikali mtandao e ga imewataka wakaguzi wa ndani wa halmashauri na tawala za mikoa kuzingatia sheria na miongozo ya serikali mtandao wakati wa ukaguzi wa mifumo ya tehama katika taasisi zao ili kupunguza hoja za ukaguzi
kauli hiyo imetolewa na mkurugenzi mkuu wa e ga mhandisi
benedict ndomba wakati wa mafunzo ya siku tano ya kuwajengea uwezo wakaguzi wa ndani wa halmashauri na tawala za mikoa ili waweze kukagua mifumo ya tehama inayotumika katika taasisi zao
ndomba alieleza kuwa mafunzo hayo ni utekelezaji wa moja ya mapendekezo yaliyotolewa na mkaguzi mkuu wa serikali cag ya kuitaka e ga kushirikiana na taasisi za umma kuandaa mpango mkakati na utekelezaji wake katika kushughulikia ukaguzi wa mifumo ya tehama
mafunzo haya tumeyandaa mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na ofisi ya mkaguzi mkuu wa ndani wa serikali iag ili kuwawezesha wakaguzi wa ndani wa halmashauri na tawala za mikoa kufanya ufuatiliaji wa miradi ya tehama katika taasisi zenu alisema ndomba
aidha ndomba aliwataka wakaguzi wa ndani kufanya kazi kwa karibu na e ga na kuwasilisha changamoto zozote watakazokutana nazo wakati wa utekelezaji wa majukumu yao katika ukaguzi wa miradi ya tehama na kuahidi kuzifanyia kazi kwa wakati
sio vizuri kuwa na hoja za kiukaguzi hasa zile ambazo zinaweza kupatiwa suluhu kama vile hoja ya kutokuwepo kwa sera ya tehama katika taasisi kwakuwa tayari miongozo imekwishaandaliwa na e ga hivyo kupitia mafunzo haya mtaweza kubaini namna gani mnaweza kuondokana na hoja za aina hiyo alisisitiza ndomba
ndomba aliongeza kuwa kupitia mafunzo hayo wataalamu hao wataweza kubaini mapungufu yanayojitokeza katika miradi na mifumo ya tehama katika taasisi zao na kuweza kushauri namna ya kuboresha
ndomba aliahidi kuwa mamlaka ya serikali mtandao itaendelea kuwajengea uwezo wataalamu hao kutokana na mabadiliko ya teknolojia yanayoibuka kila mara
kwa upande wake mwakilishi wa washiriki wa mafunzo hayo adeline komba alishukuru e ga na ofisi ya iag kwa kufanikisha mafunzo hayo kwani wakaguzi wa ndani wamekuwa wakiyahitaji mafunzo hayo kwa muda mrefu
uelewa wa wakaguzi wa ndani si mkubwa na wamekuwa wa mwisho kupewa mafunzo hayo hivyo nashauri wapewe mafunzo mapema wakati wa ujenzi wa mifumo alisema komba
vilevile komba aliishauri e ga kuwa na dawati maalum la kushughulikia changamoto mbalimbalimbali zinazojitokeza ili ziweze kutatuliwa kwa wakati ushauri ambao ulipokelewa na mkurugenzi mkuu wa e ga mhandisi benedict ndomba na kuahidi kutekelezwa kupitia dawati la msaada helpdesk
mafunzo hayo yamewakutanisha jumla ya washiriki kutoka katika halmashauri na tawala za mikoa 
mfumo wa ofisi mtandao e office umetengenezwa ili kuwezesha na kurahisisha shughuli za utawala za kila siku ndani ya taasisi za serikali
shughuli hizo zinahusu mzunguko wa mafaili na nyaraka ndani ya taasisi za umma
akieuelezea mfumo huo afisa tehama wa mamlaka ya serikali mtandao e ga bw
joseph kimario alisema kuwa mfumo huu umekuwa ukifanyiwa maboresho madogo madogo ili kuuongezea ufanisi katika utendaji wake kuanzia toleo la kwanza na sasa maboresho yamefikia toleo la tano version ambapo ufanisi wa mfumo huu umekuwa ukiimarika kutoka toleo moja hadi jingine kadiri unavyofanyiwa maboresho
ufanisi wa mfumo hutofautiana kati ya toleo moja na jingine kwa mfano katika toleo la nne la mfumo huu kama barua ilitumwa kimakosa kwa mtu asiye husika mfumo haukuruhusu kuituma tena barua hiyo hivyo ilibidi kulifunga faili na kuanza kutuma upya sasahivi kwenye toleo la tano mfumo unaruhusu kama barua ilitumwa kimakosa kwa mtu asiye husika kupanga na kutuma upya kwa mtu anaye husika re assign ili aweze kuendelea na utekelezaji alisema bw
kimario
aidha bw
kimario alisemakuwa toleo jipya version limeboreshwa mwonekano wake ili kumuwezesha afisa anapoingia kwenye dashibodi kuona idadi ya barua alizonazo kwa ajili ya utekelezaji zilizopo kwenye utekelezaji zilizo pitisha muda wa utekelezaji over due pamoja na idadi ya barua ambazo afisa husika amezishughulikia kwa siku wiki na mwezi hivyo kurahisha upatikanaji wa ripoti
maboresho mengine ambayo yamefanyika kwenye mfumo huo toleo la ni wepesi lightness katika kutafuta mafaili na barua zilizoshughulikiwa kipindi cha muda mrefu tofauti na toleo la ambalo lilikuwa linachukua muda mrefu kidogo hasa wakati wa kutafuta mafaili au barua za zamani
kwenye toleo la la mfumo wa ofisi mtandao kipengele kimoja cha mfumo component kikishindwa kufanya kazi mfumo mzima uliathirika na kushindwa kufanya kazi ipasavyo lakini toleo la limeboreshwa na kuweza kutofautisha back end na front end ya mfumo hivyo kipengele kimoja kisipofanya kazi hakiathiri utendaji kazi wa mfumo wote alifafanua bw
kimario
mfumo wa ofisi mtandao unapatikana kupitia kwa taasisi zote za umma zilizounganishwa kwenye mtandao wa mawasiliano ya serikali govnet kwa kutumia anuani rasmi ya baruapepe ya serikali gms
mfumo huu ni mzuri kwani unahakikisha usalama wa uhakika wa taarifa data na majalada ya serikali na hupatikana kwa watumishi wa serikali waliopo ofisini au waliunganishwa na vpn ya serikali tu
toleo la la mfumo wa ofisi mtandao lilianza kutumika disemba mosi mwaka huu
mamlaka ya serikali mtandao e ga itaendele imeweka mikakati madhubuti ya utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao itakayosaidia kuimarisha na kuijenga serikali kidijitali
kauli hiyo imetolewa leo jijini dodoma na mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga mhandisi benedict ndomba wakati alipofanya mkutano na waandishi wa habari kuhusu utekelezaji wa majukumu ya mamlaka
katika kipindi cha miaka ijayo e ga itaandaa na kutekeleza mikakati itakayojiwekea ili kuimarisha zaidi utekelezaji wa jitihada za serikali kimtandao na kuhahikisha kuwa taasisi za umma zinatoa huduma kwa wananchi kwa njia ya kidijitali alisema ndomba aidha ndomba alifafanua kuwa utekelezaji wa mikakati hiyo utasaidia uwepo wa sehemu moja ambayo huduma zote za mtandao zitakuwa zinapatikana pamoja na kuwa na uwezo wa kutumia teknolojia mpya zinazoibuka hasa zile za akili bandia sarafu za kidijiti na teknolojia za kifedha ili kuwezesha maboresho ya kiutendaji katika taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa umma
ndomba aliongeza kuwa kupitia utekelezaji wa mikakati hiyo mamlaka itahakikisha kuwa idadi ya vijana wa kitanzania wenye uwezo mkubwa wa ubunifu katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao inaongezeka pamoja na uwepo wa mifumo na miundombinu ya serikali mtandao iliyo bora na imara zaidi
ili kufikia yote haya katika kipindi kijacho mamlaka itaendela kuunganisha mifumo ya taasisi za umma kwenye mfumo wa serikali wa kubadilishana taarifa government enterprise service bus govesb na kuendeleza shughuli za tafiti na ubunifu katika matumizi ya teknolojia mpya za tehama ili kuibua huduma mpya kwa umma na kuwezesha matumizi sahihi ya teknolojia alisema ndomba
katika kuimarisha serikali mtandao nchini mamlaka itaendelea kupitia na kutathmini hali ya usalama wa mifumo na miundombinu ya serikali mtandao na kuzishauri taasisi za umma katika maeneo ya kuboresha pamoja na kufuatilia utekelezaji wake ili kuhakikisha kuwa mifumo na miundombinu ya tehama inafanya kazi wakati wote kwa ufanisi na usalama alisisitiza ndomba
aidha ndomba alisema kuwa mamlaka imejipanga na itaendelea kutekeleza majukumu yake ipasavyo kwa kusimamia uzingatiaji wa sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisi za umma ili kujenga serikali ya kidijitali
meneja wa rasilimali watu na utawala wa mamlaka ya serikali mtandao bw
erick kalembo amewapongeza wataalamu waliotengeneza mfumo shirikishi wa kusimamia shughuli na rasilimali za taasisi erms kwani umerahisisha utendaji kazi wa idara na vitengo mbalimbali vya taasisi za umma katika shughuli za kiutendaji za kila siku
bw
kalembo ametoa pongezi hizo wakati wa mahojiano maalum na mwandishi wetu kuhusu mafanikio ya mfumo huo kwenye sekta ya rasilimami watu na utawala yaliyofanyika ofisini kwake jijini dar es salaam
awali utendaji kazi hususani sehemu ya rasilimali watu na utawala ulikuwa mgumu sana na wenye changamoto nyingi hasa kwenye maeneo ya usimamizi wa vyombo vya usafiri maombi ya likizo uandaaji wa bajeti za kila mwezi za taasisi ruhusa ya kutoka nje ya kituo cha kazi pamoja na uwekaji wa kumbukumbu mbalimbali za mali za taasisi na watumishi alisema bw
kalembo na kuongeza kuwa mfumo wa erms unatumika kusimamia shughuli za ndani za taasisi kwa kutumia moduli zinazowasiliana na kuunganisha shughuli za idara na vitengo na umetengezwa mahususi kwa ajili ya kuongeza ufanisi sambamba na kupunguza gharama za uendeshaji na hivyo kutoa huduma bora kwa watumishi
aidha kupitia mfumo wa erms moduli ya usimamizi wa vyombo vya usafiri fleet management unamruhusu dereva ambaye gari lake limepata hitilafu kuomba na kupatiwa matengenezo ya gari husika ambapo ombi hilo huanzishwa na kutumwa na dereva kwa meneja wa rasilimali watu na utawala moja kwa moja na ikiwa litakubaliwa ombi hilo huwasilishwa kwenye kitengo cha ununuzi na kisha kuwasiliana na mtoa huduma ambaye ni temesa kwa ajili ya kupatiwa matengenezo alisema bw
kalembo
awali ombi la matengenezo ya magari lilikuwa linachukua siku mbili mpaka tatu ili kuweza kupata ruhusa ya kufanyiwa matengenezo lakini baada ya uwepo wa mfumo huu ombi hilo kwa sasa hukamilika ndani ya masaa kadha toka kuanzishwa alisisitiza bw
kalembo
vilevile katika moduli ya usimamizi wa vyombo vya usafiri mfumo wa erms unaruhusu kutunza kumbukumbu za magari pikipiki pamoja na bajaji zilizopo kwenye taasisi husika kuonyesha jina la dereva na gari pikipiki au bajaji aliyokabidhiwa na ofisi kutunza kumbukumbu za gharama za matengenezo ya vyombo hivyo vya moto pamoja na kuonesha orodha ya kila mtumishi aliyeomba gari kwa matumizi ya taasisi alisema bw
kalembo
pia mfumo wa erms umerahisisha maombi ya kujaza mafuta kwenye magari ya mamlaka ambapo awali dereva alikuwa anatakiwa kutuma ombi la kujaza mafuta kwenye gari siku mbili kabla mafuta yake kuisha lakini kwa sasa dereva anaweza kutuma ombi hilo ndani ya saa chache na kupatiwa kibali kupitia mfumo huo alifafanua bw
kalembo na kusisitiza kuwa changamoto kubwa iliyokuwepo kabla ya kuwepo mfumo wa erms ni kushughulikia swala zima la likizo na ruhusa kwa watumishi awali ilichukua muda mrefu kwa mtumishi kuandika barua ya maombi ya likizo na kupata majibu na wakati mwingine mpaka ile tarehe ya kuanza likizo inafika mtumishi anakuwa hajapata majibu ya barua yake kama amekubaliwa au la lakini sasa kupitia mfumo huu maombi ya likizo yanaweza kuanzishwa na kukamilika ndani ya siku moja
pia mfumo unamruhusu mtumishi kuomba ruhusa kwa kuonesha mahali anapokwenda muda atakaotumia muhusika atakayelipa gharama atakazotumia ikiwa anaomba ruhusa ya kuwa nje ya kituo cha kazi hivyo ni rahisi kuona orodha ya watumishi wote walio nje ya vituo vyao vya kazi na kufahamu tarehe watakayorudi kwenye vituo vyao vya kazi
alisema kalembo
faida nyingine ya mfumo huu ni kuwa umesaidia uwazi kwa kila mtumishi kujua idadi ya siku alizonazo za likizo kuona kama mtumishi anastahili kupata malipo ya likizo kuomba likizo za muda mfupi mrefu na likizo za uzazi aliongeza bw
kalembo
aidha bw
kalembo alibainisha kuwa uandaaji wa bajeti za mwezi za idara vitengo umerahisishwa zaidi kupitia mfumo wa erms kwani kabla ya uwepo wa mfumo huu uandaaji wa bajeti ulikua unachukua siku tatu au zaidi ili uweze kukamilika lakini sasa inachukua saa chache tu kuandaa bajeti ya mwezi na kuiweka kwenye mfumo wa erms na kupitishwa ikiwa imeambatishwa na maombi ya idara na vitengo vyote ndani ya taasisi
pamoja na mafanikio ya mfumo wa erms kwenye sekta ya rasilimali watu na utawala bw
kalembo ameshauri wataalamu wa mfumo huo kufanya maboresho zaidi kulingana na mahitaji yatakayojitokeza mara kwa mara kwa watumiaji mbalimbali wa mfumo huo ili kuuongezea ufanisi zaidi
mfumo huo una moduli zaidi ya zinazowasiliana na kuunganisha shughuli za idara na vitengo ambapo mpaka sasa unatumiwa na taasisi zaidi ya 
naibu waziri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
deogratius ndejembi mb amezitaka taasisi za umma kushirikiana na mamlaka ya serikali mtandao e ga katika kutengeneza mifumo ya tehama itakayorahisisha utoaji wa huduma bora kwa wananchi
ndejembi alisema hayo jana wakati alipofanya ziara ya kikazi ya siku moja kukagua utekelezaji wa majukumu mbalimbali ya mamlaka katika ofisi za e ga kanda ya nyanda za juu kusini zilizopo mkoani iringa
aidha ndejembi aliipongeza e ga kutokana na umahiri wake katika utendaji kazi ikiwemo uwezo wa kubuni kusanifu na kujenga mifumo mbalimbali ya tehama ambayo imesaidia kuimarisha utendaji kazi wa taasisi za umma pamoja na kuboresha utoaji wa huduma bora kwa wananchi
rais wetu dkt
samia suluhu hassan amekuwa akisisitiza kujenga taifa la kidijitali kwa kuhakikisha huduma zote za kiserikali zinatolewa kwa njia ya kidijitali na kuwafikia wananchi wote kwa urahisi na haraka alisema ndejembi na kuongeza kuwa hata hivyo kuna baadhi ya taasisi za umma zimekuwa na ugumu wa kubadilika kuendana na kasi ya rais zinataka kujifanyia mambo kienyeji natoa wito kwa taasisi hizo kuitumia e ga katika kujenga mifumo itakayosaidia upatikanaji wa huduma kwa wananchi kwa haraka
ndejembi alizitaja baadhi ya kazi zilizofanywa na e ga kwa kushirikiana na taasisi nyingine za umma ambazo zimeleta matokeo chanya kwa taifa kuwa ni pamoja na utengenezaji wa mfumo wa malipo ya serikali kieletroniki gepg ambao umesaidia serikali kufahamu mapato yanayoingia kila siku kwakuwa malipo yote kwa sasa hufanyika kupitia mfumo huo
baadhi ya maeneo jiografia yake ni ngumu kutoka eneo la makazi au kijiji kimoja hadi zilipo ofisi za halmashauri na hivyo kuwa changamoto kwa wakazi wa maeneo hayo kupata huduma za serikali kwa urahisi zaidi hivyo ni vizuri e ga ikajenga mifumo itakayorahisisha wakazi wa maeneo yenye changamoto kama hizi kupata huduma mahali walipo pasi na kufika ofisini alisema ndejembi
kwa upande wake mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga mhandisi benedict ndomba alisema kuwa e ga ipo tayari kushirikiana na taasisi zote za umma katika ujenzi na usamimizi wa mifumo ya tehama ambayo itasaidia kuboresha utendaji kazi katika taasisi hizo na utoaji wa hudumma kwa wananchi
tutaendelea kushirikiana na taasisi za umma ili kuhakikisha huduma kwa wananchi zinatolewa kwa urahisi haraka na gharama nafuu pamoja na kuboresha ufanisi na utendaji kazi katika taasisi hizo alisema ndomba
naibu waziri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
deogratius ndejembi mb ameitaka mamlaka ya serikali mtandao e ga kuendelea kufanya utafiti na ubunifu wa mifumo ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama ili kuibua mifumo itakayosaidia kuimarisha sekta ya viwanda biashara na uwekezaji ili kuleta maendeleo kwa taifa
mhe
ndejembi ametoa wito huo wakati akifungua kikao kazi cha tatu cha serikali mtandao kilichofanyika hivi karibuni katika ukumbi wa kimataifa wa mikutano wa arusha aicc jijini arusha
ili kuhakikisha matumizi sahihi na salama ya tehama katika taasisi za umma mamlaka ya serikali mtandao e ga haina budi kufanya tafiti zitakazowezesha ubunifu wa mifumo itakayoboresha utendaji kazi katika taasisi za umma na hivyo kuchochea utoaji wa huduma bora kwa wananchi alisisitiza mhe
ndejembi
aidha mhe
ndejembi alisema kuwa serikali ya awamu ya sita imetoa kipaumbele kwenye matumizi ya tehama hususani katika masuala ya utafiti na ubunifu kwenye eneo la tehama ili kuimairisha uchumi wa kidigitali katika sekta ya viwanda na biashara
serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya umma na utawala bora itaendelea kuhakikisha inaweka mazingira wezeshi ya kisera na kisheria pamoja na kuijengea uwezo mamlaka ya serikali mtandao ili iweze kufikia malengo iliyojiwekea alisisitiza mhe
ndejembi
kwa upande wake katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora dkt
laurean ndumbaro alisema kuwa utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao ni moja ya maeneo muhimu ya maboresho yaliyofanyika na yanayoendelea kufanywa katika utumishi wa umma ambayo yamesaidia kuboresha utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa umma
dkt
ndumbaro alisema kuwa serikali imeweka mazingira mazuri ya kisera kisheria na kiusimamizi ili kuhakikisha matumizi sahihi na salama ya tehama katika taasisi za umma na yanayoleta tija na ufanisi unaoboresha utendaji kazi wa taasisi hizo na kuwaondolea wananchi kero mbalimbali
ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora inaunga mkono juhudi za serikali za kuleta mageuzi katika utoaji wa huduma za serikali kidijiti ili kupanua wigo wa upatikanaji wa huduma mtandao kwa umma alisema dkt
ndumbaro
naye mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga eng
benedict ndomba alisema katika kipindi cha miaka tangu kuanzishwa kwake e ga imefanikiwa kuyatimizia malengo mbalimbali iliyojipangia kwa ufanisi mkubwa kutokana na uzingatiaji wa misingi mikuu sita inayoongoza utendaji kazi ndani ya mamlaka ambayo ni weledi ubunifu ushirikiano kuthamini wateja uadilifu na kufanya kazi kwa pamoja
eng
ndomba alisema kuwa ushirikiano na utendaji kazi mzuri na wadau wa serikali mtandao umeisadia mamlaka kufika malengo yake ya kuhakikisha kuwa matumizi ya tehama katika taasisi za umma yanakuwa na tija na ufanisi ili kurahisiaha upatikanaji wa huduma kwa wananchi kwa urahisi na haraka pamoja na kuhoresha huduma hizo
mamlaka kwa kushirikiana na taasisi mbalimbali za umma imefanikiwa kusanifu kujenga na kusimamia uendeshaji wa mifumo na miundombinu mbalimbali ya serikali mtandao katika taasisi za umma ili kuboresha utendaji kazi na utoaji wa huduma mpya za serikali mtandao kwa umma alisema eng
ndomba
aidha ndomba alizitaja baadhi ya changamoto zinazoikabili mamlaka katika uendeshaji na usimamizi wa mifumo kuwa ni pamoja na baadhi ya taasisi kuwa na mifumo isiyobadilishana taarifa mifumo isiyowasiliana na mifumo mingine pamoja na upungufu wa nyenzo muhimu za kukabiliana na matishio ya usalama wa mtandaoni yanayoongezeka kutokana na kasi ya ukuaji wa teknolojia
kikao kazi cha cha serikali mtandao kilifanyika februari hadi mwaka huu katika ukumbi wa mikutano wa kimataifa wa arusha aicc na kuwakutanisha wadau wa serikali mtandao kutoka katika mashirika na taasisi za umma kwa lengo la kuweka mikakati mbalimbali ya kukuza serikali mtandao nchini wakiongozwa na kauli mbiu isemayo mifumo jumuishi ya tehama kwa utoaji wa huduma bora kwa umma
mfumo wa kielektroni wa pamoja wa uondoshaji wa shehena bandarini na maeneo mengine ya forodha tesws maarufu kama single window umerahisisha usafirishaji wa shehena zinazoingia na kutoka nchini
mfumo huo unaruhusu uwasilishaji wa nyaraka na taarifa zinazohusu shehena kwenye mfumo mmoja na taarifa hizo kuchakatwa na kusambazwa na mfumo wenyewe kwenda kwa tasisi na wadau husika
hayo yamebainishwa na mkurungezi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga mhandisi benedict ndomba wakati wa mahojiano na mwandishi wetu ofisini kwake jijini dodoma
mfumo huu umejengwa kwa nia ya kuwarahisishia wananchi wafanyabiashara na tasisi za umma zinazohusika katika utendaji wa shughuli za forodha kuweza kufanya kazi kwa pamoja na kubadilishana taarifa kwa urahisi bila kuzunguka katika ofisi mbalimbali kupeleka nyaraka kwa ajili ya kupata leseni au vibali vya kuagiza na kutoa bidhaa bandarini au kwenye mipaka alisema mhandisi ndomba
aidha ndomba aliongeza kuwa dhamira ya serikali ya kuanzisha mfumo huo ni kuboresha zaidi mazingira ya biashara nchini kwa hadhi ya kimataifa ili kurahisisha shughuli mbalimbali za biashara hasa kwenye biashara zinazohusisha shughuli za forodha
mfumo wa single window umetengenezwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na mamlaka ya mapato tanzania tra mamlaka ya bandari tpa wizara ya fedha na tasisi nyingine za umma alisisitiza ndomba
kwa upande wake meneja wa mradi huo kutoka e ga bw
godfrey masanja alisema kuwa utekelezaji wa mradi huo ulianza mapema mwaka ambapo kamati ya usimamizi chini ya ofisi ya waziri mkuu iliridhia utekelezaji wa mfumo huo kwa kutumia wataalamu wa ndani ikiwemo e ga kama mmoja wa wadau na msimamizi wa masuala ya tehama serikalini
bw
masanja alisema kuwa mfumo huo umejengwa kwa awamu tatu ambapo awamu ya kwanza na ya pili zimekamilika na sasa wataalamu wanaendelea na awamu ya tatu ambapo tayari usanifu na mahitaji ya kiufundi yamekwishafanyika
hadi kufikia mwezi septemba mwaka huu tayari kampuni za wakala zimekwishaanza kuutumia mfumo huu kati ya kampuni za wakala alisema bw
masanja
na kuongeza kuwa mfumo umepokea na kuchakata kadhia customs declarations kati ya hizo zilizokamilika na kuwezesha shehena kulipiwa kodi na kutoka bandarini na maeneo mengine ya forodha ni na kadhia zilizosalia zipo kwenye tasisi na wadau wengine katika hatua ya ugomboaji
aidha bw
masanja alieleza kuwa mfumo wa tesws umeunganishwa na unabadilishana taarifa na mifumo mingine ikiwa ni pamoja na mfumo wa kuondosha shehena katika maeneo ya forodha tancis wa tra pamoja na mifumo ya tasisi za udhibiti ikiwemo shirika la viwango tanzania tbs mamlaka ya dawa na vifaa tiba tmda mamlaka ya mkemia mkuu wa serikali gcla na tume ya nguvu za atomiki tanzania taec
ujenzi wa mfumo wa single window ni moja ya jitihada za mamlaka ya serikali mtandao za kukuza matumizi ya tehama serikalini kwa kushirikiana na tasisi mbalimbali za umma katika kuijenga serikali ya kidijitali ili kuhakikisha kuwa huduma kwa umma wafanyabiashara pamoja na wageni zinapatikana kwa urahisi haraka na gharama nafuu
tasisi mbalimbali za umma zimefanikiwa kuandaa na kufunga hesabu kwa mwaka wa fedha kwa kutumia mfumo wa kusimamia shughuli na rasilimali za tasisi erms
hayo yamebainishwa na kaimu meneja wa utengenezaji wa mifumo ya mamlaka bw
donald samwel wakati wa mahojiano na mwandishi wetu ofisini kwake jijini dodoma wakati akieleza mafanikio ya mfumo wa erms kwa mwaka wa fedha 
bw
donald amezitaja tasisi hizo kuwa ni mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif shirika la bima la taifa nic mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra tume ya maendeleo ya ushirika bodi ya wataalamu wa ununuzi na ugavi psptb bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nchini nbaa mamlaka ya serikali mtandao e ga mamlaka ya viwanja vya ndege tcaa tume ya sayansi na teknolojia costech na bodi ya michezo ya kubahatisha tanzania gbt
aidha bw
donald amefafanua kuwa ufungaji wa hesabu kwa kutumia mfumo wa erms ni rahisi na una faida nyingi ikiwa ni pamoja na kurahisisha mchakato wa kufanya hesabu upatikanaji wa taarifa zote za msingi kwa ajili ya kufanya hesabu na kufanya masahihisho ya taarifa husika kwa urahisi
mfumo unaongeza uwazi wa taarifa za fedha zinazowekwa kwenye mfumo na kuwasilishwa kwa mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag lakini pia mfumo huu unazuia mianya ya kughushi taarifa hivyo taarifa zinazowekwa kwenye mfumo ni sahihi aliongeza bw
donald mfumo wa erms ulitengenezwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa lengo la kusimamia shughuli za ndani ya tasisi ili kuboresha utendaji kazi kusimamia matumizi mazuri ya rasilimali na kuweza kubadilishana taarifa miongoni mwa idara vitengo ili kuongeza ufanisi kupunguza gharama za uendeshaji na kutoa huduma bora
mfumo huo una moduli zaidi ya zinazowasiliana na kuunganisha shughuli za idara na vitengo ambapo mpaka sasa unatumiwa na tasisi zaidi ya 
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama mb ameipongeza mamlaka ya serikali mtandao kwa kuziwezesha taasisi za umma kutumia mifumo ya tehama ambayo imesaidia kuboresha utendaji kazi ndani ya taasisi hizo pamoja na utoaji wa huduma kwa wananchi
waziri mhagama aliyasema hayo hivi karibuni wakati wa uzinduzi rasmi wa mfumo wa usimamizi wa mfuko wa uwekezaji wa pamoja collective investment schemes unaojulikana kama fas funds administration system uliofanyika katika ukumbi wa kimataifa wa mikutano wa julius nyerere jnicc jijini dar es salaam
naipongeza sana mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kazi kubwa inayoifanya ya kuziwezesha taasisi za umma kutumia mifumo ya tehama inayoboresha utendaji kazi niiombe e ga kuhakikisha kuwa taasisi zote za umma zinafanya kazi zake kidijitali ili kuongeza ufanisi katika utendaji kazi wa taasisi hizo alisema mhe
mhagama
aidha mhe
mhagama alisema kuwa taasisi hizi mbili za watumishi housing na mamlaka ya serikali mtandao zimeshirikiana katika kubuni kusanifu na kutengeneza mfuko wa pamoja wa uwekezaji faida fund unaowasadia wananchi wa hali ya chini kati na juu kupata fedha kupitia uwekezaji wa pamoja
vile vile mhe
mhagama alisema kuwa juhudi za e ga zimesaidia katika kubuni kusanifu na kusimamia mfumo wa uendeshaji mfuko wa faida fund kwa kutumia gharama ndogo naunasaidia watanzania wote kuwekeza na kujiwekea akiba mahali popote walipo
naye naibu waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi na utawala bora mhe
deogratius john ndejembi mb ameipongeza e ga kwa kubuni kusanifu na kutengeneza mifumo inayosaidia taasisi za umma kutekeleza majukumu yake kwa urahisi na ufanisi
mhe
ndejembi ameitaka e ga kuendelea kuzisaidia bila kuchoka taasisi nyingine za umma katika kuzijengea uwezo ili ziweze kutekeleza na kujenga serikali mtandao ili kutimiza azma ya serikali ya kidijitali
akielezea taarifa ya mfumo wa uendeshaji mfuko wa faida fund mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao mhandisi
benedict ndomba alisema kuwa mfumo huu unamwezesha mwekezaji kuchagua njia mojawapo kati ya njia tatu za kutumia kununua au kuuza vipande
njia ya kwanza ni ya mtandao web application kwa kubofya njia ya pili ni kupitia simu za kiganjani ambayo hutumiwa na watumiaji wote wenye simu za kiganjani kwa kubofya namba ya huduma za serikali na kuchagua namba malipo kisha namba whi na kufuata maelekezo kadiri ya hitaji la mtumiaji na njia ya tatu ni kwa watumiaji wa simu janja kwa kupakua aplikesheni ya faida fund app kwa watumiaji wa android na kujaza taarifa zote kwa usahihi ikiwa ni pamoja na namba ya simu ili aweze kupokea namba ya malipo atakayotumia kulipa wakati wa kununua vipande na kufuatilia mwenendo wa uwekezaji alisema ndomba
kwa upande wake mkurugenzi mtendaji wa whi dkt
fred msemwa aliishukuru e ga kwakuwa na watumishi wenye weledi na ubunifu mkubwa ambao wameiwezesha whi kupata matokeo chanya kupitia mfumo wa uendeshaji mfuko wa faida fund
mfumo wa usimamizi wa mfuko wa uwekezaji wa pamoja collective investment schemes unaojulikana kama fas funds administration system unalenga kusimamia uwekezaji katika mfuko wa faida ujulikanao kama faida fund
mfumo huu ni wa kwanza kutengenezwa hapa nchini na umetengenezwa kwa kutumia wataalamu wazawa kuanzia hatua ya mwanzo hadi ya mwisho ya ujenzi
kifungu cha cha sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka kinaitaka mamlaka ya serikali mtandao kuanzisha na kuendesha mfumo wa unaowezesha mifumo ya tehama serikalini kuwasiliana na kubadilishana taarifa
katika utekelezaji wa matakwa ya kisheria e ga imesanifu kutengeneza na kusimamia mfumo unaowezesha mifumo ya serikali kuwasiliana na kubadilishana taarifa unaojulikana kama government enterprise service bus govesb
mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao mhandisi
benedict ndomba amesema kuwa awali taasisi za umma zilitengeneza mifumo mbalimbali ambayo haikuwa na uwezo wa kuwasiliana na kubadilishana taarifa
mhandisi ndomba ameeleza kuwa e ga imetengeneza mfumo wa govesb ili kuwezesha mifumo hiyo kubadilishana taarifa kwa wakati ili kupunguza adha kwa wananchi katika upatikanaji wa huduma
mfumo huu unarahisisha utoaji wa huduma kwa mwananchi kwa kuwa taarifa zote zinapatikana katika dirisha moja na zinavutwa kutoka taasisi moja hadi nyingine kutokana na makubaliano ya taasisi hizo kulingana na huduma na mahitaji amesema mhandisi
ndomba
baadhi ya taasisi ambazo zimeunganishwa katika mfumo huu ni pamoja na mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida wakala wa usajili wa biashara na leseni brela mahakama mamlaka za bima tume ya vyuo vikuu tcu na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali
aidha mhandisi
ndomba ametoa wito kwa taasisi za umma kuwasilisha makubaliano yao na taasisi wanazotaka kubadilishana taarifa ili mamlaka iwasaidie kuunganisha mifumo yao ili kupata taarifa kwa urahisi pamoja na kuokoa muda na gharama
naye kaimu meneja wa usimamizi wa ujenzi wa mifumo ya tehama e ga bw
donald samwel amesema kuwa govesb inalenga kutatua changamoto za ubadilishanaji wa taarifa kutoka mfumo moja hadi mwingine serikalini
serikali imetengeneza sheria kanuni miongozo na viwango vya utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao ili kuhakikisha kuwa taasisi za umma zinatekeleza jitihada hizo katika viwango na ubora unaotakiwa
miongozo hiyo hutoa maelekezo kwa taasisi za umma juu ya taratibu sahihi zinazotakiwa kufuatwa katika utekelezaji wa juhudi mbalimbali zinazohusu matumizi ya tehama katika taasisi za umma
meneja udhibiti wa viwango vya tehama bi
sultana seiff amesema uwepo wa miongozo hii unazisaidia taasisi za umma katika utekelezaji wa serikali mtandao na kulinda maslahi ya watumiaji wa huduma zitolewazo na serikali
e ga imekuwa ikifanya ukaguzi wa mara kwa mara ili kuhakikisha kuwa taasisi za umma zinazingatia sheria kanuni miongozo na viwango vya serikali mtandao katika utendaji wa shughuli za serikali ameeleza bi
sultan baadhi ya maeneo ambayo mamlaka imekuwa ikiyafanyia ukaguzi katika taasisi za umma ni pamoja na uzingatiwaji wa sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao uzingatiwaji wa viwango na miongozo katika uhifadhi data na tathmini ya mapitio ya mifumo ya tehama
aidha bi
sultana amesema mamlaka imekuwa ikifanya vikao mbalimbali vya kiufundi na taasisi za umma kwa lengo la kutoa msaada ushauri na elimu juu ya uzingatiaji na utekelezaji wa sheria kanuni na miongozo ya serikali mtandao
vilevile taasisi za umma zimekuwa zikiwasilisha nyaraka mbalimbali za tehama kwa mamlaka ya serikali mtandao kwa ajili ya mapitio na kupata ushauri wa kiufundi na maboresho
hadi sasa takribani nyaraka kutoka taasisi mbalimbali za umma zimefanyiwa mapitio
mwisho bi
sultana amezitaka taasisi zote za umma kutekeleza jitihada za serikali mtandao katika viwango na ubora unaotakiwa kwa kuzingatia sheria kanuni na miongozo ili kujenga mifumo yenye tija
ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kupitia mamlaka ya serikali mtandao e ga imetengeneza mfumo wa kidigitali ujulikanao kama e mrejesho unaomuwezesha mwananchi kuwasilisha malalamiko kero maoni mapendekezo au maulizo moja kwa moja kwenye taasisi wizara husika sambamba na kufuatilia utekelezaji wake
mfumo huo wa kidigitali una lengo la kumsaidia mwananchi kupunguza gharama pamoja na kuokoa muda wa kutembea umbali mrefu ili kuwasilisha maoni mapendekezo au kufuatilia malalamiko yake
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama mb amesema kuwa mfumo wa e mrejesho ni suluhisho kwa wananchi kwani unamuwezesha mwananchi kuwasiliana na serikali moja kwa moja na kuwasilisha maoni yake kupitia simu ya kiganjani
aidha waziri mhagama ameeleza kuwa mfumo wa e mrejesho umeongeza ufanisi wa utendaji kazi serikalini katika utoaji wa huduma kwa wakati na kwa ubora kwani watumishi wa umma wanaweza kujibu malalamiko au maoni ya wananchi wengi kwa muda mfupi kupitia mfumo huo
waziri mhagama amesisitiza kuwa kutokana na mabadiliko ya sayansi na teknolojia mfumo wa e mrejesho umekuwa ni fursa nzuri kwa wananchi kuwasiliana na serikali kwa urahisi na haraka zaidi hivyo amewataka wananchi kutoogopa kuutumia mfumo huo
kwa upande wake mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao eng
benedict ndomba amesema kuwa mfumo wa e mrejesho ni salama na umezingatia usiri mkubwa wa taarifa kwani mwananchi anapowasilisha maoni au malalamiko yake mfumo unampa nafasi ya kuchagua kujulikana au kutojulikana kwa kuandika au kutoandika taarifa zake binafsi
napenda kuwahakikisha kuwa mfumo huu ni salama kutumia kwani unampa nafasi mwananchi ya kuchagua kujulikana kwa kuandika majina yake na namba za simu na kama hatopenda basi ataacha wazi amesisitiza eng
ndomba
aidha mkurugenzi amesema kuwa mfumo huu wa e mrejesho unaziunganisha taasisi zote za serikali hivyo taasisi kwa taasisi zinaweza kubadilishana taarifa za malalamiko au maoni yanayotolewa na wananchi na pia serikali inaweza kupata takwimu za malalamiko hayo
eng
ndomba ametoa wito kwa wananchi wote kuupenda na kuutumia mfumo huo wa kidijitali ili kuongeza ufanisi katika taasisi za umma kwenye utoaji wa huduma kwa jamii sambamba na kuunga mkono jitihada za serikali mtandao
mfumo wa e mrejesho unapatikana katika tovuti ya au kwa kupakua application ya emrejesho kwa kutumia simu janja au kupiga namba ya msimbo kisha chagua namba kisha chagua na kisha fuata maelekezo
serikali inaweka miundombinu salama ya tehama inayoziwezesha taasisi za umma kushirikiana katika matumizi ya rasilimali za tehama ili kuondoa urudufu kupunguza gharama na kuongeza ubora wa huduma zinazotolewa kwa umma pamoja na kuhakikisha usalama wa mawasiliano
miundombinu iliyopo ni pamoja na mkongo wa taifa nictbb mtandao wa serikali govnet vituo vya kitaifa vya data na masafa ya intaneti
hayo yameelezwa na meneja usimamizi wa mtandao wa mawasiliano bw
kulwa kapama alipofanya mahojiano na mwandishi wetu ofisini kwake jijini dar es salaam
bw
kapama amesema kuwa sheria ya serikali mtandao inazitaka na taasisikuzielekeza taasisi za umma zinazohusika na ujenzi wa miundombinu ya serikali kama vile barabara reli na majengo kuhakikisha kuwa zinawekewa mazingira wezeshi kwa ajili ya kupitisha miundombinu ya tehama kuanzia wakati wa kuandaa michoro ya ujenzi wa miundombinu hiyo
bw
kapama ameongeza kuwa miundombinu ya tehama serikalini imesaidia kuboresha mawasiliano katika taasisi za umma na kurahisisha upatikanaji wa huduma mtandao zinazotolewa na taasisi hizo
aidha bw
kapama amesisitiza kuwa kupitia miundombinu hiyo taasisi zote za umma zinaunganishwa kwenye mtandao mmoja wa mawasiliano ambao ni salama na wenye gharama nafuu ili kuziwezesha taasisi hizo kuwa na mawasiliano ya kielektroni
hadi hivi sasa zaidi ya taasisi kutoka wizara mamlaka za serikali za mitaa hospitali taasisi za elimu ya juu mahakama na mamlaka za maji zimeunganishwa katika mtandao wa mawasiliano govnet
hali kadhalika mamlaka imetoa huduma ya masafa ya internet bandwidth kwa taasisi za umma ili kuboresha utoaji wa huduma kwa jamii
mamlaka ya serikali mtandao kwa kushirikiana na wizara ya maji imesanifu na kutengeneza mfumo wa pamoja wa utoaji ankara za maji maji intergrated and unified billing system majiis kwa lengo la kurahisisha uendeshaji usimamizi na udhibiti wa mapato ya mamlaka za maji na bodi za maji za mabonde tanzania
mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao mhandisi
benedict ndomba amesema kuwa awali taasisi nyingi za maji hazikuwa na mifumo inayorahisisha utendaji kazi na baadhi ya taasisi zilikuwa na mifumo ambayo haikuwasiliana
hali hiyo ilipelekea upatikanaji wa taarifa za wateja pamoja na makusanyo kuchukua muda mrefu na wakati mwingine taarifa hizo hazikuwa sahihi na hivyo wizara ya maji kwa kushirikiana na mamlaka ikatengeneza mfumo wa majiis ili kutatua changamoto hizo
mfumo huu ni muhimu kwa taasisi za maji kwani umerahisisha utoaji huduma na ukusanyaji mapato kufanyika kwa ufanisi zaidi pia utoaji wa huduma kwa umma umerahisishwa kwa kuwezesha ulipaji wa ankara za maji kufanyika kwa wakati na mahali popote kwa kutumia vitumi vya kielektroni kama kompyuta na simu za mkononi amesema mhandisi ndomba
aidha mhandisi ndomba amezihimiza mamlaka za maji pamoja na bodi za maji za mabonde ambazo bado hazijaunganishwa kwenye mfumo huo kufanya jitihada za makusudi za kuunganishwa katika mfumo ili kuondoa kero mbalimbali kwa wananchi
akifafanua kuhusu mfumo huo meneja wa kitengo cha huduma za serikali kupitia simu za mkononi wa mamlaka bw
abdallah samizi amesema kuwa mfumo huo umeleta ufanisi uwazi na umesaidia kupunguza mianya ya rushwa kwa kuondoa ulazima wa mteja na mtoa huduma wa taasisi ya maji kukutana ana kwa na ili kupata huduma
kwa sasa mteja anaweza kujihudumia mwenyewe kupitia simu yake ya mkononi kwa kupiga namba atachagua namba maji kisha huduma za pamoja za maji ambapo atakutana na orodha inayoonesha huduma mbalimbali za maji na atachagua kadiri ya hitaji lake amesema bwa
samizi
mfumo wa majiis unasaidia kufanya tathmini ya matumizi ya maji ya mteja katika vipindi tofauti vya matumizi na kumuhakikishia mteja kupata ankara ya maji sahihi kutokana na matumizi yake bwana samizi amefafanua kuwa majiis ni mfumo shirikishi na umetengenezwa kwa lengo la kuziwezesha mamlaka za maji kuendesha shughuli zao katika mfumo mmoja
aidha ameongea kuwa mfumo huo unaruhusu maafisa mbalimbali wa taasisi pamoja na afisa masuuli pamoja na maafisa wengine wa taasisi kufuatiliataarifa za usomaji wa dira za wateja zinazokusanywa na watendaji katika ngazi mbalimbali vilevile unatoa uwezo wa kuhakiki taarifa hizo kabla ya ankara ya maji kumfikia mteja
mfumo wa majiis unasaidia kufanya tathmini ya matumizi ya maji ya mteja katika vipindi tofauti vya matumizi na kumuhakikishia mteja kupata ankara ya maji sahihi kutokana na matumizi yake
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama mb ameitaka bodi ya wakurungezi ya mamlaka ya serikali mtandao e ga kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi sambamba na kuwajengea uelewa wadau mbalimbali kuhusu dhana na umuhimu wa serikali mtandao kwa ustawi wa taifa
waziri mhagama ameyasema hayo novemba mwaka huu wakati akizindiua bodi hiyo katika ukumbi wa mikutano wa ofisi za e ga kanda ya dar es salaam na kuwataka wajumbe wa bodi kuzingatia uadilifu katika utekelezaji wa majukumu yao pamoja na kushirikiana na menejimenti ya e ga katika kutatua changamoto mbalimbali zinazojitokeza
katika kutekeleza majukumu yenu mtakutana na changamoto mbalimbali ambazo e ga imekuwa ikikabiliana nazo ikiwemo kuwepo kwa mifumo ambayo haijumuishi taratibu za utendaji kazi business processes kuanzia mwanzo hadi mwisho end to end katika baadhi ya taasisi za umma jambo linalopelekea taratibu nyingine kufanyika nje ya mfumo au kwa kutumia mifumo mingine isiyowasiliana alisema waziri mhagama
aidha waziri mhagama alizitaja changamoto nyingine zinazoikabili e ga kuwa ni upungufu wa wataalamu waliobobea katika usanifu ujenzi na uendeshaji wa mifumo na miundombinu pamoja na usalama wa tehama katika taasisi za umma kuongezeka kwa matishio ya usalama wa mtandao pamoja na mabadiliko ya haraka ya teknolojia
vilevile waziri mhagama alisema kuwa bodi hiyo inaanza kazi katika kipindi ambacho mahitaji ya serikali mtandao ni makubwa hivyo anatarajia kuwa bodi itashiriki kikamilifu katika kutoa ushauri na kutekeleza majukumu yake vema ili kujenga serikali ya kidigitali
kwa upande wake kaimu katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
xavier daudi alisema kuwa wizara inahakikisha utekelezaji wa serikali mtandao unafanyika kwa usahihi usalama na kwa kuzingatia miongozo ya kisera
katika kufanikisha hayo wizara imeandaa mkakati wa serikali mtandao e government strategy na mkakati wa serikali wa kuzuia kukabiliana na uhalifu wa kimtandao government cyber security strategy ili kuweka dira mahususi katika kutekeleza jitihada za serikali mtandao alisema naibu waziri na kusisitiza kuwa ninaielekeza bodi hii kuhakikisha nyaraka hizi zinazingatiwa ipasavyo ili tuweze kufikia malengo tarajiwa ya kuwa na matumizi sahihi ya serikali mtandao na hatimaye kuboresha utendaji kazi serikalini na utoaji wa huduma kwa umma
naye mwenyekiti wa bodi ya e ga dkt
mussa kissaka amemshukuru rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan kwa kumteua yeye pamoja na waziri mhagama kuwateua wajumbe wa bodi na kuahidi kutoa ushirikiano kwa wizara pamoja na menejimenti ya e ga ili kuhakikisha mamlaka inafikia malengo kusudiwa
nimepokea maelekezo ya waziri na changamoto zote alizozianisha hapa kwa niaba ya wajumbe wa bodi naahidi kuwa tutazifanyia kazi changamoto na maelekezo hayo ili kuhakikisha utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao unafanikiwa kwa kuzingatia sera sheria na kanuni zilizopo alisema dkt
kisaka
bodi ya wakurugenzi wa mamlaka ya serikali mtandao inaundwa kwa mujibu wa sheria ya serikali mtandao sura na
 kifungu namba na kuipa majukumu kupitia kifungu namba 
mamlaka ya serikali mtandao e ga imetaja mikakati mbalimbali iliyojiwekea ili kujenga serikali ya kidijitali kwa kuhahikisha kuwa taasisi za umma zinatoa huduma kwa wananchi kwa njia ya dijitali
kauli hiyo imetolewa hivi karibuni na meneja wa usimamizi wa uzingatiaji wa viwango vya serikali mtandao wa mamlaka bi
sultana seiff wakati akiwasilisha mada kuhusu utoaji wa huduma kwa umma kidijitali bila kumuacha mtu nyuma leaving no one behind in digital delivery of public service kwenye kongamano la la tehama lilifonyika katika hoteli ya golden tulip iliyopo zanzibar
bi
sultana aliitaja mikakati hiyo kuwa ni pamoja na kuongeza uwezo wa rasilimali watu ili kusimamia utekelezaji wa mipango ya serikali mtandao kushirikiana na wadau mbalimbali kutoka sekta za umma na binafsi katika kuimarisha ubunifu ujenzi na usimamizi wa mifumo ya tehama ili kutoa huduma za umma kwa njia ya kidijitali pamoja na kuhamasisha utafiti na ubunifu wa serikali mtandao kwa kushirikiana na taasisi za elimu ya juu na zile za utafiti
ili kuimarisha serikali mtandao nchini mamlaka imejipanga kuhakikisha usalama wa mtandao kwa kudhibiti matishio yote ya usalama wa mtandao kwa kuyazuia au kuyaondoa pale yanapobainika pamoja na kurahisisha ubadilishanaji wa taarifa katika mifumo ya serikali alisisitiza bi
sultana na kuongeza kuwa mamlaka imejipanga kutekeleza majukumu yake ipasavyo kwa kusimamia uzingatiaji wa sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisi za umma ili kujenga serikali ya kidijitali
kongamano la la tehama liliwakutanisha zaidi ya wadau wa tehama kutoka ndani na nje ya nchi ili kujadiliana kwa pamoja na kubadilishana uzoefu katika masuala mbalimbali ya tehama
naibu waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
deogratius john ndejembi ameipongeza mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kubuni kusanifu na kutengeneza mifumo inayosaidia taasisi za umma kutekeleza majukumu yake kwa urahisi na ufanisi zaidi
mhe
ndejembi ametoa pongezi hizo wakati wa hafla ya ufunguzi wa mauzo ya vipande vya faida fund na uzinduzi wa mfumo wa kielektroni wa uendeshaji wa mfuko huo iliyofanyika katika ukumbi wa kisenga jengo la lapf millenium towers dar es salaam novemba 
watumishi housing investment na mamlaka ya serikali mtandao ziko chini ya ofisi yangu na zimefanya jambo kubwa la kiubunifu la kutengeneza mfumo mahususi wa pamoja unaohusu masuala ya uwekezaji
ubunifu huu unawasadia wananchi wote hususani wa hali ya kati na ya chini kunufaika na huduma za serikali mtandao mahali na wakati wowote
hivyo sisi kama serikali hatuna budi kutoa pongeza kwa viongozi na watumishi katika ofisi hizi mbili kwa ubunifu wenye tija alisema mhe
ndejembi
naye mkurugenzi wa huduma za tehama ega bw
ricco boma amesema kuwa mfumo huu unamwezesha mwekezaji kuchagua njia mojawapokati ya njia tatu za kutumia kununua au kuuza vipande
njia ya kwanza ni ya mtandao web application kwa kubofya ya pili ni kwa simu ya kiganjani hususani kwa wawekezaji ambao hawana intaneti
huduma hii inapatikana wakati na muda wowote kupitia menyu ya huduma za serikali ya 
endapo mwananchi atabofya namba hiyo atakuwa na uwezo wa kuona orodha ya huduma lakini kwa mantiki hii atachagua namba malipo namba whi kisha kufuata maelekezo
njia nyingine ni ya kupakua faida fund app bw
ricco ameongeza kuwa njia hii inahitajimwekezaji awe na simu janja yaani smartphone ambapo ataingia playsore na kutafuta faida fund appkisha atapakua au download na kujaza taarifa zake kwa usahihi hasa namba ya simu au baruapepe yake ili aweze kupokea namba ya malipo atakayotumia kulipa wakati wa kununua vipande na kufuatilia mwenendo wa uwekezaji wako
mfumo huu ni salama kwa kuwa umezingatia viwango vya kimataifa na vile vya serikali mtandao tanzania
pia mfumo ni rahisi kwa kuwa mwekezaji anaweza kununua vipande kwa kutumia control namba moja aliyopewa na habari njema ni kuwa haitakwisha muda wake hivyo itatumika kipindi chote cha uwekezaji wake alisisitiza bw
ricco
katika hafla hiyo watumishi housing investments imefanya ufunguzi wa mauzo ya vipande vya faida fund na kuzindua mfumo wa kielektroni wa uendeshaji wa faida fund uliobuniwa na kutengenezwa na watumishi housing investment kwa kushirikiana na mamlaka ya serikali mtandao ega kwa lengo la kurahisha utaoji wa huduma kwa wawekezaji
uzinduzi umefanyika katika ukumbi wa kisenga jengo la lapf millenium towers
wanafunzi wanaofanya mafunzo kwa vitendo wameaswa kufanya utafiti na kuwa wabunifu katika masuala ya serikali mtandao ili kupata mifumo ambayo ni suluhisho la changamoto zilizopo katika jamii
kauli hiyo imetolewa septemba jijini dodoma wakati naibu waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
deogratius ndejembi alipokuwa akifunga programu ya nne ya mafunzo kwa vitendo kwa wanafunzi wa elimu ya juu kwenye kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji serikali mtandao cha mamlaka ya serikali mtandao govridc
mhe
ndejembi aliongeza kuwa muda wa wiki nane zilizopangwa kwa vijana hao zimekuwa za mafanikio makubwa kwa kuwa amepitishwa katika maeneo ya kufanyia utafiti na ubunifu na kuona kazi nzuri ambazo zimefanyika na kuamini kuwa ujuzi walioupata utasaidia katika kukuza uchumi wa nchi
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amehakikisha anapambana kuleta mradi wa digital tanzania project dtp ambao ni fursa kwa vijana wabunifu na wenye uwezo wa kuja na suluhisho la namna ya kukabiliana na changamoto zautoaji huduma kwa umma ili kufikia uchumi wa kidijitali
naye kaimu katibu mkuu ofisi ya rais menejimeti ya utumishi wa umma na utawala bora bw
cosmas ngangaji amesema hivi sasa dunia ipo kwenye kipindi cha nne cha mapinduzi ya viwanda ambacho tehama ni kipaumbele katika kufikia kipindi hicho
hivyo wananfunzi hawana budi kutumia fursa waliyoipata kurahisisha upatikanaji wa huduma kwa umma kwa njia ya tehama
vilevile mkurugenzi mkuu wa ega eng
benedict ndomba amesema mwaka serikali kupitia mamlaka ya serikali mtandao ilianzisha kituo hiki ili kuendeleza tafiti ubunifu na kujengea uwezo vijana wabunifu na wenye vipaji kwenye eneo la tehama hususani katika masuala ya uendelezaji wa jitihada za serikali mtandao
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mh
jenista mhagama ameitaka mamlaka ya serikali mtandao e ga kuwa kioo na kitovu cha mifumo ya tehama nchini
mh
jenista ametoa kauli hiyo leo katika ofisi za bunge jijini dodoma mara baada ya mkurugenzi mkuu wa e ga mhandisi benedict ndomba kuwasilisha mada kuhusu usalama wa serikali mtandao kwenye kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti iliyolenga kuwajengea uwezo viongozi hao kuhusu usalama wa mitandao
tunataka e ga iongeze ubunifu na ujengaji wa mifumo ya tehama ili kuwa kitovu cha utafiti kwa ukanda wa afrika mashariki pamoja na kazi kubwa na nzuri ambayo e ga inaifanya lakini inapaswa kuongeza juhudi zaidi alisema mh
jenista
kwa upande wake mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti mh
daniel sillo mb ameeleza kuridhishwa na utendaji kazi wa e ga na kuitaka kuendelea kuwa wabunifu na kuhakikisha usalama wa mifumo ya tehama unakuwepo ili kudhibiti upotevu wa fedha za serikali hasa katika halmashauri akiwasilisha mada kuhusu usalama wa serikali mtandao mhandisi ndomba ameeleza kuwa hivi sasa kuna ongezeko la vitendo vya udukuzi wa taarifa mbalimbali ambapo amewasihi wabunge na wananchi kwa jumla kuwa makini na matumizi ya tehama pamoja na taarifa wanazopata mitandaoni
aidha wajumbe wa kamati hiyo wameipongeza e ga kwa kutekeleza vema majukumu yake na kuitaka kutoa elimu kuhusu usalama wa mitandao kwa wananchi ili kuwajengea uelewa na kuweza kulinda taarifa zao katika mitandao
kamati ya kudumu ya bunge ya utawala na serikali za mitaa usemi imeipongeza mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kuendelea kusimamia na kubuni mifumo tumizi ya tehama ambayo inarahisisha utendaji kazi wa serikali katika utoaji wa huduma bora kwa wananchi
pongezi hizo zimetolewa leo katika ofisi za bunge jijini dodoma mara baada ya mkurugenzi mkuu wa e ga mhandisi benedict ndomba kuwasilisha mada kuhusu usalama wa serikali mtandao mbele ya kamati hiyo iliyolenga kuwajengea uwezo viongozi hao kuhusu usalama wa mitandao
mimi niipongeze sana e ga kwa ubunifu wa mifumo mbalimbali ya serikali miongoni mwa mifumo hiyo ni mfumo wa ukusanyaji malipo ya serikali kwa njia ya mtandao gepg kwani umesaidia katika ukusanyaji wa fedha za serikali na kupunguza ubadhilifu pia sasahivi unaweza ukalipa maji au umeme muda wowote kupitia mfumo wa majis hongereni sana alisema mh
dkt
thea ntala mjumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya utawala na serikali za mitaa
kwa upande wake mwenyekiti wa kamati hiyo mh
abdallah chaurembo ameeleza kuridhishwa na utendaji kazi wa e ga na kueleza kuwa miongoni mwa mifumo mizuri iliyobuniwa na e ga ni mfumo wa e mrejesho ambao unasaidia wananchi kuwasilisha maoni au malalamiko yao sambamba na kuweza kufuatilia ili kupata majibu sahihi kutoka katika taasisi husika aidha mkurugenzi mkuu wa ega mhandisi ndomba amewasisitiza wabunge na wananchi kwa ujumla kuwa makini ili kuepuka udukuzi wa taarifa zao pindi wanapotumia vifaa vya kielektroniki kama vile vishikwambi kompyuta na simu za mkononi ikiwa ni pamoja na kutofungua viunganishi links wanazotumiwa bila ya kuzielewa vizuri ili kujiepusha kudukuliwa kwa taarifa zao
eng
ndomba ameeleza kuwa wadukuzi wa taarifa mitandaoni hutumia mbinu mbalimbali ikiwa ni pamoja na kutuma links zisizokuwa sahihi na kutumia majina ya watu maarufu kama vile viongozi kwa lengo la kuwahadaa wananchi na kisha kudukua taarifa zao
naye waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mh
jenista mhagama ameipongeza e ga kwa weledi na ubunifu katika utendaji kazi wake na kuitaka kuongeza juhudi zaidi katika kubuni na kutengeneza mifumo tumizi ya tehama inayotatua changamoto mbalimbali zilizopo katika mazingira yetu
mamlaka ya serikali mtandao ega na mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra zimeahidi kuendeleza ushirikiano katika masuala ya utafiti na ubunifu katika teknolojia ya habari na mawasiliano tehama kwa vijana wanaosoma fani hiyo ili kuwa na wataalamu wa ndani waliobobea katika tehama
hayo yamesemwa agosti wakati wajumbe wa bodi na menejimenti ya tcra ilipofanya ziara katika kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc kilichopo ndaki ya sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano chuo kikuu cha dodoma kuangalia shughuli mbalimbali za utafiti na ubunifu zinazofanyika katika kituo hicho
mwenyekiti wa bodi tcra dkt
jones killimbe alisema kuwa kwa muda mrefu tcra imekuwa ikishirikiana na ega katika uendeshaji wa kituo hicho ili kuchochea matumizi ya tehama hapa nchini
aidha lengo la tcra ni kuhakikisha wananchi hasa vijana wanatumia tehama ili kuleta mageuzi ya kimaendeleo katika utoaji wa huduma kwa umma
ninaipongeza mamlaka ya serikali mtandao kwa kuwaweka vijana hawa pamoja na kuwapatia vitendea kazi na zaidi kuwaweka kambini pamoja ili waweze kujikita zaidi katika utafiti na ubinifu wa mifumo ya tehama yenye tija kwa taifa jambo hili sisi kama bodi ya tcra tutawaunga mkono zaidi kwa manufaa ya taifa kwa jumla
alisisitiza dkt
killimbe
alisema kupitia kituo hicho ega imefanikiwa kwa kiasi kikubwa kuongeza idadi ya watu wenye uelewa wa matumizi ya tehama wakatakaosaidia kujenga uchumi wa kidijitali hapa nchini
hivyo aliahidi kuwa tcra ipo tayari kuendeleza ushirikiano huo ili kufanikisha jitihada za utafiti na ubunifu
naye mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao eng
benedict ndomba ameishukuru tcra kwa ushirikiano mkubwa inaotoa katika kufanikisha adhma ya serikali ya kukuza matumizi ya tehama nchini
aidha eng
ndomba alisema kuwa kwa muda mrefu tcra imekuwa ikisaidia kituo hicho kwa rasilimali fedha zilizowezesha kuweka mazingira mazuri ya kufanya utafiti na ubunifu wa mifumo ya tehama mathalani mfumo wa e mrejesho mfumo wa e mikutano mfumo wa e dodoso na mfumo wa e board ambayo ni muhimu sana serikalini
aidha eng
ndomba alifafanua kuwa kituo hicho kina wanafunzi na mamlaka imepanga kuongeza uwezo wa kituo ili kiweze kuchukuwa wanafunzi hadi kwa wakati mmoja ili kuchochea ubunifu na utafiti katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao
mamlaka ya serikali mtandao ilianzisha kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao e govridc mwaka kwa lengo kuwa nakuwaweka pamoja vijana wanaosoma fani ya tehama ili waweze kufanya utafiti na ubunifu wa mifumo ya tehama yenye uwezo wa kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama amewataka wanafunzi wanaofanya mafunzo kwa vitendo kutumia fursa waliyoipata vizuri kwa kuwa wabunifu waadilifu na wazalendo kwa kubuni mifumo ya kimkakati itakayosaidia serikali kutatua changamoto mbalimbali katika jamii
mhe
waziri amesema hayo tarehe agosti wakati alipotembelea ofisi za mamlaka ya serikali mtandao katika kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc kilichopo ndaki ya sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano chuo kikuu cha dodoma
mhe
waziri mhagama ameongeza kuwa ujenzi wa kituo cha utafiti utachochea ari ya vijana kujifunza kwa vitendo na kuchangia katika ustawi wa taifa kupitia tafiti mbalimbali zinazofanywa hasa katika utatuzi wa changamoto mbalimbali katika jamii na kuibua vipaji ambavyo vitasaidia kuleta maendeleo na kuimarisha mahusiano mazuri ndani na nje ya nchi
ninaitaka mamlaka ya serikali mtandao kutafuta rasilimali fedha na kuweka mpango wa kimkakati wa namna ya kuongeza idadi ya vijana wanaokuja kufanya mafunzo kwa vitendo katika masuala ya tehama ili kuchochea utafiti na ubunifu amesema mhe
mhagama
ameongeza kuwa endapo utafiti na ubunifu utaimarika serikali itakuwa na mifumo ya kimkakati na kutakuwa na suala la ukusanyaji wa mapato litakuwa rahisi mazingira ya uwekezaji na biashara yataimarika usimamizi wa fedha za umma na utakuwa umeboreshwa na kutakuwa na upatikanaji wa huduma bora kwa umma kwa wakati na kwa gharama nafuu
mhe
mhagama amesema utekelezaji wa mifumo hii uende sambamba nausimamizi wa sera sheria kanuni viwango na miongozo iliyowekwa ili kuhakikisha jitihada za utekelezaji wa serikali mtandao zinaonekana na kufikia lengo la kuwa na uchumi wa kidijitali
naye naibu katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora bw
xavier daudi ameipongeza mamlaka ya serikali mtandao kwa juhudi kubwa wanazofanya katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao nchini amesema mamlaka kupitia wanafunzi hao imefanya kazi kubwa ya utafiti na ubunifu wa mifumo inayowezesha serikali kutatua changamoto mbalimbali za kisekta na kukuza matumizi ya tehama nchini
nawapongeza mamlaka kama serikali tunatambua mnachokifanya na tunawatia moyo kama nchi tumesogea mbele na tunahitaji kusonga mbele zaidi katika masuala ya tehama aidha mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao eng
benedict ndomba amesema suala la utafiti na ubunifu ni la msingi na linasaidia kwa kiasi kikubwa kuendeleza jitihada za serikali mtandao katika maeneo mbalimbali kama vile ujenzi usimamizi na uendeshaji wa mifumo na miundombinu ya serikali mtandao
eng
ndomba amesema mamlaka imefanikiwa kuongeza idadi ya wanafunzi wa mazoezi waliopita katika kituo hicho kutoka idadi ya wanafunzi katika awamu ya kwanza hadi kufika wanafunzi katika awamu ya pili
kwa sasa eng
ndomba amesema mamlaka imepanga kuongeza uwezo wa kituo ili kiweze kuchukuwa wanafunzi hadi kwa wakati mmoja ili kuchochea ubunifu na utafiti katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao
mamlaka ya serikali mtandao ilianzisha kituo cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao e govridc mwaka kwa lengo la kuboresha utoaji wa huduma kwa umma kupitia utafiti na kufanya ubunifu katika maeneo mbalimbali
meneja wa kitengo cha huduma za sheria wa mamlaka ya serikali mtandao ega acp
raphael rutaihwa amehimiza vitengo vya tehama serikalini kufuata sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao ili kujenga mifumo bora na yenye tija
acp
rutaihwa amesema hayo wakati akitoa elimu kwa umma kuhusu sheria ya serikali mtandao namba ya mwaka na kanuni zake
ni vyema kila taasisi ya umma kuhakikisha inafuata sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao ili kuwe na mifumo yenye tija na inayowasiliana na yenye matumizi sahihi ndani ya serikali amesema acp rutaihwa
acp rutaihwa amesema kuwa sheria hii imeainisha majukumu mbalimbali ambayo taasisi zote za umma zinatakiwa kuzingatia ilikutekeleza na kufanikisha jitihada za serikali mtandao
kupitia sheria hii mamlaka imepewa majukumu mbalimbali ikiwemo kusimamia kurekebu na kuendeleza jitihada za serikali mtandao na kuhimiza utekelezaji wa sera kanuni sheria viwango na miongozo ya serikali mtandao
aidha majukumu mengine ya ega ni kuhakikisha miradi yoyote ya kiutendaji inayohusiana na tehama inapotaka kuanzishwa ndani ya taasisi za umma ni lazima taasisi hizo ziwasilishe andiko la mradi
andiko hilo lizingatie taratibu za utendaji kazi wa taasisi husika ili liweze kupitiwa na kupata ruhusa ya kuendelea na miradi mradi huo amesema acp rutaihwa
vilevile mamlaka inajukumu la kutayarisha taratibu kanuni viwango na miongozo ambayo itatumika na kufuatwa na taasisi zote za umma katika utendaji kazi wa kilasiku ndani ya taasisi za umma
pia mamlaka inajukumu la kukagua kila taasisi ya umma na kuhakikisha utekelezaji wa sheria ya serikali mtandao unafuatwa kikamilifu na kwa taasisi ambazo hazifuati sheria hii mamlaka ya serikali mtandao imepewa mamlaka ya kuziwajibisha
kwa upande wake mkurugenzi mkuu wa ega mhandisi benedict benny ndomba amesema kuwa mamlaka inatoa elimu kwa umma kupitia vipindi vya redio televisheni na kutembelea taasisi mbalimbali za umma ili kuleta uelewa wa pamoja kuhusu sheria ya serikali mtandao mwaka na kanuni zake viwango na miongozo ya serikali mtandao na uendeshaji na utekelezaji wa miradi ya tehama serikalini
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama amezindua mfumo wa kielektroni wa tathmini ya hali ya watumishi katika utumishi wa umma hcmis unaolenga kubaini mahitaji halisi ya watumishi kwenye wizara na taasisi za umma
wakati wa uzinduzi huo uliofanyika machi jijini dodoma waziri mhagama amesema kuwa mfumo huo utawezesha ukusanyaji uchakataji na uchambuzi wa taarifa za watumishi kwa njia ya kisayansi ili kubaini mahitaji halisi ya watumishi katika wizara na taasisi za umma
waziri mhagama amesema kuwa mfumo huo utasaidia kutathmini hali ya watumishi waliopo na wanaohitajika katika taasisi zote za umma ili kuwapanga kwa kuzingatia mahitaji halisi ya kila taasisi
kwa kutumia mfumo huu serikali itakuwa na taarifa na takwimu sahihi kuhusu watumishi waliopo mahitaji ya watumishi wanaohitajika katika kutekeleza majukumu ya kuwahudumia wananchi amesema mhagama
vilevile waziri mhagama amewaagiza waajiri wote kuwasimamie wakurugenzi au wakuu wa idara sehemu zinazosimamia rasilimaliwatu katika taasisi zao kukamilisha zoezi la kuingiza taarifa za watumishi wao katika mfumo kabla ya tarehe machi 
ni imani yangu kuwa wakuu wa taasisi za umma watazingatia maelekezo niliyotoa na yale ambayo yamekuwa yakitolewa kwa ajili ya kulifanya zoezi hili liwe na tija
ameeleza
aidha mhe
mhagama ameongeza kuwa taasisi ambazo hazitakamilisha zoezi hilo kwa muda uliowekwa zitakuwa zimekiuka maelekezo ya serikali na hatua stahiki zitachuliwa dhidi yao
kwa taarifa tulizonazo mpaka leo kati ya wizara na taasisi zilizo kwenye mfumo wa hcmis zote zimeshaanza kutumia mfumo na zipo katika hatua mbalimbali za utekelezaji wa zoezi hili na zipo kati ya asilimia hadi 
amesema mhagama waziri mhagama amezitaja taasisi zilizofanya vizuri katika kuingiza taarifa za watumishi wao kwenye mfumo huo kuwa ni pamoja na shule ya sheria tanzania tume ya ushindani chuo cha ardhi morogoro ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala na ofisi ya rais kumbukumbu na nyaraka za taifa 
ofisi nyingine ni sekretarieti ya mkoa wa iringa wakala ya mafunzo ya mifugo mamlaka ya serikali mtandao ega taasisi ya utafiti wa wanyama pori na wakala ya mafunzo ya menejimenti ya elimu 
serikali imesema imejipanga kuboresha mifumo ya tehama serikalini ili kuhakikisha uwajibikaji na utendaji kazi wa serikali unaimarika na kuwa haitosita kumchukulia hatua mtu yeyote atakayetaka kuchezea mifumo hiyo
hayo yamesemwa na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama wakati akielezea mafanikio ya mwaka mmoja wa rais samia suluhu hassan machi jijini dodoma
waziri huyo amesema kuwa wizara yake kupitia mamlaka ya serikali mtandao ega imetengeneza mifumo mbalimbali ya kiutendaji inayomrahisishia mwananchi kupata huduma za serikali kwa urahisi na mahali popote na wamejipanga kuhakikisha hatokei mtu yeyote ndani wala nje ya nchi atakayechezea mifumo hiyo
kupitia sheria kanuni na taratibu za serikali mtandao tulizonazo hatutaona aibu kumchukulia hatua mtu yeyote atakayetaka kuchezea mifumo hii ya serikali ambayo inataka kuleta tija kwa watanzania na kutengeneza uchumi endelevu kwenye taifa hili amesema waziri mhagama
aidha katika kutekeleza agizo la mhe
samia suluhu hassan la kuhakikisha mifumo ya tehama ndani ya serikali inawasiliana na kubadilishana taarifa ili kupunguza mianya ya rushwa na gharama za utoaji huduma waziri mhagama amesema mamlaka ya serikali mtandao ega imekamilisha kutengeneza mfumo wa government enterprise service bus govesb mfumo ambao unaiwezesha mifumo mbalimbali ya serikali kubadilishana taarifa
aidha waziri mhagama ameongeza kuwa kupitia ofisi ya menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora imefanikiwa kuanza na kujenga mfumo mbalimbali ikiwemo mfumo mpya wa usimamizi wa utendaji kazi kwa watumishi wa umma public employeesmanagement information system pepmis ili kuondokana na changamoto za usimamizi wa utendaji kazi zilizojitokeza katika utekelezaji wa mfumo wa awali wa opras ambao haukuakisi hali halisi ya utendaji kazi wa watumishi hali iliyoleta hisia za kupendeleana kuoneana na kutokutumika kwa matokeo ya utendajikazi katika kufanya maamuzi ya kiutumishi
vilevile amesema mfumo huo mpya wa pepmis utapunguza na kuondoa matumizi ya makaratasi utaongeza uwazi katika usimamizi wa watumishi na kuondoa upendeleo na uonevu katika upimaji wa utendaji kazi kwa watumishi
pia serikali imeanza ujenzi wa mfumo mpya wa usimamizi wa utendaji kazi katika ngazi ya taasisi ujulikanao kama public institutions performance management information system pipmis ambao ni makubaliano ya kimaandishi kati ya serikali na taasisi ya umma kuhusu malengo ambayo taasisi husika itayatekeleza katika kipindi cha mwaka mmoja ambapo makubaliano hayo yatakuwa kati ya viongozi wakuu wa taasisi na viongozi wao wanaowasimamia katika masuala ya kisera na utendaji wa kila siku
utekelezaji wa mfumo wa huu wa pipmis utaongeza uwajibikaji katika utekelezaji wa sera mikakati na vipaumbele vya taasisi sekta na taifa kwa ujumla kuimarisha utamaduni unaojali matokeo na kuleta matumizi bora ya rasilimali za umma
manufaa haya yatatokana na kuwepo kwa vigezo na viashiria vya kupima utendaji wa taasisi katika maeneo hayo kulinganisha na kushindanisha utendaji wa taasisi na kutoa tuzo za utendaji mzuri kila mwaka waziri mhagama
sanjari na hayo katika kuendelea kuimarisha utekelezaji wa sera ya serikali mtandao na kujenga mifumo ya tehama waziri huyo ameitaja mifumo mingine iliyojengwa ndani ya mwaka mmoja wa rais samia suluhu hassan chini ya ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kuwa ni pamoja na mfumo wa sema na waziri wa utumishi mfumo wa e mrejesho ambao unapatikana kwa anuani ya e mrejesho
gov
go
tz
mfumo maalum wa tathmini ya hali ya rasilimaliwatu human resource management assessment system mfumo wa huduma mtandao kwa watumishi watumishi portal ambao ni sehemu ya mfumo wa taarifa za kiutumishi na mishahara hcmis pamoja na mfumo wa kupima mienendo na tabia za wanaoomba nafasi za ajira serikalini psychometric test
katibu mkuu kiongozi wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
balozi hussein katanga amefungua mafunzo ya kujenga uelewa kwa viongozi wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi ya zanzibar kuhusu uchumi wa kidijitali
mafunzo hayo yanafanyika kwenye ukumbi wa marijani hoteli iliyopo eneo la pwani ya kichangani zanzibar kwa muda wa siku nne kuanzia tarehe machi hadi tarehe machi 
mheshimiwa balozi katanga ameupongeza uongozi wa wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari na mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra kwa kuandaa mafunzo hayo kwa viongozi hao kwa kuwakutanisha pamoja
mmefanya jambo jema leo kwa kuwakutanisha viongozi hawa wenye maarifa ujuzi na uelewa mbali mbali kwa lengo la kuwaongezea maarifa yao kuhusu ujenzi wa uchumi wa kidijitali amesema mhe
balozi katanga
mhe
balozi katanga amesema kuwa suala hili la uchumi wa kidjitali ni mtambuka hivyo amewataka viongozi hao wenye nafasi ya kufanya maamuzi ya masuala ya kisera na kiutendaji ndani ya serikali kutumia fursa ya mafunzo hayo kujenga uelewa kuhusu mabadiliko haya ya tehama yanaliwezesha taifa letu kukuza uchumi ili kuhakikisha kuwa nchi inanufaika na maendeleo ya tehama hivyo kujenga uchumi wa kidijitali
ameitaka wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari kuchukua jukumu la kuendelea kuwa wazazi kwa kukuza sekta ya mawasiliano baina ya serikali sekta binafsi na wananchi na kubadilika kwa haraka kuendana na maendeleo ya sekta hii ili kuweza kwenda sambamba na mabadiliko haya na kwenda na wakati ili kuipeleka nchi yetu kwenye kiwango cha juu cha uchumi ili tufikie uchumi wa kidijitali ikiwemo kufungua fursa mpya kuongeza mapato ya kodi mifumo ya kiutendaji upatikanaji wa huduma bora kwa wananchi huduma za utalii na kuitangaza nchi kimataifa kufanikisha ongezeko la huduma za intaneti na upatikanaji wa ajira ili mfumo huu mpya ulete mabadiliko kwenye nchi yetu ikiwa ni pamoja na kuongeza wabobezi wenye ujuzi kuendeleza na kupanua miundombinu ya kimkakati ya tehama na anwani za makazi ikiwa ni pamoja na kutafuta masoko
ni imani yangu kuwa mafunzo haya yataliwezesha taifa letu kunufaika na kwenda kasi na ukuaji wa tehama duniani ikiwa ni pamoja na kuwa na mtandao wenye kasi kubwa usalama wa mtandao kupatikana kwa bidhaa na huduma ambapo maendeleo ya tehama yameondoa mipaka ya upatikanaji na ufikishaji wa huduma kwenye maeneo mbalimbali hivyo serikali iko tayari kuwezesha mabadaliko haya ili kufanikisha ujenzi wa uchumi wa kidijitali
naye waziri wa habari mawasiliano na teknolojia ya habari mhe
nape nnauye amesema kuwa mafunzo haya yatafanyika kwa makundi mbalimbali ili viongozi wengine waweze kupata mafunzo haya na kunufaika nayo kwa kuwa viongozi ndio wanaoshika usukani wa kuendehsa nchi hivyo wakielewa tunaamini wataendesha vema taasisi za serikali ili kuendana na ukuaji wa uchumi na uchumi wa kidijitali ili wananchi na taifa lilweze kunufaika na maendeleo ya tehama nchini kuelekea mapinduzi ya nne ya viwanda ambapo tanzania imeamua kujikita kujenga uchumi wa kisasa wa kidijitali kama ilivyoainishwa kwenye dira ya maendeleo ilani ya ccm ya mwaka ambapo mafunzo haya ni hatua ya kujenga msingi imara ili kuwa na tanzania ya kisasa ili tuweze kujiunganisha na dunia
katibu mkuu wa wizara hiyo dkt
jim yonazi amesema kuwa ana amini kuwa baada ya mafunzo haya serikali itabadilisha kabisa namna ya utendaji kazi kwa kuongeza matumizi ya tehama katika kukuza kuendeleza na kuongeza matumizi ya uchumi wa kidijitali na serikai itatumia fursa hii ya kidijitali kuhakikisha kuwa sekta mbali mbali zinatumia uchumi wa kidijitali ili kuwezesha muingiliano wa masuala ya tehama katika kunufaisha taifa hili kwa kuwa serikali inaendelea na ujenzi wa mkongo wa taifa wa mawasiliano utekelezaji wa mfumo wa anwani za makazi ambapo majina ya mitaa barabara na namba za nyumba zitawawezesha wananchi kunufaika na uchumi wa kidijitali kwa kuwa watatambulika kufahamika na kupata huduma mahali walipo na kujitambulisha pale walipo hivyo kupitia uchumi wa kidijitali nchi yetu itaenda kufunguka zaidi
ni muhimu kwa taasisi zetu kuweka mipango mizuri ili kuwawezesha wananchi kunufaika na fursa zilizopo ili tuweze kuhakikisha kuwa usalama faragha ujuzi unapatikana ili wananchi na taifa waweze kunufaika na uchumi huu wa kidijitali na juhudi za kila mmoja zitaleta manufaa kwa taifa letu kwa kuwa dunia tunayoendea ni dunia yenye muungano mkubwa katika tehama hivyo hakuna sekta ambayo haitaguswa mabadiliko ya kila siku yatatokea na wizara iko tayari kushirikiana na kila taasisi ili kuhakikisha kuwa nchi yetu inatumia na kunufaika na fursa zinazojitokeza za tehama amesema dkt
yonazi mkurugenzi mkuu wa tcra dkt
jabir bakari kuwe amesema kuwa mafunzo haya yataiwezesha serikali kutambua tuko wapi katika nyanja ya ukuaji wa uchumi tunapotaka kwenda ili tehama iweze kuchangia kikamilifu katika ukuaji wa uchumi wa taifa letu kwa kuwa semina hii imejumuisha viongozi mbalimbali ambao ni watunga sera na wafanya uamuzi ili kuwa na uelewa wa pamoja wa namna bora ya kutumia tehama katika ujenzi wa uchumi wa kidijitali kwa kuangalia upya sera zilizopo nchini ili nchi yetu iweze kufika mbali na kwa tija zaidi hivyo tcra inaendelea kuweka mazingira mazuri zaidi ya kuwawezesha wawekezaji kuwekeza nchini ili wananchi wapate huduma bora na za uhakika za mawasiliano ambapo serikali inaandaa na kuboresha sera sheria na kanuni ili kuendeleza sekta hii
mafunzo hayo yamehudhuriwa na baadhi ya mawaziri makatibu wakuu wakuu wa taasisi mbalimbali za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na serikali ya mapinduzi ya zanzibar na yanatolewa na wataalam wabobezi wa ndani na nje ya tanzania
imeandaliwa na kitengo cha mawasiliano serikalini wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama amesema ofisi yake kwa kushirikiana na mamlaka ya serikali mtandao ega imetekeleza maelekezo ya mhe
rais samia suluhu hassan ya kusanifu mfumo wa kielektroniki wa kupokea kufuatilia na kushughulikia malalamiko e mrejesho ambao utatoa fursa kwa wananchi na wadau kuwasilisha malalamiko maoni mapendekezo maulizo na pongezi serikalini
mhe
jenista amesema hayo jijini dodoma wakati akifungua mafunzo ya matumizi na uendeshaji wa mfumo wa kutuma kupokea na kufuatilia malalamiko mapendekezo maulizo na pongezi e mrejesho yaliyotolewa kwa maafisa malalamiko na tehama wa sekretarieti za mikoa mamlaka za serikali za mitaa wizara wakala na idara zinazojitegemea ambao wamepewa dhamana na taasisi zao kushughulikia malalamiko
mhe
jenista amesema kuwa mfumo huo wa kielektroniki uliosanifiwa na wataalam wazawa ni rafiki kwa wananchi na watumishi wa umma kuutumia hivyo utakuwa ni mkombozi kwa watanzania katika kuwasilisha malalamiko kwa wakati ili yafanyiwe kazi na serikali
ni mfumo ambao unatoa mrejesho kwa watumishi wa umma na wananchi kuhusu huduma zote zinazotolewa na serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania kupitia taasisi zake mhe
jenista amesisitiza
sanjari na hilo mhe
jenista amesema kuwa licha ya mfumo huo kutoa taswira ya utendaji kazi wa serikali pia unatoa fursa kwa wananchi kutoa pongezi kwa serikali iwapo imefanya jambo jema lenye tija kwa taifa ili jambo hilo liendelezwe kwa manufaa ya umma
mhe
jenista ameongeza kuwa serikali ya awamu ya sita inayoongozwa na mhe
rais samia suluhu hassan inasisitiza sana ushughulikiaji wa malalamiko ya wananchi kwa wakati katika taasisi zote za umma hivyo taasisi zote za umma zinapaswa kutoa kipaumbele cha kuutumia mfumo huo wa kielektroniki kushughulikia malalamiko ya wananchi yanayowasiliswa katika taasisi zao
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama ameipongeza mamlaka ya serikali matandao ega kwa kutengeneza mfumo utakaowezesha mifumo mbalimbali ya serikali kubadilishana taarifa jambo hili ni hatua kubwa katika utekelezaji wa agizo la rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan la kuhakikisha mifumo ya tehama ndani ya serikali inawasiliana na kubadilishana taarifa wakati wowote
akizungumza na watumishi wa mamlaka hiyo jijini dodoma waziri mhagama amefurahishwa na utekelezaji wa haraka wa agizo hilo na kuahidi kutoa ushirikiano wa kutosha ili kuhakikisha mifumo yote ya tehama inayotumiwa ndani ya serikali inawasiliana na kubadilishana taarifa ili kurahisisha utoaji huduma kwa umma
ninatoa pongezi nyingi kwa mamlaka kwa kutekeleza agizo la mhe
rais kwa wakati na ninafahamu kuna baadhi ya taasisi za umma zimeshaunganishwa katika mfumo huo hivyo ninaagiza kazi ya kuunganisha taasisi zilizobaki ikamilike kwa wakati na kufanya kazi kama ilivyodhamiriwa alisema mhe
mhagama
aidha mhe
mhagama ametoa wito kwa watanzania kuendelea kutumia mifumo ya tehama iliyobuniwa kusanifiwa na kutengenezwa na wataalamu wa ndani katika shughuli zao za kila siku kwani zinarahisisha sana utendaji kazi kupunguza gharama na mianya ya rushwa
pia mhe
mhagama amesisitiza na kuwataka watumishi wa umma nchini kufanya kazi kwa kufuata maadili ya utumishi wa umma hasa wanapotumia mifumo ya kidijitali kwa uzalendo na uwajibikaji ili kumsaidia mhe
rais katika kuleta maendeleo ya haraka kwa wananchi kama kaulimbiu ya awamu ya sita ya kazi iendelee inavyosadifu
akiwasilisha taarifa ya utendaji wa mamlaka ya serikali mtandao kwa waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
jenista mhagama mkurugenzi mkuu wa ega mhandisi benedict benny ndomba amesema katika utekelezaji wa agizo la mhe
rais mamlaka imetengeneza mifumo mbalimbali ya tehama ikiwemo mfumo wa ubadilishanaji taarifa serikalini mutas ambao mpaka sasa umeunganisha na unatumiwa na taasisi kumi kwa hatua ya majaribio
katika taarifa yake mhandisi ndomba ameainisha baadhi ya mifumo mingine iliyotengenezwa na ega kwa kushirikiana na taasisi husika na kwa kutumia wataalamu wa ndani kuwa ni mfumo wa ukusanyaji malipo ya serikali kielektroni gepg unaosimamiwa na wizara ya fedha na mipango mfumo wa pamoja wa utoaji ankara kwa mamlaka za maji nchini majiis unaosimamiwa na wizara ya maji mfumo wa kusimamia rasilimaliwatu serikalini new hcmis unaosimamiwa na ofisi ya rais utumishi mfumo wa kusimamia shughuli na rasilimali za taasisi erms mfumo wa ofisi mtandao e office na mfumo wa baruapepe serikalini gms
ziara hiyo ya waziri mhagama kwenye ofisi ya mamalaka ya serikali mtandao jijini dodoma iliyofanyika februari ni sehemu ya kuzitambua taasisi zote zilizopo chini ya wizara yake ya menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora
naibu katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora dkt
francis michael amewataka maafisa tehama katika taasisi za umma nchini kuzingatia na kufuata kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika utendaji kazi wao
dkt
francis ametoa kauli hiyo novemba jijini dodoma wakati akifungua mafunzo ya wiki moja kwa maafisa tehama wa taasisi mbalimbali za umma kuhusu usimamizi wa usalama wa mifumo ya tehama serikalini yaliyoandaliwa na mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana na mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra
amesema eneo la usalama wa mifumo ni muhimu sana hivyo maafisa tehama hawana budi kufanya kazi kwa weledi kwani iwapo eneo hilo halitazingatiwa linaweza kuipeleka nchi katika hatari ya mifumo yake kudukuliwa na wadukuzi
nyie ni watu muhimu sana kwa maendeleo ya taifa letu na dunia kwa jumla kwa sababu hivi sasa kwenye dunia ya matumizi ya tehama na tutafika huko tu iwapo mtajizatiti na ili kuepuka mifumo yetu kuingiliwa na wadukuzi na kuwa salama hamna budi kufuata sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao
alisema
aidha pamoja na mafunzo hayo dkt
francis ameitaka ega kuhakikisha kuwa inazifuatilia taasisi zilizopata mafunzo kujua iwapo zinzayafania kazi na kama yamekuwa msaada wa kutatua changamoto zilizokuwa zikiwakabili
kwa upande wake mkurugenzi mkuu wa ega mhandisi benedict benny ndomba amesema kwa mwaka huu wa fedha wamepanga kutoa mafunzo ya aina hiyo kwa taasisi katika sehemu nne na kwa sasa ni sehemu ya pili na ya kwanza ilifanyika mwezi septemba mwaka huu
nia ni kujenga na kuongeza uwezo wa taasisi za umma katika kutekeleza jitihada za serikali mtandao ili kuimarisha usalama wa mifumo ya serikali na kuweza kuboresha utoaji huduma kwa wananchi kwa kutumia tehama
vilevile mhandisi ndomba ametaja maeneo makuu manne ya mafunzo hayo kuwa ni viwango na miongozo ya serikali mtandao usalama wa mifumo uendeshaji na utekelezaji wa miradi ya tehama na namna ya kushughulikia majanga mbalimbali pindi yanapotokea mafunzo hayo ni sehemu ya utekelezaji wa majukumu ya mamlaka ya serikali mtandao katika kuzijengea uwezo taasisi mbalimbali za umma ili ziweze kutoa huduma bora zaidi kwa kutumia tehama na kwa usalama pia ni sehemu ya utekelezaji wa mpango mkakati wa usalama wa mtandao wa serikali
makamu mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya utawala na serikali za mitaa mhe
abdallah chaurembo ameipongeza serikali kupitia mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kubuni mifumo inayotatua kero za wananchi wakati wa kutoa huduma kwenye taasisi za umma na kuwapa fursa ya kujibiwa kero zao hapo kwa papo
mhe
chaurembo ameyasema hayo hivi karibu katika kikao kazi cha kamati yake na uongozi wa ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kilichofanyika katika kituo cha utafiti ubunifu na maendeleo cha mamlaka ya serikali mtandao kilichopo jijini dodoma
taasisi hii imefanya na inaendelea kufanya jitihada mbalimbali za kuwasogezea karibu huduma wananchi kwa ufanisi haraka na gharama nafuu na kamati yangu itaendelea kuunga mkono jitihada hizo na wajumbe wawaelimishe wananchi kutumia mifumo ya tehama katika maeneo yao ya utawala amesisitiza mhe
chaurembo
naye waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
mohamed mchengerwa amesema kwa kutumia wataalamu wa ndani mamlaka ya serikali mtandao imekuwa ikibuni mifumo mbalimbali kwa lengo la kusogeza huduma za serikali karibu na wananchi
mhe
mchengerwa ametoa mfano wa mfumo wa sema na waziri wa utumishi swu unaomwezesha mwananchi kuwasilisha kero na malalamiko moja kwa moja kwake na kufanyia kazi na kuwataka wajumbe wa kamati hiyo kutumia mfumo huo pia
mkiwa wawakilishi wa wananchi tunawaomba mtusaidie kufikisha ujumbe kwa wananchi kuhusu mfumo huu ili kupunguza kabisa malalamiko na kutatua changamoto sugu za utumishi zinazowakabili watumishi wa umma
aliongeza mhe
mchengerwa
mhe
mchengerwa ameishukuru kamati kwa kuiongoza na kuishauri vema ofisi yake na kuahidi kuendelea kutekeleza maelekezo yote yanayotolewa na kamati hiyo kwa maslahi ya taifa
akitoa taarifa ya utekelezaji wa majukumu ya ega mbele ya kamati hiyo mhandisi benedict benny ndomba amesema kituo hiki kinafanya kazi zake kwa kuzingatia falsafa ya kutumia wataalamu wa ndani kujenga mifumo ya tehama kutatua matatizo yetu wenyewe na kuepuka utegemezi
kupitia kituo hiki tunaelenga kwenye ubunifu na utafiti katika tehama ili kuwa na mifumo itakayoboresha utoaji wa huduma kwa wananchi ameongeza injinia ndomba
mahakama ya tanzania imejipanga kuanza rasmi matumizi ya ofisi mtandao e office kwa lengo la kurahisisha utendaji kazi na kuhakikisha kuwa ndoto ya kuwa mahakama mtandao e judiciary inatimia
hayo yamesemwa na mtendaji mkuu wa mahakama ya tanzania prof
elisante ole gabriel katika kikao chake cha kwanza na menejimenti ya mahakama kilichofanyika agosti 
kikao hiki ni cha kwanza na menejimenti baada ya kuteuliwa na kuapishwa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan kuwa mtendaji mkuu wa mahakama ya tanzania agosti ikulu jijini dar es salaam
prof
elisante alifafanua masuala mbalimbali kwa menejimenti hiyo ikiwa ni pamoja na dhamira yake ya matumizi ya tehama mahakamani ambapo alielekeza kuwa ifikapo septemba mosi mwaka huu mfumo wa ofisi mtandao unatakiwa kuanza kufanya kazi
akizungumza katika mahojiano maalum agosti yaliyolenga kufahamu hatua zilizofikiwa katika maandalizi ya kuanza kutumika kwa ofisi mtandao kaimu mkurugenzi wa idara ya usimamizi wa kumbukumbu mahakama ya tanzania bi
agnes bulyota amebainisha kuwa maandalizi yako na kesho septemba mahakama itaanza kutumia mfumo huo katika ngazi ya makao makuu ya mahakama mahakama ya rufani pamoja na mahakama ya wilaya ya kigamboni
mahakama inaendelea na maboresho ya utendaji kazi ikiwamo kuongeza kasi katika utoaji uamuzi
kwa hiyo tumeamuwa kuungana na baadhi ya wizara na taasisi za serikali zaidi ya ambazo zinatumia ofisi mtandao alisema bi
agnes
mkurugenzi huyo aliongeza kuwa mpango wa mahakama ni kuhakikisha kuwa mfumo huu unatumika katika ngazi zote za mahakama nchini ambapo ameeleza kuwa kwa upande wa mahakama kuu masjala kuu mahakama kuu kanda ya dar es salaam na mahakama ya hakimu mkazi kisutu wataanza mafunzo ya ofisi mtandao septemba mwaka huu ili kujiweka tayari kwa ajili ya kuanza matumizi ya mfumo huo
zoezi hili litakuwa likifanyika kwa awamu ili kuhakikisha kuwa mahakama nzima inatumia mfumo huu vilevile mafunzo tajwa yamepangwa kutolewa pia kwa watumishi wa vituo jumuishi vya utoaji haki nchini ijcs ili nao waweze kutumia mfumo huu katika majengo hayo mapya ya mahakama alieleza
mkurugenzi huyo ameainisha faida za matumizi ya mfumo huo ikiwa ni pamoja na kurahisisha utendaji kazi kwa kutumia tehama kwa kuwa taarifa zote muhimu za kufanyia kazi zinawekwa kiielektroniki kuongeza ufanisi wa kazi kuongeza kasi ya kufanya maamuzi kwa wakati kupunguza matumizi ya karatasi na kudhibiti matumizi mabaya ya taarifa za kiofisi
mbali na mfumo huu mahakama ina mifumo ya tehama kadhaa ikiwemo mfumo wa kusajili na kuratibu mashauri kwa njia ya kieletroniki jsds tams na mingineyo yote ikilenga katika kumrahisishia mwananchi kupata huduma ya haki kwa wakati
mfumo huu wa ofisi mtandao e office umesainifiwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kushirikiana na idara ya nyaraka na kumbukumbu za taifa ramd ambao wanasimamia taratibu na mifumo ya masjala nchini
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
mohamed mchengerwa amezindua mfumo wa kielekroni unaoitwa sema na waziri mfumo huu ni maalumu kwa ajili ya kumuwezesha waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kupokea malalamiko mapendekezo pongezi au maulizo ya watumishi na wananchi mahali popote na kwa wakati wowote
akizindua mfumo huo juni katika ukumbi wa mikutano uliopo katika jengo la utumishi lililopo mji wa serikali jijini dodoma mhe
mchengerwa amesema kuanzishwa kwa mfumo huo kunatokana na maelekezo ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan kwa wizara ya utumishi kuhakikisha inashughulikia na kuyamaliza malalamiko yote ya watumishi ambayo mengine yamedumu kwa muda mrefu
tunazindua mfumo huu ambao utaniwezesha mimi na wasaidizi wangu kuona malalamiko yanayoletwa na watumishi au wananchi na kuyapatia ufumbuzi haraka
pia kupitia mfumo nitaona aina ya malalamiko muda wa kuyashughulikia hatua zilizochukuliwa na kukamilika kwake
kwa mfumo huu tunaamini malalamiko haya yatapungua au kumaliza kabisa kama mhe
rais wetu alivyoagiza alisema mchengerwa aidha ameipongeza mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kubuni na kutengeneza mfumo huu ambao ni rahisi kuutumia na wenye kumwezesha kupokea malalamiko ya watumishi kutoka sehemu mbalimbali na kisha kutoa majibu akiwa mahali popote
mfumo huu unapatikana kwa anuani ya au kwa kupakua mobile app ya swu kutoka play store
aidha kwa watumishi na wananchi wasiokuwa na simu janja wanaweza kubofya kwa kuchagua namba kisha namba na kutuma taarifa yeyote
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
mohamed o
mchengerwa mb amezitaka taasisi za umma kuhakikisha kuwa watumishi wa umma walioajiriwa na kuaminiwa na serikali wanasimamia utekelezaji wa serikali mtandao kwa kuzingatia sheria na kanuni za serikali mtandao zilizopo ili serikali ipate tija na ufanisi unaotarajiwa ikiwemo kuongeza usalama wa mifumo na taarifa zilizomo
hayo aliyasema leo wakati wa ziara yake ya kikazi katika ofisi ya mamlaka ya serikali mtandao e ga kanda ya dar es salaam na kuunganishwa na watumishi e ga walio dodoma makao makuu ya mamlaka kwa njia ya video dodoma
aidha mheshimiwa waziri amesisitiza taasisi zote za umma kuwasiliana na mamlaka kwa ajili ya tathmini uhakiki na ukaguzi wa uzingatiaji viwango vya ubora kwa mifumo waliyonayo bila ya kujali imetengenezwa lini na nani
kukiuka sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka na kanuni zake na hata kufikia hatua ya kujitoa katika matumizi ya mifumo ya serikali mtandao ni sawa na kuhujumu uchumi na maafisa masuuli watakaofanya hivyo wanaweza kutenguliwa hata nyadhifa zao alisisitiza mhe
mchengerwa
naibu waziri ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
deogratius john ndejembi amesema wakati umefika kwa serikali kuwa na mfumo wa pamoja utakaojumuisha huduma zote badala ya kila taasisi ya umma kuwa na mfumo wake ndani ya serikali moja
wito huo ameutoa desemba wakati alipotembelea ofisi za mamlaka ya serikali mtandao e ga zilizopo mji wa serikali mtumba jijini dodoma kwa lengo la kujitambulisha na kufahamu zaidi shughuli za taasisi hiyo
aidha amezitaka taasisi za umma kuwa na utayari wa kutumia mamlaka ya serikali mtandao kwa huduma na ushauri ili serikali iweze kupata thamani halisi ya uwekezaji katika mifumo na miundombinu ya tehama
taarifa yenu inaonesha kuwa tuna wataalamu wenye weledi wa kutosha kuunganisha huduma zote kwenye mfumo mmoja hivyo nimatumaini yangu kuwa zoezi hili litafanyika kwa kasi ili kumuwezesha mtumiaji kupata huduma zote mahala pamoja amesema naibu waziri ndejembi
sambamba na hilo mhe
ndejembi ameahidi kushirikiana na e ga ili kuongeza ufanisi serikalini hususa ni kwa taasisi za umma kutumia mifumo inayotengenezwa na wataalamu wa ndani ya serikali
hatua hiyo itamsaidia mhe
rais dkt
john pombe joseph magufuli kutimiza azma yake ya kurahisisha upatikanaji na utoaji wa huduma kwa wananchi na si vinginevyo
pia naibu waziri ndejembi ameipongeza menejimneti na watumishi wa mamlaka ya serikali mtandao kwa kazi nzuri na kuwataka waongeze juhudi ya kubuni mifumo mbalimbali itakayorahisisha utendaji kazi ndani ya serikali
mapema mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao dkt
jabiri kuwe bakari alimuarifu naibu waziri huyo kuwa tangu iliyokuwa wakala ya serikali mtandao hadi sasa mamlaka imebuni imesanifu na kutengeneza mifumo mingi inayorahisisha utendaji kazi katika taasisi za umma na serikali kwa jumla kwa kutumia wataalamu wa ndani
aidha kuahidi kufanya kazi kwa bidii kwa kushirikiana na taasisi nyingine ili ziweze kutoa huduma kwa ufanisi na kwa gharama nafuu
naibu katibu mkuu wa wizara ya maji mhandisi nadhifa kemikimba ameziagiza mamlaka za maji nchini kufanya kazi kwa kushirikianana wizara mamlaka ya serikali mtandao ega na wadau wengine wanaotumia mfumo wa pamoja wa ankara za maji nchini ili kuongeza ufanisi mapato na kuzuia mianya ya rushwa katika utendaji kazi
agizo hilo limetolewa mjini morogoro wakati wa ufungaji wa mafunzo ya siku ya kuwajengea uwezo wa namna ya kutumia mfumo huo wa pamoja wenye gharama nafuu na unaozingatia viwango na miongozo ya utengenezaji wa mifumo ya tehama serikalini
ninaamini baada ya mafunzo haya tunaanza kutumia mfumo huu hii itaokoa upotevu wa mapato unaoendelea na wengine kuendelea kutumia mifumo ambayo hatuna uhakika na usalama wake na inatumia gharama kubwa za uendeshaji amesisitiza mhandisi nadhifa
naye meneja wa huduma za serikali kupitia simu za mikononi kutokamamlaka ya serikali mtandao bw
abdalah samizi ambaye pia ni msimamizi wa mradi huo amesema utekelezaji wa awamu ya kwanza ya mfumo umekamilika kwa mafanikio makubwa
tumefanya majaribio katika mamlaka za maji na kuhudumia akaunti zaidi ya maombi mapya ya wateja zaidi ya mikataba ya maji zaidi ya na kuhudumia akaunti za mita za malipo ya kabla amesema bw
samizi
kwa upande wake mratibu wa mradi huo kutoka wizara ya maji kitengo cha tehama mhandisi masoud almas amesema wizara imeamua kutekeleza mradi huo ili kupunguza na kuondoa changamoto mbalimbali katika matumizi ya mifumo ya awali ambapo kila mamlaka ilikuwa inatumia mfumo wake
aidha amesema utumiaji wa mfumo wa pamoja utazisaidia mamlaka kuondoa urudufu na kuwezesha mifumo kuwasiliana
akizungumza kwa niaba ya washiriki wa mafunzo hayo mhasibu wa mamlaka ya maji bariadi bi
ngoncho nyamwala ameipongeza wizara ya maji na ega kwa ubunifu mkubwa wa mfumo huo wa pamoja utakaokuwa mkombozi katika kulinda rasilimali za taasisi sambamba na kuongeza ufanisi katika shughuli za kila siku
mfumo huu ni mzuri na umeunganishwa na mifumo mbalimbali ya serikali kwa mantiki hiyo ninapendekeza pia maofisa utumishi nao wapewe mafunzo haya kwa kuwa watakuwa sehemu ya mfumo huu alisema bi
nyamwala
mfumo huo umeunganishwa na mifumo mingine muhimu ya serikali ikiwamo mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg mfumo wa vitambulisho vya taifa nida mfumo wa baruapepe serikali ebarua na mfumo wa huduma kupitia simu za mkononi mgov
mamlaka za maji nchini zimetakiwa kutumia mfumo mpya wa pamoja wa utoaji ankara za maji maji intergrated and unified billing system ili kurahisisha uendeshaji usimamizi na kuongeza mapato ya mamlaka za maji
hayo yamesemwa na mhandisi jeremia fumbe kutoka wizara ya maji idara ya usambazaji maji na usafi wa mazingira kwa niaba ya katibu mkuu wizara ya maji wakati wa mafunzo ya namna ya kuutumia mfumo huo kwa maafisa mbalimbali kutoka mamlaka za maji nchini yanayotolewa na mamlaka ya serikali mtandao ega na kufanyika mkoani morogoro kuanzia novemba 
wizara kwa kushirikiana na ega zinafanya kazi usiku na mchana ili kukamilisha mfumo huu baada ya kujiridhisha na ufanisi wa mfumo huo mfumo utaingizwa katika mwongozo wa uendeshaji wa mamlaka za maji nchini ili matumizi yake yawe ni sehemu ya matakwa ya kisheria kwa mamlaka zote za maji nchini amesema mhandisi fumbe
ameongeza kuwa matumizi ya mfumo huu ni muhimu sana kwa kuwa suala la utoaji huduma na ukusanyaji mapato yatafanyika kwa ufanisi na kuleta tija kwa taifa
aidha mamlaka zote za maji zinapaswa kutumia mfumo huu na kwa zile zilizokuwa na mifumo mingine hapo awali watatakiwa kuiacha na wale wasiokuwa na mifumo watatakiwa kuanza kutumia mfumo huo
mhandisi fumbe amesema mfumo huo pia una faida nyingi kuanzia kwa mwananchi mamlaka hadi serikali kwa jumla kwani ni mfumo wa uwazi hivyo unatarajiwa kuongeza ufanisi na kuondoa mianya ya rushwa kwa baadhi ya watendaji wasio waaminifu
amebainisha kuwa katika mfumo kuna sehemu inayomruhusu mwananchi kutuma maombi ya kuunganishwa na huduma ya maji bila hata kufika katika mamlaka ya maji husika na anaweza kufanya kila kitu akiwa nyumbani tu
aidha wizara inauwezo wa kuona iwapo mteja amecheleweshewa huduma na hivyo kuhoji na kutoa maelekezo kwa mamlaka kutekeleza ombi la mteja haraka
hii inaziba kabisa mianya ya rushwa na inaongeza ufanisi wa utendaji
naye meneja wa tehama kutoka mamlaka ya udhibiti wa huduma za nishati na maji ewura mtumwa simba amesema mfumo huo una umuhimu mkubwa sana kwao kama wasimamizi na wadhibiti wa huduma hizo za maji kwani utasaidia kupata taarifa sahihi kutoka kwa mamlaka hizo sambamba na kufanya ukaguzi kabla kufika katika mamlaka hizo kwa kutumia mfumo huo
kusakinishwa kwa mfumo huu katika mamlaka za maji ambazo zinasimamiwa na ewura ni hatua muhimu kwa kuwa watalaamu wetu watajifunza kutumia mfumo mmoja tu na kutoa huduma kwa mamlaka zote
hii pia itaondoa changamoto ambazo zimekuwa zinajitokeza kwa kuwa na mifumo mingi kiasi kwamba wataalamu wetu wanashindwa kutambua haraka mfumo ulio na tatizo na kulitatua alisema simba
ameongeza kuwa mfumo huo utawawezesha wateja kupata huduma za maji kwa kutumia simu zao za mkononi wakiwa mahala popote hivyo kulipa bili za maji mapema na hivyo kuongeza mapato na kupunguza gharama za uendeshaji za mamlaka za maji
vilevile mratibu wa mfumo huo kutoka kitengo cha tehama wizara ya maji mhandisi masoud almas amesema mfumo huo utatumiwa na taasisi za maji zote zilizopo chini ya wizara
kwa hiyo mafunzo haya ni mahususi kwao kwa kuwa mfumo utasakinishwa katika maeneo yao ya kazi
tunaipongeza serikali kupitia mamlaka ya serikali mtandao ega kwa kubuni kusanifu na kutengeneza mfumo ambao utatatua changamoto mbalimbali na kuongeza ufanisi katika utendaji kazi wetu wa kila siku alisema almas
amebainisha kuwa mifumo iliyokuwepo hapo awali ilikuwa na changamoto nyingi ikiwa ni pamoja na mifumo hiyo kutowasiliana hivyo haikuwa rahisi kupata taarifa za pamoja ili uweze kuzifanyia kazi
pia ilikuwa ikitokea tatizo kupata msaada wa kiufundi ilikuwa ni shida
aprili mosi mwaka wizara ya maji iliingia mkataba na mamlaka ya serikali mtandao ega kutengeneza mfumo ambapo aprili hadi juni jumla ya mamlaka tano zilianza kutumia mfumo huo kwa hatua ya majaribio
mafanikio yaliyopatikana kumeifanya wizara kutoa mafunzo kwa taasisi zote za maji zilizo chini yake ili kuanza kutumia mfumo huo
taasisi za umma nchini wametakiwa kutumia wataalamu wa ndani katika kubuni kusanifu na kutengeneza mifumo itakayorahisiha utendaji kazi na utoaji huduma kwa umma ili kuleta manufaa kwa taifa
hayo yameelezwa na mhandisi jeremia fumbe kutoka wizara ya maji idara ya usambazaji maji na usafi wa mazingira kwa niaba ya katibu mkuu wizara ya maji wakati wa mafunzo ya namna ya kuutumia mfumo mpya wa pamoja wa utoaji ankara za maji maji intergrated and unified billing system kwa maafisa mbalimbali kutoka mamlaka za maji nchini yanayotolewa na mamlaka ya serikali mtandao ega na kufanyika mkoani morogoro kuanzia novemba 
serikali imekuwa ikitumia fedha nyingi sana kwa ajili ya kuagiza mifumo kutoka nje lakini mifumo ile inapokuja kutumika hapa nchini kwa sababu ya mazingira inakuwa ikihitaji gharama nyingine ili kufanya ile mifumo iendane na mazingira yetu hivyo wizara na taasisi nyingine iige wizara ya maji na wawasiliane na mamlaka ya serikali mtandao e ga ili waweze kutengenezewa mifumo inayoendana na mahitaji yao amesisitiza mhandisi fumbe
naye afisa ankara na takwimu kutoka mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira dodoma duwasa eliud kitime amesema mfumo huo unakwenda kuwa mwarobaini wa changamoto mbalimbali zilizokuwa zinajitokeza katika mifumo wa awali kwani wamekuwa wakitumia gharama kubwa sana kwa ajili ya matengenezo ya mifumo hiyo
vilevile amesema kuwa mifumo hiyo ilikuwa haina usalama wa kutosha kwa sababu imetengenezwa na watu wa nje ya serikali lakini kupitia mfumo wa pamoja wa utoaji ankara za maji maji intergrated and unified billing system uliotengenezwa na wataalamu wa ndani ya serikali utaleta tija zaidi na matokeo chanya kwa watanzania
ningeziomba taasisi nyingine za serikali zikiwa zinahitaji kutengenezewa mifumo ziwasiliane na mamlaka ya serikali mtandao ega kwani wana wataalamu wa kutosha na waliobobea katika kutengeneza mifumo ameeleza bw
kitime
naye salome mtwale ambaye ni afisa ankara za maji kutoka mamlaka ya maji kigoma amesema mafunzo hayo yamekuwa ni mazuri kutokana na kujifunza vitu vingi ambavyo vitawasaidia katika utendaji wao wa kazi na kuwahudumia wananchi
mfumo huu mpya mimi binafsi nimeupenda na kuufurahia sana kwa sababu kulikuwa na vitu vingi ambavyo havikuwepo kwenye mifumo ya zamani kwakweli naishukuru sana e ga kututengenezea mfumo huu utakaotumika na mamlaka zote za maji hapa nchini amefafanua bi salome
aidha bi
salome amesema kuwa mfumo umerahisisha maeneo mbalimbali kama vile eneo la ankara ambalo limeunganishwa na huduma ya simu ya mkononi katika kurekodi ankara na kuingiza kwenye mfumo moja kwa moja na hivyo inaokoa muda
naye bw
rodgers kahimba mhasibu mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira muleba amesema kuna utofauti mkubwa sana katika mfumo huu mpya ukilinganisha na mifumo ya awali kwani kwa sasa makusanyo yataongezeka maradufu na itaboresha huduma ya maji kwa wananchi aprili mosi mwaka wizara ya maji iliingia mkataba na mamlaka ya serikali mtandao e ga kutengeneza mfumo ambapo aprili hadi juni jumla ya mamlaka tano zilianza kutumia mfumo huo kwa hatua ya majaribio
mafanikio yaliyopatikana kumeifanya wizara kutoa mafunzo kwa taasisi zote za maji zilizo chini yake ili kuanza kutumia mfumo huo
taasisi za umma nchini zimetakiwa kuzingatia kikamilifu sheria ya serikali mtandao ya mwaka na kanuni zake za mwaka katika kutekeleza jitihada za serikali mtandao mahala pa kazi
hayo yameelezwa leo jijini dodoma na mkurugenzi wa usimamizi wa rasilimaliwatu serikalini acp ibrahim mahumi kwa niaba ya katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora dkt
laurean ndumbaro wakati akifungua mafunzo kwa wakuu wa idara na vitengo vya tehama serikalini yaliyohusu kujenga uelewa katika utekelezaji wa sheria ya serikali mtandao na kanuni zake
acp mahumi ameeleza kuwa serikali kupitia tangazo na
 la tarehe ilitangaza kuwa tarehe disemba ni siku ya kuanza kutumika rasmi kwa sheria hii ya serikali mtandao na kanuni zake zilizopitishwa mwanzoni mwa mwaka ambazo nazo zimeanza kutumika katika kutekeleza sheria hii
tambueni kuwa sheria hii inaweka msingi wa kisheria wa utekelezaji wa sera ya taifa ya tehama ya mwaka na kuanzisha mamlaka ya serikali mtandao e ga yenye jukumu la kusimamia kuratibu na kuendeleza utekelezaji wa serikali mtandao pamoja na kusimamia uzingatiaji wa sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika taasisi za umma acp mahumi amesisitiza
aidha acp mahumi amesema kuwa mafunzo haya ni moja ya jitihada za kuongeza uelewa wa mambo ya kuzingatia wakati wa kutumia tehama katika utekelezaji wa shughuli mbalimbali katika taasisi za umma na utoaji wa huduma kwa umma kwa lengo la kuongeza tija na kutoa huduma bora zinazopatikana kwa urahisi
nazipongeza taasisi za umma ambazo zimefanikiwa kuboresha utendaji kazi na kutoa huduma zao kwa umma kwa kutumia tehama ingawa tunaelewa kumekuwa na changamoto katika eneo hili kama vile uwepo wa mifumo isiyoongea na urudufu
hivyo sheria hii itasaidia kutatua baadhi ya changamoto hizo ikiwa ni pamoja na kuiwezesha mamlaka ya serikali mtandao kutoa viwango na miongozo ya kitaalamu vya serikali mtandao kwa ajili ya kusimamia utekelezaji wa jitihada mbalimbali za serikali mtandao katika taasisi za umma acp mahumi ameongeza
acp mahumi ameendelea kusisitiza umuhimu wa kuzingatia vipengele vyote vinavyohusu usalama wa mifumo na miundombinu ya tehama kama vilivyoainishwa katika sheria ya serikali mtandao na kanuni zake
uzingatiaji huo utahakikisha usalama wa taarifa za serikali zilizomo katika mifumo na miundombinu ya tehama inayotumika katika taasisi za umma
ingawa mafunzo haya yametolewa kwa wakuu wa idara vitengo vya tehama acp mahumi amewaasa wakuu hao kuhakikisha na wao wanakuwa walimu kwa kusaidia kuwaelewesha watumishi wenzao katika taasisi zao kuifahamu na kuizingatia sheria hii na kanuni zake wakati wa utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao
taasisi za umma zimeaswa kuzingatia sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao wakati wa kusanifu kujenga na kuendesha mifumo na miundombinu ya tehama kwa lengo la kuboresha utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa umma
hayo yameelezwa na mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga dkt
jabiri kuwe bakari leo septemba jijini dodoma mara baada ya ufunguzi wa mafunzo ya kujenga uelewa kuhusu sheria ya serikali mtandao ya mwaka na kanuni zake za mwaka kwa wakuu wa idara vitengo vya tehama serikalini
mafunzo hayo yalifunguliwa na katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora dkt
laurean ndumbaro katika ukumbi wa chuo cha sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano ulipo chuo kikuu cha dodoma udom
aidha dkt
bakari ameeleza kuwa uzingatiaji wa sheria hii na kanuni zake utasaidia kuwezesha matumizi sahihi ya tehama katika taasisi za umma yakayopelekea kuboreka kwa utendaji kazi na kutoa huduma bora zinazopatikana kwa urahisi na haraka na hivyo kuwa na serikali ya kidigitali iliyo imara na endelevu
napenda kuwafahamisha kuwa sheria hii inaelekeza kuwa taasisi za umma zinazohusika na ujenzi wa miundombinu ya serikali kama vile barabara reli na majengo kuhakikisha kuwa yanawekewa mazingira wezeshi kwa ajili ya kupitisha miundombinu ya tehama kuanzia wakati wa kuandaa michoro ya ujenzi wa miundombinu hiyo
pia dkt
bakari amefafanua kuwa taasisi za umma zinatakiwa kuwasilisha mapendekezo na nyaraka zote zinazohusu miradi ya tehama kabla ya kuanza utekelezaji kwa ajili ya kuhakikiwa na kupishwa na mamlaka na baadae kuwasilisha taarifa za maendeleo ya utekelezaji pamoja na taarifa ya mwisho baada ya kukamilika kwa mradi husika
aidha dkt
bakari ameongeza kuwa pamoja na kupitishwa kwa sheria hii waziri mwenye dhamana ya kusimamia serikali mtandao ana mamlaka ya kutoa viwango na miongozo kwa ajili ya kusimamia matumizi ya tehama kwenye taasisi za umma ikiwemo miamala ya kielektroni kwa lengo la kuifanya serikali kuwa ya kidigitali zaidi inayo boresha utendaji kazi na utoaji huduma na kubainisha zaidi kuwa uzingatiaji wake utawezesha kuondoa urudufu na kufanya mifumo ya taasisi za umma kuongea na kubadilidhana taarifa
hivyo basi kwa kuzingatia matakwa ya sheria ya serikali mtandao na kanuni zake itasaidia kuwa na matumizi sahihi ya tehama miongoni mwa taasisi za umma hivyo kuwa na utendaji kazi wenye tija na ufanisi na utoaji wa huduma zinazopatikana kwa urahisi na kwa gharama nafuu alihitimisha dkt
bakari
mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama kutoka mamlaka ya serikali mtandao ega eng
benedict ndomba amesema kuwa ega imepewa mamlaka na wajibu wa kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao pamoja na kuhimiza utekelezaji wa sera sheria kanuni viwango na miongozo kuhusu serikali mtandao katika taasisi za umma
kwa mantiki hiyo mamlaka ina wajibu wa kuhakikisha matumizi ya tehama serikalini yanakuwa bora ili kuboresha utoaji huduma kwa umma ikiwa ni pamoja na kutengeneza mifumo mbalimbali mathalani mfumo wa e ticket na e cargo wa trc ili kuboresha utoaji huduma kwa umma kwa urahisi gharama nafuu na haraka zaidi
ameongeza kuwa ega iliwasiliana na trc mwaka na kukubaliana kwa pamoja kuboresha kwa kutumia tehama eneo la uuzaji na ununuzi wa tiketi za abiria na mizigo
kwa hiyo trc kwa kushirikiana na ega walianza kusanifu na kutengeneza mfumo kwa kutumia wataalamu wa ndani ambao ni watumishi wa umma
aidha eng
ndomba amebainisha kuwa mfumo umefanyiwa majaribio katika vituo kwa zaidi ya mwaka mmoja na sasa trc na ega wamejiridhisha juu ya ufanisi na ubora wa mfumo huo na sasa unazinduliwa rasmi ikiwa ni mafanikio makubwa ya serikali ya awamu ya tano ya mhe
dkt
johun pombe joseph magufuli ya kutaka makudanyo ya mapato ya serikali kufanywa kwa njia ya mtandao
eng
ndomba amesema hayo mara baada ya kushuhudia hafla fupi ya uzinduzi rasmi wa mfumo mpya wa shirika la reli tanzania trc wa ukataji tiketi kwa njia ya kielektroni ambao umefanywa na waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano mhe
eng
isack aloyce kamwelwe mb ikiwa ni utekelezaji wa agizo la serikali ya awamu ya tano la kuhakikisha kila shirika la serikali linakukuwa na mfumo wa malipo kielektroni ili kuboresha jitihada za ukusanyaji mapato
hafla hiyo fupi imefanyika tarehe aprili katika ukumbi wa mikutano uliopo makao makuu ya shirika hilo jijini dar es salaam na kuhudhuriwa na mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi trc prof
john wajanga kondoro kaimu mkurugenzi mkuu ndugu focus sahani mwakilishi kutoka mamlaka ya serikali mtandao ega bw
benedict ndomba ambaye ni mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama menejimenti ya trc wafanyakazi na wanahabari
mhe
kamwelwe amepongeza shirika la reli tanzania kwa kushirikiana na ega kutekeleza agizo hilo la serikali na kutengeneza mfumo wa tiketi wa kielektroniki e ticket na usimamizi wa mizigo kwa njia ya mtandao e cargo ambao kwa jumla utaondoa kabisa matumizi ya tiketi za kuandika kwa mkono
serikali ya awamu ya tano imekua ikielekeza trc kuhusu umuhimu wa matumizi ya tehama ili kuboresha huduma na kuongeza ufanisi hasa katika ukusanyaji wa mapato
nimatumaini yangu kuwa kwa kutumia mfumo huu wa kielektroni shirika litaimarisha uendeshaji kupunguza matumizi kuongeza ufanisi na ukusanyaji mapato
alisema mhe
kamwelwe
hata hivyo mhe
kamwelwe amesema kuwa kwa mwaka kabla ya matumizi ya mfumo wa kielektroni wa tiketi trc ilikua ikikusanya mapato ya shilingi 
 bilioni na baada ya kuanza kwa matumizi ya mfumo huu mapato yameongezeka na kufikia kiasi cha shilingi 
 bilioni kwa mwaka 
aidha mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi trc prof
john kondoro amemshukuru waziri kwa ujio wake pia aliongeza kuwa miongoni mwa maagizo aliyotoa disemba mwaka ni pamoja na kuanzisha mfumo wa kielektroni wa kukata tiketi ambao sasa umekamilika na umeanza kufanya kazi
uongozi wa shirika la reli tanzania umefurahishwa na shughuli nzima ya usanifishaji na utengenezaji wa mfumo ambao umefanywa na vijana mahiri ambao ni watumishi wa umma kutoka trc na ega na hivyo kupunguza gharama za utengenezaji mfumo ukilinganisha na gharama ambazo zingetumika kama kazi hii ingefanywa na kampuni binafsi
akiongea katika uzinduzi huo kaimu mkurugenzi mkuu wa shirika la reli tanzania trc ndugu focus sahani amesema mfumo huo wa kielektroni utasaidia katika ukusanyaji mapato ya shirika
kabla ya mfumo shirika lilikuwa linakusanya mapato ya kiwango kidogo lakini tangu mfumo uanze katika kipindi cha majaribio shirika limekusanya mapato zaidi kuliko awali
ameongeza kuwa mfumo una faida nyingi hasa katika kipindi hiki cha mlipuko wa ugonjwa wa corona shirika litaweza kusimamia vizuri agizo la serikali la level seat na kupunguza mikusanyiko katika maeneo ya kukata tiketi
mkurugenzi wa teknolojia ya mfumo wa mawasiliano tehama trc senzige kisenge amesema ukiwa na kifaa chochote kinachopokea mtandao wa internet unatembelea tovuti trc utapata maelekezo na utaweza kupata tiketi yako hatua ni rafiki na rahisi hivyo tunaomba ushirikiano kutoka kwa wateja wetu
makamu mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge tawala na serikali za mitaa mhe
mwanne ismail nchemba amesema serikali inaitegemea wakala ya serikali mtandao e ga kubuni zaidi njia za kurahishisha utendaji wa shughuli za serikali kwa kutumia tehama
mhe
nchemba amesema hayo wakati wa kikao cha pamoja kati ya kamati ya kudumu ya bunge tawala na serikali za mitaa na mejimenti ya wakala kilichofanyika tarehe oktoba makao makuu ya ofisi za wakala zilizopo mji wa serikali mtumba jijini dodoma
sisi kama kamati tunawapongeza na tunatambua jitihada mnazofanya katika kuhakikisha serikali inakuwa ya kimtandao ili kupunguza gharama za uendeshaji kwa serikali na kutoa huduma kwa umma mahali popote na kwa gharama nafuu amesema mhe
mwanne ismail nchemba
aidha kamati hiyo kwa jumla imetoa pongezi kwa wakala kwa kazi inazofanya hasa za kuhakikisha serikali inatumia teknolojia ya habari na mawasiliano yaani tehama katika ukusanyaji mapato na kupunguza gharama za utoaji huduma kwa umma
naye waziri wa nchi ofisi ya rais utumishi wa umma na utawala bora mhe
kapt
mst george h
mkuchika mb amewataka watumishi wa wakala kuongeza bidii zaidi katika kazi kwa kuwa dunia ya sasa inategemea sana tehama katika utendaji kazi
tambueni kuwa serikali mtandao imesaidia katika ukusanyaji wa mapato serikalini na kadiri mapato yanavyoongezeka ndivyo serikali inavyoweza kuwahudumia wananchi kwa urahisi na kwa wakati ameongeza mhe
mkuchika
pia amesisitiza kuwa watumishi wa wakala wanatakiwa kutambua kuwa nafasi yao ni kubwa katika kufikia malengo ya wakala na azma ya serikali ya kutumia tehama katika shughuli zake mbalimbali
naye mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri kuwe bakari ameiambia kamati hiyo kuwa kwa kutumia wataalamu wa ndani wakala imetengeneza mifumo mbalimbali kama vile mfumo wa ukusanyaji mapato kielektroni gepg mfumo wa ofisi mtandao e office mfumo wa baruapepe serikalini gms mfumo shirikishi wa kusimamia shughuli na rasilimali za taasisi erms mfumo wa vibali vya kusafiri nje ya nchi e vibali pamoja na mifumo mingine ili kurahisisha utendaji kazi serikalini na utoaji huduma kwa umma
vilevile mkurugenzi wa uratibu wa miundombinu ya tehama bw
benjamin dotto amesema kuwa wakala hiyo imeunganisha kwa data na sauti wizara idara zinazojitegemea wakala na mamlaka za serikali za mtaa katika mtandao mmoja wa mawasiliano wa serikali ambao ni salama na mtandao huo umeunganishwa katika mkongo wa taifa wa mawasiliano
amesisitiza mbele ya kamati hiyo kuwa wakala ina wataalamu wa ndani wanaofuatilia mtandao huo kwa karibu na inapobainika tatizo au changamoto yoyote wataalam hao hushughulikia kwa haraka ili kutoathiri utendaji kazi
katibu mkuu wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasiliano sekta ya mawasiliano dkt
maria sasabo amesema kuwa wakala ya serikali mtandao ega na mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra wamejipanga na wapo tayari kutoa huduma za elimu kuhusu kinga assessment namna ya kufanya tathmini kupima uhimilivu wa mifumo kupendekeza teknolojia sahihi pasipo na gharama kwa taasisi dkt
maria sasabo amesema hayo alipofungua mafunzo ya awali ya kusimamia usalama wa mifumo ya tehama serikalini yaliyoandaliwa na mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra na wakala ya serikali mtandao ega yaliyofanyika chuo kikuu cha dodoma julai 
vilevile amesema kuwa mafunzo hayo yatasaidia katika kujenga maadili katika kulinda na kutuma taarifa muhimu kukinga taarifa zisitumike bila idhini kulinda taswira na kupunguza gharama za mtumiaji au hasara zinazoweza kutokea kutokana na matumzi yasiyo salama ya mtandao
aidha dkt
sasabo amesema serikali imefanya juhudi kubwa na kutoa kipaumbele kwa kuweka mazingira imara ya matumizi ya tehama kama vile kuwa na sera ya tehama ambayo ili kwenda na kasi ya mabadiliko ya tehama ilihuishwa mwaka kuwa na mamlaka ya udhibiti wa mawasiliano tcra kuwa na wakala ya serikali mtandao ili kuhimiza na kusimamia matumizi ya tehama serikalini na kuwa na sheria ya mawasiliano ya kielektroniki na posta
juhudi nyingine ni kuwa na sheria ya miamala ya kielektroniki sheria ya mfuko wa fursa za mawasiliano kwa wote ucsaf na kuwa na taasisi na vitengo mahsusi kusimamia usalama wa mtandao ikiwa na pamoja na computer emergence response team tz cert ambayo huratibu matukio ya viashiria hatarishi katika usalama wa mtandao kitaifa na kushirikiana na taasisi za kimataifa kupata utatuzi wa kuondoa vihatarishi vya usalama wa mtandao amefafanua dkt
sasabo
vilevile dkt
sasabo ameipongeza wakala ya serikali mtandao na mamlaka ya mawasiliano tanzania ambazo ni mihimili ya maendeleo ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama nchini hususani katika kulinda haki na usalama wa wananchi na rasilimali zao katika matumizi ya mtandao
naye meneja wa usalama wa tehama na viwango kutoka wakala ya serikali mtandao mhandisi
mosses makoko amesema kuwa serikali imeandaa miongozo na viwango vya serikali mtandao ambavyo vinatakiwa kufuatwa na kuzingatiwa na wataalamu wa tehama katika kutekeleza majukumu yao ya kila siku
lengo ni kuhakikisha kuwa kunakuwa na usalama na usiri kwenye matumizi ya mifumo ya tehama ili kuongeza tija ufanisi na uwajibikji katika utoaji wa huduma kwa umma
ninyi ndio mabalozi wetu kwa hiyo elimu hii mliyoipata hapa mnatakiwa muipeleke kwenye taasisi zenui ili tuweze kuwa na uelewa wa pamoja kuhusu masuala mbalimbali yanayohusu usalama wa mtandao
pia tembeleeni tovuti ya wakala sehemu ya miongozo na viwango ili muone na mpate maelezo ya kina kuhusu miongozo na viwavyo vya serikali mtandao vilivyopo kwa kuwa ninyi kama wataalam wa tehama hamna budi kuisoma na kuielewa inavyopaswa anasisitiza mhandisi makoko
mafunzo hayo ya siku moja yameandaliwa na mamlaka ya mawasiliano tanzania kwa kushirikiana na wakala ya serikali mtandao na yamehudhuriwa wataalamu wa teknoloji ya habari na mawasiliano tehama kutoka taasisi za serikali
mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa wakala ya serikali mtandao ega injinia benedict ndomba amesema wakala imeamua kutumia utajiri wa utaalamu wake wa tehama kutengeneza mifumo mbalimbali inayosaidia taasisi za umma kutekeleza majukumu yake kwa haraka ubora na kwa ufanisi zaidi
injinia ndomba amesema hayo leo tarehe juni katika ofisi za wakala ya serikali mtandao dar es salaam alipokuwa akiongea na waandishi wa habari wakati wa kukabidhi mfumo wa taarifa za usimamizi wa mashauri kwawakili mkuu wa serikali dkt
clement julius mashamba
serikali hii ya awamu ya tano ina hazina kubwa ya wataalamu wa tehama kielelezo kimojawapo ni kuwa mfumo huu umebuniwa umesanifiwa na kutengenezwa watumishi wa umma na tumekubaliana na ofisi ya wakili mkuu wa serikali kuwa mfumo huu ni mkubwa utekelezwe kwa awamu mbalimbali ili kukidhi mahitaji ya wadau wote katika tasnia hii
ameongeza kuwa katika awamu ya kwanza imetengenezwa moduli itakayosaidia ofisi ya wakili mkuu wa serikali kutekeleza majukumu na shughuli mbalimbali za ndani hasa katika masuala yanayohusiana na usimamizi wa majalada ya mashauri
akizungumza mara baada ya kukabidhiwa mfumo huo wakili mkuu wa serikali dkt
clement julius mashamba ameipongeza wakala kwa kutengeneza mfumo kwa wakati na kuzingatia mahitaji yaliyoainishwa na ofisi yake
ofisi yangu itaendelea kushirikiana na wakala ya serikali mtandao kuhakikisha awamu zote za utengenezwaji wa mfumo huu zinatekelezwa kwa wakati na kwa ubora unaostahili
aidha ni dhahiri kuwa ofisi yangu inatambua mchango mkubwa na manufaa ya tehama katika kuharakisha utoaji haki na pia inasogeza huduma karibu zaidi na wadau amesema dkt
mashamba
dkt
mashamba amesema kuwa mfumo unaiwezesha ofisi ya wakili mkuu wa serikali kufanya shughuli muhimu zikiwemo usimamizi wa majalada ya mashauri usajili wa mashauri upangaji wa mashauri yanayoshughulikiwa ufuatiliaji wa maendeleo ya mashauri usimamizi wa ratiba ya mashauri utoaji taarifa uhakiki wa mwenendo wa mashauri na uhamishaji wa taarifa na takwimu pale inapobidi
ameongeza kuwa mfumo huu utasaidia kuboresha usimamizi wa mashauri ikiwa ni pamoja na kudhibiti ubora wa huduma zinazotolewa na ofisi ya wakili mkuu wa serikali pia mfumo utasaidia katika kuongeza kasi ya utendaji wa shughuli za ofisi hivyo kusaidia katika upatikanaji wa haki kwa wakati
faida za kutumia mfumo huu ni kuwa unaweza kutumiwa na idara mbalimbali za serikali unapatikana mahali pamoja umegawanywa katika sehemu ndogondogo kwa ajili ya matumizi na unatoa ripoti ya uchambuzi wa taarifa na takwimu lakini pamoja na hayo ni rahisi kwa mtumiaji
faida nyingine ya mfumo huu ni kuwa unaruhusu utanzuaji wa mashauri ya kughushi na kutoa taarifa za ukiukaji wa sheria kanuni na taratibu
pia unaisaidia kupanua wigo wa uelewa kwa wananchi na kujibu ipasavyo hoja mbalimbali za bunge vyombo vya habari na wadau wengine muhimu kwa taarifa sahihi na kwa wakati
aidha dkt
mashamba amefafanua kuwa mfumo huu utaunganishwa na mifumo mingine ya wadau nje ya ofisi ili kurahisisha ubadilishanaji wa taarifa
mkuu wa sehemu ya usimamizi wa miradi na programu za serikali mtandao bw
nassor laizer amezishauri taasisi za umma kuweka taarifa za miradi yao ya tehama iliyopo kwenye mipango miradi inayoendelea na iliyokamilika kwenye mfumo wa ukusanyaji wa taarifa za miradi na rasilimali za tehama serikalini gip unaopatikana kupitia ushauri huo umetolewa wakati wa kikao cha pamoja na wataalam wa tehama kutoka wakala ya serikali mtandao na wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto pamoja na taasisi zake kilichofanyika dodoma hivi karibuni
ameongeza kuwa gip ni zana kuu ya kukusanya na kusimamia taarifa kuhusu miradi ya tehama mifumo miundombinu na taarifa za tehama za kitaasisi ambao unasaidia katika kuimarisha uwazi wa utekelezaji wa serikali mtandao kwenye taasisi za umma na kupunguza urudufu wa juhudi za serikali mtandao na kusaidia utumiaji wa rasilimali shirikishi
mfumo huu wa gip ni hazinadata ya pamoja ya jitihada za serikali mtandao na taarifa za miradi zikiwekwa kwa usahihi inakuwa rahisi kuona na kupima malengo yaliyokusudiwa kwa kuwa miradi hiyo itawekwa kwenye mpango wa utekelezaji na hivyo usimamizi ufuatiliaji na udhibiti wake unakuwa rahisi pia itairahisishia serikali kufanya uamuzi sahihi kuhusu miradi hiyo
ameeleza bw
laizer
aidha bw
laizer amesema miradi mingi imekuwa ikishindwa kufikia malengo kwa sababu ya kutokuwa na udhibiti wa viwango na mikakati imara na endelevu ya kuhakikisha matokeo ya miradi hiyo yanakuwa chanya
vilevile amesema taasisi za umma zinapaswa kuweka taarifa za rasilimali watu vianzi laini na rasilimali nyingine muhimu zitakazosaidia uendeshaji wa programu mbalimbali za serikali mtandao kwa ufanisi na tija
naye kaimu mkurugenzi kutoka bohari ya dawa bw
paschal pastory amezishauri taasisi za umma ambazo bado hazijaweka taarifa zao za miradi ya tehama kuziweka kwenye mfumo wa gip ili kufikia malengo yaliyokusudiwa
kwa kweli naipongeza ega kuja na mfumo huu wa gip kwa kuwa ni mfumo mzuri na tumekuwa tukiona matokeo ya miradi mbalimbali na kwa sasa suala la miradi kusuasua na kutofikia mwisho halipo tena amesema bw
pastory
teknolojia ya habari na mawasiliano tehama ni moja ya kiungo muhimu katika kurahisisha utendaji kazi na utoaii huduma kwa umma na hivyo wataalam wa tehama hamna budi kuitumia ipasavyo na kuzingatia miongozo na viwango vya serikali mtandao vilivyowekwa ili kuongeza ufanisi na tija katika utendaji kazi wenu
hayo yamesemwa na kaimu katibu mkuu wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto bw
edward mbanga alipofungua rasmi kikao kazi cha pamoja cha wizara ya afya na taasisi zilizopo chini yake kilichofanyika dodoma mei 
aidha bw
mbanga amesema kuwa serikali inafanya kazi kubwa ya kuhakikisha kuwa tehama inakuwa chachu na kuleta tija na hivyo wataalam hao wa tehama wanatakiwa kuitumia vile inavyotakikana ili kuboresha utoaji wa huduma ya sekta ya afya nchini
tumekutana hapa ili kwa pamoja tuweze kupitia na kupata uelewa zaidi wa miongozo na viwango vya serikali mtandao ili kuhakikisha tunakuwa na matumizi sahihi ya tehama katika kuendeleza kazi zetu za kila siku
naye meneja wa usalama wa tehama na viwango kutoka wakala ya serikali mtandao mhandisi
mosses makoko amesema kuwa serikali imefanya kazi kubwa ya kuboresha matumizi ya tehama pamoja na kuandaa miongozo na viwango vya serikali mtandao na hivyo wataalam wa tehama wanatakiwa kujifunza na kuielewa miongozo hiyo ili kuongeza ufanisi na tija katika shughuli zao za kila siku
ni wajibu wenu ninyi wataalam kuisoma na kuielewa kwa kina miongozo na viwango hivyo vinavyopatikana katika tovuti ya wakala ya serikali mtandao sehemu ya miongozo na viwango kama mkikutana na changamoto yoyote muwasiliane na wakala ili muweze kupatiwa uelewa zaidi kuhusu miongozo hiyo amesisitiza bw
makoko
akizungumzia umuhimu wa kikao kazi hicho kwa wataalam wa tehama bw
makoko amesema kuwa mafunzo hayo yatawezesha huduma za serikali mtandao kuwafikia wananchi kwa haraka zaidi kwa sababu matatizo kama vile urudufu wa mifumo kuingia mikataba isiyo ya lazima na wakandarasi pamoja na kila taasisi kujenga miundombinu yake badala ya kutumia miundombinu ya pamoja yatapungua
elimu hii ya miongozo na viwango tunayoitoa ega katika kikao kazi hiki ni yenye tija kwa sababu wataalam hawa wamekutana na kupata nafasi ya kujadiliana kwa pamoja changamoto na jinsi ya kuzitatua na hivyo natarajia kuwa baada ya kikao kazi hiki wataenda kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi kwa kuzingatia miongozo na viwango vilivyopo ameeleza bw
makoko
naye kaimu mkurugenzi wa tehama kutoka wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto bw
walter m
ndesanjo amesema kikao kazi hicho cha pamoja kina manufaa kwa kuwa wizara na taasisi zake zimepata uelewa wa pamoja kuhusu miongozo na viwango jambo litakalosaidia kutumia tehama kwa tija katika utoaji wa huduma za afya nchini
nawashauri wataalam wenzangu wa tehama kutumia miongozo na viwango vilivyopo ili kuwa na matumizi ya tehama yenye tija serikalini ili kupunguza gharama na kuongeza ufanisi amesisitiza bw
ndesanjo
naye afisa tehama kutoka wizara ya afya bi
sultana seiff amesema kupitia kikao kazi hicho amejifunza kuwa kama miongozo na viwango vitatumika kama inavyotakiwa italeta mabadiliko chanya ikiwa ni pamoja na kuboresha utoaji huduma kwa umma na pia ameiomba ega kutoa elimu hiyo kwa watendaji wengine serikalini ili kuwa na uelewa wa pamoja
naye kaimu mkurugenzi wa tehama kutoka bohari ya dawa bw
paschal pastory amesema kikao kazi hicho kimemwongezea uelewa kuhusu miongozo na viwango vilivyopo jambo ambalo litaongeza tija na ufanisi katika utendaji kazi
kikao kazi hicho ni matokeo ya makubaliano yaliyotokea wakati wa kikao kazi cha pili cha serikali mtandao ambapo wizara na taasisi zake zilitakiwa kuandaa vikao kazi na kuialika wakala ili kutoa elimu ya miongozo na viwango vya serikali mtandao kwa taasisi za umma
naziagiza taasisi zote za umma kuzingatia viwango vyote vya usalama kwenye mifumo husika katika utekelezaji wa serikali mtandao
usalama wa taarifa za serikali liwe jambo la lazima wakati wa kubuni kusanifu kujenga kusimika na kuendesha mifumoya tehama badala ya kujenga mfumo kwanza na unapokamilika ndipo masuala ya usalama wa mifumo ya tehama yanafikiriwa
agizo hilo limetolewa na naibu waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
dkt
mary mwanjelwa kwenye ufunguzi wa kikao kazi cha pili cha serikali mtandao kwa kundi la makatibu wakuu na maofisa masuuli wa serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa uliofanyika katika ukumbi wa chuo cha sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano dodoma februari dkt
mwanjelwa amesema tatizo la usalama mitandaoni linazidi kukua kadri maendeleo ya teknolojia yanavyozidi kukua na hivyo bila kukabiliwa kikamilifu litaathiri kwa kiasi kikubwa jitihada zilizokwishafanyika katika eneo la serikali mtandao
njia mojawapo ya kujihakikishia usalama ni kuhakikisha utengenezaji wa mifumo yetu unazingatia programu ambazo watalaam wetu wanaweza wakatambua kinachofanyika badala ya kuwa na mifumo ambayo hatujui kinachoendelea nyuma ya pazia amesisitiza dkt
mwanjelwa vilevile dkt
mwanjelwa amezitaka taasisi zote za umma kuzingatia sheria kanuni taratibu viwango na miongozo ya serikali mtandao iliyowekwa na inayoendelea kuwekwa ili kuhakikisha matumizi sahihi ya tehama ndani ya utumishi wa umma
pia amezihimiza taasisi zote za umma kushirikian nawakala kila zinapobuni na kutekeleza miradi ya tehama ili kuondoa urudufu wa miradi ya tehama miongoni mwa taasisi za serikali
hatuwezi kuendelea kufanya kama tulivyofanya hapo awali kabla ya kuanzisha wakala hii
ni ukweli usiopingika kwamba hakuna sekta yoyote iliyoendelea bila kuratibiwa kwa hiyo ni vema mkazingatia miongozo mbalimbali inayotolewa katika kutekeleza serikali mtandao
aidha dkt
mwanjelwa amesema kuwa iwapo utekelezaji wa mifumo na miundombinu ya tehama utawianishwa na kuwezesha ubadilishanaji wa taarifa ndani ya taasisi za umma na baina ya taasisi za umma utoaji wa huduma kwa njia ya mtandao utakuwa ni kichocheo muhimu katika kufikia maendeleo ya viwanda
naye mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri kuwe bakari amesema dunia inahama kwa kasi kutoka katika mfumo wa viwanda asilia vilivyotokana na mapinduzi ya viwanda industrial revolution ya karne ya kuelekea katika matumizi makubwa ya tehama ambayo yana mchango mkubwa katika kufikia maendeleo ya uchumi wa viwanda
hali hii inayojulikana kama mapinduzi ya kidijitali digital revolution imetuingiza katika zama za taarifa information age ambayo ni mhimili mkubwa katika maendeleo ya viwanda na katika sekta zote kilimo madni utalii elimu afya fedha nk amefafanua dkt
bakari
kikao cha pili cha serikali mtandao kimefanyika kuanzia januari hadi februari na kuhusisha zaidi ya watumishi wa umma kutoka taasisi mbalimbali serikalini nimeoneshwa mifumo madhubuti na yenye tija kwa maendeleo ya taifa ambayo imetengenezwa na wakala ya serikali mtandao
ukweli nimefurahishwa na jitihada zenu kama watumishi wa umma na huu ndio uzalendo wa kweli ambao rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt john pombe joseph magufuli anasema kila siku
hivyo utamaduni huu uendelee na iwe ni sehemu ya msingi wa kazi zenu za kila siku
maneno hayo yamesemwa na naibu waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
dkt
mary mwanjelwa mb wakati akizungumza na watumishi wa wakala ya serikali mtandao ega alipofanya ziara katika ofisi ndogo za wakala hiyo zilizopo jijini dar es salaam
aidha naibu waziri huyo ameongeza kuwa misingi ya utumishi wa umma ni muhimu kuzingatiwa ili mipango na malengo yaliyowekwa na taasisi yakamilike kama ilivyopangwa
zingatieni uzalendo uadilifu uaminifu ubunifu na nidhamu ya kazi ili mifumo mnayotengeneza iwe yenye kurahisisha mwenendo wa utoaji huduma kwa umma amesisitiza mhe
naibu waziri dkt
mwanjelwa
naibu waziri huyo amebainisha kuwa shughuli zinazofanywa na wakala ya serikali mtandao ndo mpango mzima kwa dunia ya sasa kwa kuwa unapofanya mambo kielektroni unarahisisha mambo mengi ikiwa ni pamoja na kupunguza gharama urasimu kuokoa muda na kuziba mianya ya rushwa
naye mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri kuwe bakari amesema kuwa maendeleo ya sayansi na teknolojia duniani yameifanya wakala ya serikali mtandao kupambana kwa kiwango kikubwa ili kuwafikia waliotangulia kama vile korea ya kusini
kuna hatua nne za ukuaji wa serikali mtandao tanzania inaendelea vizuri kwa kuwa tuko hatua ya pili kuelekea ya tatu amesema dkt
bakari dkt
bakari amefafanua kuwa hatua ya pili inafikiwa pale mawasiliano kati ya serikali na wananchi serikali na wafanyabiashara yanaposhamirishwa na mifumo tumizi inayowawezesha kuwasiliana na serikali kwa baruapepe uwezo wa kupakua fomu na nyaraka kwenye mtandao na kuzijaza na kuziwasilisha ofisini
hatua ya tatu nayo ni pale ambapo wananchi wanapata huduma bila kutembelea ofisi za umma na kila kitu kinafanywa kwa simu au kompyuta yenye mtandao
aidha dkt bakari ameongeza kuwa nchi kama korea ya kusini ambayo inafanya vizuri sana katika masuala ya serikali mtandao ina miaka zaidi ya thelathini katika jitihada hizi wakati tanzania ina miaka sita tu
kwa upande wake mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa wakala bw
benedict ndomba ameshukuru kwa ujio wa naibu waziri huyo na kuahidi kusimamia maelekezo aliyotoa na kuendelea kuhimiza watumishi kuzingatia kanuni sheria taratibu na maadili ya utumishi wa umma wakati wote wa utendaji kazi
wakala ya serikali mtandao itauza kwa njia ya mnada wa hadhara gari chakavu aina ya mitsubishi pajero wd station wagon ikiwa ni 
 l injini ya dizeli
wananchi wote wanakaribishwa kushiriki katika mnada huo utakaofanyika siku ya ijumaa tarehe januari kuanzia saa nne asubuhi katika eneo la karakana ya temesa mt
depot dar es salaam
aidha kwa yeyote atakayeshiriki mnada huo anaombwa kufika karakana ya temesa mt
depot dar es salaam kukagua gari hilo siku za kazi kasoro jumamosi na jumapili ambapo ukaguzi utaruhusiwa kufanyika kuanzia saa asubuhi mpaka saa jioni
modeli ya gari ni pajero st wagon yenye namba ya usajili stl namba ya chesesi jmylnv wfj na namba ya injini ni m hp 
gari hilo litauzwa kama lilivyo mahali lilipo namnunuzi atalazimika kulipa papo hapo amana isiyopungua asilimia ishirini na tano ya thamani ya gari na atakamilisha malipo yote ndani ya muda wa siku kumi na nne kuanzia tarehe ya mnada
mnunuzi akishindwa kutimiza sharti hilo atakosa haki zote za ununuzi wa gari na amana iliyolipwa haitarudishwa
vilevile mnunuzi atatakiwa kuondosha au kuchukua gari ndani ya muda wa siku saba kuanzia siku ya kukamilisha malipo
tunaandaa kikao kazi cha pili cha serikali mtandao chenye lengo la kujenga uwezo kuongeza ushirikiano na kuleta uelewa wa pamoja unaoziwezesha taasisi za umma kutoa huduma kwa kutumia tehama kubadilishana uzoefu kuendeleza uhusiano baina ya serikali na wadau wa serikali mtandao na kujadili na kutatua changamoto zinazojitokeza wakati wa utekelezaji wa serikali mtandao nchini
hayo yameelezwa na mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao ega dkt
jabiri kuwe bakari alipoongea na wadau wa serikali mtandao kuhusu kikao hicho hivi karibuni
vile vile amesema kuwa serikali imefanya jitihada nyingi katika utekelezaji wa serikali mtandao nchini kama vile uunganishaji wa taasisi katika mtandao mmoja wa mawasiliano serikalini govenet kupitia mkongo wa taifa wa mawasiliano utengenezaji wa mifumo mbalimbali ya uboreshaji utendaji kazi serikalini utoaji wa huduma kwa umma na kurahisisha mifumo ya malipo serikalini
dkt
jabiri amesema pamoja na jitihada hizo kuna changamoto nyingi zinazojitokeza wakati wa utekelezaji wa serikali mtandao hivyo ni muhimu kwa wadau wote wa serikali mtandao kukutana na kujadili changamoto hizo na kuzifanyia ufumbuzi wakati wa kikao kazi hiki aidha amefafanua zaidi kuwa kikao kazi hicho cha pili cha serikali mtandao kitafanyika kwa siku mfululizo kuanzia tarehe januari hadi tarehe februari katika ukumbi wa chuo cha sayansi ya kompyuta habari na mawasiliano kilichopo chuo kikuu cha dodoma
vilevile amesema washiriki zaidi ya watahudhuria na watakuwa katika makundi matatu
kundi la kwanza litakuwa tarehe na januari ambayo itawashirikisha wakurugenzi wa tehama wakuu wa idara na vitengo vya tehama serikalini maofisa waandamizi wa tehama maofisa tehama na watumiaji wa mifumo mf
maofisa habari biashara utumishi kilimo n
k na itafunguliwa rasmi na katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora
kundi la pili itakuwa tarehe februari ambayo itawashirikisha maofisa masuuli wa serikali kuu na mamlaka ya serikali za mitaa na itafunguliwa rasmi na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora na kundi la tatu itakuwa tarehe februari na itahusisha washiriki wote waliojisajili pamoja na wanafunzi kutoka vyuo mbalimbali kwa ajili ya siku ya utafiti na ubunifu ya serikali mtandao ambayo itafunguliwa rasmi na katibu mkuu wizara ya ujenzi na mawasiliano mawasiliano
dkt
bakari ameongeza kuwa watafiti na wabunifu watatakiwa kuwasilisha andiko utafiti au ubunifu unaolenga kuboresha huduma za serikali kwa kutumia tehama ili kuongeza ufanisi na uwajibikaji kikao kazi cha kwanza cha serikali mtandao kilifanyika mwaka jijini arusha na kuhudhuriwa na washiriki takribani kutoka taasisi mbalimbali za umma ambapo masuala mbalimbali ya tehama yalijadiliwa
wekezeni boresheni na ongezeni kasi katika matumizi ya mifumo ya tehama ili kuokoa muda na gharama za huduma na kufikia malengo mliyojiwekea kwa haraka zaidi ushauri huo umetolewa na mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao ega dkt
jabiri kuwe bakari wakati akiwasilisha mada juu ya matumizi ya tehama serikalini wakati wa mafunzo ya utawala bora yaliyohusisha wajumbe wa bodi wakurugenzi wakuu wa idara pamoja na mameneja majengo wa hospitali ya taifa muhimbili mnh
dkt
jabiri amesisitiza kuwa mifumo ya tehama inasidia katika mawasiliano na kupata uamuzi mapema
hivyo haina budi kutumia tehama katika kutekeleza majukumu mbalimbali ya taasisi muhimu kama hii
aidha amewashauri viongozi wa hospitali ya taifa muhimbili kuboresha mifumo ya tehama kwa kutumia watalaam wa tehama wenye ujuzi wa kutosha na ambao wanaweza kwenda sambamba na mabadiliko ya teknolojia hii ya habari na mawasiliano
tunatakiwa kutengeneza mifumo ya tehama sisi wenyewe ili iwe rahisi kuboresha au kurekebisha pale inapotokea hitilafu
utaratibu huu ni bora zaidi kuliko kununua mifumo ambayo imetengenezwa nje na hatujui imetumia au imetengenezwa kwa utaalam wa aina gani amesema dkt
bakari
mafunzo hayo yamefanyika kwa muda wa siku mbili na kuahirishwa na mwenyekiti wa bodi ya wadhamini wa hospitali hiyo prof
charles majinge ambapo amewataka viongozi wa mnh kuzingatia mafunzo hayo ili kutekeleza vema majukumu yao kama watumishi wa umma
washiriki wote wa mafunzo hayo walitunukiwa vyeti vya ushiriki kutoka taasisi ya wakurugenzi tanzania iodt
nimatumaini yangu kuwa mafunzo haya yatakuwa na manufaa makubwa kwetu na kwa wateja wetu kwa jumla kwa kuwa tovuti ni chombo muhimu sana cha mawasiliano katika dunia ya sasa
sisi hatukuwa na tovuti lakini kwa hatua hii sasa wananchi watarajie kupata taarifa za umwagiliaji kwa wakati mafunzo ya kupandisha taarifa kwenye tovuti ya tume yaliayoanza tarehe hadi juni katika ukumbi wa mikutano wa wakala
bw
fimbo ambaye pia ameshiriki mafunzo hayo kwa lengo la kupata uelewa wa mambo ambayo watumishi wake wanafanya katika tovuti amesisitiza kuwa utawala umeona ni vyema kujua mambo wanayofanya watumishi wake ili kurahisisha upangaji wa vipaumbele katika sehemu ya mafunzo kazini
naye bw
nickson mashafi ambaye ni mhandisi umwagiliaji wa tume ya taifa ya umwagiliaji ameomba mafunzo haya kuwa endelevu kwa kuwa teknolojia inabadilika mara kwa mara na hivyo kuwa na elimu inayoenda sambamba na mazingira
binafsi nimefurahi kupata tovuti ambayo ni rahisi sana kutumia hata kama sina elimu ya tehama
tovuti hii nimefundishwa na kutambua kuwa naweza kuweka taarifa zozote nikiwa mahali popote palipo na mtandao ni kitu kizurdi na cha kujivunia kama taifa ameongeza bw
mashafi
maofisa wengine wa tume ya taifa ya umwagiliaji waliohudhuria mafunzo hayo ni bw
remigius rushomesa ambaye ni afisa kilimo msaidizi mwandamizi pafo nyamhanga j
chacha mhandsi kilimo age na bi
hamida m
juma mtakwimu na evelyn mkokoi afisa habari
mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa wakala ya serikali mtandao ega bw
benedict ndomba amesema wakala imeziwezesha na kutengeneza mifumo ya utoaji huduma kwa njia ya simu za mkononi kwa wakala wa usajili na ufilisi rita shirika la umeme tanzania tanesco mamlaka ya majisafi na majitaka arusha auwasa mamlaka ya majisafi na usafi wa mazingira iringa iruwasa pamoja na ofisi ya mkuu wa mkoa iringa
tumetengeneza mifumo hiyo ndani ya mwezi mmoja na tumetumia wataalam wa tehama kutoka taasisi husika chini ya usimamizi wetu kutoka ega ikiwa ni njia mojawapo ya kuwajengea uwezo wataalam hao alifafanua bw
ndomba
akielezea manufaa ya mfumo huo mtaalam wa ubora wa mifumo na uhakiki kutoka shirika la umeme tanzania tanesco bi
florida msuya amesema mfumo utaongeza mauzo ya umeme kwa kuwa mteja ataweza kununua umeme popote alipo na kwa wakati wowote na hata kama likitokea tatizo atapata ujumbe papo hapo
naye mkuu wa kitengo cha tehama kutoka mamlaka ya majisafi na majitaka arusha auwasa bw
ndaki tito amesema wameanza kutumia mfumo huo mwezi machi na umewarahisishia wateja wao kupata taarifa mbalimbali zinazohusu huduma ya maji
kwa sasa wateja wetu wanapata taarifa mbalimbali zinazohusu gharama za vifaa kwa ajili ya huduma za kuunganishiwa maji taarifa zao za malipo bili za kila mwezi pamoja na malimbikizo ya madai ya mteja kupitia simu zao za mkononi wakati wowote na mahali popote kwa kutumia namba ya msimbo na kuchagua huduma wanayoitaka
alieleza bw
tito
ameongeza kuwa kabla ya kutumia mfumo huo auwasa ilikuwa ikitumia gharama kubwa kuwafikia wateja wake na utoaji wa taarifa pia ulikuwa ni mgumu
lakini kwa sasa mambo yamerahisishwa na wateja wao wanafurahia huduma kupitia simu zao za mkononi
naye mkuu wa kitengo cha tehama kutoka ofisi ya mkuu wa mkoa iringa bw
jonas kilima amesema mfumo utazinduliwa mwezi mei na wananchi wajiandae kuutumia kwa kuwa ni njia rahisi ya kupata taarifa na huduma mbailimbali nwanazozitoa
mfumo huu utampunguzia gharama mteja za kufuata huduma kwakuwa atatumia namba na hapo atakutana na huduma ananazozitaka
pia tutakuwa na hazina data ya wadau wetu wa mkoa ndani ya mfumo hivyo tutawasaidia wadau wengine ambao wataonesha umuhimu wa kukutana na wale wanaowahitaji kama vile wafanyabiashara ili kwa pamoja tulete maendeleo yenye tija alisema bw
kilima
vilevile amesema sababu ya kutengeneza na kutumia mfumo wa utoaji huduma kwa njia ya simu ya mkononi ni kutokana na ukweli kwamba kwa sasa wananchi wengi wanatumia simu na hivyo njia pekee ya kuwafikia kwa wakati ni kwa kutumia simu zao
uwezeshaji wa taasisi hizi ni matokeo ya mafunzo yaliyotolewa na wakala ya serikali mtandao kuanzia mwezi septemba mpaka novemba ambapo taasisi za serikali sitini na saba zilishiriki katika mafunzo hayo
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri bakari amesema wakala imefanikiwa kusimamia utekelezaji wa viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisi za umma ili kuwezesha utekelezaji wa serikali mtandao pia inatumia viwango na miongozo hiyo kutoa maelekezo ya namna sahihi ya kutekeleza jitihada za serikali mtandao na kupunguza urudufu
dtk
bakari amesema hayo leo wakati wa kikao cha pamoja na wahariri wa vyomba vya habari ambapo alizungumzia mafanikio lukuki yaliyopatikana ndani ya miaka mitano ya wakala kuanzia mwaka hadi katika utekelezaji wa serikali mtandao nchini
vilevile amesema wakala imeendesha vituo vya kuhifadhi mifumo na data za serikali vinavyotoa huduma za kuhifadhi tovuti mifumo tumizi utunzaji katika sehemu zaidi ya moja co location na usajili na uhifadhi wa majina miliki
kwa miaka hii mitano tumeweza kutengeneza na kuendesha mtandao wa mawasiliano serikalini govnet ulio salama na nafuu ambapo taasisi za umma zikiwemo wizara na idara za serikali hospitali za mikoa na baadhi ya ofisi za halmashauri zimeunganishwa ndani ya mtandao huu alifafanua dkt
bakari
ameongeza kuwa katika utoaji wa utoaji wa huduma za ushauri wa kitaalamu taasisi za umma zimepatiwa ushauri na huduma za msaada wa kiufundi katika maeneo ya uhakiki wa mifumo ya tehama tathmini ya usalama wa tehama utengenezaji wa mpango wa kukabili majanga utayarishaji wa mkakati wa tehama utayarishaji wa sera ya tehama na utayarishaji na usanifishaji wa shughuli na uhakiki wa miradi ya tehama
aidha amesema wakala hiyo imafanikiwa kutoa mafunzo ya kiufundi ya serikali mtandao katika maeneo ya usimamizi wa mtandao kwa taasisi mfumo wa baruapepe serikalini kwa taasisi utekelezaji wa huduma mtandao kwa taasisi na usimamizi wa tovuti kwa taasisi 
tumehuisha na kusanifu upya tovuti ya serikali kuwa tovuti kuu ambayo ni kituo kimoja cha kutolea taarifa na huduma mtandao kwa wananchi kwa kupitia sehemu ya huduma za simu za mkononi na wavuti ya tovuti hii na hivyo wananchi wananufaika kwa kupata taarifa mbalimbali za serikali kwa urahisi alisema dkt
bakari
vilevile amesema wakala imetengeneza na kuendesha mfumo wa huduma za serikali kwa kutumia simu za mkononi mgov kama kituo kimoja cha huduma zote za serikali kwa simu za mkononi ambapo jumla ya taasisi za umma zinatumia mfumo huo na zaidi ya miamala milioni imefanywa
aidha wakala imesanifu na kutengeneza mfumo wa ofisi mtandao geos ambao unatumika kuwezesha shughuli za kila siku za utawala za ofisi serikalini ndani na miongoni mwa taasisi za umma ambapo hadi sasa taasisi za umma zimeunganishwa na kutumia mfumo huo
tumesanifu na kutengeneza mfumo wa serikali wa baruapepe gms unaowezesha mawasiliano ya ofisi ambapo jumla ya taasisi za umma zikiwemo ofisi za ubalozi zimeunganishwa na zinatumia mfumo huu alifafanua dkt
bakari
aidha amesema wakala imewezesha usanifu na utengenezaji wa mifumo mbalimbali inayowesesha utendaji kazi katika taasisi za umma ikiwemo mfumo wa wa kutoa taarifa za ruswa takukuru kupitia namba mfumo wa taarifa na shughuli za bunge mfumo wa ajira unaorahisisha mchakato wa ajira za serikali na mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg unaowezesha udhibiti wa ukusanyaji wa maduhuli kielektroni serikalini
wakala ya serikali mtandao ilianzishwa kwa sheria ya wakala za serikali na
 ya mwaka sura ya na kanuni zake
wakala hii ina jukumu na mamlaka ya kuratibu na kusimamia utekelezaji wa serikali mtandao kwa taasisi za umma
lengo ni kuziwezesha taasisi hizo kutumia tehama katika utekelezaji wa majukumu yao ili kuongeza ufanisi uwajibikaji na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri bakari amesema wakala imefanikiwa kusimamia utekelezaji wa viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisi za umma ili kuwezesha utekelezaji wa serikali mtandao pia inatumia viwango na miongozo hiyo kutoa maelekezo ya namna sahihi ya kutekeleza jitihada za serikali mtandao na kupunguza urudufu
dtk
bakari amesema hayo leo wakati wa kikao cha pamoja na wahariri wa vyomba vya habari ambapo alizungumzia mafanikio lukuki yaliyopatikana ndani ya miaka mitano ya wakala kuanzia mwaka hadi katika utekelezaji wa serikali mtandao nchini
vilevile amesema wakala imeendesha vituo vya kuhifadhi mifumo na data za serikali vinavyotoa huduma za kuhifadhi tovuti mifumo tumizi utunzaji katika sehemu zaidi ya moja co location na usajili na uhifadhi wa majina miliki
kwa miaka hii mitano tumeweza kutengeneza na kuendesha mtandao wa mawasiliano serikalini govnet ulio salama na nafuu ambapo taasisi za umma zikiwemo wizara na idara za serikali hospitali za mikoa na baadhi ya ofisi za halmashauri zimeunganishwa ndani ya mtandao huu alifafanua dkt
bakari
ameongeza kuwa katika utoaji wa utoaji wa huduma za ushauri wa kitaalamu taasisi za umma zimepatiwa ushauri na huduma za msaada wa kiufundi katika maeneo ya uhakiki wa mifumo ya tehama tathmini ya usalama wa tehama utengenezaji wa mpango wa kukabili majanga utayarishaji wa mkakati wa tehama utayarishaji wa sera ya tehama na utayarishaji na usanifishaji wa shughuli na uhakiki wa miradi ya tehama
aidha amesema wakala hiyo imafanikiwa kutoa mafunzo ya kiufundi ya serikali mtandao katika maeneo ya usimamizi wa mtandao kwa taasisi mfumo wa baruapepe serikalini kwa taasisi utekelezaji wa huduma mtandao kwa taasisi na usimamizi wa tovuti kwa taasisi 
tumehuisha na kusanifu upya tovuti ya serikali kuwa tovuti kuu ambayo ni kituo kimoja cha kutolea taarifa na huduma mtandao kwa wananchi kwa kupitia sehemu ya huduma za simu za mkononi na wavuti ya tovuti hii na hivyo wananchi wananufaika kwa kupata taarifa mbalimbali za serikali kwa urahisi alisema dkt
bakari
vilevile amesema wakala imetengeneza na kuendesha mfumo wa huduma za serikali kwa kutumia simu za mkononi mgov kama kituo kimoja cha huduma zote za serikali kwa simu za mkononi ambapo jumla ya taasisi za umma zinatumia mfumo huo na zaidi ya miamala milioni imefanywa
aidha wakala imesanifu na kutengeneza mfumo wa ofisi mtandao geos ambao unatumika kuwezesha shughuli za kila siku za utawala za ofisi serikalini ndani na miongoni mwa taasisi za umma ambapo hadi sasa taasisi za umma zimeunganishwa na kutumia mfumo huo
tumesanifu na kutengeneza mfumo wa serikali wa baruapepe gms unaowezesha mawasiliano ya ofisi ambapo jumla ya taasisi za umma zikiwemo ofisi za ubalozi zimeunganishwa na zinatumia mfumo huu alifafanua dkt
bakari
aidha amesema wakala imewezesha usanifu na utengenezaji wa mifumo mbalimbali inayowesesha utendaji kazi katika taasisi za umma ikiwemo mfumo wa wa kutoa taarifa za ruswa takukuru kupitia namba mfumo wa taarifa na shughuli za bunge mfumo wa ajira unaorahisisha mchakato wa ajira za serikali na mfumo wa malipo ya serikali kielektroni gepg unaowezesha udhibiti wa ukusanyaji wa maduhuli kielektroni serikalini
wakala ya serikali mtandao ilianzishwa kwa sheria ya wakala za serikali na
 ya mwaka sura ya na kanuni zake
wakala hii ina jukumu na mamlaka ya kuratibu na kusimamia utekelezaji wa serikali mtandao kwa taasisi za umma
lengo ni kuziwezesha taasisi hizo kutumia tehama katika utekelezaji wa majukumu yao ili kuongeza ufanisi uwajibikaji na kuboresha utoaji wa huduma kwa wananchi
watumishi wa wakala ya serikali mtandao ega wametakiwa kufanya kazi kwa uweledi ili kuzitumikia taasisi za umma na watanzania kwa jumla kwa ufanisi haraka na gharama nafuu
wito huo umetolewa na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kapt
mstaafu mhe
george mkuchika alipotembelea ofisi za ega kwenye jengo la ttcl oktoba kwa lengo la kufahamu shughuli zinazofanywa na ega ikiwa ni moja ya taasisi zilizo chini ya wizara yake
watumishi wa ega na wizara kwa jumla ni kioo cha serikali kwa sababu mnawatumikia watumishi wa serikali na umma kwa hiyo zingatieni uweledi mfanye kazi kwa kadiri ya majukumu ya kazi ya kila mmoja wenu bila ya upendeleo au kubaguana na muwe na ushirikiano alisema waziri mkuchika
kuhusu changamoto za rasilimali fedha na watu waziri mkuchika amesema serikali itazifanyia kazi kwani kazi inayofanywa na ega ya kuhudumia taasisi zote za serikali ni kubwa na inahitaji wataalamu wa kutosha na kuipongeza ega kwa kazi nzuri inayofanya
aidha waziri huyo amesema kuwa jitihada za serikali mtandao na matumizi ya tehama yamesaidia sana kupunguza muda na gharama katika ukusanyaji mapato na kutoa mfano wa jimbo lake la uchaguzi la newala ambapo mapato yameongezeka mara nne
vilevile waziri mkuchika amepongeza huduma mbalimbali za serikali mtandao na kusema kuna haja ya kuongeza kasi zaidi ili mifumo yote ya taasisi za serikali iweze kuwasiliana na ifike wakati mtu akienda kuomba pasi ya kusafiria mifumo ya idara ya uhamiaji iweze kupata taarifa za mwombaji kwenye mifumo ya wakala ya vitambulisho ya taifa nida pamoja na wakala ya usajili wa ufilisi udhamini na vifo rita
akishukuru kwa niaba ya wafanyakazi wa ega mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa wakala bw
benedict ndomba amesema kuwa ujio huo umewapa ari mpya ya kufanya kazi kwa bidii zaidi na kuahidi kutekeleza maelekezo yote yatolewayo na serikali kupitia waziri huyo
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kapt
mstaafu mhe
george h
mkuchika mb amewataka watumishi wa wakala ya serikali mtandao ega kufanya kazi kwa weledi mkubwa na umoja ili kuhakikisha shughuli za utoaji huduma kwa umma zinakuwa za ubora ili kupunguza gharama na mianya ya rushwa
amesema hayo wakati alipofanya ziara ya kikazi katika ofisi za wakala zilizopo jijini dar es salaam oktoba na kufanya kikao cha pamoja na watumishi wote wa wakala hiyo
nimefurahishwa sana na utendaji kazi wenu na moyo wa kujituma kwani kazi iliyofanyika ni kubwa na inaonekana japo ni ndani muda mfupi tu tangu kuanzishwa kwa wakala hii
mafanikio haya yanaleta mwanya wa kuona changamoto nyingine ambazo tunatakiwa kukabiliana nazo ili kuhakikisha huduma serikalini zinapatikna kwa njia ya mtandao alisema mhe
mkuchika ziara hii ni mahususi kwa ajili ya kujifunza shughuli mbalimbali zinazofanywa na taasisi zilizochini ya ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ambapo yeye ndiye waziri mwenye dhamana baada ya kuteuliwa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania dkt
john pombe joseph magufuli mnamo tarehe oktoba na kuapishwa oktoba kuwa waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora
maafisa tehama na maafisa biashara wa taasisi mbalimbali za umma wamehimizwa kujiunga na kutumia mfumo wa huduma za serikali kwa simu za mkononi ili waweze kutoa huduma bora kwa wananchi kwa urahisi na haraka
akifungua mafunzo ya huduma za serikali kupitia simu za mkononi kwa maofisa wa taasisi za serikali mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa wakala ya serikali mtandao bw
benedict ndomba amesema kuwa simu za mkononi zitawezesha maafisa hao kutumia weledi na ubunifu katika kutoa huduma kwa wananchi
mafunzo haya mnayopata yawabadilishe na kuwasaidia kufanya kazi zenu kwa weledi na muwe wabunifu zaidi ili wale wote mnaohudumia waone furaha ya kupata huduma za serikali kwa urahisi viganjani mwao kupitia simu zao na sio wahangaike na kwenda umbali mrefu kutafuta huduma kwenye ofisi zenu alisema bw
ndomba
aidha mkurugenzi huyo alielezea kuwa kupitia huduma ya serikali kupitia simu za mkononi wananchi wanaweza kulipia malipo mbalimbali ya serikali kujua bei za mafuta kupata taarifa za ajira mpya pamoja na huduma nyingine nyingi zinazotolewa na serikali
pia bw
ndomba aliwashauri maofisa hao watakaporudi katika maeneo yao ya kazi wawahimize wakuu wao wa taasisi waanze kutumia huduma mbalimbali zinazotolewa na wakala ikiwemo huduma za serikali kwa simu za mkononi ili kuweza kurahisisha utendaji kazi na kuwafikia walengwa wa huduma kwa urahisi
naye bi
joan msangi mhudumia wateja wa bohari kuu ya dawa tanzania msd amesema kuwa mafunzo hayo yana umuhimu mkubwa kwa taasisi yao na kupitia huduma hiyo ya serikali kwa simu za mkononi itawasaidia kuwafikia wateja wao wengi kwa wakati na itawaweka karibu zaidi
vile vile bi
msangi amesema kuwa elimu aliyoipata imekuja wakati mwafaka kwani msd ipo kwenye mchakato wa mwisho wa kufungua kituo cha huduma kwa wateja hivyo kupitia huduma hii taasisi itahudumia na kuwafikia wateja wengi kupitia mawasiliano kwani asilimia kubwa ya wadau wa msd si watumiaji wazuri wa barua pepe bali ni watumiaji wazuri wa simu za mkononi
pia bi
joan aliishauri wakala iwe inatoa mafunzo ya huduma zake nyingine mara kwa mara ili waweze kuzifahamu na kuona umuhimu wa kuzitumia na itasaidia kwa watumishi wa serikali kufanya kazi kwa kitaalamu zaidi
aidha afisa tehama wa mamlaka ya usimamizi wa bandari tanzania bw
yahaya abdallah ameishauri wakala iwe inatoa mafunzo kwa wakuu wa taasisi mbalimbali za serikali ili wafahamu na waone umuhimu wa huduma mbalimbali zitolewazo na wakala na kuamua kujiunga na huduma hizo
mafunzo hayo ya awamu ya pili kwa taasisi zipatazo za serikali ya jinsi ya kuboresha utoaji wa huduma za serikali kwa kutumia simu za mkononi yalianza rasmi oktoba na kukamilika oktoba katika ofisi za wakala jijini dar es salaam
waziri mkuu mhe
kassim majaliwa majaliwa amezindua mifumo miwili ya kielektroniki mahususi kwa ajili ya kuandaa bajeti kwenye ngazi ya serikali za mitaa
mifumo iliyozinduliwa ni ule wa kupanga mipango kuandaa bajeti na kutolea taarifa za hatua za utekelezaji wa bajeti planning budgeting and reporting system planrep pamoja na mfumo wa kufanya malipo na kutoa taarifa za fedha ambazo zimetumwa kwenye vituo vya kutoa huduma facility financial accounting and reporting system ffars
akiziungumza wakati wa sherehe za uziznduzi huo septemba mjini dodoma waziri mkuu amesema kuwa lengo la mifumo hiyo ni kuongeza uwajibikaji na ufanisi
aidha ameongeza kuwa mifumo hiyo iswe kikwazo katika utoaji wa huduma kwa jamii kwa jamii
ameongeza kuwa mifumo hiyo imeshirikisha wizara za kisekta na taasisi za serikali ikiwemo wakala wa serikali mtandao e government agency ega kuanzia hatua za awali za ukusanyaji wa mahitaji hadi utengenezaji wa mifumo
hii ni hatua kubwa sana katika utengenezaji wa mifumo muhimu kama hii
napenda kuwafahamisha viongozi na watendaji wote kwamba lengo la matumizi ya mifumo ya tehama katika utendaji kazi wa shughuli za serikali ni kuongeza uwazi uwajibikaji na ufanisi na si kukwamisha shughuli au utaratibu wa kazi za serikali
amesema mhe
waziri mkuu majaliwa
aidha kuwa mifumo hii ni muhimu sana kwa taifa na inatakiwa itumike kwa ufasaha ili kuongeza tija inayotarajiwa na vilevile kila mmoja anawajibu wa kuilinda na kuitunza ili iweze kudumu na kuwa endelevu kwa manufaa ya taifa
ni matumaini yangu kuwa uwepo wa mifumo hii itawapa fursa viongozi wa mikoa na halmashauri na vituo vya kutoa huduma za elimu na afya kutoa taarifa ya mapato na matumizi kwa mamlaka zinazohusika kwa wakati na bila kipingamizi amesisisitiza mhe
waziri mkuu majaliwa
vilevile ameagiza viongozi na watendaji wote kwa ngazi zote za mamlaka za serikali za mitaa zinato taarifa za mapato na matumizi kwa wananchi wanaowahudumia kupitia njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na tovuti zilizozinduliwa mwezi machi 
naye waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi bw
george simbachawene amesema mifumo hiyo itaziwezesha halmashauri kupunguza gharama kubwa katika kukamilisha zoezi zima la uandaaji wa mipango na bajeti kwani zilikuwa zikitumia muda mrefu na gharama kubwa kwenye zoezi hilo
hesabu za mwaka zilizotolewa zinaonyesha kuwa gharama za mchakato wa maandalizi ya mipango ya bajeti ya mwaka kwa halmashauri ni takriban sh
bilioni 
 za kulipia usafiri mafuta posho ya kujikimu shajala na gharama za kudurufu vitabu amesema mhe
waziri simbachawene
maofisa tehama na habari wa sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma wamepewa mafunzo ya kupandisha taarifa kwenye tovuti yao mpya inayopatikana kwa anuani ya ofisa habari wa sekretarieti ya maadili bi
joanither barango amesema kuwa tovuti yao ya awali haikuwa rafiki hasa katika uwekaji wa taarifa pia haikuwa na uwezo wa kuwa na taarifa nyingine walizotamani zipatikane kwenye tovuti hiyo
uwekaji taarifa kwenye tovuti yetu ya awali ulikuwa ni mgumu sana na ilimlazimu mtaalamu wa tehama afanye kazi hiyo lakini tovuti ya sasa iliyotengenezwa na wakala ya serikali mtandao ni rahisi kuitumia na inawezesha kazi kufanywa na wataalamu wa habari wenye bila ya kuwategemea wataalamu wa tehama alisema bi
joanither
pia bi
joanither aliongezea kwa kusema kuwa tovuti yao ya awali haikuwa na uwezo wa kupandisha video kwa hiyo mwananchi alikosa fursa ya kuona matukio na shughuli mbalimbali za ofisi hiyo ikiwemo kuapishwa viongozi lakini tovuti hii mpya ina uwezo wa kuweka video
naye ofisa tehama wa sekretarieti ya maadili bw
francis toke amesema kuwa anaishukuru wakala kwa kuweza kuwatengenezea tovuti nzuri iliyofuata miongozo yote iliyowekwa na serikali kupitia wakala na itakayosaidia kuiweka taasisi yao karibu na wananchi wake hasa kwa uwezo wa tovuti hiyo kupokea maoni na malalamiko mbalimbali kutoka kwao na kuyajibu
mafunzo hayo ya kuwajengea uwezo wa kupandisha taarifa na kuwaongezea ujuzi wa kutumia tovuti kwa maofisa habari na tehama wa sekretarieti ya maadili ya viongozi wa umma yamefanyika katika ofisi za wakala ya serikali mtandao kuanzia julai hadi 
wakala ya serikali mtandao imewapatia mafunzo ya namna ya kuandaa na kuweka taarifa katika tovuti za makumbusho ya taifa na taasisi ya kuthibiti ubora wa mbegu tanzania baada ya kutoa huduma ya kusanifu na kutengeneza tovuti hizo
akizungumza wakati wa mafunzo hayo mhandisi wa sauti kutoka makumbusho ya taifa sixmund j
begashe amesema tovuti yao inayopatikana kwa anuani itawaleta karibu na wadau wao mbalimbali wa ndani na nje ya tanzania kwa kuwa taarifa zote muhimu zinazohusiana na makumbusho ya taifa zitapatikana kwa lugha mbili yaani kiswahili na kiingereza
tunaishukuru wakala ya serikali mtandao kwa kututengenezea tovuti yetu kwa lugha mbili ambazo zinakidhi haja ya wadau wetu
pia kupitia tovuti hii mwananchi atafahamu majukumu yetu huduma tunazotoa pamoja historia yetu na mambo kadha wa kadha alisema bw
begashe
naye bw
godson basinda ambaye ni mtafiti kutoka taasisi ya kudhibiti ubora wa mbegu tanzania tosci amesema kwa kutumia tovuti yao inayopatikana kwa anuani wadau wao watapata taarifa mbalimbali zinazohusu taasisi hiyo
tovuti hii itatuweka karibu na wadau wetu na itatufanya tufahamike na watu mbalimbali
pia kwa kuwa tovuti hii itakuwa kiungo na mfumo wetu wa tosci itasaidia sana kutoa huduma kwa njia ya mtandao kwa sababu mdau ataweza kupakua fomu anayoitaka na kuituma moja kwa moja kupitia mtandao alisisitiza bw
basinda
wakala imekuwa ikiendesha mafunzo ili kuwajengea uwezo na ujuzi maafisa mbalimbali katika kuandaa kuhuisha na kupandisha taarifa mbalimbali za taasisi kwa ajili ya tovuti zao
mafunzo hayo yanafanyika katika ofisi za wakala kuanzia julai hadi 
halmashauri ya manispaa ya moshi imepata tovuti iliyotengenezwa kutokana na mfumo wa tovuti za serikali government website framework ambao ni mahususi kwa ajili ya mikoa na halmashauri
akizungumza wakati wa siku ya pili ya mafunzo yanayofanyika katika ukumbi mdogo wa ofisi ya mkurugenzi wa manispaa hiyo mkuu wa kitengo cha teknolojia habari mawasiliano na uhusiano bw
ramadhan hamis amesema kuwa tovuti hiyo ni muhimu sana kwa ustawi wa wananchi wa manispaa ya moshi ambao kwa muda mrefu wamekuwa na kiu ya kupata huduma na taarifa za manispaa kwa njia ya mtandao
mimi binafsi ninapenda kushukuru uongozi wa wakala ya serikali mtandao ambao bila hiyana umekubali kupokea barua yetu na kuleta wataalamu ambao wametupatia mafunzo thabiti na kuhakikisha tovuti ya manispaa ya moshi inatengenezwa na sisi wenyewe kutokana na ujuzi tuliopata alisema bw
ramadhani
aliogeza kuwa tovuti ni muhimu sana katika dunia hii ya sayansi na teknolojia kwa kuwa ni inatoa taarifa kwa umma na kuwapunguzia gharama muda wa kupata taarifa za awali kuhusu huduma zinazotolewa na manispaa
nae ofisa tehama wa manispaa wa moshi bw
robert kwene amesema mfumo huu ni mzuri rahisi na rafiki kwa waweka taarifa na hata kwa watumiaji
vilevile kwa kuwa technolojia inabadilika mara kwa mara ni rahisi kufanya maboresho ya pamoja na kwa wakati mmoja
ninamshukuru mkurugenzi wetu wa manispaa bw
michael mwandezi ambaye bila kusita amewaita wataalamu kutoka ega ambao wametupatia mafunzo hayo muhimu ili pia manispaa yetu ipate tovuti yake na kufanana na manispaa nyingine tanzania bara alisema bw
kwene
mfunzo haya yametolewa kwa ofisa tehama na mawasiliano wa halmashauri ya manispaa ya moshi kwa muda wa siku tatu mfululizo kuanzia juni baada ya kukosa mafunzo yaliyofanyika kwa pamoja katika mkoa wa dodoma kuanzia tarehe hadi machi 
uzinduzi wa mfumo wa tovuti za mikoa na halmashauri ambapo mikoa yote ya tanzania bara na mamlaka zote za serikali za mitaa ulifanywa na waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa mhe
george simbachawene mb tarehe machi huko mjini dodoma na kuhudhuriwa na waziri wa habari utamaduni sanaa na michezo mhe
dkt
harrison mwakyembe mb mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtanda ega dkt
jabiri bakari na mkurugenzi msaidizi wa usaid tanzania bw
tim donnay ambao ndio wafadhili wa mradi wa uimarishaji mifumo ya sekta za umma ps 
watumishi kutoka maabara ya taifa ya uvuvi nfqclab bodi ya sukari tanzania sbt na ofisi ya msajili wa vyama vya siasa orpp wamepata mafunzo ya kukusanya kupandisha na kuhuisha taarifa kwenye tovuti zao zilizotengenezwa na kusanifiwa na wakala ya serikali mtandao ega
akizungumza wakati wa mafunzo hayo ofisa tehama kutoka maabara ya taifa ya uvuvi bw
kirama khalid amesema taasisi yao haikuwa na tovuti jambo lililochangia wananchi kutofahamu kazi mbalimbali wanazozifanya
tumekuwa tukifanya mambo mengi sana kama taasisi lakini wananchi hawafahamu hivyo naamini sasa kwa uwepo wa tovuti ya nfqclab itakayopatikana kupitia kutaifanya jamii kuelewa kwa upana juu ya taasisi hii ikiwemo huduma tunazozitoa pamoja na miradi mbalimbali inayoendelea katika maabara hii amesema bw
khalid
naye ofisa tehama mwandamizi kutoka bodi ya sukari tanzania bw
geofrey matipani amesema kuwa bodi ya sukari tanzania sbt itatumia fursa hii ya tovuti kupitia kutoa elimu kuhusu shughuli zinazofanywa na kutekelezwa kwa mujibu wa sheria na hivyo wananchi kupata taarifa sahihi na kwa wakati
bi
jacqueline kilama kutoka ofisi ya msajili wa vyama vya siasa amesema tovuti yao mpya itakayopatikana kupitia anuani itakuwa na taarifa zote muhimu zinazohusiana na masuala mbalimbali ya vyama vya siasa ikiwa ni pamoja na orodha kamili ya vyama vya siasa nchini vilivyosajiliwa taratibu za kusajili chama cha siasa kufuta chama cha siasa pamoja na huduma mbalimbali zinazotolewa na ofisi hiyo
naipongeza sana ega kwani sasa wananchi wananufaika kwa kupata taarifa za serikali na huduma zinazotolewa na taasisi husika kupitia tovuti zao
naamini wananchi watanufaika na uwapo wa tovuti yetu alisema bi
jacqueline
wakala imekuwa ikisanifu na kutengeneza tovuti mbalimbali za serikali ili kurahisisha upatikanaji wa taarifa kwa umma
pia imekuwa ikiendesha mafunzo ili kuwajengea uwezo na ujuzi maafisa mbalimbali wa kuandaa kuhuisha na kupandisha taarifa mbalimbali za taasisi kwa ajili ya tovuti zao
mafunzo hayo yamefanyika katika ofisi za wakala kwa muda wa siku tano kuanzia juni hadi 
kwa mara ya kwanza tanzania bara imeingia katika historia kubwa barani afrika kwa kuzindua tovuti za mikoa yote ya tanzania bara na mamlaka zote za serikali za mitaa amesema mhe
george simbachawene mb ambaye ni mgeni rasmi wa sherehe hizo
uzinduzi huo umefanywa na waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa mhe
george simbachawene mb tarehe machi huko mjini dodoma na kuhudhuriwa na waziri wa habari utamaduni sanaa na michezo mhe
dkt
harrison mwakyembe mb mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtanda ega dkt
jabiri bakari na mkurugenzi msaidizi wa usaid tanzania bw
tim donnay ambao ndio wafadhili wa mradi wa uimarishaji mifumo ya sekta za umma ps 
waziri simbachawene ameshukuru na kupongeza shirika la msaada la watu wa marekani usaid kupitia mradi wa uimarishaji mifumo ya sekta za umma ps ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa na wakala ya serikali mtandao ega kwa kushirikiana katika kusanifu na kutengeneza mfumo wa pamoja government website framework ambao umesaidia kutengeneza tovuti za serikali zenye kiwango na muonekano mmoja ambao ni rahisi
mfumo huu ni mzuri rahisi na rafiki kwa waweka taarifa na hata kwa watumiaji
vilevile kwa kuwa technolojia inabobadilikamara kwa mara ni rahisi kufanya maboresho ya pamoja ya pamoja kwa wakati mmoja alisema simbachawene
aidha mhe
simbachawene amefafanua kuwa suala la upatikanaji habari na taarifa mbalimbali ni takwa la kisheria na kikatiba hivyo viongozi wa taasisi za umma wana wajibu wa kuhakikisha kuwa taarifa mbalimbali za utekelezaji wa majukumu ya serikali zinawafikia wananchi kwa usahihi na kwa wakati kupitia njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na tovuti
naye waziri wa habari utamaduni sanaa na michezo mhe
dkt
harrison mwakyembe mb amesema kuwa tovuti za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa ni njia rahisi na bora ya kuwafikishia wananchi taarifa za utekelezaji serikalini
bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania limepitisha sheria mbili zinazowapa wananchi haki ya kupata habari na taarifa
vile vile hakikisheni tovuti zinahuishwa mara kwa mara ili tovuti ziwavutie wananchi wetu alisema mwakyembe
vilevile mhe
mwakyembe amewataka maofisa habari na tehama kutambua kuwa wajibu wao ni kuhakikisha tovuti zinapatika wakati wowote na mahali popote zikiwa na taarifa sahihi
ninaomba viongozi wa taasisi za umma kuwapa ushirikiano maofisa habari wanapohitaji taarifa za kuweka kwenye tovuti kwani mafanikio na uhai wa tovuti hutegemea taarifa zinazotolewa na idara na sehemu
aliongeza mwakyembe
kwa upande wake mtendaji mkuu wa ega dkt jabiri kuwe bakari amesema hapo awali mikoa na halmashauri nyingi zilikuwa hazina tovuti na zile zilizokuwa na tovuti tovuti hizo hazikufanya kazi vizuri wakati mwingine hazikupatikana taarifa zake zilikuwa haziendani na wakati na nyingine zilikuwa na anwani zenye kikoa cha dot
com na hazionyeshi umiliki wa taasisi ya umma
moja ya hatua za utekelezaji wa serikali mtandao ni kuwa na uwezo wa kupata taarifa na huduma mbalimbali kwa njia ya mtandao kwa urahisi haraka gharama nafuu wakati wowote na mahali popote
ili kutimiza azma hiyo dkt
bakari amefafanua kuwa maafisa tehama na maafisa mawasiliano kutoka katika mikoa na halmashauri hizo wamepata mafunzo ya kutengeneza mwonekano wa tovuti zao na kuweka taarifa kwa ajili ya umma wakiwa mahali popote na wakati wowote kwa kutumia mfumo wa tovuti tunaouzindua leo
aliongeza kuwa tovuti hizi zitaunganishwa na tovuti kuu ya serikali iliyotengenezwa na wakala ya serikali mtandao na hivi sasa inasimamiwa na kuendeshwa na wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo
tovuti hii ni dirisha moja la kutolea taarifa na huduma za serikali kwa umma ambapo kila mwananchi anaweza kuipata wakati wowote na mahali popote kwa lugha mbili yani ya kiswahili na kiingereza
ega imejiandaa vema katika kusimamia na kuhifadhi tovuti zote katika vituo maalum vya kuhifadhia na kuendesha mifumo mbalimbali ya serikali mtandao
hii itasaidia upatikanaji wa uhakika wa tovuti hizo kwa saa kwa siku badala ya ilivyokuwa hapo awali ambapo kila taasisi ilihifadhi tovuti yake yenyewe na hivyo kusababisha tovuti hiyo kutokuwa hewani endapo hitilafu yoyote itatokea kwenye miundombinu hiyo kama vile kukatika kwa umeme aidha amezitaka taasisi za umma pamoja na wafanyabiashara wanaojihusisha na utoaji wa huduma za tehama katika taasisi za umma wanapaswa kuzingatia miongozo na viwango vya serikali mtandao wakati zinapoanzisha miradi yoyote ya tehama
miongozo na viwango hivyo vinapatikana katika tovuti ya wakala ya serikali mtandao sehemu ya miongozo na viwango
jitihada za kutengeneza tovuti hizi zilianza mnamo mwaka ambapo mikoa ya mwanza dodoma na iringa ilitumika katika kupata mahitaji ya aina ya tovuti inayotakiwa na mwishoni mwa mwaka timu ya watalaam wa ega tamisemi na ps ilianza kutengeza mfumo huo ambao umewesha kila mkoa na halmashauri tanzania bara kuwa na tovuti yake
maofisa tehama na mawasiliano wameagizwa kuhakikisha kila mwisho wa wiki tovuti zao zinakuwa na taarifa mpya
katibu tawala wa mkoa wa morogoro mhandisi dkt
john ndunguru ametoa agizo hilo wakati wa ufunguzi wa mafunzo kwa maofisa habari na tehama wa halmashauri na mikoa ya morogoro kilimanjaro arusha na tanga machi mkoani morogoro
inapofika ijumaa tovuti ya kila halmashari na mkoa inabidi iwe na taarifa mpya na ielezee shughuli zote zilizotendeka na taarifa nyingine yoyote ambayo wananchi wanahaki ya kuipata alisema mhandisi dkt
ndunguru
vilevile dkt
ndunguru alisema kuwa moja ya haki ya kikatiba waliyonayo wananchi ni haki ya kupata taarifa hivyo kwa kutokutoa taarifa zilizo sahihi na kwa wakati wananchi wanakuwa wamenyimwa na kukoseshwa haki yao ya kikatiba hivyo kila ofisa aliyehudhuria mafunzo haya ahakikishe anawapa wananchi wake haki yao yakikatiba ya kupata taarifa
aidha katibu tawala huyo alisisitiza kuwepo na ushirikiano baina ya maofisa tehama na habari katika utendaji kazi wao wa kila siku na kufikia malengo yao ili kuweza kwenda sambamba na sera ya serikali ya awamu ya tano ya hapa kazi tu
awali akielezea mradi huo meneja mradi wa uimarishaji wa mifumo ya sekta za umma ps mkoa wa morogoro bw
david ole laput amesema kuwa mradi huo unaofadhiliwa na shirika la maendeleo ya kimataifa la marekani usaid ni wa miaka mitano na utafanya kazi na serikali kuu pamoja na halmashauri katika mikoa ya tanzania bara ili kuboresha mawasiliano kwa umma
pia kupitia mradi huo maofisa hao watajengewa uwezo wa kutengeneza tovuti kuweka taarifa sahihi kwenye tovuti na kutangaza huduma mbalimbali wanazotoa kupitia tovuti hizo
mafunzo hayo ya wiki moja yanayoenda sambamba katika mikoa ya dodoma mtwara kigoma na mororgoro yatafikia kilele chake machi kwa uzinduzi rasmi wa tovuti za halmashauri na mikoa yote tanzania bara
maafisa tehama na mawasiliano kutoka mikoa na halmashauri za kanda ya ziwa inayojumuisha mikoa ya mwanza kagera mara shinyanga na simiyu wametakiwa kutumia njia za haraka na za kisasa katika mawasiliano ikiwemo matumizi ya tovuti na mitandao ya kijamii ili kutangaza shughuli na mafanikio ya serikali kwa umma
hayo yamesemwa jana jijini mwanza na mkurugenzi wa habari na msemaji mkuu wa serikali dkt
hassan abbas wakati wa uzinduzi wa tovuti za mikoa na halmashauri zilizotengenezwa kutokana na mfumo mpya wa kutengeneza tovuti
aidha dkt
abbas alisema uzinduzi wa tovuti katika mikoa na halmshauri hizo ni kigezo muhimu kitakachotumiwa na serikali katika kupima wa utendaji kazi wa maafisa habari katika kushughulikia kero na changamoto mbalimbali zinazowakabili wananchi
dkt
abbas aliongeza kuwa lengo la serikali ni kuhakikisha kuwa tovuti za mikoa na halmashauri za wilaya nchini zinaendelea kuwa hai na zenye taarifa zilizozingatia muda na wakati na hilo litawezekana iwapo maafisa habari watatimiza malengo wanayopaswa kujiwekea katika maeneo yao ya kazi
litakuwa si jambo jema kama baada ya muda mfupi tovuti hizi zinakufa kwa kubalki bila kuhuishwa
kwa hiyo kila mmoja kwa nafasi yake hana budi kuhakikisha kuwa tovuti hizi zinahuishwa mara kwa mara ili kutambua mchango endelevu wa serikali na wafadhili
alisema dkt
abbas
dkt
abbas alisema pamoja na kuwepo kwa vyombo mbalimbali vya habari vinavyotumika kufikisha taarifa kwa wananchi ikiwa ni pamoja na magazeti na redio bado tovuti na mitandao mitandao ya kijamii imendelea kutumiwa na wananchi walio wengi zaidi
kwa mujibu wa takwimu ziliztolewa na mamlaka ya mawasiliano tanzania hivi sasa watanzania zaidi ya milioni wapo mtandaoni
alisema dkt
abbas
naye mkurugenzi wa miundombinu wa wakala ya serikali mtandao ega bw
benjamin dotto alisema maafisa habari na tehama kuwa wabunifu wavumbuzi na siku zote kujibidisha katika kuongeza viwango vya utendaji
nimatumaini yangu kuwa baada ya kutumia framework hiyo mtatoa maoni ili kuiboresha zaidi vilevile wataalamu wetu wametoa technical na user manual za jinsi ya kutumia framework hiyo hivyo manual hizo zitumike ili pale inaletwa taarifa ya kushindwa kufanya jambo inakuwa na mantiki zaidi alisema bw
dotto
maofisa tehama wa mahakama wametakiwa kutumia ujuzi watakaoupata kutatua matatizo mbalimbali kwa ufanisi katika kazi za mahakama na kushirikiana na watumishi wenzao ili kuongeza ubunifu wa kuboresha huduma za mahakama
hayo yalisemwa na mtendaji mkuu wa mahakama ya tanzania bw
hussen kattanga wakati wa uzinduzi wa mafunzo kwa maofisa hao januari katika ukumbi wa mafunzo wa shule ya sheria jijini dar es salaam
ni matumaini yangu mtakapomaliza mafunzo haya na elimu mtakayoipata hapa kila mmoja ataitumia vizuri hasa katika kuongeza ubunifu na kutatua changamoto mbalimbali za masuala ya tehama alisema bw
kattanga
vilevile bw
kattanga aliwausia watumishi hao kuwa ujuzi watakaopata katika mafunzo hayo usiishie hapo bali watakapofika kwenye maeneo yao ya kazi wawafundishe na watumishi wengine ili na wao waweze kuwa na ujuzi zaidi
akitoa mada katika mafunzo hayo mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabir bakari amesema kuwa lengo kuu la wakala hii ni kuwa na dirisha moja linalotoa huduma za serikali mtandao kwa wananchi zenye lengo la kuleta ubora kupunguza gharama na kusaidia ukusanyaji wa mapato ya serikali kupitia njia za kielektroni
aidha dkt bakari alisema kupitia wakala hii mifumo mbalimbali ya kielektroni imeweza kutengenezwa na kutumiwa na taasisi za serikali na kusaidia uboreshaji wa utoaji wa huduma za serikali kwa umma
mafunzo hayo yatakayofanyika kwa muda wa wiki moja yamewahusisha takribani maofisa tehama kutoka katika kanda zote za mahakama tanzania
serikali imeandaa muundo wa viwango na miongozo wa serikali mtandao unaotosheleza mahitaji ya usanifishaji wa shughuli za serikali mtandao ambao unahakikisha serikali inakuwa kama taasisi moja kwa kuunganishwa na teknolojia ya habari na mawasiliano tehama huku usalama na faragha za taarifa za serikali na watumiaji zikiimarishwa
hayo yamesemwa na mkurugenzi wa udhibiti wa huduma za serikali mtandao bw
michael moshiro katika mafunzo maalum ya kuwaelimisha waandishi wa habari umuhimu wa kuzingatia viwango na miongozo ya usanifishaji shughuli za serikali mtandao kilichofanyika katika ukumbi wa mikutano wa wakala ya serikali mtandao ega novemba 
bw
moshiro amesema lengo kuu la muundo wa viwango na miongozo hiyo ni kurahisisha utendaji kazi wa serikali na kuboresha kwa kiasi kikubwa utoaji wa huduma kwa wananchi
miongozo hiyo inahusu maeneo mbalimbali ambayo ni usanifishaji programu tumizi za serikali usanifishaji wa shughuli za serikali mtandao usanifishaji wa taarifa za serikali mtandao usanifishaji wa miundombinu ya serikali mtandao na mfumo wa serikali mtandao kuwasiliana
maeneo mengine ni usanifishaji wa usalama wa serikali mtandao usanifishaji wa dira ya serikali mtandao usanifishaji utangamanishi wa serikali mtandao pamoja na mchakato wa serikali mtandao na usimamizi alifafanua bw
moshiro
vilevile amesema serikali pia imeandaa miongozo mbalimbali inayosimamia utekelezaji wa baadhi za operesheni za tehama kwenye eneo la mawasiliano kwa njia ya video serikalini tovuti na mifumo serikalini mwongozo katika mifumo ya sekta ya afya uingizaji taarifa kwenye mifumo ya tehama miradi ya tehama na huduma za serikali kwa njia ya simu
ameongeza kuwa mbali na hayo serikali imefanya jitihada mbalimbali kuhakikisha sera sheria miongozo na mikakati madhubuti inayotumika katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao inatumika katika hatua mbalimbali kuanzia ngazi ya taifa hadi ngazi ya taasisi husika
kwa upande wa sera kuna sera ya taifa ya tehama na mpango mkakati wa serikali mtandao zipo sheria zinazosimamia sekta ya tehama nchini kama vile sheria ya mawasiliano ya kielektroniki na posta ya mwaka sheria ya makosa ya kimtandao pamoja na sheria ya miamala ya kielektroni ya mwaka alisema bw
moshiro
vilevile amesema upo waraka wa utumishi na
wa mwaka na waraka na
wa mkuu wa utumishi wa umma wa mwaka unaohusu matumizi ya tehama serikalini pamoja na mwongozo wa matumizi bora sahihi na salama ya vifaa vya tehama serikalini
ameeleza kuwa pamoja na maendeleo na faida ambazo serikali imezipata katika matumizi ya tehama kwa kipindi kirefu bado kulionekana kuwapo kwa changamoto nyingi ambazo zilikwamisha au kuchelewesha kufikiwa kwa malengo yaliyokusudiwa
amezitaja changamoto hizo kuwa ni utengenezaji au ununuzi wa mifumo ya tehama isiyozingatia mahitaji halisi ya taasisi na serikali kwa jumla na uwapo wa mifumo inayoweza kuhatarisha usalama wa taarifa za serikali
changamoto hizo na nyingine kadha wa kadha ndizo zilizosababisha serikali kuweka miongozo na viwango thabiti katika tehama itakayowezesha taasisi za serikali kuzikabili alieleza bw
moshiro
akizungumzia faida za kuwa na viwango na miongozo amesema itawezesha mifumo kujengwa kwa kuzingatia mahitaji halisi ya taasisi husika na serikali kwa jumla itasaidia uwapo wa mifumo na miundombinu ambayo ni endelevu baada ya kujengwa itaondoa urudufu wa miundombinu na mifumo ya tehama serikalini pamoja na kuwezesha mifumo kuweza kubadilishana taarifa na hivyo kurahisisha utoaji wa huduma kwa wananchi
faida nyingine ni kupunguza gharama kubwa ya ujenzi na uhudumiaji wa mifumo ya tehama kuwezesha utumiaji wa rasilimali shirikishi na kupunguza gharama za utekelezaji wa jitihada mbalimbali za tehama pamoja na kuwezesha mifumo inayojengwa kuweza kutumiwa kiurahisi na walengwa wa huduma husika
aidha amewashauri wadau wa sekta binafsi wanaojihusisha na utoaji wa huduma za tehama na ujenzi wa mifumo ya tehama kuwa na uelewa wa viwango na miongozo iliyopo ili waweze kuisaidia serikali
pia amesema ni muhimu kwa wataalamu wa tehama wanaotaka kufanya kazi na serikali kuanza kujenga mifumo inayozingatia viwango vilivyopo kwa kuwa ni uamuzi wa serikali kuanza kutumia miongozo na viwango hivyo
viwango na miongozo hii ipo kwenye tovuti ya wakala inayopatikana kwa anwani ya sehemu ya viwango na miongozo na inaendelea kuboreshwa kadiri ya mahitaji yanavyojitokeza alisisitiza bw
moshiro
serikali imeunganisha taasisi katika mtandao wa mawasiliano wa serikali govnet kupitia mkongo wa taifa nictbb
pia taasisi zilizo chini ya ofisi ya rais tamisemi zitaunganishwa kwenye mtandao huo kufikia disemba 
hayo yamesemwa na meneja habari elimu na mawasilano wa wakala ya serikali mtandao bi
suzan mshakangoto wakati wa kikao na waandishi wa habari kilichofanyika oktoba katika ofisi za wakala
bi
mshakangoto amesema taasisi hizo pia zimefungiwa mtandao wa ndani wa mawasiliano lan pamoja na mfumo wa simu zenye itifaki ya intaneti ip
aidha amesema taasisi zinajumuisha wizara zote idara inazojitegemea ikiwemo ofisi ya bunge na ofisi ya mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali naot pamoja na wakala za serikali zikwemo wakala ya majengo tanzania tba wakala wa uzito na vipimo wma na wakala wa usajili wa biashara na utoaji leseni brela
pia taasisi kutoka mikoa ya tanzania bara dodoma tanga dar es salaam kagera lindi ambapo kila mkoa unajumuisha ofisi ya mkuu wa mkoa halmashauri za wilaya manispaa na jiji
kukamilika kwa miundombinu hiyo kutaipunguzia serikali gharama za mawasiliano kutasaidia taasisi kuwa na mawasiliano bora ya kielektoni data sauti na video kutaongeza kasi ya masafa ya intaneti kutawezesha matumizi ya mifumo shirikishi ya tehama kutaboresha utendaji kazi na kuongeza ubora wa utoaji huduma kwa umma alifafanua bi
mshakangoto
ameongeza kuwa taasisi zilizounganishwa na mfumo wa simu hizo zitaweza kuwasiliana baina yao kwa urahisi
mtumishi wa taasisi moja katika taasisi hizo anaweza kupiga simu kwenda taasisi nyingine ya nje ikawa kama amepiga simu ya extension ndani ya ofisi moja
mfumo huo wa simu pia unawezesha taasisi kufanya mikutano kwa njia ya simu amesema bi
mshakangoto
katika kuhakikisha mtandao wa mawasiliano serikalini pamoja na matumizi ya simu za ip zinakuwa zenye tija ofisi ya rais utumishi na utawala bora kwa kushirikiana na wakala imetoa mafunzo kwa wataalamu wa tehama na makatibu muhtasi kutoka wizara taasisi zinazojitegemea na wakala za serikali zilizounganishwa kuhusu uendeshaji na usimamizi wa mtandao wa serikali na matumizi ya simu za ip
akizungumzia suala la usalama wa mawasiliano amesema wakala imejizatiti vya kutosha kwani kuna kitengo maalum kinachoshughulikia masuala ya usalama wa mtandao na hivyo hakuna uwezekano wowote wa taarifa kutoka nje au kudukuliwa kupitia mifumo iliyopo
kila taasisi ina namba ya pekee ya utambulisho ambayo haiingiliani na taasisi nyingine na orodha ya namba hizo inapatikana katika tovuti ya wakala eneo la machapisho na kurasa za karibu alisisitiza bi
mshakangoto
vilevile amesema ni mpango wa serikali kufikia mikoa na halmashauri zote hapa nchini ili kutumia mawasiliano ya simu za itifaki barua pepe na mifumo ya tehama katika kubadilishana taarifa
serikali inaandaa mazingira bora ya kutoa huduma kwa kutumia simu za mkononi ili kumrahisishia mwananchi kupata huduma za serikali mahali popote wakati wowote na kwa haraka zaidi
hayo yamesemwa na mkurugenzi wa idara ya udhibiti wa huduma za serikali mtandao bw
michael moshiro wakati wa mahojiano katika kipindi cha uchumi leo kinachorushwa na kituo cha televisheni cha shirika la utangazaji tanzania tbc agosti 
kwa takwimu za hivi karibu tanzania ina zaidi ya watu millioni thelathini ambao wanatumia simu za mkononi hivyo hatunabudi kama wakala ya serikali mtandao kuziwezesha taasisi za umma kutoa huduma hizo kwa wananchi kwa njia ya simu za mkononi alisema bw
moshiro
aliongeza kuwa huduma hizi zitawasaidia wananchi kuepuka foleni ambayo inawafanya kupoteza muda mwingi barabarani wakielekea katika ofisi za umma kutafuta huduma ambazo wangeweza kuzipata kwa njia ya mtandao au simu za mkononi
chukua mfano wakati wa uchaguzi mkuu wa rais wabunge na madiwani wa oktoba wananchi waliwezeshwa kwa njia ya simu kuangalia kama kitambulisho cha kupigia kura ni sahihi na atapigia eneo gani
huduma hii ililenga kumrahisishia mwananchi kupata taarifa mahali alipo
hivyo kumfanya aendelea na shughuli za kujenga uchumi wa nchi
aliongeza bw
moshiro vile vile aliongeza kuwa kupitia tovuti kuu ya serikali inayopatika kwa anuani ya yenye taarifa mbalimbali za serikali inawawezesha wawekezaji kuona fursa mbalimbali za uwekezaji zilizopo hapa nchini na hivyo kuwekeza na kukuza uchumi
aidha alisisitiza kuwa huduma mtandao zitasaidia kuondoa urasmu mianya ya rushwa kuharakisha utoaji maamuzi na hatimaye kuwavutia wawekezaji walio wengi na kukuza uchumi wa taifa
serikali inaunganisha taasisi za umma kwa mtandao wa ndani govnet ili kuokoa gharama za mawasiliano zilizokuwa zinatolewa kwa ajili ya huduma ya mawasiliano baina ya taasisi moja ya umma na nyingine
hayo yamesemwa na mkurungenzi msaidizi wa tehama ofisi ya rais tamisemi bw
baltazar kibola wakati akifungua mafunzo ya fibre optic cable kwa maofisa tehama wa serikali kutoka tawala za mikoa na serikali za mitaa yanayofanyika chuo kikuu cha dodoma
bw
kibola alisema mafunzo haya ni ya awamu ya tatu na yanahusisha kuunganishwa mikoa hospitali za mikoa na mamlaka za serikali za mitaa kwenye mtandao wa mawasiliano ya serikali kwa teknolojia ya fiber optics kupitia mkongo wa taifa kuweka mitandao ya mawasiliano ya ndani local area network usakinishaji wa mitambo ya kidigitali ya mawasiliano ya simu ip pbx pamoja na simu za digitali ip phones
aliongeza kuwa mtandao huu wa mawasiliano wa serikali unafaida nyingi ikiwa ni pamoja na kuongeza ufanisi wa utendaji kazi na utoaji huduma kwa wananchi kwa jumla kupunguza gharama za uendeshaji wa shughuli za serikali kwa kurahisisha mawasiliano ya simu kati ya taasisi moja na nyingine
vile vile ni kuziwezesha taasisi za umma kufanya mikutano kwa njia ya mtandao video conferencing teleconference kubadilishana taarifa kwa urahisi haraka na usalama kuweka mazingira wezeshi na salama kwa ajili ya mifumo ya tehama ya serikali kutumia miundombinu shirikishi ya tehama kama vile mfumo wa barua pepe serikalini gms usimamizi rasilimali watu hcmis na usimamizi wa fedha ifmis
katika utekelezaji wa mradi huu kwa awamu ya kwanza kazi mbalilimbali zilifanyika ikiwa ni pamoja na usakinishaji wa njia za mawasiliano ya serikali kwa teknolojia ya fiber optics na usakinishaji wa vifaa vya mawasiliano kwenye taasisi za serikali ambazo ni wizara idara za serikali na wakala za serikali 
awamu ya pili ilihusisha usimikaji wa mitambo ya kidigitali ya mawasiliano ya simu ip pbx pamoja na simu za digitali ip phones mtandao wa mawasiliano wa ndani local area network na mitambo ya kuendesha mikutano kidigitali video conference system kwenye tasisi za serikali ambazo ni wizara idara za serikali na wakala za serikali 
kwa upande wake mkurungenzi wa taasisi inayojihusisha na kujenga mtandao wa mawasiliano kotes tanzania limited bw
max komba alisema wamejipanga vizuri kutoa mafunzo kwa wataalamu wa tehama juu ya kuendesha na kusimamia miundombinu hiyo kwa maofisa tehema wa taasisi husika
alieleza kuwa tangu kuanza kwa mradi huo hapa nchini kotes imepata ushirikiano mkubwa toka serikalini na malengo ya kampuni ni kukamilisha mradi huo nchi nzima kwa wakati uliopangwa
miradi ya teknolojia ya habari na mawasiliano ni endelevu na inabadilika kila wakati hivyo msichoke kujifunza na kijiendeleza ili kufanya kazi kwa ufanisi
alisema bw
komba
mtandao wa mawasiliano ya serikali ni mradi uliobuniwa na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kwa ajili ya kuunganisha na kuwezesha mawasiliano ya kielektroniki katika taasisi za serikali ili kurahisisha na kupunguza gharama za mawasiliano na kuongeza ufanisi
utekelezaji wa mradi huu unasimamiwa na wakala ya serikali mtandao ega
utekelezaji wa mradi huu unategemea kukamilika mwezi desemba na unaenda sambamba na kujenga uwezo wa wataalamu kwa kutoa mafunzo maalumu ya kitaalam ya jinsi ya kuendesha na kusimamia miundombinu ya govnet kwa maofisa tehema wa taasisi husika
hayo yamesemwa na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
angellah kairuki wakati wa uzinduzi wa baraza la wafanyakazi la wakala juni jijini dar es salaam
waziri kairuki aliyataja maeneo mengine ambayo yanapaswa kuboreshwa katika ukusanyaji na kutiliwa mkazo katika ukusanyaji wa mapato kuwa ni pamoja na sekta za fedha rasilimaliwatu ardhi na utambulisho wa taifa
aidha watumishi hao wamesisitizwa kuwa kuundwa kwa baraza hilo la wafanyakazi ni moja ya nyenzo ya kuishauri serikali katika ngazi ya taasisi katika usimamizi wa kazi na rasilimali utekelezaji wa majukumu kulinda haki na wajibu waajiri na wafanyakazi kutoa ushauri kuhusu kujenga hali bora za kazi na maslahi na kusimamia haki na usatawi katika sehemu za kazi
naye mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao ega dkt
jabiri bakari alipokuwa akimkaribisha waziri mwenye dhamana ya utumishi wa umma alisema kuwa ega inakabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo ufinyu wa eneo la ofisi ambapo hadi sasa wakala inatumia gharama kubwa katika kukodisha jengo ili kutimiza kutimiza majukumu ipasavyo
katika kutimiza majukumu yake hadi sasa wakala ya serkali mtandao ina wafanyakazi wapatao ambapo inatarajiwa kuwa jumla ya watumishi mara serikali itakapotoa kibali cha kuajiri watumishi wapya
baraza la wafanyakazi la ega limezinduliwa kwa mujibu wa kutekeleza sera ya kuwakilisha wafanyakazi mahala pa kazi kkama ilivyoelekezwa kwenye sheria ya majadiliano katika utumishi wa umma na sheria ya ajira na mahusiano kazini na
ya mwaka 
serikali imemuagiza mkandarasi anayetengeneza mfumo wa ununuzi wa pamoja wa taifa kwa njia ya mtandao nchini kukamilisha kazi hiyo kwa wakati na kuhakikisha kuwa mradi huo unatimiza viwango vinavyotakiwa jarida la ununuzi tanzania tpj limebaini
akizungumza wakati wa sherehe za kutia saini mkataba jijini dar es salaam hivi karibuni katibu mkuu ofisi ya rais utumishi wa umma na utawala bora dkt
laurean ndumbaro amesema mfumo huo unatarajia kuongeza ufanisi katika ununuzi wa umma
upatikanaji wa mfumo huo umepokewa kwa shauku kubwa na mtendaji mkuu wa mamlaka ya usimamizi wa ununuzi ppra dr
laurent shirima ambaye amesema ni hatua muhimu ya kuelekea katika kuongeza thamani ya fedha ya ununuzi wa umma nchini
mfumo wa ununuzi kwa njia ya mtandao utapunguza haja ya kuwasiliana ana kwa ana na wazabuni na taasisi zinazohitaji huduma pia utasaidia kuhakikisha ushiriki sawa na mpana wa wazabuni na hivyo kupunguza mianya ya rushwa
kwa mujibu wa kampuni ya european dynamics iliyoshinda zabuni ya kutengeneza na kujaribu mfumo huo itakamilisha mradi katika muda wa miezi kuanzi mwezi huu
hayo yamesemwa na meneja habari elimu na mawasiliano wa wakala bi
suzan mshakangoto kwenye mkutano na waandishi wa habari uliofanyika katika ofisi ya wakala juni 
amesema baadhi ya vigezo vya mradi ni kuonesha jinsi gani utaboresha utendaji kazi wa taasisi husika utoaji wa huduma kwa umma ikilinganishwa na utaratibu wa zamani na iwapo unatimiza malengo ya dira ya taifa ya mandeleo na unazingatia sera viwango miongozo na taratibu za serikali
ameeleza kuwa taasisi za umma zimekuwa na miradi ya tehama ambayo inafanana na hivyo kuiongezea serikali gharama ya kuiendesha miradi hiyo jambo ambalo limekuwa na changamoto kubwa kwa serikali
vilevile amesema wakala itahakikisha taasisi za umma zinakuwa na mifumo inayoongea inayobadilishana taarifa na inayozingatia teknolojia iliyopo ili kuweza kukidhi mahitaji ya serikali na kuboresha utoaji huduma kwa umma
wakala ya serikali mtandao ega iliyoanzishwa ni taasisi ya serikali yenye majukumu na mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini tanzania
pia wakala hii inasimamia udhibiti wa viwango vya serikali mtandao kwa kutumia miongozo mbalimbali na viwango vilivyowekwa ili kuwa na mifumo bora ya tehama serikalini
taasisi za umma zimetakiwa kuwa na tovuti zitakazosaidia wananchi kupata kwa urahisi taarifa zinazohusu shughuli na huduma mbalimbali zinazotolewa na taasisi hizo
wito huo umetolewa na mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri bakari wakati akizungumza na wahariri wa vyombo mbalimbali vya habari aliowakaribisha katika ofisi za wakala ili kuwaeleza utekelezaji wa serikali mtandao unaosimamiwa na wakala yake mei 
tovuti za serikali zinatakiwa kuwa kwa lugha ya kiswahili na kiingereza na mwananchi anapofungua tovuti hizo lugha itakayoonekana kwanza iwe ni kiswahili na muda wowote mwananchi huyo anaweza kubadili kwenda kwenye lugha ya kiingereza amesema dkt bakari
dkt
bakari amesema kuwa wakala imetoa miongozo ya kusimamia na kuendesha tovuti hizo
mwongozo huo unapatikana kwenye tovuti ya wakala sehemu ya miongozo na viwango
akizungumzia mafanikio ya wakala amesema wakala imetengeneza mifumo mbalimbali na kuweka miundombinu ya kuwezesha taasisi za umma kutumia tehama katika utoaji wa huduma kwa wananchi
tovuti kuu ya serikali ni zao la kwanza la wakala na ilibuniwa na kusanifiwa na wataalam wetu wa ndani
katika tovuti hiyo ambayo pia ni mfumo ina taarifa za baadhi ya taasisi za umma sekta mbalimbali na huduma zake pamoja na balozi zilizoko nchini na zile za kwetu zilizoko nje ya nchi amesema dkt
bakari
vilevile amesema kuwa tovuti hiyo ina sehemu ya nifanyeje ambayo ina maelezo na maelekezo ya namna ya kupata huduma za serikali zinazotolewa na baadhi ya taasisi za umma
aidha mwananchi anaweza kuona taasisi husika kijiografia kwa kutumia mfumo wa ramani wa google
mfumo mwingine uliotengenezwa na wakala amesema mkuu huyo ni tovuti kuu ya ajira ambayo humwezesha mwananchi kuona ajira mbalimbali zinazotangazwa na serikali ambapo muombaji wa ajira anaweza kutuma wasifu wake kwa njia ya mtandao na nafasi zinapotangazwa zenye kuhitaji mtu mwenye sifa hizo anapata ujumbe moja kwa moja kupitia simu yake ya mkononi na kuombwa kuthibitisha kama anahitaji nafasi hiyo ili mfumo upeleke wasifu wake kwenye orodha ya waombaji
pia wakala imesanifu tovuti kuu ya takwimu huria inayoonesha takwimu mbalimbali za sekta tatu zilizopewa kipaumbele sekta hizo ni elimu afya na maji
vilevile dkt
bakari amesema wakala imetengeneza tovuti rasmi ya mwananchi ambayo inamwezesha mwananchi kuwasilisha maswali na hoja mbalimbali ambazo hutolewa majibu kwa wakati na serikali
pamoja na tovuti hizo kuu baadhi ya wizara mikoa wilaya halmashauri na taasisi zimetengenezewa tovuti na wakala kwa madhumuni hayo
naye meneja wa kitengo cha habari elimu na mawasiliano wa wakala hiyo bi
suzan mshakangoto aliwataarifu wahariri hao kuhusu jitihada mbalimbali zinatekelezwa na wakala ili kuwezesha taasisi za umma kutoa huduma zao kwa njia ya mtandao kwa kuongeza uwezo wa wataalam wa tehama kwa kuwapa maarifa na ustadi wa kubuni kutengeneza na kutumia mifumo tumizi ikiwemo miundombinu inayowezesha utoaji wa huduma kwa njia ya kompyuta au vitumi vingine
tumetoa mafunzo ya usimamizi na ujenzi wa mtandao wa mawasiliano serikalini na usalama wa mtandao kwa taasisi za umma wakiwemo maofisa tehama mafunzo ya uendeshaji wa vituo vya data kwa taasisi za umma wakiwemo maofisa tehama mafunzo ya usimamizi wa mfumo wa barua pepe serikalini yametolewa kwa taasisi pamoja na mafunzo ya usimamizi wa taarifa tovuti za serikali yametolewa kwa taasisi 
mafunzo ya uwekaji taarifa katika tovuti kuu yametolewa kwa taasisi na mafunzo hayo yanaendelea kutolewa kwa kila taasisi ambayo inatengenezewa tovuti na wakala alifafanua bi
mshakangoto
lengo kuu la jitihada zote hizo anasema meneja huyo ni kuziwezesha taasisi hizo kutumia tehama katika majukumu yao ili kuongeza ufanisi na uwajibikaji wakati huo huo kumwezesha mwananchi kupata huduma bora fanisi na zenye gharama nafuu
na mambwana jumbe simu ni chombo na nyenzo muhimu ya mawasiliano inayotumika kati ya mtu na mtu mtu na kikundi cha watu ama kikundi kimoja cha watu na kikundi kingine
kwa kufahamu umuhimu wa nyenzo hiyo serikali haiko nyuma katika kuhakikisha watumishi wake wanatumia kifaa hicho katika kufanikisha mawasiliano miongoni mwao na umma kwa jumla
pamoja na kufanikisha mawasiliano miongoni mwa taasisi za umma simu zimekuwa na mchango mkubwa katika kuhakikisha wananchi wanapata huduma bora kwa wakati muafaka na wananchi wamekuwa wakipiga simu na kutoa mapendekezo kuomba ufafanuzi au kuomba huduma fulani kwa taasisi mbalimbali za umma na kupatiwa mrejesho wa jambo husika
mkurugenzi wa miundombinu na uendeshaji wa tehama wa wakala ya serikali mtandao bwana benjamin dotto anasema moja ya mahitaji ya msingi kwa taasisi ya serikali au nyingine yoyote kuweza kutoa huduma kwa wananchi ni uwepo wa mawasiliano baina ya wananchi na taasisi na baina ya taasisi na taasisi
kuwezesha mawasiliano imekuwa changamoto ya muda mrefu kwa serikali na inaendelea kufanyiwa kazi mkurugenzi huyo anaelezea juhudi ambayo serikali imefanya katika kutatua changamoto hiyo ni kuwapo kwa mtandao mmoja wa mawasiliano wa serikali govnet ambapo simu aina ya itifaki ya intaneti internet protocol ip ambayo imeunganishwa na mtambo unaoitwa ip private branch exchange pbx ndiyo zinazotumika kwa baadhi ya taasisi za serikali zilizounganishwa kwenye mtandao huo
anaeleza kuwa awali ili simu ziweze kufanya kazi katika utaratibu mzuri ulihitajika sana kuwapo kwa opereta wa simu anayesimamia swichibodi ili kuweza kuona simu inayotakiwa kuingia ndani na ile inayotakiwa kutoka
switchboard operators ndio walikuwa wakiunganisha simu kutoka nje kwenda ndani ya ofisi kwa kuunganisha kwenye saketi yenye mwito kutoka nje kuingia ndani naoperetahao walikuwa wakifanya kazikwa mkonoambapo mabadiliko ya teknolojia yamepelekea mfumo huo kupitwa na wakati anafafanua kuwa kazi ya opereta ikapungua pale ilipoingia teknolojia mpya na mfumo mpya wa simu ulioitwa private branch exchange pbx au private automatic branch exchange pabx kama ilivyozoeleka kwa baadhi ya watu
hii imesababisha kazi zote zilizokuwa zikifanywa kwa mikono kuwa otomatiki kwa asilimia kubwa na hivyo kazi nyingi zilizokuwa zikifanywa na swichibodi opereta zimekuwa rahisi kutokana na uwezo mkubwa wa mtambo huo
bw
dotto anasema pbx ni mfumo wa simu unaowezesha mbadilishano wa mawasiliano ndani ya ofisi au kampuni
pia huwezesha mawasiliano nje ya ofisi au kampuni hivyo basi pbx ndio kitovu cha mawasiliano yote ndani na nje ya ofisi
anasema simu zote ndani ya ofisi huunganishwa kijanibu locally connected ambapo kila simu inaunganishiwa mkondo extention na hupewa namba yake husika kwa hiyo mawasiliano yote ndani ya ofisi yanakuwa hayana gharama extention to extention call kwani simu zote zimeunganishwa kijanibu locally connected kwenye mtambo mmoja ndani ya ofisi
anafafanua kuwa kutokana na mabadiliko ya teknolojia kumesababisha mfumo wa pbx ambao mara nyingi umekuwa ukitumia teknolojia ya analojia ambao unasafirisha taarifa kupitia electric pulses kupitwa na wakati na hivyo kuhamia kwenye teknolojia ya kidijitali ambayo inaruhusu usafirishaji wa taarifa kupitia tendo cheuzi binary format zero and ones
mkurugenzi dottto anasema mfumo wa kidijiti umepata nguvu na matumizi yake yanaongezeka pia kwa kuwapo kwa teknolojia ya kompyuta ambayo inatambua ishara za kidijitali
leo digital computer and communication technology imebadilisha kila kitu katika sekta ya mawasiliano kwa uwapo wa kompyuta simu za mkononi na intaneti
kwa upande wa ip pbx anasema huo ni mfumo wa simu unaofanya kazi kwenye mtandao ambao unaotumia itifaki ya intaneti ip protocol kwa ajili ya mawasiliano kutoka sehemu moja hadi nyingine
mtandao unaotumia ip ndio mtandao unaotumiwa na kompyuta kwa mawasiliano ndani na nje ya ofisi kupitia intaneti na mfumo huo wa ip pbx unafanya kazi pamoja na ip phones unaunganishwa na ip pbx kupitia mtandao wa itifaki ya intaneti ip network
vilevile anasema sifa nyingi za pbx zimeendelea kuwapo pia katika ip pbx na zinaboreshwa zaidi kwa kuwa kupitia mtandao huo wa itifaki ya intaneti mambo yanafanyika kiurahisi kama vile uwapo wa mawasiliano ya video na sauti au ujumbe mfupi wa papo kwa papo
hivyo kutumika kwa mtandao wa itifaki ya intaneti katika mawasiliano ya simu kunawezesha mawasiliano ndani ya ofisi kupitia mitandao ileile inayotumiwa na kompyuta lakini pia inawezesha mawasilano kati ya ofisi na ofisi kama vile ofisi moja kwenda ofisi nyingine iwapo ofisi hizo zimeunganishwa kwenye mtandao mmoja wa itifaki ya mtandao wa intaneti
naye meneja wa kitengo cha mtandao wa mawasiliano serikalini govnet wa wakala bw
ricco boma anasema wakala ya serikali mtandao imefunga mitambo ya ip pbx na ip phones katikaa taasisi za serikali zikiwemo wizara idara zinazojitegemea pamoja na wakala za serikali mdas ikiwa ni njia mojawapo ya kuhakikisha mawasiliano yaliyo bora na salama kwa taasisi za serikali na hivyo kuipunguzia gharama serikali kwa jumla
hata hivyo mawasiliano kati ya taasisi iliyopo ndani ya mtandao wa serikali na ile iliyopo nje ya mtandao yanawezekana kupitia kwa mtoa huduma ya simu za mezani pstn provider kama vile ttcl
akifafanua kuhusu manufaa ya simu hizo bw
ricco anasema simu hizo zinasaidia taasisi za umma kuwa na mawasiliano yaliyo salama
kuwa salama maana yake ni taasisi za umma zinabadilishana taarifa kupitia mtandao mmoja tu wa mawasiliano wa serikali
ip pbx na ip phones aina ya simu ambazo zina uwezo mkubwa na ubora wa mawasiliano na kwa kuwa zinapitia kwenye mfumo wa serikali hazina gharama za ziada
anasema simu aina ya ip ambazo zinatumia intaneti kwa kiasi kikubwa zimeipunguzia gharama serikali kwa kuwa zinatumia miundombinu ya mtandao wa serikali ambapo mtumishi wa taasisi moja ya umma anaweza kupiga simu kwenda taasisi nyingine kwa kutumia extention bila gharama yoyote tofauti na hali ilivyokuwa awali
pia gharama za simu kwa taasisi zinapungua kwa kuwa zinatumia miundombinu ya govnet kwa kuacha kutumia huduma za makampuni makubwa ya mawasiliano
manufaa mengine kwa mujibu wa bwana boma ni kwamba kwa kutumia simu hizo watumishi wanaweza kuwasiliana kupitia call conference ambayo imefungwa na pbx
hivyo watumishi wanaweza kufanya vikao ndani na nje ya ofisi ili mradi wawe wmeunganishwa kwenye mtandao mmoja wa mawasiliano kupitia mtandao wa mawasiliano wa itifaki ya intaneti yaani ip network
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri bakari anasema unganishaji wa simu hizo umefanywa kutokana na utekelezaji wa mradi wa mawasiliano ya serikali ambapo wakala iliziunganisha taasisi zikiwemo wizara idara zinazojitegemea pamoja na wakala za serikali mdas ni dhahiri kuwa uwepo wa mitambo ya pbx na simu aina ya ip zilizounganishwa kwenye mtandao mmoja wa mawasiliano serikalini govnet unaiweka serikali na taasisi zake katika mazingira yaliyo salama na uhakika kwa kuwa mawasiliano yameboreshwa na bila shaka kasi ya utoaji utendaji na ubadilishanaji wa taarifa pamoja na utoaji huduma kwa umma itaongezeka maradufu
na mambwana jumbe siku hizi husikii tena mtu akisema nitumie barua au nakwenda posta kutazama barua
badala yake utasikia nitumie i meili barua pepe au sms ujumbe mfupi au utasikia nacheki meili kwa maana ya kutazama kwenye kompyuta au kwenye simu kama ametumiwa ujumbe wowote
huu ndio msemo unaoanza kuzoeleka kama msamiati mpya wa jamii yetu
manufaa ya barua pepe ni ule wepesi na urahisi wa kupata taarifa kwa kutumia vitumi vya kielektroni kama kompyuta na simu
bila shaka ujio wa teknolojia ya habari umepunguza kwa kiasi kikubwa matumizi ya barua kwa njia ya posta
serikali kupitia wakala wa serikali mtandao ega iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kusimamia na kuratibu utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao katika taasisi za umma imetengeneza mfumo wa barua pepe serikalini gms ambao kwa sasa unatumiwa na taasisi za umma takribani watumishi wa wizara taasisi zinazojitegemea wakala na serikali za mitaa wakibadilishana taarifa na nyaraka mbalimbali za serikali kwa usalama na uhakika
kuna unafuu na manufaa makubwa yanayopatikana kwa kutumia mfumo huu wa barua pepe kama wanavyothibitisha watumishi hawa wa umma mfumo wa barua pepe serikalini umerahisisha sana utumaji wa taarifa za serikali kwa taasisi za umma na sasa watumishi hatuna hofu tena kuwa taarifa za serikali zinakwenda mahali pasipokusudiwa bali tuna uhakika kuwa taarifa zinazotumwa zipo sehemu salama alisema bw
john mganga ambaye ni mtumishi wa umma wilayani nsimbo
naye makame kauli mtumishi wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo anaeleza kuwa mfumo wa barua pepe serikalini ni wa kuaminika kwa kuwa hivi sasa mtumishi ana uhakika kuwa taarifa au nyaraka mbalimbali za serikali zinapotumwa zinakuwa ni salama na hazitoki nje ya tanzania na hivyo kudumisha usiri wa taarifa hizo na kulinda maslahi ya taifa letu
mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama wa wakala ya serikali mtandao bw
benedict ndomba anasema serikali imeamua kutengeneza mfumo huo ili kuziwezesha taasisi za umma kuweza kuwasiliana na kubadilishana taarifa kati ya taasisi na taasisi kwa usalama uhakika na gharama nafuu
anasema kuwa wakala ilianza kutumia mfumo wa serikali wa barua pepe baada ya majaribio yenye ufanisi kwenye baadhi ya taasisi za umma
mfumo huo ni matokeo ya utafiti wa kina wa miundombinu ya mifumo ya barua pepe kwenye taasisi za umma uliobainisha kuwapo na matatizo ya jumla ya mawasiliano katika mifumo hiyo iliyotawanyika isiyo salama na upatikanaji usio na uhakika
bw
ndomba anasema mfumo huu unarahisisha mawasiliano kwa njia ya barua pepe kwa taasisi za serikali na kuongeza usalama wa taarifa zinazosafirishwa kupitia mfumo huo
anasema kuwa mfumo huo umetengenezwa na vijana wa kitanzania waliojengewa uwezo na serikali na umezingatia teknolojia ya kisasa kabisa ambayo inamwezesha mtumiaji kuchagua kasi ya intaneti anayotumia
mtumiaji anaweza kuchagua mobile minimal mode kama mtandao wake upo chini kwa maana ya taarifa kuchukua muda mrefu kupatikana
mfumo huu unaonekana vizuri kwa kutumia kivinjari cha firefox 
 na zaidi internet explorer na zaidi au chrome 
anaongeza kuwa katika kuhakikisha mfumo huo unabadilishana taarifa na mifumo mingine ya serikali umeungananishwa na mfumo wa mishahara ambapo ikitokea mtumishi ameacha kazi au amefariki mfumo huo nao utaacha kufanya kazi kwa mtumishi husika
katika kufanikisha hilo
wakala ya serikali mtandao inatoa mafunzo mbalimbali ya usimamizi wa mfumo huo ikiwa ni njia mojawapo ya kuwajengea uwezo maofisa tehama serikalini katika kuumudu na kuuendesha mfumo huo kwa ufanisi
hadi sasa maafisa tehama kutoka taasisi za umma wamepatiwa mafunzo
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt
jabiri bakari anasema kuwa mfumo huo unafanya kazi kwa ufanisi na unazidi kuboreshwa siku hadi siku ili kukidhi mahitaji ya watumiaji na kuendana na teknolojia inayobadilika siku hadi siku
vilevile anasema taasisi za umma zinapaswa kutumia mifumo ya barua pepe ya serikali ambayo ni salama zaidi kuliko mifumo iliyokuwa inatumika hapo awali kama vile yahoo na gmail ili kuweza kuimarisha mawasiliano serikalini kwa njia ya mtandao
dkt bakari anasema kuwa mfumo wa barua pepe selikalini ni mfumo wenye usalama na uhakika na wakala imejizatiti kudhibiti wadukuzi wa mtandao kwa kuwa mfumo huo umehifadhiwa nchini na kuna wataalam wanaofuatilia kwa karibu suala la udukuzi wa barua pepe na taarifa wakati wote
gharama za uendeshaji wa mfumo huo pia ni nafuu kwa kuwa sasa taasisi za umma zitatumia rasilimali shirikishi katika kuendesha mfumo huo ikilinganishwa na hapo awali ambao kila taasisi ya umma ilijaribu kutengeneza mfumo wake wa kipekee uliotumia gharama nyingi za uendeshaji na haikufanya kazi kwa ufanisi wala kukidhi mahitaji halisi ya mtumiaji
waziri wa nchi ofisi ya rais utumishi na utawala bora mhe
angella kairuki alipotembelea wakala mwishoni mwa mwezi desemba mwaka alisema watumishi wote wa umma wanapaswa kutumia mifumo ya barua pepe za serikali katika masuala yote ya serikali kwa kuwa mifumo hiyo ni salama na yakuaminika
waziri kairuki anasema kuwa serikali haiwezi kuendelea kuruhusu utumaji wa taarifa za serikali kwa kutumia barua pepe nje ya mifumo ya serikali kwa kuwa itakuwa inahatarisha taarifa zake kuvuja sehemu zisizohitajika
hata hivyo aliongeza kuwa serikali haijakataza matumizi ya barua pepe za kawaida kwenye mawasiliano binafsi ya watumishi wa umma
naye meneja kitengo cha habari elimu na mawasiliano wa wakala bi
suzan mshakangoto anasema watumishi wa umma wanatakiwa kutumia mifumo ya barua pepe ya serikali hasa gms na wanapokutana na changamoto yoyote wanatakiwa kuiwakilisha katika kuwa mfumo wa huduma kwa wateja unaopatikana saa siku za wiki kwa mwaka 
kwakufanya hivyo mfumo huo utaendelea kuboreshwa kila siku na kukidhi mahitaji ya watumiaji ipasavyo mfumo wa huduma kwa wateja umetengenezwa kwa lengo la kutoa msaada wa kiufundi kwa watumishi wa umma kutoka kwenye taasisi za umma wanaotumia huduma mbalimbali za tehama serikalini
mfumo huu unamwezesha mteja kuwasilisha maombi au matatizo mbalimbali ya kiufundi kupitia barua pepe na simu namba 
anasema bi suzan hivyo basi watumishi wa umma wanashauriwa kutumia mfumo huu wa barua pepe serikalini kwa kuwa ni salama wa uhakika na unapatikana kwa gharama nafuu
pia wanashauriwa kuwasiliana na wakala ya serikali mtandao kwa matatizo ya kiufundi ili yaweze kushughulikiwa kwa wakati na kupata ushauri wa kitaalamu kuhusu masuala ya tehama na huduma mbalimbali zinazotolewa na wakala ili wananchi wapate huduma stahiki kwa wakati mwafaka
hata hivyo si rahisi kuacha kutumia barua pepe za yahoo gmail na nyinginezo ambazo watumishi wengi wa serikali wamezizoea kwa mara moja bali watumishi hawa wanahitaji kujiamini na kudhamiria kulinda taarifa za serikali na taifa letu kwa ujumla
kwani mifumo mingi ya barua pepe wanazotumia inahifadhiwa nje ya nchi
hivyo tunavyoendelea kutumia barua pepe hizo kwa kazi nyeti za serikali taarifa hizo huendelea kubaki nje ya nchi na mwisho ni kuhatararisha usalama wa taifa letu
mambwana jumbe ni ofisa habari elimu na mawasiliano wa wakala ya serikali mtandao mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dkt jabiri bakari amewataka maofisa mawasiliano serikalini kuhuisha taarifa zilizopo kwenye tovuti za taasisi zao pamoja na tovuti kuu ya serikali kwa wakati ili mwananchi apate taarifa mpya na zinazoendana na wakati
dkt
bakari amesema hayo machi katika kikao kazi cha maofisa mawasiliano serikalini kilichofanyika katika ukumbi wa veta mjini morogoro
ofisa habari au mawasiliano wa serikali anatakiwa kuhakikisha tovuti inakuwa active muda wote kwa kupandisha na kuhuisha taarifa kwa muda mwafaka alisisitiza dkt
bakari aliongeza kuwa kazi kuu ya wakala ya serikali mtandao katika tovuti hizo ni kuhakikisha matatizo yote ya kiufundi yanashughulikiwa pale yanapojitokeza
pia alisema kuwa tovuti zote za serikali zinatakiwa kutengenezwa kwa kufuata mwongozo wa kusimamia na kuendesha tovuti za serikali uliotolewa disemba na aliwasihi kuusoma mwongozo huo unaopatikana kwenye tovuti ya wakala kupitia sehemu ya miongozo na viwango ili wapate kufahamu maudhui yaliyomo
vilevile alitoa wito kwa taasisi za serikali kutumia kikoa cha
go
tz na kuachana na vikoa vingine ili pindi mwananchi anapoona tovuti yoyote yenye kikoa hicho ajue kuwa yupo kwenye tovuti ya serikali na hivyo taarifa zilizopo ni za uhakika
muda si mrefu tovuti za serikali ambazo hazijasajili kikoa cha
go
tz hazitopatikana hewani ili kuwa na uwiano unaofanana alisisitiza dkt
bakari
kikao hicho kilianza machi hadi na kilijumuisha maofisa mawasiliano kutoka serikali kuu serikali za mitaa pamoja na taasisi nyingine za umma nchini tanzania
wakala ya serikali mtandao imezishauri wizara idara zinazojitegemea sekreterieti za mikoa wakala za serikali mamlaka bodi tume mabaraza mifuko mashirika ya umma na mamlaka za serikali za mitaa kufuata miongozo na viwango vilivyotolewa katika uanzishaji na usimamizi wa mifumo ya tehama serikalini
hayo yamesemwa na meneja habari elimu na mawasiliano wa wakala bi
suzan mshakangoto alipozungumza na waandishi wa habari machi katika ukumbi wa habari maelezo jijini dar es salaa
bi
mshakangoto alisema miongozo na viwango hivyo vinalenga kuziwezesha taasisi za umma kujenga mifumo inayoendana na mahitaji halisi ya taasisi husika na kuepuka mifumo inayojengwa kwa shinikizo la wafanyabiashara wafadhili au kwa matakwa ya mtu binafsi
kwa kutumia miongozo na viwango vya sasa serikali itakuwa na uwezo wa kuepuka urudufu wa mifumo na kupunguza gharama kubwa za uendeshaji na kuwa na mifumo endelevu na yenye gharama halisi na inayofuata viwango vya usalama katika kulinda taarifa na data za serikali alifafanua bi
mshakangoto naye mkurugenzi wa usimamizi wa huduma za tehama bw
benedict ndomba alisema taasisi za umma zinashauriwa kuwasilisha maandiko ya mifumo mipya ya tehama ili iweze kuthibitishwa iwapo imefuata miongozo na viwango vilivyowekwa kabla ya kujengwa na kusakinishwa
aliongeza kuwa taasisi hizo zinatakiwa kujaza taarifa za mifumo au miradi ya tehama iliyopo katika mfumo wa kukusanya na kutunza taarifa za miradi ya tehama serikalini unaopatikana katika anuani ya miongozo na viwango vitapitiwa mara kwa mara na kuchapishwa kulingana na mabadiliko ya sayansi na teknolojia mahitaji ya shughuli na matakwa ya serikali
pia viwango na miongozo hii inapatikana katika tovuti ya wakala ya serikali mtandao sehemu ya miongozo na viwango alieleza bw
ndomba
pia aliwatahadharisha wafanyabiashara wanaojihusisha na miradi au utengenezaji wa mifumo ya tehama serikalini kufuata miongozo na viwango katika kubaini mahitaji halisi ya serikali ili kujenga mifumo ya tehama endelevu na inayoleta tija kwa umma
wakala ya serikali mtandao e government agency ni taasisi ya serikali iliyoanzishwa mwaka kwa sheria ya wakala za serikali na
 sura ya ya mwaka 
wakala hii ina majukumu na mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini tanzania
habarileo jumamosi oktoba habari tangazo mkataba wa bil wasainiwa kukabili tabianchi samia kuweka jiwe la msingi barabara ya itigi mbeya na abby nkungu singida mapokezi makub wa yanamsubiri rais samia suluhu hassan atakapowasili kesho asubuhi mkoani singida kwa ziara ya kikazi ya siku tatu
mkuu wa mkoa wa singi da peter serukamba alisema mjini hapa kuwa rais samia anatarajiwa kufika singida akitokea mkoani manyara na atapokelewa katika kijiji cha sagara karibu na mpaka wa mikoa hiyo miwili kwenye barabara kuu ya singida arusha kisha kwenda moja kwa moja manispaa ya singida na atafungua shule mpya ya msingi ya imbele
ratiba inaonesha siku hiyo pia atasafiri hadi itigi kuweka jiwe la msingi la barabara ya itigi mbeya inayojengwa kwa kiwango cha lami kisha kuhutubia wananchi
serukamba alisema rais atasafiri hadi ikungi na kuzindua vituo vya polisi vya kisasa vya wilaya za mkalama na ikungi
baadaye rais atahutubia mkutano wa hadhara katika kijiji cha puma akiwa njiani kurejea mjini singida kwa ajili ya mapumziko mafupi kabla ya kula chakula cha jioni na wazee wa mkoa huu
serukamba alisema oktoba rais atakwenda kukagua na kuzindua daraja msingi katika wilaya ya mkalama
kwa mujibu wa ra tiba hiyo oktoba rais atasafiri hadi shelui iramba ambako atapokea taarifa ya ujenzi wa umeme kwenye vijiji mbalimbali wilayani humo vinavyojengwa na wakala ya nishati vijijini rea
serukamba alisema rais samia atakamilisha ziara yake siku hiyo kwa kuzin dua mradi mkubwa wa maji tinde shelui unaotoka ziwa victoria
kutokana na mkoa kupokea kiasi kikubwa cha fedha ambacho haki jawahi kuletwa kwa ajili ya utekelezaji miradi mbalim bali ya maendeleo namna pekee ya kuonesha shukrani zetu ni wananchi kujitokeza kwa wingi kumlaki wakati wote atakapokuwa mkoani kwetu alisisitiza seru kamba
na lucy lyatuu serikali ime saini mkataba wa makubaliano ya ushirikiano na shirika la maendeleo la norway norad kwa ajili ya tafi ti za kupambana na mabadiliko ya tabianchi kwa ufadhili unaogha rimu sh bilioni tisa
makubaliano hayo yalifikiwa dar es salaam jana na mkurugenzi mkuu wa tume ya sayansi na teknolojia costech dk amos nungu na mkuru genzi wa idara ya maende leo ya watu kutoka balozi za norway na sweden lisa sivertsen na kushuhudiwa na waziri wa nchi ofisi ya makamu wa rais muun gano na mazingira dk se lemani jafo akiwa na balozi wa norway nchini tonne tines na balozi wa sweden charlotta
jafo alisema makubaliano hayo yamefikiwa baada ya mkataba uliosainiwa septemba mwaka huu wa ushirikiano na norway wa programu ya miaka mitano ya kupambana na mabadi liko ya tabianchi inayo tekelezwa na costech
alisema fedha hizo zilizotolewa na norway zi tatumiwa na watafiti nchini kwa ajili ya mabadiliko ya tabianchi kwa kuangalia namna ya kupunguza athari
athari za mabadi liko ya tabianchi ni wazi zinaonekana ikiwamo barafu kuyeyuka uharibifu wa miundombinu na hata ukame alisema na kuon geza kuwa ajenda ya tafiti nchini itakuwa kubwa na sweden pia imekubali kutoa ushirikiano
aliwaomba watafiti kujikita kufanya tafiti zenye kuleta tija kwa matatizo yanayoikumba jamii na kwamba kama ni eneo la kilimo hali iweje na pia miundombinu ujenzi wake uwe wa namna gani
kwa upande wake nungu alisema fedha zilizo tolewa na norway zimepitia chini ya mfumo wa sayansi na teknolojia ili kufadhili tafiti katika eneo hilo
balozi wa norway tinnes alisema ufadhili huo ni sehemu ya makubaliano yaliyofikiwa kwa ajili ya kukubaliana na athari zin azotokana na mabadiliko ya tabianchi
alisema mradi huo una husisha tafiti zinazoweza kutoa elimu kuhusu tabi anchi ambazo zitawasaidia watanzania kufahamu kwa kina kuhusu mabadiliko ya tabianchi athari na namna ya kukabiliana nayo
kwa upande wake balozi wa sweden macias alisema mradi utaongeza uwezo wa watanzania katika tafiti na kuimarisha taasisi kuhusu tabianchi na kwamba wako tayari kushiriki
kumbukizimiaka ya kifo cha hayati mwalimu j
nyerere bodi ya wakurugenzi menejimenti na watumishi wa mamlaka ya serikali mtandao e ga wanaungana na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
samia suluhu hassan familia ya hayati mwalimu julius kambarage nyerere na watanzania wote katika kumbukizi ya miaka ya kifo cha hayati mwalimu julius kambarage nyerere
jamhuri ya muungano tanzania ofisi rais menejimenti utumishi umma na utaw ala bora mamlaka ya serikali mtandao mji wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma ord mwananchi
co
tz jumamosi desemba xixmwananchi toleo maalum jafari juma mwananchi miaka iliyopita tang anyika ilipata uhuru wake kutoka kwa utawala wa kikoloni na tangu wakati huo imepiga hatua kubwa katika nyanja mbalimbali za maende leo ambapo tunashuhudia mabadiliko makubwa hasa katika muktadha wa maende leo ya kidijitali na matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama
katika kuadhimisha miaka ya uhuru mamlaka ya seri kali mtandao e ga imeende lea kuweka nguvu katika kusi mamia na kukuza matumizi ya tehama kwenye taasisi za umma kwa kuzingatia sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtand ao ili kujenga taifa la kidijitali
lengo ni kuhakikisha matumizi sahihi na salama ya tehama yanazingatiwa katika taasisi za umma ili kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma na kurahisisha utoaji wa huduma bora kwa wananchi kidijitali mahali walipo
katika ku kia malengo ya kuijenga serikali ya kidijitali e ga imekuwa ikifanya jitiha da mbalimbali za kuimarisha matumizi ya tehama katika taasisi za umma ikiwa ni pamoja na kutengeneza mifu mo ya tehama inayolenga kuboresha ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi hizo pamoja na kuboresha utoaji wa hudu ma bora kwa wananchi
miongoni mwa mifumo hiyo ni mfumo wa baruapepe serikalini gms ambao unazi wezesha taasisi za umma kuwasiliana na kubadilishana taarifa kwa usalama uharaka na kwa gharama nafuu
mfumo huu umeimarisha mawasilia no kwa njia ya baruapepe kwa taasisi za umma umeongeza usalama wa ubadilishanaji taarifa na una kinga dhidi ya wadukuzi hivyo ni salama zaidi kwa usiri wa taarifa za serikali
mfumo wa o si mtandao e o ce ambao umejengwa kwa kuzingatia sheria kanuni na miongozo ya utunzaji wa kumbukumbu na nyaraka seri kalini
mfumo huu umetengene zwa kwa lengo la kupunguza matumizi ya karatasi ghara ma kurahisisha mawasiliano kurahisisha mzunguko wa nyaraka na majalada ndani ya taasisi za umma kurahisisha kufanya maamuzi sahihi na kwa wakati pamoja na kuon geza uwazi na uwajibikaji
katika kuimarisha mawasiliano kati ya wanan chi na serikali e ga kwa kushirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utu mishi wa umma na utawala bora imetengeneza mfumo wa e mrejesho unaoweze sha wananchi kuwasilisha maoni malalamiko maulizo au pongezi kwenda kwenye taasisi za umma kwa njia ya kidijitali
mawasiliano hayo yanawe za kufanyika kupitia simu za kiganjani kwa kupiga na kuchagua namba kisha namba na kuendelea na maelekezo
vilevile mfumo huu unapatikana kupitia link ya https
emrejesho
gov
go
tz na kwa kupakua aplikesheni ya e mrejesho kwenye simu janja
hii ni baadhi ya mifumo ili yotengenezwa na e ga na ina tumika katika taasisi mbalim bali za umma zikiwemo taa sisi zinazohusika na utoaji wa haki
pamoja na ujenzi wa mifumo hiyo ambayo huimarisha na kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma e ga imetengeneza pia mfu mo unaowezesha mifumo ya serikali kubadilishana taar ifa ujulikanao kama govern ment enterprises service bus govesb
mfumo huu unaiwezesha mifumo ya tehama ya taasisi za umma kuwasiliana na kub adilishana taarifa kwa usala ma hivyo husaidia kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma pamoja na kuokoa muda kwakuwa taarifa hupatikana kidijitali na kwa wakati
hadi sasa taasisi mbalim bali za umma zinabadilisha na taarifa kupitia mfumo wa govesb zikiwemo taasisi zin azohusika na masuala ya haki haki jinai kama vile mahaka ma jeshi la polisi tpf o si ya taifa ya mashitaka nps na taasisi ya kuzuia na kupam bana na rushwa takukuru
uunganishwaji wa mifumo ya haki jinai ni utekelezaji wa maelekezo ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dk samia suluhu hassan ya kuitaka e ga kuunganisha mifumo yote ya haki jinai ili iweze kuzungumza na kubadil ishana taarifa kuweka uwa zi katika utoaji wa haki kwa wananchi pamoja na kurahisi sha utendaji kazi katika taasisi hizo
pamoja na maelekezo ya mhe
rais pia ripoti ya tume ya hakijinai iliyotolewa julai mwaka huu ilipendekeza kutengenezwa kwa mfumo wa tehama utakaoziunganisha taasisi za haki jinai ili kurahi sisha uwazi katika mchakato wa utoaji wa haki
mtendaji mkuu wa mahaka ma ya tanzania profesa elisante ole gabriel anasema mahakama inabadilishana taarifa na taasisi mbalim bali ikiwemo o si ya mkemia mkuu wa serikali mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida wakala wa usajili wa biashara na leseni brela pamoja na o si ya mwanash eria mkuu wa serikali
aidha profesa elisante anabainisha kuwa ubadilis hanaji wa taarifa kupitia mfu mo wa govesb umerahisisha utendaji kazi wa mahakama kwa kuongeza ufanisi na uwa zi katika mchakato wa utoaji wa haki
mfumo wa govesb ume saidia kuongeza ufanisi katika utendaji kazi wa mahakama kwakuwa tunaweza kupata taarifa kwa urahisi kutoka taasisi tulizoingia nazo makubaliano na kuweza kub adilishana taarifa kidijitali vilevile umesaidia kuongeza ufanisi na uwazi katika kuwa hudumia wananchi kwa waka ti anasema profesa elisante
pamoja na kutengeneza mfumo wa govesb na kuziun ganisha taasisi za hakijinai je mamlaka ya serikali mtandao e ga inafanya jitihada gani nyingine za kuimarisha matu mizi ya tehama katika taasi za haki jinai mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga eng
benedict ndom ba anasema kuwa mamlaka imetoa kompyuta za kisasa kwa jeshi la polisi ikiwa ni mchango wake kwa jeshi hilo katika kuhakikisha linatumia tehama katika utendaji kazi wake ili kuimarisha utoaji wa haki kwa wananchi kidijitali
pamoja na kuwa tumeun ganisha mifumo ya haki jinai na sasa taasisi hizo zinaweza kuzungumza na kubadilishana taarifa lakini tuliona ni vyema pia mamlaka ikachangia com puter kwa jeshi letu la polisi ili kuhakikisha na sisi tunashiriki vema kuimarisha matumizi ya tehama katika chombo hiki muhimu katika utoaji wa haki alisema ndomba
ndomba anabainisha kuwa kompyuta hizo zilikabidhiwa kwa viongozi wa jeshi la polisi machi mwaka huu katika o si ya mamlaka ya serika li mtandao kanda ya dar es salaam na kuwa e ga ime kuwa ikishirikiana na taasisi mbalimbali za umma likiwemo jeshi la polisi katika kuhakiki sha matumizi ya teknolojia yanarahisisha utendaji kazi wa taasisi na utoaji wa huduma kwa umma
teknolojia hurahisisha mchakato wa utoaji wa haki na sisi e ga tukaona ni vizuri kuchangia kwa kutoa kompyu ta hizi ili zirahisishe mchakato wa haki jinai katika jeshi la polisi anasema ndomba
ikumbukwe kuwa kabla ya kuanza kutumia mfumo wa govesb taasisi zililazimika kuwasilisha maombi ya kupa ta taarifa kwa njia ya barua katika taasisi husika na hivyo kuchukua muda mrefu kupata taarifa hizo jambo lililochan gia kupunguza ufanisi katika utendaji wa kazi na utoaji wa haki
vilevile changamoto nyingine ilikuwa ni utofauti wa utaratibu wa kupata taar ifa kutoka taasisi moja hadi nyingine kwani kila taasisi ina utaratibu wake wa ndani wa kupata na kutoa taarifa na pia baadhi ya taasisi utaratibu huo hubadilika mara kwa mara lakini kupitia govesb chan gamoto hizo zimetatuliwa na sasa taasisi zote za hakijinai zinapata taarifa kwa wakati
mfumo wa govesb ume saidia kuokoa muda wa kuwa hudumia wananchi lakini pia kupunguza gharama za kuten geneza mifumo midogo mido go ya kuunganisha na taasisi nyingine
pamoja na faida nyingi zito kanazo na mfumo wa govesb si taasisi zote zimejiunga na mfumo huu jitihada zinaende lea kutambua na kuwezesha taasisi zote zinazotakiwa au kuhitaji kubadilishana taarifa na taasisi nyingine zinajiunga na govesb anasema ndom ba
mfumo wa govesb umet engenezwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka kina choitaka mamlaka ya serikali mtandao kuanzisha na kuen desha mfumo unaowezesha mifumo ya tehama serika lini kuwasiliana na kubadilis hana taarifa
miaka ya uhuru e ga yaziunganisha taasisi za hakijinai kidigitali mfumo mkuu wa ubadilishanaji taarifa serikalini government enterprise service bus govesb
mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga mhandisi benedict ndomba akielezea jinsi mfumo wa govesb unavyofanya kazi katika sekta ya hakijinai
pamoja na faida nyingi zitokanazo na mfumo wa govesb si taasisi zote zimejiunga na mfumo huu jitihada zinaendelea kutambua na kuwezesha taasisi zote zinazotakiwa au kuhitaji kubadilishana taarifa na taasisi nyingine zinajiunga na govesbanda tunafanikisha hilo mhandisi benedict ndomba mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga
ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma wakala ya serikali mtandao taarifa ya utendaji taarifa ya utendaji jukumu la wakala hii ni kukuza ubunifu na matumizi endelevu ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama serika lini na hivyo kuchangia kwa kiasi kikubwa katika kufanikisha kufikiwa dira ya taifa ya kuwa na serikali bora yenye tija zaidi na inayotoa huduma bora kwa umma kwa kutumia tehama
pamoja na kutoa ushauri na maelekezo kwa taasisi hii yenye mrengo wa kiteknolojia bodi ya ushauri ya wizara inatambua kwamba madhumuni ya msingi ya wakala hayajikiti katika ma suala ya teknolojia peke yake bali yanajali mahitaji ya watu am bao ndio watumiaji wakuu wa teknolojia hiyo
hivyo wanufaikaji wakuu wa kazi ya wakala hii ni wananchi wa tanzania wakiwe mo watumishi wa umma ambao ndio watumiaji wa teknolojia zitakazobuniwa kutengenezwa na kusimamiwa na wakala hii
hali hii ina lengo la kuongeza ufanisi katika utoaji wa huduma kupunguza gharama za uendeshaji wa serikali na pia kuongeza uwazi uwajibikaji na usalama wa taarifa za serikali
aidha ni matumaini ya bodi hii kwamba utendaji kazi wa waka la utaimarisha utoaji wa taarifa na huduma shirikishi kwa wa tumishi wa umma na wananchi kwa ujumla
hii itachangia ka tika kukuza uchumi na kupunguza umaskini kwa wananchi
mtazamo huo unaozingatia watu kwanza ndio unaoifanya bodi hii kuishauri wakala kutumia mbinu za kisasa zaidi zinazomjali mteja
moja ya mafanikio muhimu ya wakala katika kipindi kin achoripotiwa ni kuandaa mpango mkakati wa miaka mitano utakaoongoza utekelezaji na uboreshaji wa jitihada za tehama na serikali mtandao nchini
mpango mkakati huo wa kipindi cha unaweka msingi thabiti wa utendaji wenye malengo muhimu yafuatayo kuboresha uwezo wa taasisi za umma kutekeleza masuala ya serikali mtandao kuboresha upatikanaji wa huduma mtandao kwa umma kuboresha matumizi ya rasilimali shirikishi za tehama ka tika utumishi wa umma kuimarisha uratibu usimamizi na uzingatiaji wa viwango vya serikali mtandao katika utumishi wa umma kuboresha utoaji wa huduma za ushauri misaada ya kiufundi na huduma elekezi katika eneo la serikali mtandao na kuimarisha uwezo wa wakala katika kutekeleza majukumu yake
ujumbe wa mwenyekiti muhtasari wa mpango mkakati huo upo kwenye ukurasa wa wa taarifa hii
mpango mkakati kamili unapatikana kwenye tovuti ya wakala kama ilivyotarajiwa bodi na menejimenti ya wakala zimekabi liwa na changamoto mbalimbali katika kipindi kinachoripotiwa mojawapo iliyodhahiri ni kushughulikia uwianishaji wa tehama katika idara nyingi za serikali
ni matarajio yetu kwamba chan gamoto hii kubwa itaendelea kuwapo kwa kipindi kirefu hata hivyo tunatambua kwamba changamoto hii ni ya kawaida sana ka tika jitihada za utekelezaji wa serikali mtandao duniani kote
katika kuhitimisha bodi inapenda kutoa shukrani zake za dhati kwa michango ya hali na mali iliyotolewa na wadau mbalimbali kwa taasisi hii changa
aidha ni matarajio yetu kwamba utendaji wa wakala katika kipindi hiki yamekidhi matarajio ya wale tunao wahudumia
wajumbe wa bodi na menejimenti wamedhamiria kwa dhati kuwahakikishia wananchi wote wa tanzania kuwa wata nufaika na utoaji wa huduma kwa umma wenye ufanisi na tija un aowezeshwa na tehama
prof
joseph semboja mwenyekiti wa boditaarifa ya utendaji ninayo furaha na ni fahari kubwa kwangu kutoa shukrani zangu za dhati kwa watumishi wote wa wakala kutokana na juhudi zao thabiti na zisizo na kikomo katika kuboresha na kufanikisha utendaji wa hali ya juu wa wakala
pia napenda kushukuru watumishi wote wa umma na taasisi zote za serikali kwa msaada na ushirikiano wao katika kuendeleza jitihada za serikali mtandao nchini tanzania
wakala ya serikali mtandao ilianza shughuli zake tarehe aprili na kuzinduliwa rasmi tarehe julai 
katika kuanza utekelezaji wa majukumu yake wakala iliazima watumishi kutoka taasisi mbalimbali za serikali na baadaye kutafuta kwa makini vijana wenye vipaji na stadi tulifanikiwa kuajiri watumishi wengine kupitia sekretarieti ya ajira katika utumishi wa umma na kuwa na hivyo kufanya wakala kuwa na watumishi 
nacchukua fursa hii kuishukuru ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma kwa kuwezesha michakato ya kuazima na kuajiri watumishi wa wakala na kutupatia ofisi za muda wakati tulipokuwa tunatafuta na kukarabati makao makuu yetu ya muda katika jengo la extelecoms ghorofa ya pili lililoko mtaa wa samora
licha ya ufinyu wa bajeti na uchanga wa wakala tumefanikiwa kupiga hatua kubwa katika utekelezaji wa kazi tulizojipangia na kupata mafanikio ya kuridhisha
mafanikio hayo ni pamoja na kuhuisha tovuti kuu ya serikali tovuti kuu ya ajira mfumo wa barua pepe wa serikali na kutoa ushauri wa kitaalamu na msaada wa kiufundi
natambua shauku walionayo wananchi ya kutaka kuona serikali ya tanzania inakuwa miongoni mwa nchi zilizopiga hatua katika kutumia tehama kuwahudumia wananchi wake
kutokana na sababu hiyo sisi kama wakala yenye dhamana tutaendelea kuboresha mazingira wezeshi kwa ajili ya utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao nchini
kwa niaba ya watumishi wa wakala nihitimishe kwa kutoa tena shukrani zangu za dhati kwa ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia taasisi nyingine za serikali washirika wa maendeleo na wadau wengine wote waliochangia katika kusaidia wakala kufikia kiwango kikubwa cha utendaji kilichoelezwa katika taarifa hii
dk
jabiri k
bakari mtendaji mkuu wakala ya serikali mtandaoujumbe wa mtendaji mkuu taarifa ya utendaji aliyomo ujumbe wa mwenyekiti ujumbe wa mtendaji mkuu kuhusu wakala bodi ya ushauri ya wizara utendaji kwa kipindi cha taarifa hii uwezo wa wakala kutekeleza jitihada za serikali mtandao uwezo wa taasisi za serikali kutekeleza jitihada za serikali mtandao upatikanaji wa huduma mtandao rasilimali shirikishi za tehama msaada wa kiufundi na ushauri uratibu wa uzingatiaji wa viwango vya serikali mtandao matukio na ziara za kikazi uzinduzi wa wakala ya serikali mtandao uzinduzi wa tovuti kuu ya serikali ziara za kikazi taarifa ya fedha mwelekeo wa kimkakati wa wakala na hitimisho taarifa ya utendaji kuhusu ega historia wakala ya serikali mtandao e government agency ni taasisi ya ser ikali iliyoundwa kwa sheria ya wakala za serikali na
 sura ya ya mwaka 
wakala imeundwa kama sehemu ya utekelezaji wa uamuzi wa baraza la mawaziri wa mwaka kuhusu uanzishwa ji wa serikali mtandao na hati ya rais ya mgawanyo wa majukumu na
 wa tarehe desemba mwaka ambao umeipa jukumu na mamlaka ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma kutayar isha sera ya serikali mtandao na kuhakikisha utekelezaji wake kwa kuanzisha wakala ya serikali yenye jukumu na mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini tanzania
wakala ilianza kazi ya kutekeleza majukumu yake tarehe na kuzinduliwa rasmi mwezi julai 
dira kuwa taasisi inayoongoza kiubunifu katika kuwezesha matumizi ya tehama kwa ajili ya kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
dhamira kujenga mazingira wezeshi kwa ajili ya uratibu usimamiaji na uende lezaji wa matumizi ya tehama ili kuboresha utoaji wa huduma za serikali kwa umma
misingi mikuu uadilifu wakala inafuata viwango vya uendeshaji vya hali ya juu katika kila inachofanya na inatimiza ahadi zote kwa maslahi ya taifa
ubunifu tunaamini kuwa ubunifu na fikra sahihi zinawezesha wakala kuwa ta asisi kinara na mwezeshaji katika utoaji wa huduma za serikali mtand ao kwa wadau wa taasisi za serikali zinazojitegemea
kuthamini wateja tunaamini katika uwezo wa kila mfanyakazi kuendelea kujifunza kuhusu wateja na kuwahudumia ipasavyo kulingana na mahitaji wan ayotarajia kutoka wakala ya serikali mtandao
waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma mhe
celina o
kombani mb
ushirikiano wakala inaamini kuwa kufanya kazi kwa pamoja na kwa ushirikiano na wadau muhimu kutaiwezesha kutoa huduma bora zaidi
mwenendo bora tunaamini kwa kushirikiana na wadau wengine tunaweza kujen ga mfumo bora wa utendaji unaoweza kuigwa na taasisi nyingine za umma
muundo wa utawala waziri waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma ana dhamana ya kuelekeza utendaji na kudhibiti uendeshaji wa wakala
aidha waziri anabainisha sera na mipaka ya kiutendaji ya wakala
taarifa ya utendaji bodi ya ushauri ya wizara inateuliwa kila baada ya kipindi cha miaka mitatu na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma
bodi hiyo ina dhamana ya kumshauri waziri kuhusu utendaji wa wakala
bodi ya sasa ina wajumbe sita na mtendaji mkuu ni katibu wa bodi
nyadhifa zao za kikazi ziko katika mabano bodi ya ushauri ya wizara dr jabiri k
bakari katibu mtendaji mkuu wakala ya serikali mtandao prof
joseph semboja mwenyekiti mtendaji mkuutaasisi ya uongozi inj
peter ulanga mjumbe mtendaji mkuu mfuko wa mawasiliano kwa wote bw
mohammed pawaga mjumbe mkurugenzi wa utawala na usimamizi wa rasilimali watu tume ya mapitio ya katiba sacp albert nyamhanga mjumbe mkuu wa kitengo cha sera mipango na bajeti jeshi la polisi tanzania bw
priscus kiwango mjumbe mkurugenzi wa teknolojia ya habari na mawasiliano ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma prof
evelyne isaac mbede mjumbe mkurugenzi wa sayansi na teknolojia wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia taarifa ya utendaji waziri bodi ya ushauri ya wizara katibu mkuu mtendaji mkuu kitengo cha habari elimu na mawasiliano meneja menejakitengo cha sheria kitengo cha ununuzi kitengo cha mipango na maendeleo menejakitengo cha ukaguzi wa ndani meneja kitengo cha usimamizi wa fedha kurugenzi ya udhibiti wa huduma za tehama menejamkurugenzi meneja menejamkurugenzi mkurugenzi mkurugenzi meneja meneja menejameneja meneja menejameneja meneja menejasehemu ya huduma kwa wateja sehemu ya usimamizi wa miradi ya tehama sehemu ya viwango na usalama wa tehamakurugenzi ya usimamizi wa huduma za tehama sehemu ya ushauri na uelekezi sehemu ya utafiti na mafunzo sehemu ya usimamizi wa tehama kwa wakalakurugenzi ya miundombinu na uendeshaji sehemu ya mtandao wa mawasiliano sehemu ya vituo vya hifadhi ya mifumo ya serikali sehemu ya mifumo shirikishi ya tehama sehemu ya miundo sanifu ya kitaasisikurugenzi ya uwezeshaji na huduma sehemu ya utawala na rasilimali watu sehemu ya usimamizi wa miliki za wakalameneja menejakatibu mkuu katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma ana dhamana ya kusimamia na kutoa mwelekeo wa kisera katika utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao mtendaji mkuu mtendaji mkuu ana dhamana ya kusima mia shughuli za kila siku za wakala zikiwa mo usimamizi wa rasilimali utendaji uen delezaji na udhibiti wa wakala
mtendaji mkuu anawajibika moja kwa moja kwa ka tibu mkuu wa ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma
menejimenti menejimenti ya wakala ina mtendaji mkuu na wakurugenzi wanne kulingana na muundo
katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma bw
george yambesi
muundo wa taasisi taarifa ya utendaji wakala ya serikali mtandao inawasilisha taarifa hii ya utendaji kwa kipindi kinachoishia desemba 
taarifa hii imezingatia mamlaka ya wakala iliyonayo na malengo ya kimkakati iliyojiwekea
mafanikio hayo ya utendaji yanajumuisha kuimarisha na kuboresha uwezo wa taasisi za umma katika kutekeleza jitihada za serikali mtandao upatikanaji wa huduma mtandao uwezeshaji wa matumizi ya rasilimali shirikishi za tehama kwenye taasisi za umma kutoa huduma za ushauri misaada ya wa kiufundi na kuratibu uzingatiaji wa viwango vya serikali mtandao
aidha inaeleza kwa muhtasari matukio na ziara mbalimbali za kiserikali zilizofanyika katika wakala
utendaji kwa kipindi kinachoishia disemba taarifa ya utendaji uwezo wa wakala kutekeleza jitihada za serikali mtandao baadhi ya watumishi wa wakala wakiwa mafunzoni bagamoyo mei katika kipindi cha taarifa hii wakala imetekeleza afua mbalim bali ikiwa ni pamoja na kuimarisha uwezo wa rasilimali watu kuboresha mazingira ya kazi na usimamizi wa rasilimali
ajira ya watumishi ili kujenga uwezo wa rasilimaliwatu wakala iliazima watumishi kutoka taasisi mbalimbali za serikali zikiwemo ofisi ya rais mene jimenti ya utumishi wa umma wizara ya habari vijana utamaduni na michezo jeshi la polisi tanzania chuo kikuu cha dar es salaam na chuo kikuu huria cha tanzania
baada ya utafutaji wa kina wa watumishi wenye vipaji na stadi wakala ilifanikiwa kuajiri vijana na kufanya idadi ya watumishi kuwa 
aidha wakala ina mpango wa kuajiri vijana zaidi ili kujaza nafasi za wazi za kiufundi na kiutawala kufikia lengo la watumishi ifikapo juni 
 taarifa ya utendaji muundo wa maendeleo ya utumishi kutokana na mabadiliko ya soko la ajira lenye ushindani mkubwa katika fani za tehama
wakala imeboresha mazingira yatakayovu tia na kufanya watumishi kudumu kwenye ajira zao
kama sehemu ya utekelezaji wakala imeandaa miuundo ya maendeleo ya utumishi ambayo imeidhinishwa na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na itaanza kutumika rasmi mwezi julai 
ofisi ya wakala februari wakala ilihamia katika makao makuu yake ya muda baada ya kukodi na kufanya ukarabati kwenye jengo la extelecoms ghorofa ya pili lililoko mtaa wa samora
nyaraka zinazoongoza utendaji wa ndani wa wakala kwa kutimiza matakwa ya sheria mbalimbali na mwenendo bora wa uendeshaji wakala imeandaa nyaraka mbalimbali za kiutawala zin azoongoza utendaji wa ndani
nyaraka hizo ni pamoja na mpango mkakati mwongozo wa ukaguzi wa ndani mkataba wa ukaguzi wa ndani mkataba wa kamati ya ukaguzi na mwongozo wa utunzaji wa hesabu
watumishi wa wakala wakifanya mazoezi ya viungo kama sehemu ya mafunzo ya kujenga ushirikiano mei kamati ya ukaguzi kwa mujibu wa sheria ya fedha za umma ya mwaka mtendaji mkuu wa wakala aliunda na kuteua wajumbe wa kamati ya ukaguzi
jukumu kuu la kamati hiyo ni kusimamia mchakato wa utoaji taarifa za fedha ikiwa ni pamoja na kusimamia wakaguzi wa ndani kusima mia mifumo ya ndani ya udhibiti wa rasilimali za wakala na uzinga tiaji wa taratibu na viwango vya ukaguzi wa ndani
usimamizi wa ununuzi kwa kufuata sheria ya ununuzi ya mwaka wakala imefanikiwa kuunda bodi ya zabuni na kupewa namba ya utambulisho wa un unuzi kutoka mamlaka ya usimamizi wa ununuzi ppra
kujenga uwezo wakala imewezesha watumishi wake kupata mafunzo maalum na kufanya ziara za kuwajengea uzoefu zinazolenga kujenga umahiri na ustadi unaotakiwa kwa ajili ya kuendeleza jitihada za serikali mtand ao nchini na kukidhi mahitaji mahsusi ya wakala
mapokezi wakala ya serikali mtandaotaarifa ya utendaji wakala imezishauri na kuzisaidia ta asisi mbalimbali za umma kujenga uwezo wa watumishi wake katika kutekele za jitihada za serikali mtandao
miongoni mwa taasisi zilizoshauriwa na kusaidiwa katika eneo hili ni wizara ya habari vija na utamaduni na michezo
aidha baadhi ya maofisa mawasiliano wa serikali wa meendelea kupewa mafunzo ya jinsi ya ku simamia taarifa za tovuti kuu ya serikali na tovuti za taasisi zao
uwezo wa taasisi za serikali kutekeleza jitihada za serikali mtandao maofisa mawasiliano wa serikali wakiwa katika mafunzo ya uwekaji wa taarifa katika tovuti kuu ya serikali
watumishi wa wizara ya habari vijana utamaduni na michezo wakipewa ushauri wa kita alamu kwa jinsi ya kuhuisha tovuti ya wananchi
 taarifa ya utendaji ili kuhakikisha kuwa jamii inapata taarifa mbalimbali na huduma za mtandao kwa uwazi urahisi na kwa gharama nafuu wakala inaimarisha miundombinu ya msingi kwa ajili ya utoaji wa huduma za mtandao
kuhuisha tovuti kuu ya serikali wakala imefanikiwa kuhuisha iliyokuwa tovuti kuu ya serikali ambayo ilitengenezwa mwaka chini ya ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma iliyopatikana kwa anuani tovuti kuu ya serikali hutoa huduma kwa umma kwa njia ya mtandao wakati upatikanaji wa huduma mtandao mwonekano wa tovuti kuu ya serikali wa zamani
wowote na mahali popote nchini tanzania na nje ya nchi
pia tovuti hii ni kitovu cha kutolea huduma mtandao zinazotolewa na taasisi za umma kwa wananchi wafanyabiashara kwa haraka na urahisi
tovuti kuu mpya ya serikali kutokana na maendeleo ya teknolojia wakala ya serikali mtandao ilisanifu upya tovuti kuu ya serikali ili kuboresha mwonekano na wigo wa utoaji taarifa kamili sahihi na za kuaminika kutoka taasisi za umma
tovuti kuu ya serikali ambayo imezinduliwa novemba inaiwezesha serikali kutimiza ahadi zake za kuimarisha uwazi taarifa ya utendaji mwonekano wa tovuti kuu ya sasa kuongeza ufanisi kwenye utoaji wa huduma kwa umma wakati wowote na mahali popote kwa manufaa ya umma
hivi sasa inapatikana kupitia sehemu za tovuti kuu ya serikali maudhui ya tovuti kuu ya serikali yamegawanyika katika sehemu kuu zifuatazo serikali wananchi taifa letu biashara sekta mambo ya nje na nifanyeje
maudhui yaliyomo kwenye sehemu hizi yametolewa na taasisi mbalimbali za umma na yanaweza kupatikana kulingana na mahitaji ya msomaji
serikali sehemu hii inaeleza kwa muhtasari vipengele mbalimbali vya serika li ikiwemo viongozi wa kitaifa wa sasa na waliopita bunge sera sheria katiba nyaraka kanuni na sheria zinazosimamia utumishi wa umma gazeti la serikali miundo ya utumishi wa umma ulinzi na usalama mipango ya maendeleo ya wananchi bajeti za mwaka ripoti za takwimu vijarida mtandao na mpangilio orodha
baadhi ya vipengere vilivyopo katika sehemu ya serikali vilivyoainish wa katika ukurasa wa na ni sheria gazeti la serikali na mpan gilio orodha
 taarifa ya utendaji muhtasari wa sehemu za tovuti kuu
sheria kipengele hiki kina sheria mbalimbali zinazotumika nchini tanzania zilizotungwa na bunge au baraza la wawakilishi
hadi sasa kuna she ria zilizoingizwa kwenye tovuti kuu
mpangilio orodha kipengele hiki kinaonyesha taarifa za mawasiliano na ramani anuani za makazi kuhusu wizara idara wakala za serikali mamlaka za seri kali za mitaa mahakama hospitali elimu na mashirika ya kimataifa na ofisi za balozi zinazoweza kupatikana kwa kuchapa neno la msingi la ofisi inayotafutwa
maudhui ya sehemu ya serikali
taarifa ya utendaji gazeti la serikali kipengele hiki kinaonyesha matoleo mbalimbali ya gazeti la serikali
wananchi sehemu hii inaonyesha taarifa mbalimbali kuhusu huduma zin azotolewa na taasisi za umma kama vile kilimo elimu ajira afya maji sheria kodi mawasiliano fedha usafirishaji uvuvi mifugo utalii nyumba uzalishaji viwandani ardhi nishati na madini
huduma za kisheria kipengele hiki kinatoa maelezo ya kina kuhusu huduma za mahaka ma na msaada wa kisheria
katika huduma za mahakama unaweza kupata huduma za mahakama ya rufaa mahakama kuu mahakama ya kazi mahakama ya ardhi mahakama ya biashara na mahakama ya malalamiko ya uchaguzi
kwa mfano uamuzi hukumu na amri zilizotolewa na mahakama ya rufaa kwa kesi za madai zinaweza kupa tikana kwa urahisi kwenye tovuti kuu
taifa letu sehemu hii inatoa taarifa kuhusu wasifu wa tanzania historia alama za taifa utamaduni michezo muziki urithi picha fedha ya tanza nia sikukuu na sherehe za taifa na hotuba za viongozi mashuhuri
 taarifa ya utendaji biashara sehemu hii inatoa taarifa kuhusu namna ya kupata vibali uthibitisho na leseni za biashara
pia inatoa taarifa ya jinsi ya kuanzisha kusimamia kukuza na njia mbalimbali za kupata misaada ya kifedha za mitaji
taarifa nyingine ni pamoja na huduma za kukodi kisheria uchumi na utozaji kodi
sekta sehemu hii inatoa taarifa kamili kuhusu sekta mbalimbali kama vile afya sheria maji uzalishaji viwandani elimu misitu kilimo ar dhi nyumba na makazi madini utalii usafirishaji mawasiliano ujenzi mifugo uvuvi na fedha
watumiaji wanaweza kupata taar ifa za kina kwa kila shughuli za maendeleo za kila sekta programu mipango mkakati sera taarifa za mwaka na mamlaka zinazosimamia sekta husika
mambo ya nje sehemu hii inatoa taarifa kuhusu uhusiano wa kimataifa pasipoti ushauri wa kusafiri fursa za uwekezaji balozi za ndani na nje ya tan zania washirika wa maendeleo watanzania wanaoishi nje ya nchi kupata viza vibali vya kuishi na kufanya kazi
nifanyaje sehemu hii huwapa wananchi taarifa kuhusu taratibu na masharti ya kuzingatia wakati wa kutafuta huduma kutoka kwenye taasisi za umma
sehemu hii ina kivinjari kitakachokuwezesha kutafuta taarifa unayotaka kwa kuchagua ofisi ya serikali kundi au kwa kuchapa neno la msingi la taarifa inayotafutwa
taarifa ya utendaji uingizaji wa taarifa kwenye tovuti kuu ya serikali wakala inashirikiana na idara ya habari maelezo na idara ya nyara ka na kumbukumbu za taifa kati ka kuratibu taasisi nyingine za umma kuhusu uingizaji wa taarifa kwenye tovuti kuu
mwa ka taasisi mbalimbali za serikali zil ishirikishwa katika kukusanya kuboresha na kuhakiki taarifa kwenye tovuti kuu ya seri kali
taarifa hizo zinapatikana kwa lugha ya kiswahili na kiingereza ili kuhakikisha kuwa huduma na taarifa zinazotolewa na serikali zinawafikia watu wengi zaidi
mtendaji mkuu wa wakala ya serikali mtandao dk
jabiri bakari akimweleza waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma mh
celina kombani namna maofisa mawasiliano wa serikali wanavyoingiza taarifa kwenye tovuti kuu ya serikali wakati wa ziara yake kikazi katika ofisi za wakala julai 
 taarifa ya utendaji tovuti hii ni mfumo uliosanifiwa na kutengenezwa na wakala ya serikali mtandao kwa kushirikiana na sekretarieti ya ajira katika utumishi wa umma ili kurahisisha mchakato wa ajira
hali ilivyo sasa ni kuwa sekretarieti ya ajira inafanya mchakato wa ajira kwa kutumia muda mrefu na gharama kubwa
tovuti kuu ya ajira mfumo huu utakuwa ndio sehemu ya kupata taarifa kuhusu nafasi zote za kazi zinazotangazwa serikalini ambapo mtafutaji wa ajira atat akiwa kuandika wasifu wake kwenye tovuti hiyo mara moja tu lakini ataweza kurekebisha wasifu huo kulingana na mahitaji yake
taarifa ya utendaji wakala ya serikali mtandao inatambuliwa na kituo cha taarifa za mitandao tanzania tznic kuwa ni msajili rasmi wa anuani za tovuti zenye majina yanayoishia na
go
tz
baada ya kuwa na sifa za kuhudumia tovuti
hivyo taasisi za umma zinatakiwa kusaji li majina ya anuani za tovuti zao ikiwa ni pamoja na wale wenye
com org n
aidha wakala inatunza na kuhudumia tovuti za taasisi mbalimbali za umma
usajili wa majina ya anuani za tovuti mfumo huu pia utamwezesha mtafutaji ajira kupokea taarifa ya nafasi za kazi baada ya ku jiunga kupitia barua pepe au namba za simu za mkononi
kama anapenda nafasi ya kazi iliyopo ataomba na mfumo utawianisha sifa za mwombaji na masharti ya nafasi ya kazi kwa ajili ya kuorodheshwa
wakati huohuo mfumo utampa fursa mwombaji au mtafutaji kufuatilia nafasi yoyote aliyoiomba na kujua hatua ya maombi yake
mfumo huu utawafaa hasa wale wasiotumia huduma za mtandao mara kwa mara
baadhi ya manufaa hasa kwa wanaotafuta kazi kutoka kwenye mfumo huu ni kuokoa muda na fedha uhakika wa maombi ya kazi kupokelewa na kutathminiwa na sekretari eti ya ajira kufupisha mchakato wa ajira na kuongeza uwazi kwa mchakato mzima
 taarifa ya utendaji utoaji wa hudu ma kwa simu za mkononi unarahisisha upatika naji wa huduma hizo kwa kuokoa fedha na muda
wakala ime kamilisha usanifu na sasa inaandaa utara tibu wa kuwezesha taasisi za umma kutoa huduma kwa kutumia simu za mkononi ili ziweze kutatua mata tizo ya wananchi kwa haraka na kwa ufanisi
juhudi hiyo ina fursa kubwa ya kuongeza uwezo wa taasisi za umma kuwafikishia huduma wananchi na jamii kwa ujumla kwa kutumia simu ya mkononi
huduma za serikali kwa kutumia simu za mkononi huduma za serikali kwa kutumia simu za mkononitaarifa ya utendaji wakala inaweka mazingira yatakayowezesha taasisi za umma kushirikiana katika matumizi ya rasilimali za tehama ili kuondoa urudufu kupunguza gharama na kuongeza ubora wa huduma kwa umma
kituo kidogo cha kuhifadhi mifumo ya serikali mtandao wakala imekamilisha upembuzi yakinifu kwa ajili ya kusanifu ujenzi wa kituo kidogo cha kuhifadhi na kuendesha mifumo mbalimbali ya serikali mtandao
kuwepo kwa kituo hiki kutasaidia upataikaji wa uhakika wa mifumo ya serikali mtandao kwa watumiaji na kuweze sha mifumo hiyo kuhifadhiwa sehemu moja badala ya ilivyo sasa ambapo uhifadhi wa mifumo umetawanyika katika sehemu mbalim bali
mfumo wa barua pepe wa serikali wakala imeanza kutumia mfumo wa barua pepe wa serikali gms baada ya majaribio yenye ufanisi kwenye baadhi ya taasisi za serikali
gms ni matokeo ya utafiti wa kina wa miundombinu ya mifumo ya barua pepe kwenye taasisi za serikali uliobainisha kuwapo na ma tatizo ya jumla ya mawasiliano katika mifumo hiyo iliyotawanyika isiyo salama na upatikanaji usio na uhakika
michoro miwili ya awali kulia inaonyesha mwonekano wa mfumo wa barua pepe wa serikali
serikali iliyounganishwa kimtandao wakala iko kwenye mchakato wa kuanzisha mawasiliano salama na ya gharama nafuu serikalini
taasisi zote za umma zitawezesh wa kuweka mitandao ya ndani ya mawasiliano local area network lan na itaunganishwa kwenye mtandao mmoja wa mawasilia no wa serikali
vifaa vya kompyuta na mawasiliano vitanunuli wa ili kuwezesha kutekeleza mtandao unaokusudiwa
juhudi hizi ni mwendelezo wa mkakati wa serikali kuunganisha taasisi zote kwenye mtandao mmoja wa mawasiliano ambapo kwa sasa tayari taasisi za umma saba zimeunganishwa na hatua inayofuata ni kuun ganisha taasisi nyingine ziweze kufikia 
hadi desemba usanifu wa mtandao huo na gharama zinazohitajika kuunganisha ta asisi za umma ulikuwa umekamilika na taratibu za ununuzi zin aendelea mchoro chini kulia unaonyesha muonekano wa mtandao wa mawasiliano wa serikali
rasilimali shirikishi za tehama taarifa ya utendaji msaada wa kiufundi na ushauri wakala imetoa huduma za ushauri na msaada wa kiufundi kwa taasisi za umma
miongoni mwa misaa da hiyo ni kusanifu kutengeneza na kuendesha tovuti
tovuti ya ikulu tovuti hii inapatikana kwa anuani yenye jina miliki ya utendaji tovuti ya katibu mkuu kiongozi tovuti hii inapatikana kwa anuani yenye jina miliki taarifa ya utendaji tovuti ya smart partnership international dialogue tovuti hii inapatikana kwa anuani yenye jina miliki taarifa ya utendaji tovuti ya open government partnership tovuti hii inapatikana kwa anuani yenye jina miliki taarifa ya utendaji uratibu na udhibiti viwango vya serikali mtandao wakala ya serikali mtandao inasima mia udhibiti wa viwango vya serikali mtandao kwa kutumia miongozo mbalimbali na viwango vilivyowekwa
taarifa ya utendaji matukio na ziara za kikazi uzinduzi wa wakala ya serikali mtandao wakala ya serikali mtandao ilizinduliwa rasmi na katibu mkuu kiongozi balozi ombeni sefue katika ukumbi wa karemjee dar es salaam julai katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma bw
george yambesi akimkaribisha katibu mkuu kiongozi balozi ombeni sefue wakati wa uzinduzi wa wakala
katibu mkuu kiongozi balozi ombeni sefue akimkabidhi vitendea kazi mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri bakari katikati ni katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma george yambesi
katibu mkuu kiongozi balozi ombeni sefue akibonyeza kitufe kuzindua wakala
baadhi ya watumishi wa wakala na serikali wakijadili mpango mkakati wa wakala pamoja na naibu katibu mkuu wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia bw
patrick makungu wa pili kutoka kulia wakati wa sherehe ya uzinduzi
 taarifa ya utendaji uzinduzi wa tovuti kuu ya serikali tovuti kuu ya serikali ya tanzania yenye jina miliki la ilizinduliwa rasmi na waziri mkuu mh
mizengo kayanza peter pinda katika ukumbi wa kituo cha kimataifa cha mikutano cha julius nyerere dar es salaam tarehe novemba 
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
mizengo kayanza peter pinda akibonyeza kitufe kuashiria uzindulizi rasmi wa tovuti kuu ya serikali
baadhi ya wageni waalikwa wakifuatilia shughuli za uzinduzi wa tovu ti kuu ya serikali
wanafunzi wakifuatilia matukio ya uzinduzi wa tovuti kuu ya seri kaliwaziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
mizengo kayanza peter pinda akishangilia baada ya kubonyeza kitufe kuashiria uzinduzi wa tovuti kuu ya serikali
taarifa ya utendaji ziara za kikazi katibu mkuu kiongozi balozi ombeni sefue akiwasili katika ofisi za wakala ya serikali mtandao wakati wa ziara yake rasmi julai 
naibu waziri wa mawasiliano sayansi na teknolojia mhe
january makamba kushoto akizungumza na mtendaji mkuu wa wakala dkt
jabiri bakari katikati na mkurugenzi wa uwezeshaji na huduma bw
ibrahim mahumi kulia wakati wa ziara rasmi ofisi za wakala julai 
mkurugenzi wa udhibiti wa huduma za serikali mtandao bw
mi chael moshiro kushoto akimweleza waziri wa mawasiliano sayansi na teknolojia mhe
prof
makame mbarawa katikati na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma mhe
celina kombani namna taasisi za umma zitakavyounganishwa na mifumo ya tehama julai 
waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
mizengo kayanza peter pinda na waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma mhe
celina kombani wakiwasili ofisi za wakala novemba 
 taarifa ya utendaji taarifa hii ya fedha inahusu miezi aprili mpaka disem ba inayojumuisha vipindi vitatu vya bajeti ya serikali na 
mwaka wa fedha wa kwanza ulikuwa mwaka ambao wakala ilianza kutekeleza majukumu yake rasmi aprili ambapo ni kipindi cha miezi mi tatu ya aprili mei na juni 
katika mwaka huo hakukuwa na miamala ya kifedha kutokana na kutokuwa na bajeti iliyotengwa kwa ajili ya wakala
katika kipindi cha mwaka wa pili wa fed ha shughuli za wakala ziligha ramiwa na wizara ofisi ya rais mene jimenti ya utumishi wa umma ikiwemo kupewa rasilimali za kudumu kama vile samani za ofisi na vifaa vya tehama
wizara pia ilihakikisha kwamba wakala inakuwa na ofisi zake za muda kwenye jengo la extelecoms ghorofa ya pili lil iloko mtaa wa samora jijini dar es sa laam
katika mwaka wa fedha ser ikali ilitenga bajeti ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya utekelezaji wa shughuli zilizopangwa
bajeti hii bado inatekelez wa hadi juni 
kwa hiyo taarifa ya kwanza ya fedha itatayarishwa baada ya kufika mwisho wa mwaka wa fedha kwa mujibu wa kifungu cha cha she ria ya wakala za serikali kinachomtaka mtendaji mkuu wa wakala ya serikali kuwasilisha kwa katibu mkuu taarifa ya fedha miezi miwili baada ya mwisho wa mwaka wa fedha
taarifa ya fedha taarifa ya utendaji mwelekeo wa kimkakati na hitimisho kwa sasa serikali mtandao ni sehemu ya ajenda ya maendeleo ya tanzania ambapo inawezesha ushiriki wa jamii katika kuwasiliana na serikali na kurahisisha upa tikanaji wa taarifa na huduma za serikali ambavyo kwa pamoja vinaashiria utawala bora
kutokana na umuhimu wa tehama katika maendeleo ya nchi wakala ya serikali mtandao itaendelea kuhakikisha matumizi ya tehama yanaboresha shughuli za serikali na kuleta tija na ufanisi katika utoaji huduma kwa umma
pia wakala itaendelea kujenga imani kwa watumiaji wa tehama kwa kuweka mika kati yenye kurahisisha gharama na kuwezesha upatikanaji wa huduma salama zinazolingana na thamani ya fedha
mojawapo ya mikakati hiyo ni kuhimiza matumizi shirikishi ya rasilimali zinazoendeleza jitihada za serikali mtandao
aidha wakala inatambua umuhimu wa tehama kama kichocheo cha kuwezesha serikali kufikia malengo iliyojipan gia katika dira yake ya mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini tanzania mkukuta ii mpango wa miaka mitano ya maendeleo mipango ya kiuchumi na ki jamii na vipaumbele mahususi vya sekta kama vile matokeo makubwa sasa brn
hivyo ili kuendana na juhudi za serikali za kutumia tehama kama nyenzo za kuboresha uendeshaji wa shughuli zake wakala imepanga kutekeleza maeneo ya kipa umbele yafuatayo ili kuwezesha utoaji huduma bora zaidi kwa umma kujifunza kutoka nchi zilizoendelea na zinazoendelea zenye mazingira ya kijamii kisiasa na kiuchumi yanayofanana na tanzania na kutumia vigezo vya ubora vitakavyopatikana katika kuharakisha utekelezaji wa serikali mtandao hapa nchini
kutumia fursa za serikali mtandao kuwezesha makundi ya wananchi kuwasiliana na serikali na kushiriki katika mi jadala mbalimbali ya kitaifa pamoja na kutoa maoni katika kutayarisha sera ili kuhakikisha ushiriki mkubwa wa wana nchi
kutoa kipaumbele cha utoaji huduma kwa wananchi kwa kutumia njia za mawasiliano za gharama nafuu zilizopo kama vile simu za mkononi
kuwekeza katika kujenga uwezo wa watumishi na uelewa wa wananchi kuhusu serikali mtandao katika ngazi zote
kutumia mbinu ya utekelezaji ya anza na jambo rahisi na endelea na lililo tata katika kutekeleza miradi ya serikali mtandao ikiwa ni pamoja na kuanzisha miradi endelevu ya kuiletea kipato wakala
kuwezesha serikali kuwa na miundombinu imara ya te hama stadi pamoja na vifaa kwa kutoa msaada wa ushauri na kiufundi
kuboresha faharasa ya umoja wa mataifa e government united nations index kutoka tarakimu tatu hadi mbili ka tika tathmini itakayofuata na kama nchi kuwa miongoni mwa nchi bora hamsini katika matumizi ya serikali mtand ao ifikapo mwaka 
 taarifa ya utendaji ewakala ya serikali mtandao ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma mtaa wa samora jengo la extelecoms ghorofa ya pili s
 dar es salaam tanzania simu nukushi barua pepe tovuti ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam agosti ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia akutana na rais widodo wa indonesia rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameridhia uamuzi wa serikali ya indonesia wa kufufua shughuli za kituo cha mafunzo ya kilimo kwa wakulima vijijini fartc kilichopo mkindo mkoani morogoro
rais samia amesema hayo leo akiwa na mgeni wake rais wa jamhuri ya indonesia joko widodo aliyepo nchini kwa ziara ya kiserikali ya siku mbili wakati wakizungumza na vyombo vya habari
aidha rais samia amesema kituo hicho kilichoanzishwa mwaka na serikali ya indonesia kimechangia kwa kiasi kikubwa kuelimisha wakulima na kutoa mafunzo kwa wataalam wa kilimo
rais samia pia amesema tanzania na indonesia zimekubaliana kukuza biashara na uwekezaji kwa kuzileta pamoja sekta za umma na binafsi ili kuimarisha ushirikiano katika viwanda kilimo nishati madini mafuta na gesi uvuvi na utalii
vile vile rais samia amesema majadiliano yao yamebainisha nia ya tanzania kupata uzoefu wa uzalishaji mafuta kutoka kwa indonesia ambaye ni mzalishaji mkubwa zaidi wa mafuta ya mawese duniani
hali kadhalika rais samia amesema serikali ya tanzania imejidhatiti kuhakikisha inaongeza uzalishaji wa mafuta ya kula ili iache kabisa kutumia fedha zake za kigeni kuagiza mafuta kutoka nje ya nchi
nchi hizo mbili zimetiliana saini hati za makubaliano mous ikiwemo sekta za ulinzi nishati kilimo mifugo uvuvi na uchumi wa buluu madini na pia misamaha ya viza kwa wamiliki wa hati za kusafiria za kidiplomasia na za huduma
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu taarifa kwa umma uteuzi na uhamisho wa makatibu tawala wa wilaya na wakurugenzi watendaji wa halmashauri za serikali za mitaa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amefanya mabadiliko ya makatibu tawala wa wilaya na wakurugenzi watendaji wa halmashauri za serikali za mitaa
katika mabadiliko hayo mheshimiwa rais amefanya uteuzi mpya pamoja na kuwahamisha vituo vya kazi baadhi ya makatibu tawala na wakurugenzi watendaji
mabadiliko hayo ni kama ifuatavyo a mabadiliko ya makatibu tawala wa wilaya na
jina wilaya aliyopangiwa mkoa wa arusha khamana juma simba wilayaya arusha muhsin omarykassim wilayaya monduli joseph pascal mabiti wilayaya arumeru faraja paschal msigwa wilaya ya karatu nyakia allychirukile wilayaya ngorongoro rahma othman kondo wilaya ya longido mkoa wa dar es salaam charangwa selemani makwiro wilaya ya ilala pendo abdallah mahalu wilayaya kigamboni stella eward msofe wilaya ya kinondoni nicodemus tambo mwikozi wilayaya temeke hassan mohamed mkwawa wilayaya ubungo mkoa wa dodoma sara john ngalingasi wilayaya bahi michael andrew maganga wilayaya mpwapwa agustino chazua wilayaya chemba neema mulinga nyalenge wilaya ya chamwino sozi george ngate wilayaya kongwa christina brighton kalekezi wilaya ya kondoa na
jina wilaya aliyopangiwa sakina mashaka mbugi wilayaya dodoma mkoa wa geita lucybeda wilson wilayaya geita onesmo sebastian kisoka wilaya ya bukombe thomas adayo dimme wilayaya chato kaunga omary amani wilaya ya nyang wale jacob julius wilayaya mbogwe mkoa wa iringa frank mastara sichalwe wilayaya mufindi michael john semindu wilayaya iringa estomin mwatuyobe kyando wilayaya kilolo mkoa wa kagera christopher michael bahali wilayaya bukoba abdallah ibrahim natepe wilayaya biharamulo lukari hatujuani ally wilaya ya ngara benjamin richard mwikasyege willayaya muleba mwanaidi mohamed mang uro wilaya ya misenyi rasul eliud shandala wilayaya karagwe mussa waziri gumbo wilaya ya kyerwa mkoa wa katavi yahya dadi mbulu wilaya ya mlele lincoln bennytamba wilayaya tanganyika godfreytuloline mwashitete wilayaya mpanda mkoa wa kigoma theresia adriano mtewele wilayaya kasulu upendo gidion marango wilayaya kibondo maulid abdallah mtulia wilayaya kakonko james godfrey mkumbo wilaya ya uvinza utefta rocket mahega wilayaya buhigwe mganwa shaban nzota wilaya ya kigoma mkoa wa kilimanjaro sospeter mabenga magonera wilayaya hai johari hamis athumani wilaya ya rombo upendo bert wella wilayaya same rukia ally zubery wilaya ya mwanga na
jina wilaya aliyopangiwa shaaban juma mchomvu wilayaya moshi jane francis chalamila wilaya ya siha mkoa wa lindi hudhaifa kassim rashid wilaya ya lindi azilonga buhari mwinyimvua wilayaya liwale yusuph issa mwinyi wilaya ya kilwa haji mbaruku balozi wilayaya nachingwea ahmed bongi wilaya ya ruangwa mkoa wa manyara mufandi hamisi msaghaa wilayaya kiteto warda abeid maulid wilayaya simanjiro paulo tlatlaa bura wilayaya mbulu halfan ahmed matipula wilayaya babati athumani saidi likeyekeye wilayaya hanang mkoa wa mara allyseif mwendo wilayaya musoma salum halfan mtelela wilaya ya bunda saul thom mwaisenye wilayaya tarime angelina marko lubela wilaya ya serengeti boniphace maziku chambi wilayaya rorya rutegumirwa rutalemwa peter wilaya ya butiama mkoa wa mbeya mohamed aziz fakili wilayaya mbeya allysaid kiumwa wilayaya rungwe godfreycassian kawacha wilayaya mbarali michombero rutiganda anakleth wilayaya chunya sabrina hamoud ruhweywilayaya kyela mkoa wa morogoro ruth john magufuli wilayaya morogoro said hussein nguya wilaya ya mvomero salome dismas mkinga wilayaya kilosa abraham sanga mwaikwila wilaya ya kilombero imani melkesed mpatali wilayaya ulanga jeremia anania mapogo wilaya ya gairo saida abas mhanga wilayaya malinyi na
jina wilaya aliyopangiwa mkoa wa mtwara mwinyi ahmed mwinyi wilaya ya mtwara fatima said kubenea wilayaya masasi rashid hamidu shaban wilaya ya tandahimba thomas safari hareohaywilayaya newala juma said kanyinda wilaya ya nanyumbu mkoa wa mwanza abdi mohamed mkange wilayaya misungwi jubilete win lauwo wilayaya magu mohamed mussa mtulyakwaku wilayaya kwimba cuthbert usi midala wilayaya sengerema thomas james salala wilayaya nyamagana mariam abubakari msengi wilayaya ilemela alan augustine mhina wilayaya ukerewe mkoa wa njombe agatha olivia mhaiki wilayaya njombe grace huruma mgeni wilaya ya makete gilbert ezekiel sandagila wilayaya ludewa veronica gerald sanga wilaya ya wanging ombe mkoa wa pwani sarah sudi ngwere wilaya ya bagamoyo moses gerald magogwa wilayaya kibaha bupe hezron mwakibete wilayaya kisarawe olivanues paul thomas wilayaya mafia omarysaidi mwanga wilayaya mkuranga ayubu yasin sebabile wilayaya rufiji mariam francis katemana wilayaya kibiti mkoa wa rukwa torrymkama chrisant wilayaya nkasi moses gabriel masinga wilaya ya sumbawanga servi n
josephat wilayaya kalambo mkoa wa ruvuma hassan bakari nyange wilayaya namtumbo milongo rashi sanga wilaya ya tunduru mtella allam mwampamba wilayaya songea salumu mohamed ismail wilayaya nyasa na
jina wilaya aliyopangiwa pendo daniel ndumbaro wilayaya mbinga mkoa wa shinyanga hamad rajabu mbega wilayaya kahama neema michael dachi wilaya ya kishapu said raphael kitinga wilayaya shinyanga mkoa wa simiyu justine joseh manko wilayaya bariadi athuman zahoro kalaghe wilaya ya maswa eliasa kassim mtarawanje wilayaya meatu mwanana uwesu msumi wilayaya itilima japhari kubecha mghamba wilayaya busega mkoa wa singida james mpanduji mchembe wilayaya manyoni warda abdallah obathanywilayaya iramba goodluck abinala mangomango wilaya ya singida rashid mohamed rashid wilayaya ikungi peter nicholas masindi wilaya ya mkalama mkoa wa songwe reuben michael chongolo wilaya ya songwe abdallah ramadhan mayombo wilayaya ileje mbwana rajabu kambangwa wilaya ya mbozi frank john mkinda wilayaya momba mkoa wa tabora asha juma churu wilayaya tabora neema fidelis mfugale wilayaya uyui innocent mahendeka nsena wilayaya urambo elizabeth emmanuel rwegasira wilayaya igunga winfrida emmanuel funto wilaya ya nzega andrea izziga ng wani wilayaya sikonge mwamvua bakari mnyongo wilaya ya kaliua mkoa wa tanga joseph sostenes sura wilayaya lushoto mwanaidi adadi rajabu wilaya ya korogwe magreth george killo wilayaya handeni mikaya tumaini dalmia wilaya ya tanga na
jina wilaya aliyopangiwa mohamed mussa mfaki wilayaya muheza ester zulu gama wilaya ya pangani salum abdul palango wilayaya mkinga tamko mohamed ally wilaya ya kilindi b mabadiliko ya wakurugenzi watendaji wa halmashauri za serikali za mitaa na
jina halmashauri aliyopangiwa mkoa wa arusha stephen anderson ulaya halmashauriya wilayaya longido zainabu juma makwinya halmashauriya wilayaya meru juma mussa hokororo halmashauriya wilayaya karatu nassoro bilal shemzigwa halmashauri ya wilaya ya ngorongoro selemani hamis msumi halmashauriya wilayaya arusha happiness raphael laizer halmashauriya wilayaya monduli juma hamsini seph halmashauriya jiji la arusha mkoa wa dar es salaam hanifa suleiman hamza halmashauriya manispaaya kindondoni elias runeye ntiruhungwa halmashauri ya manispaa ya ubungo elihuruma mabelya halmashauriya manispaaya temeke erasto nehemia kiwale halmashauriya manispaaya kigamboni jomarymrisho satura halmashauriya jiji la dar es salaam mkoa wa dodoma omary a
nkullo halmashauri ya wilaya ya kongwa mwanahamisi haidari allyhalmashauriya wilayaya mpwapwa siwema hamud jumaa halmashauriya wilayaya chemba shaban kapala millao halmashauriya wilayaya kondoa paul mamba sweya halmashauriya mji wa kondoa zaina mfaume mlawa halmashauri ya wilaya ya bahi semistatus hussein mashimba halmashauriya wilayaya chamwino john lipesi kayombo halmashauriya jiji la dodoma mkoa wa geita lutengano george mwalwiba halmashauriya wilayaya bukombe husna toni chambo halmashauri ya wilaya ya nyang wale zahara muhidin michuzi halmashauriya mji wa geita karia rajabu magaro halmashauriya wilayaya geita mandia hassan kihiyo halmashauri ya wilaya ya chato na
jina halmashauri aliyopangiwa saada selemani mwaruka halmashauriya wilayaya mbogwe mkoa wa iringa lain ephraim kamendu halmashauriya wilayaya kilolo charles edward fussi halmashauriya wilayaya mufindi ayubu juma kambi halmashauriya mji wa mafinga bashir paul mhoja halmashauriya wilayaya iringa kastori g
msigala halmashauri ya manispaa ya iringa mkoa wa kagera michael francis nzyungu halmashauriya wilayaya karagwe hamid ahmed njovu halmashauri ya manispaa ya bukoba inncocent m
mukandala halmashauriya wilayaya biharamulo james marco john halmashauri ya wilaya ya kyerwa solom obedi kimilike halmashauriya wilayaya ngara peter maiga nyanja halmashauriya wilayaya muleba fatina hussein laay halmashauri ya wilaya ya bukoba john paul wanga halmashauriya wilayaya misenyi mkoa wa katavi juma shaaban juma halmashauriya wilayaya tanganyika teresia aloyce irafayhalmashauriya wilayaya mlele sophia juma kumbuli halmashauri ya wilaya ya mpanda mohamed r
ntandu halmashauriya wilayaya nsimbo shamim daudi mwariko halmashauriya wilayaya mpimbwe mkoa wa kigoma athumani francis msabila halmashauriya manispaaya kigoma ujiji ndaki stephano muhuli halmashauri ya wilaya ya kakonko essau hosiana ngoloka halmashauriya wilayaya buhigwe josephat kashushuru rwiza halmashauriya wilayaya kasulu deocleus m
rutema halmashauriya wilayaya kibondo dollar rajab kusenge halmashauriya mji wa kasulu rose robert manumba halmashauri ya wilaya ya kigoma zainabu suleman mbunda halmashauriya wilayaya uvinza mkoa wa kilimanjaro rashid karim gembe halmashauri ya manispaa ya moshi dionis maternus nyinga halmashauriya wilayaya hai anastazia tutuba ruhamvya halmashauri ya wilaya ya same mwajuma abasynasombe halmashauriya wilayaya mwanga dodwin justin chacha halmashauriya wilayaya rombo shadrack m
mhagama halmashauri ya wilaya ya moshi na
jina halmashauri aliyopangiwa haji musa mnasi halmashauriya wilayaya siha mkoa wa lindi tina amelye sekambo halmashauriya wilayaya liwale george emmanuel mbilinyi halmashauriya wilayaya mtama juma allymnwele halmashauriya manispaaya lindi chionda mfaume kawawa halmashauriya wilayaya nachingwea frank fabian chonya halmashauri ya wilaya ya ruangwa hanan mohamed bafagh halmashauriya wilayaya kilwa mkoa wa manyara francis e
namaumbo halmashauri ya wilaya ya hanang upendo eric mangale halmashauriya mji wa babati abubakar abdullah kuuli halmashauri ya wilaya ya mbulu hawa abdul hassan halmashauriya wilayaya kiteto anna philipo mbogo halmashauriya wilayaya babati yefred edson myenzi halmashauri ya mji wa mbulu gracian max makota halmashauriya wilayaya simanjiro mkoa wa mara solomon isaack shati halmashauriya wilayaya tarime changwa mohamed mkwazu halmashauriya wilayaya bunda bosco addo ndunguru halmashauri ya manispaa ya musoma emmanuel john mkongo halmashauriya mji wa bunda gimbana emmanuel ntavyo halmashauriya mji wa tarime abdul omari mtaka halmashauriya wilayaya rorya aziza juma baruti halmashauriya wilayaya butiama palela msongela nitu halmashauri ya wilaya ya musoma afraha nassoro hassan halmashauriya wilayaya serengeti mkoa wa mbeya misana kalela kwangura halmashauriya wilayaya mbalali renatus blas mchau halmashauriya wilayaya rungwe tamim hamad kambona halmashauri ya wilaya ya chunya loema peter isaayhalmashauriya wilayaya busokelo stephen edward katemba halmashauriya wilayaya mbeya florah angelo luhala halmashauri ya wilaya ya kyela john john nchimbi halmashauriya jiji la mbeya mkoa wa morogoro joanfaith john kataraia halmashauriya wilayaya morogoro allyhamu machela halmashauriya manispaaya mororogoro rehema said bwasi halmashauriya wilayaya malinyi na
jina halmashauri aliyopangiwa saida adamjee mahungu halmashauriya wilayaya ulanga lena martin nkaya halmashauri ya mji wa ifakara kisena magena mabuba halmashauriya wilayaya kilosa stephano bulili kaliwa halmashauriya wilayaya mlimba sharifa yusuf nabalang anya halmashauri ya wilaya ya gairo linno pius mwageni halmashauriya wilayaya mvomero mkoa wa mtwara geofreymoses nauye halmashauriya mji wa newala duncan golden thebas halmashauriya wilayaya newala emmanuel h
mwaigobeko halmashauri ya manispaa ya mtwara tatu said issike halmashauriya wilayaya mtwara ibrahim john mwanauta halmashauriya wilayaya nanyumbu thomas edwin mwailafu halmashauriya mji wa nanyamba beatrice claver mwinuka halmashauriya wilayaya masasi erica epaphras yegela halmashauri ya mji wa masasi mariam said mwanzalima halmashauriya wilayaya tandahimba mkoa wa mwanza happiness joachim msanga halmashauriya wilayaya kwimba emmanuel l
sherembi halmashauriya wilayaya ukerewe kibamba kiomoni kiburwa halmashauri ya manispaa ya ilemela fidelica gabriel myovella halmashauriya wilayaya magu binuru musa shekidele halmashauriya wilayaya sengerema joseph constantine mafuru halmashauriya wilayaya misungwi aron kagurumjuli halmashauriya jiji la mwanza benson peter mihayo halmashauri ya wilaya ya buchosa mkoa wa njombe sundaydeogratius ndori halmashauriya wilayaya ludewa william mathew makufwe halmashauri ya wilaya ya makete christopher aloyce sanga halmashauriya wilayaya njombe maryam ahmed muhaji halmashauriya wilayaya wanging ombe keneth keneth haule halmashauriya wilayaya makambako kuluthum amour sadick halmashauriya mji wa njombe mkoa wa pwani michael john gwimile halmashauriya wilayaya rufiji waziri khachi kombo halmashauriya wilayaya mkuranga mshamu allymunde halmashauriya mji wa kibaha ramadhani salmin possi halmashauriya wilayaya chalinze kassim seif ndumbo halmashauri ya wilaya ya mafia butamo nuru ndalahwa halmashauriya wilayaya kibaha na
jina halmashauri aliyopangiwa shauri selenda msuya halmashauriya wilayaya bagamoyo beatrice dominic kwai halmashauri ya wilaya ya kisarawe hemedi saidi magori halmashauriya wilayaya kibiti mkoa wa rukwa lightness stanleymsemo halmashauriya wilayaya sumbawanga wiliam a
mwakalambile halmashauriya wilayaya nkasi shafi kassim mpenda halmashauri ya wilaya ya kalambo catherine michael mashalla halmashauriya manispaaya sumbawanga mkoa wa ruvuma chiriku hamisi chilumba halmashauri ya wilaya ya namtumbo neema michael maghembe halmashauriya wilayaya songea chiza cyprian marando halmashauri ya wilaya ya tunduru khalid abdilahi khalif halmashauriya wilayaya nyasa juma haji juma halmashauriya wilayaya mbinga amina hamisi seif halmashauri ya mji wa mbinga frederick damas sagamiko halmashauriya manispaaya songea sajidu idrisa mohamed halmashauriya wilayaya madaba mkoa wa shinyanga alexius revocatus kagunze halmashauriya manispaaya shinyanga khamis jaaphar katimba halmashauri ya wilaya ya msalala hadija mohamed kabojela halmashauriya wilayaya ushetu anderson david msumba halmashauriya manispaaya kahama emmanuel johnson matinyi halmashauriya wilayaya kishapu simon sales berege halmashauriya wilayaya shinyanga mkoa wa simiyu elizabeth mathias gumbo halmashauriya wilayaya itilima maisha selemani mtipa halmashauriya wilayaya maswa veronica vicent sayore halmashauriya wilayaya busega adrian jovin jungu halmashauriya mji wa bariadi halidi muharami mbwana halmashauri ya wilaya ya bariadi hamis athman masasi halmashauriya wilayaya meatu mkoa wa singida esther ananiah chaula halmashauri ya wilaya ya singida asia juma messos halmashauriya wilayaya mkalama justice lawrance kijazi halmashauri ya wilaya ya ikungi michael augustino matomora halmashauriya wilayaya iramba john kulwa mgalula halmashauriya wilayaya itigi jeshi godfrey lupembe halmashauri ya manispaa ya singida na
jina halmashauri aliyopangiwa jimson peter mhagama halmashauriya wilayaya manyoni mkoa wa songwe philemon mwita magesa halmashauriya mji wa tunduma regina lazaro bieda halmashauriya wilayaya momba abdallah hamis nandonde halmashauriya wilayaya mbozi cecilia donath kavishe halmashauriya wilayaya songwe nuru waziri kindamba halmashauri ya wilaya ya ileje mkoa wa tabora modest joseph apolinaryhalmashauriya wilayaya nzega jerry daimon mwaga halmashauri ya wilaya ya kaliua grace stephano quintine halmashauriya wilayaya urambo selemani mohamed pandawe halmashauri ya wilaya ya sikonge leokadia gotham humera halmashauriya wilayaya uyui shomari salum mndolwa halmashauriya mji wa nzega elias mahwago kayandabila halmashauri ya manispaa ya tabora mwantum hamis mgonja halmashauriya wilayaya igunga mkoa wa tanga spora jonathan liana halmashauriya jiji la tanga saidi majaliwa halmashauriya wilayaya kilindi isaya mugishangwe mbenje halmashauri ya wilaya ya pangani zahra abdul msangi halmashauriya wilayaya mkinga ikupa mwasyoge halmashauriya wilayaya lushoto mariamu ukwaju masebu halmashauriya mji wa handeni halfan hashim magani halmashauriya wilayaya korogwe baraka michael zikatimu halmashauri ya wilaya ya bumbuli saitoti zelothe stephen halmashauriya wilayaya handeni sakina jumanne mohamed halmashauriya mji wa korogwe juma mohamed mhina halmashauri ya wilaya ya muheza mabadiliko haya yameanza tarehe juni 
imetolewa na dkt
moses m
kusiluka katibu mkuu kiongozi juni jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti arusha julai ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais awataka viongozi barani afrika kushirikiana katika kupambana na rushwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema moja ya vikwazo vikubwa vya maendeleo barani afrika ni pamoja na janga la rushwa ambalo linadhoofisha mifumo ya kitaasisi na kuathiri mipango na mikakati ya kujikomboa kiuchumi
rais samia amesema hayo leo wakati wa kilele cha maadhimisho ya siku ya mapambano dhidi ya rushwa barani afrika na maadhimisho ya utekelezaji wa miaka ya mkataba wa umoja wa afrika wa kuzuia na kupambana na rushwa yaliyofanyika aicc
aidha rais samia amesema viongozi wote barani afrika hawana budi kuimarisha ushirikiano katika mapambano dhidi ya rushwa
vile vile rais samia amewataka viongozi kutafakari na kuchambua kwa dhati masuala ya rushwa ili kubainisha changamoto au vikwazo vya mapambano hayo na kuchukua hatua muafaka
kwa upande mwingine rais samia amesema serikali inaendelea kuimarisha taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru kibajeti na kimfumo ikiwemo kuanzisha taasisi zinazosimamia utawala bora na haki za binadamu nchini
rais samia pia amesema serikali imewekeza zaidi katika matumizi ya mifumo ya tehama inayosaidia kupunguza mawasiliano ya ana kwa ana katika kutoa huduma kama michakato ya zabuni usajili wa biashara na namba ya mlipa kodi ili kupunguza mianya ya rushwa
kupitia divisheni ya mahakama kuu inayosikiliza kesi za washtakiwa wa makosa ya rushwa kubwa serikali imeokoa na kudhibiti matumizi ya fedha yasiyostahili ya zaidi ya shilingi bilioni kuanzia mwaka wa fedha hadi 
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti zanzibar agosti ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari wadau wa maendeleo washirikiane na serikali kuleta maendeleo samia rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa watanzania kujitokeza kutoa maoni kwa ajili ya maandalizi ya dira ya maendeleo ya taifa ya mwaka 
rais samia ametoa wito huo leo wakati wa hafla ya kilele cha tamasha la kizimkazi lililofanyika katika viwanja vya kashangae paje
aidha rais samia amesema wizara ya mipango na uwekezaji kwa kushirikiana na wizara ya fedha zimeanza maandalizi ya dira hiyo ili kupata dira jumuishi yenye kukidhi mahitaji ya taifa katika kipindi cha miaka ijayo
kwa upande mwingine rais samia amesema tamasha la kizimkazi ni la muhimu kwa wananchi kwa kuwa husaidia kuzinduliwa kwa miradi inayofadhiliwa na wadau mbalimbali wa maendeleo
rais samia pia ametoa wito kwa wadau wengine wa maendeleo kushirikiana na serikali kupunguza na kuondoa changamoto zinazoendelea kujitokeza katika mkoa wa kusini
vile vile rais samia amesema serikali ina mpango wa kutekeleza mradi wajenga kesho iliyo boravisiwani zanzibar ili kuwawezesha vijana wengi kujiajiri mkoani humo
hali kadhalika rais samia amewataka wananchi kuendelea kufanya kazi kwa bidii ili kufanikisha harakati za kuleta maendeleo ya uchumi kwa maslahi ya jamii na taifa kwa ujumla
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma yaliyomo ukurasa vifupisho vi vii
 changamoto 
 matarajio sura ya tatu 
 umuhimu dira lengo na maadili ya 
 uadilifu unaojumuisha watumishi wote sura ya nne 
 iii 
 mkakati wa mpango wa kitaifa
m 
 tafsiri ya ajira katika utumishi wa umma 
 ajira na uteuzi 
 kupandishwa daraja promotion 
 hitimisho la kazi katika utumishi wa umma 
 kuundwa chombo maalum cha kushughulikia masuala ya ajira katika utumishi wa ummaw
 kituo maalum cha mafunzo ya viongozi staff college 
 maendeleo ya watumishi na 
 asharti ya kujiunga na utumishi wa ummaw 
 mikataba ya ajira 
 kipindi cha majaribio sura 
 masuala mtambuka 
 anuai za jamii 
 ugonjwa waukimwi 
 mazingira sura ya 
 majukumunawajbu 
 utekelezaji 
 katibu mkuu kiongozi vifupisho azise asasi zisizo za serikali ccm chama cha mapinduzi kamus kamati za utumishi serikalini mkukuta mkakati wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini tanzania oprasopen performance review and appraisal system ukimwi upungufu wa kinga mwilini dibaji sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma ni chombo muhimu hasa katika kipindi hiki ambapo serikali imedhamiria kuchukua hatua thabiti za kuimarisha utendaji kazi na kuboresha huduma kwa wananchi na kwa vyombo vingine vya uzalishaji mali na utoaji huduma
toleo la kwanza la sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma lilitolewa mwaka 
sera hii ilikuwa na lengo la kubadili mfumo wa utawala na uendeshaji serikali ambao tuliurithi kutoka serikali ya wakoloni ambao sasa hauwezi kukidhi mahitaji na matarajio ya kiuendeshaji katika serikali ya wakati huu
sera iliweka misingi na taratibu mpya za ucndcshaji wa serikali kwa kulingana na wakati huu
tathmini ya kipindi cha miaka ya utekelezaji wa sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma imeonesha kuwepo mabadiliko makubwa katika nyanja za kiuchumi kisiasa na kijamii
kutokana na uzoefu uliopatikana katika utek lezaji wa mifumo ya kimenejimenti kama vile kuwepo kwa mfumo wa upimaji wa utendaji kazi kwa uwazi mkataba wa utoaji huduma kwa mteja mpango mkakati mfumo wa ufuatiliaji tathmini na utoaji taarifa kumesaidia kuongeza ufanisi na utendaji kazi katika uturnishi wa umma ambapo matokeo yake ni kupungua kwa urasimu katika utoaji wa huduma utekelezaji wa mpango wa upimaji kazi kwa uwazi kuboreka kwa usimamizi wa kumbukumbu utaratibu mzuri wa kustaafu wananchi wana uelewa wa upatikanaji wa huduma za umma na haki zao za kupata huduma hizo wizara idara zinazojitegemea na wakala wa serikali zina mipango ya kazi inayotekelezeka uwa na mfumo mmoja wa utoaji taarifa na upatikanaji wa taarifa sahihi na kwa wakati
mabadiliko haya yanahitaji utawala wenye viongozi na wasimamizi imara waadilifu wasikivu na wenye uwezo wa kujiendeleza na kuwajibika kikamilifu katika utendaji wa kazi zao
aidha katika kipindi hiki imeonekana kuwepo umuhimu wa kuongeza kasi ya kutekeleza agenda ya maendeleo ya taifa ikiwa ni pamoja na dira ya taifa ya maendeleo mpango wa kukuza uchumi na kupunguza umaskini mkukuta utandawazi na llani ya uchaguzi ya chama tawala ccm s ya mwaka ambayo inaelekeza mabadiliko ya mtazarao wa majukumu ya serikali kutoka ule wa serikali kujishughulisha moja kwa rnoja na uzalishaji mali na kutoa huduma zote za kiuchumi ra kljamii na kuwa chombo cha kuwawezesha au kuwapa uwezo wananchi na vyombo vingine visivyo vya kiserikali kufanya kazi hizo na kujenga mazingira yanayowawezesha wananchi na vyombo hivi kushirikiana na serikali katika kutoa huduma hizi
moja ya matokeo muhimu ya mwelekeo huu si kuiondolea serikali wajibu wa kuwa mwajiri mkuu bali kuweka mazingira ya kuwezesha ajira katika sekta nyingine
kutokana na hali hii serikali inalo jukumu kuhakikisha kuwa ajira uteuzi na kupandishwa ngazi katika utumishi wa umma unazingatia uwezo ujuzi na uadilifu wa mtumishi
pamoja na mafanikio yaliyopatikana pamoja na agenda ya maendeleo ya taifa bado imeonekana kuwa kuna baadhi ya maeneo yanayohitaji mabadiliko hasa katika ajira kupandishwa cheo na umuhimu wa kuimarisha maadili ya utumishi wa umma
baadhi ya vipengele vimehuishwa ili kukidhi mahitaji haya
hili ni badiliko muhimu katika sera hii
sera hii inaendelea kuhimiza utendaji mzuri wa kazi wenye matokeo mazuri katika huduma zote za utumishi wa umma
aidha inaelekeza kuwa pamoja na ufinyu wa bajeti ya kuendeshea serikali lazima kila senti inayotolewa na ionycshe matokeo yanayounufaisha umma
matokeo hayo yawezc kupimika au kuonekana kwa macho au katika ubora wa kazi au katika kupunguza kero au katika ubora wa hali ya wananchi
kwa kuzingatia sababu hizi na mabadiliko haya watumishi wote wa umma wanatakiwa kuelewa umuhimu wa mabadiliko haya na kubadili tabia na mienendo yao na kuongeza nidhamu katika utendaji wao wa kazi
nidhamu ni ujuzi utii na uzingatiaji wa sheria kanuni na taratibu nzuri za kazi
lazima watumishi turejeshe uadilifu na ustahifu katika kazi na utoaji wa huduma kwa wananchi ili kupunguza mala amiko na kuongeza kasi ya maendeleo nchini
maana yake ni kwamba azima kanuni zote na masharti ya kiutendaji kazi yanayokwamisha utendaji mzuri wa kazi yabadilishwe ili yalinganc na sera hii
kwa mfano katika ujenzi wa barabara au madaraja zinatakiwa kanuni na masharti yanayohakikisha kuwa fedha za walipa kodi wa ndani na nje ya nchi zinatumika kwa uangalifu na zinaleta matokeo mazuri lakini hatutaki kanuni na rpasharti fiayo yawe visingizio vya ucheleweshaji wa utoaji wa huduma hizi
tunataka kanuni zitumike kulinda fedha za wananchi na kuhakikisha kuwa fedha za walipa kodi zinatumika kwa kazi iliyopangwa kwa wakati wakg na kwa uaminifu
hakuna haja ya kusisitiza zaidi kuwa mamcneja na wasimamizi wa utumishi wa umma wanatakiwa kubadilika na kujiimarisha kimawazo ili wawezc kulielekeza taifa letu katika maendelco ycnyc mafanikio na fahari katika karne ya 
katika karne hii utuinishi wetu unakabiliwa na mapambano mapya na magumu
njia ni kubadilika kwani hakuna kinachodumu isipokuwa mabadiliko
baadhi ya asasi zisizo za serikali azise hapa nchini zimeongeza sana mchango wao katika shughuli za kiuchumi na katika huduma za kijamii
asasi hizi sio tu zinahitaji taaluma na usimamizi wa aina tofauti na ule tulio nao bali pia zinahitaji m azamo tofauti wa tabia na desturi za utumishi wa umma
kwa upande mwinginc hali ya shirikiano na uhusiano wa kimataifa ukijumuisha mabadiliko ya haraka ya teknolojia na ushindani unaoongezeka kwa kasi kubwa vyote vinahitaji maamuzi ya haraka uwezo mkubwa wa kuelewa mambo mbinu mpya na ujuzi mpya wa kiuendeshaji
lengo la sera hii ni kwenda na wakati yaani kupokea mabadiliko kwa haraka kwa usahihi na kwa wakati wake
nia yetu ni kuwa na serikali imara na inayokwenda na wakati
kwa hiyo sera hii ni nguzo muhimu yenye lengo la kujenga misingi ya uendeshaji wa serikali kwa misingi ya sheria kanuni taratibu ukweli uwazi na haki kwa watu wote
serikali imara ni sheria kanuni imara na watumishi imara
kubadili kanuni za kazi au miundo ya wizara au kupunguza watumishi au kuongeza mishahara peke yake hakutoshi
lazima hatua hizi ziendane na mabadiliko ya kweli ya kifikra kwa watumishi kuhusu mtazamo na mwelekeo wa mambo pamoja na mbinu mikakati na mabadiliko katika kasi ya utoaji maamuzi na utendaji kazi
ni kweli kuwa mabadiliko ya kweli hayawezi kunyesha kama mvua au kupandikizwa kama mti wa matunda au kuingizwa toka nje ya nchi kama bidhaa za kutoka viwandani
lazima mabadiliko ya kweli yatokane na mahitaji ya watu wenyewe na kutekelezwa na watu wenyewe kwa faida ya watu wenyewe
ni kwa njia hiyo tu mabadiliko kama hayo yataweza kudumu na kuendelezwa
mabadiliko haya ni zoezi la kudumu na siyo operesheni kama ya zimamoto
kwa hiyo yanahitaji kusimamiwa na watumishi wanaoona mbali na wenye uwezo wa kujifunza
jambo muhimu ni kubadili miundo kanuni njia za tendaji kazi mtazamo wa mambo maslahi na kasi ya kuamua na kutenda
bila hivyo tutatumia raslimali na fedha nyingi bila kuleta mabadiliko yanayotegemewa
lazima watumishi wajue kazi zao wawe na taratibu za kazi na watii taratibu za kazi
kama viongozi na wakuu wa idara za serikali watakubali mabadiliko haya naamini mabadiliko makubwa yatatokea katika uendeshaji wa serikali hapa nchini
haya ndiyo mategemeo na maturnhini yangu
nasisitiza kuwa serikali imedhamiria kurejesha nidhamu ganisi uadilifu ustahifu uwezo na tendaji bora wa kazi katika utumishi wa umma kwa kusisitiza mwelekeo misingi na taratibu zilizoainishwa katika sera hii
kwa hiyo watumishi wote wa umma katika ngazi zote wanatakiwa kupokea changamoto hii na kuweka mikakati thabiti ya utekelezaji wa dhamira ya serikali ya kujenga taifa imara kiutawala na kiuchumi
lengo kuu ni kudumisha amani maendeleo na haki kwa kuzingatia misingi imara ya uendeshaji wa serikali
kwa hiyo twende pamoja tushirikiane tuimarishe utawala na uendeshaji serikali tujenge nchi yetu tanzania hawa abdulrahman ghasia mb
waziri wa nchi ofi si ya raks menejimenti ya utumishi wa umma sura ya kwanza 
 utangulizi i
utumishi wa umma ni m urno wa kiutawala na kimenejimenti uliokabidhiwa dhamana na jukumu la kuhakikisha kuwa jamii inapata huduma inayokusudiwa kutoka kwa serikali yao au taasisi yeyote kwa niaba ya serikali kwa kuzingatia sera sheria kanuni taratibu na miongozo mbalimbali
utekelezaji wa majukumu ya utumishi wa umma hufanywa na watumishi wenyc uwezo na climu ya kutosha katika uendeshaji
watumishi hao huhitaji motisha ili kujenga ari ya kutckclcza majukumu yao kwa ufanisi
serikali imekusudia kuendelea kuwajengea uwezo kuwapa motisha na kuwajengea ari watumishi kwa kuanzisha mwelekeo mpya katika uendeshaji wa utumishi wa umma na katika sera za uendeshaji wa rasilimali watu sheria kanuni na taratibu zinazohakikisha kuwa watumishi wa umma wana motisha ari wanazingatia kiwango cha juu cha maadili na kwamba wanao uwezo wa kutumia ujuzi na vipaji vyao katika utoaji wa huduma bora kwa wananchi
 kwa muda mrefu utumishi wa umma umekuwa ukikabiliwa na matatizo mengi yaliyosababisha kushuka kwa kiwango cha huduma zitolewazo na scrikali
huduma nyingi za serikali zimekuwa haziwaridhishi wananchi
sababu kubwa za kuwepo kwa hali hii ni kushuka kwa tija kwa kiwango kikubwa kushuka kwa maadili ya kazi kutozingatia sheria kanuni na taratibu za kazi udhibiti hafifu wa watendaji pamoja na kuwepo kwa vitendo vya rushwa
kati ya sababu kubwa za kuwepo matatizo haya ni udhaifu katika utaratibu unaotumika kuajiri watumishi na kuwasimamia
matatizo yaliyobainishwa ni haya yafuatayo ajira na uteuzi wa watumishi wa umma kutozingatia mpango wa maendeleo kitaaluma mtumishi career development
ukosefu wa vigezo vya kubaini nafasi za kazi zilizo wazi serikalini
mchakato wa upandishwaji cheo ndani utumishi wa umma haukutofautishwa na ajira ya mtumishi anayetoka nje utumishi wa umma
aidha orodha ukubwa kazini tange na miundo maendeleo ya utumishi haikuzingatiwa
kutokuwepo na chombo maalum katika utumishi wa umma kinachoshughulikia masuala ya ajira
kutokuwa na udhibiti wa uhamisho au kubadilisha kazi kutoka sehemu moja kwenda sehemu nyingine katika utumishi wa umma
udhaifu katika usimamizi wa utendaji kazi na nidhamu
utaratibu wa kumchukulia mtumishi wa umma hatua za kinidhamu wcnye urasimu mwingi na mrefu
watumishi wa umma kutotilia maanani mtazamo wa kumjali mteja ambaye ni mwananchi wa kawaida na kuhakikisha kuwa anapata huduma bora inayolingana na gharama anayoilipia kwa njia ya kodi
kuwepo mifumo ya utawala na uongozi ambayo imepitwa na wakati na ambayo haiwezi kumudu mabadiliko ya sasa hivi ya kimaendeleo nchini na ulimwenguni
kutokuwa na kumbukumbu za watumishi zinazoaminika na mifumo ya taarifa zisizo sahihi ambazo hazisaidii kufanya maamuzi sahihi juu ya watumishi
viwango vidogo vya mishahara kulingana na gharama halisi ya maisha kwa ujumla na kupishana sana na mishahara inayolipwa na waajiri wengin e nchini
taratibu za ajira na usimamizi katika utumishi wa umma ambazo hazjtoi uhuru kwa watumishi kuacha na kuondoka kazini bila kupoteza haki zao za malipo ya uzeeni
mgawanyo wa watumishi usio na uwiano kati ya wizara idara zinazojitegemea mikoa na hata kati ya sehemu za kazi utaratibu wa kupima utcndaji kazi wa watumishi usio na malengo yaliyo wazi na ambao hautoi nafasi ya kumshirikisha mtumishi anaycpimwa
kutokuwepo mipango thabiti kuwaendeleza wafanyakazi ili kuwajcngca uwezo wa utendaji
mafunzo yanayoendcshwa hayana uhusiano na kuongeza uwezo wa utendaji kazi
 sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma ya mwaka ambayo sasa im huishwa ni jitihada madhubuti za pamoja zilizochukuliwa na serikali za kujenga uwezo wa utcndaji na za kuleta usimamizi wa kisasa wa utumishi wa umma wenye uwczo wa kuitumikia serikali na kutoa huduma bora kwa wananchi
katika sera hii utumishi wa umma katika jamhuri ya muungano wa tanzania unajumuisha utumishi katika makundi mbali mbali yafuatayo utumishi katika serikali kuu
utumishi wa sheria na mahakama
utumishi wa serikali za mitaa
utumishi wa afya
utumishi wa waalimu
utumishi wa kisiasa
utumishi wa huduma za kawaida operational service
utumishi wa taasisi na wakala za serikali zinazojitegemea na vyombo vingine vya umma
utumishi wa bunge
utumishi wa jeshi la wananchi wa tanzania
utumishi wa jeshi la polisi
utumishi wa jcshi la magereza
utumishi wa uhamiaji
utumishi wa zimamoto na uokoaji
 sera hii inalenga kutoa dira na malcngo ya jumla maadili ya msingi na misingi ya usimamizi itakayotumika katika utoaji wa huduma za serikali
kutokana na misingi hii ya jumla kwa mujibu wa sheria yakc litaandaa dira mal ngo maadili na taratibu zakc za kazi kulingana na aina ya kazi taaluma na mazingira yake
 sera hii inajumuisha hoja na matamko mbalimbali katika uendeshaji wa utumishi wa umma na utekelezaji wakc utahusu watumishi wa umma wanaofanyakazi katika taasisi za muungano zilizopo tanzania bara na zanzi bar
sura ya pili 
 hali ya sasa katika utumishi wa umma 
 hali ya sasa kwa muda mrefu huduma nyingi za scrikali zimekuwa haziwaridhishi wananchi na badala yakc kuonekana kuwa kcro
sababu kubwa za kuwepo kwa hali hii ni kushuka kwa tija kwa kiwango kikubwa kupotca kwa maadili ya kazi kutofuatwa kwa sheria kanuni na taratibu za kazi udhibiti hafifu wa watendaji pamoja na rushwa iliyokithiri
kati ya sababu kubwa za kuwepo matatizo haya ni taratibu zinazotumika kuajiri watumishi na kuwasimamia
matatizo yaliyobainishwa ni haya yafuatayo 
 mchakato wa ajira na upandishwaji cheo tathmini ya sera iliyofanyika mwaka ilibainisha upungufu katika maeneo kadhaa ikiwa ni pamoja na kutopatikana kwa ushindani kwa baadhi ya kada za watumishi sharti la elimu pasipo kuzingatia urr uhimu wa stadi za kazi kukosekana kwa wacmbaji kazi katika baadhi ya maeneo hususail yale ya pembezoni upandishwaji vyeo kwa ushindani kutozingatia maendeleo ya kiutumishi na dhana nzima ya kurithishana majukumu succession plan
serikali imefanya marekebisho na kuondoa upungufu na matatizo yaliyojitokeza ili kukidhi changamoto zilizojitokeza
 masharti ya ajira kwa ushindani uzoefu uliopatikana ulionyesha kwamba yapo maeneo ambayo serikali haikuweza kupata watumishi kwa njia ya ushindani kwa sababu wahitimu wa fani hizo ni wachache au mahitaji yao katika soko pia ni makubwa
aidha kwa asili ya mafunzo ya wataalamu hawa sifa za utaalamu wao zinatolewa moja kwa moja na vyombo vilivyopo au taasisi za mafunzo kwa mfano madaktari walimu wahasibu na wanasheria
wataalamu kama hawa wanahitajika sana katika maeneo ya huduma husika na hivyo mfumo wa ushindani unaathiri huduma hizo
kutokana na hali hii serikali ililegeza sharti ia kuajriwa kwa ushindani kwa kada hizi ambazo zinahitajika sana na zinakidhi viwango vya sifa zinazotakiwa kwa kazi husika
 stadi za kazi na kiwango cha chini cha elimu kwa kuwa sera inamtaka kila mtumishi wa serikali kuwa na kiwango cha chini cha elimu ya kidato cha nne watumishi
wengi walilazimika kujiandikisha katika vituo mbali mbali vya mafunzo ili kupata sifa hiyo
sharti hili halikuangalia umuhimu wa watumishi waliopata mafunzo ya kazi na hivyo kuongeza uwezo wao wa kiutcndaji mathalani wauguzi ambao pamoja na kuwa na elimu ya msingi walipata mafunzo ya uuguzi katika vyuo vinavyotambuliwa na serikali na kusajliwa rasmi kuwa wauguzi ama madcreva ambao wamepata mafunzo katika chuo cha taifa cha usafirishaji au vyuo vya ufundi
kwa kutambua kasoro hii ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma ilitoa waraka wa kufafanua umuhimu wa stadi za ka zi katika utumishi wa umma na hivyo kupunguza shinikizo kwa watumishi wa umma
 nafasi za kazi katika ngazi za uongozi mfumo wa kupandishwa cheo kwa ushindani pia umekuwa na athari kwa vile watumishi wanaoajiriwa katika soko hasa katika ngazi za uongozi na za kati hulazimika kutumia muda mwingi kujifunza taratibu za uendeshaji serikalini na hivyo kuchelewesha maamuzi
ili kurekebisha kasoro hii ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma ilitoa waraka wa kusitisha utaratibu wa kutangaza nafasi za kazi na kufanya usaili kwa ngazi za uongozi
uamuzi huu unawahusu watumishi katika ngazi za uongozi ambao ni wakurugcnzi na wakurugenzi wasaidizi katika wizara na idara zinazojitcgcmea makatibu tawala wasaidizi katika sekretariati za mikoa makatibu tawala wa wilaya na wakuu wa idara katika halmashauri za majiji miji manispaa na wilaya
hatua hii inachukuliwa kama njia ya kuwa na viongozi wa utumishi wa umma waliobobea
 mafanikio madhumuni ya sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma ni kuweka misingi na taratibu za kubadilisha usimamizi wa utumishi wa umma ili ulete ufanisi katika utendaji kazi kwa kuzingatia sifa na maadili
katika kutekeleza sera hii serikali imefanikiwa kuweka mifumo madhubuti ya menejimenti na usimamizi wa kazi kama vile mifumo ya utendaji kazi kwa kujali matokeo performance management systems kupima utendaji kazi kwa uwazi kutokana na malengo yaliyowekwa open performance appraisal system na pia kuweka kanuni za maadili katika utumishi wa umma
mifumo hii kwa kiwango kikubwa imeweza kudhibiti utendaji na uwajibikaji wa watumishi na kuondoa ubabaishaji katika utumishi wa umma
katika kutekeleza mifumo
hiii kimenejimenti serikali ilifanikiwa kufanya yafuatayo kuweka mifumo ya utendaji wa kimenejimenti katika wizara zote idara zinazojitegemea wakala wa serikali na sekretariati za mikoa kuhuisha sera sheria kanuni na taratibu mbalimbali na nyingine mpya kuandaliwa kuwa na mpango wa ushirikishaji wa sekta binafsi katika utoaji wa huduma serikalini unaotumika kwenye baadhi ya taasisi za serikali kuanzisha wakala za serikali zinazotoa huduma kwenye maeneo mbalimbali kuwa na mfumo unaotumia kompyuta kuratibu watumishi na kutoa taarifa za kiutumishi na mishahara ambao umeweza kupunguza kwa asilimia kubwa tatizo ia watumishi hewa kupitia sera ya muda wa kati ya malipo ya mishahara kwa watumishi wa umma serikali imeboresha muundo wa malipo na kuimarisha viwango vya mshahara
 changamoto parnoja na mafanikio yaliyopatikana utumishi wa umma bado unakabiliwa na changamoto kadhaa
kwanza kuna mabadiliko ya haraka ya kiuchumi kijamii na kisiasa
pili yapo mabadiliko ya haraka ya kiteknolojia na ya kimenejimenti ambayo yanahitaji ubunifu wa haraka na uwezo wa kuelewa kubadilika na kuanzisha miundo mbinu mipya katika utumishi wa umma kwa karne ijayo
changamoto hizo ni kama ifuatavyo mfumo wa kutathmini na kupima utendaji kazi kwa uwazi kwa watumishi wote opras kutokueleweka kwa waajiri na watumishi wa ngazi zote hasa katika kuweka malengo yanayopimika na kutathmini utendaji
uwezo mdogo wa kubuni kusimamia na kuwianisha sera
baadhi ya maeneo kutokuwa na mpango wa ushirikishaji wa sekta binafsi katika utoaji wa huduma
ku tokuwa na kumbukumbu za watumishi zinazoaminika na mifumo ya taarifa zisizo sahihi ambazo hazisaidii kufanya maamuzi sahihi juu ya watumishi
viwango vidogo vya mishahara kulingaha na gharama halisi ya maisha kwa ujumla na kupishana sana na mishahara inayolipwa na waajiri wengine nchini
maeneo mengine kama vile nipango ya rasilimali watu human resources planning kutopewa kipaumbele kama inavyotakiwa na hivyo kuathiri wtendaji kazi na mikataba ya huduma kwa mteja kutofahamika na kutumika ipasavyo na hivyo kupunguza uwajibikaji miongoni mwa watumishi
 matarajio ili kuzikabili changamoto zilizotajwa hapa juu sera hii inakusudia kuendelea kusisitiza na kuboresha matumizi ya mfumo wa kutathmini na kupima utendaji kazi kwa uwazi kujenga uwezo wa kubuni kusimamia na kuwianisha sera kuimarisha mfumo wa utunzaji wa kumbukumbu za watumishi zinazoaminika kuboresha mishahara ya watumishi wa umma kulingana na uwezo wa serikali kuwa na mipango ya rasilimali watu human resources planning na mpango wa kurithishana flsucesion plan na kuimarisha na kusisitiza matumizi ya mikataba ya huduma kwa mteja ili kurahisisha ufanisi na upatikanaji wa utoaji wa huduma kwa mteja
sura ya tatu 
 umuhimu dira lengo na maadili ya msingi 
 umuhimu baada ya kuanza utekelezaji wa sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma
ya mwaka serikali kwa kuwashirikisha wadau mbalimbali ilibainisha upungufu katika maeneo kadhaa ya sera hiyo
aidha kutokana na changamoto za kiuchumi kijamii kiteknolojia pamoja na maboresho katika utumishi wa umma na katika serikali za mitaa upo umuhimu wa kuifanyia marekebisho sera ya menejimenti na ajira katika utumishi wa umma ili kukabiliana na changamoto zilizojitokeza
 dira taasisi zote katika utumishi wa umma zitaongozwa na dira na iengo moja shabaha na madhumuni shabaha ya pamoja ya vyombo vya utumishi wa umma ni kuimarisha scrikali ili iwapc uwezo raia na taasisi zisizo za umma taasisi za binafsi ili ziweze kuchangia kwa uwczo wao wote katika maendeleo ya taifa kwa kujenga hali ya maelewano haki na usawa ili kuleta maendeleo ya taifa yanayoendeleza hali ya maisha
kuondoa umaskini kuongeza ustawi wa jamii na hifadhi ya mazingira
lengo la kila taasisi ya umma ni kutoa huduma bora kwa wananchi wa tanzania kwa ufanisi na kwa viwango vya juu vya uadilifu na heshima
 malengo ya sera kuwa na idadi ya watumishi wa umma inayolingana na uwezo wa serikali na inayokidhi majukumu ya msingi ya serikali
kuongeza ujuzi na uwezo wa watumishi wa umma kwa kiwango kinachotakiwa na kuhakikisha kuwa watumishi waliomo katika utumishi wa umma ai wale tu wenye taaluma uwezo ubunifu na uhodari unaoambatana na uaminifu uadilifu na uwajibikaji
kuweka kiwango maalum cha sifa zitakiwazo ili kujiunga na utumishi wa umma kwa madhumuni ya kuhakikisha kuwa watumishi wanaoajiriwa ni wale tu walio bora na wenye sifa ujuzi na nia ya kufanya kazi katika utumishi wa umma
kujcnga tabia kwa watumishi kuwa na moyo wa kuutumikia umma na watakaoishauri serikali na kutekeleza sera na maamuzi yake kwa uaminifu na uadilifu mkubwa kufuatana na misingi ya sheria kanuni na taratibu zilizopo
kutambua na kukuza uwezo wa viongozi waliopo na watumishi watakaodhihirisha kuwa na sifa za uongozi
kutambua kuhimiza na kutuza utcndaji na tabia nzuri na kuadhibisha utcndaji mbovu na tabia isiyoridhisha kwa watumishi wa umma
kuweka mwongozo unaoziruhusu taasisi za sekta ya umma kubun taratibu za usimamizi wa watumishi zinazozingatia hali ya kila taasisi
kuhimiza utumishi wa umma kukuza na kuendeleza sekta binafsi na ushirikishwaji wa jamii katika utoaji wa huduma muhimu
kuweka utaratibu wa kubadilishana watumishi kati ya sekta ya umma na sekta binafsi ili kuimarisha ujuzi na uzoefu
kuweka taratibu za kisasa za usimamizi katika utumishi wa umma ikiwa ni pamoja na kutoa madaraka zaidi ewa vyombo vingine vya utoaji huduma
kuwa na utaratibu unaoruhusu ajira ya mikataba kwa kipindi maalumu kwa watumishi wenye taaluma ujuzi na uzoefu naotakiwa
kuwa na chuo cha mafunzo kwa watumishi wa umma public service college kitakachotoa mafunzo ya mara kwa mara ya aina na ngazi zote kwa watumishi wa umma
kuwa na tume moja ya utumishi wa umma itakayosimamia taratibu zote za ajira na nidhamu katika utumishi wa umma
kuwa na chombo huru kitakachosimamia na kuendesha ajira katika utumishi wa umma
 uadilifu unaojumuisha watumishi wote katika kulenga kwenye dira ya pamoja na kwa madhumuni ya kuwa na lengo moja watumishi wote wa umma watatakiwa kufuata tabia za msingi za kimaadili
tabia hizi za kimaadili ndizo zitakuwa msingi wa kanuni na taratibu ambazo zitafafanua mwenendo ambao watumishi wa umma watatakiwa kuuzingatia
kila chombo cha utumishi wa umma kitafanya juhudi za kuelezea na kuwaelimisha watumishi wake juu ya dira ya pamoja malcngo ya wote uadilifu wa misingi na kanuni
sura ya nne 
 hoja na matamko ya sera 
 mwongozo juu ya misingi ya usimamizi 
 misingi ya usimamizi utaratibu wa kusimamia utendaji wa watumishi wa umma unahitaji mabadiliko makubwa ili uweze kuongeza ufanisi katika kila sehemu ya utendaji na ili uweze kumudu mabadiliko makubwa yanayotokana na uchumi wa soko huria itikadi ya vyama vingi vya siasa na mabadiliko yanayotokea katika uchumi duniani na maendeleo ya haraka ya teknolojia
ili kufikia hali hii inabidi utaratibu wa kupima utendaji kazi ulenge katika matokeo ya kazi yenye vigezo karnili results oriented management
utaratibu huu utatekelezwa katika misingi ifuatavyo 
 misingi ya marekebisho ya utendaji kila taasisi katika utumishi wa umma itakuwa na wajibu wa kuandaa muundo na mfumo wa usimamizi kulingana na uwezo wake kifedha
katika kuandaa miundo yao taasisi zitaongozwa na misingi ifuatayo kazi itatafsiriwa kwa matokeo yatakayopatikana na siyo utaratibu utakaofuatwa kufikia matokeo hayo
kwa kadri itakavyowezekana na kwa kuzingatia ubora wa ufanisi utakaopatikana shughuli zisizo za msingi zitatekelezwa na vyombo vya sekta ya binafsi kupitia ushindani wa zabuni
kwa shughuli za kiutendaji na huduma ambazo haziwezi kutolewa na sekta binafsi zitaundwa wakala tendaji za serikali executive agencies ambazo zitapewa uhuru mkubwa kiutendaji na kiusimamizi na pia zitapangiwa viwango vya utendaji ambavyo inabidi vifikiwe
mwongozo wa kuunda wakala za serikali uko katika sheria ya wakala za serikali ya mwaka 
kwa kila shughuli ya kiutendaji patakuwa na mipaka ya wazi kuhusu wajibu na uwajibikaji
taratibu za kutoa taarifa za utekelezaji zitakuwa fupi iwezekanavyo na kila ngazi ya usimamizi lazima ioneshe jinsi itakavyoongeza ufanisi
mamlaka ya kufanya maamuzi kuhusu rasilimali na uwajibikaji kwa matokeo yatakuwa juu ya mtu aliyekabidhiwa wajibu wa utendaji wa shughuli hiym 
 mifumo ya usimamizi inayolenga katika utendaji wenye matokeo serikali na vyombo vyote katika utumishi wa umma vinatakiwa kuwa na mf mo wa usimamizi wa utendaji kazi performance management system unaolenga kupima matokeo ya utendaji kazi
mfumo huo utakuwa na mambo muhimu yafuatayo 
 mkakati wa mpango wa kitaifa mpango huu utaandaliwa na kurekebishwa kila mwaka na tume ya mipango ukiwa na maeneo ya mkakati y kila sekta
kila eneo la matokeo ya mkakati strategic result area linaweza kuhusisha wizara zaidi ya moja kukiwa na mchango wa vyombo mbalimbali kufikia mafanikio ya eneo la matokeo ya mkakati
kwa kuzingatia maeneo ya mtokeo ya mkakati wizara zinaweza kuweka vipaumbele vyao au maeneo yale muhimu key result areas ambayo wizara zitaonycsha kwa upana malengo makuu ya utendaji yatakayofikiwa katika kipindi cha miaka mitatu
kila chombo katika utumishi wa umma kitakuwa na orodha ya huduma maalumu zinazopewa kipaumbele na ambazo zitaombewa fedha serikalini
bajcti zitakuwa zinalenga kwenye matokeo output based na siyo katika nyenzo input based
fedha zitatengwa kwa vyombo vya umma kwa kuzingatia matokeo mahususi yatayopatikana
bajeti italenga katika mtokeo ya utendaji na itapangwa kulingana na huduma zinazopewa kipaumbelc
kila chombo katika utumishi wa umma kitakuwa na dira na malengo ya wazi
dira na malcngo hayo lazima yawe yanakubalika na kumilikiwa kwa pamoja na watumishi wa ngazi zote za chombo hicho toka ngazi za chini hadi ngazi za juu
kulingana na dira na lengo kila chombo kitaandaa mpango wa utekelezaji wa miaka mitatu mitatu ambao pamoja na mambo mengine utaonyesha mtazamo wa klmkakati wa taasisi
maeneo yanayopewa kipqumbele
c viwango na kiasi cha huduma inayotolewae d viwango vya upimaji wa utendaji kazi hali ya matumizi ya fedha
f tathmini ya utendaji kazi wa mwaka uliotangulia
mikataba ya utendaji ya kila mwaka annual performance agreements itaanzishwa kwa maafisa
wote wa ngazi za uongozi
mikataba hii itatoa utaratibu ambapo viongozi wakuu wataweka wazi ziwango vya utendaji kwa watu wanaowaongoza kwa kila mwaka
wa fedha unaofuata na kipaumbele cha matokeo wanayotarajia kutokana na shughuli za chombo hicho
itatoa vipimo vya malengo ya utendaji vilivyokubaliwa ambavyo kila mara vinaweza kutumika kutathmini utendaji
vipimo hivyo vitakuwa vyenye mkakati unaojumuisha mahitaji ya jumla ya serikali na yale ya chombo chenyewc
itajumuishwa katika mfumo wa mpango wa serikali
pia itatumika kama mojawapo ya mbinu za utekelezaji wa mipango ya maendeleo ya kijamii kiuchumi na kisiasa ya serikali
kwa mfano kutakuwa na mikataba ya utendaji ya kila mwaka kati ya makatibu wakuu na mawaziri na pia kati ya makatibu wakuu na wakurugenzi kati ya wakurugenzi na wakuu wa sehemu na kati ya wakuu wa sehcmu na maafisa wanaowasimamia
 tafsiri ya ajira katika utumishi wa umma ajira inatafsiriwa kuwa ni kuingia kwa mara ya kwanza katika utumishi wa umma
hata hivyo ajira nyingi serikalini zinamtaka mwajiriwa kuwa na uzoefu na ni za ushindani
matokeo yake ni kutopatikana kwa ushindani wa maana kwa baadhi ya watumishi kuwashindanisha walio na uzoefu na wasio nao na kwa sababu hiyo kupungua kwa ari na motisha kwa wafanyakazi wenyc uzoefu kazini
makusudi ya sera hii ni kuondoa utata katika tafsiri ya ajira ili kuinua tija na kumpa motisha mtumishi wa umma
tamko la sera ajira kwa mara ya kwanza entry point hususan kwa wale wanoajiriwa kwa cheo cha kuanzia kwenye miundo itafanyika kwa kuzingatia vigqzo vya utaalam bila kujali uzoefu isipokuwa kama kazi husika itahitaji kuwa na uzoefu
ajira za ushindani zifanyikc katika madaraja ya kuingilia kwcnyc miundo ya utumishi na sio kweye madaraja ya kati na juu
kiundwe chombo cha ajira katika utumishi wa umma
kitakachokuwa kinashughulikia na kusimamia upatikanaji wa wataalamu mbalimbali
 ajira na uteuzi utaratibu uliopo a a ni kuwa waombaji wotc wenyc ifa kulingana na vigezo hufikiriwa kwa uteuzi
hali hii hudidimiza uwezo na kupunguza tija na ari ya watumishi hususan kwa watumishi walio ndani ya utumishi wa umma
makusudi ya sera ni kurejesha ari na motisha kwa watumishi walio ndani ya utumishi wa umma kabla ya kuwafikiria watumishi walio nje ya utumishi wa umma
tamko la sera j waombaji wote wenye ifa ndani ya utumishi wa umma watafikiriwa kwanza kabla ya wale wa kutoka nje ya utumishi wa umma
ii vigezo vya uteuzi
vitazingatia uwiano kati ya taaluma na ujuzi wa kazi na ifa nyingine kama uzoefu kazini rekodi za kazini na uwezo wa kujifunza
hata hivyo vigezo hivi vitahusu tu masuala ambayo yanahusiana moja kwa moja na tendaji wa kazi inayotarajiwa kufanywa
patakuwcpo na uangalifu mkubwa ili kuleta uwiano mzuri wa ajira baina ya makundi ya jamii
i i i waombaji wote waliofaulu na wasiofaulu wataarifiwa kwa maandishi juu ya matokco ya maombi yao ya kazi katika kipindi maalumu kitakachowekwa
 kupandishwa daraja promotion kupanda daraja ina maana ya kupanda kutoka ngazi moja kwenda kwenye ngazi ya juu yake kikazi kwa mujibu wa muundo wa utumishi husika
utaratibu uliopo sasa wa upandishwaji daraja unazingatia sifa katika hali ya ushindani wa wazi kwa waombaji wa ndani na wa nje ya utumishi wa umma kwa ajili ya kuwania nafasi wazi
kigezo kikuu cha kumfikiria mwombaji kwa ajili ya ngazi ya juu ni uwezo wa mwombaji kushika cheo hicho kutokana na sifa ujuzi stadi na haiba yake
utaratibu huu unadidimiza ari na motisha kwa watumishi walio ndani ya utumishi wa umma
makusudi ya sera hii ni kuhakikisha kwamba upandishwaji vyeo kwa watumishi wa umma pamoja na vigezo vilivyoainishwa kigezo cha ukubwa kazini kitazingatiwa
tamko la sera nafasi za kazi za madaraja ya kupandishwa cheo mtumishi toka ndani ya utumishi wa umma mwenye sifa na utendaji kazi mzuri wenye matokeo utazingatia vigezo vya utendaji kazi vitakavyoainishwa katika tathmini ya upimaji utendaji kazi kwa uwazi opras
pale ambapo hakuna mtumishi wa umma mwenye sifa za kujaza nafasi hiyo ndani ya taasisi husika basi itabidi kufikiria mtumishi wa umma mwenye sifa kutoka nje ya taasisi husika ili ajaze nafasi hiyo
aidha pale ambapo hakuna mtumishi wa umma mwenye sifa ya kujaza nafasi hiyo basi itabidi nafasi hiyo itangazwe ili kuwezesha watu wenye sifa kutoka nje ya utumishi wa umma kuomba kwa utaratibu wa ujazaji nafasi au ajira mpya kwa ushindani
upandishwaji vyeo watumishi wa umma uwe kwa misingi ya utendaji kazi mzuri gzoefu na ukubwa kazini
utaratibu huu utatumika kwa watumishi wote isipokuwa pale ambapo patahitajika sifa au kigezo maalum kwa mfano madaktari au wahandisi wanahitajika kusajiliwa registered
iwapo itatokea nafasi wazi kwa sababu mtumishi amestaafu amefariki kuacha au kuachishwa kazi nafasi hiyo itangazwe kwa njia ya ushindani wa wazi kwa kuzingatia utaratibu na vigezo vitakavyowekwa
upandishwaji vyeo uzingatie pamoja na mambo mengine maendeleo kitaaluma carreer development urithishanaji madaraka succession plan pamoja na miundo ya maendeleo ya utumishi
 hitimisho la kazi katika utumishi wa umma utumishi wa umma unaweza kukoma kwa kutimiza umri kisheria kustaafishwa kwa manufaa ya umma kuacha kazi kufukuzwa kazi kustaafu kwa ugonjwa au kufariki dunia
hata hivyo baadhi ya watumishi wa umma wanaweza kubakishwa kazini baada ya umri wa kustaafu pale tu ambapo kuna sababu maalum yenye manufaa kwa umma
tamko la sera serikali itaweka umri maalum wa kustaafu utumishi wa umma na kuweka vigezo kama kuna sababu maalum ya kuendelea na utumishi wa umma baada ya kustaafu
mtumishi yeyote atakayeendelea na utumishi baada ya kustaafu hawezi kuchukua mafao yake ya kustaafu hadi atakapoacha kabisa utumishi wa umma
utawekwa utaratibu wa kisheria utakaomwezesha mtumishi wa umma atakayefukuzwa kazi kupata mafao yake kama itakavyoainishwa katika sheria
sababu zitakazofanya mtumishi wa umma kufukuzwa kazi wakati wowote zitaanishwa wazi katika kanuni
mtumishi wa umma anaweza kutoa taarifa ya maandishi ya kuacha kazi katika muda utakaopangwa
sheria husika itaainisha utaratibu wa kutna mafao kwa watumi i wa umma watakaoacha kazi
m m ishi wa umma anaweza kustaafishwa mapema afya yake inamenya asiweze kutimiza wajibu wake baada ya kuthibitishwa na jopo ia madaktari
mtumishi wa kufukuzwa kazi wakati wowotc utaratibu wa kisheria kufuatwa
 kuundwa chombo maalum cha kushughulikia masuala ya ajira katika utumishi wa umma wizara idara zinazojitegemea mikoa serikali za mitaa wakala wa serikali na taasisi za umma kwa sasa zinatumia muda mwingi kushughulikia masuala ya ajira badala ya kushughulika na kazi zake za msingi core functions
ili masuala ya ajira katika utumishi wa umma yaweze kushughulikiwa ipasavyo ni vyema kiwepo chombo cha kushughulikia mchakato wa ajira katika katika utumishi wa umma
tamko la sera kitaundwa chombo maalum kitakachoshughulikia masuala ya ajira katika utumishi wa umma
 kituo maalum cha mafunzo ya viongozi staff college kwa muda mrefu serikali imekuwa haina chombo au chuo kinachotoa mafunzo kwa viongozi na watumishi wote wa ngazi mbalimbali za utendaji katika utumishi wa umma kwa nia ya kuwaendeleza na kuwapatia stadi za kazi
hali hii imesababisha kutokuwa na uwezo wa kubaini na kuandaa viongozi wa baadaye
tamko la sera serikali itaanzisha kituo maalum cha mafunzo ya viongozi staff college kitakachokuwa na vituo kadhaa ili kiweze kutoa mafunzo yatakayohitajika kwa watumishi wote wa ngazi mbalimbali za utendaji
watumishi wa ngazi zote watapatiwa mafunzo ya kumudu mabadiliko makubwa ya kisera na harakati mpya za uongozi kujenga na kutunza maadili ya utumishi wa umma na kuji unza mbinu mpya za stadi mbali mbali
vyombo vya umma vitakuwa huru kutumia chuo hiki au chuo chochote kingine kinachokidhi mahitaji ya ujuzi wa watumishi wao
chuo hiki kitajitegemea chenyewe na kitafanya juhudi za kuvutia mafunzo ya watumishi wa umma na wa vyombo vingine
 maendeleo ya watumishi na mafunzo maendeleo ya utumishi yanahusisha kumuendeleza mtumishi kitaaluma career development kurithishana madaraka katika utumishi succession plan na upandishwaji vyeo
utaratibu wa kupandishwa vyco kwa ushindani ulididimiza motisha na ari ya mtumishi wa umma na pia kuua kumbukumbu na taarifa za kitaasisi institutional memory ambazo ni muhimu kwa maendeleo ya taasisi zenyewe
hali hii iliathiri ufanisi na tija katika utumishi wa uruma ikiwa ni pamoja na kupoteza waqumishi bora na kushuka kwa maadili
aidha kwa nia ya kuendeleza na kuimarisha ujuzi wa watumishi vyombo vyote vya umma vitakuwa na programu ya mafunzo na maendeleo kulingana na mpango wao wa utumishi
tamko la sera i upandishwaji vyeo watumishi uzingatie pamoja na mambo mengine utendaji kazi mzuri maendeleo kitaaluma career development and succession plan tange ukubwa kazini pamoja na miundo ya utumishi
miundo ya utumishi izingatiwe ili kuwajengea uwezo na uzoefu watumishi wa umma kwa ajili ya maendeleo ya utumishi wao
 iii serikali itaandaa sera ya mafunzo katika utumishi wa umma itakayotoa dira ya namna ya kuwaendeleza watumishi kitaaluma
 masharti ya kujiunga na utumishi wa umma utumishi wa umma huwekewa masharti maalum ya kujiunga
masharti hayo hufuata misingi ya uraia kiwango cha elimu umri na maadili mema
sera itaweka vigezo vya kuzingatia katika kujiunga na utumishi wa umma
tamko la sera i serikali itaweka utaratibu mzuri wa kuajiri raia wa kigeni katika utumishi wa umma pale ambapo hakuna raia mtanzania mwenye sifa zinazotakiwa
sheria itaweka kiwango maalun cha chini cha elimu cha kumuwezesha mtumishi kuajiriwa katik ajtumishi wa umma
iii sheria itaweka kiwango maalum cha chini cha climu cha kuwezesha kuajiriwa kwa masharti ya kudumu katika utumishi wa umma afya ya mtu au utimamu wa viungo haitazuia kuajiryva katika utumishi wa umma isipokuwa tu kama hali hii itaathiri moja kwa moja utendaji wa kazi unaohusika
utawekwa kisheria umri maalum wa chini wa kuingia katika utumishi wa umma na umri wa juu wa kuacha utumishi wa umma 
 ujira ujira ni malipo apatayo mtumishi kutokana na ajira
watumishi wa
umma hulipwa kulingana na stadi uwezo majukumu yao na pia kutokana na uwezo wa serikali
tamko la sera taratibu za ujira zitawekwa ili kuoanisha mishahara na ufanisi wa kazi na kuwezesha kila chombo kutengeneza mfumo wake wa mishahara kulingana n shughuli zake
vyombo vinavyotaka kutengeneza miundo yao ya mishahara vinaweza kuomba kufanya hivyo ili mradi
vinafuata kanuni na taratibu
wizara yenye dhamana na utumishi wa umma ndiyo itakayoainisha na kuidhinisha mifumo yote ya mishahara katika utumishi wa umma
viwango vya malipo ya mishahara vitajadiliwa baina ya serikali na vyama vya wafanyakazi vinavyowakilisha wafanyakazi na maamuzi yatafikiwa kwa makubaliano
 ustawi wa watumishi wa umma pamoja na ujira anaopewa mtumishi ustawi wake unategemea pia maslahi mengine yanayotolewa na mwajiri
maslahi hayo ni pamoja na mazingira mazuri ya kazi huduma ya afya usalama kazini usafiri makazi kutambuliwa na kuthaminiwa
kwa kutambua umuhimu huo sera hii inaweka utaratibu ambao unahakikisha kwamba mtumishi wa umma anajengewa mazingira mazuri ya ustawi wake ili kuongeza tija na ufanisi kazini
tamko la sera waajiri wahakikishe kwamba watumishi wao wanakuwa na vitendea kazi vya kutosha na vinavyohitajika kwa ajili ya utendaji wa kazi
waajiri wanapaswa kuhakikisha kwamba watumishi wao wanapatiwa huduma za afya kupitia bima ya afya au utaratibu mwingine utakaoonekana unafaa
kuwajengea watumishi mazingira yatakayowawezesha kufanya kazi kwa usalama
waajiri wataweka utaratibu utakaowarahisishia watumishi wao kuwahi kazini na kurudi nyumbani
waajiri wawawezeshe watumishi kupata unafuu wa kupata makazi
vi pawepo na utaratibu mahali pa kazi unaohakikisha kila mtumishi anatambuliwa kuheshimiwa na kuthaminiwa utu wakc mahusiano kazini na ushirikishwaji ushirikishwaji watumishi katika utumishi wa umma ni muhimu katika kuleta ufanisi na mahusiano mazuri kazini
watumishi wanayo haki ya kushiriki katika mambo yanayohusu kazi haki zao za utumishi na maslahi yao kwa kutumia wawakilishi wao katika vyama vya wafanyakazi
kila mtumishi atahimizwa kutoa mchango wa mawazo kwa lengo la kuongeza tija ufanisi na kutoa huduma bora kwa gharama nafuu
tamko la sera watumishi wa umma ukiondoa wanajeshi watakuwa huru kujiunga na chama chochote cha wafanyakazi
vyama vya wafanyakazi vitawakilisha mawazo ya wafanyakazi na vitakuwa na mashauriano ya mara kwa mara na scrikali yanayohusu masharti kanuni za kazi pamoja na maslahi ya watumishi na ya serikali kwa ujumla
 mpango wa watumishi mpango wa watumishi unahusisha ajira mpya kupandisha vyeo kutoa mafunzo na maendeleo kustaafu au kuacha kazi na utakuwa ni sehemu ya mfumo wa gharama na matumizi ya chombo husika
tamko la sera kila chombo katika utumishi wa umma kitaweka malengo na kuandaa mpango wa kati na mpango wa kila mwaka wa watumishi wake kutokana na malengo yake
kila chombo kitaandaa idadi ya mahitaji ya watumishi kwa kulingana na wingi na uzito wa kazi am bazo uongozi unatarajia kutekeleza ukilinganishwa na ujuzi na uwezo unaohitajika pamoja na fedha zitakazopatikana kwa ajili ya kuwalipa watumishi
 mikataba ya ajira kutakuwa na aina mbali mbaly za mikataba ya ajira katika utumishi wa umma ambayo itaainishwa kwenye sheria
tamko la sera ajira haitatolewa na wala mwajiriwa hataanza kazi mpaka taratibu zote za uajiri zimekamilika
hii ni pamoja na kuonyesha ushahidi wa vycti vinavyoonyesha sifa zakc kazi alizofanya awali tabia yake na baada ya kukamilisha taratibu zote za upekuzi na kuthibitisha kuwa mhusika ni raia mwema
watumishi wote wa umma watakuwa na mikataba ya ajira ya maandishi
mikataba itakuwa ya
kudumu au ya muda maalumu
mikataba ya kudumu itatolewa kwa watumishi wanaoajiriwa kufanya kazi za msingi na ambazo zinaendelea na zinaweza kuendelea kwa kipindi cha baadaye
mikataba ya muda maalumu itatumika katika utumishi wa umma katika mojawapo ya mazingira yafuatayo
kutoa ujuzi unaohitajika kwa haraka na ambao haupatikani sana
kufanya kazi ambazo ni za muda maalumu
kuajiri watu wenye ujuzi wa kisasa wenye mbinu mpya na wenye vipaji maalumu toka nje ya utumishi wa umma
 kipindi cha majaribio ya utendaji lengo ia kipindi cha majaribio ni kutoa nafasi ya kutathmini uwezo wa mtumishi kufanya kazi na kama anastahili kuwa katika utumishi wa umma
muda wa majaribio unaweza kutofautiana kutegcmcana na kiwango na ugumu wa kazi yenyewe kama utakavyoainishwa kwenye sheria
tamko ia sera waajiriwa wapya katika utumishi wa umma pamoja na wale wa mikataba ya muda maalumu na watakaotculiwa kushika nyadhifa za kimadaraka watatakiwa kuwa katika kipindi cha majaribio
barua za ajira katika utumishi wa umma zitaweka bayana kinachotarajiwa kwa kila mwajiriwa katika utcndaji kazi
pia zitaonyesha kwa ufupi wajibu uwajibikaji na vigczo vya utcndaji vinavyotegemcwa kutoka kwa mwajiriwa
mwisho wa kipindi cha majaribio mwajiriwa ataarifiwa kwa maandishi iwapo amekamilisha vizuri kipindi chakc cha majaribio au ia
mwajiriwa anayeshindwa kipindi cha majaribio anaweza kuongezewa muda wa majaribio mara moja tu kwa muda usiozidi nusu ya kipindi cha majaribio cha mwanzo mradi tu kuwc na matumaini ya kuboresha utendaji
mtumishi asiyedhihirisha utcndaji mzuri katika kipindi cha nyongeza cha majaribio ataondolewa kazini
 tathmini ya utendaji kazi mafanikio ya mabadiliko katika utumishi wa umma yanategemea mbinu za usimamizi wa rasilimali watu na utendaji wao wa kazi
kila chombo cha utumishi wa umma kinatakiwa kiwe na mfumo madhubuti wa kutathmini utendaji kazi kwa watumishi wake wote
tamko la sera majukumu ya kazi na malengo ya utendaji yataandaliwa kwa kushirikiana na mtumishi na yataonyesha malengo ya kuendeleza ujuzi wa mtumishi pamoja na malengo ya utekelezaji
kila mtumishi atakuwa na majukumu ya kazi yanayopimika kulingana na matokeo yanayotarajiwa katika kipindi maalum cha upimaji
wafanyakazi watapewa taarifa ya utendaji wao mara kwa mara katika kipindi maalum cha mapitio review inayolinganishwa na malengo na watashauriwa na kupatiwa msaada wa kurekebisha upungufu wowote utakaojitokeza
taarifa ya maandishi ya tathmini ya utendaji kazi itajazwa kila mwaka na itajadiliwa baina ya mtumishi na msimamizi wake wa kazi
mahojiano ya tathmini yatatoa fursa ya kujadili mahitaji na maendeleo ya mtumishi pamoja na kutambua utendaji mzuri na kutafuta hatua zinazofaa kuchukuliwa itakapotokca kuwa utendaji kazi hauridhishi
 kubadilisha sehemu ya kazi mtumishi wa umma mwcnyc sifa anawcza kuomba kazi inayotangazwa ndani ya chombo chake au katika chombo kingine cha umma ilimradi amefuata utaratibu
tamko ia sera kutakuwa na uhuru wa kubadilisha kazi ndani ya utumishi wa umma na hata kwenyc sekta binafsi
watumishi walio katika mikataba ya muda maalum watabanwa na masharti ya mikataba yao
watumishi wa kudumu watalazimika kukubaliana na mwajiri kuhusu muda wa kuhama
mwajiri hataruhusiwa kumzuia mtumishi asibadilishe kazi bila sababu za msingi
 saa za kazi saa za kazi ni muda uliopangwa kishcria kwa ajili ya kutekeleza majukumu ya kazi katika utumishi wa umma
atumishi wote wanatakiwa kuzingatia muda maalum wa kazi uliopangwa na wanategemewa kuutumia muda huo kutekelcza majukumu ya utumishi wa umma
hata hivyo inawczekana baadhi ya watumishi wcnyc mahitaji maalum wakaruhusiwa kutckclcza majukumu mcnginc ya kijamii njc ya utumishi wa umma
tamko ia sera kutakuwa na muda maalum utakaopangwa kishcria wa kufanya kazi za utumishi wa umma katika siku na juma
vyombo vya umma vinaweza kupanga saa za kazi kwa kadri vitakavyoona in faa kulingana na mahitaji ya wale wanaowahudumia na mahitaji ya waajiriwa wao
inawezekana kufanya mabadiliko ya muda wa kufanya kazi ili kuwawczcsha baadhi ya watumishi wcnyc majukumu ya kijamii kutimiza majukumu hayo
inawezckana kufanya mabadiliko ya muda wa kazi katika utumishi wa umma kwa icngo ia kuongeza tija na ufanisi
 likizo katika utumishi wa umma likizo ni muda anaopcwa mtumishi wa umma kupumzika kufanya kazi maalum au kutekcleza majukumu ya kijamii
scra inawcka utaratibu maalum wa kuwawczcsha watumishi wa umma kuchukua likizo kwa sababu maalum
likizo hizi ni pamoja
na likizo ya mwaka likizo bila malipo likizo ya ugonjwa na likizo ya uzazi
tamko ia sera kila mtumishi wa umma atakuwa na haki ya kupewa likizo ya mwaka yenye malipo kwa siku ambazo zitapangwa na serikali
likizo isiyochukuliwa haitafidiwa na itafutwa lakini katika mazingira maalum mtumishi atakubaliwa kuahirisha likizo yake
mtumishi anaweza kupcwa likizo bila malipo ili awezc kuchukua masomo mafunzo kujicndeleza au kufanya kazi mahali penginc palc itakapoonckana kuwa ni kwa manufaa ya umma
mtumishi wa urnma ataruhusiwa kuchukua likizo ya ugonjwa ikiwa daktari atapendckeza iwe hivyo katika masharti yatakayopangwa na serikali
mtumishi wa umma mwanamkc ana haki ya likizo ya uzazi yenyc idadi ya siku ambazo zitakubaliwa na serikali
sambamba na likizo ya uzazi wanayopewa watumishi wanawake watumishi wanaume pia watastahili iikizo ya uzazi ili waweze kushiriki katika makuzi na malezi ya mtoto
utaratibu wa iikizo hiyo utaainishwa katika sheria
 mwenendo na nidhamu mwenendo na nidhamu ni msingi wa ujenzi wa jamii bora katika utumishi wa umma
watumishi wa umma wanatakiwa kufuata maadili ya kazi ambayo yataweka wazi taratibu na tabia zinazotakiwa kuhakikisha sheria na kanuni zinafuatwa
kutofuata maadili kutachukuliwa kuwa ni utovu
wa nidhamu
tamko la sera serikali itatunga sheria kanuni taratibu na miongozo mbali mbali itakayoweka wazi taratibu za kufuata ili kukidhi mwenendo na nidhamu katika utumishi wa umma
serikali na vyombo vya utumishi wa umma itaweka wazi taratibu za kushughulikia nidhamu na itahakikisha kuwa taratibu hizo zinaeleweka kwa watumishi wote
 mafao kutokana na hitimisho la kazi watumishi wa umma watastahili malipo ya hitimisho la kazi mara mikataba yao ya kazi inapokoma
malipo ya hitimisho la kazi ni pamoja na malipo ya pensheni au kiinua mgongo
utaratibu wa malipo haya utatolewa katika sheria kanuni na miongozo mbalimbali ya mifuko ya hifadhi ya jamii inayohusika
tamko la sera kila chombo cha utumishi wa umma kitakuwa na utaratibu wa malipo ya kustaafu kwa wafanyakazi wake ambao utagharamiwa na mfuko wa pamoja kati ya waajiri na waajiriwa
michango ya mafao ya kustaafu itapewa kipaumbclc katika matumizi ya vyombo vyote vya umma
watumishi watakaoacha kuachishwa au kufukuzwa kazi na ambao wamechangia katika mfuko wa
pamoja kati ya mtumishi na mwajiri watastahili kurejeshewa michango yao kwa utaratibu utakaoainishwa katika sheria na kanuni husika
 sura ya tano masuala mtambuka 
 anuai za jamii masuala ya anuai za jamii katika utumishi wa umma yamecndelca kupata msukumo mpya kutokana na umuhimu wake kwa sababu ya kuamini kuwa maend lco ya kweli na yenyc maana katika jamii ya sasa yatatokana na kuunganisha nguvu na kushirikisha vipaji na mawazo ya watu wotc wanaohusika katika kulcta macndcleo bila kujali jinsia maumbile kabila dini n
tamko la sera ajira katika utumishi wa umma itafanyika kwa kuzingatia sifa bila ubaguzi wowote kijinsia kidini kimaumbile kikabila n
utaratibu utatolewa katika miongozo mbalimbali kwa ajili ya kuwasaidia watumishi wenye mahitaji maalumu
waajiri na watumishi wanao wajibu wa msingi wa kuzingatia masuala ya anuai za jamii katika sehcmu zao za kazi
 ugonjwa wa ukimwi ukimwi ni janga ambalo limechangia kupunguza ufanisi kwa kudhoofisha nguvu kazi katika utumishi wa umma
kwa kipindi kirefu sasa ugonjwa wa ukimwi umeendelea kuwa tishio na changamoto kwa taifa hususan katika maendeleo ya utumishi wa umma kwa sababu taifa linapoteza watumishi wataalamu ambao ni rasilimali muhimu katika maendeleo ya utumishi wa umma
takwimu zinaonyesha kuwa kiwango cha maambukizi katika sekta ya umma kimeendelea kuongezeka na vifo vimeendelea kuwakumba watumishi wa umma na taifa kuendelea kupoteza wataalamu wake
tamko la sera waajiri wataendelea kuwahamasisha watumishi wao kuhusu ugonjwa huu tahadhari na mbinu za kujikinga kupitia vipeperushi mikutano na kamati za afya
watumishi wanapaswa kuchukua tahadhari mahsusi katika kujikinga na maradhi haya
waajiri kwa kushirikiana na watumishi wataelimishwa ili watumishi waweze kujenga tabia ya kupima afya zao mara kwa mara kwa hiari
watumishi wanaoishi na virusi vya ukimwi watawekewa utaratibu ili waweze kupatiwa dawa za kurefusha maisha
watumishi wa umma wanaoishi na virusi vya ukimwi hawatabaguliwa kubughudhiwa wala kuachishwa kazi
 mazingira suala la mazingira limeendelea kupata msukumo mkubwa kitaifa
mazingira ndiyo yanayotoa nafasi kubwa kwa uhai bora
bila mazingira kutunzwa athari mbalimbali zinaweza kutokea kama vile ukame viumbe hai wanyama na wanadamu kupoteza maisha kimbunga matetemeko ya ardhi n
kimsingi mazingira yanatunza uhai
tamko la sera i waaj iri waendelee kuhamasisha watumishi kuhusu utunzaji wa mazingira
ii maeneo yanayozunguka ofisi na sehemu za kufanyia kazi yatapaswa kuwa mfano wa utunzaji wa mazingira
shughuli za ujenzi kilimo biashara na shughuli nyingine zote za binadamu zinapaswa kufanyika kwa kuzingatia mpango wa utunzaji wa mazinglra miongozo mbalimbali na taratibu kuhusu utekelezaji wa suala hili itaainishwa katika sheria na miongozo husika
sura ya sita majukumu na wajibu utekelezaji wa kanuni na taratibu zilizomo katika sera hii unatarajiwa kuleta mabadiliko ya msingi katika ucndeshaji wa utumishi wa umma nchini hususan katika usimamizi wa wafanyakazi
dhana ya usimamizi wa wafanyakazi inachukua nafasi ya utawala wa waajiriwa
ofisi ya rais mcncjimcnti ya utumishi wa umma itakuwa na jukumu la kubuni na kusimamia sera na kuhakikisha kwamba vyombo vya utumishi wa umma vinazingatia shcria kanuni na taratibu za usimamizi na ucndeshaji zinazoviwczcsha vyombo hivyo kutumia vycma rasilimali chache za umma zilizopo na kuajiri kupanga kuwahamasisha na kuwacndcleza wafanyakazi wao ili walete ufanisi wa hali ya juu katika utendaji
mamlaka na taasisi zitakazohusika na utekelezaji wa sera hii ni 
 rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania watumishi wotc wa umma wanaajiriwa kwa ridhaa ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ambaye ndiyc anaycwajibika na usimamizi na mwenendo wa watumishi wa umma kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania
hata hivyo rais atahusika na utcuzi wa watumishi wa umma katika ngazi za juu za utendaji kwa kadri itakavyoainishwa katika sheria ya utumishi wa umma na sheria nyingine mbalimbali
rais atakasimu madaraka yake ya uteuzi na usimamizi kwa mamlaka na vyombo vingine vya utumishi wa umma vitakavyoainishwa kwenyc shcria
 tume ya utumishi umma tume ya utumishi wa umma itakuwa na mamlaka ya juu katika kusimamia utekelezaji wa msingi wa sera hii
wajibu mkubwa wa usimamizi wa wafanyakazi utabaki mikononi mwa kila mamlaka ya ajira
jukumu la tume ya utumishi wa umma litakuwa kulinda mi ingi ya kuajiri kwa kufuata sifa
muundo wa tume na utaratibu wa utendaji wake wa kazi utaainishwa katika sheria na kanuni za utumishi wa umma
 katibu mkuu kiongozi katibu mkuu kiongozi ambaye pia ni mkuu wa utumishi wa umma atawajibika kwa rais juu ya ufanisi wa utendaji kazi na usimamizi mzuri wa utumishi wa umma
katibu mkuu kiongozi atamshauri rais juu ya mambo ya kisera yanayohusu usimamizi na ufanisi katika utekelezaji wa majukumu ya utumishi wa umma
atawajibika kwa rais kwa kuhakikisha kuwa sera za usimamizi wa rasilimali watu zinatekelezwa kikamilifu na mamlaka pamoja na vyombo vyote ndani ya utumishi wa umma
akiwa mkuu wa utumishi wa umma katibu mkuu kiongozi atakuwa na wajibu wa kuhakikisha kwqrnba wakuu wa vyombo vya utumishi wa umma wanafahamu kikamilifu wajibu wao na wanatekeleza majukumu yao ipasavyo na kwa makini
 menejimenti ya utumishi wa umma menejimenti ya utumishi wa umma itakuwa na jukumu la kuhakikisha kuwa sera za usimamizi na utekelezaji wake inaviwezesha vyombo vya utumishi wa umma kuajiri kuhamasisha na kuwa na wafanyakazi stadi wanaofaa kufanya kazi za serikali
itahusika na kuhakikisha kuwa sera hii inatekelezwa kwa ufanisi na kuifanyia marekebisho inapobidi
menejimenti ya utumishi wa umma itatoa pia huduma za menejimenti na uongozi kwa ajili ya utumishi wote wa umma kwa kadri zitakavyohitajika
itashughulika hasa na majukumu yafuatayo kutunga sera za utumishi na kufuatilia utekelezaji wake kufuatilia kutathmini na ikutoa ushauri mara kwa mara kuhussu malipo na masharti ya kazi kwa ajili ya kazi zote katika utumishi wa umma
kutunza kumbukumbu za wafanyakazi w te katika utumishi wa umma
kutoa mwongozo wa kanuni na sera za usimamizi kama inavyoelezwa kwenye sera hii
kuwezesha uhamisho wa watumishi ndani na nje ya utumishi wa umma kutoa huduma za ushauri wa usimamizi kama itakavyohitajika na vyombo vingine vya utumishi wa umma
 wizara idara na vyombo vingine vya umma 
 vyombo vya utifrnishi wa umma ikiwa ni pamoja na halmashauri za serikali za mitaa vitakuwa huru kuandaa mbinu za utekelezaji zitakazofaa ili mradi t ziendane na maelekezo ya sera hii na pia zizingatie sheria ya utumishi wa umma na kanuni zake
mbinu hizo zilenge katika ufanisi na utendaji na gharama nafuu
 vyombo vya utumishi wa umma vina wajibu maalumu wa kuwaarifu na kuwashirikisha wafanyakazi wao kwa pamoja juu ya mambo yanayohusu masharti yao ya kazi na matarajio ya maendeleo ya kazi zao
 sekretarieti ya ajira katika utumishi wa umma kutakuwa na chombo kitakachoshughulikia masuala ya ajira katika utumishi wa umma ili wizara idara zinazojitegemea mikoa serikali za mitaa husika wakala wa serikali na taasisi za umma zibaki na kazi zake za msingi core functions
kazi za chombo hiki zitakuwa kutambua wahitimu wa taaluma mbalimbali kama madaktari wahandisi au wanasheria na kuweka kumbukumbu data base zao ili kurahisisha upatikanaji wa wataalam hao wanapohitajika kuandikisha register wataalam na kutumia kumbukumbu hizo katika kujaza nafasi mbali mbali za kazi kadri zitakavyojitokeza kutanganza nafasi wazi pale inapobidi kutafuta wataalam au kamati za kufanya usaili na kushauri waajiri kuhusu masuala mbali mbali yanayohusu ajira recruitment
sura ya saba utekelezaji utekelezaji wa sera hii pamoja na marekebisho yake utaanza mara moja kwa kuzingatia yafuatayo 
 katibu mkuu kiongozi katibu mkuu kiongozi atakutana kila inapobidi na mwenyekiti na wajumbe wa tume ya utumishi wa umma katibu na manaibu katibu wa tume ya utumishi wa umma na katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma kuangalia na kushauriana kuhusu maendeleo ya utumishi wa umma na atatoa taarifa kwa rais juu ya matokeo yaliyokwishafikiwa
 ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma katibu mkuu ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma atasimamia kuratibu kutathmini na utoaji wa taarifa ya utekelezaji wa maelekezo ya sera hii
 wizara idara na vyombo vingine vya umma wakuu wa vyornbo vya utumishi wa umma wanatakiwa kutekeleza kusimamia kueneza na kuhimiza kufuatwa kwa dira na malengo ya pamoja na misingi na kanuni za usirnamizi za vyombo vyao kama ilivyoainishwa katika sera hii
 watumishi wa umma watumishi wa umma wanatakiwa kuielewa dira malengo na maadili na wanawajibika kufuata utaratibu wa usimamizi uliowekwa kwenye sera hii
kimsingi wana wajibu wa kuchangia katika kuboresha ubora wa huduma zinazotolewa na mwajiri wao
kuhudumia raia wote na wateja wengine kwa kiwango cha juu cha uaminifu uadilifu ukarimu na upole
ku tafuta na kuchukua fursa inapotokea kuendeleza stadi zao na ujuzi wao wa kazi
kutafuta na kupata taarifa juu ya mambo yanayohusu maendeleo yao ya kazi na kutoa mawazo na mapendekezo ya jirisi ya kurekebisha mfumo wa utaratibu wa usimamizi wa wafanyakazi pale inapobidi
ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo i ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo yaliyomo utangulizi jambo la kuongezeka kwa hati zenye shaka na hati mbaya za ukaguzi kwa mwaka jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa mapato jambo la changamoto za usimamizi wa rasilimali watu katika mamlaka ya serikali za mitaa jambo la mapungufu katika usimamizi wa mali za mamlaka ya serikali za mitaa jambo la mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo jambo la ufanisi katika uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
 jambo la upungufu wa miundombinu kwenye shule za msingi na sekondari
 jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita ii ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo iii ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo imeandaliwa kutokana na ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo za mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti alizozitoa cag katika ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yaliyopo kwenye ripoti hizo na kudai uwajibikaji kutoka kwa watendaji wa serikali duty bearers
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag ili kuimarisha usimamizi wa rasilimali za taifa
ripoti hii itawawezesha wananchi right holders kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
vilevile ripoti hii inaweza kutumika kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa matumizi na rasilimali za umma ngazi ya halmashauri
ripoti inafafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi na maana ya maoni ya ukaguzi pamoja na mambo ambayo serikali inapaswa kuyafanyia kazi
baadhi ya mambo hayo ni mwenendo wa hati za ukaguzi na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag na maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa ubalozi wa ufalme wa norway
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
iv ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa kwenye kukusanya mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi gani rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzi baada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma aliyoikagua
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya umma
hati ya ukaguzi hutolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kuonesha ni kwa kiwango gani hesabu alizozikagua zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta ya umma ipsass pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa na sheria za nchi husika
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za ukaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified opinion hati yenye shaka qualified opinion hati mbaya adverse opinion na kushindwa kutoa maoni hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati ya ukaguzi inayoridhisha haimaanishi kuwa taasisi iliyokaguliwa haina dosari yoyote
hii ni kwa sababu ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote all transactions iliyofanywa na taasisi husika
mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inaonesha uchambuzi wa mambo ikiwemo hati za ukaguzi zilizotolewa na cag katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo pamoja na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka mitatu iliyopita
yafuatayo ni mambo yaliyochambuliwa ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la kuongezeka kwa hati zenye shaka na hati mbaya za ukaguzi kwa mwaka ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha kuongezeka kwa hati zenye shaka na hati mbaya zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
mwenendo wa hati zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ni kama ifuatavyo i
hati za ukaguzi zilizotolewa katika mamlaka ya serikali za mitaa ripoti ya cag inaonesha kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka na halmashauri sawa na asilimia zilipata hati mbaya
hati zinazoridhisha zimeshuka kwa asilimia kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
hati zenye shaka zimekuwa zikiongezeka kwa miaka mitatu mfululizo kutoka asilimia mwaka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia mwaka 
halmashauri zilizopata hati mbaya ni halmashauri ya manispaa ya tabora na halmashauri za wilaya za shinyanga singida itigi igunga sikonge urambo na momba
hati zenye shaka na hati mbaya zilitolewa kutokana na mapungufu mbalimbali ikiwemo mabadiliko ya kiasi kilichoripotiwa katika hesabu za mwaka bila maelezo taarifa za fedha kuripoti kiasi zaidi au pungufu bila maelezo kukosekana kwa nyaraka za matumizi pamoja na ufafanuzi wa matumizi kutokuzingatiwa kwa sheria ya ununuzi wa umma pamoja na tatizo la uandaaji wa hesabu kwa kutumia viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma ipsass
vilevile ripoti ya cag inaonesha mapungufu katika mifumo ya usimamizi wa ndani ikiwa ni pamoja na wakaguzi wa ndani kutokukagua hesabu za mwisho za halmashauri kabla ya kuwasilishwa kwa cag kwa ajili ya ukaguzi
hii ni kinyume na memoranda ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa d
aidha kumekuwepo wa viashiria vya rushwa kutokamilika kwa miradi pamoja na kutotumika kwa miradi iliyokamilika
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka hadi 
hati inayoridhishahati yenyeshakahati mbaya ii
hati za ukaguzi zilizotolewa katika miradi ya maendeleo kwa mwaka cag alikagua jumla ya miradi ya maendeleo na kutoa aina mbili za hati za ukaguzi ambapo alitoa hati zinazoridhisha kwa miradi sawa na asilimia na hati zenye shaka kwa miradi sawa na asilimia 
hati zinazoridhisha zimeshuka kwa asilimia kutoka asilimia mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na mwenedo wa hati za ukaguzi zinazoridhisha na zenye shaka zilizotolewa kwenye miradi ya maendeleo kwa mwaka hadi 
 hati inayoridhisha hati zenye shaka ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo athari kushuka kwa idadi ya hati zinazoridhisha na kuongezeka kwa idadi ya hati zenye shaka kunaashiria kushuka kwa uwezo na uelewa wa watumishi wa idara ya uhasibu waliopo katika mamlaka ya serikali za mitaa katika kufuata viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma na ripoti nyingine za fedha za mamlaka ya serikali za mitaa
aidha udhaifu katika vitengo vya ukaguzi wa ndani kukosekana au kutofanya kazi kwa kamati za ukaguzi wa ndani au kutokuzingatiwa kwa sheria ya ununuzi ya umma hupelekea wahasibu kushindwa kuandaa hesabu kwa kufuata viwango vya kihasibu hivyo kushindwa kupata hati zinazoridhisha
madhara ya udhaifu huu ni i
uwezekano mkubwa wa kupotosha watumiaji wa taarifa hizi kutokana na tatizo la usahihi wa hesabu na ripoti nyingine za fedha ii
hesabu na taarifa za fedha za mamlaka ya serikali za mitaa kutoaminiwa na wadau na watumiaji wengine wa taarifa hizo na iii
upotevu wa fedha na rasilimali za mamlaka ya serikali za mitaa kutokana na kuripoti mapato na matumizi yasiyo sahihi
ushauri wajibu inaishauri ofisi ya rais tamisemi ofisi ya mkaguzi mkuu wa ndani internal auditor general pamoja na ofisi ya rais utumishi na utawala bora zifanye yafuatayo i
kuwapa mafunzo ya mara kwa mara watumishi wa idara ya uhasibu walioko katika mamlaka ya serikali za mitaa kwenye viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma
hii ni kwa sababu viwango hivi huwa vinaboreshwa kila wakati ili viendane na mabadiliko yanayotokea duniani
ii
kuimarisha vitengo vya ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi za mamlaka ya serikali za mitaa
hii ni pamoja na kuwachukulia hatua kali za kinidhamu wahusika wa uzembe utakaobainika kama njia ya kukomesha uzembe huo
ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la mapungufu katika ukusanyaji wa mapato ripoti ya cag inaonesha makusanyo ya mapato ya mamlaka ya serikali za mitaa kuongezeka kwa asilimia kutoka tzs 
 bilioni kwa mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka 
vilevile mamlaka ya serikali za mitaa ziliongeza uwezo wa kukusanya mapato ya ndani ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa
mwaka msm zilikusanya asilimia ya mapato ya ndani kulingana na bajeti iliyoidhinishwa ikiwa ni ongezeko la asilimia kutoka asilimia ya mwaka 
 tzs 
 bilionitzs 
 bilioni mbali na kuongezeka kwa ukusanyaji wa mapato kumekuwa na changamoto mbalimbali kama ifuatavyo i
mapato ya ushuru wa huduma tzs 
 bilioni ambayo hayakukusanywa katika halmashauri 
ii
mapato yaliyokusanywa nje ya mfumo wa kukusanyia mapato wa lgrcis tzs 
 bilioni katika halmashauri iii
mapato ya tzs 
 bilioni yaliyokusanywa na mawakala kupitia mfumo wa lgrcis katika halmashauri lakini hayakupelekwa benki iv
mapato ya tzs 
 bilioni yalikusanywa na mawakala lakini hayakuwasilishwa katika halmashauri v
mapato ya tzs 
 bilioni katika halmashauri kushindwa kukusanywa kutoka katika vyanzo mbalimbali vya mapato ya ndani na vi
mapato yaliyokusanywa lakini hayakupelekwa benki tzs 
 bilioni katika halmashauri ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo athari mapungufu yaliyoainishwa yanaashiria upotevu au ubadhirifu wa mapato ya mamlaka ya serikali za mitaa ambayo yangeweza kutumika katika kuboresha huduma za kijamii na kutekeleza miradi ya maendeleo katika halmashauri husika
mfano kama mapato ya tzs 
 bilioni yaliyohusishwa na kasoro zilizobainishwa yangekusanywa yangechangia tzs 
 bilioni katika mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ushauri wajibu inashauri ofisi ya rais tamisemi ifanye yafuatayo i
isimamie maelekezo yote yaliyotolewa kwenye memoranda ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka pamoja na randama zake ili kuhakikisha mapato yanakusanywa na kutumika kwa mujibu wa sheria ii
iimarishe vitengo vya ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi audit committees za halmashauri ili viweze kusimamia kikamilifu mapato ya halmashauri iii
pale ambapo kuna viashiria vya rushwa na ubadhirifu wa mapato ya halmashauri mabaraza ya madiwani yachukue hatua stahiki ikiwemo kuwafikisha kwenye vyombo vya dola wahusika wa vitendo hivyo iv
kuhakikisha kuwa inakagua mara kwa mara mifumo ya kielektroniki kwenye ukusanyaji mapato ya ndani ya halmashauri ili kuongeza ufanisi wa mifumo hiyo na v
kuhakikisha halmashauri zinahuisha na kutunga sheria ndogo by laws za kukusanya mapato ili kuongeza wigo wa vyanzo vya mapato ya ndani na kuendana na wakati
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la changamoto za usimamizi wa rasilimali watu katika mamlaka ya serikali za mitaa katika ukaguzi wa mwaka cag ameonesha changamoto zifuatazo katika usimamizi wa rasilimali watu katika mamlaka ya serikali za mitaa i
idara ya ujenzi sekta ya elimu na afya kuathiriwa na upungufu wa watumishi katika mapitio ya idadi ya wafanyakazi katika halmashauri cag alibaini uhitaji wa watumishi 
hata hivyo watumishi waliopo ni na kupelekea upungufu wa watumishi sawa na asilimia 
upungufu huo umeathiri zaidi idara ya ujenzi pamoja na sekta ya afya na elimu
hii ni kutokana na kuongezeka kwa idadi ya vituo vya afya katika vijiji kata na ongezeko la uandikishwaji wa wanafunzi wa elimu ya msingi na sekondari lililosababishwa na utekelezaji wa sera ya elimu msingi bila malipo tangu mwaka 
kwa kipindi cha miaka minne kumekuwa na upungufu wa watumishi kati ya asilimia hadi katika mamlaka ya serikali za mitaa
kwa mwaka wa fedha upungufu wa watumishi ulikuwa ni asilimia katika halmashauri kwa mwaka ni asilimia katika halmashauri kwa mwaka ni asilimia katika halmashauri na kwa mwaka ni asilimia katika halmashauri 
kielelezo na mwenendo wa asilimia ya upungufu wa watumishi katika kipindi cha miaka minne ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo i
mapungufu katika ulipaji wa mishahara na mikopo cag ameonesha mapungufu yafuatayo katika ulipaji wa mishahara kwa watumishi katika mamlaka ya serikali za mitaa msm a msm kushindwa kulipa madai mbalimbali ya watumishi yenye thamani ya tzs
 bilioni b msm kushindwa kuwasilisha makato ya kisheria ya mishahara yenye thamani ya tzs
 bilioni kwenye taasisi husika tra tzs 
 millioni mifuko ya hifadhi ya jamii tzs 
 bilioni makato mengine tzs 
 bilioni
c mikopo iliyopindukia kwa watumishi bila kudhibitiwa na mamlaka za serikali za mitaa kupelekea watumishi kupokea chini ya ya mishahara yao huku watumishi katika msm h jiji arusha kiteto njombe rombo na same pamoja na manispaa ya temeke hawapati kiasi chochote cha mshahara mwisho wa mwezi
kwa kiasi kikubwa makato haya ya watumishi yametokana na ulipaji wa deni la bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu
athari kasoro zilizobainishwa zimesababisha athari zifuatazo i
upungufu wa watumishi unaathiri utendaji mzima wa mamlaka ya serikali za mitaa na kusababisha utoaji duni wa huduma za msingi kama vile elimu afya na maji salama
mfano kuendelea kuwepo kwa vifo vya mama na mtoto chini ya umri wa miaka mitano kutokufikia uwiano wa mwalimu mmoja kwa wanafunzi kwa shule za msingi na kutofikia lengo la kumtua mama ndoo kichwani hadi leo
ii
makato ya mishahara ya watumishi zaidi ya kiwango kilichowekwa cha ya mshahara inaathiri utendaji kazi wa watumishi hao ikiwa ni pamoja na kujiingiza kwenye vishawishi na vitendo vya rushwa na ubadhirifu wa rasilimali za umma
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo iii
kutokuwasilisha makato ya kisheria ya mishahara ya watumishi katika taasisi husika ni sawa na kuzikopa fedha hizo ambazo zingetumika kuwekezwa kwa ajili ya mafao ya watumishi
vilevile hali hii inawasababishia watumishi usumbufu usio wa lazima unapofika wakati wa kustaafu
ushauri wajibu inashauri yafuatayo yafanyike ili kutatua changamoto zilizooneshwa kwenye ripoti ya cag i
japokuwa serikali imeshaanza mchakato wa kutoa ajira kwa mwaka bado kuna uhitaji mkubwa wa kuajiri watumishi hususani kwenye sekta ya afya na elimu
ofisi ya rais tamisemi na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ziendelee kuajiri watumishi wenye sifa ili kujaza nafasi zilizo wazi serikalini
ii
halmashauri zilizoshindwa kupeleka makato ya mishahara ya watumishi katika mifuko ya hifadhi za kijamii na tra zichukuliwe hatua za kinidhamu kwa mujibu wa sheria ya fedha ya serikali za mitaa kama ilivyorekebishwa mwaka kifungu cha 
iii
serikali iendelee kutenga fedha kwa ajili ya kulipa malimbikizo ya madai mbalimbali ya watumishi
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la mapungufu katika usimamizi wa mali za mamlaka ya serikali za mitaa cag ameonesha mapungufu yafuatayo katika usimamizi wa mali za mamlaka ya serikali za mitaa i
kutokuwepo kwa hati za umiliki wa ardhi zenye thamani ya tzs
 trilioni katika mamlaka ya serikali za mitaa kutokana na uzembe wa menejimenti za halmashauri husika kutokupima ardhi zinazozimiliki
hali hii inaweza kusababisha migogoro kati ya halmashauri na wananchi kutokana na kuvamia maeneo hayo ii
magari na pikipiki zinazomilikiwa na halmashauri kutokukatiwa bima
hali hii inaweza kuisababishia serikali hasara pale inapotokea ajali iii
magari pikipiki na mali mbalimbali zinazomilikiwa na halmashauri zimetelekezwa kwa muda mrefu bila matengenezo hivyo kupunguza ufanisi wa kiutendaji na kuingizia serikali hasara kwa kununua magari na pikipiki nyingine iv
kutokuwekwa namba za utambulisho na kutohifadhiwa vyema kwa mali za kudumu zenye thamani ya tzs
 bilioni zilizonunuliwa na mamlaka ya serikali za mitaa hivyo kufanya mali hizo kutotambulika kirahisi na kuwa na hatari ya kupotea na v
mali za kudumu zikiwemo mashine za kufulia na fotokopi tofali nondo vifaa vya hospitali na kompyuta zenye thamani ya tzs
 bilioni zilizonunuliwa na mamlaka ya serikali za mitaa hazitumiki
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo athari mapungufu haya yanaweza kupelekea upotevu wa mali za halmashauri na kukosekana kwa thamani ya fedha katika ununuzi wa mali hizo
pia ukosefu wa hati za umiliki wa maeneo ya halmashauri inachangia kuongeza migogoro ya ardhi katika halmashauri husika
ushauri wajibu inashauri yafuatayo i
halmashauri husika kufanya uhakiki wa mali zake zote na kuziingiza kwenye rejesta ya mali za kudumu na kuzitumia kikamilifu ili kuwepo na thamani ya fedha ii
menejimenti za halmashauri zihakikishe zinapima ardhi zinazomiliki kwa madhumuni ya kupata hati za umiliki kwa usalama wa ardhi hizo iii
or tamisemi iwachukulie hatua za kinidhamu wahusika waliosababisha uzembe wa kutopima maeneo yanayomilikiwa na halmashauri na iv
halmashauri zihakikishe zinakatia bima magari pikipiki mitambo na mali nyingine zinazomiliki
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la mapunguf katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo mamlaka ya serikali za mitaa zinajukumu la kusimamia idadi kubwa ya miradi ya maendeleo inayotekelezwa nchini
miradi hii yenye lengo la kutoa huduma za kijamii hutekelezwa kwa fedha za ruzuku inayotumwa kutoka serikali kuu na kiasi fulani huchangiwa na mapato ya ndani ya halmashauri husika pamoja na wananchi
hata hivyo utekelezaji wa miradi hiyo umekuwa na kasoro zifuatazo i
mamlaka ya serikali za mitaa hazikupokea tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya fedha za miradi ya maendeleo kwa mwaka wa fedha 
mamlaka ya serikali za mitaa ziliathirika zaidi kwa kutopokea zaidi ya asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa kama inavyoonekana katika jedwali na
halmashauri ya mji wa ifakara haikupokea fedha yoyote ya ruzuku ya miradi ya maendeleo kwa mwaka 
jedwali na baadhi ya halmashauri zilizopokea fedha pungufu na jina la halmashauribajeti tzs bilioni kiasi kilicho pokelewakiasi pungufu tzs bilioni asilimia mji ifakara 
 mji njombe 
 karagwe 
 songea 
 kilosa 
 bukoba 
 wwanging ombe 
 mtwara 
 mji tabora 
 iringa 
 mkinga 
 ii
hazina na washirika wa maendeleo hawakutoa fedha za miradi ya maendeleo kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
fedha hizo zilitakiwa kutekeleza miradi katika sekta za maji kilimo afya na elimu inayotekelezwa na watekelezaji wa miradi 
tzs 
 bilioni maji kilimo afya elimu watendaji ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo hii imetokana na watekelezaji kushindwa kuwasilisha kwa wakati taarifa za utekelezaji wa miradi kwa wizara ya fedha na mipango
hii ni kinyume na makubaliano baina ya watekelezaji na wizara hazina
kutotolewa kwa fedha za miradi ya maendeleo kuliwasababishia watekelezaji kushindwa kupewa fedha
mfano sekta ya maji haikupokea kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa ikifuatiwa na sekta ya afya kwa kiasi cha tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa kwa sekta husika
iii
cag alibaini zaidi ya miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs 
 bilioni ilikuwa imekamilika lakini haitumiki
miradi hii ilitekelezwa kwenye mamlaka ya serikali za mitaa ikihusisha miradi ya ujenzi wa masoko ujenzi wa hospitali za wilaya vituo vya afya na zahanati ujenzi wa miundombinu ya shule nyumba za walimu vyoo na madarasa na ujenzi wa maeneo ya machinjio
athari kasoro zilizobainishwa zimesababisha athari zifuatazo i
halmashauri kushindwa kukamilisha miradi ya maendeleo kwa wakati na mingine kutotekelezwa kabisa
mfano kwa mwaka jumla ya miradi ya maendeleo yenye thamani ya tzs bilioni katika mamlaka ya serikali za mitaa haikukamilika
 miradi tzs bilioniserikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo vilevile zaidi ya miradi ya maendeleo iliyopangwa kutekelezwa kwenye halmashauri halmashauri za wilaya sumbawanga kyela mvomero na tarime halmashauri ya mji tarime na halmashauri ya manispaa ya musoma yenye thamani ya tzs 
 bilioni haikutekelezwa kutokana na kutopokea fedha za miradi ya maendeleo kutoka hazina ii
kutokukamilika kwa miradi kwa wakati hukosesha wananchi kupata huduma zilizokuwa zimekusudiwa endapo miradi hiyo ingekamilika kwa wakati na iii
miradi yote ya serikali hufanywa kwa malengo mahususi ya kuwapatia wananchi huduma
kutokutumika kwa miradi iliyokamilika kunawanyima wananchi kupata huduma iliyokusudiwa na kutokuwepo kwa thamani ya fedha
ushauri ili kutatua kasoro zilizoainishwa wajibu inashauri yafuatayo i
serikali kuziwezesha halmashauri kukamilisha miradi iliyokwisha anza kabla ya kuanza miradi mipya
hii ni pamoja na kuhakikisha kwamba miradi yote iliyokamilika inapatiwa vifaa wezeshi pamoja na rasilimali watu ili iweze kuwahudumia wananchi
ii
wizara ya fedha na mipango hazina na watekeleza miradi wafuate makubaliano waliojiwekea na washirika wa maendeleo kwa kuwasilisha kwa wakati taarifa za utekelezaji wa miradi ili fedha ziweze kutolewa kwa wakati
iii
mamlaka ya serikali za mitaa ziendelee kuimarisha ufuatiliaji na usimamizi wa mifumo ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo kwa kuimarisha ushirikishwaji wa wananchi katika kupanga kusimamia na kutekeleza miradi ya maendeleo ili kuleta umilikishwaji na uendelevu wa miradi hiyo
iv
waheshimiwa madiwani na menejimenti za halmashauri zifuatilie na kuhakikisha gharama za uendeshaji wa miradi inayokaribia kukamilika zinaingizwa kwenye bajeti ya mwaka unaofuata ili miradi hiyo itakapo kamilika kusiwe na visingizio vya kutokuwepo kwa bajeti ya uendeshaji
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la ufanisi katika uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
katika ukaguzi wa uendeshaji wa mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu cag amebaini mapungufu yafuatayo i
asilimia ya mikopo iliyotolewa kwenye vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu haikurejeshwa
kwa mwaka cag alionesha kuwa mamlaka ya serikali za mitaa zilitoa mikopo yenye thamani ya tzs 
 bilioni kwa vikundi hivyo lakini tzs 
 bilioni sawa na asilimia ya mikopo hiyo haikurejeshwa na wanavikundi
changamoto ya kutorejeshwa kwa mikopo imeongezeka kwa asilimia kutoka asilimia ya mwaka hadi asilima mwaka 
ii
mamlaka ya serikali za mitaa hazikupeleka kiasi cha tzs 
 bilioni katika akaunti maalumu ya mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
hii ni kinyume na kanuni ya na ya kanuni za utoaji na usimamizi wa mikopo kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu za mwaka ambayo inazitaka mamlaka ya serikali za mitaa kufungua na kuendesha akaunti maalumu ya mikopo na kuhakikisha kuwa fedha zote zilizotengwa kwa ajili ya mikopo na fedha za marejesho ya mikopo hiyo zinaingizwa katika akaunti maalumu ili kufanikisha shughuli za mfuko huo
athari mapungufu yaliyobainishwa yanasababisha athari zifuatazo i
wanufaika wa mkopo kutorejesha tzs 
 bilioni na mamlaka ya serikali za mitaa kutopeleka tzs 
 bilioni katika akaunti maalumu ya mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kunakwamisha utekelezaji wa dhana ya kuufanya mfuko kuwa endelevu revolving fund kama dhamira ya uanzishwaji wa mfuko huu ulivyokuwa wakati wa uanzishwaji wake
ii
mikopo inayotolewa ingekuwa inarejeshwa ingezipunguzia halmashauri mzigo wa kutenga kiasi kingine cha fedha ili kuwakopesha wakopaji wengine
iii
kiasi ambacho hakikurejeshwa na kiasi ambacho hakijatengwa kimefikia jumla ya tzs 
 bilioni ambapo kama kiasi hicho kingekopeshwa kwa vikundi vya watu na kila kikundi kupewa tzs milioni kingeweza kuwasaidia watu sawa na vikundi nchini hivyo kuchangia katika kupunguza umaskini kwa wananchi
ushauri ili kutatua mapungufu yaliyoibuliwa na cag wajibu inashauri yafuatayo i
ofisi ya rais tamisemi pamoja na asasi zisizo za kiserikali zimeshirikiana katika kuandaa muongozo wa usimamizi na uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
hivyo washirikiane katika utoaji wa mafunzo ya muongozo huo kwa wadau mbalimbali ili kuboresha usimamizi wa mfuko
ii
waheshimiwa wabunge na madiwani waitangaze mikopo hii kwa wananchi wao na wawahimize wanaokopa kurejesha mikopo hiyo bila usumbufu ili kunufaisha wananchi wengine
iii
maafisa maendeleo ya jamii wa halmashauri wabandike orodha ya wanaodaiwa kwenye mbao za matangazo kwa kila kata kwa kila robo mwaka ili kusaidia kuhimiza urejeshwaji wa mikopo hii kwa wakati
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la upungufu wa miundombinu kwenye shule za msingi na sekondari
kutokana na utelekezaji wa sera ya elimu msingi bila malipo ya mwaka kumekuwa na ongezeko la wanafunzi kila mwaka
ongezeko la wanafunzi lilipaswa kwenda sambamba na uboreshwaji wa miundombinu ya shule kama vile vyumba vya madarasa madawati matundu ya vyoo nk
kwa mwaka cag aliainisha kuwa mamlaka ya serikali za mitaa zilikuwa na upungufu wa miundombinu ya shule huku upungufu mkubwa ukiwa kwenye nyumba za walimu na matundu ya vyoo katika shule za msingi na nyumba za walimu mabweni maabara na majengo ya utawala katika shule za sekondari kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
upungufu wa miundombinu ya shule za msingi na sekondari kwa asilimia
jengo la utawalameza za walimunyumba za walimumadarasa matundu ya vyoomadawati viti vya walimu shule za msingi ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jengo lautawalameza zawalimu nyumba za walimu madarasamaabara matundu yavyoo meza za wanafunziviti vya wanafunziviti vya wanafunziviti vya walimu shule za sekondari athari changamoto zilizoainishwa zina athari zifuatazo i
upungufu wa miundombinu ya shule hususani nyumba za walimu na mabweni huathiri ufanisi wa utoaji elimu kwa shule za sekondari haswa kwa wanafunzi wa jinsia ya kike ambao ni wahanga wa vitendo vya ubakaji
ii
upungufu wa matundu ya vyoo mashuleni huathiri utulivu na usafi wa wanafunzi wakati wa kujisitiri
tatizo hili linaathiri zaidi wanafunzi wa kike ambao kwa maumbile yao wanahitaji zaidi hali ya usiri na usafi wakati wa kujisitiri
ushauri ili kutatua changamoto zilizoibuliwa na cag wajibu inashauri yafuatayo i
halmashauri za wilaya kwa kushirikiana na kamati za shule na wananchi kuendelea kuibua na kusimamia miradi ya uboreshwaji wa miundombinu ya elimu nchini vyoo mabweni na nyumba za walimu katika shule za msingi na sekondari
ii
wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na or tamisemi zitoe kipaumbele zaidi kwenye upangaji na utoaji wa bajeti ya miundombinu ili kuleta ufanisi katika utekelezaji wa sera ya elimu msingi bila malipo nchini
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo jambo la hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa ofisi ya rais tamisemi ripoti ya ukaguzi ya mwaka inaonesha kuwa kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka or tamisemi haikutekeleza pendekezo lolote kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa na mapendekezo sawa na asilimia yamejirudia
kielelezo na
 ulinganifu wa hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa or tamisemi kwa miaka mitatu 
 yametekelezwa yanayotekelezwa hayajatekelezwa yamejirudia ii
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika miradi ya maendeleo ripoti ya cag ya miradi ya maendeleo ya mwaka inaonesha kati ya mapendekezo yaliyotolewa na cag mwaka ni mapendekezo sawa na asilimia ndiyo yametekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa mapendekezo sawa na asilimia yamejirudia kwa kuwa hayajatekelezwa kwa muda mrefu na hayajapitwa na wakati na mapendekezo sawa na asilimia yamepitwa na wakati
kiujumla ripoti ya cag inaonesha utekelezaji wa mapendekezo bado upo chini ya asilimia 
hali hii inasababisha kupungua kwa ufanisi na umahiri katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo kama inavyoonekana katika kielelezo na
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka mitatu kwa asilimia
 yametekelezwa yanayoendelea kutekelezwa hayajatekelezwa yaliyojirudia yamepitwa na wakati iii
hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya laac kamati ya laac hupitia ripoti ya cag ya mwaka husika pamoja na kuwahoji maafisa masuuli juu ya hoja zilizoibuliwa na cag kisha hutoa maagizo ambayo yanapaswa kutekelezwa na maafisa masuuli husika
hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti ya mwaka inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka ya serikali za mitaa ni maagizo sawa na asilimia ndiyo yaliyotekelezwa kikamilifu maagizo sawa na asilimia yanaendelea kutekelezwa maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa na maagizo sawa na asilimia yalipitwa na wakati
utekelezaji wa maagizo ya laac umepanda kwa asilimia kutoka asilimia ya mwaka hadi asilimia ya mwaka 
athari kutotekelezwa kwa mapendekezo ya cag na maagizo ya laac kunasababisha athari zifuatazo i
utekelezaji hafifu wa mapendekezo yanayotolewa na cag unapunguza ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ii
kukosekana kwa thamani ya fedha katika miradi inayotekelezwa na iii
kuwanyima wananchi fursa ya kunufaika na miradi ya maendeleo
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ushauri ili kuongeza utekelezaji wa mapendekezo ya cag na maagizo ya laac wajibu inashauri yafuatayo i
halmashauri kupitia vikao vya mabaraza ya madiwani kuendelea kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo mbalimbali yanayotolewa na cag
wajibu inashauri taarifa ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag na kamati ya laac ifanywe kuwa agenda ya kudumu katika vikao vya mabaraza ya madiwani ii
asasi za kiraia vikiwemo vyombo vya habari kuendelea kuelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa mapendekezo ya cag pamoja na maagizo ya laac ili kwa pamoja wawe na uwezo wa kudai uwajibikaji katika halmashauri husika
iii
or tamisemi kuzidi kuimarisha mikakati ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag na kamati ya laac ikiwezekana kuweka adhabu kwa halmashauri ambazo zitashindwa kutekeleza mapendekezo hayo bila kuwa na sababu za msingi
 ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo hitimisho ripoti hii ya uwajibikaji imeainisha baadhi ya mapungufu na dosari zilizojitokeza katika ripoti za cag za mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo
dosari hizi zinatokana na ukiukwaji wa sheria na miongozo mbalimbali ikiwemo sheria ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka na marekebisho yake sheria ya serikali mtandao namba ya mwaka na kanuni zake kanuni za uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
dosari zilizobainishwa zimeathiri zaidi ukusanyaji wa mapato ya ndani ya halmashauri utekelezaji wa mapendekezo ya cag usimamizi wa miradi ya maendeleo na uendeshaji wa mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
wajibu inashauri kamati ya kudumu ya bunge ya usimamizi wa hesabu za mamlaka ya serikali za mitaa laac or tamisemi wizara ya elimu sayansi na teknolojia or menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora pamoja na wizara ya fedha na mipango kufuatilia na kutekeleza kikamilifu mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na ushauri wa wajibu
aidha wajibu inapenda kuwakaribisha wananchi na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya umuhimu wa ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini
ili kuongeza upatikanaji wa ripoti hii wadau mbalimbali wanaweza kupakua ripoti hii ya uwajibikaji kupitia tovuti ya wajibu au kufuatilia katika mitandao ya kijamii instagram twitter na facebook muhimu ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo ripoti ya uwajibikaji mamlaka ya serikali za mitaa na miradi ya maendeleo habari za kitaifa habari katibu wa kamati maalum ya nec idara ya itikadi na uenezi ccm zanzibar khamis mbeto khamis akikagua jengo la wanafunzi wa kike lililoungua kwa ajali ya moto katika skuli ya sekondari ya hasnuu makame iliyopo wilaya ya kusini unguja mwishoni mwa wiki
na mpigapicha wetu smz kukarabati mabweni yaliyoungua na mwandishi wetu zanzibar katibu wa kamati maalum ya nec idara ya itikadi na uenezi ccm zanzibar khamis mbeto khamis amesema ccm itaishauri serikali ya mapinduzi ya zanzibar kuharakisha ukarabati wa mabweni ya wanafunzi iliyoungua moto hivi karibuni katika skuli ya sekondari ya hasnuu makame iliyopo wilaya ya kusini unguja
kauli hiyo ameitoa jana katika ziara yake ya kutembelea na kukagua skuli hiyo huko wilaya ya kusini unguja amesema chama cha mapinduzi kinatoa pole kwa uongozi wa wilaya hiyo pamoja na wanafunzi kwa ujumla na kuwasihi waendelee kuwa wavumilivu katika wakati huu ambao chama na serikali wanaendelea kutafuta ufumbuzi wa kufanya ukarabati na kurejesha huduma mbalimbali skulini hapo
mbeto amewasihi viongozi wa wilaya hiyo kufanya juhudi binafsi za kuhakikisha wanafunzi wote wanaendelea na masomo hasa wale waliopo katika kambi kwa ajili ya maandalizi ya mitihani ya kidato pili na nne ili waendelee kupata huduma za kielimu
kimepokea kwa masikitiko taarifa za ajali hii ya kuungua kwa moto nyumba ya kulala wanafunzi wetu wa kike katika skuli ya hasnuu makame tunaahidi kuendelea kuchukua hatua za haraka ili wanafunzi waendelee na masomo yao
alisema mbeto
mbeto ameahidi kuwa ccm itatoa mchango ili kuunga mkono juhudi za kuhakikisha wanafunzi wa skuli wanaendelea kupata elimu bora
wilaya ya kusini unguja rajab mkasaba alisema ajali hiyo ilitokea octoba mwaka majira ya usiku wa saa na chanzo cha moto huo inasadikika kuwa itilafu ya umeme
dc
mkasaba alisema serikali inaendelea na juhudi za kufanya tathimini kwa ajili ya kujua gharama halisi za matengenezo hayo ili kuhakikisha jengo hilo linatengenezwa na wanafunzi wanaendelea na masomo
aliwaomba wadau wa maendeleo wafanyabiashara maarufu pamoja na watu wenye uwezo kutoa michango ya kusaidia skuli hiyo ili iweze kumudu gharama mbalimbali za mahitaji ya wanafunzi hao ambao vifaa vyao vyote viliungua kwa moto
naye mwalimu mkuu wa skuli hiyo bakar mohamed ali alisema kwa makisio ya awali vifaa vya wanafunzi na skuli vilivyoungua moto vinagharimu kiasi cha milioni 
nyumba hiyo ya kulala wanafunzi wa kike ilikuwa na vyumba na vyoo ambapo jumla ya wanafunzi 
e ga tupo tayari kushirikiana na sekta binafsi na zena mohamed dodoma mamlaka ya serikali mtandao e ga imeahidi kushirikiana na benki ya nmb kuimarisha kukuza na kuendeleza ujuzi na vipaji kwa vijana wa kitanzania wabunifu na wale wanaosoma fani ya tehama katika vyuo vikuu mbalimbali nchini kupitia programu maalum ya mafunzo kwa vitendo inayotolewa na e ga kupitia kituo chake cha utafiti ubunifu na uendelezaji wa serikali mtandao egovridc
hayo yalisemwa hivi karibuni na mkurugenzi mkuu wa e ga benedict ndomba wakati wa kikao cha pamoja kati ya e ga na benki ya nmb kilichofanyika katika makao makuu ya ofisi za e ga jijini dodoma
kikao hicho kililenga kujadili namna taasisi hizo zinavyoweza kushirikiana katika maeneo mbalimbali ya teknolojia
maeneo hayo ni pamoja na utafiti matumizi ya teknolojia za kisasa kuvumbua vipaji na kuviendelea kwa vijana wabunifu wa kitanzania pamoja na kutoa fursa kwa vijana wavumbuzi na wabunifu ikiwa ni sehemu ya kuendeleza sekta ya tehama nchini
ushirikiano huo unatarajiwa kuongeza na kukuza fursa za ajira kwa vijana sambamba na kuimarisha uhusiano mzuri kati ya serikali na sekta binafsi kwenye eneo la tehama alisema ndomba
e ga imekuwa ikishirikiana na vyuo vikuu mbalimbali nchini katika kuwapata vijana wenye ujuzi hivyo makubaliano hayo kati ya e ga na nmb ni muendelezo wa ushirikiano mazuri uliopo kati ya e ga na wadau mbalimbali wa tehama alifafanua ndomba
aliongeza kuwa katika kikao hicho taasisi hizo zimekubaliana kushirikiana na kuandaa mkataba wa makubaliano mou ambapo baada ya kukamilika kwa mkataba huo pande zote mbili zitakutana na kujadiliana namna ya utekelezaji wa makubaliano hayo
e ga imekuwa ikiwatengeneza vijana wanaoshiriki programu maalum ya mafunzo kwa vitendo pamoja na utaratibu wa kujitolewa interns and volunteering kupitia kituo chetu cha utafiti na ubunifu kwa kuwajengea uwezo zaidi ili kwenda sambamba na soko la ajira pamoja na mabadiliko ya sayansi na teknolojia yanayoibuka kila siku alisema ndomba
aidha ndomba aliishukuru benki ya nmb kwa kuona umuhimu wa kutengeneza wataalamu wazawa wa tehama kupitia programu hiyo na kuwa e ga ipo tayari kushirikiana na benki nyingine zenye dhamira ya kuijenga tanzania ya kidijitali katika sekta zote za serikali na binafsi
naye meneja egovridc dkt
jaha mvulla alisema e ga ipo tayari kushirikiana na benki ya nmb katika maeneo mbalimbali yanayolenga kukuza matumizi ya tehama nchini ikiwemo eneo la rasilimali za miundombinu na vifaa vya tehama vya kufanyia mazoezi na majaribio ubunifu hasa maeneo ya teknolojia mpya kujenga uwezo na uzoefu kwa vijana mafunzo kwa vitendo utafiti na machapisho maonesho mashindano mbalimbali ya kidigitali kwa ajili ya kuvumbua vipaji na maeneo mengine yanayohusiana na jitihada za serikali mtandao na teknolojia za kifedha
e ga ipo tayari kufanya kazi na nmb kupitia programu maalumu ya mafunzo kwa vitendo inayoendeshwa na egovridc ili kuchochea ubunifu katika matumizi ya teknolojia mpya zinazoibuka duniani ikiwemo akili bandia ai machine learning blockchain na matumizi yake kama vile kujenga ulewa wa teknolojia kama za digital currency na fintech utengenezaji wa mifumo system development kwa ajili ya kutatua changamoto zetu nchini na usalama mtandaoni cyber security alisema dkt
jaha
mkuu wa kitengo cha rasilimali watu kituo cha taaluma nmb bi
joanitha rwegasira alisema kuwa benki ya nmb imeandaa programu hiyo ili kuongeza idadi ya vijana wabobezi kwenye masuala ya tehama watakaofanya kazi katika sekta za umma na binafsi kwa lengo la kukuza taifa la kidijitali
programu hiyo itasaidia kufanya majaribio ya teknolojia mpya zinazoibuka ikiwemo sarafu ya mtandaoni na kutoa suluhu kwenye maeneo mbalimbali yenye changamoto katika utendaji kazi na utoaji wa huduma kwa wananchi ikiwemo matishio ya usalama mtandaoni ubunifu wa mifumo n
k alisema rwegasira aidha aliishukuru mamlaka kwa kuonyesha utayari wa kushirikiana na nmb na kwamba watatumia fursa hiyo katika kuhakikisha wanaboresha huduma za kibenki hususani huduma zinazotolewa kidijitali
wananchi wengi zaidi kupata maji na mwandishi wetu tabora mamlaka ya majisafi na usafi wa mazingira mjini igunga iguwasa imehitimisha wiki ya huduma kwa mteja na kuvutia wadau mbalimbali na wananchi katika utoaji wa huduma
wiki hiyo ambayo ilizinduliwa rasmi oktoba 
 na kuhitimishwa oktoba ambapo iguwasa wameongeza wiki moja zaidi hadi tarehe 
 siku ya kumbukizi ya hayati rais wa kwanza wa tanzania mwalimu julius kambarage nyerere
akizungumza wakati wa maadhimisho hayo meneja wa iguwasa mhandisi hamphrey mwiyobela alisema maadhimisho ya wiki ya huduma kwa wateja customer service week
alisema wamba iguwasa inathamini mchango mkubwa wa wateja wake katika kusaidia kufikia malengo ya kutoa huduma ya maji mjini igunga ambayo yameongezeka kwa kasi kubwa na kufikia asilimia ya usambazaji maji kwa wananchi
kwa mujibu wa katibu mwenezi itikadi na siasa wa chama cha mapinduzi ccm wilaya ya igunga peter kalindo ccm inaridhishwa na utendaji kazi wa iguwasa ikiwa ni taasisi ya serikali kwani imekirahisishia ufanyaji wa kazi
upande huo wa ilani unazungumzia habari ya maji ambapo chama kimeelekeza kupitia ilani kuwa mpaka kufikia mwaka tunatarajia kwamba huduma za maji vijijini zitakuwa zinapatikana kwa asilimia na mijini kwa asilimia lakini kwa upande wa igiwasa kwa maana ya mamlaka ya maji hapa mjini igunga wamefanikiwa na wamevuka lengo la ilani kwa sababu wao wamehakikisha mpaka sasa kwa habari ya maji mjini wateja wanapata kwa asilimia alisema kalindo
aliendelea kusema tumevuka lengo la ilani kwa asilimia tatu kwa kutoa huduma nzuri na kuendelea kuboresha huduma kwa wananchi baada ya ccm kutangaza kwa wananchi kuwa mkoa wa tabora umepokea zaidi ya sh
bilioni kwa maana ya nzega igunga na tabora kwa lengo la kusabaza maji ya ziwa victoria hadi kufika hapa wilayani kwetu hakika kasi ya usambazaji wa huduma ya maji imekuwa ni kubwa sana na wananchi wengi wamevutiwa kwa sababu maji ni uhai maji huboresha afya na huboresha mazingira
kalindo alibainisha kuwa mpaka sasa bei ya kuunganishiwa maji ni rafiki na imepelekea wananchi wengi kuvuta maji majumbani na kuongeza kasi ya usambazaji na kuyafikia maeneo mengijumanne oktoba ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam juni ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia aitaka tnbc kuimarisha uwezo wa sekta binafsi nchini rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema kuimarisha mazingira ya biashara na uwekezaji kupitia sera sheria na taratibu kumewezesha kuongezeka kwa pato la taifa kutoka trilioni 
 mwaka hadi trilioni 
 mwaka 
rais samia amesema hayo leo wakati akifungua mkutano wa wa baraza la taifa la biashara tnbc katika ukumbi wa jakaya kikwete ikulu magogoni
aidha rais samia amesema tnbc itaendelea kuwa moja ya vyombo rasmi vya kuishauri serikali kuhusu hatua muhimu za kuimarisha biashara kwa lengo la kujenga uchumi shirikishi
rais samia pia ameihimiza tnbc kufanya mashauriano ambayo yataimarisha uwezo wa sekta binafsi nchini kuzalisha bidhaa za huduma zitakazopunguza uagizaji na kuongeza mauzo katika masoko ya kikanda na kimataifa
vile vile rais samia amesema hatua hiyo itaiwezesha tanzania kupunguza matumizi ya fedha za kigeni kuongeza mapato na hivyo kuimarisha uchumi wa nchi
kwa upande mwingine rais samia amewaagiza viongozi katika ngazi zote kuendeleza majadiliano kupitia mabaraza ya biashara ya ngazi za mikoa na wilaya ili kuweka mazingira wezeshi ya biashara na uwekezaji
hali kadhalika rais samia amesema serikali inaendeela kuweka mkazo katika kutekeleza miradi ya kimkakati ikiwemo ya miundombinu nishati na tehama ambayo inawezesha kukua kwa biashara
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu hotuba ya mheshimiwa kapt mst george h
mkuchika mb waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora wakati wa ufunguzi wa jengo la takukuru wilaya ya ngorongoro arusha septemba bibi sabina seja mkurugenzi wa uzui aji rushwa na mwakilishi wa mkurugenzi mkuu wa takukuru mhe
rashid taka mkuu wa wilaya ya ngorongoro viongozi wa ccm wilaya ya ngorongoro kamati ya linzi na salama ya wilaya wakuu wa idara na taasisi za umma na binafsi mliopo watumishi na vio ngozi wa takukuru mliopo hapa viongozi wa dini wageni waalikwa mabibi na mabwana
habari za asubuhi
ndugu wageni waalikwa napenda nitumie fursa hii kwanza kabisa kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutujalia uzima na afya na kwa kutuwezes ha kujumuika pamoja katika tukio hili la kufungu jengo la ofisi ya taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru hapa wilaya ya gorongoro mkoani arusha
pili sina budi kumshukuru mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanza nia ambaye ilimpendeza kuniteua nije kufungua jengo hili kwa niaba yake
namshukuru sana
ikumbukwe kuwa awali ilikuwa jengo hili lifunguliwe kwa pamoja na majengo mengine sita na mhe
rais dkt
magufuli siku ya tarehe julai alipofungua jengo la ofisi ya takukuru wilaya ya chamwino mkoani dodoma
tatu nawashukuru wageni waalikwa wote mlioweza kujumuika nasi hapa kushuhudia ufunguzi wa jengo hili la ofisi yetu muhimu ya takukuru hapa wilayani gorongoro
ni dhahiri mna shughuli nyingi za maend eleo ambazo mngekuwa mnatekeleza muda huu lakini mmeona ni vema na muhimu pia kushiriki tukio hili
ninawashukuru sana na niwasihi ushirikiano huu usiishie leo kwa kufungua jengo hili na kuondoka hapana tuitumie vizuri zaidi ofisi hii ya takukuru ili wa pamoja tushiriki kuijenga ngorongoro na tanzania kwa ujumla kwa kuzuia na kupambana na rushwa
tuwafichue wala rushwa na tuache kushiriki vitendo vya rushwa hii ndiyo njia maridhawa kufikia maendeleo zaidi nchini
ndugu ageni waalikwa serikali ya awamu ya tano inayoongozwa na jemedari na rais wetu mpendwa dkt
john pombe joseph magufuli imefanya kazi kubwa kuimarisha na kuendeleza mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi nchini
mimi kwa nafasi yangu ya waziri wa utumishi wa umma na utawala bora si kwa madhumuni ya kujisifia bali kwa madhumuni ya kueleza ukweli ni shuhuda mzuri wa hatua kubwa tuliyopiga katika mapambano dhidi ya rushwa
tena ukweli huu siyo tu kwamba tunausemea sisi katika serikali bali unasemwa hata na taasisi na watu walio nje ya serikali na nje ya tanzania
ndugu wageni waalikwa ripoti ya benki ya dunia world bank ya sept emba imeeleza kuwa tanzania imeongoza kwa kupunguza umaskini miongoni mwa nchi za afrika kusini mwa jangwa la sahara
ripoti nyingine ya benki ya du nia inayoitwa human capital the real wealth of nations iliyotoka julai ilionesha kuwa umaskini nchini tanzania umepungua kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
ufanisi wa jitihada za serikali katika mapambano dhidi ya rushwa nchini kwa mwaka zimeendelea kuonekana pia kupitia taarifa za utafiti wa kupima hali ya rushwa duniani unaofanywa na wadau wa mapambano dhidi ya rushwa na utawala bora kama vile taasisi za transparency international ti mo ibrahim na afrobarometer
taarifa za taasi si hizi karibuni zinaonyesha kuwa kwa miaka mi tatu mfululizo tangu mwaka hadi tanzania imeendelea kufanya vyema katika mapambano dhidi ya rushwa na utawala bora
taasisi hizi kama nilivyosema mara kwa mara siyo wajomba ndugu au jamaa zetu ni aasisi zinazoendesha shughuli zao kwa uhuru na matokeo ya tafiti au taarifa zao yanaheshimika sana duniani
ndugu wageni waalikwa sote tunatambua kuwa mojawapo ya madhara ya rushwa ni kuongeza umaskini katika nchi
matokeo ya ripoti za wadau hawa yan athibitisha kuwa rushwa imepungua hapa nchini jambo linalotokana na jitihada za serikali katika mapambano dhidi ya rushwa
hivyo kwa niaba ya rais wetu emedari shupavu katika mapambano dhidi ya rushwa mhe
dkt
magufuli sina budi pia kuungana na viongoz wenzangu serikalini kuipongeza takukuru kwa kuongoza vizuri mapambano haya
mmedhihirisha kuwa nyie ni mkono unaostahili kuendelea kutegemewa na rais kuongoza mapambano dhidi ya rushwa
mmetupa heshima kubwa wizarani lakini pia mmeipa heshima kubwa tan zania katika uso wa ulimwengu
hongereni sana
ndugu wageni waalikwa kwa kuthibitisha kazi nzuri takukuru inayoendelea kufanya ningependa kupongeza takukuru mkoa wa arusha kwa kuokoa fedha kiasi cha bilioni 
 ikiwa ni mafanikio kwa kipind kwa mwaka 
kama mnavyofahamu mtazamo wa mataifa kwa sasa ni kurejesha mali zilizopatikana kwa njia ya rushwa na ubadhirifu ili zirudishwe serikalini kwa shughuli za maendeleo
ndugu wageni waalikwa tukio la leo la kufungua engo la ofisi hii ya takukuru wilaya ya gorongoro ni ushuhuda zaidi wa jinsi serikali ilivyodhamiria kuendelea kuimarisha mapambano dhidi ya rushwa kwa kuijengea uwezo zaidi wa kiutendaji takukuru
nichukue fursa hii kuwapa salaam za rais dkt
magufuli kuwa ataendelea kuk iimarisha chombo hiki na anawataka muongeze juhudi katika kutekeleza jukum lenu la kuzuia na kupambana na rushwa huku mkifahamu kuwa uongozi mzima wa juu kabisa wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania uko pamoja nanyi
chepe ni kazi kwa bidii kwani hapa ni kazi tu na jengo hili liwe chachu zaidi katika utekelezaji wa majukumu yenu
ndugu wageni waalikwa nina imani kubwa na takukuru na nina amini kuwa hamtatuangusha sisi wasimamizi wenu katika utekelezaji wa majukumu yenu hasa pale wizarani
endeleeni kuhakikisha wananchi wanapata haki wanazostahili popote pale wanapoenda kupata huduma na ili pale wanaponyang anywa na mtu au taasisi yoyote kwa njia za rushwa takukuru iwe kimbilio lao kwa sababu wanajua mtawasaidia
nawasihi endeleeni kuwang ata wala rushwa na mafisadi wote ili mradi msimuonee au kumpendelea yeyote
endeleeni kuifanya haki nguzo ya utendaji wa kazi wenu wa kila siku
ndugu wageni waalikwa nami pia niungane pia na rais wetu na jemedari kuu wa mapambano dhidi ya rushwa mhe
dkt
john pombe joseph magufuli na viongozi wengine kuwas hauri watanzania wenzangu kujiepusha na vitendo vya rushwa kwa maendeleo ya taifa
na ili tufanikishe mapambano haya tuanze kwa kuchagua viongozi wasiojihusisha na rushwa
pia niwasihi wananchi na asa wapiga kura kutorubuniw kwa rushwa katika uchaguzi msiombe rushwa wala msipokee rushwa ili kumchagua mgombea au chama fulani
uchaguzi usiogubikwa na vitendo vya rushwa ni moja ya viashiria muhimu vya utawala bora katika nchi
tudhihirishe hili katik uchaguzi mkuu wa mwaka huu kwa kuwakataa wote wanaotumia rushwa ili kupata uongozi
ndugu wageni waalikwa baada ya kusema hayo naomba kutamka kwamba sasa nipo tayari ku lifungua rasmi jengo la fisi ya takukuru wilaya ya gorongoro mkoani arusha
asanteni sana kwa kunisikiliza
jamhuri ya muungano wa tanzania ofis ya rais anuani ya simu menejimenti ya utumishi wa umma utumishi s
 simu dar es salaam
fax baruapepe unapojibu tafadhali taja kumbukumbu na ac
 oktoba 
waraka wa watumishi wa umma na
wa mwaka kuhusu huduma kwa watumishi wa umma wanaoishi na virusi vya ukimwi na wenye ukimwi 
 utangulizi 
 serikali ilitangaza kuwa ukimwi ni janga la taifa tangu mwezi desemba na ikasisitizwa juu ya umuhimu wa taifa zima hususan viongozi wa serikali wanasiasa viongozi wa dini mashirika yasiyo ya kiserikali viongozi katika jamii na wananchi kwa ujumla kuchukua hatua za dhati na za makusudi za kuliweka taifa katika hali ya vita dhidi ya ukimwi
kufuatia tangazo hili mwaka serikali ilianzisha kasma kwenye bajeti yake kwa ajili ya kuendeleza mapambano dhidi ya ukimwi na virusi vya ukimwi miongoni mwa watumishi wake
 mwaka utafiti ulifanyika kwa lengo la kutambua madhara yanayosababishwa na virusi vya ukimwi na ukimwi kwenye utumishi wa umma ambapo matokeo ya utafiti huo yalionesha kuwa watumishi wengi wameathirika na vifo vingi vinatokana na ukimwi
 utafiti huu umebainisha kuwa ukimwi unachangia kupotea kwa kiasi kikubwa cha nguvu kazi tuliyonayo na kuathiri utendaji kazi katika utumishi wa umma
 madhumuni ya waraka madhumuni ya waraka huu ni kuweka utaratibu rasmi wa namna ya kutoa huduma kwa watumishi wanaoishi na virusi vya ukimwi na wenye ukimwi ili wawe na afya njema ya kuwawezesha kutumia ujuzi na taaluma walizozipata kwa gharama kubwa kwa faida yao familia zao pamoja na taifa zima kwa kutoa huduma bora
kuwahamasisha watumishi wajitokeze kupima na kujua hali ya afya zao ili wote ambao bado hawajaambukizwa waendelee kuwa salama na watumishi ambao wanaishi na virusi vya ukimwi wapatiwe huduma zinazostahili na kuzuia maambukizi mapya
kuwatambua wanaoishi na virusi vya ukimwi mtumishi wa umma anayeishi na virusi au mwenye ukimwi ana haki ya ajira na hapaswi kunyanyapaliwa
kila mwajiri anatakiwa kuweka utaratibu wa utoaji ushauri nasaha kwa watumishi watakaojitokeza kupima afya zao na kugunduliwa kuwa wana ukimwi au wanaishi na virusi vya ukimwi ili hatimaye waweze kupatiwa huduma zitakazotolewa na serikali
kila mwajiri anatakiwa kufuata utaratibu wa serikali kuchagua hospitali ya kutoa huduma kwa wafanyakazi pamoja na kubuni utaratibu wa kuwahamasisha watumishi kujitokeza kupima afya zao
kila mwajiri atateua hospitali au kituo kitakachotoa huduma ya ushauri nasaha kwa watumishi huduma ya upimaji na huduma ya lishe nutritional supplement kwa watumishi watakaojitokeza kupima na kubainika wana virusi vya ukimwi
aidha watumishi ambao wataonekana hawana virusi vya ukimwi watapewa ushauri nasaha unaolenga kuwafanya waepukane na tabia na vitendo vinavyoweza kuwaambukiza virusi vya ukimwi
katika utekelezaji wa utaratibu huu inasisitizwa kuondoa hofu au hisia za unyanyapaa kwa watakaogundulika kuwa wanaishi na virusi vya ukimwi au wana ukimwi
huduma zitakazotolewa kwa watumishi wanaoishi na virusi vya ukimwi na wenye ukimwi aina za huduma
huduma zitakazotolewa na serikali kwa watumishi wanaoishi na virusi vya ukimwi na wenye ukimwi zitawalenga watumishi pamoja na idadi ya wanafamilia walioanishwa kwenye kanuni za kudumu za utumishi wa umma za mwaka 
huduma ya kupima na ushauri huduma ya kupima na ushauri ni haki ya kila mtumishi na itatolewa bure katika hospitali zilizochaguliwa na mwajiri
kila mwajiri ahamasishe watumishi wake kupima na kupata ushauri kuhusu afya zao
huduma ya dawa serikali imeweka na itaendelea kutekeleza utaratibu ambapo watumishi wote wanaoishi na virusi vya ukimwi watapatiwa dawa za kupunguza makali ya virusi hivyo
huduma ya dawa hizo itatolewa bure katika hospitali zilizochaguliwa na mwajiri kwa mtumishi wa umma aliyejitokeza baada ya kupimwa na kuthibitika kuwa anaishi na virusi vya ukimwi
huduma ya chakula cha mlo kamili watu wanaoishi na virusi vya ukimwi wanahitajika kula mlo kamili kila siku ili kuboresha afya zao na kuongeza nguvu mwilini
mlo kamili husaidia kuongeza nguvu mwilini na kumsaidia mgonjwa asipate magonjwa nyemelezi mara kwa mara
mlo kamili ni mlo wenye mchanganyiko wa vyakula kutoka kwenye makundi makuu ya vyakula vya wanga protini na vitamini
ingawa ni vema vyakula hivi vikaliwa katika hali ya uasili pale ambapo hali ya mtumishi hairuhusu vyakula hivyo kutumika katika hali ya uasili vitolewe vyakula katika mfumo wa nutritional food supplements huduma hii itatolewa na mtoa huduma atakayeteuliwa na mwajiri kushughulikia watumishi wenye virusi vya ukimwi na ukimwi kutoka katika wizara idara na wakala wa serikali
huduma ya usafiri mwajiri atagharamia usafiri na posho kwa mtumishi anayesafiri kwenda hospitali kupata matibabu ya magonjwa nyemelezi kupima kiwango cha cd na kupata dawa za kurefusha maisha arv kwa taratibu zilizowekwa na serikali kwenye kifungu cha j
 a vi cha kanuni za utumishi wa umma za mwaka 
kazi nyepesi light duties waajiri wanashauriwa kuwapangia kazi nyepesi watumishi wanaoishi na virusi vya ukimwi ili kuwawezesha kuendelea kutoa huduma katika sehemu zao za kazi
kwa kazi za kitaalam watumishi wapunguziwe uzito wa kazi
mwisho 
 inategemewa kuwa utekelezaji wa waraka huu utapunguza athari za ongezeko la ukimwi katika utumishi wa umma
waajiri na watumishi wote wa umma wanatakiwa kushiriki kikamilifu kupambana na ukimwi
 waraka huu unaanza kutumika tarehe novemba 
ruth mollel katibu mkuu utumishi ndugu dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na makamu mwenyekiti wa ccm zanzibar ndugu philip mangula makamu mwenyekiti wa ccm tanzania bara ndugu wenyeviti na makamu wenyeviti wa ccm wa taifa wastaafu mliopo ndugu abdulrahman kinana katibu mkuu wa ccm ndugu samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ndugu kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa balozi seif ali iddi makamu wa pili wa rais wa zanzibar waheshimiwa mawaziri wakuu wastaafu mliopo ndugu wake za viongozi wastaafu mkiongozwa na mama maria nyerere na fatuma karume ndugu wajumbe wa kamati kuu ndugu wajumbe wa halmashauri kuu ya taifa ndugu viongozi wastaafu mliopo ndugu wawakilishi wa vyama rafiki na shindani vya ccm mliopo ndugu viongozi na wazee wastaafu wa ccm mliopo ndugu wageni wetu wote waalikwa viongozi wa serikali na dini mliopo ndugu wajumbe wa mkutano mkuu ndugu wana ccm wenzangu mabibi na mabwana ccm oyee mapinduzi daima awali ya yote napenda nimshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kutujulia uhai na kutuwezesha kukutana hapa dodoma leo
aidha napenda kutumia fursa hii kuwakaribisha ndugu wajumbe pamoja na wageni wote waalikwa katika mkutano huu mkuu wa tisa wa taifa wa chama cha mapinduzi ccm unaofanyika hapa dodoma makao makuu ya chama chetu pamoja na serikali
karibuni sana
natambua kuwa baadhi yenu mmelazimika kusafiri umbali mrefu kuja kuhudhuria mkutano huu
hivyo basi napenda nitumie fursa hii kuwapa pole ya safari
bila shaka mmesafiri umbali mrefu kuja kuhudhuria mkutano kwa kuwa mnafahamu umuhimu wake lakini pia hii ni ishara ya mapenzi ya kweli mliyonayo kwa chama hiki
na ningependa kutumia fursa hii kuwapongeza wajumbe wote wa mkutano huu kwa kuchaguliwa kwenu
hongereni sana
ndugu wajumbe wa mkutano mkuu na wana ccm wenzangu mkutano huu unafanyika zikiwa zimepita takriban wiki tangu nchi yetu ifanye uchaguzi mdogo wa madiwani katika kata 
na kama mtakavyokumbuka katika uchaguzi huo chama chetu kilishinda viti vya udiwani 
hivyo basi napenda kutumia fursa hii hapa mwanzoni kabisa kutoa pongezi nyingi kwa wanachama wapenzi na mashabiki wa ccm kwa ushindi mkubwa tuliopata
kwa tathmini yangu binafsi ushindi huu tuliopata umetokana na mambo makubwa manne
kwanza kabisa ni matokeo ya uungwaji mkono mkubwa na kukubalika kwa chama chetu miongoni mwa watanzania
pili unatokana na uimara na ukomavu wa chama chenyewe
sio siri kuwa chama hiki ni kikongwe
mwaka huu kimetimiza miaka tangu kianzishwe
hakuna chama kikongwe kama hiki hapa nchini
kimeongoza dola tangu kimeanzishwa mwaka na tangu kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi nchini 
kina mashina matawi pamoja na wanachama wapenzi na washabiki nchi nzima
na katika kudhihirisha kuwa chama hiki ni kikubwa na kikongwe ni katika kudhihirisha hili ninyi wenyewe mnajionea hapa viongozi wakuu wastaafu wa chama na serikali wapo hapa
tunaye hapa mzee mwinyi mzee mkapa mzee kikwete mzee karume mzee malecela mzee msekwa mzee msuya mzee dkt
salim na mzee pinda
hii inadhihirisha kuwa chama hiki ni kikongwe na kina hazina kubwa
sababu ya tatu iliyotufanya tushinde uchaguzi huu ni kwamba tunatekeleza kwa vitendo mambo tuliyoahidi wakati wa kampeni kupitia ilani yetu ya uchaguzi ya mwaka 
na nne tumeshinda kwa vile hivi sasa wana ccm tuna umoja
na tunashirikiana
hivyo basi napenda kurudia tena kuwapongeza wana ccm kote nchini kwa ushindi tuliopata
ndugu wajumbe wa mkutano mkuu mabibi na mabwana kama nilivyotangulia kusema kuwa huu ni mkutano mkuu wa tisa wa taifa wa chama chetu
mkutano mkuu wa ccm wa taifa ndiyo kikao kikubwa zaidi kuliko vyote vya chama na kina madaraka ya mwisho kwa mujibu wa katiba
kwa kuzingatia hilo na kwa kuwa chama chetu ni chama tawala ni dhahiri kuwa mkutano huu ni muhimu sana
maamuzi yatakayofanywa na mkutano huu yatakuwa na athari impact sio tu kwenye chama chetu bali taifa letu kwa ujumla
ndugu wajumbe wa mkutano mkuu na wana ccm wenzangu kama mnavyofahamu mkutano huu una ajenda kubwa tatu
kwanza utapokea na kujadili taarifa ya kazi za chama itakayotolewa na halmashauri kuu ya ccm taifa na kutoa maelekezo ya mipango ya utekelezaji wa siasa ya ccm kwa kipindi cha miaka mitano ijayo
aidha mkutano huu utapokea na kujadili taarifa za serikali zote mbili yaani muungano na zanzibar kuhusu utekelezaji wa ilani ya uchaguzi pamoja na uongozi wa serikali na nchi kwa ujumla
vilevile mkutano huu utafanya uchaguzi wa mwenyekiti wa ccm taifa makamu wake wawili mmoja wa zanzibar na mwingine tanzania bara pamoja na wajumbe wa halmashauri kuu ya taifa
na kwa mujibu wa ratiba iliyopo taarifa ya kazi za chama itawasilishwa na katibu mkuu wa chama ndugu abdulrahaman kinana
aidha taarifa za utekelezaji wa ilani ya uchaguzi na uendeshaji wa serikali zitawasilishwa na waziri mkuu mheshimiwa kassim majaliwa kwa upande wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na makamu wa pili wa rais wa zanzibar mheshimiwa balozi seif ali idd kwa upande wa serikali ya zanzibar
kwa sababu hiyo hotuba yangu haitagusia sana masuala hayo
nitajikita zaidi katika suala la uchaguzi wa chama chetu na nitaeleza baadhi ya mambo ambayo natamani sana kuona chama hiki kikifanya katika kipindi cha miaka mitano ijayo
ndugu wajumbe wa mkutano mkuu mabibi na mabwana kama mnavyofahamu tangu mwezi aprili mwaka huu chama chetu pamoja na jumuiya zake zote tatu umoja wa wazazi umoja wa wanawake na umoja wa vijana kimekuwa kwenye zoezi muhimu la uchaguzi
tulianza uchaguzi kwenye ngazi ya mashina kisha tukaelekea kwenye ngazi ya tawi kata wilaya na mkoa na kwenye jumuiya uchaguzi tayari umekamilika hadi katika ngazi ya taifa
nimefarijika sana kuona kuwa katika zoezi hili la uchaguzi wagombea wengi walijitokeza tena wengi sana
hii inathibitisha ukukomavu wa demokrasia ndani ya chama chetu
baada ya kukamilisha uchaguzi wa chama kuanzia ngazi ya shina hadi mkoa na kwa upande wa jumuiya hadi ngazi ya taifa sasa tunakwenda kuhitimisha zoezi la uchaguzi wa chama katika ngazi ya taifa
kama nilivyotangulia kusema mkutano huu utamchagua mwenyekiti wa ccm taifa makamu wenyeviti wawili pamoja na wajumbe wa halmashauri kuu ya taifa
na nawaomba ndugu wajumbe mchague kwa umakini
usimchague mtu kwa sababu ya urafiki udini ukabila ukanda au kwa kutegemea kupata maslahi fulani fulani binafsi
zaidi ya hapo kamwe narudia tena kamwe msimchague mtoa rushwa
ahadi namba ya mwana ccm inasema nanukuu rushwa ni adui wa haki sitapokea wala kutoa rushwa mwisho wa kunukuu
ndugu zangu wana ccm chama chetu kimedhamiria kwa dhati kabisa kupambana na rushwa
hivi majuzi mmesikia wenyewe tulitengua matokeo ya kura za maoni ya kupata mgombea wa ubunge kule singida baada ya kupatikana kwa tuhuma za rushwa
na niwahakikishie kuwa hata kwenye uchaguzi huu endapo itathibitika kuna wagombea wameshinda kwa kutoa rushwa hatutasita kutengua
rushwa ni kansa
rushwa ni adui wa haki
ninyi wenyewe ni mashahidi kuwa kuna wakati ilikuwa vigumu kwa mtu kwenye chama chetu kupata uongozi bila kutumia rushwa
lakini nimeshukuru sana mwenyekiti mstaafu mzee kikwete kama isingekuwa uimara wake mimi nisingepata nafasi hivyo
ahsante sana mzee kikwete
hivyo basi nawasihi sana wana ccm wenzangu msimchague mtoa rushwa
badala yake chagueni watu waadilifu wachapakazi wasio endekeza makundi na wenye mapenzi ya dhati kwa chama chetu
ndugu wana ccm wenzangu nafahamu kuwa jukumu langu leo ni kufungua mkutano wetu
lakini kabla sijafanya hivyo ninayo masuala mawili ambayo ningependa kueleza
suala la kwanza linahusu zoezi la uchaguzi tulilolifanya ndani ya chama chetu mwaka huu
kwenye uchaguzi wowote ule kuna kushinda au kushindwa
hivyo basi wakati tunaelekea kuhitimisha zoezi la uchaguzi kwenye chama chetu ninalo ombi moja kwenu
uchaguzi huu tulioufanya kwenye chama chetu kuanzia mwezi aprili hadi mwezi huu wa desemba usiwe chanzo cha mifarakano au kuvurugika kwa umoja na mshikamano ulioanza kujengeka ndani ya chama chetu
bali utuimarishe na kutufanya kuwa wamoja zaidi
tuwapongeze wale walioshinda na napenda kutumia fursa hii kuwapongeza wale wote waliochaguliwa kushika nyadhifa mbalimbali za uongozi kwenye chama pamoja na jumuiya zake
hongereni sana
ushindi mlio upata ni uthibitisho wa imani kubwa waliyonayo wana ccm juu yenu
kwa wale ambao kura hazikutosha msikate tamaa au kuwa wanyonge
kama nilivyosema kwenye uchaguzi wowote kuna kushinda na kushindwa
safari hii kura hazikutosha lakini huenda kwenye uchaguzi ujao nanyi mkaibuka washindi
hivyo jambo la msingi kwenu hivi sasa ni kuchapakazi kwa bidii na kuwaunga mkono viongozi waliochaguliwa
na niwaombe sana ndugu wajumbe na wana ccm kwa ujumla sasa tuyavunje makundi yote tuliyoanzisha wakati wa uchaguzi
uchaguzi umekwisha
wakati wa kampeni umekwisha
sasa tunatakiwa tuchape kazi ili kukiimarisha zaidi chama chetu
napenda kutumia fursa hii kueleza kuwa kamwe narudia tena kamwe chama hakitamvumilia mtu yeyote mwenye kuendeleza makundi
awe ni kiongozi aliyechaguliwa awe mgombea aliyeshindwa ama mwanachama wa kawaida
ndugu viongozi ndugu wajumbe wa mkutano mkuu mabibi na mabwana suala la pili ambalo ningependa kueleza linahusu maono niliyonayo ya namna ambayo natamani chama chetu kifanye kazi katika kipindi cha miaka mitano ijayo
na hili nitalieleza kwa kirefu kidogo
hivyo nawaomba ndugu wajumbe mnivumilie kiasi
ndugu wajumbe na wana ccm wenzangu mkutano wetu huu mkuu wa tisa wa taifa unafanyika katika mazingira ya kipekee sana
ni ya kipekee kwa sababu kwanza unafanyika katika kipindi ambacho chama chetu kimetimiza miaka 
pili unafanyika wakati nchi yetu imetimiza miaka tangu kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi
na tatu ambalo nadhani ni kubwa na muhimu zaidi ni kwamba mkutano huu unafanyika katika mwaka ambao chama kimeanza kutekeleza awamu ya nne ya mradi wa kuimarisha na kujenga uhai wa chama
kama mnavyofahamu ukiachilia mbali suala la ukongwe na kukomaa kidemokrasia kama ambavyo nimeeleza awali sifa nyingine muhimu na kubwa zaidi ya ccm ni utaratibu wake wa kujitathmini na kujikosoa mara kwa mara na kisha kufanya mageuzi yanayokwenda sambamba na wakati na hali halisi
ni kutokana na ukweli huo tangu imeanzishwa mwaka ccm imetekeleza awamu tatu za miradi ya kujenga na kuimarisha chama
mradi wa kwanza ulitekelezwa kati ya mwaka hadi ambapo mwenyekiti wa wakati huo baba wa taifa mwalimu julius nyerere alizunguka nchi nzima kwa lengo la kukiimarisha chama hususan katika ngazi za chini
na wakati akihitimisha awamu hiyo ya kwanza baba wa taifa alitangaza kuzindua awamu ya pili ya mradi wa kuimarisha chama ambao pamoja na masuala mengine ulihimiza chama katika ngazi zote na kujenga itikadi kuwa na mpango kazi unaotekelezwa na kuimarisha mfumo wa nidhamu na demokrasia ndani ya chama
awamu ya tatu ya mradi wa kujenga na kuimarisha chama ilianza kufuatia hotuba aliyotoa mtangulizi wangu mwenyekiti mstaafu mzee kikwete wakati wa kupokea uenyekiti wa chama hapa hapa dodoma tarehe juni 
msisitizo katika awamu hii ilikuwa kujenga uongozi imara kwa kuhakikisha kuwa nafasi zote za uongozi ndani ya chama zinakamilika na viongozi wanakuwa mfano wa kuigwa kwa kuonesha njia
ndugu wajumbe wa mkutano mkuu mabibi na mabwana wakati chama kikiendelea kutekeleza awamu ya tatu ya uimarishaji chama kutokana na mabadiliko na changamoto mbalimbali haja ya kukifanyia chama chetu mageuzi makubwa ya kimfumo muundo na utendaji ilijitokeza
hivyo basi kufuatia majadiliano ya kina na ya muda mrefu yaliyofanyika na hususan baada ya chama kutazama itikadi yake mwenendo wake matendo yake dhamira yake malengo yake pamoja na kuangalia nidhamu ya viongozi wake
na baada ya chama kusikiliza sauti ya wanachama na wananchi kwa ujumla
kama mnavyofahamu chama hiki ni cha wananchi wote
hatimaye mwezi machi mwaka huu chama chetu kilikubali kufanya mageuzi kupitia mkutano mkuu
mageuzi yaliyofanyika yamejikita katika mawanda makubwa matatu mfumo muundo na utendaji
msingi mkuu wa mageuzi haya ni kukirejesha chama kwa wanachama ili kukifanya kuwa kimbilio la wananchi
na malengo mahususi ya mageuzi tuliyofanya ni kuongeza tija na ufanisi katika utendaji wa chama uwajibikaji miongoni mwa viongozi pamoja na kupunguza gharama za uendeshaji wa chama
mambo muhimu yaliyozingatiwa katika mageuzi haya ni kupunguza idadi ya vikao na wajumbe wa vikao ili kuondoa urasimu kuongeza tija ya vikao husika na halikadhalika kupunguza gharama
kwa kuwakumbusha tu tumepunguza idadi ya wajumbe wa mkutano huu mkuu kutoka hadi 
tumepunguza wajumbe wa halmashauri kuu kutoka hadi na kamati kuu kutoka hadi 
tumefanya hivyo ili viongozi watumie muda mwingi kushughulikia matatizo ya wanachama na wananchi kwa ujumla badala ya kutumia muda mwingi kukaa ofisini na kushiriki kwenye vikao
tunaamini kuwa endapo chama kitaweza kushughulikia vizuri matatizo ya wananchi kitaweza kuwavuta watu wengi zaidi kujiunga nacho
katika mageuzi tuliyofanya pia tumefuta utaratibu wa mtu mmoja kuwa na vyeo zaidi ya kimoja
tumefuta vyeo ambavyo havikuwepo kikatiba kamanda mlezi n
mageuzi tuliyoyafanya pia yamehimiza uadilifu na uwajibikaji miongoni mwa viongozi na wanachama pamoja na kusisitiza chama chetu kujitegemea kiuchumi
ili kuhakikisha kuwa mageuzi tuliyofanya yanapata msingi wa kisheria tumelazimika kuifanyia marekebisho katiba ya chama pamoja na jumuiya zake
ndugu wajumbe wa mkutano mkuu mabibi na mabwana sio siri kuwa mageuzi tuliyoyafanya mwaka huu ni makubwa sana
na ni lazima tuyasimamie
na watu wa kwanza ambao watawajibika kuyasimamia ni viongozi ambao wamechaguliwa kushika nafasi mbalimbali hivi karibuni
napenda kutumia fursa hii kuwasisitiza viongozi wote wa chama waliochaguliwa kwenda kusimamia mageuzi tuliyoyafanya
na niseme tu kuwa binafsi nitafurahi sana endapo viongozi waliochaguliwa wataweza kusimamia masuala makubwa manne ambayo mkutano huu ukiridhia unaweza kuyafanya kuwa ndiyo malengo makuu ya mradi wa awamu ya nne ya kujenga na kuimarisha chama
suala la kwanza kabisa ni kukiimarisha chama chetu kwa kuongeza idadi ya wanachama
kama mnavyofahamu lengo kuu la chama chochote cha siasa ni kushinda uchaguzi na kushika dola
na katika nchi ya kidemokrasia kama yetu mtaji pekee wa kufanikisha hili ni kwa chama kuhakikisha kinakuwa na idadi kubwa ya wanachama wapenzi na washabiki
hivyo basi viongozi mliochaguliwa jukumu lenu la kwanza ni kuhakikisha kuwa mnaongeza idadi ya wanachama wapenzi na washabiki wa chama chetu katika maeneo yenu
tunataka ikifika wakati wa uchaguzi washindani wetu wasiambulie chochote
jambo la pili ambalo naomba viongozi waliochaguliwa kulisimamia ipasavyo ni katika kuhakikisha kuwa chama chetu kinajitegemea kiuchumi
chama chetu ni kikubwa na kikongwe
hivyo ni aibu kwa chama hiki kuwa tegemezi
kwa sababu hiyo natoa wito kwa viongozi wote waliochaguliwa kuhakikisha chama chetu kinajitegemea kiuchumi
hivyo tuwahimize wanachama waliopo kwenye maeneo yenu kulipa ada zao za mwaka
na njia nzuri ya kuwashawishi wanachama kulipa ada ni kuhakikisha kunakuwa na uwazi katika ukusanyaji na matumizi wa mapato
watu wanataka waone fedha zao wanazotoa zimeenda na kufanya nini
sambamba na kuweka uwazi kwenye mapato na matumizi jengeni utamaduni wa kuwatembelea wanachama
msikae ofisini kuwasubiri wanachama walete michango
na niwaombe wana ccm wenzangu tujitahidi kulipa ada zetu za mwaka
zama za kusubiria matajiri watulipie ada zetu wakati wa kampeni zimepitwa na wakati
ni lazima sisi wenyewe tujitoe
chama kitajengwa na wenye chama siyo matajiri wachache
njia nyingine ya kuhakikisha chama kinajitegemea kiuchumi ni kusimamia vizuri rasilimali za chama
kama ambavyo nimesema mara kadhaa chama hiki kina rasilimali nyingi viwanja vya michezo majengo mashamba n
lakini kwa bahati mbaya kwa muda mrefu rasilimali hizi hazijakinufaisha chama chetu
hii imetufanya tutegemee zaidi ruzuku na michango ya wahisani
mathalan mapato ya chama kwa mwaka wa fedha ilikuwa takriban shilingi bilioni 
kati ya fedha hizo shilingi bilioni 
 ni ruzuku na michango ya hiari
mwaka mwaka wa uchaguzi mapato yalikuwa shilingi bilioni 
 ambapo ruzuku na michango ya hiari ni shilingi bilioni 
 na katika mwaka mapato yalikuwa shilingi bilioni 
 ambapo ruzuku na michango ya hiari ni shilingi bilioni 
hii inadhihirisha kuwa uwezo wetu wa kujitegemea ni mdogo
ni lazima turekebisha hali hii na kwa bahati nzuri tumeanza kuchukua hatua ikiwemo kufanya uhakiki wa mali zetu zote halikadhalika tupo mbioni kuanzisha mfumo wa kielektroniki utakaokiwezesha chama kutambua na kusimamia rasilimali na mali zake zote mapato na kusimamia uendeshaji kwa ujumla
hivyo basi niwaombe viongozi wapya mkaendeleze jitihada zilizoanzishwa
sambamba na hilo viongozi wapya hamna budi kubuni miradi mipya
na katika hili niseme tu kwamba itakuwa aibu kwa chama chetu ambacho serikali yake inahubiri ujenzi wa uchumi wa viwanda tutashindwa hadi ikifika mwaka kuanzisha angalau kiwanda kimoja
tatu nawasihi sana viongozi wapya kila mtu mahali pake alipo ahakikishe kuwa chama chetu kinakuwa kiungo kati ya serikali na wananchi
chama hususan chama tawala kama chetu kinao wajibu wa msingi wa kuwaeleza na kuwafafanulia wananchi umuhimu wa utekelezaji mipango na hatua mbalimbali zinazochukuliwa na serikali
zaidi ya hapo kinao wajibu wa kuchukua maoni mapendekezo na kero mbalimbali za wananchi na kuziwasilisha serikalini
niwe mkweli hivi sasa chama chetu hakitekelezi vizuri jukumu hili
tumekuwa hodari sana wa kufanya kampeni na kuhakikisha chama kinashinda uchaguzi
lakini baada ya hapo huwa tunajiweka pembeni ama kwa kuvaa sura ya userikali au kwa kuwaogopa watendaji wa serikali
nilisema kwenye mkutano mkuu uliopita viongozi wa chama hawapaswi kuwaogopa watendaji wa serikali hususan katika kutetea maslahi ya wananchi wanyonge
katika kusisitiza umuhimu wa chama chetu kuwa kiungo kati ya serikali na wananchi napenda ninukuu maneno yafuatayo ambayo baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere aliyatamka tarehe juni alipohutubia mkutano mkuu wa chama cha uganda people s congress na nitanukuu kwa lugha yetu adhimu ya kiswahili kazi ya chama kilicho imara ni kuwa daraja linalowaunganisha wananchi na serikali yao
ni wajibu wa chama kuwasaidia wananchi kuelewa serikali yao inafanya nini na kwanini na kuwashawishi wananchi kuunga mkono juhudi zinazofanywa na serikali yao ikiwemo kuondoa umaskini waozaidi ya hapo chama kina jukumu au wajibu wa kuwasemea wananchi the party must speak for the people mwisho wa kunukuu
hivyo basi nawasihi sana viongozi wapya nendeni makatekeleze jukumu hili ipasavyo
pongezeni pale inapobidi kupongeza na kosoeni inapobidi
na ili muweze kutekeleza jukumu hili vizuri hakikisheni kuwa mnakuwa karibu na wananchi lakini pia mnaifahamu vizuri mipango ya serikali na mikakati ya kutekeleza mipango hiyo ikiwemo bajeti zinazotengwa
nitashangaa na kwa kweli nitasikitika kama nitaona wananchi wanadai kufahamishwa mapato na matumizi ya serikali ya kijiji huku mwenyekiti wa ccm wa shina au tawi yupo nitashangaa wananchi walalamike kuhusu ubadhirifu katika ujenzi wa kituo cha afya au shule wakati mwenyekiti wa ccm na kamati ya siasa ya kata wapo na vilevile nitashangaa wananchi kushindwa kuelewa umuhimu wa kununua ndege kujenga reli ya standard gauge na mradi wa umeme wa stiglier s gorge wakati kuna mwenyekiti wa ccm wilaya mkoa na wajumbe wa halmashauri kuu na mbunge wa ccm
nitashangaa sana
na niwaombe viongozi wa serikali kutoa ushirikiano na ufafanuzi kwa viongozi wa chama
lakini ningependa pia kusema kuwa wana ccm mkitaka kukosoa jambo linalofanywa na serikali mkumbuke kuwa ninyi ni chama tawala
mnazo njia nyingi za kufikisha mapungufu mnayoyaona kwenye serikali
kuna usemi ambao umoja wa wazazi hupenda kuutumia usemao uchungu wa mwana aujuaye mzazi
ccm oyeee mapinduzi daima mbele jambo la nne na la mwisho lakini sio kwa umuhimu ambalo ningependa viongozi wapya mlipe mkazo unaostahili ni uadilifu
na uadilifu unapaswa kuanza na ninyi
kiongozi anapaswa kuwa mfano wa kuigwa kwa wanachama na wananchi kwa ujumla
haifai na kwa kweli kamwe chama hakitamvumilia kiongozi au mwanachama wa ccm mwenye kutuhumiwa au kujihusisha na vitendo vya rushwa utapeli wizi ubadhirifu ujambazi ulevi uliopindukia kujihusisha na biashara ya dawa za kulevya n
upo usemi wa enzi usemao mke wa mfalme hapaswi hata kuhisiwa kuwa anachepuka
hivyo basi kama kuna viongozi wa namna hiyo wamechaguliwa ni vyema wakajirekebisha
ndugu wajumbe wa mkutano mkuu mabibi na mabwana kama nilivyotangulia kusema taarifa ya utekelezaji wa ilani na uendeshaji wa serikali zitawasilishwa na waziri mkuu na makamu wa pili wa rais wa zanzibar
hata hivyo napenda nitumie fursa hii kueleza mambo machache kuhusiana na masuala hayo
kwanza kabisa kama mnavyofahamu jukumu kubwa la serikali zetu mbili ni kuhakikisha amani umoja na muungano wa nchi yetu unadumishwa
hii pia ni moja ya ahadi zilizopo kwenye ilani yetu ya uchaguzi
bila shaka mtakubaliana nami kuwa serikali zetu mbili zimeweza kutekeleza jukumu na ahadi hii kikamilifu
nchi yetu ipo salama na ina utulivu
muungano wetu upo imara
na watanzania tumeendelea kuwa wamoja
watu wachache waliojaribu kutishia amani muungano na umoja wetu tumewadhibiti kikamilifu
suala la pili ambalo ningependa kuzungumzia ni kuhusu utekelezaji wa ahadi kubwa ya uchaguzi ya kujenga nchi ya uchumi wa kati unaoongozwa na viwanda ifikapo mwaka 
ahadi hii nayo tunaitekeleza vizuri
uchumi wetu unaendelea kuimarika ambapo nchi yetu ni miongoni mwa nchi chache barani afrika ambao uchumi wake unakua kwa kasi
aidha mfumuko wa bei unaendelea kushuka ambapo mwaka huu mwezi novemba ulishuka kumefikia asilimia 
vilevile akiba ya fedha za kigeni imefikia dola za marekani milioni 
 mwezi septemba 
kiasi hiki kinaiwezesha nchi yetu kulipia gharama ya kununua bidhaa kwa miezi mitano
hii ina maana kwamba leo hii watanzania tunaweza kukaa bila kufanya kazi yoyote kwa miezi mitano na tukaendelea kupata huduma kama kawaida
lakini hii haimanisha kwamba watu waache kufanya kazi
ni lazima tuendelee kufanya kazi
kama maandiko matakatifu yanavyosema asiye fanyakazi na asile
nanyi mnafahamu kuwa mtu asiye kula maana yake atakufa
kuhusu ujenzi wa viwanda kwa kipindi cha miaka iliyopita takriban viwanda vipya vimejengwa na hizi ni takwimu za mwezi juni 
lakini jambo la kufurahisha zaidi ni kwamba viwanda vingine vinajengwa na hata vile vya zamani vimeanza kufufuliwa
mathalan mifuko yetu ya hifadhi ya jamii nssf zssf pspf gepf bima ya taifa ya afya lapf na wcf hivi sasa inatekeleza miradi takriban ya viwanda ambavyo nimeambiwa kuwa vitazalisha takriban ajira 
baadhi ya miradi ni ulimaji wa mashamba ya miwa na ujenzi wa viwanda vya sukari vya mkulazi na mbigiri mkoani morogoro ambako pia kutakuwa na uzalishaji wa umeme utakaoingizwa kwenye gridi ya taifa ufufuaji wa vinu vya kusindika nafaka na ukamuaji mafuta vya shirika la usagishaji la taifa national milling corporation nmc vilivyopo hapa dodoma iringa na mwanza ufufuaji wa kiwanda cha bidhaa za ngozi pale karanga moshi mjini kiwanda cha katani na agave syrup itokanayo na mabaki ya mkonge mkoani tanga kiwanda cha madawa tpi arusha kiwanda cha kutengeneza matofali ya kuchoma na vigae hapa dodoma kiwanda cha kusindika tangawizi kilimanjaro kiwanda cha nyama cha nguru ranch morogoro kiwanda cha mvinyo wa zabibu hapa dodoma kiwanda cha bidhaa za hospitali pamba na maji tiba simiyu n
naipongeza mifuko hii kwa kuitikia wito wa serikali wa kujenga viwanda
na hii ndio sababu nahimiza chama chetu nacho kushiriki katika utekelezaji wa ahadi hii
ndugu viongozi ndugu wajumbe wa mkutano mkuu wageni wetu waalikwa mabibi na mabwana nimezungumza mengi
hivyo basi napenda nihitimishe hotuba yangu kwa kuwashukuru wajumbe wa mkutano huu kwa kuhudhuria kwa wingi
aidha napenda kutumia fursa hii kuwashukuru makamu wangu wawili mheshimiwa dkt
shein na mzee mangula kwa ushirikiano mkubwa walionipa tangu nilipochaguliwa kuwa mwenyekiti wa chama chetu mwezi julai mwaka jana
nimejifunza na naendelea kujifunza mambo mengi kupitia kwao
lakini kwa namna ya pekee namshukuru mzee kinana pamoja na sekretarieti ya chama kwa ujumla kwa kunisadia katika kutenda kazi za chama na kufanya mageuzi mbalimbali
nakushukuru sana mzee kinana
na ni matarajio yangu kuwa mzee huyu ataendelea kunisaidia katika kazi
napenda pia kutumia fursa hii kuwashukuru wageni wetu waalikwa wawakilishi pamoja na mabalozi mnaowakilisha vyama rafiki vya ccm kutoka nchi mbalimbali
tunawashukuru sana kwa kushiriki nasi katika mkutano huu
napenda pia kuwashukuru wawakilishi wa vyama shindani mliohudhuria mkutano huu
mmeonesha ukomavu mkubwa wa kisiasa
licha ya tofauti zetu za kiitikadi lengo letu sisi sote ni kuijenga nchi yetu
hii ndio sababu nimefarijika sana kwa kuja kuhudhuria mkutano huu
ahsanteni sana
maendeleo hayana chama japo naamini kuwa maendeleo ya kweli yataletwa na ccm
nitumie fursa hii pia kuwashukuru viongozi wetu wastaafu wakiwemo wenyeviti na makamu wenyeviti wastaafu makatibu wakuu wastaafu pamoja na na wazee wetu wengine wakiwemo mama zetu wapendwa mama maria nyerere na mama fatuma karume kwa kuja kushiriki nasi kwenye mkutano huu
tunawashukuruni sana
mwisho lakini sio kwa umuhimu napenda kuwashukuru viongozi na wanachama wapya ambao wamejiunga na chama chetu hivi karibuni
na napenda kuwaarifu kuwa wapo wengi wanaotamani sana kujiunga na chama chetu
baada ya kusema hayo sasa natamka rasmi kuwa mkutano mkuu wa tisa wa taifa wa chama cha mapinduzi umefunguliwa rasmi hapa dodoma
nawatakia wajumbe wenzangu mkutano mwema na maamuzi ya busara
kidumu chama cha mapinduzi mapinduzi daima mungu wabariki wajumbe wa mkutano huu mungu ibariki ccm mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mheshimiwa mwalimu leah ulaya kaimu rais wa chama cha walimu tanzania mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa seleman jafo waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi mheshimiwa prof
joyce ndalichako waziri wa elimu na mafunzo ya ufundi mheshimiwa george mkuchika waziri wa nchi ofisi ya rais utumishi mheshimiwa jenista mhagama waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge ajira vijana na watu wenye ulemavu waheshimiwa mwalimu janet magufuli mke wa rais na mwalimu mary majaliwa mke wa waziri mkuu mheshimiwa binilith mahenge mkuu wa mkoa wa dodoma waheshimiwa wabunge mliopo mheshimiwa makatibu wakuu mliopo mheshimiwa katibu mkuu wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi tanzania tucta ndugu katibu mtendaji wa tume ya utumishi wa walimu waheshimiwa viongozi wa vyama vya wafanyakazi mliohudhuria kutoka ndani na nje ya tanzania ndugu wajumbe wa mkutano mkuu wa taifa wa chama cha walimu tanzania waheshimiwa viongozi mbalimbali mliopo wageni waalikwa mabibi na mabwana awali ya yote napenda niwashukuru sana walimu kwa kunikaribisha
kwangu mimi leo ni siku ya pekee sana
na nakiri kwamba nimefurahi sana
nimefurahi kwanza kwa kupata fursa hii adhimu ya kuzungumza nanyi walimu wenzangu
kama mnavyofahamu mimi ni mwalimu
mke wangu naye ni mwalimu
nazijua shida na raha za ualimu
hivyo basi kuwepo mahali hapa ni faraja kubwa kwangu
lakini jambo la pili lililonifurahisha ni kwamba sasa nimetambua kuwa chama cha walimu kimedhamiria kufanya kazi na serikali
ahsanteni sana walimu wenzangu
na napenda kutumia fursa hii kuwahikikishia kuwa serikali itashirikiana na ninyi kwa karibu
kabla sijaendelea zaidi napenda nami niungane nanyi katika kutoa salamu zangu za pole kwa familia ndugu na jamaa wa marehemu alhaji yahya msulwa aliyekuwa katibu mkuu wa cwt ambaye aliaga dunia tarehe novemba wakati akiwa kwenye maandalizi ya mkutano huu
sambamba na hilo kama mnavyofahamu leo nchi yetu imeiaga rasmi miili ya askari wetu mashujaa waliouawa hivi karibuni nchini drc wakiwa katika ulinzi wa amani
hivyo basi naomba tuzidi kuwaombea mashujaa wetu roho zao zipumzike mahali pema pepoi
aidha tuwaombee mashujaa wengie waliojeruhiwa kwenye tukio hilo ili wapone kwa haraka
amina
waheshimiwa viongozi ndugu walimu wenzangu leo ni mara yangu ya kwanza kukutana rasmi na walimu tangu nimechaguliwa kuwa rais wa awamu ya tano ya nchi yetu
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwashukuru walimu kote nchini kwa kura nyingi mlizonipa zilizoniwezesha kuibuka mshindi kwenye uchaguzi mkuu uliopita
ahsanteni sana walimu wenzangu
nawaahidi kufanya kazi kwa bidii kwa manufaa ya watanzania wote
napenda pia kutumia fursa hii kutoa shukrani zangu nyingi kwa uongozi wa cwt kwa uamuzi wenu wa kuhamishia mkutano huu hapa dodoma
kama mnavyofahamu mkutano huu awali ulipangwa kufanyika arusha
lakini baadaye mliamua kuuhamishia hapa dodoma
nawashukuru sana
hapa dodoma ndio makao makuu ya nchi yetu
hapa pia ni makao makuu ya ofisi za bunge
aidha hapa ni mahali ambako chuo kikubwa zaidi katika eneo zima la afrika mashariki na kati chuo kikuu cha dodoma kipo
hivyo basi nina imani kuwa wajumbe wa mkutano wamefurahi kuja kufanya mkutano wao hapa dodoma
waheshimiwa viongozi ndugu wajumbe wa mkutano wageni waalikwa mabibi na mabwana sekta ya elimu ni nyeti na muhimu katika jamii na pia kwa maendeleo ya taifa lolote
sisi waswahili tuna msemo usemao elimu ni ufunguo wa maisha
marafiki zetu wachina nao wana msemo usemao naomba niunukuu kwa lugha yetu adhimu ya kiswahili ukitaka kuwekeza kwa mwaka mmoja panda mpunga ukitaka kuwekeza kwa miaka kumi panda miti lakini ukitaka kuwekeza katika maisha wekeza kwenye elimu
hii yote ni katika kudhihirisha kuwa elimu ni muhimu kwa mtu mmoja mmoja katika jamii na kwa maendeleo ya nchi kwa ujumla
na bila shaka kwa kutambua umuhimu huo serikali za awamu zote za nchi yetu ya kwanza hadi ya sasa imeweka mkazo mkubwa katika kukuza na kuboresha sekta hii
juzi kwenye maadhimisho ya sherehe za uhuru nimeeleza kuwa wakati tunapata uhuru mwaka baada ya utawala wa kikoloni uliodumu kwa takriban miaka nchi yetu ilikuwa na shule za msingi 
lakini katika kipindi cha miaka ya uhuru wetu tumeweza kujenga shule za msingi mpya na hivyo kutufanya tuwe na jumla ya shule za msingi 
katika kipindi hicho shule za sekondari zilikuwa lakini hivi sasa zipo 
tulikuwa na chuo kikuu kimoja lakini leo hii tuna vyuo vikuu 
mtakubaliana nami kuwa haya ni mafanikio makubwa sana
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kutoa pongezi zangu nyingi kwa viongozi wa awamu zote za nchi yetu kwa kufanikisha kupatikana kwa mafanikio haya
pamoja na pongezi hizo nilizozielekeza kwa viongozi watangulizi wangu upo usemi usemao unaweza kuwa na shule chuo au chuo kikuu bila ya kuwepo kwa majengo vitabu madawati maabara chaki na kalamu lakini kamwe huwezi kuwa na shule au chuo bila ya walimu
kwa maana hiyo pongezi nyingi zaidi inafaa ziwaendee ninyi walimu
hivyo basi kwa niaba yangu binafsi na kwa niaba ya serikali na wananchi wote wa jamhuri ya muungano wa tanzania napenda kutumia fursa hii kutoa pongezi nyingi sana kwenu walimu kwa kazi kubwa na nzuri mnayoifanya ya kuwaelimisha watanzania
kwa hakika walimu mnafanya kazi kubwa sana
hongereni na ahsanteni sana
waheshimiwa viongozi ndugu wajumbe wa mkutano mkuu wa cwt wageni waalikwa mabibi na mabwana kama nilivyotangulia kusema hapo awali serikali za awamu zilizotangulia zimefanya juhudi kubwa za kukuza na kuendeleza sekta ya elimu nchini
kwa lengo la kuendeleza mafanikio hayo na sisi serikali ya awamu ya tano tunachukua hatua mbalimbali za kupanua wigo na kuboresha sekta ya elimu
kama mnavyofahamu hivi sasa tunatekeleza elimu bila malipo kuanzia shule ya msingi hadi sekondari ambapo awali tulikuwa tukitenga shilingi bilioni 
 kwa mwezi kugharamia lakini kuanzia mwezi julai tuliongeza fedha hizo hadi kufikia shilingi bilioni 
hii maana yake ni kwamba tangu utaratibu huu uanze mwezi desemba hadi novemba serikali imetumia kiasi cha takribani shilingi bilioni 
ninyi walimu ni mashahidi wazuri
uamuzi wa serikali wa kuanzisha elimu bila malipo umeleta mafanikio makubwa sana hususan katika kuongeza idadi ya wanafunzi wanaoanza darasa la kwanza na kidato cha kwanza
lakini kutokana na ongezeko hilo la wanafunzi zilijitokeza changamoto ikiwemo upungufu wa madawati vyumba vya madarasa pamoja na vifaa na vitendea kazi vingine
kutokana na matatizo hayo serikali ilianza kuchukua hatua ili kushughulikia
tulishirikiana na wadau mbalimbali wakiwemo wananchi na kuweza kupunguza kwa takriban asilimia tatizo la madawati kwenye shule zetu za msingi na sekondari nchini kote
aidha katika kipindi cha miaka miwili iliyopita serikali imejenga na kukarabati miundombinu katika shule za msingi na sekondari zikiwemo shule za sekondari kongwe kwenye halmashauri 
miundombinu hiyo ni nyumba za walimu vyumba vya madarasa mabweni majengo ya utawala mabwalo matundu ya vyoo maktaba na visima vya maji safi 
aidha katika bajeti ya mwaka huu wa fedha serikali kupitia bajeti ya halmashauri imetenga shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kujenga na kukarabati miundombinu ya shule za msingi na sekondari itakayojumuisha nyumba za walimu madarasa vyoo madawati mabweni hosteli na maabara zipatazo 
waheshimiwa mawaziri wahusika hakikisheni haya yanatekelezwa
sambamba na hayo tumeanza kuchukua hatua mbalimbali za kuboresha elimu yenyewe
ninyi walimu ni mashahidi mwaka huu wa tumegawa vifaa vya maabara kwenye shule za sekondari pamoja na vifaa vya wanafunzi wenye mahitaji maalum katika shule za msingi na shule za sekondari 
ukiachilia mbali elimu ya msingi na sekondari serikali pia inaboresha elimu ya juu hususan kwa kutoa mikopo kwa wanafunzi
idadi ya wanafunzi wa chuo kikuu wanaopewa mikopo imeongezeka kutoka mwaka hadi kufikia takriban hivi sasa
hii imewezekana baada ya serikali kuongeza bajeti ya mikopo kutoka shilingi bilion hadi kufikia shilingi bilion 
wanafunzi walimu wanaonufaika na mikopo ya elimu ya juu ni ambapo mwaka huu serikali itatumia shilingi billion 
 kuwagharamia
na ninyi wenyewe ni mashahidi kuwa hivi sasa mikopo inatolewa kwa wakati na hata rufaa za mikopo hivi sasa zinashughulikiwa mapema
wito wangu kwa walimu wanaopata mikopo wakimaliza wakubali kufanya kazi kwenye vituo wanavyopangiwa
ndugu wajumbe wa mkutano wageni waalikwa mabibi na mabwana mbali na kupanua wigo na kuboresha sekta ya elimu tunafanya jitihada za kuboresha maslahi na kushughulikia kero mbalimbali za walimu
hivi punde mmemsikia kaimu katibu mkuu wa cwt akiipongeza serikali kwa jitihada inazofanya kuboresha maslahi ya walimu na kushughulikia kero mbalimbali zinazowakabili
mathalan ameipongeza serikali kwa kutoa waraka wa muundo mpya wa watumishi wa walimu upandishwaji madaraja ya walimu uanzishaji wa tume ya utumishi wa walimu n
lakini licha ya hatua hizo serikali pia imefanya mambo mengine mengi ya kuboresha maslahi na kushughulikia kero za walimu
mathalan awali nilieleza kuwa serikali iliongeza kiwango cha ruzuku inayopelekwa kwenye shule kutoka shilingi bilioni 
 hadi shilingi bilioni 
 kwa mwezi
kiasi kilichoongezeka ni mahususi kwa ajili ya kutoa posho za madaraka kwa wakuu wa shule na waratibu wa elimu kata
tangu utaratibu huu uanze tayari tumetoa shilingi bilioni 
niwaombe watu wanaopewa posho hizo ziwaongezee motisha ya kufanya kazi kwa maslahi ya taifa
aidha naziagiza mamlaka za uteuzi kutoa vyeo kwa watu wenye sifa na wenye kustahili
sambamba na hilo la kutoa posho tangu tumeingia madarakani tumetoa kiasi cha shilingi bilioni 
 kulipia madeni ya walimu ambapo kiasi cha shilingi bilioni 
 tumelipa madeni ya mshahara na shilingi bilioni 
 ni madeni yasiyo ya mshahara
kadri tutakavyokamilisha uhakiki wa madeni tutalipa madeni yote halali
mheshimiwa kaimu rais wa cwt nduguwajumbe wa mkutano licha ya jitihada mbalimbali zilizofanywa na serikali katika kuimarisha sekta ya elimu na kuboresha maslahi ya walimu nchini ni dhahiri kuwa sekta ya elimu na ninyi walimu wenyewe bado mnakabiliwa na matatizo kadhaa
mathalan tuna upungufu wa madarasa vyoo nyumba za walimu madawati na maabara
sambamba na matatizo hayo hivi punde kaimu katibu mkuu wa cwt katika risala yake ameeleza matatizo na kero mbalimbali zenye kuwakabili walimu
ametaja suala la upandishaji vyeo kwa wakati suala la walimu waliopandishwa madaraja mwaka jana na kisha kusitishwa malipo ya walimu wastaafu suala la posho ya kufundishia teaching allowance upungufu wa walimu wa masomo ya sayansi n
amezungumzia pia hofu mliyonayo walimu kuhusu uwezekano wa kupungua kwa mafao ya kustaafu kufuatia uamuzi wa kuiunganisha mifuko ya hifadhi ya jamii ili ibaki miwili
kama nilivyotangulia kusema hapo awali mimi ni mwalimu
hivyo basi hata kabla sijawa rais nilikuwa nikizifahamu shida na matatizo mbalimbali yanayowakabili walimu wa tanzania
na kama nilivyosema mke wangu naye ni mwalimu na amekuwa kila mara akinikumbusha kuhusu masuala ya walimu
lakini mbali na yeye kwa bahati nzuri viongozi wengi niliowateua kushika nyadhifa mbalimbali ni walimu
waziri mkuu ni mwalimu
mke wake ni mwalimu hapa pia tunao mawaziri mhagama na prof
ndalichako ambao wote ni walimu
na wote hawa wamekuwa wakiwatetea sana
lakini zaidi ya hapo makamu wa rais mama samia naye ni mtetezi mkubwa sana wa walimu
kwa hiyo viongozi wote wamekuwa wakiwatetea sana ninyi walimu
na niseme tu kuwa kutokana na kazi kubwa ambayo ninyi walimu mnayoifanya ni haki yenu kutetewa na kwa kweli serikali inao wajibu wa kuhakikisha inashughulikia shida na kero zenu
mimi binafsi natamani sana tena sana kuona shida mbalimbali za walimu zinaisha kabisa
hata haya matatizo mliyonieleza leo ningetamani sana nitoe majibu yake yote hapa hapa ili yaweze kushughulikiwa mara moja
lakini hilo ni jambo lisilowezekana
kama mnavyofahamu uwezo wa serikali bado mdogo na majukumu iliyonayo ni mengi
mbali na kushughulikia sekta ya elimu tunawajibika kushughulikia masuala ya afya maji umeme barabara ulinzi n
ambayo yote haya ni muhimu kwa nchi lakini pia ni muhimu hata kwenu ninyi walimu
walimu mnahitaji huduma bora za afya mnahitaji maji umeme barabara ulinzi na usalama n
kwa sababu hiyo serikali inawajibika kuhakikisha kuwa kidogo kinachopatikana tunakigawa kwenye sekta zote muhimu
baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere alipata kusema nanukuu ndama hunyonya kiwango cha maziwa ambacho mama yake anacho
hivyo nawasihi sana walimu wenzangu kwa kile kidogo tunachokileta kwenu mkipokee na kuiona dhamira nzuri ya serikali ya kushughulikia shida na kero zenu mbalimbali
napenda tu niwahakikishie kuwa serikali inatambua kero zenu zote na kadri uwezo wa serikali kifedha utakavyokuwa ukiongezeka tutaendelea sio tu kuboresha maslahi yenu bali sekta ya elimu kwa ujumla
mheshimiwa kaimu rais wa cwt ndugu wajumbe wa mkutano huu pamoja na maelezo hayo napenda kutolea ufafanuzi baadhi ya hoja zilizotolewa na kaimu katibu mkuu katika risala yake
moja ya hoja aliyoizungumza ni uhaba wa walimu wa sayansi nchini
ni kweli kuwa tatizo hili lipo na limeongezeka baada ya serikali kuanza kutoa elimu bila malipo ambapo idadi ya wanafunzi kwenye shule zetu imeongezeka
serikali inachukua hatua mbalimbali kushughulikia tatizo hili
mwaka huu pekee tumeajiri walimu wa masomo ya sayansi na hisabati wapatao 
aidha walimu wengine wapatao wakiwemo wa sayansi wanatarajiwa kuajiriwa wakati wowote baada ya vyeti vyao kuhakikiwa na kuthibitishwa uhalali wake
vilevile tunaendelea kupanua wigo wa kuzalisha walimu
mathalan kati ya wanafunzi wanaosomea ualimu niliowataja awali na ambao serikali inawapa mikopo ya vyuo vikuu wanafunzi ni wa masomo ya sayansi na hesabu
zaidi ya hapo serikali ipo katika ukarabati wa vyuo vyake takriban na ujenzi wa vyuo 
ujenzi na ukarabati huu utakapokamilika utaongeza idadi ya udahili wa wanafunzi wa ualimu kutoka hadi kufikia wanafunzi takriban 
hatua hizi bila shaka zitapunguza tatizo la uhaba wa walimu
hata hivyo nafahamu kuwa wakati mwingine tatizo la uhaba wa walimu linatokana na mgawanyo usio linganifu
shule nyingi za mijini zina walimu wengi kuliko mahitaji yake
hivyo niziombe mamlaka husika kuliangalia suala hili kwa umakini
lakini huu usiwe mwanya wa kuwahamisha walimu bila kufuata utaratibu
agizo langu kuhusu kutomhamisha mwalimu mpaka atakapolipwa stahiki zake liko pale pale
lakini pia nitoe wito kwenu walimu mkipangiwa kazi mahali mkubali kwenda
suala jingine ambalo kaimu katibu mkuu amelizungumzia ni hofu mliyonayo kuhusu uwezekano wa kupungua kwa malipo ya mkupuo baada ya kuunganisha mifuko ya hifadhi ya jamii
hakuna kitakachopungua
lengo la serikali kuiunganisha mifuko ya jamii na kubakisha miwili ni kuongeza ufanisi na tija katika mifuko hiyo
kama mnavyofahamu kutokana na mifuko kuwa mingi ililazimu kila mfuko kutumia fedha nyingi kutafuta wanachama
jambo hili liliongeza gharama za uendeshaji kwenye mifuko hiyo na hivyo kusababisha mifuko hiyo kutoa mafao madogo ya kustaafu kwa wanachama wake
sasa tumeamua kuwa na mifuko miwili tu mmoja kwa ajili ya watumishi wa umma na mwingine sekta binafsi
hii itasaidia sio tu kuondoa ushindani usio na tija bali pia unatarajia kuiwezesha mifuko hii kutoa mafao mazuri zaidi kwa wanachama wake wanaostaafu
hivyo basi napenda kuwatoa hofu walimu wenzangu kwamba mafao hayatapungua
lakini sambamba na hilo sheria ya kuunganisha mifuko bado haijatungwa
mswada umesomwa mara moja bungeni
na sasa maoni ya wadau mbalimbali yanaendelea kupokelewa
hivyo na ninyi cwt mnayo nafasi ya kuendelea kutoa maoni yenu ili kuboresha mswada huo
kuhusu suala la posho ya kufundishia teaching allowance mtakumbuka kuwa kwa mujibu wa waraka wa watumishi wa serikali na
 wa mwaka kuhusu mfumo miundo na ngazi mpya za mishahara kwa watumishi wa serikali kuanzia tarehe julai posho zote zilijumuishwa katika mishahara
lengo lilikuwa kuboresha mishahara na mafao ya uzeeni ya watumishi
kufuatia utekelezaji wa waraka huo nyongeza halisi ya mshahara wa kima cha chini baada ya kujumuishwa posho katika mishahara ilikuwa ni asilimia 
 na nyongeza halisi ya kima cha juu baada ya kujumuishwa posho katika mshahara ilifikia asilimia 
hii ndio sababu posho ya kufundishia waliyokuwa wakipewa walimu iliondolewa
pamoja na maelezo hayo natambua umuhimu wa posho hii
hivyo napenda kurudia tena kadri mama ndama atakapoongeza maziwa tutaangalia uwezekano wa kurejesha posho hii ili kuwapa motisha walimu wetu
hivyo nawaomba watanzania tuchape kazi kwa bidii ili kuongeza uwezo wetu kiuchumi
kuhusiana na suala la mafunzo kwa walimu serikali inafahamu umuhimu wa kuwapatia mafunzo endelevu ya mara kwa mara walimu wetu
na kwa kweli tumekuwa tukifanya hivyo
jumla ya walimu wa masomo ya sayansi hisabati na kiingereza wamepata mafunzo hivi karibuni
na tutaendelea kutoa mafunzo hayo
mheshimiwa kaimu rais wa cwt ndugu wajumbe wa mkutano huu suala jingine ambalo ningependa nilizungumzie ni kuhusu madeni mbalimbali ya walimu
serikali inatambua uwepo wa madeni hayo
na tumekuwa tukiyalipa
kama nilivyosema awali tangu tumeingia madarakani tayari tumelipa madeni ya walimu yenye thamani ya shilingi bilioni 
lakini madeni bado yapo
hivi punde kaimu katibu mkuu wenu ameeleza kuwa hivi sasa walimu wanaidai serikali kiasi cha shilingi bilioni 
napenda kwanza kabisa kuwapongeza viongozi wa cwt kwa kuwa wakweli
nakumbuka kuwa kuna wakati aliwahi kujitokeza mmoja wa viongozi wa cwt na kusema kuwa walimu wanaidai serikali takriban shilingi trilioni 
hivyo nawapongeza sana viongozi wa sasa wa cwt kwa kuwa wakweli
na kwa kuwa mmeonesha uungwana na mmekuwa wakweli napenda kuwahakikishia kuwa mara tu tutakapomaliza kuhakiki deni hili tutawalipa mara moja
lakini pia ningependa kutumia fursa hii kueleza kuwa serikali imekuwa ikichelewa kulipa madeni yenu pamoja na ya watumishi wengine wa umma kutokana na kuwepo kwa matatizo kadhaa ikiwemo tatizo la watumishi hewa na wenye vyeti feki
hii ndio sababu mwaka jana tuliamua kusitisha zoezi la upandishaji vyeo na madaraja kwa watumishi na tukaanzisha zoezi la uhakiki kwa watumishi wote wa serikali
zoezi la uhakiki mpaka sasa limetuwezesha kubaini watumishi hewa wapatao ambao walikuwa wakiigharimu serikali kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa mwezi sawa na shilingi bilioni 
 kwa mwaka
aidha tumeweza kubaini watumishi wenye vyeti feki wapatao wakiwemo walimu 
baada ya kukamilisha zoezi hili serikali mwezi novemba imewapandishaji vyeo watumishi wakiwemo walimu na ambao marekebisho ya mishahara yao itaanza kutolewa kuanzia mwezi huu
serikali imetenga kiasi cha shilingi bilioni 
 kwenye bajeti ya mwaka huu kwa ajili ya marekebisho hayo ya mishahara
na kuhusu zoezi la uhakiki wa madeni lenyewe bado linaendelea
na kimsingi zoezi hili ni endelevu
hata hivyo nawahakikishia kuwa kadri tutakavyokuwa tunakamilisha uhakiki wa madeni tunayodaiwa tutayalipa
wito wangu kwenu walimu wenzangu endapo unafahamu kuwa katika madeni uliyowasilisha serikalini kuna udanganyifu ni vyema ujaze upya
na niwaombe viongozi wa cwt kupitia tena madeni yote ya walimu ili kujiridhisha na mkijiridhisha pelekeni madeni hayo kwa viongozi wa wilaya na mikoa nao wakijiridhisha na kuweka saini zao baada ya hapo madeni hayo yawasilishwe kwa waziri mkuu
nawaahidi kuwa serikali ikijiridhisha kuwa madeni hayo ni sahihi tutayalipa mara moja
lakini nitoe onyo kwamba endapo itatokea mtu ameidhinisha madeni yenye udanganyifu naye tutawachukulia hatua
kuhusiana na hoja zenu nyingine mlizoziwasilisha ikiwemo upandishaji wa vyeo kwa wakati serikali kutoa mikopo ya ujenzi wa nyumba isiyo na riba uhaba wa vifaa vya kufundishia kushirikishwa katika mabadiliko yoyote ya mitaala masomo ya tehama serikali imepokea hoja zenu zote na tutashirikiana nanyi katika kuzitafutia ufumbuzi
nafahamu baadhi ni masuala ya kiutendaji tu na hayahitaji gharama yoyote hivyo naziagiza mamlaka husika kushughulikia kwa haraka
na kwa yale yenye kuhitaji fedha tutaendelea kuyashughulikia taratibu kadri uwezo wa serikali kifedha utakavyokuwa ukiimarika
waheshimiwa viongozi mheshimiwa kaimu rais wa cwt ndugu wajumbe wa mkutano jukumu langu leo ni kufungua tu mkutano wenu
lakini kabla sijatekeleza suala hili ninalo suala moja la mwisho ambalo ningependa kulizungumza
nafahamu kuwa kwenye mkutano huu pamoja na mambo mengine mtafanya uchaguzi wa rais wa cwt kuziba nafasi iliyoachwa wazi na rais wenu mstaafu mwalimu gratian mukoba
napenda kutumia fursa hii kuwasihi sana walimu wenzangu kuchagua kwa umakini mkubwa
chagueni mtu atakayeshughulikia masuala yenu
na kamwe msichague mtu mwenye nia ya kuitumia cwt kutekeleza maslahi yake binafsi
sio siri kuwa kuna wakati mliwachagua watu ili wawaongoze na kuwatumikia lakini hawakufaya hivyo
badala yake walitumia chama hiki kutekeleza maslahi yao binafsi
na walitumia chama chenu kujinufaisha
niwaulize walimu wenzangu hivi mnafahamu fedha za michango mnazokatwa kila mwezi zinatumikaje au mmeshawahi kujiuliza kuhusu utendaji kazi wa benki yenu na ni namna gani inawanufaisha sina hakika kama mnafahamu
lakini niwaambie kwa taarifa nilizonazo benki yenu haifanyi vizuri na ni miongoni mwa benki ambazo wakati wowote inaweza kufungwa
nakumbuka wakati fulani nilialikwa kwenda kuizindua lakini sikwenda baada ya kujiridhisha kuwa benki hiyo haifanyi vizuri na haipo kwa maslahi ya walimu
ni watu wachache tu ndio wananufaika nayo
hivyo basi nawasihi tena walimu wenzangu katika uchaguzi huu msichague watu wenye nia ya kujinufaisha kupitia cwt
lakini zaidi ya hapo msiwachague watoa rushwa
rushwa ni ugonjwa
ni kansa
ukimchagua mtoa rushwa hutoweza kamwe kumuuliza michango yenu ya kila mwezi inatumikaje na utashindwa kumuuliza manufaa yaliyopatikana kwenye benki yenu
hivyo basi narudia tena kuwasihi walimu wenzangu katika uchaguzi huu chagueni vizuri
chagueni watu watakaowatetea na kuwasemea matatizo yenu
na kamwe msimchague mtu ambaye lengo lake ni kuigombanisha cwt na serikali
mapambano mara nyingi hayajengi
na niwashauri walimu wenzangu wakati mwingine mkitaka kufanikisha jambo tumieni ule usemi usemao if you want to win an enemy join him and work with him siwapigii kampeni lakini kwa dhati kabisa nawapongeza viongozi wa sasa wa cwt kwa kuonesha nia ya kweli ya kuwatetea na kushughulia shida za walimu
wameonesha kuwa wapo tofauti na wapo tayari kufanya kazi na serikali
huo ndio unapaswa kuwa muelekeo wa cwt hivi sasa
mimi naamini kuwa kama serikali na cwt tukiwa kitu kimoja tutaweza kushughulikia matatizo mengi yanayowakabili walimu tena kwa haraka
mheshimiwa kaimu rais wa cwt waheshimiwa viongozi mliopo ndugu wajumbe wa mkutano wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha hotuba yangu kwa kuushukuru tena uongozi wa cwt kwa kunikaribisha kufungua mkutano huu
aidha kwa namna ya pekee naushukuru uongozi wa chuo kikuu cha dodoma kwa kukubali kuwa wenyeji wa mkutano huu
tunawashukuru sana na tunawashukuru pia walimu wanafunzi wa chuo hiki kwa kujitokeza kwenu kwa wingi kwenye ufunguzi wa mkutano wa cwt
halikadhalika nawashukuru viongozi wa vyama vya wafanyakazi kwa kuhudhuria kwenye mkutano huu
na vilevile nawashukuru wageni wote waalikwa kutoka ndani na nje kwa kuamua kutenga muda wenu kuja kushiriki kwenye mkutano huu
mwisho lakini sio kwa umuhimu wajumbe wa mkutano huu na nawaomba mfikishe salamu kwa walimu wote nchini kuwa serikali ipo pamoja nao
baada ya kusema hayo sasa natamka rasmi kuwa nimeufungua mkutano mkuu maalum wa taifa wa cwt
nawatakia mkutano mwema
mungu ibariki cwt mungu wabariki walimu wote mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa balozi seif ali iddi makamu wa pili wa rais wa zanzibar mheshimiwa job ndugai spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa zubeir ali maulid spika wa baraza la wawakilishi mheshimiwa prof
ibrahim juma jaji mkuu wa tanzania mheshimiwa omar othman makungu jaji mkuu wa zanzibar waheshimiwa marais wastaafu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mzee mwinyi mzee mkapa na mzee kikwete waheshimiwa viongozi wakuu wastaafu wa serikali zetu mbili mliopo mzee bilal mzee malecela mzee kificho waheshimiwa wake wa viongozi wakuu mliopo mkiongozwa na mama maria nyerere na mama fatuma karume waheshimiwa mawaziri mliopo mheshimiwa dkt
binilith mahenge mkuu wa mkoa wa dodoma mheshimiwa balozi john kijazi katibu mkuu kiongozi wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama waheshimiwa wabunge waheshimiwa mabalozi na viongozi wa taasisi za kimataifa waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo wageni waalikwa wote wananchi wenzangu mabibi na mabwana kabla ya kuanza hotuba yangu naomba sote tusimame kwa dakika moja kuwaombea mashujaa wetu askari waliouawa wakiwa katika jukumu la kulinda amani nchini jamhuri ya kidemokrasia ya congo drc juzi
tunamwomba mwenyezi mungu aziweke roho za marehemu mashujaa wetu mahali pema peponi na kuwaponya askari waliojeruhiwa
amina
baada ya utangulizi huo napenda nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu muumba wetu kwa kutujalia uzima na kutuwezesha kuiona siku hii adhimu kwenye historia ya nchi yetu
siku kama ya leo ya jumamosi tarehe desemba mwaka jamhuri ya tanganyika hivi sasa tanzania bara ilipata uhuru wake
uhuru huu ulihitimisha utawala wa kikoloni uliodumu nchini kwa takriban miaka ikijumuisha miaka ya utawala wa ujerumani na miaka mingine ya utawala wa uingereza
kama mnavyofahamu harakati za kutafuta uhuru wa nchi yetu ziliongozwa na chama cha tanganyika african national union tanu ambacho mwaka kiliungana na chama cha afro shiraz asp ambacho kiliongoza mapinduzi matukufu ya zanzibar ya mwaka na kuunda chama cha mapinduzi ccm chama tawala
hii ndiyo historia yenyewe
haiwezi kubadilika
uhuru wa nchi yetu uliletwa na vyama mama vya ccm yaani tanu na asp
hivyo basi leo tunaposheherekea miaka ya uhuru wa tanganyika tanzania bara hatuna budi kuwashukuru na kuwapongeza wazee wetu ambao mwezi julai wakiongozwa na baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere walianzisha chama cha tanu
tunawakumbuka pia wananchi wote ambao kabla na wakati wa chama cha tanu walishiriki katika harakati za kutafuta uhuru wa nchi yetu
nafahamu wengi wao tayari wametangulia mbele za haki hivyo kwa niaba ya watanzania wote namwomba mwenyezi mungu azipumzishe roho zao mahali pema peponi
amina ndugu wananchi wageni waalikwa mabibi na mabwana ni ukweli usiopingika kuwa katika kipindi cha miaka ya uhuru wa nchi yetu tumepata mafanikio makubwa
ndio tumepata mafanikio makubwa tena sana tu
nafahamu wapo watu ambao wakisikia kauli hiyo huwa wanaumia lakini huo ndio ukweli
nchi yetu imepiga hatua kubwa za maendeleo tangu kupata uhuru
naomba nitoe mifano michache
wakati tunapata uhuru baada ya utawala wa takriban miaka ya kikoloni nchi yetu ilikuwa na mtandao wa barabara wenye urefu kilometa 
kati ya barabara hizo ni kilometa tu ndio zilikuwa na lami
kwa sasa tuna mtandao barabara wenye kilomita ambapo kilometa zipo chini ya tamisemi na zinahudumiwa na tarura kilometa zipo chini ya tanroads na kilometa zipo chini ya hifadhi za wanyama za taifa tanapa
aidha kati ya mtandao huo wa barabara kilometa 
 ni za lami
sambamba na hayo kuna jumla ya kilometa zinazoendelea kujengwa kwa kiwango cha lami na barabara nyingine zenye urefu wa kilometa zipo kwenye hatua mbalimbali za maandalizi kwa ajili ya kujengwa kwa kiwango cha lami
vilevile tumejenga madaraja makubwa na mengine yapo kwenye hatua mbalimbali
ukiachilia mbali ujenzi wa barabara wakati tunapata uhuru nchi yetu ilikuwa na vituo vya kutolea huduma za afya hospitali vituo vya afya na zahanati leo hii tuna vituo hospitali vituo vya afya na zahanati 
wakati tunapata uhuru tulikuwa na shule za msingi hivi sasa zipo shule za sekondari zilikuwa hivi sasa zipo na tulikuwa na chuo kikuu kimoja tu lakini leo vipo 
madaktari waliosajiliwa walikuwa ambapo kati yao watanganyika walikuwa tu leo tuna madaktari 
mwaka wahandisi wazalendo walikuwa wawili tu lakini hadi kufikia mwezi juni nchi yetu imefikisha wahandisi 
makandarasi nao walikuwa wawili tu lakini hivi sasa wakandarasi waliosajaliwa wamefikia 
halikadhalika wakati tunapata uhuru wastani wa umri wa mtu kuishi ulikuwa miaka leo hii wastani ni miaka 
mifano ipo mingi
siwezi kuitaja yote leo
itoshe tu kusema kuwa katika kipindi cha miaka ya uhuru wetu tumepiga hatua kubwa za kimaendeleo kwenye nyanja mbalimbali ikiwemo huduma za jamii ulinzi umeme kilimo utalii biashara mifugo uvuvi demokrasia diplomasia utamaduni n
zaidi ya hapo na pegine kubwa zaidi ni kwamba katika kipindi cha miaka ya uhuru tumeweza kulinda na kudumisha amani umoja na muungano wetu
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwashukuru na kuwapongeza kwa dhati kabisa viongozi wa awamu zote za serikali zetu mbili ya muungano na ya zanzibar kwa mafanikio makubwa yaliyopatikana katika kipindi cha miaka ya uhuru wa nchi yetu
na nimefarijika sana kuona kuwa viongozi wastaafu wa nchi yetu mzee mwinyi mzee mkapa mzee kikwete mzee bilal mzee malecela tunao hapa
na niwaambie ndugu zangu watanzania kuwa mambo kama haya ya kuwaona viongozi wastaafu wakishiriki kwenye tukio kama hili kwa pamoja ni nadra sana duniani
sio kwenye nchi zote jambo kama hili linawezekana
kwenye nchi nyingine haiwezekani
hivyo basi nawasihi watanzania wenzangu tuzidi kudumisha amani na umoja wetu
na mimi namuomba mwenyezi mungu siku moja niweze kuhudhuria tukio kama hili nikiwa nimeungana na viongozi wengine wastaafu
lakini mbali na kuwapongeza viongozi wastaafu kwa mafanikio yaliyopatikana napenda kuwapongeza watanzania wote wakulima wafanyakazi wavuvi wafugaji wafanyabiashara wasanii n
kwa michango yenu ya hali na mali iliyowezesha kupatikana mafanikio niliyoyataja na mengine ambayo sikuyataja
bila ya ninyi kujitoa mafanikio haya kamwe yasingepatikana
navipongeza pia vyombo vyetu vya ulinzi na usalama jwtz polisi usalama wa taifa magereza uhamiaji zimamoto n
kwa kushiriki kikamilifu na kufanikisha kupatikana kwa mafanikio haya
napenda kuwahakikishia vyombo vyote vya ulinzi kuwa serikali yenu ipo pamoja nanyi na tutaendelea kushughulikia changamoto mbalimbali zinawakabili
ndugu wananchi wageni waalikwa mabibi na mabwana sherehe za uhuru wa tanzania bara mwaka huu zinafanyika hapa dodoma
hapa dodoma ndio makao makuu ya nchi yetu
na zitaendelea kufanyika hapa
napenda niwahakikishie ndugu watanzania kuwa serikali ya awamu ya tano itaendeleza mambo yote mazuri yaliyopatikana na kutekeleza mambo mengine mapya kwa lengo la kuhakikisha kuwa watanzania wote wanafaidi matunda ya uhuru
ombi langu kwa watanzania endeleeni kuziamini serikali zetu mbili za muungano na ya zanzibar
mimi na mwenzangu dkt
shein tunaahidi kuwa tutasimamia na kutekeleza mambo yote tuliyowaahidi ikiwemo ahadi zilizomo kwenye ilani yetu ya uchaguzi
na kutekeleza hayo hatutambagua mtu kwa misingi ya dini kabila itikadi ya kisiasa jinsia au rangi
daima tutakuwa watumishi wenu
ndugu wananchi wageni waalikwa mabibi na mabwana leo wakati tunaadhimisha sherehe za miaka ya uhuru wa tanzania bara napenda kuwakumbusha watanzania wenzangu kuwa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania inatoa mamlaka kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kutoa msamaha kwa wafungwa wa makosa mbalimbali
kwa faida ya hadhira hii napenda kuinukuu ibara hiyo kama ifutavyo bila kuathiri masharti mengineyo yaliyomo katika ibara hii rais anaweza kutenda lolote kati ya mambo yafuatayo a kutoa msamaha kwa mtu yeyote aliyepatikana na hatia mbele ya mahakama kwa kosa lolote na aweza kutoa msamaha huo ama bila ya masharti au kwa masharti kwa mujibu wa sheria b kumwachilia kabisa au kwa muda maalum mtu yeyote aliyehukumiwa kuadhibiwa kwa ajili ya kosa lolote ili mtu huyo asitimize kabisa adhabu hiyo au asitimize adhabu hiyo wakati wa muda huo maalum c kuibadilisha adhabu yoyote aliyopewa mtu yeyote kwa kosa lolote iwe adhabu tahafifu d kufuta adhabu yote au sehemu ya adhabu yoyote aliyopewa mtu yeyote kwa ajili ya kosa lolote au kufuta adhabu yote au sehemu ya adhabu ya kutoza au kuhozi au kuchukua kitu cha mtu mwenye hatia ambacho vinginevyo kingechukuliwa na serikali ya jamhuri ya muungano
 bunge laweza kutunga sheria kwa ajili ya kuweka utaratibu utakaofuatwa na rais katika utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa ibara hii
 masharti ya ibara hii yatatumika kwa watu waliohukumiwa na kuadhibiwa tanzania zanzibar na kwa adahabu zilizotolewa tanzania zanzibar kwa mujibu wa sheria iliyotungwa na bunge inayotumika zanzibar halikadhalika masharti hayo yatatumika kwa watu waliohukumiwa na kuadhibiwa tanzania bara kwa mujibu wa sheria
sambamba na ibara hii inayompa rais mamlaka ya kutoa msamaha nimesoma pia presidential affair act ya mwaka cap of tanzania
ndugu watanzania wenzangu hivi sasa nchi yetu ina wafungwa wapatao ambapo wanaume ni takriban na wanawake ni 
kati ya wafungwa waliopo magerezani wafungwa wamehukumiwa adhabu ya kifo ambapo wanaume ni na wanawake ni 
idadi ya wafungwa waliofungwa kifungo cha maisha ni ambapo wanaume ni na wanawake 
hivyo basi kwa mujibu wa mamlaka niliyopewa na katiba kupitia ibara ya nimeamua kutoa msamaha kwa wafungwa 
kati ya wafungwa hao niliowapa msamaha wafungwa watatoka leo na waliosalia watapunguziwa vifungo vyao vya kukaa gerezani na kutoka kulingana na vifungo vyao
vilevile kwa kutumia ibara hiyo ya nimetoa msamaha kwa wafungwa waliokuwa wamehukumiwa kunyongwa
halikadhalika nimeamua kutoa msamaha kwa wafungwa kutoka familia ya nguza nguza vicking na johnson nguza
wengi niliowapa msamaha hususan waliohukumiwa kunyongwa na kufungwa vifungo virefu wametumikia vifungo vyao kwa muda mrefu na wameonesha tabia njema na kujutia makosa yao
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimeeleza mambo mengi mengi sana
hivyo napenda niishie hapa
lakini kabla sijahitimisha napenda nitoe shukrani zangu nyingi kwa kamati ya maandalizi kwa kufanikisha sherehe hii
sherehe zimefana sana
hongereni sana wana kamati
tunavishukuru pia vyombo vya ulinzi na usalama vikundi vya burudani chipukizi na waandishi wa habari kwa kufanikisha sherehe hii
kwa namna ya pekee napenda kuwashukuru wageni wetu waalikwa waliokuja hapa kushiriki nasi katika shughuli hii muhimu na ya kihistoria kwa taifa letu
tunawashukuru mabalozi na wawakilishi wa taasisi mbalimbali za kimataifa
napenda niwahakikishie kuwa tanzania itaendelea kushirikiana na mataifa yenu pamoja na taasisi mnazoziwakilisha
napenda pia kuwashukuru wana dodoma wote mkiingozwa na mkuu wenu wa mkoa mheshimiwa mahenge kwa ukarimu mkubwa mliotuonesha na kwa kujitokeza kwa wingi kwenye sherehe hizi
nimejionea mwenyewe kuwa watu wengi wapo nje
hii ina maana kuwa mnahitaji uwanja mpya
na kwa bahati nzuri rafiki zetu wa morocco wamekubali kutujengea uwanja mpya hapa dodoma ambapo jiwe la msingi tunatarajia kuliweka mwezi machi au aprili 
sambamba na hilo napenda kuwahakikishia wana dodoma kuwa dhamira ya serikali kuhamia dodoma ipo pale pale
hakuna kurudi nyuma
makamu wa rais atahamia kabla ya mwisho wa mwaka huu na mimi nitahamia mwakani
tutaendelea kuboresha miundombinu pamoja na upatikanaji wa huduma za jamii hapa dodoma hususan kwa kuwa hivi sasa mji huu ndio kioo cha nchi yetu
ahadi yetu ya kujenga barabara ya mzunguko uwanja wa michezo njia ya reli kutoka kitongoji cha chalinze hadi hapa mjini pamoja na kuboresha huduma za maji na afya zipo pale pale
nawaomba muendelee kutuamini
na kamwe hatutawaangusha
mwisho lakini sio kwa umuhimu napenda kurudia tena kuwashukuru viongozi wastaafu kwa kuja kujumuika nasi kwenye sherehe hizi
aidha navishukuru vyombo vyetu vya ulinzi na usalama kwa kazi kubwa na nzuri wanazofanya kuhakikisha nchi yetu inaendelea kuwa kisiwa cha amani
wito wangu kwa watanzania tuendelee kuenzi na kudumisha tunu za amani muungano pamoja na umoja na mshikamano ambazo tumeachiwa na waasisi wetu baba wa taifa mwalimu nyerere na mzee abeid karume
mungu ibariki tanzania mungu wabariki watanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa mohamed gharib bilal makamu wa rais mstaafu pamoja na mheshimiwa mizengo peter pinda waziri mkuu mstaafu mheshimiwa anna makinda spika mstaafu wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa prof
joyce ndalichako waziri wa elimu sayansi na teknolojia mheshimiwa ummy mwalimu waziri wa afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto mheshimiwa seleman said jafo waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi mheshimiwa song geum yong balozi wa jamhuri ya korea ya kusini waheshimiwa wakuu wa mikoa ya dar es salaam na pwani waheshimiwa wabunge mliopo waheshimiwa makatibu wakuu mliopo prof
apolinary kamuhabwa makamu mkuu wa chuo cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi za kimataifa mliopo mwenyekiti wa baraza la chuo maprofesa pamoja na wana jumuiya wote wa chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi muhimbili viongozi wengine wa serikali vyama vya siasa pamoja na viongozi wa dini mliopo ndugu wananchi wa mloganzila na maeneo jirani wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu aliyetupa uzima na kutuwezesha kukutana hapa leo
aidha namshukuru mkuu wa chuo rais mstaafu wa awamu ya pili mzee ali hassan mwinyi pamoja na waziri wa elimu sayansi na teknolojia prof
joyce ndalichako kwa kunialika kwenye tukio hili la ufunguzi wa hospitali hii ya taaluma na tiba ya chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili hapa mloganzila
hili ni tukio muhimu sana kwa maendeleo ya nchi yetu hivyo basi ninawashukuru sana kwa kunialika
napenda pia kutumia fursa hii kuwashukuru wana jumuiya wa hospitali hii pamoja na wananchi wa hapa mloganzila na maeneo jirani kwanza kwa kujitokeza kwenu kwa wingi kushuhudia tukio hili
lakini pili kwa mapokezi yenu mazuri
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana afya njema ni msingi mkubwa wa maendeleo katika taifa
nchi ambayo wananchi wake hawana afya njema kamwe haiwezi kupata maendeleo
hii ni kwa sababu mwananchi asiye na afya njema hawezi kushiriki kwenye shughuli za ujenzi wa taifa kama vile kilimo ufugaji uvuvi biashara lakini pia kufanya kazi ofisini viwandani migodini n
na kama atashiriki basi mchango wake utakuwa mdogo sana
hii bila shaka ndio sababu awamu zote za uongozi wa nchi yetu kuanzia awamu ya kwanza hadi sasa zimekuwa zikiweka mkazo mkubwa katika kuboresha huduma za afya hapa nchini
na mimi leo nafurahi kuja hapa mloganzila kufungua hospitali hii ya taaluma na tiba ya chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili
kama ambavyo mmesikia hospitali hii ambayo ilianza kujengwa mwezi machi na kukamilika mwezi agosti ni kubwa na pia ya kisasa
ina uwezo wa kulaza wagonjwa na kuhudumia wagonjwa wengine wa nje
ujenzi wake pamoja na vifaa umegharimu takriban dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi za tanzania bilioni 
kati ya fedha hizo serikali yetu ilitoa dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi bilioni 
 na kiasi kingine dola za marekani 
 sawa na takriban shilingi bilioni 
 ni mkopo wa masharti nafuu kutoka kwa marafiki zetu wa korea kusini
napenda kutumia fursa hii kuishukuru sana serikali ya korea kusini kwa kutupatia mkopo wa masharti nafuu uliotuwezesha kujenga hospitali hii
korea kusini ni marafiki zetu
wametekeleza miradi mbalimbali nchini
aidha hivi karibu serikali ya korea inatarajia kufadhili ujenzi wa daraja la kupita juu ya bahari kutoka aga khan hadi ufukwe wa coco beach umbali wa takriban kilometa 
kama hiyo haitoshi kampuni kutoka korea kusini itaanza ujenzi wa meli kwa ajili ya kutoa huduma kwenye ziwa victoria
hivyo tunawashukuru sana marafiki kwa kukuza ushirikiano
na nimefurahi balozi wa korea kusini mheshimiwa song yong yupo hapa
tafadhali naomba sana utufikishie shukrani zetu nyingi kwa serikali pamoja na wananchi wa korea kusini
lakini niseme tu kwamba katika kukuza na kuimarisha zaidi uhusiano wetu na korea kusini na sisi tumefungua ubalozi nchini humo hivi karibuni
sambamba na kuishukuru serikali ya korea kwa ufadhili wao napenda kwa namna ya pekee kabisa kumshukuru na kumpongeza sana mheshimiwa jakaya mrisho kikwete rais mstaafu wa awamu wa nne kwa kuridhia kuanza kwa ujenzi wa hospitali hii wakati wa uongozi wake
mimi nataka niwaeleze ukweli bila rais mstaafu kikwete hospitali hii isingejengwa
yeye ndio aliyeasisi wazo la kujengwa kwa hospitali hii
sisi wengine tulikuwa tunatekeleza maelekezo yake
nakumbuka nikiwa waziri wa ardhi alinipa maelekezo ya kufuatilia upatikanaji wa eneo hili
aidha nikiwa waziri wa ujenzi aliniagiza kujenga barabara ya kuja hadi hapa
nafurahi niliweza kutekeleza maelekezo yake
eneo hili lenye ukubwa wa ekari lilipatikana na barabara ilijengwa na kukamilika
lakini nasema kwa dhati kabisa kuwa sifa zote kuhusiana na ujenzi wa hospitali hii ziende kwa mheshimiwa kikwete
napenda pia kuwashukuru na kuwapongeza mkandarasi kampuni ya kolon global corporation ya korea kusini pamoja na wasimamizi wa mradi kwa kukamilisha ujenzi wa hospitali hii
wageni waalikwa mabibi na mabwana kama ambavyo mheshimiwa ndalichako ameeleza hospitali imejengwa kwa madhumuni makubwa matatu
kwanza kufundishia wataalam wa masuala ya afya kwa ngazi ya stashahada shahada pamoja na shahada za uzamili na uzamivu
pili kutoa huduma za afya za kibingwa kwa magonjwa mbalimbali
na tatu kufanya tafiti kuhusu namna ya kuboresha tiba na huduma za kinga
hospitali tayari imekamilika hivyo hatua inayofuata sasa ni kuanza ujenzi wa miundombinu ya kufundishia hususan kumbi za mihadhara lecture halls maktaba maabara hosteli na cafeteria
napenda kuwahakikishia kuwa serikali imedhamiria kwa dhati kuhakikisha miundombinu hiyo inajengwa ili kuifanya hospitali hii itekeleze majukumu yake ipasavyo
nimeambiwa kuwa ujenzi wa miundombinu hiyo utagharimu shilingi bilioni 
na kama alivyosema mheshimiwa waziri ndalichako tayari mkandarasi wakala wa majengo ya serikali tba amelipwa malipo ya awali kiasi cha shilingi bilioni 
hivyo natoa wito tba kuanza mara moja ujenzi wa mradi miundombinu inayohitajika ili kukiwezesha chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili kudahili wanafunzi wengi zaidi kutoka wa sasa hadi kufikia na hivyo kupunguza tatizo la uhaba wa watumishi wa afya katika hospitali zetu
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana kukamilishwa na kufunguliwa rasmi kwa hospitali hii ya mloganzila ni sehemu tu ya jitihada kubwa zinazofanywa na serikali ya awamu ya tano za kuboresha huduma za afya hapa nchini
tangu tumeingia madarakani miaka miwili iliyopita tumejenga na kuboresha miundombinu mbalimbali kwa ajili ya kutoa huduma za afya
tumejenga vituo vipya vya kutoa huduma za afya vipatavyo na hivyo kufanya nchi yetu kuwa na vituo vya kutoa huduma za afya vipatavyo 
vituo vingine vya kutoa huduma za afya vinaendelea kujengwa sehemu mbalimbali nchini ikiwemo ujenzi wa hospitali za mikoa mipya ya njombe geita katavi na simiyu
sambamba na ujenzi wa vituo hivyo vipya hivi sasa tunaviboresha vituo vya afya kwa gharama ya shilingi bilioni 
 ili kuviwezesha kutoa huduma ya uzazi wa dharura
lengo la uboreshaji huu ni kupunguza vifo vya mama na mtoto kutoka wastani wa vifo katika kila vizazi hai vya sasa hadi kufikia angalau vifo mwaka 
tumekamilisha pia ujenzi wa nyumba kwa ajili ya watumishi wa afya
mbali na ujenzi wa miundombinu tumeendelea na uimarishaji wa huduma za kibingwa kwenye hospitali zetu za rufaa za muhimbili taasisi ya moyo ya jakaya kikwete taasisi ya mifupa moi taasisi ya saratani ya ocean road na napenda nimhakikishie mheshimiwa waziri wa afya kuwa tutampatia fedha kwa ajili ya kununua scan aliyoomba pamoja na hospitali za rufaa za bugando mbeya na kcmc
uboreshaji huu ni pamoja kuanzisha huduma za kupandikiza vifaa vya kuongeza usikivu cochlea implant
tumeziongezea pia vifaa vifaa tiba na vitendanishi
mathalan kwenye hospitali ya taifa ya muhimbili tumeongeza vitanda vya icu kutoka hadi kufikia na vitanda kwa ajili ya wagonjwa wa kusafisha figo vimeongezeka kutoka hadi 
tumeongeza pia vyumba vya upasuaji kutoka hadi kufikia 
kwa upande wa taasisi ya saratani ya ocean road tumeiongezea vifaa na vitanda vya wagonjwa kutoka hadi wakati taasisi ya moyo ya jakaya kikwete hivi sasa ina uwezo wa kufanya upasuaji wa wagonjwa watatu kwa siku kutoka mmoja hapo awali
sambamba na hatua hizo serikali imeongeza bajeti ya dawa na vifaa tiba kutoka shilingi bilioni kwenye mwaka wa fedha hadi kufikia shilingi bilioni mwaka na mwaka huu wa fedha serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili hiyo
matokeo yake upatikanaji wa dawa muhimu katika bohari kuu ya dawa na vituo vya serikali vya kutoa huduma za afya umeongezeka
jambo la kutia moyo zaidi ni kwamba bei ya dawa na vifaa nayo imeanza kupungua hususan kufuatia uamuzi wa serikali wa kuanza kununua moja kwa moja kutoka kwa wazalishaji badala ya kupitia kwa madalali
mathalan bei ya dawa ya chanjo ya homa ya ini hepatitis vaccine imepungua kutoka shilingi hadi shilingi dawa ya kupambana na maambukizi ya bacteria amoxicillin clavulanic acid potassium mg yenye vidonge bei yake imepungua kutoka shilingi hadi shilingi 
aidha bei ya shuka za hospitalini imepungua kutoka shilingi hadi shilingi 
hii ni mifano michache tu
wageni waalikwa mabibi na mabwana licha ya hatua tunazozichukua na ambazo zinatia moyo natambua kuwa bado sekta yetu ya afya inakabiliwa na matatizo kadhaa
moja ya matatizo hayo ni uhaba wa watumishi wa afya
na tatizo hili kimsingi lina sura kubwa mbili
sura ya kwanza ni uhaba wa watumishi wenyewe
nchi yetu bado ina mahitaji makubwa ya watumishi wa afya
tulionao ni kati ya wanaohitajika
hivyo tuna upungufu wa watumishi wa afya takriban 
serikali inalifahamu hili ndio maana tayari tumetoa vibali vya ajira zipatazo madaktari na wataalam wa kada mbalimbali za afya ili kupunguza pengo la watumishi wa afya lililopo na hasa baada ya kuondolewa watumishi wenye vyeti vya kughushi
aidha tumevifanyia ukarabati na upanuzi vyuo vyetu vya uuguzi na ukunga vya nzega mirembe mtwara na tanga pamoja vyuo vya maafisa tabibu musoma na mpanda
matokeo yake udahili wa wanafunzi wa afya imeongezeka hadi kufikia na hivyo kuvuka lengo lililowekwa la kudahili wanafunzi ifikapo mwaka 
aidha hivi sasa serikali inatoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa wanafunzi wanaosomea masuala ya afya wapatao 
lakini sio kwamba tunataka kuongeza idadi tu
hapana
tunahimiza pia ubora wa wataalam wanaozalishwa kwenye vyuo vyetu
hii ndio sababu serikali iliamua kuvisimamisha baadhi ya vyuo kudahili wanafunzi kwa mwaka huu baada ya kujiridhisha kuwa havina uwezo
sura ya pili ya tatizo la uhaba wa watumishi wa afya hapa nchini linatokana na mgawanyo usio mzuri wa watumishi wenyewe
mathalan nimeambiwa kuwa takriban asilimia ya madaktari wote nchini wapo hapa dar es salaam
na ni asilimia tu ndio wapo mikoani
nafahamu kuwa tatizo hili linasababishwa na mambo mengi ikiwa ni pamoja na hospitali nyingi kubwa kuwepo hapa dar es salaam lakini kuwepo na mazingira mazuri ya kufanyia kazi
hata hivyo natambua pia kuwa suala la wizara ya afya kusimamia hospitali za kibingwa na maalum pekee na hospitali nyingine kuanzia ngazi ya mkoa kuwa chini ya tamisemi nalo linachangia kuwepo kwa mgawanyo usiowiana wa madaktari kati ya hapa dar es salaam na mikoani na halikadhalika kati ya hospitali za kibingwa na zisiso za kibingwa
napenda nitoe mifano michache
hospitali ya taifa ya muhimbili yenye takriban vitanda ina jumla ya madaktari bingwa madaktari wanafunzi na wahadhiri wa chuo kikuu cha muhimbili wapatao 
hii maana yake ni kwamba kila daktari anahudumia vitanda vitatu
lakini katika mkoa wa tabora daktari alikuwa akihudumia wagonjwa kwa mujibu wa sensa ya mwaka 
mfano mwingine ni wa hapa hapa dar es salaam
hospitali ya manispaa ya temeke yenye kuhudumia wastani wa wajawazito wanaojifungua kwa siku ina madaktari bingwa wa akinamama wawili
lakini hospitali ya taifa ya muhimbili yenye kuhudumia wastani wa akinamama wanaojifungua kati ya hadi kwa siku ina madaktari bingwa ukiachilia mbali madaktari wanafunzi waliopo
hii inadhihirisha kuwa hakuna mgawanyo mzuri wa madaktari wachache tulionao
ni kweli tunahitaji kuwa na madaktari bingwa wengi katika hospitali zetu
lakini haina maana kuwa na madaktari wengi kwenye hospitali za kibingwa wakati hospitali nyingine za kawaida zenye kuhudumia watu wengi hazina madaktari
tukiruhusu hali hii kuendelea wananchi wengi wataendelea kukosa huduma za afya na hata wakipewa rufaa kwenda hospitali za rufaa au kibingwa wanakuwa tayari wamechelewa na watashindwa kutibika
hivyo niziombe mamlaka husika kulitafakari suala hili kwa kina ikiwezekana kuangalia uwezekano wa hospitali za mikoa nazo ziwe chini ya wizara ya afya
tamisemi ibaki kusimamia hospitali za wilaya vituo vya afya na zahanati
nina imani kuwa hii itasaidia kuboresha huduma katika hospitali za rufaa za mikoa na hivyo kuipunguzia mzigo hospitali ya taifa ya muhimbili
lakini sambamba na hilo niwaombe madaktari nao kuwa wazalendo pindi wakipangiwa kwenda kufanya kazi mikoani na wilayani
serikali imeanza kuboresha maslahi ya watumishi wa afya wanaofanya kazi kwenye hospitali za mikoa na wilaya ambapo mathalan katika hospitali za rufaa za mikoa daktari bingwa alikuwa akilipwa shilingi kwa ajili ya kumuona mgonjwa ambaye ni mwanachama wa mfuko wa taifa wa bima lakini sasa analipwa shilingi 
daktari wa kawaida alikuwa akilipwa shilingi lakini sasa analipwa shilingi 
katika hospitali za wilaya daktari alikuwa akilipwa shilingi lakini sasa analipwa shilingi 
tumefanya hivyo ili kuwavutia madaktari kwenda kufanya kazi katika hospitali za mikoa na wilaya nchini
wageni waalikwa mabibi na mabwana ukiachilia mbali suala la uhaba wa watumishi wa afya nchi yetu bado ina upungufu wa miundombinu ya kutolea huduma za afya hususan zahanati vituo vya afya hospitali za wilaya nyumba za watumishi n
kama nilivyoeleza hapo awali serikali inaendelea na jitihada za kujenga miundombinu hiyo
lakini nawakaribisha watu binafsi makampuni na mashirika ya dini kuendelea kuunga mkono jitihada hizo
tatizo la tatu ambalo mimi naliona lenye kuikabili sekta yetu ya afya ni kukosekana kwa viwanda vya kuzalisha madawa hapa nchini
dawa nyingi tunaagiza kutoka nje kwa gharama za juu
kama tungekuwa na viwanda vingi vya kuzalisha dawa hapa nchini nina uhakika bei ya dawa ingekuwa chini zaidi na hospitali zetu zingekuwa na dawa za kutosha
hivyo basi napenda kurudia wito wangu kwa wafanyabiashara makampuni na mashirika mbalimbali kuwekeza kwenye viwanda vya madawa na vifaa tiba hapa nchini
soko lipo tena ni kubwa
mmesikia kuwa tumeongeza bajeti ya dawa lakini pia washirika wetu mbalimbali wameendelea kutufadhili kwa kutupatia fedha za kununulia dawa
mathalan global fund wametupatia takriban dola za marekani milioni kwa ajili hiyo
lakini sambamba na hayo mnafahamu kuwa sisi ni wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki na jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc ambazo zina takriban nchi 
kama hiyo haitoshi hivi karibuni taasisi yetu ya bohari kuu ya madawa imekabidhiwa jukumu la kununua dawa kwa niaba ya nchi zote za sadc
hivyo soko lipo
kilichobaki ni kwa wafanyabiashara na wataalam wetu kujipanga vizuri katika kutumia fursa hiyo ya kuwa na soko kubwa la dawa
nimefurahi kusikia kuwa hospitali hii ya mloganzila imetenga eneo mahususi kwa ajili ya ujenzi wa viwanda vya dawa
na nina imani mtakuwa mmetenga pia eneo maalum kwa ajili ya kulima mimea mbalimbali kwa ajili ya kufanya utafiti wa madawa ambayo yalikuwa ndio mawazo ya mzee kikwete
napenda pia kutumia fursa hii kuushauri mfuko wa bima ya afya kujielekeza katika mwelekeo huo wa ujenzi wa viwanda vya madawa
tatizo jingine ambalo naliona ni wananchi wetu wengi kushindwa kujiunga na mifuko ya bima ya afya
kama mnavyofahamu gharama za afya huwa ni kubwa na ugonjwa mara nyingi hutokea bila kutarajia
hali hii inafanya wananchi wengi kushindwa kumudu gharama za matibabu licha ya kwamba serikali imejitahidi sana kupunguza gharama za matibabu
mifuko ya bima ya afya nhif na chf ina nafasi kubwa ya kuwasaidia wananchi kupunguza gharama za matibabu
lakini kwa bahati mbaya idadi ya wananchi waliojiunga na mifuko hii ni ndogo
hivyo basi nitumie fursa hii kuwaomba wananchi kote nchini kujiunga na mifuko ya bima ya afya ili iwasaidie pindi wanapokumbwa na magonjwa au kuuguliwa na ndugu au jamaa
gharama za kujiunga na mifuko ya bima ya afya sio kubwa ni ndogo
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimeeleza masuala mengi
lakini kabla sijahitimisha hotuba yangu ninayo masuala mengine madogo ya kueleza
jambo la kwanza ni kuhusu utunzaji wa miundombinu hii
kama mlivyosikia ujenzi wa miundombinu na ununuzi wa vifaa kwa ajili ya hospitali hii hapa mloganzila umegharimu fedha nyingi
hivyo basi nawasihi sana wafanyakazi na watumishi wa hapa muitunze
na niziombe mamlaka husika za hospitali zote nchini kuhakikisha vifaa kwenye hospitali za serikali vinatunzwa
kitunze kidumu
jambo la pili linaihusu hospitali hii
hospitali hii inakabiliwa na changamoto kadhaa ikiwemo uhaba wa watumishi
wanaohitajika ni takriban lakini waliopo ni wachache kutokana na vibali vichache vya ajira na uhaba wa watumishi wenyewe wa afya
hata hivyo kwa taarifa nilizonazo ni kuwa hospitali ya taifa ya muhimbili ukijumuisha taasisi ya moi pamoja na taasisi ya moyo ya jakaya kikwete ina takriban vitanda 
aidha madaktari na watumishi kwa pamoja idadi yao inafikia 
wodi ya mwaisela peke yake ina vitanda na kuhudumia wagonjwa wa nje wapatao 
wodi hii pia imekuwa ikihudumiwa na madaktari bingwa wapatao wakisaidiwa na madaktari wanafunzi takriban na wauguzi wapatao 
lakini kama nilivyosema hospitali hii ya mloganzila ina vitanda ambavyo havina wagonjwa na inakabiliwa na changamoto ya watumishi
nimekuwa nikijiuliza kama hospitali ya taifa ya muhimbili yenye kukabiliwa na ufinyu wa nafasi za kulaza wagonjwa ina watumishi wengi kama nilivyoeleza kwanini basi tusiwahamishe baadhi ya madaktari na wagonjwa kutoka muhimbili kuja hapa na hivyo kuweza kupiga ndege wawili kwa jiwe moja
kwanza kupunguza uhaba wa watumishi katika hospitali hii ya mloganzila
na pili kupunguza mrundikano wa wagojwa kwenye hospitali yetu ya taifa ya muhimbili
vilevile hospitali hii itaweza kuhudumia watu wengi zaidi kuliko sasa na wanafunzi pia wataweza kujifunza vizuri zaidi
halikadhalika tutaipunguzia serikali gharama kwa vile watumishi watakaohamishiwa hapa kutoka muhimbili tayari ni waajiriwa wa serikali na kwa kuwa hospitali hii ipo hapa dar es salaam hata gharama za uhamisho hazitakuwepo
hivyo basi nitoe wito kwa wahusika wote hususan wizara ya elimu na chuo cha muhimbili wizara ya afya na hospitali ya muhimbili taasisi za moi na ya moyo ya jakaya kikwete pamoja na wahusika wengine kukutana na kulitafakari suala hili vizuri ili uwekezaji huu ulete manufaa yaliyokusudiwa
suala jingine lenye kufanana na hili nililotoka kulizungumzia ni kuhusu ushirikiano miongoni mwa taasisi zenye kusimamia hospitali hii
kama nilivyoeleza hapo awali hospitali hii ina jukumu la kufundisha wataalam wa afya na pia kutoa huduma za afya hususan za kibingwa kwa wananchi
inafahamika kuwa jukumu la kusimamia sekta ya afya lipo wizara ya afya na wizara ya elimu inashughulikia sekta ya elimu
kwa maana hiyo ili hospitali hii iweze kutekeleza majukumu yake yote mawili ipasavyo ni lazima wizara hizi mbili pamoja na watendaji wake zifanye kazi kwa karibu na kwa ushirikiano
nimefurahi kusikia kuwa waheshimiwa mawaziri wa afya na elimu wanashirikiana japo sina hakika kama hali iko hivyo hadi kwa watendaji wao
endapo hapatakuwa na ushirikiano upo uwezekano wa hospitali hii kushindwa kutekeleza majukumu yake ikajikita kwenye jukumu moja mathalan la kufundisha wataalam na kuacha jukumu la kutoa huduma za afya kutokana na ama utashi wa viongozi wa hospitali wenyewe au kwa kukosa bajeti ya kutoa huduma ya afya kutoka wizara ya afya
hivyo basi natoa changamoto kwa wahusika wote kuhakikisha washirikiana ili hospitali hii itekeleze majukumu yake yote mawili ipasavyo jukumu la kufundisha wataalam na jukumu la kutoa huduma za afya kwa wananchi
wizara ya elimu itoe bajeti ya kufundishia kwa hospitali hii wizara ya afya itenge bajeti itakayoiwezesha hospitali hii kutoa huduma za afya kwa wananchi kwa sababu wao ndio wenye jukumu la kusimamia sekta ya afya
huu ndio wito wangu kwa mamlaka zenye kusimamia hospitali hii
suala la tatu linahusu ulipaji wa fidia kwa wananchi waliokuwa wakiishi katika eneo hili
historia ya eneo hili ipo wazi
kabla ya kumilikishwa kwenye hospitali hii eneo hili tangu mwaka lilikuwa chini ya milki ya serikali kupitia kwanza tanganyika packers na baadaye kampuni ya biashara ya mifugo tanzania kabimita chini ya wizara ya maji na maendeleo ya mifugo
eneo hili lilitumika kwa ajili ya kufuga kutunza na kunenepesha mifugo holding ground kabla ya kuuzwa au kuchinjwa
wakati huo hapakuwa na wananchi waliokuwa wakiishi
baada ya kabimita kuacha kulitumia wananchi walianza kuishi na kuliendeleza na hatimaye likasajiliwa vijiji vya ujamaa vya kwembe na mloganzila lakini umilki ardhi ulibaki kuwa serikalini ndio maana tulipotaka kujenga hospitali hii hatukupata taabu kulichukua
hata hivyo kwa busara na huruma ya serikali iliamua kuwa wananchi waliokuwa wakiishi hapa walipwe fidia ya mandelezo waliyoyafanya
kiasi cha takriban shilingi bilioni 
 kililipwa kwa watu waliofanyiwa tathmini kati ya mwaka 
aidha mwaka serikali iliwalipa fidia wananchi wengine kiasi cha shilingi bilioni 
hivyo basi nitumie fursa hii kusema kuwa serikali haitalipa tena fidia kwenye eneo hili
na wala wasipite watu kuwadanganya kuwa kuna fidia nyingine
kama nilivyosema fidia tayari ilishalipwa
lakini nafahamu kuwa wapo wakazi wawili waligomea malipo yao lakini hundi zao zipo wakati wowote wakiwa tayari wanaweza kuzifuata kwenye wizara husika
fidia iliyotolewa ni kwa mujibu wa sheria na taratibu za nchi yetu
mheshimiwa rais mstaafu mzee mwinyi waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha kwa kuwashukuru tena viongozi wa hospitali hii pamoja na wizara husika kwa kunikaribisha kwenye shughuli hii
nawashukuru pia mheshimiwa makamu wa rais mstaafu dkt
bilal pamoja na waziri mkuu mstaafu mzee mizengo pinda ambao kwa kushirikiana na rais mstaafu mzee kikwete walifanikisha ujenzi wa hospitali
aidha namshukuru pia mheshimiwa mama anna makinda spika mstaafu ambaye bunge aliloliongoza ndilo lilipitisha bajeti ya kujenga hospitali hii
na narudia tena kuishukuru serikali ya korea kusini ambao walitupatia mkopo wa ujenzi wa hospitali hii ya kisasa pamoja na wengine wote waliofanikisha
napenda kuwahakikishia viongozi wa hospitali hii pamoja na wananchi kwa ujumla kuwa serikali ya awamu ya tano itaendelea kufanya kila jitihada kuhakikisha hospitali hii ya kisasa inakuwa bora sio tu hapa nchini bali barani afrika
la mwisho kabisa hususan kwa wananchi wa maeneo haya hivi karibuni serikali imeanza maandalizi kwa ajili ya ujenzi wa barabara kutoka ubungo hadi kibaha
ili kutekeleza mradi huo nyumba zilizokuwa zimejengwa kwenye hifadhi ya barabara zimebomolewa kwa mujibu wa sheria
ujenzi wa barabara hiyo yenye urefu wa kilometa utaanza wakati wowote kuanzia sasa
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza jukumu lililonileta hapa mloganzila la kuifungua rasmi hospitali ya taaluma na tiba ya chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi cha muhimbili
mungu ibariki hospitali hii mungu wabariki wana mloganzila mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza hotuba yamheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwenye maadhimisho ya kumbukumbu ya baba wa taifa mwalimu julius nyerere pamoja na sherehe za kilele cha mbio za mwenge na wiki ya vijana kitaifa mkoani mjini magharibi tarehe oktoba mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa balozi seif ali iddi makamu wa pili wa rais wa zanzibar mheshimiwa zubeir ali maulid spika wa baraza la wawakilishi mheshimiwa moudline cyrus castico waziri wa kazi uwezeshaji vijana wazee wanawake na watoto wa zanzibar mheshimiwa jenista muhagama waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na wenye ulemavu ndugu mwakilishi wa familia ya baba wa taifa mheshimiwa makongoro nyerere mama yetu mpendwa mama fatuma karume waheshimiwa mawaziri na manaibu mawaziri mliopo waheshimiwa mabalozi mliopo mheshimiwa mkuu wa mkoa wa mjini magharibi pamoja na wakuu wa mikoa wote mliopo mheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa mkiongozwa na mwenyekiti wa ccm mkoa wa mjini magharibi waheshimiwa wabunge na wajumbe wa baraza la wawakilishi mliopo waheshimiwa viongozi wa vyombo vya ulinzi na usalama ndugu makatibu wakuu na manaibu makatibu wakuu mliopo waheshimiwa viongozi wa dini mliopo ndugu waandishi wa habari wageni waalikwa mabibi na mabwana nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu muumba wetu ambaye ametuwezesha kukutana katika siku hii muhimu
kama mnavyofahamu siku hii imebeba mambo makubwa mawili au naweza kusema matatu
kwanza tunakumbuka kifo cha baba wa taifa letu hayati mwalimu julius kambarage nyerere ambaye tarehe kama ya leo miaka iliyopita alitutoka hapa duniani
na pili kulingana na maelekezo ya waraka wa baraza la mawaziri na
 wa mwaka siku ya leo pia ni kilele cha mbio za mwenge wa uhuru kwa mwaka huu na wiki ya vijana kitaifa
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwashukuru waheshimiwa mawaziri husika kwa kunialika kwenye shughuli hii muhimu
kama mnavyofahamu hii ni mara yangu ya kwanza kushiriki kwenye shughuli hii tangu nimechaguliwa kuwa rais wa awamu ya tano
mwaka jana sherehe hizi zilipofanyika kule simiyu nilimwomba mheshimiwa rais dkt
ali mohamed shein rais wa serikali ya zanzibar aniwakilishe ambapo alifanya kazi hiyo vizuri sana huko bariadi
hivyo kwa hakika kabisa nimefurahi sana kushiriki kwenye shughuli hii
nitumie pia fursa hii kuwashukuru wananchi wa mkoa wa mjini magharibi na zanzibar kwa ujumla kwa mapokezi yenu mazuri
aidha nawashukuru kwa kujitokeza kwenu kwa wingi katika shughuli hii
kama msemo wa kiswahili usemavyo shughuli ni watu
hivyo nasema ahsanteni sana
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana kama nilivyotangulia kusema moja ya mambo yaliyotukutanisha hapa leo ni kukumbuka kifo cha baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere ambacho kilitokea london uingereza siku kama ya leo mwaka 
tangu wakati huo kila mwaka ifikapo tarehe oktoba tunafanya maadhimisho haya
tutafanya hivyo pia mwakani na naamini tutafanya hivyo kwa miaka mingi ijayo kama si katika kipindi chote cha uhai wa taifa letu
lakini watanzania wenzangu tujiulize hivi ni kwanini hasa tunamkumbuka mwalimu nyerere je ni kwa sababu tu siku hii imetamkwa kwenye sheria au tuna sababu za msingi za kumkumbuka tusipojiuliza maswali hayo tutaendelea kuiadhimisha siku hii kwa mazoea na hatimaye itapoteza umuhimu wake
lakini niseme tu kuwa nijuavyo mimi ni kwamba siku hii iliamriwa kuwa siku ya kitaifa ili kuwapa watanzania fursa ya kujikumbusha mchango mkubwa na usiosahaulika uliotolewa na mwalimu nyerere katika nchi yetu
na katika kujikumbusha huko tujifunze na kutumia mafunzo tunayoyapata katika kusukuma mbele maendeleo ya nchi yetu
mabibi na mabwana nafahamu kuwa watanzania wengi wanamfahamu au wamewahi kusikia habari za mwalimu nyerere
baadhi walishiriki naye katika shughuli mbalimbali
wengine walimuona wakati akiwa rais
wapo pia waliomfahamu kupitia vitabu au simulizi mbalimbali
hata hivyo kwa kuzingatia umuhimu wa siku hii na kwa kuwa hii ni mara ya kwanza kushiriki kwenye maadhimisho haya tangu niwe rais nimeona ni jambo jema kumzungumzia kidogo mwalimu nyerere
hii ni kwa sababu sisi wenyewe lakini hasa vijana na watoto wetu wanahitaji kumfahamu vizuri mtu huyu tunayemkumbuka leo na pia kufahamu kwa nini tunafanya hivyo
ndugu watanzania mabibi na mabwana historia ya uongozi wa mwalimu nyerere ni ndefu sana
lakini niseme tu kuwa tunamkumbuka kwa sababu kwanza alikuwa kiongozi mzalendo
mwalimu nyerere alianza uongozi wa kisiasa mwaka alipochaguliwa kuwa rais wa tanganyika african association taa
taa ndio iliyozaa chama cha tanganyika african national union tanu ambacho ndicho kilichoongoza harakati za kupigania uhuru wa nchi yetu
katika kipindi hicho cha mwanzoni kabisa cha uongozi wake kisiasa mwalimu nyerere alionesha uzalendo wa hali ya juu na kuthamini kwake utu na usawa wa binadamu
wakati anachaguliwa kuwa rais wa taa na baadaye tanu alikuwa anafundisha st
francis college hivi sasa inajulikana kama shule ya sekondari pugu
umbali wa kutoka pugu hadi kwenye ofisi za taa tanu kwenda na kurudi ilikuwa kama kilometa 
na enzi hizo hapakuwa na usafiri wa daladala kama ilivyo sasa
taa tanu haikuwa na usafiri na hata fedha za kumlipa mshahara
lakini kwa uzalendo wake mwalimu nyerere alitumia fedha zake kujigharamia usafiri na wakati mwingine kulazimika kutembea kwa miguu
alifanya hivyo kwa kujitolea
tujiulize leo ni viongozi wangapi wa serikali na hata kwenye vyama wameweza kujitolea kiasi hicho lakini kama hiyo haitoshi mwaka alipotakiwa na mwalimu mkuu wa st
francis college kuchagua ama kuendelea na kazi au kuacha kujihusisha na shughuli za kisiasa mwalimu nyerere aliamua kuacha kazi na kubaki kuwa kiongozi wa tanu kazi ambayo alikuwa halipwi mshahara wowote
aliamua hivyo ili aendelee kuongoza harakati za kudai uhuru
sijui kama tunafahamu maisha aliyoishi mwalimu nyerere na familia yake baada ya kuacha kazi lakini nina uhakika yalikuwa magumu sana
kitu pekee kilichomsukuma kufanya uamuzi huo ni uzalendo wake
isingekuwa hivyo angetafuta kazi nyingine nzuri ya mshahara mzuri kwa maana alikuwa msomi mzuri na wasomi wa kiwango chake wakati huo walikuwa wakihitajika sana
je tujiulize ni wangapi hivi leo wanaweza kufanya uamuzi wa kizalendo kama huo uliofanywa na baba wa taifa leo hii kuna watanzania wangapi ambao kwa sababu tu wanalipwa vizuri kwenye makampuni ya wageni wanakofanya kazi wanaisaliti nchi kwa vitendo vya wizi je kuna viongozi wangapi waliopewa dhamana na wananchi lakini kwa sababu ya ubinafsi na kukosa uzalendo wamekubali kusaini mikataba isiyo na tija kwa nchi je tuna viongozi wangapi ambao wametanguliza maslahi yao binafsi mbele kuliko maslahi ya tanzania majibu mnayo
ndugu watanzania mabibi na mabwana sifa ya pili ya mwalimu nyerere alikuwa kiongozi asiye mbinafsi na mwenye kuthamini utu na usawa wa binadamu
hili linadhihirishwa kwa jinsi yeye na familia yake walivyoishi
waliishi maisha ya kawaida sana kama watanzania wengine
hakujilimbikizia mali wala hakuishi maisha ya anasa na kifahari
kuna mtu niliwahi kumsikia akisema kama mwalimu nyerere angekuwa mbinafsi au mpenda utajiri angeweza kuchukua fukwe yote ya msasani ili iwe yake
na kweli angeweza maana kuna mifano mingi tu ya viongozi wengi wa zama zake na hata wa sasa wanafanya hivyo
lakini hakufanya hivyo
yeye mama maria watoto na ndugu zake wengi waliishi na wanaendelea kuishi maisha ya kawaida kabisa sawa na watanzania wengi licha ya kuwa rais kwa takriban miaka 
mfano mwingine unaodhihirisha kuwa mwalimu nyerere hakuwa mbinafsi bali mwenye kuthamini utu na usawa wa binadamu ni jambo alilolifanya mwanzoni tu mwa uongozi wake akiwa rais wa tanzania
baada ya nchi yetu kupata uhuru baadhi ya wasomi waliokabidhiwa madaraka walianza kutoa shinikizo kwa serikali kutaka kuongezewa mishahara na marupurupu
mwalimu nyerere hakukubaliana kabisa na madai hayo na hakusita kuikemea tabia hiyo ya ubinafsi kwa ukali na uwazi kabisa
hakuishia hapo
ili kuonesha mfano yeye mwenyewe aliamua kupunguza mshahara wake ili kuwakumbusha wasomi hao kuwa haiwezekani kwa watu wachache kuongezana mishahara wakati wananchi wengi masikini hawapati huduma muhimu za afya elimu na maji kutokana na ukosefu wa fedha
tujiulize je sisi tuko tayari kuacha mishahara hewa je mishahara tunayoipata tunaifanyia kazi je nasi tupo tayari kujipunguzia au kuacha kushinikiza kuongezwa kwa mishahara na marupurupu yetu ili kuiwezesha serikali kuboresha huduma za jamii kwa manufaa ya watanzania wote nasema hayo sio kwa sababu sitaki mishahara iongezwe
la hasha
ninachotaka kusema ni kwamba kabla ya kudai nyongeza ya mishahara ni lazima kwanza kufahamu uwezo wa serikali lakini pia tutambue kuwa kuna watanzania wenzetu wengi tu wanaohitaji kuboreshewa huduma
nafahamu kuwa huku zanzibar mishahara ya watumishi wa kima cha chini imeongezwa kutoka shilingi laki moja na nusu hadi shilingi laki tatu
na kwa upande wa kule bara baada ya kukamilisha zoezi la uchambuzi wa watumishi hewa na wenye vyeti vya kughushi serikali imewapandisha vyeo watumishi na kurekebisha mishahara yao ambapo kiasi cha shilingi bilioni 
 kimetengwa kwenye bajeti ya mwaka huu
mishahara mipya ya watumishi hao inatarajiwa kuanza kulipwa mwezi huu
endapo tusingefanya uchambuzi serikali ingepoteza takriban shilingi bilioni kwa mwaka kwa kuwalipa watumishi hewa na wenye vyeti feki
ndugu watanzania mabibi na mabwana sifa nyingine ya mwalimu nyerere alikuwa mpenda amani umoja na mshikamano
wakati wa harakati za kudai uhuru aliwahimiza watanganyika kutotumia nguvu licha ya kuwepo kwa vitendo vya uchokozi na hila chafu zilizofanywa na wakoloni
hii ndio moja ya sababu zilifanya nchi yetu kupata uhuru kwa njia ya amani
aidha licha ya kuwa tanganyika ilikuwa na takriban makabila na dini mbalimbali alifanikiwa kuwaunganisha wananchi wote katika harakati za kudai uhuru wa nchi yao
mwalimu nyerere pia alikuwa muumini mzuri wa muungano
tanganyika ilipokaribia kupata uhuru alikuwa tayari kuchelewesha uhuru huo kuzisubiri nchi nyingine za afrika mashariki kenya uganda na zanzibar ili uhuru huo upatikane kwa pamoja na kuwezesha kuundwa kwa taifa moja la shirikisho la afrika mashariki
lakini hata pale ilipodhihirika kuwa suala hilo haliwezekani mwaka baba wa taifa pamoja na shujaa mwingine wa nchi yetu hayati mzee abeid aman karume waliasisi jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kuunganisha jamhuri ya tanganyika na jamhuri ya watu wa zanzibar
na mwaka viongozi hao waliasisi muungano wa vyama vya tanu na afro shiraz party na kuunda ccm chama tawala ambacho kimebaki kuwa miongoni mwa vyama vikongwe duniani
hii inadhihirisha kuwa mwalimu nyerere alikuwa mpenda muungano
tujiulize je vitendo vyetu leo vinalenga kudumisha amani ya nchi yetu au kuivunja je sisi hatuna udini au ukabila je maneno na vitendo vyetu vinadumisha au vinahatarisha muungano wetu haya ni maswali muhimu kujiuliza watanzania wote tunapoadhimisha siku hii ya mwalimu nyerere
wheshimiwa viongozi mabibi na mabwana kiongozi yoyote ana sifa kubwa moja kuwa na maono vision
mwalimu nyerere alikuwa ni kiongozi mwenye maono tena makubwa na ya mbali sana
alijua kuwa anataka kujenga taifa huru na linalojitegemea
taifa la watu wenye kujali na kuheshimu utu wa kila mmoja
hayo ndio maono yake
lakini kama mnavyofahamu maono peke yake bila mikakati ni ndoto
mwalimu nyerere alibuni na kusimamia utekelezaji wa mikakati ya kutekeleza maono yake
ndani ya miaka michache tu baada ya nchi yetu kupata uhuru mwalimu nyerere alibaini kuwa huwezi kujenga taifa huru na linalojitegemea kama njia kuu za uzalishaji zitamilikiwa au kusimamiwa na wageni au watu binafsi peke yake
ni lazima serikali ishiriki kikamilifu
na huo ndio ukweli wenyewe
nchi zote zilizofanikiwa kiuchumi duniani serikali zao zilishiriki moja kwa moja katika shughuli za kiuchumi
hivyo basi aliona upo umuhimu wa kujenga misingi itakayoiwezesha serikali kushiriki kikamilifu kwenye shughuli za uzalishaji na hapo ndipo azimio la arusha likazaliwa mwaka 
mbali kuweka miiko ya kuwabana viongozi kutumia nafasi zao kujilimbikizia mali azimio la arusha liliipa nguvu serikali ya kuzuia viwanda mashirika na makampuni ya kibepari kutorosha rasilimali zetu kwenda nje ya nchi
lakini pia kupitia azimio la arusha serikali ilijenga viwanda pamoja na kuanzisha mashirika na makampuni mengine mapya
tukawa na viwanda vingi tu vikiwemo vya nguo viatu matairi vifaa vya kilimo chuma n
na hivyo tukapunguza utegemezi wa kuagiza bidhaa hizo kutoka nje
shirika letu la ndege lilikuwa na uwezo wa kutoa huduma ndani na nje ya nchi
nakumbuka tulikuwa na ndege mbili aina ya boeing fokker na twin otters 
aidha serikali ikaanzisha shirika la nyumba nhc ambalo lilikuwa na nyumba zipatazo kwa ajili ya wananchi wa kipato cha chini
na huku zanzibar hayati mzee karume akajenga majengo ya ghorofa sehemu mbalimbali ikiwa ni pamoja na pale michenzani
sambamba na hayo serikali iliweka mkazo kwenye elimu ambapo ilitolewa bure bila ubaguzi kuanzia shule ya msingi hadi chuo kikuu
mwalimu nyerere aliamini kuwa ukitaka kumkomboa mtu mnyonge ni lazima umpe elimu
vilevile alihimiza watu kufanya kazi kwa bidii kwa kutumia kaulimbiu za uhuru na kazi siasa ni kilimo n
hii ni baadhi tu ya mikakati iliyotumiwa na mwalimu nyerere katika kujenga tanzania aliyotaka
lakini pia kwa kutambua hali halisi ya nchi yetu wakati huo baba wa taifa aliwahi kutamka nanukuu madini yetu tuliyonayo ni vema tukayaacha mpaka watanzania watakapokuwa na ufahamu wa kutosha wataamua kuyachimba mwisho wa kunukuu
pamoja na misingi hiyo mizuri iliyowekwa na baba wa taifa kupitia azimio la arusha miaka michache tu baada ya mwalimu nyerere kung atuka azimio la arusha lilikatupwa
sasa sijui ilitokea kwa makusudi au bahati mbaya
mimi sijui ila ukweli ni kwamba tulilitupa
na baada ya kulitupa tukaanza kuuza mashirika na viwanda vyetu hata vile vilivyojiendesha kwa faida kwa matarajio kwamba tutakaowauzia wangeviendesha kwa ufanisi zaidi
lakini haikuwa hivyo
viwanda na mashirika mengi tuliyoyabinafsisha sasa yamekufa
leo viko wapi viwanda vya nguo ngozi nyama matairi n
k kwa takwimu nilizonazo jumla ya viwanda vilivyoanzishwa na mwalimu nyerere hivi sasa havipo vimekufa
na hapa ndipo mara nyingi mimi huwa najiuliza ni nani hasa aliyeturoga sisi watanzania kwa nini tuliamua kuuza viwanda vyetu ilikuwaje tukaruhusu shirika letu la ndege libaki na ndege moja kutoka zilizokuwepo kwanini shirika letu la nyumba lishindwe kujenga nyumba za wananchi wa kipato cha chini hivi wananchi wana namna hiyo hivi sasa hawapo au hawahitaji tena makazi mazuri na ya gharama nafuu lakini swali kubwa ninalojiuliza kila wakati ni kwanini tuliliacha azimio la arusha wakati maudhui na misingi yake binafsi mpaka leo naiona kuwa ni mizuri
ndio ni mizuri
tunachoweza kujadiliana ni kuhusu mikakati ya utekelezaji wake kwa nyakati za sasa lakini maudhui na misingi yake bado ni mizuri
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana jitihada za baba wa taifa kutetea wanyonge kupigania umoja amani haki na usawa hazikuishia tu hapa nchini
zilivuka hadi nje ya mipaka ya nchi yetu
tanzania chini ya uongozi wa mwalimu ilikuwa mstari wa mbele kwenye harakati za ukombozi wa bara la afrika
ilikuwa makao makuu ya kamati ya ukombozi ya oau na pia ilitoa hifadhi na mafunzo kwa vyama vya ukombozi vya afrika kusini angola msumbiji namibia na zimbabwe hadi nchi hizo zilipopata uhuru
kama hiyo haitoshi jana niliongea na rais yoweri museveni wa uganda ambaye aliniambia kuwa bila mwalimu nyerere huenda yeye asingekuwa rais wa uganda hivi sasa
mbali na kutoa mchango kwenye harakati za ukombozi baba wa taifa alikuwa miongoni mwa waanzilishi wa oau sasa umoja wa afrika na pia jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc
tanzania pia chini ya uongozi wa mwalimu nyerere ilikuwa mtetezi wa haki za wanyonge duniani kote
mathalan tulikuwa mstari wa mbele kutetea haki ya jamhuri ya watu wa china kupata uanachama kwenye umoja wa mataifa
zaidi ya hapo mwalimu nyerere alishiriki kwenye usuluhishi wa migogoro barani afrika
na katika kudhihirisha hilo wakati anafariki alikuwa msuluhishi wa mgogoro wa burundi
huyo ndiye mwalimu julius kambarage nyerere mpigania uhuru mwanafrika halisi pan africanist mpenda amani haki umoja na usawa rais wa taa na tanu waziri mkuu wa kwanza wa tanganyika rais wa jamhuri ya tanganyika rais wa kwanza wa jamhuri ya muungano wa tanzania mwenyekiti wa kwanza wa ccm baba wa taifa letu ambaye leo tunakumbuka kifo chake na kusheherekea maisha yake
kwa ujumla naweza kusema kuwa mwalimu nyerere alikuwa miongoni mwa viongozi bora kuwahi kutokea sio tu hapa nchini bali pia barani afrika na duniani kwa ujumla
vijana na watoto wetu hawana budi kumfahamu mtu huyu wa aina yake katika historia ya nchi
tuwafundishe watoto wetu fikra za mwalimu nyerere
tuwasimulie kazi na mambo aliyoyasimamia
na watanzania wote kwa ujumla hatuna budi kuenzi mambo mazuri aliyotuachia baba wa taifa letu
nyerere oyeeee waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana hayo niliyoeleza na maswali niliyouliza lengo lake sio kumtuhumu mtu yeyote
nimeeleza na kuuliza maswali hayo kwa lengo la kumpa kila mtanzania fursa ya kutafakari ili kubaini wapi tulijikwaa au kukosea na hatimaye tutafute njia ya kujisahihisha
ni wazi kuwa baba wa taifa kama binadamu alikuwa na mapungufu yake
hata hivyo mimi naamini kuwa endapo kila mtanzania ataamua kwa dhati ya moyo wake kuenzi mambo mazuri ya mwalimu nyerere nchi yetu itapata maendeleo makubwa tena kwa haraka
na katika hili napenda nitumie fursa hii kuwathibitishia kwa niaba ya mwenzangu mheshimiwa rais shein kuwa serikali zetu mbili zimejipanga kuhakikisha zinaendelea kusimamia masuala na misingi mizuri iliyoachwa na waasisi wetu mwalimu nyerere na mzee karume pamoja na viongozi waliofuata wa nchi yetu
ni dhahiri kuwa kuvaa viatu vyao sio jambo rahisi
lakini nina imani kuwa kwa ushirikiano wenu tutaweza kuyasimamia na kuyatekeleza haya
mathalan moja ya ndoto za baba wa taifa ilikuwa kuhamishia makao makuu ya nchi yetu dodoma
uamuzi wa kuhamia dodoma ulifanyika tangu mwaka lakini utekelezaji wake ulikuwa ukilegalega kwa sababu mbalimbali
sisi tumeamua kuhamia dodoma
na tayari tumeshaanza kuhamia huko
mawaziri makatibu wakuu na baadhi ya watendaji kutoka wizara zote tayari wameshamia
waziri mkuu naye amehamia
makamu wa rais atahamia mwaka huu na mimi nitahamia mwakani
hii inadhihirisha kuwa tumedhamiria kwa dhati kumuenzi baba wa taifa kwa vitendo na siyo maneno
sambamba na hilo serikali zetu mbili zitaendelea kuimarisha umoja mshikamano na muungano wetu
tutadumisha pia amani yetu
yeyote atakayejaribu kuhujumu muungano wetu au kuvuruga amani yetu tutapambana naye kwa nguvu zetu zote na kwa vyovyote vile atambue kuwa kamwe hatoshinda
zaidi ya hapo tutaendeleza harakati za kujiletea maendeleo ya kiuchumi
tutaimarisha na kuboresha miundombinu muhimu ya kiuchumi hususan ya usafiri na nishati
na katika hili tumeamua kwa dhati kabisa kufufua shirika letu la ndege ambalo kama nilivyoeleza awali wakati wa baba wa taifa lilikuwa likifanya vizuri sana
tayari tumenunua ndege mpya sita mbili tayari zimewasili na zinatoa huduma
na zile nyingine napenda niwahakikishie kuwa nazo zitakuja
aidha tumeamua kutekeleza mradi mkubwa wa umeme wa stiglier s gorge ambao nao ulibuniwa tangu enzi za baba wa taifa
sisi tumeamua kuutekeleza
mradi huu utakapokamilika utazalisha takriban megawati 
tumeshatangaza zabuni na nimearifiwa kuwa makampuni yamejitokeza kuomba zabuni ya kujenga mradi huo
tutaendelea kupanua wigo na kuboresha huduma za jamii hususan afya elimu na maji
kwa bahati nzuri serikali zetu mbili kila mwaka zimekuwa zikiongeza bajeti kwenye sekta hizo
aidha tutaimarisha usimamizi wa rasilimali zetu
kama mnavyofahamu nchi yetu ina rasilimali nyingi madini mafuta gesi misitu maeneo ya hifadhi na wanyamapori pamoja na rasilimali za kwenye bahari maziwa na mito
lakini ninyi ni mashahidi rasilimali hizi bado hazijatunufaisha
ni watu wachache tu humu nchini na wengine kutoka nje ndio wenye kunufaika nazo
napenda kuwaahidi kuwa katika kipindi changu cha uongozi kamwe sitaruhusu hali hiyo kundelea
nitashirikiana na mwenzangu rais shein pamoja na ninyi wananchi katika kuhakikisha rasilimali zetu zinatunufaisha
tayari tumeshaanza kuchukua hatua mbalimbali
kule bara kwa mfano mwezi julai mwaka huu tulishapitisha sheria ya kulinda rasilimali zetu hususan madini
aidha tumedhibiti biashara ya madini na matokeo yake tumeanza kuyaona
mathalan kufuatia agizo langu nililolitoa mwezi machi kuhusu kuimarisha usimamizi wa rasilimali zetu hususan madini uzalishaji umeongezeka tofauti na tulivyokuwa tukiambiwa awali
nitatoa mifano michache
kabla ya agizo langu almasi iliyozalishwa mwezi januari ilikuwa carats 
 februari carats 
 na mwezi machi carats 
na niaka ya nyuma nayo hali ilikuwa ni hivyo
lakini baada ya agizo uzalishaji umeongezeka
mwezi juni tulizalisha carats 
 mwezi julai carats 
 agosti carats na septemba carats 
na sio almasi pekee ndio uzalishaji umeongezeka
uzalishaji wa tanzanite piaumeongezeka
huu ni mwanzo tu
tutachukua hatua hizi tulizozianza kwenye rasilimali zetu zote ikiwemo gesi utalii misitu na baharini ambako pia tumekuwa tukiibiwa sana
na kuhusu rasilimali za maji tayari tumeshaunda chombo cha kusimamia uvuvi kwenye bahari kuu deep sea fishing authority ambacho kwa bahati nzuri makao makuu yake yapo huku zanzibar
watanzania wenzangu mabibi na mabwana nafahamu kuwa kutokana na hatua tunazozichukua wamejitokeza baadhi ya watu wanaowapotosha wananchi kwa kuwaambia kuwa hali ya uchumi wetu inadorora
huo ni uzushi
ukweli ni kwamba uchumi wetu unazidi kuimarika
mwaka huu unatarajiwa kukua kwa asilimia 
 na hivyo kuifanya nchi yetu kushika nafasi ya tatu barani afrika
sambamba na hilo mfumuko wa bei unazidi kupungua
mwezi julai mfumuko wa bei ulikuwa asilimia 
 lakini mwezi agosti ulishuka hadi kufikia asilimia 
na matokeo yanaonekana
bei za bidhaa nyingi zimeshuka
mathalan mfuko mmoja wa saruji hivi sasa unauzwa kwa wastani wa shilingi kutoka wastani wa shilingi mafuta ya kupikia yameshuka kutoka wastani wa shilingi kwa lita hadi shilingi mafuta ya taa yameshuka kutoka wastani wa shilingi kwa lita hadi shilingi 
mifano ipo mingi
kama hiyo haitoshi ujenzi wa viwanda unaendelea vizuri
nafahamu kuna watu wanaobeza kuhusu ujenzi wa viwanda lakini kweli ni kwamba vinajengwa
mathalan mwaka vilikuwepo viwanda lakini hadi kufikia mwanzoni mwa mwaka huu vimeongezeka hadi kufikia viwanda 
hii inamaanisha kwamba tangu tumeingia madarakani vimejengwa viwanda vipya 
halikadhalika uwekezaji unazidi kuongezeka
kwa mujibu wa ripoti ya uwekezaji duniani world investment report ya mwaka iliyotolewa na shirika la umoja wa mataifa linalosimamia biashara na maendeleo unactad mwaka nchi yetu ilisajili miradi yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 na hivyo kuongoza katika eneo letu la afrika mashariki
aidha kwa mujibu wa kituo cha uwekezaji tanzania tic hadi kufikia mwezi septemba mwaka huu tulikuwa tumesajili miradi yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 itakayotoa ajira zipatazo 
hii inadhihirisha kuwa uchumi wa nchi yetu unakwenda vizuri
licha ya ukweli huo natambua kuwa kutokana na hatua tunazozichukua za kuwabana mafisadi na wabadhirifu wa mali za umma wapo wananchi wa kawaida kabisa ambao sio wezi wala mafisadi wanaothirika
chukua mfano umemkamata mwizi wa fedha za umma
mwizi huyo kama alikuwa anatumia fedha alizoziiba kujenga nyumba zake ni lazima ujenzi wa nyumba hizo utasimama
ujenzi ukisimama atakayeathirika sio huyo mwizi pekee bali wajenzi waliokuwa wakijenga nyumba mama lishe waliokuwa wakiwapikia wajenzi bodaboda waliokuwa wakiwabeba wajenzi wauza maji soda n
hili nalifahamu
lakini kama kweli tunataka kupambana na wizi na ubadhirifu pamoja na kuleta maendeleo kwa nchi yetu athari hizi hatuwezi kuzikwepa
mabadiliko ya aina yoyote ile lazima yana athari kama hizi
lakini jambo la kututia moyo ni kwamba athari hizi mara nyingi huwa ni za kipindi kifupi
baada ya muda zinakwisha
kuna usemi usemao mabadiliko ni magumu mwanzoni yanakuwa machungu yanapofikia katikati lakini mwishoni matokeo yake ni mazuri na matamu
hivyo nawaomba wananchi mtuvumilie katika kipindi hiki cha mpito
baada ya muda mfupi mambo yatakuwa mazuri
lakini hata kama hayatakuwa mazuri hivi karibuni watoto na wajukuu wetu watanufaika
na huo ndio uzalendo
uzalendo maana yake ni kuwa tayari kujitolea kwa faida ya wengi au vizazi vijavyo
waasisi na wazee wetu walifanya hivyo
walijitolea kupigania uhuru wa nchi yetu lakini tunaofaidi matunda ya uhuru ni sisi
hivyo na sisi hatuna budi kujitoa ili vizazi vyetu vijavyo vinufaike
mimi pamoja na mwenzangu rais shein tumeamua kujitoa kuleta maendeleo ya nchi yetu
hivyo nawaomba wananchi mtuunge mkono
je mko tayari kutuunga mkono ahsanteni sana
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana wageni waalikwa kama nilivyosema awali siku ya leo pia tunaadhimisha kilele cha mbio za mwenge wa uhuru kwa mwaka huu wa 
mwenge wa uhuru ni moja ya tunu za nchi yetu na uliasisiwa na baba wa taifa
hata kabla ya nchi yetu kupata uhuru baba wa taifa alitamka maneno yafuatayo katika bunge la kikoloni tarehe oktoba mwaka nanukuu sisi watanganyika tunataka kuwasha mwenge na kuuweka juu ya mlima kilimanjaro umulike hata nje ya mipaka yetu ulete matumaini pale ambapo hakuna matumaini upendo pale ambapo pana chuki heshima ambapo pamejaa dharau mwisho wa kunukuu
tamko hili mbali na kuamsha zaidi hamasa na kuchochea harakati za nchi yetu kudai uhuru lilibeba falsafa nzito inayotoa taswira ya taifa ambalo baba wa taifa alitaka kulijenga taifa lenye amani linalojitegemea na lenye kuheshimu misingi ya utu haki na usawa wa binadamu
azma ya kuwasha mwenge ilitimia kwenye mkesha wa uhuru tarehe desemba ambapo marehemu kapteni alexander nyirenda na wenzake waliupandisha mwenge wa uhuru katika kilele cha mlima kilimanjaro
na tangu mwaka kila mwaka mwenge wa uhuru umekuwa ukikimbizwa nchi nzima kuzunguka mikoa yote ya tanzania bara na huku zanzibar halmashauri zote za wilaya vijiji pamoja na mitaa mbalimbali ili kuendelea kukumbushana misingi ambayo juu yake nchi yetu imejengwa na inaendelea kujengwa na pia nafasi ya nchi yetu mbele ya mataifa na watu wa mataifa wengine
katika kukumbushana huku mbio za mwenge huambatana na shughuli za ujenzi na uzinduzi wa miradi mbalimbali ya maendeleo ambayo shabaha yake ni kukuza utu na ustawi wa watanzania
kila mwaka mwenge huzindua miradi mbalimbali
mathalan katika kipindi cha miaka mitano iliyopita mwenge wa uhuru umezindua jumla ya miradi yenye thamani ya takriban shilingi trilioni 
 wastani wa miradi 
 kwa mwaka ambayo thamani yake kwa wastani ni shilingi milioni 
mwaka huu pekee miradi iliyozinduliwa ni yenye thamani ya shilingi trilioni 
miradi ambayo imekuwa ikizinduliwa na mwenge inahusu sekta za afya elimu kilimo maji mawasiliano mazingira ujenzi uwezeshaji uvuvi na viwanda
sambamba na hilo kila mwaka mbio za mwenge wa uhuru zimekuwa na kaulimbiu yake ambapo mwaka huu inasema shiriki kukuza uchumi wa viwanda kwa maendeleo ya nchi yetu
nawapongeza waliobuni kaulimbiu hiyo ambayo inakwenda sambamba na dira ya maendeleo ya taifa letu na pia dhamira ya serikali ya awamu ya tano ya kujenga tanzania ya viwanda ifikapo mwaka 
nimefarijika zaidi kusikia kuwa katika mbio za mwenge mwaka huu jumla ya viwanda vimeziduliwa
viwanda hivyo vimejengwa kwa gharama ya shilingi bilioni 
 na vinatarajiwa kuzalisha ajira 
pamoja na ajira hizo nina uhakika kuwa viwanda hivyo vitaingizia nchi fedha za kigeni na kuipatia serikali yetu mapato kupitia kodi na hatimaye kusaidia kupunguza umaskini nchini
hii ndiyo sababu tumekuwa tukihimiza ujenzi wa viwanda
na hizi ni baadhi ya faida za mwenge
watanzania wenzangu licha ya dhana na falsafa nzuri pamoja na faida za mwenge nilizozitaja wapo watu wanaoupinga na kutaka ufutwe
mimi nawashangaa sana wanaosema ufutwe sijui ni watu wametokea sayari gani wakati mwingine huwa najiuliza hivi hawa nao kweli ni sehemu ya historia ya nchi hii najiuliza hivyo kwa sababu kama kweli wewe ni mtanzania na unaifahamu kidogo historia ya nchi hii pamoja na ya baba wa taifa na mzee karume huwezi kuthubutu kutamka kuwa eti mwenge ufutwe
huwezi mwenge wa uhuru ni tunu tuliyoachiwa na waasisi wa taifa hili
na kamwe mimi siwezi kukubali mwenge ufutwe
niwaombe watanzania wenzangu tuwapuuze tuwazomee na kuwasuta wote wanaosema mwenge ufutwe
tunazo sababu nyingi za kukataa mwenge wetu kufutwa lakini kwa ajili ya muda nitataja kama tatu hivi
kwanza mwenge wa uhuru hautafutwa kwa sababu unachochea maendeleo
kama mlivyosikia wakati wa mbio za mwenge za uhuru mwaka huu miradi mbalimbali ya maendeleo imezinduliwa
natambua kuwa mojawapo ya hoja zinazotolewa na wenye kuupinga mwenge wetu ni suala la gharama
lakini mimi nafahamu kuwa katika mbio za mwenge mwaka huu serikali ilitenga shilingi milioni kugharamia
sasa ukilinganisha kiasi hicho na miradi iliyozinduliwa yenye thamani inayokaribia shilingi trilioni 
 ni dhahiri kuwa hoja ya gharama haina mashiko lakini nafahamu kuwa wapo watakaosema kuwa miradi hiyo ingeweza kuzinduliwa hata bila ya mwenge
huenda hilo ni kweli
lakini tujiulize je kama mwenge usingekuwepo viongozi wa vijiji kata tarafa wilaya na hata mikoa kweli wangekuwa wanahagaika kila mwaka kubuni miradi kama ilivyo sasa nadhani majibu mnayo
lakini ukiachilia mbali hilo mwenge wa uhuru pia unatumika kufichua maovu
hivi punde nimepokea taarifa ya kiongozi wa mbio za mwenge wa uhuru mwaka huu ambayo pamoja na masuala mengine imefichua ubadhirifu kwenye utekelezaji wa baadhi ya miradi
hii ndio kazi nyingine ya mwenge wa uhuru
na napenda kutumia fursa kumhakikishia kiongozi wa mbio za mwenge wa uhuru mwaka huu na watanzania kwa ujumla kuwa serikali itafuatilia miradi hiyo na kuwachukulia hatua stahiki watakaohusika na ubadhirifu huo
pili mwenge wa uhuru unawaunganisha watanzania na kuimarisha muungano wetu
kama nilivyogusia hapo awali mwenge wa uhuru uzunguka nchi nzima tanzania bara na visiwani
wanaokimbiza mwenge wanatoka pande zote mbili za muungano
kwa kufanya hivyo mwenge unatuunganisha watanzania na kuimarisha muungano wetu
na kila unapopita mahali unatoa matumaini mapya kupitia miradi na kusambaza upendo miongoni mwa watanzania
tatu na muhimu zaidi ni kwamba mwenge wa uhuru ni alama ya uhuru na utaifa wetu
kama mnavyofahamu kila nchi hapa duniani ina alama zake za taifa
na sisi ni hivyo hivyo
moja ya alama yetu ni mwenge wa uhuru
nyingine ni wimbo ya taifa bendera ya taifa n
hivyo kuufuta mwenge wa uhuru ni sawa na kufuta historia na alama inayotambulisha utaifa wetu
zaidi ya hapo ningependa kuwataarifu watanzania wenzangu kuwa mwenge au alama zinazofanana na mwenge hazipo tu hapa nchini
zipo nchi na taasisi za kimataifa zenye alama kama hii ya mwenge wetu wa uhuru
baadhi ya nchi hizo ni majirani zetu wa kenya msumbiji na rwanda
aidha ninyi nyote hapa ni mashahidi nchi yetu mara kadhaa imekuwa ikipokea kifimbo cha malkia wa uingereza mwenge wa olimpiki kombe la dunia n
k lakini sijawahi hata siku moja kusikia watu wakipinga vifimbo hivyo kuja nchini au kutaka vifutwe
sana sana tu baadhi ya wanaoupinga mwenge wetu ndio hao hao wamekuwa mstari wa mbele kwenda kuvipokea vifimbo hivyo
binafsi siwapingi wao kwenda kupokea vifimbo hivyo
acha waende hakuna ubaya
ubaya ni pale wanapoupinga mwenge wetu huku wakiona fahari kupokea vifimbo hivyo
hivyo basi kwa niaba ya mwenzangu mheshimiwa rais dkt
shein napenda kurudia tena kuwaambia watu hao kuwa katika kipindi chetu cha uongozi mwenge wa uhuru utaendelea kuwepo
na niwaombe watanzania wote wenye mapenzi mema na nchi yetu mtuunge mkono
ndugu viongozi ndugu wananchi mabibi na mabwana jambo la tatu ambalo limetukutanisha hapa leo ni kuadhimisha kilele cha siku ya vijana kitaifa
kama mnavyofahamu duniani kote vijana ndio uhai wa taifa
hii ni kwa sababu wapo wengi wana nguvu na uthubutu
hivyo basi katika siku hii ya kilele cha sherehe ya wiki ya vijana kitaifa napenda kuwahimiza vijana kote nchini kushiriki kikamilifu katika shughuli za ujenzi wa taifa letu
mtambue ya kuwa taifa hili ni lenu
na maendeleo yake yanawategemea ninyi
lakini ili kijana aweze kushiriki kikamilifu kwenye shughuli za ujenzi wa taifa na kutoa mchango wenye tija kwa nchi hana budi kujiendeleza kielimu kila wakati na kujiepusha na vitendo vitakavyopunguza uwezo wake ikiwemo matumizi ya dawa za kulevya na ngono zembe
na huo ndio wito wangu mwingine kwenu vijana wa tanzania leo mnapoadhimisha kilele cha wiki ya vijana kitaifa
waheshimiwa mawaziri waheshimiwa viongozi mbalimbali mliopo wageni waalikwa mabibi na mabwana nimesema mengi
lakini kabla sijahitimisha hotuba yangu napenda kuwashukuru tena mawaziri husika kwa kunialika kwenye tukio hili
aidha nawashukuru tena wananchi wa mjini magharibi na zanzibar kwa ujumla kwa mapokezi yenu mazuri na pia kwa kujitokeza kwa wingi kwenye tukio hili
lakini shukrani za pekee ziende kwenye makundi yafuatayo kwanza kwa waandaji wa tukio hili
shughuli imefana sana
hongereni sana
pili natoa shukrani kwa viongozi wa dini wote ambao wametuombea dua na kuliombea taifa letu
tatu natoa shukrani na pongezi nyingi sana kwa wakimbiza mwenge wetu wa uhuru mwaka huu wakiongozwa na amour hamad amour
mmefanya kazi kubwa sana
hatuna cha kuwalipa
napenda pia kutoa shukrani zangu nyingi kwa vyombo vya ulinzi na usalama kwa kuhakikisha usalama unakuwepo hapa uwanjani na sehemu zote ambazo mwenge ulipita
nawashukuru pia vijana wa halaiki kwa kutuburudisha
mmetia fora
mwisho lakini sio kwa umuhimu navishukuru vyombo vya habari vyote vilivyoripoti tukio hili
tunawashukuru sana
mwisho kabisa kama mnavyofahamu mimi pamoja na kuwa rais ni mwenyekiti wa ccm
natambua kuwa hapa kuna wana ccm wengi
na hivi sasa chama chetu kipo kwenye zoezi muhimu la uchaguzi
hivyo basi napenda niwatakie wana ccm wote uchaguzi mwema
wito wangu kwenu chagueni viongozi bora wenye uwezo wa kuongoza wasio makundi na wala kujihusisha na vitendo vya rushwa ili chama chetu kibaki kuwa imara
mara zote tukumbuke wosia wa baba wa taifa wakati aking atuka mwaka kuwa bila ccm imara nchi itayumba
kidumu chama cha mapinduzi
napenda kuhitimisha kwa moja ya kauli za baba wa taifa aliyoitoa kwenye sherehe za miaka ya uhuru wa ghana zilizofayika tarehe machi mjini accra nanukuu kizazi changu kiliongoza jitihada za kuleta uhuru wa kisiasa wa bara letu
kizazi cha sasa cha waafrika hakina budi kuchukua kijiti pale tulipoishia na kwa nguvu mpya kusukuma mbele maendeleo ya bara letu mwisho wa kunukuu
hivyo basi leo tunapokumbuka maisha ya baba wa taifa pamoja na falsafa ya mwenge wa uhuru sisi watanzania wa kizazi cha sasa hatuna budi kukumbushana kuchukua kijiti kilichoachwa na waasisi wetu ili kulipeleka taifa letu mbele zaidi hasa kiuchumi
mungu ibariki familia ya baba wa taifa mungu ibariki familia ya mzee karume pamoja na waasisi wote mungu ubariki mwenge wa uhuru mungu wabariki vijana wote wa tanzania mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mheshimiwa kassim majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania gulamhafeez mukadamu mwenyekiti wa alat na mstahiki meya wa manispaa ya shinyanga mheshimiwa stephen peter mhapa makamu mwenyekiti wa alat na mwenyekiti wa halmashauri ya wilaya ya iringa mheshimiwa seleman jafo naibu waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam waheshimiwa wabunge mliopo hapa wastahiki mameya wa majiji na manispaa pamoja na waheshimiwa wenyeviti wa halmashauri za miji na wilaya waheshimiwa madiwani wa dar es salaam mkiongozwa na mstaiki meya isaya mwita mstahiki meya wa zanzibar pamoja na viongozi mbalimbali kutoka serikali ya mapinduzi ya zanzibar mhandisi mussa iyombe katibu mkuu ofisi ya rais tamisemi prof
faustin kamuzora katibu mkuu ofisi ya makamu wa rais bwana abdallah ngodu kaimu katibu mkuu wa alat wakurugenzi wa majiji manispaa miji na halmashauri za wilaya wawakilishi wa jumuiya za serikali za mitaa kutoka nchi za afrika mashariki mliopo wawakilishi wa wadhamini kutoka makampuni na mashirika ya serikali na yasiyo ya kiserikali wawakilishi wa vikundi vya wajasiriamali ndugu waandishi wa habari wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu muumba wetu ambaye ametupa uhai na kutuwezesha kukutana hapa
aidha nakushukuru sana mwenyekiti wa jumuiya ya tawala za serikali za mitaa tanzania association of local government authorities of tanzania alat mheshimiwa mukadamu kwa kunialika kufungua mkutano huu mkuu wa wa alat
nasema ahsante sana
natambua baadhi yenu hapa mmesafiri umbali mrefu kuja kuhudhuria mkutano huu ambao awali ulipangwa kufanyika jijini mbeya lakini siku za mwishoni ukalazimika kuhamishiwa hapa dar es salaam
hivyo basi kwanza napenda kuwapa pole kwa uchovu wa safari
lakini pili kama mnavyofamu mimi pamoja na kuwa na majukumu ya urais nina dhamana kwenye wizara ya tamisemi hivyo basi napenda niwakaribishe wajumbe wote hapa dar es salaam na katika mkutano huu wa wa alat
karibuni sana ndugu wajumbe
napenda pia hapa mwanzoni kabisa nimshukuru mwenyekiti wa alat taifa kwa salamu za pongezi alizozitoa kwangu hususan kwa kuchaguliwa kuwa rais wa awamu ya tano wa nchi yetu
namshukuru pia kwa pongezi zake kuhusu utendaji kazi wa serikali ya awamu ya tano
nasema ahsante sana
mmezidi kutupa moyo wa kuendelea kufanya kazi kwa bidii
lakini nami ningependa kutumia fursa hii kuwapongeza wewe mheshimiwa mwenyekiti na makamu wako wastahiki mameya wa majiji na manispaa pamoja na wenyeviti wa halmashauri zote nchini kwa kuchaguliwa kwenu
napenda niwaahidi kuwa serikali ya awamu ya tano itashirikiana nanyi kwa karibu katika kuhakikisha tunaleta maendeleo kwa wananchi na nchi yetu kwa ujumla
mheshimiwa mwenyekiti ndugu wajumbe mabibi na mabwana kwangu mimi mkutano huu ni muhimu sana
ni muhimu kwa sababu kama mnavyofahamu alat ni chombo kinachounganisha pamoja mamlaka na wadau mbalimbali wanaohusika na masuala ya serikali za mitaa hapa nchini
na sote hapa tunatambua kuwa serikali za mitaa ni mamlaka ambazo zipo karibu zaidi na wananchi
kwa sababu hiyo binafsi naona kuwa hii ni fursa nzuri kwangu kuzungumza kwa kina na watanzania wenzangu na hasa kwa kuzingatia kuwa hii ni mara yangu ya kwanza kuhudhuria mkutano huu wa alat tangu nimechaguliwa kuwa rais wa awamu ya tano wa nchi yetu
hivyo basi nina imani mheshimiwa mwenyekiti pamoja na ndugu wajumbe mtaniruhusu kabla ya kuzungumzia masuala yaliyotuleta hapa kueleza hatua mbalimbali ambazo tumechukua tangu tumeingia madarakani pamoja na mipango na mikakati tuliyonayo ya kuleta maendeleo kwa nchi yetu
mheshimiwa mwenyekiti na ndugu wajumbe tangu tumeingia madarakani takriban miezi iliyopita tumefanya mambo mengi ya kuleta maendeleo kwa nchi yetu
mtakumbuka tulianza kwanza kuimarisha ukusanyaji wa mapato na kudhibiti ubadhirifu wa mali za umma
tulibana mianya ya ukwepaji kodi na hivyo kutuwezesha kuongeza ukusanyaji wa mapato kutoka wastani wa shilingi bilioni kwa mwezi hadi kufikia shilingi trilioni 
sambamba na kuongeza ukusanyaji mapato tuliamua kudhibiti ubadhirifu wa mali za umma
tumezuia safari za nje warsha na semina zisizo na tija
hivi majuzi tu mmesikia kuwa ujumbe wetu kwenye mkutano wa baraza kuu la umoja wa mataifa ulikuwa na watu watatu tu na walituwakilisha vyema
kutokana na kuongeza mapato na kubana matumizi hivi sasa tunawalipa mishahara ya watumishi wetu kwa wakati
aidha tumeweza kulipa madai mbalimbali ya watumishi ikiwa ni pamoja na michango yao kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii
zaidi ya hayo tumeweza kuongeza bajeti yetu ya maendeleo kutoka wastani wa asilimia hadi kufikia wastani wa asilimia hivi sasa
hii ndiyo imetuwezesha kupanua wigo na kuboresha huduma mbalimbali za jamii hususan elimu afya na maji
kama mnavyofahamu kwenye elimu baada ya kuingia madarakani tulianza kutoa elimu bila malipo kuanzia shule ya msingi hadi sekondari ambapo mwanzoni tulikuwa tukitenga kila mwezi shilingi bilioni 
mwezi julai kiasi hicho kiliongezwa hadi kufikia shilingi bilioni 
 na hivyo kufanya hadi mwezi agosti mwaka huu kuwa tumetumia kiasi cha shilingi bilioni 
 kugharamia elimu bila malipo
matokeo yake bila shaka nyote hapa mnafahamu
idadi ya wanafunzi wanaoanza darasa la kwanza na kidato cha kwanza imeongezeka maradufu darasa la kwanza kwa takriban asilimia na kidato cha kwanza takriban asilimia 
tumeongeza pia idadi ya wanafunzi wa elimu ya juu wanaopata mikopo kutoka wakati tunaingia madarakani hadi kufikia takriban 
hii imewezekana baada ya kuongeza bajeti ya mikopo kutoka shilingi bilioni hadi kufikia shilingi bilioni 
kwenye afya nako tumeimarisha na kuboresha upatikanaji wa huduma hiyo
tumeongeza bajeti ya kununua madawa kutoka shilingi bilioni wakati tunaingia madarakani hadi kufikia shilingi bilioni mwaka huu wa fedha
hii imeongeza sana upatikanaji wa madawa kwenye hospitali zetu na hasa baada ya serikali kuanza utaratibu wa kununua dawa moja kwa moja kutoka kwenye viwanda zinakozalishwa
aidha serikali imegawa katika kila halmashauri vifaa tiba ikiwemo vitanda ya kawaida vitanda vya kujifungulia magodoro na mashuka ambavyo thamani yake kwa ujumla ni shilingi bilioni 
halikadhalika katika kuboresha huduma za afya ya mama na mtoto serikali ilipata fedha jumla ya shilinigi bilioni 
 kutoka benki ya dunia pamoja na wadau wengine wanaosaidia sekta ya afya kwenye mfuko wa pamoja busket fund
fedha hizo zimepangwa kutumika kuboresha vituo vya afya ili kuviwezesha kutoa huduma za uzazi za dharura kwa lengo la kuokoa maisha ya mama na mtoto na zinatumwa moja kwa moja katika vituo vya afya husika katika mwaka huu wa fedha
kuhusu sekta ya maji miradi mingi ya maji hivi sasa inatekelezwa sehemu mbalimbali nchini
karibu kwenye mikoa yote kuna miradi mikubwa ya maji inatekelezwa
mathalan mwezi machi nilikuwa mkoa wa lindi ambapo nilitoa maelekezo ya kukamilishwa kwa haraka mradi wa maji wa ng apa wenye thamani ya shilingi bilioni ambao nimeambiwa unaendelea kukamilika
mwezi juni mwaka huu nilizindua mradi wa maji wa ruvu juu pale mlandizi kwa ajili ya kuhudumia jiji hili la dar es salaam na sehemu za mkoa wa pwani
aidha mwezi julai nilizindua mradi mkubwa wa maji pale sengerema wenye thamani ya shilingi bilioni 
mwezi julai pia niliweka mawe ya msingi kwenye mradi wa maji wa kigoma wenye thamani ya shilingi bilioni na mradi mkubwa wa maji kutoka ziwa victoria kwenda miji ya nzega tabora na igunga wenye thamani ya shilingi ya shilingi bilioni 
juzi mmeshuhudia mheshimiwa waziri mkuu akizindua mradi wa maji kule longido wenye thamani ya shilingi bilioni lakini nafahamu pia mradi wa maji wa musoma umekamilika na unasubiri kuzinduliwa
halikadhalika nafahamu kuwa kuna mradi mkubwa wa maji unatekelezwa katika jiji la arusha wenye thamani ya shilingi bilioni na wakati wowote tutaanza utekelezaji wa mradi mwingine mkubwa wenye thamani ya shilingi bilioni kwa ajili ya miji ya bariadi legangabilili maswa meatu na busega
kama hiyo haitoshi mwezi julai mwaka huu serikali ya india ilitupatia mkopo wa masharti nafuu wenye thamani ya dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi trilioni 
 kwa ajili ya kutekeleza miradi ya maji kwenye miji ikiwemo zanzibar
kwa ujumla miradi mingi inatekelezwa sehemu mbalimbali nchini
hivyo basi nina imani kuwa baada ya muda mfupi tutakuwa tumepunguza kwa kiasi kikubwa tatizo la maji nchini
nitoe wito kwenu viongozi wa serikali za mitaa kuendelea kuwahamasisha wananchi kutunza mazingira pamoja na vyanzo vya maji
bila kufanya hivyo itafika wakati tutakuwa na miundombinu mizuri isiyotoa maji
mheshimiwa mwenyekiti na ndugu wajumbe mbali na kuboresha huduma za jamii tumeweza kuimarisha miundombinu ya kiuchumi hususan usafiri na nishati
tumeanza ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa kutoka dar es salaam hadi mwanza na kigoma na kisha nchi za burundi na rwanda kwa fedha zetu wenyewe
ujenzi wa kipande cha kilometa kutoka dar es salaam hadi morogoro tayari umeanza ambapo kiasi cha shilingi trilioni 
 kitatumika
na hivi majuzi ijumaa tumesaini mkataba wa kuanza ujenzi wa kipande cha kilometa kutoka morogoro hadi dodoma makutopora kwa thamani ya shilingi trilioni 
 na hivyo gharama za ujenzi kutoka dar es salaam hadi dodoma kufikia shilingi trilioni 
tunafanya upanuzi wa bandari zetu za mtwara na dar es salaam
mwezi machi mwaka huu niliweka jiwe la msingi la upanuzi wa bandari ya mtwara kwa thamani ya shilingi bilioni 
aidha mwezi julai mwaka huu niliweka jiwe la msingi la upanuzi wa bandari ya dar es salaam ambao thamani yake ni shilingi bilioni 
kama hiyo haitoshi wakati nikiwa tanga katika sherehe za kuweka jiwe la msingi la mradi wa bomba la mafuta kutoka hoima nchini uganda hadi bandari ya tanga nilimwagiza waziri wa ujenzi kuanza taratibu za kutafuta mkandarasi wa kupanua bandari ya tanga kwa thamani ya shilingi bilioni 
vilevile tumetengeneza meli mbili za mv
iringa na mv
ruvuma ambazo zinatoa huduma katika ziwa nyasa
aidha tupo katika hatua za mwisho za kupata wakandarasi kwa ajili ya ukarabati wa meli mbili za mv
victoria na butiama pamoja na ununuzi wa meli mpya kwa ajili ya ziwa victoria
sambamba na hayo tunakamilisha upanuzi wa viwanja vikubwa vya ndege vya mwalimu julius nyerere kwa gharama ya shilingi bilioni na kilimajaro kwa thamani ya shilingi bilioni 
aidha tunaendelea na ukarabati wa viwanja takriban vya ndege sehemu mbalimbali nchini ikiwemo mwanza shilingi bilioni mtwara shilingi bilioni shinyanga shilingi bilioni 
 sumbawanga shilingi bilioni 
 musoma shilingi bilioni songea shilingi bilioni na iringa shilingi bilioni 
tumenunua ndege mpya sita mbili tayari zimewasili na kuanza kazi kwa ajili ya kutoa huduma ya usafiri na kukuza sekta ya utalii
kama mnavyofahamu ukuaji na ustawi wa sekta ya utalii kwa kiasi kikubwa unategemea uwepo na ubora wa usafiri wa anga katika nchi
vilevile ujenzi wa barabara unaendelea vizuri
tangu tumeingia madarakani tumeshajenga takriban kilometa za lami kwa thamani ya shilingi trilioni 
na nyingi bado tunaendelea kuzijenga
nikianza kuzitaja tunaweza kumaliza kesho
lakini kwa kuwa leo tupo hapa dar es salaam niseme tu kuwa moja ya barabara tunayotarajia kuanza kujenga hivi karibuni ni barabara ya njia sita kutoka dar es salaam hadi chalinze
aidha tunaendelea na ujenzi wa barabara za juu pale tazara shilingi bilioni 
 na ubungo shilingi bilioni 
 na muda si mrefu tutaanza ujenzi wa awamu ya ii iii na iii za miundombinu ya magari ya mwendokasi kwa thamani ya shilingi bilioni 
tunajenga miundombinu hii ili kupunguza tatizo la msongamano wa magari katika jiji hili
kuhusu umeme nako tunaendelea vizuri
lakini tunafahamu kuwa mahitaji ya umeme nchini bado ni makubwa
hivyo tunaendelea na utekelezaji wa miradi mbalimbali ya kuzalisha umeme ikiwemo kinyerezi na ii ambayo kwa pamoja inatarajiwa kuzalisha megawati kwa kutumia gesi yetu asilia
miradi hii kwa ujumla ina thamani ya shilingi trilioni 
aidha maandalizi kwa ajili ya miradi ya kinyerezi iii na iv ambayo itazalisha takriban megawati inaendelea vizuri
tumeanza pia maandalizi ya ujenzi wa mradi mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji pale stiglier s gorge ambao utazalisha megawati 
tunataka hadi kufikia mwaka nchi yetu iwe na angalau megawati kutoka megawati za sasa
sambamba na hilo tunaendelea na jitihada za kupeleleka umeme vijijini
mpaka sasa tumeshapeleka umeme kwenye vijiji zaidi ya 
aidha mwaka huu tumeanza awamu ya tatu ya mpango wa umeme vijijini
lengo letu ni kufikisha miundombinu ya umeme kwenye vijiji vipatavyo ifikapo mwaka 
katika bajeti ya mwaka huu tumetenga shilingi bilioni 
 kuanza kutekeleza mradi huo
tunataka dhana ya viwanda inasambae hadi vijijini
mheshimiwa mwenyekiti na ndugu wajumbe mbali na kuongeza ukusanyaji mapato na kudhibiti matumizi tumeimarisha nidhamu na kurejesha heshima kwenye utumishi wa umma
tumewachukulia hatua za kinidhamu baadhi ya watumishi wazembe na wala rushwa
zaidi ya hapo tumewaondoa takriban watumishi hewa wapatao ambao walikuwa wakiigharimu serikali takriban shilingi bilioni 
 kwa mwezi na kwa mwaka shilingi bilioni 
vilevile tumewaondoa watumishi wenye vyeti feki wapatao ambao kwa mwaka waligharimu serikali shilingi bilioni 
tumefanya hivyo ili kurudisha nidhamu na kuenzi elimu na ueledi katika utumishi wa umma
mtakubaliana nami kuwa uwepo wa watumishi hewa na wenye vyeti feki ulikuwa ukizorotesha na kupunguza ufanisi katika utoaji huduma kwenye taasisi za umma
aidha uwepo wa watumishi wenye vyeti feki ulikuwa unapunguza heshima na hadhi ya elimu na ujuzi na hivyo kushusha ari na morali miongoni mwa watumishi wenye sifa
sambamba na hilo tumejitahidi kuondoa kero mbalimbali ambazo zilikuwa zikiwasumbua wananachi
mathalan tumeondoa kero za utitiri wa kodi kwa wakulima wafugaji na wavuvi
tumefuta tozo kwa wakulima tozo kwa wafugaji na tozo kwa wavuvi
tumepiga marufuku kutoza kodi mazao yanayosafirishwa kutoka halmashauri moja kwenda nyingine ambayo uzito wake hauzidi tani moja
na kwa kuwa tozo hizi nyingi tulizozifuta zilikuwa zikisimamiwa na ninyi watu wa serikali za mitaa niwaombe kupitia vikao vyenu mkafanye taratibu za kuzifuta kama bado hamfanya hivyo
lakini kama hiyo haitoshi kwa wakulima pia kufuatia uamuzi wa serikali wa kuanzisha utaratibu wa kununua mbolea kwa pamoja bulk procurement system bps tumeweza kupunguza bei ya mbolea ya kupandia na kukuzia kuanzia mwezi uliopita septemba
mathalan mkoani lindi bei ya mfuko mmoja wa mbolea ya kupandia imeshuka kutoka shilingi hadi kufikia shilingi 
mikoa mingine bei zimepungua kutegemeana na gharama za usafirishaji
na huu ni mwanzo tu
mheshimiwa mwenyekiti na ndugu wajumbe baada ya kuchukua hatua za kuimarisha ukusanyaji wa mapato na kudhibiti matumizi kuboresha huduma za jamii kuimarisha miundombinu ya uchumi kurejesha heshima ya utumishi wa umma na kushughulikia baadhi ya kero zinazowakabili wananchi wetu ambazo kimsingi bado tunaendelea nazo sasa tumeanzisha vita ya uchumi
kama mnavyofahamu nchi yetu ni tajiri
tuna rasilimali za kila aina
tunayo madini misitu rasilimali za misitu na majini n
aidha nchi yetu inashika nafasi ya pili kwa vivutio vya utalii duniani baada ya brazil
lakini pamoja na kuwa na rasilimali nyingi kiasi hicho bado hazijatunufaisha
wanaonufaika ni watu wengine
kutokana na hali hiyo tumeamua kuchukua hatua za makusudi kulinda rasimali zetu
mlisikia kuwa tuliunda tume za kuchunguza biashara ya madini na vito vya thamani
matokea yake kila mmoja wetu hapa amesikia
lakini kwa kifupi tulikuwa tunaibiwa sana
kwa sababu hiyo mwezi julai tulipitisha sheria za kulinda rasilimali zetu hususan madini
aidha kwa lengo hilo hilo la kulinda rasilimali zetu hivi majuzi nikiwa mererani niliagiza kuanza mara moja kwa ujenzi wa uzio kuzunguka eneo lenye rasilimali nyingi ya madini ya tanzanite ili kudhibiti vitendo vya wizi
nafurahi ujenzi huo tayari umeanza
lakini niseme tu kuwa huu ni mwanzo tu
hatutaishia kwenye madini pekee
tutaenda pia kwenye rasilimali zetu nyingine ikiwemo za utalii misitu na za majini
tunataka kuona rasilimali za nchi yetu zinatunufaisha
mheshimiwa mwenyekiti na ndugu wajumbe katika kuchukua hatua hizi ni dhahiri kuwa wapo watu walioathirika na kuumia
na natambua kuwa wapo watu wanalalamika
lakini kwangu mimi hili ni jambo la kawaida kama kweli tunahitaji maendeleo
maendeleo hayaji kirahisi
maendeleo sio lelemama
maendeleo ni mapambano
hivyo basi niwaombe watanzania wenzangu tujidhatiti katika harakati za kuleta maendeleo kwa nchi yetu
waingereza wana usemi wao usemao no pain no gain au no sweet without sweat
lakini ningependa kusema tu kuwa watu wengi wanaolalamika hivi sasa ni wale waliokuwa wakinufaika na mfumo ulikuwepo zamani
huwezi kutegemea mmiliki wa benki iliyokuwa ikinufaika kwa kufanya biashara na serikali afurahie hatua tunazozichukua haiwezekani mtu aliyekuwa akilipwa mishahara na posho za watumishi hewa afurahie hatua tunazochukua huwezi kutegemea mtu aliyekuwa akikwepa kodi afurahie hatua tunazozichukua huwezi kutegemea mtu aliyezoea kusafiri nje kila wiki afurahie hatua tunazozichukua huwezi kutegemea mtu aliyepata ajira kwa kutumia cheti feki alichokinunua kariakoo afurahie hatua tunazozichukua
lakini pia huwezi kutegemea mtu aliyekuwa akinufaika na fedha za pembejeo hewa ambapo katika halmashauri zilizofanyiwa uchunguzi imebainika kuwa zilitolewa pembejeo hewa zenye thamani ya shilingi bilioni 
 na kaya masikini hewa kupitia tasaf afurahie hatua tunazozichukua
ni dhahiri kuwa watu waliokuwa wakinufaika watalalamika
hivyo basi binafsi sishitushwi sana na malalamiko yanayotolewa na baadhi ya watu
natambua ukitumbua mtu jipu ni lazima atalalamika
sana sana tu kelele zinazopigwa hivi sasa zinatuongezea nguvu zaidi ya kuendelea na jitihada tulizozianza ambazo kwa hakika kabisa naweza kusema sio tu zinaungwa mkono na wananchi walio wengi bali pia zimeanza kuleta matokeo chanya ya kiuchumi kwa nchi yetu
kama mnavyofahamu nchi yetu ni miongoni mwa nchi zinaongoza kwa ukuaji uchumi barani afrika hivi sasa ambapo mwaka huu uchumi wetu unatarajiwa kukua kwa asilimia 
hii inafanya nchi yetu kushika nafasi ya tatu
sambamba na hilo tumeweza kudhibiti mfumko wa bei
mathalan mwezi julai mfumko wa bei ulikuwa asilimia 
 lakini mwezi agosti ulishuka hadi kufikia asilimia 
hii ni dalili njema
lakini zaidi ya hapo kinyume na baadhi ya watu wanavyosema nchi yetu imeendelea kung ara katika kuwavutia wawekezaji wengi
hivi majuzi mmemsikia mkurugenzi mkuu wa kituo cha uwekezaji tanzania investment centre tic akieleza kuwa mwaka uliopita nchi yetu iliongoza kwa kuvutia wawekezaji wengi kwenye ukanda wetu wa afrika mashariki
tathmini hii inaenda sambamba na ripoti ya african economic outlook toleo la iliyotolewa kwa pamoja na benki ya maendeleo ya afrika afdb na shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp ambayo inataja nchi yetu kuwa miongoni mwa nchi kumi bora barani afrika kwa kuvutia wawekezaji mwaka 
na hiki ni kielezo kuwa hatua tunazochukua ni nzuri na mwelekeo wetu ni mzuri
na huenda hii ndio sababu viongozi wengi wa nje wanatembelea nchi yetu
mheshimiwa mwenyekiti ndugu wajumbe mabibi na mabwana niliona nianze na hayo ili kuwapa taswira halisi ya hali ilivyo hapa nchini
na kwa kuwa ninyi mko karibu zaidi na wananchi na mnashirikiana nao kwenye mambo mengi nina uhakika kuwa mtaenda kuwafafanuliwa kuhusu hatua hizi tunazozichukua
baada ya kusema hayo sasa naomba nizungumzie masuala yanayohusu mkutano huu wa leo
kwanza kabisa napenda kuipongeza alat pamoja na mamlaka za serikali za mitaa kote nchini kwa kazi kubwa mnazofanya katika kuleta maendeleo kwa nchi yetu
mafanikio mengi ya serikali niliyoyataja hapo awali yamepatikana kutokana na jitihada mnazozifanya ninyi lakini pia ushirikiano mnaotupa sisi wa serikali kuu
kwa kutumia vyanzo vyenu vya mapato mmeweza kutekeleza miradi mingi ya maendeleo ikiwemo ujenzi wa shule hospitali vituo vya afya zahanati miradi ya maji pamoja na barabara
aidha mara nyingi ninyi ndio mmekuwa wasimamizi wa miradi ya maendeleo inayotekelezwa na serikali kuu kwenye maeneo yenu
kwa sababu hiyo sina budi kuwapongeza
lakini pamoja na pongezi hizo hampaswi kuridhika na mafanikio yaliyopatikana
kama mnavyofahamu nchi yetu bado ina safari ndefu ya kufikia kule tunakotamani
mathalan nimeeleza hapo awali kuwa serikali hivi sasa inatekeleza elimu bila malipo lakini ukiachilia mbali tatizo la uhaba wa madawati ambalo tumelipunguza kwa kiwango kikubwa bado tuna upungufu wa madarasa maabara vyoo nyumba za walimu n
hivyo basi mamlaka za serikali za mitaa hazina budi kubuni mikakati ya kushughulikia matatizo hayo
aidha kwa kuwa mko karibu na wananchi mnao wajibu wa kuwahimiza wananchi kupeleke watoto wao mashuleni ili wanufaike na fursa iliyotolewa na serikali ya kutoa elimu bila malipo
kwenye afya pia bado kuna upungufu mkubwa ya miundombinu ikiwemo hospitali vituo vya afya zahanati nyumba za watumishi n
huko nako hamna budi kubuni mikakati ya kushughulikia matatizo hayo
aidha kwa kuwa hivi sasa serikali imeongeza upatikanaji wa madawa kwenye hospitali zetu niwaombe waheshimiwa madiwani na wakurugenzi mwendelee kuhamasisha wananchi kujiunga na mifuko ya bima za afya ili kupata matibabu bila vikwazo
vilevile hakikisheni mnasimamia vyema fedha na matumizi ya dawa ikiwemo kuanzisha mifuko ya dawa drug revolving fund kwa kila halmashari ili kuhakikisha upatikanaji endelevu wa fedha za dawa
sambamba na hayo ili kuhakikisha mnakuwa na uwezo wa kutosha wa kuboresha huduma za jamii nilizozitaja na kutekeleza miradi ya maendeleo hamna budi kuimarisha ukusanyaji wa mapato
nafahamu hii ni changamoto kubwa inayozikabili mamlaka za serikali za mitaa
na kimsingi nionavyo mimi tatizo sio kwamba hakuna vyanzo vya mapato
hapana
hali hii inatokana na sababu kubwa mbili
kwanza fedha nyingi zinazokusanywa hupotelea kwenye mifuko ya wajanja wachache
pili watendaji wengi wanakosa ubunifu katika kubuni vyanzo endelevu vya mapato
ndio maana kila siku utaona wanaongeza tozo kwenye mazao ya wakulima wavuvi au wafugaji
hivyo basi nitoe wito kwenu kuhakikisha mnatengeneza mifumo madhubuti ya ukusanyaji mapato hususan ukusanyaji mapato kwa njia ya kielektroniki
na katika hili ningependa kuwasisitiza kutumia wakala wa serikali mtandao katika kutengeneza mifumo yenu ya ukusanyaji kodi
aidha nawahimizeni kubuni vyanzo endelevu vya mapato
halikadhalika kuhakikisheni mnasimamia vizuri fedha mnazokusanya na zile zinazotolewa na serikali kuu kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo
natambua hivi sasa suala la hati chafu limepungua kwenye halmashauri nyingi
lakini hii haimanishi kuwa ubadhirifu na wizi umekwisha kwenye halmashauri zetu
ubadhirifu bado upo
imethibitika kuwa mara nyingi taarifa za vitabuni hazifanani na hali halisi ya utekelezaji wa miradi na kazi value for money
kwa maneno mengine kazi inayofanyika hailingani na thamani halisi ya fedha inayotumika
hivyo basi nawaomba ndugu wajumbe mlipe suala hili la usimamizi wa fedha za serikali kipaumbele kinachostahili
miradi inayotekelezwa ni lazima iendane na thamani ya fedha zinazotolewa
na katika hili msisite kuwachukuliwa hatua za kinidhamu au kuwatumbua wale wote wakatakaojihusisha na ubadhirifu wa fedha zinazotolewa kwa ajili ya maendeleo ya wananchi
lakini niwaombe na ninyi kuacha mtindo wa kutoa zabuni kwenye makampuni yenu au ya washirika wenu ambayo hayana uwezo wa kutekeleza miradi husika
masuala mengine ambayo ningetamani sana kuona mnayapa kipaumbele kwenye maeneo yenu ni kudhibiti migogoro na makundi kwenye halmashauri zetu
haipendezi kuona kwenye halmashauri kuna kundi la meya na naibu meya ama kundi la mwenyekiti na mkurugenzi
hali hii inazorotesha utendaji na kupunguza kasi ya kuwapelekea maendeleo wananchi
nawasihi pia muendelee kushughulikia kero mbalimbali zinazowakabili wananchi hasa wananchi wa kipato cha chini ikiwemo kama nilivyosema awali utitiri wa kodi kwa wakulima wafugaji na wavuvi na halikadhalika ukosefu wa maeneo ya biashara kwa wafanyabiashara wadogo
vilevile nawasihi muendelee kuwahimiza wananchi kuhusu umuhimu wa kudumisha amani na umoja wetu kulipa kodi na kuchapa kazi kwa bidii
nina imani sote tukifanya haya nchi yetu itapata maendeleo tena kwa haraka
mheshimiwa mwenyekiti katika risala yako umeeleza kuhusu mipango yenu mbalimbali na kuwasilisha baadhi ya maombi
kwa ujumla niseme tu kuwa nimeyapokea maombi yenu yote
lakini nakiri kuwa nimefarijika sana kusikia azma yenu ya kuhamishia makao makuu yenu kutoka hapa dar es salaam kwenda dodoma makao makuu ya nchi yetu
nawapongezi sana kwa kuunga mkono dhamira ya serikali ya kuhamia dodoma
na napenda kutumia fursa hii kuwahakikishia kuwa kama nilivyoahidi kwenye hotuba yangu ya kupokea wadhifa wa kuwa mwenyekiti wa ccm mwezi julai mwaka jana hadi kufikia mwaka serikali yote itakuwa imehamia dodoma
kama mnavyofahamu tayari waziri mkuu mawaziri makatibu wakuu na baadhi ya watendaji wa wizara wameshahamia dodoma
makamu wa rais anatarajia kuhamia mwaka huu
na mimi natarajia kuhamia mwakani
hivyo basi narudia tena kuwashukuru kwa uamuzi wenu wa busara wa kuhamia dodoma
na kuhusu jengo mnalotaka kujenga dodoma kwa ajili ya ofisi na kitega uchumi wakati ukifika serikali kulingana na uwezo wake wa kifedha itaangalia uwezekano wa kuwaunga mkono
kwenye risala yako pia umeeleza suala la ucheleweshaji wa fedha za maendeleo kutoka serikali kuu suala la uhaba wa watumishi wa serikali za mitaa na pia posho za waheshimiwa madiwani
serikali inatambua masuala hayo yote
tutaendelea kuhimiza hazina kutoa fedha za maendeleo kwa haraka
kama mnavyofahamu tangu tumeingia madarakani tumejitahidi sana kuhakikisha fedha zinatolewa kwa wakati
mathalan katika bajeti ya mwaka fedha za maendeleo zilizotengwa kwenda kwenye halmashauri serikali za mitaa ni shilingi bilioni 
 lakini zilizotoka zilikuwa shilingi bilioni 
 sawa na asilimia mwaka zilitengwa shilingi bilioni 
 zikatolewa shilingi bilioni 
 sawa na asilimia mwaka zilitengwa shilingi bilioni 
 zilizotolewa ni shilingi 
 sawa na asilimia 
na katika mwaka huu wa fedha tumetenga shilingi bilioni 
 na napenda niwahakikishie fedha zote zitatolewa
sambamba na hilo mwaka huu tumeanzisha wakala wa barabara vijijini na mijini tarura ambayo imetengewa shilingi bilioni ukiachilia mbali fedha zilizoahidiwa na wafadhili mbalimbali ikiwemo benki ya dunia
hivyo basi sina shaka tatizo la fedha za maendeleo litazidi kupungua
kuhusu tatizo la uhaba wa watumishi baada ya kuwaondoa watumishi wenye vyeti feki serikali mwaka huu imepanga kuajiri watumishi wapya wapatao wakiwemo watumishi wa afya walimu na watumishi wa kada nyingine
hivyo basi nina imani kuwa hii itapunguza uhaba wa watumishi kwenye serikali za mitaa
ombi langu tu msiajiri watumishi wasio na sifa
lakini niwe mkweli ombi lenu la kuongeza posho kwa madiwani kidogo litaiwia serikali vigumu kulitekeleza kwa wakati huu
kama nilivyosema hapo awali kwa sasa serikali imeelekeza nguvu zake katika kuboresha huduma za jamii na kujenga miundombinu ya kiuchumi
hivyo basi niwaombe waheshimiwa madiwani mtuelewe katika hili
aidha nawaombeni mzidi kuwahamisha watanzania kuchapa kazi kwa bidii na kulipa kodi ili kuongeza uwezo wetu wa kifedha
uwezo wetu ukiimarika serikali kamwe haitasita kuboresha maslahi sio tu yenu ninyi waheshimiwa madiwani bali pia watumishi wote wa umma
umeeleza pia kuhusu ombi la kutaka kuridhiwa kwa mkataba wa umoja wa afrika kuhusu ugatuaji madaraka the african union charter on principles and values on decentralization local governance and local development pamoja na ombi la kutaka nchi yetu kuwa makao makuu ya jumuiya ya tawala za serikali ya mitaa kwa kanda ya afrika
maombi haya nayo tumeyapokea
nitaziagiza taasisi husika kupitia mkataba huo na endapo haukinzani na katiba na sheria zetu uweze kuridhiwa na bunge letu
na kuhusu ombi la nchi yetu kuwa makao makuu natambua faida za kuwa mwenyeji wa taasisi hiyo
hata hivyo kabla ya kukubali kuipokea taasisi hiyo ni vyema tathmini ikafanyika kuhusu mahitaji ya fedha yanayotakiwa
mheshimiwa mwenyekiti siwezi kuhitimisha hotuba yangu bila kugusia kaulimbiu ya mkutano huu ambayo inasema ardhi kwenye mamlaka za serikali za mitaa ni chachu ya maendeleo halmashauri zitenge ardhi kwa ajili ya uwekezaji wa viwanda vidogo na vikubwa
kama mnavyofahamu kipaumbele kikubwa cha serikali ya awamu ya tano ni ujenzi wa viwanda
na ili kujenga viwanda unahitaji ardhi
hivyo kaulimbiu hii ni nzuri na imekuja kwa wakati muafaka
kwenye ziara zangu maeneo mengi nchini nimekuwa nikihimiza wakurugenzi wakuu wa wilaya na mikoa kutenga maeneo na kuweka miundombinu rafiki ili kuwavutia wawekezaji kujenga viwanda
hivyo basi kwa mara nyingine napenda kurudia tena wito huo
mheshimiwa mwenyekiti mheshimiwa naibu waziri wa tamisemi ndugu wajumbe mabibi na mabwana nimezungumza mengi
napenda kuhitimisha hotuba yangu kwa kukushukuru tena mwenyekiti wa alat kwa kunialika kufungua mkutano huu
napenda kuwahakikishia tena kuwa serikali ya awamu ya tano ipo pamoja nanyi
nitafuatilia mkutano huu na yote mtakayokubaliana nawaahidi kuwa serikali itayazingatia na kuyatekeleza
wito wangu kwenu mjadiliane kwa amani na uwazi
baada ya kusema hayo sasa natamka kuwa mkutano wa wa jumuiya ya tawala za serikali za mitaa alat umefunguliwa rasmi
mungu ibariki alat mungu zibariki mamlaka zote za serikali za mitaa nchini mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mheshimiwa prof
makame mbarawa waziri wa ujenzi uchukuzi na mawasiliano waheshimiwa mawaziri na manaibu waziri mliopo mheshimiwa balozi john kijazi katibu mkuu kiongozi mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam mheshimiwa dkt
noman sigala king mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya miundombinu mheshimiwa hawa ghasia mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti mheshimiwa sarah cooke balozi wa uingereza nchini mheshimiwa mama bella bird mwakilishi wa benki ya dunia mwakilishi wa trade mark east africa waheshimiwa wabunge mliopo na mstahiki meya wa dar es salaam waheshimiwa makatibu wakuu mliopo hapa mwenyekiti na wajumbe wa bodi ya mamlaka ya bandari tanzania ndugu mkurugenzi mkuu na wafanyakazi wa mamlaka ya bandari tanzania waheshimiwa wageni wote waalikwa mabibi na mabwana nianze kwa kuungana na wote walionitangulia kuzungumza katika kumshukuru mwenyezi mungu kwa kutupa uhai na kutuwezesha kushuhudia tukio hili
aidha napenda nitoe shukrani zangu nyingi kwa mheshimiwa waziri prof
mbarawa pamoja na uongozi mzima wa mamlaka ya bandari tanzania kwa kunipa heshima ya kuwa mgeni rasmi katika hafla hii ya kuweka jiwe la msingi la mradi wa kuboresha bandari ya dar es salaam
ahsanteni sana
mbele yangu hapa nawaona wageni
namwona mheshimiwa balozi cooke wa uingereza mama bird mwakilishi wa benki ya dunia nchini pamoja na wawakilishi wa shirika la maendeleo la uingereza dfid na trade mark east africa ambao kwa pamoja wametoa mchango wao katika kufadhili mradi huu
tunawashukuru sana kwa ujio wenu lakini pia kwa kutuunga mkono katika kuutekeleza mradi huu muhimu
wageni waalikwa mabibi na mabwana tukio hili la uwekaji jiwe la msingi la mradi wa kuboresha bandari ya dar es salaam ni muhimu sana kwa maendeleo na ustawi wa nchi yetu
ni muhimu kwa sababu bandari ya dar es salaam ni lango kuu la biashara na pia ni kitovu cha uchumi sio tu kwa nchi yetu bali pia kwa baadhi ya nchi jirani
takwimu zinaonesha kuwa asilimia ya shehena za mizigo inayoingia na kutoka hapa nchini inapita kwenye bandari hii
aidha nchi takriban hupitisha mizigo yao katika bandari hii
nchi hizo ni burundi drc malawi rwanda uganda na zambia
lakini kama hiyo haitoshi hivi majuzi tu tumeanza ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa standard gauge
ufanisi na manufaa ya reli hiyo yatategemea sana utendaji kazi mzuri wa bandari hii
kwa kuzingatia mambo hayo yote ni dhahiri kuwa uboreshaji huu ni umuhimu kwa nchi yetu pamoja na nchi nyingine jirani zinazotumia bandari hii
uboreshaji huu utaongeza shehena ya mizigo inayopita katika bandari hii na hivyo kuipatia serikali yetu mapato mengi kwa ajili ya kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo na pia kuboresha huduma za jamii
hivyo basi napenda nitoe pongezi nyingi kwa wizara pamoja na mamlaka ya bandari tanzania kwa kuanza kutekeleza mradi huu
wageni waalikwa mabibi na mabwana kama mlivyosikia hivi punde mradi huu utatekelezwa kwa awamu mbili
awamu ya kwanza ambayo leo tunaweka jiwe la msingi itahusisha uboreshaji wa gati na
 na gati la kuhudumia magari roll on roll off berth roro
awamu ya pili ya mradi huu itahusisha kuongeza kina na kupanua lango la kuingilia bandarini mzunguko wa kugeuzia meli turning basin pamoja na kujenga kujenga gati mpya na
gharama za utekelezaji wa mradi huu kwa awamu zote mbili ni dola za marekani milioni sawa na takriban shilingi za tanzania bilioni 
kati ya fedha hizo serikali ya tanzania itatoa dola za marekani 
 benki ya dunia itatoa dola za marekani milioni 
 na serikali ya uingereza kupitia shirika lake la maendeleo dfid itatoa dola za marekani milioni 
hivyo basi napenda kurudia tena kuwashukuru washirika wetu hawa ambao wamekubali kutuunga mkono katika kutekeleza mradi huu muhimu kwa maendeleo ya nchi yetu
wageni waalikwa mabibi na mabwana kama mlivyosikia awamu ya kwanza ya mradi huu awali ilipangwa kutekelezwa kwa miezi 
lakini baada ya mashauriano yaliyofanyika mkandarasi kampuni ya china harbour construction kutoka china amekubali kukamilisha mradi huu kwa kipindi cha miezi 
hili ni jambo jema sana
sidhani kama kulikwa na sababu za msingi za kufanya mradi huu uchukue muda mwingi kiasi hicho kuutekeleza
kampuni iliyopewa kandarasi ya kuutekeleza ni kubwa lakini fedha pia zipo
hivyo nimefurahi kusikia muda wa kutekeleza mradi huu umepunguzwa
kukamilika mapema kwa mradi huu kutaiwezesha bandari ya dar es salaam kupokea meli nyingi na kubwa na hivyo kupunguza ucheleweshaji
hii pia itasaidia bandari yetu kushindana na bandari nyingine katika ukanda wetu
kama mnavyofahamu katika siku za hivi karibuni zimekuwepo taarifa zakupungua mizigo katika bandari hii
moja ya sababu zinazochangia hali hiyo ni kwamba kina cha bandari yetu ni kidogo
hii inafanya meli kubwa zishindwe kuja au zilazimike kutumia muda mrefu kusubiri
bila shaka nyote hapa mnafahamu katika dunia ya sasa ya ushidani hakuna mfanyabiashara aliye tayari kupotezewa muda
hivyo mradi huu utakapokamilika utaondoa tatizo la ucheweleshaji katika bandari yetu
kama utatokea basi labda usababishwe na watendaji wetu ambao ningependa tu kusema kuwa serikali kamwe haitawavumilia
lakini mbali na kuondoa tatizo la ucheleweshaji mradi huu utakuza biashara na shughuli nyingine za kiuchumi kati yetu na nchi nyingine
kama nilivyosema awali bandari hii inatumiwa na mataifa jirani takriban saba
na mnafahamu pia kuwa nchi yetu ni mwanachama wa jumuiya ya afrika mashariki eac na jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc ambazo kwa pamoja zina watu wapatao milioni 
hivyo mradi huu utakapokamilika utakuza biashara kati yetu sio tu na mataifa yanayotumia bandari yetu bali pia na nchi zote wanachama wa eac na sadc
hii ni kwa sababu bandari ni kichocheo muhimu cha kukuza biashara miongoni mwa mataifa
takriban asilimia ya shehena ya mizigo duniani husafirishwa kwa usafiri wa majini ambapo bandari ni kiungo muhimu
ndugu viongozi mliopo wageni waalikwa mabibi na mabwana jukumu langu leo ni kuweka jiwe la msingi la awamu ya kwanza ya mradi wa upanuzi na uboreshaji wa bandari ya dar es salaam
hivyo basi sitapenda kuwachosha kwa hotuba ndefu sana
hata hivyo kabla sijahitimisha hotuba yangu napenda nizungumze masuala manne ya mwisho
kwanza kabisa napenda kuwahakikishia kuwa serikali ya awamu ya tano imedhamiria kwa dhati kabisa kuboresha na kuimarisha miundombinu ya usafiri hapa nchini
mbali na kuboresha bandari ya dar es salaam tunaboresha na kupanua bandari zetu za mtwara na tanga na halikadhalika kwenye maziwa makuu ya victoria tanganyika na nyasa
tunaendelea pia na ujenzi na ukarabati wa viwanja vya ndege na barabara
tunafanya hivyo kwa vile tunatambua kuwa huduma na miundombinu imara ya usafiri na usafirishaji ni muhimu sio tu katika kukuza biashara bali pia katika ukuaji wa sekta nyingine za uchumi ikiwemo kilimo viwanda utalii ufugaji uvuvi n
suala la pili ni kwa ndugu zangu wa mamlaka ya bandari na bodi yake
nawapongeza kwa hatua mnazochukua katika kuboresha na kuongeza ufanisi wa bandari yetu
lakini hamna budi kuzidisha juhudi hasa katika usimamizi wa bandari kavu binafsi icds
bandari hizi kavu zilianzishwa kwa makusudi ya kusaidia pale mizigo inapozidi hapa bandarini
lakini kwa taarifa nilizonazo ni kwamba siku hizi hata kabla ya mizigo kujaa hapa bandarini inapelekwa kwenye bandari hizo kavu ambako kuna dalili za ukwepaji kodi
nimeambiwa pia kwamba mara nyingi mizigo inayopelekwa huko husemekana kuwa inasafirishwa kwenda nje lakini mingi hushushwa hapa hapa nchini
nitoe wito kwa mamlaka ya bandari mamlaka ya mapato pamoja na vyombo vingine husika kushughulikia suala hili la bandari kavu na pia ukwepaji wa kodi unaofanyika kupitia bandari kavu hizo
suala la tatu napenda kuihimiza mamlaka ya bandari kuimarisha ulinzi na usalama wa hapa bandarini hususan kuhusu mizigo inayoteremshwa
nimearifiwa kuwa hivi majuzi vimeshushwa vichwa vya treni vipatavyo lakini mpaka sasa havijulikani mmiliki wake
shirika la reli limevikana
sasa mimi najiuliza inawezekanaje vichwa vya treni viletwe na kushushwa hapa bila kufahamika mmiliki wake
na kama hilo limewezekana je haitawezekana pia kwa watu wenye nia mbaya na nchi yetu kuleta vitu vyenye kuhatarisha usalama wetu hivyo basi niwaombe mamlaka ya bandari kuimarisha usalama wa bandari yetu
na kuhusu tukio hili la vichwa vya treni niviombe vyombo vya dola kulichunguza ili kuweza kumbaini mmiliki wake
suala la nne na la mwisho ni kuhusu wana siasa wenzangu ambao wamekuwa wakiibuka kuzungumzia mambo wasiofahamu undani wake
mathalan hivi karibuni kuna wanasiasa wamejitokeza kujaribu kuwatetea watu wanaoshikiliwa kwa makosa ya kuhatarisha amani na usalama wa taifa letu
nawasihi wanasiasa wa namna hiyo kuacha kutafuta sifa na umaarufu usio na tija
ninyi ndugu zangu hapa nyote ni mashahidi kuwa katika muda mfupi uliopita nchi yetu imewapoteza askari pamoja na wananchi wasio na hatia zaidi ya 
lakini jambo la kusikitisha ni kwamba wanasiasa hao hawakuwahi kulaani na kukemea mauaji hayo lakini badala yake wanaibuka kuwatetea watu ambao inaaminika kuwa wanahusika na vitendo hivyo vya mauaji
hii inatia mashaka kuwa huenda hata wanasiasa hao pia wanahusika hasa kwa kuzingatia kuwa ukiondoa askari walengwa wa mauji hayo ni watu kutoka chama kimoja tu
nitoe wito kwa wanasiasa wenzangu tuchunge ndimi na kauli zetu
amani ya nchi yetu ni muhimu sana
tusiichezee
maendeleo haya tunayoyaona na kuyatamani leo kamwe hayawezi kupatikana kama amani itapotea
hivyo tuiache serikali itekeleze majukumu yake
kinyume na hapo hatutawavumilia wanasiasa wa namna hiyo
nilichaguliwa kuwa rais wa tanzania na hivyo nawajibika kulinda amani na usalama wa nchi yetu kwa nguvu zangu zote
naviomba vya ulinzi na usalama visiwaogope au kuwaonea aibu wanasiasa wa namna hiyo
lakini zaidi nawaomba watanzania wote bila kujali tofauti zetu za dini kabila au vyama kuilinda amani yetu na pia kuweka mbele maslahi ya taifa letu
mheshimiwa waziri wa ujenzi waheshimiwa viongozi mliopo wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda kuhitimisha hotuba yangu kwa kuwashukuru waheshimiwa wabunge wote lakini hasa wabunge wa kamati za miundombinu na bajeti kwa kuiunga mkono serikali
upauzi na uboreshaji wa bandari hii umezungumzwa kwa muda mrefu hata hivyo utekelezaji wake ulikuwa ukikwama kutokana na sababu mbalimbali ikiwemo ukosefu wa fedha
lakini baada ya kamati hizi mbili kuupitisha mradi huu pamoja na bajeti yake sasa tunautekeleza
nazipongeza sana kamati hizi mbili kwa uamuzi wenu huo wa kijasiri
naomba pia mniruhusu kuwashukuru tena washirika wetu katika mradi huu kwa kutuunga mkono
aidha nawashukuru mabalozi wote mliojitokeza kuhudhuria shughuli
hii inadhihirisha kuwa mnatambua umuhimu wa mradi huu
tunawashukuru sana na napenda niwaahidi kuwa tutaendelea kushirikiana nanyi kwa karibu
mwisho lakini sio kwa umuhimu napenda kuwashukuru tena viongozi wa wizara pamoja na mamlaka ya bandari kwa kunialika kwenye tukio hili
aidha nawapongezeni kwa kazi nzuri mnayoifanya
endeleeni kujituma
ongezeni mapambano dhidi ya rushwa
vitendo vya rushwa na wizi viwe mwiko katika bandari
zaidi ya hapo zingatieni muda
msiwacheleweshe wateja wenu
mkiyafanya hayo nina imani kuwa bandari hii itatoa huduma bora na kuchangia maendeleo ya nchi yetu na hata maslahi ya wafanyakazi wake pia yataboreshwa
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutekeleza shughuli iliyonileta ya kuweka jiwe la msingi la mradi wa kuboresha bandari ya dar es salaam
mungu ibariki bandari ya dar es salaam mungu zibariki bandari zetu zote mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
ali mohammed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi waheshimiwa mawaziri wa serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania pamoja na serikali ya zanzibar mliopo waheshimiwa makatibu wakuu mliopo mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama viongozi wengine wa serikali mliopo watendaji wa makampuni mbalimbali mliopo waheshimiwa viongozi wa vyama vya siasa na dini mliopo wageni wote waalikwa mabibi na mabwana kwanza kabisa napenda niungane na walionitangulia kuzungumza katika kumshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kutupa uhai na kutuwezesha kukutana hapa hivi leo
aidha nawashukuru waheshimiwa mawaziri prof
mbarawa na dkt
mpango kwa kunialika ili nami nishiriki katika tukio hili muhimu kwa nchi yetu
ahsante sana
vilevile napenda nitumie fursa hii niwashukuru wageni wote waalikwa na wananchi kwa ujumla kwa kujitokeza kwenu kwa wingi kwenye tukio hili
hakuna shaka uwepo wenu mahali hapa leo ni uthibitisho tosha kwamba mnatambua umuhimu wa tukio hili kwa ustawi na maendeleo ya nchi yetu
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana napenda nikiri kuwa leo nina furaha sana
furaha yangu inatokana na ukweli kwamba muda mfupi tu uliopita nimetoka kutembelea kituo cha kutunza taarifa au kumbukumbu data centre hapa kijitonyama
nimejionea miundombinu ya kituo hicho na kupata maelezo ya namna kinavyofanya kazi
kwa hakika nimeridhika na kile nilichokiona na kukisia kutoka kwa wataalam
nimeshuhudia miundombinu na mitambo ya kisasa na nimefarijika zaidi kusikia kuwa kituo hiki kina ubora wa kimataifa na ni cha pili kwa ukubwa kwa nchi za bara la afrika zilizopo kusini mwa jangwa la sahara
cha kwanza kilichopo nchini afrika kusini
haya ni mafanikio makubwa kwa nchi yetu
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuwapongeza sana wote walioshiriki katika kubuni na kufanikisha ujenzi wa kituo hiki ambacho ni muhimu kwa ustawi na maendeleo ya nchi yetu
kama mnavyofahamu serikali yetu iliamua kujenga kituo hiki kwa makusudi makubwa mawili
kusudi la kwanza ni kuhakikisha usalama wa taarifa za taasisi za serikali na makampuni binafsi yanayoendesha shughuli zake hapa nchini
taasisi za serikali na makampuni binafsi yatakayotunza taarifa zao katika kituo hiki yatakuwa na uhakika wa usalama wa taarifa zao endapo ajali au uhalifu ukitokea kwenye taasisi au makampuni yao
kusudi la pili ambalo limeifanya serikali ijenge kituo hiki ni dhamira yake ya kutaka kuimarisha na kukuza sekta ya teknolojia ya habari na mawasiliano nchini
kama mnavyofahamu sekta hii inakua kwa kasi na ni kichocheo kikubwa cha maendeleo ya kiuchumi sio tu hapa nchini bali duniani kote
nchi zote ambazo zimepiga hatua kubwa na kupata mafanikio makubwa katika sekta ya teknolojia ya habari na mawasiliano zimejenga vituo vya kutunza taarifa data centre kama hiki
hivyo basi uwepo wa kituo cha kutunza taarifa hapa nchini sio tu unatufanya twende sambamba na nchi zilizoendelea kwenye sekta ya teknolojia ya habari na mawasiliano bali pia itasaidia kuleta maendeleo ya kiuchumi kwa nchi yetu
hii ni kwa sababu sekta ya teknolojia ya habari na mawasiliano ni mhimili muhimu wa maendeleo kwenye sekta zote ikiwemo viwanda utalii ujenzi elimu afya kilimo uvuvi ufugaji n
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana katika maelezo niliyopata leo nimeambiwa kuwa kituo cha kutunza kumbukumbu kilianza kazi tangu mwezi oktoba 
hata hivyo mwitikio wa taasisi za serikali na makampuni binafsi kujiunga sio mkubwa sana
ni taasisi na makampuni machache tu ndiyo tayari yamejiunga
sio zaidi ya taasisi na makampuni kumi 
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuhimiza taasisi za serikali na makampuni binafsi kujiunga na kituo kilichojengwa na serikali
kama nilivyosema hapo awali kituo chetu ni kikubwa sana
kina uwezo wa kutunza kumbukumbu sio tu za taasisi na makampuni yote ya hapa nchini bali pia taasisi na makampuni ya nje ya nchi
ubora wake ni wa daraja la juu kabisa tier three
hivyo nazikaribisha taasisi na makampuni ya ndani na nje ya nchi kutunza kumbukumbu taarifa zao kwenye kituo hiki
ninazo taarifa kuwa licha ya serikali kuingia gharama kubwa ya kujenga kituo kikubwa cha kutunza taarifa zipo taasisi za serikali ambazo zinaendelea na taratibu za kujenga vituo vyao wenyewe
sasa naziagiza taasisi zote za serikali zenye nia ya kujenga vituo vyao vya kutunza kumbukumbu kuachana na mipango hiyo
tunzeni taarifa zenu kwenye kituo hiki ambacho kimejengwa na serikali
nasema hivyo kwa sababu nina uhakika hata kama mkijenga vituo hivyo havitakuwa na ubora kama wa kituo hiki
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana jambo la pili lililonifanya leo nifurahi ni kwamba mbali na kushuhudia kituo hiki cha kutunza kumbukumbu muda mfupi ujao nitazindua mfumo wa ukusanyaji mapato ya kodi ya ongezeko la thamani vat na ushuru wa bidhaa excise duty kwa njia ya kielektroniki yaani electronic revenue collection system e rcs
mfumo huu nao ni muhimu kwa ustawi na maendeleo ya nchi yetu
kama mnavyofahamu kutokana na maendeleo ya sayansi na teknolojia shughuli nyingi za kiuchumi na kifedha kwa sasa zinafanyika kwa njia ya kielektroniki
mathalan makampuni ya simu mabenki televisheni pamoja na taasisi za serikali na makampuni binafsi yamekuwa yakifanya miamala mingi ya kifedha kwa njia ya kielektroniki
licha ya maendeleo hayo ni bahati mbaya kuwa kwa muda mrefu nchi yetu imekuwa haina mfumo mahsusi wa kutambua miamala inayofanyika na kukokotoa kodi
mara nyingi tumekuwa tukikusanya kodi kwa kukadiria au wakati mwingine imetubidi tupokee kile tunachoambiwa au kuletewa na makampuni husika
kwa maneno mengine tulitegemea zaidi uaminifu wa walipa kodi na wakadiria kodi wetu
lakini sasa tumepata mwarobaini
mfumo huu utawezesha kuona miamala yote kadri inavyofanyika
hii itawezesha serikali kukusanya kodi inayostahili tena kwa wakati
mualama ukifanyika tu muda huo serikali inapata kodi yake
zaidi ya hapo mfumo huu utapunguza kama sio kuondoa kabisa malalamiko ya wafanyabiashara wetu kuhusu kubambikiwa kodi kubwa na wakadiriaji
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana kamishna mkuu wa tra ameeleza hivi punde kuwa mfumo huu umepangwa kutekelezwa kwa awamu tatu
awamu ya kwanza inahusisha ujenzi wa mfumo na kuunganisha makampuni nane ya mawasiliano ya simu yaliyopo nchini ambayo ni vodacom tigo zantel ttcl halotel smart smile na airtel
awamu ya pili itahusu kuunganisha mfumo huu na mifumo ya taasisi za kifedha na kibenki
na awamu ya tatu itahusisha uunganishaji wa mfumo wa e rcs na mifumo yote ya taasisi na makampuni yanayotoa huduma za malipo kwa njia ya kielektroniki
ametueleza pia kuwa katika awamu ya kwanza ya utekelezaji makampuni matatu ya halotel ttcl na smart tayari yameunganishwa kwenye mfumo na kampuni ya smile ipo katika hatua za mwisho kuunganishwa
nayapongeza makampuni hayo
aidha nayahimiza makampuni mengine ya simu kujiunga kwenye mfumo huo ili kuiwezesha serikali kukusanya kodi yake kama inavyostahili
nimefurahi leo katika shughuli hii tunao watendaji wakuu wa makampuni karibu yote ya simu mabenki pamoja na taasisi nyingine
ni imani yangu kuwa wameusikia na wataufanyia kazi wito wangu wa kujiunga na mfumo huu wa ukusanyaji mapato kwa njia ya kielektroniki
waheshimiwa viongozi mabibi na mabwana kama nilivyosema hapo awali serikali imeamua kutengeneza mfumo huu kwa ajili ya kuongeza ukusanyaji mapato ili kutekeleza shughuli mbalimbali za maendeleo hapa nchini
baadhi yenu mtakumbuka kuwa takriban miezi miwili iliyopita nchi yetu ilipata bahati ya kutembelewa na waziri mkuu wa ethiopia
katika mazungumzo yetu alinieleza kuwa nchini mwake kuna kampuni moja tu la simu ethio telecom ambalo linamilikiwa na serikali kwa asilimia 
mwaka jana shirika hilo lilipata mapato ya takriban dola za marekani bilioni 
 na mwaka huu linatarajiwa kukusanya takriban dola bilioni 
makusanyo hayo makubwa ndio yamechangia kuiwezesha serikali ya ethiopia kutekeleza miradi mikubwa ya maendeleo ikiwemo ujenzi wa reli
sisi pia hapo zamani tulikuwa na shirika moja tu la simu la ttcl
nimeambiwa kuwa mwaka shirika hilo lilitoa gawio lake kwa serikali kiasi cha takriban shilingi bilioni moja
baadaye kutokana na dhamira nzuri ya serikali ya kutaka kuliongezea ufanisi shirika hili iliamuliwa libinafsishwe
jambo la kusikitisha ni kwamba baada ya kubinafsishwa shirika hilo likaanza kujiendesha kwa hasara na halikuwahi kutoa gawio kwa serikali hadi ikailazimu mwaka jana tulichukue tena
kwa sasa nchi yetu ina mashirika mengi ya simu lakini kiasi cha kodi tunachopata bado ni kidogo
ni kutokana na ukweli huo tumeamua kutengeneza mfumo huu wa ukusanyaji mapato kwa njia ya kieletroniki
hivyo basi napenda kurudia tena wito wangu kwa makampuni ya simu nchini kujiunga na mfumo huu
sambamba na hilo nayakumbusha na kuyahimiza tena makampuni ya simu kujisajili kwenye soko la hisa la dar es salaam ambako nako nimearifiwa kuwa kuna kusuasua katika kujisajili
fanyeni hivyo kwa hiari
lakini mkiendelea kukaidi hatutasita kuchukua hatua kali
na katika hili naviagiza vyombo vyote husika hususan tcra kuchukua hatua kali dhidi ya kampuni ya simu itakayoshindwa kujiunga na mfumo huu wa kodi wa kieletroniki na pia kujisajili kwenye soko la hisa la dar es salaam ikiwezekana kampuni hiyo ifungiwe kabisa kuendesha shughuli zake hapa nchini
nakuomba mheshimiwa makamu wa rais pamoja na mawaziri husika kusimamia suala hili
nasisitiza jambo hili sio kwa sababu tunayachukia makampuni ya simu bali kwa sababu tunataka shughuli za makampuni haya ziwanufaishe pia watanzania na nchi yetu kwa ujumla
wengi wenu hapa mnafahamu kuwa nchi yetu imekuwa ikipoteza mapato mengi ya kodi
sio tu kwenye makampuni haya ya simu bali pia kwenye shughuli za uchimbaji madini pamoja na shughuli nyingine
mathalan hivi sasa tumekuwa tukihangaishana na wamachinga katika kulipa kodi
lakini naamini kama tungeamua kuwarasimisha wamachinga kwa kuwatengenezea vitambulisho ambavyo watavilipia kwa kiasi kidogo cha fedha serikali ingepata mapato mengi
hata kwenye kodi ya majengo ni hivyo hivyo
kama kodi ingekuwa ndogo watu wengi wangeimudu na kuilipa kwa hiari na hivyo kuipatia serikali mapato makubwa
waheshimiwa viongozi wageni waalikwa mabibi na mabwana nimeeleza mengi niliyotaka kueleza
hivyo napenda niishie hapa
lakini kabla sijahitimisha hotuba yangu napenda nitumie fursa hii kutoa pongezi zangu nyingi kwa taasisi zote zilizoshiriki katika kubuni na kutengeza kituo chetu cha kutunzia kumbukumbu pamoja na mfumo wa ukusanyaji kodi na mapato kwa njia ya kieletroniki
nimefarijika sana kusikia kuwa mfumo huu ukusanyaji wa mapato umetengenezwa na sisi watanzania wenyewe tena kwa gharama nafuu sana
hili na jambo zuri na huu ni uthibitisho mwingine kuwa sisi watanzania tukiamua tunaweza
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kufanya uzinduzi rasmi wa mfumo wa ukusanyaji kodi na mapato kwa njia ya kielektroniki
mungu ibariki tanzania mugu wabariki watanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mheshimiwa charles mwijage mb waziri wa viwanda biashara na uwekezaji mheshimiwa amina salum ali waziri wa viwanda biashara na masoko wa serikali ya zanzibar waheshimiwa mawaziri mliopo mheshimiwa paul makonda mkuu wa mkoa wa dar es salaam waheshimiwa mabalozi na wawakilishi wa taasisi za kimataifa waheshimiwa wabunge na wajumbe wa baraza la wawakilishi mheshimiwa isaya mwita mstahiki meya wa jiji la dar es salaam mheshimiwa mhandisi christopher chiza mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi ya tantrade ndugu edwin rutageruka kaimu mkurugenzi mkuu wa tantrade viongozi wa ngazi mbalimbali wa serikali vyama vya siasa pamoja na dini mliopo waheshimiwa washiriki wa maonesho wageni waalikwa mabibi na mabwana napenda nianze kwa kumshukuru mwenyezi mungu aliyetuwezesha kufika siku hii ya leo
aidha napenda nitoe shukran zangu nyingi kwa waziri wa viwanda biashara na uwekezaji mheshimiwa mwijage pamoja na uongozi wa mamlaka ya maendeleo ya biashara tanzania tantrade kwa kunialika kuwa mgeni rasmi wa maonesho haya ya ya biashara ya kimataifa ya dar es salaam
kama mnavyofahamu hii ni mara yangu ya kwanza kuwa mgeni rasmi wa maonesho haya
mwaka jana nilikuja hapa kumsindikiza aliyekuwa mgeni rasmi mheshimiwa rais kagame
hivyo basi nawashukuru sana kwa kunipa heshima hii kubwa mwaka huu
kabla sijaendelea zaidi napenda kutumia fursa hii kuwapongeza waandaaji kwa kazi kubwa wanayoifanya ya kuboresha maonesho haya
tumeelezwa hivi punde kuwa idadi ya washiriki wa maonesho haya kila mwaka inaongezeka
mwaka huu idadi ya makampuni ya kitanzania yanayoshiriki ni wakati makampuni ya nje ni kutoka mataifa 
zaidi ya hapo tumearifiwa kuwa shirikisho la maonesho ya biashara ya kimataifa the global association of the exhibition industry ufi limeyataja maonesho haya kuwa ni makubwa na bora zaidi katika ukanda wetu wa afrika mashariki na kati
huu ni uthibitisho tosha kuwa maonesho haya ni makubwa
hivyo basi napenda kwa dhati kabisa kuwapongeza waandaaji mamlaka ya maendeleo ya biashara kwa jitihada kubwa mnazozifanya
mheshimiwa waziri ndugu washiriki wageni waalikwa mabibi na mabwana hakuna shaka yoyote kuwa maonesho ya biashara ni nyenzo muhimu ya kutangaza biashara
ni kweli kuwa katika dunia ya sasa zipo njia nyingi za kutangaza biashara ikiwemo vyombo vya habari mitandao ya kijamii mabango n
hata hivyo jambo lililo dhahiri ni kwamba maonesho ya biashara yamebaki kuwa njia kuu inayoaminika duniani kote katika kutangaza biashara
hii ni kwa sababu maonesho ya biashara yana faida nyingi
kwa ajili ya ufinyu wa muda nitataja faida chache za maonesho ya biashara
kwanza kabisa tofauti na njia nyingine za kutangaza biashara maonesho ya biashara yanampa fursa mzalishaji wa bidhaa au mtoa huduma kukutana ana kwa ana na mteja wake
hii humwezesha mzalishaji kupata mrejesho kuhusu namna bidhaa yake hasa bidhaa mpya inavyokubalika kwenye soko mapungufu ya bidhaa hiyo na nini kinahitajika kuboreshwa
mathalan katika maonesho haya nina uhakika kuwa yapo makampuni yamekuja kutangaza bidhaa zao mpya
na kupitia mrejesho watakaoupata kutoka kwa wateja wao makampuni hayo yatafanya uamuzi wa ama kuendelea na uzalishaji wa bidhaa husika au kuiboresha ama kuachana nayo
pili maonesho ya biashara hutoa fursa ya kuyakutanisha makampuni mengi yanayojihusisha na uzalishaji bidhaa au utoaji huduma zinazofanana
makampuni hayo yanaweza kuwa yanatoka mataifa tofauti au kwenye nchi moja
hii huyawezesha makampuni hayo kujifunza kutoka makampuni mengine kwa kubadilishana uzoefu utaalamu na ujuzi wa kutengeneza bidhaa husika kulingana na maendeleo ya sayansi na teknolojia
sababu ya tatu ambayo kimsingi inaendana kwa karibu na sababu mbili za mwanzo ni kwamba maonesho ya biashara yanarahisha kuanzisha uhusiano wa kibiashara kati ya makampuni au kati ya kampuni na wateja wake
mathalan katika maonesho haya nina imani kubwa kuwa makubaliano mbalimbali ya kibiashara au mauziano ya bidhaa yatafikiwa kati ya makampuni au makampuni na wateja wao
kama isingekuwa maonesho haya huenda ingechukua muda mrefu na gharama kubwa kuweza kufikia makubaliano hayo
kutokana na sababu hizi na nyingine nyingi ambazo sikuzitaja napenda kurudia tena kutoa pongezi kwa waandaaji wa maonesho haya
lakini zaidi napenda kuyashukuru na kuyapongeza makampuni ya ndani na ya nje ambayo yamejitokeza kushiriki kwenye maonesho yetu ya ya kimataifa ya biashara ya dar es salaam
wageni waalikwa ndugu washiriki mabibi na mabwana maonesho haya mbali na kutumika kutangaza bidhaa yanafungua milango kwa washiriki hususan kutoka nje kuweza kufahamu fursa nyingine za kiuchumi zilizo hapa nchini
na katika hili ningependa kusema kuwa nchi yetu ina fursa nyingi za kiuchumi
hivyo basi nawakaribisha washiriki wa ndani na pia kutoka nje kutumia maonesho haya kutafuta fursa nyingine za kiuchumi ikiwemo kuwekeza kwenye sekta ya viwanda ili kwenda sambamba na kaulimbiu ya maonesho haya inayosema kukuza biashara kwa maendeleo ya viwanda
kama mnavyofahamu hivi sasa tumejipanga kuhakikisha nchi yetu inakuwa ya uchumi wa kati unaoongozwa na viwanda ifikapo mwaka 
ili kufikia azma hiyo tumeanza kuchukua hatua za kuondoa vikwazo na kero mbalimbali zilizokuwa zikiwakwamisha wawekezaji kuwekeza kwenye sekta hii ya viwanda hapa nchini
tumeondoa baadhi ya kodi
na hivi sasa tumeweka mkazo katika kushughulikia tatizo la uhaba wa umeme
hakuna shaka ukosefu wa umeme wa uhakika ndio kikwazo kikubwa kinachokwamisha ustawi wa viwanda hapa nchini
hivi sasa tunazalisha umeme usiozidi megawati 
hiki ni kiwango kidogo sana kwa nchi yenye nia ya kujenga uchumi wa viwanda
hivyo basi tumeamua kutekeleza miradi mbalimbali ya umeme
tunapanua mradi wa umeme wa kinyerezi ili uweze kuzalisha megawati kutoka megawati za sasa
aidha tunatekeleza mradi wa kinyerezi ii ambao utazalisha megawati 
aidha tumeanza maandalizi ya kutekeleza miradi ya kinyerezi iii na iv ambayo kwa pamoja inatarajiwa kuzalisha megawati 
miradi hii yote ya kinyerezi itazalisha umeme kwa kutumia gesi asilia
sambamba na miradi hiyo tumeanza maandalizi ya kutekeleza mradi mkubwa wa umeme wa maji wa stiglier s gorge ambao umekuwa katika maandishi tangu enzi za baba wa taifa
mradi huu utazalisha takriban megawati 
nafahamu baadhi ya watu wameanza kuupinga mradi huu kwa kisingizio cha kuharibu mazingira na makazi ya viumbe hai kwenye hifadhi ya selou
napenda niwahakikishie mradi huu tutautekeleza
sababu zinazotolewa na wanaopinga mradi huu hazina nguvu
mradi huu tumepanga utatekelezwa katika eneo lisilozidi asilimia ya eneo zima la hifadhi ya selou
hivyo hoja kwamba utaharibu mazingiza na makazi ya viumbe hazina mashiko
badala yake mbali na kuzalisha umeme mradi huu utawanufaisha viumbe hai kwenye eneo hilo na pia kukuza sekta za uvuvi na kilimo
hivyo basi napenda kurudia kusema kuwa mradi huu tutautekeleza
na nina imani washirika wetu wa maendeleo watatuunga mkono
wageni waalikwa ndugu washiriki mabibi na mabwana katika hotuba yake mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi wa mamlaka ya maendeleo ya biashara tanzania mheshimiwa mhandisi chiza ameeleza kuwa mamlaka ina mpango wa kufanya maboresho makubwa katika viwanja hivi
amesema kuwa mmejipanga kubomoa mabanda yaliyopo ili kujenga mapya pamoja na kujenga hoteli na kumbi za mikutano za kisasa
jambo hili ni jema
lakini mimi nina mawazo tofauti kidogo
kwa mtazamo wangu mimi naona badala ya ninyi kutumia fedha kujenga majengo haya mngeweza kuingia makubaliano ya aina fulani na makampuni au taasisi zinazoonesha bidhaa hapa kujenga na kuboresha majengo yao
na ninyi fedha zenu mzitumie kwenye shughuli nyingine angalau kujenga kiwanda cha mfano ili kuitikia wito wa serikali ya awamu ya tano ya kujenga tanzania ya viwanda
naamini kiwanda kitakuwa na faida nyingi kuliko majengo mliyopanga kuyajenga kwenye viwanja hivi
hii ni kwa sababu kupitia kiwanda hicho watanzania wengi zaidi watapata ajira za kudumu lakini pia serikali itapata kodi hasa katika kipindi hiki ambacho watanzania wengi wameanza kuhamasika kulipa kodi
hayo ndio mawazo yangu hivyo kama mtaona yanafaa mnaweza kuyatafakari
waheshimiwa mawaziri ndugu washiriki wageni waalikwa mabibi na mabwana jukumu langu leo ni kufungua maonesho ya ya biashara ya kimataifa ya dar es salaam
kwa sababu hiyo sitapenda kuwachosha kwa hotuba ndefu
lakini kabla sijahitimisha napenda kurudia tena kuwashukuru waandaaji kwa kunikaribisha
aidha nawapongeza kwa kuendelea kuyaboresha maonesho haya
lakini nitoe kwenu kama mtaona inafaa muangalie uwezekano wa kuyaongezea muda kidogo maonesho haya
nasema hivyo kwa sababu mara nyingi maonesho haya yamekuwa yakifungwa wakati ambapo yanaanza kuchangamka na wananchi wanaanza kuhamasika kuhudhuria
hivyo kama itawapendeza mnaweza kuongeza hata siku tano hivi
napenda pia kutumia fursa hii kuwashukuru na kuwapongeza washiriki wote
binafsi ningetamani sana kutembelea mabanda yote lakini kwa sababu ya muda itaniwia vigumu
itoshe tu kusema kuwa nawashukuru na kuwapongeza sana kwa kushiriki kwenu kwenye maonesho haya
kwa washiriki wa tanzania nawasihi sana myatumie vizuri maonesho haya katika kujifunza na kuboresha bidhaa na huduma mnazozalisha
mwisho lakini sio kwa umuhimu napenda kuwashukuru waheshimiwa mabalozi mnaowakilisha nchi mbalimbali hapa nchini kwa kuja kushiriki nasi katika shughuli hii ya ufunguzi wa maonesho ya ya kimataifa ya biashara ya dar es salaam
tunaahidi tutaendelea kushirikiana nanyi katika masuala mbalimbali
baada ya kusema hayo sasa nipo tayari kutamka kuwa maonyesho ya ya biashara ya kimataifa ya dar es salaam yamefunguliwa rasmi
mungu yabariki maonesho yetu ya saba saba mungu wabariki washiriki wa maonesho haya mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma wakala ya serikali mtandao samora avenue extelecoms house nd floor p
o box dar es salaam tel fax general email ceo email website uratibu na udhibiti wa miradi ya tehama unapunguza gharama za uendeshaji serikalini na catherine peter katika mambo yaliyokuwa yanarudisha nyuma matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama na kusababisha wananchi kutonufaika na ujio wa teknolojia hii kwa ukamilifu ni kutokana na ukosefu wa uratibu udhibiti na ushauri wa utekelezaji wa jitihada za serikali mtandao ndani ya serikali
kutokana na ukosefu huo kila taasisi ya umma ilijaribu kuanzisha miradi na kusimika mifumo mbalimbali ya tehama bila kupata ushauri wowote iwapo mfumo huo utaweza kujiendesha wenyewe baada ya mradi kukamilika kwa kuwa hata gharama za uendeshaji wa mifumo hiyo katika baadhi ya taasisi hizo hazikujulikana na hivyo kuleta changamoto kubwa za uendeshaji wa mifumo hiyo serikalini
hivyo ili kutatua tatizo hilo pamoja na changamoto mbalimbali zinazohusiana na uratibu udhibiti na ushauri kuhusu uendeshaji wa miradi ya tehama serikalini serikali ilianzisha wakala ya serikali mtandao mwaka na kuipa jukumu na mamlaka ya kuratibu na kusimamia utekelezaji wa serikali mtandao ikiwa ni pamoja na miradi ya tehama serikalini
mkurugenzi wa udhibiti wa huduma za serikali mtandao bw
michael moshiro anasema kuwa kabla yakuanzishwa wakala hii kila wizara idara wakala na mamlaka ya serikali za mitaa ilikuwa inabuni miradi yake ya tehama ambayo ilikuwa inonekana kurudufiwa kwa kuwa hakukuwa na chombo cha kuratibu miradi hiyo
hivyo taasisi za umma zilikuwa zinatumia sehemu ndogo ya miundombinu hiyo mikubwa ambayo ingeweza kutumiwa na taasisi zaidi ya moja
maafisa tehama serikalini wakifuatilia kwa makini mafunzo kuhusu usimamizi wa miradi mbalimbali ya tehama serikalini
bw
moshiro anasema ili kukabiliana na changamoto hiyo wakala imeandaa miongozo viwango kanuni na vigezo mbalimbali ambavyo vinatumika katika usimamizi udhibiti wa miradi au mifumo ya tehama ndani ya taasisi zote za umma
hivyo taasisi za umma wizara idara zinazojitegemea wakala na taasisi nyingine za umma zinazoanzisha na kuendesha miradi ya tehama au zinazotoa huduma kwa umma kwa njia ya mtandao zinawajibu wa kuhakikisha kuwa miongozo viwango kanuni na vigezo hivyo vilivyowekwa vinafuatwa
akifafanua zaidi kuhusu vipimo vinavyotumika kusanifisha miradi ya tehama serikalini bw
moshiro anasema kuwa mradi wowote wa tehama wa taasisi ya umma bila kujali aina ya taasisi inayoutekeleza ni mali ya serikali hivyo lazima miradi hiyo itawaliwe na viwango vinavyokubalika kiserikali
kipimo kikubwa kinachopima uhalali wa mradi wowote wa tehama serikalini ni kuona kama shughuli hiyo inachangia kutimiza malengo ya dira ya taifa
aidha serikali wakati wote huwa na dira yake na ni wajibu wa taasisi zake kubuni jitihada au mifumo itakayotimiza malengo ya dira hiyo
kwa hapa tanzania ni dira ya maendeleo inayokusudia kufanya nchi kuwa na maendeleo yasiyoepukika ili kufikia hadhi ya pato la kati ikiwa na viwanda vya kisasa zaidi ushindani maisha bora utawala wa sheria na kuwa na jamii iliyoelimika na inayopenda kusoma
anasema bw
moshiro
bw
moshiro anaendelea kueleza kuwa kipimo kingine katika kusanifisha mradi wowote wa tehama serikalini ni kulinda mahitaji ya serikali ya kulinda usalama na faragha ya taarifa zake
vilevile urahisishaji wa michakato ya utekelezaji wa shughuli za serikali ni moja kati ya vipimo vinavyozingatiwa katika kusanifisha mradi wowote ule
hivyo tehama haina budi kufanya maisha kuwa rahisi zaidi kwa kufanya huduma inayotolewa kuwa ya gharama nafuu inayochukua muda mfupi kuipata bila usumbufu bila rushwa inayopatikana wakati wowote na isiyobagua
kwa upande wa serikali yenyewe utoaji wa huduma hiyo nao uwe wa gharama nafuu wakati huo huo ikiwezesha serikali kupata mapato
anafafanua bw
moshiro
naye mkuu wa kitengo cha usimamizi wa programu za tehama bw
laizer nassor anasema kuwa miradi mingi ya tehama iliyopo katika hatua mbalimbali za utekelezaji tayari imepewa ushauri na msaada wa namna moja au nyingine na wakala
mradi wa tehama wowote unaowasilishwa kwa wakala hufanyiwa uhakiki kwa kutumia vigezo mbalimbali
anasema bw
nassor akifafanua vigezo hivyo bw
nasoor anasema kigezo cha kwanza ni kuhahiki dhana ya mradi kama inaendana na malengo ya serikali unazingatia dira na dhana ya taasisi husika umuhimu wa mradi huo kwa taasisi husika na kuona kama unaendana na sera viwango miongozo na taratibu za serikali
kigezo cha pili ni kuhakiki kama mradi unaokusudiwa kutekelezwa unaboresha mchakato wa utoaji huduma kwa umma na watumiaji wanaona jinsi tehama inavyorahisisha utaratibu wa upatikanaji wa huduma husika wakilinganisha na utaratibu wa zamani
kigezo cha tatu ni kuhakiki kama mradi umeshirikisha maoniya wadau na umemilikiwa na watekelezaji wa mradi huo kama mali yao na kujihusisha kwa undani zaidi na kuona fahari kutekeleza mradi huo
anasema bw
nassor
bw
nassor anataja kigezo cha nne ni kuhakiki uhusiano uliopo kati ya jitihada hiyo na nyingine za aina hiyo zinazotekelezwa katika taasisi za umma
hii inasaidia kuondoa urudufu na kutoa fursa ya kushirikiana vifaa mbalimbali na hivyo kupunguza gharama wakati kigezo cha tano ni aina na mtindo wa teknolojia inayotumika kama ni rafiki kwa watumiaji na ni endelevu kwa maana ya kuweza kuisimamia na kuiendeleza
vilevile bw
nassor anasema kigezo cha sita ambacho ni muhimu ni muda katika utekelezaji wa mradi wa tehama kwani ucheleweshaji unaweza kusababisha teknolojia inayohusika kupitwa na wakati mahitaji ya wateja kubadilika au hata kupanda kwa gharama kwa vifaa mbalimbali zinazotumika
kutokana na uzoefu miradi mingi inashindwa kutimiza malengo kutokana na kushindwa kuendelea baada ya uwekezaji kukamilika
hivyo bw
nassor anasema kigezo cha saba ni kuzingatia uwezo wa mradi kujitegemea au kushindwa kubuni utaratibu utakaohakikisha kuwa mradi huo unakuwa endelevu na ni lazima jambo hili libainishwe toka mwanzo wakati wa kubuni mradi
anasema bw
laizer lazier anazidi kuelezea kwakusema kuwa kigezo cha nane ni uzingatiwaji wa masuala ya fedha kwa kuangalia kama vyanzo vyote na gharama ya mradi vimebainishwa na gharama za uendeshaji wa mradi huo zimeonyeshwa wazi na kigezo cha tisa ni usimamizi wa dharura ambapo hilo ni jambo la muhimu kulizingatia kwa kuhakikisha kuwa masuala yadharura yanayoweza kujitoleza kwenye mradi huo wa tehama yamebainishwa
laizer anasema baada ya kuhakiki iwapo mradi huo umekidhi vigezo vyote mradi huo hushauriwa kuendelea na kama haukukidhi hushauriwa kuachwa na badala yake ubuniwe mwingine
kutokana na vigezo hivyo wakala inashauri kila taasisi ya umma ishirikiane na wakala ili iweze kupata ushauri wa kitaalamu kabla ya kabla kupanga na kuanzisha mradi wowote wa tehama kama ilivyoelekezwa katika mwongozo wa matumizi bora sahihi na salama ya vifaa na mifumo ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama serikalini wa mwaka na waraka na
wa mkuu wa utumishi wa umma wa mwaka unaohusu uratibu na utekelexzaji wa mifumo mbalimbali ya tehama katika utumishi wa umma
naye waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mhe
angella kairuki mb alipotembelea ofisi za wakala mwishoni mwa mwezi desemba mwaka aliziagiza taasisi za umma kushirikiana na wakala katika hatua zote za utekelezaji wa miradi ya tehama hususan wakati wa kubuni na kutekeleza miradi ili wakala iweze kutoa ushauri wa kitaalamu na kupunguza gharama za uendeshaji kwa kupunguza urudufu wa miradi ya tehama ni dhahiri kuwa iwapo taasisi zote za umma zitafuata vigezo vilivyoainishwa katika orodha hakiki hiyo urudufu wa miradi ya tehama itapungua mifumo ya taasisi hizo nayo itakuwa na uwezo wa kubadilisha taarifa hivyo kuongeza ufanisi mkubwa katika utendaji kazi na kutoaji wa huduma kwa wananchi
aidhagharama za uwezeshaji zitapungua na mapato yataongezeka kwa kuwa mifumo itakuwa salama zaidi na inaanzishwa kulingana na mahitaji ya wananchi na si kwa shinikizo la wafadhili
hivyo ni vyema taasisi za umma zikashirikiana na wakala katika kutimiza azima hiyo pamoja na kufuata miongozo na taratibu mbalimbali zilizowekwa katika kuhakikisha miradi ya tehama inayoanzisha inaleta tija na inalenga kufikia malengo ya dira ya taifa ya 
jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam julai ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari salamu za rambirambi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa familia ndugu jamaa na marafiki kufuatia kifo cha aliyewahi kuwa mwenyekiti wa tume ya uchaguzi zanzibar zec mhe
jecha salim jecha
kifo cha marehemu jecha kimetokea tarehe julai katika hospitali ya lugalo jijini dar es salaam alipokuwa akipatiwa matibabu
rais samia amepokea taarifa za kifo cha marehemu jecha kwa majonzi na masikitiko makubwa
vile vile rais samia ametuma salamu za rambirambi kwa familia ya aliyekuwa rais wa awamu ya tatu hayati benjamin william mkapa kufuatia kifo cha bernard william mkapa mwenye mkuti ambae alikuwa kaka yake
rais samia amewaomba wanafamilia wote wawe na moyo wa uvumilivu katika kipindi hiki kigumu cha majonzi na amewaombea marehemu wote wapumzike mahali pema peponi amina
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika aasisi za umma ripoti ya uwajibikaji viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika aasisi za ummaripoti ya uwajibikaji co funded by european unioniutangulizi ii maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu jambo la upotevu wa mapato ya umma shillingi 
 bilioni jambo la matumizi yasiyo na tija shilling 
 bilioni katika usimamizi wa matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu jambo la matumizi ya shillingi 
 bilioni katika manunuzi na usimamizi wa mikataba yaliyo na viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu hitimisho yaliyomoiiutangulizi ripoti ya uwajibikaji ya viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika taasisi za umma imeandaliwa kutokana na ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag za serikali kuu mashirika ya umma na mamlaka ya serikali za mitaa za mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kuzirahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kama vile azaki wawakilishi wa wananchi aasisi za elimu ya juu na vyombo vya habari kudai uwajibikaji hapa nchini
wajibu inatambua kuwa dhana ya mapambano dhidi ya rushwa siyo ya takukuru pekee ndiyo maana wajibu imeona ina wajibu na jukumu kama azaki kutoa taarifa hizi za viashiria vya rushwa ili kuchochea mapambano dhidi ya rushwa
pia wajibu inazishauri mamlaka husika kuanza kufanya uchunguzi kuhusu viashiria hivi vya rushwa na kuchukua hatua stahiki kwa wahusika ili kukomesha vitendo vya rushwa nchini
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag kuhusu vitendo vinavyoashiria rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ukusanyaji na utumiaji wa fedha na rasilimali nyingine za umma
vilevile ripoti hii itawawezesha wananchi kuelewa namna rasilimali za umma zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
ripoti hii imejikita katika kuelezea maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kuchambua maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu utoaji wa mapendekezo ya wajibu katika kupambana na rushwa ubadhirifu na udanganyifu
wajibu inawakaribisha wananchi na wadau wengine wote kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha uwajibikaji wa taasisi za umma na serikali kwa ujumla
 maana ya viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu kwa mujibu wa mkakati wa aifa dhidi ya rushwa na mpango wa utekelezaji wa awamu ya atu nascap iii vitendo vya rushwa vinatafsiriwa kuwa ni kutoa kupokea kitu chochote cha thamani kushawishi moja kwa moja au vinginevyo ili kupindisha utaratibu katika utoaji wa maamuzi
rushwa ni janga ambalo lina athari hasi katika jamii
athari hizo ni pamoja na kudhoofisha ustawi wa demokrasia katika nchi ukiukwaji wa haki za binadamu kuharibu mfumo wa masoko kusababisha mmomonyoko wa maadili katika jamii kuchelewesha maendeleo ya nchi kuruhusu uhalifu wa kupangwa ugaidi na vitisho vingine kwa usalama wa aifa
athari nyingine ni kuumiza wananchi kwa kuchepusha rasilimali zilizotengwa kwa ajili ya miradi ya maendeleo kwa matumizi na manufaa ya watu wachache kudhoofisha uwezo wa serikali wa kutoa huduma za msingi kukosekana kwa usawa na haki na kukatisha tamaa wananchi kulipa kodi na kukatisha tamaa wafadhili wadau wa maendeleo na wawekezaji kuendelea kuchangia maendeleo ya nchi
kwa njia moja au nyingine rushwa uhusiana na udanganyifu ambao unahusisha kutotimiza wajibu kujitambulisha kwa uongo au jaribio la kupotosha ukweli ili kujinufaisha kifedha au kwa namna nyingine yeyote
kwa hiyo rushwa na udanganyifu huathiri maendeleo ya uchumi wa nchi na ni adui mkubwa katika utoaji wa haki kupunguza umaskini na kukuza uchumi
rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni vitendo vinavyopelekea ufisadi
viwango vya kimataifa vya ukaguzi isa issai pamoja na issai vinatoa maana ya udanganyifu au ufisadi kuwa ni kitendo au vitendo vya makusudi kinacho vinavyo fanywa na watu au mtu kwa ajili kunufaika kwa njia haramu au isiyo ya haki
mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi ni suala muhimu kwa kuwa athari zake ni kubwa katika harakati za kukuza maendeleo ya kijamii na kiuchumi
endapo suala la rushwa litaendelea kutokuchukuliwa hatua stahiki juhudi za kujenga uchumi imara ambao utachangia kupunguza kiwango cha umasikini wa wananchi hazitoweza kuzaa matunda tarajiwa
ripoti ya ume ya rais ya kupunguza kero za rushwa ilibainisha namna rushwa inavyoweza kujidhihirisha kupitia njia kuu mbili ambazo ni a rushwa katika mifumo ya utawala hii inatokana na watumishi wa serikali na mawakala wao kudai rushwa wakati wa kutoa huduma za bure kwa wananchi
aarifa hiyo imeeleza kuwa aina hiyo ya rushwa uchwara inasababishwa na viwango vidogo vya mishahara vinavyolipwa kwa wafanyakazi ambavyo havikidhi mahitaji yao
ripoti ya ume ya rais ya kupunguza kero za rushwa ya mwaka b rushwa kabambe kubwa aina hii ya rushwa imebainishwa kuhusisha viongozi wa ngazi za juu serikalini wenye mamlaka ya kutoa maamuzi kupitia sera na mikataba
aarifa hiyo imebainisha kuwa sababu kubwa ya rushwa hiyo ni ulafi uliokithiri wa kujilimbikizia mali kwa watumishi wa serikali wasiowaaminifu katika utendaji wa kazi zao
hata hivyo taarifa ya hali ya mtazamo wa jamii kuhusu rushwa inayotolewa na shirika la kimataifa katika masuala ya uwazi ya mwaka corruption perceptions index of ransparency international imeonesha kuwa serikali ya anzania imepata alama kati ya katika mapambano dhidi ya adui rushwa 
utafiti huo ulionesha kuwa anzania imeshika nafasi ya kati ya nchi katika mapambano dhidi ya rushwa ulimwenguni
hali hii inaonesha kuwa bado jitihada kubwa za mashirikiano zinahitajika kufanywa na wadau wote katika mapambano dhidi ya rushwa
https en cpi index tza vigezo vilivyotumika kubainisha viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
katika uchambuzi wa ripoti za cag yapo maeneo ambayo yanaonesha uwepo wa viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
wajibu imetumia vigezo vifuatavyo katika kuainisha maeneo hayo a mapato kutopelekwa benki b kukosekana kwa hati za malipo c kutumia hundi za malipo zilizoghushiwa d kufanya malipo kinyume na matakwa ya sheria kanuni na aratibu za manunuzi e kupokea huduma au bidhaa kwa uthibitisho wa uongo f malipo ya huduma au bidhaa ambazo hazijatolewa au hazijapokelewa g malipo kwa watumishi hewa h matumizi mabaya ya nafasi au cheo i malipo kwa makandarasi ambao hawajulikani wakandarasi hewa j kupokea huduma au bidhaa zisizo sahihi au ambazo hazikidhi mahitaji k kupokea huduma au bidhaa mbadala bila makubaliano halali na l makusanyo ya fedha za umma yaliyofanyika nje ya mfumo wa gepg
kwa kutumia vigezo vilivyoainishwa hapo juu ripoti za cag za mwaka zinaonesha kuwepo kwa matukio mbalimbali yanayoashiria rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha na rasilimani za umma kama yalivyochambuliwa katika ripoti hii
 viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma
kwa sababu mbalimbali zinazoashiria vitendo vya rushwa serikali imeshindwa kukusanya mapato yaliyoainishwa kwenye bajeti na kufanya matumizi mabaya yasiyo na tija kisera na kijamii
kiasi ambacho aidha hakikukusanywa au kimetumika na serikali pasipo kupata tija yoyote nugatory expenditure kimekua kwa asilimia kutoka shilingi 
 bilioni mwaka hadi kufikia shilingi 
 bilioni mwaka 
hii ni sawa na asilimia ya fedha zote zilizotumika katika mwaka wa fedha zilizofikia shilingi 
 bilioni
serikali kuu ndiyo imekua na ongezeko kubwa zaidi la asilimia kutoka shilingi 
 bilioni mwaka hadi shilingi 
 bilioni kwa mwaka 
viashiria vya rushwa katika serikali kuu pekee vya shilingi 
 bilioni ni sawa na asilimia 
 ya jumla yote ya viashiria vya rushwa vya shilingi 
 bilioni kwa mwaka ambapo kasoro nyingi zilionekana katika eneo la ununuzi wa umma na mapungufu ya usimamizi wa kina wa mikataba kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 mwenendo wa viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu kwa kipindi cha miaka mitatu 
 shilingi bilioni jumla 
 serikali kuu 
 mamlaka za serikali za mitaa 
 mashirika ya umma 
 jumla ya viashiria vyote vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu vya shilingi 
 bilioni vilikua ni asilimia ya matumizi yote ya serikali ya shilingi 
 billioni mwaka 
viashiria vya vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu vinaoneshwa katika jedwali na
 na maelezo yanayofuata
 jedwali na mchanganuo wa maeneo ambayo yana viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma kwa mwaka serikali kuuserikali za mitaamashirika ya ummajumla shilingi bilioni jambo la upotevu wa mapato ya fedha za umma shilingi 
 bilioni 
 jambo la matumizi yasiyo na tija shilingi 
 bilioni katika usimamizi wa mishahara mafao na rasilimali watu
 jambo la matumizi ya shilingi 
 bilioni katika manunuzi na mikataba yanayoashiria vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu
 jambo la upotevu wa mapato ya umma shilingi 
 bilioni kutokana na udhaifu katika mifumo ya ukusanyaji wa mapato serikali inaweza kuwa imepoteza shilingi 
 bilioni kwa sababu ya vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kiasi kikubwa cha fedha hizi kinatokana na kasoro zilizojitokeza katika ukusanyaji wa mapato katika serikali kuu kama inavyoonekana katika jedwali na 
jedwali na mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ukusanyaji wa mapato katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma upotevu wa mapato kiasi cha shillingi 
 bilioni mwakaserikali za mitaa serikali kuu mashirika ya umma jumla shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni 
 serikali kuu baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa shilingi 
 bilioni katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika serikali kuu ni kama yafuatayo a
malipo ya ndege na abiria kwa kutumia uwanja wa ndege arusha airport departure charges yaliyokusanywa na kadco hayakupelekwa mamlaka ya mapato ya anzania tra kiasi cha shilingi 
 bilioni na dola za kimarekani 
 milioni sawa na shilingi 
 bilioni
mamlaka ya udhibiti wa huduma za nishati na maji ewura haikukusanya tozo ya shilingi 
 bilioni kutoka kwa makampuni yaliyosababisha mabadiliko katika mfumo wa ununuzi wa mafuta kwa pamoja
kampuni hizo bado zilikuwa zikiendelea kushiriki katika michakato ya ununuzi wakati zikiwa hazistahili kwa kuwa zilikuwa zimefungiwa kushiriki
makusanyo yaliyofanyika nje ya mfumo wa gepg shilingi 
 bilioni
pia idara ya uchapaji ya serikali na mamlaka mbili za maji zilishindwa kukusanya makusanyo ya shilingi 
 bilioni kutokana na kutokuwa na uwezo wa kutoa huduma
serikali za mitaa baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa shilingi 
 bilioni katika ukusanyaji wa mapato ya ndani katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama ifuatavyo a
mamlaka za serikali za mitaa hazikukusanya mapato ya leseni za biashara kiasi cha shilingi 
 bilioni
pia halmashauri zilitoa leseni za shilingi 
 billioni wakati fedha zilizokusanywa kutokana na utoaji wa leseni hizo ni shilingi 
 bilioni ikimaanisha kuwa malipo ya shilingi 
 millioni hayakukusanywa au kama yalikusanywa basi hayakuwasilishwa kwenye halmashauri husika
halmashauri ya manispaa ya emeke haikukusanya ushuru wa huduma wa shilingi 
 billioni kutokana na ukosefu wa mfumo wa kielektroniki wa kupeana taarifa za mauzo ghafi kati ya ofisi ya rais tamisemi na tra
pia halmashauri zilikusanya ushuru wa huduma wenye jumla ya shilingi 
 billioni bila kupata ushahidi wa taarifa za mauzo ghafi kutoka mamlaka husika au taasisi husika ili kuthibitisha usahihi wa kiasi kilichokusanywa
mamlaka za serikali za mitaa zilirekebisha ankara za kiasi cha shilingi 
 billioni katika mfumo wa aarifa za ukusanyaji wa mapato bila maelezo na au viambatisho toshelevu ili kuhalalisha mabadiliko ya ankara zinazohusika wakati baadhi ya halmashauri zilifanya marekebisho bila idhini ya wakurugenzi wao
 d
wakusanya mapato kupitia pos katika mamlaka za serikali za mitaa hawakuwasilisha jumla ya shilingi 
 billioni katika akaunti za benki za halmashauri husika
hii inatokana na kutofanyika kwa usuluhishi wa mara kwa mara wa hesabu angalau kwa wiki na kukosekana kwa ufuatiliaji wa karibu wa makusanyo ya halmashauri ili kuhakikisha makusanyo ya mapato yanawekwa benki kwa wakati
mashirika ya umma katika ukusanyaji wa mapato ya ndani ya mashirika ya umma baadhi ya mapungufu yaliyopelekea upotevu wa shilingi 
 bilioni ni kama ifuatavyo a
shirika la umeme tanesco lilipata hasara ya shilingi 
 billioni kutokana na punguzo za tozo za mauzo ya nishati na uunganishaji wa huduma za umeme pia rakili za mita meter seal za shirika ziligunduliwa katika duka la mtaani hali iliyoashiria upotevu wa mapato kutokana na wizi wa rakili hizo za mita
wateja wa shirika la bima la aifa hawakulipa fedha za tahadhari zenye jumla ya shilingi 
 milioni
hata hivyo cag alibaini kuwa wateja hao hawakulipa fedha hizo kutokana na ukaidi
mapato yenye thamani ya shilingi 
 bilioni yalikusanywa nje ya mfumo wa kielekitroniki wa ukusanyaji wa mapato ya serikali gepg
 jambo la matumizi yasiyo na tija shilingi 
 bilioni katika usimamizi wa matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu cag ameonesha kuna viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika matumizi ya shilingi 
 bilioni kwa mwaka kutokana na kasoro za usimamizi wa matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu
kiasi hiki kimeongezeka kwa shilingi 
 bilioni kutoka shilingi 
 bilioni cha mwaka 
katika matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu mamlaka ya serikali za mitaa zilikuwa na kiasi kikubwa zaidi cha shillingi 
 bilioni zikifuatiwa na serikali kuu shilingi 
 bilioni na mashirika ya umma shilingi 
 bilioni kama inavyoonekana katika jedwali na 
jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu katika serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa na mashirika ya umma matumizi yasiyo na tija katika usimamizi wa matumizi ya kawaida mishahara mafao na rasilimaliwatu mwakaserikali za mitaa serikali kuu mashirika ya umma jumla shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni 
 serikali kuu baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika serikali kuu ni kama ifuatavyo a
katika eneo la usimamizi wa matumizi taasisi kwenye serikali kuu zilifanya matumizi ya shilingi 
 bilioni bila ya kuwa na nyaraka stahiki na toshelezi taasisi nane zilifanya malipo yasiyo na tija ya shilingi 
 milioni na taasisi zilifanya malipo ya shilingi 
 bilioni kwenye vifungu visivyohusika
pia kulikuwa na taasisi zilizofanya malipo ya shilingi 
 bilioni zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa bila kuwa na uthibitisho wa vibali cha kubadili matumizi aasisi zilikuwa na masurufu ambayo hayajarejeshwa ya shilingi 
 bilioni na taasisi nane zilitumia masurufu ya shilingi 
 milioni kama matumizi kinyume na kanuni za fedha za umma za mwaka kama zilivyorekebishwa
 b
katika ukaguzi wa rasilimaliwatu na malipo ya mishahara kama ilivyokuwa katika miaka iliyopita cag alibaini taasisi za serikali ambazo hazikuwasilisha makato ya kisheria kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii na aasisi nyingine ya kiasi cha shilingi
 milioni pamoja na malipo ya mishahara bila mikataba ya ajira yenye thamani ya shilingi 
 milioni
wizara ya kilimo ilitekeleza mradi wa kuongeza uzalishaji wa mpunga erpp wenye lengo la kuongeza tija na uzalishaji wa mpunga mkoa wa morogoro
mradi huu ulifadhiliwa na mfuko wa dhamana wa mpango wa kilimo na usalama wa chakula duniani gafsp na kusimamiwa na benki ya dunia
wizara ya kilimo ilifungua akaunti ya mradi katika benki kuu ya anzania
benki kuu ya anzania ilihamisha kiasi cha dola za marekani ambazo ni sawa na shilingi 
 milioni kutoka kwenye akaunti ya mradi wa erpp kwenda kwenye kampuni ya rich host enterprises group limited kwa njia ya udanganyifu kwa kutumia barua ya kuhamisha fedha iliyoghushiwa
mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mamlaka ya serikali za mitaa ni kama ifuatavyo a
cag alibaini kuwa halmashauri zililipwa kutoka hazina jumla ya shilingi 
 milioni kwa watumishi ambao hawakuwepo kazini kwa mfano watumishi wastaafu waliofariki watoro walioachishwa kazi na waliopewa likizo bila malipo
cag alibaini makato ya kisheria yenye thamani ya shilingi 
 milioni hayakupelekwa katika taasisi husika hivyo kusababisha deni la shilingi 
 bilioni linalotokana na adhabu zilizotolewa kwa halmashauri tano kwa kushindwa kuwasilisha makato ya kisheria
cag alibaini kuwa mamlaka za serikali za mitaa zilitumia shilingi milioni kwenye matumizi yasiyo na manufaa
pia mamlaka za serikali za mitaa ziliagiza na kulipa shilingi 
 bilioni kwa ajili ya bidhaa huduma ambazo hazikupokelewa toka kwa wazabuni kwa muda wa hadi kufikia miezi na mamlaka za serikali za mitaa hazikuwa na hati za malipo na viambatisho vya matumizi ya thamani ya shilingi 
 bilioni
 mashirika ya umma baadhi ya maeneo yaliyokuwa na viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika mashirika ya umma ni kama ifuatavyo a
mashirika na taasisi zingine za umma nne katika mwaka hazikupeleka michango ya kisheria ya shilingi 
 bilioni kwenye mifuko ya pensheni bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu na mfuko wa fidia kwa wafanyakazi
mashirika sita ya umma yalifanya miamala ya malipo katika shughuli mbalimbali yenye thamani ya shilingi 
 bilioni lakini malipo hayo hayakuwa na nyaraka sahihi za kuthibitisha uhalali wa gharama hizo
 c
matumizi yasiyostahili yenye thamani ya shilingi 
 millioni katika mashirika na taasisi nyingine za umma jambo la matumizi ya shilingi 
 bilioni katika manunuzi na usimamizi wa mikataba yanaviashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu kifungu cha cha sheria ya ununuzi wa umma ya mwaka kinamtaka cag kueleza katika ripoti yake ya ukaguzi ya mwaka iwapo taasisi alizozikagua zimezingatia sheria ya ununuzi wa umma na kanuni zake
katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba kuna viashiria vya shilingi 
 bilioni kuwa zimetumika bila kuwepo na tija kutokana na kuwa na dalili zote za kuwepo na vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu
kumekuwepo na kiasi kikubwa cha matumizi katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba cha shilingi 
 bilioni kwenye mashirika ya umma shilingi 
 bilioni kwenye serikali kuu na shilingi 
 billioni kwenye serikali za mitaa ambayo yanaviashiria vya uwepo wa rushwa udanganyifu na ubadhirifu wa fedha za umma kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 jedwali na
 mchanganuo wa kiasi ambacho kina viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu katika ununuzi wa umma na usimamizi wa mikataba katika serikali kuu mamlaka ya serikali za mitaa na mashirika ya umma manunuzi na mikataba yenye viashiria vya rushwa
mwakaserikali za mitaa serikali kuu mashirika ya umma jumla shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni shilingi bilioni 
 serikali kuu baadhi ya kasoro zilizobainishwa na cag zenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na a
shilingi 
 bilioni zilizopelekwa kwa wakala wa huduma ya ununuzi serikalini gpsa kwa ajili ya kununua magari lakini magari hayo hayajapokelewa na wizara idara na wakala 
wakala wa nishati vijijini rea wakala wa aifa wa hifadhi ya chakula nfra na idara ya jeshi la magereza walikatisha mikataba mitatu yenye jumla ya shilingi 
 bilioni pasipo kufuata taratibu za kusitisha mikataba ikiwa ni pamoja na kutatua migogoro na kuomba ushauri wa kisheria kutoka kwa mamlaka husika ikiwemo ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali
kusitisha mikataba pasipo kufuata sheria kunaweza kuiingizia serikali hasara endapo wakandarasi wataamua kudai haki zao
ukaguzi maalumu juu ya tuhuma za ubadhirifu za noti chakavu zilizorejeshwa benki kuu ya anzania ulibaini kuwa noti zenye thamani ya shilingi 
 bilioni hazikuwa zimekidhi vigezo vya kuwa noti chakavu na zilibadilishwa na kutolewa noti safi kwa njia ya udanganyifu na maofisa wawili na watunza fedha wanne wa benki kuu
kuanzia tarehe hadi agosti tawa ilifanya mnada wa kielektroniki kwenye vitalu mbalimbali vya uwindaji ambapo makampuni yalishiriki katika mnada huo na makampuni sita wazabuni wenye bei ya juu zaidi walipewa vitalu vya uwindaji
wazabuni hao walioshinda zabuni waliilipa serikali kiasi cha shilingi
 milioni ikiwa ni asilimia na ya kiasi kilichotajwa kwa mujibu wa kifungu cha 
 iv v cha mwongozo wa ugawaji wa vitalu vya uwindaji kwa njia ya mnada ambao uko chini ya kifungu cha cha sheria ya uhifadhi wanyamapori sura na
hata hivyo tarehe novemba waziri wizara ya maliasili na utalii alisitisha na kufuta mchakato mzima wa mnada wa kielektroniki kwa sababu ya kuwepo kwa malalamiko kadhaa yaliyowasilishwa dhidi ya mchakato huo licha ya jitihada za tawa kujibu malalamiko hayo kwa maelezo na ushahidi wa maandishi
kwa maoni ya cag mnada huu wa kielektroniki ulifanywa kwa njia ya kielektroniki bila uingiliwaji wa aina yoyote kama ilivyobainishwa katika sehemu ya 
 iv v ya mwongozo wa ugawaji wa vitalu vya uwindaji kwa njia ya mnada ambao uko chini ya kifungu cha cha sheria ya uhifadhi wanyamapori sura na
 hivyo kupunguza uwezekano wa upendeleo
pamoja na hayo waziri angeweza kuchunguza mchakato mzima wa utendaji kazi wa mfumo kabla ya kufuta zabuni husika na kuisababishia serikali malalamiko na gharama
 mamlaka ya serikali za mitaa katika mamlaka ya serikali za mitaa baadhi ya kasoro zilizobainishwa na zenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na a
mamlaka za serikali za mitaa zilifanya ununuzi wenye thamani ya shilingi 
 bilioni bila kuzingatia mpango wa ununuzi wa kila halmashauri husika
mamlaka za serikali za mitaa zilifanya ununuzi wenye thamani ya shilingi 
 bilioni bila kuitisha nukuu za bei za ushindani ambapo halmashauri ya wilaya ya chalinze inaongoza kwa kufanya ununuzi wa shilingi 
 bilioni
kiasi cha shilingi 
 milioni hakikurudishwa na wakandarasi baada ya kuvunjika kwa mikataba katika halmashauri za wilaya ya madaba na kibondo kama ifuatavyo halmashauri za wilaya ya madaba na kibondo hazikurejeshewa kiasi cha shilingi 
 milioni na shilingi 
 milioni mtawalia ikiwa ni asilimia ya thamani ya kazi ambazo hazikufanyika kutoka kwa wakandarasi wawili hali iliyosababisha halmashauri hizo kuingia gharama za ziada katika kumalizia kazi hizo
halmashauri ya wilaya ya kibondo haikurudishiwa jumla ya shilingi 
 milioni zilizohesabika kama gharama za uvunjaji wa mkataba ambazo zililipwa kwa mkandarasi kinyume na utaratibu wa mkataba
mashirika ya umma katika mashirika ya umma baadhi ya kasoro zilizobainishwa na zenye viashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu ni pamoja na a
katika ukaguzi wa uzingatiaji wa sheria kanuni na miongozo katika michakato ya ununuzi wa ujenzi cag alibaini mashirika hayakuzingatia sheria ya manunuzi
mapungufu yaliyobainika ni pamoja na maofisa masuuli kuingilia majukumu ya bodi ya zabuni kwa kuidhinisha utoaji wa mikataba yenye thamani ya dola za marekani 
 milioni na shilingi 
 bilioni ununuzi ulifanyika bila mikataba halali yenye thamani ya shilingi 
 bilioni na dola za marekani 
 milioni katika bohari kuu ya dawa
mashirika ya umma yalifanya ununuzi wa shilingi 
 bilioni dola za marekani 
 milioni na euro kwa zabuni nje ya mfumo wa kielekitroniki wa ununuzi wa umma taneps
upanuzi wa bandari ya anga mamlaka ya usimamizi wa bandari iliingia mkataba na mkandarasi mkuu wa shilingi 
 bilioni tarehe agosti wa muda wa mwaka mmoja hadi kufikia mwezi agosti kwa ajili ya kuongeza kina cha lango na sehemu ya kugeuzia meli katika bandari ya anga kufanya tathmini ya athari za kimazingira na kununua vifaa kwa ajili ya shughuli za bandari
kwa kulingana na mkataba gharama ya kuongeza kina cha lango na sehemu ya kugeuzia meli katika bandari ya anga ilikuwa ni shilingi 
 billioni asilimia ya bei yote ya mkataba
katika ukaguzi wake cag alibaini kuwa mnamo tarehe agosti mkandarasi mkuu iliingia makubaliano na mkandarasi mbia kwa ajili ya kazi ya kuongeza kina cha lango na sehemu ya kugeuzia meli kwa bei ya mkataba wa dola za marekani 
 milioni sawa na shilingi 
 bilioni kwa kipindi cha miezi 
cha ajabu ni kuwa mkandarasi mkuu aliingia mkataba na mkandarasi mbia siku kabla ya yeye kuwa na mkataba na pia hakutoa taarifa kwa mamlaka ya usimamizi wa bandari
ukilinganisha bei ya mkataba kati ya mamlaka ya usimamizi wa bandari na mkandarasi mkuu pamoja na bei ya mkataba kati ya mkandarasi mkuu na mkandarasi mbia utabaini kuwa mkandarasi mkuu alipata faida ya shilingi 
 bilioni pasipo kufanya kazi yoyote
 hitimisho masuala yaliyochambuliwa katika ripoti hii yanalenga kutoa taarifa kwa wananchi na wadau mbalimbali juu ya uchambuzi wa ripoti za cag za mwaka 
katika ripoti hii wajibu imeainisha maeneo yenye viashiria vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu ambayo yana umuhimu mkubwa kwa jamii kuhusu utendaji na uwajibikaji wa serikali kuu serikali za mitaa na mashirika ya umma
aidha uchambuzi wa ripoti za mdhibiti na mkaguzi wa hesabu za serikali za mwaka umeonesha ongezeko la asilimia ya makusanyo na matumizi ambayo yanaviashiria vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu katika taasisi za umma
hali hii isipodhibitiwa inaleta athari kubwa katika jitihada za serikali za utoaji wa huduma kwa wananchi na kuipunguzia serikali mapato hivyo kuwaongezea wafanyabiashara mzigo wa kodi
serikali imekusanya mapato asilimia chini ya mapato yaliyokadiriwa katika bajeti ya mwaka 
utofauti huo umesababisha bajeti kutokuwa ya uhalisia ambapo viwango vya kimataifa vya uhalisia vya bajeti vinataka bajeti isizidi au isipungue asilimia ya utofauti huo
pamoja na sababu nyingi nyingine tatizo hili limechangiwa na viashiria vya rushwa katika kukusanya mapato
fedha zilizopotea kutokana na viashiria vya ubadhirifu na rushwa zingeweza kupunguza malipo ya mwaka ya deni la aifa kwa kiwango cha asilimia 
 takribani nusu ya malipo hayo
hii ingeiwezesha serikali kufikia malengo yake ya kutoa huduma kwa wananchi na kuendelea kujenga miundombinu na mazingira endelevu ya kiuchumi na kijamii kama vile miradi ya elimu na afya
ushauri wajibu inaishauri serikali vyombo vya habari wabia wa maendeleo pamoja na taasisi za kiraia kufanya mambo yafuatayo serikali kuiwezesha ofisi ya mkaguzi mkuu wa ndani iag kuwa na fungu lake vote ili kumuongezea uwezo wa kufanya kazi zake kwa uhuru zaidi
aidha wajibu inashauri mkaguzi mkuu wa ndani awe anapeleka taarifa hizi za mwaka kwa katibu mkuu kiongozi ikulu ili taarifa zake zifikishwe kwenye baraza la mawaziri ambalo rais wa jamhuri ya muungano ni mwenyekiti wake
ripoti hiyo imfikie rais kabla ya tarehe septemba ambapo itakua ni miezi baada ya mwaka wa fedha wa serikali kumalizika
hii itampa fursa rais ya kujua hali au utendaji wa serikali yake na inapolazimika kuanza kuchukua hatua kabla ya taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kutoka
serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kuielekeza takukuru kuifanya ripoti yake ya utendaji ya mwaka inayowasilishwa kwa mheshimiwa rais sambamba na ripoti za cag kuwa ripoti ya wazi kwa umma
hii itaboresha na kurahisisha utoaji na upokeaji wa taarifa za rushwa kutoka takukuru na serikali kwa ujumla
pia itazidi kujenga imani ya wananchi kwa serikali kwa kuonesha kuchukua hatua pale ambapo rushwa inahusishwa na utendaji hafifu wa serikali katika kukusanya mapato na katika matumizi mabaya ya fedha za umma
vita dhidi ya rushwa inahusu wananchi wote hivyo hakuna sababu ya kuwepo usiri katika mapambano hayo
vyombo vya habari viendelee kutumia fursa ya ripoti za uwajibikaji zilizorahisishwa kutoka katika ripoti za cag kuuhabarisha umma pamoja na kufuatilia masuala mbalimbali ya uwajibikaji yaliyoibuliwa katika ripoti hizo
hii itasaidia umma kushiriki katika mapambano ya vitendo vya rushwa ubadhirifu na udanganyifu vinavyofanywa katika makusanyo na matumizi ya fedha za umma
katika ripoti za cag yapo maeneo ambayo vitendo vya rushwa udanganyifu na ubadhirifu vimethibishwa na cag kwa mfano
mkataba wa upanuzi wa bandari ya anga kuchakata noti chakavu na utoaji wa fedha katika akaunti ya wizara ya kilimo iliyo benki kuu kwa barua ya kughushi
wajibu inasisitiza serikali ichukuwe hatua kali za kinidhamu ikiwemo kuvitaka vyombo vyake vya uchunguzi kufikisha wahusika hao katika vyombo vya sheria
wajibu ins titute institute of public accountability s
p barabara ya rose garden mtaa wa ndovu nyumba no
 dar es salaam baruapepe wa serikali mtaa wa mtandao s
 dodoma simu nukushi barua pepe mkurugenzi mkuu tovuti uadilifu na ubunifu kwa utoaji huduma bora kwa umma nawasalimu kwa jina la jamhuri ya muungano wa tanzania taarifa kwa vyombo vya habari
kikao kazi cha cha serikali mtandao ndugu wanahabari mamlaka ya serikali mtandao e ga inatarajia kufanya kikao kazi cha cha serikali mtandao kuanzia februari katika ukumbi wa aicc jijini arusha
mgeni rasmi anatarajiwa kuwa waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala boramhe
jenista j
mhagama mb
takriban wadau wa serikali mtandao kutoka katika mashirika na taasisi za umma wakiwemo maafisa masuuli wajumbe wa bodi wakuu wa vitengo vya tehama maafisa tehama maafisa rasilimali watu maafisa mipango maafisa mawasiliano wahasibu pamoja na watumiaji wote wa mifumo ya tehama serikalini wanatarajiwa kushiriki
lengo la kikao kazi hicho ni kuwakutanisha wadau mbalimbali wa serikali mtandao ili kujadiliana juu ya mafanikio changamoto pamoja na kuweka mikakati mbalimbali ya kukuza serikali mtandao nchini ili kuhakikisha matumizi sahihi na salama ya tehama katika taasisi za umma sambamba na jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora mamlaka ya serikali mtandaomaazimio ya kikao kazi cha tatu cha mamlaka ya serikali mtandao kilichofanyika tarehe februari yafuatayo yalikua maazimio kumi na mawili ya kikao kazi cha tatu cha serkali mtandao cha mwaka 
taasisi za umma ziwajibike kutumia teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika utoaji wa huduma kwa wananchi kwa njia ya kidijitali ili kuboresha utendaji kazi wa taasisi za umma
taasisi za umma zihakikishe zinaendesha shughuli za kawaida za taasisi kama vile uendeshaji wa vikao vya menejimenti vikao vya bodi vikao vya halmashauri na vikao vya mabaraza ya madiwani kidijitali ili kupunguza matumizi ya karatasi
kila taasisi ya umma ihakikishe tovuti ya taasisi inakuwa na taarifa zilizohuishwa na zinazoendana na wakati muda wote
pia tovuti hizo ziboreshwe ili kuendana na teknolojia za kisasa
taasisi za umma zitoe kipaumbele katika masuala ya utafiti na ubunifu kwenye eneo la tehama ili kuibua mifumo ya tehama itakayowezesha taifa kuendana na kasi ya maendeleo ya viwanda thindustrial revolution ikiwemo kutenga rasilimali fedha kwa ajili ya ubunifu
mamlaka ya serkali mtandao e ga kwa kushirikiana na taasisi za umma iendelee kujenga mifumo shirikishi na mifumo ya kisekta katika jitihada za kupunguza urudufu wa mifumo ya tehama katika utumishi wa umma
wakuu wa taasisi za umma wanalazimika kujiunga kwenye mfumo mkuu wa serikali wa kubadilishana taarifa government enterprise service bus govesb ili kuwezesha mifumo kubadilishana taarifa
taasisi za umma zinalazimika kuhifadhi mifumo yao kwenye vituo vya kuhifadhi data vya serikali vilivyoidhinishwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga ili kupunguza gharama na kuongeza usalama
aidha usalama wa mifumo iliyokwishajengwa uendelee kuimarishwa ikiwa ni pamoja na kuwa na vituo vya kujikinga na majanga redundancy 
wakuu wa taasisi za umma wasimamie kikamilifu utekelezaji wa sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka na kanuni zake za mwaka hasa uanzishwaji wa kamati ya uongozi wa tehama institutional ict steering committee na kusimamia utendaji kazi wa kamati hizo
serikali ianzishe utaratibu wa kuwafanyia upekuzi pamoja na matamko ya kiapo kwa watumishi wa tehama kwa kuwa wanasimamia mifumo na data nyeti za serikali
serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi iweke mkakati wa kuwaandaa wanafunzi wa vyuo vya elimu ya juu katika kufanya ubunifu katika masuala ya serikali mtandao na tehama kwa ujumla
serikali iwekeze katika kuanza kutengeneza vifaa vya tehama hapa nchini
mifumo ya tehama ya serikali inayojengwa iwe endelevu sustainable ili kuepuka kubadilisha mifumo mara kwa mara kwa kuwa hadi mfumo kuanza kutumika kunakuwa na uwekezaji mkubwa ikiwemo mafunzo kwa watumiaji
utoaji wa huduma kwa jamiiripoti ya uwajibikaji utoaji wa huduma kwa jamiiripoti ya uwajibikaji co funded by european unioniutangulizi hali ya utoaji wa huduma za kijamii jambo la mapungufu katika kuajiri watumishi jambo la mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya afya jambo la mapungufu ya utekelezaji wa miradi ya maji jambo la changamoto za sekta ya elimu nchini jambo la utekelezaji wa miradi ya masoko jambo la mapungufu katika miradi ya kilimo jambo la ufanisi wa mifuko ya kuinua wananchi kiuchumi jambo la hali ya utoaji huduma katika magereza nchini hitimisho yaliyomoiiutangulizi ripoti ya uwajibikaji ya utoaji wa huduma kwa jamii imeandaliwa kutokana na ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali za mwaka 
dhumuni la ripoti hii ni kuzirahisisha ripoti za cag ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kama vile azaki wawakilishi wa wananchi aasisi za elimu ya juu na vyombo vya habari kudai uwajibikaji pale wanapoona huduma zinazotolewa na serikali hazikidhi mahitaji yao
dhana ya utoaji huduma kwa jamii utoaji wa huduma kwa jamii ni mgawanyo wa huduma muhimu kwa jamii kulingana na mahitaji ya jamii husika
huduma za jamii ni bidhaa au mahitaji ambayo ni muhimu kwa maisha na ustawi wa jamii
huduma hizi za kijamii mara nyingi hugharamiwa na serikali ingawaje kuna huduma nyingine zinachangiwa na wananchi
mfano wa huduma za kijamii ni elimu afya maji na barabara
pia huduma hizo hujumuisha nishati pembejeo za kilimo masoko na masuala mtambuka ikiwemo haki za binadamu
huduma hizi ama hutolewa moja kwa moja na serikali au kwa ushirikiano baina ya serikali na wafadhili wahisani taasisi za kidini au asasi za kiraia
ripoti hii imejikita katika huduma zifuatazo maji kilimo afya elimu masoko mifuko ya kuinua jamii kiuchumi na masuala mtambuka ya haki za binadamu na jinsia
ili kukidhi mahitaji ya jamii wapokea huduma watoa huduma wanatakiwa kutekeleza majukumu yao kwa kuzingatia dhana ya uwazi uwajibikaji na ushirikishwaji wa wapokea huduma
kwa upande wa serikali wizara mamlaka za serikali za mitaa idara na mawakala wa serikali wanawajibika kutoa huduma kwa jamii kwa kuzingatia misingi ya uwazi usawa na haki za binadamu
hii ni pamoja na kutoa ufafanuzi na uthibitisho pale unapohitajika na wananchi
wananchi wanahaki ya kushirikishwa na jukumu la kushiriki kwenye shughuli za jamii pamoja na kudai uwajibikaji kwa watoa huduma
huduma za jamii zinapaswa kutolewa kwa kuzingatia misingi mitatu muhimu ya uwazi uwajibikaji na ushirikishwaji kama inavyoelezwa hapa chini uwazi ni hali ya serikali kutekeleza majukumu yake bila usiri na kuwahabarisha wananchi kuhusu huduma husika ili waweze kufuatilia utendaji wa serikali kwa kuzingatia sheria kanuni na taratibu
serikali kufanya kazi kwa uwazi kunapunguza hatari ya vitendo vya rushwa na ukiukwaji wa haki za binadamu na jinsia
vilevile utendaji kazi wa serikali kwa uwazi kunaimarisha imani ya wananchi kwa serikali yao
hii ni kwa mujibu wa ibara ya f ya katiba ya jamhuri ya muungano ya anzania na kifungu cha c cha sheria na
 ya fedha za umma ya mwaka 
uwajibikaji ni hali ya serikali kutekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu na kubeba dhamana ya kutoa ufafanuzi na uthibitisho pale wananchi watapohoji utoaji wa huduma kwa jamii
kwa mujibu wa ibara ya c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania serikali viongozi na watendaji itawajibika kwa wananchi
hivyo serikali inawajibika kwa wananchi na wananchi wana wajibu wa kuiwajibisha serikali yao
ushiriki ushirikishwaji wa wananchi ni hali ya uhusishwaji wa makundi yote ya jamii katika kupanga kufanya maamuzi kwa mambo yanayowahusu na kufuatilia ufanisi wa huduma za jamii zinazotolewa na serikali
kwa mujibu wa ibara ya d ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania wananchi watashiriki katika shughuli za serikali yao kwa mujibu wa masharti ya katiba
na ibara ya ya katiba hiyo inampa nafasi mwananchi kushiriki na kushikirishwa na serikali za mitaa katika kupanga mipango na shughuli za utekelezaji wa maendeleo katika sehemu zao za kuishi
hali ya utoaji wa huduma za kijamii ripoti hii inaonesha hali ya utoaji wa huduma za jamii kulingana na matokeo ya uchambuzi wa ripoti za ukaguzi wa ufanisi zilizotolewa na cag kwa mwaka 
pia uchambuzi huu umetumia ripoti nne za ukaguzi wa hesabu za cag za mwaka ambazo ni ripoti ya ukaguzi wa serikali kuu ripoti ya ukaguzi wa miradi ya maendeleo ripoti ya ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa na ripoti ya ukaguzi wa mashirika ya umma
ripoti hii imechambua hoja mbalimbali za cag ambazo zimeonyesha hali halisi ya utoaji wa huduma za kijamii na kushauri namna ya kuboresha mazingira ya utoaji wa huduma za jamii nchini
mikoa ambayo imefanyiwa uchambuzi katika ripoti hii ni mkoa wa dar es salaam njombe iringa songea mtwara dodoma anga mbeya kilimanjaro arusha abora rukwa singida katavi na kigoma
mambo yaliyoibuliwa katika uchambuzi huu ni kama ifuatavyo jambo la mapungufu katika kuajiri watumishi uwepo wa watumishi wa kutosha katika ofisi za serikali na aasisi za umma ni nguzo muhimu ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo na utoaji wa huduma kwa wananchi
ukaguzi wa cag wa umebaini upungufu wa watumishi katika wizara idara wakala za serikali aasisi nyingine na sekretarieti za mikoa
idadi hii ni sawa na asilimia ya mahitaji ya watumishi yaliyobainishwa na aasisi za umma kama ilivyofafanuliwa kwenye jedwali na
hapa chini
 jedwali na
 upungufu wa watumishi katika taasisi za serikali na jina la aasisi idadi ya aasisiwatumishi wanaotakiwaupungufu wa watumishiasilimia ya upungufu wa watumishi wizara na aasisi zake wakala za serikali aasisi nyingine sekretarieti za mikoa jumla ukaguzi wa cag umebaini kuwa upungufu wa watumishi uliopo unasababishwa na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora kutotoa vibali vya ajira kama inavyoonekana kwenye aarifa ya hali ya ajira nchini ya mwaka wa fedha 
aarifa hii inaonesha kuwa serikali ilipanga kuajiri watumishi kwa mwaka wa fedha wakati aasisi za serikali ziliomba vibali vya kuajiri watumishi 
hata hivyo serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ilitoa vibali vya ajira tu kama inavyoonekana kwenye kielelezo namba hapa chini
mwelekeo wa uchambuzi wa vibali vya kuajiri kwa miaka miwili unaonesha mwenendo mdogo wa kutoa vibali vinavyotolewa na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora
 athari kukosekana upungufu wa watumishi katika ofisi za umma kunaathiri utoaji wa huduma stahiki kwa wananchi
kwa mfano kwenye sekta ya afya ukosefu wa watumishi bado ni changamoto kubwa inayochangia wanawake wengi kujifungua bila msaada wa wataalamu wa afya hivyo kusababisha vifo vya mama na mtoto ambapo kwa mwaka vifo vilivyotokana na uzazi vilikuwa 
nini kifanyike a serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora itekeleze kikamilifu lengo lake la kufanya tathmini ya kina ya mahitaji ya rasilimaliwatu katika utumishi wa umma
b serikali kupitia ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora iwe na mkakati wa kuajiri watumishi kwa kuzingatia matokeo ya tathmini ya kina ya hali ya mahitaji ya rasilimaliwatu katika utumishi wa umma
c wizara ya fedha na mipango itenge bajeti ya kuajiri watumishi wanaohitajika kulingana na tathmini ya kina ya mahitaji ya rasilimaliwatu katika utumishi wa umma
jambo la mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya afya lengo namba la dira ya aifa ya maendeleo kufikia mwaka inaelekeza kila mwananchi kupata huduma bora ya afya ya msingi
serikali imekuwa ikitekeleza miradi mbalimbali ya afya ikiwemo ya ujenzi wa vituo vya afya na zahanati
kutokana na jitihada hizo idadi ya vituo vya afya na zahanati imeongezeka kutoka vituo mwaka hadi mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
ongezeko la vituo vya afya halikwenda sambamba na ongezeko la watumishi wa afya
hii imesababisha upungufu wa watoa huduma za afya hadi kufikia asilimia mwaka 
pia ili kukabiliana na upungufu wa vifaa tiba na usambazaji wa madawa serikali kwa mwaka wa fedha ilipanga kutumia shillingi 
 bilioni 
hata hivyo cag alibaini kasoro mbalimbali zinazoathiri utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika ngazi ya halmashauri kama ifuatavyo ripoti ya nbs yam waka ukurasa hotuba ya waziri wa afya kwa mwaka kielelezo mwelekeo wa uchambuzi wa vibali vya kuajiri
 i
kuchelewa kukamilika kwa majengo ya afya mamlaka za serikali za mitaa zilizopokea kiasi cha shillingi 
 bilioni kwa ajili ya ujenzi na kukamilisha ujenzi wa majengo ya afya ikiwemo hospitali za wilaya vituo vya afya na zahanati ambavyo havikuwa vimekamilika
ii
serikali za mitaa kuchelewa kuanza ujenzi wa miradi mamlaka za serikali za mitaa zilichelewa kuanza ujenzi wa miradi ya majengo ya vituo vya afya kwa takribani miezi tangu fedha zilipopokelewa
iii
madawa yaliyokwisha muda wake mamlaka za serikali za mitaa ziliripotiwa kuwa na dawa zilizoisha muda wake wa matumizi zenye thamani ya shillingi 
 bilioni
dawa hizi zilikuwa zimekwisha muda wake kwa kipindi cha kuanzia miezi mitatu hadi miaka ambapo hadi muda wa ukaguzi wa cag zilikuwa bado hazijateketezwa
iv
kutotumika kwa miradi iliyokamilika miradi ya vituo vya afya yenye thamani ya shillingi 
 bilioni katika mamlaka za serikali za mitaa ilikuwa imekamilika lakini haitumiki
miradi hii inajumuisha vyumba vya upasuaji vyumba vya kuhifadhi maiti wodi zahanati na vituo vya afya
jedwali na
linaonesha hali ya utekelezaji wa ujenzi wa miradi ya afya kwa baadhi ya halmashauri
jedwali na
 hali ya utekelezaji wa miradi ya afya mwaka mahali jina la mradikiasi shillingi billion kuchelewa kukamilika kwa miradi ya afya nkasi ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 madaba ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 kigoma ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 lushotoujenzi wa wodi ya wazazi katika hospitali ya wilaya 
 mpandaujenzi wa jengo la wazazi kwenye hospitali ya rufaa ya mkoa wa katavi 
 mbeyaujenzi wa wodi ya upasuaji katika hospitali ya rufaa ya mkoa mbeya 
 singida ujenzi wa kituo cha kuzuia virusi vya corona kwenye hospitali ya rufaa ya mkoa singida 
 miradi ya afya iliyotelekezwa tandahimba ujenzi wa vituo vya kutolea huduma za afya kwa kipindi cha kuanzia mwaka mmoja hadi miaka 
 kutotumika kwa miradi iliyokamilika uvinza boti la kubebea wagonjwa 
 kilolo vituo vya afya vya lugalo mbawi na ng uruhe 
 h namtumbo ujenzi wa hospitali ya wilaya 
 kaliua ujenzi wa zahanati ya igombe 
 mji handenikituo cha afya kata za kwamagome na kwasindi na ujenzi wa wodi ya wazazi chanika 
 kigoma ujijiujenzi wa chumba cha upasuaji na chumba cha watoto kituo cha afya gungu 
 mtwara ununuzi wa jokofu la kuhifadhia maiti pamoja na mashine ya mionzi x rays 
 mji newala ujenzi wa vituo vya afya na nyumba za watumishi
 songea ujenzi wa vituo vya afya 
 changamoto kwenye matumizi ya vifaa vya matibabu pamoja na serikali kukamilisha miradi ya afya ili iweze kutoa huduma kwa wananchi bado baadhi ya miradi imeshindwa kufanya kazi kwa ufanisi kama ilivyokusudiwa
atizo hili linasababishwa na mambo mbalimbali ikiwepo vifaa kuharibika mabadiliko ya teknolojia kukosa wataalamu na vifaa kutofanyiwa matengenezo hivyo kufanya vifaa kutokutumika au kutumika chini ya viwango
hospitali za rufaa za mikoa zenye vifaa vya matibabu vinavyotumika chini ya kiwango zimeorodheshwa katika jedwali na
 jedwali na
 vifaa na mashine zinazotumika chini ya kiwango katika hospitali za rufaa za mikoa hospitali ya rufaa ya mkoa jina la mradi vifaa vya matibabu vilivyotumika chini ya kiwango mbeya mashine ya kuchanganua kemia na homoni architect ci 
mashine hiyo ilitengenezwa kufanya vipimo yaani vipimo vya homoni na vipimo vya kemia
hata hivyo mashine hiyo ilikuwa inatumika kufanya majaribio matatu sawa na asilimia tu ya matumizi
kilimanjaro mawenzi kichanganuzi cha kemia cha aina ya abbot ci 
mashine hiyo inaweza kufanya aina za vipimo zaidi ya lakini inatumika kwa vipimo vitatu pekee kutokana na kutopatikana kwa vitendanishi vya maabara
vifaa na mashine za hospitali zisizofanya kazi kilimanjaro mawenzi mashine ya anesthesia
mashine hiyo ilipokelewa tarehe desemba lakini hadi wakati wa ukaguzi mwezi agosti miezi baadaye mashine hiyo ilikuwa bado haijaanza kutumika kutokana na kuchelewa kukamilika kwa jengo la wazazi
mashine zisizofanyiwa matengenezo singida kiunganishi cha oksijeni mashine za ganzi jokofu moja la benki ya damu mashine mbili za ganzi multipara mita biokemia moja na mashine ya elba biokemia
tanga mashine mbili za utrasaundi na mashine mbili za x ray
dodoma mashine mbili za x ray
lindi sokoine mashine ya kichanganuzi cha biokemia na haikuwa imetengenezwa tangu tarehe mei hadi agosti 
utoaji duni wa huduma za afya katika hospitali za rufaa za mikoa cag alibaini baadhi ya hospitali za rufaa za mikoa zilishindwa kutoa huduma stahiki kwa wananchi kutokana na sababu zifuatazo ukosefu wa vifaa tiba muhimu katika vyumba vya mashauriano ya daktari na mgonjwa katika hospitali ya mwananyamala amana na dodoma
vifaa hivi ni pamoja na vipima joto vya kliniki kikandamiza ulimi seti za uchunguzi sphygmomanometers tochi za mikono pazia za uchunguzi na sinki zenye maji ya bomba kukosekana kwa mipango ya kuboresha huduma za uzazi na vifo vya watoto wachanga katika hospitali pamoja na viongozi kuchelewa kuchukua hatua za kutosha kupunguza vifo vya uzazi na watoto wachanga utoaji duni wa huduma za rufaa katika baadhi ya hospitali za rufaa za mikoa kama abora
huduma hizo zinaathiriwa na kutokuwepo kwa vifaa maalum kama vile kichanganuzi cha architecti kemia mri na ct scan
athari a miradi ya afya kutokamilika kwa wakati pamoja na kukamilika bila kutumika kunaathiri sekta ya afya kwa kuzingatia kuwa idadi ya watu inaongezeka na mahitaji ya huduma za afya yanaongezeka
kwa mfano mwaka idadi ya watu iliongezeka kwa asilimia 
 na kufikia watu ikilinganishwa na watu mwaka 
b ukosefu wa vifaa tiba na wahudumu wa afya katika hospitali na vituo vya afya vinapelekea wananchi kunyimwa huduma hizi muhimu kwa maisha yao
hali hii inawalazimisha wananchi wengi walio na uwezo mdogo kiuchumi kugharamia huduma hizi muhimu kwenye hospitali na vituo binafsi
wananchi waliopo kwenye makundi maalum ambayo ni wanawake wajawazito watoto hususani chini ya miaka watu wenye ulemavu na wazee wanaathirika zaidi
nini kifanyike wajibu inashauri wizara ya afya pamoja na bohari kuu ya dawa zifanye yafuatayo a
wizara kutenga bajeti ya afya kulingana na makubaliano ya maazimio ya abuja ya kutenga kiasi cha asilimia ya bajeti ya aifa
kwa sasa bajeti iliyotengwa kwa mwaka ni shilingi 
 trilioni sawa na asilimia ya bajeti ya aifa ya shilingi 
 trilioni
bajeti iliyotengwa kwa mwaka haikidhi mahitaji ya utoaji wa huduma za afya kwa wananchi
utoaji wa huduma ya afya ni jukumu la serikali kwa wananchi wake
wizara ya afya iendelee kuhamasisha wananchi kukata bima ya afya ili waweze kupata huduma bora za afya
vilevile wizara ya afya iweke na kusimamia utaratibu wa kaya masikini na wazee kuweza kusaidiwa na serikali kupata bima ya afya ambayo itajumuisha matibabu ya magonjwa yote
nbs ripoti ya hali ya uchumi anzania yam waka c
bohari kuu ya dawa kununua dawa kulingana na mahitaji na wizara ya afya irahisishe utaratibu wa uteketezaji wa dawa zilizoisha muda wa matumizi yake
serikali kuziwezesha halmashauri kukamilisha miradi ya afya iliyokwishaanza kabla ya kuanza miradi mipya
hii ni pamoja na kuhakikisha kwamba miradi yote iliyokamilika inapatiwa vifaa tiba wezeshi pamoja na rasilimali watu ili iweze kutoa huduma kwa wananchi
or tamisemi kuendelea kuimarisha utoaji wa huduma za afya katika ngazi za hospitali vituo vya afya zahanati na ngazi ya vijiji kaya kwa kuajiri wafanyakazi kutoa ushauri wa kitaalam kwa vituo vya afya zahanati na rasilimali fedha kwa wakati
jambo la mapungufu ya utekelezaji wa miradi ya maji upatikanaji wa maji safi na salama kwa matumizi ya wanadamu ni moja ya huduma ya lazima kwa maisha na ustawi wa mwanadamu
serikali ina jukumu la kuhakikisha kuwa wananchi wote wanapata huduma ya maji safi na salama ili kuepukana na magonjwa kama kipindupindu
uviko ni moja ya changamoto iliyoonyesha umuhimu wa huduma ya maji safi na salama katika kuwalinda wananchi na magonjwa ya mlipuko
serikali imeboresha huduma ya maji safi na salama ambapo kwasasa ni takribani asilimia 
 ya wakazi wa mijini na asilimia 
 ya wakazi wa vijijini ndio waliounganishwa na huduma ya maji safi na salama
akribani asilimia 
 ya wakazi wa mijini na asilimia 
 ya wakazi wa vijijini hawajaungaunishwa na huduma ya maji safi na salama
kwa anzania wahanga wakubwa wa ukosefu wa maji ni watoto wasichana wanawake na baadhi ya watu wenye ulemavu kwa sababu za kimaumbile
mpango wa aifa wa maendeleo wa miaka mitano wa umeweka lengo la upatikanaji wa maji safi na salama kwa asilimia ya wakazi wanaoishi vijijini na asilimia ya wakazi wa mijini kufikia mwaka 
pamoja na jitihada za serikali za kuhakikisha wananchi wanapata maji safi na salama bado kuna changamoto kwenye utekelezaji wa miradi ya maji kama zifuatavyo a
kuchelewa kukamilika kwa ujenzi wa miradi ya maji
cag alibaini miradi inayogharimu kiasi cha shillingi 
 bilioni iliyotekelezwa kwenye mamlaka za serikali za mitaa ilichelewa kukamilika kwa kipindi cha mwezi mmoja hadi miaka 
kucheleweshwa kukamilika kwa miradi ya maji kunapelekea wananchi kuendelea kukosa huduma za maji
pia miradi inavyozidi kuchelewa kukamilika inasababisha ongezeko la gharama za ujenzi kutokana na kuongezeka kwa bei ya vifaa na gharama za kulipa mkandarasi malipo ya nyongeza na riba
jedwali na
 linaonesha hali ya utekelezaji wa miradi ya maji katika halmashauri zilizochambuliwa
jedwali na
 hali ya utekelezaji wa miradi ya maji katika halmashauri zilizochambuliwa msm jina la mradithamani ya mradi shilingi bilioni kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo ya maji namtumbo usambazaji wa maji katika vijiji vya luhimbalilo naikesi 
 masasi ukarabati wa mradi wa maji kwa vijiji vya makong onda hadi rivango 
 mtwara mradi wa maji wa bomba msimbati 
 uvinza mradi wa maji katika kijiji cha nguruka 
 njombe mradi wa maji wa igongwi lot 
 makete uboreshaji wa mradi wa maji wa igolwa 
 mkandarasi kutelekeza miradi ya maji ikungi mradi wa uchimbaji wa visima katika vijiji katika halmashauri ya ikungi 
 b
changamoto kwenye utoaji wa huduma za maji cag alibaini kwa zaidi ya miaka miradi ya maji kwenye halmashauri nchini imeshindwa kutoa huduma kwa ufanisi kutokana na changamoto mbalimbali kama zilivyoainishwa kwenye jedwali na
jedwali na hali ya utoaji wa huduma za maji kwenye baadhi ya halmashauri msm jina la mradi changamoto uvinzamradi wa maji wa ngurukavituo vya maji kati ya vituo vilivyojengwa sawa na asilimia havitumiki kutokana na mabomba yanayotoka katika chanzo cha maji kutounganishwa
pia vituo vya maji kutotumika kwa kuwa wanufaika hawako tayari kununua maji
badala yake wanatumia maji kutoka katika visima vya asili
chamwinomradi wa maji wa chamwino unaosambaza maji katika vijiji vitatu handali lugala na igandu
usanifu duni wa mradi umepelekea kubomoka kwa visima hivyo kupelekea watu kutopata huduma ya maji
uyuimradi wa maji wa kizengi na lutende maji yaliyopatikana hayafai kwa matumizi ya binadamu
hivyo kufanya jumla ya wananchi kukosa maji
dodomamradi wa maji hombolo bwawani a wenye thamani ya shilingi 
 billionikuwepo kwa shughuli za kilimo ndani ya mita kutoka vyanzo vya maji na uharibifu wa mitandao ya usambazaji maji katika mradi wa hombolo
pia vituo vitatu vya maji havifanyi kazi
athari kasoro zilizobainishwa zimepelekea athari zifuatazo a kukosekana kwa huduma ya maji safi na salama kwa wananchi katika halmashauri za uyui na chamwino kunakwamisha utekelezaji wa sera ya maji ya mwaka inayotaka usawa katika usambazaji maji kwa wananchi wote na kuelekeza kuwa umbali wa upatikanaji wa maji usizidi mita kutoka katika makazi ya watumiaji wa maji
vilevile ukosekanaji wa maji hudhoofisha jitihada za kupambana na magonjwa kama uviko kipindupindu n
 b kufifia kwa uchumi wa jamii na nchi hususani kwenye uzalishaji wa mazao na miradi ya umwagiliaji ambapo hadi sasa ni asilimia 
 tu ya eneo lote linalofaa kwa umwagiliaji ndilo linalotumika 
pia wananchi wameendelea kupata maji yasiyo salama ambayo wamekuwa wakiyafuata umbali mrefu kutoka katika makazi yao
c matumizi mabaya ya fedha za umma kwa kuwa na miradi iliyokamilika ambayo haitumiki
nini kifanyike wajibu inashauri yafuatayo kufanywa na wizara ya maji na umwagiliaji i
serikali na azaki ziendelee kuwaelimisha na kuhimiza wananchi kuhusu umuhimu wao wa kushiriki katika kuibua na kusimamia utekelezaji wa miradi ya maji kwenye halmashauri husika ili kupunguza hatari ya kufanya uwekezaji usiokua na tija
ii
mamlaka za maji safi na maji aka kufanya tathmini ya vituo vya maji ambavyo havitumiki kutokana na ubovu wa miundombinu na kuvitengea bajeti ya ukarabati
iii
wizara ya maji iagize mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira singida suwasa kumtafuta mkandarasi aliyepewa kazi ya kuchimba visima ikungi singida ambaye ni kitengo cha uchimbaji cha wakala wa maji na usafi wa mazingira vijijini ruwasa kuja kumalizia mradi wa maji walioutelekeza kwa miezi 
jambo la mapungufu katika utekelezaji wa miradi ya elimu elimu ni huduma ya msingi inayotolewa kwa wananchi ili kuwapa maarifa na stadi ya kujikomboa kiuchumi na kijamii
ili nchi iweze kupata maendeleo endelevu ni muhimu wananchi wake wakapata elimu bora
wananchi walioelimika hujenga taifa lililoelimika na kuweza kutatua changamoto za kimaendeleo kwakua elimu ni daraja la kulitoa taifa kutoka kwenye umasikini na ujinga
serikali katika kuboresha elimu imekuja na sera ya elimu bila malipo ili kila mtoto apate elimu na kuwapunguzia wazazi gharama za kupatia elimu watoto wao
hotuba ya bajeti ya waziri wa kilimo uk
 dira ya maendeleo ya taifa ya mwaka inataka anzania kuwa taifa lenye watu wengi walioelimika katika nyanja zote kwa kiwango na ubora wa juu ili waweze kutatua changamoto za kijamii na kimaendeleo na kuleta ushindani wa kimaendeleo kimataifa
vilevile waraka wa elimu na
wa mwaka unaohusu utekelezaji wa elimu msingi bila malipo unalenga kuhakikisha kwamba watoto wote wa kitanzania wenye rika la kupata elimu msingi wanapata elimu hiyo bila kikwazo chochote ikiwemo kukosa ada au michango
kutokana na utekelezaji wa waraka huo kumekuwa na ongezeko la idadi ya wanafunzi wanaojiandikisha kila mwaka
pamoja na juhudi zote zinazofanywa na serikali za kuboresha hali ya elimu nchini ofisi ya cag imebaini kuwa bado kuna mapungufu katika kutekeleza miradi ya elimu kama ifuatavyo upungufu wa vitabu vya kiada katika shule za msingi mamlaka ya serikali za mitaa zina upungufu wa vitabu vya kiada sawa na asilimia ya vitabu vinavyohitajika
ili kumaliza uhaba huu vitabu vinavyohitajika vinagharimu shilingi 
 bilioni
utolewaji wa fedha pungufu za ruzuku kwa ajili ya elimu bila malipo mamlaka ya serikali za mitaa hazikupokea kiasi cha shilingi 
 bilioni ya ruzuku kwa shule za msingi na sekondari kwa ajili ya elimu bila malipo
upungufu wa miundombinu ya shule za msingi na sekondari mamlaka ya serikali za mitaa zina upungufu wa miundombinu kama vyumba vya madarasa nyumba za walimu ofisi viti na meza katika shule za msingi na sekondari
kwa shule za msingi kuna upungufu wa miundombinu sawa na asilimia na katika shule za sekondari kuna upungufu wa miundombinu sawa na asilimia 
mchanganuo wa upungufu wa miundombinu ni kama unavyoonekana kwenye jedwali na jedwali na
 upungufu wa miundombinu katika shule za msingi na sekondari
shule za msingi vifaa mahitaji upungufu ya upungufu madarasa nyumba za walimu ofisi ya walimu viti meza matundu vya vyoo shule za sekondari vifaa mahitaji upungufu ya upungufu madarasa nyumba za walimu ofisi ya walimu viti meza matundu vya vyoo matundu vya vyoo walimu upungufu wa walimu katika shule za msingi mamlaka ya serikali za mitaa zina upungufu wa walimu wa shule za msingi sawa na asilimia ambapo mahitaji halisi ni walimu 
utoro wa wanafunzi kati ya mwaka na wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza hawakumaliza elimu yao ya msingi kwa sababu mbalimbali katika mamlaka ya serikali za mitaa 
kwa upande wa watoto wa kike cag alibaini sababu mojawapo ni ujauzito
wanafunzi wa kike wamekuwa wakirubuniwa wanapokuwa njiani kutokana na umbali mrefu kutoka nyumbani hadi shuleni na kukosekana kwa mabweni shuleni changamoto katika ujenzi wa miradi ya elimu kwenye baadhi ya mamlaka za serikali za mitaa ni kama ifuatavyo jedwali na hali ya utekelezaji wa miradi ya elimu msm jina la mradikiasi shilingi billioni kuchelewa kukamilika kwa miradi ya maendeleo ya elimu bumbuliujenzi wa madarasa ukumbi wa chakula na matundu ya vyoo katika shule za msingi kiluwai soni funta mbelei maduda mibukwe na baga 
 miradi ya elimu iliyotelekezwa tanga ujenzi wa miundombinu mbalimbali kwenye shule za sekondari ulitelekezwa kwa muda wa kuanzia mwaka mmoja hadi miaka sita 
 h kilindi ujenzi wa maabara katika shule za sekondari ulitelekezwa kwa muda wa kuanzia mwaka mmoja hadi miaka sita 
 kigoma ujiji ujenzi wa miundombinu mbalimbali kwenye shule za sekondari ulitelekezwa kwa muda wa kuanzia mwaka mmoja hadi miaka 
 masasi ujenzi wa miundombinu mbalimbali kwenye shule za msingi ulitelekezwa kwa muda wa kuanzia mwaka mmoja hadi miaka 
 miradi iliyokamilika lakini haitumiki kilindi madarasa mawili katika halmashauri ya kwamazuma umekamilika mwaka 
 tunduruukumbi wa wanafunzi wa kulia chakula ujenzi umekamilika mwaka 
 athari bajeti ya elimu inatakiwa kufikia asilimia ya bajeti ya aifa mwaka wizara ya elimu sayansi na eknolojia ilipanga kutumia asilimia ya bajeti ya taifa katika sekta ya elimu na kupelekea utofauti wa asilimia 
hali hii imesababisha upungufu wa miundombinu kama vile vyoo na madarasa katika shule za msingi na sekondari na kuathiri mahudhurio ya wanafunzi kutokana na mazingira duni ya kujifunzia
aidha upungufu wa matundu ya choo mashuleni huathiri afya na utulivu wa akili hususani kwa wanafunzi wa kike wakati wa hedhi na wanafunzi wenye mahitaji maalum
hii huchangia ongezeko la utoro kwa wanafunzi kwa mfano kati ya mwaka na wanafunzi sawa na asilimia ya wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza hawakumaliza elimu yao ya msingi
vilevile upungufu wa miundombinu hii unaathiri uwezo wa kufikia malengo yaliyoainishwa katika mpango wa atu wa aifa wa maendeleo wa miaka mitano ambao unalenga darasa moja kutumiwa na wanafunzi katika shule za msingi yaani uwiano wa ifikapo mwaka tundu moja la choo kutumiwa na wanafunzi wa kiume na wa kike katika shule za msingi yaani uwiano wa na ifikapo mwaka kitabu kimoja kutumiwa na mwanafunzi mmoja yaani uwiano wa ifikapo mwaka mwalimu mmoja kufundisha wanafunzi yaani uwiano wa ifikapo mwaka na dawati moja kukaliwa na wanafunzi yaani uwiano wa ifikapo mwaka 
nini kifanyike wajibu inashauri wizara ya fedha na mipango or tamisemi na wizara ya elimu sayansi na eknolojia kufanya yafuatayo a or tamisemi kufanya tathmini ya miradi ya miundombinu ya shule za msingi na sekondari inayotekelezwa kwa nguvu za wananchi ili kuitambua na kupanga mikakati kuikamilisha
unesco the education agenda no
of sustainable development goals b wizara ya fedha na mipango na wizara ya elimu sayansi na eknolojia kutoa kwa wakati ruzuku kwa ajili ya elimu bila malipo kwa shule za msingi na sekondari ili ziweze kutekeleza majukumu yao kwa wakati na kamati na bodi za usimamizi wa shule ziendelee kushirikiana na wazazi katika kusimamia na kuboresha hali ya miundombinu ya shule za msingi na sekondari
c serikali iangalie na kutathmini ufanisi wa sera na miongozo yake ya elimu bure na kuangalia njia za ziada za kuongeza bajeti ya elimu
pamoja na sera nzuri ya serikali ya elimu bure kwa wanafunzi wote wa shule za serikali kiwango kinachotolewa na serikali kwa kila mwanafunzi kwa mwaka hakitoshelezi mahitaji ya elimu bora
hii imeleta utofauti wa ubora wa elimu kati ya jamii zilizo na utayari kuchangia huduma kama za chakula na walimu wa ziada na zile jamii ambazo hazina utayari na uwezo wa kifedha wa kuchangia huduma hizo
jambo la utekelezaji wa miradi ya masoko cag amebaini kasoro katika ujenzi wa masoko pamoja na changamoto zinazotokana na ukosefu wa upembuzi yakinifu kabla ya kuanza miradi ya ujenzi wa masoko mazingira yasiyoridhisha ya utendaji kazi na usimamizi hafifu wa uendeshaji wa masoko
kasoro nyingine ni ujenzi wa masoko kuchelewa kukamilika na baadhi ya masoko kukamilika lakini kutotumika kama inayoonekana kwenye jedwali na 
jedwali na
 hali ya utekelezaji wa miradi ya masoko msm jina la mradikiasi shilingi billioni kuchelewa kukamilika kwa miradi ya masoko kigamboni ujenzi wa soko la kisasa kibada 
 miradi iliyokamilika lakini haitumiki mtwara mikindanisoko la chuno halitumiki kwa zaidi ya miezi minne
 temeke soko la mbagala kuu lilikuwa wazi kwa asilimia vibanda kati ya vibanda vilikuwa havitumiki
 soko la kijichi halitumiki 
 dar es salaam soko la bombom kiwalani limekamilika zaidi ya miezi lakini hadi sasa halitumiki 
 lushoto soko la mbogamboga la mnadani
ujenzi umekamilika mwaka lakini halitumiki 
 athari kasoro hizi zilizobainishwa zimepelekea athari zifuatazo a masoko yaliyokamilika kutotumika kunapelekea serikali kupoteza mapato ya ushuru wa masoko
serikali imekwishapoteza jumla ya shilingi 
 bilioni kwa masoko yaliyokamilika na kutokutumika kama yalivyochambuliwa katika ripoti za cag
kwa mfano kutotumika kwa vibanda kwenye soko la chuno kwa zaidi ya miezi minne kumepelekea mtwara mikindani kupoteza mapato ya zaidi ya shilingi 
 millioni
kama mapato haya yangekusanywa ingepatikana asilimia inayopaswa kukusanywa kwa ajili ya kuboresha miundombinu ya masoko hayo
b kukosa usimamizi mzuri wa uendeshaji wa masoko kumepelekea uchakavu wa miundombinu ya masoko nchini
ubovu wa miundombinu huathiri wafanyabiashara na wanunuzi kiakili na kiafya hususani katika kukidhi mahitaji muhimu kwenye masoko
nini kifanyike pamoja ya jitihada za serikali za kutekeleza mradi wa kuendeleza miji ya kimkakati wajibu inashauri yafuatayo halmashauri zifanye upembuzi yakinifu wa maeneo ambayo masoko yanatakiwa kujengwa na kushirikisha wananchi ili kupunguza hatari ya ujenzi wa masoko yasiyotumika halmashauri ya manispaa ya emeke ipunguze kodi ya vibanda na kuweka utaratibu wa kuwa na mikataba ya muda mrefu na mfupi ili wafanyabiashara waweze kumudu gharama za kukodi vibanda hivyo vya biashara jambo la mapungufu katika miradi ya kilimo sekta ya kilimo ni sekta ambayo ina mchango mkubwa katika ukuaji wa uchumi wa anzania
sekta inatoa ajira kwa asilimia 
 na inachangia asilimia 
 ya pato la aifa
sekta ya kilimo ni muhimu sana kwa wananchi wa anzania ambapo asilimia ya watanzania wanategemea kilimo kwa maisha yao
vilevile asilimia ya ardhi ya anzania hulimwa na wakulima wadogo
katika kuleta mageuzi katika sekta ya kilimo serikali kupitia programu ya kuendeleza sekta ya kilimo awamu ya pili asdp ii iliyoanza mwaka hadi mwaka inalenga kuleta mageuzi katika sekta ya kilimo kwa madhumuni ya kuongeza uzalishaji wenye tija
hii ni pamoja na kuhimiza kufanya kilimo cha kibiashara na kuongeza kipato kwa wakulima wote
mkakati huu unalenga kusaidia kuboresha maisha ya wakulima kuongeza uhakika na usalama wa chakula na lishe lakini pia kuongeza pato la taifa
 kwa mwaka cag alifanya ukaguzi wa utekelezaji wa miradi mbalimbali ya kilimo na kubaini changamoto zinazochelewesha wananchi kupata huduma za kilimo kwa wakati kutokana na miradi ya kilimo kutelekezwa kama inavyoonekana kwenye jedwali na jedwali na hali ya utekelezaji wa miradi ya kilimo kwa baadhi ya halmashauri msm jina la mradikiasi shilingi bilioni miradi ya kilimo iliyotelekezwa chamwino mradi wa umwagiliaji kijiji cha chinangali 
 chemba mradi wa umwagiliaji kijiji cha kidoka 
 buhigwe ujenzi wa kituo cha rasilimali za kilimo katika kijiji cha kibwiga kuanzia mwaka 
 songea makambako mbozi dodoma na shinyanga mradi wa ujenzi wa vihenge maghala na kukarabati mitambo iliyopo katika maeneo yaliyochaguliwa na wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra 
 athari ukosefu wa ufanisi katika utekelezaji wa miradi ya skimu za umwagiliaji na ujenzi wa vihenge na maghala unaleta hatari ya kupungua kwa uhakika na usalama wa chakula na lishe nchini
pia udhaifu huo unazuia kufikia malengo ya serikali kupitia asdp ii ya kubadilisha wakulima kutoka katika kilimo cha kujikimu kwenda katika kilimo cha biashara
nini kifanyike wajibu inashauri wizara ya kilimo ifanye yafuatayo a serikali itenge asilimia ya bajeti ya aifa kwa ajili ya kilimo kulingana na makubaliano ya kimataifa ya mwaka malabo declaration b upembuzi yakinifu ufanyike kabla ya kuanza mradi kwa kuwashirikisha wananchi kwa uendelevu wa miradi ya kilimo c nfra na wizara ya fedha na mipango zimfuatilie mkandarasi aliyetelekeza mradi wa maghala ili kuokoa fedha kwa aidha kumalizia mradi au kurudisha fedha kiasi cha shillingi 
 bilioni ambazo ameshalipwa na d serikali kulipa kwa wakati wakandarasi ili kuepuka kuchelewesha kukamilika kwa miradi na kuwanyima wananchi fursa ya kutumia miradi hiyo pamoja na ongezeko la gharama zinazotokana na riba
 jambo la ufanisi wa mifuko ya kuinua wananchi kiuchumi uwezeshaji wa wananchi kiuchumi ni moja ya mkakati ambao serikali imeweka ili kupunguza umaskini nchini
katika kufikia adhma hiyo serikali ina sera na miongozo mbalimbali inayoongoza katika kuinua wananchi kiuchumi ambayo ni dira ya maendeleo ya aifa inataka wananchi kushiriki kikamilifu katika shughuli za kiuchumi
vilevile sera ya aifa ya uwezeshaji wa wananchi kiuchumi inalenga kuwawezesha na kuwapa fursa za kiuchumi wananchi katika sekta mbalimbali
pamoja na jitihada za serikali kuinua wananchi wake kiuchumi cag alibaini baadhi ya changamoto katika uendeshaji wa mifuko ya kuinua wananchi kiuchumi tasaf na mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kama ifuatavyo i
mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf ulianzishwa mwaka ukiwa na lengo la kupunguza umaskini kwa wananchi wenye hali duni nchini
changamoto zilizobainika katika mfuko huu ni pamoja na kutojumuishwa kwa walengwa waliothibitishwa kutoka halmashauri kwenye orodha ya malipo ya program walengwa hawakupata fedha kiasi cha shilingi 
 milioni kutokana na changamoto za uthibitishaji wa walengwa chini ya mfumo wa malipo ya dirishani baada ya vifaa vya kielektroniki vinavyotambua alama za vidole kushindwa kuwathibitisha
kutolewa kwa fedha pungufu za ufadhili wa mradi ambapo cag alibaini kiasi cha shilingi bilioni sawa na hazikutolewa hivyo kurudisha nyuma jitahada za kupunguza umaskini kwa kaya maskini nchini
ii
mfuko wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu mwaka serikali iliboresha utoaji wa mikopo kwa vikundi vya wanawake vijana na watu wenye ulemavu kwa kutumia uwiano wa unaotokana na asilimia ya makusanyo ya ndani ya halmashauri
lengo la kuboresha uwiano huo lilikua ni kuongeza kiwango cha mkopo kwa vikundi vya watu wenye ulemavu
katika uendeshaji wa mfuko huu unaoratibiwa na mamlaka ya serikali za mitaa cag alibaini changamoto zifuatazo mamlaka ya serikali za mitaa zilitoa mikopo yenye thamani ya 
 bilioni bila kufuata uwiano wa hivyo kufanya kutokua na usawa katika utoaji wa mikopo hiyo
mamlaka ya serikali za mitaa zilishindwa kukusanya marejesho ya mikopo kutoka kwenye vikundi vinavyodaiwa kiasi cha shilingi 
 bilioni hivyo kuhatarisha uhai wa mfuko huu
halmashauri zilishindwa kutenga asilimia kutoka katika mapato yake ya ndani hivyo kushindwa kuchangia kiasi cha shilingi 
 bilioni kwenye mfuko
kutotenga fedha kwa ajili ya mfuko huu ni kinyume na sheria ya fedha ya mamlaka ya serikali za mitaa sura ya kifungu cha a
halmashauri hazikupeleka kwenye akaunti maalumu ya kusaidia fedha za marejesho kukopeshwa tena kwa wanavikundi shilingi 
 bilioni za marejesho ya mikopo kutoka kwa wana vikundi
 athari kushindwa kutekeleza malengo ya mifuko hii kutokana na changamoto zilizoainishwa hapo juu kunapelekea wanufaika wananchi kushindwa kupata huduma ambazo zinasaidia kuinua maisha yao kiuchumi
vilevile hali hii inasababisha serikali kushindwa kufikia malengo yake ya kupunguza umaskini nchini
nini kifanyike ofisi ya rais tamisemi kwa kushirikiana na baraza la aifa la uwezeshaji wananchi kiuchumi kuhakikisha halmashauri ambazo hazikutenga asilimia ya mapato yake kwa ajili ya mfuko wa uwezeshaji wa wanawake vijana na watu wenye ulemavu kinyume na matakwa ya sheria ya fedha za serikali za mitaa ya mwaka kama ilivyorekebishwa wachukuliwe hatua za kinidhamu sekretarieti za mikoa na halmashauri zinashauriwa kutenga maeneo maalum ya uwekezaji kwa ajili ya shughuli za uwezeshaji kiuchumi
hii ni pamoja na kutenga maeneo ya kilimo viwanda na biashara ndogo ndogo na za kati ili wanaokopa kwenye mfuko waweze kufanya biashara vizuri na kurejesha mikopo yao kwa wakati uhakiki wa mipango biashara ya vikundi ufanyike kwa ufanisi ili wanufaikaji wa mikopo hiyo waweze kurudisha mikopo yao kwa wakati serikali za mitaa kusaidia kufuatilia mikopo na kubandika majina ya vikundi vinavyodaiwa kwenye mbao za halmashauri na serikali za mitaa vijiji
serikali kupitia tasaf ianze kutumia mfumo wa utambuzi wa sura facial recognition system pamoja na vitambulisho vya uraia nida katika kutambua wanufaika wa tasaf ili kuepukana na changamoto za kutotambulika kwa alama za vidole gumba
jambo la hali ya utoaji huduma katika magereza nchini sheria ya magereza sura namba inaeleza haki ya mfungwa ni kupatiwa malazi safi na ya kutosha ambapo mfungwa mmoja anahitaji eneo la mita za mraba 
ukaguzi katika magereza yaliyokaguliwa nchini na cag ulibaini changamoto zifuatazo i
upungufu wa majengo ya mahabusu na wafungwa magereza yaliyokaguliwa yalikuwa na mahabusu na wafungwa wakati uwezo wa magereza hayo ulikuwa ni wafungwa ambapo ni ongezeko la mahabusu na wafungwa sawa na asilimia 
gereza lililokuwa na msongamano mkubwa ni gereza la keko ambalo lilikuwa na wafungwa zaidi ya uwezo wake kwa asilimia likifuatiwa na gereza la kiomboi lenye asilimia ya msongamano wa wafungwa
 ii
kukosekana kwa maji safi na salama kwenye magereza kati ya magereza yaliyokaguliwa hayakuwa na huduma ya maji safi na salama
hii ni kutokana na magereza hayo kutolipia huduma ya maji kwa mamlaka husika
kukosekana kwa maji safi na salama kunafanya wafungwa kutumia maji yasiyo salama kwa afya kutoka kwenye visima na mifereji au kwenye mabonde
iii
ukosefu wa vifaa vya usalama kwenye magereza katika kuhakikisha usalama wa wafungwa magereza yanatakiwa kuwa na vifaa vya kisasa vya kuangalia usalama magerezani
vifaa hivyo ni pamoja na mashine ya kutambua vitu visivyoruhusiwa magerezani scanners metal detectors closed circuit elevision cctv na searchlights
kati ya magereza yaliyokaguliwa ni magereza mawili tu keko na segerea ndio yalikua na vifaa hivyo
iv
utoaji duni wa huduma ya afya magerezani sheria ya magereza inataka uwepo wa mhudumu wa afya angalau mmoja kwa kila gereza nchini
cag alibaini uchakavu wa miundombinu ya huduma ya afya hususani kwa magereza yaliyo pembezoni mwa miji ikiwepo upungufu ukosefu wa watumishi wa afya ambapo katika magereza yaliyokaguliwa magereza mawili gereza la kingurungundwa na ushora hayakuwa na mhudumu wa afya kabisa
ukosefu wa huduma ya uzazi magerezani ambapo gereza la keko kingurungundwa iringa manyoni na ukerewe hayakuwa na huduma ya uzazi
hivyo wafungwa katika magereza hayo wanalazimika kupata huduma za uzazi nje ya gereza
ukosefu wa zahanati za magereza na vifaa tiba kati ya magereza yaliyokaguliwa ni magereza tu keko segerea iringa isupilo na butimba ndio yana zanahati pamoja na vifaa tiba
ukosefu wa gari la wagonjwa kwa magereza ulionekana katika magereza yote yaliyokaguliwa na cag
 athari kasoro hizi zilizobainishwa zimepelekea athari zifuatazo a uwezekano wa kuwa na milipuko ya magonjwa kutokana na mlundikano wa wafungwa na uhaba wa maji magerezani
pia hali hii inaweza kusababisha vifo vya mama wajawazito na watoto kutokana na huduma duni ya uzazi magerezani
b ukosefu wa vifaa vya kuhakiki usalama kwenye magereza inahatarisha usalama wa wafungwa kutokana na hatari ya baadhi ya wafungwa kuingia na vifaa visivyoruhusiwa ndani ya gereza au kufanyiwa vitendo kinyume na haki za binadamu
utoaji duni wa huduma za kijamii katika magereza ni kinyume na utoaji wa huduma kwa misingi ya haki za binadamu
nini kifanyike ili kuboresha hali ya magereza nchini wajibu inashauri yafuatayo kufanyika i
wizara ya mambo ya ndani iandae mpango wa muda mfupi kati na mrefu wa kutatua hali ya msongamano wa magereza ikiwepo ujenzi wa magereza mapya upatikanaji wa vifaa tiba watoa huduma za afya madawa pamoja na vifaa vya kiusalama
ni dhahiri kuwa idadi ya wananchi imeongezeka hivyo na idadi ya wanaofanya makosa wanaongezeka
ii
mahakama itoe amri kulingana na sheria ya huduma kwa jamii ya mwaka community service act of kwa watu wanaohukumiwa kifungo chini ya miaka mitatu kufanya shughuli za kijamii bila malipo kama njia ya kutumikia adhabu zao ili kupunguza mrundikano wa wafungwa magerezani
iii
mahakama ishughulikie kesi za mahabusu kwa wakati uliopangwa kisheria ili kupunguza msongamano magerezani
kuchelewesha hukumu ni kuzuia haki
 hitimisho masuala yaliyochambuliwa katika ripoti hii yanalenga kutoa taarifa na kuongeza uelewa wa mambo yaliyo katika ripoti za cag kuhusu hali ya utoaji wa huduma kwa jamii hapa nchini
ni matumaini ya wajibu kuwa taarifa hizi zitasaidia kufuatilia utolewaji wa huduma katika sekta ya kilimo afya maji elimu masoko na masuala mtambuka ya haki za binadamu
ushauri ili kuongeza ufanisi uwazi na uwajibikaji katika kutoa huduma za jamii wajibu inashauri yafuatayo kufanyika kupitia wadau mbalimbali a serikali kupitia ofisi ya rais tamisemi ishirikiane na azaki katika utekelezaji mpango wa uendeshaji wa zoezi la pets sam ili kuibua taarifa za utekelezaji wa miradi na kuongeza ufanisi wa usimamizi wa miradi hiyo
mapendekezo ya kamati za pets sam yatumike katika kuongeza ufanisi wa utoaji wa huduma za jamii b asasi za kiraia azaki kwa kushirikiana na wananchi ziendelee kufanya ufuatiliaji na kutoa taarifa kwa jamii ya miradi ya maendeleo kwa kutumia dhana ya ufuatiliaji wa jamii pets sam ili kuwawezesha wananchi kufahamu kwa undani hali ya utekelezaji wa miradi
c wanahabari wanashauriwa kuendelea kutoa makala maalum za hoja za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ili wananchi waweze kufuatilia na kudai utekelezaji wa mapendekezo ya cag
d halmashauri kupitia kamati za fedha uchumi na mipango zihakikishe mapendekezo yanayotolewa na mkaguzi wa ndani wa halmashauri pamoja na yale ya cag yanatekelezwa kikamilifu kabla ya ukaguzi unaofuata
hii ni pamoja na kufanya mapendekezo yaliyotolewa na cag kuwa ajenda ya kudumu kwenye kila kikao cha baraza la madiwani
e wananchi kushiriki katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika halmashauri husika
vilevile kushiriki katika kufuatilia utekelezaji wa miradi ya maendeleo na upangaji bajeti kupitia mpango ulioboreshwa wa fursa na vikwazo o od
wananchi wana haki ya kudai uwajibikaji pale wanapoona huduma zinazotolewa hazikidhi vigezo
f redio za jamii zifanye kazi ya ziada ya kuwaelimisha wananchi juu ya wajibu wao katika kushiriki kwenye michakato ya mipango na bajeti ya vijiji mitaa yao na pia kufuatilia utekelezaji wa bajeti hizo ikijumuisha miradi ya maendeleo
wajibu ins titute institute of public accountability s
p barabara ya rose garden mtaa wa ndovu nyumba no
 dar es salaam baruapepe ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaripoti ya uwajibikaji mashirika ya umma kwa niaba ya unaotekelezwa na kwa kushirikiana na mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma yaliyomo orodha ya vifupisho ii dibaji iii sehemu ya kwanza hati za ukaguzi aina ya hati zitolewazo na cag mwenendo wa hati za ukaguzi sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa jambo la hasara zilizolikabili shirika la ugavi wa umeme tanzania tanesco jambo la benki ya maendeleo ya kilimo yakopesha asilimia tu ya mtaji wake kwa wakulima jambo la mambo yaliyoibuliwa na cag katika hospitali ya taifa ya muhimbili mnh jambo la mamlaka ya chakula na dawa tfda kushindwa kudhibiti uingizwaji wa bidhaa zenye thamani ya sh
 billioni jambo la kuwepo kwa dawa zilizoisha muda wake katika bohari kuu ya dawa msd jambo la uwekezaji usio na tija katika mashirika ya umma jambo la mikopo isiyolipika katika benki ya uwekezaji tib jambo la mashirika ya umma yanavyoathiriwa na kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi sehemu ya nne hitimisho iripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali giz shirika la maendeleo la ujerumani ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma nbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu tanesco shirika la ugavi wa umeme tanzania mnh hospitali ya taifa ya muhimbili nhif mfuko wa taifa wa bima ya afya msd bohari kuu ya dawa tfda mamlaka ya chakula na dawa tanzania tbc shirika la utangazaji la taifa rahco kampuni hodhi ya rasilimali za reli tib benki ya uwekezaji tanzania azaki asasi za kiraia rea wakala wa umeme vijijini iiripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag ya mwaka ya mashirika ya umma imeandaa ripoti ya uwajibikaji katika mashirika ya umma
mashirika ya umma ni mashirika ambayo serikali inaumiliki wa kuanzia asilimia 
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance
mpango huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag kwa mwaka katika ukaguzi wa mashirika 
pia ripoti hii imezingatia mapendekezo ya cag yaliyotolewa kutokana na ukaguzi wa mashirika ya umma yenye umuhimu mkubwa kwa jamii
madhumuni ya mapendekezo ya cag ni kuongeza tija ufanisi uwajibikaji na utawala bora katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
hivyo kuna umuhimu mkubwa kwa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo hayo
ripoti hii inaweza kutumika kama nyenzo ya kufundishia wadau mbalimbali chanzo cha taarifa katika kuandaa machapisho mbalimbali ya kuelimisha umma au kusambazwa kwa wadau wengine
ripoti hii imegawanyika katika sehemu nne sehemu ya kwanza ni hati za ukaguzi sehemu ya pili ni utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu ya tatu ni mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka na sehemu ya nne ni hitimisho
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendaji wajibu institute of public accountability iii ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu ukaguzi wa hesabu za taasisi iliyokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
aina ya hati zitolewazo na cag sehemu ya kwanza hati inayoridhisha hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu
hati yenye shaka hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
hati isiyoridhisha hesabu na rasilimali kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati mbaya kushindwa kutoa hati tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndani
katika ukaguzi wa sekta ya umma wakaguzi hutoa kati ya hati zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummamwenendo wa hati za ukaguzi katika kipindi cha mwaka wa fedha cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika 
hata hivyo aliweza kutoa hati za ukaguzi kwa mashirika pekee
kati ya mashirika yaliyotolewa hati za ukaguzi mashirika yalipata hati zinazoridhisha na mashirika yalipata hati zenye shaka
hati isiyoridhisha na hati mbaya hazikutolewa kwa shirika lolote katika kipindi hiki cha ukaguzi
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitatu iliyopita ni kama inavyoonekana kwenye kielelezo hapo chini chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk 
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mashirika ya umma mwaka hadi mashirika yaliyotolewa hati hati zinazoridhisha sawa na mashirika hati zenye shaka sawa na mashirika hati isiyoridhisha sawa na mashirika ripoti ya cag ya mwenendo wa hati zinazoridhisha ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita katika kufuatilia utekelezaji wa kaguzi za miaka iliyopita cag alibaini kuwa mapendekezo sawa na asilimia ndiyo yaliyotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayajatekelezwa
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
viii
kielelezo na
 utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi zilizopita mapendekezo yaliyotekelezwa mapendekezo yaliyopo kwenye hatua za utekelezaji mapendekezo ambayo hayajatekelezwa ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii ya ripoti inahusu uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa mashirika ya umma kwa mwaka ikiwa ni pamoja na kuonesha athari zinazoweza kujitokeza kwa jamii endapo mapendekezo hayo hayatatekelezwa
pia sehemu hii inashauri nini kifanyike ili kurekebisha mapungufu yaliyobainishwa katika ripoti ya cag kwa mustakabali wa maendeleo ya taifa
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama ifuatavyo
jambo la hasara zilizolikabili shirika la ugavi wa umeme tanzania tanesco katika kulikagua shirika la tanesco cag alibaini mambo mbalimbali yakiwemo yafuatayo i
mwenendo wa hasara katika shirika la tanesco
tanesco imekuwa na mwenendo usioridhisha kwa kupata hasara kwa miaka kadhaa mfululizo
kwa mwaka wa fedha hasara iliyopatikana ilikuwa sh
 bilioni na kwa hesabu za miezi iliyoishia juni hasara ilikuwa sh
 bilioni
mwenendo wa hasara umekuwa ukichangiwa na ongezeko la gharama za kuzalisha umeme
aidha kwa hesabu zilizoishia tarehe juni tanesco ilikuwa inadaiwa sh
 bilioni ikiwa ni ongezeko la asilimia hata hivyo thamani ya wadaiwa wa tanesco ilipungua hadi kufikia sh
 bilion
chanzo ripoti ya cag mashirika ya umma uk
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaathari uwiano wa madeni ya tanesco ukilinganisha na madai inayodai wateja wake hauridhishi
hivyo kuna viashiria vinavyoonesha kwamba shirika haliwezi kugharamia mahitaji yake ya kifedha na kuwa na utegemezi mkubwa wa ruzuku kutoka serikali kuu
hali hii ya kifedha inaipunguzia tanesco uwezo wa kuhudumia mitambo na miundombinu ambayo inapelekea wateja kupata kero na usumbufu wa umeme kukatika mara kwa mara
hali hii inaathiri kwa kiasi kikubwa shughuli za uzalishaji mali na utoaji huduma katika jamii
matokeo haya huathiri pia ukuaji wa uchumi na kupunguza mapato ya serikali kupitia kodi zinazokusanywa
nini kifanyike tanesco ije na mkakati wa kuishauri serikali juu ya namna bora ya kuvuna maji na kuyahifadhi kwa matumizi ya uzalishaji wa umeme kwa kipindi chote cha mwaka
kwakua mradi wa stiegler s gorge utachukua muda mrefu kukamilika na kwakua serikali ipo katika kuvutia wawekezaji wa viwanda ambavyo vitahitaji umeme wajibu inashauri tanesco iangalie vyanzo mbadala vya umeme vyenye gharama nafuu katika kipindi hiki cha mpito
vilevile tanesco iongeze juhudi katika ukusanyaji wa madeni yake kwa wateja ili kuboresha mtaji wa uendeshaji wa shughuli zake
ii
tanesco yaidai hospitali ya tumaini sh
 bilioni katika ukaguzi wake cag alibaini kuwa tanesco imepangisha jengo lake kwa kampuni ya tumaini comprehensive infirmary limited
kumbukumbu zinaonesha kuwa mpangishwaji hajalipa kodi ya pango kuanzia mwaka hadi 
kampuni ya tumaini comprehensive infirmary limited ilifungua kesi ya kupinga malipo hayo mwaka 
tanesco ilishinda kesi hiyo na mlalamikaji kuamriwa kulipa kodi ya pango pamoja na fidia ya usumbufu na uharibifu zenye thamani ya jumla ya dola za kimarekani 
 milioni sawa na takribani sh
 bilioni
sambamba na hilo kampuni ya tumaini comprehensive infirmary limited ilitakiwa kuondoka kwenye jengo mwezi januari 
hata hivyo hadi tarehe juni mpangishwaji alikuwa hajatii amri ya mahakama na hakuna hatua zozote zilizochukuliwa na tanesco
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
 athari kutolipwa kodi hii kunaiathiri tanesco kwa kiwango kikubwa ikiwemo kukosa uwezo wa kutoa huduma kwa wateja wake
mfano kiasi hiki cha fedha kingeweza kugharamia mradi wa wakala wa umeme vijijini rea phase iii katika mkoa wa tabora wilaya za igunga na nzega ambao una gharama ya takribani sh
 bilioni utakaohudumia wateja 
chanzo nini kifanyike wajibu inaishauri tanesco kutumia madalali katika kutekeleza amri ya mahakama
jambo la benki ya maendeleo ya kilimo yakopesha asilimia tu ya mtaji wake kwa wakulima mnamo septemba serikali ilitoa mtaji wa sh
 bilioni kwa benki ya maendeleo ya kilimo
benki hii ilianzishwa kwa malengo ya kuhamasisha utoaji wa huduma za kifedha na zisizo za kifedha katika sekta ya kilimo ikiwa ni pamoja na utoaji wa mikopo vifaa mafunzo tafiti nk
cag alibaini kuwa benki ilitoa mikopo ya sh
 bilioni tu ambapo sh
 bilioni sawa na asilimia ya mtaji ndizo zilizotolewa kama mikopo kwenye sekta ya kilimo
sh
 bilioni zilitolewa kama mikopo kwa watumishi
benki iliwekeza sh
 bilioni sawa na asilimia ya mtaji wake kwenye amana za kudumu kinyume na malengo yake ya kutoa mikopo kwa wakulima
athari benki hii bado haijatekeleza dhumuni la kuanzishwa kwake kutokutoa mikopo kama ilivyotarajiwa kwa wakulima kunaathiri juhudi za serikali za kuinua wakulima
hali hii inapelekea wakulima kushindwa kufanya kilimo cha kisasa kutokana na kukosa mitaji
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummanini kifanyike benki hii inatakiwa kufanya shughuli zinazoendana na malengo makuu ya kuanzishwa kwake yaani kuwekeza sehemu kubwa ya mtaji wake katika kuikopesha sekta ya kilimo badala ya kuwekeza mtaji wake kwenye amana za kudumu kwa lengo la kupata riba
aidha benki itafute vyanzo vingine vitakavyo iwezesha kuongeza mtaji badala ya kutumia mtaji uliotolewa na serikali
jambo la mambo yaliyoibuliwa na cag katika hospitali ya taifa ya muhimbili mnh katika ukaguzi wa hospitali ya taifa ya muhimbili cag alibaini mapungufu mbalimbali hasa katika ukusanyaji wa madeni ikiwemo i
kuongezeka kwa madai na kutokuwepo kwa jitihada za ukusanyaji madeni hayo ukaguzi ulibaini kuwa kumekua na ongezeko la madai ya hospitali hiyo kutoka kwa taasisi mbalimbali
mpaka kufikia tarehe juni madai yalikuwa yamefikia sh
 bilioni ikilinganishwa na mwaka uliopita yalipokuwa sh
 bilioni ikiwa ni ongezeko la asilimia 
kuongezeka kwa wadaiwa kunachangiwa na kutokuwepo kwa jitihada za ukusanyaji madeni
ii
madai ya bima za afya yaliyokataliwa kulipwa sh
 bilioni hospitali ya taifa ya muhimbili mnh chini ya mpango wa bima hutoa huduma za matibabu kabla ya malipo
katika kipindi cha ukaguzi cag alibaini madai yanayofikia sh
 bilioni ambayo yalikataliwa kulipwa na makampuni ya bima
moja ya makampuni ambayo hayakulipa madeni yake ni mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif ambao ulikataa madai ya sh
 milioni
nhif ilidai kuwa madai hayo ni ya madawa ambayo hayakutolewa kwa wagonjwa
udanganyifu huu ulidaiwa kufanywa na watumishi wa hospitali ya taifa ya muhimbili
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma athari kuna uwezekano mkubwa wa hospitali ya taifa ya muhimbili kutokulipwa kiasi cha sh
 bilioni ikiwa tuhuma hizo zitakuwa za kweli
hali hii itapelekea muhimbili kushindwa kutoa huduma zake kwa wateja ipasavyo
mfano kiasi cha sh
 bilioni kingeweza kununua vitanda vya wagonjwa kwa bei elekezi ya msd ya sh
 kwa kitanda kimoja
nini kifanyike hospitali ya muhimbili inashauriwa kuchunguza tuhuma za udanganyifu huo na wahusika watakaobainika wachukuliwe hatua stahiki
pia bodi ya wakurugenzi ya muhimbili inashauriwa kuiagiza menejimenti kuupitia mfumo mzima wa kuhudumia wagonjwa wenye bima za afya ili kubaini mapungufu na kuyatafutia ufumbuzi
jambo la mamlaka ya chakula na dawa tfda kushindwa kudhibiti uingizwaji wa bidhaa zenye thamani ya sh
 billioni cag alibaini kwamba baadhi ya wafanya biashara wasio waadilifu waliweza kupitisha bidhaa bandarini zenye thamani ya dola za kimarekani 
 milioni sawa na takribani sh
 bilioni kwa kutumia vibali vya kughushi bila kugundulika
kutokana na udhaifu huo upo uwezekano wa bidhaa ambazo hazina sifa kuingizwa nchini hatimaye kuhatarisha afya za walaji
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
athari kutokana na udhaifu huo kuna uwezekano wa tfda kuendelea kukumbana na tatizo sugu la uwepo wa bidhaa zisizostahili kuingizwa nchini ambazo huatarisha afya za walaji
nini kifanyike tfda itumie vyombo vya dola katika kufanya uchunguzi wa kina kubaini utaratibu uliotumika kutoa hivyo vibali na waliohusika wachukuliwe hatua
vilevile tfda inashauriwa kuboresha mifumo yake ya usimamizi na utoaji wa vibali kwa bidhaa zote zinazoingia nchini ili kumlinda mtumiaji wa bidhaa hizo
jambo la kuwepo kwa dawa zilizoisha muda wake katika bohari kuu ya dawa msd ukaguzi ulibaini kuwa mwisho wa mwaka bohari kuu ya dawa ilikuwa na dawa zilizoisha muda wake zenye thamani ya sh
 bilioni sawa na asilimia 
 ambayo ni juu ya uwiano stahiki wa asilimia ya gharama ya mauzo ya mwaka
kwa mujibu wa menejimenti dawa hizi zilizoisha muda wake zilisababishwa na mabadiliko ya teknolojia dawa zilizoharibika mabadiliko katika miongozo ya matibabu uwezo mdogo wa wateja wa msd pamoja na upokeaji wa dawa zinazofanana kutoka kwa wahisani chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaathari hali hii inachangia kukosekana kwa madawa katika vituo vya afya na kuathiri wagonjwa
ukaguzi ulibaini kuwa uwezo wa bohari kukidhi mahitaji ya wateja sio wa kuridhisha
aidha thamani ya dawa zilizoisha muda wake inadhihirisha kutopatikana kwa thamani ya fedha katika matumizi ya fedha za umma nugatory expenditure
kwa mfano kutoka katika sampuli iliyochukuliwa ya hati za maombi za wateja kiasi cha dawa ambacho hakikupatikana kutoka bohari kuu ya dawa kilikuwa kati ya asilimia hadi kulingana na aina ya dawa zilizoombwa
nini kifanyike bodi ya wakurugenzi ya msd inashauriwa kuiagiza menejmenti kufuata muongozo wa usimamizi wa dawa wa januari ili kuhakikisha kiwango cha dawa zinazokwisha muda wake hakizidi asilimia ya gharama ya mauzo ya mwaka
hii ni pamoja na msd kuhakikisha inanunua dawa zenye zaidi ya miaka miwili kabla ya muda wake wa matumizi kuisha
msd ifanye utafiti wa soko kubaini mahitaji ya kila dawa hii itasaidia kuagiza dawa kufuatana na mahitaji ya soko
vilevile hii itaboresha uwezo wa msd kuhudumia wateja wake kikamilifu na kuepuka tatizo la dawa nyingi kuharibika zikiwa kwenye bohari
jambo la 
uwekezaji usio na tija katika mashirika ya ummaserikali inawekeza katika mashirika mbalimbali ili yaweze kutoa huduma kwa wananchi kwa namna ya kujitegemea pamoja na kupata gawio litakalochangia kukuza pato la taifa
hata hivyo ripoti ya cag inaonesha uwekezaji uliofanywa na serikali katika baadhi ya maeneo ambayo hayana tija kwa taifa
maeneo hayo ni pamoja na i
uwekezaji uliofanywa na shirika la utangazaji la taifa tbc katika kampuni ya star media tanzania limited
tbc inamiliki asilimia ya hisa za mtaji wa star media tanzania limited
hata hivyo kwa kipindi cha miaka mitatu mfululizo kampuni hiyo imekuwa ikipata hasara iliyofikia takribani sh
 bilioni
kutokana na hasara hiyo tbc haijawahi kupokea gawio lolote katika uwekezaji huo tangu mwaka 
ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaii
uwekezaji usiokuwa na tija wa kampuni hodhi ya rasilimali za reli rahco
katika kampuni ya rahco cag alibaini sh
 billioni zilitumika kufanya upembuzi yakinifu wa ujenzi wa reli katika maeneo ya arusha musoma mtwara songea mbambabay uvinza musongati mpanda karema na tabora kigoma kaliua mpanda
hata hivyo kutokana na ukosefu wa fedha miradi hii ilikuwa haijaanza kutekelezwa hivyo kupelekea rahco kutopata thamani ya fedha zilizotumika katika kufanya upembuzi yakinifu
aidha gharama za upembuzi huo zimeripotiwa kama miradi inayoendelea kutekelezwa licha ya kutokuwepo kwa bajeti ya miradi hiyo
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
athari uwekezaji usio na tija unasababisha shirika kushindwa kufikia malengo yake
kutopata gawio kwa muda mrefu kunaathiri uwezo wa kifedha wa tbc hivyo kupelekea kushuka kwa ubora wa huduma
vilevile kuwekeza kiasi kikubwa katika kufanya upembuzi yakinifu na miradi kutoanza kunasababisha uwekezaji huo kutokuwa na tija kwa kipindi chote ambacho mradi haujaanza kutekelezwa
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri mashirika ya umma yawe yanafanya uchambuzi wa kutosha ili kujiridhisha kuwa uwekezaji utakaofanywa utakuwa na tija na kuleta faida
vilevile rahco inatakiwa kutafuta namna ya kupata fedha za kutekeleza miradi husika ili kufikia malengo yaliyotazamiwa
aidha bodi ya wakurugenzi wa tbc iagize menejimenti kufanya tathmini ya usahihi wa hasara iliyoripotiwa na star media limited
pia endapo itabainika kuwa hasara hiyo ni sahihi bodi iangalie namna ya kuuza hisa zake ili isiendelee kuwa na uwekezaji usiyo na tija
jambo la mikopo isiyolipika katika benki ya uwekezaji tib katika mwaka ulioishia tarehe disemba benki ya maendeleo ya tib ilifuta idadi kubwa ya mikopo hadi kufikia sh
 bilioni ambayo imetokana na miradi yake kuwa chechefu
ripoti ya cag inaonesha kulikuwa na mapungufu kwenye utaratibu wa utoaji wa mikopo mfano kuna baadhi ya mikopo iliyotolewa pasipo uhakiki wa kina wa uhalali wa hati za dhamana zilizotumika kuombea mikopo hiyo
hata hivyo katika kuhakikisha inakusanya mikopo hii benki ilitoa notisi ya siku kwa wadeni hao na kuwataka walipe mikopo hiyo
hadi mwezi machi kiasi cha sh
 bilioni ndicho kilikusanywa ambacho ni sawa na asilimia tu ya mikopo yote ya benki hiyo
chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
athari kutokana na ukaguzi kubaini kiwango cha chini cha makusanyo ya madeni kuna uwezekano mkubwa wa benki hii kupoteza fedha zake na kuwa katika hatari ya kufilisika
hii inaminya uwezo wa ukuaji katika uwekezaji hasa katika kipindi hiki cha msukumo wa ujenzi wa viwanda
nini kifanyike tib inashauriwa kuboresha taratibu zake za kutoa kufuatilia na kurejesha mikopo ili kuzuia udhaifu ulioonekana na ambao unaweza kuathiri utendaji wa benki
vilevile benki iwachukulie hatua za kisheria waliohusika katika kutoa mikopo pasipo na dhamana stahiki
jambo la mashirika ya umma yanavyoathiriwa na kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi kwa mwaka kulikuwa na bodi za mashirika ambazo zimemaliza muda wake na hakuna bodi mpya za kusimamia mashirika hayo zilizokuwa zimeteuliwa hadi cag anakamilisha ukaguzi mwezi machi 
baadhi ya taasisi zimekuwa zikiendelea na utendaji kazi bila kuwa na bodi kwa zaidi ya mwaka mmoja chanzo ripoti ya cag ya mashirika ya umma uk
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummaathari kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi na wadhamini kunazorotesha utendaji wa mashirika husika
hii ni kutokana na kuchelewa kwa maamuzi yanayohusu mambo kama kuidhinisha matokeo ya watahiniwa kwa taasisi zote za kitaaluma kuidhinisha hesabu zilizokaguliwa za taasisi kuidhinisha manunuzi kwa mujibu wa sheria kuidhinisha sera mbalimbali kuidhinisha ajira kwa baadhi ya nafasi na kuidhinisha uwekezaji wa taasisi katika maeneo mbalimbali
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri serikali kufanya mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
serikali inaweza kuweka vipengele vifuatavyo katika sheria zilizoanzisha mashirika mbalimbali i
muda wa wajumbe wa bodi kuhudumu tenure uwe unatofautiana katika kuanza na kumalizika
mfano bodi yenye wajumbe wajumbe watatu wamalize muda wao wa kuhudumu katika bodi mwaka wa tatu kisha wateuliwe wengine watatu kwa kuachiana nafasi au ii
kuwepo kwa kipengele kinachoitaka bodi iliyomaliza muda wake kuendelea kutekeleza majukumu yake mpaka itakapoteuliwa bodi nyingine au iii
kuwepo kwa kipengele kinachomruhusu mkurugenzi mtendaji wa shirika husika kuomba kibali kwa msajili wa hazina kuongezea kipindi cha bodi iliyomaliza muda wake kuja kufanya majukumu yake kwa muda maalumu
mashirika ambayo hayakuwa na bodi zawakurugenzi hadi machi kielelezo na
 idadi ya mashirika ambayo hayakuwa na bodi za wakurugenzi hadi kufika machi ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma sehemu ya nne hitimisho wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha maafisa masuuli na wahusika wengine wote kuhusu mapendekezo ya cag na umuhimu wa utekelezaji wake
aidha wajibu inatarajia ripoti hii itaongeza uelewa wa wananchi juu ya ripoti ya cag ya mashirika ya umma ya mwaka 
wajibu inatarajia ripoti hii itawawezesha wananchi kupitia asasi za kiraia azaki na wawakilishi wa wananchi kudai uwajibikaji kutoka kwa wenye mamlaka duty bearers pale watakapoona hawajawajibika ipasavyo
ripoti hii itachangia kufanya mapendekezo ya cag yawe na uhai wa muda mrefu zaidi kuliko ilivyokuwa kwa miaka iliyopita hivyo kuwepo na matarajio ya ongezeko la utekelezaji wa mapendekezo hayo
 ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji nchini mashirika ya ummawajibu institute of public accountability p
box dar es salaam barua pepe simu tovuti jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti johannesburg agosti ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito wa kutafuta namna ya kukabiliana na changamoto ukiwemo mfumo wa kimataifa wa kifedha unaozuia upatikanaji wa fedha za muda mrefu na za gharama nafuu kwa ajili ya maendeleo katika nchi zinazoendelea
ametaka kuwepo jitihada maradufu na matokeo ya namna ya kushughulikia tofauti za kaskazini kusini mwa dunia ili kuwa na mkakati thabiti wa kifedha biashara uwekezaji na ushirikiano wa kiuchumi ulio na msingi wa uchumi wa kimataifa
rais samia ameyasema hayo katika kilele cha majadiliano ya mkutano wa wa wakuu wa nchi za brazil urusi india china na afrika kusini brics uliofanyika jijini johannesburg
katika kipindi hichi ambacho dunia inakabiliwa na changamoto nyingi rais samia amesema jumuiya ya kimataifa lazima iwe moja na iwe tayari kupambana na masuala kama umaskini tabianchi na upungufu wa chakula
mbali na mkutano huo rais samia amekutana na viongozi mbalimbali kwa mazungumzo ya mkutano wa brics akiwemo rais wa china mhe
xi xinping waziri mkuu wa bangladesh mhe
sheikh hasina rais lazarus chakwera wa malawi rais macky sall wa senegal na rais ebrahim raisi wa iran
katika mazungumzo na viongozi hao baadhi wamekubaliana kuimarisha uhusiano na ushirikiano baina ya nchi hizo hususan katika nyanja za biashara kilimo na ujenzi wa miundombinu
rais samia ameshiriki mkutano huo kwa mwaliko maalum wa rais cyril ramaphosa wa afrika kusini ambapo nchi za brics zimejadili na kuamua kuongeza wanachama wapya wakiwemo saudi arabia misri umoja wa falme za kiarabu argentina ethiopia na iran
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti mwanza juni ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari serikali itajenga maghala ya chakula nchi nzima samia rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imepanga kununua chakula na kuweka akiba katika maghala kwa kiasi cha tani laki tano kwa mwaka huu ikilinganishwa na tani laki mbili na hamsini kwa mwaka uliopita
rais samia ameyasema hayo leo katika tamasha la utamaduni la bulabo ambalo ni sherehe za kumshukuru mungu kwa mavuno lililofanyika katika uwanja wa red cross ngomeni uliopo kisesa
aidha rais samia amesema serikali itajenga maghala ya chakula katika kila mkoa ili kuweza kuhifadhi chakula kitakachoweza kuhudumia wananchi katika kila mkoa
rais samia pia amesema serikali imejipanga kuhakikisha nchi inakuwa na chakula cha kutosha kwa kuongeza matumizi katika sekta ya chakula ikiwemo kuongeza fedha kwenye bajeti ya kilimo ili wananchi waweze kuzalisha ziada ya chakula
vile vile rais samia amesema serikali imetenga fedha kwa ajili ya kujenga skimu za umwagiliaji ili wakulima walime na kuvuna mara mbili kwa mwaka badala ya kutegemea mvua
kwa upande mwingine rais samia amewataka machifu kuhamasisha wananchi kufanya kazi na kuchangia katika shughuli za maendeleo ili kujenga taifa bora
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaaripoti ya uwajibikaji serikali za mitaa kwa niaba ya unaotekelezwa na kwa kushirikiana na mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa yaliyomo orodha ya vifupisho ii dibaji iii sehemu ya kwanza hati za ukaguzi aina ya hati zitolewazo na cag mwenendo wa hati za ukaguzi sehemu ya pili utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac sehemu ya tatu mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa jambo la bajeti za halmashauri zilitekelezwa kwa kiwango gani jambo la mianya katika makusanyo ya ndani ilivyozikosesha halmashauri mapato jambo la uhaba wa watumishi ulivyoathiri ufanisi wa utendaji kazi wa serikali jambo la changamoto zilizoikumba mifuko ya mikopo kwa wanawake na vijana ya makusanyo ya ndani jambo la changamoto za utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo jambo la mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi yalivyozigharimu serikali za mitaa sehemu ya nne hitimisho i ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa orodha ya vifupisho wajibu wajibu institute of public accountability cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali giz shirika la maendeleo la ujerumani nbaa bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta ya umma or tamisemi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa laac kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa efd mashine ya kieletroniki ya kukusanya mapato ppra mamlaka ya usimamizi wa manunuzi ya umma azaki asasi za kiraia ii ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa dibaji wajibu ni taasisi fikra ya uwajibikaji wa umma iliyoanzishwa mwaka kwa lengo la kukuza mazingira ya uwajibikaji na utawala bora hapa nchini
ili kukamilisha adhma hiyo wajibu kupitia ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag ya mwaka ya mamlaka ya serikali za mitaa imeandaa ripoti ya uwajibikaji katika serikali za mitaa
serikali za mitaa ni ngazi ya serikali kama inavyobainishwa katika ibara na ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania pamoja na sheria ya serikali za mitaa na
ya mwaka kama ilivyorekebishwa
katika kuandaa ripoti hii wajibu imeshirikiana na shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mpango wa usimamizi bora wa mapato ya umma good financial governance
mpango huu unatekelezwa na giz kwa niaba ya umoja wa ulaya serikali ya ujerumani na shirika la maendeleo la uswisi
ripoti hii inajumuisha mambo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii high public interest issues yaliyoibuliwa na cag kwa mwaka katika ukaguzi wa halmashauri mia moja themanini na tano 
pia ripoti hii imezingatia mapendekezo ya cag yaliyotolewa kutokana na ukaguzi wa mamlaka za serikali za mitaa yenye umuhimu mkubwa kwa jamii
madhumuni ya mapendekezo ya cag ni kuongeza tija ufanisi uwajibikaji na utawala bora katika usimamizi wa makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
hivyo kuna umuhimu mkubwa kwa maafisa masuuli kutekeleza mapendekezo hayo
ripoti hii inaweza kutumika kama nyenzo ya kufundishia wadau mbalimbali chanzo cha taarifa katika kuandaa machapisho mbalimbali ya kuelimisha umma au kusambazwa kwa wadau wengine
ripoti hii imegawanyika katika sehemu nne sehemu ya kwanza ni hati za ukaguzi sehemu ya pili ni utekelezaji wa mapendekezo ya cag na maagizo ya laac ya miaka iliyopita sehemu ya tatu ni mambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka na sehemu ya nne ni hitimisho
wajibu inawakaribisha kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
ludovick s
utouh mkurugenzi mtendajiwajibu institute of public accountability iii ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu kuhusu ukaguzi wa hesabu za halmashauri iliyokaguliwa
maoni haya yanaonesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsass na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa
aina ya hati zitolewazo na cag sehemu ya kwanza hati inayoridhisha hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu
hati yenye shaka hesabu zinakuwa na makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za taasisi
hati isiyoridhisha hesabu na rasilimali kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati mbaya kushindwa kutoa hati tamko la mkaguzi pale ambapo mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutayarisha mahesabu ya taasisi yaliyo sahihi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndanikatika ukaguzi wa sekta ya umma wakaguzi hutoa kati ya hati zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaamwenendo wa hati za ukaguzi ripoti ya cag ya inaeleza kuwa kati ya halmashauri zilizokaguliwa halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zinazoridhisha halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zenye shaka na halmashauri sawa na asilimia zilipata hati zisizoridhisha
mamlaka za serikali za mitaa zilizopata hati zisizoridhisha ni halmashauri ya manispaa ya kigoma ujiji halmashauri ya wilaya ya kigoma na halmashauri ya wilaya ya pangani
kujua aina za hati zilizotolewa katika halmashauri nyingine pitia ripoti ya cag ya serikali za mitaa ya mwaka inayopatikana katika tovuti ya go
tz
katika mwaka hakuna hati mbaya iliyotolewa kwenye halmashauri yeyote
mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita ni kama inavyooneshwa katika kielelezo na
hapo chini
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka hadi kumekuwa na ufanisi katika uandaaji wa hesabu za halmashauri ukilinganisha na mwaka ambapo hati zinazoridhisha zimeongezeka kutoka asilimia hadi na kupungua kwa hati zenye shaka toka asilimia hadi 
vilevile hati zisizoridhisha zimeongezeka kutoka asilimia hadi 
 halmashauri zilizokaguliwa hati zinazoridhisha sawa na halmashauri hati zenye shaka sawa na halmashauri hati isiyoridhisha sawa na halmashauri ripoti ya cag ya mwenendo wa hati zinazoridhisha ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaautekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita sehemu hii inazungumzia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa na cag pamoja na maelekezo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag ya miaka iliyopita katika kupitia utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita ripoti ya cag inaonesha kushuka kwa kasi ya utekelezaji wa mapendekezo ya kiujumla
kati ya mapendekezo ya kiujumla yaliyotolewa na cag mwaka hakuna pendekezo lolote lililotekelezwa kikamilifu mapendekezo sawa na asilimia yapo katika hatua mbalimbali za utekelezaji na mapendekezo sawa na asilimia hayakutekelezwa kabisa
kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopita sehemu ya pili yaliyopo katika utekelezaji hayajatekelezwa kushuka kwa utekelezaji wa mapendekezo ya cag utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya usimamizi ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac hali ya utekelezaji wa maagizo ya laac katika ripoti iliyopita inaonesha kwamba kati ya maagizo yaliyotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa maagizo sawa na asilimia yalitekelezwa maagizo sawa na asilimia yapo katika hatua za utekelezaji na maagizo sawa na asilimia hayajatekelezwa
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaamambo muhimu yaliyojitokeza katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii ya ripoti inahusu uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa mamlaka ya serikali za mitaa kwa mwaka ikiwa ni pamoja na kuonesha athari zinazoweza kujitokeza kwa jamii endapo mapendekezo hayo hayatatekelezwa
pia sehemu hii inashauri nini kifanyike ili kurekebisha mapungufu yaliyobainishwa katika ripoti ya cag kwa mustakabali wa maendeleo ya taifa
wajibu imefanya uchambuzi wa mambo muhimu yaliyojitokeza kama ifuatavyo
jambo la bajeti za halmashauri zilitekelezwa kwa kiwango gani katika mwaka wa fedha mamlaka za serikali za mitaa zilikuwa na bajeti ya jumla ya sh
 bilioni ruzuku sh
 bilioni na makusanyo ya ndani sh
 bilioni zilizoidhinishwa na bunge
fedha hizo zilikuwa ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida sh
 bilioni ruzuku sh
 bilioni na makusanyo ya ndani sh
 bilioni na matumizi ya maendeleo sh
 bilioni rukuzu sh
 bilioni na makusanyo ya ndani sh
 bilioni chanzo bajeti ya serikali ya mwaka toleo la wananchi iliyotolewa na wizara ya fedha kwa kushirikiana na policy forum
hata hivyo fedha za ruzuku zilizotolewa kwa matumizi ya kawaida ni sh
 bilioni kwa halmashauri na zilizotolewa kwa matumizi ya maendeleo ni sh
 bilioni kwa halmashauri zilizo ripotiwa na cag
hali hii inaonesha utekelezaji usioridhisha wa bajeti uliosababishwa na mambo yafuatayo i
kutotolewa kwa fedha za miradi ya maendeleo katika mwaka cag alibaini mapungufu katika utoaji wa fedha za miradi ya maendeleo kama inavyofafanuliwa kama ifuatavyo a halmashauri hazikupatiwa sh
 bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa na bunge kwa halmashauri hizo b halmashauri zilipatiwa sh
 bilioni sawa na asilimia zaidi ya bajeti iliyoidhinishwa kwa halmashauri hizo c halmashauri zilibakiza sh
 milioni sawa na asilimia ya fedha walizopatiwa kwa ajili ya utekelezaji wa miradi
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka ya serikali za mitaa uk
ii
kushuka kwa uwezo wa halmashauri kukusanya mapato ya ndani kwa mwaka mamlaka za serikali za mitaa zilitakiwa kukusanya mapato ya ndani kiasi cha sh
 bilioni ambapo zilifanikiwa kukusanya jumla ya sh
 bilioni sawa na asilimia ambayo imeshuka kutoka asilimia ya mwaka 
hali hii inaweza kuwa imesabishwa na kupungua kwa vyanzo vya ndani vya mapato mfano kodi ya majengo mabango n
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
kutokana na sababu zilizoelezwa hapo juu utekelezaji wa bajeti za halmashauri ni kama ifuatavyo halmashauri zilikusanya asilimia tu ya mapato yake ya ndani na zilitumia asilimia ya ruzuku ya matumizi ya kawaida na asilimia tu ya ruzuku ya matumizi ya maendeleo ikilinganishwa na bajeti zilizoidhinishwa
sehemu ya tatu ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaaathari kupungua kwa uwezo wa halmashauri kukusanya mapato yake ya ndani kutazifanya halmashauri kuendelea kuwa tegemezi kwa serikali kuu
vilevile utendaji kazi wa halmashauri utapungua kwa kiasi kikubwa
pia uwepo wa utoaji wa fedha zaidi au pungufu kwa halmashauri kunapelekea kuwepo kwa uwezekano mkubwa wa mianya ya rushwa na matumizi mabaya ya fedha za umma ama kushindwa kutekeleza miradi ya maendeleo kama ilivyotarajiwa
nini kifanyike serikali kuu iangalie uwezekano wa kuzipa zaidi uwezo serikali za mitaa katika ukusanyaji wa mapato yatokanayo na vyanzo vya ndani mfano kodi ya majengo ushuru wa mazao mabango n
pia serikali kuu iweke utaratibu mzuri wa kutoa fedha kwenda kwenye serikali za mitaa kwa wakati na kwa viwango vilivyoidhinishwa
mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuandaa mbinu madhubuti za kuongeza makusanyo ya mapato ya ndani
pia kuhakikisha vitu vinavyosababisha mapato yasikusanywe vinaondolewa hii ni pamoja na kuimarisha udhibiti wa mapato ili kupunguza utegemezi wa ruzuku kutoka serikali kuu
jambo la 
mianya katika makusanyo ya ndani ilivyozikosesha halmashauri mapato pamoja na ufinyu wa mapato ya ndani serikali za mitaa zimeendelea kuwa na mianya katika usimamizi wa makusanyo ya mapato hayo
kwa mwaka serikali za mitaa zilishindwa kukusanya mapato yake ya ndani kutokana na sababu zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa i
makusanyo ya mapato ambayo hayakuwasilishwa na mawakala kutoka katika sampuli ya halmashauri kiasi cha sh
 bilioni
hii ni sawa na takribani sh
 bilioni endapo cag angeripoti hoja hii kwa halmashauri zote 
ii
vitabu vya makusanyo ya mapato kutoka katika sampuli ya halmashauri havikuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
hii ni sawa na takribani vitabu vya risiti endapo cag angeripoti hoja hii kwa halmashauri zote 
iii
fedha ambazo hazikukusanywa katika vyanzo vya ndani kutoka katika sampuli ya halmashauri kiasi cha sh
 bilioni
hii ni sawa na takribani sh
 bilioni endapo cag angeripoti hoja hii kwa halmashauri zote 
iv
maduhuli yaliyokusanywa kutoka katika sampuli ya halmashauri bila kupelekwa benki kiasi cha sh
 bilioni
hii ni sawa na takribani sh
 bilioni endapo cag angeripoti hoja hii kwa halmashauri zote 
mapungufu ya kimfumo wa uthibiti wa ndani kutoka katika sampuli ya halmashauri yanayohusu ukusanyaji wa mapato kiasi cha sh
 bilioni
mapungufu hayo ni kama kutokuwepo kwa uwiano kati ya pesa iliyokusanywa na iliyowekwa benki mapato kukusanywa na kutumika kabla ya kupelekwa benki
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
athari kiasi cha fedha kilichopotea kingeweza kutumika katika kukamilisha au kuendeleza miradi mbalimbai ya halmashauri mfano
barabara madarasa visima vya maji huduma za afya n
k nini kifanyike kuna haja ya serikali kuweka mkazo kwa halmashauri zote nchini kutumia mfumo wa kielektoniki wa ukusanyaji wa mapato ya ndani
aidha mfumo uweze kuongeza udhibiti katika utumiaji wake ikiwa ni pamoja na kuwa na alama za siri mahususi kwenye karatasi za risiti za kila halmashauri ili kupunguza uwezekano wa kuwepo risiti bandia
pia kuwepo na utaratibu bora wa uhakiki na uwajibikaji wa matumizi ya karatasi za risiti na mashine zenyewe
ili kufanikisha yanayopendekezwa kwenye mfumo huu kuna umuhimu wa kuimarisha vitengo vya ukaguzi wa ndani na kamati za ukaguzi
vitengo hivi na kamati hizi vinatakiwa kutoa ripoti za utekelezaji wa mfumo huo kila robo mwaka kwa baraza la madiwani
aidha wajibu inashauri serikali kuwachukulia hatua za kinidhamu watumishi wote wanaoenda kinyume na sheria na kanuni za usimamizi wa fedha za umma
jambo la 
uhaba wa watumishi ulivyoathiri ufanisi wa utendaji kazi wa serikali idadi sahihi na ujuzi stahiki wa wafanyakazi ni kitu muhimu kwa mamlaka za serikali za mitaa katika kufanikisha malengo yake
tathmini ya cag kuhusu idadi ya watumishi katika mamlaka za serikali za mitaa alizozikagua imebaini upungufu wa watumishi sawa na asilimia ya idadi inayohitajika ya watumishi ikilinganishwa na watumishi waliokuwepo
sekta zilizoathiriwa zaidi ni afya kilimo na elimu
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaaathari kutokana na upungufu wa watumishi katika sekta hizi muhimu za afya kilimo na elimu kunapelekea kushuka kwa kiwango cha utoaji huduma
watumishi wachache waliopo wanalazimika kubeba majukumu zaidi ili kukidhi matarajio ya wananchi
kwa mfano wastani wa uwiano kati ya mwalimu wa darasa la awali na mwanafunzi ni mwalimu kwa wanafunzi badala ya wanafunzi kama ilivyo sasa
chanzo best 
aidha jumla ya walimu wa masomo ya sayansi wanahitajika kupunguza uhaba wa walimu wa masomo hayo
hisabati ni baiolojia kemia na fizikia 
chanzo mpango mkakati wa wizara ya elimu sayansi teknolojia na ufundi 
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inashauri serikali ifanye uhakiki madhubuti wa uhitaji wa watumishi manpower audit
hii itaiwezesha serikali kujihakikishia uhitaji sahihi wa watumishi katika sekta ya umma
pia kuwepo na uhifadhi wa watumishi wenye ujuzi na utoaji wa motisha maalum kwa watumishi wanaofanya kazi katika halmashauri zenye upungufu mkubwa wa watumishi
jambo la changamoto zilizoikumba mifuko ya mikopo kwa wanawake na vijana ya makusanyo ya ndani mwaka serikali ilianzisha sera inayozitaka halmashauri zote nchini kutenga asilimia ya mapato yake ya ndani kwa lengo la kuanzisha mfuko wa kuwawezesha kiuchumi wanawake na vijana katika halmashauri husika
hata hivyo sera hii haijatekelezwa kwa ufanisi kama ilivyotarajiwa
ripoti ya cag inabainisha kuwepo kwa kasoro zifuatazo ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa i
fedha ambazo hazikutengwa kwa mifuko ya maendeleo ya vijana na wanawake ripoti ya cag ya mwaka imebainisha kuwa halmashauri hazikutenga jumla ya sh
 bilioni kwenye mifuko ya maendeleo ya wanawake na vijana
kumekuwa na ongezeko la asilimia ukilinganisha na mwaka ambapo jumla ya sh
 bilioni hazikutengwa na halmashauri 
ii
mikopo ambayo haijarejeshwa kiasi cha sh
 bilioni ripoti ya cag imebaini kati ya sh
 bilioni zilizokopeshwa kwa vikundi vya wanawake na vijana mwaka ni sh
 bilioni tu ndizo zilizorejeshwa na kiasi cha sh
 bilioni sawa na asilimia bado hakijarejeshwa licha ya tarehe za marejesho kwa mujibu wa mikataba kuwa zimeshapita
mamlaka za serikali za mitaa zilieleza kwamba kushindwa kukusanya marejesho hayo kunatokana na kutokuwepo kwa masharti yenye msukumo wa kisheria katika ukusanyaji wa madeni ya mifuko hii
kielelezo na
 mwenendo wa mikopo ambayo haijarejeshwa sh
 bilioni fedha zilizokopeshwa kwa vikundi vya wanawake na vijana sh
 bilioni fedha zilizorejeshwa sh
 bilioni fedha ambazo hazijarejeshwa licha ya muda wa marejesho kupita mwenendo wa mikopo ambayo haijarejeshwa mwenendo wa miaka mitatu wa asilimia za mikopo iliyotolewa kwa wanawake na vijana ambayo haijarejeshwa ni asilimia asilimia na asilimia 
hali hii inaonesha kuendelea kukuwa mwaka hadi mwaka na kutotekelezwa kwa mapendekezo ya cag
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaaathari lengo la mikopo hii nikuwawezesha wanawake na vijana kukopa na kurejesha ili kutoa fursa kwa wengine kukopa revolving fund
hivyo basi kutokurejeshwa kwa mikopo hii ya vijana na wanawake inakinzana na malengo ya kuanzishwa kwa mfuko huo na kuathiri kundi kubwa lenye uhitaji wa mikopo
aidha kuna uwezekano wa kutokuwepo na thamani ya fedha inayotokana na utoaji wa mikopo hiyo
nini kifanyike serikali iangalie upya utekelezaji wa sera hii kwa madhumuni ya kufanikisha lengo la uanzishwaji wa mfuko ili kuwe na mwendelezo wa upatikanaji wa mikopo hiyo kwa wanawake na vijana
pamoja na nia njema ya sera hii serikali imezitwisha halmashauri jukumu ambalo kimsingi lipo juu ya uwezo wao wa kiutendaji
jukumu la kusimamia mikopo linahitaji utaalamu wa kibenki ambao halmashauri hauna
jambo la changamoto za utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo mwaka serikali ilitoa waraka na
kwa ajili ya utekelezaji wa sera ya elimu na mafunzo ambao unawataka walimu wakuu wa shule zilizo katika mamlaka za serikali za mitaa pamoja na bodi za shule kuhakikisha kuwa elimu ya msingi na sekondari inatolewa bila malipo kwa wanafunzi wote
waraka huu unataja kwamba utoaji wa elimu bila malipo una maana kwamba wanafunzi hawatalipa ada au michango ya aina yoyote iliyokuwa ikilipwa awali na wazazi
katika ukaguzi wa mwaka cag alibaini kuwa utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo ulikuwa na changamoto zifuatazo i
kwa mujibu wa viwango vinavyotumika kutoa ruzuku za shule ikiwemo idadi ya wanafunzi cag alibaini kulikuwa na upungufu wa sh
 bilioni katika fedha zilizotolewa kwa mamlaka za serikali za mitaa kwa ajili ya shule za msingi na sekondari
ii
shule nyingi za msingi hazina watumishi wenye utaalamu wa uhasibu watakao simamia fedha zinazopelekwa kwenye shule hizo
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa iii
kukosekana kwa fedha za kulipa walinzi na walimu wa muda mfupi wa masomo ya sayansi kwa shule zenye upungufu
iv
mtazamo hasi wa jamii kwa kufikiri kuwa sera ya elimu bila malipo inawaondolea kabisa wajibu wa kuchangia elimu ikiwamo kuwanunulia vifaa vya shule watoto wao
ongezeko la idadi ya wanafunzi katika shule za msingi lisilolingana na uwezo wa miundombinu iliyopo mashuleni
chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
athari changamoto za utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo zinaathiri ubora wa elimu inayotolewa kwa kuzingatia mazingira ya kujifunza
pamoja na mapungufu yaliyoripotiwa na cag ripoti ya utafiti wa twaweza juu ya hali halisi ya utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo kutoka kwa wahojiwa ilionesha asilimia ya wahojiwa walisema changamoto kuu inayoikabili sera hii ni ukosefu wa walimu asilimia walisema ni madawati asilimia walisema ni madarasa pamoja na asilimia walisema ni uhaba wa vitabu
nini kifanyike serikali ihakikishe kwamba ina mpango mkakati wa kupambana na changamoto zilizojitokeza wakati wa utekelezaji wa sera ya elimu bila malipo
kwa mfano upungufu wa madarasa walimu vitabu na vifaa vingine vya kufundishia unahitaji kutatutuliwa haraka iwezekanavyo
jamii ina mchango muhimu katika kuinua elimu na kuboresha shule zetu
hivyo kusitisha malipo ya ada kusipunguze ushiriki katika kuzisaidia shule badala yake iwe chachu kwa wazazi na walezi kushiriki kwa karibu katika maendeleo ya shule
jamii isizuiliwe kutoa misaada inayotokana na juhudi zao bila kushurutisha familia zisizoweza kuchangia kama ambavyo amekuwa akisisitiza rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaajambo la mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi yalivyozigharimu serikali za mitaa ripoti ya cag inaonesha kuwa jumla ya sh
 trilioni zilitumika kwa ajili ya manunuzi ya bidhaa na huduma katika halmashauri
kiwango hiki ni sawa na ongezeko la asilimia ikilinganishwa na kiasi cha sh
 trilioni kilichotumika mwaka 
ongezeko la manunuzi limetokana na idadi ya mamlaka za serikali za mitaa kuongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
cag alibaini bado kulikuwa na mapungufu katika utekelezaji wa sheria ya manunuzi kama ifuatavyo i
mchakato usiokuwa na ushindani wa manunuzi sh
 bilioni ii
manunuzi yaliyofanyika bila idhini ya bodi ya zabuni sh
 bilioni iii
manunuzi yaliyofanywa kutoka kwa wauzaji ambao hawakuidhinishwa sh
 milioni iv
manunuzi yaliyofanywa nje ya mpango wa mwaka wa manunuzi sh
 bilioni v
zabuni zenye thamani ya sh
 bilioni hazikuchapishwa katika tovuti ya mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ppra vi
ununuzi wa bidhaa na huduma usioambatana na utoaji wa stakabadhi za mfumo wa kieletroniki sh
 bilioni chanzo ripoti ya cag ya mamlaka za serikali za mitaa uk
athari halmashauri kutokuzingatia matakwa ya sheria na kanuni za manunuzi ya umma kuna sababisha matumizi mabaya ya fedha za umma
hii ni pamoja na kununua huduma na bidhaa zisizoendana na thamani ya fedha manunuzi yasiokuwa na tija kupungua kwa wigo wa ushindani wa zabuni na kuikosesha serikali mapato
nini kifanyike mamlaka za serikali za mitaa zinatakiwa kuhakikisha kuwa vitengo vya ugavi vina watumishi wenye uwezo na sifa kama inavyotakiwa na kanuni ya ya kanuni za manunuzi za mwaka 
pia bodi za zabuni zinatakiwa kuwa na wajumbe wenye fani mbalimbali ili kupata thamani ya fedha katika matumizi ya rasilimali za umma
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa sura ya nne hitimisho wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha maafisa masuuli na wahusika wengine wote kuhusu mapendekezo ya cag na umuhimu wa utekelezaji wake
aidha wajibu inatarajia ripoti hii itaongeza uelewa wa wananchi juu ya ripoti ya cag ya mamlaka ya serikali za mitaa ya mwaka 
wajibu inatarajia ripoti hii itawawezesha wananchi kupitia asasi za kiraia azaki na wawakilishi wa wananchi kudai uwajibikaji kutoka kwa wenye mamlaka duty bearers pale watakapoona hawajawajibika ipasavyo
ripoti hii itachangia kufanya mapendekezo ya cag yawe na uhai wa muda mrefu zaidi kuliko ilivyokuwa kwa miaka iliyopita hivyo kuwepo na matarajio ya ongezeko la utekelezaji wa mapendekezo hayo
 ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaa ripoti ya uwajibikaji nchini serikali za mitaawajibu institute of public accountability p
box dar es salaam barua pepe simu tovuti mheshimiwa naibu spika naomba kutoa hoja kwamba kutokana na taarifa zilizowasilishwa leo katika bunge lako tukufu na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria na mwenyekiti wa kamati ya kudumu ya bunge ya masuala ya ukimwi zilizochambua bajeti ya ofisi ya waziri mkuu bunge lako sasa lipokee na kujadili taarifa ya mapitio ya utekelezaji wa kazi za serikali kwa mwaka na mwelekeo wa kazi za serikali kwa mwaka 
aidha naomba bunge lako tukufu likubali kupitisha makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya ofisi ya waziri mkuu na taasisi zilizopo chini yake pamoja na mfuko wa bunge kwa mwaka 
mheshimiwa naibu spika awali ya yote napenda kumshukuru mwenyezi mungu mwingi wa rehema kwa kutujalia afya njema na kutuwezesha kukutana tena kujadili taarifa ya mapitio ya utekelezaji wa kazi za serikali kwa mwaka na mwelekeo wa kazi za serikali kwa mwaka 
mheshimiwa naibu spika nitumie fursa hii kumpongeza mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mheshimiwa dkt
ali mohamed shein rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi kutokana na fikra na uongozi wao makini katika ujenzi wa taifa letu
ni dhahiri kuwa juhudi zao katika kuongoza na kusimamia utekelezaji wa mipango ya serikali zinaleta manufaa makubwa kwa wananchi
mheshimiwa naibu spika hivi karibuni tumewapata waheshimiwa wabunge wapya kutokana na chaguzi ndogo zilizofanyika
nitumie fursa hii kuwapongeza sana mhe
dkt
godwin mollel mbunge wa jimbo la siha na mhe
maulid mtulia mbunge wa jimbo la kinondoni kwa kuchaguliwa na kisha kuapishwa na bunge lako tukufu ili waendelee kuwatumikia wananchi wa majimbo yao na watanzania kwa ujumla
ni matumaini yangu kuwa bunge lako tukufu litaendelea kuwapatia ushirikiano wa kutosha ili waweze kutekeleza majukumu yao ipasavyo
mheshimiwa naibu spika katika mwaka bunge lako lilimpoteza aliyekuwa mbunge wa jimbo la songea mjini mheshimiwa leonidas t
gama
vilevile baadhi ya waheshimiwa wabunge na wananchi tunaowawakilisha walipata misiba ya ndugu jamaa na marafiki
aidha kulitokea maafa na majanga ambayo yalisababisha vifo majeruhi na uharibifu wa mali
pia kumekuwepo na ajali za barabarani ikiwemo ajali mbaya iliyotokea tarehe machi wilayani mkuranga na kugharimu maisha ya watanzania 
ninaomba mwenyezi mungu awajalie afya njema waliopata majeraha
aidha ninatoa pole kwa ndugu jamaa na marafiki kwa misiba iliyotokea
mwenyezi mungu azipumzishe roho za marehemu mahali pema peponi
amina mheshimiwa naibu spika napenda pia kutoa salamu za pole kwa waheshimiwa wabunge wenzetu waliopata majeraha mbalimbali kufuatia ajali ya gari tarehe machi walipokuwa wakitoka dodoma kuelekea dar es salaam
wabunge hao ni mheshimiwa haji ameir haji mbunge wa makunduchi mheshimiwa khamis ali vuai mbunge wa mkwajuni mheshimiwa bhagwanji maganlal meisuria mbunge wa chwaka mheshimiwa makame mashaka foum mbunge wa kijini na mheshimiwa juma othman hija mbunge wa tumbatu
tuzidi kumuomba mwenyezi mungu awajalie afya wenzetu hawa ili waweze tena kuungana nasi kutekeleza majukumu yao katika bunge lako hili tukufu
mheshimiwa naibu spika napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa kamati za kudumu za bunge kwa kazi kubwa ya kupitia makadirio ya mapato na matumizi ya wizara mikoa wakala idara za serikali zinazojitegemea na mamlaka za serikali za mitaa
kipekee niwashukuru sana wajumbe wa kamati ya kudumu ya bunge ya katiba na sheria inayoongozwa na mhe
mohammed omary mchengerwa mbunge wa rufiji kamati ya kudumu ya bunge ya masuala ya ukimwi inayoongozwa na mhe
oscar rwegasira mukasa mbunge wa biharamulo magharibi na kamati ya kudumu ya bunge ya bajeti inayoongozwa na mhe
hawa abdulrahman ghasia mbunge wa mtwara vijijini
kamati hizo zimetoa mchango mkubwa wakati wa maandalizi ya makadirio ya mapato na matumizi ya fedha ya ofisi ya waziri mkuu na mfuko wa bunge
aidha nichukue nafasi hii kuwapongeza sana wenyeviti na makamu wenyeviti wote wa kamati za kudumu za bunge kwa kuaminika na kuchaguliwa kuongoza kamati hizo
mheshimiwa naibu spika ninawashukuru waheshimiwa mawaziri na naibu mawaziri katibu mkuu kiongozi mwanasheria mkuu wa serikali makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu wakuu wa mikoa na wilaya wakuu wa idara mashirika wakala na taasisi zote za serikali kwa ushirikiano wanaonipatia katika kutekeleza majukumu yangu
aidha nawashukuru wafanyakazi wote wa serikali na taasisi zake kwa kutekeleza majukumu yao na kukamilisha kuandaa bajeti ya serikali ya mwaka wa fedha 
mheshimiwa naibu spika kwa namna ya pekee kabisa napenda kumshukuru mhe
jenista joakim mhagama mbunge wa peramiho na waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu mhe
anthony peter mavunde mbunge wa dodoma mjini na naibu waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu mhe
stella alex ikupa mbunge viti maalumu na naibu waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu makatibu wakuu bibi maimuna k
tarishi profesa faustin r
kamuzora na bwana eric f
shitindi wakurugenzi wakuu wa taasisi zilizopo chini ya ofisi ya waziri mkuu na wafanyakazi wote kwa ushirikiano wao mkubwa wanaonipatia katika kutekeleza majukumu ya ofisi ya waziri mkuu
mheshimiwa naibu spika napenda pia kuwashukuru washirika wa maendeleo zikiwemo nchi marafiki taasisi na mashirika ya kimataifa madhehebu ya dini na mashirika yasiyo ya kiserikali kwa kuendelea kuunga mkono juhudi za serikali katika kujenga uchumi wa viwanda na kuiletea nchi maendeleo
mheshimiwa naibu spika ninawashukuru wananchi wa jimbo la ruangwa kwa kuendelea kuniunga mkono na niwapongeze kwa kutekeleza shughuli za maendeleo jimboni kwa ufanisi wakati mimi mbunge wao nikitekeleza majukumu ya kusimamia utendaji wa serikali
kipekee ninamshukuru mke wangu mpendwa mary na familia yangu kwa upendo wao uvumilivu na maombi yao wakati wote ninapotekeleza majukumu yangu ya kitaifa
nawashukuru sana
mpango wa maendeleo na bajeti mheshimiwa naibu spika mwelekeo wa kazi za serikali kwa mwaka ni kuboresha utendaji wa serikali na kuwezesha utekelezaji wa mpango wa maendeleo wa mwaka 
aidha mpango na bajeti umezingatia azma ya serikali ya kufikia malengo ya mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano ambao umepangwa kuhitimishwa mwaka ukiwa na dhima kuu ya kujenga uchumi wa viwanda ili kuchochea ukuaji uchumi na maendeleo ya watu
vilevile mpango huu umezingatia azma ya kufikia malengo ya dira ya taifa ya maendeleo ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka na utekelezaji wa ahadi za mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alizozitoa wakati wa kampeni za uchaguzi wa mwaka pamoja na utekelezaji wa hotuba yake wakati akizindua bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe novemba 
mafanikio ya serikali ya awamu ya tano mheshimiwa naibu spika tukiwa tunaingia kwenye bunge la tatu la bajeti kwa serikali ya awamu ya tano hatuwezi kumsahau mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kazi nzuri anayoifanya ya kutimiza ndoto na matarajio ya watanzania kwa kujenga nchi yenye uchumi imara
katika kipindi hiki tumeshuhudia mambo makubwa aliyoyafanya yakiwemo kujenga ari ya uzalendo kwa kuilinda na kuisemea nchi yetu bila woga kudumisha amani utulivu na mshikamano kuimarisha ulinzi na usalama kwa kukomesha vitendo vya mauaji yaliyojitokeza mwanza amboni tanga mkuranga kibiti rufiji pwani pamoja na kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya
mheshimiwa naibu spika kazi nyingine alizofanya ni kujenga nidhamu ndani ya utumishi wa umma na kukemea uzembe kuendesha vita dhidi ya rushwa na ufisadi kwenye taasisi za umma kuanzisha mahakama ya rushwa na ufisadi kuimarisha ulinzi wa rasilimali za nchi zikiwemo za madini na maliasili
aidha amefufua shirika la ndege la tanzania ameanzisha ujenzi wa reli ya kisasa ya kiwango cha kimataifa sgr ameendeleza ujenzi wa barabara zikiwemo barabara za juu flyovers na amenunua meli na vivuko
kazi nyingine ni ujenzi wa vyanzo vipya vya umeme kama vile stiegler s gorge usambazaji umeme hadi vijijini na ujenzi wa bomba la mafuta kutoka hoima uganda hadi tanga tanzania
mheshimiwa naibu spika mambo mengine makubwa aliyoyafanya ni kuimarisha huduma za afya hususan upatikanaji wa dawa vifaa na vifaatiba katika vituo vya kutolea huduma za afya kutoa elimumsingi bila malipo kwa watoto wa kitanzania ujenzi wa miradi ya maji na kuimarisha bei za mazao ya kibiashara
aidha mheshimiwa rais ametimiza ndoto ya baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere ya kuhamishia makao makuu ya serikali mjini dodoma
haya ni baadhi tu ya mambo aliyoyafanya na yatatolewa ufafanuzi wa kutosha kupitia wizara za kisekta
hali ya uchumi mheshimiwa naibu spika tanzania ni miongoni mwa nchi tatu barani afrika ambazo uchumi wake unakua kwa kasi
viashiria vya kiuchumi vinaonesha kuwa katika kipindi cha kuanzia januari hadi septemba uchumi ulikua kwa asilimia 
 kiwango ambacho kilikuwa juu zaidi ikilinganishwa na nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki ambapo uchumi wa kenya ulikuwa kwa asilimia 
 rwanda asilimia 
 uganda asilimia 
 burundi asilimia 
 na sudan kusini asilimia hasi 
hata hivyo takwimu za hivi karibuni kutoka ofisi ya taifa ya takwimu nbs zinaonesha kwamba katika kipindi cha kuanzia januari hadi desemba pato halisi la taifa lilikua kwa kiwango cha asilimia 
 ikilinganishwa na asilimia 
 mwaka 
shughuli zilizochangia ukuaji huo kwa viwango vikubwa ni pamoja na uchimbaji wa madini na mawe asilimia 
 huduma za usambazaji maji safi na majitaka asilimia 
 uchukuzi na uhifadhi wa mizigo asilimia 
 habari na mawasiliano asilimia 
 na ujenzi asilimia 
aidha sekta ya kilimo misitu na uvuvi ilikua kwa asilimia 
 kiwango ambacho hakijawahi kufikiwa tangu mwaka 
mheshimiwa naibu spika kufikia desemba deni la taifa lilikuwa dola za marekani milioni 
viashiria vyote vya deni vinaonesha kuwa deni linahimilika kwani thamani ya deni la nje kwa pato la taifa ni asilimia 
 ikilinganishwa na ukomo wa asilimia thamani ya deni la nje kwa uuzaji wa bidhaa nje ni asilimia 
 ikilinganishwa na ukomo wa asilimia na thamani ya deni la nje kwa mapato ya ndani ni asilimia 
 ikilinganishwa na ukomo wa asilimia 
kwa kuzingatia vigezo hivyo bado tuna uwezo wa kuendelea kukopa kutoka ndani na nje ili kugharamia shughuli za maendeleo
kwa ujumla viashiria vya kuimarika kwa uchumi vinatoa mwelekeo mzuri wa kufikiwa kwa malengo yetu ya kuwa nchi ya kipato cha kati inayoongozwa na uchumi wa viwanda ifikapo mwaka 
siasa mheshimiwa naibu spika ni miaka sasa imepita tangu mfumo wa siasa wa vyama vingi uanzishwe nchini
katika kipindi hicho tumeona ushiriki wa watanzania katika siasa ukiendelea kuongezeka na uhuru wa kujiunga na vyama vya siasa kwa kuridhishwa na itikadi za vyama hivyo pia ukiongezeka
ni vyema tukajenga utamaduni wa kuheshimu wananchi pale wanapoamua kujiunga na chama cha siasa watakachokipenda
jukumu letu kama viongozi wa siasa ni kunadi sera zetu kwa wananchi na kuhamasisha ujenzi wa demokrasia inayolenga kuleta maendeleo kwa wananchi wote bila ubaguzi wa aina yoyote pamoja na kudumisha amani utulivu mshikamano na kujenga umoja wa kitaifa
mheshimiwa naibu spika katika mwaka kumefanyika chaguzi ndogo za wabunge katika majimbo matano na madiwani katika kata kujaza nafasi zilizoachwa wazi kutokana na sababu mbalimbali
chaguzi hizi zilisimamiwa na tume ya taifa ya uchaguzi kwa ufanisi
katika chaguzi ndogo za ubunge zilizofanyika katika majimbo ya songea mjini singida kaskazini longido kinondoni na siha chama cha mapinduzi ccm kilishinda majimbo yote
vilevile katika uchaguzi wa madiwani ccm ilishinda katika kata na chadema ilishinda katika kata moja
nichukue nafasi hii kuvipongeza vyama vyote vya siasa vilivyoshiriki katika chaguzi hizo na kipekee nakipongeza chama cha mapinduzi ccm kwa kupata ushindi mkubwa na wa kishindo katika maeneo mengi
mheshimiwa naibu spika ofisi ya msajili imeendelea kuhakikisha kuwa demokrasia ya vyama vingi vya siasa inaimarika
katika mwaka ofisi ya msajili iliratibu kikao cha baraza la vyama vya siasa ambacho pamoja na kufanya uchaguzi wa viongozi wa kamati za baraza hilo kilijadili mapendekezo ya kutungwa kwa sheria mpya ya vyama vya siasa na marekebisho ya kanuni za usajili wa vyama vya siasa
vilevile ofisi ya msajili inaendelea kukusanya maoni ya wadau kwa lengo la kuandaa muswada wa marekebisho ya sheria ya vyama vya siasa ya mwaka pamoja na kanuni zake
muungano mheshimiwa naibu spika katika mwaka kumefanyika vikao mbalimbali vya kisekta vya ushirikiano kati ya wizara za smt na smz kwa lengo la kuzitafutia ufumbuzi changamoto mbalimbali za muungano wetu
baadhi ya changamoto hizo ni masuala ya fedha biashara na ajira katika taasisi za muungano
katika kipindi hicho viongozi na wataalamu wa pande mbili za muungano walikutana kwa ajili ya kujadili hoja zinazohusu sekta za fedha biashara viwanda na uwekezaji ujenzi na uchukuzi maliasili na utalii
serikali kuhamia dodoma mheshimiwa naibu spika serikali inaendelea kutekeleza zoezi la kuhamishia shughuli za serikali kuu dodoma
tangu utekelezaji wa zoezi hilo uanze mwezi septemba jumla ya watumishi wa umma kutoka wizara na taasisi mbalimbali wamehamia dodoma katika awamu ya kwanza na ya pili na awamu ya tatu inaendelea
katika kufanikisha azma hii serikali inaboresha miundombinu ya barabara reli uwanja wa ndege umeme mifumo ya maji safi na maji taka ofisi makazi na kuimarisha huduma za elimu afya mawasiliano na michezo
mheshimiwa naibu spika serikali imejipanga kuijenga dodoma kuwa mji bora na wa kisasa unaoendana na mahitaji na mifumo ya miji bora duniani
ili kufikia azma hiyo serikali inashirikiana na wadau ikiwemo sekta binafsi na mashirika ya kimataifa kuujenga mji wa dodoma
napenda kumpongeza mheshimiwa samia suluhu hassan makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ambaye mara tu baada ya kuhamia dodoma amezindua kampeni ya kijanisha dodoma inayolenga kuifanya dodoma kuwa ya kijani
kampeni hiyo inahusisha kuendeleza kutunza na kuhifadhi maeneo ya ukanda wa kijani
mheshimiwa naibu spika niupongeze umoja wa mataifa na mashirika yake kwa kufungua ofisi zake za muda mjini dodoma mwezi desemba 
natoa wito kwa mashirika mengine ya kimataifa na mabalozi waige mfano huu wa kuhamishia ofisi zao dodoma
serikali itaendelea kutoa ushirikiano wa karibu kwa mashirika ya kimataifa na wanadiplomasia katika kurahisisha maandalizi yao ya kuhamia dodoma
aidha natoa wito kwa wawekezaji wa ndani na nje kuendelea kuwekeza dodoma kwani kuna fursa nyingi za uwekezaji ikizingatiwa nafasi yake kijiografia inayosaidia mikoa yote hapa nchini kufikika kwa urahisi na haraka zaidi
nichukue fursa hii kuipongeza kamati inayoratibu zoezi la serikali kuhamia dodoma inayosimamiwa na mheshimiwa jenista joakim mhagama mb
waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu na bibi maimuna k
tarishi katibu mkuu waziri mkuu na bunge
uwezeshaji wananchi kiuchumi mheshimiwa naibu spika serikali inatekeleza mipango mbalimbali ya uwezeshaji wananchi kiuchumi ili kuunga mkono juhudi zinazofanywa na wananchi kujiletea maendeleo
moja ya jitihada zilizofanywa na serikali ni kuanzisha mifuko ya uwezeshaji ambayo inatoa mikopo kupitia vikundi vya vijana wanawake wazee watu wenye ulemavu na makundi mengine yenye mahitaji maalum
mheshimiwa naibu spika katika mwaka mfuko wa uwezeshaji wananchi kiuchumi ulidhamini mikopo yenye thamani ya takriban shilingi bilioni kwa saccos vicoba na kampuni mbili
aidha mfuko wa kuendeleza wajasiriamali wananchi umetoa mikopo ya shilingi bilioni 
 kwa wajasiriamali 
mfuko wa maendeleo ya wanawake ulitoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa vikundi katika halmashauri 
mfuko wa kilimo kwanza ulitoa mikopo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa miradi katika wilaya 
mheshimiwa naibu spika katika mwaka mfuko wa taifa wa maendeleo ya vijana umetoa mikopo yenye thamani ya shilingi milioni ambapo vijana kutoka halmashauri mbalimbali walinufaika
aidha katika kipindi hicho mamlaka za serikali za mitaa kupitia asilimia ya mapato yao ya ndani zilitenga shilingi bilioni ikiwa ni mikopo ya masharti nafuu kwa vijana
vilevile halmashauri zilitenga ekari kwa ajili ya shughuli za uzalishaji mali kwa vijana nchini
katika mwaka serikali itaendelea kuwawezesha vijana kiuchumi kupitia mfuko wa maendeleo ya vijana
mheshimiwa naibu spika hivi sasa serikali inaratibu jumla ya mifuko na programu za uwezeshaji ambazo usimamizi wake upo katika taasisi mbalimbali za serikali na za binafsi
kila mfuko au programu imeanzishwa kwa sheria yake au taratibu maalumu zinazosimamia utendaji wa mfuko husika
serikali imeona kuna umuhimu wa kupunguza idadi ya mifuko kwa lengo la kuongeza ufanisi wa utendaji wake ili kufikia malengo yaliyokusudiwa
hivyo tumeanza kufanya mapitio ya utendaji wa mifuko hiyo kwa nia ya kuunganisha baadhi ya mifuko yenye majukumu yanayofanana
hatua hiyo itasaidia kuwa na mifuko michache yenye tija ambayo itaharakisha kufikiwa kwa malengo yaliyokusudiwa
ukuzaji ujuzi mheshimiwa naibu spika suala la kukuza ujuzi wa nguvukazi tuliyonayo ni miongoni mwa ajenda muhimu ya kisera katika kuwezesha wananchi kujikwamua kiuchumi
serikali inatoa msukumo wa kipekee kupitia programu ya ukuzaji ujuzi nchini kwa lengo la kuwapatia ujuzi na stadi za kazi wananchi hasa kundi la vijana wanawake na watu wenye ulemavu ili waweze kumudu ushindani katika soko la ajira na hivyo kuwawezesha kushiriki katika ujenzi wa uchumi jumuishi wa viwanda
mheshimiwa naibu spika utafiti uliofanywa na serikali kwa kushirikiana na sekta binafsi mwaka unaonesha kuwa asilimia 
 ya nguvukazi ni yenye kiwango cha chini cha ujuzi asilimia 
 kiwango cha kati wakati ni asilimia 
 tu ndiyo yenye kiwango cha juu
ili kufikia uchumi wa viwanda serikali imedhamiria kubadili mwenendo huo kwa kuhakikisha nguvukazi yenye kiwango cha juu cha ujuzi inafika asilimia na kiwango cha kati asilimia 
kwa msingi huo serikali inaendelea kutekeleza programu ya kukuza ujuzi pamoja na programu nyingine ili kukidhi matakwa ya uchumi wa viwanda
mheshimiwa naibu spika katika mwaka jumla ya vijana wamewezeshwa kupata ujuzi kupitia programu hiyo
kati yao vijana walipata mafunzo kupitia taasisi ya teknolojia dar es salaam na vijana kupitia taasisi ya don bosco
mafunzo waliyopewa ni katika fani za ufundi stadi wa ushonaji nguo useremala uashi tehama uchongaji wa vipuri ufundi magari umeme bomba vyuma terazo vigae na ujuzi wa kutengeneza bidhaa za ngozi
aidha kupitia veta vijana walipata mafunzo ya kurasimisha ujuzi uliopatikana kwa mfumo usio rasmi kwa fani za uashi useremala ufundi magari upishi na uhudumu katika hoteli
mheshimiwa naibu spika mafunzo ya vitendo yalitolewa pia kwa wahitimu kupitia viwanda na kampuni mbalimbali katika fani ya utengenezaji wa bidhaa za ngozi
vilevile serikali imeandaa na kuzindua mwongozo wa kitaifa wa uanagenzi na mwongozo wa kitaifa wa mafunzo ya vitendo kwa wahitimu kwa lengo la kuweka utaratibu wa utoaji wa mafunzo hayo kwa wadau wote ili waweze kuajirika
katika mwaka serikali itatoa mafunzo ya ujuzi wa kujiajiri na stadi za kazi kwa vijana katika fani mbalimbali
ninazishukuru kampuni binafsi ambazo zinaendelea kutoa nafasi za mafunzo ya vitendo kwa wahitimu wetu
serikali itaendelea kushirikiana na sekta binafsi katika nyanja mbalimbali ili tuweze kukuza ujuzi wa rasilimali watu ya taifa
ajira mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali imeendelea kuratibu juhudi za kukuza ajira nchini
hadi kufikia februari jumla ya ajira katika sekta rasmi zimezalishwa nchini
kati ya ajira hizo ajira sawa na asilimia zimezalishwa kutokana na shughuli za umma ikiwemo miradi ya maendeleo ya serikali kama vile ujenzi wa reli ya kisasa sgr ujenzi wa miundombinu ya barabara maji na miradi ya tasaf na ajira sawa na asilimia zimezalishwa katika sekta binafsi
mheshimiwa naibu spika serikali inaandaa mpango mkakati wa kuhakikisha kwamba watanzania wazawa wanashiriki na kunufaika na miradi mikubwa ya kitaifa
vikao kati ya serikali na wafanyabiashara vimefanyika ili kuwaandaa kuwa sehemu ya utekelezaji wa mkakati huo
katika mwaka serikali itaendelea kuratibu masuala ya ukuzaji ajira nchini ikiwa ni pamoja na kukamilisha mapitio ya sera ya taifa ya ajira ili iendane na mahitaji ya sasa ya soko la ajira
masuala ya kazi na wafanyakazi mheshimiwa naibu spika ili kuhakikisha kwamba kunakuwepo tija ufanisi na mahusiano mema mahali pa kazi serikali inasimamia sheria na
 ya ajira na mahusiano kazini na sheria na
 ya taasisi za kazi
sheria hizo zinalenga kuhakikisha haki na wajibu kwa mfanyakazi na mwajiri vinapatikana
ili kufikia azma hiyo serikali imehimiza kuanzishwa kwa mabaraza ya wafanyakazi kufunga mikataba ya hali bora pamoja na kufanya kaguzi mbalimbali mahali pa kazi ili kujiridhisha kuwa viwango vya kazi vinazingatiwa
mheshimiwa naibu spika katika kipindi cha julai hadi februari jumla ya kaguzi zimefanyika katika maeneo mbalimbali ya kazi nchi nzima
sambamba na kaguzi hizo elimu kuhusu sheria za kazi wajibu na majukumu ya wajumbe wa baraza kwa waajiri na wafanyakazi kupitia vyama vyao ilitolewa
jumla ya waajiri na wafanyakazi walipatiwa elimu hiyo
aidha mabaraza ya wafanyakazi yaliundwa na yalihuishwa upya
mheshimiwa naibu spika serikali kupitia tume ya usuluhishi na uamuzi ilipokea na kusajili migogoro ya kikazi ambapo migogoro sawa na asilimia ilitatuliwa kwa njia ya usuluhishi na uamuzi
katika mwaka utafiti kuhusu sekta na vyanzo vinavyoongoza kwa migogoro ya kikazi umefanyika
sekta ya usafirishaji iliongoza kwa kuwa na migogoro ulinzi binafsi viwanda elimu huduma za hoteli na taasisi za umma 
aidha aina ya vyanzo vinavyoongoza kusababisha migogoro ya kazi ni kuachishwa kazi bila kufuata taratibu sahihi madai mbalimbali na kuvunjwa kwa mikataba isivyokuwa halali
utafiti huu utaisaidia serikali kwa kushirikiana na waajiri na vyama vya wafanyakazi kuweka mipango ya pamoja na kuzuia migogoro sehemu za kazi kabla haijatokea
mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali itaendelea kutoa elimu kwa waajiri na wafanyakazi na kuendeleza mijadala yenye tija ili kupunguza migogoro mahali pa kazi
serikali pia itaendelea kuimarisha ufuatiliaji na tathmini ikiwa ni pamoja na kufanya kaguzi kusajili kusuluhisha na kuamua migogoro katika maeneo ya kazi
aidha itashirikiana kwa karibu na vyama vya wafanyakazi ikiwa ni pamoja na kufanya majadiliano ya mara kwa mara kwa lengo la kuongeza tija na kuboresha maslahi ya wafanyakazi
sekta binafsi mheshimiwa naibu spika serikali inatambua mchango wa sekta binafsi katika kukuza uchumi wa taifa letu
kwa kutambua umuhimu huo serikali inaendelea kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini ikiwa ni pamoja na kuanzisha na kuboresha miundombinu wezeshi kama vile reli barabara umeme na maji
hatua nyingine ni kupunguza na kufuta baadhi ya kodi zinazoathiri ufanisi wa sekta binafsi kuhuisha sera na sheria pamoja na kuimarisha majadiliano yenye manufaa baina ya sekta ya umma na sekta binafsi
katika kipindi cha julai hadi februari jumla ya miradi yenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 ilisajiliwa kupitia kituo cha uwekezaji nchini tic
miradi hiyo inatarajiwa kutoa fursa za ajira 
mheshimiwa naibu spika serikali imeendelea kuimarisha majadiliano kati ya sekta ya umma na sekta binafsi kwa nia ya kuondoa changamoto zinazokwamisha maendeleo ya sekta binafsi
katika mwaka serikali imefanya mikutano minne na wawakilishi wa sekta binafsi
miongoni mwa mikutano hiyo ni ule uliofanyika tarehe machi ambao uliongozwa na mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
mheshimiwa rais ametoa maelekezo kwa wizara na taasisi za umma kukutana na wawakilishi wa sekta binafsi ili kutatua kwa haraka changamoto zilizobainishwa katika mkutano huo
serikali inawahakikishia wafanyabiashara na sekta binafsi kwamba inawathamini na itaendelea kushirikiana nao kutatua changamoto zinazowakabili ili kujenga uchumi wa viwanda
sekta ya hifadhi ya jamii mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali imeendelea kusimamia utekelezaji wa programu ya maboresho ya sekta ya hifadhi ya jamii ikiwemo kutungwa kwa sheria inayounganisha mifuko ya pensheni ya pspf lapf ppf na gepf na kuunda mfuko mmoja kwa ajili ya watumishi wa umma unaojulikana kama mfuko wa hifadhi ya jamii kwa watumishi wa umma
sheria hiyo pia imefanya marekebisho kwenye sheria ya shirika la taifa la hifadhi ya jamii ili kuufanya mfuko huo uhudumie wafanyakazi wa sekta binafsi pamoja na kutoa huduma ya hifadhi ya jamii katika sekta isiyo rasmi
mheshimiwa naibu spika kutungwa kwa sheria hiyo kutasaidia kuondoa changamoto iliyotokana na wingi wa mifuko ya hifadhi ya jamii inayolipa mafao yanayotofautiana kwa watumishi wa umma wenye masharti ya kazi yanayofanana
vilevile sheria hiyo itasaidia kupunguza changamoto ya baadhi ya mifuko kutokuwa endelevu kutokana na idadi ndogo ya wanachama ushindani usiokuwa na tija na gharama kubwa za uendeshaji
sheria imeweka kipindi cha mpito cha miezi sita kitakachoanza tarehe ya kuanza kutumika kwa sheria hiyo
lengo ni kuwezesha maandalizi ya utekelezaji wake kufanyika pasipo kuathiri shughuli na huduma muhimu kwa wanachama wa mifuko iliyounganishwa ikiwa ni pamoja na kupokea mafao yao
napenda kuwataarifu watanzania kupitia bunge hili kwamba tayari mheshimiwa rais amesaini muswada huo kuwa sheria ya nchi
utekelezaji wa sheria hii utaboresha mafao ya wafanyakazi
mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali itakamilisha mapitio ya sera ya taifa ya hifadhi ya jamii ya mwaka na hivyo kuandaa sera ya taifa ya kinga ya jamii ambayo itakuwa jumuishi
lengo la serikali ni kuwezesha huduma za hifadhi ya jamii kuwafikia wananchi wengi zaidi hususan waliopo katika sekta isiyo rasmi na kurahisisha upatikanaji wa huduma hizo
huduma kwa watu wenye ulemavu mheshimiwa naibu spika serikali inaendelea kuimarisha uratibu na utekelezaji wa sheria na
ya watu wenye ulemavu ya mwaka kwa kuhakikisha upatikanaji wa haki na fursa kwa watu wenye ulemavu
katika kutimiza azma hiyo serikali imeunda kamati za watu wenye ulemavu katika mikoa ya geita kagera kilimanjaro mbeya mwanza njombe pwani singida rukwa shinyanga simiyu na tabora
ufuatiliaji unaendelea kufanyika ili kuhakikisha kuwa mikoa mingine nayo inaunda kamati hizo
mheshimiwa naibu spika serikali kwa kushirikiana na wadau imeendelea kutoa vifaa saidizi kwa jamii ya watu wenye ulemavu ili kuwawezesha kufanya shughuli zao bila utegemezi
baadhi ya vifaa vilivyotolewa ni viti mwendo bajaji magongo ya kutembelea kofia pana fimbo nyeupe miwani maalum kwa wenye uoni hafifu shime sikio vyerehani vifaa vya kukuzia maandishi mafuta maalum ya kukinga ngozi dhidi ya mionzi ya jua viti maalum vya kuogea na nyenzo nyingine za kujimudu
vilevile serikali imeendelea kuviboresha vyuo vya watu wenye ulemavu vya yombo dar es salaam na sabasaba singida
serikali pia inakamilisha uanzishwaji wa kanzidata ya wahitimu wenye ulemavu kutoka vyuo mbalimbali nchini ili iwe rahisi kuwaunganisha na fursa za ajira zinazopatikana kwenye sekta binafsi na umma
mheshimiwa naibu spika serikali inatekeleza mkataba wa kimataifa wa haki za mtoto kwa kutoa elimu ya ulinzi na usalama kwa watoa huduma katika vituo vinavyolea watoto wenye ulemavu wa ngozi kwenye mikoa ya shinyanga mara tabora simiyu tanga mwanza kigoma na singida
lengo la utoaji elimu ni kuwajengea uelewa na kuwapa mbinu watoa huduma waendelee kuimarisha ulinzi kwa watoto pamoja na kuwahimiza wazazi walezi na jamii waone umuhimu wa kulea watoto hao kwenye ngazi ya familia
mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali itaendelea kutoa huduma kwa watu wenye ulemavu ikiwa ni pamoja na kukamilisha uanzishwaji wa mfuko wa taifa wa maendeleo wa watu wenye ulemavu
serikali pia itaendelea na zoezi la kuanzisha madawati ya watu wenye ulemavu na kuhamasisha sekta binafsi na umma kuweka miundombinu rafiki kwa watu wenye ulemavu
aidha serikali itahimiza waajiri wote nchini kuajiri watu wenye ulemavu wenye sifa kwenye nafasi mbalimbali na pia kutoa matangazo ya ajira yanayohamasisha wenye ulemavu kuomba nafasi zinazotangazwa
vilevile itahamasisha na kuelimisha jamii kuhusu mahitaji maalum ya watu wenye ulemavu ikiwemo kuwaheshimu kuwatambua kuwathamini na kutowanyanyapaa
sekta za uzalishaji kilimo hali ya upatikanaji wa chakula mheshimiwa naibu spika hali ya uzalishaji na upatikanaji wa mazao ya chakula nchini imeendelea kuimarika
katika msimu wa na uzalishaji ulifikia tani milioni 
 ikilinganishwa na mahitaji ya tani milioni 
 ya chakula kwa kipindi hicho
kutokana na uzalishaji huo nchi ilikuwa na ziada ya tani milioni 
 za mazao yote ya chakula na hivyo kujitosheleza kwa asilimia 
aidha hadi kufikia januari wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula ulikuwa umenunua jumla ya tani za mahindi na akiba ya chakula iliyopo ghalani ni tani 
mazao ya biashara na kuimarisha ushirika mheshimiwa naibu spika serikali imeamua kuweka mkazo maalum wa kuyaendeleza kwa kasi mazao matano ya biashara ambayo ni chai kahawa korosho pamba na tumbaku
lengo ni kuongeza mapato ya wakulima kuwa chanzo cha kuaminika cha malighafi katika uchumi wa viwanda na kuendelea kuwa chanzo kikuu cha ajira na fedha za kigeni
uamuzi wa kuongeza usimamizi katika uzalishaji wa mazao hayo makuu ya biashara unatokana na ukweli kwamba kwa kipindi kirefu uzalishaji ulishuka kutokana na changamoto kadhaa
miongoni mwa changamoto hizo ni kupungua tija katika uzalishaji baadhi ya wakulima kuacha kulima mazao hayo kutokana na kukata tamaa kwa sababu mbalimbali zikiwemo vyama vya ushirika kutotekeleza vema wajibu wao wizi dhuluma na pia ushiriki mdogo wa maafisa kilimo katika kusimamia kilimo cha kitaalamu
mheshimiwa naibu spika sababu nyingine za kushuka uzalishaji wa mazao hayo ni huduma zisizoridhisha za ugani na utafiti ukosefu wa pembejeo bora utitiri wa tozo na wingi wa vyama vya msingi na vyama vikuu vya ushirika
kwa mfano uzalishaji wa zao la pamba ulipungua kutoka tani mwaka hadi tani mwaka 
kwa upande wa tumbaku uzalishaji katika kipindi cha miaka minne ulishuka kutoka tani mwaka hadi kufikia tani mwaka 
mheshimiwa naibu spika serikali imechukua hatua za kuimarisha utawala bora kwenye vyama vya ushirika kwa kusimamia chaguzi za vyama chaguzi za viongozi wa bodi za vyama vya ushirika na kufanya kaguzi katika vyama vya ushirika vikiwemo vyama vikuu
kazi za kusimamia vyama vya ushirika zinaendelea
pamoja na hatua hiyo serikali inasimamia uendelezaji wa mazao hayo moja kwa moja kupitia maafisa kilimo na bodi za mazao
hatua nyingine ni kufuta baadhi ya tozo zilizokuwa kero katika mazao makuu ya biashara pamoja na kuhakikisha kwamba mauzo yanafanyika kwa njia ya wazi na inayoleta ushindani
mheshimiwa naibu spika kutokana na hatua zinazochukuliwa na serikali kusimamia mazao makuu ya biashara tayari tumeanza kuona matokeo chanya kwa kuongezeka uzalishaji wake
kwa mfano hadi mwezi machi uzalishaji wa mazao ya asili ya biashara ulifikia tani 
uzalishaji huu unaashiria ongezeko la mavuno ikilinganishwa na mwaka 
ongezeko hilo la uzalishaji wa mazao ya biashara linakwenda sambamba na kuimarika kwa mwenendo wa bei za mazao hayo hususan korosho na kahawa
mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali itaendelea kuimarisha vyama vya msingi vya ushirika vya mazao ya kilimo na masoko vinavyozalisha mazao ya kimkakati ya biashara ya pamba kahawa korosho chai na tumbaku
serikali inalenga kuimarisha masoko ya mazao hayo kwa kuhamasisha mfumo wa stakabadhi ghalani ambapo mazao hayo yatazalishwa na kuuzwa kupitia vyama vya ushirika kwa njia ya minada
pamoja na hatua hizo soko la bidhaa ambalo limeshaanzishwa litasaidia sana kuimarisha masoko ya mazao kwani yatakuwa yanauzwa kwa njia ya ushindani mkubwa huku wakulima wanaozalisha kwa ubora wakinufaika na bei ya juu zaidi
pembejeo za kilimo mheshimiwa naibu spika serikali imerahisisha upatikanaji wa mbolea kwa wakulima baada ya kuanza kuagiza mbolea kwa kutumia mfumo wa ununuzi wa mbolea kwa pamoja
hadi kufikia mwezi machi upatikanaji wa mbolea hapa nchini ulikuwa tani sawa na asilimia ya mahitaji ya tani kwa mwaka
kwa upande wa mbegu bora za kilimo upatikanaji umefikia tani sawa na asilimia 
 ya mahitaji ya tani kwa mwaka
kwa mwaka serikali itaendelea kuboresha mfumo wa ununuzi wa mbolea kwa pamoja ili uendelee kuleta ufanisi na tija iliyokusudiwa
programu ya kuendeleza sekta ya kilimo mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali imekamilisha maandalizi ya awamu ya pili ya programu ya kuendeleza sekta ya kilimo
programu hiyo itatekelezwa kwa miaka katika vipindi viwili vya miaka mitano mitano
katika mwaka serikali itaweka mkazo katika kutekeleza malengo makuu ya programu hiyo
msukumo utawekwa kwenye kuongeza uzalishaji wa mazao ya kilimo ya kipaumbele kwa kuimarisha upatikanaji na matumizi ya pembejeo na zana za kilimo kuimarisha huduma za ugani kuimarisha kilimo cha umwagiliaji kuimarisha huduma za utafiti wa mazao ya kilimo na kuhakikisha matokeo ya utafiti yanawafikia wakulima kuweka na kusimamia mipango ya matumizi bora ya ardhi ya kilimo kuimarisha usindikaji wa mazao ya kilimo na kuwezesha upatikanaji wa masoko ya mazao
mheshimiwa naibu spika naomba kulihakikishia bunge lako tukufu kwamba tumeamua kwa dhati kusimamia kwa karibu sekta ya kilimo ambayo ndiyo inaajiri watanzania wengi
tutahakikisha kuwa mkulima ananufaika na kilimo chake kwa kuwafikishia wakulima pembejeo ikiwemo mbolea na mbegu kwa wakati kuimarisha miundombinu ya kilimo na kuimarisha usimamizi wa vyama vya ushirika
pia serikali itatoa kipaumbele katika kufungamanisha sekta ya kilimo na viwanda kwa lengo la kuongeza thamani na faida kwenye shughuli za kilimo
mifugo mheshimiwa naibu spika serikali inatambua kwamba mifugo bora na ya kisasa ni fursa kubwa ya kupunguza umaskini hapa nchini
hata hivyo ili mifugo hiyo iweze kuleta matokeo makubwa hususan upatikanaji wa soko la uhakika ndani na nje ya nchi hapana budi mifugo itambuliwe bayana
kutokana na mahitaji hayo ya utambuzi serikali inatekeleza zoezi la utambuzi wa mifugo kwa njia ya chapa ya moto ambapo hadi februari ng ombe wamepigwa chapa
idadi hiyo ni sawa na asilimia 
 ya ng ombe waliotegemewa kupigwa chapa
zoezi hili ni endelevu na ninawaomba wadau watoe ushirikiano wa kutosha kwa serikali ili kufikia malengo yaliyokusudiwa
maliasili na utalii mheshimiwa naibu spika kutokana na umuhimu wa sekta ya maliasili na utalii katika ukuaji wa pato la taifa na kuongeza ajira serikali inaongeza juhudi za kulinda rasilimali za taifa ikiwemo misitu wanyamapori malikale ufugaji nyuki uvuvi pamoja na kuhakikisha rasilimali hizo zinanufaisha vizazi vya sasa na vijavyo
serikali pia imechukua hatua za kuimarisha mifumo ya kukusanya mapato katika sekta hizo kupambana na ujangili kuzuia upotevu wa mazao ya misitu na kutatua migogoro ya mipaka kati ya vijiji na hifadhi
katika mwaka serikali imeanza mapitio ya sera za taifa za utalii misitu na ufugaji nyuki ili ziendane na mazingira ya sasa na kuimarisha zaidi ulinzi wa rasilimali hizo
mheshimiwa naibu spika kutokana na juhudi zinazochukuliwa na serikali katika kuboresha sekta ya utalii idadi ya watalii walioingia nchini mwaka imeongezeka hadi kufikia watalii milioni 
 ikilinganishwa na watalii milioni 
 mwaka 
pia mapato yameongezeka na kufikia dola za marekani bilioni 
 mwaka ikilinganishwa na dola za marekani bilioni 
 mwaka sawa na ongezeko la asilimia sita
takwimu hizo zinabainisha kwamba sekta ya utalii ina fursa kubwa ya kulipatia taifa fedha za kigeni na kuzalisha ajira kwa wingi
tutaendelea kuimarisha sekta hii kwa kuvutia wawekezaji zaidi na kuimarisha miundombinu ya maeneo ya utalii pamoja na kuhamasisha utalii wa ndani utalii wa mambo ya kale na kihistoria katika miji ya zamani ikiwemo bagamoyo kilwa na mikindani
viwanda mheshimiwa naibu spika sote tunatambua kwamba kaulimbiu ya serikali ya awamu ya tano ni kujenga uchumi wa taifa unaotegemea viwanda
hadi kufikia mwezi februari viwanda vipya vimeanzishwa
aidha serikali inahamasisha uwekezaji katika viwanda kwa kutoa vivutio vya kodi na visivyo vya kodi kwa wawekezaji mahiri kuendeleza na kuboresha miundombimu wezeshi kama vile barabara reli bandari umeme na maji
pia kuhuisha sera sheria na kanuni pamoja na kufuatilia utendaji wa viwanda vilivyobinafsishwa na kuchukua hatua stahiki kwa wamiliki walioenda kinyume na mikataba ya mauzo
vilevile mikoa na halmashauri zote nchini zimeelekezwa kutenga maeneo ya uwekezaji wa viwanda
mheshimiwa naibu spika sekta ya hifadhi ya jamii inashiriki kikamilifu katika ujenzi wa uchumi wa viwanda ambapo pamoja na miradi mingine nssf na ppf kwa kushirikiana na jeshi la magereza wanatekeleza mradi mkubwa wa uzalishaji wa sukari mkoani morogoro
lengo la mradi huo ni kuzalisha tani za sukari na umeme mw 
mradi huo unatekelezwa katika shamba la mkulazi lililopo ngerengere lenye ukubwa wa hekta na shamba la gereza la mbigiri lenye ukubwa wa ekari lililopo dakawa
hadi sasa ekari za mashamba ya miwa zimetayarishwa katika eneo la mkulazi na ekari zimepandwa miwa
lengo la serikali ni kukamilisha awamu ya kwanza ya ufungaji wa mitambo ya kiwanda cha mbigiri ifikapo mwezi desemba ili uzalishaji uanze mwaka 
miradi hii itakapokamilika itazalisha zaidi ya ajira 
aidha tangu kuanza kwa utekelezaji wa mradi huu mwezi juni ajira za moja kwa moja na ajira zisizo za moja kwa moja ikijumuisha wakulima wadogo wa mbegu na kilimo cha nje zimezalishwa
mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali itatoa kipaumbele katika kutekeleza miradi ya kielelezo uanzishwaji wa kanda maalum za kiuchumi pamoja na kuboresha mazingira ya biashara na kuvutia uwekezaji katika sekta ya viwanda
vilevile serikali itaweka msisitizo katika kubuni mikakati ya uanzishwaji na uendelezaji wa viwanda vidogo na vya kati
madini mheshimiwa naibu spika serikali imeimarisha usimamizi katika sekta ya madini ili kuiwezesha sekta hiyo kuchangia kikamilifu katika uchumi wa nchi kuongeza mapato ya serikali na kuzalisha ajira
hatua zilizochukuliwa ni pamoja na kukusanya taarifa za uzalishaji wa madini kuimarisha ukaguzi wa uzalishaji na mauzo kwenye migodi mikubwa na midogo na kufuatilia ukusanyaji wa maduhuli
zoezi la ukaguzi limewezesha kukamatwa kwa madini yaliyokuwa yakitoroshwa yenye thamani ya dola za marekani takriban na shilingi milioni 
mheshimiwa naibu spika katika kipindi cha julai hadi februari maduhuli ya serikali yaliyokusanywa kutoka sekta ya madini yalifikia shilingi bilioni 
pamoja na mambo mengine mafanikio hayo yametokana na usimamizi makini katika sekta ya madini na uamuzi wa serikali kufungua soko la tanzanite aidha serikali imeimarisha soko la madini nchini kwa kuhakikisha kuwa madini yanauzwa kwa ushindani
mheshimiwa naibu spika itakumbukwa kwamba tarehe septemba mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alielekeza ujengwe ukuta katika eneo linalozunguka mgodi wa tanzanite uliopo mererani ili kuimarisha ulinzi na kudhibiti utoroshaji wa madini hayo
napenda kuliarifu bunge lako tukufu kuwa ujenzi wa ukuta huo wenye mzunguko wa kilomita 
 umekamilika
nitumie fursa hii kuwapongeza viongozi na watendaji wa wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa kwa kukamilisha kazi hiyo kwa wakati
mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali itaendelea kujenga uwezo wa wazawa ili washiriki kikamilifu katika sekta ya madini
uwezeshaji huo utakwenda pamoja na utoaji mafunzo kwa wachimbaji wadogo kuhusu teknolojia mbadala ya uchenjuaji dhahabu kwa lengo la kupunguza athari za mazingira na maafa katika maeneo ya migodi
aidha serikali itakamilisha taratibu za kumpata mwekezaji atakayejenga mitambo ya kuchenjua madini huduma za kiuchumi ardhi mheshimiwa naibu spika kutokana na umuhimu wa rasilimali ya ardhi kama kitovu cha uzalishaji mali serikali inachuka hatua madhubuti za kuiendeleza
hatua hizo ni pamoja na kutekeleza mpango kabambe wa majiji manispaa na miji udhibiti wa migogoro baina ya watumiaji wa ardhi na uimarishaji wa mfumo unganishi wa kuhifadhi kumbukumbu za ardhi nchini
napenda kulijulisha bunge lako tukufu kwamba mipango kabambe ya manispaa za iringa singida na mji wa kibaha imekamilika na mipango mingine ipo katika hatua mbalimbali za uandaaji
hadi sasa michoro ya mipango miji iliidhinishwa kati ya iliyopokelewa kutoka halmashauri za miji mbalimbali
natoa wito kwa wananchi wote nchini wanapofanya shughuli za maendeleo kuzingatia mipango kabambe inayoandaliwa na mamlaka za upangaji miji
mheshimiwa naibu spika serikali imechukua hatua kadhaa za kukabiliana na changamoto ya migogoro ya ardhi miongoni mwa watumiaji ikiwemo migogoro ya mipaka ya vijiji wakulima na wafugaji wanavijiji na hifadhi na mapori ya akiba
moja ya hatua zilizochukuliwa ni kuunda timu ya kisekta ya kushughulikia migogoro ya ardhi ambayo imetembelea mikoa ya geita kagera katavi morogoro na tabora na kufanya majadiliano na wadau 
hatua mbalimbali za utatuzi wa migogoro ya ardhi zinaendelea kuchukuliwa
nishati mheshimiwa naibu spika serikali imechukua hatua thabiti kuhakikisha kunakuwepo na umeme wa kutosha na wa uhakika kwa ajili ya uchumi wa viwanda
hatua zilizochukuliwa zinalenga kuongeza uzalishaji kuboresha miundombinu ya usafirishaji wa umeme na kuongeza kasi ya usambazaji wa umeme vijijini na mijini
katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza miradi mikubwa ya kinyerezi mw kinyerezi ii mw na mradi wa umeme wa maji wa mto rufiji stiegler s gorge utakaozalisha mw 
mheshimiwa naibu spika serikali pia imepanua na kuboresha miundombinu ya kusafirisha umeme kwa kutekeleza miradi mbalimbali
miradi hiyo ni pamoja na mradi wa rufiji chalinze dodoma wenye msongo wa kv mradi wa singida arusha namanga wenye msongo wa kv na mradi wa makambako songea wenye msongo wa kv 
utekelezaji wa miradi hii umeongeza hali ya upatikanaji umeme nchini kufikia asilimia 
aidha uunganishaji umeme kwa watumiaji umefikia asilimia 
mheshimiwa naibu spika serikali inatekeleza awamu ya tatu ya mradi wa usambazaji umeme vijijini rea ambao umepangwa kufikisha huduma ya umeme kwenye vijiji ambavyo havijapata umeme nchini
kati ya hivyo vijiji vimepangwa kupatiwa umeme wa gridi ya taifa na vijiji pamoja na visiwa vitapatiwa umeme nje ya gridi kwani ndiyo njia muafaka ya kuvipatia umeme kwa sasa
katika mwaka serikali itaongeza fedha za mfuko wa rea ili kuhakikisha vijiji vilivyosalia pamoja na taasisi zinazotoa huduma za kijamii vijijini zinapata umeme
serikali pia itaendeleza miradi ya kuunganisha gridi ya taifa na gridi za nchi jirani za zambia kenya burundi na rwanda
bomba la mafuta hoima tanga mheshimiwa naibu spika tarehe agosti rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli na rais wa jamhuri ya uganda mheshimiwa yoweri kaguta museveni waliweka jiwe la msingi la ujenzi wa bomba la mafuta ghafi kutoka hoima nchini uganda hadi bandari ya tanga
uwekaji wa jiwe la msingi la ujenzi wa mradi huo kwa upande wa uganda ulifanyika katika eneo la hoima tarehe novemba 
bomba hilo la kusafirisha mafuta ghafi litakuwa na urefu wa kilometa ambapo kilometa zitajengwa tanzania
mradi huo utakuwa na manufaa kwa wananchi wa pande zote mbili ambapo ajira takriban zitazalishwa wakati wa ujenzi na ajira zaidi ya wakati wa uendeshaji wake
barabara mheshimiwa naibu spika serikali inaendelea kuboresha mtandao wa barabara nchini
katika kipindi cha julai hadi februari ujenzi wa km
 za barabara kuu kwa kiwango cha lami umekamilika na km
 zinaendelea kujengwa
aidha barabara zenye urefu wa km
 zimekarabatiwa katika kipindi hicho
vilevile ujenzi wa madaraja ya kilombero na kavuu umekamilika na ujenzi wa madaraja ya sibiti mto mara lukuledi ruhuhu momba na mlalakuwa unaendelea
madaraja mengine katika maeneo mbalimbali nchini yamekarabatiwa
mheshimiwa naibu spika serikali inaendelea na jitihada za kupunguza msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam
hadi kufikia februari ujenzi wa barabara ya juu katika eneo la tazara ulifikia asilimia na ujenzi wa barabara za juu katika makutano ya ubungo ubungo interchange umeanza
aidha maandalizi ya awamu ya pili hadi ya nne ya mradi wa ujenzi wa miundombinu ya mabasi yaendayo haraka yanaendelea
katika mwaka serikali imepanga kujenga kilometa za barabara kuu na za mikoa kwa kiwango cha lami na kilometa za kiwango cha lami zitakarabatiwa
barabara za vijijini na mijini mheshimiwa naibu spika serikali imeanzisha wakala wa barabara za vijijini na mijini tanzania rural and urban roads agency tarura kwa lengo la kurahisisha huduma za usafirishaji na kuongeza kasi ya wananchi kujiletea maendeleo
tarura imepewa jukumu la kusimamia ujenzi na matengenezo ya mtandao wa barabara zenye urefu wa kilometa 
 za vijijini na mijini
katika mwaka tarura imesimamia matengenezo ya barabara zenye urefu wa kilomita 
 madaraja makalavati makubwa na madogo na drift napenda kutumia nafasi hii kutoa wito kwa tarura kuwaelimisha wananchi viongozi na watendaji wa mamlaka za serikali za mitaa kuhusu majukumu na mfumo wa utendaji kazi wake
reli mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza mradi wa ujenzi wa reli ya kati kwa kiwango cha kimataifa standard gauge itakayokuwa na urefu wa km
hadi sasa ujenzi wa kipande cha kutoka dar es salaam hadi morogoro chenye km
 umeanza na unatarajiwa kukamilika novemba 
aidha tarehe machi mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania aliweka jiwe la msingi la ujenzi wa kipande cha kutoka morogoro hadi makutupora chenye urefu wa kilomita 
ujenzi wa reli hii utasaidia kukuza sekta nyingine za kiuchumi kama vile kilimo viwanda madini utalii pamoja na kutoa fursa nyingi za ajira
utekelezaji wa mradi huu unakadiriwa kutoa ajira za moja kwa moja na nyingine zisizo za moja kwa moja
bandari mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali imeendelea kuboresha bandari ya dar es salaam ili kuifanya tanzania kuwa kitovu cha usafiri wa majini
uboreshaji huo utaanza na gati na
 kuongeza kina na upana wa lango la kuingilia meli na eneo la kugeuzia meli kuimarisha mtandao wa reli bandarini pamoja na kujenga gati maalumu la kuhudumia meli za magari
vilevile mamlaka ya bandari tanzania imefungua ofisi katika baadhi ya nchi jirani kwa lengo la kuongeza urahisi wa kutoa huduma
katika mwaka serikali itaendelea na uboreshaji wa bandari za dar es salaam tanga na mtwara
aidha serikali itatekeleza mradi wa dirisha moja la forodha tanzania electronic single window system esws ili kuwaweka pamoja wadau wote wa kuondosha shehena bandarini na mipakani
kukamilika kwa mradi huo kutarahisisha na kupunguza muda na gharama za utoaji na upitishaji wa shehena bandarini
mawasiliano mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali imeendelea kutekeleza awamu ya tatu ya mradi wa mkongo wa taifa wa mawasiliano
kazi zilizofanyika ni pamoja na ujenzi wa mtandao wa miundombinu ya itifaki internet protocol multiplier label switching pamoja na ujenzi wa kituo cha kuhifadhi data ambacho hadi sasa mifumo ya taasisi imeunganishwa ukiwemo mfumo wa ukusanyaji mapato wa tra
kukamilika kwa ujenzi wa kituo hicho kutaongeza usalama usiri wa data kujikinga na majanga na kuhakikisha matumizi bora ya rasilimali na muingiliano wa mifumo katika kituo cha data cha taifa na vituo vingine vitakavyojengwa nchini
mheshimiwa naibu spika serikali inaendelea na ujenzi wa miundombinu ya kufikisha huduma ya mawasiliano vijijini ambapo vijiji vimepatiwa huduma hiyo
aidha serikali imeimarisha huduma za simu na intaneti katika taasisi za umma zikiwemo shule vituo vya afya vituo vya polisi na ofisi za posta
katika mwaka serikali itaendelea kujenga mkongo wa taifa wa mawasiliano na kupanua matumizi yake hadi katika ngazi ya wilaya
vilevile kuendelea kusimamia kampuni za simu nchini ili ziweze kutoa kumbukumbu sahihi kwa lengo la kukokotoa mapato yatokanayo na malipo ya huduma za simu za kitaifa na kimataifa
huduma za jamii elimu mheshimiwa naibu spika serikali imetekeleza kwa mafanikio mpango wa utoaji wa elimu ya awali na elimumsingi bila malipo
tangu kuanza kwa mpango huo serikali imekuwa inapeleka kwa wakati na moja kwa moja shuleni fedha zote za ruzuku ya elimumsingi
kiasi cha shilingi bilioni 
 kinapelekwa kila mwezi kwa shule zote za msingi na sekondari nchini ikijumuisha fedha za posho maalum kwa walimu wakuu waratibu wa elimu kata na wakuu wa shule
mheshimiwa naibu spika utekelezaji mzuri wa mpango wa elimumsingi bila malipo umechangia kuimarika kwa mahudhurio ya wanafunzi darasani kuongezeka kwa ubora wa elimu inayotolewa shuleni kutokana na kuboreshwa kwa mazingira ya kujifunzia na kufundishia na kuongezeka kwa udahili wa wanafunzi
kwa mfano idadi ya wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza imeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka sawa na ongezeko la asilimia 
kwa mwaka huu idadi ya wanafunzi walioandikishwa darasa la kwanza ni 
vilevile wanafunzi waliofaulu mtihani wa kuhitimu darasa la saba na kujiunga na kidato cha kwanza imeongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka na mwaka wanafunzi wamechaguliwa kuingia sekondari
mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali imejenga na kukarabati miundombinu ya shule za msingi na sekondari ikiwemo ukarabati wa shule za sekondari kongwe ili kuboresha mazingira ya shule na kuinua ubora wa elimu
aidha serikali imenunua na kusambaza vifaa vya maabara vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa shule za sekondari kwa ajili ya kuimarisha ujifunzaji wa masomo ya sayansi kwa nadharia na vitendo
vilevile walimu wa masomo ya sayansi na hisabati na mafundi sanifu wa maabara wameajiriwa
mheshimiwa naibu spika azma ya serikali ya awamu ya tano ya kutoa kipaumbele kwenye elimu imeleta hamasa kubwa kwa wananchi kuchangia maendeleo ya elimu
napenda kutumia fursa hii kutoa wito kwa wananchi na wadau mbalimbali kuendelea kuchangia kwa hiari maendeleo ya elimu kupitia ofisi za wakurugenzi watendaji wa halmashauri
aidha naziagiza halmashauri zote nchini kuratibu na kusimamia ipasavyo michango ya hiari ya elimu inayotolewa na wananchi na matumizi yake hususan kwa kuanzisha mfuko maalum wa elimu katika halmashauri husika ambao utasimamiwa na bodi
mheshimiwa naibu spika serikali imeongeza bajeti ya mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
hatua hiyo imewezesha idadi ya wanaonufaika na mikopo hiyo kuongezeka kutoka wanafunzi mwaka hadi wanafunzi mwaka 
serikali pia inaendelea kujenga na kukarabati miundombinu ya vyuo vya elimu ya juu nchini ili kuboresha mazingira ya vyuo hivyo na kuviwezesha kuzalisha wataalam mahiri wanaoweza kujiajiri au kuajiriwa katika soko la ajira
natoa wito kwa wizara ya elimu sayansi na teknolojia kwa kushirikiana na vyuo vya elimu ya juu na wadau wa elimu kufanya tathmini na kuboresha mfumo wa ufundishaji wa wanafunzi wa elimu ya juu nchini ili kuwapatia mbinu zitakazowawezesha kujiajiri
mheshimiwa naibu spika serikali imeandaa mpango wa maendeleo ya sekta ya elimu wa mwaka hadi pamoja na mpango kazi wake unaolenga kutekeleza vipaumbele vya mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano na dira ya maendeleo ya taifa 
utekelezaji wa mpango huo wa sekta ya elimu utasaidia kuongeza idadi ya wataalam wenye ujuzi wa kati na wa juu ifikapo mwaka 
katika mwaka serikali itaendelea kutekeleza awamu ya pili ya ukarabati wa shule kongwe kujenga ofisi za udhibiti ubora katika wilaya mbalimbali nchini kununua vifaa vya maabara kwa ajili ya shule za sekondari na kujenga vyumba vya madarasa katika shule za msingi na sekondari
maji huduma ya maji vijijini mheshimiwa naibu spika serikali imeendelea kuboresha hali ya upatikanaji wa huduma ya maji kwa wananchi waishio vijijini kwa kujenga kupanua na kukarabati miradi ya maji
katika kipindi cha julai hadi machi jumla ya miradi imekamilishwa vijijini na mingine inaendelea kutekelezwa
utekelezaji wa miradi hiyo umewezesha kuongezeka idadi ya wananchi wanaopata maji vijijini
pia serikali imepanga kubadilisha mitambo inayotumia nishati ya dizeli kusukuma maji na kufunga mitambo inayotumia nishati ya jua ili kuwapunguzia wananchi gharama za uendeshaji na matengenezo
mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali itakamilisha ujenzi wa miradi ya maji kwenye halmashauri mbalimbali nchini na kuanza miradi mipya ya maji vijijini kutekeleza miradi ya maji vijijini katika maeneo kame na yenye shida kubwa ya maji kuendelea na ujenzi na ukarabati wa mabwawa pamoja na upanuzi wa miundombinu ya maji kutoka kwenye mabwawa na visima vilivyochimbwa
vilevile serikali itaendelea na ujenzi wa miradi mikubwa ya maji katika maeneo ya tabora kigoma na same mwanga korogwe
huduma ya maji mijini mheshimiwa naibu spika katika kipindi cha julai hadi machi serikali imejenga kupanua na kukarabati miradi ya maji katika maeneo mbalimbali mijini ili kufikia malengo yaliyowekwa
juhudi hizo zimewezesha hali ya upatikanaji wa maji kwenye miji mikuu ya mikoa kufikia wastani wa asilimia 
kwa upande wa jiji la dar es salaam na maeneo yanayohudumiwa na dawasa upatikanaji wa maji umefikia asilimia 
aidha upatikanaji wa maji katika miji mikuu ya wilaya miji midogo na maeneo yanayohudumiwa na miradi ya kitaifa umefikia asilimia 
katika mwaka serikali itaendelea kukamilisha miradi mingi ya maji iliyopo
afya utoaji wa chanjo mheshimiwa naibu spika serikali inasimamia shughuli za utoaji wa chanjo nchini ili kuhakikisha kuwa malengo yaliyowekwa kitaifa na kimataifa yanafikiwa
hadi sasa tanzania imefikia kiwango cha juu cha asilimia ya utoaji wa chanjo ya pentavalent kwa watoto inayokinga magonjwa ya kifaduro dondakoo pepopunda homa ya ini na mafua
kutokana na kufikia kiwango hicho mwezi desemba serikali ya tanzania ilipongezwa na shirika la afya duniani kwa hatua hiyo kubwa
lengo la shirika la afya duniani ni kila nchi kufikia kiwango cha uchanjaji wa asilimia 
mheshimiwa naibu spika mafanikio hayo yamefikiwa kutokana na usimamizi madhubuti wa serikali katika utoaji wa chanjo
niwapongeze sana viongozi na watendaji wa sekta ya afya pamoja na mamlaka zote zinazohamasisha na kutoa huduma za chanjo hapa nchini
upatikanaji wa dawa vifaa na vifaa tiba mheshimiwa naibu spika serikali imeimarisha upatikanaji wa dawa vifaa na vifaa tiba katika vituo vya kutolea huduma za afya
bajeti kwa ajili ya kugharamia ununuzi wa dawa chanjo vifaa vifaa tiba na vitendanishi imeongezwa kutoka shilingi bilioni mwaka na kufikia shilingi bilioni mwaka 
kutokana na ongezeko hilo upatikanaji wa aina ya dawa muhimu katika vituo vya kutolea huduma za afya nchini umeimarika na kufikia asilimia 
huduma za tiba za kibingwa mheshimiwa naibu spika serikali imeboresha na kuimarisha upatikanaji wa huduma za matibabu ya kibingwa nchini
huduma zilizoimarishwa ni pamoja na upandikizaji wa figo na vifaa vya kuongeza usikivu katika hospitali ya taifa muhimbili upasuaji kwa kutumia tundu dogo na kufungua kifua katika taasisi ya moyo ya jakaya kikwete
vilevile serikali imeimarisha miundombinu ya kutolea huduma za afya katika taasisi ya saratani ya ocean road ambapo dawa zinapatikana na muda wa kupata huduma ya mionzi ya saratani umepungua
kutokana na maboresho hayo idadi ya wagonjwa waliopewa rufaa ya matibabu nje ya nchi imepungua kutoka wagonjwa mwaka na kufikia mwaka 
hatua hiyo imesaidia kupunguza gharama kubwa ambazo serikali ingetumia kuwapeleka wagonjwa hao nje ya nchi
ulinzi na usalama mheshimiwa naibu spika hali ya mipaka ya nchi yetu ni salama
katika mwaka serikali imeendelea kuliimarisha jeshi la wananchi wa tanzania kwa kutoa mafunzo na mazoezi ya kijeshi kulipatia vifaa zana mitambo bora na ya kisasa pamoja na kuweka na kuimarisha miundombinu muhimu na ya kimkakati ili kuliwezesha jeshi kutekeleza jukumu lake la ulinzi wa mipaka ya nchi yetu
vilevile serikali imeweka alama za mipakani ili kuimarisha ulinzi na kulinda vema mipaka ya nchi
aidha jeshi la wananchi linashirikiana na vyombo vingine vya ulinzi na usalama mamlaka za kiraia na mataifa mengine kupambana na matishio mapya ya kiusalama yakiwemo ugaidi uharamia uhamiaji haramu biashara haramu za dawa za kulevya na usafirishaji haramu wa binadamu
mheshimiwa naibu spika jeshi letu limeendelea kudumisha ushirikiano na nchi nyingine duniani kupitia mafunzo ya pamoja na operesheni za kikanda na kimataifa chini ya umoja wa afrika na umoja wa mataifa
katika kutekeleza majukumu ya ulinzi wa amani tarehe desemba nchi yetu ilipoteza askari huko jamhuri ya kidemokrasia ya kongo katika mashambulizi mabaya zaidi kuwahi kutokea kwa askari wetu wanaolinda amani
kwa mara nyingine naomba kuungana na mheshimiwa rais na watanzania wote kuzipa pole familia za mashujaa hawa waliokuwa wakitekeleza majukumu yao ya ulinzi wa amani
licha ya changamoto zinazojitokeza tanzania itaendelea kushirikiana na umoja wa mataifa na umoja wa afrika kutekeleza majukumu ya ulinzi wa amani kwenye nchi mbalimbali duniani ili kuendelea kuifanya dunia kuwa mahali salama pa kuishi pamoja na kuyaongezea majeshi yetu uzoefu na mbinu za kisasa za ulinzi wa amani
mheshimiwa naibu spika kwa upande wa usalama wa raia serikali imelipatia jeshi la polisi vitendea kazi muhimu ikiwemo vifaa vya kisasa vya mawasiliano na uchunguzi ili liweze kupambana na ujambazi na matukio mengine ya kihalifu nchini
aidha imejenga kituo cha kisasa cha mawasiliano call centre dar es salaam ambacho kinawezesha wananchi kutoa taarifa ya matukio hayo kwa urahisi
pia serikali imehamasisha jamii kushiriki katika ulinzi wao na kushirikiana na vyombo vya ulinzi na usalama kwa lengo la kuwapatia taarifa za wahalifu na uhalifu
natoa wito kwa wananchi kuendelea kutoa ushirikiano kwa jeshi la polisi na vyombo vingine vya dola ili kudhibiti matukio ya kihalifu nchini
mheshimiwa naibu spika serikali inatekeleza mradi wa uhamiaji mtandao e immigration ambapo mwezi januari mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania alizindua pasi mpya ya kusafiria ya kielektroniki ya kimataifa ya afrika mashariki
kuzinduliwa kwa pasi hii kutapunguza vikwazo vya kusafiri mipakani baina ya raia wa nchi wanachama kuimarisha mahusiano na kuchochea shughuli za kiuchumi miongoni mwa raia wa jumuiya hii
natoa rai kwa watanzania kuanza kutumia pasi hii na kuendelea kuchangamkia fursa mbalimbali za kiuchumi kibiashara ajira na elimu zinazopatika katika jumuiya ya afrika mashariki
mheshimiwa naibu spika pamoja na hatua hiyo serikali imedhibiti wimbi la wakimbizi na wahamiaji haramu wanaoingia nchini kwa sababu mbalimbali
aidha ofisi tisa mpya za uhamiaji zimefunguliwa katika wilaya za gairo iramba kakonko kilosa kiteto manyoni mvomero siha na songwe kwa lengo la kuongeza udhibiti wa wahamiaji haramu
katika mwaka serikali itaendelea kutekeleza awamu ya pili ya mradi wa uhamiaji mtandao
bunge mheshimiwa naibu spika katika mwaka kumekuwa na mikutano mitatu ya bunge ambapo masuala mbalimbali yalijadiliwa na kutolewa ufafanuzi na serikali
kwa mujibu wa kanuni za bunge mkutano huu wa bajeti utakuwa unahitimisha idadi ya mikutano minne ya bunge kwa mwaka huu wa fedha unaoishia juni 
katika mikutano mitatu iliyopita maswali ya msingi na maswali ya nyongeza yaliulizwa na waheshimiwa wabunge na kujibiwa na serikali
aidha katika utaratibu wa maswali ya papo kwa papo kwa waziri mkuu maswali ya msingi pamoja na mawili ya nyongeza yaliulizwa na kujibiwa
miswada ya sheria ya serikali iliwasilishwa kujadiliwa na kupitishwa na bunge
mheshimiwa naibu spika vilevile bunge liliratibu na kusimamia shughuli za vikao vya kamati za kudumu za bunge kutoa huduma za hansard utafiti utawala na kutoa mafunzo kwa waheshimiwa wabunge na watumishi wa ofisi ya bunge
pia bunge lilijadili na kuridhia maazimio matano yanayohusu utekelezaji wa mikataba ya kimataifa
katika mwaka serikali itaendelea kuliwezesha bunge kutekeleza majukumu yake ya kikatiba
mahakama mheshimiwa naibu spika serikali imeendelea kutoa kipaumbele katika kuongeza ufanisi wa utendaji wa mhimili wa mahakama nchini
katika mwaka mahakama imesikiliza na kukamilisha mashauri kati ya sawa na asilimia 
 ya mashauri yote katika ngazi zote za mahakama
hatua hii imesaidia kupunguza mlundikano wa mashauri katika mahakama zetu
hali kadhalika katika kipindi hicho serikali imekamilisha ujenzi wa majengo ya mahakama kuu katika mikoa ya kigoma na mara
aidha serikali inaendelea na ujenzi na ukarabati wa mahakama za wilaya na za mwanzo katika maeneo mbalimbali nchini
masuala mtambuka mfumo wa ufuatiliaji wa shughuli za serikali mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali ilizindua mfumo wa kielektroniki wa ufuatiliaji wa utekelezaji wa shughuli za serikali
mfumo huo unalenga kuongeza ufanisi katika uratibu wa shughuli za serikali na kuiwezesha serikali kufanya tathmini ya utoaji huduma kwa wananchi na mipango ya maendeleo
mfumo huo umeanza kufanya kazi ambapo kwa sasa wizara zote zinawasilisha utekelezaji wa shughuli zao kupitia mfumo huo
katika mwaka serikali itaimarisha matumizi ya mfumo huo hasa katika ngazi za mikoa na halmashauri na ufuatiliaji wa miradi ya maendeleo
hifadhi ya mazingira mheshimiwa naibu spika serikali imeendelea kutekeleza jukumu la usimamizi na uhifadhi wa mazingira nchini
katika mwaka serikali imeongeza hamasa na ushirikishwaji mkubwa wa wananchi katika suala la usafi utunzaji na uhifadhi wa mazingira katika maeneo yote ikiwemo makazi yao
hatua hiyo imetokana na ushiriki mkubwa wa viongozi wa kitaifa mikoa na watendaji wa ngazi zote katika shughuli za usafi na uhifadhi wa mazingira
mheshimiwa naibu spika ili kuimarisha ukaguzi wa masuala ya hifadhi ya mazingira nchini serikali imeongeza idadi ya wakaguzi wa mazingira kutoka hadi kufikia 
aidha kaguzi zimefanyika kwenye viwanda kwa lengo la kufanya tathmini za mazingira pamoja na kutoa elimu na uelewa kuhusu uendeshaji endelevu wa viwanda unaozingatia utunzaji bora wa mazingira
mheshimiwa naibu spika kama nilivyoeleza katika mkutano wa kumi wa bunge hili napenda kusisitiza kwamba halmashauri zote nchini ziweke mpango mahsusi wa kuhifadhi mazingira unaojumuisha kupanda na kutunza miti
serikali itaweka utaratibu wa upimaji wa utendaji wa wakuu wote wa mikoa na wilaya pamoja na wakurugenzi wa halmashauri unaozingatia uendelezaji na utunzaji wa mazingira katika maeneo yao
vita dhidi ya dawa za kulevya mheshimiwa naibu spika katika mwaka serikali imeimarisha utendaji wa mamlaka ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya kwa kuipatia wataalamu vifaa na kuongezea fedha
aidha sheria ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya ya mwaka imefanyiwa marekebisho ili kuondoa mapungufu yaliyojitokeza katika utekelezaji wake
mamlaka kwa kushirikiana na vyombo vingine vya dola ilikamata jumla ya watuhumiwa na kati yao watuhumiwa ni wafanyabiashara wa dawa za kulevya ambao walifikishwa mahakamani
watuhumiwa wengi waliokamatwa walijihusisha na dawa za kulevya aina ya bangi mirungi na heroine
mheshimiwa naibu spika katika kipindi hicho jumla ya tani moja na kilo 
 za dawa aina ya heroin kati ya hizo kilo 
 zilikamatwa kwenye eneo la maji ya tanzania na nchi kavu na tani moja na kilo zilikamatwa kwenye bahari kuu kwa kushirikiana na washirika wa kimataifa na kuteketezwa
aidha kilo 
 za cocaine tani 
 za bangi na tani 
 za mirungi zilikamatwa
mamlaka pia ilikamata lita za vimiminika vya kemikali bashirifu na kilo za kemikali bashirifu yabisi
katika operesheni za uteketezaji wa mashamba ya bangi na mirungi ekari 
 za bangi na ekari 
 za mirungi ziliteketezwa
mheshimiwa naibu spika serikali imeimarisha huduma za matibabu kwa watumiaji wa dawa za kulevya kwa kutumia methadone katika hospitali ya taifa ya muhimbili mwananyamala na temeke jijini dar es salaam
vilevile serikali imeanzisha vituo vipya vya tiba hiyo ili kuwafikia waathirika wengi zaidi nchini ambapo kliniki saidizi za kutibu waathirika wa dawa za kulevya zimeanzishwa katika hospitali za rufaa za mikoa ya mbeya na mwanza
hadi kufikia januari zaidi ya watumiaji walikuwa wakipatiwa huduma za tiba ya methadone katika vituo mbalimbali nchini
serikali pia imekuwa ikisimamia uanzishwaji wa nyumba za upataji nafuu sober house ambazo hadi sasa idadi yake ni 
aidha mwezi februari serikali ilizindua mwongozo wa uendeshaji wa sober houses unaolenga kuwawezesha wamiliki wa nyumba hizo kuwasaidia waathirika hao ipasavyo
mheshimiwa naibu spika mwezi machi nchi yetu ilishiriki katika mkutano wa wa kimataifa wa commission for narcotic drugs cnd uliofanyika vienna austria na kushirikisha zaidi ya nchi 
katika mkutano huo tanzania ilitambuliwa kama nchi ya mfano katika mapambano dhidi ya dawa za kulevya barani afrika na kupewa heshima ya kuwa mwenyeji wa mkutano wa wa wakuu wa vyombo vinavyopambana na biashara haramu ya dawa za kulevya duniani honlea kutoka afrika utakaofanyika septemba 
mkutano huo utatoa fursa kwa wataalam nchini kubadilishana taarifa uzoefu kujenga mahusiano na kujifunza mbinu zinazotumiwa na nchi nyingine katika kukabiliana na dawa za kulevya
mheshimiwa naibu spika natoa rai kwa viongozi na watendaji kuwaelimisha vijana kuhusu madhara yatokanayo na matumizi ya dawa za kulevya
aidha wananchi waendelee kushirikiana na mamlaka ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya kwa kutoa taarifa kuhusu wanaojihusisha na dawa hizo
pia ni vema wazazi walezi na jamii kuwa karibu na vijana wetu na kufuatilia nyendo zao ili kuwaepusha kuingia kwenye mkumbo wa matumizi ya dawa za kulevya
vita dhidi ya rushwa mheshimiwa naibu spika serikali ya awamu ya tano imeendelea kupambana na rushwa pamoja na ufisadi
katika kipindi cha mwezi julai hadi machi jumla ya majalada yalifanyiwa uchunguzi na takukuru na kuwasilishwa kwa mkurugenzi wa mashtaka ambapo majalada kati ya hayo yalipata kibali cha kuwafikisha watuhumiwa mahakamani
aidha kesi ziliendeshwa mahakamani na kesi ziliamuliwa na watuhumiwa walipatikana na hatia na kuhukumiwa
kutokana na operesheni zilizofanywa na takukuru katika maeneo ya ukusanyaji mapato uzuiaji wa malipo hewa na ukaguzi wa miradi ya maendeleo kiasi cha shilingi bilioni 
 ziliokolewa na kurejeshwa serikalini
mheshimiwa naibu spika takukuru pia imefuatilia miradi ya maendeleo yenye thamani ya shilingi bilioni 
 katika sekta za elimu afya maji na ujenzi ili kuhakikisha kuwa fedha za umma zinatumika kama zilivyokusudiwa na thamani ya fedha inapatikana
katika ufuatiliaji huo miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ilibainika kuwa na kasoro katika utekelezaji wake
takukuru imetoa mapendekezo ambayo yanafanyiwa kazi na serikali na tayari hatua za kinidhamu na kisheria zimechukuliwa kwa wahusika
mapambano dhidi ya ukimwi mheshimiwa naibu spika serikali imedhamiria kupunguza kasi ya maambukizi ya virusi vya ukimwi katika jamiii
ili kutekeleza azma hiyo mpango wa kuzuia maambukizi ya vvu kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto umepewa kipaumbele
aidha elimu ya ukimwi imetolewa kupitia vyombo vya habari majarida na vipeperushi
vilevile elimu imetolewa kwa kutumia mbinu mbalimbali ikiwemo utoaji wa elimu rika pamoja na kuwashirikisha viongozi na watu mashuhuri viongozi wa dini sekta binafsi na kutekeleza programu za kupambana na ukimwi mahali pa kazi
kutokana na juhudi hizo matokeo ya utafiti uliofanyika katika ngazi ya kaya kuanzia mwezi oktoba hadi agosti yanaonesha kuwa wastani wa kitaifa wa maambukizi ya vvu kwa watu wenye umri wa miaka hadi ni asilimia 
aidha utafiti huo umebainisha kwamba kiwango cha maambukizi mapya ya vvu kwa mwaka ni asilimia 
mheshimiwa naibu spika serikali inatoa huduma kwa wananchi wanaoishi na virusi vya ukimwi waviu nchini
hadi kufikia septemba waviu sawa na asilimia ya waviu wote walikuwa wanapatiwa dawa za kufubaza makali ya vvu arv s
katika mwaka serikali kwa kushirikiana na wadau wamechangia zaidi ya shilingi bilioni 
 kwenye mfuko maalum wa ukimwi ili kupunguza utegemezi kutoka kwa wafadhili
katika mwaka serikali itaanza utekelezaji wa mpango mkakati wa nne wa kudhibiti ukimwi wa mwaka hadi 
vilevile kampeni maalum za kushawishi wanaume kushiriki katika kupima afya zao na vijana kujitambua zitaendeshwa
uratibu wa maafa mheshimiwa naibu spika serikali imeendelea kuratibu shughuli za usimamizi wa maafa nchini kwa kuzuia kupunguza madhara na kujiandaa kukabiliana na maafa pindi yanapotokea
aidha mfumo wa ufuatiliaji wa taarifa za mabadiliko ya tabianchi na upatikanaji wa taarifa za tahadhari za awali ili kupunguza madhara ya maafa umeboreshwa
serikali pia imekamilisha kusimika mashine za kisasa za kufuatilia taarifa za hali ya hewa katika wilaya mbalimbali nchini pamoja na kuwaongezea uwezo wataalamu wa hali ya hewa
jitihada hizi zimeongeza uhakika wa utabiri wa hali hewa nchini kufikia asilimia 
mheshimiwa naibu spika serikali imeimarisha ushirikiano katika masuala ya usimamizi wa maafa kupitia umoja wa afrika na jumuiya za sadc eac na igad
ushirikiano huo umewezesha nchi wanachama kubadilishana taarifa za kuandaa utabiri wa hali ya hewa na matumizi yake katika kupunguza madhara ya maafa
vilevile nchi hizo zinabadilishana uzoefu pamoja na kutoa mafunzo ya usimamizi wa maafa kwa wataalam wa nchi wanachama
katika mwaka serikali itaendelea kuzijengea uwezo kamati za usimamizi wa maafa za mikoa na wilaya na kuratibu shughuli za kupunguza madhara ya maafa na misaada ya kibinadamu
mbio za mwenge wa uhuru mheshimiwa naibu spika serikali iliratibu mbio za mwenge wa uhuru kwa lengo la kukuza mshikamano na kuhimiza shughuli za maendeleo
katika mbio hizo ambazo kilele chake kilikuwa tarehe oktoba mjini magharibi zanzibar miradi yenye thamani ya zaidi ya shilingi trilioni 
 iliwekewa mawe ya msingi na kuzinduliwa
kati ya miradi hiyo miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
 ilikuwa ya viwanda
uzinduzi wa mbio za mwenge kwa mwaka ulifanyika mkoani geita tarehe aprili na kilele chake kitafanyika mkoani tanga tarehe oktoba 
ninawasihi wananchi kushiriki kwa wingi wakati wa mbio za mwenge wa uhuru kwani zinalenga kuleta umoja na mshikamano kwa wananchi pamoja na kuhimiza shughuli za maendeleo
mahusiano ya kimataifa mheshimiwa naibu spika jukumu la kuimarisha mahusiano na mataifa mengine duniani mashirika ya kimataifa na washirika wetu wa maendeleo limeendelea kuwa kipaumbele cha serikali katika kutekeleza sera yetu ya mambo ya nje
katika kufanikisha jukumu hilo kwa ufanisi serikali inafanya mapitio ya sera ya mambo ya nje ili iweze kukidhi mahitaji na matakwa ya sasa ya tanzania katika kushughulikia siasa za kimataifa na diplomasia pamoja na masuala ya mtangamano wa kikanda na kuendeleza umoja wa afrika
mheshimiwa naibu spika kwa mwaka serikali itaendelea kutekeleza diplomasia ya uchumi kwa kuvutia wawekezaji na watalii kutafuta fursa za mafunzo kuendelea kuwashirikisha watanzania waishio ughaibuni kuchangia katika maendeleo ya nchi yao pamoja na kutafuta ajira na masoko ya bidhaa za tanzania nje
aidha serikali itaimarisha sera ya ujirani mwema kwa lengo la kukuza mahusiano na kufungua milango ya ushirikiano katika utekelezaji wa miradi ya kitaifa ya kipaumbele hususan reli barabara nishati na biashara na majirani zetu
vilevile serikali itatoa msukumo kwa mabalozi kutumia ushawishi wao kuitangaza vyema miradi ya kipaumbele na vivutio mbalimbali vilivyopo nchini na kutangaza lugha ya kiswahili ambayo ikitumika vizuri inaweza kuwa chanzo cha ajira kwa watanzania
hitimisho mheshimiwa naibu spika wananchi wanashuhudia mafanikio makubwa ya kiuchumi na kijamii katika kipindi kifupi cha takriban miaka miwili na nusu tangu serikali ya awamu ya tano chini ya uongozi mahiri wa mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania iingie madarakani
mafanikio hayo yanatoa matumaini kwa watanzania kwamba yale yaliyoahidiwa ndani ya kipindi cha miaka mitano yatatekelezwa
mheshimiwa naibu spika ili kufikia malengo ya mpango na bajeti ya mwaka serikali pamoja na mambo mengine itaweka mkazo katika kudhibiti upotevu wa mapato kuimarisha mfumo wa kukusanya mapato hususan kwenye mamlaka za serikali za mitaa na kudhibiti matumizi ya fedha na rasilimali nyinginezo za umma
aidha msukumo utawekwa katika kuhimiza uwajibikaji wa watendaji wa serikali na kuimarisha ufuatiliaji wa miradi ya maendeleo
mheshimiwa naibu spika mheshimiwa rais wakati anazindua bunge lako tukufu tarehe novemba pamoja na mambo mengine aliweka wazi dhamira ya serikali ya awamu ya tano kujenga uchumi wa viwanda kwa lengo la kutengeneza ajira nyingi kwa watanzania
ili kufikia azma hiyo serikali itaendelea kufanya yafuatayo mosi kuimarisha na kudumisha amani utulivu mshikamano na umoja wa kitaifa uliopo ili kuleta maendeleo endelevu pili kuboresha mifumo ya kielektroniki ya ukusanyaji wa mapato na utoaji huduma tatu kujenga miundombinu muhimu ikiwemo reli bandari viwanja vya ndege barabara na madaraja nne kuimarisha uzalishaji na usambazaji wa nishati ya uhakika sambamba na kuongeza kasi ya upimaji wa ardhi mashamba na maeneo ya makazi na viwanda tano kusimamia viongozi na watendaji wote ili kuondoa urasimu usio wa lazima pamoja na kuwahudumia wananchi wote bila ubaguzi wa aina yoyote na sita kusimamia kikamilifu rasilimali zilizopo ili zitumike kwenye maeneo yanayochochea ukuaji uchumi na utoaji huduma bora kwa wananchi
mheshimiwa naibu spika natoa wito kwa kila mwananchi kuendelea kuunga mkono jitihada kubwa zinazofanywa na serikali chini ya uongozi wa mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa kufanya kazi kwa bidii weledi uadilifu uaminifu na kupiga vita rushwa
makadirio ya mapato na matumizi ya fedha za ofisi ya waziri mkuu na ofisi ya bunge kwa mwaka mheshimiwa naibu spika kwa mwaka ofisi ya waziri mkuu na taasisi zilizopo chini yake inaliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi bilioni mia moja arobaini na tatu milioni mia sita kumi na nane mia saba sitini na mbili elfu na mia sita tisini na nane shilingi 
kati ya fedha hizo shilingi bilioni sabini na nne milioni mia tano ishirini na saba mia tatu ishirini na moja elfu na mia sita tisini na nane shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni sitini na tisa milioni tisini na moja mia nne arobaini na moja elfu shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
mheshimiwa naibu spika vilevile naliomba bunge lako tukufu liidhinishe jumla ya shilingi bilioni mia moja ishirini na tano milioni mia tano ishirini na moja na mia moja elfu shilingi kwa ajili ya mfuko wa bunge
kati ya fedha hizo shilingi bilioni mia moja kumi na saba milioni mia mbili na tano mia nne themanini na saba elfu shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya kawaida na shilingi bilioni nane milioni mia tatu kumi na tano mia sita kumi na tatu elfu shilingi ni kwa ajili ya matumizi ya maendeleo
mheshimiwa naibu spika naomba kutoa hoja
jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais ofisi ya rais ikulu barabara ya barack obama dar es salaam
cab kumb
na januari waraka wa mi uu wa utumishi wa umma na
wa mwaka kuhusu utaratibu kwa watumishi wa umma wanaogombea nyadhifa za kisiasa nchini utangulizi mabadiliko ya kafiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania yaliyofanyika julai yaliruhusu infumo wa vyama vingi vya siasa kutumika nchini
kufuatia mabadiliko hayo serikali ilitoa mwongozo wa kuelekeza namna watumishi wa umma watakavyoshiriki katika shuohuli za kisiasa kupitia waraka wa mkuu wa utumishi wa umma na
wa mwaka 
uzoefu wa uchaguzi mkuu wa mwaka na chaguzi za serikali za mitaa za mwaka na ulionesha kuwa ushiriki wa watumishi wa umma katika shughuli za siasa uliathiri maadili ya msingi ya utendaji kazi serikalini na kwenye vyombo vyake
hivyo kutokana na kasoro hizo serikali ilihuisha waraka wa mkuu wa utumishi wa umma na
l wa mwaka na kutoa waraka wa mkuu wa utumishi wa umma na
l wa mwaka 
pamoja na kuhuisha waraka huo bado kulikuwa na baadhi va changamoto zilizojitokeza wakati wa utekelezaji na hivyo kusababisha kutolewa kwa marekebisho namba na kwa waraka wa mkuu wa utumishi wa umma nia
 wa mwaka 
pamoja na utekelezaji wa waraka wa mkuu wa utumishi wa umma na
wa mwaka na marekebisho yake kumekuwepo bado na malalamiko na changamoto mbalimbali ikiwa ni pamoja na watumishi wa umma ambao pia wana nafasi za kisiasa wameendelea kutumia muda mwingi wa waajiri wao kufanya shuohuli za kisiasa katika maeneo vao ya uonoozi na hivvo kuathiri majukumu yao ya kiutendaji baadhi ya watumishi wa umma wenye nafasi za uonoozi wa kisiasa wamekuwa wakitoa huduma kwa upendeleo hususan pale ambapo anayehudumiwa ni mpiga kura wake au anatoka chama cha siasa tofauti na chama chake baadhi ya watumishi wa umma ambao wana nafasi za kisiasa wamekuwa wakitumia nafasi walizonazo katika ofisi zao kuwashawishi watumishi wenzao kupigia kura chama fulani au mgombea fulani i
 upo uwezekano wa kuwepo mgongano wa kimaslahi baina ya siasa na utumishi wa umma ambao unaweza kusababisha baadhi ya watumishi wa umma wasio waadilifu kutoa siri za serikali kwa maslahi yao ya kisiasa 
 katika baadhi ya maeneo ya kazi imekuwepo migoncano baina ya watumishi wa umma ambao ni vioncozi wa kisiasa na menejimenti hasa katika masuala ya kinidhamu hali ambayo inaathiri ufanisi wa kazi
 kufuatia kasoro hizo na ili kuhakikisha kuwa kazi za kiutendaji haziingiliani au kuathiriwa na shuchuli za kisiasa serikali imeamua kutoa mwoncozo mpya kwa lengo la kurekebisha kasoro zilizojitokeza
serikali imeainisha utaratibu utakaozingatiwa na watumishi wote wa umma watakaoamua kugombea nafasi za uongozi wa kisiasa katika ngazi mbalimbali
 madhumuni ya waraka madhumuni ya waraka huu ni kuweka mipaka na nafasi ya mtumishi wa umma anapoamua kushiriki kwenye shughuli za kisiasa bila kuathiri utendaji wa shughuli za umma
waraka huu unazingatia umuhimu wa watumishi kuendelea kushiriki katika shughuli za kisiasa kama haki yao ya kikatiba na hivyo unaweka bayana utaratibu ambao hauna budi kuzingatiwa kwa ukamilifu na kila mtumishi wa umma atakayeamua kugombea nafasi ya uoncozi wa kisiasa ili ushiriki huo usiathiri kanuni maadili na utendaji kwenye utumishi wa umma
 maelekezo ya serikali 
 utaratibu mpya kwa watumishi wote wa umma watakaogombea nyadhifa za kisiasa nchini sasa utakuwa kama ifuatavyo 
 mtumishi wa umma atakayeamua kugombea nafasi ya ubunge katika jimbo la uchaguzi aruhusiwe kufanya hivyo na baada ya tume ya uchaguzi kumtangaza kuwa mgombea wa ubunge atalazimika kuacha kazi na kulipwa mafao yake 
 mtumishi wa umma atakayeamua kugombea ubunge kupitia viti maalum aruhusiwe kufanya hivyo na baada ya tume ya taifa ya uchaguzi kumtangaza kuwa mbunge utumishi wake ukome na alipwe mafao yake 
 mtumishi wa umma atakayeamua kugombea ubunge katika bunge ia jumuiya ya afrika mashariki atalazimika kuacha kazi na kulipwa mafao yake kuanzia siku atakayoteuliwa kuwa mbunge wa bunge ia afrika mashariki 
 mtumishi wa umma atakayeamua kugombea nafasi ya udiwani aruhusiwe kufanya hivyo na baada tume ya taifa ya uchaguzi kumtangaza kuwa mgombea wa udiwani atalazimika kuacha kazi na kulipwa mafao yake 
 mtumishi wa umma anayeteuliwa na waziri mwenye dhamana ya tawala za mikoa na serikali za mitaa kuwa diwani atakuwa na hiari ya kuchukua likizo bila malipo kwa kipindi chote atakachokuwa diwani au kuacha kazi na kulipwa mafao yake kuanzia siku atakayoteuliwa kuwa diwani 
 mtumishi wa umma atakayeamua kugombea nafasi yoyote nyingine ya uonoozi katika chama cha siasa alazimike kuacha kazi na kulipwa mafa o yake 
 mtumishi wa umma anayeteuliwa na rais kuwa mbunge atakuwa na hiari ya kuchukua likizo bila malipo kwa kipindi chote atakachokuwa mbunge au kuacha kazi na kulipwa mafa yake kuanzia siku atakayoteuliwa kuwa mbunge
 wakati wa kujitayarisha kujiandikisha kugombea 
 mtumishi wa umma ata kayeamua kugombea nafasi ya uonoozi wa kisiasa atatakiwa kutoa taarifa rasmi kwa maandishi kwa mamlaka iliyomuajiri na kisha ataomba na atapewa likizo bila malipo ili ashuohulikie taratibu zake za kugombea nafasi aliyoomba
utaratibu utakuwa kama ifuatavyo kwa wagombea ubunge wa majimbo ya uchaguzi na wagombea wa udiwani likizo hiyo itaanza tangu siku ya kuvunjwa bunge na itakoma tarehe ya kuteuliwa na tume ya taifa ya uchaguzi kuwa moombea 
 kwa upande wa viti maalum likizo hiyo itaanza siku ya kuvunjwa bunge hadi tarehe ambayo tume ya tafia ya uchaguzi itamtangaza kuwa mbunge au diwani
 kwa upande wa mtumishi wa umma anayetaka kugombea nafasi ya uongozi ndani ya chama cha siasa likizo hiyo itaanza siku ya kupokea majina ya wagombea nafasi kwa mujibu wa taratibu za chama husika
 wanaohusika na waraka huu 
 vvaraka huu unawahusu watumishi wote wa umma watakaopenda kugombea nyadhifa za kisiasa katika ngazi mbalimbali isipokuwa watumishi kwenye makundi yafuatayo ambao kwa mujibu wa katiba ya jamhuri ya muunoano wa tanzania hawaruhusiwi kuwa wanachama wa chama chochote cha siasa wala kujihusisha na shughuli za kisiasa isipokuwa kupiga kura 
 askari wote walio kazini jeshi la wananchi wa tanzania jwtz na jeshi la kujenga taifa jkt polisi magereza uhamiaji na zimamoto 
 majaji na mahakimu wa mahakama katika ngazi zote 
 wenyeviti wajumbe na watumishi wote wa tume ya taifa hya uchaguzi pamoja na wasimamizi wa uchaguzi 
 vyombo vingine vya utendaji serikalini ambavyo kwa hulka yake na kwa mujibu wa utendaji wake wa kazi watumishi wake hawaruhusiwi kuwa wanachama wa chama chochote cha siasa na au kushiriki katika mambo ya siasa
hao ni pamoja na watumishi wote wa ofisi ya bunge taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa idara ya usalama wa taifa mawakili wa serikali na watumishi wa ofisi ya msajili wa vyama vya siasa
 nidhamu 
 pamoja na watumishi wa umma kupewa uhuru wa kushlri katika mambo ya kisiasa wanaagizwa kuzingatia taratibu na mipaka iliyomo ndani ya waraka huu na pia wanaelekezwa kuzingatia maadili ya msinoi kama inavyoelekezwa katika kanuni f
 na f
 za kanuni za kudumu za utumishi wa umma na kanuni nyingine mbalimbali za utumishi wa umma
 kila mtendaji mkuu kiongozi wa idara na sehemu katika serikali kuu serikali za mitaa mashirika ya umma na taasisi nyingine za umma anaagizwa kuhakikisha kuwa watumishi walio chini yake wanaoawiwa na kuelimishwa ipasavyo kuhusu masharti ya waraka huu ili wayazingatie kwa ukamilifu na wasiyakiuke kwa visincizio vya aina yoyote ile
 mambo muhimu ya kuzingatia 
 endapo mtumishi atashindwa katika uchaguzi na akataka kurejea katika utumishi wa umma hana budi kuomba ajira upya kwa mamlaka zinazohusika
 kwa mtumishi atakayechukua likizo bila malipo atakapomaliza likizo yake baada ya kipindi cha uteuzi kurejea kwake kazini kutategemea kuwepo kwa nafasi ya kazi ya kuweza kumuajiri katika utumishi wa umma
 iwapo mtumishi atasita kupokea uteuzi wa rais au wa waziri mwenye dhamana ya tawala za mikoa na serikali za mitaa ataruhusiwa kuendelea kuwa mtumishi wa umma
 mtumishi wa umma atakayekiuka masharti ya waraka huu atachukuliwa hatua za kinidhamu ikiwa ni pamoja na kufukuzwa kazi kwa mujibu wa sheria kanuni na taratibu zilizopo katika chombo anachokitumikia
aidha anaweza kuchukuliwa hatua za kisheria kulingana na kosa atakalobainika kuli enda
 mwisho waraka huu umetolewa kwa mujibu wa kifungu cha sheria ya utumishi wa u nma sura na unaanza kutumika tarehe desemba 
aidha waraka wa mkuu wa utumishi wa umma na
 wa mwaka na rekebisho na
 na la waraka huo unafutwa
ombeni y
sefue katibu mkuu kiongozi na mkuu wa utumishi wa ijmma jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dodoma julai ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia ashuhudia utiaji saini wa mikataba ya msaada wa maendeleo inayofadhiliwa na eu rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameshuhudia utiaji saini wa mikataba ya msaada wa maendeleo inayofadhiliwa na umoja wa ulaya eu wenye thamani ya euro milioni 
 sawa na shilingi bilioni 
 za kitanzania
aidha rais samia ameshuhudia kutangazwa kwa fedha za msaada wa bajeti ya serikali zilizotolewa na eu kiasi cha euro milioni 
 sawa na shilingi bilioni 
 za kitanzania kwa mwaka wa fedha 
fedha hizo zitaelekezwa katika sekta za maendeleo hasa katika uchumi wa buluu uwezeshaji wananchi kiuchumi pamoja na uimarishaji mifumo ya ukusanyaji na usimamizi wa fedha serikalini
katika hafla hiyo iliyofanyika ukumbi wa hazina rais samia ameishukuru eu kwa kuwa msaada huo ni matokeo ya ziara aliyoifanya brussels ubelgiji alipokutana na rais wa tume ya ulaya mhe
ursula von der leyen
msaada huo uliotolewa kwa serikali unaendana na mipango mkakati ya kisekta na maendeleo nchini hususan mpango wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano dira ya maendeleo ya tanzania na dira ya maendeleo ya zanzibar 
aidha rais samia amesema programu hizo pia zitaendana na kaulimbiu ya mwaka wa fedha wa kama ilivyopitishwa na jumuiya ya afrika mashariki eac kuongeza kasi ya kufufua uchumi kukabiliana na kupunguza mabadiliko ya tabianchi pamoja na kuimarisha sekta zenye tija kwa maisha bora
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia awataka wanasiasa kutumia vyema uhuru wa kutoa maoni rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa viongozi wa vyama vya siasa nchini kutumia mikutano ya hadhara kutoa hoja na fikra zenye tija zinazolenga kuimarisha utendaji serikalini
rais samia ametoa wito huo leo wakati akifungua mkutano wa baraza maalum la vyama vya siasa kutathmini utekelezaji wa mapendekezo ya kikosi kazi uliofanyika katika kituo cha mikutano cha kimataifa cha julius nyerere jnicc
aidha rais samia amevitaka vyama vya siasa kutumia mikutano ya hadhara kujitangaza ili kukua kisiasa na kuutumia uhuru wa kujieleza kutoa mawazo mbadala yatakayoendelea kudumisha amani umoja na mshikamano wa kitaifa
rais samia pia amesema uhuru wa kutoa maoni kusisababishe kudhalilisha watu wengine kuibua hisia za kidini ukabila au kubaguana kwa misingi yoyote ile
vile vile rais samia amesisitiza kutumia uhuru huo vizuri bila kuingilia haki na uhuru wa watu wengine pamoja na kufuata sheria kanuni na taratibu
kwa upande mwingine rais samia ametoa wito kwa viongozi wa dini kwenye maeneo yao kuisaidia serikali kurejesha maadili mema katika jamii
hali kadhalika rais samia amesema kumekuwepo na mmomonyoko wa maadili udhalilishaji na ukatili wa kijinsia katika jamii ambapo vijana hufanya matendo yaliyo kinyume na mila na desturi za kitanzania
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu miaka yae ga serikalimtandaoinavyotekelezwakwa vitendo kutokana na mabadiliko makubwa ya sayansi na teknolojia yanayotokea duniani ni ukweli usiopingika kwamba kama serikali na taasisimbalimbali duniani hazitakwenda sambamba na mabadiliko hayo zitabaki nyuma kwenye maendeleo ya kiuchumi kisiasa na kijamii
mabadiliko hayo ndio yameibua msemo maarufu wa dunia ni kijiji hii ni kutokana na ukweli kwamba kwa matumizi ya teknolojia mtu anaweza kupata taarifa kwa haraka na kwa urahisi kupitia mtandao wa intaneti
vivyo hivyo serikali na taasisimbalimbali duniani kote zinatumia mtandoa wa intaneti kuendesha shughuli zake kupitia mifumo maalumu iliyojitengenezea
serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania pamoja na taasisizake haijabaki nyuma katika matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika kutekeleza majukumu yake ya kila siku
kupitia mamlaka ya serikali mtandao e ga serikali imeweza kutengeneza mifumo mbalimbali ya kiutendaji na ya utoaji wa huduma kwa jamii ambayo si kwamba imeongeza tu ufanisi katika utendaji wa serikali pia imeongeza ufanisi na kurahisisha utoaji wa huduma kwa wananchi wageni na wafanyabiashara
mkurugenzi mkuu mamlaka ya serikali mtandao e ga mhandisi
benedict ndomba ameeleza kuwa e ga imetekeleza shughuli mbalimbali tangu kuanzishwa kwake miaka iliyopita ambazo zimeleta ufanisi mkubwa kwa serikali na taasisizake
katika kipindi cha miaka mamlaka imeweza kutekeleza jukumu lake la msingi la kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao pamoja na kuhimiza utekelezaji wa sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisiza umma amefafanua ndomba
mafanikio yaliyopatikana katika kipindi cha miaka ni pamoja na kusimamia kikamilifu usalama wa mifumo na miundombinu ya tehama na kuwezesha kubaini na kukabiliana na matishio ya kiusalama mtandaoni sambamba na kufanya ukaguzi na tathmini za usalama wa mifumo kwa taasisimbalimbali za umma na kusimamia uzingatiaji wa sheria na kanuni pamoja na viwango na miongozo ya serikali mtandao iliyoandaliwa ipatayo 
miongozo hiyo inapatikana kupitia tovuti ya e ga ambayo ni aidha mamlaka pia imeweza kupokea kupitia na kutoa ushauri kuhusu utekelezaji wa miradi mbalimbali ya tehama kutoka kwa taasisiza umma zipatazo na mafunzo ya uzingatiaji wake yapatayo kwa taasisimbalimbali za umma
mhandisi
ndomba ameyataja mafanikio mengine yaliyopatikana katika kipindi cha miaka ni pamoja na kujenga na kusimamia uendeshaji wa vituo vya serikali vya kuhifadhi mifumo na taarifa ambavyo hadi sasa vinatumiwa na taasisi kuhifadhi mifumo na taarifa zao kwa usalama wa uhakika na ujenzi na usimamizi wa mtandao wa mawasiliano wa serikaliambapo hadi sasa taasisi zimeunganishwa na kuwezeshwa kuwasiliana chini ya uratibu wa mamlaka ya serikali mtandao
aidha mamlaka kwa kushirikiana na taasisi mbalimbali za umma imesanifu kujenga na kusimamia uendeshaji na matumizi ya mifumo tumizi mifumo shirikishi na mifumo ya kisekta 
mifumo kama vile mfumo wa malipo ya serikali gepg mfumo wa barua pepe kwa serikali na taasisizake gms mfumo wa ankara za maji majiis mfumo wa taarifa za watumishi na mishahara new hcmis nk
kutokana na maendeleo ya teknolojia na ongezeko la matumizi ya simu za kiganjani mamlaka pia imesanifu kujenga na kusimamia uendeshaji wa mfumo wa kutolea huduma kwa njia ya simu za mkononi government mobile platform ambapo hadi sasa taasisimbalimbali za umma zinautumia na kuwezesha mifumo ya tehama kutoa huduma kupitia simu za mkononi kwa kutumia arafa na ussd menyu mfano ni malipo ya luku gepg na ankara za maji malipo ya ardhi nk
ni muhimu ikumbukwe kwamba hatua hizo zinaenda sambamba na utoaji wa ushauri wa kitaalamu na msaada wa kiufundi katika utekelezaji wa serikali mtandao ambapo huduma hiyo inatolewa na maafisa wa e ga kwa kushirikiana na maafisa wa taasisiza serikali amesema ndomba
aidha ili kufanya huduma za serikali mtandao ziwe endelevu na kuendana na kasi ya ukuaji wa teknolojia mamlaka inafanya shughuli za ubunifu utafiti na mafunzo katika kityuo chake cha dodoma
aidha jitihada zinaendelea ili kupanua huduma za kituo hicho
mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao mhandisi benedict ndomba akielezea jinsi serikali ilivyorahisisha upatikanaji wa huduma kupitia teknolojiaya habari na mawasiliano tehama kupitia kituo hicho mamlaka imeshirikiana na taasisiza elimu ya juu na zile za ubunifu ambapo tafiti zipatazo kwa ajili ya kutambua vipaji na ubunifu kutoka kwa vijana wanaosoma au waliomaliza elimu ya juu zimefanyika na wanafunzi wameshiriki hadi sasa
katika jitihada za kutatua changamoto ambazo taasisiza umma wanakumbana nazo katika utekelezaji wa serikali mtandao ndomba amesema kwamba mamlaka imetoa msaada wa kitaalamu kwa taasisiza umma zinazotumia huduma za serikali mtandao kupitia dawati la msaada
pamoja na mafanikio ambayo yamepatikana mpaka sasa mamlaka imepanga kuendelea kutekeleza shughuli za usimamizi wa usalama wa mifumo na miundombinu ya tehama kuchukuwa hatua za kupunguza wingi na urudufu wa mifumo na kuiwezesha kuwasiliana na kubadilishana taarifa kubuni njia mpya za serikali mtandao hasa kupitia simu za mkononi pamoja na kuendelea kuhimiza uzingatiaji wa sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao katika taasisiza umma
ili kuwezesha mifumo kubadilishana taarifa mamlaka imejenga mfumo wa government enterprise service bus govesb mfumo huu unawezesha mifumo mbalimbali kubadilisha taarifa ambapo taasisizaidi ya zimeanza kubadilishana taarifa kupitia mfumo huu amesema ndomba
pia ndomba amebainisha kwamba mamlaka inalenga kuhakikisha kuwa inasimamia uongezaji wa mawanda ya miundombinu ya mtandao wa mawasiliano serikalini ili kuweza kuunganisha taasisizilizo katika mikoa yote na wilaya zote kupitia fedha za mradi wa tanzania ya kidijitali digital tanzania project dtp na kuongeza uwezomfumo mkuu wa ubadilishanaji taarifa government enterprise service bus govesbwa vituo vya kuhifadhi mifumo na taarifa ili viweze kutumiwa na taasisizote za serikali ili kuongeza tija na ufanisi na kuhakikisha usalama wa taarifa za serikali
mamlaka ya serikali mtandao e ga ni taasisiya umma iliyoanzishwa kwa sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka 
ni taasisiyenye mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao pamoja na kuhimiza utekelezaji wa sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao kwa taasisiza umma
sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka imeainisha majukumu na mamlaka yanayoiongoza mamlaka ya serikali mtandao katika utekelezaji wa serikali mtandao nchini tanzania
sheria ya serikali mtandao inapatikana kupitia tovuti ya mamlaka ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma i ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma yaliyomo utangulizi jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka jambo la maboresho katika ukusanyaji wa mapato jambo la mapungufu katika utekelezaji wa bajeti jambo la ongezeko la deni la serikali katika bohari kuu ya dawa msd jambo la mapungufu ya uendeshaji wa bodi za wakurugenzi jambo la mashirika ya umma yenye mtaji hasi jambo la changamoto za utendaji kazi katika mamlaka za maji nchini jambo la changamoto za uwekezaji tanzania jambo la uviko yaathiri uwajibikaji uchumi na utekelezaji wa miradi jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotolewa miaka iliyopita
 hitimisho ii ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma iii ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma utangulizi ripoti ya uwajibikaji ya serikali kuu na mashirika ya umma imeandaliwa kutokana na ripoti za ukaguzi za serikali kuu na mashirika ya umma za mwaka zilizotolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
dhumuni la ripoti hii ni kurahisisha ripoti alizozitoa cag katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma ili kuwawezesha wadau wa uwajibikaji kuelewa mapendekezo yaliyopo kwenye ripoti hizo na kudai uwajibikaji kutoka kwa watendaji wa serikali duty bearers
wajibu inatarajia ripoti hii itawakumbusha watendaji wa serikali umuhimu wa kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa na cag kwa madhumuni ya kuimarisha usimamizi wa rasilimali za taifa
ripoti hii itawawezesha wananchi right holders kuelewa namna rasilimali zao zilivyotumika katika kuwaletea maendeleo
vilevile ripoti hii inaweza kutumika kama chanzo cha taarifa katika ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma
ripoti imefafanua kuhusu umuhimu wa ukaguzi maoni ya ukaguzi pamoja na mambo kumi yaliyochambuliwa kutoka katika ripoti zilizotolewa na cag katika ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma
ripoti hii imeandaliwa na taasisi ya wajibu kwa ufadhili wa shirika la maendeleo la ujerumani giz nchini tanzania kupitia mradi wa usimamizi bora wa fedha za umma gfg
aidha ripoti hii inasambazwa nchi nzima kwa ufadhili wa ubalozi wa ufalme wa norway
wajibu inawakaribisha wadau wote wa uwajibikaji kuisoma ripoti hii na kutoa maoni yatakayochangia kuboresha ripoti zitakazofuata
iv ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma umuhimu wa ukaguzi wa hesabu ukaguzi wa hesabu kwenye sekta ya umma ni utaratibu wa kupitia usahihi wa taarifa za mapato matumizi mali madeni pamoja na utendaji wa taasisi za umma ili kubaini kama sheria kanuni taratibu na thamani ya fedha zimezingatiwa kwenye kukusanya mapato na matumizi ya rasilimali za umma
ni muhimu kwa wadau wa uwajibikaji kuzielewa taarifa za ukaguzi katika sekta ya umma ili kufahamu jinsi rasilimali za umma zilivyotumika na kuwawezesha wananchi kudai uwajibikaji kwa maendeleo ya taifa
hati ya ukaguzi baada ya kukamilisha ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hutoa hati ya ukaguzi kwa kila taasisi ya umma aliyoikagua
hati ya ukaguzi ni maoni ya mkaguzi yatokanayo na ukaguzi alioufanya kwenye hesabu za taasisi au mamlaka yoyote ya serikali
hati ya ukaguzi hutolewa na mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kuonesha ni kwa kiwango gani hesabu alizozikagua zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta ya umma ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji hesabu katika sekta binafsi ifrs pamoja na matamko yanayotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi hesabu nbaa na sheria za nchi husika
katika ukaguzi wake cag hutoa aina nne za hati za ukaguzi kama ifuatavyo hati inayoridhisha unqualified opinion hati yenye shaka qualified opinion hati mbaya adverse opinion na kushindwa kutoa hati disclaimer of opinion
mkaguzi anapotoa hati ya ukaguzi inayoridhisha haimaanishi kuwa taasisi iliyokaguliwa haina dosari yoyote kwa sababu ukaguzi hufanywa kwa kuchagua miamala michache sample transactions na siyo miamala yote transactions iliyofanywa na taasisi husika
mambo yaliyochambuliwa katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inaonesha uchambuzi wa mambo kati ya mambo mbalimbali yaliyo katika ripoti za cag za ukaguzi wa serikali kuu na mashirika ya umma za mwaka 
mambo hayo ni pamoja na mwenendo wa hati za ukaguzi na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za miaka iliyopita kama ifuatavyo ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la hati za ukaguzi kwa mwaka mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa katika serikali kuu na mashirika ya umma ni kama ifuatavyo i
hati zilizotolewa katika ukaguzi wa serikali kuu kwa mwaka cag alikagua taasisi ambazo ni wizara idara na wakala wa serikali kuu na kutoa hati za ukaguzi ikilinganishwa na kwa mwaka 
kupungua kwa hati za ukaguzi ni kutokana na cag kushindwa kufanya ukaguzi kwa balozi na misheni kutokana na ugonjwa wa virusi vya korona uviko 
aidha uchambuzi unaonesha hati zinazoridhisha zimeongezeka kwa asilimia kutoka asilimia ya mwaka hadi asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana katika kielelezo na
ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitatu hati zinazoridhisha hati zenye shaka hati zisizolidhisha kushindwa kutoa maoni pamoja na hati zinazoridhisha kuongezeka bado cag ameibua hoja mbalimbali zinazotokana na ukiukwaji wa sheria kanuni na miongozo mbalimbali pamoja na uwepo wa udhaifu katika mifumo ya udhibiti wa ndani
ii
hati zilizotolewa katika ukaguzi wa mashirika ya umma kwa mwaka wa fedha cag alikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika 
mashirika sawa na asilimia yalipata hati inayoridhisha na mashirika matatu sawa na asilimia yalipata hati zenye shaka
ripoti ya cag ya mwaka imeonesha kushuka kwa hati zinazoridhisha kwa asilimia kutoka asilimia kwa mwaka na kufikia asilimia kwa mwaka 
ripoti ya cag ripoti ya cag ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma aidha kuna mashirika ya umma ambayo hayakuwasilisha hesabu kwa cag kwa ajili ya ukaguzi
mashirika hayo ni hospitali ya taifa ya muhimbili kampuni ya mbolea tanzania shirika la posta tanzania mfuko wa taifa wa bima ya afya shirika la reli tanzania shirika la simu tanzania shirika la umeme tanzania soko la mitaji tanzania dse taasisi ya mifupa muhimbili mfuko wa utt amis na shirika la magazeti tanzania
ikumbukwe kuwa kutotayarisha hesabu na kuziwasilisha kwa cag kwa ukaguzi ni uvunjifu wa kifungu cha cha sheria ya fedha za umma na
 ya mwaka 
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa mashirika ya umma kwa kipindi cha miaka mitatu hati inayoridhishahati yenye shakahati mbaya athari kutokaguliwa kwa ofisi za balozi pamoja na mashirika kutowasilisha taarifa za hesabu kwa cag kunasababisha wananchi kutokujua kama kuna ufanisi katika uendeshaji wa taasisi hizo
ushauri kwa kuwa serikali imefanya juhudi kubwa katika kuweka mifumo ya kielektroniki katika kukusanya na kutumia mapato ya serikali mhasibu mkuu wa serikali kwa kushirikiana na ofisi ya serikali mtandao ega na ofisi ya cag waangalie namna ya kufanya mifumo ya usimamizi wa fedha za umma kuruhusu ukaguzi kufanyika kwa njia ya kielektroniki
wizara ya fedha na mipango kupitia msajili wa hazina kuyachukulia hatua za kinidhamu mashirika ya umma ambayo hayana sababu za msingi zilizopelekea kutowasilisha hesabu kwa cag kwa ajili ya ukaguzi kulingana na kifungu na
 cha sheria ya fedha za umma kama ilivyorekebishwa
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la maboresho katika ukusanyaji wa mapato kwa mwaka serikali ilipanga kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni
hata hivyo serikali iliweza kukusanya kiasi cha tzs 
 trilioni sawa na asilimia na kushindwa kukusanya tzs 
 trilioni sawa na asilimia 
hali hii inaonesha kuongezeka kwa ukusanyaji wa mapato kutoka asilimia ya mwaka hadi asilimia kwa mwaka 
ongezeko hili limetokana na kuongezeka kwa ukusanyaji wa kodi pamoja na mikopo ya ndani na nje ya nchi
japokuwa makusanyo yameongezeka serikali bado inategemea mikopo na misaada kwa asilimia ili kutekeleza bajeti yake
kielelezo namba kinaonesha mwenendo wa makadirio ya bajeti pamoja na makusanyo halisi kwa kipindi cha miaka mitatu
kielelezo mwenendo wa bajeti iliyoidhinishwa na bunge na makusanyo halisi kwa kipindi cha miaka mitatu 
 makisiomwaka halisi i
pamoja na serikali kukusanya mapato kwa asilimia bado kumekuwa na changamoto katika usimamizi wa mfuko mkuu wa serikali
kwa mwaka kiasi cha tzs 
 bilioni kutoka katika mapato ya ndani ya mamlaka ya serikali za mitaa kilitumika bila kuripotiwa kwenye mfuko mkuu wa serikali
kiasi hiki kimepungua kwa asilimia kutoka kiasi cha tzs 
 kwa mwaka 
 tzs 
 bilionitzs 
 bilioni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ii
vilevile kiasi cha tzs 
 bilioni kilipelekwa moja kwa moja kwenye mradi bila kupelekwa kwanza kwenye mfuko mkuu wa hazina ya serikali kama sheria na taratibu zinavyotaka
athari kutowasilisha mapato ya serikali kwenye mfuko mkuu wa serikali ni kwenda kinyume na matakwa ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ibara ya na kusababisha kukosekana kwa taarifa sahihi za mapato na matumizi ya serikali kwa mwaka husika na fedha za serikali kutumika kwa miradi ambayo haipo kwenye bajeti
vitendo vya aina hii vinaashiria udhaifu katika usimamizi wa sheria pamoja na kanuni za uendeshaji wa mfuko mkuu wa hazina ya serikali na kuifanya bajeti kutotumika kama zana ya udhibiti wa rasilimali za umma
ushauri mlipaji mkuu wa serikali ambaye ndiye mwenye mamlaka ya uteuzi wa maafisa masuuli ahakikishe kuwa afisa masuuli yeyote atakaye kiuka matakwa ya ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania anaripotiwa kwenye mamlaka ya uteuzi wake kwa ajili ya kuchukuliwa hatua za kinidhamu
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la mapungufu katika utekelezaji wa bajeti kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika utekelezaji wa bajeti hususani kwa wakala na taasisi za serikali kufanya matumizi ya tzs 
 bilioni nje ya bajeti iliyoidhinishwa kama ifuatavyo i
wakala za serikali zilifanya matumizi ya tzs 
 bilioni nje ya bajeti iliyoidhinishwa
hili ni ongezeko la tzs 
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na tzs 
 bilioni ya mwaka 
ii
taasisi zilifanya matumizi ya tzs 
 bilioni nje ya bajeti iliyoidhinishwa ambapo ni kinyume cha sheria ya bajeti ya mwaka 
taasisi hizo ni kama zinavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na
 taasisi zilizofanya matumizi nje ya bajeti kwa kipindi cha mwaka taasisi kiasi tzs tume ya taifa katika shirika la umoja wa mataifa linaloshughulikia elimu sayansi na utamaduni unesco fungu na
 wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasiliano fungu na
 wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto fungu na
 wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto fungu na
 ofisi ya waziri mkuu kazi vijana ajira na walemavu fungu na
 sekretarieti ya mkoa songwe 
 jumla 
 tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni asilimia tzs 
 bilioni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma iii
mamlaka ya hifadhi za taifa tanapa na mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro ncaa zilifanya matumizi ya tzs milioni nje ya bajeti iliyoidhinishwa
matumizi haya yalifanywa kwa ajili ya kufadhili tamasha la upandaji wa mlima kilimanjaro lililoandaliwa na wizara ya maliasili na utalii
tzs milionitanapa na ncaa iv
mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro ncaa na wakala wa huduma za misitu tfs kupitia maagizo ya kaimu katibu wa waziri wa maliasili na utalii zilifanya matumizi ya tzs 
 milioni nje ya bajeti kwa ajili ya kugharamia ofisi ya waziri wa maliasili na utalii
tzs 
 milionincaa na tfs athari matumizi ya fedha za umma nje ya bajeti yanaathari zifuatazo i
kushindwa kwa bajeti kutumika kama nyenzo muhimu ya usimamizi wa utekelezaji wa bajeti ya taifa ii
uwezekano wa uwepo wa ubadhirifu na vitendo vya rushwa katika kufanikisha matumizi makubwa nje ya bajeti iliyoidhinishwa na iii
matumizi ya ziada kinyume na bajeti iliyoidhinishwa kupitia maagizo ya viongozi ni matumizi mabaya ya madaraka kwa kuwa inasababisha kuvunja sheria na taratibu za matumizi ya fedha za serikali
ushauri serikali kupitia wizara ya fedha na mipango iboreshe mifumo ya usimamizi wa bajeti ili kuhakikisha bajeti inatumika kama zana ya usimamizi wa matumizi ya serikali
vilevile bunge lifanye mapitio ya sheria ya bajeti ili iweze kuonesha hatua atakazochukuliwa afisa masuuli atakayefanya matumizi nje ya bajeti bila kuidhinishwa na bunge
bunge lijidhatiti zaidi katika kusimamia utekelezaji wa bajeti iliyoidhinisha
bunge linatumia fedha na muda mwingi kuandaa bajeti ya taifa
hivyo inapaswa kuhakikisha usimamizi wa utekelezaji wa bajeti ya taifa unafanyika ipasavyo
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la ongezeko la deni la serikali katika bohari kuu ya dawa msd ukaguzi wa cag umebaini kuwa deni la serikali katika bohari kuu ya dawa limeongezeka kwa tzs 
 bilioni kutoka tzs 
 bilioni mwaka hadi kufikia tzs 
 bilioni mwaka 
kuongezeka kwa deni hilo kumetokana na ulipaji hafifu wa madeni ya hospitali vituo vya afya vya serikali na taasisi zingine za umma baada ya kupelekewa dawa na vifaa tiba kutoka msd kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 mwenendo wa deni la serikali katika bohari kuu ya dawa kwa miaka mitatu tzs bilioni 
 athari kuendelea kuongezeka kwa deni hili la muda mrefu kunaathiri utendaji wa bohari kuu ya dawa katika kutoa vifaa tiba na madawa
ushauri wizara ya fedha na mipango kwa kushirikiana na or tamisemi na wizara ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto zizitake taasisi zote zinazodaiwa na bohari kuu ya dawa fedha zinzotakiwa kutumwa kwa taasisi hizo kwajili ya matumizi mengineyo na kuzipeleka katika bohari kuu ya dawa ili kulipa madeni hayo
ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la mapungufu ya uendeshaji wa bodi za wakurugenzi kumekuwa na mapungufu mbalimbali katika uendeshaji wa bodi za wakurugenzi katika mashirika ya umma
mapungufu hayo ni kama yafuatayo i
mashirika ya umma yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi tatizo la kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi limeendelea kuwepo katika mashirika ya umma
kwa mwaka wa fedha cag alibaini mashirika hayakuwa na bodi za wakurugenzi
kati ya mashirika hayo mashirika hayakuwa na bodi kwa muda wa chini ya mwaka mmoja mashirika tisa hayakuwa na bodi kwa zaidi ya mwaka mmoja na shirika moja kituo cha zana za kilimo na teknolojia vijijini carmatec halikuwa na bodi kwa miaka miwili kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 idadi ya mashirika yanayojiendesha bila kuwa na bodi za wakurugenzi ii
bodi za wakurugenzi kukaa vikao vingi cag alibaini uwepo wa mashirika ya umma saba yaliyofanya vikao vingi vya bodi
mashirika hayo yalifanya vikao kuanzia hadi kinyume na waraka wa msajili wa hazina na
 wa mwaka unaoyataka mashirika ya umma kufanya vikao vya bodi vinne vya kisheria kwa mwaka ambavyo vinatakiwa kufanyika kila robo ya mwaka kama inavyooneka katika jedwali na
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jedwali na
 taasisi zilizofanya vikao vingi vya bodi na
jina la taasisi idadi ya vikao shirika la wakala wa meli tanzania benki ya posta ya tanzania shirika la nyumba la taifa mamlaka ya udhibiti wa mawasiliano tanzania mamlaka ya usafiri wa anga tanzania chuo cha kumbukumbu cha mwalimu nyerere chuo kikuu cha mzumbe iii
idadi kubwa ya wajumbe wa bodi ya epza kuhudhuria vikao kwa njia ya uwakilishi
ripoti ya cag inaonesha kuwa vikao vingi vya bodi ya wakurugenzi ya epza vimekuwa vikihudhuriwa na wawakilishi wa wajumbe waliostahili kuhudhuria vikao hivyo kwa asilimia 
 hadi 
iv
bodi ya tantrade ina idadi kubwa ya wajumbe waliomaliza muda wao
katika mamlaka ya maendeleo ya biashara tanzania tantrade muda wa wajumbe wa bodi kati ya uliisha tangu mwezi disemba 
hivyo wajumbe waliobaki akiwemo mwenyekiti wa bodi hawawezi kukaa kikao au kuidhinisha mahitaji ya mamlaka hiyo
athari kasoro zilizobainishwa katika uendeshwaji wa bodi za wakurugenzi zimepelekea athari zifuatazo i
kukosekana kwa utawala bora kwenye uendeshaji wa mashirika yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi na wadhamini kwa kuwa bodi hizi ndizo zina jukumu la kuhakikisha uwepo wa utawala bora kwenye mashirika haya
ii
uwepo wa wawakilishi badala ya wajumbe katika bodi ya wakurugenzi ya epza kwa kiwango cha hadi asilimia 
 kunazorotesha utendaji wa bodi hiyo kwa kukosekana kwa mwendelezo wa majadiliano katika vikao vya bodi kwakuwa kila wakati kunakuwa na wawakilishi wapya
ushauri pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kushauri i
ofisi ya msajili wa hazina kupendekeza kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
ii
msajili wa hazina kuyasisitiza mashirika ya umma na bodi zake kuzingatia waraka wa msajili wa hazina na
 wa mwaka unaoyataka mashirika ya umma kufanya vikao vya bodi vinne vya kisheria kwa mwaka na vikao vichache vya dharura
iii
uwakilishi wa wajumbe wa bodi uwe na kikomo vinginevyo ujumbe wa mjumbe ukome na mamlaka ziteue wajumbe wengine wa kujaza nafasi hizo kuliko kuwa na uwakilishi wa kudumu
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la mashirika ya umma yenye mtaji hasi mashirika kati ya yaliyokaguliwa na cag yalikuwa na mtaji hasi
kati ya mashirika tisa matatu ni mashirika yanayotakiwa kujiendesha kibiashara na sita ni mashirika yanayotoa huduma
mashirika yenye mtaji hasi yana kiasi kikubwa cha mikopo na madeni kuliko mali
hali hii inatia shaka juu ya uwezo wa mashirika hayo kuendelea kutoa huduma katika siku zijazo
mitaji hasi kwa kiasi kikubwa ilisababishwa na mfululizo wa hasara au nakisi ya bajeti kwa mashirika husika pamoja na kiasi kikubwa cha madeni
mashirika ya kibiashara yenye mtaji hasi yameoneshwa kwenye jedwali na
 jedwali na
 orodha ya mashirika ya kibiashara yenye mtaji hasi jina la taasisi jumla ya mali tzs
bilioni jumla ya madeni tzs bilioni mtaji tzs bilioni kampuni ya ndege tanzania 
 shirika la maendeleo ya petroli tanzania 
 kampuni ya stamigold 
 athari uwepo wa mitaji hasi katika mashirika haya hufanya yaendelee kujiendesha kwa hasara mfululizo na hivyo kuendelea kuwa tegemezi kwa ruzuku kutoka mfuko mkuu wa serikali
mfano shirika la ndege tanzania limejiendesha kwa hasara kwa miaka miwili mfululizo mwaka hasara ilikuwa tzs 
 bilioni na mwaka hasara ilikuwa tzs 
 bilioni
ushauri serikali kupitia msajili wa hazina ifanye mapitio ya namna ya uendeshaji wa mashirika haya na kuishauri wizara ya fedha na mipango kuyaongezea mitaji ili yaweze kumudu gharama za uendeshaji
pia waangalie namna ya kuongeza wabia kupitia kuuza hisa kwa ajili ya kuongeza mitaji ya mashirika haya
 tzs 
 bilioni tzs 
 bilioni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la changamoto za utendaji kazi katika mamlaka za maji nchini mamlaka za maji nchini zilikuwa na changamoto zilizobainishwa na cag kama ifuatavyo i
upotevu mkubwa wa maji uliogharimu kiasi cha tzs 
 bilioni cag alibaini mamlaka za maji kati ya zina kiwango kikubwa cha upotevu wa maji ikilinganishwa na kiwango kinachokubalika kisichozidi asilimia hii ni kutokana na miundombinu chakavu
katika mwaka upotevu wa maji ulikuwa wa thamani ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia ikilinganishwa na mwaka ambapo ulikuwa ni tzs 
 bilioni sawa na asilimia 
hali ya upotevu wa maji imeendelea kuongezeka kwa miaka mitatu mfululizo kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 upotevu wa maji tzs bilioni kwa kipindi cha miaka mitatu hadi 
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ii
ucheleweshaji wa makusanyo ya madeni katika mamlaka za maji tzs 
 bilioni
cag alibaini malimbikizo ya madeni ya muda mrefu kiasi cha tzs 
 bilioni ambayo yamejumuisha madeni ya tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka kwenye taasisi za serikali na tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka kwa wateja binafsi kama inavyoonekana katika kielelezo na
kielelezo na
 madeni katika mamlaka za maji nchini tzs bilioni 
 athari upotevu wa maji uliogharimu kiasi cha tzs 
 bilioni katika mamlaka za maji pamoja na kushindwa kukusanya madeni ya tzs 
 bilioni kunasababisha mamlaka za maji kushindwa kutoa huduma kwa kiwango na ufanisi unaohitajika kwa wananchi
ushauri wajibu inashauri yafuatayo i
mamlaka za maji chini ya usimamizi wa wizara ya maji ziendelee kufanyia kazi sababu za kuongezeka kwa upotevu wa maji hususani kwenye miundombinu
ii
mamlaka za maji ziwabane wateja kulipa mikopo ya huduma ya maji bila shuruti
hii ni pamoja na kusitisha huduma ya maji na kuwapeleka wadaiwa sugu katika vyombo vya sheria kudai madeni ambayo hayajalipwa
iii
wizara ya maji ipitie sera ya mkopo ya gharama ya kuunganishiwa maji kwa madhumuni ya kupunguza kipindi cha mteja kudaiwa kutoka siku tisini mpaka thelathini
utekelezaji wa pendekezo hili utaharakisha mzunguko wa fedha kutoka kwa wateja kuja kwa mamlaka za maji na hivyo itampunguzia mteja kulimbikiza deni kubwa ambalo mara nyingi linakuja kumshinda kulilipa
iv
serikali kupitia wizara ya maji iharakishe utekelezaji wa mpango wa kutumia mita za luku za maji ili wananchi walipe bili za maji kabla ya kutumia
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la changamoto za uwekezaji tanzania ripoti ya cag ya mwaka inaonyesha kumekuwa na mapungufu katika kukuza mazingira ya uwekezaji nchini
mapungufu hayo yamebainika katika taasisi mbalimbali kama epza tic n
k kama ifuatavyo
maafisa wa kituo cha uwekezaji kukosa mamlaka ya kutoa baadhi ya huduma kwa wawekezaji katika vituo vinavyotoa huduma mahala pamoja one stop centre
vituo hivi vilitakiwa kutoa huduma lakini huduma saba hazikuwa zinatolewa
huduma hizo ni utoaji wa leseni za biashara viwanda utoaji wa huduma za kodi usajili wa kampuni vibali vya mazingira vibali vya ubora vibali vya dawa pamoja na vibali vya usalama na afya mahala pa kazi ii
ucheleweshwaji wa kutoa majibu ya maombi ya wawekezaji
mfano tra ilichelewesha kutoa majibu ya maombi ya vivutio vya kodi kutoka kwa wawekezaji wanaopitia tic kwa kipindi cha miezi sita hadi miaka miwili iii
taasisi zinazosimamia uwekezaji zilikuwa na nakisi ya tzs bilioni sawa na asilimia ya bajeti iliyoidhinishwa
hata hivyo serikali haikutoa ruzuku ya tzs bilioni sawa na asilimia ya nakisi hiyo
hii inasababisha taasisi hizi kushindwa kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi iv
taasisi ya uhandisi na usanifu wa mitambo tanzania temdo kuendelea kujiendesha bila kuwa na kanuni na mpango kazi kwa miaka mitano
mazingira ya uwekezaji tanzania yameshuka kwa asilimia ambapo kwa mwaka tanzania ilikuwa nafasi ya kati ya nchi kutoka nafasi ya mwaka 
athari changamoto zilizobainishwa zimesababisha athari zifuatazo i
kushuka kwa idadi ya miradi iliyosajiliwa na tic kwa mwaka ilisajiliwa miradi wakati kwa mwaka ilisajiliwa miradi hivyo idadi hiyo imeshuka kwa asilimia 
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ii
kushuka kwa kiasi cha mitaji mipya kilichowekezwa tic kutoka dola za kimarekani milioni kwa mwaka hadi kufikia dola za kimarekani milioni sawa na asilimia kwa mwaka 
iii
kushuka kwa nafasi za ajira kutoka kwa mwaka hadi kufikia kwa mwaka kama inavyoonekana kwenye jedwali na
jedwali na
 mwenendo wa miradi ya uwekezaji mitaji mipya na nafasi za ajira zilizotengenezwa kutokana na miradi ya uwekezaji iliyosajiliwa katika kituo cha tic
hoja miradi ya uwekezaji iliyosajiliwa kiasi cha mitaji mipya kilichowekezwa milioni dola za marekani nafasi za ajira zilizotengenezwa kufuatia uwekezaji mpya iv
kushuka kwa mwenendo wa uwekezaji wa mitaji mipya kutoka dola za kimarekani milioni kwa mwaka hadi dola za kimarekani 
 milioni kwa mwaka sawa na asilimia 
ushauri wajibu inashauri serikali iboreshe mazingira ya uwekezaji kwa kutekeleza kikamilifu mpango mkakati wa kuboresha mazingira ya uwekezaji nchini blueprint ambao haujatekelezwa kikamilifu
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la uviko yaathiri uwajibikaji uchumi na utekelezaji wa miradi tanzania ni miongoni mwa nchi chache ambazo hazikupata madhara makubwa ya kiafya na kiuchumi kutokana na uwepo wa janga la korona uviko 
hata hivyo janga la korona liliathiri ufanisi wa mifumo ya uwajibikaji uchumi pamoja na kasi ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo nchini kama ifuatavyo i
cag alishindwa kufanya ukaguzi wa ofisi za balozi za tanzania sawa na asilimia ya taasisi zilizokaguliwa hivyo kushindwa kutoa hati za ukaguzi kwa balozi hizo pamoja na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki ii
idara ya taifa ya kusimamia maafa haikuweza kutumia tzs 
 bilioni ambazo zilichangwa na wadau mbalimbali ili kukabiliana na janga la korona kwa kuwa haikupata maelekezo kutoka mamlaka zinazohusika iii
mapato ya utalii katika mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro na mamlaka ya hifadhi ya taifa tanapa yalishuka kwa tzs 
 bilioni sawa na asilimia kutoka tzs bilioni mwaka hadi tzs 
 bilioni mwaka tzs 
 bilionitzs 
 bilioni asilimia tzs bilioni ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma iv
kuzuia utekelezaji wa kazi za miradi ya maendeleo kutokana na kuzingatia hatua za kiafya zilizotolewa na taasisi za afya kama vile kufungwa kwa mipaka baina ya nchi na kufungwa kwa taasisi za elimu zinazohusika kuhakiki vyeti vya elimu vya wataalamu wanaoshiriki katika utekelezaji wa miradi
athari changamoto zilizobainishwa zimesababisha athari zifuatazo i
kuchelewa kwa utekelezaji wa ujenzi wa mradi wa mabasi ya mwendo kasi kwa asilimia 
ripoti ya mwezi wa ya utekelezaji wa mradi inaonesha utekelezaji wa mradi ulitakiwa kuwa umefikia asilimia lakini ulikuwa umefikia asilimia tu
sambamba na mradi huu mradi wa kufua umeme wa maji wa rusumo regional rusumo falls hydropower project ulichelewa kukamilika kutokana na kufungwa kwa mpaka wa tanzania na rwanda
ii
kituo cha mikutano cha kimataifa cha arusha aicc kimezidi kupata hasara ambapo hasara ilifikia tzs 
 milioni mwaka ukilinganisha na hasara ya tzs 
 milioni mwaka kutokana na kusimamishwa kwa shughuli za mikutano na kufungwa kwa mipaka
iii
kutokaguliwa kwa ofisi za balozi kunafanya wananchi kushindwa kujua hali ya uwajibikaji wa wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki katika makusanyo na matumizi ambapo kwa mwaka ilikuwa na bajeti ya tzs 
 bilioni iv
cag alishindwa kuhakiki usahihi wa makusanyo ya tzs 
 bilioni yaliyoripotiwa katika mfuko mkuu wa hazina wa serikali ikizingatiwa kuwa ofisi za balozi zilikuwa na bajeti ya kukusanya tzs 
 bilioni kwa mwaka 
ushauri wajibu inashauri cag aandae ripoti yakina juu ya athari za korona katika uwajibikaji uchumi na utekelezaji wa miradi ya maendeleo nchini ili kuweza kubaini ni kwa kiasi gani korona imeathiri utendaji wa serikali
vilevile ofisi ya cag kwa kushirikiana na wizara ya fedha na mipango iboreshe mifumo ya usimamizi wa fedha kwa kutumia tehema ili iweze kuruhusu ukaguzi kufanyika kwa njia ya mtandao
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag yaliyotolewa miaka iliyopita
ripoti za ukaguzi za mwaka zinaonesha mwenendo usioridhisha wa utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa katika kaguzi za miaka iliyopita katika serikali kuu na mashirika ya umma kama ifuatavyo i
serikali kuu ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuongezeka kwa idadi ya mapendekezo yanayotolewa na cag kwa miaka mitatu mfululizo kutoka kwa mwaka hadi kufikia kwa mwaka 
hata hivyo kasi ya utekelezaji wa mapendekezo haya inaendelea kushuka
mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu yalikuwa sawa na asilimia kwa mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu ni sawa na asilimia na kwa mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa ni sawa na asilimia kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu ii
mashirika ya umma ripoti ya cag ya mwaka inaonesha kuongezeka kwa idadi ya mapendekezo yanayotolewa na cag kwa miaka mitatu mfululizo kutoka mapendekezo kwa mwaka hadi kufikia mwaka 
hata hivyo kasi ya utekelezaji wa mapendekezo hayo umeendelea kushuka
mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu yalikuwa sawa na asilimia kwa mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu ni sawa na asilimia na kwa mwaka mapendekezo yaliyotekelezwa kikamilifu ni sawa na asilimia kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa miaka iliyopita ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma athari kuendelea kushuka kwa kasi ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mashirika ya umma na serikali kuu kunaondoa ufanisi wa uendeshaji wa taasisi hizo
vilevile kutokutekelezwa kwa mapendekezo ya cag kunapelekea upotevu wa fedha za umma kutokana na kuendelea kuwepo kwa kasoro zilizobainishwa na cag
ushauri mkaguzi mkuu wa ndani aendelee kuhimiza taasisi zote za serikali kutumia mfumo wa ufuatiliaji na utekelezaji wa mapendekezo ya hoja za ukaguzi gari its
vilevile wajibu inashauri mfumo huu kuwa wazi kwa umma ili wananchi waweze kufuatilia na kudai utekelezaji wa mapendekezo ya cag
 ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma hitimisho ripoti hii imeainisha baadhi ya mapungufu na changamoto zilizojitokeza katika ripoti za cag za serikali kuu na mashirika ya umma zilizotokana na ukiukwaji wa sheria na miongozo mbalimbali ikiwemo sheria ya bajeti ya mwaka na marekebisho yake katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania kama ilivyorekebishwa na sheria ya fedha za umma 
baadhi ya dosari na mapungufu yaliyojitokeza ni udhaifu katika usimamizi wa mfuko mkuu wa serikali changamoto katika uendeshaji wa mashirika ya kibiashara usimamizi wa bajeti katika taasisi za serikali ukusanyaji wa mapato usimamizi wa bodi za wakurugenzi mawanda ya ukaguzi pamoja na mazingira ya uwekezaji nchini
aidha wajibu inapenda kuwakaribisha wananchi na wadau wa uwajibikaji kutumia ripoti hii katika kuelimisha umma juu ya ripoti za cag ili kukuza uwajibikaji nchini vilevile unaweza kupakua ripoti hii ya uwajibikaji kupitia tovuti ya wajibu au kutufuatilia katika mitandao ya kijamii instagram twitter na facebook wajibu institute
muhimu ili kupata taarifa zaidi kuhusu ripoti za cag za mwaka tembelea tovuti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi naot ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma ripoti ya uwajibikaji serikali kuu na mashirika ya umma jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao samora avenue extelecoms house ndfloor p
o box dar es salaam tel fax general email ceo email website taarifa kwa vyombo vya habari
serikali imeunganisha taasisi katika mtandao wa mawasiliano wa serikali government communication network govnet kupitia mkongo wa taifa nictbb kwa optic fiber cable
pia taasisi zilizo chini ya ofisi ya rais tamisemi zitaunganishwa kwenye mtandao huo kufikia disemba 
taasisi hizo pia zimefungiwa mtandao wa ndani wa mawasiliano lan pamoja na mfumo wa simu zenye itifaki ya intaneti internet protocol phones ip phones private branch exchange ip pbx
taasisi ni pamoja na wizara zote idara zinazojitegemea ofisi ya bunge naot na wakala za serikali tba wma brela
taasisi kutoka mikoa ya tanzania bara dodoma tanga dar es salaam kagera lindi kila mkoa unajumuisha ofisi ya mkuu wa mkoa halmashauri za wilaya manispaa na jiji
kukamilika kwa miundombinu hiyo kutaipunguzia serikali gharama za mawasiliano zilizokuwa zinatolewa kutasaidia taasisi kuwa na mawasiliano bora ya kielektoni data sauti na video kutaongeza kasi ya masafa ya intaneti kutawezesha matumizi ya mifumo shirikishi ya tehama kutaboresha utendaji kazi na kuongeza ubora wa utoaji huduma kwa umma
aidha taasisi zilizounganishwa na mfumo wa simu zenye itifaki ya intaneti internet protocol ambazo hufanya kazi kwa ufanisi zitaweza kuwasiliana taasisi baina ya taasisi kwa urahisi
kwa mfano mtumishi wa taasisi moja katika taasisi hizo anaweza kupiga simu kwenda taasisi nyingine ya nje ikawa kama umepiga simu ya extension ndaniya ofisi moja
pia taasisi zinaweza kufanya mikutano kwa njia ya simu teleconference
orodha ya namba hizo inapatikana katika tovuti ya wakala ili kufanikisha zoezi hilo ofisi ya rais utumishi na utawala bora kwa kushirikiana na wakala imetoa mafunzo kwa taasisi tajwa hapo juu kuhusu uendeshaji na usimamizi wa mtandao wa serikali na matumizi ya simu zinazotumia itifaki ip phones kwa wataalamu wa tehama na makatibu muhtasi kutoka wizara taasisi zinazojitegemea wakala za serikali zilizounganishwa
mpango wa serikali ni kuzifikia mikoa na halmashauri zote hapa nchini ili kutumia mawasiliano ya simu za itifaki barua pepe na mifumo ya tehama katika kubadilishana taarifa
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxmwishoxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx imetolewa na suzan mshakangoto meneja wa habari elimu na mawasiliano wakala ya serikali mtandao ega i ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma unapojibu tafadhali taja kumb
na
fa
 machi mh
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ikulu barabara ya barack obama na
 dar es salaam
yah kuwasilisha ripoti ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu ukaguzi wa mashirika ya umma kwa mwaka wa fedha kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka na mabadiliko na kama ilivyoainishwa katika sehemu ya ya sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka nawasilisha kwako ripoti ya mwaka ya ukaguzi wa mashirika na taasisi nyingine za umma kwa mwaka wa fedha kwa ajili ya kuiwasilisha bungeni kulingana na matakwa ya sheria
wako mwaminifu prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi barabara ya samora s
 dar es salaam
simu ya upepo ukaguzi d salaam simu tarakishi barua pepe tovuti ii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi jamhuri ya muungano wa tanzania
kama ilivyoanzishwa chini ya ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania majukumu ya kisheria ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali yameainishwa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebishwa na kufafanuliwa na sheria ya ukaguzi ya umma na
 ya mwaka kama ilivyorekebishwa na kufafanuliwa na kanuni za ukaguzi wa umma za mwaka 
dira ya ofsi kuwa kituo bora kwenye ukaguzi wa hesabu katika sekta ya ukaguzi wa umma
lengo la ofisi kutoa huduma bora za ukaguzi zenye kuleta tija kwa nia ya kuimarisha uwajibikaji unaozingatia thamani ya fedha katika kukusanya na kutumia rasilimali za umma
iii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma misingi yetu kutopendelea ofisi ya taifa ya ukaguzi ni aasisi inayotoa huduma kwa wateja wake kwa haki bila upendeleo
ubora ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi ya kitaalamu inayotoa huduma bora za ukaguzi wa hesabu kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya ukaguzi
uadilifu ofisi ya taifa ya ukaguzi inazingatia na kudumisha maadili ya kazi ya kiwango cha juu na kuheshimu sheria
kujali watu tunajali mahitaji ya wadau kwa kujenga utamaduni mzuri wa kujali wateja na kuwa na watumishi wenye uwezo na kuongeza tija
ubunifu ofisi ya taifa ya ukaguzi ni aasisi bunifu ambayo wakati wote inaimarisha na kukaribisha mawazo mapya ya ki maendeleo toka ndani na nje ya taasisi
matumizi bora ya rasilimali za umma ofisi ya taifa ya ukaguzi ni taasisi inayozingatia matumizi bora ya rasilimali zilizokabidhiwa kwake
iv ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma yaliyomo yaliyomo iv orodha ya majedwali vi orodha ya vifupisho vii shukrani xiv muhtasari kwa waandamizi xviii sura ya kwanza utangulizi na taarifa za jumla sura ya pili aina za hati za ukaguzi zilizotolewa sura ya tatu ukaguzi wa miaka iliyopita sura ya nne masuala yaliyopewa uzito katika ukaguzi sura ya tano mapitio ya mikakati na uendeshaji wa kiufanisi katika mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya sita ufuatiliaji na utathiminishaji wa ubinafsishaji sura ya saba masuala mengineyo muhimu hitimisho viambatisho vi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma orodha ya majedwali jedwali hati zilizotolewa kwa kipindi cha miaka minne mfululizo kutoka hadi jedwali mikopo iliyotolewa zaidi ya asilimia ya thamani ya mali za saccos jedwali utofauti wa kumbukumbu kati ya bidhaa zilizo katika mfumo wa mamlaka ya bandari na mfumo wa mamlaka ya mapato jedwali wakopaji waliotumia fedha kwa malengo yasiyokusudiwa jedwali madeni yaliyokaa muda mrefu jedwali ucheleweshaji wa kukamilika kwa ujenzi wa miradi jedwali ufanisi katika ukusanyaji wa kodi ya pango jedwali mapato yaliyopotea kutokana na upotevu wa maji jedwali ucheleweshaji na kutopelekwa kwa makato ya kisheria jedwali mwenendo wa hali ya kifedha wa shirika la ndege tanzania jedwali ulinganifu wa bajeti na mapokeo halisi ya fedha kwa kipindi cha miaka minne iliyopita vii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma orodha ya vifupisho adb benki ya maendeleo ya afrika ads b mfumo wa moja kwa moja wa kutangaza matokeo ya uchunguzi afrosai e umoja wa ofisi za taifa za ukaguzi za nchi za kiafrika zinazozungumza lugha ya kiingereza ahel kampuni ya azimio aids upungufu wa kinga mwilini amhs mfumo wa utunzaji wa mawasiliano ya ndege aoc cheti cha mwendeshaji wa huduma za ndege apfw dirisha la mikopo ya miradi ya kilimo arms mfumo wa ufuatiliaji wa muda wa hewani wa simu atc shirika la ndege tanzania atcl kampuni ya ndege tanzania atm mfumo wa usimamizi wa safari za ndege auwsa mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiraarusha bauwasa mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingirababati bmaf taasisi ya ukimwi ya benjamin mkapa boq orodha ya mahitaji na gharama za ujenzi bot benki kuu ya tanzania cag mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali capex matumizi katika vitu vinavyodumu muda mrefu cbe chuo cha elimu ya biashara cda mamlaka ya uendelezaji wa makao makuu ceir kifaa cha kuwandikisha utambuzi cfss kituo cha kusafirisha mizigo chc shirika hodhi ya mali za serikali viii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma cida wakala wa maendeleo wa kimataifa wa watu wa canada cms mfumo wa usimami wa forodha cmsa mamlaka ya masoko ya mitaji cnc mfumo wa kompyuta wa usimamizi wa namba costech tume ya sayansi na teknolojia tanzania danida wakala wa maendeleo wa kimataifa wa watu wa denmark dawasco shirika la maji safi na maji taka dar es salaam dbot mfumo wa kubuni kujenga kuendesha na kuhamisha dfid shirika la maendeleo na ufadhili la uingereza dit chuo cha teknolojia cha dar es salaam dmgp mradi wa mlango bahari wa dar es salaam dmi chuo cha mabaharia dar es salaam dtt mfumo wa matangazo ya luninga wa kidijitali duce chuo kikuu kishiriki cha elimu dar es salaam eadb benki ya maendeleo ya afrika mashariki efd kifaa cha ukusanyaji fedha cha kielektroniki erp mfumo wa upangaji na matumizi ya rasilimali za biashara ewura mamlaka ya usimamizi na udhibiti wa nishati na maji giz shirika la maendeleo la serikali ya watu wa ujerumani got serikali ya tanzania gvg kundi la sauti za dunia heslb bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu hiv virus vya ukimwi hq makao makuu ias viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu iata jumuiya ya usafirishaji wa anga ya kimataifa icao shirika la kimataifa la usafiri wa anga ix ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma icd bandari kavu ifac shirikisho la kimataifa la wahasibu ifm chuo cha usimamizi wa fedha ifrs mfumo wa kimataifa wa kutoataarifa na uandaaji wa hesabu imo jumuiya ya mabaharia duniani imtu chuo cha kimataifa cha tiba na teknolojia intosai jumuiya ya ofisi za taifa za ukaguzi ya kimataifa iosa ukaguzi wa usalama viwanjani wa kimataifa ipsass viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu za taasisi za umma isa viwango vya kimataifa vya ukaguzi wa hesabu issais viwango vya kimataifa vya ukaguzi wa hesabu wa taasisi za umma jv umiliki wa kampuni kwa ubia km kilometa kmtc kampuni ya kutengeneza vipuri vya mashine kilimanjaro koj gati ya kupakulia mafuta ya kurasini kpi kiashiria cha utendaji kuwasa mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira kigoma lapf mfuko wa pensheni wa lapf lart mfuko wa mikopo na karadha lcms mfumo wa kusimamia na kudhibiti mawasiliano ya ndani luwasa mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira lindi mcst wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia mnh hospitali ya taifa ya muhimbili mof wizara ya fedha moi taasisi ya mifupa ya muhimbili mou randama za makubaliano ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma msd bohari kuu ya dawa muccobs chuo cha ushirika na biashara moshi must chuo cha sayansi na teknolojia mbeya mwauwas mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira mwanza mzartc kampuni ya biashara ya mkoa wa mwanza nacte baraza la taifa la elimu ya ufundi naot ofisi ya taifa ya ukaguzi napoco kampuni ya taifa ya taifa ya ufugaji wa kuku narco kampuni ya ranchi za taifa nbc benki ya taifa ya biashara ncaa mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro ndc shirika la maendeleo la taifa necta baraza la mitihani la taifa nhc shirika la nyumba la taifa nhif mfuko wa taifa wa bima ya afya nimr taasisi ya taifa ya uchunguzi wa malaria nip taasisi ya tija ya taifa nit taasisi ya taifa ya usafirishaji nssf mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii out chuo kikuu huria cha tanzania pa obs mashirika na taasisi nyinginezo za umma paa sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya pac kamati ya bunge ya hesabu za serikali paye lipa kodi kadri ya pato lako pc kompyuta ya mezani pfmrp mpango wa mageuzi ya usimamizi wa fedha za umma pmg mlipaji mkuu wa serikali ppf mfuko wa pensheni wa ppf xi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ppl kampuni ya kusimamia mali za mifuko ya pensheni ppp ushirikiano wa taasisi za umma na binafsi ppra mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma pride taasisi ya kukuza maendeleo vijijini pspf mfuko wa pensheni wa sekta ya umma psrc tume ya rais ya kurekebisha na kubinafsisha mashirika ya umma qos ubora wa huduma rahco kampuni hodhi ya rasilimali za reli tanzania rfp maombi ya kuwasilisha zabuni rif mfuko wa miundombinu ya reli rms mkakati wa uhamasishaji rasilimali saa shirika la ndege la afrika kusini saccos chama cha ushirika cha kuweka na kukopa sai taasisi ya ukaguzi ya taifa sat kampuni ya matengenezo na ukarabati wa ndege ya afrika kusini sgs kampuni ya usimamizi wa viwango ya kimataifa shuwasa mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira shinyanga sida shirika la maendeleo la kimataifa la watu wa sweden snao ofisi ya taifa ya ukaguzi ya sweden spm kiwanda cha karatasi kusini ssra mamlaka ya udhibiti ya hifadhi za jamii sumatra mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa nchi kavu na majini tafiri taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania tanapa mamlaka ya hifadhi ya taifa tanesco shirika la ugavi wa umeme tanzania tbc shirika la utangazaji tanzania tbs shirika la viwango tanzania xii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tbt bodi ya chai tanzania tcaa mamlaka ya anga tanzania tcb bodi ya kahawa tanzania tcra mamlaka ya udhibiti mawasiliano tanzania teu kipimo cah kontena cha futi ishirini tfda mamlaka ya chakula na dawa tanzania tic kituo cha uwekezaji cha tanzania ticts kituo cha huduma za makontena ya kimataifa tltc kiwanda cha uchakataji wa tumbaku tmb bodi ya nyama tanzania tnbc baraza la taifa la biashara tanzania tpa mamlaka ya bandari tanzania tpdc shirika la maendeleo ya petroli tanzania tpri taasisi ya taifa ya utafiti wa madawa tr msajili wa hazina tra mamlaka ya mapato tanzania trl shirika la reli tanzania tsn kampuni ya magazeti tanzania ttcl kampuni ya simu tanzania ttms mradi wa mfumo wa usimamizi wa nyendo za mawasiliano ya simu tzs shilingi ya tanzania ucsaf mfuko wa mawasiliano kwa wote uda shirika la usafiri dar es salaam udom chuo kikuu cha dodoma unicef shirika la kuhudumia watoto duniani urt jamhuri ya muungano wa tanzania usaid shirika la msaada la marekani usd dola ya marekani xiii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma utt amis mfuko wa uwekezaji tanzania wa kusimamia mali na uwekezaji utt pid mfuko wa uwekezaji tanzania wa kusimamia miradi na maendeleo ya ujenzi vat kodi ya ongezeko la thamani wb benki ya dunia whc kampuni ya nyumba za watumishi who shirika la afya duniani wht kodi ya zuio wma wakili wa vipimo xiv ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma shukrani ninapenda kuchukuwa nafasi hii adhimu kwa niaba ya ofisi ya taifa ya ukaguzi kumpa pongezi za dhati mheshimiwa dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na pia kumtakia kila mafanikio katika kipindi hiki ambacho watanzania wana matarajio makubwa kutoka kwake
ninaomba nikuthibitishie kuwa ofisi yetu itakupa ushirikiano katika kutekeleza majukumu yako kama rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
pongezi zangu za dhati kwa pia ziende spika na naibu spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania wenyeviti na makamu wenyeviti wa kamati za kudumu za bunge pamoja na waheshimiwa wabunge kwa kuchaguliwa katika bunge hili tukufu
ofisi yangu inaahidi kuwapa kila ushirikiano katika kuyafikia malengo ya kujenga taifa letu
pia ninampongeza dkt
jakaya mrisho kikwete rais mstaafu wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa msaada mkubwa aliotupatia katika kipindi chake cha urais ambao umesaidia katika mafanikio ya ofisi yangu
ninapenda kuwashukuru wabia wa maendeleo ambao wamekuwa wakiisaidia ofisi ya taifa ya ukaguzi hususani mpango wa maboresho ya usimamizi wa fedha za umma pfmrp chini ya usimamizi wa benki ya dunia ofisi ya taifa ya ukaguzi ya sweden serikali ya sweden kupitia shirika la kimataifa wa maendeleo wa watu wa sweden idara ya maendeleo ya kimataifa ya uingereza shirika la maendeleo la kimataifa la watu wa ujerumani benki ya maendeleo ya afrika shirika la maendeleo la kimataifa la watu wa marekani taasisi ya ukaguzi ya taifa la india taasisi ya ukaguzi ya taifa la china taasisi ya ukaguzi ya taifa la norway taasisi ya ukaguzi ya taifa la uholanzi umoja wa ofisi za taifa za ukaguzi za nchi za kiafrika zinazozungumza lugha ya kiingereza shirika la maendeleo la kimataifa la canada na wadau wote wanaoitakia mema ofisi yangu na waliochangia kwa sehemu kubwa kuifanya kuwa ya kisasa katika kutekeleza majukumu yake ya kikaguzi kwa kufadhili mafunzo ya wafanyakazi na kutupatia vitendea kazi mbalimbali pamoja na msaada wa kiutaalamu
xv ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma aidha ninapenda kuyashukuru makampuni binafsi ya ukaguzi ambayo yamekuwa yakifanya ukaguzi wa hesabu za mashirika ya umma
mchango wao katika kukamilisha repoti hii unathaminiwa sana
pia ofisi yangu inashukuru kwa ushirikiano unaoendelea kuonyeshwa na bodi za wakurugenzi maofisa masuuli wasimamizi waandamizi na wafanyakazi wa mashirika ya umma tunayoyakagua kwa ushirikiano waliotupatia wakati wa kufanya ukaguzi huu
mwisho ninapenda kuwashukuru sana wafanyakazi wote wa ofisi ya taifa ya ukaguzi kwa jitihada walizoonyesha katika kuwandaa na kukamilisha ripoti hii
kujitolea kwao na kujituma kumekuwa na manufaa na faraja sana kwangu
ninawasihi waendelee kuwa na moyo huo kwa siku ijazo ili kuendelea kudumisha na kuinua heshima ya ofisi yetu katika kutoa huduma za ukaguzi zenye ubora na kuhimiza uwajibikaji na kuzingatia thamani ya fedha katika makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
xvi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma dibaji ninayo furaha na heshima kuwasilisha ripoti kuu ya mwaka ya ukaguzi wa mashirika na taasisi nyingine za umma kwa mwaka ili linatekeleza matakwa ya ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na sura ya ya sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
ripoti hii ni mkusanyiko wa masuala muhimu yaliyojitokeza katika kaguzi za mashirika ya umma kwa vipindi vinavyoishia tarehe septemba tarehe disemba na tarehe juni 
pia ripoti hii imejumuisha mapendekezo yaliyotolewa kwa wasimamizi wa mashirika haya ili kupunguza mapungufu yaliyojitokeza wakati wa ukaguzi
ripoti hii pia inajumuisha masuala ya kimkakati na ufanisi katika utendaji wa mashirika kwa lengo la kujibu maswali muhimu ya kisera au changamoto muhimu na vikwazo vya kiutendaji ambavyo vinaathiri mikakati mipango na ufanisi wa mashirika ya umma
ripoti pia inajumuisha matokeo ya kaguzi maalumu zilizofanyika katika mwaka wa mahesabu wa 
kaguzi hizi zilifanyika kwa mujibu wa sura ya ya sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka ambayo inampa mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali mamlaka kufanya aina yoyote ya ukaguzi pale anapohitaji kufanya hivyo au kwa kuombwa na mtu yeyote taasisi mashirika ya umma wizara idara wakala na serikali za mitaa na vyombo vyovyote vinavyohitaji kufanya ukaguzi maalumu
kutokana na mwamko wa jamii katika kuongezeka kwa uwajibikaji uwazi na utawala bora maamuzi sahihi ni muhimu sana
kwa hiyo ni imani yangu kuwa ripoti hii itaisaidia serikali pamoja na bunge katika kuwakumbusha wasimamizi wa taasisi xvii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hizi za umma ambao wamekasimiwa mamlaka ya kukusanya kutumia na kusimamia rasilimali za umma ili kwa pamoja tuweze kuleta mabadiliko katika maisha ya watanzania
prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali machi xviii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma muhtasari kwa waandamizi i
utangulizi muhtasari huu unaainisha kwa kifupi masuala mahususi yaliyojadiliwa kwa kina katika ripoti hii na ambayo yanahitaji kufanyiwa kazi na serikali bunge bodi za wakurugenzi na menejimenti ya taasisi husika ili kuhakikisha kuna ufanisi katika utendaji wa mashirika ya umma
ripoti hii inajumuisha hoja mbalimbali zilizotolewa katika ripoti za ukaguzi za mashirika na taasisi nyingine za umma zinazoonesha kuwapo kwa mapungufu yanayokwamisha utendaji wa mashirika na taasisi hizo ambazo zinahitajika kufanyiwa kazi kwa haraka
masuala yaliyoainishwa kwa kifupi ni kama ifuatavyo ii
hati za ukaguzi na ripoti zilizokaguliwa katika kipindi cha mwaka wa fedha wa nilikagua na kukamilisha kaguzi za mashirika kati mashirika yaliyotakiwa kukaguliwa
kati ya kaguzi zilizofanyika kaguzi za hesabu za mashirika zilitolewa maoni ya ukaguzi
kati ya kaguzi za mashirika zilizokamilika na kutolewa maoni hati ya ukaguzi mashirika na taasisi za nyingine za umma mashirika yalipata hati yenye mashaka wakati mashirika yalipata hati zinazoridhisha
hati isiyoridhisha na hati mbaya hazikutolewa kwa shirika lolote au taasisi nyingine za umma katika kipindi hiki cha mwaka wa fedha iii
utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi ya miaka iliyopita katika kipindi cha mwaka nilifuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi za miaka iliyopita
mapendekezo yaliyotolewa miaka iliyopita hayajatekelezwa hadi sasa
mapendekezo haya yanapatikana katika sura ya tatu ya ripoti hii
mapendekezo hayo ni pamoja na haja ya kuwanzisha mfuko wa uwekezaji wa umma usimamizi wa mali chuo kikuu cha dodoma udom mauzo ya hisa za uda kutelekezwa kwa mita za kupimia mafuta yanayoingia bandarini katika mamlaka ya bandari tanzania umiliki wa azania bancorp limited na pride tanzania na ubinafsishaji wa kiwanda cha karatasi mgololo southern papaer mill spm
xix ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iv
masuala yaliyopewa uzito katika ukaguzi kumekuwa na amana za makontena za muda mrefu zenye kiasi cha shilingi milioni 
 kwa makampuni ya usafirishaji wa mizigo bandarini pamoja na upatikanaji wa dawa na kuhifadhiwa kwa muda mrefu vifaa vya matibabu yenye thamani ya shilingi bilioni 
 katika bohari ya madawa msd
aidha mamlaka ya chakula na dawa tfda haikuweza kukagua chakula kilichoagizwa kutoka nje ya nchi chenye thamani ya shilingi bilioni 
 kutokana na uwezo mdogo
tulibaini mfumo wa mawasiliano ucsaf ulishindwa kukusanya madeni kiasi cha shilingi milioni 
 ikiwa ni ada ya ushuru wa huduma
tulibaini ucheleweshaji wa ujenzi kwa mashirika ya umma
ujenzi huo unagharimu kiasi cha shilingi milioni 
tuligundua kuwepo kwa mikopo mahsusi ambayo haikulipwa kiasi cha shilingi bilioni 
 mikopo hiyo inawahusu wafanyakazi wa waliostaafu
pia kuna dosari ya usimamizi wa mradi wa makazi ambao unatekelezwa na mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii
pia tulibaini mapato haya kukusanywa kutokana na maji yaliyotumika yenye kufikia kiasi cha shilingi bilioni 
 ya mamlaka tatu za maji na ucheleweshwaji wa miradi katika taasisi sita za umma
ukaguzi wa mapato ya mamlaka ya bandari ulibaini kwamba kati ya meli ambazo zilikuwa zimeegeshwa katika bandari ya dar es salaam meli hazikujumlishwa kwenye mfumo wa mapato
menejimenti iliweza kutoa maelezo na viambatanishi vya meli lakini zilizobaki hazikuwa na nyaraka ya kuwambatanisha hivyo kuleta wasiwasi kama mapato yalikusanywa kutoka kwenye makontena haya
bila kuwa na usimamizi bora mapato mengi yanaweza kupotea
pia tulibaini kuwepo kwa tofauti ya mizigo kati ya taarifa za mfumo wa kielektroniki wa mamlaka ya bandari na ule wa mamlaka ya mapato
tofauti inaweza sababisha mapato ya mamlaka kupotea
kuna uhitaji wa mamlaka ya bandari na mamlaka ya mapato kufanya usuluhishowa taarifa ili kuthibiti upotevu wa mapato
meli mbili ziliruhusiwa kutoka na maafisa wa idara ya uendeshaji badala ya kitengo cha mapato cha meli na pia meli moja iliruhusiwa kutolewa na idara ya majini ilitolewa lakini hakuna xx ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma taarifa iliyotumwa kwa idara ya mapato
hii inaweza pelekea upotevu wa mapato kwa mamlaka ya bandari na mamlaka ya mapato
kiwanda cha saafi kilipewa mkopo kutoka benki ya tib kiasi cha shilingi bilioni 
 mpaka kufikia disemba hakuna fedha iliyorudishwa
tathmini zaidi kwenye taarifa ya banki ilibaini kiwanda cha saafi kilipewa mkopo mwingine kupitia export credit guarantee scheme wa shilingi bilioni 
 iliyotolewa na serikali kupitia bank ya tib
aidha makampuni matano pia yalikuwa yanadaiwa na ecgs kiasi cha shilingi bilioni 
mikopo hii imekuwepo kwa zaidi ya miaka kumi bila kufilisiwa
ukosefu wa mipango katika miridi ubunifu na usimamizi ikiwemo ukosefu wa utathmini wa mradi kabla ya kutoa mikopo zinapelekea utendaji na usimamizi mbaya katika mikopo hivyo kuna uwezekano mkubwa wa serikali kupitia benki ya tib kutolipwa deni hilo
hivyo basi mikopo inashauriwa itolewe kwa wakopaji ambao wame tathminiwa na wana uwezo wa kurudisha mikopo
mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii nssf ulianza mradi wa kujenga satellite town ndani ya wilaya ya arumeru arusha kupitia ubia wake na kampuni ya hifadhi builders ltd
mradi huu ulitegemewa kugharimu dola za marekani sawa na shillingi trilioni 
tarehe januari mfuko wa taifa wa hifadhi na ahel waliingia makubaliano ya kusimamisha utekelezaji wa mradi huu kwa kuridhiana kati ya ahel na bodi ya wadhamini wa mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii
kampuni ya ubia hifadhi builders ilichukuwa mkataba kutoka ahel kwa ajli ya kubuni mradi na kusimamia kwa gharama ya dola za marekani za sawa na shilingi milioni 
hata hivyo wakati mkataba ulipokatishwa jumla ya shilingi bilioni 
 sawa na dola za marekani bilioni 
 zililipwa ambazo kulingana na mkataba kiwango hicho kiligeuzwa kuwa mkopo kwa ahel kwa riba ya asilimia kwa mwaka
kuingia kwenye mradi bila kuthibitisha upatikanaji wa fedha kusaidia miradi inaweza kusababisha gharama zisizo na lazima na xxi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma matumizi yasiyofaa ya rasilimali kwa upande wa mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii
tathmini ya mikakati ya utendaji na ufanisi wa mashirika na taasisi za umma tathmini ya utendaji na ufanisi wa mashirika ya umma iliyofanyika imegundua masuala muhimu yafuatayo kampuni ya ndege tanzania atcl ipo katika hali mbaya ya kifedha kutokana na kuzorota kwa hali ya kifedha pamoja na kupata hasara kwa zaidi ya miaka tisa mfululizo
manejimenti ya kampuni ya ndege tanzania haijaweza kubuni mkakati wa kulirudisha shirika katika hali inayoridhisha kwa kuliondoa kwenye hali mbaya ya kifedha inayoikabili
ubinafsishaji wa kampuni ya ndege tanzania uliofanywa kwa kampuni ya afrika kusini haukuweza kuleta ufumbuzi wowote wa matatizo ambayo yalikuwa yanaikabili kampuni badala yake iliendelea kuipa mzigo mkubwa kampuni ya ndege tanzania kupitia ongezeko la gharama na ada ya usimamizi gharama kubwa za matengenezo gharama kubwa za kukodisha ndege na gharama za uendeshaji
tulibaini changamoto kadhaa katika uendeshaji wa mamlaka ya anga tanzania ambapo kulikuwa na ukosefu wa utawala bora na usimamizi wa mradi wa adsb pamoja na uwezo duni ndani ya mamlaka ya anga tanzania katika mipango ya matumizi ya teknolojia
hii iliashiria kuwa wafanyakazi husika hawana uwezo wa kukabiliana na mabadiliko ya teknolojia
tuligundua kutokubadilishwa kwa mfumo uliopo wa rada ambao unatumia teknolojia ya kizamani na ambayo kwa sasa wasambazaji wake hawapo tena katika soko kwa ajili ya kusaidia uendeshaji wa mfumo huo wa rada
jambo hili ni la hatari zaidi kwa usalama wa nchi na anga zetu pamoja na ndege zinazopita katika anga yetu
mamlaka ya mawasiliano tanzania tcra haikufanya upembuzi yakinifu wala tathmini sahihi ya vihatarishi vya mfumo wa usimamizi wa mawasiliano
pia tulibaini kutokuwepo kwa mawasiliano sahihi miongoni mwa wadau wa mradi huu wa mawasiliano
udhaifu huu umesababisha kutoingizwa kwenye mkataba wa mfumo wa usimamizi wa mawasiliano kwa baadhi xxii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ya moduli muhimu za uhakiki wa mapato kwa watumiaji wa simu wa ndani ya nchi
mamlaka ya usimamizi wa nishati na maji ewura haikuweza kuwandaa taarifa ya mapitio ya utendaji kwa sekta za umeme na gesi asilia
aidha mamlaka haikuwandaa taarifa ya mpango kazi na utekelezaji wa mpango huo kwa ajili ya kukabiliana na changamoto zote zinazokabili mpango kazi wake kwa mwaka husika
kituo cha uwekezaji tic hakikuwa na ufanisi katika ufuatiliaji na tathmini ya mifumo
tuligundua ukosefu wa taarifa za ushirikiano kati ya kituo cha uwekezaji na mamlaka ya mapato tanzania
halikadhalika tuligundua kutokuwasilishwa kwa taarifa za mwekezaji na ukosefu wa ufahamu kwa wawekezaji juu ya shughuli zinazofanywa na kituo cha uwekezaji rahco ilikuwa na viashiria vinne vya utendaji katika mwaka baadhi ya viashiria vya utendaji vilitekelezwa lakini hatukuweza kutathmini ni vipi matokeo yatapimwa kwa sababu viashiria vya utendaji vilikuwa ni sentensi ambazo hazikutoa ufafanuzi jinsi malengo yatafikiwa
kampuni ilipata changamoto kadhaa katika kutekeleza mipango wa mikakati ambayo inahusisha shirika la reli trl kulipa ada ya mkataba na malipo mengine ya kisheria fedha za miundombinu ya reli kutokuwa na utendaji uwezo wa rahco kuchukuwa mipango mingine ya kitaifa na uwekezaji mkubwa unaohitajika kwa maendeleo ya mtandao wa reli
mapungufu katika kuweka malengo viashiria dhaifu vya utendaji vinaweza kuwathiri uwezo wa kampuni kufikia malengo yake
tumebaini kuwa tpa wameshindwa kufikia sehemu kubwa ya viashiria muhimu vya kiutendaji kpi ukaguzi wetu umebaini kuwa moja ya maegesho ya meli haifanyi kazi kutokana na miundombinu yake kuwa ya kizamani imeharibika kufikia kutotengenezeka na baadhi yake kuondolewa kutokana kuendelezwa kwa gati na
 na 
pia tumebaini matumizi ya shilingi milioni 
 ambazo zilitumika kwa ajili ya ukarabati na matengenezo ya meli ambayo imekuwa katika bandari ya mombasa kwa muda mrefu
pia tumebaini mapungufu katika utekelezaji wa miradi iliyoainishwa kwenye mpango mkuu wa bandari wa hadi mwaka udhaifu katika mkataba ulioingiwa kati ya ticts na tpa unaohusu makubaliano ya kusimamia na kuendesha kituo cha xxiii ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuhifadhi makontena kusitishwa kwa ujenzi wa kituo cha kusafirishia mizigo cha kisarawe na udhaifu katika uendeshaji wa bandari kavu na kituo cha kusafirishia mizigo kama kukosa udhibiti katika bandari kavu au vituo vya kusafirisha mizigo na kukosekana kwa taratibu za wazi na vigezo ambavyo vinatumika kugawanya mizigo miongoni mwa bandari kavu na vituo vya kusafirisha mizigo
mapungufu yafuatayo yamebainika ndani ya shirika la maendeleo la taifa ndc kutokufanyika kwa upembuzi yakinifu na tathmini ya rasilimali kwa miradi minne iliyoanzishwa na ndc kutokuweka fedha za kutosha kwenye miradi ambayo imesababisha ndc washindwe kuwa na hisa nyingi zaidi kwa kuwa hakuna fedha ambazo zimetengwa kwa ajili ya uwekezaji kiasi ambacho wawekezaji binafsi wanachangia zaidi hivyo kuwa wawekezaji wakubwa na hivyo kuwa katika nafasi ya kudhibiti maamuzi kwenye kampuni za ubia zilizoanzishwa
kumekuwepo kutumika chini ya kiwango kwa kampuni ya kutengeneza zana ya kilimanjaro kmtc kiwanda kimekuwa kikifanya kazi katika kiwango cha chini sana hivyo kushindwa kufikia malengo yaliyokusudiwa
taarifa ya maendeleo ya kiwanda imeonyesha uzalishaji wa hali ya chini ambapo katika kipindi cha julai na novemba mapato yaliyokusanywa yalikuwa shilingi milioni 
 ambayo ni kidogo ukilinganisha na mapato yaliyokadiriwa katika mpango wa kuhuisha kiwanda ambacho ni shilingi milioni 
pia tumebaini udhaifu katika ununuaji wa hisa za kiwanda cha kutengeneza matairi general tyres ea
uchambuzi wetu wa mauzo ya kampuni hii umebaini kuwa bei ya kuuzia iliyokubalika ni dola za marekani milioni ambayo ilitakiwa kulipwa kabla ya julai kama hakuna riba iliyojilimbikiza
ukaguzi umebaini kuwa mpaka sasa hakuna hela ambayo imelipwa na serikali
tumebaini kuwa tanesco shirika halijaweza kutengeneza faida na limekuwa likitengeneza hasara kutokana na gharama za uzalishaji kuwa juu ukilinganisha na bei za kuuzia hususani kwa umeme unaozalishwa na independent powe producers ippss na emergency power producers epps
ni maoni yetu kuwa hasara inazidi kula mtaji wa kampuni kwa kiasi cha kuongeza athari kwenye ukwasi wa shirika na kupunguza ufanisi wa shirika katika xxiv ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutimiza majukumu yake hii pia ina athari katika uwezo wa shirika kukopesheka
vi
tathmini na ufuatiliaji baada ya ubinafsishaji tumegundua kutokuwepo kwa ufuatiliaji unaoridhisha wa ubinafsishaji wa taasisi za umma kiasi kwamba madeni ya kibiashara ya kiasi cha shilingi milioni chini ya mashirika ya umma yaliyobinafsishwa hayakuingizwa kwenye vitabu vya shirika hodhi la mali za serikali chc na kwamba wadaiwa walipelekwa kwenye shirika la kukusanya madeni kwa hatua zaidi baada ya mfilisi kushindwa kuokoa kiasi hicho kutokana na ugumu wa kuwatafuta wadaiwa mapato ya ufilisi wa taasisi za umma yaliyokuwa kwenye kumbukumbu za taarifa za fedha zilizokaguliwa za shirika hodhi la mali za serikali hayahusiani na kiasi kilichopatikana wakati wa kuuza kama inavyoonekana katika taarifa ya taasisi za umma chini ya ufilisi ukaguzi ulibaini serikali kupitia wizara husika iliongoza mchakato wa ubinafsishaji wa kampuni ya mgodi wa makaa ya mawe kiwira na hoteli ya kilimanjaro kinyume cha sheria ya ex psrc chc
hatua hii ya serikali haiafikiani na majukumu ya usimamiaji yaliyoainishwa kwenye mamlaka ya ex psrc ex chc
ukaguzi uligundua mapungufu kwenye udhibiti wa mapato ya kodi za upangaji mathalani majengo matatu ya ex mwanza rtc ambayo hayakuuzwa baada ya ubinafsishaji wa ex mwanza rtc kwenda kwa mzartc yamekuwa yakikodishwa kwa wapangaji mbalimbali bila ya makubaliano yoyote kati ya ex chc na mzartc
sehemu ya mapato ya kukodisha majengo hayo yanatumika kulipa kodi na gharama za matengenezo ya majengo hayo
chc haikuwahi kufungua na kuendesha akaunti maalumu kwa ajili ya makusanyo ya madeni hayo kinyume cha kifungu cha cha sheria ya mashirika ya umma namba ya mwaka kama ilivyorekebishwa
xxv ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kama ilivyoripotiwa katika ripoti yangu ya awali hisa za usafiri dar es salaam uda ambazo hazikugawiwa ziliuzwa kwa kampuni ya simon group kwa shilingi 
kampuni ya simon group ililipa asilimia 
 tu ya makubaliano ya bei ya mwanzo shilingi milioni katika akaunti ya uda yenye namba j katika benki ya crdb
hakukuwa na ushahidi wa malipo ya asilimia 
 shilingi milioni iliyobakia
mwenyekiti wa uda alipokea shilingi milioni katika akaunti yake binafsi kwa ajili ya huduma ya ushauri wa kitaalamu kutoka simon group limited kiasi ambacho simon group alidai kuwa ni sehemu ya malipo ya mauzo ya hisa za uda serikali kupitia msajili wa hazina inapaswa kufanya ufuatiliaji wa karibu juu ya ubia wa serikali katika uda ili kuhakikisha kuwa maslahi ya umma hayapotei
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya kwanza utangulizi na taarifa za jumla 
 uanzishaji wa ofisi ya ukaguzi kisheria ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ni ofisi iliyoanzishwa kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka kama ilivyorekebishwa mara kwa mara
ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania pamoja na kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma na
 ya mwaka inamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kukagua mashirika na taasisi nyingine za umma angalau mara moja kwa mwaka wa fedha
mdhibiti na mkaguzi mkuu ana mamlaka ya kufanya ukaguzi wa hesabu na ukaguzi wa thamani ya fedha au kaguzi nyingine katika mashirika na taasisi nyingine za umma kama ilivyoainishwa kwenye vifungu na
 na vya sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
kifungu cha cha sheria hiyo kinampa mamlaka mdhibiti na mkaguzi mkuu kutoa maoni kwa nia ya kuzuia au kupunguza matumizi ya fedha za umma yasiyokuwa na tija kuongeza makusanyo ya maduhuli ya umma kuzuia hasara inayoweza kutokea kwa uzembe wizi kukosa uaminifu udanganyifu au rushwa kuhusiana na fedha na rasilimali za umma kuongeza uchumi tija na ufanisi katika matumizi ya fedha za umma
mashirika na taasisi nyingine za umma nchini zinafanya kazi kwa kutumia mifumo ya uhasibu accrual basis of accounting ambayo inayalazimu kufuata viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu ifrss au viwango vya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika taasisi za umma ipsass
miongozo zaidi ya kisheria inayotumika kuwandaa hesabu ni pamoja na sheria ya makampuni ya mwaka au sheria yeyote iliyopitishwa na bunge ya kuwanzishwa kwa mashirika na taasisi nyingine za umma na sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka sheria namba ya msajili wa hazina na kifungu cha cha sheria ya mashirika ya umma namba ya mwaka zinahusiana na majukumu ya msajili wa hazina katika mashirika ya umma
sheria hizo zinaelezea kuwa msajili wa hazina ana kazi na jukumu la kusimamia vyema uendeshaji wa shughuli za mashirika na taasisi nyingine za umma kwa kushirikiana na bodi za wakurugenzi wa mashirika husika
vyombo vyote hivyo vinafanya kazi katika kusimamia na kuongoza kwa ukaribu mashirika na taasisi nyingine za umma kwa ufanisi na kwa kutoa maelekezo ya kiusimamizi
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali anatakiwa kuwasilisha ripoti za mwaka kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kama ilivyoelekezwa katika ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka 
katika kanuni ya ya kanuni za ukaguzi wa umma ripoti hizo zinatakiwa kuwasilishwa kwa rais ifikapo tarehe machi ya kila mwaka
baada ya kupokea ripoti hizo rais atawataka wahusika kuwasilisha ripoti hizo bungeni ndani ya siku saba tangu kuanza kwa kikao cha kwanza cha bunge
kama rais hatachukuwa hatua zozote za kuwasilisha taarifa hizo bungeni mdhibiti na mkaguzi mkuu atawasilisha nakala za ripoti hizo kwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano au naibu spika ikiwa kiti cha spika kiko wazi wakati huo au ikiwa kwa sababu yeyote spika hawezi kutekeleza majukumu yake ambaye atawasilisha ripoti hiyo bungeni
ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali inayohusu mashirika na taasisi nyingine za umma itajadiliwa kwanza na kamati za bunge za hesabu pac ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwa niaba ya bunge na kuwandaa ripoti ambayo itawasilishwa bungeni
 wigo wa ukaguzi na viwango vya ukaguzi vinavyotumika 
 wigo na madhumuni ya ukaguzi wigo wa ukaguzi wangu unajumuisha tathmini ya ufanisi wa mifumo ya kihasibu na udhibiti wa ndani katika shughuli za taasisi husika
pia inahusisha ukaguzi na uhakiki wa hesabu ripoti za utekelezaji na taratibu nyingine za kikaguzi ambazo ni muhimu katika kukamilisha ukaguzi
ukaguzi huu ulifanyika kwa kuzingatia viashiria vya hatari na kiwango cha juu cha miamala kinachokubalika risk and materiality
kwa hiyo matokeo ya ukaguzi yanatokana na kiwango ambacho kumbukumbu nyaraka na taarifa zilizoombwa kwa madhumuni ya ukaguzi na zikawasilishwa kwangu
madhumuni ya kufanya ukaguzi ni kumuwezesha mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serekali kutimiza jukumu la kutoa maoni huru kuhusu hesabu za mashirika na taasisi nyingine za umma kwa mwaka ili kuona iwapo zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu
ukaguzi huu unahusiana na hesabu zilizokaguliwa kwa kipindi kinachoishia tarehe septemba tarehe disemba na tarehe juni 
 viwango vya ukaguzi vilivyotumika ofisi ya taifa ya ukaguzi wa hesabu za serikali ni mwanachama katika shirikisho la ofisi za taifa za ukaguzi duniani intosai shirikisho la ofisi za taifa za ukaguzi za nchi za afrika afrosai na shirikisho la ofisi za taifa za ukaguzi kwa nchi za afrika zinazoongea kiingereza afrosai e
hivyo ofisi inatumia viwango vya kimataifa vya ukaguzi vya shirikisho la ofisi za taifa za ukaguzi duniani issai vinavyotolewa na intosai na viwango vya kimataifa vya ukaguzi wa hesabu isa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 majukumu ya bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika na taasisi nyingine za umma bodi za wakurugenzi na menejimenti za mashirika na taasisi nyingine za umma zina jukumu la kutayarisha kwa usahihi hesabu kama inavyotakiwa katika viwango vya kimataifa vya utayarishaji wa hesabu ifrss au viwango vya kimataifa vya utayarishaji wa hesabu katika taasisi za umma ipsas
majukumu hayo yanajumuisha kuhakikisha taarifa za hesabu zinaandaliwa kwa kiwango cha kimataifa ikiwa ni pamoja na kubuni kutekeleza na kudumisha mifumo thabiti ya ndani itakayowezesha kuwandaa mahesabu yaliyo huru yasiyo na makosa wala mapungufu yatokanayo na udanganyifu kuchagua na kutumia sera sahihi za uandaaji wa mahesabu na kufanya makadirio ya mahesabu yanayoendana na mazingira halisi
viwango vya kimataifa vya kihasibu ias na viwango vya kitaifa vya utayarishaji wa hesabu za taasisi za umma ipsas vinaainisha aina za hesabu zinazotakiwa kuwandaliwa na taasisi hizi
 mpangilio na uteuzi wa makampuni binafsi kwa kazi ya ukaguzi ili ofisi yangu iweze kutimiza majukumu ya ukaguzi kwa ufanisi katika mashirika na taasisi nyingine za umma nchini kaguzi za baadhi ya mashirika na taasisi nyingine za umma yamekaguliwa na makampuni binafsi ya ukaguzi kwa niaba yangu
hii ni kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma ambacho kinampa mamlaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ya kumruhusu mtu au kampuni yeyote iliyosajiliwa chini ya sheria ya wakaguzi wa hesabu na wahasibu na
 ya mwaka iliyorekebishwa mwaka kufanya ukaguzi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwenye mashirika na taasisi nyingine za umma kwa niaba yake
kulingana na sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka wakaguzi watakaoteuliwa watafuata sheria kama inavyotakiwa na pia hawatatoa siri za mashirika wanayoyakagua
wajibu wa kutoa hati ya ukaguzi unabaki kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
kaguzi zitakazofanywa na makampuni binafsi zitahakikiwa ubora wa kazi zake na ofisi ya taifa ya ukaguzi naot
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya pili aina za hati za ukaguzi zilizotolewa 
 utangulizi kulingana na viwango vya kimataifa vya ukaguzi namba isa lengo la kufanya ukaguzi wa hesabu ni kumwezesha mkaguzi kutoa hati ya ukaguzi inayoeleza iwapo hesabu zinaonyesha hali halisi ya kifedha ya shirika na kama zimeandaliwa kwa kufuata viwango na mfumo unaokubalika
ukaguzi wa hesabu unafanyika ili kumuongezea imani mtumiaji wa hesabu husika kwamba zimetengenezwa kwa kuzingatia viwango vinavyokubalika na kumfanya mkaguzi kupata sababu za uhakika kwamba hesabu kwa ujumla wake hazina makosa na pia kutoa taarifa ya matokeo ya ukaguzi
jumla ya maoni ya ukaguzi yalitolewa katika mwaka huu wa fedha ambapo kati ya hayo maoni yanahusiana na ukaguzi wa mwaka na ni yale yanayohusu ukaguzi wa mwaka kwa taasisi ambazo ripoti zake hazikujumuishwa katika mwaka uliopita
ripoti kwa menejimenti za taasisi zikijumuisha za mwaka wa fedha kati ya ripoti za taasisi zimejumuishwa katika ripoti hii
kushindwa kwa bodi za wakurugenzi kuridhia taarifa za fedha uhaba wa fedha uliopelekea kushindwa kufanyika kwa baadhi ya kaguzi kwa taasisi zisizo na uwezo wa kulipa ada ya ukaguzi na mabadiliko ya mfumo wa uandaaji wa hesabu kutoka kwenye viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu ifrs kuelekea katika viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu kwa taasisi za umma ipsas ni kati ya masuala yaliyopelekea kuchelewa kukamilishwa kwa ukaguzi wa taasisi 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kiambatanisho na
kinaonyesha maoni ya ukaguzi yaliyotolewa kwa mashirika mbalimbali ya umma katika mwaka wa fedha 
 aina za hati za kaguzi zilizotolewa 
 hati inayoridhisha hati hii inatolewa wakati mkaguzi anaporidhika kuwa hesabu zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu na vile vinavyotolewa na bodi ya taifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu tanzania au viwango vingine vya utoaji wa taarifa za fedha vinavyokubalika kimataifa
kwa mwaka wa fedha kaguzi za mashirika ya umma zilipata hati inayoridhisha
 hati yenye shaka aina hii ya hati hutolewa pale mkaguzi anapokutana na mazingira ya kutokukubaliana na menejimenti au mazingira yenye shaka ambayo yana athari lakini si za kimsingi katika usahihi wa hesabu
maelezo ya hati yenye shaka yanafanana sana na hati inayoridhisha lakini aya ya ufafanuzi inaongezwa ili kuelezea sababu zinazoleta shaka
hivyo hati itaonyesha kuwa hesabu kwa ujumla zinaonyesha vizuri uandaaji wa hesabu isipokuwa kwa kasoro zitokanazo na masuala yaliyohojiwa
kwa mwaka wa fedha kaguzi tatu za mashirika ya umma zilipata hati yenye shaka
 hati isiyoridhisha hati isiyoridhisha inatolewa pale mkaguzi anapoona kuwa taarifa za fedha za shirika au taasisi nyingine za umma kwa kiasi kikubwa zina makosa na zikiangaliwa kwa ujumla wake zinakuwa hazikufuata viwango vinavyokubalika vya uandaaji wa hesabu
hakuna hati isiyoridhisha iliyotolewa kwa shirika lolote kwa mwaka wa fedha 
 hati mbaya aina hii ya hati ni mojawapo ya sababu zinazoweza kubadilisha hati ya ukaguzi
hati hii hutolewa pale mkaguzi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma anaposhindwa kupata uthibitisho wa kutosha kuhusu hesabu zilizoandaliwa kwa ajili ya ukaguzi
hali hiyo inaathiri hesabu kiasi cha kushindwa kutoa maoni ya ukaguzi kuhusiana na hesabu hizo
hakuna hati mbaya iliyotolewa kwa shirika lolote
 aya za msisitizo wa jambo kwenye ripoti ya mkaguzi aya za msisitizo wa jambo hujumuishwa kwenye ripoti ya mkaguzi kwa lengo la kutoa maelezo ya ziada kwa watumiaji wa taarifa za hesabu ili kuvuta umakini wa watumiaji husika kwa jambo ambalo limeoneshwa au kuwainishwa kwenye taarifa ya fedha na ambalo limeonekana ni muhimu na la msingi kwa ajili ya kuleta uelewa wa taarifa hizo kwa ajili ya kufanya maamuzi yenye tija
ujumuishaji wa suala lenye msisitizo kwenye ripoti ya mkaguzi hauathiri hati ya ukaguzi iliyotolewa na mkaguzi na si mbadala wa a hati isiyoridhisha hati yenye shaka na hati mbaya iliyotolewa na mkaguzi pale inapohitajika kutokana na mazingira maalumu ya ukaguzi au b masuala ambayo yanaonyeshwa kwenye taarifa ya fedha ambayo menejimenti ilipaswa kufanya kutokana na mahitaji au matakwa ya mfumo uliokubalika wa uaandaaji wa taarifa za hesabu
katika kipindi cha mwaka ninaoripoti hati zinazoridhisha zipatazo thelathini na tano na hati mbili zenye mashaka zilitolewa kwa mashirika ya umma zikiwa na aya msisitizo wa jambo kama ilivyoainishwa kwenye kiambatanisho na
jedwali hati zilizotolewa kwa kipindi cha miaka minne mfululizo kutoka hadi 
aina za hati ripoti ya mwaka ya ukaguzi mwaka wa fedha hati zinazoridhisha hati zenye shaka hati mbaya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hati zisizoridhisha jumla inajumuisha ripoti ambazo hazikujumuishwa mwaka uliopita
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya tatu muhtasari wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi wa miaka iliyopita 
 utangulizi sura hii inaainisha kwa muhtasari mapendekezo ya ripoti za ukaguzi wa mashirika na taasisi nyingine za umma kwa miaka iliyopita ambayo bado hayajatekelezwa au yapo kwenye hatua za utekelezaji hadi ilipofikia wakati wa kuwandaa ripoti hii
 majibu ya ripoti ya ukaguzi ya mwaka uliopita nimepokea majibu ya serikali ya ripoti ya mwaka uliopita ya mlipaji mkuu wa serikali katika ripoti yake ya mwezi juni 
ninapenda kutambua juhudi zilizofanywa na mlipaji mkuu wa serikali katika kujibu masuala na mapendekezo yaliyotolewa kwa mashirika na taasisi nyingine za umma
tathmini ya majibu zimeonyesha kuwa mapendekezo mengi bado hayajatekelezwa na mengine yapo kwenye hatua za utekelezaji
kwa hali hiyo hatua za ziada zinahitajika katika utekelezaji wa mapendekezo hayo ili menegimenti za mashirika ya umma na taasisi nyingine ziweze kuwajibika juu ya matumizi ya rasilimali za umma ningependa kurejea mapendekezo yote niliyoyatoa katika ripoti zilizopita ambayo hayajatekelezwa au yametekelezwa kwa kiwango kidogo na serikali bunge bodi za wakurugenzi na watendaji wakuu wa mashirika ya umma kama ifuatavyo 
 mapendekezo ya mwaka ambayo bado hayajatekelezwa 
 haja ya kuwanzishwa kwa mfuko wa uwekezaji wa umma ni dhahiri kwamba mashirika na taasisi nyingine za umma zimegubikwa na matatizo mengi kubwa ikiwa ni ukosefu wa mitaji ya kutosha ambayo ni muhimu kwa maendeleo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma katika utelekezaji wa malengo katika mashirika husika
serikali inapaswa kuwanzisha mfuko wa uwekezaji wa umma ili kuweza kukabiliana na changamoto hizi serikali iongeze juhudi katika uanzishwaji wa mfuko wa uwekezaji wa umma kama ilivyoahidiwa
 mkopo wa mfuko wa pensheni kwa wafanyakazi wa umma shilingi bilioni 
 kwa bodi ya mikopo mkopo wa pspf shilingi bilioni 
 kwa bodi ya mikopo ya elimu ya juu bado haujarejeshwa kwa zaidi ya miaka sasa
serikali inapaswa ichukue hatua kuhakikisha kwamba inalipa ya deni lote la mkopo huu ikiwa ni kiasi cha mkopo na riba uliokopwa kutoka mfuko wa pensheni kwa wafanyakazi wa umma inalipwa ili kuepuka gharama zaidi za riba na adhabu itokanayo na kuchelewa kulipa mkopo husika
 mapendekezo ambayo hayajatekelezwa kwa mwaka 
 majengo ya shirika la maendeleo ya taifa kwenye kitalu na
 yaliyopo mbezi beach barabara ya bagamoyo hayana mkataba wa pango nilibaini kuwa shirika la maendeleo la taifa halina mkataba wa pango na mpangaji wa sasa wa jengo hilo messrs vignan education foundation imtu baada ya mkataba na shirika hodhi la mali za serikali chc kwisha mwezi agosti 
vignan education foundation limekataa kukubali masharti ya mkataba ulioandaliwa na shirika la maendeleo ya taifa ambao pamoja na mambo mengine una kodi ya mwezi ya shilingi milioni ambayo ilikadiriwa na mthamini
nashauri shirika la maendeleo ya taifa iendelee kufuatilia kwa karibu muendelezo wa kesi hii
serikali iliunda kamati ya ufundi kupitia upya jambo ambalo matokeo yake yamekuwa hayana mafanikio
kwa hali hiyo bado naendelea kusisitiza mapendekezo yaliyotolewa kwa shirika la maendeleo ya taifa yatekelezwe na suala hili kupatiwa ufumbuzi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 usimamizi wa rasilimali za udom shirika la hifadhi ya jamii nssf mfuko wa pensheni kwa wafanyakazi wa umma pspf mfuko wa pensheni kwa wafanyakazi wa serikali za mitaa lapf mfuko wa bima ya afya nhif na mfuko wa pensheni wa ppf yalitumia jumla ya shilingi bilioni 
 kujenga chuo kikuu cha dodoma udom chini ya makubaliano ya buni jenga endesha na kisha hamisha miliki baada ya miaka kumi 
majengo haya hayapo kwenye vitabu vya chuo kikuu cha dodoma wala katika vitabu vya mifuko ya hifadhi ya jamii husika
japokuwa mlipaji mkuu wa serikali amejibu kuwa majengo haya yataingizwa kwenye vitabu vya chuo kikuu cha dodoma katika mwaka wa fedha wa bado udom imepewa hati yenye mashaka kutokana na kutokuwepo kwa majengo hayo kwenye vitabu vyake
hivyo basi naendelea kusisitiza majengo hayo kuingizwa kwenye vitabu vya udom kama nilivyopendekeza awali
 mapendekezo ambayo hayajatekelezwa kwa mwaka 
 matatizo ya kifedha katika shirika la utangazaji la tanzania tbc shirika la utangazaji tanzania limeripotiwa kuwa na hasara kwa miaka mingi mfululizo
shirika hili lina matatizo ya ukwasi na linaitegemea serikali kwa kiasi kikubwa katika mahitaji yake ili kujiendesha na kulipia madeni mbalimbali
hali hii inaleta mashaka na endapo itaendelea kwa kipindi kirefu shirika linaweza kushindwa kujiendesha
nashauri serikali iongeze mchango wa kibajeti kwa shirika hili ili liweze kujiendesha
 usafiri dar es salaam uda 
 uuzwaji wa hisa za uda bodi ya wakurugenzi ya uda iliuza hisa za shirika hilo bila kupata kibali cha serikali
hisa za shirika la uda ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zilithaminishwa kwa bei ya shilingi 
 kwa kila hisa mwezi oktoba na mwezi novemba thamani ya kila hisa ikawa 
hata hivyo katika uuzaji huo bodi ya wakurugenzi ya uda ilitoa punguzo la asilimia kwa kila hisa kwa mwekezaji huyo kwa tathmini ya bei ya hisa ya mwezi oktoba bila kuwepo na sababu za kufanya hivyo
kwa mujibu wa majibu ya mlipaji mkuu wa serikali serikali haitambui uuzwaji wa hisa hizo
hata hivyo serikali inaandaa mapendekezo ya kuuza asilimia ya hisa za uda na kufikishwa mbele ya baraza la mawaziri
majibu haya hayasemi chochote kuhusu mustakabali wa hisa ambazo zilishauzwa na hatua zilizochukuliwa dhidi ya bodi ya wakurugenzi wa uda
pendekezo hili halijawahi kutekelezwa kwa sababu hakuna njia yeyote muamala huo ambao haukuwa sahihi ungeweza kupitishwa na baraza la mawaziri
 kuthibitishwa kiasi kilicholipwa na mnunuzi mkataba wa kuwasilisha hisa wa tarehe februari unaeleza kwamba mnunuzi mwekezaji atalipa jumla ya shilingi bilioni 
 kama bei ya ununuzi wa hisa zote ambazo hazijagawiwa na uda ingawa mkataba haukuonyesha akaunti ya benki ambayo malipo yangefanyika
mnunuzi mwekezaji alilipa kiasi cha shilingi milioni katika akaunti namba j ya benki ya crdb inayomilikiwa na uda
hakukuwa na malipo mengine ya ziada yaliyofanywa na mwekezaji kuhusiana na ununuzi wa hisa za uda
mwenyekiti wa bodi alipokea kiasi cha shilingi milioni kupitia akaunti yake binafsi kutoka kwa mwekezaji ambayo kwa mujibu wa mwenyekiti huyo ilikuwa ni ada ya ushauri alioutoa kwa mwekezaji
malipo haya yalizua mgongano wa kimaslahi
wakati serikali haitambui uuzwaji wa hisa za uda ninashauri shirika la uda lirudishwe chini ya usimamizi wa serikali hadi hapo mgogoro huu utakapotatuliwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 mapendekezo ambayo hayajatekelezwa kwa mwaka 
 mita za kupima mafuta zilizotelekezwa na mamlaka ya bandari tanzania mamlaka ya bandari tanzania ilinunua mita kwa ajili ya kudhibiti upimaji wa shehena za mafuta yanayoingia nchini
mita hizo ziliwekwa kwa ajili matumizi kwenye bandari za tanga na dar es salaam kwa ajili ya kusaidia kudhibiti mapato yanayopotea kutokana na kutokuwa na vifaa vizuri vya kupimia shehena za mafuta zinazoingia nchini
hata hivyo ofisa mtendaji mkuu wa wakala wa vipimo aliamua vifaa hivyo kusimamishwa kwa madai ya kutokidhi viwango vilivyotakiwa
hivyo mamlaka ikaamua kuendelea kutumia njia zisizo za kielektroniki kwa kutumia kijiti cha kuzamisha katika kupima shehena za mafuta yanayoingia nchini
kitendo hicho kina athari kwa mapato ya mamlaka ya mapato tra katika uhakiki wa usahihi wa kiasi cha kodi kinacholipwa
upimaji wa shehena hizo za mafuta bila ya kutumia vifaa stahiki na athari katika uendeshaji wa shughuli za mamlaka ya bandari tanzania
ninaendelea kusisitiza matumizi ya mita za kupimia mafuta katika mamlaka ya bandari ili kuhakikisha mamlaka zote bandari na tra zinakusanya mapato stahiki kulingana na vipimo vilivyo sahihi vya upimaji wa mafuta
 umiliki wa benki ya azania benki ya azania hapo mwanzo ikiitwa st adili bancorp limited ni benki binafsi iliyoanzishwa mnamo mwaka 
wanahisa wake ni mfuko wa hifadhi ya jamii mfuko wa pensheni wa ppf mfuko wa pensheni wa watumishi umma mfuko wa pensheni wa lapf benki ya maendeleo ya afrika mashariki 
 wafanyakazi wa benki ya azania na wanahisa wengine 
mifuko ya pensheni kwa pamoja inamiliki asilimia ya hisa zote ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma katika benki hiyo
hii inamaanisha kuwa mifuko hii ina uwezo wa kuisimamia benki hii kwa kutoa miongozo na maamuzi muhimu yanayohusu shughuli za uendeshaji
kwa upande mwingine mifuko yote ya pensheni inamilikiwa na serikali kupitia msajili wa hazina
kwa kuzingatia uhusiano huu ni wazi kuwa benki ya azania inamilikiwa na serikali kupitia mifuko ya pensheni
benki ya azania inatakiwa iwe chini ya msajili wa hazina hivyo kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania na kifungu cha a iii na iv cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kinaitaka benki hii kuwasilisha hesabu kwenye ofisi yangu kwa ajili ya kukaguliwa
 ubinafsishaji wa kiwanda cha karatasi mgololo spm kiwanda cha karatasi mgololo kiliuzwa kwa kampuni ya rai group kupitia ubinafsishaji
mkataba wa mauziano kati ya tume ya kurekebisha mashirika ya umma psrc na kampuni ya rai group ulitamka kwamba bei iliyokubaliwa ni dola za marekani milioni itakayolipwa kama ifuatavyo dola za marekani milioni moja wakati wa kusaini mkataba dola za marekani milioni tatu kuwekwa kwenye akaunti ya scrow na dola za marekani milioni ishirini na mbili kutumiwa na mnunuzi i kuwekeza katika kampuni katika kipindi cha miaka miwili ya kwanza dola za marekani milioni kumi na sita 
 na ii dola za marekani milioni tano 
 katika mwaka wa tatu
kwa kuzingatia ukweli kwamba dola za marekani milioni tatu zilizowekwa kwenye akaunti ya escrow zitarejeshwa kwa mwekezaji na dola za marekani milioni ishirini na mbili zitawekezwa katika kiwanda kiasi kinachobaki ni dola za marekani milioni moja tu kuwa bei halisi ya kuuzia mali za spm
tuliweza kubaini kuwa hakuna fedha yeyote ya uuzwaji wa mali za kiwanda cha karatasi mgololo kilichoingia serikalini kwavile mapato ya mauzo huwekezwa katika kiwanda hicho
kiasi cha dola za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma marekani milioni ishirini na mbili kilichowekwa spm kama sehemu ya bei ya kuuzia zilitakiwa kuwa sehemu ya uwekezaji wa serikali katika spm
msajili wa hazina anatakiwa kufuatilia utekelezaji kwenye ubinafsishaji wa kiwanda hiki kama ilivyoainishwa na kuwahidiwa katika mkataba wa mauziano na mlipaji mkuu
 taasisi ya ukuzaji wa maendeleo vijijini pride tanzania limited taasisi ya pride tanzania ilianzishwa mnamo tarehe mei chini ya sheria ya makampuni cap kwa dhamana
madhumuni ya kuwanzishwa kwa chombo hiki ni kutoa mikopo midogomidogo kwa wajasiriamali
taarifa ya msajili wa hazina iliyoonyesha kuwa uwekezaji wa serikali katika kampuni hii kufikia tarehe juni ilionyesha kuwa hisa zote za pride zinamilikiwa na serikali
hata hivyo kwa mujibu wa taarifa ya msajili wa hazina inayoishia tarehe juni shirika hili liliondolewa katika orodha ya mashirika ya umma
uhalali na sababu za kuondolewa kwa shirika hili katika orodha ya msajili wa hazina haukuweza kubainika
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka kila shirika la umma linatakiwa kupeleka hesabu kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kukaguliwa katika kipindi cha miezi mitatu baada ya kumalizika kwa mwaka wa fedha
hata hivyo hesabu za pride tanzania hazijawahi kuwasilishwa kwenye ofisi yangu kama inavyotakiwa na sheria
pamoja na majibu ya serikali kuwa kampuni imeacha kupata fedha kutoka serikali ya kifalme ya norway na tanzania mwaka haijawekwa wazi jinsi hisa za kampuni hii zilivyohamishwa kwenda kwa wamiliki binafsi
hivyo basi ninaendelea kusisitiza kuwa msajili wa hazina anapaswa kufuatilia kwa karibu juu umiliki wa kisheria wa hisa za pride tanzania zilizokuwa zinamilikiwa na serikali na baadaye kuwamishiwa kwa wamiliki binafsi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya nne masuala yaliyopewa uzito katika ukaguzi 
 utangulizi sura hii inaainisha masuala muhimu yaliyojitokeza wakati wa ukaguzi wa mashirika ya umma na taasisi nyingine pamoja na mapendekezo ya nini kifanyike ili kutoa ufumbuzi wa masuala hayo
masuala hayo ni kama yanavyooanishwa kwenye sura hii 
 kampuni ya simu tanzania ttcl 
 kupungua kwa ufanisi wa kifedha kampuni imekuwa ikiendelea kutengeneza hasara mfululizo mwaka hadi mwaka hali iliyopelekea iwe na hasara ya jumla ya kiasi cha shilingi milioni kwa mwaka mwaka ikiwa shilingi milioni 
hasara hii imechangiwa na uwepo wa vizuizi vya kusambaa kwa mtandao kutokuwepo kwa tekinolojia ya kisasa kukosekana kwa ufanisi wa mgawanyo wa masoko na ukosefu wa fedha za kujikuza kibiashara ikilinganisha na kampuni nyingine za simu
kampuni pia ina gawio la muda mrefu ambalo halijalipwa lipatalo shilingi milioni 
 zilizotokana na gawio la shilingi bilioni zilizoidhinishwa na bodi ya wakurugenzi mwaka ambapo kiasi cha shilingi milioni 
 kati ya bilioni pekee ndicho kilicholipwa
menejimenti inashauriwa kuwandaa randama ya taarifa kwenda kwenye bodi ya wakurugenzi ikiomba ibatilishe maamuzi yake na kuidhinisha kurudishwa kwa gawio la muda mrefu kwenye vitabu vya hesabu
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 bohari kuu ya dawa msd 
 kuwepo kwa madawa na vifaa tiba zaidi ya mahitaji pamoja na bidhaa za muda mrefu zilizopo njiani kufika ukaguzi ulibaini kuwa bohari ya dawa imekuwa na vifaa tiba aina ya gauze absorbent bpc ambazo zimezidi kiwango kilichopaswa kuwepo pamoja na kwamba bohari inakabiliwa na upungufu wa kifedha kumudu kununua aina nyingine za madawa
thamani ya jumla ya vifaatiba hivyo inakadiriwa kufikia shilingi bilioni 
 ambayo ni asilimia ya jumla ya bidhaa zote ilizokuwa nazo kufikia mwisho wa mwaka 
hata hivyo hapakuwa na uwiano wowote wa kununua vifaa tiba hivi zaidi ya kiwango kinachohitajika kwa mwaka
vilevile ilibainika kuwa kuna bidhaa zenye thamani ya shilingi milioni 
 zilizokuwa njiani kwa kati ya siku mpaka siku hali inayoashiria kuwepo kwa mapungufu ya kimfumo kuhusiana na bidhaa zinazokuwa njiani
ninaishauri bohari kuu ya dawa kutumia rasilimali chache zilizopo ili kufikia malengo na kuhakikisha kuwa uchunguzi unafanyika kuhusiana na taarifa ya bidhaa au mizigo iliyopo njiani
 fedha zilizowekwa kama dhamana ya makontena na huchukuwa muda mrefu bila kurejeshwa msd bohari kuu ya dawa kwa kawaida huweka kiasi cha fedha kwenye kampuni za meli zinazojihusisha na usafirishaji majini ikiwa ni dhamana ya makontena na hurejeshewa kiasi hicho pindi wanapoyarudisha makontena hayo kwenye kampuni husika za usafirishaji
hadi kufikia tarehe juni kiasi cha shilingi milioni 
 zilikuwa hazijareshwa kutoka kwenye makampuni hayo za usafirishaji ambapo asilimia ya fedha hizo zilikuwa hazijarejeshwa kwa zaidi ya mwaka mmoja
pia hapakuwa na uthibitisho wowote juu ya makontena haya iwapo bado yanamilikiwa na bohari kuu ya dawa
kutokana na hali hiyo ilikuwa vigumu kubainisha tarehe ya kupokelewa na kurudishwa kwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma makontena hayo kiasi kilichowekwa kama dhamana na hali halisi ya makontena au mahali yalipo
bila kuwa na njia bora za kufuatilia taarifa za makontena inakuwa vigumu kubainisha ni kiasi gani cha pesa hakitaweza kurejeshwa kutokana na muda wa kimkataba wa kurudisha makontena kwisha
menejimenti inashauriwa kuratibu kwa usahihi uchukuwaji na urejeshaji wa makontena hayo ili kuweza kuzuia upotevu wa dhamana ya fedha zilizowekwa kwenye kampuni za usafirishaji majini
 mamlaka ya chakula na dawa tanzania tfda 
 kutokukaguliwa kwa mizigo ya chakula yenye thamani ya shilingi bilioni 
 mizigo ya chakula yenye thamani ya dola za marekani milioni 
 kwa wastani wa viwango vya ubadilishaji ya fedha wa benki kuu ya tanzania shilingi 
 kwa kila dola ya marekani sawa na shilingi bilioni 
 iliingizwa nchini ndani ya mwaka bila kukaguliwa
hali hii ilichangiwa zaidi na bidhaa nyingi kupenyezwa kwenye soko la ndani bila kuhakikiwa ubora na usalama wake kupitia sehemu za kuingilia ambazo hazijaidhinishwa
pia ukosefu wa nguvukazi ya kuweza kuwepo muda wote katika njia zote zikiwemo bandari mipaka ya nchi na bandari kavu
serikali inashauriwa kuiruhusu mamlaka ya chakula na dawa tanzania kuwajiri wakaguzi zaidi ili kuweza kustahimili ongezeko la usafirishaji wa mizigo katika sehemu za kuingilia pamoja na kuimarisha ukaguzi katika njia za usambazaji
 mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma pspf 
 ongezeko la hasara katika thamani actuarial na kutokulipwa kwa deni la serikali ripoti ya tathmini actuarial ya mfuko ya mwaka inaonesha kwamba mfuko una hasara ya thamani ya shilingi trilioni 
 shilingi trilioni 
 kwa mujibu wa tathmini iliyofanyika mwaka 
msingi wa hasara hii ni matokeo ya serikali kuchelewa kulipa madeni ya mafao ya wanachama waliokuwepo kabla ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuwanzishwa kwa mfuko tarehe julai 
pia mfuko una madai ya mikopo kutoka taasisi za serikali yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kufikia tarehe juni shilingi bilioni 
tabia ya ucheleweshwaji wa malipo ya mikopo hii ina athari kubwa kwenye ukwasi wa mfuko ambapo mwishowe itaathiri utendaji na uwezo wa mfuko kufikia malengo ya muda mfupi na mrefu ikiwa ni pamoja na malipo ya mafao ya kustaafu kwa wanachama wastaafu
serikali inashauriwa kuusadia mfuko kulipa deni lililobaki hususani kwa hati fungani kama inavyopendekezwa
hii itasaidia uwezo wa mfuko kufikia majukumu yake yakiwemo mafao kwa wanachama wastaafu
pia taasisi zinazohusiana na serikali zinashauriwa kuweka kipaumbele malipo ya madeni kutoka kwenye mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma pspf ili kuokoa mfuko katika hatari ya kufilisika
 mfuko wa pensheni wa serikali za mitaa lapf 
 hatari za urejeshaji wa mikopo iliyotolewa kwa serikali deni ambalo wizara ya fedha imelikubali kuhusu mikopo iliotolewa kwa chuo za serikali za mitaa hombolo na chuo kikuu cha dodoma ni shilingi bilioni 
 kati ya shilingi bilioni 
 ambazo zipo kwenye kumbukumbu za uhasibu
utofauti wa shilingi bilioni 
 haukutambulika na wizara ya fedha
mikopo mingine iliyotolewa kwa serikali kupitia pension property limited ppl bunge na nelson mandela haikutambuliwa na wizara ya fedha hivyo kupelekea kutolipa limbikizo la shilingi bilioni 
menejimenti inashauriwa kuendelea na juhudi za kuifuatilia serikali ili kuhakikisha kuwa kiasi chote cha mkopo mtaji pamoja riba kimelipwa
pia menejimenti ihakikishe usuluhishi wa kumbukumbu unafanyika kwa utofauti wa kiasi cha shilingi bilioni 
 ambazo hazikutambulika na serikali kwa kuwasilisha vielelezo muhimu wizara ya fedha ili deni litambulike
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 ucheleweshaji wa mkubwa wa urejeshwajiwa wa madeni treasury back purchase receivable serikali ilikuwa tayari kutoa shilingi bilioni ili kuwezesha wanachama wote wa mfuko waliokuwapo wakati wa kubadilishwa mfuko kutoka provident funds kwenda mfuko wa pensheni pension fund kufurahia faida za pensheni
serikali ilikubali kulipa kiasi hicho kwa kipindi cha miaka kinachoishia tarehe juni 
zaidi ya hapo mwezi julai serikali ilikubali kulipa riba kwa kiwango cha asilimia 
 kwa mwaka kwa deni lililobakia
kwa mwaka wa fedha hakukuwa na mzunguko wa kiasi kilichobaki kwa miaka mitano iliyopita na kupelekea kiasi kilichobakia kuwa shilingi bilioni 
mfuko wa pensheni wa serikali za mitaa unatakiwa kujadiliana na serikali ili kuhakikisha kuwa kiasi kilichobaki kinajumuishwa kwenye thamani ya dhamana ambayo serikali inatazamia kutoa iwe tayari kulipa kiasi chote kilichobaki kwenye bajeti za mwaka
 mfuko wa mawasiliano kwa wote ucsaf 
 udhaifu kwenye ukusanyaji madai madai ya shilingi bilioni 
 yalikuwa hayajakusanywa kwa kipindi cha zaidi ya mwaka mmoja kutoka mashirika binafsi kumi na tano 
pamoja na hilo mfuko haukuweka riba na faini kwa malipo yaliyocheleweshwa kama sheria ya mfuko inavyotaka
kulingana na sheria ya mfuko na mahesabu yaliyofanywa na wakaguzi mfuko ulipaswa kutoza riba ya kiasi cha shilingi bilioni 
 inayotokana na ucheleweshwaji wa malipo hayo kwa zaidi ya miezi sita 
hatua hizi hazijachukuliwa hivyo kuwepo na uwezekano wa mfuko kupoteza kiasi hicho cha mapato
mfuko unashauriwa kutathmini madai ya tozo hizi za muda mrefu kwa leseni zilizotolewa ili kujihakikishia ukusanyaji wake
pia napendekeza riba na faini zitozwe kwa madai hayo toka kipindi yalipoanza
 chuo cha usimamizi wa fedha ifm ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 udhaifu kwenye ukusanyaji wa madeni ya shilingi bilioni 
 kwa wanafunzi chuo kinadai wanafunzi madeni ya shilingi bilioni 
 kwa mgawanyo wa waliokosa sifa kuendelea na masomo walioacha chuo na madai yanayohusu bodi ya mikopo ya elimu ya juu
madeni hayo hayajalipwa kwa kipindi cha miaka mitatu na hakuna jitihada za kutosha zinazofanywa na chuo kuyakusanya
idadi kubwa ya wanafunzi walioorodheshwa kama wadaiwa hawapo tena chuoni kwa sasa hivyo kuwepo na uwezekano mdogo wa kukusanya madai hayo
hapo baadaye menejimenti ya chuo inashauriwa kuwanzisha mikakati ya usimamizi wa ukusanyaji wa madai kutoka kwa wanafunzi
kuhusu madai ya sasa ambayo ukusanyaji wake umeshindikana chuo kinashauriwa kuomba kibali kutoka bodi ya chuo ili kufuatilia madai hayo
 malipo ya mishahara yaliyozidi kiwango shilingi milioni kwa kipindi cha miezi tisa kuwanzia febuari hadi oktoba 
hii inamaanisha hazina iliidhinisha kiasi cha shilingi bilioni 
 kwenda chuoni ikiwa ni malipo ya mishahara badala ya malipo stahiki ya shilingi bilioni 
hii inamaanisha kulikuwa na malipo ya ziada yaliyofanywa na hazina ya shilingi milioni na hakuna marejesho yoyote yaliyofanywa na chuo kwenda hazina
malipo ya ziada yaliyofanywa yanawezekana kutumika katika kazi ambazo hazijapangwa
uongozi wa chuo unapaswa kufanya ulinganishi wa kila mwezi kati ya orodha ya mishahara iliyoandaliwa na chuo na ile kutoka hazina na kuwasilisha mapungufu yote yanayojitokeza hazina
pia uongozi wa chuo unapaswa kurejesha kiasi kilichozidi hazina au kutoa ufafanuzi wa matumizi ya kiasi hicho
 shirika la nyumba la taifa nhc 
 dhana na uchambuzi wa miradi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mradi wa majaribio wa nyumba nafuu kibada ulifanyika bila ya uchambuzi wa mahitaji ambao unalenga mahitaji ya wateja ili kuweza kujenga biashara imara ambayo inajumuisha huduma zinazohitajika na jamii katika mradi huo
mapungufu ya uandaaji wa mradi ulipelekea kuongezwa kwa huduma za maduka zahanati nyumba barabara na taa za barabarani ambazo hazikuwa kwenye mpango wa awali wa mradi huo
maamuzi ya kuongeza huduma ambazo hazikupangwa awali ziliongeza gharama za mradi na hivyo kuufanya mradi ukose faida
jumla ya gharama ya mradi zilikuwa shilingi bilioni 
 wakati makadirio ya gharama iliyotumika kama kigezo cha kutambua bei ya kuuza ilikuwa shillingi bilioni 
hili ni ongezeko la asilimia katika gharama ya mradi na hivyo kupunguza kiasi cha faida kwa asilimia 
kutofanya uchambuzi wa masoko kwa undani inaweza kusababisha shirika kuingia gharama zisizokuwa katika bajeti ambazo zitaathiri faida ya mradi kwa sababu bei haziwezi kubadilika kufikia ngazi ambazo zitaruhusu shirika kuweza kupata faida iliyotarajia
menejimenti inashauriwa kufanya uchambuzi wa masoko kabla ya kuwekeza katika mradi wowote ili kufikia malengo ya kupata angalau asilimia ya faida ya uwekezaji kama ilivyoainishwa katika sera za uwekezaji za shirika la nyumba la taifa
 kushindwa kukusanya mapato kwenye mauzo ya nyumba ndogondogo kiasi cha shilingi milioni ukaguzi wetu umebaini uwepo wa kiasi cha shilingi milioni kutokana na mauzo ya nyumba ndogondogo ambacho hakijakusanywa kwa kipindi cha zaidi ya miezi 
pia tumebaini hakuna hatua za ufuatiliaji zilizochukuliwa na menejimenti
ili kuhakikisha ukusanyaji wa madai menejimenti inashauriwa kuongeza mikakati ya ukusanyaji wa madai hayo ili kuongeza uwezo wa kifedha wa shirika
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro 
 kiwango cha madai kilichokataliwa na benki ya exim benki ya exim inaidaiwa na mamlaka kiasi cha dola za marekani ambacho ni sawa na shilingi bilioni 
madeni haya yalitokana na udanganyifu uliofanywa na wafanyakazi wa benki ya exim kwa mwaka wa fedha wa 
benki ya exim ilikubali kulipa kiasi cha dola za marekani tu pamoja na riba ya asilimia 
 ambazo ni sawa na dola za marekani ambapo baada ya malipo hayo kulibakia salio ya dola za marekani 
kiasi hiki hakikuweza kuthibitishwa na timu ya uchunguzi ya benki ya exim
vilevile hadi kufikia tarehe disemba benki ya exim iliweza kulipa mamlaka kiasi cha dola za marekani badala ya dola za marekani ambazo benki ilikubali kulipa hivyo dola za marekani hazikulipwa
deni hilo lililosalia kulipwa na ambalo halijathibitishwa linatia mashaka kwenye urejeshwaji wake na benki ya exim
hivyo tunaishauri menejimenti ya mamlaka kuhakikisha inaweka nguvu za kutosha ili kuhakikisha kiasi cha fedha kilichobakia kinakusanywa kutoka benki ya exim na ikishindikana hatua za kisheria zichukuliwe dhidi ya benki ya exim
 uwezekano wa kupotea kwa mapato kwenye malipo ya mikataba ya upangishwaji hoteli nyumba za kupangisha na kambi wanailipa mamlaka tozo kwa ajili ya kuendesha biashara ndani ya eneo la mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro
kuna njia mbili za kutoza tozo hizo yaani asilimia ya yanayopatikana kwa kila mteja kwa kwa siku au kiwango kilichokubalika
mapitio ya taarifa za hifadhi yaligundua kwamba mamlaka imekuwa ikipokea mapato kutoka kwenye mikataba hii ya asilimia kutoka dola za marekani 
 hadi dola za marekani 
 kwa kila mteja kutoka kwenye hoteli
maeneo mengine yenye mahema ya esirwa na masek yanalipia dola za marekani kwa siku kwa kila mteja kama ilivyo makubaliano
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwa kipindi cha ukaguzi huu tumegundua kwamba taarifa za wateja wanaolala kwenye hifadhi zinahifadhiwa na kutolewa na wamiliki wa hoteli nyumba za kupangisha kambi na mamlaka kutokuwa na utaratibu wa kuhakiki usahihi wa taarifa husika
hivyo inapelekea mamlaka kutegemea na kutumia taarifa kutoka kwa wamiliki wa hoteli hizo
kwa hali hiyo kuna hatari isiyopingika ya kupotea kwa mapato ya mamlaka kutokana na menejimenti ya hifadhi kutokuwa na uwezo wa kugundua ukamilifu na umakini wa taarifa kutoka kwa wamiliki wa hoteli
hatukuweza kubaini ukamilifu wa malipo yote ambayo hifadhi haikuwa na taarifa za wageni waliolala kwenye hoteli hizo zinafanya kazi zake ndani ya eneo la hifadhi
menejimenti ya hifadhi inashauriwa kuwa na chombo cha kuiwezesha mamlaka kugundua ukamilifu wa taarifa za wageni wanaolala kwenye hoteli kama zinavyotolewa na wamiliki wa mahoteli hayo
pia kuwepo na kiwango maalumu kwenye tozo hizo
 shirika la ranchi za taifa 
 kuvunjwa kwa mkataba wa upangishwaji shirika la ranchi za taifa iliingia mkataba na kampuni ya s
agri vision global limited kwa ajili ya uendelezaji wa ranchi za mabale kagoma na kikukula
mwekezaji alitakiwa kujenga machinjio abattoir eneo la ranchi ya mabale
hata hivyo machinjio hiyo haikuweza kujengwa kabisa
kwa maana hiyo shirika la ranchi za taifa ilipata kiasi cha dola za marekani ambapo ingeweza kupata kiasi cha dola za marekani kama ilivyo oainshwa kwenye mpango wa kwanza wa biashara katika mkataba endapo machinjio hayo yangejengwa
menejimenti ya shirika la ranchi za taifa ihakikishe vipengele vyote kuhusu ujenzi wa machinjio umefuatwa kama ilivyotiwa saini kwenye mkataba ili kuiwezesha kampuni ya ranchi za taifa kupata mapato yake kama ilivyokuwa imepangwa ya dola za marekani 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma endapo kampuni haitaweza kukubaliana na vipengele hivi vya mkataba shirika la ranchi za taifa ivunje mkataba huo kutokana na mwekezaji kukiuka vipengele muhimu vya mkataba na hivyo kuleta manufaa hasi kwa kampuni
 bodi ya nyama tanzania 
 ufanisi wa bodi ya nyama tanzania kifungu cha cha sheria ya nyama ya mwaka inaeleza moja ya majukumu ya bodi ni kusaidia maendeleo mbalimbali kwenye sekta ya nyama ikihusisha huduma tafiti mafunzo maelekezo maendeleo na kukuza sekta ya nyama na bidhaa zake matumizi na mauzo nje ya nchi
ingawaje serikali imekuwa ikijitahidi kupunguza uingizwaji wa nyama kutoka nje ya nchi na kujitahidi kuimarisha uuzwaji wa nyama nje ya nchi bado uingizwaji nyama umeizidi uuzwaji wa nyama nje ya nchi kwa tani kwa kipindi hiki cha ukaguzi
bodi ya nyama tanzania imechangia kufungwa kwa machinjio na kushuka kwa uzalishaji
bodi ya nyama tanzania inashauriwa kupitia upatikanaji ya bidhaa ya nyama kwa ajili ya kuuza nje ya nchi na pia bodi ya nyama inashauriwa kupunguza uingizwaji wa bidhaa za nyama kutoka nje ya nchi ili kuwezesha ukuwaji wa sekta ya nyama na maendeleo yake ya kiuchumi hapa nchini
 chuo cha mabaharia cha dar es salaam 
 hatari ya kupoteza hadhi ya jumuiya ya kimataifa ya mabaharia tanzania ni mwanachama wa jumuiya ya kimataifa ya mabaharia na imewekwa katika kundi hilo la hadhi ya jumuiya ya kimataifa ya mabaharia
ili nchi iingie kwenye hadhi hii inatakiwa iwe mwanachama hai katika kukidhi vigezo vya jumuiya ya kimataifa ya mabaharia
kigezo muhimu cha jumuiya ya kimataifa ya mabaharia ni mwanachama aweze kukidhi viwango katika elimu mafunzo na kutunuku vyeti kama inavyotakikana na kanuni za mafunzo na uangalizi za mwaka na marekebisho ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma yake ya mwaka manila ufilipino na inatakikana kukaguliwa na jumuiya ya kimataifa ya mabaharia mara kwa mara
katika mwaka husika wa ukaguzi chuo kilikaguliwa na sumatra kwa niaba ya jumuiya ya kimataifa ya mabaharia na mapendekezo hayo yakatolewa
kati ya mapendekezo ni mapendekezo tu asilimia yaliyoweza kutekelezwa na mapendekezo asilimia hayakuweza kutekelezwa hali inayotishia kuondolewa katika jumuiya huyo ya kimataifa
naushauri uongozi wa chuo kutekeleza mapendekezo ya jumuiya ya kimataifa ya mabaharia ili kuepuka kupoteza hadhi hiyo
 mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiraya jiji la mwanza 
 usimamizi wa mradi wa ujenzi mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiraya jiji la mwanza ilitoa zabuni ya awamu ya pili ya ujenzi wa makao yake makuu kwa kampuni ya df mistry 
mradi ulikuwa na gharama ya jumla ya shilingi bilioni 
 pamoja na kodi ya ongezeko la thamani
imegundulika kuwa shilingi milioni 
 zimelipwa kwa mkandarasi kwa kutumia hati za malipo na
na bila hati husika kuthibitishwa na mshauri wa ujenzi
pamoja kwamba mkandarasi husika hakuweza kukamilisha awamu ya pili bado aliweza kupewa zabuni ya kuendelea na awamu ya tatu ya ujenzi wa jengo hilo
awamu ya tatu ya ujenzi ulikuwa ina gharama ya jumla ya shilingi milioni ambayo inaundwa na shilingi milioni zilizolipwa kwa mkandarasi na shilingi milioni zilizolipwa kwa mshauri ujenzi
zaidi ya hapo gharama za ujenzi wa awamu ya tatu hazikuwepo katika mpango wa manunuzi wa mwaka kinyume cha matakwa ya sura ya ya sheria ya manunuzi ya mwaka na kanuni yake na
 ya mwaka 
pia stakabadhi ya kielektroniki haikuweza kutolewa kwa malipo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ya shilingi milioni 
 yaliyofanyika kwa ajili ya mradi
maamuzi ya uongozi ni kinyume na usimamizi bora wa fedha na ilipelekea kuelekeza rasilimali za mamlaka katika matumizi yasiyo rasmi na kuzuia juhudi za serikali katika kukusanya kodi
menejimenti inashauriwa kufuata sharia taratibu na kanuni za manunuzi kodi na usimamizi bora wa pesa
pia uchunguzi unatakiwa kufanywa na bodi ya wakurugenzi ili kubaini kama kulikuwa na ukiukwaji katika kutoa zabuni kwa mkandarasi husika
 shirika la taifa la hifadhi ya jamii nssf 
 udhaifu katika kusimamia mradi wa kukopesha nyumba wa mtoni kijichi mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii unatekeleza mradi wa ujenzi wa nyumba wa mtoni kijichi wenye thamani ya shilingi bilioni 
 ambapo kwa mpango wa awali zilipangwa kuuzwa kwa njia ya mikopo ya benki na baadaye kubadilishwa kuwa chini ya usimamizi wa shirika na kukopesha moja kwa moja kwa watu
katika mfumo wa shirika kukopesha lenyewe mteja atatakiwa kulipa marejesho kwa kipindi kisichozidi programu sanifu miaka kumi na tano 
hata hivyo imebainika kuwa hakuna programu sanifu kwa ajili ya kukusanya gharama ya nyumba taarifa zote zinahifadhiwa kupitia programu ya excel spread sheet
hali hii inaliweka shirika katika hatari ya kupoteza kumbukumbu za taarifa na kuingia katika migogoro na wateja wake na wakopaji kama mteja ataamua kwenda mahakamani
menejimenti inatakiwa kuwangalia hatari ambazo zinaweza kulipata shirika na kuchukuwa hatua stahiki kuzuia uwezekano wa kupoteza taarifa na madhara yake
 ubia wa kuendeleza mji wa kisasa wa kigamboni shirika la taifa la hifadhi ya jamii limeingia ubia na kampuni ya azimio housing estates kuwanzisha kampuni maalumu kwa jina la hifadhi builders limited
katika ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mkataba huo azimio housing estates itatakiwa kuendeleza ekari za ardhi zilizopo kigamboni ambapo kwa hatua ya awali itaanza na ekaris 
katika ubia huu shirika la taifa la hifadhi ya jamii inamiliki asilimia ya hisa wakati azimio housing estates inamiliki asilimia ya hisa
jumla ya gharama za mradi ni dola za marekani milioni 
 na utaratibu wa uchangiaji mtaji ni kuwa shirika la taifa la hifadhi ya jamii litatoa fedha zenye thamani ya asilimia ya gharama za mradi na azimio itatoa fedha zenye thamani ya asilimia ya gharama za mradi pamoja na ardhi ambayo itathaminishwa kuwa asilimia ya gharama za mradi
ukaguzi wa hatimiliki umeonyesha kuwa azimio housing estates inamiliki viwanja viwili kiwanja chenye hatimiliki na
 kiwanja chenye ukubwa wa hekta 
 na chenye hatimiliki na
 chenye ukubwa wa hekta 
viwanja vyote vinapatikana katika eneo la rasi dege ambavyo kwa pamoja vilihamishiwa kwa hifadhi builders kutoka kwa azimio housing estates kwa ajili ya awamu ya kwanza ya mradi
kwa kutumia kizio cha ekari 
 kwa hekta hatimiliki hizi zitakuwa na ukubwa wa jumla wa ekari 
 pungufu ya ekari 
 kutoka kwenye ekari ambazo zilipangwa kwa ajili ya awamu ya kwanza ya mradi
sijaweza kupatiwa hatimiliki za ardhi ambayo azimio aliahidi kutoa kama uchangiaji wa mtaji
hivyo imekuwa vigumu kwangu kuthibitisha uwepo wa viwanja hivyo
kwa kukosekana kwa hatimiliki umiliki wa ekari za ardhi ambazo sehemu ya mtaji wa azimio housing estates kwa asilimia fedha za shirika la taifa la hifadhi ya jamii zinakuwa kwenye hatari ya kupotea
menejimenti inashauriwa kuwasiliana na wizara ya ardhi ili kuhakiki umiliki wa heka za azimio housing estates katika eneo la mradi
pia hatimiliki za ekari 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zilizokuwa pungufu kwenye awamu ya kwanza ya mradi zinahitajika kuonekana
 udhaifu katika mifumo ya usimamizi wa taarifa za kifedha katika kukagua mfumo wa kihasibu wa shirika la hifadhi ya jamii imebainika kuwa shirika lina mfumo mkuu wa usimamizi wa rasilimali ambao unaweza kuunganishwa na mfumo wa usimamizi wa fedha
hata hivyo mfumo mkuu unakosa moduli ya uhasibu kwa ajili ya kuhifadhi taarifa za kifedha
kwa kukosekana moduli hii mfuko unatumia spreadsheet kwa ajili ya shughuli za kihasibu
matumizi ya spreadsheet kunafanya taarifa za kihasibu ziwe kwenye hatari ya kukosewa au kupotea hivyo kuleta mashaka juu ya taarifa za kihasibu zinazozalishwa
shirika linashauriwa kununua na kufunga moduli ya uhasibu ya uhakika na yenye ufanisi ambayo itatumika kutoa taarifa za fedha
 deni la shilingi bilioni 
 ambalo shirika linadai serikali shirika la hifadhi la taifa ya jamii limekuwa likikopesha serikali katika miradi yake mbalimbali
hata hivyo serikali imekuwa hailipi madeni yake kwa muda mrefu
hali hii imesababisha kuongezeka kwa limbikizo la riba na adhabu hadi kufikia asilimia ya salio la deni la shilingi bilioni 
 kufikia tarehe juni 
katika kikao kilichofanyika tarehe oktoba serikali ilikubali kulibadilisha deni hilo kuwa hati fungani
hata hivyo maamuzi hayo hayajatekelezwa hadi leo
kutokulipwa kwa madeni hayo kunaathiri mtiririko wa fedha wa shirika hivyo kuleta shaka juu ya kukamilika kwa miradi yake mbalimbali
uongozi unashauriwa kupitia mikakati yake ya ukopeshaji na urejeshaji wa mikopo kwa kuwangalia mbinu mpya kama vile kusitisha mikopo kwa muda na kuifuatilia wizara ya fedha juu ya ubadilishaji wa deni hilo kuwa hati fungani
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 wafanyakazi walio ondoka bila kulipa madeni yao katika shirika la taifa la hifadhi ya jamii shirika la taifa la hifadhi ya jamii lina utaratibu wa ndani wa kutoa mikopo kwa wafanyakazi wake
ukaguzi wa mikopo ya wafanyakazi umeonyesha kiasi cha shilingi milioni 
 bado kinadaiwa kwa wafanyakazi ambao si waajiriwa tena wa nssf
menajimenti ya shirika umeweza kuwatambua waajiri wa sasa wa wafanyakazi hao lakini haujaanza kukusanya fedha hizo kutoka kwa waajiri hao hadi muda wa ukaguzi
hali hii imeonyesha kusababishwa na usimamizi dhaifu katika urejeshaji wa mikopo ambao umesababisha fedha hivyo zisikusanywe na hivyo kupotea kwa rasilimali za shirika
menejimenti inashauriwa kutumia njia kali zaidi ili kuwa na ufanisi katika ukusanyaji wa fedha ilizokopesha kwa wafanyakazi
 shirika la taifa la hifadhi ya jamii nssf 
 utekelezaji wa mkataba wa ubia katika mradi wa mji wa kisasa wa arumeru kati ya nssf na azimio housing estate ltd ahel kama ilivyoonekana katika mwaka wa fedha uliopita na katika mwaka huu wa fedha shirika la taifa la hifadhi ya jamii ilianzisha mradi mwingine wa kujenga mji wa kisasa katika wilaya ya arumeru mkoa wa arusha kupitia kampuni iliyoanzishwa kwa ubia na kampuni ya azimio kwa jina la hifadhi builders ltd kifungu cha cha mkataba huo kinaonyesha pande zote zimekubaliana kutoa kiasi cha mtaji unaofikia dola za marekani bilioni 
 shilingi trilioni 
 na ushauri wa kiufundi kwa ajili ya uanzishaji wa mji huo wa kisasa ambapo asilimia sawa na dola za marekani milioni 
 imefanywa kuwa thamani ya ardhi ambayo azimio amekubali kutoa ardhi ya ekari kwa ajili ya uendelezaji wa mradi huo
katika ukaguzi imeonekana shirika la taifa la hifadhi ya jamii limepokea upembuzi yakinifu wa mradi pendekezwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutoka azimio housing estate ltd kupitia barua yake ya tarehe mei yenye kumbukumbu na
azimio nssf arumeru 
ambapo bodi ya wadhamini iliidhinisha kuingiza katika ubia ardhi iliyotolewa na kampuni ya azania katika mikoa ya lindi mtwara mwanza na arusha kwa ajili ya uwekezaji unaofanana na huu
ada ya ushauri kwa ajili ya kubuni mradi huo ni dola za marekani milioni 
 shilingi bilioni 
 na ilipangwa shilingi bilioni 
 itumike katika awamu ya upangaji wa mradi
hata hivyo kiasi hicho kiliongezwa hadi kufikia shilingi bilioni bila ya idhini ya bodi
kiasi halisi cha ada ya ushauri mpaka kufikia mwisho wa mwaka kilikuwa dola za marekani milioni 
 shilingi bilioni 
 kutoka katika dola za marekani bilioni za ongezeko
tarehe januari shirika na kampuni ya azania walisaini makubaliano ya kusitisha utekelezaji wa mradi huu kwa makubaliano ya pamoja
uongozi wa shirika la taifa la hifadhi ya jamii umetoa sababu ya kutokulipwa marejesho ya mikopo yake kutoka kwa serikali kama sababu ya kusitisha mradi huo
kama ilivyoainishwa katika makubaliano ya usitishaji kiasi cha shilingi bilioni 
 ilicholipwa na shirika kama sehemu ya ada ya ushauri ibadilishwe kuwa mkopo ambao utarejeshwa na kampuni ya azimio kupitia sehemu ya mauzo ya nyumba katika mradi wa dege ndani ya miaka mitatu kwa riba ya asilimia kwa mwaka
kuingia katika mradi bila kujihakikishia uwepo wa fedha kungeweza kusababisha gharama zisizo za lazima pamoja na matumizi mabaya ya rasilimali kwa upande wa shirika
uongozi unatakiwa kuhakikisha uwepo wa fedha za kutosha kuendesha mradi uliopangwa kabla ya kuingia katika mkataba
pia linapaswa na kuhakikisha kiasi cha dola za marekani milioni 
 shilingi bilioni 
 kinarejeshwa katika muda stahiki kwa kuzingatia mabadiliko ya thamani ya fedha kulingana na muda
pia kiasi cha riba kinatakiwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuwakisi kiasi cha riba kinatakiwa kuwakisi kiasi kinachotozwa na soko
 malipo yaliyofanywa na shirika la taifa la hifadhi ya jamii kwa zaidi ya kiasi kilichokubaliwa cha dola za marekani milioni 
 katika mwaka huu wa ukaguzi imegundulika kuwa mpaka sasa shirika limewekeza kiasi cha shilingi bilioni 
 makadirio ya dola za marekani milioni 
kampuni ya azania imechangia kiasi cha ziada cha dola za marekani milioni 
 kwenye mradi husika
makubaliano kati ya pande husika ni kuwa shirika la taifa la hifadhi ya jamii litawekeza mpaka pale thamani ya uwekezaji wao uwe sawa na thamani ya ardhi iliyotolewa na kampuni ya azania ndipo pande zote zianze kuchangia katika uwiano ulio sawa
hii ina maana kuwa shirika la hifadhi ya jamii limechangia dola za marekani milioni 
 zaidi ya kiasi kilichotakiwa kuchangia ili kuwa sambamba na vigezo vya makubaliano ya ubia
utaratibu dhaifu wa ufuatiliaji wa uchangiaji wa kila mbia ungeweza kusababisha mbia mmoja kuchangia zaidi ya mbia mwingine wakati mbia aliyechangia kidogo akiendelea kupata mgao wa mauzo ya nyumba kwa mgawanyo ulio katika makubaliano
uongozi unashauriwa kuhakikisha uwepo wa ufuatiliaji wa uchangiaji wa kila mbia kwenye mradi
pia viwango vya uchangiaji kwa mujibu wa makubaliano vizingatiwe
 kutolewa kwa mkopo zaidi ya asilimia ya thamani ya mali za saccos katika kupitia uwekezaji ulio katika mfumo wa mikopo imegundulika kuwa shirika la taifa la hifadhi ya jamii limetoa kiasi cha mikopo kwa saccos tisa kinachozidi asilimia ya thamani ya mali za saccoss husika kinyume na sera ya kukopesha ya shirika
upembuzi wa awali wa maombi ya mkopo ulionyesha kuwa saccos zimeomba kiasi ambacho hazikustahili
hata hivyo ushauri huo ulipuuzwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na uongozi na maombi ya mkopo kuidhinishwa
kukosekana kwa ufanisi katika taratibu za kupitisha mikopo kunaliweka shirika katika hatari ya kutorejeshewa mikopo husika
uongozi unashauriwa kufuata taratibu na sera zilizoidhinishwa na bodi ya wadhamini katika utoaji wa mikopo kwa saccos
mchanganuo wa saccos husika umewekwa katika jedwali hapa chini
jedwali mikopo iliyotolewa zaidi ya asilimia ya thamani ya mali za saccos na
jina la saccos ya mali shilingi kiasi kilichotolew shilingi ziada iliyotolewa shilingi ya ziada bumbuli development corporation korongo amcos saccos 
 umma saccos sbc saccos ltd hekima saccos ukombozi saccos ltd uzinza saccos ltd harbour saccos umoja saccos 
 bodi ya pamba tanzania 
 kutofikiwa kwa malengo ya miaka bodi ya pamba tanzania imejiwekea malengo katika mpango mkakati wake wa miaka mitano 
malengo yalikuwa na dhumuni la kuongeza uzalishaji wa zao la pamba kutoka kilo kwa hekta moja mpaka kilo kwa hekta moja kufikia mwaka 
ingawa mazao yamebakia kilo kwa hekta kwa miaka mitano mfululizo pia tcb imepanga kuongeza uzalishaji wa pamba kitaifa kutoka kiwango cha marobota hadi marobota ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kufikia mwaka 
hata hivyo kwa miaka mitano iliyopita uzalishaji kitaifa umekuwa chini ya marobota 
ni marobota tu yalizalishwa katika mwaka 
pamoja na hayo bodi ilitakiwa kuboresha mfumo wa masoko kwa kuongeza thamani katika mazao na kuwahamasisha wawekezaji wa nje na wa ndani kuwekeza katika sekta ya pamba
hata hivyo malengo haya yote hayakuweza kufikiwa
bodi inashauriwa kupitia mpango mkakati wake na kuweka juhudi katika kutatua mkosa vilivyopelekea kushindwa kufikiwa malengo yaliyowekwa katika kipindi kilichopangwa kwa mujibu wa mpango mkakati
 kampuni ya nyumba za watumishi 
 utekelezaji wa sera muhimu kucheleweshwa na serikali na kampuni ya nyumba za watumishi kifungu cha 
 cha wazo la uanzishaji wa mpango wa kampuni ya nyumba za watumishi kinaelezea sera za kukabiliana na nguvu ya soko kwa nyumba zilizojengwa ili watumishi wa umma waweze kuimudu bei zake
hata hivyo serikali bado haijaanza kuzifanyia kazi sera muhimu ikiwemo kuondolewa kwa kodi ya ongezeko la thamani kwa nyumba mpya zitakazouzwa serikali za mtaa kutoa ardhi ya bure inapowezekana kuwekewa miundombinu na huduma muhimu za kijamii kupitia wakala wa huduma na serikali za mitaa hii inachangia karibu asilimia ya gharama za ujenzi na mwisho kutoa motisha ya kodi kwa wafanyakazi kwa kuruhusu makato ya mkopo wa nyumba kutolewa katika mshahara kabla ya tozo ya kodi ya lipa kadri unavyopata p
e utekelezaji wa sera hizi utazifanya gharama za nyumba zilizojengwa kuwa nafuu kwa watumishi wa umma
serikali inashauriwa kuanza kutekeleza hatua za kisera zilizopendekezwa kukabiliana na nguvu ya soko ili kuzifanya nyumba zitakazojengwa na kampuni ya nyumba za watumishi kuwa za bei nafuu
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 ucheleweshaji wa utekelezaji wa shughuli zilizopangwa kampuni ya nyumba za watumishi ilikuwa na mpango wa kujenga nyumba kufikia juni 
hata hivyo hakuna nyumba hata moja iliyokamilishwa kufikia juni kutokana na kuchelewa kwa taratibu za manunuzi
ucheleweshaji huu umesababisha kutofikiwa kwa lengo kuu la kampuni la kuwawezesha watumishi wa umma kumiliki nyumba bora kwa njia ya mkopo kupitia utaratibu mzuri wa uendelezaji wa majengo
uongozi unashauriwa kuchukuwa hatua madhubuti kuhakikisha shughuli zilizopangwa zinatekelezwa ndani ya muda ili kuhakikisha kampuni inafikia malengo yake ya kimkakati
 hospitali ya taifa muhimbili 
 madawa na vifaatiba ambavyo havijapokewa kwa muda mrefu kutoka bohari kuu ya madawa vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 ukaguzi umebaini kuwa madawa na vifaatiba vyenye thamani ya shilingi bilioni 
 havijafika hospitali ya taifa muhimbili tangu mei licha ya kuonekana kwenye ankara za bohari kuu ya madawa
kwa hali ya kawaida haikutarajiwa bidhaa hizi kuchukuwa zaidi ya wiki moja kufikishwa sehemu husika ukizingatia ofisi za bohari kuu ya madawa na hospitali ya taifa muhimbili zote ziko dar es salaam
hali hii inaashiria uwezekano wa upotevu wa madawa na vifaatiba pasipo uongozi kuwa na taarifa
menejimenti inashauriwa kuchunguza jambo hili ili kubaini kama kweli bidhaa hizo bado zipo safarini
 mamlaka ya usafiri wa anga tanzania 
 kufilisika kwa msambazaji na kukosekana kwa uhakika wa kukamilika kwa miradi yenye thamani ya shilingi bilioni 
mamlaka ya usafiri wa anga tanzania ilikuwa na mikataba mitatu na kampuni ya comsoft gmbh yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya zabuni tatu za mfumo wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma malipo ya ankara adsb awamu na adsb awamu ya 
mikataba miwili ilisainiwa na mmoja haukusainiwa kutokana na ya kutokukamilika kwa majadiliano
mapungufu yafuatayo yamebainishwa msambazaji alitangaza kufilisika hivyo mradi wa ads b awamu ya uliotarajiwa kumalizika octoba haukuweza kukamilika kwa wakati hadi novemba 
pia mfumo wa malipo ya ankara uliotakiwa kukamilika mwezi septemba hadi november mkataba wake ulikuwa katika hatua ya usanifu
gharama za ads b awamu na amhs kama ilivyodhinishwa katika mpango wa manunuzi zilikuwa shilingi bilioni 
 yuro lakini mkataba huo ulisainiwa kwa thamani ya shilingi billion 
 yuro bila idhini ya bodi
pia mfumo wa ads b haukuunganishwa na mtandao wa intaneti
kabrasha la zabuni lililowasilishwa na kampuni ya comfort gmbh liliondolewa baadhi ya vipengele kama vile moja ya udhibiti wa ndani na mfumo wa ufuatiliaji lcms kipakatarishi katika kila kituo cha ads b kuonyesha ujumuisho wa nafasi nane za udhibiti
kwa sababu zisizojulikana timu ya kutathmini haikuweza kubaini mapungufu hayo
iwapo timu hii ya kutathmini ingebaini mapungufu hayo kwenye kampuni ya comsoft gmbh isingeweza kushinda zabuni
wakati wa usainishaji wa mkataba ni vipengele vitatu tu ndivyo walivyokubaliana kati ya vitano kama ilivyoainishwa kwenye rasimu ya mkataba
kuna uwezekano mkubwa wa kutokukamilishwa kwa miradi inayotekelezwa na kampuni ya comsoft gmbh
kulingana na mapungufu yaliyoonekana kwenye mkataba hata kama wasimamizi au wanunuzi wapya wa comsoft gmbh watatekeleza masharti kama ilivyooneshwa kwenye mkataba huo
kukosekana kwa baadhi ya vipengele kama ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ilivyoainishwa hapo juu watumiaji wa ads b hawatakuwa kwenye nafasi ya kutumia kwa kiwango kilichokusudiwa
menejimenti ya mamlaka ya usafiri wa anga tanzania inashauriwa kuchunguza kwa kina uwezo wa sasa wa kifedha na kiutendaji wa kampuni ya comsoft gmbh
hivyo itahitaji uhusishwaji wa ubalozi ya tanzania nchini ujerumani kwa ajili ya kupata taarifa sahihi na za uhakika
pia uongozi utahitaji kupata dhamana ya benki kutoka kwa kampuni ya comsoft
pamoja na hilo uongozi unatakiwa kuwangalia jinsi ya kupata fidia kutokana na ucheleweshwaji uliyosababishwa na mzabuni huyo
zaidi ya hayo serikali inashauriwa kuingilia kati uwekezaji katika vifaa vya mifumo ya udhibiti wa usafiri wa anga
pia tunashauri kadri iwezekanavyo kuendelea kufanya kazi moja kwa moja na watengenezaji kwa ajili ya ununuaji na uwekaji wa mifumo ya uangalizi
 mamlaka ya bandari tanzania 
 upotevu wa kumbukumbu za hesabu za meli kwenye vitabu vya mamlaka katika ukaguzi wa mapato uliofanyika ilibainika kati ya meli zilizotiwa nanga katika bandari meli hazikuonekana kwenye mfumo wa mapato
kati ya meli hizi ambazo hazikuonekana kwenye mfumo uongozi umeweza kutoa maelezo na viambatisho vya meli tu na meli hazikuwemo kwenye mfumo wa mapato
kuna hatari ya mapato yatokanayo na meli kutumika vibaya
uongozi unatakiwa kufanya uchunguzi wa kina kujua meli hizi zilipo
kufanyike mapitio ya ziada kwenye meli zote ambazo hazina viambatisho na kutambua kama mapato husika yalikusanywa na kuwekwa kwenye kumbukumbu
 utofauti wa kumbukumbu kati ya bidhaa zilizowekwa kwenye mfumo wa mamlaka ya bandari na zile za kwenye mfumo wa mamlaka ya mapato tanzania kwa mwezi disemba mwaka ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma katika mapitio ya shehena za mizigo iliyopokelewa mwezi disemba kulikuwa na tofauti mbalimbali za kumbukumbu kati ya jumla ya bidhaa kwenye mfumo wa tancis na mfumo wa cms kama ilivyoainishwa kwenye jedwali lifuatalo jedwali utofauti wa kumbukumbu kati ya bidhaa zilizo katika mfumo wa mamlaka ya bandari na mfumo wa mamlaka ya mapato mizigo hii iliripotiwa tics na pia ilikuwa inatunzwa na kituo cha huduma za makontena ya kimataifa lakini baadae ikahamishiwa bandari kavu
utofauti uliojitokeza unamaanisha hakukuwa na kumbukumbu sahihi ya mapato kama inavyoonesha hapa chini jumla ya meli mizigo kwenye cms mizigo kwenye tancis mizigo kwenye ticts utofauti mizigo kwenye meli ambayo ilionekana pande zote mbili mamlaka ya mapato na mamlaka ya bandari meli ambazo hazikuwa na mizigo ndani yake iliyoonekana pande zote mbili mamlaka ya mapato na mamlaka ya bandari mizigo kwenye meli iliyoonekana kwenye cms ticts na tancis mizigo kwenye meli ambayo imeonekana kwenye tancis na ticts mizigo kwenye meli ambayo imeonekana kwenye cms tu na haijaonekana tancis jumla ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma shehena yenye bidhaa kumbukumbu inaonesha kuwa na utofauti wa kiasi kidogo kupokelewa kwenye mfumo wa cms kuliko kiasi kilichotolewa tancis
hii inamaanisha kuwa mamlaka ya bandari haikurekodi mapato kwenye mizigo hii shehena yenye bidhaa kumbukumbu zinaonesha kuwa shehena nyingi zinaonekana kwenye mfumo wa ticts kuliko shehena zilizotolewa na mamlaka ya mapato
hii inaonyesha kuwa mamlaka ya mapato haikuweka tozo kwenye mizigo hii
shehena yenye bidhaa kumbukumbu zinaonesha kiasi kidogo cha mizigo kilionekana katika mfumo wa ticts kuliko mizigo iliyo tolewa na tancis
hii inamaansha mamlaka ya bandari haikurekodi mapato yoyote kwenye mizigo hii
shehena yenye bidhaa hii inamanisha mizigo ambayo ilijumuishwa na mamlaka ya bandari lakini haikuwepo kwenye kumbukumbu za mamlaka ya mapato
hii inatafsiri kuwa mamlaka ya mapato haikuweka tozo kwenye mizigo hii
meli inamaanisha kuna uwezekano mkubwa mamlaka ya bandari na mamlaka ya mapato kuwa hazikupata mapato ya mizigo iliyokuwepo kwenye meli hizi
kuna hatari ya kutumia vibaya mapato yatokanayo na meli
uongozi unatakiwa kupitia mizigo yote iliyopokelewa kwenye mifumo yote ili kuhakikisha kunakuwa na kumbukumbu sahihi za mapato
uongozi unatakiwa kuwandaa usimamizi mzuri wa mizigo inayopokelewa bandarini na uwekaji wa kumbukumbu sahihi kwa huduma zinazotolewa na bandari
uboreshaji wa huduma hizi unajumuisha vitu vifuatavyo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma i
utaratibu wa ulinganifu wa hesabu unatakiwa kufanyika kielectroniki na vifaa kama kompyuta za mkononi zinatakiwa zitumike kwa ufasaha
ii
tancis na cms zinatakiwa kuboreshwa kubadilishwa haraka ili kuendana na kumbukumbu za hesabu za kutali
iii
usawazishaji wa taarifa kati ya zile za tali cms na tancis unatakiwa ufanyike mara kwa mara ili kuhakikisha kuwa idadi ya mizigo inayopokelewa ni sawa na ile iliyo katika mifumo yote
iv
kwa kuwa ni mchakato wenye uwezekano mkubwa wa athari kitengo cha ukaguzi wa ndani kinatakiwa mara kwa mara kupitia taratibu za udhibiti ili kupunguza kasoro
 udhibiti hafifu wa mapokezi ya bidhaa bandarini kuhakikisha kuna ukamilishaji wa hesabu za mapato bidhaa zinazopokelewa bandarini zinahesabiwa na kitengo cha tali katika idara ya uendeshaji na matokeo ya hesabu yanahifadhiwa katika karatasi za tali
kupitia mchakato huu kumbukumbu za bidhaa zilizozidi au kupungua idadi ya bidhaa zilizopokelewa zinakusanywa pamoja
hata hivyo hakukuwa na ulinganishaji kati ya karatasi za tali na mfumo wa mapato wa mamlaka cms
matokeo yake tumegundua kiasi kikubwa cha bidhaa ambazo zilikuwa katika karatasi za tali hazikuwandikwa kwenye mfumo wa cms
angalia kiambatisho namba ii pamoja na ukweli kuwa kitengo cha mahesabu cha tali kinapewa vifaa aina ya kompyuta za mkononi ambazo vimeunganishwa na mfumo wa mapato wa mamlaka kwa ajili ya kujumlishwa
kompyuta za mkononi hazitumiki muda wote kama ilivyokusudiwa itashindwa kufuatilia bidhaa zilizopokelewa na kuhudumiwa bandarini na kupelekea kupoteza mapato
 mapungufu katika kuongoza na kuruhusu meli katika bandari dar es salaam ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ukaguzi ulibaini kuwa kati ya meli zilizoruhusiwa kwa miezi septemba na oktoba meli mbili ziliruhusiwa kuondoka na mfanyakazi ambaye si wa idara ya mapato kitengo cha baharini na meli nyingine moja iliruhusiwa kuondoka na mfanyakazi wa kitengo hicho cha baharini bila kutarifu idara ya mapato kitengo cha tathmmini ya tozo
utaratibu wa mamlaka ya bandari unataka meli ziwe zinaruhusiwa na kitengo cha mapato cha baharini baada ya kukitaarifu kitengo cha tozo
meli hizo pia zilikosekana katika kumbukumbu za tancis kwenye mamlaka ya mapato
ifuatayo ni orodha ya meli hizo uongozi meneja wa mapato alithibitisha kuwa meli hizo ziliruhusiwa kinyume cha utaratibu na maofisa wafuatao namba ya uito jina la meli jina la ofisa kitengo morning cornet said milanzi marine section jpo scorpius michael msanga operation clerk c commodore michael msanga operation clerk c hali hii huenda inapelekea kuongezeka kwa viashiria vya hatari ya upotevu wa mapato kwa mashirika yote yaani tpa na tra
uongozi unatakiwa kuhakikisha kuwa maofisa husika wanachukuliwa hatua kwa kufanya kinyume na mamlaka yao
kwa wakati ujao uongozi unatakiwa uhakikishe kwamba hatua madhubuti zinafuatwa
mamlaka ya mapato na mamlaka ya bandari wanatakiwa kufanya uchunguzi wa upotevu wa mapato kutoka katika meli husika
 mapungufu kwenye ukusanyaji wa mapato ya bandari wateja wa mamlaka ya bandari wanatakiwa kulipa tozo moja kwa moja kupitia akaunti za benki ya mamlaka kwa namba ya uito jina la meli tarehe ya kufika muda tarehe ya kuondoka muda morning cornet sep oct jpo scorpius sep sep commodore oct oct ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuzingatia ankara iliyotolewa na kitengo cha tozo
baada ya malipo hayo wateja wanatakiwa kupeleka hati ya kuweka fedha kwa ajili ya kuthibitisha kabla ya mizigo kutolewa
mapitio yetu yameonyesha kuwa hati za madai zilizotolewa mwezi wa desemba hazikuweza kuwiana na malipo yaliyofanyika kwenye akaunti yoyote ya benki au kuwepo kwenye akaunti ya madeni receivables ya mamlaka hiyo mwisho wa mwaka
kuna hatari ya mamlaka kuwa fedha zake zinapotea
hivyo mamlaka inatakiwa kufanya mapitio ya hati zote kwa kulinganisha na mapato yaliyokusanywa na kudai hati ambazo hazikulipwa kutoka kwa wateja
 mapungufu yaliyobainika kwenye mapato yaliyoingizwa kwenye hesabu general ledger za mamlaka ukaguzi wa taarifa za mapato yaliyoingizwa kwenye hesabu za mamlaka ulibaini mapungufu yafuatayo i
hakuna taratibu za kuhakikisha mapato yote yaliyopatikana kupitia bandari kavu na sehemu ya kuhifadhiwa magari yanazingatiwa vyema kwenye vitabu vya kutunzia miamala ya fedha general ledger ya mamlaka
matokeo yake kwenye sampuli ya mizigo vilivochaguliwa kufanyiwa ukaguzi tulibaini kuwa kuwa mizigo ilitolewa bila kutolewa ankara ya malipo
pia tulibaini sampuli ya makontena na magari yaliyopelekwa bandari kavu icd s na sehemu ya kuhifadhia mizigo kwa mwaka wa fedha yalikabidhiwa kwa watu husika bila kulipiwa
ii
tathimini juu ya viwango mbalimbali kwenye mfumo wa utozaji kodi umebaini mapungufu yafatayo a utumiaji wa kiwango cha chini cha ada ya kuongoza meli chenye makosa tumebaini kiwango cha chini cha ada ya pilotage kilichotumika kilikuwa ni dola za marekani badala ya dola za marekani ambazo zipo kwa mujibu wa mwongozo wa tozo wa april 
baada ya ufatiliaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wa kina nilibaini ya kuwa dola za marekani ilikuwa inakiukwa kwa makusudi na kutoza dola za kimarekiani 
b ukokotoaji wa gharama za utunzaji mizigo wenye makosa tumebaini kuwa menejimenti ilitumia taarifa zisizo sahihi pale ilipokuwa ikikokotoa siku ambazo mizigo ilikaa bandarini zaidi ya kipindi cha msamaha
makosa hayo yalipelekea kuripoti mapato ya utunzaji wa mizigo pungufu kwa dola za marekani 
taarifa hizi zilitokana na sampuli ndogo iliyochaguliwa kufanyiwa ukaguzi
miamala ya mapato kutokana na baadhi ya sampuli niliyoichagua haikuwa na viambatisho sawia
ii
kukosekana kwa usawazishwaji wa usimamizi wa mapato yaliyopatikana kwenye kipindi cha ukaguzi wa mwaka
kwa mfano nilibaini kuwepo kwa makosa ya kihesabu kwenye mapato yaliyoingizwa kwenye mchanganuo wa taarifa za mamlaka hali iliyopelekea mapato hayo kuwa chini kwa upungufu wa shilingi bilioni 
tofauti ya mapato yaliyorekodiwa yalitokana na ankara invoices za uingizaji kuuza nje na za mps zilizojumlishwa kimakosa na kutoa mapato ya jumla ya kiasi cha dola za marekani badala ya kiasi cha dola za marekani 
pia mapato ya mrahaba wa magari yanayochajiwa kwenye cfs yalionyeshwa pungufu kutokana na gharama zilizotumika kukokotoa mrahaba kutokuwa sahihi
kutokufanyika kwa usuluhishi wa credit notes zilizotolewa kwenye rekodi ya mapato revenue journal na taarifa zilizopo kwenye mfumo wa utozaji billing systems records
kwa mfano baadhi ya credit ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma notes hazikusahihishwa kwa kipindi husika wakati baadhi haziendani na rekodi za mfumo ulipo
menejimenti inatakiwa kuhakikisha viwango vilivyomo kwenye mfumo wa utozaji ni ule ulioidhinishwa kama inavyooneshwa kwenye mwongozo wa tozo ya aprili 
pia menejimenti inatakiwa kufanya uchunguzi katika mapungufu yaliyotokea na kuchukuwa hatua stahiki kwa maofisa waliosababisha mapungufu hayo 
 kukosekana kwa nyaraka zenye utaratibu wakudhibiti matumizi ya simu hvp na cms tathmini yangu katika utaratibu wa kuthibiti meli zinazotia nanga katika bandari ya dar es salaam kwa ajili ya mizigo ya kawaida magari na makontena ilionyesha kuwa hakukuwa na nyaraka rasmi ambazo zipo kimaandishi zinazoelezea utaratibu wa kufuatwa na udhibiti kuwanzia wakati ambao wakala wa kampuni za meli hupiga simu kwenye hvp mpaka kipindi ambacho meli inakuwa imekwishahudumiwa
aidha hakuna tathmini ya uwazi kuthibitisha kwamba taratibu zote zilizingatiwa
kukosekana kwa nyaraka zenye utaratibu wa kimaandishi inapelekea kutokuwepo kwa mpangilio na udhibiti mzuri
uongozi unatakiwa uandae mwongozo wa kimaandishi kushughulikia taratibu za kuratibu mizigo
 benki ya maendeleo ya tib 
 urejeshaji usioridhisha wa mkopo wa kilimo uliotolewa kwa viwanda vya saafi na ecgs benki ya maendeleo ya tib ilipewa jukumu la kuendesha shughuli za kifedha na masuala ya kitendaji katika kiwanda cha saafi ili kuwezesha ulipaji wa mikopo ya awali liyotolewa na serikali
baadae serikali ilitaka benki ya tib kuipatia mkopo kiwanda cha saafi
benki ilitoa kiasi cha shilingi bilioni 
hata hivyo hadi kufikia tarehe disemba hakuna fedha iliyolipwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma benki iliamua kugeuza mkopo kuwa hisa baada ya kuona utendaji wa saafi hauridhishi
menejimenti ya benki ilikadiria thamani ya uwekezaji wa shilingi bilioni na kutoa upotevu wa thamani wa shilingi bilioni 
 provision for impairment
hata hivyo tib haikuwa na ushahidi wowote kuhusu thamani ya hisa zake kwa saafi
pia katika kupitia taarifa za benki ilionekana kiwanda cha saafi kilikuwa kinadaiwa na serikali kupitia export credit guarantee scheme ecgs kiasi cha shilingi bilioni 
serikali ilitoa mamlaka kwa benki ya tib kusimamia shughuli za kiwanda cha saafi
deni hili limekuwepo kwa zaidi ya miaka bila kulipwa
aidha kampuni pia zilikuwa na deni kupitia mfuko wa usafirishaji nje ecgs lenye thamani ya shilingi ambalo nalo limekuwepo zaidi ya miaka bila kulipwa na bila kufungwa kwa makampuni hayo kama inavyooneshwa hapo chini
makampuni shilingi nyenzo za kifedha arusha blooms ltd nyenzo za kifedha zilizorekebishwa kiliflora ltd arusha blooms ltd tengeru flowers ltd mount meru flowers urejeshaji wa mikopo hiyo si wa kuridhisha
hivyo menejimenti inatakiwa kuimarisha usimamizi wa madeni ili kuhakikisha malengo ya serikali ya kukuza kilimo yanafikiwa
 madeni ya muda mrefu ya kilimo kwanza agricultural financing window ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mnamo tarehe disemba wadaiwa wa dirisha la mikopo ya miradi ya kilimo walikuwa kiasi cha shilingi bilioni kati ya hiyo kiasi cha shilingi bilioni 
 kilikuwa kimepitiliza muda wa kulipa
deni la saccos ni kiasi cha shilingi bilioni 
 ambayo ni sehemu ya deni lililopitiliza muda wa kulipa
kwa mujibu wa makadilio ya menejimenti deni hilo lina muda zaidi ya mwaka mmoja
saccos iliweka wadaiwa wake kama dhamana ya deni la benki
wadaiwa haohao waliwekwa kama dhamana kwenye deni lingine ambalo saccos alikuwa anadaiwa bila benki kujua
hali hii inapelekea ulipwaji wa deni kuwa mgumu
menejimenti inatakiwa kuongeza juhudi katika kukusanya madeni
 wakopaji kutumia fedha kwa malengo yasiyokusudiwa benki ya maendeleo ya tib ina mkataba na serikali kutoa mikopo ya kilimo kupitia mradi wa kilimo kwanza
mkataba huo unahitaji tib kuhakikisha kuwa wakopaji wanakidhi matakwa ya serikali
wakati wa ukaguzi tulibaini baadhi ya wakopaji walituma mkopo kwa malengo shughuli zingine tofauti na malengo ya kuchukuwa mikopo
katika baadhi ya matukio saccos ilitoa kiasi cha mkopo ambacho kilikuwa chini ya kiasi ambacho kilitakiwa kutolewa
pia tulibaini baadhi ya wakopaji walikuwa hawatunzi kumbukumbu sahihi za miradi yao
hivyo benki haikufuata makubaliano iliyowekeana na serikali kuhusu usimamizi wa wakopaji
jedwali wakopaji waliotumia fedha kwa malengo yasiyokusudiwa jina la saccos fedha iliyotolewa na benki shilingi fedha iliyopokelew na wakopaji shilingi maoni wafanya biashara njombe saccos tofauti ya shilingi haijatolewa maelezo mtibwa saccos tofauti ya shilingi haijatolewa maelezo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tpawu saccos kilombero tofautii ya shilingi haijatolewa maelezo mpunga mmoja hakuna taarifa za maendeleo ya mradi zilitunzwa
kago farm marejesho ya shilingi yalifanyika hadi disemba na hakukuwa na taarifa zilizotunzwa laila agro diary hakuna taarifa ya mradi ilitunzwa
jumla menejimenti ya benki ya maendeleo inashauriwa kuongeza usimamizi wa miradi ili kuhakikisha kwamba fedha zinatumika kama ilivyokusudiwa na serikali
 mkopo wa shilingi bilioni 
 wa pride ambao bado haujalipwa hadi kufikia disemba pride ilikuwa na deni la shilingi bilioni 
 ambao ni mkopo uliotolewa na benki ya uwekezaji
mkopo huu umedhaminiwa na wadaiwa wa pride ikimaanisha wakati kampuni ikishidwa kulipa madeni madeni hayo yatalipwa kwa kutumia wadaiwa wa pride
dhamana ya aina hii haina uhakika na inaweza kusababishia benki hasara
menejimenti inatakiwa kuongeza nguvu ili kuhakikisha kwamba mkopo unalipwa
pia menejimenti inatakiwa kutoa mkopo kwa wakopaji wenye dhamana ya kueleweka
 shirika la umeme la tanzania tanesco 
 ukosefu wa mpango sahihi wa kazi ya ujenzi mnamo machi shirika la taifa la umeme la tanzania tanesco ilimshirikisha aviation and general security consultant kwa ajili ya kusambaza na kufunga mfumo wa usalama tanesco makao makuu kituo cha kuongoza gridi ya taifa na kituo cha kurasini kwa bei ya dola za marekani sawa na shilingi bilioni 
 pamoja na vat
mgavi alipatikana kwa njia ya zabuni ya ushindani wa kimataifa na zoezi lilitakiwa kuendeshwa kwa awamu mbili
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hata hivyo baada ya kukamilika kwa awamu moja ambayo ilikuwa na gharama ya dola za marekani kampuni kupitia bodi ya zabuni ilifuta mkataba kwa matatizo ya kifedha yanayoikabili kampuni
mnamo tarehe mei tanesco illingia mkataba mwingine na mzabuni yule yule kwa kazi ile ile kama aliyopewa mwezi machi ila walipanua wigo wa kazi ambayo ilikuwa na bei ya dola za marekani 
kulingana na menejimenti hii ilitokana na kupita miaka minne iliyopelekea mkandarasi kutotumia taarifa ya uchunguzi wa ardhi ya mwaka 
aidha mabadiliko ya wigo ambayo ni pamoja na kufanya uchunguzi wa usalama na mabadiliko ya muda wa mkataba kutoka mwaka hadi miaka ilisababisha mkandarasi kurudia uchunguzi wa ardhi ambao ulishafanyika
ni dhahiri kwamba kulikuwa na ukosefu wa umakini kuhusu wigo wakati wa kutoa mkataba
 miamala ya udanganyifu iliyofanywa na wachuuzi wa luku shilingi bilioni 
 tanesco iliingia mikataba na mawakala mbalimbali kwa ajili ya kuuza luku
awali mawakala waliweka amana katika akaunti ya benki ya shirika la taifa la umeme
baada ya hapo mawakala waliweka amana katika mfumo wa elipse luku katika sehemu yake ya mauzo
mfumo wa mauzo wa mchuuzii utatoa risiti ya amana ambayo wakala ataiwasilisha kwenye ofisi ya shirika la taifa la umeme kwa ajili ya uthibisho wa muamala
wakati wa ukaguzi tulibaini kwamba kitengo cha ukaguzi wa ndani kiligundua mapungufu katika matukio ya uthibitisho wa amana ya shilingi bilioni 
 kufanyika zaidi ya mara moja kwa muamala mmoja
hii iliwezekana kwa sababu ya udhaifu uliopo kwenye mfumo wa luku elipse ambao una hifadhidata mbalimbali zilizounganishwa pamoja
uthibitisho mbalimbali wa fedha zilizowekwa amana na wachuuzi inasababisha hasara kwa shirika la taifa la umeme
tulitaarifiwa kwamba wafanyakazi wote ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma waliohusika walisimamishwa kazi na kesi bado ipo chini ya uchunguzi wa polisi
nashauri menejimenti kuimarisha udhibiti wa mfumo wa luku katika namna ambayo haitaruhusu uthibitisho mwingi
zaidi ya hayo menejimenti inatakiwa kuwanzisha utaratibu wa kusahihisha mapungufu ikiwemo kuzuia wachuuzi kujihusisha na miamala ya udanganyifu
 shirika la utangazaji tanzania tbc 
 mapungufu yaliyobainika katika kutekeleza mkataba na star media shirika la utangazaji tanzania tbc liliingia mkataba na star media tarehe agosti ukafanyiwa mapitio tarehe julai ambapo star media ilipewa jukumu na tbc la kutoa matangazo ya kidigitali ya televisheni dtt
kwa kuzingatia huduma inayotolewa na mtoa leseni kwenda kwa mpokea leseni
mpokea leseni alikubali kutoa huduma ya matangazo kwa mtoa leseni
katika mkataba hakuna malipo yatakayofanyika kutoka upande mmoja kwenda upande mwingine
pande mbili inabidi zikubaliane kwamba upande mmoja utatoa kwa upande mwingine kiasi cha ziada baada ya kulinganisha madeni
kutokana na mkataba thamani ya muamala wa mwaka kati ya pande mbili unatakiwa usizidi shilingi milioni 
mapungufu yafuatatayo yalibainika maelezo na mchanaganuo wa gharama kwa kila huduma iliyotolewa na cha star media kwa shirika la utangazaji la taifa hazikuoneshwa lakini hati ya madai ilitolewa
shirika la utangazaji la taifa tbc lilitoa shilingi bilioni 
 kwa star media kwa ajili ya kurusha matangazo
hata hivyo kiasi kilichoandikwa kwenye vitabu vya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hesabu ni shilingi bilioni 
hakuna maelezo yaliyotolewa kuhusu tofauti ya shilingi milioni 
zaidi ya hayo kiasi kilichotumika si kama kilichopo kwenye kumbukumbu na sikuweza kupatiwa maridhiano na uthibitisho kati ya pande mbili kuhusu makubaliano ya kiwango cha mwisho kwa mwaka unaoishia tarehe juni 
mikataba inaruhusu kulipana kati ya pande husika kwa tofauti yeyote
mkataba ulioingiwa unaweza sababisha hasara kwa shirika la utangazaji la taifa kwa sababu mchanganuo wa huduma inayotolewa haujaoneshwa
inashauriwa kila upande kuendesha shughuli kutokana na uwezo na kulipana kiwango kilichobakia kwa kuzingatia kazi iliyofanyika
menejimenti inatakiwa kuhakikisha kwamba mchanganuo wa gharama ya kila huduma inayotolewa na star media unakuwemo kwenye mkataba
pia menejimenti inatakiwa kuhakikisha kuwa urushaji wa matangazo unaotumiwa na star media unapewa thamani kwa kuzingatia kiasi kilichopo kwenye kadi
 shrika la maendeleo ya petroli tanzania tpdc 
 madeni yaliyokaa muda mrefu yenye thamani ya shilingi bilioni 
 tulibaini salio la wadaiwa ambalo limekuwepo kwa zaidi ya mipaka ya muda wa mikopo iliyotolewa kwenye ankara
mkusanyiko wa salio la madeni umesababishwa na kutowepo kwa ufanisi katika usimamizi wa madeni hayo
mchanganuo wa madeni umeoneshwa hapa chini jedwali madeni yaliyokaa muda mrefu maelezo kiasi shilingi songas limited
 pan african energy limited tanesco somanga fungu
 marejesho ya kibiashara marejesho ya watumishi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma maelezo kiasi shilingi marejesho ya ada za leseni za muda mrefu marejesho ya ada za mafunzo za muda mrefu malipo ya madeni ya utafiti wa masoko jumla kiwango ni kikubwa sana na kinaweza kuwathiri shughuli za shirika kwa sababu pesa taslimu inashikiliwa na wateja badala ya kutumika kutekeleza shughuli za shirika
menejimenti inashauriwa kuongeza juhudi za kurejesha madeni ili kuepuka kuwathiri shughuli za shirika
 gawio la dola za marekani halijalipwa na songas wakati wa ukaguzi tulibaini songas limited ililipa gawio la dola za marekani kwa shirika la maendeleo ya petroli tanzania tpdc
katika kuthibitisha usahihi wa gawio liilolipwa tuliomba madokezo ya vikao vya bodi yaliyoidhinisha gawio lililotamkwa na hitimaye kulipwa
hata hivyo hazikuwasilishwa kwetu
uchunguzi wa vitabu vya hesabu vya songas kwa mwaka unaoishia tarehe disemba ulibaini kwamba gawio lililopitishwa ni dola za marekani milioni 
gawio lililokokotolewa tena kwa kuzingatia asilimia ya hisa inazomiliki shirika kwa songas ni dola za marekani 
hii inaonesha kwamba kuna gawio kiasi cha dola za marekani ambayo haikulipwa
kiasi cha gawio ambacho hakijalipwa kitapunguza mapato ya shirika kutoka kwenye uwekezaji wa songas
hii inaonesha udhibiti duni wa shirika katika uwekezaji wake
menejimenti inatakiwa kuhakikisha kwamba gawio lililolipwa chini ya kiwango lilipwe kiasi kilichobakia ili kuimalisha shughuli za shirika
 kukosekana kwa hati ya hisa tuliomba hati ya hisa ya songas limited lakini haikuweza kuwasilishwa kwetu kwa ajili ya uthibitisho wa shirika kumiliki hisa
ni vigumu kujiridhisha thamani ya uwekezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wa shirika la maendeleo ya petroli bila ya kuwepo hati za hisa
tunashauri shirika la maendeleo ya petroli ahifadhi hati zote katika sehemu salama
 bodi ya mikopo ya wanafunzi ya elimu ya juu heslb 
 thamani ya fedha kwenye ubainishwaji wa gharama za ukusanyaji wa mikopo tuliweza kubaini jumla ya shilingi bilioni 
 ililipwa kwa mawakala wanaokusanya madeni
kati ya hiyo shilingi milioni 
 ilikuwa ni kwa ajili ya kubaini madeni na shilingi milioni 
 kwa ukusanyaji
ukaguzi ulibaini kuwa jumla ya shilingi milioni 
 zililipwa kwa mawakala kwa ajili ya kubaini madeni ya taasisi za serikali ambayo ni sawa na asilimia ya hela iliyolipwa
kwa maoni yangu bodi kupitia wafanyakazi wake wenyewe bila kutumia mawakala inaweza kufuatilia kwa urahisi chanzo cha madeni ya wafanyakazi wa serikali kupitia ofisi ya raisi menejimenti ya utumishi wa umma au serikali za mitaa chini ya ofisi ya waziri mkuu na kubaini madeni hayo
hivyo basi kama ukusanyaji ungefanywa na wafanyakazi wa bodi bodi ingeweza kuokoa kiasi hiki cha fedha ambazo zingetumika katika masuala mengine ya uendeshaji wa bodi ikiwa ni pamoja na kutoa mikopo kwa wanafunzi
menejimenti inashauriwa kutumia wafanyakazi wake kwenye kubaini na kukusanya mikopo katika taasisi za umma ambako wanafanyakazi wadaiwa
hii inaweza kufanikiwa endapo bodi ya mikopo itaweza kushirikiana na taasisi zote za serikali kwa ajili ya kubaini madeni
 mapungufu kwenye uwekezaji wa amana za akiba bodi ya mikopo imekuwa ikiwekeza kwenye akiba za muda mrefu kwa miaka kadhaa sasa
katika mwaka wa fedha bodi iliweza kuwekeza kiasi cha shilingi bilioni 
uwekezaji huo ulifanywa kwenye bank shilingi bilioni 
 kwa muda wa miezi mitatu kwa riba ya asilimia na benki ya posta shilingi bilioni 
 kwa miezi sita kwa riba ya asilimia 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma katika mapitio ya usimamizi wa uwekezaji wa amana za akiba tumebaini kuna ukosefu wa sera ya uwekezaji katika bodi ambayo ingeweza kuonyesha taratibu zinazotakiwa kufuatwa wakati wa uwekezaji kwenye amana za akiba
hii ni kinyume na matakwa ya kanuni ya fedha ya bodi ya mikopo
pia tuliweza kubaini kuwa hakuna vigezo vyovyote ambavyo bodi ya mikopo inatumia kwenye kuwamua benki gani inawekeza
hii inatokana na ukosefu wa sera ambayo ingechanganua taratibu zote
kutokana na kukosekana kwa sera hiyo ya uwekezaji uhalali wa maamuzi yaliyotolewa na menejimenti kwenye uwekezaji wa shilingi bilioni 
 katika bank na benki ya posta haukuweza kuthibitika
pia kukosekana kwa sera hiyo ya uwekezaji kunadhoofisha maamuzi ya kuwekeza benki ambazo zingetoa masharti yenye tija kwenye uwekezaji
hali hii inapelekea kuongeza athari za upotevu wa fedha kutokana na kutokuwa na ufanisi kwenye vipaumbele vya uwekezaji
napendekeza menejimenti ya bodi ya mikopo iandae sera ya uwekezaji kulingana na matakwa ya kanuni za fedha za bodi ya mikopo
pia sera hiyo inapaswa ielezee taratibu zote za uwekezaji wa amana ya akiba
 salio la madeni ya mikopo kwa wanafunzi tathmini ya madeni kwa wanafunzi ilibaini kwamba bodi ya mikopo ilikuwa inadai mikopo ya shilingi bilioni 
 mwishoni mwa mwaka wa fedha unaoishia june 
bodi haijafanya makadirio ya kupunguza madeni ya wanafunzi yasiyolipika
zaidi ya hayo hakukuwa na viambatisho vya kutosheleza vinavyo onyesha madeni inayowadai wanafunzi kutoka kwenye mifumo ya kielektroniki ya mikopo ikilinganishwa na mchanganuo wa madeni hayo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutokana na kukosekana kwa mchanganuo wa mikopo huo hatukuweza kujua usahihi wa taarifa iliyotolewa kwenye vitabu vya bodi
tunapendekeza yafuatayo kwa menejimenti i
kuwandaa mchanganuo ambao utalinganisha taarifa iliyopo kwenye vitabu dhidi ya taarifa halisi ya mikopo iliyopo kwenye mfumo wa kielektroniki ii
kubuni na kuendeleza taarifa ambazo zitatumika kama msingi wa kulinganisha mchanganuo wa mikopo general ledger na taarifa itokanayo na mfumo wa kielektroniki iii
menejimenti inapaswa kupitisha makadirio provision ya madeni ambayo hayalipiki kwenye taarifa zake za fedha na iv
juhudi zaidi ziongezwe kwenye ukusanyaji wa madeni hayo
 mambo muhimu yanayoathiri taasisi mbalimbali za umma 
 ucheleweshaji wa ukamilishaji wa ujenzi wa miradi mashirika sita ya umma yaliingia mikataba na makandarasi kwa ajili ya miradi mbalimbali ya ujenzi
niliweza kubaini ucheleweshaji wa miradi ambayo iligharimu taasisi kiasi cha shilingi bilioni 
orodha ifuatayo ni ya miradi iliyocheleweshwa katika taasisi mbalimbali jedwali ucheleweshaji wa kukamilika kwa ujenzi wa miradi namb taasisi za umma miradi matarajio ya kukamilisha shilingi milio ni mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiradar es salaam uchimbaji wa visima nane mei mamlaka ya maji safi na majitaka dar ujenzi wa usambazaji maji ruvu disemba ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma es salaam chini mamlaka ya maji safi na majitaka dar es salaam uhamishwa ji wa bomba katika daraja la kigamboni mei mamlaka ya maji safi na majitaka njombe awamu ya pili ya mradi wa maji safi nyenga novemba mamlaka ya maji safi na majitaka arusha uchimbaji wa visima nane aprili chuo kikuu kishiriki cha elimu dar es salaam mradi wa uhifadhi wa mmomonyo ko wa udongo julai julmla ucheleweshaji wa miradi hii unapelekea gharama za miradi kuongezeka kutokana na bei za malighafi kupanda
menejimenti katika taasisi husika zinashauriwa kuzingatia matakwa ya namba ya kanuni ya manunuzi mwaka katika suala la usimamizi bora wa mikataba
 ufanisi katika ukusanyaji wa kodi ya pango mashirika matatu ya umma yaliingia mikataba ya kupangisha majengo yao kwa makubaliano ya ulipaji wa kodi
niliweza kubaini jumla ya shilingi bilioni 
 haijalipwa na wapangaji wa majengo hayo kinyume na mikataba hiyo kama inavyoonekana kwenye jedwali namba 
zaidi ya hapo tuligundua baadhi ya wapangaji waliondoka kwenye majengo hayo bila kulipa madeni yao
jedwali ufanisi katika ukusanyaji wa kodi ya pango namba taasisi kipindi kiasi kisicholip wa wapangaji waliotoka bila kulipa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma million million mfuko wa pensheni wa mashirika ya umma juni shirika la mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii juni shirika la nyumba la taifa disemba jumla hali hii ina athari kubwa kwenye ukwasi wa taasisi kwa sababu mapato yatokanayo na upangishaji yana mchango mkubwa kwenye uongezaji wa mapato ya taasisi hizo
hivyo basi menejimenti ya taasisi hizo inashauriwa kufanya jitihada za ziada kwenye ukusanyaji wa kodi ikiwa ni pamoja na kuchukuwa hatua za kimahakama na marekebisho ya mikataba ya majengo kwa kuwanzisha malipo ya awali na amana ya usalama
 mapato yaliyopotea kutokana na upotevu wa maji shilingi bilioni 
 uchambuzi wa upotevu wa maji ulibainisha kuwa kuna asilimia kubwa ya maji yanayopotea katika mamlaka za maji
upotevu huo wa maji ni zaidi ya asilimia zinazoruhusiwa na mamlaka ya udhibiti wa nishati na maji
hivyo basi tuliweza kubaini hasara ya takribani shilingi bilioni 
 ikiwa ni hasara kwenye taasisi tatu za maji kama inavyoonyeshwa katika jedwali la jedwali mapato yaliyopotea kutokana na upotevu wa maji namba taasisi hasara inayokubalik na wizara jumla ya hasara ya maji yaliyopotea shilingi million mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiradar es salaam ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma namba taasisi hasara inayokubalik na wizara jumla ya hasara ya maji yaliyopotea shilingi million mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiranjomb mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiraarusha total hasara hiyo inasababishwa na matatizo ya kiufundi na kibiashara kama vile uvujaji wa mabomba na wateja wasiosajiliwa kutodaiwa hupelekea upotevu wa maji na hasara ya mapato kwa mamlaka za maji
hasara ni kubwa hivyo inazuia utekelezaji na utendaji wa mamlaka hizo
hivyo basi inashauriwa kupunguza upotevu wa maji kwa kudhibiti matatizo ya kiufundi na kibiashara hadi kwenye kiwango kinachokubaliwa na mamlaka ya udhibiti wa nishati na maji
 ucheleweshaji na kutopelekwa kwa makato ya kisheria shilingi milion 
 tathmini ya makato ya kisheria ilibaini kwamba baadhi ya mashirika hayakupeleka makato yake kwa muda uliowekwa
mafao hayo ya wafanyakazi ambayo hayajapelekwa yanajumuisha kodi na michango ya pensheni kwa kiasi cha shilingi milioni 
ucheweleshaji wa makato hayo utapelekea kulipa faini riba na adhabu ambayo itaathiri hali ya kifedha ya mifuko na hivyo kupelekea kushindwa kufikia malengo yaliyopangwa
mafao ya wafanyakazi na kodi ambayo hayajapelekwa kwa wakati imeelezewa kwenye jedwali namba jedwali ucheleweshaji na kutopelekwa kwa makato ya kisheria namba taasisi mafao hayo yanajumisha paye milioni kodi vat wht milioni jumla milioni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma costech 
 tbt 
 bauwasa 
 nit 
 mwauwasa 
 tnbc 
 ifm 
 tanesco tpri 
 nip 
 wizara ya fedha jumla 
 madeni hayo yameendelea kuongezeka kwa miaka kadhaa ambayo yanaathiri ulipaji wa mafao kwa wafanyakazi kutoka kwenye mifuko ya pensheni husika kipindi cha kustaafu
menejimenti inashauriwa kuchukuwa hatua muhimu ili kuhakikisha makato yote ya kisheria yanapelekwa kwenye mifuko husika kwa wakati ili kuepuka faini riba na adhabu ambazo zitatozwa kwenye mashirika na taasisi kutokana na kucheleweshwa kwa makato hayo
 kutokuwepo kwa bodi ya wakurugenzi na bodi ya wadhamini kwa mwaka huu wa ukaguzi kulikuwa na bodi ambazo zimemaliza muda wake na hakuna bodi mpya zilizochaguliwa mpaka tunakamilisha ukaguzi wetu mwezi machi 
baadhi ya taasisi zimekuwa zikiendelea na utendaji wa kazi bila ya bodi kwa zaidi ya mwaka mmoja
taasisi ambazo hazina bodi zimeonyeshwa kwenye kiambatanisho namba tatu
pia baadhi ya taasisi zilikuwa na bodi ingawa bodi zao hazikuweza kukaa kwa wakati kuidhinisha na kupitisha taarifa za mahesabu yao
kutokuwepo kwa bodi ya wakurugenzi na wadhamini kunazorotesha shughuli za kiutendaji za mashirika hayo
taasisi ambazo zina bodi lakini hazikuweza kukaa kujadili na kupitisha taarifa za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mahesabu zimeonyeshwa kwenye kiambatanisho namba nne
tunashauri serikali iteuwe bodi ya wakurugenzi na wadhamini mara tu inapomaliza kipindi chake pia bodi zikae kwa muda muafaka kupitisha na kukubalina na taarifa za mahesabu ili kufanikisha ukaguzi wetu ufanyike kwa muda muafaka
 kutokufanyika kwa ukaguzi kutokana na upungufu wa fedha kwa mwaka huu wa ukaguzi nimeshindwa kufanya kaguzi kutokana na upungufu wa fedha
hata hivyo baadhi ya taasisi hazikuweza kulipa wakaguzi binafsi walioteuliwa hivyo kupelekea kuchelewa kwa kaguzi hizo
taasisi ambazo hazikuweza kukaguliwa na ambazo kaguzi zake zilichelewa zimeonyeshwa kwenye kielelezo namba sita
tunaishauri hazina itoe fedha kwa muda muafaka kama ilivyoidhinishwa katika bajeti ili kufanikisha ufanyikaji wa ukaguzi ambao utapelekea utoaji wa taarifa kwa muda muafaka kama sheria inavyotaka
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya tano mapitio ya mikakati na uendeshaji wa kiufanisi katika mashirika ya umma 
 utangulizi usimamizi wa kimkakati unajumuisha mipango endelevu ufuatiliaji uchambuzi na tathmini ya mambo yote muhimu kwa ajili ya shirika kuweza kufikia malengo na madhumuni yake
usimamizi wa kimkakati unahusisha kuchambua uwezo na udhaifu wa ndani na nje kutengeneza mipango na tathmini ya utekelezaji wake pamoja na kutathmini ni kwa kiwango gani hatua za mipango zimefanikiwa kuleta mabadiliko au pale matokeo tarajiwa hayakuweza kupatikana
katika muktadha wa kibiashara ufanisi katika uendeshaji ni uwiano kati ya mtaji uliowekwa katika kuendesha biashara na mapato yatokanayo na biashara
ufanisi katika uendeshaji unajumuisha mikakati kadhaa iliyotumika ili kutimiza lengo la msingi la kutoa bidhaa zenye ubora au huduma kwa wateja katika gharama nafuu na kwa wakati muafaka
pia inahusisha upatikanaji wa thamani zaidi kutoka kwenye rasilimali na upotevu katika shughuli za uzallishaji au uendeshaji wa biashara kwa lengo la kuongeza tija
tathmini yangu ya ufanisi katika uendeshaji inajumuisha mashirika nane ya umma ambayo ni kampuni ya ndege tanzania atcl mamlaka ya usafiri wa anga tanzania tcaa mamlaka ya udhibiti mawasiliano tanzania tcra mamlaka ya udhibiti wa nishati na maji ewura kituo cha uwekezaji tanzania tic shirika la maendeleo la taifa ndc mamlaka ya bandari tanzania tpa na kampuni hodhi ya rasilimali za reli rahco ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 kampuni ya ndege tanzania atcl 
 tathmini ya machakato wa ubinasfishaji wa shirika la ndege tanzania atcl mnamo mwaka kama sehemu ya utekelezaji wa sera ya serikali ya ubinafsishaji na uchumi huria serikali ya tanzania iliweka asilimia ya hisa zake kwenye shirika kwa wakati huo likiitwa shirika la ndege tanzania atc na kukabidhi usimamizi wa hisa hizo kwa shirika la ndege la afrika kusini
baada ya hapo kampuni ya ndege tanzania ilianzishwa chini ya sheria ya makampuni namba kama kampuni binafsi
wakati wa ubinafsishaji shirika la ndege lilikuwa na ndege mbili ambazo ni b iliyokuwa ikimilikiwa na shirika hilo na b ikiwa imekodishwa chini ya mkataba wa matengenezo kuwa juu ya anayekodi
zoezi la ubinafsishaji lilipelekea upunguzaji wa rasilimali watu kutoka nguvu kazi ya wafanyakazi mpaka kufikia ili kuhakikisha muundo mpya wa uendeshaji unaanza kampuni ikiwa na rekodi safi za fedha
serikali ya tanzania ilichukuwa madeni yote ya shirika la ndege tanzania atc kwa kuyaweka madeni hayo chini ya shirika hodhi la ndege atc linalomilikiwa kwa asilimia na serikali
shirika hodhi la ndege liliundwa kwa ajili ya kuchukuwa rasilimali zote za shirika la ndege tanzania ambazo hazihusiani moja kwa moja na biashara ya kampuni pamoja na madeni yake yote ambayo hayajalipwa
ukaguzi umegundua kuwa ingawa iliaminika kwamba mabadiliko haya ya kimuundo yangeleta ufanisi na kuongeza tija ndani ya kampuni ya ndege ya tanzania atcl kama ilivyothibitika na kuonekana katika baadhi ya mashirika machache yaliyobinafsishwa matokeo yalikuwa ni kinyume na matarajio
matokeo ya ubinafsishaji huu yalipelekea kampuni kupata hasara kupitia ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuongezeka kwa gharama za usimamizi kwa njia ya ada ya usimamizi iliyotozwa na shirika la ndege la afrika kusini saa kuongezeka kwa gharama za matengenezo zinazolipwa kwa kampuni ya ufundi ya afrika kusini sat ambayo ni kampuni tanzu ya shirika la ndege la afrika kusini saa kuongezeka kwa gharama za uendeshaji kuwacha kazi kwa wafanyakazi wengi tegemezi wenye uwezo hasa wahandisi na gharama kubwa za kukodi zilizolipwa kwa shirika la ndege la afrika kusini saa kwa ajili ya ndege zilizokodishwa
kampuni iliendelea kupata hasara mpaka mwaka serikali ilipoamua kununua tena hisa kwa asilimia kutoka shirika la ndege afrika kusini saa
kwa mara nyingine tena serikali iliendelea kuwa mdau pekee kwenye umiliki wa shirika la ndege la taifa
wakati huo kampuni ya ndege ya taifa atcl ilikuwa na mtaji hasi wa thamani ya shilingi bilioni 
ni dhahiri kwamba ubinafsishaji wa chombo hiki haukuzingatia kwa kina malengo mafupi ya ubinafsishaji na jinsi yanavyohusiana na malengo ya muda mrefu ikiwa ni pamoja na maendeleo ya mahitaji ya soko ndani ya sekta ya usafiri wa anga
hakukuwa na ushahidi kuwa serikali ilifanya tathmini yoyote ya awali juu ya manufaa ambayo yangetokana na kuingia ubia kati ya kampuni ya ndege tanzania atcl na kampuni ya ndege ya afrika kusini
tathmini yetu iliyofanywa juu ya matokeo baada ya ubinafsishaji ilibaini kuwa serikali kupitia tume ya kurekebisha mashirika ya umma psrc haikufanya uchambuzi wowote wa kina ili ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kubaini gharama na vikwazo vitakavyopelekea kutofikiwa kwa malengo ya muda mrefu ya kampuni
 kutokuwepo kwa mfumo wa usimamizi wa vihatarishi vya kibiashara mfumo wa usimamizi wa athari kwa kawaida huhusisisha kanuni za misingi ya utawala bora kwa kutambua kwamba usimamizi wa vihatarishi ni mbinu muhimu katika kufikia madhumuni na malengo ya taasisi
nilibaini kuwa kampuni haijaanzisha mfumo wa sera ya usimamizi wa viashiria vya hatari za kampuni
pia nilibaini kuwa hakuna utaratibu wa kutathmini athari zinazoikabili kampuni
kampuni bado haijaanzisha majukumu yanayohusiana na usimamizi wa viashiria vya hatari na miundo yake inayojumuisha uundaji wa kamati ya usimamizi wa viashiria vya hatari kwa ajili ya kusimamia utaratibu mzima wa usimamizi wa viashiria vya hatari
kukosekana kwa mfumo wa usimamizi wa athari unaoelezea kwa kina taratibu zote za mfumo wa athari zinazoikabili kampuni kunaathiri uwezo wa kampuni kutambua kuchambua au kudhibiti kiwango cha kukabiliwa na athari za kiutendaji na kimfumo ndani ya mfumo mzima wa utendaji wa shirika
 ukodishaji wa ndege usiokuwa na faida ukaguzi umebaini kuwa tarehe oktoba kampuni ya ndege ya tanzania atcl ilisaini mkataba wa ukodishaji wa ndege airbus namba a yenye usajili namba msn kutoka kampuni ya wallis trading co
ltd
hata hivyo mkataba wa kukodi haukufuata utaratibu muhimu na rasmi wa uendeshaji wa kampuni
kwa mujibu wa taratibu hizi kitengo cha ufundi ndani ya kampuni kinawajibika kufanya uchunguzi wa ubora na kupata maelezo yote ya ndege kabla ya kuingia katika makubaliano yoyote ya kukodisha
kwa upande mwingine tcaa pia ni inawajibika kuchunguza na kukagua ndege ili ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuhakikisha kwamba inaendana na viwango vya sayansi na ufundi wa vyombo vya anga vya kimataifa kabla ya kusajili ndege husika katika nchi
nilibaini kuwa vitengo vyote viwili vya ufundi cha kampuni ya ndege tanzania na mamlaka ya usafiri wa anga tanzania lifanya uchunguzi wao kati ya tarehe na januari wakati mkataba wa kukodi ulikuwa umekwisha kusainiwa
matokeo ya ukaguzi yalionyesha kuwa ndege haikufikia viwango vinavyohitajika hivyo mamlaka ya usafiri wa anga ilimpa maelekezo mkodishaji kurekebisha mapungufu yaliyoonekana kabla ya kukabidhi ndege hiyo kwa kampuni ya ndege tanzania
aidha nilibaini kuwa mwanasheria mkuu wa serikali mnamo tarehe oktoba aliishauri kampuni kupitia barua yake yenye kumbukumbu lakini ushauri wake haukuzingatiwa wakati mkataba wa kukodi ndege unasainiwa
ili kutimiza matakwa ya mamlaka ya usafiri wa anga kufuatia ukaguzi wao waliofanya kampuni ya wallis trading co ltd ilifanya matengenezo yaliyoelekezwa mwezi februari mwaka 
hata hivyo mkodishaji hakukabidhi ndege kwa kampuni ya ndege tanzania mpaka ilipofika mwezi mei mwaka baada tu ya serikali kutoa barua ya dhamana ya thamani ya dola za marekani milioni tarehe aprili mwaka 
atcl ilikuwa ikigharamika kodi ya mwezi ya dola za marekani kiasi kwamba kati ya oktoba mwaka na mei mwaka kampuni ilikuwa ikidaiwa limbikizo la kodi la kiasi cha dola za marekani kabla ya ndege kukabidhiwa rasmi kwa kampuni ya ndege tanzania
ndege ilifanya kazi kwa muda wa miezi sita hadi mwezi novemba mwaka 
ilipofika mwezi disemba mwaka ndege ilitupelekwa katika kampuni ya ndege ya mauritius kwa uchunguzi mkubwa wa kiufundi ambapo ilikaa hadi mwezi wa juni mwaka 
mwezi julai mwaka ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ndege ilihamishiwa kwenye kampuni ya ndege ya ufaransa kwa uchunguzi wa c 
makadirio za matengenezo yaliyofanyika yalikuwa dola za marekani dhidi ya gharama halisi ambapo iliongezeka kufikia dola za marekani baada ya matengenezo ya kina kufanyika
mmiliki alitoa dhamana ya kuchangia dola za marekani tu na gharama nyingine kubebwa na kampuni ya ndege tanzania
matengenezo yalikamilika mwezi oktoba mwaka lakini ndege haikuweza kurudishwa tanzania kutokana na kampuni ya ndege tanzania kushindwa kulipa gharama husika
ndege ilikaa ufaransa kwa kipindi chote cha mkataba wa kukodi hadi tarehe oktoba mpaka mkataba ulipositishwa
wakati mkataba wa kukodi unasitishwa gharama za kukodi kwa muda wa miezi ambayo ndege hiyo ilikuwa chini ya matengenezo zilifikia dola za marekani 
jumla ya gharama ikijumuishwa na ada ya kila mwezi ya kukodi na gharama nyingine kama vile riba ilifikia dola za marekani 
 kukosekana kwa mkakati mahususi wa kufufua shirika mkakati wa kufufua taasisi inayotetereka kiutendaji ni mchakato wa kubadilisha kampuni inayopata hasara kuwa kampuni inayopata faida
mkakati huo ni wa kiutawala na kimuundo uliopangwa vizuri
katika kufufua kampuni na kuiletea mafanikio kwa kufuata mpango huo hatua kwa hatua mpango huo unahitaji muda uwekezaji na ushiriki wa nguvu kazi yenye ufanisi wa hali ya juu
sababu nyingi za kushindwa kwa makampuni mengi mara nyingi si za moja kwa moja kama vile washindani wapya katika soko ongezeko la bei ya malighafi na mabadiliko katika mahitaji ya soko
kwa upande mwingine mambo yanayosababisha kampuni kutofanikiwa ni kama vile menejimenti kushindwa kufanya kazi yake ipasavyo kuwa na maamuzi mabaya ya kifedha na kushindwa kukabiliana ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma au kujua mwelekeo mpya uliopo katika sekta husika
tathmini ya utendaji wa shirika inaonyesha kwamba kampuni ya ndege tanzania haina uwezo wa kulipa madeni pamoja na kuwa na nguvu kazi yenye watu wenye umri mkubwa kwenye vitengo muhimu kama vile kitengo cha ubora na usalama wahandisi wa ndege marubani na kuwa na uwezo duni wa rasilimali
kampuni ya ndege tanzania ina wafanyakazi ambao kati yao sawa na asilimia ni wafanyakazi wa kudumu wafanyakazi wa mkataba ambao ni sawa na asilimia na wafanyakazi sawa na asilimia ni wenye mkataba wa muda
kati ya wafanyakazi wa kudumu sawa na asilimia wako karibu na umri wa kustaafu yaani zaidi ya miaka 
nilibaini kuwa idara zina idadi kubwa ya maafisa wenye umri unaokaribia kustaafu
mfano idara ya ufundi ina wahandisi watano kati ya wahandisi saba wana umri wa zaidi ya miaka 
tathmini ya orodha ya wafanyakazi wenye vyeo vya juu wa kampuni ya ndege tanzania imebaini kuwa baadhi ya idara zinaongozwa na wafanyakazi ambao hawana ujuzi sahihi kulinganisha na nafasi zao kazini
kwa mfano katika kurugenzi ya biashara baadhi ya wafanyakazi wana sifa za chini za kitaaluma ambazo hazilingani na nafasi za kazi walizonazo kwa sasa
kampuni ina madeni makubwa kiasi cha kushindwa kukidhi gharama zake za uendeshaji
kampuni hasa inategemea mgao wa fedha kutoka wizara mama ambazo hautabiriki
kampuni inakabiliwa na gharama kubwa za matengenezo kushindwa kuzingatia kanuni za lazima kama vile chama cha usafiri wa anga wa kimataifa iata ya ukaguzi wa usalama wa usafiri wa anga iosa ugumu katika kuendesha mafunzo ya lazima kwa marubani na wafanyakazi wa idara ya ufundi ugumu katika kufanya ukarabati wa hanga za kutengenezea ndege airport hangars na jengo la makao makuu kwa ajili ya kuongeza ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kipato kutokana na kodi na huduma za matengenezo ambazo zingetolewa
kuwepo kwa uhaba wa kifedha kunaathiri uendeshaji wa kampuni na kushindwa kutimiza malengo yake kifedha kwa ajili ya kupata muundo sahihi utakaoiwezesha kampuni kutoa huduma zenye ushindani kwenye sekta ya usafiri wa anga
nilibainisha kuwa menejimenti ya kampuni ya ndege tanzania haijaandaa mkakati wowote wa kuifufua kampuni kutoka kwenye hali yake ya sasa ya kupata hasara na kushindwa kulipa madeni na kuwa kampuni inayopata faida
mapitio ya mpango mkakati wa kampuni kwa vipindi viwili vya mwaka na mwaka havionyesha dalili zozote za kuitoa kampuni katika hali yake ya kutokuwa na uwezo wa kulipa madeni
 kushindwa kupata vyeti muhimu vya usafiri wa anga nimebaini kwamba kampuni ina uhaba wa vyeti muhimu vya usafiri wa anga vinavyotakiwa
kwa maelezo ya uongozi zoezi la haraka na muhimu linalotakiwa kukamilika mapema ni ukaguzi wa usalama wa usafiri wa anga wa chama cha usafiri wa anga wa kimataifa
kulingana na taratibu na kanuni za uendeshaji makampuni yote ya ndege yalitakiwa kufuata taratibu za ukaguzi wa usalama za usafiri wa anga iosa kufikia mwisho wa disemba mwaka 
hata hivyo kutokana na vikwazo vya uhaba wa fedha kampuni ya ndege tanzania atcl halikuweza kulipia gharama ambazo zilikadiriwa kuwa dola za marekani kwa mwaka ili kuwezesha utekelezaji wa ukaguzi huo
pia nilibaini kwamba kutokana na kutofuata kanuni za usafiri wa anga iosa kampuni ya ndege tanzania ilisimamishwa kuwa mwanacahma wa iata disemba mwaka na kubakia mwanachama wa kupitishia wasafiri tu
uchunguzi zaidi umebaini kwamba kampuni ya ndege tanzania haifuati taratibu zinazohitajika za cheti ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma cha uendeshaji wa usafiri wa anga aoc
kampuni inaendeshwa kwa taratibu za uendeshaji wa usafiri wa anga zilizomalizika muda wake toka tarehe machi mwaka 
ili kampuni ya ndege tanzania ipate cheti cha uendeshaji wa usafiri wa anga kiasi cha dola za marekani kilitakiwa mwaka 
hii ilikuwa hasa kwa ajili ya kununua kiwango cha chini cha mahitaji ya vipuri ili kuwa na uwezo wa kufanya matengenezo muhimu ya ndege ya shirika aina ya dash ununuzi wa programu ya matengenezo ya ndege nakuwapatia mafunzo marubani na wahandisi wa ndege ambao shirika haliwezi kuwapata kutoka wizarani
bila kukidhi mahitaji ya vyeti vya usalama wa usafiri wa anga shirika linahatarisha usalama wa usafiri kwa ndege zake na kuongeza ugumu kwa shirika kupanua wigo wa safari zake ili kujikwamua kutoka kwenye hali mbaya ya kifedha ambayo imekuwa ikilikabili kwa muda mrefu sasa
 kuporomoka kwa hali ya kifedha ya shirika
moja ya changamoto zinazoikabili kampuni ya ndege tanzania atcl ni uhaba wa fedha
changamoto ambayo imelikabili shirika hili kwa miaka mingi sasa
kutokana na taarifa za fedha ambazo hazijakaguliwa nimegundua kuwa shirika limekuwa likipata hasara kwa miaka mfululizo
sehemu kubwa ya mapato ya shirika yanatokana na mauzo ya tiketi
mapato ya shirika yamekuwa yakishuka mwaka hadi mwaka tangu mwaka 
mfano kati ya mwaka na mapato ya shirika yalishuka kwa kiwango kikubwa
kati ya mwaka na mapato ya shirika yaliboreka kwa kiwango fulani kufikia mauzo ya shilingi bilioni 
 kwa mwaka na shilingi billioni 
 kwa mwaka ikilinganishwa na wastani wa mauzo ya shilingi bilioni 
 kwa kipindi cha kati ya mwaka mpaka 
matumizi ya shirika yamekuwa yakiongezeka kwa kiasi kikubwa mwaka hadi mwaka ambapo mwaka yalifikia ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kiwango kikubwa kuliko miaka yote cha shilingi bilioni 
jedwali namba na takwimu namba vinafafanua mwenendo wa mapato matumizi na hasara kwa shirika
jedwali mwenendo wa hali ya kifedha wa shirika la ndege tanzania mwaka jumla kiasi kwa bilioni shilingi mapato 
 matumizi gharama za uzalishaji ue ndeshaji 
 gharama za uendeshaji 
 jumla ya matumizi 
 hasara 
 takwimu mwenendo wa hali ya kifedha wa shirika la ndege tanzania atcl ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma moja kati ya vikwazo vilivyochangia kuporomoka kwa hali ya kifedha na kutokukopesheka kwa shirika ni madeni makubwa yaliyopelekea kutokuwa na ufanisi
mfano mwaka shirika lilikuwa na deni la shilingi bilioni na baada ya mazungumzo na wadai deni likapungua hadi kufikia shilingi bilioni 
mapitio ya mpango mkakati wa shirika kuwanzia mwaka mpaka mwaka mpango na makisio ya mapato na matumizi ya mwaka pamoja na makisio ya fedha yaliyoandaliwa na shirika kama mojawapo ya masharti ya kupata mkopo kutoka benki ya uwekezaji tanzania tib wa kiasi cha dola za marekani milioni yameonesha kuwa kulikuwa na tofauti kati ya taarifa hizo ukilinganisha na mpango mkakati unaotekelezwa na shirika katika kufikia malengo yake
mpango mkakati wa shirika wa unaainisha kwamba ili shirika liwe na ufanisi katika utekelezaji wa majukumu yake linahitaji kununua ndege mpya au karibu na mpya ambazo ni bombadier dhc q moja kwa gharama ya dola za marekani na boeing b ng kwa gharama ya dola za marekani 
 kiasi katika bilioni mwaka mapato jumla ya matumizi hasara ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kinyume na mpango mkakati huo baada ya majadiliano na uongozi wa shirika pamoja na mapitio ya andiko la mkopo ilibainika kuwa shirika limedhamiria kununua ndege nne zilizotumika ambazo ni boing b mbili kwa gharama ya dola za marekani milioni kwa kila moja na crj mbili kwa gharama ya dola za marekani milioni kwa kila moja
ndege hizi zitanunuliwa kwa kutumia fedha za mkopo wa dola za marekani milioni unaotarajiwa kupatikana kutoka benki ya benki ya uwekezaji tanzania
hakukuwa na ushahidi wowote wa kuthibitisha kuwa shirika lilifanya tathmini na uchambuzi wa ndani ili kutambua athari za kubadilisha malengo kati ya yale yaliyoainishwa katika taarifa hizo mbili
kutofautiana kwa taarifa hizo mbili kunaweza kupelekea mkanganyiko ndani ya shirika katika kufikia malengo yaliyokusudiwa
inatia shaka kutokana na mkwamo wa hali ya kifedha unalolikumba kampuni ya ndege tanzania atcl tangu mwaka 
hii inaashiria kuwa kuna udhaifu ndani ya shirika katika kuweka mpango mkakati utakaopanua biashara yake ili liweze kufufuka kutoka kwenye mkwamo huo wa kifedha
mapendekezo i
serikali inashauriwa kufanya upembuzi yakinifu kati ya faida na hasara zinazoweza kupatikana kutokana na shughuli zozote za kibiashara zinanazohusisha ubinafsishaji pamoja na ushirikiano na sekta binafsi kabla ya kuingia mkataba wowote na sekta binafsi ili kuhakikisha maslahi ya umma yanalindwa
ii
kampuni ya ndege tanzania atcl inatakiwa kutengeneza mfumo sera na mkakati wa usimamizi wa athari zinazoweza kujitokeza
pia inapaswa kuwanzisha na kuendeleza regista ya vihatarishi ikiwa ni pamoja na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mapitio ya kila mwaka ili kuimarisha muundo wa uongozi unaoshughulikia vihatarishi
pia uongozi wa shirika unashauriwa kuwandaa mpango wa utelelezaji ambao utaboresha utendaji kazi wa shirika na kuwa wa kisasa zaidi
iii
kampuni ya ndege tanzania itengeneze mkakati utakaoliwezesha kurudi katika hali nzuri ya kifedha kwa kufanya tathmini ya kina kubaini sababu na matatizo yaliyopelekea kuwa na matatizo ya hali ya kifedha iliyopo pamoja na kuboresha mifumo na namna ya kuendesha biashara hiyo ili kuwa na shirika jipya lenye ufanisi na kujiendesha kwa faida
iv
kampuni ya ndege tanzania iweke utaratibu wa kuwajengea uwezo watumishi au kuwajiri watumishi wapya wenye sifa stahiki pamoja na kuwa na mpango wa kurithishana ujuzi kwa nafasi muhimu za uongozi wa shirika ili kuwa na watumishi wasomi wazoefu waliohamasika na wenye uwezo wa kukabiliana na ushindani katika soko linalokuwa kwa kasi la usafiri wa anga
kampuni ya ndege tanzania atcl linatakiwa kupata vyeti vyote kutoka mamlaka ya usafiri wa anga ya kimataifa iata pamoja na ukaguzi wa usalama wa usafiri wa anga
kulingana na taratibu na kanuni za uendeshaji wa makampuni yote ya ndege kufuata taratibu za usalama za usafiri wa anga
vi
ninapendekeza kuna ulazima serikali iangalie changamoto zinazolikabili shirika na kutafuta njia nzuri za kufanyia mageuzi shirika la ndege la taifa na kuweka mfumo ambao utaliwezesha shirika kutoa huduma za kiushindani na pia kujiendesha kwa faida
vii
kampuni ya ndege tanzania atcl inatakiwa kufanya tathmini ya kina na uchambuzi ili kutambua athari za kubadilisha malengo kati ya yale yaliyoainishwa kwenye ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mpango mkakati wa mwaka na kwenye andiko la mkopo kabla ya kuchukuwa mkopo huo kutoka benki ya uwekezaji tanzania ili kununua ndege
 mamlaka ya udhibiti wa nishati na maji ewura mamlaka ya udhibiti wa nishati na maji ewura ilianzishwa kwa mujibu wa sheria ya jamuhuri ya muungano wa tanzania sura ya na ilianza kufanya kazi juni ikiwa ni mamlaka inayodhibiti na kusimamia sekta mbalimbali za nishati na maji
mamlaka ina jukumu la kusimamia shughuli zote za kiuchumi na kitaalamu katika sekta ya nishati umeme petroli na gesi asilia pamoja na sekta ya maji
ukaguzi wa mwaka huu umebaini masuala muhimu ya usimamizi wa kimkakati ambayo mamlaka inahitaji kuyatekeleza ili kuongeza ufanisi katika utendaji wake wa kazi 
 kutokuwa na ufanisi wa kusimamia vihatarishi ndani ya mamlaka
mfumo wa usimamizi wa vihatarishi na vyenye madhara ndani ya ewura unalenga kutoa mwongozo wa kushughulikia vihatarishi na kutoa fursa kwa menejimenti ya kupambana navyo kikamilifu ili kuimarisha uwezo wa mamlaka kutimiza malengo yake
mfumo wa usimamizi wa vihatari una lengo la kutoa mwongozo kwa mamlaka juu ya mfumo wa usimamizi wa vihatari na kujenga utaratibu wa menejimenti kufanya kazi kwa ufanisi katika mazingira yenye vihatarishi
nimebaini kwamba licha ya mamlaka kuwa na mwongozo wa kusimamia vihatarishi tangu aprili haijafanikiwa kuwanzisha na kuwandikisha rejista ya vihatarishi pamoja na kuwanzisha kamati ya kusimamia vihatarishi hivyo
kamati ina jukumu la kutambua kutathmini kuweka vipaumbele kuchukuwa hatua na kufuatilia viashiria vyote vya vihatarishi vinavyoikabili mamlaka
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mapitio zaidi ya utendaji wa kila mwaka wa sekta ya mafuta kwamba ulidhihirisha masuala kadhaa mathalani mamlaka haina mwongozo wa tathmini ya vihatarishi unaotumika wakati wa ukaguzi kusaidia timu ya wakaguzi wa vituo vya mafuta kuhusu utaratibu wa kutambua vituo hivyo na wasambazaji wa mafuta ili kubaini kama kuna ukiukaji wa utaratibu katika usambazaji wa mafuta
hali hii inapelekea ukaguzi kufanyika bila mpangilio na mara nyingi ukitegemea malalamiko kutoka kwa wateja
kutokuwa na sera ya kutathmini vihatarishi pamoja na mwongozo wa kutambua wasambazaji wanaokiuka taratibu unaweza kusababisha kazi ya kufuatilia na kusimamia usambazaji wa mafuta kutokuwa na ufanisi na hivyo kusababisha ukiukaji huo kutokupungua katika kiwango kinachokubalika
 mapitio ya taarifa za utendaji wa kazi kwa sekta zinazosimamiwa na ewura ripoti za utendaji wa sekta zinazosimamiwa na mamlaka huonyesha shughuli ambazo zinafanya na sekta husika
shughuli hizo ni usimamzi na udhibiti wa umeme petroli gesi asilia maji safi na majitaka
ripoti hizo hutakiwa kujumuisha undani wa kazi zinazofanywa mafanikio changamoto zilizopompango mkakati wa kutatua changamoto katika mwaka husika
mahojiano na menejimenti yalibaini kwamba kwa kawaida mamlaka huandaa ripoti za utendaji kwa sekta ya mafuta ya petroli pamoja na maji safi na majitaka tu
hali hii inaonyesha ripoti ya utendaji kwa sekta ya umeme na gesi asilia kutoandaliwa
kutoandaliwa kwa ripoti za utendaji kwa sekta ya umeme na gesi asilia kunapunguza uwezo wa mamlaka kupima kwa ufanisi utekelezaji wa shughuli zilizopangwa na sekta hizo
pia iligunduliwa kuwa mamlaka haikuwandaa mpango wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma utekelezaji kwa ajili ya kutatua changamoto walizokutana nazo wakati wa utekelezaji wa mpango kazi wa mwaka
 mapitio ya utaratibu wa utunzaji wa malalamiko ewura ina kitengo ndani ya idara ya sheria kinachoshughulikia malalamiko ya wateja dhidi ya sekta inazozisimamia
kitengo hicho kina wajibu wa kutatua malalamiko yote kiliyoyaokea kutoka kwa walalamikaji ndani ya siku sitini kuwanzia tarehe ya malalamiko hayo kupokewa
katika kipindi cha mwaka ewura imepokea kiasi cha malamiko kutoka katika sekta tatu inayozisimamia mafuta ya petroli umeme maji safi na majitaka 
kati ya malalamiko hayo ni malamiko sawa na asilimia yalitatuliwa
menejimenti ilitoa taarifa kwamba mashauri yaliyobakia yapo katika hatua ya upatanishi na usikilizaji wa kesi
pia kifungu cha sheria ya ewura sura ya ambacho kimeweka muda wa siku kwa shauri kuwa imetatuliwa haifafanui kwa zaidi muda utakaotumika kuhitimisha shauri la malalamiko
hali hii inaleta shaka juu ya muda unaotumika kushughulikia malalamiko kwani unazidi muda wa miezi sita ambao umewekwa na bodi ya mamlaka kuwanzia siku ya kupokelewa kwake
mapendekezo i
menejimenti ya mamlaka inapaswa kutekeleza uanzishaji wa mfumo wa usimamizi wa vihatarishi ikiwemo kuwanzisha rejista ya vihatarishi pamoja na kamati ya kusimamia vihatarishi ili kuhakikisha shughuli zote za mamlaka zinafanya kazi na vihatarishi vinadhibitiwa
ii
menejimenti ya mamlaka inapaswa kuwandaa kuendeleza na kutathmini utaratibu wa kuwatambua ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wasambazaji ambao wanakiuka taratibu za uendeshaji wa shughuli za mafuta
iii
menejimenti inashauriwa kuwanzisha na kuendeleza kwa mapana mpango unaopimika unaotekelezeka na unaoendana na wakati
mpango huo unapaswa kuelezea malengo muhimu ya mamlaka na pia uhakikishe kwamba ripoti za utendaji kwa sekta zote zinazomimiwa na mamlaka zinaandaliwa
iv
menejimenti inatakiwa kuhakikisha kuna utaratibu maalumu wa kuhakikisha kwamba malalamiko ya wateja yanatatuliwa ndani ya muda maalumu bila ucheleweshaji
 kituo cha uwekezaji tanzania tic kituo cha uwekezaji tanzania tic ni taasisi ya muhimu inayoisaidia serikali kuratibu kuhamasisha kutangaza kusimamia na kusaidia shughuli za uwekezaji tanzania
pia ni kituo chenye jukumu la kuishauri serikali kuhusiana na shughuli zote za uwekezaji
kituo hiki kinachukuliwa kuwa kitovu cha uwekezaji na wawekezaji wote ambapo wawekezaji wanaweza kupata huduma na taarifa muhimu zinazohusiana na uwekezaji nchini
katika ukaguzi wa ufanisi katika utendaji wa kituo hiki nilibaini yafuatayo 
 tathmini na ufuatiliaji wa mfumo wa uwekezeja usiokuwa wa ufanisi wakati wa ukaguzi tulifanya mapitio ya wawekezaji ambao walikuwa wamepewa cheti cha uwekezaji na kituo hiki
lengo la kufanya mapitio hayo lilikuwa ni kukadiria na kupima kama kituo kinatekeleza jukumu la kutathmini na kufuatilia uwekezaji na wawekezaji kama ilivyoainishwa katika kifungu cha cha sheria ya uwekezaji tanzania ya mwaka 
nilibaini kwamba wawekezaji wanne kati ya arobaini na tano sawa na asilimia tisa ndio waliotoa taarifa kwa kituo kuhusu viwanda vyao baada ya kuanza kufanya kazi
hii inamaanisha kwamba wawekezaji sawa na asilimia hawakutoa taarifa kwa kituo kuhusu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kuanza kwa shughuli zao za uwekezaji
aidha niligundua kwamba kituo hakikuchukuwa jukumu la kufuatilia ili kuhakikisha kwamba wawekezaji hao wanatoa taarifa hizo kwa kituo
pia nilibaini kwamba kituo cha uwekezaji hakiwatembelei mara kwa mara wawekezaji ili kujiridhisha kama cheti cha uwekezaji kinatumika kama ilivyokubaliwa katika leseni zao
sheria ya uwekezaji inamuagiza mmiliki wa cheti cha uwekezaji kutoa taarifa ya maandishi kwa kituo pale anapoanza uwekezaji na baada ya hapo kituo kitakuwa na jukumu la kutembelea na kuthibitisha uwekezaji huo
kwa mujibu wa menejimenti mapungufu haya yalisababishwa na uhaba wa wafanyakazi katika kitengo cha kuwahudumia wawekezaji ndani ya kituo
kutokana kushindwa kuwatembelea wawekezaji kituo kinapata ugumu wa kuthibitisha kama misamaha yote inayotolewa na kituo inatumika kama inavyotakiwa kwa mujibu wa leseni
kulingana na sheria mmiliki wa cheti anatakiwa kukijulisha kituo kwa maandishi tarehe ya kuanza kwa uwekezaji na kituo kuthibitisha kuanza kwa kazi
pia kituo kinashindwa kujua iwapo wawekezaji wanafanya shughuli zao za uwekezaji kama kituo kilivyoruhusu na kulingana na mashartu ya lesseni zao za uwekezaji
 ukosefu wa mawasiliano katika taarifa za kielektroniki kati ya kituo cha uwekezaji tic na mamlaka ya mapato tra katika ukaguzi wa kazi zinazoendeshwa na kituo cha uwekezaji nilibaini kwamba kila mwekezaji ana jukumu la kupeleka orodha ya vifaa vya mradi ambavyo angeomba kupewa msamaha wa kodi na serikali kupitia kituo cha uwekezaji ambapo kituo kitawasilisha orodha hiyo kwa mamlaka ya mapato
kwa kipindi cha julai mpaka juni kituo klifanikiwa kuwandikisha miradi ambayo yote ilipitishwa na mamlaka ya mapato kwa ajili ya kupata msamaha
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma nilibaini kwamba kituo hakina mfumo wa kielektroniki uliounganishwa moja kwa moja na mamlaka ya mapato
hali hii inasababisha kushindwa kuwangalia na kuhakiki misamaha ya wawekezaji ili kujiridhisha kama misamaha hiyo imetolewa kwa usahihi kama ilivyowasilishwa na kituo kwa mamlaka ya mapato
pia kituo kinashindwa kutathmini jinsi misamaha hiyo ilivyotumiwa na wawekezaji
hali hii ilisababishwa na kukosekana kwa randama ya makubaliano kati ya kituo cha uwekezaji na mamlaka ya mapato inayoelekezwa na maongozo wa mawasiliano kati ya taasisi hizi mbili za serikali
ukosefu wa muunganisho mawasiliano ya taarifa za kielektroniki kati ya kituo cha uwekezaji na mamlaka ya mapato kunaleta ugumu kwa kituo kufanya usawazishaji wa taarifa za misamaha waliyopewa wawekezaji
 kutowasilisha ripoti na mapato ya wawekezaji kwa kituo cha uwekezaji katika ukaguzi wangu nilibaini kwamba hakuna ripoti ya nusu mwaka ambayo mwekezaji yoyote aliwasilisha kwa kituo kama ilivyoainishwa katika barua ya awali ya kupitisha mradi anayopewa mwekezaji kabla ya kupewa cheti cha uwekezaji
barua ya awali ya kupitisha mradi inamtaka mwekezaji kuhakikisha anatuma ripoti ya maendeleo ambayo itatoa taarifa ya uwekezaji na utekelezaji kila baada ya miezi sita
kati ya wawekezaji wote tuliopitia taarifa zao hakukuwa na mwekezaji yeyote aliyepeleka taarifa hizo kwa kituo
hii ilisababishwa na wawekezaji kutotilia maanani jukumu lao la kupeleka ripoti hizo na kituo cha uwekezaji kutofuatilia na kuhimiza wawekezaji kupeleka taarifa husika
hali hii ya kutopeleka taarifa za utendaji inasababisha kituo cha uwekezaji kushindwa kutekeleza jukumu lake la kufuatilia kwa ufanisi shughuli zote zinazohusiana na uwekezaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 ufahamu mdogo wa wawekezaji juu ya majukumu na kazi zinazofanywa na kituo cha uwekezaji
katika ukaguzi huu nilifanikiwa kutemebelea wawekezaji ambao wamepokea misamaha ya uwekezaji kutoka serikalini kupita kituo cha uwekezaji
katika mahojiano yangu nilibaini kwamba wawekezaji hao hawana uelewa kuhusu kazi mbalimbali zinazofanywa na kituo cha uwekezaji
nilibaini kwamba wawekezaji hawa wanashindwa kukitumia kituo hiki kama inavyotakiwa kuratibu kuhamasisha kutangaza kusimamia na kusaidia shughuli za uwekezaji tanzania kama ilivyoainishwa katika kifungu cha cha sheria ya ya uwekezaji tanzania ya mwaka 
mbali na kazi zilizoonyeshwa katika kifungu cha cha sheria hiyo kituo kinatakiwa kuhamasisha kusaidia shughuli zote za kukusanya kuchambua kusambaza taarifa zote muhimu zinazohusiana na uwekezaji
hii ni pamoja na kutangaza fursa mbalimbali zilizomo ndani ya nchi kuwasaidia wawekezaji kupata leseni na vibali mbalimbali na kujiandikisha sehemu mbalimbali kama inavyotakiwa na sheria
hali hii inasababishwa na kituo kutokuwa na matangazo kuhusu vivutio vinayotolewa na kituo kwa wawekezaji waliopo na wawekezaji wapya ambao wanatamani kufanya uwekezaji nchini tanzania
hali hii inaweza kusababisha kituo kushindwa kufikia malengo yake makuu ambayo ni kuhakikisha huduma za uwekezaji zinapatikana pamoja na kuwa taasisi ya msingi inayoisaidia serikali kuratibu kuhamasisha kutangaza kusimamia na kusaidia shughuli za uwekezaji tanzania
pia kituo kina jukumu la kuishauri serikali kuhusiana na shughuli zote za uwekezaji
mapendekezo i
ninapendekeza kituo cha uwekezaji tanzania kifanye yafuatayo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma a
kuwanzisha mfumo imara ili kuhakikisha wawekezaji wote wanatoa taarifa pindi wanapoanza shughuli zao
pia kituo kinapaswa kihakiki miradi hiyo kabla ya kuanza shughuli
kujenga uwezo wa ndani ili kuweza kutembelea miradi na kuhakikisha misamaha iliyotolewa inatumika kulingana na kusudio lililopangwa
ii
kituo kiwasiliane na mamlaka ya mapato kwa ajili ya kupata taarifa kamili za wawekezaji kwenye miradi ambayo kituo kinaweza kutumia wakati wa ufuatiliaji wa miradi hiyo
iii
kituo kichukuwe hatua madhubuti dhidi ya wawekezaji wote watakaoshindwa kuwasilisha ripoti ya mwaka
pia kiwape adhabu na vikwazo vingine wawekezaji hao
iv
kituo kinashauriwa kuelimisha jamii shughuli kinazozifanya kwa kutoa taarifa kamili kwa wawekezaji na kuwajulisha vivutio vyote vinavyopatikana nchini
 kampuni hodhi ya rasilimali za reli kampuni hodhi ya rasilimali za reli ilianzishwa kwa sheria ya bunge namba ya mwaka 
kampuni hodhi ya rasilimali za reli ilichukuwa kazi mali na madeni ya lililokuwa shirika la reli la tanzania
kampuni hii inamilikiwa na jamhuri ya muungano wa tanzania
menejimenti na uendeshaji wa kampuni hii unafuata randama ya kampuni sheria ya kampuni na sheria za tanzania
kampuni hii ilisajiliwa mnamo tarehe i mei chini ya sheria ya makampuni ya mwaka na kupewa hati ya usajili namba 
 mapungufu ya mpango wa utekelezaji wa kampuni hodhi ya rasilimali za reli katika kipindi cha mwaka kampuni hodhi ya rasilimali za reli tanzania ilikuwa na malengo yafuatayo
kufuatilia vizuizi vya mwendokasi kwa kilometa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ii
kuongeza ukubwa urefu wa mkongo wa taifa wa mawasiliano iii
kuondoa reli za zamani na zilizoharibika na kuweka reli mpya ili kuongeza ufanisi
iv
kutumia mtaji unaotosheleza ili kuboresha miundombinu
katika kupitia repoti ya utendaji ya kampuni kwa mwaka iliyokuwa imeelezea kwa kina shughuli zilizofanyika na mafanikio ya malengo yaliyowekwa tulibaini vitu yafuatayo
kampuni ilibainisha viashiria vine vya utendaji ili kupima shughuli nne zinazoendana malengo ya kimkakati
viashiria vya utendaji havikulenga namna matokeo tarajiwa yatakavyopimwa bali vilikuwa ni maelezo ya jumla yanayofafanua malengo lakini havikueleza kwa kina jinsi malengo hayo yatakavyo fikiwa
malengo ya kampuni kwa kila kiashiria cha utendaji yalitelekezwa kwa kiwango fulani kama inavyoelezwaa hapa chini kampuni ililenga kuondoa vikwazo vilivyosababishwa na miundombinu mibovu pembezoni mwa njia ya reli
hata hivyo kampuni ilifanikiwa idadi ya kilometa zenye vikwazo vya kasi kutoka kilometa 
 mwezi juni hadi kilometa 
 tu kufikia juni 
kwa kipindi cha miaka mitatu kampuni haikuwa na lengo mahsusi
nilishindwa kuelewa namna gani kampuni inaweza kufikia malengo yake wakati haikuwa imejiwekea malengo hayo
pia sikuelewa ni kwa jinsi gani viashiria vya kiutendaji vitapimwa wakati hakukuwa na malengo yeyote yaliyopangwa
pamoja na hayo kampuni ilidhamiria kubadilisha kutoka mkongo wa shaba kwenda mkongo wa taifa wa kioo ambao si rahisi kuharibiwa
hata hivyo hapakuwa na mwendelezo wowote kuhusu uboreshaji wa kilometa za mkongo wa taifa
tulibaini kuwa kampuni iliweka malengo ya mwaka ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kufikia kilometa kufikia kilometa na kufikia kilometa za mkongo wa taifa ulioboreshwa
hata hivyo malengo hayo hayakufanikiwa katika miaka hiyo yote mitatu
kampuni ilikuwa na malengo ya kuondoa reli chakavu na zilizoharibika na kuweka reli mpya ili kuongeza ufanisi
katika mwaka kampuni ilikuwa na malengo ya kuweka reli yenye urefu wa kilometa na mwaka reli yenye urefu wa kilometa 
hata hivyo kampuni haikufanikiwa kuweka reli hizo
kampuni pia ilipanga kutumia kiasi cha mtaji wa shilingi billioni 
 kwa ajili ya kuboresha miundo mbinu
hata hivyo tulibaini kuwa mtaji kwa ajili ya matumizi hayo ulipungua kutoka kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa mwaka hadi shilingi bilioni 
 kwa mwaka menejimenti ya kampuni ilisema mapungufu hayo yametokana na upungufu wa ruzuku kutoka serikalini
mapungufu yaliyojitokeza wakati wa kupanga malengo ya kampuni na viashiria hafifu vya utendaji vinaweza kuwathiri uwezo wa kampuni kupima kwa ufanisi utekelezwaji wa malengo yake iliyojiwekea
 kushindwa kutekeleza malengo ya maendeleo kampuni ilikuwa na malengo ya kufanikisha maendeleo ya kiuchumi ambayo yalikuwa kwenye kanda tatu ambazo ni kanda ya kusini kanda ya mtwara ambayo inajumuisha mtwara songea mbamba bay liganga na mchuchuma kwa ajili ya maendeleo ya makaa ya mawe kanda ya kaskazini tanga musoma ikijumuisha engaruka na mradi wa reli minjingu na kuboresha ujenzi wa reli ya kati kanda ya kati tuligundua kuwa kampuni ilikuwa inakabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo kushindwa kwa shirika la reli tanzania kulipa ada ya ardhi na malipo mengine ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma yanayo takiwa kulipwa kisheria mfuko wa miundombinu haukuwa ukifanya kazi uwezo mdogo wa kampuni hodhi kujumuisha mipango mingine ya ziada kiasi kikubwa kuhitajika kwa ajili ya miundombinu ya reli
pia kampuni haikuwandaa mipango kwa ajili ya kutatua matatizo mbalimbali inayokabiliana nayo kwa ajili ya kutekeleza mpango kazi wa mwaka
kutokana na changamoto hizo kampuni ilishindwa kufikia malengo yake
niliguswa na utendaji wa kampuni kwa sababu changamoto hizi zinazuia utendaji wa kila siku wa kampuni katika kufikia malengo yake
nyaraka mbalimbali za mamlaka ya bandari tanzania zilionyesha kwamba pungufu ya asilimia moja ya mizigo ilikuwa inasafirishwa kupitia reli
hii inaonyesha uwezo mdogo wa ufanyaji kazi wa kampuni hodhi ya rasilimali za reli na kampuni ya reli kwenye kufanikisha malengo ya mda mrefu ya kuifanya reli iwe njia ya kuwaminika ya usafirishaji mizigo
mapendekezo i
menejimenti ihakikishe kuwa inatekeleza shughuli ilizozipanga kutokana na mpango wa kazi wa mwaka mzima na bajeti ii
menejimenti ihakikishe inapima utendaji wake kwa kuwangalia changamoto zilizopo kwa wakati husika
pia iandae malengo yanayojitosheleza yanayopimika ya muda maalumu yanayofikika pia yawe kwa ajili ya kufikia lengo la maendeleo yaliyokusudiwa
 shirika la maendeleo la taifa ndc 
 shirika kutofanya upembuzi yakinifu na tathmini ya rasilimali kwenye miradi linayosimamia ukaguzi wa jumla wa michakato na uendeshaji wa miradi iliyo chini ya shirika ulibainisha kwamba upembuzi yakinifu na tathmini ya rasilimali ya miradi minne kati ya mitano ilifanywa na makampuni ya ubia ambayo kwa kiwango ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kikubwa yanamilikiwa na washirika binafsi
gharama zote zinazohusiana na tafiti hizo hugharamiwa na wawekezaji binafsi kupitia makampuni ya ubia ambayo kwa kiwango kikubwa shirika ina umiliki mdogo wa hisa
niligundua pia kuwa gharama za upembuzi yakinifu wa miradi minne kati ya mitano ambayo ni makaa ya mawe ya mchuchuma chuma cha liganga makaa ya mawe ya mhukuru na ngaka kusini makaa ya mawe ya maganga matitu na mradi wa kilimo cha mchikichi na uzalishaji wa mafuta ya mawese hazikuweza kupatikana kutokana na shirika kutokuwa na utaratibu mzuri wa ufuatiliaji na uthaminishaji wa gharama za kampuni ubia
kwa upande mwingine mradi wa uzalishaji wa magadi wa engaruka ulihitaji bajeti ya shilingi bilioni 
 ili kugharamia upembuzi yakinifu na tathmini ya athari za kimazingira na kijamii ambazo shirika halikuweza kugharamia
ni maoni yangu kuwa programu ya ubia wa umma na sekta binafsi ya shirika haina kumbukumbu ya tafiti za upembuzi yakinifu wa maeneo mbalimbali ambayo miradi ya maendeleo inakusudiwa kuwepo ambayo ingeweza kutumika kama chanzo cha mapato kivutio cha wawekezaji wanapokuja na kuongeza uwezo na ushawishi wa serikali kwenye nafasi ya uwekezaji
kukosekana kwa kumbukumbu za utafiti wa pembuzi yakinifu unalifanya shirika la maendeleo la taifa kuwa na nafasi ndogo kwenye majadiliano ya mgawanyo wa rasilimali hivyo kusababisha miradi isitekelezeke bila kugharamiwa na wawekezaji binafsi
 upungufu wa fedha za miradi kwa kipindi cha miaka minne iliyopita shirika la maendeleo la taifa limekuwa na nakisi ya bajeti ya shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na mahitaji yake kama inavyoonekana kwenye jedwali lifuatalo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma jedwali ulinganifu wa bajeti na kiasi halisi cha fedha kwa kipindi cha miaka minne iliyopita mwaka bajeti iliyotakiwa bajeti iliyopitishwa kiasi kilichopokelew nakisi ya bajeti jumla tathmini ya ufanisi wa bajeti na shughuli ya shirika umebaini kuwa licha ya miradi kadhaa kutekelezwa chini ya usimamizi wa ndc hisa za serikali kwa sehemu kubwa zimebaki katika mfumo wa rasilimali zilizopo kwa ajili ya uwekezaji
mchango mkubwa wa fedha za uwekezaji unafanywa na wawekezaji binafsi ambao kwa kiwango kikubwa wanabaki kuwa wamiliki wakubwa wa hisa za ubia za kampuni
mahojiano na uongozi wa shirika yalibainisha ukosefu wa fedha kuwa chanzo cha shirika kushindwa kuwa na hisa nyingi zaidi kwenye miradi mbalimbali kwa sababu hakuna fedha zinazotengwa kwa ajili ya uwekezaji wa moja kwa moja kwenye miradi husika
ninaamini sekta binafsi inategemea taasisi za kifedha kupata fedha za kugharamia miradi ya ubia wa umma na sekta binafsi
kugharamia miradi hii kwa fedha za mkopo ni ghali kwasababu ya kiwango cha riba kinachowekwa na hivyo hupunguza ushiriki wa moja kwa moja wa serikali kwenye miradi ya ubia
 kutotumika kikamilifu kwa kiwanda cha vipuri cha kilimanjaro kmtc kwa mujibu wa tangazo la serikali namba la tarehe aprili mali za kampuni ya magari tamco na kiwanda cha zana cha kilimanjaro kmtc ziliwekwa chini ya shirika la maendeleo la taifa
kiwanda kimekuwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kikifanya kazi chini ya uwezo hivyo kufanya malengo husika kutofikiwa
ripoti za maendeleo ya kiwanda zinaonyesha uwezo mdogo wa uzalishaji ambapo kutoka julai hadi novemba jumla ya mapato yaliyokusanywa yalikuwa shilingi 
 ambayo ni kidogo ikilinganishwa na mpango wa kurejesha shirika katika uzalishaji wa tija na faida wenye makadirio ya mapato ya jumla ya shilingi kwa mwaka
tarehe januari shirika la maendeleo la taifa liliingia mkataba na mshauri jackson majura kwa shilingi kwa ajili ya kuwandaa utafiti kabla ya upembuzi yakinifu na mpango wa kujerejesha kiwanda katika uzalishaji
pamoja na mambo mengine utafiti ulionyesha kuwa shirika linahitaji kiasi cha shilingi ili kufanikisha uwekaji wa mashine ambayo ingetumika kuyeyusha vyuma ili kuweza kurahisisha utengenezaji wa vipuri mbalimbali
uwekwaji wa mashine hii ungesaidia kuongezeka kwa uzalishaji na mauzo yatokanayo na uuzaji wa vipuri hivyo
hata hivyo hadi sasa hakuna fedha zilizopatikana na kutengwa kwa ajili ya ununuzi wa mashine hiyo
hadi mwisho wa zoezi la ukaguzi jumla ya kiasi cha shilingi kilikuwa kimetumika kwa ukarabati wa majengo ya kiwanda kwa kuingia mkataba na kampuni ya g
e engineering co
ltd kwa mujibu wa mkataba uliosainiwa tarehe 
pia hakuna mwekezaji aliyeonesha nia ya kuingia ubia na shirika kwa ajili ya kuwekeza katika kiwanda hicho
upembuzi yakinifu wa kina unahitaji kufanyika kutathmini matarajio na mahitaji ya soko ili kuhakikisha ongezeko la thamani ya uwekezaji ambayo shirika linauweka
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 kukosekana kwa utaratibu wa ufuatiliaji na tathmini ya gharama za ubia kanuni namba ya sheria ya ushirikiano wa umma na sekta binafsi ya mwaka inaitaka mamlaka ya umma inayotafuta mbia kwenye mradi husika kuwandaa utaratibu wa ufuatiliaji na tathmini ya gharama za ubia ambao unaundwa na mpango wa usimamizi wa mradi vigezo vya utendaji utaratibu wa kuripoti ukaguzi wa nje uwasilishaji wa ripoti za taarifa za maendeleo pamoja na uhakiki wa mali za miradi na mawasiliano na wadau
tathmini ya utaratibu wa miundo ya miradi inayotekelezwa chini ya ubia umebaini kuwa ili kuhakikisha zoezi zima la ufuatiliaji na tathmini ya maendeleo ya miradi inafanyika kwa wakati shirika ina muundo wa utawala wa makampuni ya ubia
hata hivyo miongozo yake haitekelezwi na hivyo kudhoofisha jitihada za ufuatiliaji
aidha muundo wa utawala hauakisi matakwa ya kanuni namba ya sheria ya ubia wa umma na sekta binafsi ya mwaka 
pia hakukuwa na mpango wa ufuatiliaji na tathmini wa gharama za ubia sambamba na majibu ya uongozi wa kampuni ya ubia kuonyesha zoezi la ufuatiliaji na tathmini ya gharama zilifanywa na shirika
uongozi ulibainisha kuwa ukiacha miradi ya liganga na mchuchuma ambayo uongozi wa kampuni ya ubia ya tanzania china international mineral resources limited tcimrl una muundo wa uongozi unaoruhusu shirika kuwa na uwakilishi shirika la maendeleo la taifa linatumia taarifa za ukaguzi wa fedha na mkutano mkuu wa mwaka katika kufuatilia utendaji kazi wa makampuni ya ubia
ninaamini uwepo wa mpango wa ufuatiliaji na tathmini utawezesha kuboresha mipango kazi gharama na mapato yaliyokusanywa ambavyo kwa ujumla wake yana nafasi muhimu katika kusimamia maendeleo ya miradi iliyopo na kwa ajili ya uboreshaji wa miradi ijayo
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutokuwepo kwa mfumo wa ufuatiliaji na tathmini kunasababisha kutokuwa na taarifa sahihi za maendeleo ya miradi ili kuhakikisha miradi inaendelea
pia mapato na matumizi ya mradi husika hayawezi kuthibitishwa na serikali kwa wakati
hali hii inalifanya shirika kutegemea taarifa zote zitoke kwa mbia mkubwa kupitia kampuni ya ubia ambayo kwa kiwango kikubwa inamilikiwa na mbia mkubwa
hii inaathiri muda wa mrejesho wa mradi kabla ya kukabidhiwa kwa serikali
 mapungufu katika ununuzi wa hisa za general tyre ea vifungu no
 na vya makubaliano yaliyofikiwa tarehe aprili kati ya serikali na kampuni ya continental ag kwa ajili ya ununuzi wa asilimia ya hisa za kiwanda cha general tyre east africa gtea inazitaka pande husika kutoingia katika majadiliano yoyote mapya kuhusu mauzo ya hisa za kiwanda ndani ya siku baada ya tarehe ya mkataba
aidha kama upande wowote hautalipa kwa wakati deni litaongezeka kwa riba kuwanzia tarehe ya malipo hayo yalipotakiwa kulipwa hadi tarehe ya malipo
ili malipo ya ununuzi wa hisa yenye thamani ya dola za marekani yalipwe bila ongezeko la riba yalitakiwa kufanyika si zaidi ya tarehe julai 
mnamo julai wizara ya viwanda na biashara na msajili wa hazina waliliruhusu shirika kupata mkopo kupitia benki binafsi ili kufanikisha ununuzi wa hisa zilizokuwa zinamilikiwa na continental ag
baada ya mawasiliano na mabenki kadhaa ilibainika kuwa kama mkopo huo utatolewa riba itakayoambatana na malipo hayo haitapungua dola za marekani ikiwa malipo hayo yatalipwa kwa wakati
kuchelewa zaidi kungesababisha ongezeko la kiasi cha riba
ili kufanikisha mkopo huu dhamana ya serikali pia ilihitajika
kutokana na muda wa kulipa bila riba kukaribia ilikubaliwa malipo yatoke katika sehemu ya fedha za zuio la mradi wa viuatilifu vya malaria lenye thamani ya pauni za uingereza ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 ambazo zilitarajiwa kurejeshwa kutoka wizara ya fedha kupitia bajeti ya mwaka
jumla ya dola za marekani ilihamishiwa kampuni ya continental ag mnamo tarehe julai toka fdr no
 iliyofunguliwa na shirika katika bank ya afrika boa
ukaguzi wangu umebainisha kuwa malipo hayo hayakurejeshwa licha ya juhudi za wizara ya viwanda na biashara kuikumbushia wizara ya fedha kwa barua yenye kumbukumbu namba ya tarehe agosti 
 mlolongo wa maamuzi ya serikali unaochelewesha uanzishwaji wa miradi a ucheleweshaji wa tangazo la serikali linalokabidhi mali za gtea kwa shirika la maendeleo la taifa kwa mujibu wa barua yenye kumbkumbu namba cac ya tarehe toka wizara ya viwanda biashara na uwekezaji umiliki wa kiwanda cha general tyre east africa limited gtea ulihamishiwa katika shirika la maendeleo la taifa kwa lengo la kukifufua na kukifanya kiendelee na uzalishaji
mapitio ya taratibu na mchakato uliopitiwa hadi kufanikisha mali za gtea kuwekwa chini ya shirika ulibainisha mapungufu ambayo yanatakiwa kushughulikiwa kabla ya kutafuta mwekezaji mpya
wakati wa ukaguzi hakuna taarifa ya upembuzi yakinifu tathmini ya mali wala thamani ya mali zilizopo zilizowasilishwa
pia hadi ukaguzi unaisha hakuna mwekezaji aliyeonyesha nia ya kuweka ubia na shirika licha ya gtea kuwa chini ya usimamizi wake tangu mwaka 
hata hivyo hadi muda wa ukaguzi unaisha hakukuwa na tangazo rasmi la serikali linalothibitisha umiliki kamili wa mali za gtea kwa shirika licha ya kiwanda kuwa chini yake kwa zaidi ya miaka mitatu 
hadi sasa jumla ya shilingi zimetumika kwa ajili ya ukarabati wa jengo la ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kiwanda ujenzi wa uzio na ukarabati wa vyoo kwa kuingia mkataba na kampuni ya concrete design ltd kufuatia mkataba wa tarehe 
pia jumla ya shilingi zilitumika kwa ajili ya usambazaji wa vifaa vya umeme kwa mujibu wa mkataba wa tarehe 
 kati ya shirika na kampuni ya urban and rural engineering service ltd
taarifa ya tathmini ya masoko mpango wa biashara mapitio ya mali na utafiti wa ukarabati wa kiufundi vilifanyika ili kiwanda kiweze kuanza kazi mwaka 
jumla ya shilingi zilihitajika ambazo hadi ukaguzi unakamilika shirika lilikuwa bado inatafuta
kuchelewa utekelezaji wa miradi kunasababisha ongezeko la gharama za uzalishaji na kutofikiwa kwa malengo ya mradi husika kama ilivyopangwa
b uchelewaji wa uwekezaji katika shamba la mpira kwa zaidi ya miaka saba kwa mujibu wa barua yenye kumbukumbu namba ccb ya tarehe machi wizara ya viwanda biashara na masoko ilihamishia umiliki wa mashamba ya mpira ya kalunga yaliyopo wilaya ya kilombero mkoani morogoro na kihuhwi yaliyopo wilayani muheza mkoani tanga kwa shirika la maendeleo la taifa
tangazo la serikali namba la tarehe 
 lilitoka miaka takirbani saba tangu mashamba husika yawekwe chini ya uangalizi wa shirika
shirika halikuwa na uwezo wa kisheria kutumia mashamba hayo kwa ajili ya uwekezaji hadi umiliki kamili ukamilike kupitia tangazo la serikali
aidha hakuna upembuzi yakinifu uliofanywa kwa mashamba yote ya mpira yaliyo chini ya shirika ulilowasilishwa wakati wa ukaguzi
kwa mujibu wa ripoti ya tarehe ya uthaminishaji ardhi na mimea ilikadiria mpira kuishi miaka ambayo inaundwa na miaka ya kutozalisha na miaka ya uzalishaji
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hadi ukaguzi unakamilika hakuna mwekezaji aliyepatikana kwenye mashamba yote huku shamba la kalunga likiwa halina hati ya umiliki ardhi shamba la kihuhwi lipo chini ya mwangalizi
kwa mujibu wa uongozi uchelewaji wa tangazo la serikali kutokuwepo kwa hati ya umiliki ardhi na uhaba wa fedha kufanya upembuzi yakinifu ni sababu zilizopelekea kuchelewa upatikanaji wa mwekezaji
c kuchelewa kwa miaka mitatu kuthibitisha umiliki wa ekari inayopelekea kutoanza kwa mradi wa uzalishaji wa mafuta ya mawese mradi wa uzalishaji wa mafuta ya mawese unahusisha ubia kati ya shirika la maendeleo la taifa na kampuni ya nava bharat singapore pty ltd ambapo ununuzi wa ardhi ya ukubwa wa hekta ulitirajiwa kufanywa na shirika
ujenzi wa kiwanda cha kuzalisha mafuta ya mawese na uzalishaji wa megawati za umeme wa mimea ulitazamiwa kufanywa na mbia binafsi ambapo kwa ujumla wake upatikanaji wa lita milioni za mafuta ya mawese zilitarajiwa baada ya mradi kuanza uzalishaji
hata hivyo hadi ukaguzi unakamilika mradi ulikuwa haujaanza kufanya kazi kwa sababu ya urasimu wa taratibu za serikali zilizosababisha uchelewaji wa karibia miaka mitatu 
barua ya tarehe yenye kumbukumbu namba ksw vol iii toka halmashauri ya wilaya ya kisarawe kwenda wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi iliyohusu ombi la kuhamisha ardhi yenye ukubwa wa hekta kati ya hekta zinazohitajika katika eneo la kijiji cha kimala misale kwenda shirika la maendeleo la taifa
ilichukuwa mwaka mzima kwa barua hii kujibiwa kwa mradi husika kukubaliwa na maombi hayo kupelekwa rasmi kwa ofisi ya raisi kwa barua yenye kumbukumbu namba ld kwa uthibitisho wa mwisho
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sambamba na hilo shirika lilipokea barua yenye kumbukumbu na
cea ya tarehe kutoka ofisi ya raisi ikilitaarifu kwamba barua imetumwa halmashauri ya wilaya ya kisarawe ili kupata taarifa sahihi kabla ardhi haijamilikishwa kwa mmiliki mpya kwa mujibu wa kifungu namba cha sheria ya ardhi na vijiji inayoruhusu umilikishaji ardhi ya kijiji kwa matumizi ya umma
karibu miaka mitatu imepita lakini shirika bado halijapata uthibitisho wa umiliki wa ardhi ya ukubwa wa hekta liliyoomba hivyo kuongeza sintofahamu kwenye utekelezaji wa mradi
taratibu za uombaji wa ardhi ya nyongeza ya hekta katika vijiji vya dutumu na madege haziwezi kuanza bila ombi lililopita la hekta kufanyiwa kazi ikiwamo ulipwaji wa fidia kwa wamiliki husika
ucheleweshaji wa umilikaji wa ardhi unasababisha gharama za fidia kuongezeka na ucheleweshaji wa faida za mradi husika
d uchelewaji wa miaka minne wa maamumuzi ya kudhamini mkopo wa mradi wa uzalishaji wa umeme wa upepo tarehe februari shirika la maendeleo la taifa tanesco na kampuni ya power pool east africa walisaini mkataba wa ubia ulioanzisha kampuni ya geo wind power tanzania limited kwa umiliki wa asilimia kwa shirika asilimia kwa tanesco na asilimia kwa power pool east africa kwa ajili ya uzalishaji wa umeme wa megawati 
baada ya mafanikio ya upembuzi yakinifu na tathmini ya athari za kimazingira iliyofanywa na power pool east africa ombi kwa ajili ya mkopo wenye masharti nafuu wa dola milioni kutoka benki ya exim ya china kufadhili mradi huo ulitolewa na serikali kupitia wizara ya nishati na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma madini kama barua husika ya tarehe desemba inavyoelezea
mwaka mmoja baadaye tarehe desemba wizara ya fedha ilikubali ombi na iliandika barua yenye kumbukumbu namba tyc kwenda exim bank kuomba kupewa mkopo ambao ulikubaliwa kwa kiwango cha riba ya asilimia na kulipwa ndani ya miaka 
baada ya mchakato kuchelewa kwa miaka waziri mkuu kupitia barua yenye kumbukumbu namba pm ya tarehe machi alielekeza wizara ya fedha kukamilisha taratibu za mkopo haraka iwezekanavyo
hata hivyo kutokana na kuchelewa kwa michakato ya serikali na hasa udhamini wa serikali mnamo tarehe agosti benki ya exim china aliiandikia barua wizara ya fedha kuwainisha marekebisho mapya ya masharti ya mkopo kuwa na riba ya asilimia na kulipwa ndani ya miaka 
tarehe januari ikiwa ni miaka minne tangu ombi la awali la wizara ya nishati na madini kwenda wizara ya fedha ilijibiwa kwa barua yenye kumbukumbu namba cea kwa kuwajulisha wadau mbalimbali kwamba serikali iliamua kutodhamini mradi huo hivyo shirika ilitakiwa kutafuta vyanzo vingine vya fedha kwa ajili ya mradi huo
kuchelewa kwa maamuzi haya kumesababisha kuongezeka kwa gharama za mkopo na kuchelewa kwa faida tarajiwa mbazo zingetokana na kukamilika mapema kwa mradi huo
uamuzi wa serikali kuudhamini au kutoudhamini mradi ulitakiwa kufanywa mapema ili kupunguza ongezeko la gharama za mradi na hivyo kuboresha mahusiano baina ya sekta binafsi na umma hivyo kurahisisha utekelezaji wa miradi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 utaratibu usio sahihi katika kuwekeza yuro milioni 
 kwenye mradi wa malaria tarehe aprili shirika liliingia mkataba wa kubuni kusambaza kufunga kupima na kuweka kiwanda cha uzalishaji wa viwatilifu na maabara ya kibaolojia na kifamasia labiofam wenye thamani ya yuro 
lengo likiwa ni kupunguza malaria kufikia kiwango cha chini na hivyo kupunguza matumizi ya serikali kwenye ununuzi wa madawa na gharama nyingine zinatokana na mapambano dhidi ya malaria
baada ya kukamilika kwa mradi wa labiofam itatakiwa kuhamisha teknolojia na maarifa kwa watanzania kwa miaka 
ukaguzi ulibainisha kuwa kabla ya mradi kuanza shirika la maendeleo la taifa halikufanya upembuzi yakinifu wala tathmini ya athari za mazingira ambapo tafiti hizo mbili zilifanywa mwaka na baada ya makubaliano ya awali na labiofam kusainiwa
ukaguzi ulibainisha kuwa shirika lilihamishia asilimia ya fedha za mkataba kwa labiofam bila dhamana ya usalama au utendaji kazi kama fidia ya mkataba ikitokea ukiukwaji wa vipengele vya mkataba husika
asilimia ya thamani ya mkataba kiasi cha yuro 
 kilitumwa kupitia benki kuu ya tanzania tarehe julai 
asilimia iliyobaki sawa na kiasi cha yuro 
 kilihamishwa moja kwa moja kutoka wizara ya fedha kwenda labiofam
malipo yote yalihamishwa kupitia benki ya bicsa ya ayestaran y de mayo havana cuba kwa swift code namba bidccuhhxxx kwenda akaunti namba inayomilikiwa na labiofam
pamoja na ufunguzi rasmi wa kiwanda uliofanyika tarehe julai hadi sasa kiwanda bado hakijaanza uzalishaji kutokana na hitilafu ya kiufundi iliyobainika wakati wa majaribio ya mitambo siku chache kabla ya ufunguzi rasmi
sambamba na gharama za matumizi mengine shirika bado inalipa mshahara kwa meneja wa mradi ambaye yupo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwenye eneo la ujenzi wa kiwanda
shirika pia lilianzisha kampuni ya tanzania biotech products ambayo imeajiri wafanyakazi zaidi ya ambao wanalipwa mshahara kila mwezi licha ya mradi kuchelewa kuanza uzalishaji
kwa mujibu wa makubaliano ya kukopeshana kati ya serikali na shirika yaliyosainiwa tarehe julai shirika linatakiwa kulipa mkopo kwa mikupuo miwili kwa mwaka ili kufidia kiasi kilichokopwa pamoja na riba ya asilimia 
 kwa mwaka kama ilivyoainishwa katika kifungu cha 
 cha makubaliano
pia kwa mujibu wa kifungu cha 
 cha mkataba huo malipo yote yalikuwa na kipindi cha msamaha cha miaka miwili na malipo yote kwa ujumla yalitakiwa kufanyika ndani ya miaka kumi 
mkataba wa ujenzi ulitakiwa kukamilika ndani ya miezi kumi na tisa 
hata hivyo hadi sasa miaka sita imepita na hakuna malipo yoyote ya mkopo yaliyofanywa
kwa hali iliyopo hadi namaliza ukaguzi mkandarasi ameshalipwa zaidi ya asilimia ya gharama za mkataba huku shirika ikibaki na asilimia tu ambayo ni fedha za zuio la mkataba
barua ya tarehe januari yenye kumbukumbu ca inaonesha kuwa kuna hali ya kutokubaliana kati labiofam na shirika ambapo mkandarasi anadai matumizi yake kuongezeka hadi dola za marekani milioni kitu ambacho hakikuthibitishwa na kupitishwa na shirika licha ya kiwango cha juu cha gharama za ziada kwa mujibu wa mkataba kutotakiwa kuzidi asilimia ya thamani ya mkataba ambayo ni yuro 
uongozi wa shirika uliandika barua kwa wizara ya fedha kuomba kuongezewa muda wa ulipaji wa mkopo lakini hakuna jibu lililopatikana
kwa mujibu wa shirika tangu julai gharama zinazoendelea kutumika na makadirio ya mapato yaliyotarajiwa kupatikana na shirika kipindi ambacho kiwanda hakijaanza kufanya kazi kumesababisha hasara ya zaidi ya shilingi milioni kwa mwezi tangu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma julai 
hadi tarehe desemba kiasi cha shilingi bilioni 
 kinakadiriwa kupotea
licha ya kutokubaliana kati ya shirika na labiofam majadiliano bado yanaendelea ili kuhakikisha makubaliano yanafikiwa
kuchelewa kuanza uzalishaji wa kiwanda kunasababisha shirika kulimbikiza gharama za riba ya mkopo ambapo sambamba na kuendelea kudhoofika kwa shilingi dhidi ya fedha nyingine za kigeni ikiwa ni pamoja na yuro ambayo mkopo unatakiwa kulipwa jumla ya gharama zitazidi kuongezeka
pia kuchelewa kiwanda kuanza uzalishaji kunasababisha ongezeko la madai ya wafanyakazi ambao wanalipwa bila uzalishaji wa kiwanda
hii pia inasababisha kuchelewa kwa faida inayotarajiwa kutokana na kukamilika kwa mradi husika ambayo inaweza kusababisha kupungua thamani ya mitambo au kupitwa na teknolojia
 mapungufu katika utekelezaji wa mradi wa mchuchuma na liganga
a uchangiaji wa fedha katika mradi wenye thamani ya dola za marekani bilioni 
mnamo tarehe septemba shirika kampuni ya sichuan hongda group company limited na kampuni ya tanzania china international mineral resources ltd tcimrl zilisaini mkataba wa ubia wa kuendesha kampuni ya tanzania china international mineral resources ltd ikiwa ni kampuni iliyoanzishwa kwa kusudi la utekelezaji wa miradi ya mchuchuma na liganga
kwa mujibu wa aya ya 
 ya mkataba sichuan hongda group company limited ilikubali kuchangia kiasi cha pesa kisichozidi dola za marekani milioni ikiwa ni mtaji kwa tcimrl ili zitumike kulingana na maendeleo ya utekelezaji wa mradi
kwa kuongezea kampuni itatafuta mkopo wa kuweza kufikisha makusanyo ya dola za marekani bilioni 
 utakaodhaminiwa na mali za kampuni ya ubia zitazojumuisha haki za uchimbaji zinazomilikiwa na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kampuni ya ubia zenye uhusiano na mradi na udhamini wa hongda
baada ya kupitia mchakato na usimamizi wa uendeshaji wa shughuli za shirika imebainika kwamba hakuna utaratibu uliowekwa wa kuhakiki na kuthibitisha kiasi cha pesa kilichotolewa na hongda hadi sasa kama sehemu ya mtaji iliyokubali kutoa wa dola za marekani milioni kwa ajili ya kufanikisha utekelezaji wa mradi
namna pekee ya kupata taarifa ni kwa kuhudhuria mkutano mkuu wa mwaka na ripoti ya ukaguzi wa hesabu ya mwaka ambayo inakuja baada ya mwaka kuisha na miamala imeishafanyika
ripoti hizi haziwezi kulihakikishia na kulithibitishia shirika kwamba miamala iliyofanyika inakubalika kwa mujibu wa mkataba wa ubia ulioingiwa na ambayo ni sehemu ya mtaji ulioingizwa
kwa kuongezea baada ya kupitia mkataba wa ubia imebainika kwamba sichuan hongda group company limited inamiliki asilimia ya hisa za tciml wakati asilimia inamilikiwa na shirika
uchangiaji wa ziada wa kiasi kisichozidi dola za marekani bilioni 
 utadhaminiwa na mali za kampumi ya ubia zikijumuisha haki za uchimbaji za mradi badala ya rasilimali za hongda sichuan group
ni maoni yangu kuwa mgawanyo wa hisa unahusisha wajibu wa masuala ya kifedha
hivyo kama mkopo unadhaminiwa kwa rasilimali za tanzania shirika kwa niaba ya serikali lilipaswa kuwa mwanahisa mkuu wa tcimrl kulingana na thamani ya rasilimali ambazo hazijatumika zenye thamani zaidi ya kiasi cha fedha ambayoo ilikubaliwa hongda sichuan group achangie
kukosekana kwa utaratibu wa kuhakiki na kuthibitisha gharama za matumizi ya mwekezaji wa mradi kuna matokeo hasi kwenye muda wa marejesho pamoja na gharama ambazo shirika lilizitumia kwa kuzingatia gharama zote zilizotumika na mwekezaji huchukuliwa kama gharama ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma anazotakiwa kurejeshewa kutokana mapato yatokanayo na uzalishaji
b kazi ambazo hazijatekelezwa za mradi wa mchuchuma na ligannga
baada ya kupitia kazi zinazotakiwa kutekelezwa na pande zote mbili za ubia katika kufanikisha utekelezaji wa miradi ya mchuchuma na liganga kama ilivyoelekezwa katika mkataba wa ubia tulibaini mapungufu yafuatayo i
kutolipwa faidia ya shilingi bilioni 
 kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya mchuchuma na liganga ya umeme wa makaa ya mawe na liganga
katika mapitio yetu tumebaini kwamba fidia na ripoti ya uthamini iliyofanywa na halmashauri ya wilaya ya iringa idara ya uthaminishaji ya mwezi wa nane ya mradi wa umeme wa makaa ya mawe wa mchuchuma ya shilingi bilioni 
 na mradi wa chuma wa liganga wa shilingi bilioni 
 kwa lengo la kufidia wakazi wa eneo linalozunguka mradi iliwasilishwa shirikani kwa ajili ya utekelezaji
hata hivyo mpaka sasa ni miezi sita toka ripoti ya uthamini imewasilishwa na shirika halijaanda utaratibu wa kulipa fidia
ucheleweshaji huo unapelekea kuongezeka kwa gharama za fidia kuendana na sheria ya ardhi na
ya mwaka na sheria ya umiliki wa ardhi na
 ya mwaka 
ii
ucheleweshaji wa kutia saini randama ya makubaliano na mkataba wa manunuzi ya umeme kati ya shirika la umeme tanzania shirika la maendeleo la taifa na kampuni ya ubia
katika mapitio ya mradi wa mchuchuma na liganga ilibainika kwamba hapakuwa na makubaliano yaliyofikiwa kati ya shirika la umeme tanzania shirika la maendeleo la taifa na kampuni ya ubia kuhusiana na randama ya makubaliano na mkataba wa manunuzi ya umeme wa megawati 
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma majadiliano yamesitishwa mpaka hapo tanesco itakapofanya uchunguzi wa kina juu ya hongda sichuan group ingawa uchunguzi kama huo ulishafanywa na shirika la maendeleo la taifa katika michakato yake ya mwanzo ya mradi
mbali na hayo imegundulika kwamba tanesco imependekeza majadiliano ya mkataba wa manunuzi yaanze mwezi januari baada ya kukamiilisha upembuzi yakinifu wa njia ya kusafirisha umeme ya kuwanzia mchuchuma mpaka makambako
kama ratiba iliyopendekezwa itafuatwa itapelekea ucheleweshwaji wa utekelezaji wa mradi na hivyo kuongeza gharama za mradi
kuwepo kwa vizingiti visivyo vya lazima kunapelekea kuwepo kwa ucheleweshwaji wa utekelezaji wa mradi usioendana na mpango kazi uliopo kwenye mkataba hivyo kuongeza gharama
urasimu uliopitiliza katika mchakato mzima wa utekelezaji wa mradi unaweza kuongeza gharama kwa serikali
mapendekezo i
menejimenti inashauriwa kutafuta njia mbadala za kupata fedha za kuweza kuendesha stadi zake katika nyanja mbalimbali
kuwa na taarifa za awali za akiba ya rasilimali kutaongeza nguvu ya majadiliano na umiliki wa hisa kwa serikali katika makubaliano ya mikataba ya ubia
ii
ili shirika la maendeleo la taifa liweze kuvutia wawekezaji na serikali kupata nafasi katika miradi ya ubia wa umma na sekta binafsi ni lazima kiasi cha fedha kitengwe na kushiriki katika shughuli za utekelezaji wa miradi katika mkataba wa ubia ili kuongeza ushiriki wa serikali na umiliki wa hisa katika miradi husika
iii
shirika la maendeleo ya taifa linatakiwa kutafuta fedha za kununua mashine ya foundry ambayo itakiwezesha kiwanda kuzalisha kwa ufanisi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iv
menejimenti inashauriwa kutengeneza sera ambayo itatoa mwongozo katika zoezi zima la ufuatiliaji na tathmini ya miradi kama inavyotakiwa na kanuni na
 ya kanuni za manunuzi za mwaka 
shirika la maendeleo la taifa lazima liimarishe mchakato mzima wa ufatiliaji na uthaminishaji kwa kuongeza kifungu ambacho bila kujali idadi ya hisa ambazo shirika linamiliki katika mikataba ya ubia mara kwa mara lazima kupitia na kupitisha ripoti za mapato na matumizi ya kampuni ya ubia ili kuhakikisha hakuna ongezeko la gharama na kupunguza mapato kwa ajili ya malipo ya mrahaba kodi na mgawanyo wa gawio
vi
serikali inashauriwa kutoa fedha zinazohitajika kuwezesha shirika la maendeleo la taifa kupata umiliki wa uendeshaji wa kiwanda cha tairi cha general tyre ea
vii
serikali inashuriwa kuongeza kasi katika mchakato wa kiwanda cha tairi cha general tyre ea ilikuwa kwenye nafasi nzuri ya kuvutia wawekezaji
viii
stadi za upembuzi yakinifu na upatikanaji wa rasilimali pamoja na tathmini ya mali ni muhimu zifanyike ili kubaini masoko mwekezaji na mahitaji ya rasilimali za kufufua kiwanda
ix
serikali inashauriwa kufuatilia kwa haraka mchakato wa kumilikisha mashamba makubwa ya mpira kwa shirika la maendeleo la taifa ili kuiwezesha kuvutia wawekezaji
serikali inashauriwa kuratibu shughuli zote za wizara ili kuepusha ucheleshwaji usio wa lazima kama ilivyo sasa mwekezaji kulipia gharama zote za mradi hatua madhubuti zichukuliwe kabla mwekezaji hajajitoa katika mradi kama inavyoweza kuwa ngumu katika suala la muda na kutenga kiasi cha pesa cha kumpata mwekezaji mwingine mwenye nia ya kuwekeza
xi
serikali inashauriwa kufanya maamuzi kwa wakati muafaka ili kuepukana na ongezeko la gharama za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma miradi zisizo za lazima na hivyo kuchelewa kupata manufaa yaliyotarajiwa katika miradi
xii
kama shirika la maendeleo la taifaa bado inaona mradi una manufaa inabidi kushirikiana na wanahisa wengine kwa kuwangalia vyanzo vya nje vya fedha kabla ongezeko la gharama halijakwamisha mradi
xiii
menejimenti inashauriwa kuikumbusha serikali kupitia wzara ya mambo ya nje kufanya mawasiliano na serikali ya cuba kuona namna ya kutekeleza mradi bila ya kuongeza gharama nyingine
xiv
menejimeti inashauriwa kuwasiliana na serikali na kukubaliana juu ya masuala ya malipo ya mkopo baada ya kuanza kwa uendeshaji wa mradi
xv
tathmini inapaswa kufanyika ili kubaini fursa hali ya soko ili kutambua iwapo mradi una manufaa ili kuweka utaratibu mzuri wa kurejesha mkopo
xvi
menejimenti inashauriwa kuchukuwa hatua za haraka kwa kuweka utaratibu madhubuti wa kusaidia uthaminishaji na ufuatiliaji wa gharama zilizotumika katika mradi na mapato yanayotarajiwa
xvii
menejimenti inashauriwa kufanya tathmini ya uwezekano wa kuhakikisha kuwa serikali haipo katika hatari kwa kuingia makubaliano na washirika wa sekta binafsi
iwapo hakuna njia mbadala ya kudhamini mkopo zaidi ya hati za uchimbaji za mradi kama ilivyopendekezwa katika mkataba basi asilimia za umiliki zinapaswa kubadilika
xviii
menejimenti inashauriwa kutafuta fedha na kuwalipa mara moja fidia raia wote waliohamishwa ili kuepuka madai yoyote hapo baadaye
xix
tunapendekeza kuwa shirika la maendeleo la taifa iwasiliane na menejimenti ya shirika la umeme tanzania ili kuweza kuwanzisha mjadala ambao utasaidia pande zote mbili za ubia kufikia muafaka mzuri wa mkataba wa manunuzi ya umeme
 shirika la ugavi wa umeme tanesco 
 mapitio ya faida ya kampuni na ufanisi katika uendeshaji
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma nimebaini kuwa kampuni haijaandikisha faida halisi licha ya kurekodi maboresho katika maeneo mengine wakati wa kipindi cha sasa kama ifuatavyo kiasi miezi kufikia 
 miezi kufikia 
 miezi kufikia 
 shilingi milioni shilingi milioni shilingi milioni mauzo faida hasara faida ya uendeshaji hasara hasara hasara ya jumla viashiria vya utendaji ongezeko la mapato kwa mwaka 
 uwiano uliopo 
 uwiano wa madeni na mtaji 
 nilitaarifiwa na menejimenti kuwa shirika limekuwa ikipata hasara itokanayo na gharama za uzalishaji kuwa kubwa ikilinganishwa na bei ya mauzo ya umeme unaozalishwa na wazalishaji binafsi na wazalishaji wa umeme wa dharura
menejimenti imekiri kwamba shirika lipo kwenye mchakato wa kuhama kutoka uzalishaji unaotumia mafuta kwenda unaotumia gesi zaidi katika mitambo yake
pia mitambo mipya ya uzalishaji wa umeme inayotumia gesi kama mtambo wa gesi ubungo i mtambo wa gesi ubungo ii na mtambo wa gesi kinyerezi ipo katika jitihada za kuiokoa kampuni kutoka kwenye gharama za mafuta
kwa mujibu wa maelezo ya menejimenti shirika llimetekeleza miradi mbalimbali iliyogawanywa katika ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma makundi ya muda mfupi na muda wa kati ili kuboresha utendaji kama ifuatavyo i
ujenzi wa mtambo wa uzalishaji wa umeme wa megawati unaotumia gesi utakao simikwa kinyerezi i ii
ujenzi wa mtambo wa uzalishaji wa umeme wa megawati unaotumia gesi utakao simikwa kinyerezi ii iii
ujenzi wa awamu ya kwanza ya mtambo wa uzalishaji wa umeme wa megawati unaotumia gesi utakaosimikwa kinyerezi iii iv
utekelezaji wa mradi wa kusafirisha umeme backbone transmission investment project btip unaoendelea
hasa ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme wa kilovoti na kituo kidogo cha kupooza umeme kutoka iringa hadi shinyanga
ukarabati wa kituo kidogo cha kupooza umeme na ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme na kituo kidogo cha kupooza umeme kilichopo dar es salaam ambacho kinafadhiliwa na serikali ya japani kupitia shirika la ushirikiano wa kimataifa la japani na vi
mpango wa kuongeza idadi ya wateja ili kuongeza mapato ya mwaka kwa mujibu wa maelezo ya menejimenti miradi iliyotajwa hapo juu hususani kwa mitambo mipya itaongeza kiwango cha umeme kwa ajili ya mauzo na kuongeza mapato kupunguza utegemezi wa wakopeshaji kuwa na umeme wa uhakika
kwa kuongezea shirika linatarajia kupunguza madeni kupitia akaunti maalumu ya fedha zilizotengwa kwa ajili ya kulipa madeni ya muda mrefu na kuwachana na uzalishaji wa umeme kwa kutumia mafuta badala yake kuzalisha umeme kwa kutumia gesi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kwa hali hiyo hasara zinazidi kutafuna mtaji wa shirika na kupelekea ongezeko la vihatarishi vya ukwasi katika shirika na kupunguza uwezo wake kutekeleza kazi zake kwa ufanisi
pia suala hili lina matokeo hasi kwa uwezo wa shirika kukopa katika soko
menejimenti inatakiwa kuendelea kuchukuwa hatua stahiki za mda mfupi na mrefu katika kuhakikisha kwamba uwezo wa kifedha wa shirika unaboreshwa kwa kutambua vikwazo vinavyorudisha nyuma ufanisi wake
 mamlaka ya usafiri wa anga tanzania tcaa mamlaka ya usafiri wa anga tanzania imepewa majukumu ya kusimamia watu na taasisi ambazo zinafanya shughuli ya utoaji wa huduma za usafiri wa anga elimu ya masuala ya usafiri wa anga katika viwanja vya ndege na uongozaji wa anga na vilevile kutoa huduma ya uongozaji ndege katika anga la tanzania
katika mapitio ya utendaji wa kiufanisi wa mamlaka nilibani kuwa kulikuwa na mapungufu yafuatayo ambayo yanahitaji kuzingatiwa na mamlaka katika utendaji wa majukumu na kufikia malengo yake kikamilifu
 ukosefu wa mpango mkuu master plan wa anga ya nchi shirika la kimataifa la usafiri wa anga icao linasimamia utekelezaji ulimwenguni katika mawasiliano uongozaji vyombo vya anga uchunguzi wa anga na usimamizi wa mwenendo wa ndege angani
katika mahojiano na utawala wa mamlaka ukaguzi ulibaini kuwa mamlaka ya usafiri wa anga tanzania tcaa haina mapango mkuu
kuwepo kwa mpango mkuu kungewezesha mamlaka kufahamu mabadiliko ya kiteknolojia yatokanayo na mikakati ya kiuwekazaji katika mamlaka ya anga
hivyo ukosefu wa mpango mkuu wa kunaifanya mamlaka kukabiliwa na athari zifuatazo i
mamlaka kutoweza kusimamia utekelezaji wa mawasiliano uongozaji wa ndege angani na uchunguzi wa anga na mfumo wa usimamizi wa mienendoya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma ndege angani katika eneo la afrika masharika na kwa nchi zinazopakana nazo
ii
mapungufu katika usimikaji wa automatic dependent surveillance broadcast iliyosababishwa na mpango mbovu katika ushughulikiaji wa mradi ikiwemo upembuzi yakinifu na uchunguzi wa awali na vile vile katika kufanya mchanganuo wa gharama za mradi
iii
ugumu wa kupata miundombinu ya kisasa ya cnc atm
pia ili kufanikisha malengo katika usalama na uongozaji ndege miundombinu na uwezo ikilinganishwa na mifumo iliyopo
 mapitio ya mipango na utendaji wa menejimenti katika mradi mamalaka ya usafiri wa anga ina jukumu la kulinda matumizi ya anga la tanzaniaa kwa madhumini ya kuongoza ndege
mamlaka inapata asilimia ya mapato yake kutokana na huduma za uongozaji ndege
mapitio ya uwezo wa mamlaka hivi sasa katika kutoa huduma za uongozaji ndege na juhudi zinazofanyika na mamlaka katika kuboresha uwezo wake wa utoaji huduma yamebaini kuwa kuna umuhimu wa utoaji huduma za uongozaji ndege kwa mdhibiti nyendo za ndege ambaye anapaswa kuwa na uwezo wa kuwasiliana na marubani katika ndege ambazo zinahitaji huduma ya uongozaji ndege
pia nilifahamishwa na mamlaka kuwa kutokana na ukosefu wa uwezo wa kutosha miundombinu ya mawasiliano ya redio iliyotumika itawekwa ili kuwezesha mawasiliano kati ya mdhibiti wa mienendo ya ndege na marubani
mamlaka ya usafiri wa anga iliingia mkataba na kampuni ya ujeruman comsoft gmbh kuleta mfumo wa kuratibu na kuongozea ndege automatic dependency surveillance broadcast katika awamu mbili
awamu ya kwanza ingeleta mfumo wa adsb katika tasnia ya mashariki na awamu wa pili ingeleta mfumo wa adsb katika tasnia ya magharibi
awamu ya kwanza ya mfumo wa adsb ilimalizika lakini ikiwa na mapungufu katika utoaji wa huduma
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zaidi ya hayo muuzaji na mkandarasi wa mfumo huu wa adsb hivi karibuni alitangaza kufilisika
kwahiyo baadaye kampuni haitokuwa na uwezo wa kutoa msaada katika mfumo huo na kuufanya mfumo kuwa wa kizamani kama ilivyo kwa mfumo wa rada mfumo huo haujaweza kupitishwa katika uendeshaji wa mamlaka ya usafiri wa anga wa tanzania
zaidi niliweza kubaini kwamba mchakato wa kuwanzisha kutekeleza na ufungaji wa mradi ulifanyika katika msingi wa dharula na hivyo kukosekana kwa kumbukumbu za awali za hitaji la kuwanzishwa kwa mradi huo ambao umepitishwa na menejimenti kwa ajili ya kuwanzishwa kwake
mapungufu yaliyobainishwa yanayopatikana na kukosekana kwa utawala na usimamizi wa utendaji wa miradi katika mamlaka
pamoja na uwezo duni wa mamlaka kuhusiana na mipango ya teknonlojia
mapendekezo i
menejimenti inashauriwa kufanya mapitio ya faida ya mradi wa adsb na kuzingatia athari za kufilisika kwa muuzaji wa mfumo huo na gharama kamili zinazohitajika kuleta rada zenye uwezo kwa kutumia mfumo wa adsb ii
uongozi pia unashauriwa kutengeneza mipango ya teknolojia ambayo itawajibika kwa uchunguzi na kipimo cha faida ya teknolojia kabla ya teknolojia mpya haijaweza kutumia na mamlaka ya usafiri wa anga
 mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tanzania mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tanzania ni mamlaka inayojitegemea yenye wajibu wa kusimamia sekta ya mawasiliano na utangazaji tanzania
mamlaka ni taasisi iliyoanzishwa kisheria ikiwa ni sehemu ya sera ya mageuzi katika sekta ya mawasiliano ikiwa ni lengo la kuboresha upatikanaji wa taarifa za huduma za mawasiliano kwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma umma
lengo linguine la uanzishaji kuruhusu wadau wapya kuingia katika soko
katika mapitio ya mpango kazi na ripoti za ufanisi za mamlaka kwa mwaka imebainika kuwa baadhi ya kazi ambazo zilizowekwa katika mpango kazi zilikuwa hazijatekelezwa au kufanyika kama zilivyopangwa
pia nimebaini kuwa baadhi ya shughuli ambazo zilikuwa zitekelezwe na mamlaka zilikosa viashiria vya ufanisi msingi na malengo
vilevile tulibaini kuwa mamlaka haikuwandaa mpango kazi kwa kuwanisha changamoto ambazo inakumbana nazo na jinsi ufanisi wa kazi utakavyopimwa
kutotimiza mpango kazi uliotakiwa kutekelezwa katika mwaka husika kunaweza pelekea kuzuia mamlaka kutimiza mikakati ya malengo yake muhimu
pia kukosekana kwa viashiria vya ufanisi msingi na shabaha kwa kazi zilizotakiwa kutekelezwa mamlaka inaweza kutokuwa katika nafasi ya kupima ufanisi halisi wa kazi zilizotekelezwa kulingana na malengo
hivyo mamlaka inaweza kushindwa kupata mafanikio ya malengo yaliyokusudiwa
 kushindwa kufanya upembuzi yakinifu kabla ya utekelezaji wa mradi wa ttms umbembuzi yakinifu unalenga katika mantiki na malengo ya kuvumbua faida na hasara fursa na hatari zilizomo katika mzingira ya mradi uliopendekezwa mahitaji ya rasilimali katika uendeshaji wa mradi na matarajio ya mafanikio ya mradi
mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tanzania imeingia katika makubaliano na kampuni ya societe generale de surveillance sgs kuendesha mradi wa mfumo wa usimamizi wa nyendo za mawasiliano ya simu ttms kwa utaratibu wa kujenga kuendesha na kuhamisha
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kiambatanisho na
vii cha mkataba kinaelezea gharama ya uwekezaji za mradi zilizonyesha kuwa upembuzi yakinifu na utafiti wa mazingira zilikuwa ni sehemu ya gharama za mradi yenye thamani ya dola za marekani 
hata hivyo sikuweza kupewa ripoti iliyotolewa kuthibitisha kuwa umbembuzi yakinifu na utafiti wa mazingira ulifanyika kabla ya mradi kutekelezwa
vilevile sikuweza kupata ushahidi kuthibitisha kuwa hitaji la kuwanzishwa kwa mradi iliandaliwa kwa ajili maamuzi ya kutekeleza mradi husika
bila kuwa na upembuzi yakinifu kuna hatari kuwa mradi ulitekelezwa bila kuwangalia mahitaji ya mamlaka na wadau wengine
 kuwanzisha mpango wa ufuatilia mauzo ya muda wa mawasiliano arms mpango wa ufuatiliaji wa mauzo ya muda wa mawasiliano unaruhusu uanzishaji wa mfumo wa kutambua mapato yanayotokana na matumizi ya mawasiliano kwa wateja
katika kipindi cha mwaka iliundwa kamati ya kutoa mapendekezo na kufanya vikao vya majadiliano na mamlaka ya mapato tanzania tra mamlaka ya mawasilaino tanzania tcra wizara ya mawasiliano sayansi na teknolojia pamoja na wizara ya fedha ili kukubaliana kwa pamoja namna ya uanzishaji wa mfumo huo
katika kupitia mapendekezo yaliotolewa na kamati nilibaini kuwa mapendekezo hayo yanatilia msisitizo ushirikishwaji kamili wa mamlaka ya mapato tanzania tra katika makubaliano ya mfumo wa ufuatiliaji mwenendo wa mawasiliano ya simu ttms kama mdau muhimu na kuchukuwa jukumu la manunuzi ya mfumo huo na kuingia mkataba na mshauri wa mfumo
yafuatayo ni mapendekezo halisi yaliyototolewa na kamati kwakuwa mamlaka ya mapato ni mlengwa wa mfumo arms iangalie uwezekano wa kuwa katika sehemu ya mkataba wa ttms
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mamlaka iingie mkataba na mtengenezaji mfumo wa arms ili kutoa huduma za mfumo huo
mamlaka inaweza kutaka kuwa na teknolojia ya juu ambayo itaiwezesha kupata taarifa kutoka katika waendesha mawasiliano
baadhi ya fulsa kwa mamlaka zitakuwa ni a mamlaka inaweza kupata taarifa moja kwa moja kutoka kwa waendesha mawasiliano kwa kutumia mfumo wa mamlaka ya mawasiliano ambao upo kwenye makampuni ya simu
hii itahusisha kuweka kiungo kati ya makampuni ya simu na tovuti kuu ya mamlaka ya mapato
b mamlaka inaweza kutumia mfumo wa mawasilaono kutoka mamlaka ya mawasiliano ambao utahusisha kupata taarifa zote kutoka makao makuu ya mamlaka ya mawasiliano
mamlaka ya mawasiliano kuipa mamlaka ya mapato taarifa zote za ttms ili mamlaka ya mapato iweze kufahamu jinsi ttms inavyofanya kazi
hii itasaidia mamlaka ya mapato kuwandaa mahitaji ya mfumo wa arms
mamlaka ya mawasiliano kumwita mtaalamu wa ttms kwa ufafanuzi zaidi juu ya mkataba wa utengenezaji wa mfumo wa arms ndani ya mfumo wa ttms
iwapo mamlaka ya mapato itakuwa ni sehemu ya mkataba wa ttms mamlaka ya mawasiliano na mamlaka ya mapato itapaswa ikubaliane na taratibu sahihi za manunuzi za mfumo wa arms
tamthmini ya mapendekezo ya kamati ilidhihirisha kwamba kamati haikuzingatia vipengele vya utawala na usimamizi vya mradi wa arms kwakuwa mradi huu unahusisha taasisi mbalimbali zenye uongozi na utawala tofauti
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma 
 haja ya matumizi bora ya moduli za ttms mamlaka ya mawasiliano inaendesha mfumo wa kudhibiti mawasiliano ya simu ttms ambao unafuatilia mwenendo wa mawasiliano ya simu za kimataifa kutoka kwa waendesha mawasiliano waliopewa leseni
mfumo huu umezingatia moduli tano ambazo ni mfumo unayofutilia mwenendo wa mawasiliano ndani na nje ya nchi mfumo wa usimamizi wa udanganyifu katika mawasiliano mfumo wa usimamizi wa ubora wa mawasilaino mfumo wa kufuatilia uhamishaji wa pesa kwa njia ya simu pamoja na mfumo wa uchunguzi yaani regista ya kumtambua mpiga simu ceir
mapitio yangu juu ya matumizi ya moduli hizo yaligundua kwamba baadhi ya moduli zinatumiwa vizuri zaidi
kwa mfano mfumo unaofuatilia mwenendo wa mawasiliano ndani na nje ya nchi ni moduli yenye thamani ndani ya mamlaka kuliko mamlaka zingine
hata hivyo bado kuna uwezekano wa kuongeza matumizi ya moduli hii kwa mamlaka ya mapato kwa ajili ya uhakika wa mapato ya waendesha mawasiliano ndani na nje ya nchi
mfumo wa kubaini udanganyifu katika mawasiliano unafanya kazi kwa karibu na kwa kutegemeana na mfumo wa wa ufuatiliaj mwenendo wa mawasiliano ndani na nje ya nchi
kwahiyo matumizi yake yapo katika kiwango kinachokubalika
mfumo wa usimamizi wa ubora wa mawasiliano unafaa katika shughuli za msingi za mamlaka ya mawasiliano hata hivyo tunaamini bado kuna nafasi zaidi ya kuuboresha mfumo huu kwakuzingatia kanuni zinazosimamia ubora wa mawasiliano yanayotolewa na watoahuduma wa mawasiliano na uwezo wa kiufundi wa mfumo huu
mfumo wa kufuatilia uhamishaji wa pesa utatoa uwezo wa kufanya miamala ya simu kwa muda
ninaamini benki kuu ya tanzania itakuwa ni taasisi muhimu ya kutumia mfumo huu kwa kuwa utatoa uwezo wa kuifundi unaoweza kudhibiti uhamishaji wa pesa kutoka benki kwa njia ya simu
kama uchambuzi wa taarifa za kibiashara utajengwa ndani ya ufumo huu baadhi ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma masuala muhimu kuhusu mzunguko wa pesa kwa njia ya simu yataratibiwa vema na masuala hayo ni pamoja na kiwango cha pesa athari inayotokana na kushindwa kwa mfumo wa pesa kwa njia ya simu ambao unasimamiwa na makampuni ya simu na athari ya thamani ya kubadilisha pesa kutokana na miamala ya pesa kwa njia ya simu kutoka nje ya nchi
masuala mengine ni kuchunguzwa kirahisi pesa chafu pamoja na miamala ya pesa haramu kupitia simu na usafirishaji wa pesa kutoka nje unaweza kuchunguzwa kirahisi
pia nilibaini kuwa mamlaka ya mapato haitumii moduli hii kikamilifu ili kujua kiasi cha kodi kutoka katika gharama za simu zinazotozwa na makampuni ya simu
mfumo wa uchunguzi ceir unatoa uwezo wa kufanya tamthmini ya vifaa vya simu vinavyotumiwa na mtandao wa makampuni ya simu
mfumo huu unafaa sana katika shughuli muhimu za mamlaka ya mawasiliano
hata hivyo mafanikio ya uanzishaji wa mfumo huu unahitaji ushiriki mpana wa wadau wengine wa mfumo kutoka katika sekta ya mawasiliano kama vile wateja wa simu na makampuni ya simu
ni maoni yaangu kuwa matumizi ya mfumo wa ttms yanaweza kuongezwa zaidi kwa watumiaji wengine kama benki kuu ya tanzania na mamlaka ya mapato pamoja na kujenga uwezo wa kibiashara kupitia marekebisho ya kanuni na taratibu za mamlaka ya mawasiliano
 ukosefu wa mawasiliano miongoni mwa wadau muhimu wa mradi mapitio ya utekelezaji wa mfumo wa usimamizi wa mwenendo wa mawasiliano ya simu ttms yalibaini kuwa kuna baadhi ya mapungufu ambayo ni pamoja na ukosefu wa mawasiliano mazuri miongoni mwa wadau katika sekta ya umma kama vile benki kuu ya tanzania mamlaka ya mapata tanzania na kampuni ya simu tanzania
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma matokeo ya udhaifu huu ni mkataba wa ttms kutojumuishwa katika waraka wa zabuni baadhi ya moduli muhimu zihusuzo na uhakiki wa mapato kama vile mfumo wa kusimamia mapato ya muda wa hewani arms
hivyo mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tanzania na mamlaka ya mapato tanzania zimepanga kuwa na makubaliano zaidi na mshauri wa ttms kwa ajili ya kujumuisha moduli hii kwenye mfumo wa kudhibiti mawasiliano ya simu ttms
vilevile zimepanga kuongeza baadhi ya vitendea kazi ili kuuwezesha mfumo kuhakiki mapato katika mawasiliano ya simu jambo ambalo litapelekea kuongezeka kwa gharama
ni maoni yangu kuwa gharama hizi zingeshuka endapo moduli hii ingewekwa kwa pamoja na hizi moduli tano zilizopo hivi sasa
kwa mujibu wa kifungu b
vii cha masharti maalumu ya mkataba miongoni mwa maeneo ambayo mamlaka ya usimamizi wa mawasiliano tanzania ilikubaliana na mshauri ni kuongeza moduli ili kuweza kupata maelezo ya kumbukumbu za miito ya muda halisi uliotumika kwa lengo la kukokotoa jumla ya mapato yatokanayo na muda wa hewani kwa makampuni ya simu kwa simu za ndani ya nchi na kimataifa
hata hivyo nimebaini hadi sasa mshauri bado hajapachika kiwambo ambacho kitaweza kunasa malimbikizo ya mapato ya ndani ya nchi katika kampuni za simu
pia kwa mujibu wa makubaliano ya mkataba moja ya lengo ilikuwa ni kusaidia na kurahisha utekelezaji wa mchakato kwa kuhakikisha utaratibu unafuatwa katika utoaji wa taarifa za mapato utoaji wa huduma bora na kutekeleza masharti ikiwa ni sehemu ya kibali cha mwendeshaji kufuatana na makubaliano na masharti ya kibali
aidha nilibaini kuwa moja ya malengo ya makubaliano ilikuwa ni kuondoa na kuzuia upotevu wa mapato kwa makampuni ya mitandao na jamhuri ya muungano wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tanzania
hivyo nimeshindwa kubaini kwa jinsi gani mshauri alishughulikia lengo hili kupitia mfumo uliopo
miongoni mwa wajibu wa mshauri ilikuwa ni kufanya kazi zote kama inavyotakiwa na mwenendo wa uhakiki wa mapato kimataifa usimamizi wa mwenendo wa ubora wa huduma kufuatilia na kubaini ubadhilifu kusimamia miamala ya simu kuhakikisha kunakuwa na usawa miongoni mwa waendeshaji mtandao na kubaini taarifa za mtumiaji wa kadi ya simu na kutambua taarifa ya simu husika
kiambatanisho na
vii cha makubaliano kulingana na mkataba kinataka kuwepo kwa mchanganuo wa gharama za uwekezaji ambapo moja ya programu ilikuwa ni kwa ajili ya tozo mwenendo wa mawasiliano wa ndani ya nchi na kimataifa ambayo imekadiriwa kuwa dola za marekani milioni 
hivyo nimeshindwa kubaini iwapo sehemu hii ya tozo itatumika kubaini kiasi cha malimbikizo ya mapato kwa mamlaka kutokana na miito ya ndani na miito ya kimataifa
pia nilibaini mamlaka imeweka mfumo mmoja tu wa kusimamia uhakiki wa mwenendo wa mapato kimataifa huku ikiiacha sehemu ya ndani ya nchi kwa ajili ya kuhakiki mapato
ni dhairi kuwa mamlaka ya usimamizi ya mawasiliano tanzania imeshindwa kubainisha kilichotakiwa na mradi tangu awali
mamlaka ilijikita zaidi katika uwekezaji na ufundi wa mradi
kwa hali hiyo kasoro hizi zinapelekea kuwa na vihatarishi kwa wadau wa sekta ya umma na serikali kutofikia malengo vilevile mahitaji halisi ya mradi kutozingatiwa
 kutofanya tathmini ya vihatarishi vya mradi mgawanyo sahihi wa vihatarishi kati ya sekta ya umma na binafsi ni hitaji muhimu iwapo njia ya makubaliano kati ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sekta ya umma au binafsi ya tozo na ukodishaji itahitaji kupata thamani ya fedha katika mradi
katika mahojiano na menejimenti ya mamlaka nilishindwa kuthibitisha kuwa mamlaka ya mawasiliano ilifanya tathmini ya vihatarishi vinavyoweza kuwathiri mradi ikiwa ni pamoja na kufanya mgawanyo sahihi wa vihatarishi hivyo katika mradi wa ttms baina ya pande zote mbili
hivyo ukaguzi haukuweza kuthibitisha endapo menejimenti ya mamlaka ilifanya tathmini ya vihatarishi katika kipindi chote cha uwepo wa mradi
nimeshindwa kuthibitisha iwapo mamlaka ya mawasiliano iliweza kuhamisha vihatarishi vya mradi baada ya kutathmini gharama za uhamishaji kwenda sekta binafsi badala ya mamlaka kubeba vihatarishi hivyo
baada ya kutathmini ingekuwa njia bora ya kusimamia mradi ikizigatiwa kuwa mmbia wa sekta binafsi atatoza malipo ya kiwango cha juu cha mapato yatakayotokana na mradi kwa kukubali kubeba vihatarishi vya mradi huo
kifungu na
 a cha mkataba wa makubaliano ya jumla wa ttms kinatoa maelezo ya malipo kwa washauri sgs gvg
malipo ya washauri yamefafanuliwa zaidi kwenye mkataba katika kiambatanisho x kuwa washauri wanatakiwa kulipwa malipo ya awali ya matumizi katika vitu vinavyodumu muda mrefu capex ya kiasi cha dola za marekani 
malipo ya mwisho ya matumizi katika vitu vinavyodumu muda mrefu ya kiasi cha dola za marekani 
 pamoja na malipo ya mwenzi yenye dhamani ya dola za marekani 
 dakika kwa dakika kwa mwezi na dola za marekani 
 dakika kwa dakika inapozidi kwa mwezi
gharama ya mradi baada ya kutoa punguzo ni dola za marekani 
gharama hiyo ni pamoja na matumizi ya dharura ya dola za marekani ambayo pia ni sehemu ya malipo ya mwisho ya mkataba
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hakukuwa na ushahidi madhubuti wa kuthibitisha jinsi viwango vya malipo hayo vilivyopatikana na kama tathmini ya manufaa na gharama ilifanyika kupata kiasi cha gharama ambacho kila upande ungepata
pia hakuna ushahidi kuwa kulikuwa na matumizi ya dharura katika uendeshaji wa mradi
mapendekezo i
menejimenti ya mamlaka inapaswa kuwandaa mpango wa utekelezaji na kuendelea na ufuatiliaji wake katika mwaka mzima wa uendeshaji wa shuguli za mamlaka ili kupata mafanikio na kufikia lengo la mkakati huo
ii
mamlaka ya mawasiliano inatakiwa kuhakikisha kuwa uandaaji wa mpango wa utekelezaji unaimarika ikiwa ni pamoja na kujumuisha viashiria na malengo katika kila shughuli inayotekelezwa
iii
menejimenti inapaswa kubaini masuala ya muundo wa usimamizi na utawala bora katika kuimarisha mradi na kufanya tathmini ya vihatarishi vya mradi mzima ili kuongeza udhibiti wa kukusanya kodi ya mapato iv
menejimenti inapaswa kuwandaa mpango wa utekelezaji utakaoziwezesha mamlaka kufanya upanuzi wa matumizi ya moduli ya ttms kwa ngazi ya juu kwa kuwashirikisha wadau wengine kama makampuni ya simu mamlaka ya mapato na benki kuu ya tanzania
ni muhimu kuhakikisha kuwa mawasiliano kati ya wadau muhimu yanaimarishwa ili kuhakikisha kwamba mahitaji yote maalamu yanabainika na kufanyiwa kazi toka mwanzo wa mradi ili kuepuka kuwa na mradi usiokidhi mahitaji yao
vi
taasisi za umma zinapaswa kushirikiana na wadau husika ili kuhakikisha kwamba miradi inayotekelezwa kwa utaratibu wa ubia wa sekta ya umma na sekta binafsi inalenga katika kupata thamani ya fedha
vii
ni muhimu sana upembuzi yakinifu na wa kina ufanyike kabla ya uamuzi wa utekelezaji wa mradi wowote mkubwa ili kuhakikisha miradi inatekelezwa kwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mafanikio faida inapatikana na kufikia malengo yaliyokusudiwa
viii
menejimenti ya mamlaka inapaswa mara kwa mara kutathmini na kugawanya vihatarishi vyote kwa kuzingatia uwezo wa kila upande kuvimudu na kuvidhibiti
pia menejimenti inapaswa kuhakikisha kuwa mgawanyo wa vihatarishi unabakia katika kiwango ambacho mamlaka ya mawasiliano inaweza kudhibiti
 mamlaka ya bandari tanzania mamlaka ya bandari tanzania ilianzishwa kwa sheria ya bandari na
 ya mwaka ili kuchukuwa majukumu ya iliyokuwa mamlaka ya bandari tanzania tanzania harbours authority ambayo majukumu yake yalifikia ukomo tarehe aprili 
mamlaka ya bandari inamilikiwa na serikali ya jamuhuri ya muungano wa tanzania kwa asilimia mia moja na sehemu kubwa ya mtaji wake unachangiwa na mapato ya shughuli za mamlaka serikali na misaada kutoka kwa wadau mbalimbali 
 kutofikia malengo ya viashiria muhimu vya ufanisi mamlaka ya bandari ilijiwekea viashiria vya ufanisi ili kuweza kusimamia na kupima ufanisi wa kazi mbalimbali za miradi yake kama ifuatavyo panamax ships kushughulikiwa katika gati na kabla ya mwaka a
sehemu ndogondogo zilizoongezwa kwenye dmgp ni kama ifuatavyo kuendeleza gati kuhamisha gati ya kupakulia mafuta ya kurasini koj kuimarisha gati kujenga na kukamilisha gati ya kupokea meli za magari roro kabla ya mwaka kuongeza ujenzi wa gati nne
gati mbili kati ya hizo zijengwe na kukamilika katika bandari ya mtwara kabla ya juni ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutoa taka zilizoko chini ya maji kwenye mkondo wa kuingilia kwenye cd ifikapo kuboresha gati ili kumudu meli kubwa
gati ziwe zimeboreshwa kufikia kufupisha gati ya kupakulia mafuta ya kurasini ili kuwezesha meli kubwa kupita kupitia gati na ifikapo kuongeza uwezo wa mita za gati ya kupakulia mafuta ya kurasini kutoka mita za ujazo kwa saa hadi kufikia mita za ujazo kwa saa ifikapo kuongeza uwezo wa kumudu mbolea nafaka na masalia ya makaa ya mawe ifikapo mwaka kuweka barabara nzuri kwenye mageti ifikapo mwaka kutengeneza gati za kuelea katika bandari ya dar es salaam ifikapo mwaka na sera ya uwekezaji iwe imepitiwa upya kabla mwezi disemba mapitio yangu ya utekelezaji wa mpango mkuu wa mamlaka na viashiria vyake vya ufanisi yalibaini kuwa viashiria vingi vya ufanisi havikufikiwa kama ilivyoainishwa kwenye kiambatisho vi
nina shaka kutofikiwa kwa malengo hayo kumeathiri uwezo wa mamlaka kufikia malengo yaliyoainishwa kwenye mpango mkuu wa mamlaka ya bandari
 mapungufu katika uendeshaji na udhibiti wa karakana ya meli ya gati ndogo ya nchi kavu dar es salaam katika ripoti ya mwaka niliripoti juu ya kuchakaa kwa gati ndogo ya nchi kavu ambayo ilijengwa tangu miaka ya na kushauri kuwa mamlaka ya udhibiti wa bandari iweke mikakati ya kuijenga upya gati hiyo kwa hatua ili kuongeza ufanisi
katika ukaguzi wa mwaka huu nimebaini kuwa karakana hii haifanyi kazi kwa kuwa miundombinu yake imechakaa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na haiwezi kutengenezeka na baadhi ya vifaa vilitolewa kufuatia uendelezaji wa gati namba na 
pia nilibaini kwamba matengenezo ya matishari tpa marine crafts yamekuwa yakifanyikia katika bandari ya mombasa ambapo kiasi cha shilingi milioni 
 kilitumika
ni maoni yangu kuwa kuwepo kwa karakana ya meli ya kisasa kutawezesha ufanisi wa vifaa kwa kiwango cha juu
uwepo wa matishari kutaongeza ufanisi wa kazi za mamlaka pamoja na kupunguza gharama za matengenezo ya kila mwaka zinazotokana na huduma hiyo kutolewa nje ya nchi
kutokuwepo kwa karakana ya meli inayofanya kazi kunaikosesha mamlaka mapato na kuongeza gharama za matengenezo kutokana na matishari ya mamlaka kukarabatiwa nje ya nchi yanapoharibika
 kuwepo kwa bajeti ya maendeleo isiyo halisi
mpango mkuu wa bandari port master plan ni wa miaka na ni sehemu ya mpango mkakati wa mamlaka
muundo wa bajeti wa mamlaka ya bandari unaakisi mpango mkuu na ulizingatia mpango mkakati wa mamlaka wa miaka mitano wa mwaka ukijumuisha bandari zote na makao makuu
baada ya kupitia mpango na muundo wa bajeti na utekelezaji wa mpango mkakati ilibainika kuwa kila lengo lilikuwa na chanzo cha fedha kilichohitajika ili kutekeleza malengo yaliyo katika mpango mkakati
nilibaini pia kuwa asilimia dola za marekani milioni 
 sawa na shilingi trilioni 
 zilizokadiriwa zinahitajika kutoka vyanzo vya nje
asilimia tu ndicho kiasi kinachotokana na vyanzo vya ndani
pia nilipitia mpango mkakati wa kati wa mamlaka na kubaini kuwa makadirio ya fedha zinazohitajika kutekeleza kazi zilizoainishwa kwenye mpango ni dola za marekani milioni 
 ambapo asilimia ya fedha hizo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma zimeainishwa kuwa zitatokana na vyanzo vya ndani na asilimia zitatokana na vyanzo vya nje kupitia mpango wa ubia wa umma na sekta binafsi
hali hii inaonyesha kuwa bajeti ya mwaka ya mamlaka ya bandari ilitengenezwa bila kuzingatia vya kutosha changamoto zitokanazo na kupata fedha kutoka vyanzo vya nje
pia haikuzingatia kiwango cha wataalamu kinachohitajika kutekeleza malengo ya kimkakati ili kufikia malengo yaliyoainishwa kwenye mpango mkuu wa mamlaka ya bandari
ninaonelea kwamba vigezo vya mgawanyo wa bajeti si halisi hali inayoweza kusababisha mipango yenye matarajio makubwa na kuwathiri usahihi wa makadirio ya bajeti ya mtaji wa maendeleo
mamlaka inashauriwa kwa kutumia idara ya mipango kuwanzisha mpango mkakati wa utafutaji na ukusanyaji wa rasilimali ambao ni mahususi kwa ajili ya kupanua wigo wa wakopeshaji na kuboresha uwezo wa kutafuta na kukusanya rasilimali baina ya mamlaka na kuweka mahusiano mazuri na wakopeshaji
 kusuasua kwa utekelezaji wa miradi iliyoainishwa kwenye mpango mkuu wa bandari wa mamlaka ya usimamizi wa bandari ilianza kutekeleza mpango mkuu wake mwaka ikiwa ni sehemu muhimu ya programu yake ya mabadiliko makubwa ya kuboresha usimamizi na udhibiti wa kazi zake na uandaaji wa taarifa za ufanisi pamoja na kuongeza ufanisi wa kazi za bandari
nilipitia hatua zilizofikiwa katika utekelezaji wa mpango mkuu wa mamlaka hususani miradi iliyoainishwa
ilibainika kuwa jitihada za kutekeleza mpango mkuu wa mamlaka unakabiliwa na changamoto mbalimbali ambazo zinathibitishwa na miradi minane ambayo utekelezaji wake ama uko nyuma umeahirishwa au umesimamishwa kwa miezi kadhaa
hali hii inaathiri kufikiwa kwa malengo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma yaliyokusudiwa kama yalivyoainishwa kwenye mpango mkuu wa mamlaka
maelezo ya miradi hiyo na vikwazo vilivyoikumba vimeelezewa kama ifuatavyo a ujenzi wa gati na mpango mkuu wa bandari umeainisha hatua za utekelezaji wa ujenzi wa gati mpya za na katika bandari ya dar es salaam
kwa mujibu wa mpango mkuu huo ujenzi wa gati hizo mpya ulitakiwa kukamilika ndani ya kipindi cha miaka mitano kuwanzia mwaka hadi mwaka kwa gharama ya dola za marekani milioni 
hata hivyo utekelezaji wake uliahirishwa kwa kipindi cha miaka minne kutokana na sababu zifuatazo i
kubatilishwa kwa uhalali wa kampuni ya kichina cccc iliyozuiwa kujihusisha na shughuli za manunuzi tendering na benki ya dunia mamlaka ya udhibiti na usimamizi wa manunuzi ya umma ppra mwaka 
kampuni hiyo haikufuata mwongozo wa benki ya dunia kifungu namba 
 a ii kwa kufanya udanganyifu kwa kudanganya au kuondoa taarifa muhimu ili kushawishi maamuzi ya kimanunuzi au utekelezaji wa mkataba
ii
pia mwezi mei kampuni nyingine ya kichina chec ilichukuwa zabuni hiyo ili kuendeleza mradi huo kwa muundo wa epc
lakini makubaliano ya kisheria na chec hayakukamilishwa kwa sababu ilikuja kugundulika kwamba chec ilikuwa ni kampuni tanzu ya kampuni ya kichina cccc ambayo ndio iliyofungiwa na benki ya dunia
ilibainika kuwa mamlaka ilifanya jitihada za kutekeleza ujenzi wa gati na kwa ubia na sekta binafsi chini ya muundo wa buni jenga endesha kontena rejesha dbot
hata hivyo mradi haukuanza kwa kuwa mamlaka iliamua kusitisha taratibu za manunuzi kutokana na maswali mengi kutoka kwa waombaji kutaka kupata maelezo ya kina ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma mradi kwenya masuala ya kitaalamu juu ya kuhamishwa kwa gati ya kupakulia mafuta ya kurasini
ninaonelea kuwa mamlaka haikuhusisha wataalamu wa kutosha wakati wa hatua za usanifu na pia mamlaka haikufanya kwa kina upembuzi yakinifu kama ushahidi na uthibitisho wa mahitaji ya waombaji ambapo yangebainika mapema wakati wa upembuzi yakinifu kabla ya kuanza kwa mchakato wa manunuzi
b ujenzi wa sehemu kubwa ya kuhifadhia vimiminika construction of custody transfer tank farm project mamlaka ya usimamizi wa bandari ilipanga kutekeleza kwa ukamilifu mradi huu mwaka kwa makadirio ya dola za marekani milioni kwa lengo la kuboresha udhibiti wa mfumo wa uhifadhi wa mafuta kutoka kwa makampuni ya uagizaji wa mafuta
hata hivyo mradi huu haukutekelezwa kutokana na kufutwa na kusimamishwa kwa mchakato wa manunuzi ili kupisha na kuwezesha kufanyika kwa upembuzi yakinifu na kutathmini kazi za kukamilishwa kwenye usanifu wa kina cha bahari nguvu ya maji ya bahari na udongo wa sakafu ya bahari bathymetric hydrodynamic and geotechnical designs
hii inaonesha kuwa mamlaka ilianza mchakato wa manunuzi bila kufanya upembuzi yakinifu wa kina wa mradi huo na kusababisha kusimamishwa kwa utekelezaji wa mradi huo na hivyo malengo yaliyokusudiwa kutopatikana kwa wakati
c kuendeleza sehemu ya kuegesha malori nje ya bandari mpango mkuu wa bandari wa hadi unaitaka mamlaka kuendeleza sehemu ya maegesho ya malori nje ya bandari ili pamoja na mambo mengine kuwezesha uhifadhi wa mizigo mingi zaidi
kwa mujibu wa mpango mkakati wa mamlaka kwa mwaka jumla ya dola za ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma marekani milioni zilikasimiwa na ilitarajiwa mradi huu uwe umekamilika kufikia mwaka 
nilibaini kuwa mradi huo haukutekelezwa kutokana na halmashauri ya manispaa ya temeke kukataa ombi la mamlaka la utekelezaji wa mradi huo katika eneo la manispaa kwa kuwa hapakuwepo na makubaliano yoyote kati ya mamlaka na manispaa hiyo
ninaonelea kuwa mamlaka ya bandari ilianza mchakato wa manunuzi bila kufanya mazungumzo wala kuweka makubaliano na manispaa ya temeke juu ya uwekazaji huo
hii inaashiria kuwa kuna uwezekano wa mamlaka kushindwa kutekeleza mradi huo na hivyo kuwathiri mipango na malengo ya kimkakati ya mamlaka
d mradi wa ujenzi wa gati moja kwa ajili ya samaki nje ya bandari ya dar es salaam mpango mkakati wa mamlaka umeonesha hatua za utekelezaji wa ujenzi wa gati ya samaki moja ambayo ilitarajiwa kukamilika mwaka kwa gharama ya dola za marekani milioni 
mradi huo unahusisha kuhamishwa kwa soko la samaki la sasa kwa ajili ya usalama wa bandari
hata hivyo hadi wakati ukaguzi unafanyika mwezi februari mradi ulikuwa haujaanza kutokana na mazungumzo yaliyokuwa yakiendelea na wadau wengine mbalimbali ambao hawakuhusishwa kabla ya mchakato wa manunuzi
ninaonelea kuwa utekelezaji wa mradi usingechelewa kama mazungumzo na wadau wote yangefanyika kwa umakini na kwa ukamilifu kabla ya hatua za mwanzo za utekelezaji wa mradi hali ambayo ingewezesha urahisi wa utekelezaji wa mradi
e kuboresha mradi wa lighter quay mamlaka ilipanga mradi huu uwe umekamilika ifikapo mwaka 
hata hivyo utekelezaji wa mradi uliahirishwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutokana na ukamilishwaji wa mradi wa programu ya maboresho ya bandari dmgp
ninaonelea kuwa kutohusishwa kwa wataalamu katika hatua za awali za upangaji na usanifu wa mradi kumesababisha kushindwa kutekeleza mradi huo na hivyo kusababisha kutofikiwa kwa malengo yaliyokusudiwa
kutohusishwa kwa wataalamu katika hatua za awali za usanifu wa mradi ndiko kulikosababisha kutozingatiwa kwa kazi za miradi mingine ambazo zilizokwishaanza na ambazo zilikuwa zinaathiri utekelezaji wa mradi huu
pia mamlaka haikufanya tathmini ya kina juu ya vihatarishi vinavyoweza kukwamisha utekelezaji wakati wa usanifu wa mradi huu
tathmini hii ni muhimu na ingetoa njia za kukabiliana na vikwazo vinavyojitokeza
mpango mkakati wa mamlaka unaonesha shauku kubwa ya mamlaka ya kutekeleza miradi inayohitaji utaalamu wa hali ya juu na rasilimali nyingi kuliko uwezo wa mamlaka
wakati huo huo hakuna uratibu mzuri wa mawasiliano kati ya mamlaka ya udhibiti wa bandari na wadau wengine katika kutekeleza miradi ya mamlaka
kuchelewa kwa utekelezaji wa miradi ya uendelezaji wa mitaji kwa mamlaka kunaathiri kufikiwa kwa malengo ya mamlaka kwa wakati na inaathiri ufanisi wa utekelezaji wa kazi za mamlaka kwa ujumla
uratibu na mawasiliano hafifu kati ya mamlaka ya bandari na wadau wengine wa utekelezaji unaathiri utekelezaji wa miradi ya mamlaka kama inavyothibitishwa na mradi wa soko la samaki na mradi wa maegesho ya malori temeke
pia kuchelewa kwa utekelezaji wa miradi kunaweza kusababisha kuongezeka kwa gharama za miradi hiyo na kushusha imani ya wafadhili kwa mamlaka
 mapungufu kwenye mkataba baina ya ticts na mamlaka ya bandari mnamo tarehe mei serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania kupitia tume ya kurekebisha mashirika ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma umma psrc mamlaka ya bandari tanzania kwa upande mmoja na kampuni ya huduma za makontena ya kimataifa ictasi na kampuni ya kimataifa ya huduma za makontena tanzania ticts kwa upande mwingine iliingia mkataba wa miaka kumi ya uendeshaji na usimamizi wa kitengo cha makontena na ghala la makontena liliyopo kurasini dar es salaam
mkataba huo wa upangishaji ulihusisha pia usimamizi wa gati namba 
eneo hilo lilikabidhiwa kwa ticts pamoja na vifaa vyake na mamlaka ya bandari mnamo tarehe septemba ambapo ndio tarehe rasmi ya kuanza utekelezaji wa mkataba wa upangishaji
kwenye mkataba huo ticts ilitakiwa kuilipa mamlaka ya bandari kiasi cha dola za marekani ambazo zingelipwa kwa siku ya kwanza ya miezi kumi na mbili itakayofuata
mapitio ya mkataba huo yaligundua mapungufu yafuatayo a kutokuwepo kwa uangalizi wa makontena yanashughulikiwa na ticts tict iliingia mkataba na mamlaka ya bandari tanzania ambao unawapa mamlaka ticts ya kutoa huduma za kupokea makontena kwa niaba ya mamlaka ya bandari
kutokana na mkataba huo ticts ingelipa mrabaha na tozo ya matumizi ya bandari kwa kila kontena litakalopokelewa ticts
niligundua kwamba mamlaka ya bandari haikuwa na chombo chochote kilichowawezesha kusimamia na kufahamu idadi ya makontena ambayo yalipokelewa na kuhifadhiwa na ticts
mamlaka ya bandari inategemea taarifa kutoka ticts
pia haifanyi usawazishaji reconciliation wa taarifa halisi za makontena yanayotunzwa na kusimamiwa na ticts mara baada ya kupata taarifa hizo
baada ya timu ya ukaguzi kuihoji menejimenti ya tpa kuhusu ulinganishaji wa taarifa za makontena ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma yanayopokelewa na ticts menejimenti ilisema kwamba mamlaka haina haki ya jumla ya kuingia kwenye mfumo wa kompyuta wa tancis ambao ndio mtandao wa usimamizi wa makontena wa mamlaka
pamoja na hayo kutokana na mamlaka kuomba ruhusa ya kuingia kwenye mtandao huo mara kwa mara kutoka mamlaka ya mapato tanzania tra kwa ajili ya kuongezewa wigo kwenye tancis mamlaka ya bandari tanzania haijapewa haki ya kuingia kwenye mtandao huo wa tancis hadi ninaandika taarifa hii
hii imekuwa ngumu kwa mamlaka ya bandari tanzania kuweza kusimamia ipasavyo mapato yatokanayo na kitengo cha makontena cha ticts ambayo huwa yanakusanywa na kitengo hicho kila siku na kulipwa kwa mamlaka ya bandari kila mwezi
mamlaka ya bandari tanzania ilipeleka tena maombi mamlaka ya mapato kwa ajili ya kupewa uwezo wa kuingia kwenye mtandao wao wa tancis mnamo mwezi disemba 
mamlaka ya bandari imeendelea kutumia taarifa za mapato kutoka ticts
kutokana na kutegemea taarifa kutoka ticts tu kuna uwezekano wa mamlaka ya bandari kupoteza kiasi kikubwa cha mapato
b kubadilika kwa umiliki pamoja na kubadilka kwa kipindi cha upangishwaji mnamo tarehe oktoba ikiwa ni siku ya baada ya kusainiwa mkataba wa upangishaji wa kitengo cha makontena niligundua kwamba hati ya mabadiliko addendum namba ilitiwa saini kubadili umiliki wa mkataba wa upangishaji kutoka ictsi ili kuhamishia asilimia ya hisa za ticts kwa kampuni ya hutchison international port holding
vilevile niligundua kwamba mnamo tarehe disemba miaka mitano kabla ya kukamilika kwa mkataba wa upangishaji mabadiliko namba yalitiwa saini
mabadiliko ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma namba ya mkataba wa upangishaji ulianza kutumika ambapo kipindi cha upangishaji kiliongezwa kutoka miaka ya mwanzo na kuwa miaka 
ticts ilipewa ongezeko la eneo ambapo ilikuwa inachukuwa gati namba na maeneo yote yanayolizunguka na eneo la kuhifadhia makontena la ubungo ambalo hapo mwanzoni halikuwepo kwenye mkataba wa upangishaji
kutokana na kifungu cha 
 cha mkataba wa upangishaji mabadiliko ya muda wa mkataba wa upangishaji hayaruhusiwi
moja ya madhumuni ya ubinafsishaji wa mashirika ya umma ilikuwa ni kwa serikali kuingia ubia na makampuni binafsi kwa makampuni na mashirika yote ya umma ambayo yalikuwa yakijiendesha kwa hasara ili kuyaongezea ufanisi
kinyume cha madhumuni hayo mkataba wa upangishaji wa gati namba ulijumuisha hifadhi za makontena za kurasini na ubungo ambazo zilikuwa zikifanya kazi kwa ufanisi mkubwa
pia niligundua kwamba mamlaka ya bandari iliishauri tume ya kurekebisha mashirika ya umma kumhusisha mshauri muelekezi ili kuweza kutoa mapendekezo kwenye mfumo mzima wa ubinafsishaji na muundo wa mkataba mpya wa upangishwaji
mshauri mwelekezi alitoa mapendekezo kuwa kwenye eneo hilo jipya la gati namba liwe la makontena ya urefu wa futi ishirini
kutokana na ushauri wa mshauri mwelekezi eneo hilo lilionekana lenye faida zaidi
hivyo serikali inatakiwa kulipa dola za marekani milioni kama gharama za upanuzi
hata hivyo kiasi hicho cha fedha hakikulipwa na serikali kwa ajili ya upanuzi huo
nimethibisha kwamba ubinafsishaji wa eneo hili la uzalishaji haukuzingatia madhumuni ya ubinafsishaji kama ilivyokuwa kwenye sera ya ubinafshishaji ya sekta ya mashirika ya umma
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma c kushuka kwa kiwango cha ufanyaji kazi cha mpangaji chini ya makubaliano
kifungu cha 
 cha mkataba wa upangishaji kinaeleza kwamba mkataba wa upangishaji unaweza kutenguliwa endapo kiwango cha ufanyaji kazi kwa mwaka kitashuka kwa zaidi ya asilimia 
niligundua pia kwamba kwa mwaka mamlaka ya bandari ilifanya tathmini ya ufanisi wa ticts tangu mwaka na ikagundua kuwa kiwango cha ufanyaji kazi kilishuka sana mamlaka iliwasilisha ripoti hiyo ticts
ticts ilikiri kwamba ufanyaji wao wa kazi ulikuwa chini ya kiwango ambacho walikubaliana kwenye mkataba wa upangishwaji
bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya bandari iliwasilisha mapendekezo wizara ya miundombinu mwezi septemba ikipendekeza mapitio ya mkataba wa upangishaji ikiwepo kuondolewa kwa kipengele cha upekee kuongeza kiwango cha ufanyaji kazi kuongeza kiwango cha malipo ya mrabaha kuitaka ticts kuwasilisha mpango wa uwekezaji ambao utajumuisha manunuzi ya vifaa vipya vya kufanyia kazi na pia kuongezea kipengele cha mapitio ya mkataba ya upangishaji kila baada ya miaka mitano 
mnamo mwaka ticts ilipewa notisi ya nia ya kuvunja mkataba wa upangishaji kutokana na kuvunja kipengele cha 
 kilichotokana na ufanyaji kazi usioridhisha ambapo ilipelekea lengo kushuka kwa asilimia 
kutokana na kifungu 
 mkataba wa upangishaji unaweza kuvunjwa kama ufanisi utashuka kwa kiwango cha asilimia kwa mwaka
hata hivyo serikali ilitoa maelekezo kwa mamlaka ya bandari isiitoe hiyo notisi kwanza kwa ticts ili kupisha majadiliano kati ya pande hizo mbili
majadiliano yalifanyika ambayo yalipelekea kupitiwa kwa mkataba mwaka ambapo masuala ya kujadiliana yalitimia ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma baada ya kusaini randama ya makubaliano mou tarehe octoba kama mpango kazi wa kuongeza ufanisi
d kushindwa kupanua umiliki wa ticts kwa kuuza hisa kwa wananchi kifungu cha 
 cha mabadiliko namba ya mkataba kinamtaka mpangaji kupanua umiliki wa ticts kwa kuuza hisa kwa wanachi
kutokana na mkataba wa upangishaji mpangishaji alitakiwa kuongeza umiliki wa kampuni ya ticts ifikapo tarehe disemba ili watanzania waweze kumiliki hadi asilimia ya hisa za kampuni hiyo
ili kuondoa mkanganyiko kwa kuongezeka umiliki wa hisa kwa watanzania kwa asilimia majukumu ya mkataba wa upangishaji yalipaswa yawe yamefikiwa kwa ujumla
hata hivyo hadi ninakamilisha ripoti hii mwezi february sikuweza kupata uthibitisho iwapo hisa za ticts zimeuzwa kwenye soko la hisa kwa watanzania kama ilivyotakiwa na mkataba wa upangishaji
 matengenezo ya eneo la kuhifadhia mizigo la kisarawe eneo la kuhifadhia mizigo la kisarawe ni eneo la bandari kavu ya kisarawe kaskazini km kutoka dar es salaam
eneo hili litakuwa ni upanuzi wa bandari ya dar es salaam ili kukidhi hifadhi ya makontena na magari yanayotoka na kwenda nje ya jiji na nchi jirani
mradi huu wa kisarawe unahusisha ujenzi wa njia ya reli ujenzi wa kuunganisha yadi ya makontena ya bandari ya dar es salaam kiwanja kipya cha kuhifadhia mizigo barabara mpya za maunganisho kituo cha kuhifadhia mizigo jengo la mawakala wa kutoa mizigo bandarini na sehemu ya kuhifadhia magari
gharama za mradi huu zilikadiriwa kuwa kiasi cha dola za marekani milioni 
katika kipindi cha ukaguzi niligundua kwamba pamoja na mradi kuwa kwenye hatua ya pili ya utekelezaji ulisimamishwa na serikali
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wizara ya uchukuzi ilitoa maelekzo kwa mamlaka ya bandari kuusimamisha mradi huo kwa sababu kampuni binafsi ijulikanayo kama blackivy kutoka marekani ilikuwa tayari kutekeleza mradi kama huo maeneo ya soga bagamoyo mkoani pwani kwa gharama zake yenyewe
hatukuweza kupatiwa uthibisho kuwa ni kwa vipi kampuni hii iliweza kupatikana na endapo ilipatikana kwa kushindanishwa
mradi huu upo kwenye mpango wa uendelezaji wa bandari na ulikuwa ukipewa fedha kutoka benki ya dunia
kwa kuongezea fedha kwa ajili ya upembuzi yakinifu wa awali ilikuwa imeshalipwa na benki ya dunia
upembuzi yakinifu ulishafanyika na eneo la mradi lilikwishafahamika
kuusimamisha mradi huu na kuipa sekta binafsi mradi ambao benki ya dunia kupitia mamlaka ya bandari ilishawekeza fedha haikuwa maamuzi ya kimsingi na iliweza kuwathiri utekelezaji wa mpango wa uendelezaji wa bandari
fedha za mradi kwa ajili ya kufanya upembuzi yakinifu zilikuwa zimeshalipwa kwa mshauri mwelekezi ambapo baada ya kuusimamisha haijaweza kuzaa matunda kwa mamlaka ya bandari
mapendekezo kwa menejementi ya bandari i
kuwanzisha chombo cha kusimamia miradi ili kuhakikisha na upembuzi yakinifu unafanyika kikamilifu kabla ya utekelezaji wa miradi
ii
kuhakikisha kwamba kunakuwa na muunganisho na ushirikishaji wa wadau wote wa bandari kama vile wizara ya fedha msajili wa hazina wizara ya uchukuzi na vyombo vingine vya utekelezaji kwenye kipindi cha mipango ya miradi na pia katika kipindi cha utekelezaji wa miradi husika
iii
menejimenti inashauriwa kufuata malengo ya mamalaka kwa kuwezesha kufuata mpango mkuu wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma bandari au kufanyia marekebisho malengo ya mamlaka ili yaweze kutekelezeka
iv
kuhakikisha ujenzi wa gati unakamilika mapema iwezekanavyo kwani kwa kutokamilika kunaathiri utekelezaji wa malengo ambayo mamlaka imejiwekea malengo mengi yanategemea kukamilika kwa gati namba 
mamlaka ya bandari kuupa kipaumbele ukarabati wa bandari ya dar es salaam ili kuiweka kwenye ushindani kwenye ukanda wa afrika mashariki na kusini mwa afrika
vi
mamlaka ya bandari ikusanye maelezo kutoka kwenye mfumo wa kompyuta wa tancis ambayo yataionyesha makontena yaliyopokelewa na ticts na kuyalinganisha na idadi halisi yaliyopokelewa na ticts
vii
serikali ipitie upya mkataba wa upangishaji wa ticts ili kuona ni jinsi gani matakwa ya jamii yametekelezwa kwa kupitia mkataba huu
pia matakwa ya kisheria ya kuongezea muda mkataba huu kabla ya kuisha kwa muda kwa mkataba wa kwanza
kutathmini na kuona kama kulikuwa na manufaa na pia kuwangalia kama kuna uwezekano wa kuuvunja mkataba huu
viii
menejiment ya mamlaka ya bandari ifuatilie kwa karibu masuala ya ticts na kuhakikisha inafuata vigezo na masharti ya mkataba wa upangishaji
ix
pia serikali ipitie upya maamuzi ya kuusimamisha mradi wa kujenga sehemu ya kuhifadhi mizigo ya kisarawe ili kuhakikisha mamlaka ya bandari inatekeleza majukumu yake kwa upana ili kuongeza ufanisi
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya sita ufuatiliaji na utathiminishaji wa ubinafsishaji 
 utangulizi serikali ilisitisha shughuli za shirika hodhi la mali za serikali chc tarehe juni na kuhamisha shughuli zilizobaki kwa msajili wa hazina kuwanzia tarehe julai 
katibu mkuu wizara ya fedha alimuomba mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kufanya ukaguzi maalumu wa shirika hodhi la mali za serikali ili kuthibitisha hali ya kifedha ya shirika ikiwa ni pamoja na mali madeni na shughuli zote zilizobaki ili kubaini mapungufu na athari zake katika shughuli za shirika
ukaguzi ulilenga katika kumwezesha msajili wa hazina kufuatilia na kuchukuwa hatua zinazohitajika kuhusu masuala ya uendeshaji na ukamilishaji wa shughuli zilizobaki toka shirika hodhi la mali za serikali
 matokeo muhimu na mapendekezo 
 ufuatiliaji wa maendeleo ya ubinafsishaji wa mashirika ufuatiliaji na tathmini ya mali za mashirika yaliyobinafsishwa ni muhimu katika kupima matokeo tarajiwa ya ubinafsishaji na kuhakikisha vifungu muhimu vya mkataba wa mauzo vinafuatwa
utekelezaji wa mpango wa uwekezaji katika kalenda maalumu ni moja ya vifungu muhimu katika mkataba wa mauzo
mwekezaji asipozingatia mpango wa uwekezaji husababisha uvunjaji wa mkataba ambayo inaweza kusababisha muuzaji kusitisha mkataba
kufikia tarehe juni makampuni kati ya yalikuwa yamebinafsishwa na makampuni yalikuwa katika hatua mbalimbali za ubinafsishaji
japokuwa shirika hodhi la mali za serikali lilikuwa na idara ya ufuatiliaji na tathmini yenye jukumu la kufuatilia uendeshaji na utendaji wa mashirika yaliyobinafsishwa mashirika tu kati ya sawa na asilimia yalifanyiwa tathmini ya utendaji hadi kufikia tarehe ya ukaguzi huu
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kulingana na menejimenti ya lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali kushindwa kufuatilia utendaji na maendeleo ya mashirika yaliyobinafsishwa kulitokana na kutokuwa na rasilimali watu ya kutosha
tulibaini utekelezaji mbovu wa mpango wa uwekezaji ambapo wawekezaji walitakiwa kuwekeza katika mali kama ilivyo kwenye makubaliano ya mauzo
napendekeza serikali ihakikishe rasilimali za kutosha zinakuwepo kwa ajili ya kufuatilia na kutathmini mashirika yaliyobinafishwa
vinginevyo serikali inapaswa kufikiria kutumia kampuni binafsi katika kufanya shughuli hii
 kutokamilika kwa uhamisho wa viwanja vya mamlaka ya tumbaku viliyobinafsishwa mamlaka ya tumbaku ilikuwa na viwanja vitatu katika vitalu namba na vilivyoko kurasini kabla ya ubinafsishaji kwa kampuni ya tanzania leaf tobacco company tltc ambayo ilikuwa si sehemu ya makubaliano ya mauzo na mnunuzi ambaye ni tltc
tltc aliendelea kumiliki viwanja viwili namba na huku kitalu namba kikivamiwa na watu kinyume cha sheria
tume ya kurekebisha mashirika ya umma shirika hodhi la mali za serikali liliingia katika mgogoro wa kisheria na msajili wa hati za viwanja katika harakati za kumiliki tena viwanja hivi vitatu na kesi zingine tano za viwanja zenye namba psrc
mahakama kuu ilitoa uamuzi wa kesi mnamo tarehe novemba kwamba viwanja viwili vyenye namba na havina mzozo wowote na hivyo kutolewa na kuhamishiwa pamoja na hati kwa mamlaka ya tumbaku
hata hivyo hali ya mzozo kuhusiana na kiwanja katika kitalu namba haikuweza kuwekewa misingi na hali ya uhamishaji wa vitalu namba na bado haijafahamika
ninashauri serikali kupitia msajili wa hazina kufuatilia na kuchukuwa hatua zinazohitajika kuhusu vitalu hivyo
 kukosekana kwa hati miliki na kutokuwepo kwa kumbukumbu kwa mali zinazotarajiwa kuuzwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma iliyokuwa simu ilikabidhi hatimiliki kwa lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali
kati ya hizo ni hati tu ndizo zilizopitiwa na kuthibitishwa
hati hazikuonekana na zilidaiwa kukabidhiwa kwa wamiliki husika
hata hivyo hakukuwa na ushahidi wa kukabidhiwa kwa wamiliki husika
nashauri msajili wa hazina kufuatilia hati zilizokosekana ambazo inasemekana zilirudishwa kwa wamiliki ili kujiridhisha kwamba hazijatumiwa tofauti na malengo yake
kuhusu vitalu ambavyo vimehifadhiwa kuna haja ya kujiridhisha iwapo ni vile vilivyouzwa lakini bado hati hazijachukuliwa na wamiliki
 kuhakiki dhamana na hatimiliki uhakiki wa iliyokuwa benki ya taifa ya biashara na madeni pamoja na mali na dhamana hatimiliki umebaini masuala mbalimbali kwa ajili ya msajili wa hazina kufuatilia
masuala hayo ni kama yanavyooneshwa hapa chini
baadhi ya wateja hawana habari kuhusu madeni wanayodaiwa shirika hodhi la mali za serikali
baadhi yao wapo tayari kulipa madeni hayo
baadhi ya wadaiwa ambao dhamana zao zimethibitishwa si rahisi kuwapata na hakuna taarifa yoyote kuhusu mahala walipo
baadhi ya wadaiwa wanalalamika kuwa wameshalipa madeni yao kikamilifu lakini hati zao bado zimeshikiliwa na shirika hodhi la mali za serikali
kuna baadhi ya wadaiwa wameweka ardhi kama dhamana ambazo zina hatimiliki za jadi
kuna baadhi ya wadaiwa ambao hawajawahi kutembelewa na wafanyakazi wa shirika hodhi la mali za serikali au wakusanya madeni wa shirika hodhi la mali za serikali tangu kubadilishwa kwa iliyokuwa benki ya taifa ya biashara
baadhi ya wateja wanalalamika kuwa wamelipa madeni yao yote ama kwa wafanyakazi wa shirika ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hodhi la mali za serikali au kwa wakusanya madeni wake
kuna wateja ambao walidai kwamba wamenunua mali hizo na wanazimiliki kihalali
nashauri msajili wa hazina kufuatilia masuala ya dhamana na hatimiliki na kusuluhisha masuala ambayo hayajakamilika ikiwemo madeni na pia kuthibitisha na kurekebisha taarifa za wadaiwa
 wadaiwa katika mashirika ya umma ambayo yamebinafsishwa wadaiwa wa kiasi cha shilingi milioni chini ya mashirika ya umma yaliyobinafsishwa hawakuingizwa katika vitabu vya lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali
wadaiwa hawa walikabidhiwa kwa mfuko wa pensheni kwa wafanyakazi wa serikali za mitaa kwa hatua zaidi baada ya mfilisi kushindwa kukusanya madeni kutokana na ugumu wa upatikanaji wa wadaiwa hao
inawezekana wadaiwa walifutwa kiudanganyifu na wafanyakazi wasio waaminifu
hakuna ushahidi juu ya hadhi ya wadaiwa waliowasilishwa kwa mfuko wa pensheni kwa wafanyakazi wa serikali za mitaa kwa hatua zaidi ambao kwa upande mwingine walipaswa kukabidhiwa kwa lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali
ufuatiliaji wa wadaiwa unapaswa kuimarishwa
taarifa sahihi za wadaiwa pamoja na ukusanyaji wa madeni vinatakiwa kuwanzishwa
 mapato ambayo hayajarekodiwa yaliyotokana na mashirika yaliyobinafsishwa tulibaini kuwa taarifa za kifedha za mashirika mawili ya umma yanayotakiwa kufilisiwa ambayo ni basotu plantation na kampuni ya taifa ya ufugaji wa kuku hazikuingizwa kwenye taarifa za kihesabu za ufilisi za lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali mnamo tarehe juni 
ufilisi wa basotu umehitimishwa lakini ufilisi wa kampuni ya taifa ya ufugaji wa kuku haujahitimishwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kutokana na kutokuwepo kwa ushirikiano wa mfilisi
ilikuwa vigumu kujua hali ya kifedha ya basotu na kampuni ya taifa ya ufugaji wa kuku kutokana na kutowasilishwa kwa taarifa zake kwa mashirika hayo
ninashauri serikali kupitia msajili wa hazina kuhakikisha kwamba mizania ya mali na madeni ya basotu na kampuni ya taifa ya ufugaji wa kuku inatengenezwa ili kuingizwa katika taarifa za fedha za lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali
ofisi ya msajili wa hazina inatakiwa kuhimiza utaratibu wa kisheria ili kuwataka wafilisi wa kampuni ya taifa ya ufugaji wa kuku na basotu kufuata sheria za ufilisi
 kutopatana hesabu za lililokuwa shirika hodhi la mali ya serikali na taarifa za kihesabu za wafilisi tumebaini kuwa taarifa za mapato yatokanayo na uuzaji wa mali za mashirika yaliyobinafsishwa katika vitabu vya lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali vilivyokaguliwa haziendani na kiwango cha mauzo kilichopo katika taarifa za ufilisi wa shirika
taarifa za ufilisi katika idara ufilisi ya shirika hodhi la mali za serikali na idara ya fedha hazipo katika mtiririko unaoendana
kutofanyika kwa usawazishaji wa taarifa ya ufilisi kati ya kitengo cha fedha na idara ya ufilisi kinaweza kupelekea makosa katika taarifa muhimu katika vitabu vya hesabu vilivyokaguliwa
ninashauri msajili wa hazina afanye usahihishaji wa taarifa za kifedha kati ya shirika la umma linalotarajiwa kufisiliwa na taarifa za mali zake ili kuepuka uwezekano wa kutowekwa au upotoshaji wa taarifa za fedha
 serikali kuingilia utendaji wa tume ya kurekebisha mashirika ya umma shirika hodhi ya mali za serikali kwa mashirika yanayobinafsishwa serikali kupitia wizara husika iliongoza machakato wa ubinafsishaji wa mgodi wa makaa ya mawe wa kiwira na hoteli ya kilimanjaro kinyume cha sheria ya iliyokuwa tume ya kurekebisha mashirika ya umma lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali
hatua hiyo inakinzana na jukumu la serikali la uangalizi kupitia sheria ya iliyokuwa tume ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kurekebisha mashirika ya umma lililokuwa shirika hodhi la mali ya serikali
zaidi ya hayo jukumu la usimamiaji wa iliyokuwa tume ya kurekebisha mashirika ya umma lililokuwa shirika hodhi la mali ya serikali juu ya bodi na menejimenti za makampuni maalum halijawekwa vizuri katika sheria ya mashirika ya umma na marekebisho yake ya mwaka na kuwacha lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali katika nafasi dhaifu ya kuweka usimamizi wa maamuzi ya menejimenti ambayo yangeathiri shughuli za ubinafsishaji
ninashauri serikali ipitie upya sheria ya mashirika ya umma na marekebisho yake ya mwaka ili kuhakikisha kunakuwa na usimamizi maalumu na wenye tija wa mashirika ya umma
kwa ajili ya utekelezaji bora wa majukumu ya msajili wa hazina ikiwa ni pamoja na mwendelezo na ukamilishaji wa shughuli zilizobakia za shirika hodhi la mali za serikali serikali inapaswa kuhakikisha kuwa msajili wa hazina anatumia mamlaka yake kwa uhuru kwa mujibu wa madaraka aliyopewa chini ya kifungu cha cha sheria ya msajili wa hazina mamlaka na majukumu ya mwaka kama ilivyorekebishwa mwaka 
 ukosefu wa udhibiti sahihi wa mapato ya kodi na nyaraka nyingine za mpangaji tulibaini nyumba ambazo hazijauzwa za lililokuwa shirika la biashara la mkoa wa mwanza zilibinafsishwa kwa mzartc na kwa sasa zimekodishwa kwa wapangaji mbalimbali bila ya mkataba wa kupangisha kati ya lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali na mzartc
pia sehemu ya pato la kodi hutumiwa kwa ajili ya kulipa kodi ya serikali na gharama za utengenezaji wa nyumba
bila kuwepo kwa mkataba wa upangishaji lililokuwa shirika hodhi la mali ya serikali ipo kwenye hatari ya kupoteza mapato ya kodi au kuwepo kwa matumizi mabaya ya nyumba
pia tulibaini ankara za umeme ambazo hazijalipwa zenye thamani ya shilingi milioni za sehemu ya jengo la samora ambazo edc polytechnical ilikuwa inadaiwa kutoka mwezi aprili ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hadi juni 
kuna haja ya kuingia mkataba wa kukodisha kati ya serikali na kampuni ya mzartc wa majengo ya lililokuwa shirika la biashara la mkoa wa mwanza ambayo hayajauzwa ili kuhakikisha kwamba mapato ya kukodisha yanatokana na kampuni ya nyumba hizo yanahesabiwa vizuri
kuna haja ya kuishinikiza zaidi edc polytechnic ili kuhakikisha malipo kamili ya umeme yanalipwa
 mkakati wa ubinafsishaji na uchaguzi wa njia ya mauzo tumegundua kutowepo kwa mkakati wa ubinafsishaji na uchaguzi wa njia ya mauzo kwa mashirika ya umma yaliyo katika mpango wa ubinafsishwaji
vigezo vinavyotumiwa na muuzaji katika kuwamua njia ya ubinafsishaji ikiwa ni pamoja na kufikia malengo mapana ya mkakati wa ubinafsishaji haviko bayana
hii inaweza kushababisha maamuzi ambayo si sahihi na makini kwenye malengo ya sera muhimu ya mageuzi ya sekta ya mashirika ya umma
serikali inatakiwa ihakikishe kuwa kuna kumbukumbu kamili za mikakati ya ubinafsishaji kwa kila shirika
mikakati hiyo lazima ioneshe uchambuzi wa faida na gharama ya uchaguzi wa ubinafsishaji na uchaguzi wa njia sahihi za ubinafsishaji zinazoshughulikia sera muhimu za ubinafsishaji na jinsi zitakavyo fuatiliwa na kutathiminiwa
 umiliki na usimamizi wa mashirika yaliyobinafsishwa iliyokuwa tume ya kurekebisha mashirika ya umma lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali lilikuwa na wajibu wa kuhakikisha kwamba watanzania wenye uwezo wa usimamizi na ujasiriamali wanafanikiwa katika kushiriki kumiliki mashirika yaliyobinafsishwa kwa kushawishi uchaguzi wa mashirika ya kubinafsisha aina ya ubinafsishaji na muda wa kubinafsisha
tathmini ya muundo wa umiliki wa mashirika yaliyobinafsishwa ulibaini kwamba baadhi ya mashirika yaliyobinafsishwa yanamilikiwa kwa asilimia na wageni kinyume na mkakati wa ubinafsishaji wa mashirika ya umma
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma serikali inapaswa kuhakikisha kwamba sera ya mashirika ya umma inatoa kipaumbele kwa wazawa na kudhibiti ubinafsishaji kwa wageni bila idhini maalumu
 ukusanyaji na kuweka benki mapato ya mauzo ya ubinafsishaji tulibaini kwamba lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali haikufungua na kuendesha akaunti maalumu ya makusanyo ya mauzo kinyume cha kifungu cha cha sheria ya mashirika ya umma namba ya mwaka kama ilivyorekebishwa
badala yake mapato yaliyotokana na mauzo ya mashirika ya umma yalikuwa yanaingizwa katika akaunti ya jumla
ninashauri kwamba kwa mauzo yajayo mapato yote yapelekwe kwenye akaunti maalumu kulingana na sheria ya mashirika ya umma na kisha zipelekwe hazina kama sheria namba ya mwaka ya mashirika ya umma inavyotaka
 mauzo ya shamba kwa bei pungufu ofa ya mauzo ya shamba la gombe ilitakiwa kuwa na idhini ya serikali lakini hakuna ushahidi wa idhini ya serikali uliopatikana
menejimenti ya lililokuwa shirika hodhi la mali za serikali haikuwasilisha suala hilo katika bodi ya wakurugenzi pindi walipolifahamu tarehe mei 
bei ya punguzo iliyotolewa ya shilingi milioni 
 milioni mwaka ilizingatia bei ya mnunuaji ya mwaka ya dola za marekani ambayo ilikwishapitwa na wakati ambayo ndiyo iliyoweka thamani ya shamba kuwa ni milioni 
hakukuwa na ushahidi uliothibitisha kuwa menejimenti na bodi ya wakurugenzi iliidhinisha mauzo kupitia barua ya mkurugenzi wa ubinafsishaji kwenda shamba la gombe yenye kumbukumbu namba chc dv ya tarehe aprili kwa mauzo ya shamba hilo kwa shilingi milioni 
 kama inavyotakiwa na taratibu za ubinafsishaji
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma napendekeza ifanyike tathmini ya matokeo ya kisheria yatakayobadilisha mfumo mzima na kuwanzisha mfumo mpya ambao utafuata taratibu sahihi za mauzo
hii ni pamoja na vibali vya kuidhinisha na kutoa bei ya mauzo kulingana na thamani iliyopo ya soko iliyofanyiwa tathimini
vilevile kwa kufuata utaratibu wa kiushindani shamba la gombe lipewe nafasi ya kwanza ya kuwamua kwa bei iliyopo ya soko na kulipa tofauti ya bei
 mauzo ya hisa za shirika la usafiri dar es salaam uda lilikuwa na uwezo wa kuwa na jumla ya hisa za mtaji kwa thamani ya shilingi kwa kila hisa
hisa asilimia 
 sawa na hisa zilitolewa sokoni ambapo asimilia ziliuzwa kwa benki ya watu wa dar es salaam na asilimia ziliuzwa kwa serikali ya tanzania
asilimia 
 zilizobakia ambazo ni hazikugawiwa
bodi ya wakurugenzi iliziuza kwa kampuni ya simon group limited
kufuatia maswali bungeni katika mkutano wa mwezi julai mwaka kuhusu mauzo ya hisa za uda ambazo zilikuwa bado hazijagawiwa nilitakiwa kuchunguza muamala huo na tulibaini yafuatayo bodi ya wakurgenzi ya uda haikuwa na mamlaka ya kuuza hisa za uda
bodi ilipuuza ushauri wa shirika hodhi la mali za serikali wa kuuza hisa katika soko la ushindani
badala yake hisa ziliuzwa kwa kampuni ya simon group limited kwa bei ya shilingi kwa hisa ambayo ni asilimia arobaini ya bei ya hisa iliyopo kwenye ripoti ya tathmini ya mwezi oktoba mwaka bei ya shilingi 
 kwa hisa mwezi oktoba na shilingi 
 kwa hisa ya mwezi novemba
mwisho simon group ililipa shilingi kwa hisa jumla shilingi milioni 
serikali haikuwa na mwakilishi katika bodi ya wakurugenzi ya uda licha kwamba inamiliki asilimia ya hisa za uda
hakuna ushahidi kwamba msajili ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma wa hazina na shirika hodhi la mali za serikali liidhinisha mauzo ya hisa za uda
hisa za uda ambazo hazikugawiwa ziliuzwa kwa kampuni ya simon group kwa shilingi bilioni 
kampuni ya simon group ililipa asilimia 
 tu ya bei ya makubaliano shilingi milioni na kuweka fedha kwenye akaunti ya crdb namba j 
hakuna ushahidi kwamba kiasi cha asilimia 
 shilingi milioni kilichobaki kililipwa
mwenyekiti wa uda alipokea shilingi milioni kupitia akaunti yake binafsi ikiwa ni malipo ya huduma ya ushauri consultancy service kwa kampuni ya simon group limited
malipo hayo yanadaiwa na simon group limited kuwa ni sehemu ya malipo ya hisa za uda
ninashauri msajili wa hazina kutambua na kufuatilia iwapo kiasi cha hisa cha asilimia 
 ambacho hakijalipwa kama kimelipwa kikamilifu
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma sura ya saba masuala mengineyo muhimu 
 utangulizi sura hii inaainisha masuala mengineyo muhimu yaliyojitokeza wakati wa ukaguzi wa mashirika ya umma na taasisi nyingine yakiwa na mapendekezo ya nini kifanyike ili kutoa ufumbuzi wa masuala hayo
masuala hayo yamewekwa katika jedwali kama ifuatavyo na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni 
mfuko wa pensheni wa lapf madeni ya wafanyakazi wasiokatwa kodi riba iliyotolewa na benki kuu ya tanzania kwa mujibu wa sheria katika kipindi cha mwaka ni asilimia 
aidha kifungu b ii cha sheria ya kodi ya mapato ya mwaka kinamtaka mwajiri anayetoa mikopo kwa waajiriwa kwa riba iliyo chini ya kiwango cha riba kilichotolewa kisheria tofauti itakuwa ni faida na ni lazima iwekwe katika mahesabu ya kutafuta kodi ya mwajiriwa katika mapato ya mwajiriwa
katika mwaka huu wa ukaguzi mfuko ulitoa mikopo kwa waajiriwa wake yenye thamani ya shilingi bilioni ukilinganishwa na mikopo ya mwaka yenye thamani ya bilioni ambayo ilitolewa kwa riba ya menejimenti ya mfuko wa pensheni wa lapf inawajibu wa kufanya hesabu na kuhakikisha faida inayopatikana kutokana na mfuko kutoa riba ndogo kuliko iliyotolewa na benki kuu kisheria zinaingizwa katika hesabu ya kodi ya mapato inayotokana na mapato
pia mamlaka ya mapato ina wajibu wa kutoa faini pamoja na adhabu kwa wale wote ambao ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni asilimia 
tofauti ya asilimia haikuingizwa katika hesabu za kodi ya mwajiriwa ili kutimiza wajibu wake wa kulipa kodi
faida ya riba iliyotolewa chini ya kiwango cha riba kilichothibitiswa na benki kuu ya tanzania ni shilingi bilioni 
 shilingi bilioni asilimia ambayo haikulipiwa kodi
hali hii hupelekea ukwepaji wa kodi ambao utausababishia mfuko kupigwa faini na adhabu kama ilivyoainishwa katika sheria ya mapato ya mwaka chini ya kifungu cha 
wanavunja sheria pindi wanapokwepa kodi
mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira kigoma kuwasa wadaiwa wasiokuwa na nyaraka za uthibitisho shilingi 
 milioni
mamlaka imetoa ripoti ya madeni yenye thamani ya shilingi bilioni 
 kutoka kwa wateja wake
hata hivyo nyaraka zilizopo zinatosha kuthibitisha madeni yenye thamani ya shilingi milioni 
 na kufanya wadaiwa wenye madeni yenye thamani ya shilingi milioni 
 kutokuwa menejimenti ya kuwasa inabidi ithibitishe uhalali wa waidaiwa kwakuwa na nyaraka za ukweli ulinganishi kuhakiki na kuchambua madeni
pia ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni na nyaraka za uthibitisho wa madeni
mamlaka ilishindwa kuthibitisha kuwepo kwa wadaiwa hao
menejiment inashauriwa kuwasiliana mara kwa mara na bodi yake kabla ya kufanya maamuzi na kuripotiwa madeni vizuri katika hesabu
taasisi ya saratani ocean road upungufu mkubwa wa madawa katika mwaka huu wa ukaguzi taasisi ya saratani ya ocean road iliomba serikali kupitia bohari ya dawa kiwango cha aina za dawa za saratani
hadi tarehe mwezi wa sita mwaka taasisi ilipokea aina za dawa zilizotimia asilimia 
aina za tiba hazikupokelewa zote asilimia ya maombi yaliyowasilishwa na aina zilizobaki asilimia hazikupokelewa kabisa
kwakuwa aasisi ya saratani ya ocean road ni taasisi pekee iliyobobea kwa uchunguzi na matibabu ya saratani nchini tanzania menejimenti inahimizwa kuendelea kufuatilia upatikanaji wa dawa ili kuhakikisha zinapatikana
taasisi ya kiteknolo jia dar es salaam dit taasisi haitambuliwi na baraza la taifa la elimu ya ufundi nacte kampasi ya mwanza ya taasisi ya teknolojia dar es salaam dit ni sehemu pekee ambayo inaweza kutumika kutoa mafunzo ya teknolojia ya ngozi
kwa sasa kampasi ya taasisi ya mwanza imeidhinishwa kutoa menejimenti inashauriwa kwenda sambamba na serikali kubaini njia za kupata fedha za kuendesha mafunzo na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni mafunzo mafupi tu
taasisi haijapata idhini ya utambulisho kutoka kwa nacte
pia usajili wa muda unaisha mwezi wa tisa mwaka 
ili taasisi ikidhi vigezo vya kutoa mafunzo ya muda mrefu katika mafunzo ya teknolojia ya ngozi inahitaji kuwa na wafanyakazi waliokidhi viwango vya elimu ya teknologia ya ngozi
upungufu wa wafanyakazi katika teknolojia ya ngozi unasababisha uchelewaji wa taasisi kufanikisha mpango mkakati wa kuwa kituo cha mafunzo ya teknolojia ya ngozi kwa mafunzo ya muda mrefu na muda mfupi
kutoa mafunzo kwa wafanyakazi ili kupata vigezo vinavyohitajika katika teknolojia ya ngozi ambapo itasaidia taasisi kupata vigezo vya kupewa kibali cha utambulisho na nacte
chuo cha elimu ya biashara cbe ada ambayo haikupelekwa benki kiasi cha shilingi milioni 
 ofisi ya fedha ya cbe ilitoa risiti kwa wanafunzi zenye thamani ya shilingi milioni 
 bila kuingiza hela hizo kwenye akaunti ya chuo
kutokana na tukio hilo wahasibu watatu walifukuzwa kazi na mhasibu mkuu alishushwa cheo na kuhamishiwa kampasi ya mwanza
mpaka leo utawala umeweza kukusanya shilingi milioni 
 menejimeti inashauriwa kujenga na kuwanzisha mkakati wa kuhakikisha mapato yaliyopotea kutokana na ubadhilifu yanarudishwa ndani ya muda muafaka
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni kutoka kwa wanafunzi
mamlaka ya ustawishaji wa makao makuu dodoma kutokuwa na makabidhiano ya miradi iliyokamilika kwa halmashauri ya manispaa
bodi ya wakurugenzi iliagiza mamlaka ya ustawishaji wa makao makuu dodoma kukabidhi miradi iliyokamilika na vituo vingine kwa halmashauri ya manispaa ya dodoma katika kikao chao mawasiliano kati ya mamlaka ya ustawishaji wa makao makuu na halmashauri umebaini kwamba halmashauri iliiomba mamlaka ya ustawishaji wa makao makuu kukabidhi vituo na miundombinu iliyokamilika
hadi ukaguzi unamalizika novemba mchakato wa makabidhiano ya miradi haukuwa umekamilika
vilevile orodha na thamani ya miradi iliyokamilika haikuwandaliwa na mamlaka ya ustawishaji wa makao makuu
kutokufuata maelekezo ya bodi kumesababisha mamlaka kuingia gharama za ukarabati wa miradi ambazo zilitakiwa ziwe gharama za halmashauri menejimenti inashauriwa kuzingatia maelekezo ya bodi na kukabidhi miradi ya vituo viliyokamilika ili kupunguza mzigo wa gharama
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni kama ingekuwa mekabidhi miradi hiyo
ulipaji wa gharama zote za mkataba kabla ya ukamilikaji wa utekelezaji kanuni ya manunuzi no
 ya inahitaji chombo kinachofanya manunuzi kuwajibika katika ufanisi wa menejimenti ya manunuzi ya bidhaa huduma na kazi zinazofanywa na mamlaka
mamlaka iliingia mkataba na kampuni ya watoa huduma ya ushauri inayojulikana kama africa property ltd kuhusu kutathmini mali zinazomilikiwa na mamlaka pamoja na kuwandaa rejista ya mali kwa gharama ya mkataba ya shilingi milioni 
huduma ilitarajiwa kutolewa agosti 
hata hivyo rejista ya mali isiyohamishika na ripoti ya uthaminishaji hazikuw azimekabidhiwa na mshauri huyo mpaka mwezi oktoba ingawa asilimia ya malipo ilikuwa imeshalipwa na mamlaka
hali hii inaweza kupelekea upotevu wa mali ya umma mamlaka inashauriwa kuhakikisha ufuatiliaji mzuri wa mikataba inapoanza hadi inapomalizika na malipo yafanyike kwa kiasi kilichokamilika kulingana na kazi kama mkataba unavyosema
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni kama mtoa huduma asipotimiza wajibu wake
mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira babati ucheleweshaji wa malipo ya yatokanayo na ulimbikizaji wa wa riba ya shilingi milioni 
mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira ya mji wa babati imekuwa na ulimbikizaji wa riba ya madeni yenye thamani ya shilingi milioni 
 kutokana na kushindwa kulipa hati za malipo ya kazi ya ujenzi kwa muda unaotakiwa
ulipaji wa riba utaathiri hali ya kifedha na kusababisha kukwamisha ufanisi wa kazi za uzalishaji za mamlaka
menejimenti inashauriwa kufanya na kuhimiza ufuatiliaji kwa wizara ya maji ili kuhakikisha kwamba hati ya malipo zinalipwa kwa muda unaotakiwa ili kuzuia ulimbikizaji wa riba
mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira musoma kutotimiza malengo mamlaka imeshindwa kufikia malengo yake kama yalivyowekwa katika randama ya makubaliano na wizara ya maji
uwiano wa idadi ya watu wanaoishi katika maeneo yenye mtandao wa maji limefikia asilimia ikilinganishwa na malengo ya asimilia 
uwiano wa idadi ya watu wanaopata maji umefikia asilimia iikilinganishwa na malengo ya asilimia 
uwiano wa menejimenti ihakikishe malengo ya shughuli za kazi yanafikiwa kama yalivyowekwa kwenye randama ya makubaliano kati ya wizara ya maji na mamlaka
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni mita umefikia asilimia ikilinganishwa na malengo yaliyowekwa ya asilimia 
taasisi ya utafiti ya uvuvi kutekelezwa kwa maboti yatumikayo kwa uvuvi na utafiti
ukaguzi ulibaini kuwa kuna boti ya mv tafiri ii iliyopo kituo cha mwanza ambayo haijatumika tangu mwaka na uongozi haujafanya jitihada zozote za kuifanyia matengenezo
boti ilikuwa inatumiwa kwenye shughuli za utafiti na uvuvi katika eneo la ziwa victoria na hivyo kuwezesha uzalishaji uliopelekea kupata mapato
injini ya boti imeanza kupata kutu ikiashiria boti ipo kwenye hali mbaya
kuna hatari ya uchakavu kuongezeka na kupelekea thamani ya chombo kuendelea kupungua kama hatua za haraka hazitachukuliwa
menejimenti inatakiwa kuchukuwa hatua za haraka za kukarabati chombo kabla hali ya chombo haijazidi kuwa mbaya
taasisi ya uchelewa ji wa kumaliza ujenzi wa miradi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni benjamini mkapa katika ukaguzi wa ujenzi wa miradi ya chumba cha upasuaji na wodi za wazazi chini ya mfp ii wave i pamoja na nyumba za wafanyakazi wa nkasi mpanda mafia bagamoyo simanjiro kiteto na hanang na ngorongoro katika mradi unaofadhiliwa na global fund katika awamu ya tisa awamu ya ii umechelewa kwa miaka mitatu kutokana na mkandarasi wa miradi kutotimiza majukumu yake yaliyowekwa katika mkataba
miradi kutokamilika kwa wakati kutapelekea kutotimia kwa malengo na kutaongeza gharama ambazo wafadhili hawatakuwa tayari kuufadhili tena
utawala unabidi uongeze jitihada za haraka za kumaliza ujenzi wa miradi inayochelewa na kuhakikisha hamna ucheleweshaji
 mamlaka udhaifu katika ufuatiliaji madeni ya wafanyakazi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni ya maji safi na usafi wa mazingira mwanza mapitio ya wadeni na masurufu ya mamlaka ya maji nimebaini kuwa shilingi milioni 
 ni madeni yasiyolipika yamekaa zaidi ya mwaka mmoja
kati ya shilingi milioni 
 za wadeni shilingi milioni 
 ni wadeni ambao ni wafanyakazi walioacha kazi kwenye mamlaka
katika ukaguzi wa madai nimebaini kuwa mmoja wa wafanyakazi alipewa masurufu ya shilingi milioni 
 kwa ajili ya kulipa vibarua kwenye mradi wa lamadi
kati ya pesa hizo shilingi milioni 
 tu ndizo zililipwa kwa vibarua na salio la shilingi milioni 
 ni hela iliyotoka bila idhini ya msimamizi
menejimenti inashauriwa kuhakikisha masurufu yasiyo na marejesho yamerejeshwa
mapungufu kwenye kanuni za manunuzi mwauwasa imeonyesha mkakati wake wa mwaka wa manunuzi ambao utatumia mfumo wa mkataba kama njia ya manunuzi ya mabomba na vifaa vingine
katika ukaguzi tumebaini kuwa njia ya vigezo vya awali ilitumika ingawa juu ya kiwango kilichowekwa kwenye kifungu cha menejimenti unashauriwa kuzingatia mfumo wa udhibiti unaoongoza manunuzi ili kuhakikisha ufanisi katika matumizi ya fedha za umma
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni ratiba ya sheria ya manunuzi ya mwaka 
mkakati wa manunuzi ya mwaka wa mwauwasa upo kati to bilioni ambayo njia ya vigezo vya awali haimruhusu afisa masuuli kufanya manunuzi kwa zaidi ya kiwango cha shilingi milioni kwa kutumia lpo
lpo zenye thamani ya shilingi milioni 
 kwa ajili ya mabomba na viambata vya samani ilitolewa kwa msambazaji mmoja katika mwaka huu
huu ni ukiukaji wa sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka na inapelekea mamlaka kutopata utendaji mzuri kwa sababu ya kukiuka kanuni za manunuzi
manunuzi ya mabomba na vifaa vingine kwa dhaarura manunuzi ya mabomba na vifaa vingine vya thamani ya shilingi milioni 
 yalifanyika kwa manunuzi ya dharura bila kuwa na vigezo vya kufanya manunuzi ya dharura kulingana na kifungu cha cha sheria ya manunuzi ya umma ya waka 
njia ya manunuzi ya menejimenti inashauriwa kufuata mfumo wa mchakato wa manunuzi ya umma ili kuhakikisha fedha za umma zinatumika kama ilivyotakiwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni ushindanishi haikufatwa ambayo inaweza kusababisha kutokuwa na ufanisi katika manunuzi
ulipaji wa fidia ya manunuzi ya mali maeneo ya mabwawa ya maji machafu ya butuja mwauwasa ina wajibu wa kuwalipa fidia wamiliki wa ardhi kwa maeneo walionunua kusaidia uendelezaji wa miundombinu
kiasi cha shilingi bilioni 
 kilitengwa katika mwaka wa fedha ingawa hakikutumika kwa dhumuni hilo kutokana na ucheleweshaji ulisababishwa na nakisi ya bajeti
aidha ucheleweshaji ulichangiwa na ongezeko la gharama za fidia kwa sababu ya ongezeko ya thamani la ardhi
serikali inashauriwa kuweka kipaumbele ulipaji wa fidia ya manunuzi ya eneo la butuja kwa sababu idadi ya watu wa mji wa mwanza inaongezeka na uhitaji wa maeneo ya kumwaga maji machafu unaongezeka
 chuo kikuu huria cha tanzania utoaji wa mikopo kwa wafanyakazi bila sera ya utoaji na usimamizi wa mikopo
mikopo yenye thamani ya shilingi milioni 
 ilipitishwa na chuo kikuu huria cha tanzania kwa wafanyakazi wake lakini hapakuwa na sera maalumu iliyowekwa kudhibiti utoaji wa mikopo husika
pia mikopo ya shilingi milioni 
 ilikuwa imeshapita muda menejimenti inashauriwa kuwanzisha sera ya utoaji na usimamizi wa mikopo kwa wafanyakazi na kuwekeza nguvu katika kukusanya mikopo iliyofikia muda wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni wake wa kulipwa lakini bado wafanyakazi husika hawakurejesha mikopo hiyo
kutokuwepo kwa sera husika inaashiria usimamizi wa mikopo usioridhisha na kufanya ukusanyaji wa mikopo hiyo kutofanikiwa
kulipwa
 shirika la elimu kibaha ukosefu wa makubaliano ya kimkataba wa mkopo kati ya shirika la elimu kibaha na mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif shirika la elimu kibaha ilipokea mkopo wa vifaa vya tiba vyenye thamani ya shilingi milioni 
 kutoka kwa mfuko wa taifa wa bima ya afya
hata hivyo hatukuweza kupata mkataba ulioorodhesha masharti na makubaliano ya mkopo husika
menejimenti inashauriwa kushirikiana na mfuko wa taifa wa bima ya afya katika kuwandaa na kusaini mkataba wa mkopo husika
 chuo kikuu cha ushirika moshi madai yamuda mrefu yasiyolipwa chuo kikuu cha ushirika moshi kina madai ya kiasi cha shilingi bilioni 
 baada ya makato ya kisheria
mchanganuo wa kimiaka inaonesha madai ya kiasi cha shilingi milioni 
 asilimia yalikuwa yanazidi miezi na bado hayajalipwa ambapo mengi ya madai haya yanatokea hazina kutokana na stahiki mbalimbali za menejimenti inahitaji kukuza mipango endelevu itakayowezesha namna madai yatakavyokusany wa na kuwekeza nguvu zaidi katika ukusanyaji wa madai
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni wafanyakazi
madai katika kipindi cha ukaguzi yanajumuisha malimbikizo ya kiinua mgongo yanayogharamiwa na hazina
 mamlaka ya usafiri wa anga tanzania tcaa usalama duni na hakika ya ubora wa shughuli za mamlaka ukaguzi wa usalama na uhakika wa ubora hakika uligundua kwamba ukaguzi wa usalama ulikuwa haufanyiki kwa mujibu wa mpango wa utekelezaji
usalama na shughuli zilipangwa lakini ni tu ndizo zilitekelezwa
shughuli hizo zilikuwa na madhumuni ya kulinda abiria wafanyakazi na umma kwa ujumla dhidi ya kuingiliwa kwa kuvunja sheria ikizingatia usalama utaratibu na ufanisi wa ndege kama ilivyoelezwa katika sera ya icao
hii inatokana na kutokufuatwa kwa sera ya icao ya usafiri wa anga kwenye usalama na ubora wa viwanja vya ndege ndege kampuni za utunzaji na waendeshaji wengine
utendaji usioridhisha kwenye usalama na ubora utaathiri usalama na ubora wa shughuli za usafiri wa ninapendekeza menejimenti ihakikishe ukaguzi wa ratiba na wa kushtukiza unatekelezwa ili kuhakikisha usalama na ubora wa huduma unaboreshwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni anga
 mamlaka ya mawasilia no tanzania tcra udhaifu juu ya usimamizi wa madai mamlaka mawasiliano tanzania ina wastani wa madai wa shilingi bilioni 
 kwa mwaka unaoishia tarehe mwezi wa sita 
hili ni ongezeko la asilimia kutoka miaka ya nyuma
katika deni hilo shilingi bilioni 
 lilikuwa linazidi mwaka mmoja
hii inaashiria hatari ya kushindwa kukusanya madai husika ya mamlaka
menejimenti inashauriwa kuwanzisha mchakato wa kisayansi juu ya ukusanyaji madai ambayo utasaidia kupata fedha kwa ajili ya kuendesha shughuli za mamlaka
matumizi hafifu ya mfumo wa usimamizi wa mawasiliano mamlaka ya mawasiliano tanzania ilifunga mfumo wa usimamizi wa mawasiliano tims kwa gharama ya dola za marekani milioni 
dhumuni la kufunga mfumo huo ni kusimamia mawasiliano na hasa katika maeneo ya uhakiki wa mapato ubora wa huduma usimamizi wa fedha za simu mpango unaojiendesha kupunguza na kusimamia udanganyifu
hata hivyo ukaguzi wangu uligundua kuwa hakuna mfumo wa usimamizi katika mapato ya muda wa maongezi ili kuhakikisha menejimenti inashauriwa kuongeza kasi katika kutekeleza mfumo wa kuhakiki wa mapato ili kupata faida ya ongezeko la mapato
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni usahihi wa mapato japokuwa mfumo unaweza kuhimili hilo
kuchelewa kufunga mfumo huo kuunazuia nguvu ya ukusanyaji wa mapato ya serikali
 hospitali ya taifa ya muhimbili serikali kushindwa kutoa fedha za mradi wa maendeleo zenye thamani ya shilingi bilioni 
 sehemu ya shughuli muhimu za hospitali ya taifa ya muhimbili zinafadhiliwa na ruzuku ya serikali
hospitali ilikuwa na bajeti shilingi billion 
 katika kipindi cha mwaka kwa ajili ya shughuli za kimaendeleo lakini haikupokea fedha zozote kutoka serikalini
kutokana na hilo hospitali ilishindwa kutekeleza mipango endelevu ya maendeleo
serikali inashauriwa kuhakikisha fedha zinatolewa kama zilivyopitishwa katika bajeti
pia menejimenti ya hospitali ya taifa ya muhimbili inashauriwa kuweka nguvu katika kuongeza vitegauchumi vya ndani ili kuendesha miradi ya maendeleo
bidhaa zilizopo njiani zenye thamani ya shilingi bilioni 
 bidhaa zenye thamani ya shilingi bilioni 
 zilioneshwa kama bidhaa zilizopo njiani kutoka bohari kuu ya dawa tokea mei 
bidhaa hizo zilikutwa kwenye hati za madai kutoka bohari menejimenti inashauriwa kufanya ulinganisho na bohari kuu ya dawa ili kupata idadi sahihi ya dawa zilizopo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni kuu ya dawa kama bidhaa zilizopo njiani kutoka bohari kuu ya dawa
hali hii inaonekana si ya kawaida kwani bidhaa hazitegemewi kukaa zaidi ya wiki moja ikizingatiwa bohari kuu ya dawa na hospitali ya taifa ya muhimbili zote zipo mkoa wa dar es salaam
hali hii pia inaashiria kuwa labda dawa hizo zilipotea au hapakufanyika ulinganisho sahihi
hii pia inaweza kuwathiri uwezo wa hospitali katika kujiendesha
nina shaka dawa hizo muhimu zinaweza kupotea bila ufahamu wa menejimenti ya hospitali ya taifa ya muhimbili
njiani na kugundua mapungufu
 bohari kuu ya dawa msd madai ya muda mrefu yasiyolipwa kuto ka kwenye miradi inayofadhiliwa bohari kuu ya dawa ina salio la madai yenye thamani ya shilingi milioni 
 ambayo yamekuwa yakidaiwa kwa zaidi mwaka mmoja
madai haya yanatokana na huduma zilizotolewa kwa wafadhili wa miradi wa kimataifa kwa miaka ya nyuma
wafadhili hawa ni pamoja na shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia watoto unicef shirika menejimenti inahitaji kuongeza kasi katika mchakato wa kufuatilia na kukusanya madai ya bohari
menejimenti pia inashauriwa kuhifadhi vizuri kumbukumbu zote zinazohusiana na miradi ya ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni la afya duniani who jumuiya ya misaada la norway norwegian people aid shirika la kupambana na malaria la italia shirika la umoja wa mataifa na idadi ya watu unfp na mradi wa danida kagera danida kagera project
kuna hatari madai haya yanaweza kutokulipwa kutoka kwa wafadhili hawa ikizingatiwa kuwa yamekaa muda mrefu bila kulipwa na pengine baadhi ya miradi imeshafungwa
ufadhili kwa ajili ya ulinganisho na ukusanyaji wa mapato ya bohari kuu ya dawa yaliyotumika kwenye miradi husika
 shirika la magazeti tanzania tsn ukosefu wa viambatisho vya malipo ya kodi ya ongezeko la thamani vat kwa wakala wa forodha malipo yenye thamani ya shilingi milioni 
 yalilipwa kwa wakala wa forodha mwenye jina la walmax freight forwaders co
limited
fedha hizi zililipwa kwa kuzingatia hati ya malipo ya kodi kutoka kwa walmax lakini hapakuwa na ripoti ya tathmini ya kodi ya mamlaka ya mapato tanzania na kumbukumbu ya malipo
hii inahatarisha uhakika iwapo malipo yaliyolipwa kwa walmax yalifikishwa kwenye mamlaka ya mapato tanzania au ni ukosefu tu menejimenti inashauriwa kuomba viambatisho husika au vinginevyo ikusanye fedha hizo kutoka kwa wakala wa forodha
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni wa viambatisho vya nyaraka kwa ajili ya malipo hayo
hii ni tofauti kabisa na utaratibu wa kawaida katika usimamizi wa fedha kwani nyaraka muhimu kama viambatisho vya malipo ni lazima kuwepo kabla ya malipo
 shirika la viwango tanzania tbs ukosefu wa wigo wakuingia kwenye mfumo wa tancis ili shirika la viwango tanzania liweze kudhibiti uvushaji wa mali katika mipaka shirika litahitaji taarifa zote za mali zinazoingia na kuidhinishwa katika vituo vya mipakani ambazo zinahifadhiwa na mfumo wa tancis wa mamlaka ya mapato tanzania
wakati wa ukaguzi uligundua kwamba taarifa hizi hazikuwepo kwa wafanyakazi wa shirika la viiwango japokuwa idhini ya kuingia kwenye mfumo ilishatolewa
kutokana na hayo baadhi ya uvushwaji wa mali unaruhusiwa na mamlaka ya mapato tanzania bila taarfia kwa shirika la viwango tanzania
menejimenti inashauriwa kuweka nguvu za ziada katika kupata wigo wa kuingia kwenye mfumo huo tancis wa mamlaka ya mapato tanzania kwa sababu mamlaka zote ni kwa maslahi ya taifa
 mamlaka ya maji safi na mawando ya mtandao wa maji wizara ya maji inatakiwa kutoa fedha kwa ajili ya serikali inashauriwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni usafi wa mazingiras hinyanga shuwasa kuongeza mawando ya mtandao wa maji katika manispaa ya shinyanga kipitia awamu ya pili ii ya wsdp
hata hivyo fedha hizi hazikutolewa na kusababisha mamlaka kushindwa kupanua mtandao wa maji
kwa kupitia vyanzo vya fedha vya ndani mamlaka iliweza kuongeza mtandao wa maji kwa kilometa 
mtandao wa maji kwa sasa umefikia asilimia ya idadi nzima na kubakisha asilimia ya idadi ambayo inatakiwa kufikiwa
hali hii inapunguza mapato ya mamlaka na kunyima haki ya msingi ya wananchi kupata maji safi na salama
kutoa fedha kama zilivyoidhinishwa kwenye bajeti
menejimenti inashauriwa kuendeleza uwezo wa ndani kwa kuweka nguvu zaidi ili kufikia asilimia ya huduma ya maji kwa wakazi wote
 mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira luwasa ukosefu wa fedha unaoikabili mamlaka mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiralindi luwasa inadaiwa madeni ya muda mrefu ikiwa ni pamoja na shilingi milioni 
 ya shirika la ugavi wa umeme tanzania tanesco na shilingi milioni 
 ya mkandarasi
hii imesababishwa na ukosefu wa fedha unaoikabili mamlaka kutokana kushindwa kukusanya menejimenti inashauriwa kuongeza kasi ya utaratibu wa ukusanyaji wa mapato na madeni kutoka kwa wateja
pia serikali inashauriwa kuiwezesha mamlaka ili iweze kufikisha maji safi na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni mapato kutoka kwa wateja na ufinyu wa bajeti
salama kwa wananchi
 mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingirak ahama kuwasa udhaifu katika ukusanyaji wa mapato mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingirakahama kuwasa ina salio la madai ya shilingi milioni 
 ambayo yamekuwa yakidaiwa kwa wateja kwa zaidi ya mwaka mmoja
hata hivyo salio la madai hayo yameongezeka kwa asilimia wakati mapato yameongezeka kwa asimilia tu ukilinganisha na mwaka jana
hii imesababishwa na mbinu dhaifu za mamlaka za ukusanyaji wa madai na zinazoathiri uwezo wa kifedha
menejimenti inahitaji kuharakisha taratibu za ufuatiliaji na ukusanyaji wa madai kutoka kwa wateja
 hifadhi za taifa za tanzania tanapa malipo ya ziada ya gharama za kukodisha waraka namba tnp hq a
 wa hifadhi za taifa za tanzania tanapa unahusiana na posho ya pango iliyoidhinishwa katika kiwango cha shilingi kwa mwezi kulipwa kwa wafanyakazi
katika ukaguzi wa posho za pango tuligundua kiwango cha kodi ya pango yenye thamani ya dola za marekani kwa mwezi sawa na shilingi million 
 ililipwa kwa mmoja wa wakurugenzi kama kuna haja ya kuhakikisha fedha za umma zinatumika vizuri ili zielekezwe katika shughuli zilizopangwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni posho ya pango tofauti na waraka namba tnp hq a
kulikuwa na malipo yaliyozidi ya shilingi milioni 
 kwa mwaka
 chuo kikuu cha dodoma utunzaji wa mikataba ya nyumba za kupanga chuo kikuu cha dodoma kimepanga nyumba kutoka nhc bk medeli na nhc bk medeli
katika ukaguzi niligundua mapungufu yafuatayo wapangaji walianza kupanga na kukaa miaka miwili kabla kusaini mikataba ya kukodi na kuongeza muda wa mikataba kabla muda wa mkataba wa kwanza kwisha
wenye nyumba wote walikodisha tarehe 
 kwa ajili ya kipindi kuwanzia 
 hadi 
mikataba yote ilisainiwa tarehe 
 na kuongezewa muda tarehe 
 mpaka 
hali hii inaweka mikataba hiyo kukosa uhalali
ninashauri menejimenti ya chuo ihakikishe masharti ya mikataba yanafuatwa
 taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binadamu nimr ulipaji wa kodi ya ongezeko la thamani vat wauzaji walikusanya kodi ya ongezeko la thamani vat kutoka taasisi ya utafiti wa magonjwa ya serikali inahita ji kuweka hatua za kuhakikisha kodi ya ongezeko la ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni binadamu nimr lakini hawakutoa risiti za kielektroniki badala yaje walitoa risiti za kuandikwa kwa mkono efd au ankara ya kodi
katika hali nyingine wauzaji walitoa risiti za efd ziilizoonesha kodi ya ongezeko la thamani vat ni sifuri tofauti na hati ya malipo iliyotolewa
hati za malipo zinaonesha kodi ya ongezeko la thamani ambapo kodi hiyo iliyolipwa na nimr kwa wauzaji haikufikishwa kwenye mamlaka ya mapato tanzania tra ni shilingi 
thamani zinazolipwa na taasisi ya utafiti wa magonjwa ya binadamu nimr kwa wauzaji zinalipwa kwa mamlaka ya mapato tanzania tra shirika la utangazaj tanzania tbc udhaifu katika usimamizi wa madai ya shirika utaratibu ni mwongozo wa kifedha wa shirika la utangazaji tanzania tbc unautaka uongozi kupata uthibitisho kutoka kwa wateja kila mwisho wa mwaka
pia sera ya mikopo ya shirika inahitaji ufanywaji wa tathmini ya mikopo
yafuatayo ni udhaifu ulioonekana kuhusiana na madai ya shirika hakukuwa na vielelezo vya ushahidi vinavyoonesha kuwa uthibitisho wa madai menejimenti inashauriwa kuongeza nguvu katika ufuatiliaji wa madai ya muda mrefu
pia menejimenti ihakikishe sera na taratibu zake zinafuatwa
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni ulifanyika
hakukuwa vielelezo vya ushahidi kwamba tathmini ya mikopo ilifanyika
madai ya shilingi bilioni 
 ilikuwa yanadaiwa kwa zaidi ya miezi sita
ongezeko hatarishi la kushindwa kukusanya madai kutoka kwa wateja husika
 shirika la maji safi na maji taka dar es salaam madeni ya muda mrefu ya shilingi bilioni 
 hadi tarehe june dawasco ilikuwa na madeni yapatayo shilingi bilioni 
 kati ya hayo shilingi bilioni 
 asilimia 
 yalikuwa ni madeni ya zaidi ya miezi 
nina shaka iwapo madeni haya yatalipwa kwani yamekaa kipindi kirefu bila kulipwa menejimenti inashauriwa iongeze nguvu ya ukusanyaji wa madeni na kuhakikisha masharti magumu yanawekwa kuzuia madeni yasiyolipwa kwa muda mrefu
kutowasilishwa kwa makato ya bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu dawasco imeiarifu bodi ya mikopo ya elimu ya juu kuwa ina wafanyakazi sitini na sita wafaidika wa mikopo ya bodi kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu mwaka ya 
hata hivyo imegundulika menejimenti inashauriwa kuhakikisha walengwa wote waliofaidika na mikopo kutoka heslb wanakatwa madeni yao na kiasi hicho kuwasilishwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni kwamba makato yanafanyika kwa wafanyakazi tu kati ya idadi iliyopo
huu ni ukiukwaji wa sheria ya bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu ya mwaka ya na inakaribisha faini kama ilivyo kwenye kifungu namba 
kwenye bodi ya mikopo
 mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii nssf usimamizi wa nyumba za kuuza za mtoni kijichi haufati taratibu za uwekezaji za benki kuu ya tanzania na mamlaka ya udhibiti wa mifuko ya hifadhi ya jamii mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii upo katika awamu ya iii ya mradi wa uuzaji wa nyumba za mtoni kijichi wenye makadirio ya shilingi 
 bilioni
tarehe juni kiasi cha shilingi bilioni za mfuko huo kilitumika katika ujenzi wa nyumba hizo ambazo ziliamuliwa kuuzwa ndani badala ya kufuata maelekezo ya wasimamizi kwa kutumia benki au makampuni ya mikopo kama ilivyoelezwa katika kanuni namba ya mamlaka ya udhibiti wa mifuko ya hifadhi ya jamii na mwongozo wa uwekezaji wa benki kuu
menejimenti inashauriwa kuzingatia sheria kanuni na maelekezo yanayotelewa na wasimamizi wake kitendo chochote cha kutofuata maagizo kinatakiwa kuwasilishwa kwa maandishi kwa mdhibiti wa sekta na kukubaliana muda uliopangwa kwa ajili ya kufuatwa
manunuzi ya ardhi bila ushindani toka kwa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni muuzaji mmoja shilingi bilioni 
 mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii ilibajeti shilingi bilioni 
 kwa manunuzi ya kiwanja kupitia zabuni za ushindani
hata hivyo ilitumiia chanzo kimoja katika manunuzi ya kiwanja kilichogharimu kiasi cha shilingi bilioni 
 nimegundua kwamba mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma hawakujulishwa kinyume cha kanuni namba ya mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma inayohitaji kuwasilishwa kwa taarifa za mkataba wa tuzo kwake mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma ndani ya siku saba kuhusu ya mchakato wa manuunuzi endapo chanzo kimoja kilitumika menejimenti ya mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii inatakiwa kuzingatia mpango wake bajeti na kanuni za manunuzi ya umma za mwaka kwa ajili ya kuhakikisha manunuzi yanafanyika katika ushindani ili kupata huduma kwa bei nafuu
chuo cha kumbukum bu cha mwalimu nyerere uwepo wa wanafunzi wachache kuliko uwezo wa chuo katika mwaka wa ukaguzi chuo kilikuwa na jumla ya wanafunzi katika kozi zote wakati uwezo wake ni wanafunzi kampasi zote za zanzibar na kigamboni
hii ni asilimia ya uwezo kamili wa chuo
kampasi ya zanzibar kilikuwa na wanafunzi chuo kinatakiwa kielekeze nguvu katika kupanua na kuwanzisha kozi mbalimbali kwa kupanga mikakati ya masoko kupitia matangazo katika magazeti ya ndani na ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni hadi kufikia mwisho wa septemba dhidi ya uwezo wa wanafunzi wa 
uandikishaji wa chini unaathiri mapato ya chuo kupitia fedha zinazokosekana kwenye ada na matumizi hafifu ya miundombinu ya mafunzo na vifaa vingine
kupitia tovuti ya chuo
mfuko wa pensheni wa utumishi wa umma upungufu wa udhibiti juu ya uta mbulisho na uthibitisho kwenye mfumo wa pensheni kwa njia ya mtandao epen matokeo ya uchunguzi wa taarifa za wanachama kwenye mfumo wa mfumo wa pensheni kwa njia ya mtandao yanaonesha wanachama walisajiriwa wakiwa na umri wa chini ya miaka wanachama walisajiriwa katika umri wa miaka au zaidi na wanachama walisajiliwa bila uwepo wa taarifa zao kama vile tarehe za kuzaliwa wakati wa kustaafu waliwekewa kumbukumbu za tarehe za kuzaliwa za mbele kuliko tarehe walizoajiriwa wanachama waliingizwa kwenye orodha ya wastaafu wakati walichangia kwa kipindi kisichozidi miezi na wanachama wanalipwa pensheni mfuko unapaswa kuwa na mfumo mzuri wa kuhifadhia kumbukumbu za wanachama wa mfumo wa pensheni kwa njia ya mtandao
hili linaweza kufanikiwa kwa kufanya ukaguzi ambao utahitajika kufanywa kwa waajiri wa wanachama ili kuepuka uwezekano wa kulipa kiinua mgongo kisicho sahihi au malipo ya pensheni ambayo yanapelekea upotevu wa ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika masuala yaliyopewa uzito maoni baada ya kuwacha kazi wakati walikuwa hawajafikisha miaka kinyume na sera na kanuni za mfuko
mapato kutokana na taarifa zisizo sahihi kuingizwa katika mfumo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma hitimisho sehemu hii inahitimisha masuala ambayo yameainishwa katika ripoti hii
haya masuala yanayohitaji mwitikio kutoka kwa serikali bunge bodi za wakurugenzi na menejimenti za mashirika husika ya umma
mapendekezo mengi yaliyotolewa katika ripoti hii yametokana na ripoti za ukaguzi za mashirika ya umma husika ambapo mapungufu yaliyojitokeza tayari yalishawasilishwa kwa bodi zao za wakurugenzi
kifungu cha cha sheria ya ukaguzi wa umma kinampa nguvu mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kutoa mapendekezo kwa nia ya kuzuia na kupunguza matumizi yasiyo na tija ya rasilimali za umma kusimamia ongezeko la pato la taifa na kuondoa upotevu wa rasilimali utokanao na vitendo vya uzembe wizi kukosa uaminifu ufisadi na rushwa ili kuwezesha utolewaji wa huduma na maisha bora kwa jamii
hivyo basi ili ripoti hii iweze kuleta tija na kuongeza uwajibikaji katika rasilimali za taifa na kuongeza ufanisi katika utendaji wa mashirika ya umma ni muhimu kwa serikali na mashirika ya umma kutengeneza mpango kazi wa mwaka utakao elezea namna ya kutekeleza mapendekezo yaliyotolewa katika ripoti kwa muda uliopangwa
kwa mapendekezo niliyoyatoa ambayo hayajatekelezwa kwa muda mrefu ninaishauri serikali kuongeza juhudi zitakazopelekea kutekelezwa kwa mapendekezo hayo
katika tathmini ya taasisi zilizobinafishwa ukaguzi ulibaini ukiukwaji wa taratibu katika kubinafsisha taasisi za umma
hivyo basi ninaishauri serikali pamoja na msajili wa hazina kufanya tathmini ya kutosha kwa taasisi zote za umma zilizobinafsishwa kwa nia ya kufahamu iwapo taasisi husika zinafanya kazi kwa mujibu wa makubaliano ya uuzwaji wake
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma tathimini ya ufanisi katika utendaji wa mashirika mbalimbali ya umma imeonyesha kuwa kumekuwa na mapungufu katika ufuatiliaji na udhibiti wa taasisi hizo katika kutelekeza mipango mikakati yake ikiwa ni pamoja na kukosa usimamizi madhubuti wa taasisi hizi kutoka kwa bodi na viongozi wakuu wa mashirika husika
mfano mmojawapo ni kampuni ya ndege ya tanzania na mamlaka ya bandari tanzania
kampuni ya ndege tanzania imekuwa ikipata hasara kwa muda mrefu sasa huku menejimenti yake ikiwa haina mpango madhubuti wa kuiokoa kampuni hiyo kutoka katika tatizo hili ambalo limedumu kwa muda mrefu sasa
ninaishauri menejimenti kutengeneza mpango madhubuti wa kufufua kampuni hiyo kwa kutathmini na kufuatilia kiini cha tatizo lililopelekea kampuni kuwa katika hali mbaya ya kifedha ili kuibadilisha kuwa kampuni inayotengeneza faida
mamlaka ya bandari tanzania imekuwa na malengo mbalimbali iliyojiwekea ili kutekeleza mpango mkakati wake wa miaka mitano
nimebaini kuwa mamlaka hiyo bado haijatekeleza kikamilifu mipango yake ikiwemo kufanyia mabadiliko makubwa katika gati ya 
menejimenti ya bandari inapaswa kuhakikisha inatekeleza shughuli ilizojipangia kuzifanya sambamba na mpango mkakati wake
mwisho usimamizi wa bodi za wakurugenzi wa mashirika yote ya umma unapaswa kuimarishwa ili kuhakikisha taasisi za umma zinaendelea kutekeleza majukumu yake kama yalivyoainishwa katika sheria za kuwanzisha kwake
 ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma viambatisho kiambatanisho namba mchanganuo wa hati zilizotolewa katika mwaka na shirika la umma hati chuo kikuu cha ardhi hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo ukumbi wa kimataifa wa arusha hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo chuo cha ufundi arusha atc hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira arusha hati inayoridhisha mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira babati hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo taasisi ya ukimwi ya benjamini mkapa hati inayoridhisha mamlaka ya uendelezaji mji mkuu dodoma cda hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya udhibiti wa soko la mtaji cmsa hati inayoridhisha bodi ya korosho tanzania hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo kituo cha zana za kilimo na ufundi kijijini carmatec hati inayoridhisha chuo cha elimu ya biashara cbe hati inayoridhisha bodi ya usajili wa wakandarasi crb hati inayoridhisha chuo cha teknolojia dar es salaam dit hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo taasisi ya bahari dar es salaam dmi hati inayoridhisha soko la hisa dar es salaam dse hati inayoridhisha chuo kikuu kishiriki cha elimu dar es salaam duce hati inayoridhisha mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingiradar es salaam dawasa hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo deposit insurance board hati inayoridhisha mamlaka ya maji safi na hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika la umma hati usafi wa mazingira dodoma mamlaka ya udhibiti wa nishati na maji ewura hati inayoridhisha baraza la walaji la mamlaka ya usimamizi na udhibiti wa nishati na maji hati inayoridhisha tume ya ushindani fcc hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo gaming board of tanzania hati inayoridhisha mfuko wa taifa wa mafao ya watumishi wa serikali gepf hati inayoridhisha chuo cha usimamizi wa fedha hati inayoridhisha chuo cha uhasibu arusha hati inayoridhisha taasisi ya ustawi wa jamii isw hati inayoridhisha mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira iringa hati inayoridhisha mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira kahama hati inayoridhisha shirika la elimu kibaha kec hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira kigoma hati yenye shaka mfuko wa pensheni kwa wafanyakazi wa serikali za mitaa hati inayoridhisha mamlaka ya maji lindi hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo marine parks and reserves unit hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji ya masasi nachingwea hati inayoridhisha mbeya university of science and technology hati inayoridhisha bohari ya dawa msd hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira morogoro hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo chuo kikuu cha ushirika moshi hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika la umma hati mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira moshi hati inayoridhisha mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira mtwara hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo muhimbili university of health and allied sciences muhas hati inayoridhisha mamlaka na maji safi na usafi wa mazingira musoma hati inayoridhisha mwalimu nyerere memorial academy hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira mwanza hati inayoridhisha chuo cha mzumbe hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo baraza la sanaa la taifa hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo bodi ya taifa ya uhasibu na ukaguzi nbaa hati inayoridhisha taasisi ya taifa ya takwimu nbs hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo baraza la elimu ya ufundi tanzania nacte hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo baraza la mitihani tanzania necta hati inayoridhisha shirika la nyumba la taifa nhc hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo chuo cha usafirishaji nit hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya hifadhi ya ngorongoro hati inayoridhisha nhc ppf investment company hati inayoridhisha taasisi ya saratani ocean road hati inayoridhisha mfuko wa pensheni wa ppf hati inayoridhisha public procurement appeals authority ppaa hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya kudhibiti manunuzi ya umma ppra hati inayoridhisha mfuko wa pension wa utumishi wa umma pspf hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika la umma hati rasilimali ltd hati inayoridhisha mamlaka ya maji na usafi wa mazingira same hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji na usafi wa mazingira shinyanga hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji na usafi wa mazingira singida hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo udhibiti ya mifuko kijamii tanzania ssra hati inayoridhisha mamlaka ya maji na usafi wa mazingira wsongea hati inayoridhisha bodi ya sukari tanzania hati inayoridhisha baraza la walaji la mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa nchi kavu na majini hati inayoridhisha mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira sumbawanga hati inayoridhisha mamlaka ya udhibiti wa usafiri wa nchi kavu na majini sumatra hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji tabora hati inayoridhisha mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira tanga hati inayoridhisha bodi ya kahawa tanzania hati inayoridhisha tanzania commission for science and technology hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya udhibiti wa mawasiliano tanzania tcra hati inayoridhisha tanzania education authority hati inayoridhisha taasisi ya utafiti wa uvuvi tanzania tafiri hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya chakula na dawa tfda hati inayoridhisha taasisi ya elimu tanzania tie hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo baraza la taifa la biashara hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo benki ya posta tanzania hati inayoridhisha tanzania revenue appeals hati inayoridhisha ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika la umma hati board tanzania smallholders tea development agency hati inayoridhisha kampuni ya simu tanzania ttcl hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo benki ya wanawake tanzania hati inayoridhisha tax revenue appeals tribunal hati inayoridhisha bodi ya chai tanzania hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo benki ya maendeleo ya tib hati inayoridhisha twiga bancorp hati isiyoridhisha utt asset management and investor services hati inayoridhisha utt projects and infrastructure development plc hati inayoridhisha universal communication access fund ucsaf hati inayoridhisha mamlaka ya maji ya lindi hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji ya tabora hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo chuo kikuu huria cha tanzania out hati inayoridhisha shirika la maji safi na maji taka dar es salaam dawasco hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji kahama shinyanga hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo mamlaka ya maji mbeya hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo shirika la maendeleo la taifa ndc hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo tume ya vyuo vikuu tanzania tcu hati inayoridhisha kampuni ya nyumba za watumishi hati inayoridhisha taasisi ya taifa ya utafiti wa madawa nimr hati inayoridhisha yenye suala la msisitizo ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kiambatanisho namba ii orodha ya mizigo iliyopo kwenye orodha kuu lakini inakosekana kwenye mfumo wa usimamizi wa forodha jina la meli weser wolf makontena yanayokesakana kwenye mfumo wa usimamizi wa forodha na utambulisho wa kontena ukub wa na utambulisho wa kontena uku bwa na utambulisho wa kontena ukub wa pciu tghu pciu pciu pciu bmou pciu pciu fciu pciu pciu pciu pciu pciu pciu tghu trhu pciu pciu pciu tghu gldu pciu pciu tenu pciu cxou cxdu pciu pciu pciu pciu pciu tenu pciu pciu pciu pciu pciu pciu gesu pciu pciu pciu pciu pciu crxu pciu pciu pciu pciu pciu pciu pciu temu pciu pciu tenu pciu pciu pciu bmdu pciu pciu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma kiambatanisho namba iii taasisi ambazo bodi zake hazijakaa kupitisha hesabu zake kwa wakati unaopaswa na taasisi za uma baraza la kiswahili tanzania centre for foreign relations cfr chuo cha wanyama pori mweka copyright society of tanzania shirika la usambazaji wa maji safi na maji taka dar es salaam dawasco bodi ya usajili ya waandisi ya taifa mamlaka ya ukanda wa uwekezaji tanzania epza taasisi ya elimu ya watu wazima iae mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira kahama shinyanga mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira mbeya chuo kikuu mkwawa shirika la maendeleo ya taifa ndc baraza la taifa la mazingira nemc national institute of medical research nimr shirika la tija la taifa nip kampuni ya ranchi za taifa baraza la michezo la taifa chuo kikuu huria cha tanzania out bodi ya manunuzi psptb kampuni ya kusimamia raslimali za shirika la reli tanzania rahco mamlaka ya maendeleo ya bonde la rufiji rubada tume ya nguvu za atomiki shirika la viwango tanzania mamlaka ya usafiri wa anga tcaa pciu pciu pciu pciu ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na taasisi za uma bodi ya maziwa tanzania shirika la ugavi wa umeme tanzania tanesco kampuni ya mbolea tanzania
 mamlaka ya usajili wa bima tanzania kituo cha uwekezaji cha tanzania tic taasisi ya taifa ya utafiti wa madawa tpri bodi tumbaku tanzania shirika la magazeti tanzania ubungo plaza chuo kikuu cha dodoma udom chuo cha ufundi stadi tanzania veta kampuni ya nyumba ya taifa whc kiambatanisho namba iv mashirika yasiyo na bodi za wakurugenzi au bodi za wadhamini na shirika hifadhi za taifa za tanzania tanapa shirika la posta tanzania tpc mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira makambaku mamlaka ya udhibiti wa mbolea mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira bariadi bodi ya pambatanzania bodi ya nafaka na mazao mchanganyiko mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira geita bodi ya utalii tanzania makumbusho ya taifa tanzania bodi ya katani tanzania mamlaka ya maendeleo ya biashara tantrade tume ya taifa ya mipango ya ardhi ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na shirika chuo cha wanyama pori mweka centre for foreign relations cfr taasisi ya taifa ya sukari taasisi ya utafiti ya wanyama pori tawiri mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira mpanda mfuko wa taifa wa bima ya afya nhif kiambatanisho v kaguzi ambazo hazikufanyika kwa sababu ya uhaba wa fedha na jina la shirika hadhi ya mashirika ambayo hayakugaliwa shirika la madini tanzania stamico shughuli zifuatazo ziliahirishwa kwa sababu ya ufinyu wa bajeti ukaguzi wa mikataba ya uchimbaji madini mapato na ziara kwenye machimbo ya dhahabu ya tanzanite shirika la petroli tanzania tpdc kwa sababu ya ufinyu wa bajeti hatukuweza kukagua maeneo yafuatayo bomba la gesi mikataba na kutembelea bomba la gesi shirika la ugavi wa umeme la tanzania tanesco ukaguzi wa mikataba kutembelea mabwawa na ukaguzi wa ufanisi mamlaka ya anga tanzania tcaa ufinyu wa bajeti ulipelekea kuto kukagua ufanisi wa utendaji mikataba kazi za udhibiti wa anga na kutathmini ukidhi wa vigezo vya usalama mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira namtumbo ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti shirika la ukaguzi na usimamizi wa vyama vya ushirika coasco ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira tukuyu ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma na jina la shirika hadhi ya mashirika ambayo hayakugaliwa mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira makambako ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maendeleo ya bonde la rufiji ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti bodi ya utalii tanzania ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti baraza la kiswahili tanzania bakita ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti bodi ya mkonge tanzania ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti makumbusho ya taifa ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira bariadi ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya udhibi wa mbolea tanzania ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira geita ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti taasisi ya utafiti wa misitu tanzania ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti shirika la uhandisi na ubunifu wa viwanda tanzania temdo ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti kampuni ya ndege tanzania atcl ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti bodi ya huduma za maktaba tanzania ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maji korogwe ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maji kyela ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maji mpanda ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maji njombe ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira nzega ukaguzi wa kisheria haukufanyika kwa sababu ya ufinyu wa bajeti kiambatanisho namba vi kutokufikiwa kwa viashiria vya utendaji na viashiria muhimu vya utendaji hali ya utendaji ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma meli za panamax zilizohudumiwa kwenye gati na
 katika mwaka vipengele vidogo vifuatavyo viliongezwa kwenye mradi wa mlango bahari wa dar es salaam dmgp uendelezaji wa gati na
 uhamishaji wa gati ya kupakulia mafuta ya kurasini koj uboreshaji wa gati na
 muda wa utekelezaji wa viashiria muhimu vya utendaji umeongezwa mpaka mwaka 
 kujengwa kwa gati ya kupakiza na kushusha katika meli za wazi kwa mwaka 
hakujakamilika
manunuzi bado yapo kwenye mchakato wa zabuni ambapo imefikia katika kumalizia hatua ya pili ya tathmini ya pendekezo la kitaalamu
 ujengaji wa gati nne za ziada gati mbili za ziada zitajengwa katika bandari ya mtwara kwa kipindi kilichoishia juni 
mradi haujakamilika
zabuni imesitishwa kwakuwa muombaji alishindwa kukidhi matakwa katika hatua ya majadiliano
mpango uliopo sasa ni mamlaka ya bandari kujenga gati moja ya ziada kwa kutumia mapato yake ya ndani kwa mwaka 
 mkondo wa kuingilia kwenye sehemu za kuhifadhia makontena kufikia mwaka 
mradi haujakamilika
mradi huu kwa sasa upo chini ya mradi wa mlango bahari wa dar es salaam kwa udhamini wa benki ya dunia
hata hivyo kazi ya upanuzi wa mkondo wa kuingilia unatarajiwa kuanza septemba 
 uboreshaji wa gati na
 ili kuweza kuhimili meli kubwa gati na
 zinatarajiwa kuboreshwa kufikia mwaka mradi haujakamilika
mradi unatarajiwa kumalizika mei 
kazi za kupanua na kuimarisha zinatarajiwa kuanza julai 
 kufupisha gati ya kupakulia mafuta ya kurasini koj ili kuruhusu meli kubwa ziingie mradi haujakamilika
mpango uliopo sasa ni kuhamisha gati ya kupakulia mafuta ya kurasini ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ripoti ya mashirika ya umma katika gati na
 na ifikapo mwaka 
koj
upembuzi yakinifu na usanifu wa kina wa kihandisi unatarajiwa kukamilika juni 
uhamishaji wa gati ya kupakulia mafuta ya kurasini koj kwa kujenga gati mpya ya kupakulia mafuta pamoja na matenki ya kuhifadhia mafuta unatarajia kuanza katika mwaka wa hesabu 
 kuongeza uwezo wa mita ya kupimia mafuta ya gati ya kupakulia mafuta ya kurasini koj kutoka mita za ujazo kwa saa hadi mita za ujazo kwa saa kufikia mwaka 
mradi bado haujakamilika
mita mpya za kupimia mafuta zimenunuliwa ambazo zitafungwa kufikia machi 
 kuongeza uwez wa kuhudumia mbolea nafaka na vimiminika katika kufikia mwaka 
mradi bado haujakamilika
utekelezaji wa mradi utaanza baada ya kumalizika kwa upanuzi na uimarishaji wa gati na
 na ujenzi wa gati ya kupakulia katika meli za wazi
 ujenzi wa arabara nzuri kufikia mwaka 
mradi bado haujakamilik a
hali ya kukamilika imefikia zaidi ya asilimia na inatarajiwa kukamilika mwaka huu
 kuendeleza matishari katika bandari ya dar es salaam kufikia mwaka 
mradi bado haujakamilika
kwa sasa taasisi zinazohusika zimepatiwa ombi la pendekezo ili ziweze kutuma kufikia mwisho wa machi 
 kupitia sera ya uwekezaji kufikia disemba 
sera ya kwanza ya uwekezaji ya mamlaka ya bandari tanzania ilikamilishwa machi 
mkataba wa maandalizi ya sera ya pili ya uwekezaji imekabidhiwa kwa chuo kikuu cha dar es salaam ili kiweze kuipitia na kuikamilisha ifikapo aprili 
jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam julaii ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia akutana na rais nov k wa hungary rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema licha ya kuendeleza majadiliano ya kidiplomasia tanzania na hungary wamebainisha maeneo mapya ya ushirikiano
maeneo hayo ya ushirikiano ni pamoja na biashara na uwekezaji elimu utalii na pia uwezeshaji wa kiuchumi kwa wanawake
rais samia amesema hayo leo akiwa na mgeni wake rais wa hungary mhe
katalin nov k aliyepo tanzania kwa ziara ya kikazi ya siku wakati wakizungumza na vyombo vya habari
wakati huo huo rais samia ametoa wito kwa raia wa hungary kuja kuwekeza kwenye sekta ya utalii nchini tanzania
rais samia amesema idadi kubwa zaidi ya watalii wapatao kutoka hungary wametembelea tanzania kwa mwaka na anatarajia kuwa baada ya ziara ya rais nov k idadi hiyo itaongezeka
kwa upande wake rais nov k ametoa mwaliko kwa rais samia kushiriki katika mkutano wa masuala ya idadi ya watu utakaofanyika mwezi septemba na mkutano wa viongozi wanawake utakaofanyika mwakani nchini hungary
hungary na tanzania zimetia saini hati ya makubaliano kuhusu ushirikiano wa ufadhili wa masomo ya elimu ya juu scholarship utakaotolewa baina ya nchi hizo mbili
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti lindi septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia aahidi kukabiliana na suala la ndovu kusini rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema mkoa wa lindi unakabiliwa na changamoto kubwa ya ndovu ambao huharibu mazao na kujeruhi wananchi
rais samia amesema hayo wakati akihutubia mkutano wa hadhara mara baada ya kuweka jiwe la msingi kwenye ujenzi wa hospitali ya rufaa ya lindi iliyopo kijiji cha mitwero
aidha rais samia amesema serikali inapanga mkakati wa kuanza kuifanyia kazi changamoto hii na kudhibiti ndovu ili kulinda usalama wa maisha na mali za wananchi
kuhusu migogoro ya wakulima na wafugaji inayokabili maeneo mengi nchini rais samia amewataka viongozi kubuni mkakati wa kitaifa ili kutatua mgogoro huo
rais samia pia ameweka jiwe la msingi mradi wa bandari ya uvuvi ya kilwa masoko inayotarajiwa kukamilika februari kwa gharama ya shilingi bilioni na kutoa ajira zaidi ya 
vilevile rais samia amezindua awamu ya kwanza ya ugawaji wa boti za kisasa ambapo jumla ya boti za mkopo nafuu zitagawiwa kote nchini kwa ajili ya uvuvi na kilimo cha mwani
hali kadhalika rais samia ameweka jiwe la msingi kwenye shule ya sekondari ya wasichana lindi iliyoko kijiji cha kilangala ikiwa ni moja kati ya shule zinazojengwa chini ya mradi wa kuimarisha elimu ya sekondari sequip
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu usimamizi wa aasisi za umma ripoti ya uwajibikajiusimamizi wa aasisi za umma ripoti ya uwajibikaji co funded by european unioniutangulizi hati za ukaguzi hali ya usimamizi wa aasisi za umma jambo la mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya ya cag jambo la utekelezaji usioridhisha wa maagizo ya kamati za kudumu za bunge za hesabu za serikali kuu pac na kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac jambo la mashirika na aasisi za umma kukosa bodi za wakurugenzi jambo la kutokuanzishwa kwa baraza la aifa la ushauri wa elimu jambo la mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi jambo la miongozo ya serikali za mitaa yachochea mgongano wa kimaslahi jambo la kutokuwapo kwa sera ya kudhibiti udanganyifu na vihatarishi hitimishoyaliyomo iiusimamizi wa taasisi za umma hufanywa na taasisi au vitengo vya serikali vyenye mamlaka kikatiba na kisheria ya kusimamia na kudhibiti maamuzi mipango na matumizi ya taasisi za umma ili kuhakikisha zinawajibika kwa sera na miongozo ya serikali na hatimae kwa wananchi walioipa serikali dhamana ya kutawala
uwajibikaji wa serikali kwa wananchi kupitia taasisi na vitengo vya udhibiti ni takwa la ibara ya c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania ya mwaka inayosema serikali inawajibu wa kuwajibika kwa wananchi
aasisi zenye jukumu la kufanya usimamizi udhibiti wa taasisi za serikali ni pamoja na bunge ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali naot mamlaka ya usimamizi wa ununuzi wa umma ppra pamoja na aasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru
baadhi ya vitengo vyenye jukumu la kufanya usimamizi wa utendaji wa taasisi za umma ni pamoja na ofisi ya msajili wa hazina bodi za wakurugenzi bodi za ushauri na idara ya mkaguzi wa ndani
aasisi hizi za usimamizi huwa zinakaguliwa na cag ambaye naye huwa anakaguliwa na mkaguzi huru anayeteuliwa na bunge
ibara ya c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania inaelekeza ofisi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kufanya ukaguzi na kutoa taarifa juu ya ukaguzi wa hesabu za serikali ya jamhuri ya muungano
mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali hufanya kaguzi za aina mbalimbali ikiwemo ukaguzi wa taarifa za fedha ukaguzi wa uzingatiaji wa sheria na kanuni ukaguzi wa ufanisi ukaguzi maalumu ukaguzi wa kiuchunguzi na aina nyingine za ukaguzi ambazo zinaibuliwa na kufanyika kadri cag atakavyoona inafaa
matokeo ya kaguzi hizi huwekwa wazi kwa wananchi kupitia bunge hivyo kukamilisha dhana ya serikali kuwajibika kwa umma
ibara ya katiba ya jamhuri ya muungano wa anzania imelipa bunge jukumu la kuisimamia na kuishauri serikali pamoja na vyombo vyake kwenye utekelezaji wa majukumu ya taifa kwa niaba ya wananchi
ripoti hii itaangazia taarifa za ukaguzi za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu utendaji na uwajibikaji wa taasisi na vitengo vya umma kwa kipindi cha mwaka wa fedha 
utangulizi hati za ukaguzi hati za ukaguzi ni maoni ya mkaguzi wa hesabu za serikali kuhusu hesabu za aasisi inayokaguliwa
maoni haya yanalenga kuonyesha kama hesabu zilizokaguliwa zimeandaliwa kwa kuzingatia viwango vya kihasibu vya kimataifa ipsas na matamko yanayotolewa na bodi ya aifa ya wahasibu na wakaguzi wa hesabu nbaa
inatarajiwa kuwa uwajibikaji wa taasisi na vitengo vya umma unafanikiwa zaidi pale ambapo utendaji na matumizi ya taasisi za umma zinazingatia viwango vya kihesabu vya kimataifa na matamko ya nbaa
uzingatiaji wa viwango hivi unaziba mianya ya ubadhirifu kwenye matumizi ya umma na athari zake kwa upatikanaji huduma kwa wananchi
aina ya hati zinazotolewa na cag katika ukaguzi wa taasisi za umma cag hutoa hati zifuatazo i
hati inayoridhisha hati safi hati hii inatolewa wakati mkaguzi anaporidhika kuwa hesabu za mkaguliwa zimetayarishwa kwa usahihi na kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu na vile vinavyotolewa na bodi ya nbaa
hati safi inamaanisha kuwa hesabu zinaonyesha kwa usahihi hali halisi ya kifedha na utendaji wa taasisi iliyokaguliwa
ii
hati enye mashaka hati hii hutolewa pale mkaguzi anapokutana na mazingira ya kuwepo kwa makosa ya msingi ya kiuhasibu yanayohusu mapato matumizi au rasilimali za shirika linalokaguliwa
hati yenye mashaka inamaanisha kuwa hesabu zinaonyesha kwa usahihi hali halisi ya kifedha na utendaji wa taasisi iliyokaguliwa isipokuwa tu katika maeneo machache ambayo mkaguzi ameyatilia mashaka
iii
hati isiyoridhisha hati hii inatolewa pale mkaguzi anapoona kuwa taarifa za fedha na rasilimali za mkaguliwa kwa kiasi kikubwa zina makosa ya msingi ya kiuhasibu na kiutendaji pamoja na kuwepo na usimamizi mbovu wa mifumo ya udhibiti ya ndani
hati isiyoridhisha inamaanisha kuwa hesabu zilizokaguliwa sio sahihi na hivyo hazionyeshi usahihi wa hali halisi ya kifedha na utendaji wa taasisi iliyokaguliwa
iv
kushindwa kutoa hati hati mbaya hati hii hutolewa pale ambapo mkaguzi anapojiridhisha kuwa mkaguliwa hana kumbukumbu za fedha na rasilimali zinazotosheleza kutengeneza taarifa za mahesabu ya taasisi pamoja na kuwepo udhaifu mkubwa wa usimamizi wa mifumo ya udhibiti ya ndani
kulingana na ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ndiyo inayozungumziwa kama hati mbaya ya ukaguzi
 hali ya usimamizi wa aasisi za umma sehemu hii inaonyesha hali ya uwajibikaji wa usimamizi na utendaji wa taasisi za umma kwa kuzingatia mambo kati ya mambo mbalimbali ya kiusimamizi yaliyo katika ripoti za cag za mwaka 
mambo haya yanatokana na uchambuzi uliofanywa katika ripoti za ukaguzi za cag za mwaka za serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa mashirika ya umma pamoja na ufanisi
baadhi ya mambo yaliyochambuliwa ili kuonyesha hali ya uwajibikaji wa usimamizi na utendaji wa taasisi za umma ni kama ifuatavyo jambo la mwenendo wa hati za ukaguzi kwa mwaka katika ukaguzi wa serikali kuu mashirika ya umma pamoja na mamlaka za serikali za mitaa cag alikagua jumla ya taasisi 
matokeo ya ukaguzi yanaonyesha kuna ongezeko la asilimia la taasisi zilizopata hati zinazoridhisha
aasisi zilizopata hati zinazoridhisha zimeongezeka kutoka taasisi asilimia mwaka hadi taasisi asilimia kwa mwaka kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
kielelezo na
 mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka miwili hati mbaya hati isiyoridhisha hati yenye shaka hati inayoridhisha hali hii inaonyesha matokeo chanya ya jitihada za serikali kuboresha uandaaji wa taarifa za fedha katika taasisi za umma
mbali na maboresho hayo bado kuna ukosefu wa uwajibikaji katika usimamizi wa rasilimali za umma ambao umepelekea uwepo wa hoja nyingi za ukaguzi
hoja zilizoibuliwa na cag zinaonyesha dhahiri athari ya ukosefu wa uwajibikaji wa taasisi za umma kwenye utoaji wa huduma za kijamii hususan kwenye makundi yenye uhitaji maalum
vilevile hali hii hupelekea kushuka kwa imani ya wananchi juu ya masuala ya uwajibikaji wa serikali na utawala bora kwa ujumla
 athari wananchi wana imani kubwa na aina ya hati inayotolewa na cag
kwa mkaguliwa kupata hati safi ya ukaguzi kunawezekana kukaziaminisha kamati za usimamizi za kudumu za bunge kutokuona umuhimu wa kufanya ufuatiliaji wa utendaji wa taasisi za aina hiyo
uchambuzi wa hoja za cag unaonyesha kuwa pamoja na kupata hati safi taasisi nyingi za umma bado zina kasoro za kiutendaji na hivyo kuhitaji kufuatiliwa ili kudhibiti uwezekano wa kuwepo kwa vitendo vya rushwa na ubadhirifu wa rasilimali za umma
mfano bohari kuu ya dawa ilipata hati safi ilihali ilifanya malipo ya awali kiasi cha shilingi 
 bilioni kwa wazabuni watano keko pharmaceutical industry wakala wa huduma za ununuzi serikalini nakuroi investment company ltd echnical services and general na wide spectru t ltd bila mikataba au makubaliano yoyote ambayo yanabainisha misingi wa malipo hayo
nini kifanyike a
kamati za kudumu za bunge zitilie mkazo hoja zilizoibuliwa na cag pasipo kuangalia aina ya hati iliyotolewa kwa taasisi husika
badala ya kuridhika na hati safi zilizotolewa na cag bunge na kamati zake katika kufuatilia utendaji wa serikali na taasisi zake zitilie mkazo na kuzingatia uzito wa hoja za cag pamoja na athari za hoja hizo kwa jamii
bodi ya wahasibu na wakaguzi hesabu iishauri intosai ambayo ni mamlaka yake ya kitaalamu kuhusu ukaguzi wa umma kuhusu mapitio ya vigezo vinavyotumika katika utoaji wa hati za ukaguzi kwenye taasisi za umma zinazotoa huduma kwa wananchi
mbali na uaandaji wa hesabu vigezo hivyo viangalie pia hali ya utoaji wa huduma unaokidhi ubora unaostahili kwa wananchi
jambo la mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya ya cag pamoja na ongezeko la asilimia katika utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mwaka ikilinganishwa na mwaka utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa serikali kuu mamlaka za serikali za mitaa pamoja na mashirika ya umma kwa miaka mitatu iliyopita sio wa kuridhisha
bado hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kiujumla iko chini ya asilimia 
hii inaashiria mifumo iliyopo ya ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag gari its na ift mis ina mapungufu
ripoti ya cag inaonyesha mwaka serikali ilitekeleza mapendekezo kati ya mapendekezo sawa na asilimia na mwaka serikali ilitekeleza mapendekezo kati ya mapendekezo sawa na asilimia 
kielelezo na
kinaonyesha mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita
kielelezo na
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya cag kwa kipindi cha miaka mitatu athari mapendekezo yanayotolewa na cag yanalenga kuboresha mifumo ya usimamizi uwajibikaji na utendaji wa serikali
kutokutekelezwa kwa mapendekezo ya cag kwa wakati kunafanya madhaifu yaliyobainishwa kuendelea kuwepo na wakati mwingine kunaiingizia serikali hasara
mfano tangu ukaguzi wa mwaka cag amekua akitoa pendekezo juu ya kutopatikana kwa wanufaika wa mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu ambao wanadaiwa shilingi 
 trilioni lakini bado pendekezo hilo halijatekelezwa kikamilifu
pendekezo hili lingetekelezwa na serikali lingeongeza uwezo wa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu kukopesha wanafunzi wengi zaidi
 nini kifanyike a
ofisi ya aifa ya ukaguzi ipendekeze kufanyika kwa marekebisho kwenye sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka ili kuweka kifungu kitakacho weka adhabu zikiwemo hatua za kinidhamu kwa maafisa masuuli ambao hawajatekeleza mapendekezo yanayotolewa na cag katika kaguzi za fedha
hii itawaongezea wakaguliwa hamasa na ari ya kutekeleza mapendekezo ya cag
serikali kupitia aasisi ya serikali mtandao ega iunganishe mfumo wa gari its na ift mis ambayo inatumika sasa kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya cag katika mashirika ya umma na mamlaka ya serikali za mitaa
mifumo hii miwili iunganishwe ili kuwe na mfumo mmoja ulio wazi na madhubuti utakaotumika kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya cag
wajibu inashauri ofisi ya cag itoe mapendekezo yake kwa mchanganuo wa mapendekezo ya muda mfupi kati na mrefu ili kurahisisha utekelezaji na ufuatiliaji kwa wahusika
jambo la utekelezaji usioridhisha wa maagizo ya kamati za kudumu za bunge za hesabu za serikali kuu pac na kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac kumekua na utekelezaji usioridhisha wa maagizo yanayotolewa na pac pamoja na laac
kwa kipindi cha miaka mitatu hali ya utekelezaji wa maagizo hayo ilikuwa kama ifuatavyo utekelezaji maagizo ya pac hadi kufikia mwaka serikali ilitakiwa kutekeleza jumla ya maagizo yaliyotolewa na kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali pac
maagizo hayo yanajumuisha maagizo yaliyotolewa mwaka maagizo yaliyotolewa mwaka na maagizo yalitolewa mwaka 
 athmini ya cag kwa miaka mitatu inaonyesha kuwa maagizo sawa na asilimia yalitekelezwa kikamilifu maagizo sawa na asilimia yapo katika hatua ya utekelezaji maagizo sawa na asilimia hayakutekelezwa na maagizo sawa na asilimia yalifutwa kutokana na kupitwa na wakati
kielelezo na
kinaonyesha hali ya utekelezaji wa maagizo ya pac kwa asilimia
kielelezo na hali ya utekelezaji wa maagizo yaliyotolewa na pac kwa mwaka 
 yametekelezwa kikamilifuutekelezaji unaendeleahayajatekelezwa yamepitwa na wakati utekelezaji wa maagizo laac athmini ya hali ya utekelezaji wa maagizo ya kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali za mitaa laac kwa kwa kipindi cha miaka mitatu inaonesha sio wa kuridhisha kwani bado utekelezaji wa maagizo haya upo chini ya asilimia 
kwa mwaka laac ilitoa jumla ya maagizo 
kati ya hayo yaliyotekelezwa ni sawa na asilimia yanayoendelea kutekelezwa sawa na asilimia ambayo hayakutekelezwa sawa na asilimia na yaliyoitwa na wakati sawa na asilimia 
kwa mwaka laac ilitoa jumla ya maagizo 
kati ya hayo yaliyotekelezwa sawa na asilimia yanayotekelezwa sawa na asilimia yasiyotekelezwa sawa na asilimia na yaliyopitwa na wakati sawa na asilimia 
vilevile mwaka wa fedha kati ya maagizo yaliyotolewa na kamati kwa mamlaka za serikali za mitaa maagizo sawa na asilimia yalitekelezwa maagizo sawa na asilimia yako katika utekelezaji na maagizo sawa na asilimia yalikuwa hayajatekelezwa
mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya laac kwa miaka mitatu ilikuwa kama inavyoonekana kwenye kielelezo na
 kielelezo na mwenendo wa utekelezaji wa mapendekezo ya laac kwa miaka mitatu 
 hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya laac yaliyotekelezwa yasiyotekelezwa yanayotekelezwa yaliyopitwa na wakati athari kutokutekeleza maagizo ya kamati za kudumu za bunge pac na laac kunakwamisha juhudi za kuimarisha utawala bora katika taasisi za umma
kamati za kudumu za bunge zinafanya kazi kwa kutumia fedha za umma na kuja na mapendekezo au maagizo yanayolenga kujenga uwajibikaji wa serikali na kuleta tija kwenye makusanyo na matumizi ya rasilimali za umma
mapendekezo na maagizo ya kamati hizi yasipotekelezwa hufifisha mawazo ya wawakilishi wa wananchi na kufanya fedha zilizotumika kuliwezesha bunge kufanyakazi yake kutoleta thamani
nini kifanyike a
wajibu inaendelea kushauri ofisi ya aifa ya ukaguzi ipendekeze kufanyika kwa marekebisho kwenye sheria ya ukaguzi wa umma ya mwaka ili kuweka kifungu kitakacho weka adhabu zikiwemo hatua za kinidhamu kwa watendaji ambao hawatatekeleza maagizo ya kamati za pac na laac na kutofanyia kazi mapendekezo ya cag
hii itawaongezea wakaguliwa hamasa na ari ya kutekeleza maagizo ya kamati za pac na laac na kuyafanyia kazi mapendekezo yake
 jambo la mashirika na aasisi za umma kukosa bodi za wakurugenzi kukosekana kwa bodi za wakurugenzi uongozi ni changamoto ambayo imekua ikijirudia katika ripoti za cag za serikali kuu pamoja na mashirika ya umma
katika ukaguzi wa mwaka cag alibaini kuendelea kuwepo kwa mashirika ya umma na aasisi za serikali ambazo hazikuwa na bodi za wakurugenzi uongozi na kuathiri utendaji wa aasisi hizo
katika ukaguzi wake cag alibaini changamoto zifuatazo a
kutokuwepo kwa bodi za uongozi mwongozo wa wizara ya fedha na mipango wa kuimarisha mifumo ya udhibiti wa mifumo ya ndani katika aasisi za umma uliotolewa desemba unaeleza kuwa bodi ya uongozi ndiyo chombo cha juu cha uangalizi katika taasisi za umma
bodi za uongozi zina jukumu muhimu katika kusimamia na kufanya maamuzi muhimu ya kimkakati inayohusu taasisi inayoisimamia
katika ukaguzi wa hesabu za serikali kuu cag alipitia nyaraka za bodi za wizara na taasisi zake sekretarieti za mikoa wakala wa serikali na taasisi nyingine mbalimbali za serikali na kubaini taasisi nne ambazo hazikuwa na bodi za usimamizi kwa kipindi cha miaka mitatu hadi mitano kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 orodha ya taasisi ambazo hazina bodi za uongozi ushauri
na
aasisi mapungufu yaliyobainika t ume ya eknolojia ya habari na mawasiliano hakuna bodi ya uongozi wa ume kwa kipindi cha zaidi ya miaka mitano
 hospitali ya rufaa ya kanda ya chato hakukua na bodi ya ushauri ya hospitali
 kituo cha mafunzo ya uhifadhi wa jamii hakukua na bodi ya ushauri ya wizara
mfuko wa aifa wa maji hakukua na bodi ya mfuko tangu mwaka 
 kuongezeka kwa mashirika yasiyokuwa na bodi za wakurugenzi lengo namba 
 la malengo endelevu ya dunia sdgs linahimiza nchi wanachama kuwa na taasisi imara zinazojiendesha kwa uwazi uwajibikaji na ufanisi katika ngazi zote
uwepo wa bodi za wakurugenzi ni muhimu katika kuhakikisha kunakuwa na usimamizi mzuri na kuwa na taasisi imara
wakati wa ukaguzi wake cag alibaini kuwa mashirika ya umma hayakuwa na bodi za wakurugenzi
aidha mapitio ya cag yalibainisha kuwa bodi ya korosho anzania na shirika la maendeleo ya petroli anzania zina wenyeviti wa bodi lakini hazina wajumbe wa bodi walioteuliwa na mamlaka inayohusika
kielelezo na
 mwenendo wa mashirika ya umma yanayojiendesha bila kuwa na bodi za wakurugenzi kwa kipindi cha miaka mitatu
 bodi zilizomaliza muda wake ukaguzi wa cag katika serikali kuu ulibaini taasisi kumi hazikuwa na bodi za wakurugenzi kwa kuwa bodi zake zilikuwa zimemaliza muda wake wa uongozi
cag alibaini aasisi hizo hazikuwa na bodi kwa kipindi cha miaka hadi mitano
kuna umuhimu mkubwa wa kuwa na bodi hai zinazotoa miongozo na kuweka udhibiti katika uongozi wa taasisi hizo
aasisi ambazo zilikuwa na bodi zilizomaliza muda wake ni mfuko wa kulinda wanyamapori anzania hospitali ya rufaa ya mkoa wa mbeya ume ya maendeleo ya ushirika anzania ume ya aifa ya umwagiliaji aasisi ya kuthibiti ubora wa mbegu anzania tosci aasisi ya mafunzo ya ufugaji nyuki hospitali ya rufaa ya mkoa wa bukoba hospitali ya rufaa ya mkoa wa geita hospitali ya rufaa ya mkoa wa morogoro na hospitali ya rufaa ya mkoa wa simiyu
athari kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi kumepelekea athari zifuatazo i
kukosekana kwa utawala bora kwenye uendeshaji wa mashirika aasisi za umma kwa kuwa bodi hizi ndizo zina jukumu la kuhakikisha uwepo wa utawala bora kwenye mashirika haya
ii
kukwamisha juhudi za utekelezaji wa lengo namba 
 la malengo endelevu ya dunia sdgs pamoja na lengo namba la ajenda afrika tuitakayo
iii
kuendelea kuwepo kwa udhaifu katika mifumo ya usimamizi wa ndani pamoja na ukiukwaji wa sheria na kuwepo na vitendo vya rushwa na ubadhirifu wa rasilimali za umma kwa kuwa watendaji wanakosa usimamizi wa karibu wa bodi za wakurugenzi
iv
cag hakuweza kutoa hati za ukaguzi kwa taarifa za fedha za mashirika ya umma matano kwa sababu hazikuwa na bodi za wakurugenzi
sheria ya makampuni ya mwaka sheria ya fedha za umma ya mwaka na sheria mbalimbali zilizoanzisha mashirika ya umma zinaelekeza kuwa hesabu za shirika la umma zitasainiwa na mwenyekiti wa bodi ya wakurugenzi baada ya kuwa zimeidhinishwa katika kikao cha bodi ya wakurugenzi
kutokana na matakwa ya kisheria cag alishindwa kutoa maoni ya ukaguzi kwa mashirika ya umma matano ambayo hayakuwa na taarifa za fedha zilizoidhinishwa na kusainiwa na bodi ya wakurugenzi kwa sababu ya kuisha muda wa bodi hizo kama inavyoonekana katika jedwali na 
jedwali na
 orodha ya taasisi ambazo hazikupewa hati ya ukaguzi kwa sababu ya kutokuwa na hesabu zilizoidhinishwa na kusainiwa na bodi
na jina la shirikatarehe muda wa bodi kuishamiezi chuo kikuu cha kilimo na eknolojia cha mwalimu julius k
nyererejulai shirika la maendeleo na utafiti wa viwanda anzania oktoba mamlaka ya usimamizi wa bima anzania aprili chuo cha aifa cha sukari august bodi ya michezo ya kubahatisha anzania oktoba idadi ya miezi ambayo taasisi haikuwa na bodi hadi kufikia februari 
 v
bodi tatu za uongozi zilizo hai zilishindwa kutimiza idadi ya vikao vinavyotakiwa kutokana na kuwa na idadi kubwa ya wajumbe waliomaliza muda wao wa kuhudumu katika bodi
hivyo kupelekea wajumbe waliobaki kushindwa kutimiza akidi inayotakiwa ili kutekeleza majukumu ya bodi kama inavyoonekana katika jedwali na
jedwali na
 orodha ya bodi zilizoshindwa kutimiza idadi ya vikao vinavyotakiwa
aasisi mapungufu yaliyobainika hospitali ya rufaa ya mkoa wa mbeyabodi ya ushauri ya hospitali ilifanya mkutano mmoja tu mnamo agosti 
wakala wa barabara anzania tanroads kushindwa kwa bodi tanroads board kufanya mikutano kwa robo mbili za mwaka
hospitali ya rufaa ya mkoa wa musoma bodi ya ushauri ya hospitali ilifanya mkutano mmoja tu januari 
nini kifanyike pamoja na mapendekezo ya cag wajibu inaendelea kushauri i
ofisi ya msajili wa hazina ipendekeze kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuingiza vipengele vitakavyowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini kwa kipindi chote hadi bodi mpya itakapoteuliwa
mathalani kipengele cha kuruhusu bodi iliyopo kuendelea na majukumu yake hadi bodi mpya itakapoteuliwa
ii
msajili wa hazina apendekeze kufanyika kwa mabadiliko katika sheria zilizoanzisha mashirika ya umma ili kuweka kipengele kitakachowezesha mashirika hayo kuwa na bodi za wakurugenzi wadhamini zenye uwakilishi sawa wa jinsia kwa kuzingatia sera ya jinsia ya aifa ya mwaka na miongozo mingine ya serikali
jambo la kutoanzishwa kwa baraza la aifa la ushauri wa elimu kifungu cha cha sheria ya elimu na
sura ya ya mwaka iliyorekebishwa mwaka inazungumzia uanzishwaji wa baraza la ushauri wa elimu
vilevile muundo wa wizara ya elimu sayansi na eknolojia ambao ulipitishwa mnamo tarehe julai unaonyesha uwepo wa baraza la kitaifa la ushauri wa elimu
kinyume na matarajio ukaguzi ulibaini kuwa baraza hilo bado halijaanzishwa tangu kupitishwa kwa muundo huo
athari kukosekana kwa baraza la ushauri la elimu kunakwamisha majukumu ambayo yameainishwa kwenye sheria ya elimu na ya mwaka kifungu cha a e kama ifuatavyo a kumshauri waziri kuhusu uratibu na usimamizi wa taasisi za elimu hapa nchini b kukuza elimu pamoja na maendeleo ya shule nchini c kupitia kushughulikia sheria yoyote inayopendekezwa inayohusiana na au inayoathiri elimu ambayo inakusudiwa kuwasilishwa bungeni d kushughulikia mambo mengine yanayohusiana na elimu nchini na e kushughulikia masuala ya elimu ambayo yanaweza kuibuliwa na waziri mwenye dhamana
kukosekana kwa baraza hili kumeathiri kwa kiasi kikubwa sekta ya elimu ambayo inakumbwa na changamoto nyingi za kisera kimfumo na miundombinu
mfano baraza hili lingekuwa na mchango mkubwa katika mjadala mpana unaoendelea sasa kuhusu lugha ya kufundishia mitaala ya elimu pamoja na changamoto ya stadi zinazotolewa mashuleni kutofautiana na matakwa ya soko la ajira
nini kifanyike ili kuongeza ufanisi katika sekta ya elimu ni vyema wizara ya elimu sayansi na eknolojia ihakikishe kuwa baraza la ushauri wa elimu linaanzishwa mara moja na kufanya kazi yake kama ilivyoelekezwa na sheria ya elimu na
 ya mwaka 
jambo la mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi kanuni ya ya kanuni za fedha za umma za mwaka inahitaji kila wizara na idara ya serikali mamlaka ya serikali za mitaa au sekretarieti ya mkoa kuunda kamati ya ukaguzi
wajumbe na majukumu ya kamati yametolewa katika kanuni ya na ya kanuni za fedha za umma mtawalia
uwepo wa kamati hizi husaidia kuleta uwajibikaji katika usimamizi wa mapato na matumizi ya fedha za umma katika taasisi husika
ingawa uwepo wa kamati hizi upo kisheria bado cag alibaini mapungufu makubwa katika kamati za ukaguzi za taasisi ikiwa ni pamoja na wizara tano sekretarieti za mikoa rs mbili hospitali za rufaa nne na taasisi nyingine saba pamoja na mamlaka ya serikali za mitaa 
mapungufu hayo ni pamoja na a kutoanzishwa kwa kamati za ukaguzi b kumalizika kwa muda wa wajumbe wa kamati za ukaguzi bila uteuzi wa wajumbe wapya c kutohakiki na kupitisha mipango ya ukaguzi wa ndani d kutohakiki taarifa za fedha za taasisi husika e kamati kutofanya vikao vya robo mwaka na f kutoandaliwa kwa taarifa za utendaji wa kamati za mwisho wa mwaka
aasisi zenye mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi zimepungua kutoka taasisi mwaka hadi taasisi mwaka 
hata hivyo mamlaka za serikali za mitaa ndizo zimekuwa zikiongoza kwa mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi
mgawanyo wa idadi ya taasisi zenye mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi kwa mwaka na umeonyeshwa katika kielelezo na
kielelezo na
 aasisi zenye mapungufu katika utendaji kazi wa kamati za ukaguzi kwa mwaka na 
wizara sekretarieti wakala hospitali za rufaa serikali za mitaa aasisi nyingine athari kukosekana kwa kamati za ukaguzi zenye ufanisi kuna sababisha taasisi hizi kukosa ushauri na usimamizi thabiti katika maswala ya kiuhasibu udhibiti wa mifumo ya ndani uzingatiaji wa sheria maadili masuala ya ukaguzi na usimamizi wa vihatarishi
kwa mfano cag alibaini kuwa kamati ya ukaguzi katika halmashauri ya wilaya ya mlele haikuwa imeandaa taarifa yake ya utendaji ya mwaka na haikupitia taarifa za fedha za mwaka husika kabla ya taarifa hizo kuwasilishwa kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
matokeo yake ni pamoja na cag kutoa hati enye shaka kwa hesabu za halmashauri ya wilaya ya mlele
nini kifanyike a
maafisa masuuli wa taasisi zilizokaguliwa waanzishe kamati za ukaguzi na kuzipatia rasilimali za kutosha ili kuziwezesha kutoa matokeo yanayotarajiwa
mkaguzi mkuu wa ndani aongeze usimamizi wa utendaji kazi wa kamati za ukaguzi wa ndani katika taasisi mbalimbali nchini hasa za mamlaka za serikali za mitaa
vilevile or tamisemi kupitia sekretarieti za mikoa ziweke utaratibu wa kufuatilia kwa karibu utendaji kazi wa kamati za ukaguzi
hii ni pamoja na kuzitaka sekretarieti za mikoa kuwasilisha taarifa ya utendaji wa kamati za ukaguzi katika halmashauri zilizo chini yake na kuchukua hatua kwa uongozi wa mamlaka ambazo zitashindwa kuwa na kamati zinazofanya kazi kwa kufuata matakwa ya sheria na miongozo
jambo la miongozo ya serikali za mitaa yachochea mgongano wa kimaslahi kwa mujibu wa ripoti ya cag madiwani wamekuwa wakishiriki katika shughuli mbalimbali za kiutendaji za mamlaka za serikali za mitaa ambazo kimsingi zilitakiwa zitekelezwe na menejimenti na kuathiri dhana ya utawala bora
baadhi ya shughuli hizi ni kama ifuatavyo a
mwenyekiti meya wa halmashauri anapaswa kusaini mikataba kati ya mamlaka za serikali za mitaa na wazabuni mawakala wa ukusanyaji wa mapato kama ilivyoelekezwa katika kanuni ya ya kanuni za bodi za zabuni za mamlaka za serikali za mitaa uanzishaji na uendeshaji za mwaka b
mwenyekiti meya wa halmashauri anapaswa kusaini taarifa za mwaka za hesabu kama ilivyoanishwa katika agizo la la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka c
mwenyekiti meya wa halmashauri anapaswa kusaini hati za makabidhiano ya ofisi baina ya wakurugenzi kama inavyoelezwa katika agizo la la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka d
kamati ya fedha na baraza la madiwani lina wajibu wa kujadili majibu ya taarifa za ukaguzi kabla ya kuyawasilisha kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kama ilivyoelezwa katika aya ya 
 e ya mwongozo wa uhasibu na usimamizi wa fedha za serikali za mitaa wa mwaka e
kamati ya fedha na baraza la madiwani lina jukumu la kuidhinisha mali zote ambazo mamlaka za serikali za mitaa zimeamua kuacha kuzitumia kama ilivyoelezwa katika aya ya 
 b ya mwongozo wa uhasibu na usimamizi wa fedha za serikali za mitaa wa mwaka f
kwa mujibu wa kifungu cha cha sheria ya utumishi wa umma sura ya ilivyorekebishwa baraza la madiwani ndio mamlaka ya nidhamu ya watumishi wa mamlaka za serikali za mitaa na g
agizo la la randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka linalipa baraza la madiwani jukumu la maamuzi yote katika mamlaka za serikali za mitaa
majukumu yaliyoainishwa hapo juu kwa kiasi kikubwa yangepaswa kutekelezwa na menejimenti za mamlaka za serikali za mitaa hivyo kuleta mgongano wa kimaslahi pale ambapo madiwani wanahusishwa katika utekelezaji wa majukumu hayo
athari uwezekano wa kuwepo kwa migongano ya kimaslahi katika kufanya maamuzi na uchukuaji wa hatua katika maeneo ambayo madiwani wamehusika katika utekelezaji wake
vilevile kushirikisha baraza la madiwani katika shughuli za kila siku za utendaji kazi kunaathiri usimamizi wake kwa menejimenti ya halmashauri husika
 kwa mfano mwezi mei serikali iliipatia halmashauri ya wilaya ya nzega shilingi 
 bilioni kwa ajili ya ujenzi wa jengo la utawala
baraza la madiwani kupitia kikao cha mwezi mei lilikuwa limekwisha chagua eneo ndani ya kijiji cha ndala kwa ajili ya ujenzi wa jengo hilo
hata hivyo baraza jipya la madiwani lililoundwa baada ya uchaguzi mkuu wa mwaka kupitia kikao cha mwezi juni lilibadili maamuzi hayo na kuchagua eneo jingine ndani ya kijiji cha lubisu kwa ajili ya mradi huo
maamuzi haya yalipelekea kutokuanza kwa ujenzi wa jengo hili hadi wakati cag anakamilisha ukaguzi wake
nini kifanyike wajibu inashauri or tamisemi kupitia chuo cha serikali za mitaa hombolo kufanya mapitio ya sheria kanuni na miongozo inayosimamia muundo na majukumu ya watendaji mbalimbali katika mamlaka ya serikali za mitaa
mapitio haya yalenge kudadisi ni namna gani ya kufanya mgawanyo wa majukumu ili kuleta ufanisi katika utendaji wa mamlaka ya serikali za mitaa
katika kufanya mapitio hayo wajibu inashauri majukumu ya madiwani yajikite katika kufanya uangalizi oversight ikiwa ni pamoja na a
uwakilishi wa kata zao katika mikutano ya baraza b
usimamizi wa matumizi ya rasilimali za halmashauri c
kupitisha bajeti za halmashauri na kupitia taarifa za mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali baada ya kusainiwa na kuwasilishwa bungeni d
kutunga sheria ndogo ndogo zitakazotumika katika halmashauri husika e
kutetea maendeleo ya kijamii na utatuzi wa migogoro
kama ilivyoainishwa chini ya sheria ya serikali za mitaa mamlaka za wilaya sura ya iliyorekebishwa sheria ya serikali za mitaa mamlaka za miji sura ya iliyorekebishwa na randama ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka 
jambo la kutokuwapo kwa sera ya kudhibiti udanganyifu na vihatarishi katika ukaguzi wa taratibu za utekelezaji wa hatua za kudhibiti udanganyifu katika mashirika ya umma cag alibaini kuwa mashirika ya umma na mamlaka ya serikali za mitaa hayakuwa na sera mbinu na taratibu za kutambua na kukabiliana na vitendo vya udanganyifu
mashirika ya umma yaliyoainishwa na udhaifu huo ni a
mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira dar es salaam b
shirika la bima la aifa c
shirika la viwango anzania d
mamlaka ya bandari anzania e
benki ya uwekezaji tib f
bodi ya chai anzania g
bodi ya bima ya amana h
aasisi ya utafiti ya wanyamapori anzania i
mamlaka ya usimamizi wa huduma za bima anzania j
shirika la nyumba la aifa athari kutokana na hali hii taasisi hizi haziwezi kutambua hatari zilizopo katika utendaji wake
hii ni pamoja na kushindwa kubaini maeneo ambayo yana vihatarishi vya kufanyika kwa vitendo vya rushwa au ubadhirifu
hali hii pia inachangia kuendelea kuwepo kwa upotevu wa rasilimali za umma pamoja na kuwepo ufanisi mdogo katika utendaji wa serikali
nini kifanyike msajili wa hazina ahimize mashirika ya umma kutunga sera za kudhibiti udanganyifu fraud policy taratibu za kuzuia udanganyifu na taratibu za kutambua na kuzuia vihatarishi ili ziwe na uwezo wakutambua na kuzuia udanganyifu na vihatarishi mapema kabla ya tatizo kutokea
 hitimisho masuala yaliyochambuliwa katika ripoti hii yanalenga kutoa taarifa kwa wananchi juu ya mambo muhimu yaliyoripotiwa katika ripoti za cag za mwaka 
kiujumla kumekuwa na changamoto za utendaji wa taasisi na vitengo vya usimamizi katika taasisi za umma
changamoto hizi zinajumuisha kasoro za kiusimamizi kimuundo za kimfumo pamoja na mgawanyo wa majukumu hivyo kufifisha dhana nzima ya utawala bora nchini
ili kupunguza changamoto zilizobainika wajibu inashauri a
vyombo vya habari vitumie fursa ya ripoti za uwajibikaji zilizorahisishwa kutoka katika ripoti za cag kuuhabarisha umma kwa kipindi kizima cha mwaka mmoja yani kuanzia mwezi aprili ripoti zinapokuwa za umma hadi mwezi machi ya mwaka unaofuata wakati ripoti nyingine ya cag zinapowasilishwa kwa rais wa jmt
hii itasaidia umma kufuatilia masuala yaliyoibuliwa na cag ili kuweza kudai uwajibikajina utekelezaji wa mapendekezo ya aasisi za usimamizi ndani ya muda uliopangwa
aasisi za kiraia ngos kufanya uchechemuzi wa masuala ya uwajibikaji na usimamizi katika utekelezaji wa sheria
uchambuzi huu umeonesha kuwa sheria zinazoongoza kuvunjwa ni sheria ya fedha ya mwaka sheria ya manunuzi ya mwaka sheria ya usimamizi wa mashirika ya umma ya mwaka pamoja na sheria za mamlaka ya serikali za mitaa za mwaka 
kwa mfano kutokuwepo kwa bodi za wakurugenzi katika mashirika ya umma ni uvunjaji wa sheria unaoathiri utendaji wa mashirika hayo na utoaji huduma kwa jamii
 wajibu ins titute institute of public accountability s
p barabara ya rose garden mtaa wa ndovu nyumba no
 dar es salaam baruapepe ya muungano wa tanzania ofisi ya rais utumishi na utawala bora wakala ya serikali mtandao samora avenue extelecoms house ndfloor p
o box dar es salaam tel fax general email ceo email website taarifa kwa vyombo vya habari wakala ya serikali mtandao ega imeaanda utaratibu mahususi wa kutembelea wateja wake ambao ni taasisi za umma ili kusikiliza na kutatua changamoto mbalimbali zinazotokana na huduma inazozitoa
huduma hizo ni pamoja na mfumo wa barua pepe serikalini unaorahisisha mawasiliano ndani ya serikali uhifadhi wa mifumo na tovuti za serikali mfumo wa utoaji huduma kwa simu za mkononi kupitia uratibu wa mtandao wa serikali ugawaji wa masafa ya internet huduma ya ujumbe mfupi wa maandishi sms utengenezaji wa mifumo na tovuti na usajili wa anuani za tovuti
utaratibu huu ni sehemu ya maadhimisho ya wiki ya utumishi wa umma ambayo hufanyika kila mwaka kuanzia tarehe hadi juni nakaulimbiu kwa mwaka huu ni uongozi wa umma kwa ukuaji jumuishi kuelekea katika afrika tunayoitaka
hivyo katika kutimiza agizo la waziri wa nchi ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma mhe
angella kairuku wakala imepanga kutembelea baadhi ya taasisi za umma zilizopo dar es salaam zinazopata huduma mbalimbali za wakala kwa siku mbili tarehe na juni 
taasisi zitakazotembelewa tarehe juni ni pamoja na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora ofisi ya waziri mkuu sera bunge kazi vijana ajira na walemavu wizara ya ardhi nyumba maendeleo na makazi wizara ya elimu sayansi teknolojia na ufundi wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo wizara ya kilimo mifugo na uvuvi wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki kikanda na kimataifa
nyingine ni mamlaka ya chakula na dawa tfda mamlaka ya udhibiti wa hifadhi ya jamii ssra ofisi ya bunge iliyopo dar es salaam ofisi ya mhasibu mkuu wa serikali acgen ofisi ya msuluhishi wa migogoro ya bima tio mahakama ya tanzania tume ya taifa ya uchaguzi nec mfuko wa maendeleo ya jamii tasaf na wakala wa taifa wa hifadhi ya chakula nfra siku ya pili ya tarehe juni taasisi zitakazotembelewa ni wizara ya maji na umwagiliaji wizara ya ujenzi uchukuzi na mawasiliano wizara yaviwanda biashara na uwekezaji mamlaka ya hali ya hewa tma kampuni ya uendelezaji wa jotoardhi tanzania tgdc kampuni ya reli tanzania trl tume ya kudhibiti ukimwi tanzania tacaids
nyingine ni shirika la viwango tanzania tbs mfuko wa mawasiliano kwa wote ucsaf wakala wa taifa wa utafiti wa nyumba bora nhbra wakala wa majengo tanzania tba wakala wa usajili na utoaji wa leseni za biashara brela na wakala wa huduma ya ununuzi serikalini gpsa
kila taasisi itatembelewa na wataalam wawili wa wakala watakaosikiliza maoni na kutoa msaada wa kiufundi na ushauri wa kitalaam katika kutatua changamoto mbalimbali zinazojitokeza juu ya huduma mbalimbali zinazotolewa na wakala
wakala ya serikali mtandao ega ni taasisi ya serikali iliyoanzishwa mwaka kwa sheria ya wakala za serikali na
 sura ya ya mwaka 
wakala hii ina majukumu na mamlaka ya kuratibu kusimamia na kukuza jitihada za serikali mtandao nchini tanzania xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxmwishoxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx imetolewa na suzan mshakangoto meneja habari elimu na mawasiliano wakala ya serikali mtandao ega serikali ya awamu ya sita imekusudia kuleta mageuzi ya kilimo samia rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa wadau wa kilimo kushirikiana na wizara ya kilimo pamoja na wataalam wa kilimo kubuni mipango ya maendeleo itakayoleta mageuzi katika sekta hii
rais samia ametoa wito huo leo kwenye uzinduzi wa mashamba makubwa ya pamoja block farming utiaji saini mikataba ya utekelezaji wa miradi ya umwagiliaji na kukabidhi mitambo na magari kwa tume ya taifa ya umwagiliaji iliyofanyika chinangali wilayani chamwino
aidha rais samia amesema uzinduzi wa mashamba makubwa ya pamoja ni mwendelezo wa jitihada za serikali katika kuimarisha upatikanaji wa ajira kwa vijana na wanawake kupitia programu ya jenga kesho iliyo bora building better tomorrow bbt
vile vile rais samia amesema serikali kupitia wizara ya kilimo imejidhatiti kuhakikisha mpango huu unakuwa endelevu na unafikia mafanikio yaliyokusudiwa
rais samia pia amesema miongoni mwa malengo ya serikali kwa upande wa kilimo cha mazao uvuvi na ufugaji ni kuwa na kasi ya ukuaji wa sekta kufikia katika pato la taifa ifikapo mwaka kutoka 
 ya hivi sasa
halikadhalika rais samia amemtaka waziri wa kilimo mhe
hussein bashe kuhakikisha anasimamia kikamilifu fedha zote zinazotolewa katika mradi huo ili iweze kuzalisha bila kufanyiwa ubadhirifu
utekelezaji wa mpango wa mashamba makubwa ya pamoja kupitia bbt umeanzia mkoa wa dodoma katika shamba la chinangali ii lenye ekari 
hekta zaidi ya zimeshapatikana katika mikoa mingine na upimaji udongo unaendelea ili kutambua mahitaji ya virutubisho
tanzania kuomba kuwa mwenyeji wa mashindano ya afcon mwaka rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan kwa kushirikiana na kenya na uganda kupitia pamoja bid wamedhamiria kuwa mwenyeji wa michuano ya fainali za kombe la mataifa ya afrika african cup of nations 
rais samia amesema nchi hizo zinawania nafasi hiyo kwa kutambua mafanikio makubwa ambayo sekta ya michezo imepata hivyo kuwa wenyeji wa afcon kutaongeza hamasa zaidi kwa ukuaji wa michezo hususan soka
aidha rais samia amesema michuano hii itachangia katika ukuaji wa utalii kwa kuwa ni mashindano ambayo hutazamwa na zaidi ya watu bilioni moja barani afrika na maeneo mengi duniani kwa ujumla
vile vile rais samia amesema mashindano hayo yataleta watu mashuhuri nchini wenye ushawishi duniani hivyo huwezesha na kunufaisha sekta nyingi za uchumi ambapo huchangia ajira mapato kwa wafanyabiashara na serikali
kwa upande mwingine rais samia amesema serikali kupitia wizara ya utamaduni sanaa na michezo kwa kushirikiana na shirikisho la mpira wa miguu tanzania imeshafanya utafiti na kuandaa mpango mkakati wa utekelezaji wa maandalizi ya kuwa mwenyeji wa mashindano hayo
mashindano ya afcon yataweka rekodi kwa mara ya kwanza kufanyika katika ukanda wa afrika mashariki tangu yalipoanzishwa rasmi mwaka 
rais samia awataka watanzania kuwa wazalendo katika michezo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka watanzania na mashabiki wa michezo kuweka mbele uzalendo katika michezo kwa maslahi ya taifa
rais samia amesema hayo wakati wa hafla ya chakula cha usiku ya kuipongeza timu ya yanga kwa hatua waliyofikia ya kucheza fainali ya kombe la shirikisho afrika caf iliyofanyika ukumbi wa jakaya kikwete ikulu
aidha rais samia amesema timu yoyote itakayowakilisha tanzania katika mashindano ya michezo ya kimataifa ichukuliwe kama timu ya taifa na utani wa jadi ufanyike katika mechi za nyumbani pekee
vile vile rais samia amesema hatua ya timu ya yanga kufika kwenye mashindano ya caf imeleta heshima na kurejesha nchi katika ramani ya kisoka na michezo kwa ujumla
hali kadhalika rais samia amesema serikali itaendelea kufanya jitihada katika michezo ili kuiwezesha nchi kukaa kwenye ramani ya michezo duniani
rais samia pia amewapongeza wapenzi na mashabiki wa timu ya yanga kwa hamasa waliyokuwa wakiitoa kwa wachezaji wa yanga wakati wa mashindano hayo
kwa upande mwingine rais samia ametoa wito kwa serikali za mitaa nchini kuweka mkazo katika michezo kwa kuwa na viwanja katika maeneo yao
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri wa muungano wa tanzania mhes
samia suluhu hassan amemuagiza msajili wa vyama vya siasa jaji francis mutungi kuitisha kikao maalum cha baraza la vyama vya siasa
lengo ni kuwashirikisha wadau katika kutathmini utekelezaji wa mapendekezo ya kikosi kazi kilichokuwa kikiratibu maoni ya watu kuhusu demokrasia ya vyama vingi vya siasa nchini
rais samia ametoa maelekezo hayo wakati wa kikao kilichofanyika ikulu ya chamwino kilichohudhuriwa na viongozi mbalimbali wa serikali kuhusu kuanza kwa mchakato wa katiba mpya
kikao hicho kimejadili namna ya kushirikisha wadau mbalimbali na hasa ushirikishwaji wa wananchi katika mchakato huo kutoka pande zote mbili tanzania bara na zanzibar
mbali na mchakato huo wa katiba mpya masuala mengine yanayotarajiwa kushughulikiwa ni marekebisho ya sheria mbalimbali zinazohusiana na uchaguzi zikiwemo sheria ya tume ya taifa ya uchaguzi na sheria ya vyama vya siasa
miongoni mwa viongozi waliohudhuria kikao hicho ni pamoja na waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera uratibu na bunge mhe
jenista mhagama waziri wa katiba na sheria mhe
dkt
damas ndumbaro na watendaji wa taasisi mbalimbali
rais samia ashuhudia utiaji saini makubaliano ya uchimbaji madini rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi katika maeneo yaliyogunduliwa madini kusimamia vyema miradi hiyo ili itekelezwe ipasavyo na kulinufaisha taifa
rais samia ametoa tamko hilo leo ikulu chamwino wakati wa utiaji saini ya makubaliano baina ya serikali na kampuni za uchimbaji madini za evolution energy minerals limited ecograf limited na peak rare earth limited zote kutoka perth australia
aidha rais samia amewataka viongozi na taasisi za serikali kushirikisha wananchi katika maeneo ya migodi ili waweze kutoa huduma mbalimbali
rais samia pia amesema madini ya kinywe na adimu yaliyogunduliwa ni madini muhimu ya kimkakati duniani ambapo yanahitajika katika teknolojia mpya za kukabiliana na mabadiliko ya tabia nchi
vile vile rais samia amesema katika siku zijazo tanzania itakuwa kitovu cha uzalishaji na usafishaji wa madini hayo na hivyo kuweza kuvutia uwekezaji mahiri na kuendelea kunufaika na fursa zilizojitokeza
hali kadhalika rais samia amesema kutokana na juhudi zilizofanywa na serikali ukuaji wa sekta ya madini na mchango wake katika pato la taifa umeendelea kuimarika na unatarajia kuwa zaidi ya kama inavyoainishwa kwenye dira ya taifa ya maendeleo 
madini hayo ya kipekee na adimu kupatikana yamegundulika katika maeneo ya chilalo wilayani lindi epanko wilayani ulanga na nguala wilayani songwe
rais samia apokea ripoti ya takukuru na cag rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaagiza viongozi na watendaji wa serikali kuzisoma na kuzielewa vyema taarifa za rushwa na za ukaguzi wa hesabu za serikali ili ziwasaidie kujitathmini
rais samia ametoa agizo hilo leo mara baada ya kupokea taarifa ya taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru na ofisi ya mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag katika hafla iliyofanyika ikulu
aidha rais samia amesema taarifa hizo hizo zinasaidia kusimamia na kuimarisha utawala bora na kuhakikisha udhibiti na usimamizi wa rasilimali za serikali unafanywa kikamilifu
kwa upande mwingine rais samia ameitaka mamlaka ya bandari kufanya kazi na sekta binafsi ili kuimarisha mifumo ya tehama ya ukusanyaji fedha ambapo itasaidia kudhibiti upotevu mkubwa wa fedha unaotokea bandarini
rais samia pia amegiza kufanyiwa tathmini kwa mashirika ya umma yaliyopata hasara na kuyafuta mashirika ambayo hayana tija kwa taifa kwa kuwa mashirika hayo yanatumia gharama kubwa lakini hayaleti faida kwa serikali
katika ripoti ya cag jumla ya halmashauri nchini zimepata hati zenye mashaka zikiwemo halmashauri ya jiji la arusha babati bahi geita kilindi mbinga musoma nkasi nyasa simanjiro songwe sumbawanga manispaa pamoja na ushetu iliyopata hati mbaya
serikali ya awamu ya sita imekusudia kuleta mageuzi ya kilimo samia rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa wadau wa kilimo kushirikiana na wizara ya kilimo pamoja na wataalam wa kilimo kubuni mipango ya maendeleo itakayoleta mageuzi katika sekta hii
rais samia ametoa wito huo leo kwenye uzinduzi wa mashamba makubwa ya pamoja block farming utiaji saini mikataba ya utekelezaji wa miradi ya umwagiliaji na kukabidhi mitambo na magari kwa tume ya taifa ya umwagiliaji iliyofanyika chinangali wilayani chamwino
aidha rais samia amesema uzinduzi wa mashamba makubwa ya pamoja ni mwendelezo wa jitihada za serikali katika kuimarisha upatikanaji wa ajira kwa vijana na wanawake kupitia programu ya jenga kesho iliyo bora building better tomorrow bbt
vile vile rais samia amesema serikali kupitia wizara ya kilimo imejidhatiti kuhakikisha mpango huu unakuwa endelevu na unafikia mafanikio yaliyokusudiwa
rais samia pia amesema miongoni mwa malengo ya serikali kwa upande wa kilimo cha mazao uvuvi na ufugaji ni kuwa na kasi ya ukuaji wa sekta kufikia katika pato la taifa ifikapo mwaka kutoka 
 ya hivi sasa
halikadhalika rais samia amemtaka waziri wa kilimo mhe
hussein bashe kuhakikisha anasimamia kikamilifu fedha zote zinazotolewa katika mradi huo ili iweze kuzalisha bila kufanyiwa ubadhirifu
utekelezaji wa mpango wa mashamba makubwa ya pamoja kupitia bbt umeanzia mkoa wa dodoma katika shamba la chinangali ii lenye ekari 
hekta zaidi ya zimeshapatikana katika mikoa mingine na upimaji udongo unaendelea ili kutambua mahitaji ya virutubisho
samia na harris wadhamiria kuimarisha ushirikiano rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa rai kwa serikali ya marekani kufanya marejeo ya mkataba wa mpango wa ukuzaji fursa za kiuchumi afrika african growth and opportunity act agoa na kuuhuisha hadi mwaka 
rais samia ametoa rai hiyo leo wakati akizungumza na vyombo vya habari mara baada ya kumpokea mgeni wake mhe
kamala harris makamu wa rais wa marekani ambae yuko katika ziara ya kikazi nchini
aidha rais samia amesema mpango wa agoa ambao unaisha mwaka ni muhimu kwa tanzania kwa kuwa ni njia pekee ya biashara ambayo bara la afrika linautegemea kujikomboa kutoka lindi la umaskini
vile vile rais samia ametoa wito kwa marekani kufanya mapitio ya mkataba wa viza ili kuwawezesha raia wa mataifa yote mawili kunufaika na viza ya muda mrefu kwa kuongeza ukuaji wa biashara utalii na uwekezaji
rais samia pia ameishukuru marekani kwa msaada wanaoutoa katika kuleta maendeleo nchini kwenye sekta za afya elimu maji usafi wa mazingira kilimo na usalama wa chakula maliasili maendeleo ya miundombinu demokrasia pamoja na utawala bora
rais samia amesema ziara ya mhe
harris itatoa fursa kwa nchi hizi mbili kuimarisha mahusiano yaliyopo na kuwa jukwaa la kutafuta maeneo mapya ya ushirikiano zaidi
kwa upande wake mhe
harris amemtaja rais samia kama kiongozi bingwa wa mageuzi ambapo pia amesisitiza nchi hizi zitaendelea na majadiliano juu ya ukuaji wa uchumi wa muda mrefu nchi tanzania
rais samia akutana na kuzungumza na rais kagame rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema tanzania itaendelea kuweka miundombinu ya kukuza biashara na rwanda ili kuinua kiwango cha biashara kilichopo
rais samia amesema hayo leo wakati yeye pamoja na mgeni wake rais wa jamhuri ya rwanda mhe
paul kagame wakizungumza na vyombo vya habari ikulu jijini dar es salaam
aidha rais samia amesema kulingana na uhusiano uliopo kati ya tanzania na rwanda kiwango cha biashara kilichopo hakiendani na rasilimali zilizopo katika nchi hizo mbili
rais samia pia amesema kwa hivi sasa tanzania inafanya kazi ya kuimarisha bandari za dar es salaam na tanga na kuimarisha njia nyingine za mawasiliano ili iweze kutoa huduma kwa ufanisi kwa rwanda pamoja na nchi nyingine zinazoizunguka
kwa upande wake rais kagame amesema nchi hizo mbili zimejidhatiti kuendeleza ushirikiano na uhusiano wa kiuchumi na kihistoria uliopo ili kuimarisha maisha ya wananchi wake
vile vile rais kagame amemshukuru rais samia kwa uongozi wake na kujitoa kwake katika kutafuta suluhu ya changamoto zinazozikabili nchi za ukanda wa afrika mashariki ikiwemo mashariki mwa jamhuri ya kidemokrasia ya kongo drc
rais kagame yuko nchini tanzania kwa ziara ya kikazi ya siku mbili ambapo amejadili na rais samia masuala ya biashara nishati na miundombinu ulinzi na usalama pamoja na kukuza na kuimarisha uhusiano na ushirikiano wa mataifa hayo mawili
rais samia ashiriki mkutano wa dharura sadc rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amehudhuria mkutano wa kujadili hali ya usalama wa mashariki mwa nchi ya jamhuri ya kidemokrasia ya kongo drc
mkutano huo wa dharura wa wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc troika na nchi zinazochangia vikosi vya jeshi vya force intervention brigade fib umefanyika leo mjini windhoek nchini namibia
aidha mkutano huo umetoa tena wito kwa vikundi vyenye silaha kusitisha uhasama na kujiondoa bila masharti katika maeneo wanayoyashikilia nchini humo
mkutano huo pia umewasihi wanachama wa sadc kuunga mkono serikali ya drc na kushughulikia hali ya usalama ya mashariki mwa nchi hiyo kabla ya uchaguzi mkuu unaotarajiwa kufanyika mwezi desemba 
vile vile mkutano huo umesisitiza uungwaji mkono wa drc katika mapambano dhidi ya makundi ya kijeshi mashariki mwa nchi hiyo ili kuleta amani endelevu usalama na ustawi kwa wananchi wa kongo na jumuiya ya sadc kwa ujumla
kwa upande mwingine mkutano huo umeidhinisha kupeleka kikosi cha jeshi la sadc kutoka katika kikosi cha kudumu cha jumuiya hiyo ili kuiunga mkono drc iweze kurejesha amani na usalama
mkutano huo pia umehudhuriwa na viongozi mbalimbali wakiwemo rais wa namibia mhe
dkt
hage geingo rais wa afrika kusini mhe
cyril ramaphosa rais wa drc mhe
fe lix antoine tshisekedi waziri wa mahusiano ya mambo ya nje wa jamhuri ya angola mhe
balozi t te ant nio waziri wa ulinzi wa jamhuri ya malawi mhe
harry mkandawire pamoja na balozi wa zambia nchini namibia mhe
stephen katuka
rais samia ashuhudia utiaji saini ujenzi wa minara rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa makampuni ya simu kubuni teknolojia ya gharama nafuu itakayowezesha kila mtanzania kupata huduma ya mawasiliano popote alipo nchini
rais samia ametoa wito huo leo wakati wa utiaji saini mikataba ya upelekaji huduma za mawasiliano nchini kati ya mfuko wa mawasiliano kwa wote ucsaf na watoa huduma za mawasiliano uliofanyika katika ukumbi wa jakaya kikwete
aidha rais samia ameyataka makampuni hayo kuleta teknolojia inayoendana na mazingira ya tanzania kwa kuwa zipo changamoto zinazotokana na hali ya kijiografia na kipato kidogo cha wananchi katika baadhi ya maeneo
rais samia pia amewataka wakala wa barabara mijini na vijijini tarura kushirikiana na ucsaf na wakandarasi kuhakikisha njia zinapitika katika maeneo ya vijijini inapokwenda kujengwa minara hiyo
hali kadhalika rais samia amewataka wakala wa nishati vijijini rea kuhakikisha kuwa minara inayokwenda kujengwa vijijini inapelekewa umeme ili faida inayokusudiwa ipatikane haraka
kwa upande mwingine rais samia amesema kuwepo kwa huduma bora za mawasiliano hususan katika maeneo ya vijijini ni muhimu sana kiuchumi kisiasa kijamii kiutamaduni na hata katika masuala ya ulinzi na usalama wa nchi yetu
miradi miwili iliyotiwa saini ni ya ujenzi wa minara katika kata wenye gharama ya shilingi bilioni 
 pamoja na mradi wa kuongeza uwezo wa minara ya mawasiliano utakaogharimu kiasi cha shilingi bilioni 
salamu za rambirambi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa mkuu wa mkoa wa morogoro mhe
adam kighoma malima kutokana na vifo vya watu wawili katika ajali ya ndege
ajali hiyo imetokea leo saa asubuhi katika kiwanja cha ndege cha matambwe kwenye hifadhi ya taifa ya nyerere mkoani humo na kusababisha vifo vya watu wawili na majeruhi wawili
kwa mujibu wa wizara ya maliasili na utalii ndege aina ya cessina h fzs ikiwa na abiria watatu na rubani ilipata ajali wakati ikiruka katika kiwanja hicho
katika ajali hiyo askari wawili wamejeruhiwa na hali zao sio nzuri ambapo baada ya kuokolewa walikimbizwa zahanati kwa ajili ya kupata huduma ya kwanza huku wakisubiri ndege ya kuwapeleka hospitali ya taifa ya muhimbili kwa ajili ya matibabu zaidi
aidha miili ya marehemu imehifadhiwa kwa muda katika zahanati ya hifadhi hiyo
rais samia anawapa pole wafiwa wote na anaungana na familia hizo katika kipindi hiki kigumu cha majonzi
mungu azilaze roho za marehemu wote mahali pema peponi
amina
rais samia awataka watanzania kuwa wazalendo katika michezo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka watanzania na mashabiki wa michezo kuweka mbele uzalendo katika michezo kwa maslahi ya taifa
rais samia amesema hayo wakati wa hafla ya chakula cha usiku ya kuipongeza timu ya yanga kwa hatua waliyofikia ya kucheza fainali ya kombe la shirikisho afrika caf iliyofanyika ukumbi wa jakaya kikwete ikulu
aidha rais samia amesema timu yoyote itakayowakilisha tanzania katika mashindano ya michezo ya kimataifa ichukuliwe kama timu ya taifa na utani wa jadi ufanyike katika mechi za nyumbani pekee
vile vile rais samia amesema hatua ya timu ya yanga kufika kwenye mashindano ya caf imeleta heshima na kurejesha nchi katika ramani ya kisoka na michezo kwa ujumla
hali kadhalika rais samia amesema serikali itaendelea kufanya jitihada katika michezo ili kuiwezesha nchi kukaa kwenye ramani ya michezo duniani
rais samia pia amewapongeza wapenzi na mashabiki wa timu ya yanga kwa hamasa waliyokuwa wakiitoa kwa wachezaji wa yanga wakati wa mashindano hayo
kwa upande mwingine rais samia ametoa wito kwa serikali za mitaa nchini kuweka mkazo katika michezo kwa kuwa na viwanja katika maeneo yao
rais samia aahidi kuendelea kutatua changamoto za wananchi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa wanawake kupaza sauti kwa pamoja na kukemea changamoto zinazowakabili wanawake wa tanzania katika nyanja mbalimbali bila kujali itikadi zao
rais samia ametoa wito huo leo wakati akihutubia katika sherehe ya kilele cha miaka miwili ya uongozi wa serikali ya awamu ya sita iliyofanyika katika uwanja wa uhuru
aidha rais samia ameahidi kuendelea kutafuta suluhu za changamoto zinazowakabili wanawake na kuwafanya kukosa huduma ikiwemo kujenga shule za wasichana za sayansi na vyuo vya ufundi ili kuwainua wanawake katika masuala ya kiteknolojia
kwa upande wa miundombinu rais samia amesema serikali imeweka bajeti ya kutosha kuiwezesha wakala wa barabara mijini na vijijini tarura kuendeleza miundombinu ya barabara vijijini
vile vile rais samia amesema serikali inaendelea kuimarisha bandari za dar es salaam zanzibar tanga mtwara na kigoma ili kuimarisha biashara nchini na ndani ya bara la afrika kwa ujumla
halikadhalika rais samia amesema serikali itasimamia tanzania kuwa kinara wa uchumi kwa kumsimamia mwanamke kuzalisha bidhaa mbalimbali zinazouzwa ndani na nje ya nchi kama ilivyopendekezwa na jukwaa la usawa wa kijinsia
rais samia pia ameeleza kuwa changamoto za mabadiliko ya tabia nchi zimesababisha kupanda kwa gharama za bidhaa hivyo serikali itaendelea kukabiliana na changamoto hizo kuhakikisha watanzania wanakuwa na ustawi mzuri wa maisha
rais samia awataka vijana kuwa na ari ya kulitumikia taifa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa vijana kuwa tayari kulitumikia taifa ili kudumisha amani mshikamano na kuleta maendeleo
rais samia ametoa wito huo leo wakati akizungumza na wawakilishi wa jumuiya ya wanafunzi wa taasisi za elimu ya juu tanzania tahliso na zanzibar zahlife katika viwanja vya ikulu chamwino
aidha rais samia amewataka wanafunzi kuwa na ufahamu kuhusu mwelekeo wa nchi na aina ya taifa tunalotaka kulijenga ambalo linajitegemea kiuchumi
vile vile rais samia amesema wizara ya elimu inapitia mitaala ambayo itaongeza ubora na kuzingatia ujuzi ili wahitimu waweze kujitegemea baada ya kuhitimu masomo yao
hali kadhalika rais samia amewataka vijana wa vyuo vikuu kuelewa changamoto kubwa za kidunia zikiwemo mabadiliko ya tabianchi na usalama wa chakula na kutoa elimu kwa jamii kuhusu mikakati ya kukabiliana nazo
rais samia pia amewataka vijana kuwa mstari wa mbele kuielimisha jamii umuhimu wa kuhifadhi mazingira na vyanzo vya maji na kuwahimiza wananchi kuongeza uzalishaji ili pia kunufaika na soko kubwa la bidhaa za chakula duniani
serikali inafanya jitihada mbalimbali ili kuinua elimu ya juu ambapo imekamilisha mkataba na benki ya nmb wa thamani ya shilingi bilioni ili wazazi ambao mishahara yao inapitia benki hiyo waweze kukopa kwa ajili ya vijana wao
rais samia asisitiza uwezeshwaji wa vijana kupitia umiliki wa ardhi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imetenga hadi eka kwa kila kijana mwenye sifa ambapo baadae watazimiliki
rais samia amesema tanzania iko katika mchakato wa kupokea maombi kwa kundi la kwanza la vijana watakaopata fursa ya kupata mafunzo ya miezi mitatu kuanzia katikati ya mwezi februari halafu wagaiwe ardhi
hayo yamesemwa na rais samia akijibu swali kuhusu namna ya kuvutia vijana kwenye kilimo upatikanaji wa ardhi teknolojia na fedha wakati wa ufunguzi wa mkutano unaohusu kilimo unaofanyika dakar nchini senegal
pamoja na serikali kujidhatiti benki ya maendeleo ya afrika afdb imetangaza kutoa mkopo wa dola za kimarekani milioni kwa ajili ya sekta ya kilimo ikiwemo umwagiliaji na kujenga kituo cha usafirishaji na usambazaji mbolea mpango huo unaolenga vijana na wanawake ujulikanao kwa jina la bbt ujenzi wa kesho bora umeanzisha mfuko wa dhamana kwa vijana na huduma za mikopo nafuu chini ya mfuko wa pembejeo
rais samia amesema tanzania imeamua kuanzisha mpango huo kutokana na idadi kubwa ya vijana kukosa sifa zinazohitajika na taasisi za fedha wanapoomba mikopo
tangu kuanzishwa kwa mpango huo wa bbt miezi sita iliyopita tayari imeweza kutenga jumla ya eka kwa nchi nzima na shughuli ya kusafisha mashamba hayo imeanza sekta ya kilimo kukua kwa ifikapo rais samia rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema sekta ya kilimo nchini inatarajiwa kukua kwa ifikapo mwaka ukilinganisha na ukuaji wa sasa wa takriban 
rais samia amesema tanzania imetengeneza fursa za kitaifa kwa ajili ya mabadiliko ya mfumo wa chakula unaotarajia kuongeza uzalishaji wa chakula kuimarisha maisha ya watu na kusaidia kukabiliana na mabadiliko ya hali ya hewa
akichangia kwenye mada inayohusu masuala ya chakula food action partnership investing in greater resilience ikiwa mkutano mwingine wakati wa jukwaa la uchumi duniani uswizi rais samia alizungumzia dira ya mabadiliko ya kilimo tanzania
katika kudhibiti mfumo endelevu wa chakula nchini rais samia amesema jitihada kadhaa zimefanyika ikiwemo kuanzisha mradi kwa ajili ya vijana huku wakiendelea kuimarisha ukuaji wa shoroba za kilimo
jitihada nyingine zilizofanyika kuanzia mwaka huu wa fedha ni pamoja na kuongeza bajeti ya kilimo mara ukilinganisha na ile iliyopita
aidha tanzania inatarajia kuwa mwenyeji wa jukwaa la mfumo wa chakula afrika mwezi septemba kudhihirisha maendeleo hayo
mdahalo huo ulihudhuriwa na zaidi ya viongozi kutoka afrika asia ulaya na marekani kwa nia ya kuongeza kasi ya ushirikiano na uwekezaji kwa ajili ya maendeleo ya kila nchi
wachangiaji wakuu katika mdahalo huo mbali na rais samia walikuwa rais gustavo petro wa colombia tran hong ha naibu waziri mkuu wa vietnam na bw alvaro lario rais wa wakfu wa kimataifa wa maendeleo ya kilimo ifad roma
rais samia atoa wito kwa wanawake kushikamana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa baraza la wanawake wa chadema bawacha kutumia nguvu ya chama chao kuungana na kila chama cha siasa kumkomboa mwanamke wa tanzania
rais samia amesema hayo wakati akihutubia katika kongamano la siku ya wanawake duniani lilioandaliwa na bawacha katika ukumbi wa kuringe
aidha rais samia amesema lengo ni kuona mwanamke wa kitanzania anathaminiwa na kupewa haki kama mwingine yeyote duniani kwa kuwa changamoto hazichagui dini kabila wala itikadi ya kisiasa
rais samia pia amewataka wanawake kutumia siku hii kutathmini maendeleo ya wanawake na changamoto wanazokabiliana nazo kisiasa kiuchumi na kijamii ili kupata maridhiano ya haki zao katika usawa wa kijinsia
vile vile rais samia amevitaka vyama vya siasa kufanya kazi kwa pamoja na kushikamana ili kukuza siasa za kistaarabu na za kusikilizana zitakazoleta heshima kwa taifa na kustawisha uchumi
rais samia aitaka mahakama kuimarisha mifumo ya utoaji haki rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameiagiza wizara ya katiba na sheria pamoja na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kushirikiana na wizara za kisekta kuzifanyia marekebisho sheria zote zenye mizunguko inayochelewesha kesi na upatikanaji wa haki
rais samia ametoa agizo hilo leo katika maadhimisho ya siku ya sheria yaliyofanyika katika viwanja vya chinangali
aisha rais samia amesema sheria mbalimbali zimetoa nafasi ya usuluhishi katika mabaraza ya vijiji na kata hivyo amewataka majaji na mahakimu kutoa mafunzo kwa kutumia utaratibu wa usuluhishi wa migogoro
rais samia amewaagiza wadau wote katika sekta ya sheria kupitia upya taratibu ambazo mashauri hupitia ili kuzifupisha kwa lengo la kuhakikisha upatikanaji wa haki kwa haraka
vile vile rais samia amesema anatarajia kuona watanzania wanatambua kwamba kufikishana mahakamani sio jambo la lazima na badala yake usuluhishi iwe ndio njia ya kwanza kutumika
rais samia pia amesema ni lazima mfumo wa utoaji haki unaochukua muda mrefu kutatua migogoro urekebishwe kwa kuwa ni hatari huongeza gharama na kuathiri mazingira ya uwekezaji na biashara
kwa upande mwingine rais samia ameitaka ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali kuwachukulia hatua watumishi ambao wanachafua sura na taswira ya muhimili wa mahakama kwa vitendo viovu vya rushwa kauli mbaya na hata vitendo vya udhalilishaji kwa wanawake watoto na wenye uhitaji maalum
rais samia awataka viongozi kutekeleza na kusimamia majukumu yao rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi kukumbushana misingi ya uongozi na taratibu za utendaji kazi serikalini kwa kuzingatia sheria kanuni na miongozo iliyopo
rais samia amesema hayo leo wakati akifungua mkutano wa faragha retreat wa mawaziri na makatibu wakuu uliofanyika katika ukumbi wa mikutano wa kimataifa aicc
aidha rais samia ametoa wito kwa viongozi hao kuwa na uelewa wa pamoja wa mtazamo na mwelekeo wa serikali juu ya masuala mbalimbali
vile vile rais samia amewataka viongozi hao kutumia mkutano huo kukumbushana na kuelekezana juu ya kutimiza ipasavyo wajibu walionao na dhamana walioibeba ya kuwatumikia wananchi
rais samia pia amesema umakini na umahiri unahitajika kwa viongozi katika kutumia na kusimamia rasilimali watu vifaa na fedha za umma pamoja na kuwa na mipango na mikakati thabiti ya kutekeleza na kusimamia majukumu yao
kwa upande mwingine rais samia amewataka viongozi hao kuyasemea mafanikio ya serikali yaliyopatikana na kuwa wepesi kusahihisha kwa wakati upotoshaji unaofanywa dhidi ya serikali kupitia watumishi na vitengo vya habari vya wizarani
mkutano huo ambao unafanyika kwa mara ya kwanza tangu rais samia aingie madarakani una lengo la kuwakumbusha viongozi kuhusu dhana ya uongozi na sifa za kiongozi bora na utaratibu wa utoaji wa maamuzi ya kisera ndani ya serikali
rais samia pia amesema alitumia ubunifu kuunganisha taifa kwa kuhakikisha kunakuwa na maridhiano na uvumilivu ili kuleta mageuzi ambayo yameweka msingi mzuri katika mustakbali wa demokrasia na maendeleo ya taifa letu
kwa upande mwingine rais samia alitembelea ofisi za chama cha mapinduzi ccm na kuzungumza na uongozi wa mkoa pamoja na wanachama wa mkoa wa kilimanjaro
rais samia awataka wakandarasi kufanya kazi kwa ufanisi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wakandarasi wazawa walioshinda zabuni kuhakikisha kufanya kazi zenye ubora kwa ufanisi uaminifu na kufuata makubaliano yaliyofikiwa katika mikataba
rais samia ametoa wito huo leo wakati akishuhudia utiaji saini mikataba ya kuimarisha gridi ya taifa na kusambaza umeme vijijini katika hafla iliyofanyika ikulu
aidha rais samia amewataka wakandarasi waliokosa kandarasi kuridhika na maamuzi ya zabuni yaliyoamuliwa kwa kuwa kupinga maamuzi hayo kunachelewesha kuanza kwa miradi iliyopitishwa vile vile rais samia amezitaka wizara zinazohusika na malipo ya wakandarasi wa miradi kuhakikisha wanawalipa kwa wakati pindi wanapokamilisha kazi zao
aidha rais samia amesema miradi hii yenye thamani ya shilingi trilioni 
 ni ya muhimu kwa wananchi kwa kuwa itaimarisha huduma za maji kilimo afya na hivyo kuleta maendeleo
shirika la umeme tanesco limeweka saini mikataba kwa ajili ya miradi ya gridi imara na wakala wa umeme vijijini rea imeweka saini mikataba kwa ajili ya miradi ya kupeleka umeme kwenye migodi midogomidogo na maeneo ya kilimo
miradi hiyo itapeleka umeme katika maeneo ya uzalishaji mali vitongoji vituo vya afya na maeneo yenye vyanzo vya maji ili kujenga uchumi kuongeza uwekezaji na utoaji huduma za jamii katika ngazi za chini
rais samia azindua tume ya kuangalia jinsi ya kuimarisha taasisi za haki jinai rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amezitaka taasisi za haki jinai kuendesha na kusimamia haki jinai kwa kuzingatia misingi ya sheria weledi usawa uadilifu pamoja na mila na desturi zetu
rais samia amesema hayo leo wakati akizundua tume ya kuangalia jinsi ya kuimarisha taasisi za haki jinai katika hafla iliyofanyika leo ikulu chamwino
aidha rais samia amesema tume hiyo imeundwa kutokana na kuvurugika kwa mifumo ya haki jinai ambayo inachangiwa na kupuuzwa kwa mifumo ya maadili na hivyo kusababisha baadhi ya wananchi wasio na uwezo kupoteza haki zao
taasisi zitakazofanyiwa tathmini na tume hiyo ni jeshi la polisi ofisi ya taifa ya mashtaka taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru jeshi la magereza pamoja na mamlaka ya kudhibiti na kupambana na dawa za kulevya
rais samia pia ameiagiza tume hiyo kupitia na kuangalia mifumo ya utendaji ya taasisi hizo na kufanya mabadiliko ya mafunzo mifumo ya ajira matumizi ya tehama pamoja na fikra za kiutendaji na mahusiano kati ya taasisi hizo na raia
vile vile rais samia amezitaka taasisi hizo kutoa ushirikiano wa kutosha ili kuweza kufikia malengo yanayokusudiwa
tume hiyo yenye wajumbe itaanza kufanya kazi kuanzia tarehe februari hadi tarehe mei 
mhe
rais samia afungua skuli ya msingi ya mwanakwerekwe rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imeendelea kutenga fedha kwa ajili ya ustawi wa jamii kama elimu maji na afya ili wananchi waweze kunufaika na huduma hizo
rais samia ameyasema hayo leo wakati akifungua skuli ya msingi ya mwanakwerekwe katika kuadhimisha miaka ya mapinduzi matukufu ya zanzibar
aidha rais samia amesema serikali itahakikisha wananchi wote wanapata haki yao ya elimu kwa kuimarisha miundombinu ya skuli ili kuendana na ongezeko la idadi ya watoto wanaohitaji kupatiwa elimu bora
rais samia pia amesema serikali ya mapinduzi zanzibar pamoja na ya muungano zitahakikisha kunakuwepo mazingira bora ya kujifunza na kufundishia kwa kupunguza msongamano wa wanafunzi darasani ili kufikia lengo la wanafunzi kwa darasa
kwa upande mwingine rais samia ameipongeza wizara ya elimu zanzibar kwa kuunda kikosi kazi cha kuishauri serikali mageuzi muhimu ya elimu ambayo yatakidhi mahitaji ya ulimwengu wa sayansi na teknolojia katika karne ya 
vile vile rais samia amesema utekelezaji wa dira ya zanzibar ya pamoja na mpango wa maendeleo ya taifa zanzibar development plan unategemea upatikanaji wa wataalamu kupitia sekta ya elimu
hivyo rais samia amesema serikali haina budi kuimarisha wataalamu kwa kuwapatia fani zinazoendana na mahitaji ili kuiwezesha zanzibar kufaidika na matumizi ya rasilimali ya bahari kupitia mkakati wa kuimarisha uchumi wa buluu
rais samia afunga njia ya kuchepusha maji na kuanza ujazaji wa maji bwawa la jnhpp rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo ameshuhudia shughuli ya kufunga njia kuchepusha maji na kuanza ujazaji maji kwenye bwawa la kuzalisha umeme la julius nyerere jnhpp
mradi huu ulianza mwaka baada ya serikali ya tanzania kupata kandarasi ya ujenzi ubia wa kampuni ya arab contractors na el sewedy kutoka misri
rais samia amesema mradi huu ni mojawapo ya miradi mikubwa ya umeme barani afrika ambapo bwawa hilo litaweza kuweka akiba kubwa ya maji na kuzalisha umeme hata mvua inapopungua
pia rais samia amesema mbali na kusaidia kudhibiti mafuriko ya mara kwa mara ya mto rufiji bwawa hili litawezesha kilimo cha uhakika cha umwagiliaji
kwa upande mwingine rais samia ameagiza wakuu wa mikoa kuwazuia wananchi wanaochepusha maji katika maeneo mbalimbali hasa katika bonde la mto rufiji na kurejesha maji katika mikondo yake ya asili kwa kuzingatia kanuni za mgawanyo wa maji
vile vile rais samia amezitaka wizara husika kutokutoa vibali vya matumizi ya maji na uwekezaji kwenye shughuli za uzalishaji unaohitaji maji mengi katika maeneo ya juu ya bonde upstream na badala yake utumike uwanda wa chini wa mradi
kukamilika kwa mradi wa jnhpp ambao umefikia asilimia 
 kutaimarisha na kufungua fursa nyingi za utalii katika eneo la kusini mwa tanzania hususan katika hifadhi ya taifa ya nyerere na hivyo kutoa ajira kwa wananchi
rais dkt
samia ataka wanawake kushirikishwa kuleta maendeleo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
samia suluhu hassan amesema serikali itaendelea kuwashirikisha wanawake kwa kuhakikisha inatanua mtandao wa wanawake katika sekta mbalimbali
rais samia amesema hayo leo katika kongamano la nne la wanawake vijana wa mtandao wa viongozi wanawake barani afrika african women leaders network awln lililofanyika zanzibar
aidha rais samia amesema lengo la kuwashirikisha wanawake ni kuweza kufikia ajenda ya ya maendeleo endelevu ajenda ya umoja wa afrika ya pamoja na dira ya maendeleo ya tanzania ya 
rais samia pia amesema maendeleo ya wanawake yamekuwa yakiathiriwa na changamoto mbalimbali kama kutokupata rasilimali kutengwa kutokupata haki zao na kutokupewa nafasi katika kufanya maamuzi
vile vile rais samia amesema takwimu zinaonesha kuwa mwaka idadi ya wanawake walioajiriwa ilishuka ambapo wanawake milioni duniani waliondoka katika ajira mwaka na hivyo kuwafanya kuwa maskini zaidi
hata hivyo rais samia amesema tanzania inafanya jitihada ya kuwashirikisha wanawake katika vyombo vya kufanya maamuzi akitolea mfano kuongezeka kwa idadi ya wabunge kutoka 
 mwaka hadi mwaka na mawaziri katika baraza la mawaziri
awln ni mtandao ambao unataka kuhakiksha kuwa wanawake wana sauti katika nyanja zote za maisha kwa kutekeleza malengo endelevu ya umoja wa mataifa na kufikia malengo ya au ya kufikia afrika tunayoitaka
rais samia awahimiza watunza kumbukumbu kuzingatia usiri rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaagiza watunza kumbukumbu kutekeleza majukumu yao kwa mujibu wa sera sheria kanuni na miongozo ya kiutendaji ndani na nje ya serikali
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akifungua mkutano mkuu wa wa chama cha taaluma ya menejimenti ya kumbukumbu na nyaraka tanzania trampa katika ukumbi wa mikutano wa aicc
aidha rais samia amewataka watunza kumbukumbu na nyaraka katika ofisi za umma kutunza siri za serikali kwa kusimamia maadili ya kazi yao ili kulinda usalama wa nchi
vile vile rais samia ametoa wito kwa waajiri serikalini na sekta binafsi kuhimiza matumizi ya teknolojia kwenye utunzaji wa kumbukumbu na kuimarisha mazingira ya kazi kwa kupunguza mrundikano katika vyumba vya masijala
hali kadhalika rais samia amesema matumizi ya teknolojia katika utunzaji wa kumbukumbu utasaidia kurahisisha upatikanaji taarifa zinapohitajika kwa ajili ya maamuzi mbalimbali
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaagiza watunza kumbukumbu kutekeleza majukumu yao kwa mujibu wa sera sheria kanuni na miongozo ya kiutendaji ndani na nje ya serikali
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akifungua mkutano mkuu wa wa chama cha taaluma ya menejimenti ya kumbukumbu na nyaraka tanzania trampa katika ukumbi wa mikutano wa aicc
aidha rais samia amewataka watunza kumbukumbu na nyaraka katika ofisi za umma kutunza siri za serikali kwa kusimamia maadili ya kazi yao ili kulinda usalama wa nchi
vile vile rais samia ametoa wito kwa waajiri serikalini na sekta binafsi kuhimiza matumizi ya teknolojia kwenye utunzaji wa kumbukumbu na kuimarisha mazingira ya kazi kwa kupunguza mrundikano katika vyumba vya masijala
hali kadhalika rais samia amesema matumizi ya teknolojia katika utunzaji wa kumbukumbu utasaidia kurahisisha upatikanaji taarifa zinapohitajika kwa ajili ya maamuzi mbalimbali
rais samia aanza ziara ya siku mbili mkoani manyara rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amezindua barabara ya babati mjini yenye urefu wa kilomita 
 iliyojengwa chini ya mradi wa kuzijengea uwezo mamlaka za serikali za mitaa nchini
rais samia amefanya uzinduzi huo ikiwa ni siku ya kwanza ya ziara ya siku mbili mkoani manyara
aidha mradi wa ujenzi wa barabara hiyo umegharimu shilingi bilioni 
 ikiwa ni pamoja na ujenzi wa mitaro ya maji ya mvua na taa za barabarani
mradi huu wa barabara umejengwa kwa fedha za mkopo kutoka benki ya dunia chini ya usimamizi wa wizara ya ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi
kwa upande mwingine rais samia pia alizindua mradi wa vihenge na maghala ya kisasa ya kuhifadhia chakula ya wakala wa taifa wa mradi wa chakula nfra wilayani babati mkoani manyara wenye thamani ya shilingi bilioni 
awali akiwa njiani kuelekea mkoani manyara rais samia alisimama na kuzungumza na wananchi wa wilaya ya kondoa mkoani dodoma na baadae kuzungumza na wananchi wa kata ya bonga wilayani babati
rais samia akutana na kuzungumza na rais abdel fattah el sisi wa misri rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amekutana na rais wa jamhuri ya misri mhe
abdel fattah el sisi leo kwenye mji wa sharm el sheikh
katika mkutano huo viongozi hao wamezungumzia masuala mbalimbali yanayohusu uhusiano na ushirikiano kati ya nchi hizo mbili hasa kuwepo kwa mikakati mahsusi ya kuongeza kasi ya biashara na uwekezaji
marais hao wamezungumzia ujenzi wa mradi wa kufua umeme wa julius nyerere unaojengwa na wakandarasi kutoka misri na kuonyesha kuridhishwa na kasi ya ujenzi wa mradi huo uliofikia mpaka sasa
vilevile rais samia amemueleza rais el sisi kwamba tanzania ina mpango wa kuziba njia ya kuchepusha mto na kuanza kujaza maji kwenye bwawa hilo
rais el sisi ameahidi kutuma ujumbe mzito katika tukio hilo muhimu
viongozi hao wawili wamesisitiza umuhimu wa kuutekeleza mradi huo kwa ubora na viwango vya uhakika hata kama utachelewa nje ya muda uliotarajiwa hapo awali
pia marais hao wamesisitiza kuwa timu ya wataalamu wa pande zote mbili wafanye kazi kwa karibu ili kutatua changamoto ndogondogo zinazojitokeza kwenye mradi huo
katika mkutano huo rais samia aliongozana na waziri wa nishati mhe
january makamba waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki mhe
dkt
stergomena tax na balozi wa tanzania nchini misri mhe
dkt
emmanuel nchimbi
rais samia na jinping washuhudia uwekaji saini mikataba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameshuhudia utiaji saini wa mikataba na hati za makubaliano ya kimkakati akiwa pamoja na rais wa jamhuri ya watu wa china mhe
xi jinping
miongoni mwa mikataba hiyo iliyolenga kuimarisha ushirikiano biashara na uwekezaji wa baina ya nchi hizo mbili umeshuhudia china ikiipunguzia tanzania sehemu ya deni lake la thamani ya shilingi bilioni 
miongoni mwa mikataba na makubaliano yaliotiwa saini ni kuhusu mahitaji ya kuwepo na soko kubwa la usafirishaji wa maparachichi kutoka tanzania kwenda china
pia wametia saini mkataba unaohusu msaada wa rmb milioni za ushirikiano wa kiuchumi na kitaalamu baina ya nchi hizo mbili
vile vile kumetiwa saini makubaliano kuhusu mahitaji ya kuwepo na soko kubwa la usafirishaji wa mabondo ya samaki pamoja na bidhaa nyingine za uvuvi kutoka tanzania kwenda china
aidha china imetoa mkopo wa thamani ya dola za kimarekani milioni 
 wenye masharti nafuu kwa ajili ya kuendeleza ujenzi wa uwanja wa ndege wa zanzibar terminal ii
china inaongoza kwa uwekezaji nchini tanzania
hadi kufikia mwezi oktoba jumla ya miradi yenye thamani ya dola za kimarekani bilioni 
 ilisajiliwa katika kituo cha uwekezaji cha tic
miradi hiyo imezalisha ajira 
uwekezaji huo umefanyika katika sekta za viwanda kilimo mawasiliano madini na uvuvi
rais samia yupo nchini china kwa ziara ya kiserikali kufuatia mwaliko kutoka kwa rais wa nchi hiyo ambapo pia alikutana na kuzungumza na waziri mkuu wa china pamoja na spika wa bunge la nchi hiyo
tanzania na drc zasaini hati ya makubaliano mou rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan pamoja na rais wa jamhuri ya kidemokrasia ya kongo drc mhe
f lix antoine tshisekedi tshilombo wameshuhudia utiaji saini wa hati ya makubaliano mou baina ya nchi hizo mbili
utiaji saini wa hati hiyo inayohusu ushirikiano katika masuala ya teknolojia ict posta na mawasiliano umefanyika ikulu jijini dar es salaam wakati wa ziara ya kiserikali ya rais tshesikedi nchini tanzania
mkataba huo unaohusu teknolojia umetiwa saini na waziri wa habari mawasiliano na teknolojia ya habari wa tanzania mhe
nape nnauye pamoja na naibu waziri mkuu na waziri wa mambo ya nje wa drc mhe
christophe lutundula
tanzania na drc zimekubaliana kushirikiana na kuendeleza sekta ya mawasiliano kwa kuwa ni sekta pekee inayozalisha rasilimali pamoja na ajira kwa vijana kwa kiasi kikubwa
katika kukuza jitihada za biashara kati ya nchi hizo mbili rais samia amesema serikali ya tanzania inaifanyia marekebisho meli ya mv sangara ili ianze tena kutoa huduma ya kusafirisha mizigo kati ya tanzania na drc
aidha rais samia amesema tanzania na drc kupitia jumuia ya afrika mashariki eac zina mpango wa kujenga ushoroba wa kati central corridor wa barabara itakayounganisha tanzania na drc
takwimu za biashara baina ya nchi hizo mbili zimepungua kwa kipindi cha miaka iliyopita hivyo nchi hizo zimefufua tume ya pamoja ya ushirikiano ili kukuza uhusiano na ushirikiano uliopo kwa manufaa ya nchi zote mbili
rais samia apokea taarifa ya kikosi kazi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema sheria ambazo zinahitaji marekebisho madogo zitafanyiwa kazi haraka huku nyingine zitachukua muda kidogo kulingana na muda wa mchakato wa utekelezaji
rais samia amesema hayo leo wakati akipokea ripoti ya kikosi kazi cha kuratibu maoni ya wadau wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa ikulu jijini dar es salaam
aidha miongoni mwa mapendekezo yaliyotolewa na kikosi kazi ni kuruhusiwa kufanyika kwa mikutano ya hadhara kwa mujibu wa katiba na sheria pamoja na kuzingatia ya jinsi katika vyombo vya maamuzi vya vyama vya siasa
rais samia ameunga mkono pendekezo la kufanya marekebisho ya sheria ya vyama vya siasa kwani kutumia sheria na kanuni za awali zingeendelea kusababisha changamoto na dosari zilizokuwa zikijitokeza mwanzoni
rais samia pia amevitaka vyama vya siasa kutathmini mienendo ya vyama vyao hasa kuzingatia usawa wa kijinsia matumizi mazuri ya fedha utawala bora na kutokomeza ukatili wa kijinsia kwa kuwawezesha wanawake kugombea nafasi muhimu
vile vile kikosi kazi hicho kimependekeza utaratibu mpya wa kupata wajumbe wa tume ya taifa ya uchaguzi utendaji wa tume uruhusiwe kuhojiwa kwenye mahakama ya juu na pia isilazimike kufuata amri ya mtu yeyote idara yoyote ya serikali chama chochote cha siasa au taasisi yoyote
kikosi kazi hicho chenye wajumbe na kilichowasilisha maeneo ya kufanyiwa kazi kimependekeza matokeo ya uchaguzi wa rais yahojiwe kwenye mahakama ya juu mara itakapoanzishwa
rais samia azindua kituo cha kusafirisha umeme kigoma na kagera rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amezindua njia ya kusafirisha umeme ya msongo wa kilovolt kutoka nyakanazi geita yenye urefu wa kilomita 
kituo hicho cha umeme cha nyakanazi kilichopo wilaya ya biharamulo mkoani kagera pia kinasafirisha umeme kupeleka kigoma hivyo kuiwezesha kigoma kupata umeme wa gridi kwa mara ya kwanza
rais samia amezindua miradi sita katika kituo hicho yenye thamani ya shilingi bilioni ambayo itasaidia kusambaza umeme katika maeneo ya ngara biharamulo na kigoma
awali umeme katika maeneo hayo ulizalishwa kwa njia ya majenereta
kuzimwa kwa majenereta hayo kumesaidia kuokoa shilingi bilioni kwa mwaka ambazo zilikuwa zikitumika katika mafuta na matengenezo ya majenereta hayo
aidha umeme unaozalishwa katika kituo hicho utatumika pia katika viwanda pamoja na migodi ya mikoa jirani na hivyo kuchangia kukua kwa uchumi wa nchi
rais samia amehitimisha ziara yake ya kikazi leo mkoani geita na kuanza ziara ya kikazi ya siku tatu mkoani kigoma ambapo amefungua hospitali ya wilaya ya kakonko na kuzindua mradi wa maji wa kanyamfisi kibondo mjini
rais samia pia amezindua barabara ya kabingo nyakanazi km pamoja na kuweka jiwe la msingi ujenzi wa barabara ya kibondo mjini nduta eneo la twabagondozi yenye urefu wa kilomita 
tanzania na qatar watia saini hati za makubaliano rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameshuhudia utiaji saini wa makubaliano ya ushirikiano kati ya chemba ya biashara ya tanzania zanzibar na chemba ya biashara ya qatar
kwa upande wa chemba ya biashara ya tanzania mkataba ulisainiwa na rais wa chemba hiyo paul koyi huku pia ukisainiwa na mwenyekiti wa jumuiya ya kitaifa ya wafanyabiashara zanzibar zncc ali suleiman amour
aidha kwa upande wa qatar mkataba huo umesainiwa na makamu mwenyekiti wa chemba ya biashara ya nchi hiyo muhammed bin ahmed al kuwari uliofanyika jijini doha
lengo la mkataba huo ni kuimarisha biashara na uwekezaji kati ya wafanyabiashara wa tanzania na qatar hususan kwenye sekta za utalii miundombinu ujenzi wa mahoteli na usambazaji wa gesi
mbali na utiaji saini huo rais samia amefanya mazungumzo na waziri wa fedha wa qatar mhe
ali bin ahmed al kuwari ambapo wamejadili masuala ya kikodi baina ya nchi hizo mbili uwekezaji biashara gesi ufugaji utalii na kilimo
vilevile katika mazungumzo ya rais samia na waziri wa afya wa qatar mhe
dkt
hanan mohamed al kuwari wamekubaliana wataalamu wa tanzania wabadilishane uzoefu kwenye sekta ya afya hasa katika huduma za kibingwa na za dharura
rais samia pia katika ziara yake ya kikazi alifanya mazungumzo na amiri wa qatar sheikh tamim bin hamad al thani wafanyabiashara wakubwa na kuhudhuria mkutano wa ubunifu wa afya duniani world innovation summit for health uliomalizika leo katika kituo cha elimu cha multaqa jijini doha
rais dkt
samia ashiriki maadhimisho ya siku ya ukimwi duniani rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaelekeza wadau wote wa mapambano dhidi ya virusi vya ukimwi vvu na ukimwi kuweka jitihada na mikakati madhubuti katika kuzuia maambukizi mapya
rais samia ametoa maelekezo hayo leo kwenye maadhimisho ya siku ya ukimwi duniani yaliyofanyika katika uwanja wa ilulu akieleza lengo la mikakati hiyo ni kutokomeza kabisa maambukizi
aidha rais samia ameagiza zifanyike jitihada za kuzuia maambukizi mapya kwa makundi maalumu kwenye jamii kwa kuweka mikakati ya kupata fedha za kutosha katika mapambano dhidi ya janga la ukimwi
rais samia pia amesema kundi la vijana liangaliwe kwa upekee kwa kuwa maambukizi mapya hutokea kwa wenye umri wa miaka hususan wasichana
vile vile rais samia ameitaka wizara ya afya kuweka mikakati ya kutokomeza ubaguzi na unyanyapaa kwa watu wanaoishi na vvu kwa kutoa elimu ya kutosha kwa watoa huduma za afya maofisini na katika jamii
rais samia amewataka viongozi na wananchi kutumia maadhimisho hayo kutafakari kwa kina na kuhakikisha kunawekwa mikakati itakayoimarisha usawa ili kutokomeza maambukizi
rais samia awatunuku kamisheni maafisa wanafunzi wa jwtz rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan amewatunuku kamisheni maafisa wanafunzi wa jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania jwtz kundi la wa shahada ya sayansi ya kijeshi na kundi la refu
akitoa maelezo katika sherehe zilizofanyika katika chuo cha mafunzo ya jeshi tma monduli mkuu wa chuo cha mafunzo ya kijeshi monduli tma brig
jen
jackson mwaseba amesema kati ya wanafunzi waliohitimu wanawake ni na wanaume 
kwa upande mwingine mkuu wa chuo cha uhasibu arusha iaa dkt
cairo mwaitete amesema jwtz imekuwa ikishirikiana na chuo hicho kutoa shahada ya sayansi ya kijeshi ambapo kwa kipindi cha miaka ya ushirikiano jumla ya wanafunzi wamehitimu
aidha dkt
mwaitete amesema shahada hiyo inawaandaa maafisa waliohitimu kuweza kuwa mahiri katika kusimamia masuala ya kijeshi amani pamoja na uongozi kiuchumi kisiasa na kijamii
dkt
mwaitete pia amesema chuo cha uhasibu kina mpango wa kushirikiana na jeshi la polisi kutoa shahada mbalimbali zikiwemo usalama wa mitandao usalama na masomo ya kimkakati masomo ya ulinzi na amani pamoja na ulinzi wa taarifa hali kadhalika dkt
mwaitete amesema chuo cha uhasibu kinaunga mkono mpango wa serikali kupeleka vyuo vya elimu ya juu katika mikoa ya pembezoni kupitia fedha za mradi wa elimu ya juu kwa mageuzi ya kiuchumi heet
pamoja na kutunuku kamisheni mhe
rais samia ametoa zawadi kwa maafisa wanafunzi waliofanya vizuri katika mafunzo hayo
rais samia ashiriki maadhimisho ya jubilee ya kanisa la waadventista wa sabato rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa viongozi wa dini wa madhehebu mbalimbali kuwahimiza waumini wa dini zao kuzingatia mila utamaduni na maadili ya kitanzania
rais samia ametoa wito huo leo katika hafla ya maadhimisho ya jubilee ya miaka ya kazi ya utume na huduma ya kanisa la waadventista wa sabato yaliyofanyika katika ukumbi wa mikutano wa jakaya kikwete
aidha rais samia amewataka viongozi wa dini kuendelea kuwaandaa watoto na vijana katika malezi yenye maadili na tabia njema ambayo yatawajenga kuwa wazalendo kwa nchi yao
serikali inatambua mchango wa waadventista wa sabato katika kuelimisha jamii katika ngazi zote kuhusu masuala ya afya na maisha bora kupitia machapisho mbalimbali na vyombo vya habari
vile vile rais samia amewataka viongozi wa dini kuliombea taifa ili liendelee kudumu katika amani umoja na mshikamano ambayo ndio msingi mkuu wa utekelezaji wa dhamira ya serikali ya kuwaletea watanzania maendeleo
kwa upande mwingine rais samia ametoa wito kwa viongozi wa dini kuwaelimisha wananchi kutunza mazingira kwa kupanda miti kwa wingi kutunza misitu pamoja na vyanzo vya maji ili tabianchi irudi kuwa kama zamani
rais samia atoa salamu za rambirambi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan anawapa pole wafiwa wote na majeruhi wa ajali ya ndege iliyotokea bukoba mkoani kagera
rais samia pia ametoa salamu za rambirambi kwa mkuu wa mkoa wa kagera mhe
albert chalamaila kufuatia vifo vya watu katika ajali hiyo iliyotokea saa mbili na nusu asubuhi
ajali hiyo ilitokea katika eneo la ziwa victoria karibu na uwanja wa ndege wa bukoba ambapo awali majeruhi waliokolewa na kukimbizwa hospitali ya mkoa kwa ajili ya kupata matibabu
wakati huo huo rais samia amewashukuru wakazi wa kagera kwa ujasiri ushirikiano na jitihada walizofanya kuwaokoa abiria waliozama na ndege hiyo
rais samia anawatakia wanafamilia pamoja na watanzania wote kwa ujumla subra katika kipindi hichi kigumu
mwenyezi mungu azilaze roho za marehemu wote mahala pema peponi
amin
rais samia kufanya ziara ya kikazi nchini china rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan anatarajia kufanya ziara ya kitaifa nchini china kuanzia tarehe hadi novemba kufuatia mwaliko kutoka kwa rais wa jamhuri ya watu wa china mhe
xi jinping
ziara hiyo ni ya kwanza kufanywa na kiongozi wa juu kutoka bara la afrika tangu rais xi jinping achaguliwe tena na mkutano mkuu wa wa chama cha kikomunisti cha china kuwa katibu mkuu wa chama hicho kwa muhula wa tatu
vilevile ziara hiyo itakuwa miongoni mwa ziara za mwanzo za viongozi wa kitaifa kutembelea nchini china tangu utokee mlipuko wa uviko mwezi desemba 
rais samia atapokelewa rasmi tarehe katika ukumbi wa great hall of the people ambapo atafanya mazungumzo rasmi na mwenyeji wake rais wa china xi jinping na kushuhudia utiaji saini wa mikataba mbalimbali
mbali na kukutana na xi xinping rais samia anatarajiwa kukutana na waziri mkuu wa china li keqiang pamoja na spika wa bunge la nchi hiyo li zhanshu
ziara ya rais samia inafanyika katika kipindi ambacho tanzania na china zimeadhimisha miaka ya mahusiano ya kidiplomasia
viongozi hao wawili wanatarajia kuzungumzia masuala mbalimbali ya ushirikiano katika nyanja za siasa uchumi utamaduni na ushirikiano wa kimataifa
rais samia ataka sheria kutoa kipaumbele kwa wanawake rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema tanzania inahitaji sheria madhubuti kuhakikisha kuwa wanawake wanashiriki kikamilifu katika shughuli za maendeleo na umiliki wa rasilimali
rais samia amesema hayo leo kwenye maadhimisho ya miaka ya shirika la wanawake katika sheria na maendeleo afrika women in law and development in africa wildaf yaliyofanyika ukumbi wa serena
aidha rais samia amesema licha ya takwimu kuonyesha kuwa asilimia kubwa ya wanawake wanajishughulisha na shughuli za uzalishaji bado baadhi ya mila na desturi zinawafanya wanawake kuendelea kukandamizwa
rais samia pia amesema sheria ni nyenzo kuu ya ufikiwaji wa usawa wa kijinsia na ustawi wa wanawake hivyo kutoa kipaumbele kwa wanawake ni jambo la lazima ili kuleta maendeleo
vile vile rais samia amesema ipo haja ya kufanya tathmini ya sheria zilizopo na kuona zina mchango gani kwa watanzania na kuhakikisha kuwa zinakwenda ngazi za chini ili ziweze kutambuliwa na kufahamika kwa wananchi
kwa upande mwingine rais samia ametoa wito kwa sheria kutungwa na kutafsiriwa kwa lugha ya kiswahili ili kurahisisha kutoa elimu na ufahamu kwa wananchi
rais samia ameiagiza wizara ya maendeleo ya jamii jinsia wanawake na makundi maalum pamoja na wasaidizi wa masuala ya sheria kuwashirikisha wananchi na viongozi wa dini na kimila katika kuondoa vitendo vya udhalilishaji na ukandamizaji dhidi ya mwanamke
tanzania kuwa mwenyeji wa jukwaa la mtandao wa chakula afrika rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameridhia tanzania kuwa mwenyeji wa mkutano mkubwa wa kilimo utakaohusisha viongozi watu mashuhuri na wadau wapya 
uamuzi huo umetangazwa na aliyekuwa waziri mkuu wa ethiopia mheshimiwa hailemariam dessalegn katika jukwaa la mtandao wa chakula afrika agrf nchini marekani
rais samia amesema anatarajia mkutano huo utaendeleza uimarishaji wa mifumo ya chakula na kilimo katika vipaumbele vya serikali kupeana taarifa na kutumia teknolojia ya kisasa kwa ajili ya mifumo imara ya chakula
pia rais samia amesema wadau mbalimbali watakaohudhuria wataweza kujadili namna ya kuimarisha biashara miongoni mwa miji mbalimbali ili kuchangia usalama wa chakula ukuaji na uvumilivu
mbali na hayo lengo lingine ni kushawishi nchi zote juu ya ajira kwa vijana ambapo kila nchi barani afrika itaweka wazi mikakati yake ya malengo ya ajira hizo na namna ya kufanikisha
katika kuimarisha shughuli za kilimo serikali ya tanzania imeongeza bajeti yake karibu mara nne katika sekta hiyo kutoka dola za kimarekani milioni 
 kwa mwaka hadi dola milioni 
 mwaka 
rais samia amewasili nchini marekani kuhudhuria mkutano wa siku tatu wa wakuu wa nchi wa afrika na marekani utakaohusu masuala mbalimbali ya kimaendeleo pamoja na mikutano mengine ya kimkakati
rais samia atunukiwa shahada ya heshima ya udaktari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa vyuo vikuu kupitia mitaala yake ili ijikite katika kutoa elimu ambayo inakidhi mahitaji ya jamii
rais samia ametoa wito huo leo mara baada ya kutunukiwa shahada ya heshima ya udaktari doctor of letters honoris causa ya chuo kikuu cha dar es salaam katika mahafali ya duru ya tano ya chuo hicho yaliyofanyika katika ukumbi wa mlimani city
aidha rais samia amesema mitaala hiyo itawezesha kutoa elimu ambayo inalenga kutoa wahitimu wenye weledi wanaoajirika na wajasiriamali
rais samia amesema pamoja na kuwa na uhuru wa kitaaluma vyuo vikuu vina wajibu wa kutoa mchango wake katika kuleta maendeleo kutoa elimu stahiki kufanya tafiti na kutoa maoni ili kulikuza na kuliimarisha taifa letu
rais samia pia amesema elimu inayotolewa na taasisi za elimu ya juu inapaswa kuwawezesha wahitimu kujiajiri kuajiriwa kuwa wajasiriamali na kuwa tayari kuchangia maendeleo ya taifa letu
vile vile rais samia amevitaka vyuo vikuu kuwa na mikakati na malengo yanayolenga kufikia juu zaidi katika mzani wa kimataifa
hali kadhalika rais samia amesema serikali inafuatilia na kutoa mchango kwa kuweka sera na mikakati ambayo inajumuisha kuendelea kuongeza bajeti ya elimu
rais samia ahitimisha ziara yake mkoani manyara rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wanasiasa kuacha kuwa kichocheo cha migogoro ya ardhi kwa maslahi yao binafsi
rais samia amesema hayo leo wakati akihutubia wananchi wa manyara kwenye mkutano wa hadhara katika uwanja wa kwaraa
aidha rais samia amesema wanasiasa wamekuwa na tabia ya kutokuwachukulia hatua wananchi wanaovamia maeneo ya wenzao na badala yake huwatetea na kuwaunga mkono wavamizi hao kwa lengo la kupata kura baadae
rais samia amesema tabia hiyo ya viongozi na wanasiasa inaharibu mipango ya matumizi bora ya ardhi malengo ya serikali na kuchelewesha kufikia maendeleo yaliyokusudiwa
rais samia amewataka wanasiasa kuunga mkono juhudi za serikali kwa kusimamia matumizi bora ya ardhi kwa kila mwananchi na kuwakemea wananchi wanaovamia maeneo ya ardhi ambayo hayakupangwa kwa matumizi hayo
rais samia amekemea tabia ya wakulima na wafugaji kujichukulia sheria mikononi kwa kuwa kitendo hicho kinahatarisha amani na usalama wa nchi
awali rais samia ametembelea na kukagua maendeleo ya ujenzi wa hospitali ya rufaa ya mkoa ya manyara ambayo ilianza kujengwa mwezi novemba 
rais samia azindua mradi wa maji wa kigamboni rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali inakwenda kutekeleza ujenzi wa bwawa la maji la kidunda mkoani morogoro litakalotumika kukusanya maji wakati wa mvua
rais samia amesema hayo leo wakati akizundua miradi ya maji kigamboni kukabidhi mitambo ya kuchimba visima na ujenzi wa mabwawa pamoja na kukabidhi eneo la ardhi kwa mkandarasi wa mradi wa bwawa la maji la kidunda
aidha rais samia amesema bwawa hilo lenye thamani ya shilingi bilioni litakalojengwa kwa kutumia fedha za ndani litawezesha kuwepo uhakika wa maji kwa kipindi cha mwaka mzima jijini dar es salaam na maeneo ya mkoa wa pwani ambayo kwa sasa yanategemea maji ya mto ruvu
ujenzi wa bwawa hilo utatekelezwa kwa kipindi cha miaka mitatu kuanzia mwaka huu mpaka ambapo utakapokamilika utachochea kasi ya maendeleo ya viwanda katika mkoa wa pwani pamoja na dar es salaam
kwa upande mwingine mradi wa maji wa kigamboni utaimarisha huduma ya maji katika maeneo ya temeke ilala na kinondoni hivyo kupunguza ukali wa mgao wa maji
hali kadhalika rais samia ameiagiza mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira dar es salaam dawasa kuhakikisha inasambaza maji kwa wananchi katika wilaya ya kigamboni kwa asilimia 
rais samia ameitaka wizara ya maji kutoa elimu kwa wananchi kuacha kuchoma misitu ovyo kuchepua maji pamoja na kuingiza mifugo hasa wananchi wanaoishi kando ya vyanzo vya maji kwani vitendo hivyo husababisha upungufu wa maji
rais samia azindua matokeo ya mwanzo ya sensa ya watu na makazi ya mwaka rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa viongozi wa serikali kuanza kutumia matokeo ya sensa katika kupanga miradi na mipango jumuishi ya maendeleo endelevu kwa wananchi
rais samia ametoa wito huo uwanja wa jamhuri wakati akizindua matokeo ya mwanzo ya sensa ya watu na makazi ya mwaka pamoja na mwongozo wa kitaifa wa matumizi ya matokeo ya sensa ya watu na makazi ya mwaka 
aidha rais samia ametangaza kuwa tanzania ina idadi ya watu ambapo watu wapo tanzania bara na watu wapo zanzibar
kati ya watu wanawake ni sawa na asilimia na wanaume ni sawa na asilimia 
kwa kipindi cha miaka kumi iliyopita tanzania ilikuwa na watu hivyo kuna ongezeko la watu sawa na ongezeko la asilimia 
 kwa mwaka kati ya mwaka na mwaka 
rais samia amesema serikali imeandaa mwongozo wa kitaifa wa matumizi ya matokeo ya sensa ya watu na makazi ya mwaka ili utumike katika kutunga na kutekeleza sera na mipango ya maendeleo ya kisekta katika ngazi zote za utawala
kufanyika kwa sensa ya watu na makazi sensa ya majengo na sensa ya anwani za makazi ya mwaka kumeifanya tanzania kuandika historia kwa kuwa takwimu hizo zitawezesha kufuatilia na kutathmini sera za mipango miji na kuwafikia wananchi kwa urahisi zaidi ili kuwapatia huduma za kijamii
rais samia apokea taarifa ya kikosi kazi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema sheria ambazo zinahitaji marekebisho madogo zitafanyiwa kazi haraka huku nyingine zitachukua muda kidogo kulingana na muda wa mchakato wa utekelezaji
rais samia amesema hayo leo wakati akipokea ripoti ya kikosi kazi cha kuratibu maoni ya wadau wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa ikulu jijini dar es salaam
aidha miongoni mwa mapendekezo yaliyotolewa na kikosi kazi ni kuruhusiwa kufanyika kwa mikutano ya hadhara kwa mujibu wa katiba na sheria pamoja na kuzingatia ya jinsi katika vyombo vya maamuzi vya vyama vya siasa
rais samia ameunga mkono pendekezo la kufanya marekebisho ya sheria ya vyama vya siasa kwani kutumia sheria na kanuni za awali zingeendelea kusababisha changamoto na dosari zilizokuwa zikijitokeza mwanzoni
rais samia pia amevitaka vyama vya siasa kutathmini mienendo ya vyama vyao hasa kuzingatia usawa wa kijinsia matumizi mazuri ya fedha utawala bora na kutokomeza ukatili wa kijinsia kwa kuwawezesha wanawake kugombea nafasi muhimu
vile vile kikosi kazi hicho kimependekeza utaratibu mpya wa kupata wajumbe wa tume ya taifa ya uchaguzi utendaji wa tume uruhusiwe kuhojiwa kwenye mahakama ya juu na pia isilazimike kufuata amri ya mtu yeyote idara yoyote ya serikali chama chochote cha siasa au taasisi yoyote
kikosi kazi hicho chenye wajumbe na kilichowasilisha maeneo ya kufanyiwa kazi kimependekeza matokeo ya uchaguzi wa rais yahojiwe kwenye mahakama ya juu mara itakapoanzishwa
rais samia azindua umeme wa grid na kuzima umeme wa jenereta mkoani kigoma rais wa jamhuri wa muungano ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wananchi wa kigoma kuilinda na kuitunza miundombinu ya umeme iliyopita mkoani humo ili iweze kuwaletea manufaa katika shughuli zao za maendeleo
rais samia amesema hayo leo wakati akizindua umeme wa gridi na kuzima umeme wa jenereta kutoka megawatt hadi megawatt wilayani kasulu mkoani kigoma
aidha rais samia amesema kwa hivi sasa mkoa wa kigoma utapata umeme wa moja kwa moja na wa uhakika ambao utavutia wawekezaji mkoani humo na hivyo kukuza uchumi
rais samia ameendelea na ziara yake ya kikazi mkoani kigoma ambapo leo amezindua majengo mapya ya chuo cha ualimu kabanga wilayani kasulu ambayo yamejengwa na serikali chini ya mradi wa kuboresha mafunzo ya ualimu tanzania tesp
rais samia pia amezindua na kuweka jiwe la msingi ujenzi wa barabara ya manyovu kasulu kibondo kabingo kakonko kufungua barabara ya kidahwe kasulu pamoja na kufungua ofisi ya mkuu wa wilaya ya buhigwe
rais samia awaagiza wakuu wa mikoa kusimamia lishe bora rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaagiza wakuu wa mikoa kuhakikisha fedha zilizopangwa kutekeleza mipango ya lishe zinatolewa kwa wakati
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akihutubia mkutano wa mwaka wa tathmini ya sita ya mkataba wa lishe uliofanyika katika ukumbi wa halmashauri ya jiji mtumba
aidha rais samia amesema kuwa mpango wa lishe mikoani hautekelezwi ipasavyo hivyo wakuu wa mikoa wanapaswa kujipanga na kuongeza jitihada za kuhamasisha utekelezaji wa shughuli za lishe bora na kuzipa kipaumbele ili zilete tija
kutokana na hilo rais samia amemuagiza waziri wa nchi ofisi ya rais tamisemi kuwachukulia hatua stahiki viongozi ambao wamefanya ubadhirifu wa fedha za lishe
rais samia ameelekeza sekta zinazoguswa na utapiamlo ikiwemo kilimo mifugo viwanda afya na biashara kuweka mikakati ya kuhakikisha vyakula vinavyohitajika katika kukamilisha lishe vinapatikana na kuviongezea virutubisho hasa katika ngazi za chini
hali kadhalika rais samia ameiagiza wizara ya afya kuifanyia mabadiliko sera ya taifa ya lishe ya mwaka ambayo imepitwa na wakati ili iendane na hali halisi na mipango ya sasa hivi
rais samia awataka mawakili wa serikali kutoa elimu kwa umma rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemuagiza mwanasheria mkuu wa serikali kupitia upya sheria za uwekezaji pamoja na biashara nchini ili kukabiliana na migogoro inayotokana na sheria hizo
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akizindua chama cha mawakili wa serikali katika ukumbi wa mikutano wa jakaya kikwete
aidha rais samia amesema ni vyema mawakili wa serikali wawe makini na kuharakisha kusikiliza migogoro inayokinzana na sheria za uwekezaji ili kupunguza kupelekana mahakamani na wawekezaji na wafanyabiashara wakubwa nchini
rais samia amesema kufanya hivyo kutasaidia kupunguza kesi za uwekezaji kulinda uwekezaji nchini na kupanua wigo wa kukuza uwekezaji kukusanya mapato na hivyo kukuza uchumi kwa maslahi ya taifa
kwa upande mwingine rais samia amewataka mawakili wa serikali kufanya kazi kwa uaminifu na uadilifu bila kukiuka haki za wananchi na kuwasaidia kutatua kero zao ambazo hazihitaji kufikishwa mahakamani
rais samia pia ametoa wito kwa ofisi ya mwanasheria mkuu pamoja na mawakili wote wa serikali kuendelea kutoa elimu kwa umma hususan sheria zinazowagusa wananchi na kuwaelekeza taratibu za namna ya kupata haki zao
vile vile rais samia amesema utoaji wa elimu utapunguza mrundikano wa mashauri ambayo hayana ulazima wa kufikishwa mahakamani kwa ajili ya utatuzi na hivyo pia kuchangia kupunguza mrundikano wa mahabusu
rais samia amewataka wakuu wa mikoa kutumia kamati za ushauri wa kisheria zilizoanzishwa katika ngazi zote za mikoa na wilaya nchini kupunguza malalamiko ya wananchi na mashauri dhidi ya serikali
rais samia awataka viongozi kuwajengea uwezo wanawake na vijana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa viongozi barani afrika kuendelea kuwekeza zaidi katika rasilimali watu hususan wanawake na vijana
rais samia ametoa wito huo leo katika kongamano la wanawake na vijana wa eneo huru la biashara la afrika afcfta lililofanyika kwenye ukumbi wa jnicc
aidha rais samia amesema uwepo wa nguvu kazi imara utawezesha kutumia vizuri maliasili zetu kuziongezea thamani kuendeleza ukuaji wa uchumi na kuwezesha afrika kuwa na mchango mkubwa katika soko la dunia
hali kadhalika rais samia amesema afcfta inapaswa kuondoa aina zote za vikwazo vya biashara ili ziweze kufanyika kwa urahisi na kwa kufuata masharti yaliyowekwa na afrika
rais samia amewataka viongozi kutoa msaada wa kutosha kwa wajasiriamali wanawake na vijana ili kushiriki kikamilifu katika biashara na kutumia ipasavyo fursa zitokanazo na soko la afrika
vile vile rais samia amesema ni muhimu kuwajengea uwezo wanawake na vijana kupitia elimu na matumizi ya sayansi na teknolojia yatakayowawezesha kumiliki na kutumia rasilimali katika kujenga na kukuza uchumi wa afrika
nchi za afrika zilikubaliana kuanzisha itifaki ya wanawake na vijana katika biashara ambapo itakapokamilika na kutekelezwa kikamilifu itatimiza lengo la kifungu cha e cha mkataba wa afcfta kinachohusu usawa wa kijinsia na kufikia ajenda ya ya afrika tuitakayo
rais samia aagiza upelelezi ufanyike kabla ya kuwekwa mahabusu rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan amemuagiza mkurugenzi wa upelelezi wa makosa ya jinai nchini dci ramadhan kingai kuhakikisha unafanyika upelelezi na kuwa na ushahidi wa kutosha kabla ya kumuweka mtuhumiwa mahabusu
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akifungua kikao kazi cha maafisa waandamizi wa jeshi la polisi makao makuu makamanda wa polisi wa mikoa vikosi katika shule ya polisi tanzania tps iliyoko wilayani moshi mkoani kilimanjaro
aidha rais samia amesema kesi za watuhumiwa zimefutwa na kuachiwa huru kwa kukosekana ushahidi ambapo kuwakamata watuhumiwa hao kumeipa gharama serikali na familia za watuhumiwa
rais samia amelitaka jeshi la polisi kukabiliana na changamoto za kiutawala na kiufundi kuangalia upya mitaala ya mafunzo pamoja na kufanya mageuzi makubwa ya kimuundo na kimfumo inayoendana na mabadiliko ili kukabiliana na changamoto za sasa
rais samia amesema upungufu wa mafunzo unachangia mmomonyoko wa maadili ndani ya jeshi la polisi hivyo serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya mafunzo ya askari polisi
vile vile rais samia amesema serikali itaendelea kufanya uwezeshaji wa kifedha ili jeshi hilo lifanye marekebisho ya kiutendaji katika mafunzo ya tehama kuanzia ngazi za wilaya hadi mkoa
rais samia pia amelitaka jeshi la polisi kuacha matumizi mabaya ya fedha hususan zile za bajeti zinazopelekwa kwao na kutaka kuwa na uhusiano mzuri kati yake na wizara ya mambo ya ndani ya nchi
kwa upande mwingine amelitaka jeshi hilo kudhibiti matumizi ya fedha za mifuko ya ndani ya askari polisi fedha zitokanazo na tozo na faini pamoja na zile za mikataba mbalimbali inayosainiwa na jeshi hilo
rais samia aagiza upelelezi ufanyike kabla ya kuwekwa mahabusu rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan amemuagiza mkurugenzi wa upelelezi wa makosa ya jinai nchini dci ramadhan kingai kuhakikisha unafanyika upelelezi na kuwa na ushahidi wa kutosha kabla ya kumuweka mtuhumiwa mahabusu
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akifungua kikao kazi cha maafisa waandamizi wa jeshi la polisi makao makuu makamanda wa polisi wa mikoa vikosi katika shule ya polisi tanzania tps iliyoko wilayani moshi mkoani kilimanjaro
aidha rais samia amesema kesi za watuhumiwa zimefutwa na kuachiwa huru kwa kukosekana ushahidi ambapo kuwakamata watuhumiwa hao kumeipa gharama serikali na familia za watuhumiwa
rais samia amelitaka jeshi la polisi kukabiliana na changamoto za kiutawala na kiufundi kuangalia upya mitaala ya mafunzo pamoja na kufanya mageuzi makubwa ya kimuundo na kimfumo inayoendana na mabadiliko ili kukabiliana na changamoto za sasa
rais samia amesema upungufu wa mafunzo unachangia mmomonyoko wa maadili ndani ya jeshi la polisi hivyo serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya mafunzo ya askari polisi
vile vile rais samia amesema serikali itaendelea kufanya uwezeshaji wa kifedha ili jeshi hilo lifanye marekebisho ya kiutendaji katika mafunzo ya tehama kuanzia ngazi za wilaya hadi mkoa
rais samia pia amelitaka jeshi la polisi kuacha matumizi mabaya ya fedha hususan zile za bajeti zinazopelekwa kwao na kutaka kuwa na uhusiano mzuri kati yake na wizara ya mambo ya ndani ya nchi
kwa upande mwingine amelitaka jeshi hilo kudhibiti matumizi ya fedha za mifuko ya ndani ya askari polisi fedha zitokanazo na tozo na faini pamoja na zile za mikataba mbalimbali inayosainiwa na jeshi hilo
rais samia asema serikali imejipanga kuendeleza sekta ya kilimo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameziagiza halmashauri za mkoa wa iringa kutambua maeneo ya malisho na kuyapima ili kupunguza muingiliano wa matumizi ya ardhi na migogoro ya wakulima na wafugaji
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akiwahutubia wananchi kwenye mkutano wa hadhara uliofanyika katika uwanja wa samora
aidha rais samia amewataka wananchi wafuge kwa kufuata kanuni za ufugaji bora na kuendelea kuelimishwa kufuga kibiashara kwa kuzingatia mahitaji ya soko ili kupata manufaa makubwa
kwa upande mwingine rais samia amesema serikali inatambua mchango wa mkoa wa iringa katika kilimo kwa nchi hivyo inachukua hatua anuwai kuhakikisha kuwa wakulima wanapata pembejeo kwa gharama nafuu
vile vile rais samia amesema serikali imeweka ruzuku kwenye mbolea za kupandia na kukuzia ili kupunguza gharama za uzalishaji kwa wakulima
serikali imeongeza bajeti ya kilimo kutoka shilingi bilioni mwaka hadi kufikia shilingi bilioni mwaka ili wakulima wazalishe mazao ya kilimo kwa tija na wananchi wote wanufaike na kilimo
rais samia atoa salamu za rambirambi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa mkuu wa mkoa wa shinyanga mhe
sophia edward mjema kufuatia vifo vya watu vilivyotokea katika ajali ya gari
ajali hiyo imetokea tarehe agosti katika kata ya mwakata wilaya ya kahama mkoani shinyanga saa usiku
kwa mujibu wa kamanda wa polisi mkoa wa shinyanga acp leonard nyandahu jumla ya waliopoteza maisha ni watu wanawake na wanaume na majeruhi wanawake na wanaume ambao wamepelekwa hospitali ya kahama
acp nyandahu amesema ajali hiyo imehusisha gari ndogo aina ya ist yenye namba ya usajili due iliyokuwa ikielekea kahama na kuigonga kwa nyuma trekta iliyokuwa imebeba kuni yenye namba ya usajili aup
watu watatu waliokuwa katika gari hiyo ya ist walifariki dunia papo hapo na dereva wa trekta kukimbia
aidha basi dogo la abiria lenye namba za usajili ddx lililokuwa likitokea kahama liligonga kwa mbele gari aina ya scania yenye namba ya usajili t
 duw iliyokuwa imesimama eneo hilo la ajali na abiria kufariki dunia papo hapo
aidha rais samia amevitaka vyombo vyote vinavyosimamia usalama barabarani kuongeza juhudi za kudhibiti ajali
rais samia pia anawapa pole wafiwa wote na anaungana na familia hizo katika kipindi hiki kigumu cha majonzi
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa mkuu wa mkoa wa shinyanga mhe
sophia edward mjema kufuatia vifo vya watu vilivyotokea katika ajali ya gari
ajali hiyo imetokea tarehe agosti katika kata ya mwakata wilaya ya kahama mkoani shinyanga saa usiku
kwa mujibu wa kamanda wa polisi mkoa wa shinyanga acp leonard nyandahu jumla ya waliopoteza maisha ni watu wanawake na wanaume na majeruhi wanawake na wanaume ambao wamepelekwa hospitali ya kahama
acp nyandahu amesema ajali hiyo imehusisha gari ndogo aina ya ist yenye namba ya usajili due iliyokuwa ikielekea kahama na kuigonga kwa nyuma trekta iliyokuwa imebeba kuni yenye namba ya usajili aup
watu watatu waliokuwa katika gari hiyo ya ist walifariki dunia papo hapo na dereva wa trekta kukimbia
aidha basi dogo la abiria lenye namba za usajili ddx lililokuwa likitokea kahama liligonga kwa mbele gari aina ya scania yenye namba ya usajili t
 duw iliyokuwa imesimama eneo hilo la ajali na abiria kufariki dunia papo hapo
aidha rais samia amevitaka vyombo vyote vinavyosimamia usalama barabarani kuongeza juhudi za kudhibiti ajali
rais samia pia anawapa pole wafiwa wote na anaungana na familia hizo katika kipindi hiki kigumu cha majonzi
rais samia azitaka halmashauri kusimamia mapato rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi katika halmashauri zote kuhakikisha kuwa fedha zinazotolewa na serikali zinahudumia wananchi kwa mujibu wa sheria na kanuni zilizopo
assan rais samia amesema hayo katika hafla ya uapisho wa wakuu wa mikoa na makatibu tawala wa mikoa iliyofanyika leo ikulu jijini dar es salaam
aidha rais samia amesema fedha hizo zitumike katika kusukuma miradi ya maendeleo ya wananchi ikiwemo elimu maji na afya bila kubadilisha matumizi
rais samia amewataka madiwani na makatibu tawala katika halmashauri kuacha tabia ya mvutano katika matumizi ya fedha za maendeleo kwa kuwa tabia hiyo inachelewesha ukamilikaji wa miradi
vile vile rais samia amezitaka halmashauri kupitia viwango vya ukusanyaji wa mapato na kuziba mianya ya upotevu wa mapato ili kuweza kujihudumia na kuweza kujikimu kwa mahitaji ya kiofisi
kwa upande mwingine rais samia ameiagiza ofisi ya waziri mkuu kuhakikisha kuwa kila ngazi ya viongozi wanaoteuliwa wanafanyiwa mafunzo ili kukumbushwa kuhusu uwajibikaji kwa wananchi na kulitumikia taifa ipasavyo
tanzania na msumbiji zakubaliana kuendeleza ushirikiano taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan pamoja na rais wa jamhuri ya msumbiji mhe
filipe jacinto nyusi wameshuhudia utiaji saini wa hati mbili za makubaliano mou baina ya nchi hizo mbili
hati hizo ambazo zimelenga zaidi usalama na amani zimetiwa saini jijini maputo siku ya kwanza ya ziara ya kiserikali ya rais samia nchini msumbiji
mkataba wa kwanza unaohusu uratibu wa huduma za utafutaji na uokoaji umetiwa saini na naibu waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki wa tanzania mhe
balozi mbarouk nassor mbarouk pamoja na waziri wa uchukuzi na mawasiliano wa msumbiji mhe
mateus magala
makubaliano ya pili yaliyotiwa saini na waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa wa tanzania mhe
dkt
stergomena l
tax pamoja na waziri wa ulinzi wa msumbiji mhe
cristovao a
chume yanahusu ushirikiano kwenye masuala ya ulinzi
kutokana na kupungua kwa biashara na uwekezaji kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilingi bilioni 
 viongozi wote wawili wamekubaliana kutumia kila fursa hususan kwenye sekta za kilimo uvuvi mafuta na gesi pamoja na madini
nchi zote mbili zimehuisha mfumo wa kubadilishana wanafunzi ujulikanao kama tamose ulioisha muda wake mwaka kwa kunufaisha wanafunzi na kukubaliana kuongeza muda tena
vile vile rais samia ameelezea kuwa tanzania iko tayari kutengeneza mpango mkakati wa kuleta walimu nchini msumbiji kwa ajili ya kufundisha lugha ya kiswahili hasa kwa shule za msingi
rais samia ashiriki mazishi ya malikia elizabeth ii rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewasili jijini london uingereza kwa ajili ya kushiriki shughuli rasmi ya msiba wa malkia elizabeth ii
siku ya jumapili viongozi mbalimbali walioalikwa akiwemo rais samia watatoa heshima zao za mwisho kwa marehemu kwenye eneo la westminster hall ambapo pia atatia saini kitabu cha maombolezo
baada ya hatua hiyo rais samia atahudhuria hafla fupi ilioandaliwa na aliyetamkwa kuwa mfalme charles iii ambaye amemrithi mama yake marehemu malkia elizabeth ii
hafla hiyo ambayo pia imeandaliwa na malkia mfariji queen consort camilla parker bowles itafanyika katika kasri ya buckingham jijini london
aidha siku ya jumatatu rais samia atahudhuria mazishi ya kitaifa ya malkia elizabeth ii yatakayofanyika kwenye kanisa la westminster abbey
mwili wa malkia elizabeth utalazwa kwenye kasri la windsor
rais samia awataka viongozi kuwajengea uwezo wanawake na vijana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa viongozi barani afrika kuendelea kuwekeza zaidi katika rasilimali watu hususan wanawake na vijana
rais samia ametoa wito huo leo katika kongamano la wanawake na vijana wa eneo huru la biashara la afrika afcfta lililofanyika kwenye ukumbi wa jnicc
aidha rais samia amesema uwepo wa nguvu kazi imara utawezesha kutumia vizuri maliasili zetu kuziongezea thamani kuendeleza ukuaji wa uchumi na kuwezesha afrika kuwa na mchango mkubwa katika soko la dunia
hali kadhalika rais samia amesema afcfta inapaswa kuondoa aina zote za vikwazo vya biashara ili ziweze kufanyika kwa urahisi na kwa kufuata masharti yaliyowekwa na afrika
rais samia amewataka viongozi kutoa msaada wa kutosha kwa wajasiriamali wanawake na vijana ili kushiriki kikamilifu katika biashara na kutumia ipasavyo fursa zitokanazo na soko la afrika
vile vile rais samia amesema ni muhimu kuwajengea uwezo wanawake na vijana kupitia elimu na matumizi ya sayansi na teknolojia yatakayowawezesha kumiliki na kutumia rasilimali katika kujenga na kukuza uchumi wa afrika
nchi za afrika zilikubaliana kuanzisha itifaki ya wanawake na vijana katika biashara ambapo itakapokamilika na kutekelezwa kikamilifu itatimiza lengo la kifungu cha e cha mkataba wa afcfta kinachohusu usawa wa kijinsia na kufikia ajenda ya ya afrika tuitakayo
rais samia alitaka jeshi la magereza kurekebisha tabia za wafungwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan ameliagiza jeshi la magereza kuhakikisha linafanya kazi ya msingi ya kurekebisha tabia za wafungwa
rais samia ametoa agizo hilo leo ikulu chamwino katika hafla ya kumuapisha kamishna jenerali wa magereza cgp mzee ramadhani nyamka pamoja na majaji wa mahakama kuu ya tanzania
aidha rais samia amesema wafungwa wakipata marekebisho ya tabia yatawasaidia kuwa waadilifu na kulitumikia taifa pindi wanapomaliza vifungo vyao
rais samia ametoa wito kwa magereza kuwatendea haki wafungwa kwa kulinda maisha na haki zao pamoja na kuzingatia mahitaji yao
vile vile rais samia amemtaka kamishna jenerali wa magereza kurekebisha changamoto za kiutawala katika jeshi la magereza pamoja na kusimamia haki za watumishi katika jeshi hilo
kwa upande mwingine rais samia amewataka majaji aliowaapisha kufanya kazi kwa uadilifu pamoja na kufuata mila na desturi za kitanzania
halikadhalika rais samia amewataka majaji hao kutenda haki kwa wananchi wakati wa kutoa hukumu
rais samia asisitiza matumizi ya lugha ya kiswahili rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesisitiza umuhimu wa usalama wa chakula katika ukanda mzima wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc na kuzisihi nchi hizo kuwekeza kwenye uchumi wa buluu
rais samia amependekeza hayo katika mkutano wa wa sadc uliofanyika nchini jamhuri ya kidemokrasia ya congo drc
akizungumzia uwiano wa kijinsia waliokubaliana katika ukanda huo rais samia amesema tanzania imejitahidi kutoa fursa kwa wanawake hasa katika nafasi za uongozi za kimkakati
miongoni mwa nafasi hizo za uongozi serikalini na bungeni ni pamoja na za uwaziri wa ulinzi mambo ya nje uwekezaji utalii pamoja na nafasi ya spika wa bunge
rais samia alitoa maoni yake kwa lugha ya kiswahili ikiwa ni jitihada za kuchapusha matumizi ya lugha hiyo miongoni mwa nchi za sadc
katika mkutano huo uliopitisha maazimio rais samia amesisitiza uharakishwaji wa mchakato wa kiswahili kupitishwa rasmi kama lugha ya nne ya jumuiya ya sadc
mkutano huo wa sadc pia ulishuhudia makabidhiano ya uenyekiti kutoka kwa rais wa malawi dkt
lazarus chakwera na sasa nafasi hiyo imechukuliwa na rais wa drc felix tshisekedi
rais samia leo atafanya ziara ya kikazi ya siku moja nchini drc ambapo pamoja na mambo mengine atafanya mazungumzo na mwenyeji wake rais felix tshisekedi
rais samia awataka viongozi kuwahudumia wananchi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imezuia kukata na kupandisha hadhi maeneo ya utawala kwa sababu yanaongeza gharama kwa serikali
rais samia amesema hayo leo wakati akihutubia wananchi wa njombe katika mkutano wa hadhara uliofanyika kwenye uwanja wa sabasaba
aidha rais samia amesema mwelekeo wa serikali ni kunyanyua hali ya uchumi wa nchi ili kuinua hali ya maisha ya mwananchi mmoja mmoja
rais samia pia ametoa wito kwa viongozi nchini kusimamia ipasavyo miradi inayotekelezwa na serikali ili kuwajengea fursa watanzania kufanya shughuli za maendeleo na kuinua kipato
vile vile rais samia amewataka viongozi wa kata wilaya na mikoa kuhudumia wananchi na kutatua kero zao kwa kuzingatia utawala bora
rais samia afanya ziara ya kikazi wilaya rungwe na kyela rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema mkoa wa mbeya unakabiliwa na changamoto ya lishe bora kwa watoto licha ya kuwa mkoa huo unalima na kuzalisha chakula kwa wingi
rais samia amesema hayo wakati akihutubia wananchi kwenye mkutano wa hadhara katika uwanja wa john mwakangale wilayani kyela
aidha rais samia amemuagiza mkuu wa mkoa wa mbeya kuhakikisha anatekeleza mpango wa pili jumuishi wa kitaifa wa masuala ya lishe nmnap ii 
vile vile rais samia amewataka wananchi wa mkoa huo kuongeza jitihada katika masuala ya lishe bora ili kuimarisha afya za watoto
kwa upande mwingine rais samia ametoa wito kwa viongozi wa kisiasa kuwa na umoja na mshikamano na kufanya kazi kwa kushirikiana bila ya kujali itikadi zao
rais samia ameendelea na ziara yake mkoani mbeya ambapo leo ametembelea wilaya ya rungwe na kyela na kuzindua miradi mbalimbali ya maendeleo ikiwemo kuweka jiwe la msingi ujenzi wa kituo cha pamoja cha forodha mpakani mwa tanzania na malawi
rais samia aanza ziara ya kikazi mkoani mbeya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameitaka wizara ya maji kuhakikisha huduma ya maji safi kwa wananchi katika miradi inayozinduliwa inakuwa endelevu
rais samia amesema hayo leo wakati akizindua mradi wa maji wa shongo mbalizi mkoani mbeya uliogharimu shilingi bilioni 
aidha rais samia ameitaka wizara hiyo kuhakikisha kuwa huduma ya maji safi inawafikia wananchi kwa uhakika kwa kuwa serikali imetumia fedha nyingi kutekeleza miradi hiyo kwa manufaa ya wananchi
katika hatua nyingine rais samia ameweka jiwe la msingi la ujenzi wa jengo la afya ya huduma ya mama na mtoto hospitali ya meta ambalo litakuwa na uwezo wa kuhudumia akina mama zaidi ya litakapokamilika
ujenzi wa jengo hilo utakapokamilika litakuwa na uwezo wa kuhudumia kina mama wa mkoa huo na kutoka mikoa mingine ya nyanda za juu kusini
vile vile rais samia ameweka jiwe la msingi katika jengo la ofisi ya mkuu wa mkoa wa mbeya na kuwataka madiwani mkoani humo kuhakikisha kuwa asilimia ya halmashauri inatumika katika miradi ya maendeleo
rais samia yuko mkoani mbeya kwa ziara ya kikazi ya siku nne ambapo atazindua miradi mbalimbali ya maendeleo
rais samia kuhudhuria hafla ya uapisho wa rais mteule wa kenya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan anatarajia kuhudhuria hafla ya uapisho wa rais mteule wa jamhuri ya kenya mhe
william samoei ruto
aidha rais samia atahudhuria uapisho huo wa rais ruto utakaofanyika jijini nairobi kesho tarehe septemba 
rais samia ataambatana na baadhi ya viongozi wa serikali akiwemo mhe
balozi liberata mulamula waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki mhe
dkt
ashatu kijaji waziri wa uwekezaji viwanda na biashara na mhe
harusi said suleiman waziri wa nchi ofisi ya makamu wa kwanza wa rais wa serikali ya mapinduzi zanzibar
rais samia atangaza siku tano za maombolezo ya kitaifa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametangaza siku tano za maombolezo ya kitaifa kufuatia kifo cha hayati malkia wa uingereza elizabeth ii kilichotokea tarehe septemba nchini uskochi maombolezo hayo yataanza tarehe septemba hadi tarehe septemba 
katika kipindi chote cha maombolezo bendera zote zitapepea nusu mlingoti nchini tanzania zikiwemo kwenye balozi zetu pia
rais samia amewaomba watanzania wote kuungana na wenzetu wa uingereza katika kipindi hiki kigumu cha kuondokewa na aliyekuwa kiongozi wao nchini humo
rais samia atoa salamu za rambirambi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa mkuu wa mkoa wa mbeya mhe
juma homera kufuatia vifo vya watu vilivyotokea katika ajali ya gari
ajali hiyo imetokea leo saa mbili asubuhi katika eneo la shamwengo kata ya inyala tarafa ya tembela wilaya ya mbeya vijijini mkoani mbeya
kwa mujibu wa kamanda wa polisi mkoa wa mbeya sacp ulrich matei waliopoteza maisha ni watu wanawake wanaume na mtoto na majeruhi ni 
sacp matei amesema ajali hiyo imehusisha lori lililokuwa likitoka mbeya kwenda dar es salaam lenye namba za usajili t dsj na tela namba dfe mali ya kampuni ya everest french limited
lori hilo iliyokuwa imebeba kontena la mchanga ililigonga kwa nyuma basi la abiria la kampuni ya super rojas iliyokuwa ikitoka mbeya kwenda njombe
aidha basi hilo nalo lililigonga kwa nyuma gari ndogo aina ya benz yenye namba ya usajili dre ambalo nalo liligonga lori lililokuwa limebeba kontena lenye namba ya usajili t chg na tela namba cgs kwa nyuma
rais samia anawapa pole majeruhi wa ajali hiyo pamoja na wafiwa wote pia anaungana na familia hizo katika kipindi hiki kigumu cha majonzi
mwenyezi mungu azilaze roho za marehemu wote mahali pema peponi
amina
rais samia ahimiza wananchi kuwekeza katika kilimo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameuagiza kila mkoa kutenga eneo litakalotumika kwa kilimo cha mazao yanayozalishwa katika mkoa husika
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akihutubia kwenye kilele cha maadhimisho ya sikukuu ya wakulima nanenane iliyofanyika katika uwanja wa john mwakangale
aidha rais samia amewataka wakulima kutumia maeneo hayo yatakayotengwa kuzalisha kibiashara ili kupata chakula cha kutosha na kuuza kwa nchi jirani
vile vile rais samia amewataka wakulima kujisajili ili kupata vitambulisho ambavyo vitatumika kupata ruzuku ya mbolea kuendana na misimu
rais samia pia amemuelekeza waziri wa mifugo na uvuvi kushirikiana na chuo cha kilimo sua ili kuwezesha vijana wanaohitimu chuoni hapo kuweza kujiajiri katika sekta hiyo
kwa upande mwingine rais samia ameitaka bodi ya wakurugenzi na uongozi wa narco kufanya uchambuzi wa vitalu vya ranchi vilivyokodishwa na kujua mapato yatokanayo na vitalu hivyo
halikadhalika rais samia ameiagiza wizari ya mifugo na uvuvi kufuta leseni za vitalu vilivyokodishwa na kupanga upya ili kufanya uwekezaji wenye tija
rais samia afanya ziara ya kikazi wilayani chunya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameiagiza wizara ya fedha na mipango pamoja na tamisemi kupitia halmashauri zote nchini na kuhakikisha zinaweka mipango ya kukusanya mapato
rais samia amesema hayo katika hafla ya uzinduzi wa barabara ya chunya makongolosi kwa kiwango cha lami yenye urefu wa kilomita iliyofanyika katika uwanja wa matundasi
aidha rais samia amesema mapato yanayokusanywa na halmashauri yakisimamiwa vizuri yanaweza kujenga miradi ya maendeleo kwa ajili ya wananchi
akizungumza na wananchi wa chunya mjini rais samia ameagiza madiwani na wenyeviti wa eneo hilo wanaopata mapato mengi kutokana na kutoa leseni nyingi za biashara kujenga kituo cha mabasi cha chunya
vile vile rais samia ameeleza barabara hiyo itafungua fursa za kibiashara kwa wananchi wa chunya kwani inaunganisha mkoa wa mbeya na mikoa ya jirani
rais samia alitaka jeshi la polisi kufanya kazi kwa ufanisi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameunda kamati na sekretarieti zitakazoshauri namna ya kuleta mabadiliko ya utendaji kazi wenye matokeo bora katika vyombo vya utendaji haki
rais samia amesema hayo katika hafla ya uapisho wa viongozi mbalimbali iliyofanyika ikulu chamwino akieleza kuwa kamati hiyo itaongozwa na jaji mkuu mstaafu mhe
mohamed chande othman
aidha rais samia amesema kamati hiyo itaanza kulifanyia kazi jeshi la polisi na baadae katika majeshi mengine ya ulinzi na vyombo vya utendaji haki
rais samia pia amesema serikali itapitia na kurekebisha miundo mifumo ya ajira na mafunzo mifumo ya upandishaji vyeo madaraka na taaluma za kijeshi
masuala mengine ni kutoa mafunzo kwa majeshi ya ulinzi kuhusu matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano pamoja na mahusiano ya jeshi la polisi na taasisi zingine ikiwemo kanuni na sheria zinazoongoza taasisi hizo
kwa upande mwingine rais samia amelitaka jeshi la polisi kufanya kazi kwa ufanisi na kuimarisha usalama wa raia na mali zao na kuzingatia haki za binadamu rais samia atoa wito kwa jamii kuhudumia watoto rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wazazi kuacha kutelekeza watoto kwa kuwa tabia hiyo inazalisha taifa lenye wananchi wasio madhubuti
rais samia ametoa wito huo leo wakati wa kilele cha maadhimisho ya miaka silver jubilee ya mfuko wa fursa sawa kwa wote eotf katika ukumbi wa jnicc
aidha rais samia ametoa wito kwa wazazi na watanzania kuiunga mkono serikali katika kutoa huduma kwa watoto yatima
rais samia amesema serikali itaendelea kushirikiana na mashirika yasiyo ya kiserikali pamoja na taasisi za kidini kutoa huduma pamoja na kuchangia maendeleo ya jamii hasa kwa wananchi wanaoishi katika mazingira duni
kwa upande mwingine rais samia ameeleza kuwa filamu ya the royal tour imesaidia kutoa fursa za kibiashara kwa wanawake wajasiriamali na hivyo kuwawezesha kujiinua kiuchumi
vile vile rais samia amewataka wanawake wajasiriamali kutumia fursa hiyo kuzalisha bidhaa bora zaidi ili waweze kujiletea maendeleo na kujiinua kiuchumi
hali kadhalika rais samia ametoa wito kwa eotf kuendelea kuwajengea wanawake uwezo wa elimu ya biashara kwa kushirikiana na shirika la viwango tanzania tbs ili waweze kuuza bidhaa nje ya nchi
rais samia awaeleza wafanyabiashara sababu za kuwekeza tanzania rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo ametoa sababu sita za wafanyabiashara wa oman kuwekeza nchini tanzania kwa kuwa inatoa fursa za pekee za uwekezaji
akihutubia katika kongamano la biashara baina ya oman na tanzania mjini muscat rais samia amesema serikali yake inajipanga kwa utekelezaji wa kuwezesha uwekezaji kwa wepesi
rais samia ametaja uhusiano wa kihistoria wa kindugu amani utulivu utawala bora na mazingira mazuri sera thabiti za uchumi na fedha upatikanaji wa soko katika bara la afrika uwepo wa wafanyakazi wenye ujuzi wa kati pamoja na uwepo wa njia rahisi na za haraka ndizo zilizochangia uwekezaji wa oman nchini tanzania
rais samia amebainisha kuwa biashara na uwekezaji wa nchi hizo mbili umeongezeka kwa kiasi kikubwa katika kipindi cha miaka mitano iliyopita lakini jitihada zaidi zinahitajika katika kuweka usawa wa kibiashara
rais samia amesema kuongezeka kwa uwekezaji kumeinufaisha tanzania ambapo hadi aprili ilisajili miradi ya uwekezaji kutoka oman yenye thamani ya dola za kimarekani milioni 
 na kutoa ajira 
raia kutoka oman wamewekeza tanzania katika sekta za kilimo ardhi na majengo ukandarasi madini rasilimali watu utalii viwanda huduma uchukuzi mawasiliano na miundombinu
rais samia yuko nchini oman kwa mwaliko wa sultan wa oman haitham bin tariq al said rais samia atembelea kiwanda cha sukari cha kagera rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wawekezaji katika viwanda vya sukari nchini kuchangia kikamilifu kufanikisha malengo ya kujitosheleza
rais samia amesema hayo leo alipotembelea kiwanda cha sukari cha kagera sugar kilichopo missenyi mkoani humo na kutaka tufikie ziada ya kuuza nchi za nje ifikapo 
aidha rais samia amesema serikali imeazimia kufanya mageuzi ya kilimo cha kisasa ambayo yanapaswa kwenda sambamba na mahitaji ya viwanda vya ndani ili kuifanya nchi iweze kuwa mzalishaji mkubwa wa mazao ya kilimo afrika
katika kutekeleza mageuzi hayo rais samia amesema serikali imetenga shilingi bilioni kwa ajili ya kuanzisha kilimo cha alizeti na michikichi mkoani humo
rais samia amesema lengo la kuanzisha kilimo cha mazao hayo ni kuzalisha mafuta ya kujitosheleza ndani ya nchi kuwawezesha vijana kujiajiri na kuinua uchumi wa mkoa huo
vile vile rais samia amewataka wawekezaji kuiga mfano wa mwekezaji wa kiwanda cha kagera sugar kwa kuajiri vijana katika shughuli muhimu za kilimo ambao wengi wao ni wahitimu wa vyuo mbalimbali vya hapa nchini
aidha rais samia amewahakikishia wawekezaji kuwa serikali itaendelea kuwawekea mazingira mazuri ya uwekezaji kwa kurekebisha sera sheria na kanuni zitakazochochea uwekezaji endelevu
rais samia awahimiza makatibu mahsusi kutunza siri za serikali rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa makatibu mahsusi watunza kumbukumbu pamoja na maafisa utumishi kutunza siri za serikali
rais samia ametoa wito huo leo wakati akifungua mkutano wa tisa wa kitaaluma wa chama cha makatibu mahsusi tanzania tapsea
aidha rais samia amesema suala la utunzaji wa siri za serikali linasaidia kuepuka madhara yanayoweza kuwapata watu binafsi taasisi serikali na usalama wa taifa letu
rais samia pia amesema weledi uaminifu uadilifu na uzalendo ndiyo njia pekee itakayowafanya makatibu mahsusi kuaminiwa kutegemewa na kuwawezesha kusonga mbele katika majukumu yao
katika hatua nyingine rais samia ameridhia chuo cha utumishi wa umma tabora kuwa maalum kwa ajili ya mafunzo ya uhazili kwa ngazi zote ili kuzalisha makatibu mahsusi ambao watakwenda kutumika katika taasisi za serikali
halikadhalika rais samia amesema serikali inaendelea kuimarisha miundo mbalimbali ya kada za kiutumishi na maslahi ya watumishi wa umma kwa ujumla
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imepanga kuimarisha sekta ya bandari na sekta ya anga ili kukuza biashara ndani ya afrika mashariki na afrika kwa ujumla
rais samia amesema hayo leo wakati wa hafla ya ufunguzi wa barabara ya kikanda ya afrika mashariki arusha bypass yenye urefu wa kilomita 
ambayo imegharimu shilingi bilioni 
aidha rais samia amesema barabara hii ni muhimu kwa nchi yetu kwa kuwa ni sehemu ya barabara kuu inayounganisha kanda ya kaskazini northern corridor hadi holili taveta mpakani mwa tanzania na kenya kuelekea voi nchini kenya
barabara hii pia inaunganisha mikoa ya arusha kilimanjaro manyara tanga na kanda mbalimbali zinazounganisha tanzania na nchi jirani za kenya uganda burundi rwanda zambia sudani kusini na sudani hadi ethiopia
vile vile rais samia amesema kukamilika kwa barabara hii kumeimarisha sekta ya utalii pamoja na ukuaji wa uchumi na maendeleo ya kijamii katika mikoa inayopita nchi kwa ujumla pamoja na nchi jirani
rais samia ashuhudia utiaji saini mkataba wa sgr rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameshuhudia utiaji saini mkataba wa ujenzi wa reli ya kisasa kwa kipande cha nne kutoka tabora hadi isaka
hafla ya utiaji saini iliyofanyika ikulu jijini dar es salaam imehusisha mikataba miwili mmoja ukiwa ni kati ya shirika la reli tanzania trc na yapi merkez ya uturuki
kataba mwingine ni kati ya trc na kampuni ya korail ya korea kwa ajili ya mafunzo kwa vitendo ya uendeshaji wa reli ambapo ni matayarisho ya kuwajengea watanzania uwezo wa kuiendesha na kuisimamia wenyewe
vile vile rais samia amesema ujenzi wa kipande cha reli hii chenye kilomita utasaidia kuunganisha mikoa tisa ya dar es salaam pwani morogoro dodoma singida tabora simiyu shinyanga na mwanza
kwa upande mwingine ujenzi huu pia utaiunganisha tanzania na nchi za uganda burundi rwanda drc na sudan kusini na kuifanya tanzania kuwa kitovu cha biashara
gharama za ujenzi wa kipande cha nne katika mkataba huu ni shilingi trilioni 
 na gharama za vipande vyote vitano kutoka dar es salaam hadi mwanza ni shilingi trilioni 
rais samia aitaka wizara ya elimu na mafunzo ya amali kufanya mabadiliko katika sekta ya elimu rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa wizara ya elimu na mafunzo ya amali kufanya mabadiliko katika mitaala ya elimu syllabus
rais samia ametoa wito huo leo wakati akizindua taasisi ya wanawake initiatives foundation mif na kueleza kuwa zanzibar inakabiliwa na changamoto nyingi katika sekta ya elimu
aidha rais samia ametaka pia kuwepo na umakini katika sifa za walimu wanaoajiriwa utungaji wa mitihani pamoja na uwezeshwaji wa vitendea kazi kwa wakaguzi
rais samia amesema licha ya ufaulu kupanda kiasi kwa mwaka na kupungua kwa idadi ya waliopata sifuri bado iko haja kwa wizara hiyo pamoja na wadau kutafuta ufumbuzi wa kutatua changamoto zilizopo
rais samia pia amewataka wazazi walezi na jamii kubeba jukumu la kuhakikisha watoto wanahudhuria masomo ipasavyo na kuhakikisha kuwa wanapata muda wa kujisomea
kwa upande mwingine rais samia ameishukuru taasisi ya mif kwa mchango na jitihada inazofanya katika kuinua kiwango cha elimu kwa kushirikiana na serikali ya mapinduzi zanzibar
rais samia ametoa wito kwa taasisi zingine zisizo za serikali kuiga mfano wa mif na kujitolea katika masuala ya kijamii hasa kwenye sekta ya elimu na malezi kwa watoto
rais samia ashuhudia utiaji saini wa miradi ya maji rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameshuhudia utiaji saini wa mikataba ya miradi ya maji wa miji katika hafla iliyofanyika ikulu chamwino
mikataba hiyo imesainiwa kati ya serikali ya tanzania na makampuni ya jw infra ltd afcons infrastructures ltd larsen toubro megha engineering and infrastructures ltd china civil engineering construction corporation ccecc na jandu plumbers limited
aidha miji itakayonufaika na miradi hiyo ni pamoja na handeni korogwe muheza pangani kilwa masoko nanyumbu ifakara chunya rujewa wangingo mbe makambako njombe kiomboi singida manyoni na chemba
miji mingine ni chamwino mugumu kasulu mpanda sikonge urambo kaliua kayanga geita chato mafinga pamoja na ukanda wa makonde
utekelezaji wa miradi hiyo ni asilimia ya mikakati ya serikali ya usambazaji wa huduma ya maji safi na salama maeneo ya mijini na vijijini
rais samia amesema serikali itaendelea kutekeleza miradi ya maji ili hadi kufika mwaka huduma ya usambazaji wa maji safi na salama ifikie asilimia vijijini na asilimia mijini
vile vile rais samia ameitaka wizara ya maji kuisimamia vyema miradi ya maji pamoja na wakandarasi wanaopewa kujenga ili iwe na manufaa kwa pande zote mbili
rais samia apokea kombe la dunia world cup jijini dar es salaam rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amepokea kombe la dunia world cup litakaloshindaniwa kwenye mashindano ya mpira wa miguu nchini qatar kuanzia 
rais samia amepokea kombe hilo kutoka kwa mwakilishi wa shirikisho la mpira wa miguu duniani fifa ambaye ni mchezaji wa zamani wa timu ya taifa ya brazil juliano belletti katika hafla iliyofanyika ikulu jijini dar es salaam
pia rais samia amesema ujio wa kombe la dunia tanzania utaleta fursa za kiuchumi hivyo kuwataka wananchi kutumia nafasi hiyo kwa manufaa ya taifa
aidha rais samia amewataka watanzania kutumia fursa zinazojitokeza kuitangaza na kuisemea vizuri tanzania na kuzitumia fursa hizo kibiashara kwa kuuza bidhaa halisi za kitanzania vikiwemo vyakula
kwa upande mwingine rais samia amesema serikali imeanzisha mfuko wa kukuza vipaji hivyo kuwataka viongozi kuzitumia vizuri fedha zinazotolewa kwa madhumuni hayo na kuwaandaa vijana kushiriki katika mashindano ya kimataifa
hafla hiyo ilihudhuriwa na viongozi mbalimbali baadhi ya wachezaji wa zamani wa timu ya taifa taifa stars akiwemo sunday manara na abdallah kibadeni pamoja na wadau wengine wa michezo nchini
mhe
rais samia ashiriki mjadala wa wakuu wa nchi accra ghana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema licha ya hali ya uchumi kushuka wakati anaingia madarakani kutokana na janga la uviko kuathiri uchumi wa dunia uchumi wa tanzania kwa sasa unaimarika
mhe
rais samia amesema hayo wakati akijibu swali katika mdahalo wa wakuu wa nchi uliojadili fursa zilizomo na changamoto zinazozikabili nchi za afrika uliofanyika accra ghana katika mkutano wa wa benki ya maendeleo ya afrika afdb
aidha mhe
rais samia amesema wakati wa janga la uviko uchumi wa nchi ulishuka kutoka asilimia 
 hadi asilimia lakini kwa sasa umekuwa na kufikia asilimia 
 kwa mwaka huu huku matarajio yakiwa kufikia asilimia 
 mwaka 
vile vile rais samia amesema afdb na mashirika ya kimataifa yamechangia kuendeleza kilimo miundombinu ya barabara pamoja na viwanja vya ndege hivyo kusaidia kuunganisha tanzania na nchi jirani
rais samia pia amesema kutokana na janga la uviko shirika la fedha duniani imf liliipatia tanzania mkopo wa kukabiliana na janga hilo ambapo tanzania ilitumia fedha hizo katika sekta ya elimu maji pamoja na afya
aidha rais samia amesema fedha za uviko zimesaidia kusambaza maji katika maeneo ya mijini na vijijini ambapo hadi kufikia mwaka anatarajia usambazaji wa maji maeneo ya vijijini kuwa asilimia na asilimia kwa maeneo ya mijini
rais samia afungua jengo la huduma ya mama na mtoto ccbrt rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali itaendelea kuwekeza zaidi katika kutoa huduma za dharura na kupunguza vifo vinavyotokana na uzazi kwa akina mama na watoto wachanga
rais samia amesema hayo katika hafla ya ufunguzi wa jengo la huduma ya afya ya mama na mtoto katika hospitali ya ccbrt lililogharimu jumla ya shilingi bilioni ikiwemo ununuzi wa vifaa tiba vya kisasa na vifaa vingine vya hospitali
aidha rais samia amesema lengo la ujenzi wa jengo hilo ni kumpatia mwanamke huduma bora ya uzazi tangu ujauzito kujifungua na baadae uangalizi kwa mzazi na mtoto mchanga
rais samia pia amesema uwepo wa hospitali hiyo ni utekelezaji wa mpango wa taifa wa maendeleo wa wa kupunguza vifo vitokanavyo na uzazi kutoka vifo kwa kila vizazi hadi kufikia vifo 
kwa upande mwingine rais samia ametoa wito kwa wizara ya afya kuhakikisha kuwa madaktari bingwa wanapatikana katika hospitali za wilaya ili watoe huduma hii muhimu
hospitali hiyo ina uwezo wa kuhudumia wanawake kwa siku ikiwa na jumla ya vitanda na vyumba vya kujifungulia na itaweza kufanya uchunguzi wa mapema wa matibabu ya watoto waliozaliwa na ulemavu
rais samia awataka wananchi wa mkoa wa kagera kutumia fursa za kiuchumi zilizopo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema mkoa wa kagera una fursa kubwa ya kiuchumi na kibiashara hivyo unapaswa kupewa kipaumbele katika mipango na mikakati ya maendeleo
rais samia amesema hayo wakati akizungumza na wananchi katika mkutano wa hadhara uliofanyika katika uwanja wa kaitaba mjini bukoba
aidha rais samia amesema mkoa wa kagera ni wa kimkakati katika kuinua uchumi wa nchi kwa kuwa unapakana na nchi za burundi rwanda uganda na kenya
kwa upande mwingine rais samia ametoa onyo kwa vyama vya ushirika kuacha kunyonya wakulima wa kahawa mkoani humo na kuwaacha wauze mazao yao kulingana na bei wanayoitaka
rais samia pia amesema bei ya mauzo ya kahawa haipaswi kuwa na makato kwa kuwa serikali inatoa ruzuku katika pembejeo
halikadhalika rais samia amewataka waziri wa ardhi pamoja na waziri wa mifugo na uvuvi kushughulikia changamoto ya uhaba wa malisho na uwepo wa migogoro ya ardhi katika baadhi ya maeneo mkoani humo
kuhusu uvuvi rais samia amesema serikali inafanya jitihada ya kuinua sekta ya hiyo ikiwemo kununua boti na kuongeza fedha kwenye mfuko wa uvuvi kwa wavuvi wadogo ili kuwakomboa kuwainua kiuchumi
rais samia apokea tuzo ya mjenzi mahiri ya babacar ndiaye rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amepokea tuzo ya babacar ndiaye kwa mafanikio ya serikali ya awamu ya sita katika ujenzi wa miundombinu ya usafirishaji
tuzo hiyo alipokea katika mkutano wa wa benki ya maendeleo ya afrika afdb ambayo hupewa viongozi wa afrika walio mstari wa mbele katika kuendeleza miundombinu
katika hafla hiyo rais samia ametoa wito kwa nchi za afrika kuungana kuzijenga na kuziwezesha jumuiya za kiuchumi za kikanda na bara zima kwa ujumla
rais amesema lengo la ujenzi wa miundombinu tanzania ni kuunganisha nchi ukanda wa afrika mashariki na nchi za sadc ili kufikia agenda ya utangamano wa afrika kiuchumi na kijamii
wakati huo huo rais samia amesema ni lazima afrika izalishe ichakate na ifanye biashara ndani ya bara ili soko huru la bara la afrika afcfta liweze kutimiza malengo
vile vile rais samia amesema maendeleo ya miundombinu ni mchakato endelevu hivyo anatambua michango ya marais waliotangulia katika ujenzi wa miundombinu ya barabara nchini kupitia mfuko wa barabara na taasisi za kifedha za kimataifa
mhe
rais samia kufanya ziara ya kikazi nchini ghana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan anaondoka nchini leo kuelekea accra ghana kwa ajili ya ziara ya kikazi ya siku tatu nchini humo
akiwa nchini ghana mhe
rais samia anatarajia kushiriki mdahalo wa wakuu wa nchi utakaojadili fursa zilizomo na changamoto zinazozikabili nchi za afrika ikiwa ni pamoja na kuongezeka kwa athari za mabadiliko ya tabianchi kupanda kwa bei ya vyakula na matumizi ya nishati endelevu
mhe
rais samia pia anatarajia kupokea tuzo ya mwaka ya babacar ndiaye kwa mafanikio ya serikali ya awamu ya sita katika ujenzi wa miundombinu ya usafirishaji ambayo hutolewa kwa mkuu wa nchi iliyofanya vizuri zaidi
tuzo hiyo hutolewa kila mwaka katika mkutano wa afdb ambao kwa mwaka unafanyika accra ghana
rais samia asema serikali itatoa kipaumbele katika sekta ya kilimo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imeweka mkazo mkubwa katika sekta za kilimo uvuvi na ufugaji kuanzia mwaka wa fedha ujao
rais samia amesema hayo wakati akihutubia wananchi wa mkoa wa tabora katika uwanja wa ali hassan mwinyi mkoani humo akisisitiza kuwa sekta hizo zinawagusa wananchi moja kwa moja
aidha rais samia amesema kilimo cha maeneo makubwa kitasaidia kuondoa uhaba wa bidhaa mbalimbali kama mafuta ya kula hivyo amemuagiza waziri wa kilimo kupunguza bajeti ya matumizi ya manunuzi ya mbolea na kuelekeza fedha hizo kwenye kilimo kikubwa
rais samia ametoa wito kwa watafiti wa mbegu za kilimo kufanya utafiti wa mbegu bora za kisasa ili wakulima wapate mbegu zitakazowapa mavuno mazuri
pia rais samia amewaagiza wakuu wa mikoa pamoja na wilaya kuhifadhi chakula kilichopo ili kitoshe kutumika kabla ya kupata mvua zingine za uhakika kwa kuwa mwaka huu mavuno yamekuwa haba kutokana na ukosefu wa mvua
hali kadhalika rais samia amesema ili kukabiliana na changamoto ya ukosefu wa mvua ambayo inaathiri kilimo serikali inaweka mikakati ya kufanya kilimo cha umwagiliaji ambacho hakitotegemea misimu ya mvua
kwa upande mwingine rais samia amewataka wakurugenzi wa halmashauri wakuu wa wilaya na maafisa tawala nchini kuhakikisha kuwa wanasimamia matumizi ya fedha zinazopelekwa katika halmashauri zao na kuhakikisha zinafanya kazi zilizokusudiwa katika kutoa huduma za kijamii kwa wananchi
rais samia aiagiza wizara ya ujenzi na uchukuzi kuzingatia masharti ya mikataba katika ujenzi wa barabara rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa wizara ya ujenzi na uchukuzi kupitia wakala wa barabara nchini tanroads kuendelea kusimamia viwango vya ubora na kasi ya utekelezaji wa miradi kwa kuzingatia masharti ya mikataba
rais samia ametoa wito huo wakati akizindua barabara ya nyahua chaya yenye urefu wa kilomita 
 iliyojengwa kwa ushirikiano na mfuko wa maendeleo wa serikali ya kuwait kfaed kwa gharama ya shilingi bilioni 
aidha rais samia amesema barabara hiyo ina umuhimu kwa kuwa inaunganisha kanda mbalimbali za nchi ikiwemo ukanda wa magharibi wa kati kaskazini kusini eneo la maziwa makuu pamoja na nchi za jamhuri ya demokrasia ya kongo kupitia kigoma na katavi
kwa upande mwingine rais samia ametoa rai kwa wananchi kutokuhujumu miundombinu ya barabara pamoja na kuacha kutoa alama za barabarani kwa manufaa ya watumiaji kwa kuwa miundombinu hii inaigharimu serikali fedha nyingi
rais samia ameahidi kuwa serikali itaendelea kutatua changamoto mbalimbali zinazowakabili wananchi wa tabora ikiwemo kwenye sekta ya elimu umeme mawasiliano ya simu soko la tumbaku pamoja na miundombinu ya barabara
awali mhe
rais samia alisimama na kuzungumza na wananchi wa eneo la kigwa wilaya ya uyui akiwa njiani kuelekea kijiji cha tura kwa ajili ya uzinduzi wa barabara hiyo
rais samia ashuhudia utiaji wa saini wa hati ya ushirikiano nchini uganda rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameshuhudia utiaji saini wa hati ya ushirikano mou mbili ikulu entebbe nchini uganda
hati hizo ni pamoja na ujenzi wa njia ya kusafirisha umeme wa kv kutoka masaka mutukula nyakanazi mwanza na nyingine ni kuhusu ushirikiano wa masuala ya ulinzi na usalama baina ya nchi hizo mbili
aidha utiaji saini huo ulishuhudiwa pia na rais wa uganda mhe
yoweri kaguta museveni ambapo amesisitiza kuendelea kushirikiana kwenye utenngenezaji wa chanjo na dawa za binadamu na mifugo
makubaliano pia ni kwamba tanzania itaanza kununua dawa za kufubaza virusi vya ukimwi arvs kutoka uganda
miongoni mwa mengine yaliojadiliwa ni kufunguliwa upya kwa njia ya mwanza port bell kampala ambayo hapo awali ilikuwa haifanyi kazi lakini hivi sasa inafanya kazi
kwa sasa njia hiyo imepunguza kwa kiwango kikubwa muda wake wa mpito ambapo sasa huchukua siku tu tofauti na siku hapo awali hivyo kupunguza gharama za kufanya biashara
wakati huo huo tanzania imekubali kupunguza gharama za usafirishaji ambapo kwa sasa uganda italipa dola za kimarekani kwa lori litakalopita kila kilomita katika njia ya kutoka mutukula hadi dar es salaam kuanzia mwaka mpya wa fedha julai mosi mwaka huu
pia uganda imeahidi kutuma tani nyingine elfu za sukari ili kufidia upungufu wa bidhaa hiyo tanzania
rais samia aahidi kuimarisha maslahi ya wafanyakazi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameahidi kuimarisha maslahi ya wafanyakazi nchini
rais samia ametoa ahadi hiyo wakati akihutubia katika maadhimisho ya siku ya wafanyakazi kwenye uwanja wa jamhuri jijini dodoma
rais samia amesema kwa kuwa alishatoa ahadi mwaka jana ameagiza kufanyika kwa majadiliano ya kuimarisha maslahi ya wafanyakazi yanayoendelea kati ya shirikisho la vyama vya wafanyakazi tucta na serikali ili kujua kiwango cha maslahi itakayohitajika
yale tuliyoyafanya mwaka huu mambo mbalimbali kupunguza kodi tutaendelea kuyafanya
lakini pamoja na hayo lile jambo letu lipo
ndugu zangu jambo letu lipo si kwa kiwango kilichosemwa na tucta kwasababu mnajua hali ya uchumi wetu na hali ya uchumi wa dunia
hali si nzuri sana uchumi wetu ulishuka chini mno
kwa upande mwingine rais samia ameagiza maafisa rasilimali watu pamoja na mifuko ya hifadhi ya jamii kushughulikia haki na stahiki za watumishi wanaotarajia kustaafu ndani ya miezi sita ili mtumishi anapofika muda wa kustaafu mafao yake yawe tayari
kuhusu watumishi waliofanya kazi kwa muda mrefu na kisha kufukuzwa kazi kwa sababu ya vyeti vya kughushi bila kulipwa malipo yoyote rais samia pia ameagiza wizara ya fedha na mipango kushugulikia stahiki zao zinazotokana na makato ya mishahara yao na kuwalipa
rais samia amesema serikali imeshaunda bodi za kima cha chini cha mshahara kwa sekta binafsi na ya umma na tayari zimeshaanza kufanya tathmini ya mishahara iliopo sasa
serikali imeendelea kustawisha maslahi ya wafanyakazi tangu mwaka ikiwemo kupunguza makato ya kodi kuongeza umri wa wategemezi kutoka miaka hadi miaka kupandishwa vyeo vya watumishi kubadilisha kada kulipa malimbikizo ya watumishi pamoja na kutoa ajira mpya
rais samia kuhudhuria uzinduzi wa filamu ya royal tour rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo atashiriki kwenye uzinduzi wa makala maalumu iitwayo royal tour jijini new york nchini marekani
makala hayo maalumu ambayo mchakato wake umefanyika kwa takribani mwaka mzima umemshirikisha moja kwa moja rais samia akiwa katika vivutio mbalimbali vya utalii nchini tanzania kwa lengo la kuongeza watalii na kuvutia wawekezaji
uzinduzi huo wa aina yake unaohudhuriwa na takribani watu umepangwa kufanyika kwenye jumba mashuhuri la makumbusho liitwalo guggenheim kuanzia saa moja na nusu za usiku za marekani sawa na saa nane na nusu usiku kwa afrika mashariki
miongoni mwa washiriki ni pamoja na wakuu wa taasisi za biashara za kimataifa waongoza utalii wa kimataifa viongozi wa kisiasa mashirika ya kimataifa waandishi wa habari na watanzania waishio marekani
pia wafadhili na wadau mbalimbali zikiwemo taasisi za uhifadhi kama tanapa ncaa ttb tawa tfs na makundi ya wafanyabiashara na wawekezaji kutoka tanzania wakiwakilishwa na cti tba tpsf tato na ceort wanahudhuria
shughuli hiyo itaoneshwa mubashara kupitia televisheni za marekani kwenye mfumo wa utangazaji wa umma pbs kupitia kituo cha televisheni cha wtts yenye watazamaji takribani milioni 
 na baadaye makala hayo itaoneshwa kwenye zaidi ya chaneli zinazowafikia takribani asilimia ya wamarekani
makala hayo yatazinduliwa pia jijini los angeles aprili mwaka huu na baada ya matukio hayo mawili filamu hiyo pia itarushwa kwenye mtandao wa kidijitali wa amazon na apple tv
kwa tanzania filamu hiyo itazinduliwa kwanza jijini dar es salaam tarehe aprili na baadaye visiwani zanzibar tarehe mei
rais samia awasihi watanzania kuendeleza falsafa za hayati mwalimu nyerere rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema mwalimu nyerere alikuwa kiongozi aliyekuwa na fikra na falsafa za dhana ya kujitegemea wakati wa uongozi wake
rais samia amesema hayo leo wakati akihutubia katika mdahalo wa kitaifa wa kuadhimisha miaka ya kuzaliwa kwa mwalimu julius kambarage nyerere uliofanyika shule ya uongozi ya mwalimu nyerere
aidha rais samia amesema mwalimu nyerere aliamini tanzania na mataifa mengine ya afrika hayawezi kuwa na nguvu ya kuijiamulia mambo yake endapo yataendelea kuwa na uchumi tegemezi hivyo hatuna budi kuwajibika kwa kuchapa kazi na kutumia vizuri rasilimali tulizonazo ili tujitegemee kiuchumi
rais samia amesema ili kuwawezesha wananchi kujikwamua kiuchumi serikali ya awamu ya sita inafanya jitihada mbalimbali kama kuimarisha huduma za afya miundombinu ya elimu na viwango vya elimu
aidha rais samia amemuelezea mwalimu nyerere kama kiongozi aliyejenga misingi imara ya amani umoja na mshikamano tuliyonayo hivi sasa ambayo inaendelezwa na kila awamu ya uongozi
rais samia ametoa wito kwa chuo cha uongozi cha mwalimu nyerere kuwa kitovu cha uandishi na uhifadhi wa historia ya harakati za ukombozi kusini mwa afrika na maeneo yaliyohusishwa katika harakati za ukombozi yatambuliwe na kuendelezwa ili yatumike kama kivutio cha utalii wa kihistoria
katika maadhimisho hayo rais samia alizindua vitabu vitatu ambavyo ni mwalimu julius kambarage nyerere chemchemi ya fikra za kimapinduzi misingi ya falsafa itikadi na sera za chama cha mapinduzi na development as rebellion chenye juzuu tatu za rais samia asisitiza ushirikiano na vyama vyote vya siasa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa vyama vya siasa na wadau wengine wa siasa kufanya majadiliano na kutoa mapendekezo ambayo yataleta maridhiano haki na amani hapa nchini
rais samia ametoa wito huo leo wakati akifungua mkutano wa kitaifa wa haki amani na maridhiano uliofanyika katika ukumbi wa hazina jijini dodoma
aidha rais samia amevitaka vyama bya siasa kufanya majadiliano kwa kuzingatia hali ya siasa uchumi na mazingira halisi ya nchi kwa manufaa ya watanzania wote bila kujali itikadi za vyama vyao
rais samia pia amesema tanzania ilichagua mfumo wa vyama vingi ili kuiwezesha kupata maendeleo kwa haraka hivyo amewahakikishia kuwa serikali itashirikiana na vyama vya siasa hususan katika masuala ya kisera na kisheria ili kuijenga nchi
vile vile rais samia amekiagiza kituo cha demokrasia tanzania tcd kuangalia mfumo wa wajumbe wanaounda taasisi hiyo ili kujumuisha wawakilishi kutoka ngazi zote za kisiasa na kuhakikisha wanafikia malengo yanayokusudiwa
tcd ni taasisi isiyo ya kiserikali iliyoundwa na vyama vya siasa vyenye uwakilishi kwenye bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania baraza la wawakilishi zanzibar na mabaraza la madiwani iliyosajiliwa mwaka 
rais samia azindua nyumba za waliokuwa wakazi wa magomeni kota rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa maelekezo kwa wizara ya ujenzi na uchukuzi kuruhusu wananchi wa magomeni kota kuuziwa nyumba kwa utaratibu wa mpangaji ununuzi
rais samia ametoa maelekezo hayo leo wakati akizindua nyumba za makazi za magomeni kota jijini dar es salaam ambazo ujenzi wake umegharimu zaidi ya shilingi bilioni 
wakazi hao ambao wameahidiwa kukaa bure kwa miaka mitano wameruhusiwa kulipa gharama za ujenzi wa nyumba pekee bila ya gharama za ardhi na miundombinu ya jumuiya baada ya miaka hiyo
hata hivyo wakazi wanaotaka kulipa gharama ya ununuzi kabla ya kufika miaka mitano wanaruhusiwa kulipa kidogo kidogo kwa kipindi cha miaka bila ya riba yoyote
rais samia amewasihi wakazi hao kutunza nyumba hizo na kuzingatia usafi wa ndani na nje na kuchangia huduma jumuishi kwa faida ya kila mmoja
aidha rais samia amewataka tba nhc na watumishi housing kukaa na sekta binafsi ili kukubaliana katika ujenzi wa makazi bora kwenye maeneo yanayopaswa kuendelezwa
mahitaji ya nyumba bora yanakadiriwa kuwa zaidi ya milioni nchi nzima huku ongezeko la mahitaji ya nyumba bora ni takribani laki mbili kila mwaka
wakati huo huo mhe
rais samia amefanya mazungumzo ya kushirikiana katika maendeleo mbalimbali hasa kwenye masuala ya miundombinu na nishati na mtendaji mkuu wa taasisi ya africa alain ebobisse aliyeambatana na ujumbe wake ikulu jijini dar es salaam
mhe
rais samia suluhu hassan atoa salamu za pole rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa mkuu wa mkoa wa morogoro mhe
martine reuben shigela kutokana na vifo vya watu katika ajali ya barabarani
ajali hiyo imetokea tarehe machi katika eneo la melela kibaoni darajani wilaya ya mvomero mkoani morogoro saa jioni na kusababisha vifo vya wanaume wanawake na mtoto mmoja wa kiume
kwa mujibu wa kamanda wa polisi mkoa wa morogoro sacp fortunatus musilimu ajali imehusisha basi lenye namba ath aina ya scania mali ya kampuni ya ahmeed lililokuwa safarini kutoka mbeya kwenda tanga kugongana na lori aina ya howo lenye namba it likielekea nchi jirani
ajali hiyo ambayo imesababisha majeruhi imetokana na uzembe wa dereva wa lori kutaka kuipita pikipiki overtake bila kuchukua tahadhari katika eneo lisilokuwa salama kabla ya kugongana na basi hilo
aidha rais samia amevitaka vyombo vyote vinavyosimamia usalama barabarani kuongeza juhudi za kudhibiti ajali
ametumia pia nafasi hiyo kuwaasa madereva kuzingatia sheria za usalama barabarani
rais samia pia anawapa pole wafiwa wote na anaungana na familia hizo katika kipindi hiki kigumu cha majonzi
mungu azilaze roho za marehemu wote mahali pema peponi
amina
mhe
rais samia suluhu hassan atoa agizo la kuandaa kanuni za mikutano ya vyama vya siasa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa agizo kwa waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera uratibu na bunge kuandaa kanuni zitakazoelekeza jinsi ya kufanya mikutano ya hadhara ya vyama vya siasa
rais samia ametoa maelekezo hayo baada ya kupokea maazimio ya awali kutoka kikosi kazi alichokiteua cha kufuatilia hoja zilizojitokeza katika mkutano wa wadau wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa uliofanyika jijini dodoma desemba hadi 
rais samia amemwagiza waziri huyo wa nchi ofisi ya waziri mkuu sera uratibu na bunge kushirikiana na tanganyika law society tls pamoja na zanzibar law society zls kutengeneza kanuni hizo
kikosi kazi hicho chenye wajumbe na ambacho kinawajibika moja kwa moja kwa mhe
rais kiliwasilisha maazimio hayo ikulu jijini dodoma
maazimio hayo yamegawanyika katika makundi matatu ya muda wa utekelezaji
azimio la muda mfupi ni uandaaji wa kanuni zitakazoelekeza jinsi ya kufanya mikutano ya hadhara ya vyama vya siasa
baadhi ya maazimio ya muda wa kati ni pamoja na rushwa na maadili katika uchaguzi ruzuku elimu ya uraia huku masuala yanayohusu uchaguzi na katiba mpya vikiwa ni mpango wa muda mrefu
rais samia aridhia nyongeza ya mishahara kwa 
 rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameridhia mapendekezo ya nyongeza ya mshahara ikiwemo kima cha chini kwa watumishi wa umma kwa 
mapendekezo hayo yaliyowasilishwa ikulu ni mwendelezo wa kikao cha mhe
waziri mkuu kassim majaliwa alichofanya hivi karibuni mkoani dodoma na kupokea taarifa ya wataalamu kuhusu nyongeza ya mishahara
nyongeza hiyo imefanyika kwa kuzingatia pato la taifa gdp mapato ya ndani yanayotarajiwa kukusanywa katika mwaka na hali ya uchumi wa ndani na nje ya nchi
kutokana na hatua hiyo katika mwaka wa fedha serikali imepanga kutumia kiasi cha shilingi trilioni 
 kwa ajili ya kugharamia malipo ya mishahara ya watumishi wote katika serikali kuu serikali za mitaa taasisi na wakala za serikali
hivyo bajeti ya mishahara ya mwaka ina ongezeko la shilingi trilioni 
 sawa na 
 ikilinganishwa na bajeti ya mwaka wa fedha 
wakati huo huo rais samia amepokea mapendekezo ya kanuni mpya ya mafao ya pensheni kama shirikisho la vyama vya wafanyakazi tanzania tucta lilivyoomba mei mosi 
mhe
rais samia ameridhia na kuielekeza wizara yenye dhamana na masuala ya hifadhi ya jamii kuendelea kushirikiana na tucta na chama cha waajiri nchini ate ili kukamilisha taratibu za kuhakikisha malipo ya mkupuo ya yaliokataliwa na wadau mwaka yanapandishwa hadi 
rais samia kuanza ziara ya kiserikali nchini uganda rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan anatarajia kufanya ziara ya kiserikali ya siku mbili nchini uganda kuanzia tarehe mei kwa mualiko wa mhe
yoweri kaguta museveni rais wa jamhuri ya uganda
hii itakuwa ni ziara ya kwanza ya kiserikali ya rais samia kufanya nchini uganda tangu serikali ya awamu ya sita iingie madarakani mwezi machi 
madhumuni ya ziara hiyo ni kuimarisha na kudumisha zaidi historia iliyopo na mahusiano ya kidiplomasia pamoja na ushirikiano wa kiuchumi na kijamii kati ya nchi hizo mbili
katika ziara hiyo wakuu hao wawili wa nchi na serikali wanatarajiwa kujadili kuhusu masuala ya nishati biashara usafiri maendeleo ya miundombinu pamoja na sekta za afya
rais samia atangaza siku mbili za maombolezo ya kitaifa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametangaza siku mbili za maombolezo ya kitaifa kufuatia kifo cha hayati rais mstaafu wa kenya mhe
emilio mwai kibaki kilichotokea tarehe aprili jijini nairobi
maombolezo hayo yataanza tarehe aprili hadi tarehe aprili 
katika kipindi chote cha maombolezo bendera zote zitapepea nusu mlingoti nchini tanzania zikiwemo kwenye balozi zetu pia
rais samia amewaomba watanzania wote kuungana na wenzetu wa nchi jirani ya kenya katika kipindi hiki kigumu cha kuondokewa na aliyekuwa kiongozi wao nchini humo
mfumo mpya wa m mama kuwanufaisha wanawake rais wa jamhuri mhe
samia suluhu hassan ameagiza wakuu wa mikoa katika halmashauri ambazo mfumo wa m mama utatekelezwa kutenga fedha zitakazoongeza nguvu kwenye huduma ya mama na mtoto mchanga
rais samia amesema hayo leo wakati akizindua mfumo wa usafirishaji wa dharura wa wajawazito na watoto wachanga m mama iliyoratibiwa na kampuni ya simu ya vodacom katika viwanja vya chinangali
rais samia amesema lengo la mfumo huo ni kuhakikisha kuwa wakina mama zaidi ya milioni moja ambao ni walengwa wanafikiwa na kunufaika na huduma hii katika kipindi cha miaka mitano
aidha rais samia amesema tangu kuanza kwa majaribio ya mfumo wa m mama katika wilaya ya sengerema na mkoani shinyanga mwaka wanawake na watoto wameshahudumiwa na hivyo kusaidia kupunguza vifo vya kina mama vinavyotokana na ukosefu wa usafiri
vile vile rais samia ameitaka kampuni ya vodacom kuufanya mfumo huo uwe endelevu na uwafikie wananchi wengi na kutoa wito kwa kampuni zingine zilizopo nchini kuwekeza katika sekta mbalimbali
rais samia amesema pamoja na jitihada zilizofanywa na serikali bado zipo changamoto ambazo husababisha vifo vya mama na mtoto kabla au baada ya kujifungua kutokana na kukosekana kwa mawasiliano ya haraka na usafiri wa uhakika wa kumwahisha mama mjamzito kufika katika kituo cha afya
kwa upande mwingine rais samia ameiagiza wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari kulinda taarifa binafsi za watumiaji wa m mama ili zikusanywe kuchakatwa na kuhifadhiwa kwa mujibu wa sheria na kanuni zinazokubalika kimataifa
rais samia awataka viongozi kuwa waadilifu rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi kufanya kazi kwa kuzingatia mipango sheria miongozo pamoja na dira ya maendeleo ya nchi ili kukuza ustawi wa taifa
mhe
rais samia amesema hayo leo mara baada ya kuwaapisha waziri wa nchi ofisi ya waziri mkuu bunge sera na uratibu waziri wa katiba na sheria waziri wa maliasili na utalii mwenyekiti wa baraza la maadili pamoja na wajumbe wake wawili na viongozi wengine pia katika hafla iliyofanyika ikulu chamwino mkoani dodoma
aidha rais samia amesema serikali imedhamiria kukuza uchumi wa nchi baada ya kuathiriwa na uviko hivyo ili kufikia azma hiyo ni wajibu kila kiongozi kwenye kila sekta kutekeleza wajibu na majukumu yake ipasavyo
rais samia amewataka viongozi hao kusimamia na kutekeleza majukumu waliyopangiwa kikamilifu kwa kushirikiana kuheshimiana na kuzingatia viapo vyao
kwa upande wa baraza la maadili rais samia amewataka viongozi aliowaapisha kuanza kazi mara moja kwa kuzifanyia kazi kesi za maadili ndani ya utumishi wa umma zinazowasilishwa katika baraza hilo
hafla hiyo ya uapisho imehudhuriwa na waziri mkuu mhe
kassim majaliwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
tulia ackson waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki mhe
liberata mulamula katibu mkuu kiongozi jumuiya ya afrika mashariki eac yaridhia drc kuwa mwanachama kamili wa eac rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan pamoja na wakuu wengine wa nchi wanachama wa jumuiya ya afrika mashariki eac kwa pamoja wameridhia jamhuri ya kidemokrasia ya kongo drc kuwa mwanachama kamili wa jumuiya hiyo
tukio hilo la kihistoria lililofanyika kwa njia ya mtandao wakati wa mkutano wa dharura wa uliongozwa na mwenyekiti rais wa kenya mhe
uhuru kenyatta na kuhudhuriwa na rais wa uganda mhe
yoweri museveni pamoja na rais wa rwanda mhe
paul kagame
viongozi wengine waliohudhuria ni pamoja na makamu wa rais wa burundi mhe
prosper bazombanza kwa niaba ya rais evariste ndayishimiye huku waziri wa masuala ya rais dkt
barnaba marial benjamin akimwakilisha rais salva kiir wa sudan kusini
rais samia amesema kulikuwa na biashara kubwa ya kubadilishana bidhaa enzi na enzi baina ya drc na pwani ya afrika mashariki ikiwemo chumvi pembe za ndovu na dhahabu
hivyo kuidhinisha drc kujiunga na jumuiya hiyo ni sawa na kurejea kwenye familia
mkutano huo umesisitiza ushirikiano wa kiuchumi kijamii kisiasa na kiutamaduni kwa minajili ya kuimarisha maisha ya watu kupitia ushindani kuongeza thamani za bidhaa biashara na uwekezaji kwa uchumi endelevu
wakati huo huo rais samia amepokea hati ya utambulisho kutoka kwa balozi wa jamhuri ya malawi nchini tanzania mhe
andrew posyantos efron zumbe katika hafla fupi iliyofanyika ikulu chamwino
katika hatua nyingine rais samia amekutana na kuzungumza na balozi wa uganda aliyemaliza muda wake nchini tanzania mhe
tumusiime kabonero na kuagana na balozi wa tanzania nchini austria mhe
celestine mushy anayekwenda kuiwakilisha nchi ambapo kumefunguliwa ubalozi mpya wa tanzania kwa mara ya kwanza
rais samia atoa wito wa kutunza vyanzo vya maji taarifa kwa vyombo vya habari rais samia atoa wito wa kutunza vyanzo vya maji rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa watanzania kutunza mazingira hususan uoto wa asili kwa kuepuka kukata au kuchoma miti ovyo
mhe
rais ametoa wito huo leo wakati akihutubia katika kilele cha maadhimisho ya wiki ya maji kilichofanyika katika ukumbi wa mlimani city jijini dar es salaam
rais samia amesema katika maeneo ya vijijini chemichemi nyingi za maji pamoja na baadhi ya mito imetoweka kutokana na uharibifu wa mazingira na pia kutokana na kufanya shughuli nyingine za kibinadamu karibu na vyanzo vya maji
aidha rais samia ameielekeza wizara ya maji kufanya utafiti na kuangalia uwezekano wa kutumia maji ya mto rufiji kwa ajili ya matumizi ya baadae katika jiji la dar es salaam
awali akizindua mradi wa maji uliogharimu shilingi bilioni utakaosambaza maji kutoka mboga chalinze hadi mlandizi wilayani bagamoyo rais samia ameikopesha wizara ya maji shilingi milioni kwa ajili ya kusambaza maji kwa wananchi ili yaweze kuwafikia kwa haraka
pia mhe
rais samia amewataka wananchi kuhakikisha wanalipa ankara za huduma ya maji wanayopatiwa ili mamlaka ya maji safi na usafi wa mazingira mkoani dar es salaam dawasa iendelee kutoa huduma kwao
vile vile rais samia amemtaka mkuu wa mkoa wa pwani kuweka mikakati ya kuvutia wawekezaji kuja kuwekeza mkoani humo kwa kuhakikisha kuwa wanatenga maeneo maalum kwa ajili ya uwekezaji
wakati huo huo rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na mjumbe maalum wa mfalme wa saudi arabia mhe
ahmed abdulazizi kattan ikulu jijini dar es salaam ambapo wamezungumzia kuendelea kuimarisha uhusiano uliopo kati ya nchi hizo mbili hususan katika masuala ya uwekezaji
rais samia aongoza watanzania kuadhimisha mwaka mmoja wa kifo cha hayati dkt
magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali itaendeleza mazuri yote yaliyoachwa na rais wa awamu ya tano hayati dkt
john pombe magufuli pamoja na kuleta mema mapya
rais samia amesema hayo leo wakati wa maadhimisho ya kumbukizi ya mwaka mmoja wa kifo cha aliyekuwa rais hayati dkt
john magufuli wilayani chato mkoani geita
mhe
rais samia amemwelezea hayati magufuli kuwa kiongozi aliyepinga rushwa na ubadhirifu na kusisitiza uchapakazi na uzalendo kwa taifa
rais samia amewaahidi wananchi wa chato kuwa serikali itakamilisha na kushiriki kuifungua miradi yote ya maendeleo ambayo imeshakamilika ikiwemo stendi mpya ya chato uwanja wa ndege wa chato uliofikia asilimia pamoja na kivuko cha chato
vile vile rais samia ametoa wito kwa wananchi wote kuendelea kuelimishana na kuhamasishana kushiriki katika zoezi la sensa ya watu na makazi litakalofanyika agosti 
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki maadhimisho ya kilele cha siku ya wanawake duniani rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema lengo la maadhimisho ya siku ya wanawake ni kutoa fursa ya kutathmini utekelezaji wa maazimio ya kitaifa kikanda na kimataifa yaliyofikiwa na serikali
rais samia amesema hayo wakati akihutubia wananchi katika kilele cha maadhimisho ya siku ya wanawake duniani yaliyofanyika katika viwanja vya maisara zanzibar
aidha rais samia amesema uridhiaji na utekelezaji wa mikataba ya maazimio hayo ni ushahidi kuwa taifa letu linaunga mkono jitihada za kimataifa za kukuza usawa wa kijinsia
kwa upande mwingine rais samia pia amesema kuwa janga la uviko limesababisha kutikisika kwa uchumi hivyo amewataka wanawake kutumia fursa za kiuchumi zilizojitokeza kutokana na athari za ugonjwa huo ili waweze kunufaika katika kujiletea maendeleo
wakati huo huo serikali inajenga vituo vya maendeleo ya jamii katika kila wilaya ili kuweza kutoa fursa kwa wananchi kupata mafunzo mbalimbali kuongeza ujuzi kwa wanawake waweze kuzalisha bidhaa zenye viwango na kupata masoko
rais samia ashuhudia utiaji saini wa mikataba yenye thamani sh
trilioni 
 kati ya marekani na tanzania rais samia suluhu hassan ameshuhudia utiaji saini wa mikataba saba kati ya makampuni ya marekani na tanzania yenye lengo la kufanya biashara na uwekezaji mkubwa nchini
mikataba hiyo na makampuni makubwa ya marekani iliyotiwa saini ijumaa jijini washington d
ina thamani ya shilingi trilioni 
 inayotarajiwa kutengeneza jumla ya ajira kwenye kilimo utalii biashara na sekta nyingine za uchumi
rais samia ameshuhudia utiaji saini wa hati za makubaliano mou barua za kuonesha nia letters of intent na kuanza kwa mazungumzo ya uwekezaji na biashara kati ya makampuni ya nchi hizo mbili
miradi mingine iliyotiwa saini inalenga kuwekeza kwenye mnyororo wa thamani katika kanda ya kaskazini ya sekta ya utalii wa tanzania ikiwemo kwenye maeneo ya kutangaza utalii na kuongeza idadi na ubora wa huduma zinazotolewa
rais samia pia ameshuhudia makampuni ya marekani yakitangaza nia na mipango ya kuongeza mahusiano yao na tanzania kwenye maeneo ya uwekezaji na biashara
makampuni hayo ni pamoja na upepo energy astra energy crane currency na parallel wireless
pamoja na mikutano mingine rais samia alihudhuria mkutano kwenye makao makuu ya chemba ya biashara ya marekani u
chamber of commerce uliohudhuriwa na wafanyabiashara na viongozi wa serikali wa nchi zote mbili wakijadiliana namna ya kuongeza uwekezaji na biashara kati ya tanzania na marekani
rais samia aagiza kuanzishwa kwa mfuko wa maendeleo ya kilimo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameagiza wizara ya kilimo na ofisi ya rais utumishi kupitia upya na kuufanyia mabadiliko muundo wa tume ya umwagiliaji ili kuhakikisha inakuwa na ofisi katika kila wilaya
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati akizindua ugawaji wa vitendea kazi vya maafisa ugani kilimo ikiwemo pikipiki vifaa vya kupima afya ya udongo simu janja na visanduku vya ufundi kwenye hafla iliyofanyika katika ukumbi wa mikutano wa jakaya kikwete
aidha rais samia pia ameiagiza wizara hiyo ishirikiane na wizara ya fedha na mipango kuanzisha mfuko wa maendeleo ya kilimo ambao utachangiwa na tozo maalum kwenye mazao ya kilimo mfuko mkuu wa serikali na wadau wa maendeleo
rais samia amesema mfuko huo utakuwa na majukumu ya kugharamia pembejeo za kilimo kama ilivyofanyika kwenye korosho pamba na tumbaku ili mfuko huo utumike kama ruzuku pindi pembejeo zinapopanda bei
kwa upande mwingine rais samia ameagiza mashamba yote ambayo yapo chini ya ofisi ya msajili wa hazina kufufuliwa na kuanza kutumika kwa kushirikiana na sekta binafsi kwa mfumo wa kukodisha ardhi kwa muda mrefu
hali kadhalika rais samia ameitaka wizara ya kilimo kuweka msukumo kwenye uzalishaji wa mazao ya chakula na kuwa ya kibiashara ikiwemo mazao ya mboga mboga pamoja na mazao ya kimkakati ili kukidhi mahitaji ya ndani na kuuza ziada nje ya nchi
rais samia amesema sekta ya kilimo nchini imeendelea kukuza uchumi na kuleta maendeleo kwa taifa ambapo kwa mwaka sekta ya kilimo ilikua kwa 
 kuchangia kwa 
 katika pato la taifa kuchangia kwa 
 katika kutoa ajira kwa watanzania na kuchangia kwa ya malighafi za viwandani
rais samia ataka mabadiliko katika taasisi za serikali rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa agizo la kufanywa mabadiliko katika bohari kuu ya dawa msd kwenye ngazi zote za utendaji kazi
rais samia ametoa agizo hilo leo wakati wa hafla ya kupokea taarifa ya ukaguzi wa hesabu za serikali kwa mwaka pamoja na ripoti ya taasisi ya kupambana na kuzuia rushwa takukuru ikulu chamwino dodoma
rais samia amesema mabadiliko hayo ni kutokana na bohari hiyo kushindwa kutekeleza majukumu yake ipasavyo hasa katika kuhudumia soko la nchi za jumuiya ya maendeleo za kusini mwa afrika sadc
vile vile rais samia ameagiza taasisi za serikali zinazokopa mikopo chechefu kutoka mifuko ya hifadhi ya jamii zirejeshe mikopo hiyo na kuwasilisha michango ya wafanyakazi katika mifuko hiyo
wakati huo huo rais samia ameagiza kufanyike ukaguzi na tathmini ya mashirika ya umma na kuyafuta ambayo hayana tija kwa taifa
mpaka sasa mashirika yanaendeshwa bila bodi ya wakurugenzi
pia rais samia ameitaka ofisi ya rais tamisemi kuzisisimamia halmashauri ipasavyo pamoja na kuwachukulia hatua watumishi wenye matumizi mabaya ya fedha za serikali
kwa upande mwingine rais samia amaeipongeza takukuru kwa kuweza kudhibiti matumizi mabaya ya fedha na kuitaka taasisi hiyo kujiielekeza zaidi katika kuzuia kuliko kupambana na rushwa
hali kadhalika amempongeza mkaguzi na mdhibiti mkuu wa hesabu za serikali cag kwa kuweza kupunguza kiwango cha hati chafu na kuweza kudhibiti usimamizi wa rasilimali za umma
rais samia awataka wananchi kutunza miundombinu inayojengwa na serikali rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema ujenzi wa daraja jipya la selander tanzanite ni muendelezo wa jitihada za serikali kuimarisha miundombinu ili kukabiliana na kero ya msongamano wa magari katika jiji la dar es salaam
rais samia amesema hayo leo wakati wa hafla ya ufunguzi wa daraja hilo la tanzanite lenye urefu wa kilomita 
 na barabara unganishi zenye urefu wa kilomita 
 iliyofanyika jijini dar es salaam
maandalizi ya ujenzi wa barabara ya mabasi yaendayo haraka yanaendelea kutoka katikati ya jiji kwenda gongolamboto nyengine kwenda tegeta pia kutoka ubungo hadi bandarini kigogo kwenda tabata dampo hadi segerea na kutoka morocco kwenda lugalo hadi kawe
rais samia amesema dhamira ya serikali ni kuifanya dar es salaam kuwa jiji la kisasa na la kipekee kusaidia kupunguza foleni pamoja na kuwa kichocheo cha ukuaji wa shughuli za uchumi na biashara jijini humo
vile vile rais samia ameeleza kuwa ujenzi wa barabara na madaraja unagharimu fedha nyingi hivyo kuwasihi wananchi kutunza miundombinu
rais samia amesema serikali inafanya jitihada za kuimarisha miundombinu katika miji mingine nchini ikiwemo jiji la dodoma ambapo inajengwa barabara ya mzunguko ili kupunguza msongamano wa magari katikati ya mji huo
gharama za ujenzi wa daraja hilo la tanzanite ni dola za kimarekani milioni 
 ambazo ni fedha za mkopo nafuu kutoka serikali ya jamhuri ya korea kupitia shirika la ushirikiano wa maendeleo ya kiuchumi edcf na dola za kimarekani milioni 
 ikiwa ni mchango kutoka serikali ya tanzania
rais samia akutana na kikosi kazi cha kuratibu maoni ya wadau wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa vyama vya siasa kuzingatia usawa wa kijinsia kwa kutoa nafasi kwa wanawake ili waweze kushiriki katika siasa ndani ya vyama vyao
rais samia ametoa wito huo leo wakati akipokea taarifa ya kikosi kazi cha kuratibu maoni ya wadau wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa ikulu jijini dar es salaam
aidha rais samia amewataka wanawake kujua wajibu wao katika vyama vyao na katika jamii kwa ujumla na kuhakikisha kuwa wanaelewa ipasavyo ajenda zinazowasemea wanawake
rais samia amekitaka kikosi kazi hicho kuchambua masuala yote ambayo hayaleti siasa zenye tija kukwaza demokrasia na kufanya siasa kuwa za chuki
kwa upande mwingine rais samia ameeleza kuwa ipo haja ya kuwa na kanuni za maadili za vyama vya siasa kitaifa general codes of conducts na kukiagiza kikosi kazi hicho pamoja na msajili wa vyama vya siasa kuzipitia na kuimarisha kanuni zilizopo ili zilete tija na zisiwe kandamizi
vile vile rais samia ametoa rai kwa vyombo vya habari kuwa na uhusiano chanya na vyama vya siasa bila kuwa na upendeleo baina ya serikali na vyama vya siasa
kikosi kazi hicho kimeandaa mpango kazi kwa kuzingatia mambo kadhaa ikiwemo mchakato wa dira ya taifa ya maendeleo ambapo masuala ya muda mfupi yatakamilishwa ndani ya kipindi cha miezi mitatu
vile vile masuala ya muda wa kati yatafanyiwa kazi na kukamilika tangu sasa na kabla ya uchaguzi mkuu wa mwaka huku masuala ya muda mrefu yatafanyiwa kazi baada ya uchaguzi huo ikiwemo mchakato wa katiba mpya
mhe
rais samia suluhu hassan atembelea shule ya sekondari benjamini mkapa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali inafanya jitihada ya kuweka mazingira rafiki ya kufundishia na kujifunzia ili kila mtanzania anufaike na fursa za elimu kwa manufaa yake binafsi na taifa kwa ujumla
rais samia amesema hayo wakati alipotembelea shule ya sekondari ya benjamini mkapa na kuzungumza na wanafunzi wa shule hiyo iliyopo ilala jijini dar es salaam
mhe
rais samia pia amesema serikali imeendelea na mkakati wa kitaifa wa elimu jumuishi wa mwaka hadi ambao utazingatia utoaji elimu jumuishi katika ngazi zote za elimu ili kuwanufaisha pia wanafunzi wenye mahitaji maalumu
pamoja na kujenga shule na madarasa ya wanafunzi wenye mahitaji maalum na jumuishi serikali imeshatumia zaidi ya shilingi bilioni 
 kununua vifaa kwa ajili ya wanafunzi hao katika elimu ya msingi sekondari na vyuo
mbali na hapo serikali imetoa mafunzo ya aina tofauti kwa walimu wenye taaluma ya elimu maalum katika ngazi ya msingi sekondari na ualimu
mafunzo hayo yametolewa kwa wadhibiti ubora ili waweze kukagua madarasa maalum na jumuishi pamoja na miundombinu kwa ajili ya wanafunzi wenye mahitaji maalum
wakati huo huo serikali ilifanya ubainishaji wa watoto wenye mahitaji maalum ambao wamefikisha umri wa kuanza shule na kubaini watoto wenye mahitaji maalum kati ya waliochunguzwa
rais samia suluhu hassan azitaka sekta za kibenki kuendelea kushirikiana na serikali rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema uwepo wa sekta ya kibenki iliyo imara nchini huchangia kwa kiasi kikubwa kupunguza tatizo la ajira na kutoa fursa kwa wananchi kujiongezea kipato
rais samia amesema hayo katika hafla ya uzinduzi wa makao makuu ya benki ya crdb iliyofanyika katika viwanja vya gymkhana jijini dar es salaam
rais samia amesema benki ya crdb imefanya vizuri katika kutoa fursa za ajira biashara na ujasiriamali kwa sekta binafsi wakiwemo bodaboda mama lishe na wamachinga
aidha rais samia ameitaka benki hiyo kuendelea kuyawezesha makundi hayo ili kutayarisha walipa kodi na kutanua wigo wa serikali kukusanya mapato kupitia makundi hayo
rais samia pia amesema serikali itaendelea kushirikiana na taasisi za kifedha huku akiongeza kuwa sekta za kibenki zina jukumu la kufufua uchumi uliodorora kutokana na uviko 
serikali kupitia benki kuu imeanzisha mpango mahsusi wa kuiwezesha sekta ya kibenki kupata mikopo yenye riba nafuu ambapo imetenga jumla ya shilingi trilioni moja kwa ajili ya kuyakopesha mabenki kwa masharti nafuu zitakazowezesha kuikopesha sekta binafsi nchini
tanzania yaingia makubaliano ya uwekezaji na uae serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania imetia saini hati za makubaliano mou wakati wa mkutano wa biashara na uwekezaji uliofanyika dubai
hati kati ya hizo zimetiwa saini baina ya serikali ya tanzania kupitia wizara na taasisi za umma na wawekezaji mbalimbali wa sekta za umma na binafsi
vile vile hati za makubaliano nyingine zimetiwa saini baina ya makampuni binafsi kutoka tanzania na makampuni mengine yenye nia ya kushirikiana katika sekta mbalimbali za kiuchumi
hati moja itahusisha wizara ya biashara na viwanda ya zanzibar na wawekezaji wanaonuia kushirikiana kwenye sekta ya utalii
idadi ya ajira zinazotarajiwa kupatikana kwa ujumla kutokana na makubaliano hayo ni zaidi ya katika kipindi cha miaka minne huku uwekezaji huo ukigharimu zaidi ya dola bilioni 
 ambayo ni sawa na shilingi trilioni 
 za tanzania
sekta zinazotarajiwa kunufaika na hati hizo za makubaliano ni pamoja na nishati kilimo utalii miundombinu usafiri teknolojia na nyinginezo
akiongea katika mkutano huo wa biashara na uwekezaji rais samia suluhu hassan amesema ili kushawishi uwekezaji na kutengeneza bidhaa madhubuti na za kisasa nchi inahitaji elimu bora
leo naisihi hasa serikali ya uae na nchi nyingine zinazoshiriki kwenye expo dubai kutoa fursa kwa wanafunzi wa tanzania kusoma kupitia ufadhili na mpango wa ubadilishanaji wa wanafunzi
mhe
rais samia suluhu hassan alitaka jeshi la polisi kushirikiana na wananchi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameliagiza jeshi la polisi kushirikiana na wananchi na viongozi mbalimbali katika kukabiliana na mauaji na watu kujiua
rais samia ametoa agizo hilo wakati akihutubia kwenye sherehe za jubilee ya miaka ya utumishi wa askofu severine niwemugizi zilizofanyika katika viwanja vya posta wilaya ya ngara mkoani kagera
rais samia amesisitiza kwamba harakati hizo lazima ziwe shirikishi kwani viongozi wa mitaa na vijiji ndio wanaowafahamu watu wao ambao wamekuwa moja ya chanzo cha mauaji hayo
takwimu zinaonesha kwamba mwaka wilaya ya ngara pekee kulikuwa na matukio ya mauaji na mwaka kulikuwa na matukio huku kukiwa na matukio matatu ya watu kujiua mwaka na mawili mwaka 
ripoti za uchunguzi huonyesha sababu za ongezeko la matukio ya mauaji na kujiua mara nyingi ni kutokana na wivu wa kimapenzi kuwania mali kulipiza visasi imani za kishirikina ugomvi wa kifamilia pamoja na msongo wa mawazo
rais samia amesema ameshaliagiza jeshi la polisi kufanya utafiti wa kujua sababu za kuongezeka kwa matukio ya mauaji hayo ili kuweza kufanya mikakati ya kupambana na tatizo hilo
mhe
rais samia suluhu hassan amesema serikali yake ina mipango ya kuanzisha kiwanda cha kuzalisha chanjo za covid na maradhi mengine ndani ya nchi
mhe
rais samia suluhu hassan amesema serikali yake ina mipango ya kuanzisha kiwanda cha kuzalisha chanjo za covid na maradhi mengine ndani ya nchi
katika mazungumzo yake na mhe
charles michel rais wa baraza la umoja wa ulaya european council wakati wa ziara yake rasmi nchini ubelgiji rais samia amesema kuwa bajeti ya serikali ya tanzania kununua chanjo inakadiriwa itaongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi bilioni ifikapo mwaka ambayo ni sababu muhimu ya kujenga kiwanda hicho
tanzania inaomba kuwasilisha mapendekezo natarajia mtawezesha wazo hili kuwa mradi wenye manufaa
naamini mpango huu utakapotekelezwa utafungua fursa mpya za kuimarisha mahusiano yetu
tangu kuanzishwa rasmi kwa ushirikiano mwaka tanzania imepokea zaidi ya euro bilioni 
 ambayo ni sawa na shilingi trilioni 
tangu wakati huo umoja wa ulaya umebaki washirika wa kimkakati na wa kimaendeleo kwa tanzania
wakati huo huo rais samia ameusihi umoja wa ulaya kuendelea kuunga mkono jitihada za serikali ya nchi jirani ya burundi kuimarisha mazingira ya ndani na nje ya nchi akisisitiza kuwa umoja huo una ushawishi mkubwa hata kwa jumuiya nyingine za kimataifa kuunga mkono juhudi za kuleta utulivu na maendeleo
burundi tulivu ina manufaa kwa maeneo ya maziwa makuu nzuri kwa umoja wa ulaya na duniani kwa jumla
tanzania na ufaransa zatia saini mikataba sita serikali za tanzania na ufaransa leo zimetia saini jumla ya mikataba sita ya makubaliano kwa nia ya kuendeleza uhusiano baina ya nchi hizo mbili
waziri wa fedha na mipango wa tanzania mhe
mwigulu nchemba na mhe
franck reister waziri wa biashara wa ufaransa wametia saini baadhi ya mikataba na makubaliano wakishuhudiwa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan
miongoni mwa makubaliano hayo ni mkataba wa mkopo wa masharti nafuu wenye thamani ya euro milioni kwa ajili ya kugharamia mradi wa ujenzi wa barabara wa mabasi yaendayo haraka
serikali hizo pia zimesaini mkataba wa mkopo wa masharti nafuu wenye thamani ya euro milioni ili kuimarisha benki ya maendeleo ya kilimo tanzania kufikia malengo ya kutoa mikopo ya muda mfupi na mrefu kwa sekta ya kilimo
waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki mhe
balozi liberata mulamula ametia saini mikataba mengine ya ushirikiano kwa niaba ya serikali
pia serikali za tanzania na ufaransa zimesaini tamko la dhamira ya kushirikiana katika eneo la uchumi wa buluu na usalama wa bahari
wakati huo huo rais samia ameyasihi mataifa yote kuheshimu makubaliano na maazimio waliyotia saini kama wajibu wa kuchukua hatua madhubuti katika kulinda bahari
rais samia aliyasema hayo wakati wa kuhutubia mkutano wa siku tatu ujulikanao kama one ocean summit mjini brest ufaransa ulioandaliwa na rais emmanuel macron wa ufaransa
mhe
rais samia suluhu hassan awaagiza wakaguzi wa ndani wa halmashauri kufanya kazi kwa ufanisi ili kuzuia mianya ya ufujaji na matumizi mabaya ya fedha za miradi ya maendeleo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaagiza wakaguzi wa ndani wa halmashauri kufanya kazi kwa ufanisi ili kuzuia mianya ya ufujaji na matumizi mabaya ya fedha za miradi ya maendeleo
mhe
rais samia ametoa agizo hilo tarehe februari wakati akizungumza na wananchi wa bunda mara baada ya kuweka jiwe la msingi katika mradi wa miundombinu ya kusafisha na kutibu maji utakaogharimu shilingi bilioni 
 utakapokamilika katika viwanja vya shule ya msingi miembeni wilayani bunda mkoani mara
aidha mhe
rais samia amewataka wakaguzi hao kufanya ukaguzi wa hesabu za fedha za miradi ya maendeleo mapema na kwa kila hatua badala ya kusubiri ukaguzi kufanywa na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag
mhe
rais samia pia ameitaka taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru mkoani mara kuzuia vitendo vya rushwa kwa kufuatilia hatua zote za matumizi ya fedha katika miradi pindi fedha za miradi zinapokuwa zimetolewa badala ya kungoja ripoti ya mkaguzi wa mahesabu ndipo wafuatilie
vile vile mhe
rais samia amekemea ucheleweshwaji wa miradi mbalimbali mkoani humo kutokana na ubinafsi na ubadhirifu unaofanywa na baadhi ya watendaji serikalini
mhe
rais samia amewataka viongozi kusogeza huduma muhimu kwa wananchi na isisubiriwe hadi kufanyika kwa mgao wa maeneo ya utawala
aidha mhe
rais samia amewataka wale wote waliopewa nafasi za uongozi kutekeleza majukumu yao kikamilifu na kuwataka wananchi kuwaunga mkono na kushirikiana nao ili waweze kutoa huduma kikamilifu
mhe
rais samia amewaonya viongozi wa mkoa wa mara kuwa iwapo serikali itapeleka fedha kwa ajili ya ujenzi wa miradi ya maendeleo na fedha hizo kukaa kwa kipindi cha miezi hadi mwaka bila kutumika kwa sababu za kuvutana fedha hizo zitarudishwa serikalini kwa matumizi mengine
awali akiwa njiani kuelekea bunda mhe
rais samia amewasalimia wananchi wa eneo la butiama na kuwaahidi wananchi hao kuwa pamoja na na miradi mbalimbali iliyotekelezwa wilayani humo serikali itaendelea kuwaletea maendeleo zaidi
aidha akiwa wilayani butiama mhe
rais samia pia ametembelea kaburi la baba wa taifa mwalimu julius kambarage nyerere
mhe
rais samia amemaliza ziara ya siku nne mkoani mara na kuwashukuru wananchi wa mkoa huo kwa mapokezi makubwa waliyompa muda wote akiwa ziarani mkoani humo
mhe
rais samia suluhu hassan amtengua uteuzi wa wakurugenzi wanne wa halmashauri za manispaa ya iringa manispaa ya singida halmashauri ya jiji la mbeya na halmashauri ya wilaya ya buchosa mkoani mwanza kutokana na matumizi mabaya ya fedha za miradi ya maendeleo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametengua uteuzi wa wakurugenzi wanne wa halmashauri za manispaa ya iringa manispaa ya singida halmashauri ya jiji la mbeya na halmashauri ya wilaya ya buchosa mkoani mwanza kutokana na matumizi mabaya ya fedha za miradi ya maendeleo
mhe
rais samia ametangaza uamuzi huo leo tarehe februari wakati akizungumza na wananchi wa magu mkoani mwanza akiwa njiani kuelekea musoma mkoani mara katika ziara ya kikazi ya siku mkoani humo
pia mhe
rais samia ameagiza ufanyike uchunguzi dhidi ya mkurugenzi wa halmashauri ya geita vijijini na iwapo itabainika kuwa amefanya ubadhirifu naye atachukuliwa hatua kama ilivyofanyika kwa wakurugenzi wengine
kuhusu matukio mbalimbali ya mauaji yanavyoendelea nchini mhe
rais samia amesema amemuagiza waziri mkuu mhe
kassim majaliwa kuunda tume huru kuchunguza mauaji yaliyotokea mkoani mtwara ambayo yanadaiwa kufanywa na baadhi ya askari wa jeshi la polisi
vile vile mhe
rais samia amewahakikishia wananchi wa mwanza kuwa serikali itaendelea kutoa elimu bure na kuhakikisha miradi yote ya kimkakati inakamilika ikiwa ni pamoja na ujenzi wa reli ya kisasa sgr ambapo pia inatarajiwa kuunganisha nchi za drc burundi na rwanda
kuhusu changamoto mbalimbali zinazowakabili wananchi wa mwanza mhe
rais samia amesema serikali inazichukua changamoto hizo na itazifanyia kazi
akiwa katika mji wa lamadi mkoani simiyu mhe
rais samia amemuagiza naibu waziri wa maliasili na utalii mhe
mary masanja kufungua kituo cha ulinzi katika eneo hilo ili kulinda wananchi wasipate madhara yatokanayo na wanyama pori wakiwemo tembo na viboko
mhe
rais samia pia amewasalimia wananchi wa bunda na kiabakari mkoani mara ambapo kesho tarehe februari atakuwa mgeni rasmi katika maadhimisho ya miaka ya chama cha mapinduzi ccm yatakayofanyika katika uwanja wa karume musoma mkoani mara
mhe
rais samia suluhu hassan tarehe januari ameshiriki kwa njia ya mtandao mkutano wa dunia wa kusherehekea mafanikio ya miaka ya tamko la london na kuzindua tamko la kigali la kujitoa kwa asilimia kutokomeza magonjwa ya tropiki yasiyopewa kipaumbele ntds
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe januari ameshiriki kwa njia ya mtandao mkutano wa dunia wa kusherehekea mafanikio ya miaka ya tamko la london na kuzindua tamko la kigali la kujitoa kwa asilimia kutokomeza magonjwa ya tropiki yasiyopewa kipaumbele ntds
katika mkutano huo mhe
rais samia amesema tanzania ni moja ya nchi zilizoathirika kwa kiasi kikubwa na magonjwa hayo ambapo zaidi ya watu milioni duniani wanahitaji matibabu ya angalau ugonjwa mmojawapo
mhe
rais samia amesema magonjwa hayo hasa minyoo ya tumbo kwa watoto huathiri makuzi ya akili na huwafanya kukosa fursa ya kupata elimu kwa wakati sahihi
mhe
rais samia amesema kupambana na magonjwa hayo kunahitaji uwekezaji mkubwa ili kuhakikisha upatikanaji endelevu wa huduma na ufuatiliaji wa kutosha
aidha mhe
rais samia amebainisha kuwa uchache wa rasilimali na vipaumbele shindani vimekuwa vikizuia jitahada za kupunguza na kutokomeza kasi ya ueneaji wa magonjwa hayo
vile vile mhe
rais samia amesema licha ya changamoto zinazojitokeza tanzania imepiga hatua kubwa katika mapambano dhidi ya magonjwa yasiyopewa kipaumbele kutokana na mikakati madhubuti ya serikali katika mapambano dhidi ya magonjwa hayo
pia mhe
rais samia ametolea mfano tanzania kwa baadhi ya mafanikio yaliyopatikana katika kupambana na magonjwa hayo kwa baadhi ya wilaya ambapo maeneo husika yaliyohitaji matibabu ya kinga dhidi ya ugonjwa wa matende imepungua kutoka wilaya mwaka hadi kufikia wilaya mwaka 
aidha mhe
rais samia amesema tanzania imepunguza idadi ya wilaya zinazohitaji matibabu ya kuzuia trakoma kutoka wilaya mwaka hadi kufikia wilaya mwaka na pia imepunguza idadi ya watu wanaohitaji upasuaji wa trakoma kutoka mwaka hadi desemba 
mhe
rais samia amesema anaamini kwamba kupitia mkutano huo maisha ya wananchi yatabadilika ikiwemo mamilioni ya wasichana na wanawake nchini tanzania ambao wapo katika hatari ya kuambukizwa magonjwa hayo
pia mhe rais samia amebainisha kuwa dhamira walioahidi katika mkutano huo itasaidia kujenga usawa wa upatikanaji wa huduma bora za afya ambayo ni muhimu katika kupunguza maambukizi ya magonjwa hayo yanayoweza kuzuilika
wakati huohuo mhe
rais samia amesaini azimio la kigali kuhusu magonjwa ya tropiki yasiyopewa kipaumbele ntds ili kujitoa kwa asilimia kutekeleza azimio hilo
mhe
rais samia suluhu hassan amewapa pole wananchi wa mkoa wa kilimanjaro na mikoa mingine kutokana na ukame ulioikumba mikoa hiyo hususan katika maeneo ya ufugaji uliosababishwa na kuchelewa kunyesha kwa mvua na hivyo kupelekea wananchi kupoteza maelfu ya mifugo yao
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewapa pole wananchi wa mkoa wa kilimanjaro na mikoa mingine kutokana na ukame ulioikumba mikoa hiyo hususan katika maeneo ya ufugaji uliosababishwa na kuchelewa kunyesha kwa mvua na hivyo kupelekea wananchi kupoteza maelfu ya mifugo yao
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe januari moshi mkoani kilimanjaro wakati wa uzinduzi wa tamasha la utamaduni kilimanjaro lililoandaliwa na uongozi wa machifu wa mkoa huo
mhe
rais samia amewataka wafugaji kushirikiana na serikali ili kutumia mafunzo waliyoyapata kutokana na janga la ukame kuona namna bora ya kuanza ufugaji wa kisasa usiotegemea mvua katika kupata malisho
aidha mhe
rais samia amewashukuru machifu wa mkoa huo kwa kuitikia wito alioutoa mkoani mwanza na kuelekeza mikoa yote nchini kufanya matamasha ya utamaduni kwa lengo la kuendeleza mila desturi na utamaduni wa taifa letu ili zisipotee
mhe
rais samia amesema serikali iliunda wizara mahsusi itakayosimamia moja kwa moja shughuli za sanaa utamaduni na michezo kwasababu ilitambua umuhimu wa sekta hizi katika kutoa ajira kukuza uchumi wa nchi na kuitangaza nchi kimataifa
vile vile mhe
rais samia ameitaka wizara ya utamaduni sanaa na michezo kuendelea kuratibu kuvikuza na kuviendeleza vikundi vya burudani za kitamaduni ili vizalishe kazi za mikono za utamaduni kama vile ufinyanzi ususi upishi uchongaji pamoja na kuhamasisha mashindano ya tambo tenzi nahau na ushairi kwa kutumia mila na usarifu wa lugha ya kiswahili
mhe
rais samia amezitaka wizara zinazoshughulikia utamaduni na utalii kuandaa mkakati wa pamoja wa kuyabaini matamasha ya kimataifa na kimkoa yatakayoboreshwa na kuendeshwa kimkakati ili yaweze kuwavutia wageni kutoka nje na ndani ya nchi na kuitangaza nchi yetu
katika kuendeleza na kuimarisha utamaduni mila na desturi za kitanzania mhe
rais amesema tayari serikali imeanzisha kanzi data sahihi inayohusu machifu na kwamba serikali imeanza kuweka taarifa sahihi za machifu na mchango wao katika kupambana na ukoloni
mhe
rais samia pia amesema kuwa serikali inaendelea kuyabaini maeneo ya kichifu na kimila na kuyatunza ili yawe sehemu za vivutio vya nchi yetu pamoja na kuibua kuimarisha na kuhifadhi majengo na zana za zamani ili zibaki kuwa vielelezo vya utamaduni wetu
aidha mhe
rais samia amebainisha kuwa serikali kupitia wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki na wizara ya maliasili na utalii zinaendelea na majadiliano ya urejeshwaji wa mafuvu ya machifu yaliyochukuliwa wakati wa ukoloni ili yatumike kuelimisha jamii
mhe
rais samia amewasihi viongozi wa machifu kuwahimiza watanzania kujilinda na janga la uviko ikiwa ni pamoja na kupata chanjo na kuwahamasisha wananchi kushiriki katika zoezi la sensa litakalofanyika mwezi agosti mwaka 
katika tamasha hilo mhe
rais samia ametembelea mabanda ya makabila matatu ya wachaga wapare na wamasai na kuonesha vitu mbalimbali ikiwemo vyakula vya asili vya makabila hayo pamoja na dawa za asili
mhe
rais samia suluhu hassan akutana na freeman mbowe rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amekutana na kufanya mazungumzo na mwenyekiti wa chama cha demokrasia na maendeleo chadema mhe
freeman aikaeli mbowe
rais samia amesisitiza kuwa kuna umuhimu wa kushirikiana ili kuijenga tanzania kwa kuaminiana na kuheshimiana kwa misingi ya haki
mhe
mbowe amemshukuru rais samia kwa kuonesha kwake kujali huku akikubali kuwa msingi mkubwa wa kujenga taifa la tanzania ni kusimama katika haki
vile vile amesema wamekubaliana kufanya siasa za kistaarabu na za kiungwana na kuwa yuko tayari kushirikiana na serikali katika kuleta maendeleo ili nao pia waweze kutekeleza majukumu yao ipaswavyo
serikali ya tanzania imepata msaada wa euro milioni ambayo ni sawa na shilingi trilioni 
 kutoka kamisheni ya umoja wa ulaya ec serikali ya tanzania imepata msaada wa euro milioni ambayo ni sawa na shilingi trilioni 
 kutoka kamisheni ya umoja wa ulaya ec kugharamia miradi mbalimbali ya maendeleo
rais wa kamisheni hiyo mhe
ursula von der leyen ametangaza kiasi hicho cha msaada baada ya kukutana na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan aliyeko ziarani nchini ubelgiji
fedha zilizotolewa zinatarajiwa kutumika katika miradi mbalimbali ya maendeleo kwa kipindi cha miaka mitatu ijayo nchini tanzania
tanzania imeainisha kutumia euro milioni sawa na shilingi bilioni kwenye miradi mitatu ikiwemo ya kuimarisha mifumo ya kidijitali kwa gharama ya shilingi bilioni 
eneo lingine ni kuimarisha ustawi wa jamii ya watanzania kwa kuzingatia usawa wa jinsia ambapo kiasi cha shilingi bilioni zimekusudiwa kwa mradi huo
shilingi bilioni 
 zimetengwa kwa ajili ya kuimarisha miji green cities ambapo kwa awamu ya kwanza mikoa inayotarajiwa kunufaika ni pamoja na tanga mwanza na pemba
mhe
von der leyen amemfahamisha rais samia kuwa tanzania pia ni miongoni mwa nchi za afrika zitakazonufaika na mpango mpya wa eu global gateway investment package unaokusudia kukabiliana na changamoto ikiwemo ajira na kuimarisha huduma za afya elimu na uchumi wa buluu
rais samia ameahidi kuendelea kushirikiana na kamisheni ya umoja wa ulaya ec kuainisha maeneo mengine ya kipaumbele kupitia mashauriano ya pande zote mbili baadaye ili msaada huo ulete ustawi wa maendeleo kwa watanzania
he
rais samia amewakaribisha wafanyabiashara kutoka ufaransa kuwekeza tanzania katika sekta za mifugo kilimo nishati madini na maeneo mengine yenye fursa
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewakaribisha wafanyabiashara kutoka ufaransa kuwekeza tanzania katika sekta za mifugo kilimo nishati madini na maeneo mengine yenye fursa
akilihutubia shirikisho la biashara la ufaransa medef mjini paris ufaransa rais samia amefafanua kuwa serikali yake inachukua hatua muhimu kuweka mazingira muafaka ya kukuza sekta binafsi
rais ameeleza kuwa serikali imefanya mabadiliko makubwa ya kisheria na kitaasisi kwenye sekta binafsi kuhakikisha kuna wepesi wa kuanzisha na kufanya biashara nchini
pia rais samia amesisitiza kuwa jitihada za serikali yake zimeendelea kuleta matokeo chanya kama vile kituo cha uwekezaji kimesajili miradi mwaka inayotarajiwa kuzalisha ajira zaidi ya na mtaji wa dola za kimarekani bilioni 
wakati huo huo nchi hizo mbili zimetia saini hati ya makubaliano kati ya mamlaka ya viwanja vya ndege tanzania na kampuni ya kimataifa ya bouygues b timent kwa ajili ya ukarabati wa jengo la pili terminal ii la uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere dar es salaam
upande wa tanzania katika hatua ya utiaji saini ulifanywa na naibu katibu mkuu wa wizara ya ujenzi na uchukuzi sekta ya uchukuzi dkt
ally possi huku ufaransa ukiwa umewakilishwa na mkurugenzi mtendaji wa kampuni ya kimataifa ya bouygues batiment bbi bw
eric fleurisson
ufaransa unashika nafasi ya kwa uwekezaji nchini tanzania ambapo tayari kuna miradi yenye thani ya dola za marekani milioni 
 na kuzalisha ajira zaidi ya kufikia sasa
mhe
rais samia suluhu hassan leo amemuapisha mhe
dkt
angeline sylvester lubala mabula kuwa waziri wa ardhi nyumba na maendeleo ya makazi katika hafla iliyofanyika ikulu chamwino mkoani dodoma
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo amemuapisha mhe
dkt
angeline sylvester lubala mabula kuwa waziri wa ardhi nyumba na maendeleo ya makazi katika hafla iliyofanyika ikulu chamwino mkoani dodoma
mhe
dkt
mabula ameapishwa leo baada ya kuwa na udhuru wakati mawaziri wengine walipoapishwa mwezi uliopita
hafla hiyo imehudhuriwa na makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
philip mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
tulia ackson pamoja na viongozi mbalimbali wa serikali
katika hatua nyingine rais samia anatarajia kuondoka nchini kuelekea ufaransa na baadae ubelgiji kwa ajili ya ziara ya kikazi katika nchi hizo
akiwa nchini ufaransa rais samia anatarajiwa kuhudhuria mkutano wa wakuu wa nchi na serikali utakaojadili kuhusu rasilimali bahari duniani
rais samia pia atashuhudia utiaji saini baina ya serikali ya tanzania na ufaransa katika sekta za miradi ya maendeleo ushirikiano katika masuala ya uchumi wa buluu usalama wa bahari sekta ya usafiri na maendeleo endelevu
pamoja na masuala mengine rais samia pia anatarajiwa kuzungumza na watanzania waishio nchini ufaransa
mhe
rais samia suluhu hassan amemuagiza mkuu wa mkoa wa mara mhe
ally salum hapi kuvunja mkataba na mkandarasi anaejenga barabara ya makutano hadi sanzate mkoani mara
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemuagiza mkuu wa mkoa wa mara mhe
ally salum hapi kuvunja mkataba na mkandarasi anaejenga barabara ya makutano hadi sanzate mkoani mara
mhe
rais samia ametoa agizo hilo tarehe februari wakati akihutubia wananchi wa kwangwa katika mkutano wa hadhara uliofanyika katika eneo la kwangwa wilaya ya musoma mjini mkoani mara baada ya kutembelea na kukagua maendeleo ya ujenzi wa hospitali ya kumbukumbu ya mwalimu julius nyerere iliyopo eneo hilo
aidha mhe
rais samia amesema mkandarasi huyo ameshindwa kukamilisha ujenzi wa barabara hiyo yenye urefu wa kilomita ambayo imeanza kujengwa tangu mwaka ambayo itagharimu shilingi bilioni 
 itakapokamilika pamoja na barabara ya musoma makoja yenye urefu wa kilomita ambayo ilianza kujengwa mwaka inayogharimu shilingi bilioni 
mhe
rais samia ameagiza uongozi wa mkoa wa mara kutafuta wakandarasi wenye uwezo wa kifedha na mitambo katika kutekeleza miradi ya maendeleo mkoani humo
kwa upande mwingine mhe
rais samia amemuagiza mkuu wa mkoa wa mara kuwasimamisha kazi wakuu wa idara za fedha idara ya mipango na mkuu wa kitengo cha ununuzi wa baadhi ya halmashauri za mkoa huo kufuatia ubadhirifu wa fedha za miradi mbalimbali ya maendeleo
mhe
rais samia amewataka viongozi mkoani mara kuacha ubinafsi na kufuja fedha zinazoelekezwa katika miradi ya maendeleo ya wananchi wa mkoa huo na badala yake wajikite katika kuwaletea wananchi maendeleo
pia mhe
rais samia ameagiza kamati zilizokuwa zikisimamia miradi ya ujenzi wa vyumba vya madarasa vilivyojengwa kupitia fedha za maendeleo kwa ustawi wa taifa na mapambano dhidi ya uviko ziendelee kufuatilia ujenzi wa vituo vya afya na miradi ya maji inayotekelezwa nchini kote
mhe
rais samia amesema serikali itatafuta fedha kwa ajili kujenga vyuo vya ufundi stadi katika kila mkoa nchini ili kutoa fursa kwa vijana kuweza kujiajiri wenyewe
awali mhe
rais samia ameweka jiwe la msingi katika mradi wa maji wa mugango kiabakari butiama utakaogharimu shilingi bilioni 
 utakapokamilika katika kijiji cha mugango kilichopo wilaya ya musoma vijijini mkoani mara
mhe
rais samia amesema dhamira ya serikali ni kumtua mama ndoo kichwani na kusambaza huduma ya maji safi na salama kwa wananchi ambapo tayari asilimia ya fedha za mradi zimeshatolewa na mradi huo unatarajiwa kukamilika mwezi desemba au mapema januari 
aidha mhe
rais samia ameutaka uongozi wa mkoa wa mara pamoja na wizara ya maji kuhakikisha wanamsimamia mkandarasi anaejenga mradi huo wa maji ili ukamilike kwa wakati
mhe
samia suluhu hassan akutana na kuzungumza na mkurugenzi mtendaji wa shirika la fedha la kimataifa international finance cooperation ifc bw
makhtar sop diop ikulu chamwino mkoani dodoma
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe februari amekutana na kuzungumza na mkurugenzi mtendaji wa shirika la fedha la kimataifa international finance cooperation ifc bw
makhtar sop diop ikulu chamwino mkoani dodoma
katika mazungumzo hayo bw
diop amempongeza mhe
rais samia kwa mafanikio aliyoyapata katika serikali ya awamu ya sita kutokana na utendaji mzuri wa kazi katika kuwaletea maendeleo watanzania ikiwa ni pamoja na kukua kwa uchumi na kusimamia mfumuko wa bei nchini tanzania
aidha bw
diop amemfahamisha mhe
rais samia kwamba shirika hilo litaendelea kushirikiana na sekta binafsi nchini tanzania pamoja na kuangalia namna ambayo wanaweza kuwasaidia wafanyabiashara ndogondogo maarufu kama wamachinga na kuwawezesha kiuchumi wanawake wanaofanya kazi katika sekta binafsi
bw
diop amesema eneo jingine ambalo ifc ingependa kushirikiana na tanzania ni kuimarisha sekta ya usafiri nchini hususan usafiri wa majini kuwajengea uwezo wawekezaji katika miradi mikubwa ya ujenzi wa makazi pamoja na uwekezaji zaidi katika elimu na afya
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru bw
diop na ujumbe wake kwa kumtembelea na amewapongeza kwa kukuendelea kuunga mkono sekta binafsi na anatarajia kuwa wataendelea kuiunga mkono zaidi sekta hiyo
mhe
rais samia ameipongeza ifc kwa ushirikiano mkubwa inayoutoa kwa tanzania katika kuunga mkono jitihada zake za maendeleo na kuihakikishia kuwa tanzania itaendelea kushirikiana na shirika hilo katika kutekeleza majukumu yake hapa nchini
aidha mhe
rais samia pamoja na mambo mengine amemueleza bw
diop hatua mbalimbali zilizofikiwa na serikali katika kuimarisha miundombinu ya elimu afya barabara vijijini usimamizi wa reli ya kisasa sgr pamoja na kutumia fursa za uchumi wa buluu
mhe
rais samia suluhu hassan amesema serikali inatambua rasmi wamachinga kama kundi maalumu na lipo katika mipango mbalimbali ya maendeleo ya serikali kwa kundi la vijana
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali inatambua rasmi wamachinga kama kundi maalumu na lipo katika mipango mbalimbali ya maendeleo ya serikali kwa kundi la vijana
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe januari wakati akizungumza na viongozi wa wamachinga wa mkoa wa dar es salaam pamoja na viongozi wa mkoa wa dar es salaam ikulu jijini dar es salaam
mhe
rais samia amesema uwepo wa kundi hilo maalum la wamachinga limeisaidia serikali kutatua changamoto ya ajira kwa vijana na kuinua uchumi wa nchi
aidha mhe
rais samia amewapongeza wamachinga kwa kukubali wito wa kuzungumza nao na kuwashukuru kwa kuonesha uungwana na uzalendo wakati wa utekelezaji wa agizo la kuwaondoa katika maeneo ya pembezoni mwa barabara na kukubali kupangwa katika maeneo waliyotengewa
vile vile mhe
rais samia amesema sababu ya kuwaondoa wamachinga maeneo ya barabarani ni kuepusha msongamano vitendo vya wizi pamoja kufanya mandhari ya jiji la dar es salaam yawe masafi na ya kuvutia
pia mhe
rais samia amesema serikali imetenga fedha kwa ajili ya ujenzi wa soko la kariakoo ambalo litakapokamilika litakuwa na uwezo wa kutumiwa na wamachinga kati ya hadi hivyo kutoa nafasi kwa wafanyabiashara hao waliokosa maeneo kupata maeneo ya kufanyia biashara
mhe
rais samia ameridhia ombi la wamachinga la kutaka kushirikishwa katika ujenzi wa masoko na hivyo kumuagiza mkuu wa mkoa wa dar es salaam mhe
amos makalla kuwashirikisha katika ujenzi wa soko jipya utakaoanza katika eneo la jangwani
vilevile mhe
rais samia amewaagiza wakurugenzi wa halmashauri kuandaa mpango maalumu wa kuwawezesha wamachinga kunufaika na mikopo ya asilimia pamoja na kuzitumia fedha za halmashauri kufanya maboresho katika maeneo ambayo wamachinga wanaendesha biashara zao
kwa upande mwingine mhe
rais samia ameitaka mamlaka ya udhibiti wa usafiri ardhini latra kuhakikisha inaratibu uwepo wa daladala ambazo zitawezesha wananchi kufika maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya wamachinga
mhe
rais samia amewajulisha wamachinga kuwa baada ya kukamilika kwa sensa ya watu na makazi ya mwaka na kukamilika kwa ujenzi wa masoko serikali itaandaa mfumo wa vitambulisho vya wamachinga ambavyo vitakuwa na taarifa muhimu zitakazowawezesha kupata mikopo inayotolewa na serikali kupitia halmashauri na taasisi za kifedha
aidha mhe
rais samia amewataka wamachinga kujiandaa kulipa kodi zitakazowiana na biashara zao pindi watakapoanza kutumia masoko mapya ili fedha hizo ziweze kutumika kuboresha huduma za wamachinga
halikadhalika mhe
rais samia amewataka wamachinga kuacha kutumiwa na baadhi ya wafanyabiashara wakubwa hasa wa kariakoo kwa kuwa kitendo hicho kinaikosesha mapato serikali
kuhusu majanga ya moto katika masoko mhe
rais samia amewataka wamachinga kujisimamia na kuepukana na masuala yanayohatarisha usalama wa masoko na kuhakikisha ujenzi wa vibanda vipya vya soko la karume unazingatia uwepo wa nafasi zitakazowezesha magari ya zimamoto kupita wakati majanga yanapotokea mhe
rais samia suluhu hassan awataka makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu kutekeleza majukumu yao kwa lengo la kuwaletea maendeleo wananchi
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu kutekeleza majukumu yao kwa lengo la kuwaletea maendeleo wananchi
mhe
rais samia ametoa agizo hilo tarehe januari katika kikao kazi na watendaji hao kilichofanyika katika ukumbi wa mikutano wa jakaya kikwete jijini dodoma
aidha mhe
rais samia amewataka makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu kufanya kazi kwa kuzingatia mipango ya kitaifa katika utekelezaji wa majukumu yao ikiwemo dira ya taifa ya mpango wa maendeleo wa miaka mitano wa na ilani ya chama cha mapinduzi ccm ambayo inabainisha vipaumbele vya serikali katika kuleta maendeleo kwa wananchi
mhe
rais samia amewataka viongozi hao kuwa wabunifu na kutekeleza majukumu yao kwa kufuata sheria kanuni na miongozo ya kiserikali katika kutimiza majukumu yao
katika hatua nyingine mhe
rais samia amewasili mkoani kilimanjaro na kupokelewa na mkuu wa mkoa huo mhe
stephen kagaigai pamoja na viongozi mbalimbali wa chama na serikali ambapo kesho tarehe januari atakuwa mgeni rasmi katika tamasha la utamaduni la mkoa kilimanjaro
akiwa njiani kuelekea moshi mjini mhe
rais samia amewasalimia wananchi wa bomang ombe wilayani hai na kuwapa pole kwa ukame ulioukumba mkoa huo pamoja na kuwataka kudumisha amani ili serikali iendelee kuwaletea maendeleo
mhe
rais samia pia amewahakikishia wananchi hao kuwa serikali itatatua changamoto mbalimbali zinazowakabili ikiwemo kero ya maji vituo vya afya kama alivyofanya katika suala la elimu
mhe
rais samia suluhu hassan akutana na kuzungumza na viongozi wa dini rais samia suluhu hassan akutana na viongozi wa dini rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amekutana na viongozi wa dini mbalimbali ambapo wamejadili masuala ya maendeleo ya nchi katika kikao kilichofanyika ikulu jijini dar es salaam
miongoni mwa masuala waliozungumzia ni elimu ambapo viongozi hao wamependekeza kuwepo na mjadala mpana kuhusu mfumo mpya utakaokidhi mahitaji ya sasa kwa maana ya kutozalisha jamii ya wahitimu walioandaliwa kuajiriwa peke yake
vile vile wameomba kutotozwa kodi ya mapato kwenye fedha ambazo zinapatikana kama misaada ya hiari ya wanachama na wafadhili kwa ajili ya kuendesha huduma zisizo za kibiashara zikiwemo huduma za wajane na yatima
suala la uchafuzi wa mazingira nalo limepewa kipaumbele huku viongozi hao wakitoa wito kwa serikali kuhamasisha upandaji miti ya asili badala ya miti na mbegu kutoka nje ambazo nazo zinahatarisha usalama wa afya za wananchi
wakati huo huo viongozi hao wa dini wametumia mkutano wao na mhe
rais samia kuomba mamlaka husika kutumia busara ili kuangalia namna ya kumaliza kesi inayomkabili kiongozi wa chama cha demokrasia na maendeleo chadema freeman mbowe na wenzake
ujenzi wa mahusiano bora kwa nchi jirani na jamii ya kimataifa fursa za uongozi kwa wanawake na kuulinda muungano ni baadhi ya mambo aliyopongezwa mhe
rais samia suluhu hassan na viongozi hao wa dini
rais samia akutana na kufanya mazungumzo na sheikh mohammed bin rashid al maktoum rais wa jamhuri ya muuungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan aliyeko ziarani umoja wa falme za kiarabu uae amekutana na kufanya mazungumzo na sheikh mohammed bin rashid al maktoum makamu wa rais na waziri mkuu wa falme hizo
rais samia na sheikh maktoum ambaye pia ni mtawala wa dubai wameshuhudia uwekwaji saini wa hati ya makubaliano mou katika ushirikiano kwenye diplomasia
tanzania itanufaika zaidi kwa kuzingatia hatua kubwa iliyopigwa na uae kiuchumi ambapo itatumia fursa hiyo kuchagiza zaidi utekelezaji wa diplomasia ya uchumi
katika hatua nyingine rais samia amezihakikishia falme hizo za kiarabu kuendeleza ushirikiano uliodumu kihistoria miaka mingi baina yao na tanzania
naahidi ushirikiano wa kijamii na kiuchumi pamoja na kisiasa kuimarishwa na kuendelezwa kwa manufaa ya watu wetu
rais samia aliyasema hayo akihutubia katika siku ya kitaifa ya tanzania kwenye maonesho ya dubai expo tukio ambalo lilitoa fursa pia ya tanzania kuonyesha vivutio vyake mbalimbali kwa raia wa takriban nchi 
baadhi ya vivutio vikuu ni mbuga za wanyama madini na fursa za uwekezaji katika nyanja mbalimbali
waziri wa ustahamilivu na utengamano ambaye pia ni kamishna wa expo sheikh nahayan mabarak al nahayan amesema uae iko tayari kutumia kila fursa kuimaraisha uhusiano wa pande zote mbili
kwa mantiki hiyo tunakusudia kukuza ushirikiano wetu na tanzania kwa masuala mbalimbali yanayofanana kama vile huduma za afya miundombinu na kuunga mkono wajasiriamali wadogo na wa kati
dubai ni jiji la kwanza mashariki ya kati kuandaa maonesho makubwa ya kimataifa yajulikanayo kama world expo tangu yalipoanzishwa mwaka 
mikataba sita iliyosainiwa kati ya tanzania na ufaransa tarehe februari tanzania na ufaransa zatia saini mikataba sita mkataba wa awali kati ya serikali ya jamhuri ya ufaransa na serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa ajili ya kugharamia utekelezaji wa miradi mbalimbali ya kimkakati nchini mkataba wa mkopo wa masharti nafuu wenye thamani ya euro milioni kati ya serikali ya jamhuri ya ufaransa na serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa ajili ya kugharamia mradi wa ujenzi wa barabara ya mabasi yaendayo haraka awamu ya tano jijini dar es salaam mkataba wa mkopo wa masharti nafuu wenye thamani ya euro milioni kati ya serikali ya jamhuri ya ufaransa na serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa ajili ya kuimarisha benki ya maendeleo ya kilimo tanzania ili kufikia malengo ya kutoa mikopo ya muda mfupi na mrefu kwa sekta ya kilimo mkataba wa msaada wenye thamani ya euro milioni moja kati ya serikali ya jamhuri ya ufaransa na serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania kwa ajili ya kuimarisha benki ya maendeleo ya kilimo tanzania ili kufikia malengo ya kutoa mikopo ya muda mfupi na mrefu kwa sekta ya kilimo tamko la nia ya ushirikiano kati ya rais wa jamhuri ya ufaransa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika eneo la uchumi wa buluu na usalama wa bahari
tamko la nia kati ya rais wa jamhuri ya ufaransa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa ajili ya ushirikiano katika miundombinu ya usafiri maendeleo endelevu nchini mhe
rais samia suluhu hassan amesema serikali imedhamiria kwa dhati kutekeleza mfumo wa anwani za makazi ili kurahisisha utambuzi wa wakazi na makazi katika kuleta maendeleo endelevu nchini
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imedhamiria kwa dhati kutekeleza mfumo wa anwani za makazi ili kurahisisha utambuzi wa wakazi na makazi katika kuleta maendeleo endelevu nchini
mhe
rais samia amesema hayo tarehe februari katika kikao kazi cha wakuu wa mikoa kuhusu mfumo wa anwani za makazi kilichofanyika katika ukumbi wa mikutano wa jakaya kikwete jijini dodoma
mhe
rais samia amesema lengo la mfumo huo ni kuhakikisha kuwa kila mwananchi anakuwa na anwani ya makazi katika eneo lake analoishi kaya ofisi ama eneo la biashara ili kuweza kuhudumiwa kwa ufanisi
aidha mhe
rais samia amesema mfumo huo wa utambuzi ni bora na unaendana na mabadiliko ya uchumi wa kidijitali duniani hivyo ni muhimu katika zama hizi ambazo watu wanatumia tehama katika shughuli mbalimbali za mawasiliano kijamii na kibiashara
mhe
rais samia amesema kuwa kukosekana kwa mfumo wa uhakika wa utambuzi wa wakazi na makazi kumekuwa na athari nyingi za kiuchumi kiusalama na kijamii
pia mhe
rais samia amesema mfumo wa anwani za makazi una tija kiuchumi na kijamii ikiwa ni pamoja na kuwezesha kufanyika kwa biashara mtandao kuimarisha ulinzi na usalama kuongeza mapato na kuongeza ajira
vile vile mhe
rais samia amesema wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari imeshaandaa postikodi anwani za kijiografia na zimegawiwa kwa kata zote nchini kwa ajili ya kutambua makazi na hivi sasa wanakusanya taarifa za wakazi na kuweka miundombinu ya majina ya mitaa na namba za nyumba
mhe
rais samia ametoa wito kwa sekta zote nchini kuibua kuwajengea uwezo na kuwatumia wataalamu watanzania katika utekelezaji wa shughuli mbalimbali zinazohitaji taaluma walizonazo kama ilivyofanyika katika programu tumizi mobile app ya anwani za makazi
aidha mhe
rais samia ameelekeza wakuu wa mikoa kukamilisha zoezi la anwani za makazi kufikia mwezi mei na zoezi hilo lifanyike kama operesheni maalum katika muda uliopangwa ikijulikana kama operesheni anwani za makazi
mhe
rais samia amewatahadharisha wakuu wa mikoa kuwa fedha za mradi huo sio za matumizi ya ofisi oc bali ni kwa ajili ya mradi huo na kuzitaka halmashauri nchini kuchangia fedha kutoka katika halmashauri hizo na kuzitumia katika maeneo yao pamoja na kutumia nyenzo zilizopo kutekeleza operesheni hiyo ili bajeti iliyotengwa na serikali ikidhi malengo ya operesheni hiyo
pia mhe
rais samia ameelekeza wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari kuwa fedha za mradi huo zielekezwe kwa wakuu wa mikoa na kugawanywa kulingana ukubwa wa mikoa husika
vile vile mhe
rais samia ameielekeza wizara hiyo kufuta kandarasi zote zilizopangwa kwa ajili ya halmashauri hizo na badala yake ziundwe kamati maalumu ambazo zitasimamia operesheni hiyo kama zilivyofanya katika ujenzi wa madarasa kupitia fedha za uviko 
kwa upande mwingine mhe
rais samia ameitaka wizara ya fedha na mipango kuhakikisha fedha zilizotengwa kuwezesha mfumo wa anuani za makazi zinatolewa kwa wakati na kuelekezwa kwa wakuu wa mikoa ili kufanikisha mfumo huo ikiwa ni pamoja na bajeti ya kujenga mkongo wa mawasiliano katika kila wilaya
mhe
rais samia amesema serikali inafanya jitihada za kuwa na satellite yake itakayoongeza nguvu katika mawasiliano ya mitandao ambayo itawezesha kutunza kumbukumbu za kila mtanzania mwenye anuani ya mtandao
vile vile mhe
rais samia amezielekeza wakala wa barabara nchini tanroads pamoja na wakala wa barabara za vijijini na mijini tarura kuzingatia sheria zinazotaka kuweka majina ya barabara katika barabara zinazojengwa na kuhakikisha kuwa kazi hiyo ni endelevu
mhe
rais samia ameitaka ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi kuendelea kuwashirikisha wananchi na kuwapatia mafunzo katika ngazi za mitaa na vitongoji ili kuhakikisha mradi huo muhimu wa anwani za makazi unafanyika na kuwahudumia wananchi kwa ufanisi
aidha mhe
rais samia amesema utekelezaji wa mfumo wa anwani za makazi ni muhimu kwa maendeleo endelevu ya nchi yetu na unapaswa kukamilika mapema ili kuwezesha zoezi muhimu la sensa ya watu na makazi linalotarajiwa kufanyika mwezi agosti kufanyika kwa ufanisi
mhe
rais samia suluhu hassan atoa wito kwa sekta ya sheria na utoaji wa haki nchini kuangalia namna bora ya kutayarisha wahitimu na kuongeza maarifa kwa wanasheria walio kazini yaendane na wimbi la ukuaji wa teknolojia ya tehama ili nchi iweze kunufaika na matumizi ya teknolojia hiyo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa wito kwa sekta ya sheria na utoaji wa haki nchini kuangalia namna bora ya kutayarisha wahitimu na kuongeza maarifa kwa wanasheria walio kazini yaendane na wimbi la ukuaji wa teknolojia ya tehama ili nchi iweze kunufaika na matumizi ya teknolojia hiyo
mhe
rais samia ametoa wito huo leo tarehe februari wakati akihutubia katika kilele cha maadhimisho ya siku ya sheria nchini yaliyofanyika katika viwanja vya chinangali jijini dodoma
aidha mhe
rais samia amesema kuwa dunia ipo kwenye mapinduzi ya nne ya viwanda ambayo yanaongozwa na sekta ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama hivyo uchumi wa dunia pamoja na shughuli mbalimbali zinaendeshwa kwa kutumia tehama
mhe
rais samia amezitaka wizara za habari mawasiliano na teknolojia ya habari wizara ya elimu sayansi na teknolojia na vyuo vikuu vyote kuhakikisha kuwa wanafunzi kuanzia shule za msingi hadi vyuo vikuu wanapatiwa ujuzi utakaowaandaa kufanya kazi zinazohitaji ujuzi unaolingana na matakwa ya mabadiliko ya teknolojia
pia mhe
rais samia amesema wakati tulionao unahitaji mabadiliko makubwa ya kifikra na kuzalisha nguvu kazi yenye ujuzi linganifu na mabadiliko ya teknolojia duniani
mhe
rais samia amewapongeza viongozi wa sekta ya sheria kwa hatua zinazochukuliwa ikiwemo kutafuta teknolojia yenye programu za kisasa ambazo zitaimarisha matumizi ya lugha ya kiswahili katika kutoa huduma za kimahakama na kutoa nafasi kwa lugha ya kiswahili kupata tafsiri na unukuzi transcription kwa lugha ya kiingereza na lugha zingine za kigeni
vilevile mhe
rais samia amesema serikali ipo tayari kutumia njia za kisasa katika kujenga uwezo na uchumi imara unaoweza kukabiliana na ushindani katika masoko ndani ya kanda zetu za afrika na duniani kwa ujumla
amesema tanzania haiwezi kubaki nje ya mapinduzi ya nne ya viwanda ambayo yanaendelea kubadilisha mizani ya ushindani katika shughuli zote za kibinadamu zikiwemo za uwekezaji na mazingira ya biashara
mhe
rais samia amesema ili kufanikisha lengo hilo ni lazima kuiboresha sekta ya sheria na utoaji wa haki nchini ili iweze kukabiliana na migogoro na mashauri ya kibiashara na kutoa ufafanuzi wa kisheria katika masuala ya uwekezaji na biashara wakati wowote
aidha mhe
rais samia ametoa wito kwa mahakama kuzingatia sheria na katiba ya nchi na kutenda haki kwa watu wote bila kujali hali ya mtu kijamii au kiuchumi bila kucheleweshewa au kunyimwa haki wananchi kwa kufungwa na masharti ya kiufundi
mhe
rais samia suluhu hassan asema tanzania inaendelea kufurahia amani na utulivu katika nyanja za kisiasa kiuchumi kijamii na kiutamaduni
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu amesema tanzania inaendelea kufurahia amani na utulivu katika nyanja za kisiasa kiuchumi kijamii na kiutamaduni
mhe
rais amesema hayo tarehe januari wakati akizungumza na mabalozi mbalimbali wanaowakilisha nchi zao hapa nchini pamoja na wawakilishi wa mashirika ya kimataifa katika sherehe za mwaka mpya kwa mabalozi hao diplomatic sherry party zilizofanyika katika ukumbi wa kikwete ikulu jijini dar es salaam
aidha mhe
rais samia amesema hali ya amani nchini inatoa fursa kwa serikali kuelekeza nguvu zake katika kuimarisha uchumi na kuboresha ustawi wa wananchi
vile vile mhe
rais samia amesema katika kuimarisha demokrasia nchini serikali imeendelea kuruhusu uhuru wa kujieleza kupitia vyombo mbalimbali vya habari
mhe
rais samia amesema serikali ipo katika hatua za mwisho za kurekebisha sera ya mambo ya nje ili kuakisi mabadiliko na maendeleo mapya duniani
pia mhe
rais samia amesema sera mpya ya mambo ya nje itaendelea kuzingatia diplomasia ya uchumi na kuakisi maendeleo mapya kama vile uchumi wa buluu mabadiliko ya tabianchi uchumi wa kidijitali pamoja na kukuza lugha ya kiswahili kama lugha ya kidiplomasia na kibiashara
mhe
rais samia ameshukuru wale wote waliopitisha maazimio ya kuifanya tarehe julai kila mwaka kuwa siku ya lugha ya kiswahili duniani
aidha mhe
rais samia amesema anaridhishwa na maendeleo yanayofanywa na tanzania katika kukuza ushirikiano na nchi zilizo na wawakilishi wake hapa nchini hivyo kama taifa linatoa kipaumbele kwa uhusiano uliopo kwa sababu nchi hizo zinaiwezesha tanzania kutekeleza ajenda za maendeleo
vile vile mhe
rais samia amesema serikali ya tanzania ina imani na mahusiano ya jumuiya za kikanda katika kutatua changamoto za kikanda na kufikia matarajio ya pamoja katika maeneo ya amani na usalama demokrasia biashara na uwekezaji miundombinu pamoja na sekta za kijamii
mhe
rais samia amesema biashara ni muhimu katika ushirikiano wa kikanda hivyo serikali inaendelea kuchukua hatua mbalimbali ili kuondoa vikwazo vya kibiashara kwa washirika wa biashara wa kikanda
kuhusu janga la uviko mhe
rais samia amesema bado tanzania inaendelea kufuata miongozi na itifaki ya shirika la afya dunia who katika kukabiliana na maambukizi ya wimbi jipya la virusi vya uviko na inaendelea na kampeni ya kupata chanjo dhidi ya uviko 
pia mhe
rais samia ameziomba nchi ambazo mabalozi wake wamehudhuria sherehe hiyo kuhakikisha kunakuwa na usawa wa chanjo na kuondolewa kwa hati miliki ili kumudu kuzalisha chanjo zetu wenyewe
kwa upande mwingine mhe
rais samia amesema licha ya kushuka kwa uchumi kutoka mwaka hadi 
 mwaka kutokana na janga la uviko uchumi wa tanzania uliongezeka na kufikia 
 mwaka na vipo viashiria kwamba uchumi unaendelea kuimarika
aidha mhe
rais samia amesema mfumuko wa bei nchini tanzania ni asilimia kwa mwaka ambayo inawiana na vigezo vya jumuiya ya afrika mashariki eac na jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc
vile vile mhe
rais samia amesema kuwa serikali imeendelea kutoa elimu bure kwa shule za msingi na sekondari na serikali imeshajenga jumla ya vyumba vya madarasa ambapo vyumba ni kwa ajili ya shule za msingi na kwa ajili ya shule za sekondari
mhe
rais samia amesema katika kutekeleza ajenda ya maendeleo shirikishi serikali imewarejesha shuleni wanafunzi wakike waliokatisha masomo kwa sababu ya ujauzito ili kufikia lengo namba la malengo ya maendeleo endelevu
kuhusu ujenzi wa miradi mikuu ya miundombinu mhe
rais samia amesema serikali inaendelea na ujenzi wa barabara reli usafiri wa anga na majini na miradi mikubwa ya nishati ambayo inaungwa mkono na baadhi ya nchi zenye balozi zake hapa nchini
mhe
rais samia amewatakia heri ya mwaka mpya mabalozi wanaowakilisha nchi zao hapa nchini wawakilishi wa mashirika ya kimataifa pamoja na viongozi wakuu wa nchi hizo katika sherehe za mwaka mpya kwa mabalozi hao diplomatic sherry party
mhe
rais samia suluhu hassan ametoa salamu za pole kwa mkuu wa mkoa wa mwanza mhe
mhandisi robert gabriel na mkuu wa mkoa wa simiyu mhe
david kafulila kufuatia vifo vya watu wakiwemo waandishi wa habari waliofariki katika ajali ya barabarani iliyotokea leo tarehe januari katika kijiji cha kalemela wilaya ya busega mkoani simiyu
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa salamu za pole kwa mkuu wa mkoa wa mwanza mhe
mhandisi robert gabriel na mkuu wa mkoa wa simiyu mhe
david kafulila kufuatia vifo vya watu wakiwemo waandishi wa habari waliofariki katika ajali ya barabarani iliyotokea leo tarehe januari katika kijiji cha kalemela wilaya ya busega mkoani simiyu
mhe
rais samia ametoa salamu hizo tarehe januari wakati akizindua kiwanda cha nguo cha basra textile mills ltd kilichopo chumbuni mkoa wa mjini magharibi ikiwa ni muendelezo wa shamra shamra za maadhimisho ya miaka ya mapinduzi matukufu ya zanzibar
kwa mujibu wa kamanda wa polisi wa mkoa wa simiyu acp blasius chatanda amesema ajali hiyo iliyotokea katika barabara kuu ya mwanza musoma ilihusisha gari aina ya hiace iliyogongana na gari aina ya landcruiser iliyokuwa kwenye msafara wa mkuu wa mkoa wa mwanza mhandisi gabriel aliyekuwa katika safari ya kikazi kuelekea wilaya ya ukerewe mkoani mwanza
aidha mhe
rais samia amewataka wakuu hao wa mikoa kufikisha salamu zake za pole kwa wafiwa wote ndugu jamaa marafiki na anaungana na familia hizo katika kipindi hiki kigumu cha majonzi
akiwa katika eneo la mkutano katika kiwanda hicho cha nguo cha basra textile mills ltd mhe
rais samia viongozi mbalimbali pamoja na wananchi waliohudhuria sherehe za uzinduzi huo walisimama kimya kwa dakika moja kuwaombea marehemu wote waliofariki katika ajali hiyo
mara baada ya kutoa salamu hizo za pole mhe
rais samia ametoa wito kwa vyuo vya mafunzo ya amali nchini kuendelea kuwajengea uwezo vijana wa kitanzania na wanawake kuwa wabunifu katika tasnia ya ushonaji nguo ili waweze kushindana katika soko la dunia
aidha mhe
rais samia amesema uzoefu unaonesha kuwa viwanda vingi vya ushonaji huajiri zaidi wanawake hivyo ni matarajio yake kuwa katika siku zijazo nchi yetu itasafirisha zaidi bidhaa za nguo nje ya nchi
mhe
rais samia amesema ujenzi wa mradi huo wa kiwanda cha nguo ambao unatekelezwa kwa awamu tatu na mojawapo ikiwa ni uchakataji wa pamba utakuwa mkombozi katika kuleta ajira kwa vijana pamoja na wakulima wa zao hilo linalolimwa kwenye baadhi ya mikoa hapa nchini
mhe
rais samia amewaomba wawekezaji wa kiwanda cha basra kuharakisha uwekezaji katika hatua zilizosalia ili kilete tija na kuwezesha nchi kuacha kuagiza vitambaa na nguo kutoka nje ilhali malighafi zote za kuzalisha nguo zinapatikana hapa nchini
mhe
rais samia pia amewataka wawekezaji kutumia fursa ya kufanya biashara katika eneo huru la biashara barani afrika afcfta kwa kuwa tanzania imeridhia itifaki ya kujiunga na soko hilo
mhe
rais samia ametoa wito kwa vijana watakao ajiriwa katika kiwanda cha basra wafanye kazi kwa bidii uadilifu weledi na uaminifu na kutambua kuwa biashara ya sasa inakabiliwa na ushindani mkubwa duniani kote ambapo mzunguko wa bidhaa hauna mipaka
kwa upande mwingine mhe
rais samia amewataka wawekezaji wazingatie maslahi na haki za wafanyakazi wake ili kila mmoja aweze kutekeleza wajibu na majukumu yake kikamilifu kulipa kodi bila shuruti na kufuata sheria za nchi
mhe
rais samia amesema mradi wa kiwanda hicho umepewa hadhi ya mradi mkakati hivyo amewataka pande zote mbili za bara na zanzibar kukaa pamoja na kutatua changamoto kwa kuondoa vikwazo vya kibiashara
aidha mhe
rais samia amewataka wananchi kuendelea kulinda na kutunza amani iliyopo nchini ili kuweza kuwavutia zaidi wawekezaji na kufanikiwa katika kufikia malengo yetu
mhe
rais samia suluhu hassan ashuhudia utiaji saini mkataba wa ujenzi wa reli ya kisasa sgr kwa kipande cha tatu kutoka makutupora singida hadi tabora chenye urefu wa kilometa tarehe desemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe desemba ameshuhudia utiaji saini mkataba wa ujenzi wa reli ya kisasa sgr kwa kipande cha tatu kutoka makutupora singida hadi tabora chenye urefu wa kilometa 
utiaji saini mkataba huo umefanywa kati ya serikali kupitia kwa mkurugenzi mkuu wa shirika la reli nchini trc bw
masanja kadogosa pamoja na makamu mwenyekiti wa kampuni ya ujenzi ya yapi merkezi bw
erdem arioglu kutoka uturuki katika hafla iliyofanyika ikulu jijini dar es salaam
ujenzi wa kipande hicho cha kutoka makutupora singida hadi tabora utagharimu kiasi cha shilingi trilioni 
 ikujumuisha kodi ya ongezeko la thamani vat na kufanya uwekezaji wa ujenzi wa vipande vinne kati ya vitano vya ujenzi wa reli ya kisasa unaoendelea kutoka dar es salaam hadi mwanza kufikia kiasi cha shilingi trilioni 
mhe
rais samia amesema serikali itahakikisha inaangalia namna yoyote na njia rahisi kwa ajilli ya kuchukua mikopo ya masharti nafuu itakayotufaa ili iweze kukamilisha miradi mbalimbali mikubwa ya maendeleo ukiwemo ujenzi wa reli ya kisasa sgr
aidha mhe
rais samia amebainisha kuwa fedha zinazokusanywa za tozo au kodi za ndani haziwezi kugharamia miradi mikubwa hivyo suala la kukopa litasaidia kumaliza hata miradi mbalimbali ikiwemo ujenzi huo wa reli ya kisasa kutoka makutupora hadi tabora
amesema kwa sasa serikali imewekeza kiasi cha shilingi trilioni 
 hivyo tusipoendelea na ujenzi wa miradi hiyo ya reli ya sgr fedha zilizokwishawekezwa zitakua hazina maana iwapo serikali haitakopa ili kukamilisha miradi huo
mhe
rais samia amesema miradi yote mikubwa ikiwemo ujenzi wa bwawa la kufua umeme la mwalimu nyerere unaendelea vizuri na mpaka sasa serikali haidaiwi fedha zozozte na makandarasi katika miradi hiyo mikubwa
aidha mhe
rais samia ameiagiza wizara ya ujenzi na uchukuzi kupitia shirika la reli nchini trc kukamilisha taratibu za manunuzi kwa ajili ya kumpata mkandarasi wa ujenzi wa kipande kilichobaki cha tabora hadi isaka na kipande kipya cha awamu ya pili ya ujenzi wa reli ya sgr kutoka tabora hadi kigoma
mhe
rais samia amesema pia serikali imepanga kuendelea na ujenzi wa reli ya kisasa sgr kwa kipande cha kutoka sehemu ya kaliua mpanda hadi bandari kubwa ya karema kuwa kiunganishi na bandari ya kalemie kwa upande wa nchi ya jamhuri ya kidemokrasia ya kongo drc
pia mhe
rais samia amesema serikali imepanga kujenga vipande vya reli vya kutoka uvinza hadi musongati burundi na kuelekea hadi drc isaka hadi kigali rwanda ambapo vipande hivyo vya reli vitajengwa kwa ushirikiano na nchi za burundi drc na rwanda ambapo kwa sasa mazungumzo ya namna ya kuchangia ujenzi yanaendelea
vile vile mhe
rais samia ameziomba taasisi mbalimbali za fedha ulimwenguni kushiriki katika kugharamia ujenzi huo kwa kuwa utasaidia kuunganisha tanzania na nchi jirani zinazotumia bandari ya dar es salaam kusafirisha mizigo yao
mhe
rais samia amesema kukamilika kwa miradi hiyo kutaifanya tanzania kuweka misingi mizuri katika ukuaji wa uchumi wake kwasababu miundombinu ya reli na bandari itadumu kwa muda mrefu
mhe
rais samia suluhu hassan azungumza kwa njia ya simu na wakuu wa shule za sekondari wanaohudhuria mkutano mkuu wa wakuu wa shule za sekondari za serikali na binafsi unaofanyika jijini dar es salaam tarehe desemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe desemba amezungumza kwa njia ya simu na wakuu wa shule za sekondari wanaohudhuria mkutano mkuu wa wakuu wa shule za sekondari za serikali na binafsi unaofanyika jijini dar es salaam
mhe
rais samia amewaeleza walimu hao kuwa kutokana na majukumu mengi ya kikazi ameshindwa kuhudhuria mkutano huo lakini anaufatilia kwa karibu na yupo pamoja nao
aidha mhe
rais samia amesema anatambua masuala yao mbalimbali ambayo serikali inayafanyia kazi na hivyo kuwataka kuendelea kuchapa kazi kwa bidi ili kutimiza wajibu wao
pia mhe
rais samia amewapongeza na kuwatakia heri katika mkutano huo mkuu wa walimu wa shule za sekondari za serikali na binafsi unaofanyika jijini dar es salaam
mkutano huo wa unawaleta pamoja wakuu wa shule ili kubadilishana mawazo uzoefu changamoto mafanikio na utekelezaji wa sera na mipango inayotolewa na serikali na unahudhuriwa na walimu kutoka shule za sekondari za serikali na shule za sekondari binafsi
mhe
rais samia suluhu hassan aagiza wizara ya madini na vyombo vya ulinzi na usalama kuongeza nguvu katika kudhibiti wizi na utoroshaji wa madini hasa katika maeneo ya bandari viwanja vya ndege na mipakani ili kuhakikisha kuwa rasilimali za madini zinaleta manufaa kwa taifa
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameiagiza wizara ya madini na vyombo vya ulinzi na usalama kuongeza nguvu katika kudhibiti wizi na utoroshaji wa madini hasa katika maeneo ya bandari viwanja vya ndege na mipakani ili kuhakikisha kuwa rasilimali za madini zinaleta manufaa kwa taifa
mhe
rais samia amesema hayo tarehe desemba katika hafla ya uwekaji saini makubaliano kati ya serikali na kampuni za uchimbaji madini iliyofanyika katika ukumbi wa mikutano wa kimataifa wa julius nyerere jnicc jijini dar es salaam
aidha mhe
rais samia amesema kuwa ni lazima nchi yetu inufaike na rasilimali hizo za madini na kuhakikisha vitendo hivyo vya utoroshwaji na wizi vinakomeshwa mara moja na kuwafikisha wahusika kwenye vyombo vya sheria ili iwe fundisho kwa wengine wenye nia ovu
mhe
rais samia amebainisha kuwa serikali iliamua kufanya mabadiliko makubwa ya sheria zinazosimamia sekta ya madini ili kuipa nguvu serikali kumiliki rasilimali hizo kwa niaba ya wananchi kwa nia ya kuleta manufaa zaidi kwa watanzania
vile vile mhe
rais samia amesema kutokana na maboresho yaliyofanywa katika sekta ya madini anatarajia mchango wa sekta hiyo kufikia asilimia kwenye pato la taifa hadi kufikia mwaka 
mhe
rais samia amesema kampuni hizo za ubia ndizo zitakazosimamia uchimbaji madini katika maeneo mbalimbali yaliyotolewa leseni za uchimbaji ili kuhakikisha maslahi ya nchi yanasimamiwa ipasavyo
pia mhe
rais samia amesema kupitia miradi hiyo serikali itapata manufaa mbalimbali ikiwemo kodi tozo ajira huduma kwa jamii ununuzi wa bidhaa na huduma zinazopatikana hapa nchini
mhe
rais samia pia ameitaka wizara ya madini isimamie kikamilifu suala la uongezaji thamani ya madini nchini na kubainisha kuwa uchenjuaji wa madini utafanyika tanzania na sio nchi nyingine
aidha mhe
rais samia amesisitiza kuwa madini yetu yatachimbwa kuchenjuliwa na kuongezwa thamani hapa nchini ili kuweza kupata faida tofauti na hali ilivyokuwa hapo awali
kampuni hizo zinatarajiwa kuwekeza shilingi trilioni 
 ambapo miradi hiyo pamoja na kuipatia mapato serikali pia itatoa fursa za ajira gawio na biashara kupitia huduma zitakazotolewa katika maeneo ya uchimbaji uchenjuaji na usafirishaji wa madini yatakayozalishwa
aidha mhe
rais samia ametoa wito kwa viongozi wa serikali kuwashirikisha wananchi wakati wa kupanga utekelezaji wa miradi mbalimbali ya maendeleo kwa kuwapatia elimu ili waweze kuelewa umuhimu wake na kuondoka migogoro isiyo kuwa na ulazima
mhe
rais samia amewataka wawekezaji kuzingatia sheria kanuni taratibu na miongozo inayosimamia sekta hiyo na kuagiza baraza la mazingira nchini nemc serikali za mitaa pamoja na wawekezaji kusimamia utunzwaji wa mazingira kama sheria ya mazingira inavyobainisha na kuhakikisha kuwa miradi hiyo haileti athari katika maeneo mbalimbali
katika hafla hiyo mhe
rais samia ameshuhudia utiaji saini ya makubaliano kati ya serikali na kampuni ya nyanzaga mining ltd itakayochimba madini ya dhahabu jijini mwanza kampuni ya petra diamond ltd inayoendelea na uchimbaji madini ya almasi mkoani shinyanga kampuni ya black rock mining ltd mahenge resources itakayochimba madini ya kinywe graphite mkoani morogoro na kampuni ya strandline resources ltd itakayochimba madini ya heavy mineral sand katika mkoa wa dar es salaam
mhe
rais uhuru muigai kenyatta aendelea na ziara yake ya kiserikali ya siku mbili hapa nchini ambapo tarehe desemba amepokelewa rasmi na mwenyeji wake rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan katika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam
rais wa jamhuri ya kenya mhe
uhuru muigai kenyatta ameendelea na ziara yake ya kiserikali ya siku mbili hapa nchini ambapo tarehe desemba amepokelewa rasmi na mwenyeji wake rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan katika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam
mara baada ya kuwasili mhe
rais kenyatta amekagua gwaride lililoandaliwa kwa heshma yake na jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania jwtz na kupigiwa mizinga 
mhe
rais kenyatta na mwenyeji wake mhe
rais samia wamefanya mazungumzo rasmi yaliyohusu kuimarisha zaidi uhusiano na ushirikiano kati ya tanzania na kenya
wakizungumza na vyombo vya habari kuhusu ziara hiyo mhe
rais samia amesema ziara ya mhe
rais uhuru kenyatta inafuatia mualiko wake aliompa wakati wa ziara ya mhe
rais samia nchini kenya mwezi mei mwaka huu
mhe
rais samia amesema katika mazungumzo yao pia wamekubaliana kuimarisha ushirikiano katika biashara kwa kuwa kiwango cha biashara kati ya tanzania na kenya kimezidi kuongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 mwaka 
mhe
rais samia amesema wakati wa ziara yake nchini kenya walikubaliana na mhe
rais kenyatta kuondoa vikwazo visivyokuwa vya kikodi ambapo hadi sasa jumla ya vikwazo kati ya vilivyokuwepo vimeondolewa
kuhusu zoezi la kuimarishwa mpaka kati ya tanzania na kenya mhe
rais samia amewataka mawaziri wanaohusika kufanyia kazi suala hilo ili liweze kukamilika
mhe
rais samia amezungumzia makubaliano ya pamoja katika kukabiliana na uviko kwa kuwataka mawaziri husika kushirikiana kwa pamoja katika kukabiliana na tatizo hilo
marais hao pia wamezungumzia kushirikiana katika sekta ya utalii kwa kuungana katika kuuza vivutio vya utalii katika nchi zao kwa manufaa ya pande zote mbili na kukabiliana kwa pamoja kutatua changamoto zinazojitokeza
mhe
rais samia amemkabidhi mhe
rais kenyatta cheti cha umiliki wa wanyama pori aina ya korongo ambapo rais huyo wa kenya nae ameridhia ombi la tanzania kuipatia majike ya faru weusi
mhe
rais samia na mhe
rais kenyatta wameshuhudia utiaji saini wa hati ya makubaliano kuhusu masuala ya uhamiaji hati ya makubaliano kuhusu masuala ya magereza hati ya makubaliano kuhusu udhibiti wa magonjwa ya mifugo mipakani hati ya makubaliano kuhusu masuala ya afya hati ya makubaliano kuhusu masuala ya nyumba na maendeleo ya makazi mkataba wa kubadilishana wafungwa na hati ya makubaliano ya masuala ya uwekezaji
kuhusu ujenzi wa barabara katika ukanda wa pwani ya tanzania na kenya bagamoyo malindi mhe
rais samia na mhe
rais kenyatta wamekubaliana kufungua ukanda huo kwa kuunganisha kwa ujenzi wa barabara ya lami ili wananchi wa pande husika waweze kufaidi matunda ya maendeleo kama sehemu nyingine
kwa upande wake mhe
rais uhuru kenyatta amemshukuru mhe
rais samia pamoja na watanzania kwa kumualika kuwa mgeni rasmi katika maadhimisho ya miaka ya uhuru ambayo yana historia kubwa kwake
mhe
rais kenyatta amesisitiza kuendelea kushirikiana na kutafuta mbinu mbalimbali ambazo zitawezesha nchi zetu mbili kuwa karibu kindugu kibiashara na kiutalii kwa manufaa ya wananchi wa nchi zote
kuhusu ujenzi wa bomba la kusafirisha gesi asilia kutoka dar es salaam hadi mombasa nchini kenya mhe rais samia amesema suala hilo wamewaachia mawaziri wa nishati walishughulikie ili kusaidia mradi huo uanze mara moja
mhe
rais samia ameagana na mgeni wake mhe
kenyatta katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere jijini dar es salaam
mhe
rais samia suluhu hassan azindua kiwanda cha kutengeneza vifaa vya umeme cha elsewedy elsewedy electric east africa ltd kilichopo kigamboni jijini dar es salaam tarehe desemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe desemba amezindua kiwanda cha kutengeneza vifaa vya umeme cha elsewedy elsewedy electric east africa ltd kilichopo kigamboni jijini dar es salaam
ufunguzi wa kiwanda hicho ni sehemu ya maadhimisho ya miaka ya uhuru ambapo mhe
rais anaweka mawe ya msingi na kufungua miradi mbalimbali ya maendeleo
mhe
rais samia amesema uwekezaji wa kiwanda hicho ni kielelezo kuwa nchi ipo katika njia sahihi ya kujikomboa kiuchumi kuondoka katika utegemezi wa kuagiza bidhaa kutoka nje kama ilivyodhamiria wakati nchi ikipata uhuru miaka iliyopita
aidha mhe
rais samia amesema kiwanda hicho ambacho kitakuwa na uwezo kwa kuzalisha tani za nyaya za umeme transfoma na mita za umeme kwa mwaka zitakazotumika nchini na kuondoa utegemezi wa kununua bidhaa hizo nje ya nchi na nusu ya bidhaa hizo zitauzwa katika masoko ya nje na kuongeza fedha za kigeni
mhe
rais samia ameziagiza wizara na taasisi zinazohusika na masuala ya uwekezaji kuhakikisha zina wawezesha na kuweka mazingira mazuri katika sekta hiyo badala ya kuwawekea vikwazo na kuwakatisha tamaa
pia mhe
rais samia amewahakikishia wawekezaji zaidi ya kutoka nchini misri kuwa serikali itaendelea kuboresha mazingira ya uwekezaji nchini pamoja na mitaji na soko kwa bidhaa watakazozalisha ikiwemo uwepo wa rasilimali watu wenye uzoefu kwa ajili ya kutumika kwenye uwekezaji wao
mhe
rais samia ameagiza kituo cha uwekezaji nchini tic kujenga ushirikiano na kituo cha uwekezaji cha misri ili kujifunza mazuri kutoka kwao kwa lengo la kuboresha kama alivyojionea utendaji kazi wa kituo hicho cha nchini misri wakati alipofanya ziara nchini humo
vilevile mhe
rais amewataka watendaji wa serikali wanaohusika kuhakikisha wanakamilisha taratibu za upatikanaji wa ardhi katika eneo hilo kwa kuzingatia sheria ili wawekezaji hao waendelee na ujenzi wa mji wa viwanda ambao unatarajiwa kutoa ajira na kuchangia uchumi wa nchi
akiwa njiani kuelekea kiwandani hapo mhe
rais samia alipata fursa ya kuwasalimia wananchi wa kibada wilayani kigamboni na kuwaahidi kutatua changamoto mbalimbali zinazowakabili ikiwemo changamoto ya maji umeme na barabara
wakati huo huo mhe
rais samia amemuapisha profesa adelardus lubango kilangi kuwa balozi wa tanzania nchini brazil na kumtaka kutumia fursa za uwekezaji zilizopo nchini humo katika sekta za kilimo utalii na michezo ili kuinufaisha tanzania kupiga hatua zaidi katika maendeleo
mhe
rais samia suluhu hassan amevunja bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya bandari tanzania tpa na bodi ya kampuni ya huduma za meli mscl kufuatia ubadhirifu unaofanywa katika taasisi zao na kuisababishia hasara serikali
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amevunja bodi ya wakurugenzi ya mamlaka ya bandari tanzania tpa na bodi ya kampuni ya huduma za meli mscl kufuatia ubadhirifu unaofanywa katika taasisi zao na kuisababishia hasara serikali
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe desemba katika hafla ya uzinduzi rasmi wa matumizi ya mradi wa maboresho ya miundombinu ya gati namba hadi pamoja na uongezaji wa kina cha bahari katika lango kuu la bandari katika hafla iliyofanyika katika bandari ya dar es salaam
amesema pamoja na makusanyo yanayofanywa na tpa bado zipo changamoto za upotevu wa mapato unaochangiwa na kutokuwepo kwa mfumo madhubuti na hivyo kuwepo kwa mianya mingi ya upotevu wa mapato
mhe
rais samia amesema taarifa ya ukaguzi maalum wa kiuchunguzi wa mfumo wa enterprise resource planning erp katika mamlaka hiyo ya bandari uliofanyika kuanzia juni na ripoti yake kutolewa machi imeonesha upotevu wa fedha nyingi zilizotumika kuajiri makampuni mbalimbali ya kuanzisha mifumo ya kielekroniki ya ukusanyaji wa mapato ambayo haikutoa tija iliyokusudiwa
aidha mhe
rais samia amezitaja kampuni hizo kuwa ni soft tech consultant ltd ambayo ilipewa zabuni ya shilingi milioni na kulipwa shilingi milioni kampuni ya twenty third centuary system ilipewa kazi ya dola za marekani milioni 
 na kulipwa dola milioni 
 na mkataba kuvunjwa na kampuni ya sap east africa ltd iliyopewa dola za marekani mshauri mwelekezi binafsi alilipwa dola za marekani 
vilevile mhe
rais samia amesema anazo taarifa kwamba kupitia mifumo hiyo mibovu watumishi wa kitengo cha hesabu wanashirikiana kuchezea mifumo na kudanganya kwamba mizigo imelipiwa na mifumo magetini kusoma malipo yamefanyika na kuruhusu kutoka ilhali mizigo hiyo ikiwa haijalipiwa
kufuatia ubadhirifu huo mhe
rais samia amemuagiza waziri wa ujenzi na uchukuzi mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya bandari kwa kushirikiana na taasisi ya kupambana na kuzuia rushwa takukuru kupitia ripoti hiyo na kuchukua hatua stahiki kwa waliohusika
mhe
rais samia pia amezungumzia ubadhirifu katika mradi wa ujenzi wa meli tano za kampuni ya huduma za meli mscl zinazojengwa na kuwataka wahusika kuchukua hatua haraka
katika hatua nyingine mhe
rais samia ameweka jiwe la msingi la ujenzi wa miundombinu ya mabasi yaendayo haraka awamu ya pili brt ii katika barabara ya kilwa chango mbe na kawawa yenye urefu wa kilomita 
katika hafla hiyo mhe
rais samia amesema kukamilikika kwa ujenzi wa mradi huo kutasaidia kupunguza msongamano na ajali za barabarani na kuwa kichocheo kikubwa cha maendeleo kwa ukanda huo wa kuelekea mikoa ya kusini mwa nchi yetu
mhe
rais samia amesema mbali na ujenzi wa mfumo wa mabasi yaendayo haraka brt serikali inaendelea na jitihada za kufanya maboresho mbalimbali kama vile upanuzi wa barabara na ujenzi wa barabara za juu flyovers ili kukabiliana na kero ya msongamano wa magari
pia mhe
rais samia amebainisha kuwa tayari serikali imepata mkopo kutoka benki ya dunia utakaowezesha kuendelea na ujenzi wa mfumo wa mabasi yaendayo haraka kutoka katikati ya jiji hadi gongo la mboto
aidha mhe
rais samia amekemea vitendo vya kihalifu vinavyofanywa na baadhi ya watu na kuwataka wananchi kuwafichua wale wote wanaofanya vitendo hivyo ambavyo ni sawa na uhujumu na vinachelewesha ukamilishaji wa miradi hiyo
mhe
rais samia amesema wapo baadhi ya wananchi wanaovamia maeneo ya ujenzi ya hifadhi ya barabara na kujenga vibanda vya biashara bila kujali maelekezo yanayotolewa hivyo kuhatarisha usalama wao na watumiaji wengine wa barabara
pia amesema kuna vitendo vinafanywa na baadhi ya watumiaji wa barabara kama vile kuzidisha uzito wa magari kumwaga mafuta barabarani kuziba mifereji ya maji uegeshaji holela wa magari ambavyo vinachangia kuharibu mazingira kwa ujumla
kufuatia vitendo hivyo mhe
rais samia ameagiza kufanyika kwa doria za mara kwa mara katika maeneo hayo na hatua kali zichukuliwe kwa wote wanaokiuka maelekezo hayo
mhe
rais amewaasa wananchi kuendelea kuchukua tahadhari dhidi ya uviko katika wimbi la nne ambalo tayari limezikumba nchi kadhaa barani afrika
mhe
rais samia suluhu hassan amepokea ujumbe maalum wa rais wa jamhuri ya burundi mhe
 variste ndayishimiye tarehe januari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe januari amepokea ujumbe maalum wa rais wa jamhuri ya burundi mhe
 variste ndayishimiye uliowasilishwa kwake na mjumbe maalum ambaye ni waziri wa masuala ya jumuiya ya afrika mashariki vijana michezo na utamaduni wa burundi mhe
ezechiel nibigira ikulu chamwino mkoani dodoma
mhe
nibigira amemshukuru mhe
rais samia kwa kukubali kupokea ujumbe huo maalum na kufikisha salamu kutoka kwa mhe
rais ndayishimiye na kumjulisha kuwa hali ya burundi ni salama na tulivu hivyo kupelekea wananchi wake kuendelea na shuguli mbalimbali za kujiletea maendeleo
amesema mhe
rais ndayishimiye amemtuma kufikisha ujumbe huo wenye lengo la kukuza zaidi uhusiano kati ya tanzania na burundi katika masuala ya kiuchumi
aidha mjumbe huyo maalumu mhe
nibigira amesema tanzania na burundi imekuwa na uhusiano wa muda mrefu katika masuala ya diplomasia na siasa na kwa sasa nchi hiyo imeamua kushirikiana katika mambo ya kiuchumi yatakayonufaisha nchi zote
ameongeza kuwa ipo miradi mbalimbali inayotarajiwa kutekelezwa na nchi hizi mbili ikiwemo mradi wa ujenzi wa reli ya kisasa sgr utakaounganisha tanzania na burundi
mhe
nibigira amesema kukamilika kwa ujenzi wa reli hiyo kutasaidia usafirishaji wa bidhaa mbalimbali ikiwemo madini ya nickel ambayo yanapatikana nchini burundi na tanzania na hivyo kuchochea ukuaji wa uchumi katika nchi zote mbili
aidha mhe
nibigira amemshukuru mhe
rais samia kwa ushirikiano ambao burundi inaupata kutoka tanzania katika masuala mbalimbali
kwa upande wake mhe
rais samia amepongeza mhe
rais ndayishimiye kwa jinsi anavyoendesha nchi na kuendeleza amani ambayo inawezesha wananchi wa nchi hiyo kupiga hatua kimaendeleo
pia mhe
rais samia amemhakikishia mhe
rais ndayishimiye kuwa tanzania itaendelea kuungana na burundi katika masuala mbalimbali ya uhusiano kwa manufaa ya pande zote mbili
kuhusu suala la ujenzi wa reli ya kisasa sgr itakayounganisha tanzania na burundi mhe
rais samia amesema tanzania imekwisha anza ujenzi wa reli hiyo na kuhusu kipande cha kuunganisha nchi hizo hatua mbalimbali zinaendelea
wakati huo huo mhe
rais samia amepokea hati za utambulisho wa mabalozi wanne walioteuliwa kuziwakilisha nchi zao hapa nchini katika hafla iliyofanyika ikulu chamwino mkoani dodoma
mabalozi waliowasilisha hati za utambulisho ni mhe
abdulla ali m
alsheryan balozi wa saudi arabia hapa nchini mhe
kim sun pyo balozi wa jamhuri ya korea hapa nchini mhe
triyogo jatmiko balozi wa indonesia hapa nchini mhe
zakaria el goumiri balozi wa morocco hapa nchini
akizungumza mara baada ya kupokea hati hizo mhe
rais samia amewapongeza mabalozi hao na kuwaomba kufikisha salamu zake kwa viongozi wakuu wa nchi zao na kusisitiza kuwa tanzania itazidi kuendeleza uhusiano na ushirikiano kwa manufaa ya pande zote
kwa upande wao mabalozi hao wamempongeza mhe
rais samia kwa utendaji mzuri wa kazi na kumuahidi ushirikiano
mhe
samia suluhu hassan aindoa idara kuu ya maendeleo ya jamii kutoka wizara ya afya ili iweze kufanyakazi kwa ufanisi zaidi
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema ameamua kuiondoa idara kuu ya maendeleo ya jamii kutoka wizara ya afya ili iweze kufanyakazi kwa ufanisi zaidi
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe desemba wakati wa uzinduzi wa kamati ya ushauri ya kitaifa ya utekelezaji wa ahadi za nchi kuhusu kizazi chenye usawa jijini dodoma
pia mhe
rais samia amesema wizara ya afya ina mambo mengi hivyo ni muhimu kuitenga kwasababu sekta ya afya peke yake inachukua sura kubwa ya wizara hivyo ikitenganishwa itafanya kazi zake vizuri na kupitia hilo atamshauri rais wa zanzibar naye afanye mabadiliko hayo
akizungumza kuhusu jukwaa la sasa la kizazi chenye usawa mhe
rais samia amesema kuwa huo ni mwendelezo wa jitihada mbalimbali zinazofanywa na umoja wa mataifa katika kuhakikisha hakuna mtu anayeachwa nyuma kimaendeleo pamoja na kuhakikisha lengo namba la malengo ya maendeleo endelevu usawa wa jinsia na uwezeshaji wa wanawake na wasichana
mhe
rais samia amesema wanawake ambao wanafikia asilimia ya nguvu kazi ya taifa bado ni waathirika wakuu wa mabadiliko ya kiuchumi na kisiasa yanayoendelea katika maeneo mbalimbali
aidha mhe
rais samia amesema licha ya kuwa wanawake ni washirika muhimu katika kufanikisha malengo ya dunia kama vile kutokomeza njaa afya na elimu bora maji safi na salama usafi wa mazingira na ukuaji wa uchumi bado kwa kiasi kikubwa ukuaji wao kiuchumi kijamii na kisiasa haujawekwa vyema kwenye mipango mbalimbali ya maendeleo na inapowekwa haitekelezwi ipasavyo
pia mhe
rais samia amesema pamoja na kuwa nusu ya sehemu ya watu duniani ni wanawake lakini bado sehemu kubwa ya dunia haijatoa nafasi stahiki kuitumia ipaswavyo nguvu kazi ya wanawake
pia amebainisha kuwa iwapo wanawake watatumiwa kikamilifu wana uwezo wa kuchangia uchumi wa dunia kwa takriban dola trilioni kwa mwaka
mhe
rais amesema serikali imeridhia na inatekeleza mikataba na maazimio ya kikanda na kimataifa ikiwemo mkataba wa kutokomeza aina zote za ubaguzi kwa wanawake wa mwaka azimio la beijing la mwaka mkataba wa kimataifa wa haki za mtoto wa mwaka malengo ya maendeleo endelevu ya ajenda ya maendeleo ya afrika tuitakayo ya ili kuleta ustawi wa wanawake na watoto na kuweza kunyanyua hadhi ya uchumi wa taifa letu
aidha mhe
rais samia ameziagiza sekta zote kupitia wizara taasisi mashirika wakala na halmashauri kulipa kipaumbele suala la utekelezaji wa ahadi zilizowekwa katika utekelezaji wa jukwaa la usawa wa kijinsia kwa kuweka mikakati na bajeti ili kuweza kutekeleza na kufikia ahadi hizo
mhe
rais samia ametoa wito kwa kila wizara taasisi na wakala wa serikali kuhakikisha kuwa maafisa wa jinsia wanajengewa uwezo na kupatiwa rasilimali zitakazowawezesha kutekeleza majukumu yao na kutekeleza ahadi za nchi
vile vile mhe
rais samia amewataka wadau wa maendeleo sekta binafsi asasi za kiraia un women pamoja na balozi za hapa nchini ambazo zilishiriki mkutano wa paris na kuweka ahadi zao kidunia kutekeleza ahadi ya haki za usawa ikiwemo canada ufaransa finland na taasisi mbalimbali kuisaidia tanzania na kuiunga mkono katika kutoa rasilimali fedha na utaalamu katika utekelezaji wa mpango huu ili kuhakikisha ahadi tulizozitoa zinafikiwa
mhe
rais samia suluhu hassan alitaka jeshi la polisi nchini kubadilika na kuzingatia taratibu na maadili ya jeshi hilo katika utekelezaji wa majukumu yao ili kuondoa malalamiko kutoka kwa wananchi
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan amelitaka jeshi la polisi nchini kubadilika na kuzingatia taratibu na maadili ya jeshi hilo katika utekelezaji wa majukumu yao ili kuondoa malalamiko kutoka kwa wananchi
mhe
rais samia ametoa maagizo hayo tarehe desemba wakati akifunga mafunzo ya uofisa kozi na
 warakibu wasaidizi wa polisi asp katika chuo cha taaluma ya polisi kurasini jijini dar es salaam
mhe
rais samia amesema vitendo vya rushwa na askari kujiona kuwa na nguvu isiyohojiwa kwa wananchi huliondolea jeshi hilo uaminifu kwa wananchi wanyonge
aidha mhe
rais samia ametolea mfano wa matukio kadhaa aliyokumbana nayo kipindi cha nyuma wakati akiwa kiongozi serikalini na kuhoji namna hali ilivyo kwa wananchi wa kawaida ikiwa yeye kiongozi alikutana na vitendo hivyo vya rushwa
amesema vitendo hivyo vinashusha imani kwa wananchi hivyo jeshi la polisi wanatakiwa kurekebisha hali hiyo ili kurudisha imani kwa wananchi
kuhusu kuwapandisha vyeo askari wa jeshi hilo amesema serikali imepandisha vyeo maafisa wakaguzi na askari polisi kuajiri askari mbadala na askari wapya wapatao kuipandisha hadhi hospitali ya polisi iliyopo barabara ya kilwa jijini dar es salaam kuwa hospitali ya rufaa ya mkoa
mhe
rais samia amesema ni matumaini yake kuwa maboresho hayo yataleta matokeo chanya katika utendaji kazi wa jeshi la polisi na kutoa huduma zenye ubora na weledi kwa wananchi
aidha mhe
rais samia amesema amefurahishwa na ongezeko la idadi ya wahitimu ambao wamefikia ikilinganishwa na idadi ya wanafunzi mwaka 
mhe
rais samia ameliagiza jeshi la polisi kuimarisha doria kwenye maeneo yenye mikusanyiko ya watu wengi ili kuhakikisha vitendo vya kihalifu kipindi hiki cha kuelekea sikukuu za mwisho wa mwaka vinadhibitiwa
vilevile mhe
rais samia amelitaka jeshi la polisi kuendelea kutoa elimu kwa umma kuhusu madhara ya uhalifu ili wananchi wachukie vitendo vya uhalifu na wahalifu
mhe
rais samia amesema amani na usalama ndio misingi ya maendeleo katika nchi hivyo amelitaka jeshi la polisi kushirikiana na vyombo vingine vya ulinzi na usalama ili kuhakikisha shughuli zote za maendeleo kiuchumi kisiasa kijamii na uzalishaji zinafanyika bila hofu wala bughudha
kuhusu suala la silaha mhe
rais samia amempongeza waziri wa mambo ya ndani ya nchi kulipa kipaumbele kwa kuwataka wananchi kurudisha silaha wanazomiliki kinyume na sheria
mhe
rais samia amesema hatua hiyo itasaidia kupunguza uhalifu mitaani na kuitaka polisi kuendelea kuwachukulia hatua wananchi wachache ambao hawataki kubadilika
amewataka wahitimu wote kutambua kuwa kazi kubwa mbele yao ni utendaji kazi wenye matokeo chanya kwao serikali na jamii kwa ujumla
mhe
rais samia suluhu hassan aongoza watanzania katika sherehe za maadhimisho ya miaka ya uhuru wa tanzania bara zilizofanyika uwanja wa uhuru jijini dar es salaam tarehe desemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan tarehe desemba ameongoza watanzania katika sherehe za maadhimisho ya miaka ya uhuru wa tanzania bara zilizofanyika uwanja wa uhuru jijini dar es salaam
katika sherehe hizo mhe
rais samia amekagua gwaride lililoandaliwa na jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania kwa kushirikiana na vikundi vya ulinzi na usalama
pia alipokea salamu za utii kisha gwaride hilo kupita kwa heshima mbele yake kwa mwendo wa pole na mwendo wa haraka
aidha katika sherehe hizo jwtz lilionyesha baadhi ya zana vita zinazotumika katika medani za vita pamoja na shughuli mbalimbali za kijamii
sherehe hizo zimehudhuriwa na rais wa kenya mhe
uhuru kenyatta ambaye alikuwa mgeni rasmi rais wa rwanda mhe
paul kagame rais wa msumbiji mhe
philepe nyusi rais wa visiwa vya comoro mhe
azali assoumani wawakilishi wa viongozi kutoka nchi za jamhuri ya demokrasia ya kongo drc burundi oman na uswatini pamoja na mabalozi wanaoziwakilisha nchi zao hapa nchini
katika hatua nyingine rais na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan ametunuku nishani ikiwa ni sehemu ya nishani alizozitunuku kwa wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama nchini
waliotunukiwa nishani ya miaka ya uhuru ni mkuu wa majeshi ya ulinzi jenerali venance salvatory mabeyo mkuu wa jeshi la polisi inspekta jenerali simon nyakoro sirro mkurugenzi mkuu wa idara ya usalama wa taifa kamishna diwani athumani msuya mkuu wa jeshi la magereza meja jenerali suleiman mungiya mzee mkuu wa jeshi la zimamoto na uokoaji kamishna jenerali john william masunga na mkuu wa jeshi la uhamiaji kamishna jenerali dkt
anna peter makakala
waliotunukiwa nishani ya utumishi uliotukuka ni meja jenerali hawa issa kodi kamishna wa polisi shaban mrai hiki na kamishna msaidizi wa magereza mkwanda hasseid mkwanda
vile vile afisa mteule daraja la martin peter kazilo kutoka jwtz mkaguzi wa polisi stahmil herman lusatila mkaguzi wa magereza nicerosiana elisa malisa mkaguzi msaidizi wa jeshi la zimamoto na uokoaji ishima shomari seif na mkaguzi wa idara ya uhamiaji abubakary muhonzi yunusu walitunukiwa nishani ya utumishi mrefu na tabia njema
mhe
rais samia suluhu hassan afungua rasmi barabara ya new bagamoyo sehemu ya morocco hadi mwenge yenye urefu wa kilomita 
 kwa ufadhili wa serikali ya japani kupitia shirika lake la maendeleo la jica
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe desemba amefungua rasmi barabara ya new bagamoyo sehemu ya morocco hadi mwenge yenye urefu wa kilomita 
 kwa ufadhili wa serikali ya japani kupitia shirika lake la maendeleo la jica
sherehe za ufunguzi wa barabara hiyo zilizofanyika kijitonyama ni sehemu ya wiki ya maadhimisho ya miaka ya uhuru ambapo mhe
rais samia anakagua kuweka mawe ya msingi na kufungua baadhi ya miradi mbalimbali ya maendeleo katika jiji la dar es salaam
mhe
rais samia amesema ufunguzi wa barabara hiyo ni juhudi za serikali katika kuboresha na kujenga miundombinu ya barabara katika jiji la dar es salaam ikiwa ni sehemu ya kupunguza kero ya msongamano wa magari na ajali za barabarani katika jiji hilo
aidha mhe
rais samia amewataka wananchi kuzingatia sheria ili kupata manufaa yaliyokusudiwa katika kujenga barabara na miundombinu kwa kuepuka kufanya vitendo vitakavyopelekea uharibifu wa miundombinu hiyo
pia mhe
rais ameitaka wizara ya ujenzi na uchukuzi pamoja na wakala wa barabara tanzania tanroads kuhakikisha ujenzi na ukarabati wa barabara na madaraja unafanyika kwa viwango vilivyokubaliwa kimkataba ili zidumu kwa muda uliokusudiwa
kuhusu jiji la dar es salaam mhe
rais samia amesema kuwa sura ya jiji imebadilika kwa kiasi kikubwa ndani ya miaka mitano iliyopita hasa katika miundombinu ya barabara kupitia mradi wa uendelezaji wa jiji la dar es salaam dmdp kuwezesha mitaa mingi kuwa na barabara za lami huku akitolea mfano magomeni na kinondoni
mhe
rais samia amesema serikali inaendelea na kuboresha miundombinu mbalimbali ya jiji la dar es salaam na kwa sasa inaangalia uwezekano wa kuboresha eneo la jangwani ambalo limekuwa kero kwa wananchi hususan kipindi cha mvua
vilevile mhe
rais samia amewakumbusha wananchi kuendelea kupata chanjo dhidi ya uviko kutokana na tishio la wimbi la nne la ugonjwa huo ambalo limezikumba nchi mbalimbali duniani
kuhusu fedha za mkopo wa shirika la fedha la kimataifa imf mhe
rais samia amesema matumizi ya fedha hizo yanahitaji ufuatiliaji makini na kupitia wizara ya fedha na mipango wameanzisha kitengo cha tathmini na ufatiliaji ili kuhakikisha zinafanya kazi iliyokusudiwa
wakati huohuo mhe
rais samia amewatembelea mjane wa baba wa taifa mama maria nyerere na mjane wa hayati rais benjamin mkapa mama anna mkapa kuwasalimia na kuwajulia hali ikiwa ni sehemu ya maadhimisho ya miaka ya uhuru
mhe
rais samia suluhu hassan azindua kiwanda cha kutengeneza nyaya za mawasiliano cha raddy fiber manufacturing ltd kilichopo katika wilaya ya mkuranga mkoani pwani
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe desemba amezindua kiwanda cha kutengeneza nyaya za mawasiliano cha raddy fiber manufacturing ltd kilichopo katika wilaya ya mkuranga mkoani pwani
akizungumza katika hafla ya uzinduzi wa kiwanda hicho mhe
rais samia amesema hafla hiyo ni sehemu ya maadhimisho ya miaka ya uhuru wa tanzania bara ambapo ameanza kuzindua na kuweka mawe ya msingi katika baadhi ya miradi mbalimbali ya maendeleo
mhe
rais samia amesema uzinduzi wa kiwanda hicho unathibitisha uwezo na fursa nyingi ambazo nchi imejaliwa kuwa nazo na ziweze kutumika ili kukuza uchumi wa nchi kuleta ajira kwa wananchi hususan vijana na kuzalisha bidhaa ambazo sio lazima kuagizwa kutoka nje
aidha mhe
rais samia amemshukuru na kumpongeza mwekezaji wa kiwanda hicho bw
ramadhani hassani mlanzi ambaye ni mzawa kwa kuona kuwa tanzania ni sehemu salama ya kuwekeza na kumhakikishia kuwa serikali itampa ushirikiano wa kutosha
mhe
rais samia amewakaribisha wawekezaji wengine kutoka ndani na nje ya nchi kuwekeza tanzania na kuwahakikishia usalama wa mitaji yao pamoja na uhakika wa kutengeneza faida
pia mhe
rais samia amesema serikali inatambua mchango wa sekta binafsi nchini katika kuleta mageuzi makubwa ya kiuchumi hivyo inaendelea kuweka mazingira wezeshi na rafiki ya ufanyaji biashara na uwekezaji
mhe
rais samia ameagiza taasisi zote za serikali zinazotoa huduma katika sekta ya uwekezaji kuondoa urasimu ambao umesababisha kupoteza baadhi ya wawekezaji waliokuwa wanataka kuwekeza nchini kwa kuwa wawekezaji wana mchango mkubwa katika kujenga uchumi wa nchi yetu
vilevile mhe
rais samia amesema serikali itaimarisha jitihada za mageuzi ya kisera na kisheria ikiwemo utekelezaji wa mpango wa kuboresha mfumo wa udhibiti wa biashara nchini ujulikanao kama the blueprint for regulatory reforms to improve business enviroment
mhe
rais samia amesema serikali ina lengo la kuhakikisha kuwa wananchi wote wanafikiwa na huduma za mawasiliano ili kuwawezesha kutumia huduma zitonakazo na tehama katika kukuza uchumi nchini
aidha mhe
rais samia amemtaka mtendaji mkuu wa kiwanda cha raddy fiber manufacturing ltd kuhakikisha kuwa anakamilisha azma yake ya kujenga kiwanda cha kuzalisha simu janja smart phone hapa nchini ambacho pia kitachangia utoaji ajira kwa vijana
kiwanda cha raddy fiber manufacturing ltd kina uwezo wa kuzalisha kiasi cha kilomita za optic fiber kwa mwaka na kinatarajiwa kutoa ajira zipatazo kitakapokamilika katika awamu zote na hivyo kukifanya kuwa kiwanda cha tatu kwa ukubwa barani afrika na cha kwanza kwa afrika mashariki na kati
awali akiwa njiani kuelekea mkuranga mhe
rais samia alipata fursa ya kuwasalimia wananchi wa mbagala zakhem na vikindu mkoani pwani ambapo amewahakikishia wafanyabiashara ndogondogo maarufu kama wamachinga kuwa kwa sasa serikali inajenga mazingira bora zaidi ambayo yatawawezesha kufanya biashara kwa uhuru na katika msimu wote wa mwaka
mhe
rais samia suluhu hassan amewataka mawaziri na naibu mawaziri kuzingatia sheria kanuni taratibu na ushauri wa wataalamu katika utendaji kazi pamoja na kuhuisha sera na sheria za nchi zilizopitwa na wakati ili ziweze kufanya kazi ipasavyo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka mawaziri na naibu mawaziri kuzingatia sheria kanuni taratibu na ushauri wa wataalamu katika utendaji kazi pamoja na kuhuisha sera na sheria za nchi zilizopitwa na wakati ili ziweze kufanya kazi ipasavyo
mhe
rais samia ametoa maagizo hayo leo tarehe januari katika kikao kazi na mawaziri na naibu mawaziri kilichofanyika katika ukumbi wa mikutano wa hazina jijini dodoma
aidha mhe
rais samia amewataka mawaziri na naibu mawaziri kufanya kazi kwa kuzingatia mipango ya kitaifa katika utekelezaji wa majukumu yao ikiwemo dira ya taifa ya mpango wa maendeleo wa miaka mitano wa na ilani ya chama cha mapinduzi ccm ambayo inabainisha vipaumbele vya serikali katika kuleta maendeleo kwa wananchi
vile vile mhe
rais samia amezitaka wizara zifanye kazi kwa ushirikiano kuwa na uratibu pamoja na kuzingatia utunzaji wa siri za serikali
mhe
rais samia pia amewataka mawaziri na naibu mawaziri kufuatilia utendaji wa kazi wa kila wizara kwa kutoa ripoti na takwimu sahihi na kufanya ufuatiliaji wa miradi ili ziweze kutoa taswira sahihi ya namna ya kushughulikia na kutatua kero za wananchi
kwa upande mwingine mhe
rais samia amewataka viongozi hao kutenda haki na kuwa na usawa kwa watumishi walio chini yao kufuata kanuni na miongozo ya kiserikali katika utendaji kazi na kuwachukulia hatua stahiki watumishi ambao wanabainika kukiuka kanuni na miongozo hiyo
wakati huo huo mhe
rais samia amewaapisha balozi mhandisi aisha amour kuwa katibu mkuu wa wizara ya ujenzi na uchukuzi sekta ya ujenzi na balozi said shaib mussa kuwa balozi wa tanzania nchini kuwait
hafla hiyo ya uapisho imefanyika ikulu chamwino mkoani dodoma na kuhudhuriwa na viongozi mbalimbali akiwemo makamu wa rais mhe
dkt
philip mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa pamoja na viongozi mbalimbali wa serikali
mhe
rais samia suluhu hassan azitaka wizara zilizogawanywa zianze kujipanga kimuundo na kuanza utekelezaji wa majukumu yake mara moja leo tarehe januari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amezitaka wizara zilizogawanywa zianze kujipanga kimuundo na kuanza utekelezaji wa majukumu yake mara moja
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe januari mara baada ya kuwaapisha mawaziri naibu mawaziri makatibu wakuu naibu makatibu wakuu mwenyekiti wa tume ya taifa ya uchaguzi mjumbe wa tume ya taifa ya uchaguzi jaji wa mahakama ya rufani na katibu mtendaji wa tume ya haki za binadamu na utawala bora pamoja na katibu tawala wa mkoa wa kilimanjaro katika hafla iliyofanyika ikulu chamwino mkoani dodoma
aidha mhe
rais samia amesema tarehe januari anatarajia kuzungumza na mawaziri na naibu mawaziri walioapishwa mkoani dodoma
mhe
rais samia amesema licha ya kuwaacha katika uteuzi mawaziri wawili mhe
palamagamba kabudi aliyekuwa waziri wa katiba na sheria pamoja na mhe
william lukuvi aliyekuwa waziri wa ardhi nyumba na maendeleo ya makazi ataendelea kuwatumia ili waweze kumsaidia kusimamia viongozi aliowateua kutekeleza majukumu yao
hafla hiyo ya uapisho imehudhuriwa na waziri mkuu mhe
kassim majaliwa naibu spika wa bunge la jamhuri la muungano wa tanzania mhe
tulia ackson jaji mkuu wa tanzania mhe
profesa ibrahim hamis juma pamoja na viongozi wengine wa chama na serikali
mhe
rais samia suluhu hassan amesema serikali itaendelea kukopa mikopo yenye tija ili kutekeleza miradi ya maendeleo ambayo itawanufaisha wananchi na kuwaletea maendeleo tarehe januari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali itaendelea kukopa mikopo yenye tija ili kutekeleza miradi ya maendeleo ambayo itawanufaisha wananchi na kuwaletea maendeleo
mhe rais samia amesema hayo leo tarehe januari mara baada ya kupokea taarifa za utekelezaji wa mpango wa maendeleo kwa ustawi wa taifa na mapambano dhidi ya uviko uliotokana na mkopo usio na riba wenye thamani ya shilingi trilioni 
 kutoka shirika la fedha la kimataifa imf katika hafla iliyofanyika ikulu jijini dar es salaam
aidha mhe
rais samia amesema anawashangaa wanasiasa wachache wanaobeza jitihada za serikali katika uchukuaji wa mikopo pamoja na ukusanyaji wa fedha za tozo na kusema hakuna taifa lolote duniani lililoendelea bila kufanya vitu hivyo na mpango huo utaendelea kama kawaida
mhe
rais samia amesema dhana ya kukopa haikuanza katika awamu hii ya sita bali ilianza tangu nchi yetu ilipopata uhuru na maendeleo yaliyopatikana katika awamu zote mengi yametokana na faida za kukopa
amesema atajitahidi kutumia kila fursa atakayoiona inafaa kuleta maendeleo kwa wananchi kama alivyoahidi wakati akila kiapo cha kushika madaraka na hafanyi hivyo kwa ajili ya uchaguzi wa mwaka 
aidha mhe
rais samia amewataka mawaziri na makatibu wakuu kumuunga mkono na kuhakikisha wanasimamia fedha za miradi kama inavyotakiwa na kutoa taarifa kila wakati ili kwa wananchi waweze kujua kinachoendelea katika utekelezaji wa miradi hiyo
mhe
rais samia amesema fedha hizo ziligawanywa katika maeneo ya maji afya elimu uwezeshaji wa wajasiriamali vijana wanawake na wenye ulemavu na mpango wa kuziwezesha kaya maskini tasaf
pia mhe
rais samia amebainisha kuwa kiasi kingine cha fedha zilipangiwa kutumika katika kuchochea ukuaji wa sekta ya utalii na shughuli za uratibu na usimamizi monitoring and evaluation kwa wizara mikoa na mamlaka za serikali za mitaa na serikali ya mapinduzi zanzibar pia ilinufaika na mpango huu
kwa upande wa sekta ya elimu mhe
rais samia amesema kuwa licha ya mafanikio yaliyofikiwa ya ujenzi wa miundombinu ya elimu idadi ya watoto walioandikishwa kuanza elimu ya awali na msingi bado ni ndogo na kuwa haridhishwi na takwimu za uandikishaji wa wanafunzi wapya wa darasa la awali na darasa la kwanza
mhe
rais samia ameitaka wizara ya elimu sayansi na teknolojia pamoja na ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi kuhakikisha kuwa wanahamasisha jamii ili watoto wenye umri na sifa za kuanza shule waweze kuandikishwa na kuanza masomo ifikapo tarehe januari ambapo hadi sasa ujenzi wa vyumba vya madarasa nchini umekamilika kwa asilimia 
kwa upande wa sekta ya afya mhe
rais samia ameitaka wizara ya afya kuhakikisha wanatoa mafunzo ya utumiaji na utunzaji wa vifaa vya kisasa vilivyoagizwa huku wakizingatia thamani ya fedha na ubora wa vifaa hivyo
mhe
rais samia amewataka wakala wa barabara mijini na vijijini tarura kutumia fedha walizopewa kujenga barabara za kokoto na kuwataka tamisemi kujifunza teknolojia ya ujenzi wa barabara zinazodumu kwa maiaka kutoka serikali ya mapinduzi zanzibar
aidha mhe
rais samia amelitaka shirika la umeme nchini tanesco kusambaza umeme kwa wananchi kulingana na gharama halisi za upatikanaji wa nishati hiyo
mhe
rais samia suluhu hassan atalihutubia taifa na kutoa salamu za mwaka mpya leo tarehe desemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe desemba atalihutubia taifa na kutoa salamu za mwaka mpya 
katika hotuba yake hiyo mhe
rais samia anatarajia kutoa tathmini ya mwaka katika masuala mbalimbali yakiwemo masuala ya kiuchumi kisiasa na kidiplomasia
pamoja na mambo mengine mhe
rais samia pia atatoa mwelekeo wa serikali katika mwaka ujao wa 
hotuba hiyo inatarajiwa kurushwa mbashara saa usiku kupitia vyombo mbalimbali vya habari pamoja na mitandao ya kijamii ikiwemo youtube chaneli rasmi ya mawasiliano ya rais ikulu ikulu tanzania
mhe
rais samia suluhu hassan amesema malengo makuu ya kuwepo kwa mfumo wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa nchini ni kuongeza kasi ya kuleta maendeleo kwa wananchi
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema malengo makuu ya kuwepo kwa mfumo wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa nchini ni kuongeza kasi ya kuleta maendeleo kwa wananchi
mhe
rais samia amesema hayo tarehe desemba wakati akifungua mkutano wa wadau wa siasa unao jadili hali ya demokrasia ya vyama vingi vya siasa nchini tanzania unaofanyika jijini dodoma
mhe
rais samia amesema fursa ya kuwa na jukwaa la kutoa mawazo mbadala lisiwe kibali cha kuendesha siasa za chuki uhasama na zinazokwamisha maendeleo ya wananchi
amesema tukiendesha siasa za namna hiyo itakuwa ni kinyume na malengo ya kuanzishwa kwa mfumo wa demokrasia ya vyama vingi vya siasa kwasababu hata katika nchi za ambazo ndio waasisi wa mfumo huo wanazipa kipaumbele shughuli za maendeleo kuliko malumbano ya kisiasa
aidha amesema siasa za maneno yasiyo na staha kusema uongo lugha za dhihaka maneno ya kashfa kuchochea watu wasishiriki katika shughuli za maendeleo kutotii sheria uchonganishi baina ya wananchi hazina tija yoyote bali ni ukiukwaji wa kanuni za ushindani
mhe
rais samia amewakumbusha wadau wa siasa kwamba tanzania ni moja tu duniani ambayo ni taifa huru lililojengwa katika misingi ya amani upendo na mshikamano na linaloongozwa kwa misingi ya katiba na sheria zilizotungwa na bunge na sio utashi wa mataifa ya nje
pia mhe
rais samia amesema demokrasia ya vyama vingi vya siasa nchini itakuwa na maana kama amani utulivu na umoja wa kitaifa utadumishwa na kuwaletea maendeleo wananchi
vile vile mhe
rais samia ameviasa vyama vya siasa na taasisi za kiraia kuheshimu sheria kanuni na taratibu ili uhuru uwe na maana iliyokusuiwa na amani iweze kutamalaki
mhe
rais samia amevishauri vyama vya siasa na taasisi za kiraia nchini kuwa kunapotokea tatizo lolote katika mfumo kasoro au mambo kutokwenda sawa njia nzuri ni kufanya majadiliano yatakayokuja na majawabu na sio malumbano
akijibu ombi la mwenyekiti wa kituo cha demokrasia tanzania tcd mhe
zitto kabwe kuhusu kutoa msamaha kwa kiongozi mmoja wa kisiasa mhe
rais samia amesema demokrasia ni kuheshimu sheria unapoheshimu sheria ndipo demokrasia inapokua lakini pia ndipo inapoleta heshima heshima ya mtu inakuja kwa kuheshimu sheria za nchi unapovunja sheria za nchi heshima yako haitaheshimiwa serikali haitakuheshimu lakini lazima ujue kwamba unapotumia uhuru wako mwisho wa uhuru wako huanza heshima ya mtu mwingine
aidha mhe
rais samia amewaomba viongozi wa vyama vya siasa kuacha kufikiria mambo yaliyopita bali watazame mbele kwa matumaini waweke nguvu zao pamoja kuijenga tanzania mpya na amesisitiza kuwa kama mkuu wa nchi ana jukumu na wajibu wa ulezi na kama mlezi anatakiwa kuwa mvumilivu msikivu na mwenye kusamehe
amesema yupo tayari kusikiliza viongozi wenzake washawishiane kusameheana kwa kuwa anajua kuna mengi ya kusikiliza madukuduku hasira malalamiko nongwa yanayotokana na uchanga wa demokrasia
mhe
rais samia amesema wanachama wa vyama vya siasa na viongozi wao wana uhuru wa kufanya kazi zao za kichama na kisiasa huku wakitumia vyombo vya habari vilivyo huru kujitangaza na kunadi sera zao ispokuwa suala la msingi ni kufuata sheria za nchi na kuhakikisha wanafanya siasa ambazo hazicheleweshi ama kuvuruga maendeleo ya nchi
pia mhe
rais amemtaka msajili wa vyama vya siasa pamoja na vyama vya siasa kukaa na kujadiliana katika mkutano huo namna bora ya kufanya shughuli zao za mikutano ya kisiasa bila kuvunja sheria za nchini
mhe
rais samia suluhu hassan akutana na kuzungumza na mwenyekiti wa kamisheni ya umoja wa afrika mhe
moussa faki mahamat ikulu jijini dar es salaam tarehe desemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe desemba amekutana na kuzungumza na mwenyekiti wa kamisheni ya umoja wa afrika mhe
moussa faki mahamat ikulu jijini dar es salaam
katika mzungumzo hayo mhe
faki amemshukuru mhe
rais samia kwa mualiko wa kuhudhuria sherehe za maadhimisho ya miaka ya uhuru
mhe
faki amesema anategemea kuwa kama tanzania ilivyokuwa kinara kwenye ukombozi wa afrika basi itakuwa kinara pia katika kuchangamkia fursa ya eneo huru la biashara afrika afcfta katika kukuza biashara ikizingatiwa kuwa tanzania kupitia miundombinu yake ya bandari imeweza kurahisisha biashara kwa nchi jirani zinazotumia bandari hiyo
amesema tanzania ni kitovu muhimu cha kuunganisha nchi jirani kibiashara na usafirishaji wa bidhaa mbalimbali katika nchi hizo kutokana na jiografia yake
pia mhe
faki amempongeza mhe
rais samia kwa uongozi wake tangu aingie madarakani na jitihada zake za kuwaletea wananchi wa tanzania maendeleo
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru mhe
faki kwa kuhudhuria sherehe za maadhimisho ya miaka ya uhuru na kukutana nae kumueleza mambo mbalimbali yanayoendelea barani afrika na changamoto zake
mhe
rais samia amempongeza mhe
faki kwa kuchaguliwa kwa muhula wa pili kuendelea kuwa mwenyekiti wa kamisheni ya umoja wa afrika
aidha mhe
rais samia amemueleza mhe
faki kuwa tanzania haikuachwa nyuma na athari za uviko kiuchumi lakini inajitahidi kukabiliana na athari hizo kupitia njia mbalimbali ili kuhakikisha uchumi wake unaimarika
mhe
rais samia amesema ni wakati sasa kwa nchi za afrika kutumia fursa zilizopo baada ya athari za uviko kujiimarisha kiuchumi kwasababu nchi hizo zina fursa nyingi kiuchumi
mhe
rais samia suluhu hassan asema ulemevu hauzuii kufanya mambo makubwa duniani kwasababu binadamu tunatofautiana umbo lakini maumbile sote tupo sawa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema ulemevu hauzuii kufanya mambo makubwa duniani kwasababu binadamu tunatofautiana umbo lakini maumbile sote tupo sawa hivyo hali hiyo sio kikwazo cha msingi bali inapaswa kutayarisha mazingira kutoa uwezo wa kuelimisha ili kila mtu aweze kufanya kila kitu
mhe
rais samia amesema hayo tarehe desemba katika hafla iliyofanyika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam kuipongeza timu ya taifa ya mpira wa miguu kwa watu wenye ulemavu tembo warriors baada ya kufuzu kwenda kushiriki mashindano ya kombe la dunia yatakayo fanyika nchini uturuki mwaka 
aidha mhe
rais ametolea mfano washiriki wa mashindano ya urembo kwa viziwi na watanashati barani afrika ambao walifanya vizuri na kusema serikali haitaacha mtu yeyote nyuma katika maendeleo bila kujali hali yake ya maumbile au ulemavu wa viungo
mhe
rais samia pia amekipongeza chama cha mpira wa miguu wa watu wenye ulemavu taff kamati ya maandalizi na wachezaji wa timu hiyo pamoja na wizara ya utamaduni sanaa na michezo kwa mafanikio mbalimbali yaliyopatikana
mhe
rais amewataka wachezaji wa tembo warriors kutobweteka na hatua waliyofikia bali waongeze bidiii ili wapate ushindi zaidi katika michuano ijayo ya kombe la dunia nchini uturuki
vilevile mhe
rais samia amesema mafanikio ya timu ya tembo warriors ni ushuhuda wa utekelezaji wa ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ya mwaka ambayo inaitaka sekta ya michezo kuwa miongoni mwa sekta itakayotoa ajira kwa vijana
mhe
rais samia ameitaka wizara ya utamaduni sanaa na michezo kuangalia namna bora ya wachezaji wa timu hiyo kukaa pamoja kwa ajili ya maandalizi ya muda mrefu ili kufikia malengo yaliyokusudiwa katika michuano hiyo ya kombe la dunia
wakati huo huo mhe
rais samia amemkabidhi waziri mkuu mstaafu mhe
dkt
salim ahmed salim tuzo ya heshima ya utatuzi wa migogoro demokrasia na haki za binadamu aliyotunukiwa na taasisi ya kemet butros ghali kbg ya nchini misri
mhe
rais samia amebainisha kuwa taasisi hiyo iliamua kumpatia dkt
salim tuzo hiyo ili kuenzi mchango wake katika uongozi wa umoja wa afrika oau kuanzia mwaka 
pia kwa kuonyesha jitihada kubwa za kusaidia ukombozi wa nchi za kusini mwa afrika kupigania haki usawa umoja kudumisha ulinzi na usalama katika kuleta maendeleo ya afrika na dunia kwa ujumla
taasisi ya kbg imekuwa na utaratibu wa kutoa tuzo mbalimbali kila mwaka na kutambua michango ya watu katika tafiti elimu amani demokrasia pamoja na kujishughulisha na masuala ya kuleta amani na ujuzi
mhe
rais samia suluhu hassan aruhusu wanafunzi wote walioacha shule kutokana na sababu mbalimbali zikiwemo utoro sababu za kisheria au walioshindwa kufaulu darasa la saba kupewa nafasi nyingine ya kuendelea na masomo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imeamua kuruhusu wanafunzi wote walioacha shule kutokana na sababu mbalimbali zikiwemo utoro sababu za kisheria au walioshindwa kufaulu darasa la saba kupewa nafasi nyingine ya kuendelea na masomo
amesema lengo la maamuzi hayo ya serikali ni kutoa fursa pana kwa watoto wa kitanzania kuweza kuendelea na elimu ili iweze kuwasaidia katika maisha
mhe
rais samia amesema hayo tarehe novemba katika hafla ya makabidhiano ya shule ya awali na msingi museveni iliyokabidhiwa kwakwe na rais wa jamhuri ya uganda mhe
yoweri kaguta museveni katika kijiji cha nyabilezi chato mkoani geita
aidha mhe
rais samia amesema kwa wanafunzi watakaoshindwa kuendelea na mfumo wa masomo wa kawaida wanaweza kujiunga na elimu mbadala ambayo itawezesha kujitegemea kimaisha kwa kuwa inatoa stadi mbalimbali za maisha kama ilivyo katika baadhi ya nchi
pia mhe
rais samia amesema makabidhiano ya shule hiyo iliyogharimu jumla ya dola za marekani milioni 
 yamefanyika wakati muafaka ambapo itaongeza fursa kwa wanafunzi wote kupata elimu hata kwa wale wenye mahitaji maalum
mhe
rais samia amemshukuru rais museveni kwa wema na utu wake na kujitoa kuhakikisha kuwa elimu bora sio suala la mipaka ila ni jukumu la viongozi wote wa afrika katika kusaidia bara letu kutoa elimu bora na yenye viwango ili kuweza kukidhi soko la ajira
mhe
rais samia ameongeza kuwa jukumu hilo kwa viongozi wa afrika litasaidia bara letu kutoa elimu bora na yenye viwango ili kuweza kukidhi soko la ajira
aidha mhe
rais samia amesema majengo ya shule hiyo yatabaki kama alama ya kipekee katika kumbukumbu za watanzania na wanachato kwa ujumla na ndio maana serikali ikaamua kuisajili shule hiyo kwa jina la mhe
rais museveni na itajulikana kama shule ya msingi museveni na itafundisha kwa mtaala wa kingereza
vilevile mhe
rais samia amewataka wanafunzi watakaopata nafasi ya kujiunga na shule hiyo kutumia fursa wanayoipata kujifunza kwa bidii ili waweze kufanya vizuri kwenye masomo yao na elimu watakayoipata iweze kuwasaidia katika maisha yao ya baadae
katika kuenzi mchango wa rais museveni na hayati rais dkt
john pombe magufuli mhe
rais samia ameiagiza wizara ya elimu sayansi na teknolojia kuweka historia ya marais hao kwenye maktaba yake ili kusaidia wanafunzi watakaosoma shuleni hapo kujifunza uzalendo umajumui na falsafa za marais hao ili kuhakikisha waafrika wanajitegemea kwenye sekta za kiuchumi kijamii na kisiasa
kwa upande wake mhe
rais museveni amesema uamuzi wa kujenga shule hiyo sio kwasababu serikali ya tanzania haina fedha bali ni kutokana na udugu uhusiano na ushirikiano wa tanzania na uganda
serikali ya tanzania imetoa shilingi milioni kwa ajili ya ununuzi wa samani na ukamilishaji wa kazi za nje ambazo hazikuwa sehemu ya mkataba wa ujenzi wa shule hiyo na inatarajiwa kuchukua wanafunzi wa bweni itakapokamilika
shule hiyo ya awali na msingi ina vyumba vya madarasa ya shule ya msingi maktaba vyumba vya madarasa ya elimu ya awali jengo la utawala ofisi kwa ajili ya elimu ya awali matundu ya vyoo na nyumba ya walimu
mhe
rais museveni amemaliza ziara yake ya kitaifa ya siku tatu hapa nchini ambapo ameagwa rasmi na mhe
rais samia katika uwanja wa ndege wa geita uliopo wilayani chato mkoani humo
mhe
rais yoweri kaguta museveni amewasili nchini kwa ziara ya kitaifa ya siku yenye lengo la kuimarisha uhusiano baina ya nchi yake na tanzania kufuatia mualiko wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan
rais wa jamhuri ya uganda mhe
yoweri kaguta museveni amewasili nchini kwa ziara ya kitaifa ya siku yenye lengo la kuimarisha uhusiano baina ya nchi yake na tanzania kufuatia mualiko wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan
mara baada ya kuwasili katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere jnia jijini dar es salaam mhe
rais museveni amekagua gwaride la heshima lililoandaliwa na jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania jwtz kwa ajili yake pamoja na kupigiwa mizinga 
mhe
rais museveni alipowasili ikulu jijini dar es salaam amefanya mazungumzo na mwenyeji wake mhe
rais samia pamoja na kuzungumza na vyombo vya habari kuhusu masuala mbalimbali ya uhusiano na ushirikiano wa nchi hizi mbili
katika mazungumzo yake na vyombo vya habari mhe
rais samia amesema tanzania inaridhishwa na uhusiano mzuri na wa kindugu uliopo kati yake na uganda na kusisitiza kuwa uhusiano huo utaendelea kudumishwa
mhe
rais samia amesema yeye na rais museveni wamewaelekeza mawaziri wa kisekta kukutana mara kwa mara kwa ajili ya kutatua changamoto mbalimbali zinazojitokeza katika maeneo yao ili kuendelea kuimarisha ushirikiano huo
pia mhe
rais samia amesema uganda ni nchi ya pili kwa uwekezaji hapa nchini kwa nchi za jumuiya ya afrika mashariki ambapo uganda imetoa ajira kwa watanzania
mhe
rais samia ameahidi kwamba tanzania itaendelea kuwekeza zaidi nchini uganda ili kukuza zaidi kiwango cha biashara
mhe
rais samia amesema kwa lengo la kuimarisha biashara kati ya nchi mbili hizo wamekubaliana kushughulikia kwa pamoja vikwazo visivyokuwa vya kikodi na kuviondoa
amesema katika mazungumzo yake na mhe
rais museveni wamekubaliana kukuza biashara na uwekezaji kati ya nchi hizo mbili kwa kuwa bado kuna fursa nyingi za kibiashara hususan katika sekta za viwanda kilimo uvuvi huduma za kijamii utalii pamoja na usafirishaji
vilevile mhe
rais samia amemshukuru mhe
rais museveni pamoja na serikali ya uganda kwa uamuzi wa kuendelea kutumia bandari ya dar es salaam kupitisha shehena mbalimbali za mizigo ikiwemo itakayotumika katika ujenzi wa bomba la mafuta kutoka hoima nchini uganda hadi mkoani tanga nchini tanzania
mhe
rais samia pia amemuomba mhe
rais museveni kuridhia mamlaka ya bandari nchini kufungua ofisi yake ya uratibu jijini kampala uganda kwa ajili ya kusogeza karibu huduma za bandari kwa wateja waliopo uganda
aidha mhe
rais samia amesema serikali ya tanzania na uganda zimekubaliana kujenga viwanda vya kutengeneza chanjo ya uviko pamoja na magonjwa mengine ikiwa ni jitihada za kupambana na kuenea kwa magonjwa hayo
mhe
rais samia amemshukuru mhe
rais museveni kwa uamuzi wa kujenga shule ya msingi museveni yenye mtaala wa kiingereza wilayani chato mkoani geita na kueleza kuwa hatua hiyo ni ishara ya upendo undugu na uhusiano mzuri kati ya nchi hizo mbili
kwa upande wake mhe
rais museveni amemshukuru mhe
rais samia kwa mualiko wa kuja kutembelea tanzania katika ziara hiyo ambayo amesema inazidi kuimarisha uhusiano wa kindugu baina ya mataifa hayo uliokuwepo kwa muda mrefu
mhe
rais museveni amesema wamekubaliana kuwa serikali zote mbili zitaendelea kusimamia mradi wa ujenzi wa bomba la kusafirisha mafuta ghafi la afrika mashariki kutoka hoima uganda hadi tanga nchini tanzania na kuhakikisha unakamilika kwa wakati na kuleta manufaa yaliyokusudiwa
mhe
samia suluhu hassan azindua maadhimisho ya wiki ya nenda kwa usalama barabarani kitaifa iliyofanyika katika uwanja wa sheikh amri abeid jijini arusha tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe novemba amezindua maadhimisho ya wiki ya nenda kwa usalama barabarani kitaifa iliyofanyika katika uwanja wa sheikh amri abeid jijini arusha
mhe
rais samia amesema jukumu la usalama barabarani sio la askari wa barabarani peke yao bali ni la kila mwananchi katika jamii na hivyo kumtaka kila mwananchi kuwa makini na kuhakikisha matumizi sahihi ya barabara
aidha mhe
rais samia amesema suala la usalama barabarani lipewe uzito wa kuwa ajenda ya kitaifa katika majukwaa pamoja na kuwahusisha kikamilifu washirika wa maendeleo hasa wale ambao wamepiga hatua kubwa katika maendeleo ya nyanja ya usalama barabarani
mhe
rais samia amesema ni jambo la kusikitisha kuona kuwa ajali za barabarani bado zimekuwa zikigharimu maisha ya watanzania wengi mbali na juhudi zinazofanywa na serikali katika kuwekeza kwenye miundombinu bora ya barabara
vilevile mhe
rais amesema vijana wengi ambao ndio nguvu kazi ya taifa wamekuwa wahanga wakubwa wa ajali za barabarani ambapo asilimia kubwa za ajali hizo husababishwa na waendesha pikipiki maarufu kama bodaboda
mhe
rais samia amesema takwimu zinaonesha kuwa katika kipindi cha miaka mitano jumla ya wapanda pikipiki wamepoteza maisha kutokana na ajali za barabarani na kusababisha majeruhi 
mhe
rais samia amelitaka jeshi la polisi kuwa na msaada kwa wananchi na sio kero kwao ili kujenga mahusiano mazuri katika jamii hali itakayopelekea kutatuliwa kwa changamoto mbalimbali kwa wakati
ametaja baadhi ya kero zinazofanywa na askari wa usalama barabarani kuwa ni pamoja na kushikilia leseni za madereva kwa muda mrefu kulazimisha madereva kulipa faini za papo kwa papo kinyume na ilivyo sheria ya usalama barabarani hivyo kuwataka wahusika kubalika mara moja
aidha mhe
rais samia ameliagiza jeshi la polisi kikosi cha usalama barabarani kwa kushirikianana na vyuo vikuu vyuo vya ufundi na chuo cha usafirishaji nit kuwekeza katika utafiti wa suala la usalama barabarani ili kupata suluhu ya kisayansi na kimfumo ya namna ya kupunguza ajali za barabarani
vilevile mhe
rais samia amelitaka baraza la usalama barabarani kutumia mitandao ya kijamii kutoa elimu ya usalama barabarani kwasababu kwa hivi sasa dunia ni ya kidijitali na taarifa nyingi zipo kiganjani ambapo vijana wengi hutumia mitandao hiyo
pia mhe
rais samia ameelekeza kufanyika kwa ukaguzi wa kina wa magari kabla ya kutoa stika za usalama barabarani na kutaka taasisi zinazohusika kukaa na wadau na sekta binafsi kujadiliana jinsi ya kuendesha zoezi hilo kwa pamoja kwa kutumia vifaa vya kisasa
katika maadhimisho hayo ya wiki ya nenda kwa usalama barabarani mhe
rais samia amekabidhi vitendea kazi kwa jeshi la polisi kikosi cha usalama barabarani vilivyotolewa na wadau mbalimbali
pia mhe
rais alitembelea mabanda mbalimbali pamoja na kupata maelezo kuhusu shughuli zinazofanywa na wadau mbalimbali kuhusu usalama barabarani
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki mkutano wa viongozi wanawake barani afrika awln uliofanyika kwa njia ya mtandao kujadili masuala ya kuwainua wanawake kiuchumi katika nyanja mbalimbali za maendeleo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba ameshiriki mkutano wa viongozi wanawake barani afrika awln uliofanyika kwa njia ya mtandao kujadili masuala ya kuwainua wanawake kiuchumi katika nyanja mbalimbali za maendeleo
akizungumza katika mkutano huo mhe
rais samia amesema kupitia mkutano wao wa mwisho uliofanyika mwezi mei mwaka kwa njia ya mtandao umemsaidia katika utekelezaji wa baadhi ya majukumu yake ikiwa ni pamoja na utekelezaji wa ajenda za maendeleo nchini tanzania
aidha mhe
rais samia amewafahamisha washiriki wa mkutano huo kuwa tayari ameshaanzisha mabaraza ya kuwawezesha wanawake kiuchumi katika ngazi mbalimbali nchini tanzania ikiwa ni moja ya nguzo za mtandao huo
mhe
rais samia pia amethibitisha kushiriki kwa njia ya mtandao mkutano wa viongozi wanaume ulioitishwa na rais wa jamhuri ya kidemokrasia ya kongo drc mhe
felex tshisekedi utakaofanyika tarehe novemba 
pia mhe
rais samia ametoa wito kwa viongozi hao kuendelea kutengeneza sera na mifumo ya kisheria itakayowezesha wanawake kuinuliwa kiuchumi
mkutano huo pia umejadili na kukubaliana kuwa na mshikamano katika kutatua changamoto mbalimbali zinazowakabili wanawake katika maeneo yenye mgogoro barani afrika
mtandao wa viongozi wanawake barani afrika awln unaongozwa na nguzo sita zenye lengo la kuchochea ajenda ya umoja wa mataifa na ile ya ya umoja wa afrika au
mhe
rais samia suluhu hassan amewaagiza wakuu wa mikoa yote na kamati zao za ulinzi na usalama kuhakikisha wanaweka ulinzi kwenye vyanzo vyote vikuu vya maji na kuwachukulia hatua za kisheria wale wote wanaochepusha maji kwenye vyanzo hivyo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaagiza wakuu wa mikoa yote na kamati zao za ulinzi na usalama kuhakikisha wanaweka ulinzi kwenye vyanzo vyote vikuu vya maji na kuwachukulia hatua za kisheria wale wote wanaochepusha maji kwenye vyanzo hivyo
mhe
rais samia ametoa maagizo hayo leo tarehe novemba wakati akihutubia kwenye maadhimisho ya jubilei ya miaka ya hospitali ya rufaa ya kanda bugando jijini mwanza na kutaka agizo hilo kuanza kutekelezwa mara moja
amesema serikali haiwezi kuweka rehani maisha ya watanzania walio wengi kwa manufaa ya watu wachache ambao wamekuwa wakihodhi maji ama kuharibu vyanzo vya maji kwa shughuli zao mbalimbali
mhe
rais samia ametaja sababu nyingine zinazosababisha uhaba wa maji nchini kuwa ni ukataji miti kiholela ambao kwa kiasi kikubwa unasababisha jangwa na kuchochea mabadiliko ya tabianchi
kuhusu jubilei ya miaka ya hospitali ya rufaa ya kanda bugando mhe
rais samia ameupongeza uongozi wa hospitali hiyo kwa kuanzisha huduma ya matatibu ya saratani ambayo imepunguza kwa kiasi kikubwa msongamano wa wagonjwa katika taasisi ya saratani ya ocean road
vilevile mhe
rais samia ameitaka wizara ya afya kwa kushirikiana na hospitali ya rufaa na kanda bugando kuendelea kufanya utafiti kama walivyoagizwa na mtangulizi wake ili kubaini sababu za kuwa na kiwango kikubwa cha saratani katika kanda ya ziwa
mhe
rais samia amesisitiza kuwa tafiti hizo zijikite kwenye kubaini chanzo cha saratani na sababu zinazopelekea kanda ya ziwa kuongoza kuwa na waathirika wa saratani ambapo wanawake ndio wamekuwa wahanga wakubwa wa ugonjwa huo
ameongeza kuwa uwepo wa taasisi ya saratani katika hospitali ya bugando imesaidia serikali kupunguza gharama za safari ambazo zilikuwa zinagharimu zaidi ya shilingi bilioni 
 kwa mwaka
awali mhe
rais samia amezindua mtambo wa kutoa huduma za mri uliogharimu shilingi bilioni 
 kupitia mradi wa ushirika na serikali ya uholanzi
kuhusu matumizi sahihi ya fedha za mkopo kutoka shirika la fedha duniani imf kwa ajili ya miradi mbalimbali ya kukabiliana na madhara ya uviko mhe
rais samia amesema ni vizuri ubora wa vifaa vitakavyonunuliwa ukazingatiwa na kuwataka wahusika kutojificha kwenye kivuli cha kipengele cha manunuzi cha single source kwa kutoa zabuni kwa kampuni zisizo na sifa na uzoefu
katika fedha hizo za mkopo kutoka imf hospitali ya rufaa na kanda bugando imepata shilingi bilioni 
 kwa ajili ya ununuzi wa vifaa huduma za dharura na huduma za wagonjwa mahututi
pia katika maadhimisho hayo viongozi wa dini wamefanya sala na dua kwa ajili ya kuliombea taifa liweze kupata mvua za kutosha ili tuweze kukabiliana na hali ya hewa ya hivi sasa
mhe
rais samia amewasili zanzibar na kupokelewa na mkuu wa mkoa wa mjini magharibi mhe
idrisaa kitwana naibu katibu mkuu wa chama cha mapinduzi ccm ndugu abdallah sadallah mabodi na viongozi wengine wa chama na serikali ya mapinduzi zanzibar
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan afungua mkutano wa tano wa mkuu wa majeshi ya ulinzi na makamanda wa jeshi la wananchi wa tanzania leo tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan leo tarehe novemba amefungua mkutano wa tano wa mkuu wa majeshi ya ulinzi na makamanda wa jeshi la wananchi wa tanzania jwtz na kuwapongeza maafisa na askari wote wa jeshi hilo kwa kazi nzuri wanayofanya ya kulinda taifa na mipaka yake
mhe
rais samia pia amevipongeza vyombo vyote vya ulinzi na usalama kwa kazi nzuri wanayofanya na kuwezesha taifa kuvuka salama baada ya msiba wa aliyekuwa rais wa awamu ya tano na amiri jeshi mkuu hayati dkt
john pombe magufuli
rais na amiri jeshi mkuu mhe
samia amesema ndani ya miaka jeshi letu limefanya kazi nzuri ya kulinda na kusimamia usalama wa mipaka yetu na uhuru wa nchi ambayo ni nyenzo muhimu sana kwa maendeleo yetu ya kiuchumi kisiasa na kijamii
aidha rais na amiri jeshi mkuu mhe
samia amesema anafahamu kuwa jwtz kwa kushirikiana na vyombo vingine vya ulinzi na usalama nchini vina sifa zote za ubora umakini na uimara unaoiletea sifa tanzania ndani na nje ya nchi
rais na amiri jeshi mkuu mhe
samia amepongeza utaratibu wa mkutano huo unaowakutanisha mara moja kwa mwaka kujadili changamoto mbalimbali zinazowakabili na kuzitafutia ufumbuzi hali inayowapa fursa ya kujitathmini namna gani ya kukabiliana na changamoto hizo
amesema jeshi la tanzania limekuwa la kutolea mfano kwa kanda ya afrika mashariki kusini mwa afrika na dunia kwa ujumla ambapo mara zote limetekeleza majukumu yote ya kitaifa na kimataifa waliyopewa kwa ufanisi uzalendo na weledi wa hali ya juu ikiwa ni pamoja na kushiriki katika misheni za kulinda amani katika bara la afrika na maeneo mengine duniani
aidha rais na amiri jeshi mkuu mhe
samia amesema serikali imepeleka vikosi maalum katika mpaka wa tanzania na msumbiji katika eneo la mkoa wa mtwara kwa ajili ya kuimarisha ulinzi na usalama kuleta utulivu na kurejesha shughuli za kiuchumi na kijamii katika eneo hilo
rais na amiri jeshi mkuu mhe
samia amelihakikishia jeshi la wananchi wa tanzania jwtz kuwa serikali itatoa kila aina ya usaidizi ili kuweza kutekeleza majukumu yao kikamilifu ikiwemo jukumu la kulinda uhuru na mipaka ya taifa dhidi ya matishio ya ndani na nje ya nchi kupitia vikosi vya nchi kavu angani na majini
rais na amiri jeshi mkuu mhe
samia pia amezitaka taasisi mbalimbali vikiwemo vyombo vya habari na asasi za kiraia kushirikiana na vyombo vya ulinzi na usalama kuelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa amani na madhara ya kujihusisha na vitendo vya kigaidi
mhe
rais samia suluhu hassan apokea kifimbo cha malkia wa ii wa uingereza kutoka kwa mratibu wa kifimbo hicho hapa nchini bw
henry tandau ikulu jijini dar es salaam tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba amepokea kifimbo cha malkia wa ii wa uingereza kutoka kwa mratibu wa kifimbo hicho hapa nchini bw
henry tandau ikulu jijini dar es salaam
kifimbo hicho kinapita nchi mbalimbali za jumuiya ya madola kuashiria uzinduzi wa michezo ya jumuiya hiyo itakayofanyika birmingham nchini uingereza mwaka 
mhe
rais samia ameishukuru wizara ya utamaduni sanaa na michezo pamoja na kamati ya olimpiki tanzania kwa kumpa heshima ya kupokea kifimbo hicho
aidha amesema kuwa anatambua tanzania imekuwa mwanachama na mshiriki mzuri wa michezo ya jumuiya ya madola bila kukosa tangu mwaka ambapo imefanikiwa kushinda jumla ya medali za dhahabu fedha na shaba 
mhe
rais samia amewataka wanamichezo wote watakaopata nafasi kutoka tanzania kuhakikisha wanarudi na medali kwa sababu tangu tulipoanza kushiriki michezo ya jumuiya ya madola hatujawahi kurudi bila kupata medali isipokuwa katika michezo mitatu ya mwisho ya mwaka na 
vilevile mhe
rais samia amesisitiza kuwa michezo ya jumuiya ya madola ina ushindani mkubwa hivyo huhitaji wanamichezo mahiri na waliojiandaa na kuandaliwa ipasavyo
mhe
rais samia ameagiza wizara ya utamaduni sanaa na michezo kusimamia kikamilifu maandalizi ya michezo hiyo ili nchi iweze kurejesha medali zilizopoteza kwa muda mrefu
pia mhe
rais samia amewataka wachezaji na walimu wa timu zitakazokwenda kushiriki katika michezo hiyo kuhakikisha kuwa wanajituma na kuonesha weledi mkubwa ili waweze kupambania taifa kushinda medali
ameitaka kamati ya olimpiki tanzania iwasilishe mapema mpango wake wizarani ili ijadiliwe na kuangalia uwezekano wa kuingizwa kwenye mipango ya bajeti ijayo
aidha mhe
rais samia amesema kuwa ujio wa kifimbo cha malkia ni fursa kubwa kwa nchi yetu kujitangaza na kujitambulisha duniani kwasababu kina kamera inayowezesha maeneo kinapopita kuonekana duniani kote na hivyo kutupatia fursa ya kuvutia watalii na wawekezaji mbalimbali
mhe
rais samia amewakumbusha vyama vya michezo kuwa wabunifu na kuwaandaa wachezaji wao ipasavyo ili yasijirudie yaliyotokea katika olimpiki nchini japan ambapo walipelekwa wachezaji wa mbio ndefu pekee
wakati huo huo mhe
rais samia amesema licha ya timu ya taifa stars kupoteza matumaini ya kwenda kwenye kombe la dunia nchini qatar hawapaswi kukata tamaa kwa kuwa bado kuna nafasi ya kushinda mechi ijayo na kuipa heshima tanzania kufikia hatua ya kumaliza nafasi ya pili ya kundi letu
mhe
rais samia suluhu hassan ameendelea na ziara yake ya kiserikali katika jamhuri ya kiarabu ya misri kwa kutembelea mji mpya wa serikali wa cairo new cairo administrative city tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba ameendelea na ziara yake ya kiserikali katika jamhuri ya kiarabu ya misri kwa kutembelea mji mpya wa serikali wa cairo new cairo administrative city
serikali ya misri ipo katika hatua za mwisho za kukamilisha kuhamisha makao makuu ya serikali katika mji mpya
katika mji huo mpya inatarajiwa wizara taasisi za serikali bunge mahakama balozi za nje zenye uwakilishi nchini misri ikiwemo tanzania na nyinginezo kuhamia kwenye eneo hilo ambalo pia litakapokamilika linatarajiwa kuwa na watu takribani milioni 
aidha mhe
rais samia ametembelea eneo la viwanda la kampuni ya elsewedy ambao ni miongoni mwa wawekezaji wakubwa nchini misri wanaokusudia kujenga eneo la uwekezaji viwanda nchini tanzania
kampuni ya elsewedy pia ndio mkandarasi mkuu wa mradi wa bwawa la kufua umeme wa maji la julius nyerere kwenye mto rufiji
mhe
rais samia pia ametembelea taasisi ya uwekezaji na biashara huria general authority for investment and free zones ambayo ni mamlaka maalum iliyo chini ya wizara ya uwekezaji yenye dhamana ya biashara na kutoa motisha maalum kwa wawekezaji kwenye maeneo husika na pia utoaji vibali vya biashara na uwekezaji nchini misri
katika taasisi hiyo mhe
rais samia amekutana na wawekezaji mbalimbali na kutumia fursa hiyo kutoa wito kwa wawekezaji hao wa misri kuja tanzania kutumia fursa za uwekezaji zilizopo katika maeneo mbalimbali ikiwa ni pamoja na kilimo madini nishati ya umeme elimu na nyinginezo
mhe
rais samia ameshuhudia utiaji sani wa hati za makubaliano kati ya tanzania na misri katika kukuza uwekezaji kwa nchi hizo mbili
mhe
samia suluhu hassan tarehe anatarajiwa kuondoka nchini kuelekea cairo nchini misri kwa ziara ya kiserikali ya siku tatu
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba anatarajiwa kuondoka nchini kuelekea cairo nchini misri kwa ziara ya kiserikali ya siku tatu
ziara hiyo ya kiserikali ya siku tatu inafuatia mwaliko wa rais wa nchi hiyo mhe
abdel fattah al sisi
katika ziara hiyo mhe
rais samia pamoja na mambo mengine anatarajiwa kufanya mazungumzo na mwenyeji wake katika maeneo kadhaa ya ushirikiano kati ya tanzania na misri ikiwemo nyanja za diplomasia uchumi siasa elimu utalii na huduma za kijamii
mhe
rais samia na mwenyeji wake pia wanatarajiwa kushuhudia utiaji saini mkataba mmoja na hati saba za makubaliano kati ya tanzania na misri
mhe
rais samia suluhu hassan awataka wazanzibari kumuenzi hayati maalim seif sharif hamad kwa kuendeleza mshikamano na umoja wa kitaifa ili zanzibar izidi kupata maendeleo makubwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wazanzibari kumuenzi hayati maalim seif sharif hamad kwa kuendeleza mshikamano na umoja wa kitaifa ili zanzibar izidi kupata maendeleo makubwa
mhe
rais samia amesema hayo tarehe novemba wakati akihutubia katika kongamano la kumbukizi ya maisha ya maalim seif sharif hamadi katika hafla iliyofanyika kwenye ukumbi wa hoteli ya golden tulip mjini unguja
akimzungumzia hayati maalim seif mhe rais
samia amesema alikuwa daraja la amani na mtu aliyeongozwa na maono ya maslahi mapana ya taifa hivyo hatuwezi kuizungumzia amani ya zanzibar na tanzania bila kumtaja maalim seif
pia mhe rais
samia amebainisha kuwa hata pale wafuasi wake walipokuwa na msimamo tofauti daima alikuwa na ushupavu katika uongozi na uwezo wa kushawishi kukubalika kwa jambo analoliamini hali iliyopelekea kupunguza jazba ya wafuasi wake
mhe rais
samia amemuelezea hayati maalim seif kuwa alikuwa kiongozi jasiri aliyekuwa na uwezo wa kwenda kinyume na mawazo ya wafuasi wake hali inayotoa funzo kwa wanasiasa wengine kusimamia wanachokiamini lakini kuweka mbele maslahi ya taifa
aidha mhe rais
samia amesema hayati maalim seif ataenziwa hata na chama cha mapinduzi ccm kwa kuacha alama nzuri katika uongozi wake hasa wakati alipokuwa kijana na kiongozi mkubwa ndani ya chama na serikali ya mapinduzi ya zanzibar wakati wa mfumo wa chama kimoja
aidha mhe
rais samia amesema baadhi ya wanasiasa wanapotofautiana huanzisha vurugu zisizoisha tofauti na alivyokuwa hayati maalim seif ambaye aliamini kumaliza tofauti zinazojitokeza kwa majadiliano na maridhiano jambo ambalo maalim seif alisimamia wakati wote wa uhai wake
mhe
rais samia amesema jambo jengine ambalo maalim seif atabaki kukumbukwa ni tabia yake ya kupingana kwa kutumia hoja na sio lugha zisizo na staha kama ilivyo kwa baadhi ya viongozi wa vyama vya siasa nchini
akizungumzia juu ya suala la mabadiliko ya tabia nchi mhe
rais samia amesema tayari zipo taarifa za wanasayansi kuwa visiwa vya zanzibar haviko salama kutokana na kuathirika na mabadiliko ya tabianchi na ni vyema wananchi na serikali kuliangalia suala hilo ili athari zake zisiwe kubwa zaidi
kongamano hilo la kwanza la kumbukizi ya maisha ya maalim seif limefanyika chini ya kauli mbiu isemayo maalim seif umoja na maridhiano katika ujenzi wa zanzibar na tanzania mpya
kongamano hilo limehudhuriwa na rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mhe
dkt
hussein ali mwinyi makamu wa kwanza wa rais zanzibar mhe
othman masoud othman rais mstaafu wa zanzibar mhe
amani abeid karume waziri mkuu mstaafu jaji joseph sinde warioba mjane wa maalim seif bi
awena sinani masoud viongozi mbalimbali wa vyama vya siasa viongozi wa dini pamoja na mabalozi mbalimbali
mhe
rais samia amerejea jijini dodoma akitokea zanzibar na kupokelewa na mkuu wa mkoa wa dodoma anthony mtaka pamoja na viongozi mbalimbali wa serikali
mhe
rais samia suluhu hassan na rais wa jamhuri ya uganda mhe
yoweri kaguta museveni washiriki kongamano la wafanyabishara wa tanzania na uganda lililofanyika tarehe novemba katika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan na rais wa jamhuri ya uganda mhe
yoweri kaguta museveni wameshiriki kongamano la wafanyabishara wa tanzania na uganda lililofanyika tarehe novemba katika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam
kongamano hilo lililojikita katika kuzungumzia fursa za biashara ya mafuta na gesi hususan maendeleo ya mradi wa bomba la kusafirisha mafuta ghafi kutoka hoima nchini uganda hadi tanga nchini tanzania
aidha mhe
rais samia amemshukuru rais wa uganda mhe
museveni kwa jitihada zake zilizowezesha kupatikana kwa mafanikio kuelekea utekelezaji wa mradi huo wa ushirikiano tangu alipofanya ziara ya mwisho jijini dar es salaam tarehe mei 
mhe
rais amesisitiza kuwa ushirikiano kati ya tanzania na uganda umezidi kuimarika hata katika kipindi hiki cha changamoto ya uviko hivyo ni ishara nzuri katika kutatua changamoto zinazojitokeza kwenye utekelezaji wa miradi ya ushirikiano
mhe
rais samia amesema kuwa serikali ya uganda imeiunga mkono serikali ya tanzania katika mambo muhimu ambayo yamesaidia katika maendeleo ya mradi wa bomba la kusafirisha mafuta
kufuatia hatua hiyo mhe
rais samia ametoa wito kwa wataalamu wa tanzania na uganda kuangalia masuala muhimu yatakayowezesha kuleta ushirikiano katika sekta ya mradi huo
kwa upande mwingine mhe
rais samia amewataka wadau kutoka sekta binafsi kutumia fursa zinazopatikana kutokana na utekelezaji wa mradi huo kwa kuwa serikali za nchi hizo mbili zinafanya jitihada kuhakikisha sekta hiyo na jamii za nchi zote mbili zinanufaika na mradi huo
mhe
rais samia amewaeleza wawekezaji na wafanyabiashara kutoka uganda kuwa wizara ya viwanda na biashara kupitia taasisi yake ya utafiti na maendeleo ya viwanda tirdo ina uwezo wa kutoa huduma za kibobezi ikiwemo kufanya ukaguzi katika mabomba ya kuhifadhi na kusafisha mafuta na gesi
mhe
rais samia amehimiza nchi zote mbili kuendelea kuvutia uwekezaji katika nyanja mbalimbali ikiwemo viwanda vinavyotumia malighafi za ndani hususan katika sekta za kilimo na maliasili
hivyo mhe
rais samia ametoa wito kwa wawekezaji wa tanzania kuwekeza uganda na uganda kuwekeza nchini tanzania
kwa upande wa rais wa jamhuri ya uganda mhe
yoweri museveni pamoja na mambo mengine amesema kuwa mradi wa bomba la mafuta ghafi utakuwa na manufaa kwa pande zote mbili na kusaidia kutoa ajira kwa wananchi wa nchi hizo
mhe
rais samia suluhu hassan amekutana na kuzungumza na mkurugenzi mkuu wa shirika la maendeleo la kimataifa la uswisi bi
patricia danzi leo tarehe novemba jijini dodoma
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amekutana na kuzungumza na mkurugenzi mkuu wa shirika la maendeleo la kimataifa la uswisi bi
patricia danzi leo tarehe novemba jijini dodoma
katika mazungumzo hayo bi
danzi amempongeza mhe
rais samia kwa maendeleo makubwa yaliyopatikana nchini tanzania kwa kipindi kifupi tangu aingie madarakani ikiwa ni pamoja na serikali kuruhusu watoto wa kike waliopata ujauzito kurudi shuleni
bi
danzi amemueleza mhe
rais samia kuwa serikali ya uswisi imekuwa na ushirikiano wa kimaendeleo na serikali ya tanzania kwa zaidi ya miaka katika sekta za afya elimu katika masuala ya utafiti na kuwawezesha vijana katika mipango mbalimbali ya maendeleo
kwa upande wake mhe
rais samia ameishukuru serikali ya uswisi kwa ushirikiano na uhusiano wa muda mrefu katika nyanja mbalimbali za kimaendeleo
mhe
rais samia pia amemueleza bi
danzi hatua zinazo chukuliwa na serikali ya tanzania katika kuimarisha huduma za jamii kwa wananchi ikiwa ni pamoja na sekta ya elimu maji afya na nyinginezo
kuhusu uviko mhe
rais samia amemueleza bi
danzi kuwa serikali imechukua hatua mbalimbali za kukabilaiana na ugonjwa huo ikiwemo kutoa chanjo na elimu kwa wananchi katika ngazi mbalimbali
mhe
rais samia amewasili jijini dar es salaam leo akitokea jijini dodoma
mhe
rais samia suluhu hassan afungua hoteli ya gran meli yenye hadhi ya nyota tano iliyopo jijini arusha tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba amefungua hoteli ya gran meli yenye hadhi ya nyota tano iliyopo jijini arusha
akizungumza katika hafla ya ufunguzi wa hoteli hiyo mhe
rais samia amemshukuru mwanzilishi na mwenyekiti wa hoteli hiyo bw
ali saeed albwardy kwa uamuzi wake wa kuwekeza nchini kwa kujenga hoteli hiyo ambayo ni moja ya hoteli zenye hadhi kubwa duniani
mhe
rais amesema uwekezaji huo ni ishara ya kuwepo kwa mazingira bora ya utalii nchini na kuwa uzinduzi wa hoteli hiyo utaiweka tanzania katika ramani za hoteli za gran meli ambapo duniani zipo katika nchi 
ameeleza kuwa vivutio vya watalii nchini vimekuwa vikitambuliwa kimataifa ambapo tanzania ilitajwa na tovuti ya safaribookings
com kuwa sehemu salama ya kufikia afrika ambapo mlima kilimanjaro bonde la ngorongoro na hifadhi ya taifa ya serengeti kuwa miongoni mwa hifadhi zilizopendekezwa katika orodha ya maajabu saba ya afrika
pia mhe
rais samia amesema tanzania imetajwa na majarida ya new york times na lonely planet kama sehemu bora za kutembelea na bonde la ngorongoro kutajwa na mtandao wa fox news
com kama moja ya bonde linalovutia duniani na jarida la the world travel award kuitaja serengeti kama mbuga ya wanyama inayoongoza afrika
mhe
rais samia amesema serikali ya tanzania inatambua umuhimu wa uchumi wa utalii kwa nchi yetu hivyo inafanya jitihada kuimarisha mazingira ya kibiashara kwa kuendeleza na kuboresha miundombinu ikiwemo barabara reli anga na usafiri wa maji ili kuweka mazingira mazuri kwa utalii na kuwezesha uwekezaji
aidha mhe
rais samia ameeleza kuwa kutokana na dunia kukumbwa na uviko mwezi desemba nchi nyingi ikiwemo tanzania zilichukua hatua mbalimbali ili kukabiliana na ugonjwa huo lakini hata hivyo uliathiri safari za kimataifa pamoja na sekta ya utalii na uchumi
mhe
rais samia amesema katika kuhakikisha sekta ya utalii inakidhi matakwa ya kujikinga na uviko serikali kupitia mwongozo wa shirika la afya duniani who na baraza la kusafiri na utalii duniani wttc zilianzisha utaratibu wa viwango vya kitaifa vya uendeshaji ili kuzuia maambukizi ya uviko katika shughuli zinazohusiana na utalii nchini
utekelezaji wa utaratibu huo uliwezesha tanzania kutunukiwa muhuri wa usafiri salama na kuifanya tanzania kuwa miongoni mwa nchi chache ambazo zinaendelea kupokea watalii hata kipindi cha janga la uviko 
kwa upande mwingine mhe
rais samia amesema kwa kuwa utalii una athari chanya na unagusa kila sekta ya uchumi hivyo ni matarajio yake kuwa hoteli ya gran melia itakuwa na mchango katika kutokomeza umasikini kwa wakulima na wavuvi kwa kutumia bidhaa za vyakula na vinywaji vinavyozalishwa nchini tanzania
mhe
rais samia amezitaka hoteli zote hapa nchini kudumisha utamduni wa kitanzania kwa kuandaa vyakula vyenye asili ya kitanzania katika migahawa ya hoteli hizo
mhe
rais samia suluhu hassan atuma salamu za pole kwa jaji mkuu wa tanzania mhe
profesa ibrahimu hamis juma kufuatia kifo cha jaji mstaafu wa mahakama kuu ya tanzania njengafibili mponjoli mwaikugile rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za pole kwa jaji mkuu wa tanzania mhe
profesa ibrahimu hamis juma kufuatia kifo cha jaji mstaafu wa mahakama kuu ya tanzania njengafibili mponjoli mwaikugile kilichotokeoa tarehe novemba jijini dar es salaam alipokuwa akipatiwa matibabu
mhe
rais samia amesema amepokea taarifa za kifo cha jaji mstaafu wa mahakama kuu ya tanzania mwaikugile kwa majonzi na masikitiko makubwa kwa kuwa alikuwa na mchango mkubwa katika ujenzi wa taifa
amewapa pole wanafamilia wote wa marehemu jaji mstf mwaikugile na amewaomba wawe na moyo wa uvumilivu katika kipindi hiki kigumu cha majonzi na amemuombea marehemu apumzike mahali pema peponi amina
mhe
samia suluhu hassan akutana na kuzungumza na mjumbe maalumu wa waziri mkuu wa uingereza mhe
boris johnson kuhusu masuala ya biashara kati ya uingereza na tanzania mhe
lord walney tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba amekutana na kuzungumza na mjumbe maalumu wa waziri mkuu wa uingereza mhe
boris johnson kuhusu masuala ya biashara kati ya uingereza na tanzania mhe
lord walney
mhe
walney amemueleza mhe
rais samia kuwa jukwaa la biashara kati ya tanzania na uingereza lilofanyika tarehe novemba jijini dar es salaam limekuwa na mafanikio makubwa ambalo litasaidia kuongeza kiwango cha biashara na uwekezaji kati ya tanzania na uingereza
viongozi hao wamejadili fursa mbalimbali za biashara na uwekezaji nchini ikiwa ni pamoja ufanisi katika kuvutia wawekezaji kutoka nchini uingereza na wafanyabiashara wa tanzania kuuza bidhaa zao nchini uingereza
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru bw
walney kwa kuja nchini na kushiriki jukwaa hilo na kumuhakikishia kuwa serikali ya tanzania itaendelea kushirikiana na serikali ya uingereza katika kuchochea biashara baina ya nchi mbili hizo
aidha mhe
rais samia amemuomba mjumbe huyo maalumu wa waziri mkuu wa uingereza kumfikishia salamu za pongezi kwa mhe
boris johnson kwa mafanikio makubwa ya mkutano wa wa nchi wanachama wa mkataba wa umoja wa mataifa kuhusu mabadiko ya tabianchi cop ambao umetoa matumaini kwa nchi washiriki kuongeza juhudi katika kuchukua hatua za kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi
wakati huohuo mhe
rais samia amekutana na kuzungumza na mwenyekiti wa mabenki ya united bank for africa uba dkt
tony elumelu kuhusu nyanja mbali mbali za operesheni ya benki hiyo hapa nchini
dkt
elumelu amemhakikishia mhe
rais samia utayari wa benki hiyo katika kutatua changamoto mbalimbali za kiuchumi ikiwemo ufadhili wa miradi ya mafuta na gesi
kwa upande wake mhe
rais samia amemueleza dkt
elumelu kuwa serikali ya awamu ya sita iko tayari kufanya kazi na benki hiyo hivyo kumkaribisha kuwekeza kwenye miradi husika
vilevile mhe
rais samia pia amekutana na kuzungumza na mwenyekiti wa kampuni ya dp world toka umoja wa falme za kiarabu uae sultan ahmed bin sulayem ambapo katika mazungumzo hayo wameonyesha nia ya kuimarisha ufanyaji biashara nchini tanzania katika maeneo ya bandari uchukuzi kongani za viwanda na sekta ya nishati
pia mhe
rais samia amezungumza kwa njia ya mtandao na afisa mtendaji mkuu wa kampuni ya equinor inayowekeza katika mafuta na gesi bw
anders opedal
bw
opedal amemuhakikishia mhe
rais samia kuwa kampuni kwa kushirikiana na kampuni ya shell wapo tayari kuendelea na majadiliano na serikali katika kufanikisha utekelezaji wa mradi wa kimkakati wa gesi hapa nchini
kwa upande wake mhe
rais samia ameeleza utayari wa serikali kuona majadiliano kuhusu mradi wa gesi yanafanyika kwa manufaa ya pande zote mbili
mhe
rais samia suluhu hassan azindua jengo jipya la chuo cha ulinzi cha taifa ndc kilichopo kunduchi jijini dar es salaam lililojengwa kwa ufadhili wa serikali ya watu wa china kwa gharama ya shilingi bilioni tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba amezindua jengo jipya la chuo cha ulinzi cha taifa ndc kilichopo kunduchi jijini dar es salaam lililojengwa kwa ufadhili wa serikali ya watu wa china kwa gharama ya shilingi bilioni 
mhe
rais samia amesema china na tanzania zina historia ya muda mrefu na ni marafiki muhimu katika nyanja mbalimbali za maendeleo pamoja na shughuli za kiuchumi kisiasa kijamii na hata kijeshi
mhe
rais samia amesema mbali na ushirikiano uliopo katika nyanja mbalimbali serikali ya watu wa china imeendelea kuwa mstari wa mbele katika kutupatia misaada ambayo inalijengea jeshi letu uwezo wa mafunzo kwa vitendo katika nyanja za kimedani kutupatia vifaa fedha pamoja na miradi mingine
pia mhe
rais samia amesema ujenzi wa chuo hicho umelisaidia jeshi na taifa kuokoa fedha nyingi zilizokuwa zinatumika kusomesha wanafunzi nje ya nchi badala yake hivi sasa serikali itaelekeza fedha hizo kwenye shughuli nyingine za maendeleo
mhe
rais amesema kupata majengo ni hatua moja katika kuboresha elimu katika sekta ya ulinzi na usalama nchini hivyo mitaala itakayofundishwa na mbinu za utoaji mafunzo ni lazima ziendane na wakati na zikidhi mahitaji ya fani husika
vilevile amesema kupitia chuo hicho serikali imeweza kupata watendaji wazuri wenye weledi na uthubutu wa kufanya maamuzi yenye kuzingatia maslahi ya taifa kiuchumi kisiasa kijamii na kiusalama na hatimaye kupiga hatua kubwa katika kujiletea maendeleo
mhe
rais samia ameishukuru serikali ya watu wa china kwa msaada wa majengo hayo ambayo amesema yatasaidia kuongeza idadi ya wanafunzi wanaosajiliwa pia kutoa fursa kwa chuo hicho kutoa mafunzo mengi zaidi
aidha mhe
rais samia amezipongeza wizara ya ulinzi na jeshi la kujenga taifa na wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki kwa kushirikiana vizuri kuwezesha kukamilika kwa majengo hayo na kutoa wito kwao kuendelea kuimarisha urafiki na uhusiano kati ya china na tanzania kwa manufaa endelevu kwa taifa
katika hafla hiyo ya uzinduzi mhe
rais samia pia ameshuhudia utiaji saini wa hati ya makabidhiano ya jengo hilo kati ya serikali ya tanzania na china
hafla ya uzinduzi wa jengo la chuo cha ndc imehudhuriwa na waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa mhe
dkt
stergomena tax balozi wa china hapa nchini mhe
chen mingjian mkuu wa majeshi ya ulinzi jenerali venance mabeyo mkuu wa mkoa wa dar es salaam mhe
amos makala wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama wakuu wa majeshi wastaafu mkuu wa chuo cha ulinzi wa taifa meja jenerali ibrahimu mhona na viongozi mbalimbali wa serikali ya tanzania na china
mhe
rais samia suluhu hassan amezungumza kwa njia ya simu na rais wa benki ya maendeleo ya afrika afdb dkt
adesina akinumwi tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba amezungumza kwa njia ya simu na rais wa benki ya maendeleo ya afrika afdb dkt
adesina akinumwi
katika mazungumzo hayo dkt
akinumwi amempongeza mhe
rais samia kwa jinsi anavyoimarisha sekta binafsi nchini tanzania kwa lengo la kuwaletea maendeleo wananchi wa tanzania
aidha dkt
akinumwi amemualika mhe
rais samia kuhudhuria jukwaa la wawekezaji afrika litakalofanyika nchini abidjan c te d ivoire mwezi desemba ambalo litatoa fursa ya kuwakutanisha na wawekezaji kutoka sehemu mbalimbali duniani
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru dkt
adesina akinumwi kwa mwaliko wenye lengo la kusaidia upatikanaji wa mitaji na uwekezaji wa kimkakati katika miradi ya maendeleo nchini
mhe
samia suluhu hassan awasili mjini cairo nchini misri kuanza ziara ya kiserikali ya siku tatu
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe novemba amewasili mjini cairo nchini misri kuanza ziara ya kiserikali ya siku tatu
mapema alipowasili katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa cairo mhe
rais samia amepokelewa na waziri wa nchi anaeshughulikia uhamiaji na wamisri waishio nje mhe
nabila makram
mara baada ya kuwasili ikulu mjini cairo mhe
rais samia amefanya mazungumzo rasmi na mwenyeji wake rais wa jamhuri ya kiarabu ya misri mhe
abdel fattah al sis na kuzungumza na waandishi wa habari ambapo mazungumzo hayo yamezungumzia maeneo kadhaa ya ushirikiano wa pamoja katika nyanja za elimu nishati michezo ulinzi na ushirikiano wa kijeshi pamoja na umuhimu wa kuendeleza tume ya pamoja ya ushirikiano iliyoanzishwa mwaka 
mhe
rais samia amempongeza rais al sisi na serikali yake kwa kuamua kuanza kufundisha lugha ya kiswahili katika taasisi za elimu ya juu nchini misri kama lugha ya kimkakati na kumuahidi kutuma timu ya wataalam kutoka tanzania kuisaidia misri katika kufanikisha lengo lake hilo
aidha mhe
rais samia pia amemshukuru rais al sisi kwa ushirikiano uliopo wa kijeshi ambapo wataalam wengi kutoka tanzania wameendelea kupata mafunzo mbali mbali ya kijeshi nchini misri
mhe
rais samia pia amezungumza na mwenyeji wake juu ya umuhimu wa kushirikiana pamoja katika kuhakikisha changamoto zote zilizopo katika ujenzi wa mradi wa umeme wa mwalimu nyerere zinaondolewa ili kukamilisha mradi huo wa kimkakati ambao unatekelezwa na kampuni za misri
viongozi hao wawili pia wamezungumzia umuhimu wa kuongeza fursa za biashara na uwekezaji kati ya misri na tanzania ambapo kwa hivi sasa biashara baina ya nchi hizo mbili imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 mwaka 
aidha mhe
rais samia amesema misri imewekeza nchini tanzania katika miradi yenye thamani ya kiasi cha shilingi trilioni 
 na kutengeneza ajira kwa watanzania
marais hao wawili wameshuhudia utiaji saini wa hati tatu za makubaliano katika nyanja za michezo elimu na elimu ya juu
mhe
rais samia suluhu hassan akutana na kuzungumza na katibu mtendaji wa african leaders malaria alliance alma bi
joy phumaphi ikulu chamwino mkoani dodoma
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe novemba amekutana na kuzungumza na katibu mtendaji wa african leaders malaria alliance alma bi
joy phumaphi ikulu chamwino mkoani dodoma
katika mazungumzo hayo mhe
rais samia amemshukuru bi
phumaphi na kumhakikishia ushirikiano wa serikali katika kukabiliana na malaria nchini pamoja na kupunguza vifo vya mama na mtoto
mhe
rais samia amesema jitihada mbalimbali zimekuwa zikichukuliwa na serikali ikiwa ni pamoja na uundwaji wa mabaraza ya malaria ngazi zote pamoja na kupitia umoja wa wabunge wa tanzania walio katika mapambano dhidi ya malaria tapama ambao wanafanya kazi kubwa ya kusaidia mapambano dhidi ya ugonjwa wa malaria katika majimbo yao
aidha mhe
rais samia amemuomba bi
phumaphi kuisaidia tanzania kupata teknolojia ya kisasa ili kuboresha vyandarua vinavyozalishwa nchini pamoja na kuwezesha viuadudu vya kibaiolojia kuweza kutambulika kimataifa ikiwa ni moja ya jitihada za kuwezesha serikali kufikia lengo la kutokomeza ugonjwa wa malaria kufikia sifuri ifikapo mwaka 
kwa upande wake katibu mtendaji wa alma bi
phumaphi amemshukuru mhe
rais samia kwa ushirikiano wake na alma na kumpongeza kwa jitihada mbalimbali anazochukua kukabiliana na ugonjwa wa malaria nchini tanzania
bi
phumaphi amesema tanzania ni mojawapo ya nchi za kuigwa afrika kutokana na mafanikio iliyoyapata katika mapambano dhidi ya ugonjwa huo hivyo alma itaendelea kufanya kazi na serikali ya tanzania katika kukabiliana na changamoto mbalimbali
mhe
rais samia suluhu hassan leo tarehe novemba arejea jijini dar es salaam akitokea glasgow scotland alipokuwa akihudhuria mkutano wa wa nchi wanachama wa mkataba wa umoja wa mataifa kuhusu mabadiliko ya tabianchi cop 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe novemba amerejea jijini dar es salaam akitokea glasgow scotland alipokuwa akihudhuria mkutano wa wa nchi wanachama wa mkataba wa umoja wa mataifa kuhusu mabadiliko ya tabianchi cop 
katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere mhe
rais samia amepokelewa na makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
philip mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa pamoja na viongozi mbalimbali wa serikali
aidha mhe
rais samia amefanya ziara ya kushtukiza kukagua maendeleo ya ujenzi wa daraja la tanzanite linalojengwa katika eneo la selander jijini dar es salaam
mhe
rais samia amepokea maelezo ya ujenzi wa daraja hilo kutoka kwa mtendaji mkuu wa wakala wa barabara nchini tanroads mhandisi rogatius mativilla ambaye amesema ujenzi wa daraja hilo umefikia asilimia 
mhandisi mativila amesema daraja hilo litakapokamilika litapunguza msongamano wa magari ajali bararani litaboresha hali ya maisha jijini dar es salaam pamoja na kupendezesha jiji la dar es salaam na kuwa sehemu moja wapo ya kivutio cha utalii katika fukwe zilizopo karibu na daraja hilo
wakati huohuo mhe
rais samia amefanya ziara katika eneo la coco beach ili kuona agizo lake la kutaka wafanyabiashara wadogowadogo kupangwa vizuri katika mazingira bora ya kufanya biashara linavyoendelea kutekelezwa
aidha mhe
rais amesema ziara hiyo pia imemuwezesha kuona hali halisi ya athari za mabadiliko ya tabianchi katika fukwe za coco beach na kusema kuwa serikali itaangalia upya namna ya kuzuia athari hizo
mhe
rais samia amesema kuwa serikali itaendelea kuwajali wafanyabiashara wadogo wadogo na kutolea mfano eneo hilo ambalo wafanyabiashara wakubwa walilitaka lakini serikali ilikataa kwa kujali maslahi ya wafanyabiashara wadogo ili waendelee kukuwa na kujipatia kipato
pia mhe
rais amesema serikali kupitia wizara ya tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi imetenga kiasi cha sh
bilioni kwa ajili ya kuwakopesha wafanyabiashara wadogo ambao itabidi kuzirejesha ili kuwezesha wengine kupata mikopo hiyo na kuendeleza biashara zao
mhe
rais samia amesema zoezi la lengo la kuwapanga wafanyabiashara wadogo wadogo mijini ni zuri ambalo limelenga kuwaboreshea mazingira yao ya biashara kuweka miji katika hali ya usafi pamoja na kuimarisha usalama
vilevile mhe
rais samia ameiagiza wizara ya fedha na mipango pamoja na tamisemi kuanza mara moja ujenzi wa soko kuu la kariakoo kwasababu tayari serikali imepata fedha kiasi cha zaidi ya sh
bilioni ambapo ujenzi huo utahusisha soko la zamani na kujenga mengine mawili mapya ya kisasa mkabala na soko la zamani la kariakoo na kujenga soko jingine jipya katika eneo la jangwani jijini dar es salaam
mhe
rais samia suluhu hassan afungua mkutano wa wa taasisi za fedha nchini na kueleza kuridhishwa kwake na ukuaji wa sekta ya fedha na nafasi yake katika uchumi wa tanzania tarehe novemba 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba amefungua mkutano wa wa taasisi za fedha nchini na kueleza kuridhishwa kwake na ukuaji wa sekta ya fedha na nafasi yake katika uchumi wa tanzania
mhe
rais samia ameeleza kuwa nchi yetu ikielekea kutimiza miaka ya uhuru mafanikio mbalimbali yamepatikana katika sekta ya fedha na kupelekea tanzania kuwa miongoni mwa nchi barani afrika ambazo uchumi wake unakuwa kwa kasi
katika mafaniko hayo ndani ya miaka mhe
rais samia amesema mafanikio mengine ni ukuaji endelevu wa uchumi utulivu wa bei za bidhaa na huduma pamoja na utulivu katika mwenendo wa thamani ya fedha yetu dhidi ya fedha za kigeni
aidha mhe
rais amesema tanzania imepiga hatua kubwa katika sekta ya fedha na uchumi kwa ujumla ambapo hivi sasa mauzo ya dhamana za serikali yamekuwa na uhitaji mkubwa kuliko upatikanaji wake na hicho ni kiashiria kikubwa cha muamko wa sekta binafsi katika kushirikiana na serikali kutekeleza wajibu wake
mhe
rais samia amesema hali ya umasikini imepungua kutoka asilimia 
 mwaka hadi asilimia 
 kwa mwaka na umri wa kuishi kuongezeka kutoka miaka hadi miaka 
mhe
rais samia amesema pia nchi yetu imepiga hatua kubwa kimaendeleo na kufikia kuwa nchi ya kipato cha kati mwezi julai hivyo tutahakikisha sera zetu zinakwenda kukuza uchumi ili tusirudi nyuma
aidha
mhe
rais samia amesema licha ya uviko kuathiri uchumi wetu hasa katika sekta ya utalii serikali imejitahidi kupambana na athari hizo na kuhakikisha uchumi wetu hauathiriki kwa kiasi kikubwa na kuwapa nafasi wananchi kufanya kazi za uzalishaji tofauti na nchi nyingine zilizoweka zuio la kutoka nje
vilevile mhe
rais samia amesema serikali imechukua hatua mbalimbali za kupambana na kuzuia athari za janga la uviko zisitupate kwa kiwango kikubwa kwa kuleta chanjo ambayo mpaka hivi sasa wananchi wanaendelea kupatiwa
mhe
rais samia amesema ana matumaini kuwa kutokana na athari mbalimbali za ugonjwa huo kwenye uchumi mkutano huo utakuja na suluhisho yatakayoweza kusaidia uchumi wa tanzania kuzidi kukuwa
aidha mhe
rais samia amebainisha kuwa serikali iliwasiliana na taasisi mbalimbali za fedha duniani kuhusu msamaha wa madeni au kurefusha muda wa ulipaji wa madeni hayo kutokana na uviko kuathiri uchumi wetu
pia serikali ilipata mkopo ambao umesaidia kwa kiasi kikubwa katika kukabiliana na athari hizo
aidha mhe
rais samia amewataka washiriki wa mkutano huo kuja na mapendekezo ya namna bora ambayo teknolojia inaweza kusaidia ukuaji wa sekta ya fedha na pia kutathmini matumizi ya sarafu za mtandaoni crypto currencies ambazo zinaendelea kuenea duniani ili tanzania iwe mshiriki mzuri katika nyanja hizo
mhe
rais samia ametoa wito pia kwa taasisi za fedha nchini kupunguza kiwango cha riba wanachotoza katika mikopo ili watu wengi zaidi waweze kupata mikopo himilivu kwa ustawi wa uchumi wa taifa na kutoa fursa bora zaidi kwa sekta binafsi kuweza kufanya biashara
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan awatunuku kamisheni maafisa wanafunzi wa jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania jwtz rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba amewatunuku kamisheni maafisa wanafunzi wa jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania jwtz kundi la wa shahada ya sayansi ya kijeshi na kundi la jeshi la anga katika sherehe zilizofanyika katika chuo cha mafunzo ya jeshi tma monduli mkoani arusha
akitoa maelezo ya sherehe hizo mkuu wa chuo cha mafunzo ya kijeshi monduli tma brig
jen
jackson mwaseba amesema kati ya maafisa hao wanafunzi waliohitimu ni wa shahada ya sayansi ya kijeshi inayotolewa na chuo cha uhasibu arusha iaa kwa kushirikiana na chuo cha tma na ni wahitimu wa mafunzo ya urubani
mkuu wa majeshi ya ulinzi jen
venance mabeyo amemshukuru mhe
rais samia na serikali kwa jitihada anazozifanya kuliwezesha jeshi la ulinzi la wananchi wa tanzania kutekeleza kwa ukamilifu majukumu yake
aidha jen
mabeyo amewapongeza maafisa hao wapya kwa kuhitimu mafunzo yao kwa viwango vinavyokubalika na kuwakumbusha kuheshimu kuthamini kuzingatia na kutunza kiapo cha utii walichoapa mbele ya rais na amiri jeshi mkuu
jen
mabeyo amewataka maafisa hao wapya kuwafundisha wafuasi wao maadili mema na kuwa macho na matishio ya ndani na nje ya nchi
akizungumza na majenerali maafisa askari na wageni waalikwa mhe
rais samia amekipongeza chuo cha mafunzo ya kijeshi monduli tma na chuo cha uhasibu arusha kwa ubunifu walionyesha katika kutoa mafunzo hayo kwa maafisa hao wapya wa jwtz
aidha mhe
rais samia amewapongeza pia wahitimu wote wa mafunzo hayo ya shahada ya sayansi ya kijeshi kwa kufuzu mafunzo yao
pamoja na kutunuku kamisheni mhe
rais samia ametoa zawadi kwa maafisa wanafunzi waliofanya vizuri zaidi na kuwavisha mabawa maafisa wapya wawili kwa niaba ya wenzao ikiwa ni ishara ya kuhitimu mafunzo yao ya urubani
kwa upande wake waziri wa fedha na mipango mhe
dkt
mwigulu nchemba amempongeza mhe
rais samia kwa kazi kubwa anayoifanya ikiwa ni pamoja na kukiwezesha chuo cha uhasibu arusha kutoa mafunzo ya shahada ya usalama wa kimtandao cyber security
sherehe za kuwatunuku kamisheni maafisa hao zimehudhuriwa na viongozi mbalimbali akiwemo katibu mkuu kiongozi balozi hussein katanga waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa mhe
dkt
stergomena tax waziri wa fedha pamoja na mipango mhe
dkt
mwigulu nchemba
wengine ni waziri wa elimu sayansi na teknolojia mhe
prof
joyce ndalichako waziri wa mambo ya ndani ya nchi mhe
george simbachawene makatibu wakuu na wakuu wa vyombo vya ulinzi na usalama pamoja na wananchi kutoka mikoa mbalimbali
mhe
rais samia suluhu hassan awapongeza wanawake wa tanzania kwa kuchangia kwa hali na mali katika kuleta maendeleo nchini tanzania rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewapongeza wanawake wa tanzania kwa kuchangia kwa hali na mali katika kuleta maendeleo nchini tanzania
mhe
rais samia ametoa pongezi hizo tarehe novemba wakati akihutubia katika mkutano wa kumpongeza kwa kuifanya tanzania kuwa miongoni mwa nchi vinara duniani katika masuala ya haki usawa wa kijinsia na kiuchumi ulioandaliwa na umoja wa wanawake tanzania uwt
amesema maendeleo yanayoonekana nchini yanatokana pia na amani na utulivu inayochangiwa na kuiunga mkono serikali ya umoja wa kitaifa visiwani humo
mhe
rais samia amesema serikali ya umoja wa kitaifa imeonyesha matumaini makubwa katika kuleta na kudumisha amani na utulivu wa zanzibar
aidha mhe
rais samia ametoa wito kwa wazanzibari kuendelea kudumisha amani iliyopo kwa kuilinda na kuiendeleza misingi imara iliyopo ya serikali ya umoja wa kitaifa
amesema serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania itaendelea kufanya kazi kwa karibu na serikali ya umoja wa kitaifa ili kudumisha amani iliyopo na kuyaenzi malengo ya mapinduzi matukufu ya zanzibar ya mwaka ambayo miongoni mwao ni amani umoja na mshikamano
aidha mhe
rais amewataka wananchi kushiriki zoezi la sensa ya watu na makazi linalotarajiwa kufanyika mwezi agosti mwaka ili kuwezesha serikali kupata takwimu sahihi zitakazowezesha kutekeleza vizuri mipango ya maendendeleo
kwa upande mwingine mhe
rais samia amempongeza rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mhe
dkt
hussein ali mwinyi kwa kutimiza muda wa mwaka mmoja tangu kuchaguliwa kuiongoza zanzibar na kuendelea kuiletea maendeleo katika nyanja mbalimbali
pia mhe
rais samia amewakumbusha na kuwaomba wanawake wa umoja wa wazazi tanzania uwt kujitokeza kwa wingi kugombea nafasi mbalimbali katika uchaguzi wa chama cha mapinduzi ccm wa mwaka 
mhe
samia suluhu hassan akutana na kuzungumza na mkurugenzi mtendaji wa sera za maendeleo na ubia wa benki ya dunia wb prof
mari pangestu ikulu jijini dar es salaam tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe novemba amekutana na kuzungumza na mkurugenzi mtendaji wa sera za maendeleo na ubia wa benki ya dunia wb prof
mari pangestu ikulu jijini dar es salaam
mhe
rais samia amemshukuru prof
pangestu kwa ushirikiano mkubwa na wa kimkakati katika kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo nchini
aidha mhe
rais samia ametumia mazungumzo hayo kumueleza mkurugenzi huyo utekelezaji wa miradi ya maendeleo inayotekelezwa kupitia fedha zinazotolewa na benki ya dunia ikiwa ni pamoja na ujenzi wa shule vituo vya afya ufanisi katika matumizi ya tehama na miradi ya kikanda
kwa upande wake prof
pangestu amempongeza mhe
rais samia kwa kutekeleza miradi mbalimbali inayofadhiliwa na benki ya dunia katika kiwango cha juu na kusema kuwa tanzania ni nchi ya mfano
aidha prof
pangestu amesema benki ya dunia inaunga mkono uamuzi wa serikali ya tanzania kuendeleza elimu mbadala kwa wanafunzi wote walioacha shule kutokana na sababu mbalimbali
prof
pangestu ameonyesha utayari wa benki ya dunia kusaidia mfumo wa ekolojia ya kidijitali kuleta ufanisi katika matumizi ya tehama
mhe
rais samia suluhu hassan amezungumza kwa njia ya simu na rais wa benki ya maendeleo ya afrika afdb dkt
adesina akinumwi leo tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe novemba amezungumza kwa njia ya simu na rais wa benki ya maendeleo ya afrika afdb dkt
adesina akinumwi
katika mazungumzo hayo dkt
akinumwi amempongeza mhe
rais samia kwa jinsi anavyoimarisha sekta binafsi nchini tanzania kwa lengo la kuwaletea maendeleo wananchi wa tanzania
aidha dkt
akinumwi amemualika mhe
rais samia kuhudhuria jukwaa la wawekezaji afrika litakalofanyika nchini afrika kusini mwezi desemba ambalo litatoa fursa ya kuwakutanisha na wawekezaji kutoka sehemu mbalimbali duniani
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru dkt
adesina akinumwi kwa mualiko wenye lengo la kusaidia upatikanaji wa mitaji na uwekezaji wa kimkakati katika miradi ya maendeleo nchini
mhe
rais samia suluhu hassan leo tarehe novemba amehutubia mkutano wa wakuu wa nchi wanaoshiriki mkutano wa kuhusu mabadiliko ya tabianchi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe novemba amehutubia mkutano wa wakuu wa nchi wanaoshiriki mkutano wa kuhusu mabadiliko ya tabianchi na kutoa wito kwa mataifa yote kuwa juhudi za pamoja zinahitajika kwa kuwa athari za mabadiliko hayo hazichagui nchi zilizoendelea au zinazoendelea
mhe
rais samia ameeleza namna mabadiliko ya tabianchi yanavyoiathiri tanzania katika ardhi ya uzalishaji mali ongezeko la kina cha bahari kuyeyuka kwa barafu katika kilele cha mlima kilimanjaro namna ambavyo kisiwa cha zanzibar kinavyoathirika kwa ongezeko la kiwango cha joto ambalo linaathiri ekolojia inayovutia watalii
aidha ameongeza kuwa athari hizo zinatokea licha ya serikali ya tanzania kuendelea na azma yake ya kutenga hekta milioni kwa ajili ya utunzaji wa misitu
mhe
rais samia ameeleza pia kuwa serikali ya tanzania inao mkakati maalum wa kupambana na mabadiliko ya tabianchi ambao umeainisha hatua kadhaa za kuchukua ikiwemo kupunguza athari za hewa ukaa kwa asilimia kati ya na ifikapo mwaka 
mhe
rais samia amehimiza nchi zilizoendelea kutimiza ahadi zao za kuratibu upatikanaji wa kiasi cha dola za kimarekani bilioni kwa ajili ya kupambana na mabadiliko ya tabianchi hususan kwa nchi zinazoendelea kwa kueleza kuwa athari zikitokea zitawakumba wote nchi zilizoendelea na zinazoendelea
wakati huo huo mhe
rais samia pia ameshiriki na kuzungumza katika mkutano maalum wa viongozi wanawake wanaoshiriki mkutano wa wa wanachama wa mkataba wa umoja wa mataifa kuhusu athari za mabadiliko ya tabianchi cop ulioitishwa na kiongozi wa serikali ya scotland bi
nicola sturgeon
mhe
rais samia ameelezea namna wanawake duniani na hususan tanzania wanavyoathirika na mabadiliko ya tabianchi na kutoa wito kwa hatua madhubuti kuchukuliwa ili kuwasaidia wanawake na jamii nzima kwa ujumla
pia ametoa wito wa kushirikisha wanawake katika utungaji wa sera za kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi
aidha mhe
rais samia pia ameeleza namna tanzania ilivyo mstari wa mbele katika kushirikisha wanawake kwenye mapambano ya mabadiliko ya tabianchi na kusema kuwa tanzania ina mkakati maalumu wa kitaifa wa jinsia na mabadiliko ya tabianchi tangu mwaka ambao umekuwa na lengo la kuhakikisha wanawake wameshirikishwa kikamilifu katika eneo la mabadiliko ya tabianchi
mara baada ya mkutano huo mhe
rais samia pamoja na viongozi wengine wanawake waliohudhuria mkutano huo wamesaini tamko la pamoja kuhusu kupaza sauti katika kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi
mhe
rais samia suluhu hassan amekutana na kuzungumza na mjumbe maalumu wa waziri mkuu wa uingereza boris johnson katika masuala ya biashara kati ya uingereza na tanzania lord john walney tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amekutana na kuzungumza na mjumbe maalumu wa waziri mkuu wa uingereza boris johnson katika masuala ya biashara kati ya uingereza na tanzania lord john walney
bw
walney amekutana na mhe
rais samia kujitambulisha akiwa na jukumu la kuwa kiungo kati ya nchi hizo mbili kuhusu masuala ya biashara uwekezaji na utalii
amesema kukutana kwake na mhe
rais samia kumempa fursa ya kujua vipaumbele vya serikali ya tanzania ambavyo vitamuwezesha kuwashawishi zaidi wafanyabiashara wa uingereza kuwekeza katika sekta ya bishara na utalii nchini tanzania kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru bw
walney kwa uamuzi wake wa kukutana nae na kujitambulisha kwake na kumueleza kuwa serikali ya tanzania ipo tayari kushirikiana na serikali ya uingereza katika kuchochea biashara baina ya nchi mbili hizo
mhe
rais samia amesema serikali ya uingereza na tanzania zimekuwa na ushirikiano wa kibiashara kwa muda mrefu ambapo uingereza ni moja kati ya nchi zinazoongoza kuwekeza nchini tanzania hivyo kupitia mjumbe huyo kutaongeza fursa zaidi za kibiashara katika kukuza ushirikiano wa uchumi na uingereza
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki mjadala kwa njia ya mtandao kuhusu kipindi cha mpito wa haki wa tabianchi tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba ameshiriki mjadala kwa njia ya mtandao kuhusu kipindi cha mpito wa haki wa tabianchi a just climate transition uliondaliwa na taasisi ya mabadiliko ulimwenguni tony blair institute for global change ikulu jijini dar es salaam
katika mkutano huo mhe
rais samia ameungana na makamu wa rais wa nigeria oluyemi oluleke osinbajo waziri mkuu mstaafu wa uingereza ambaye kwa sasa ni mwenyekiti mtendaji wa taasisi ya mabadiliko ulimwenguni tony blair institute for global change na katibu mtendaji wa kamisheni ya umoja wa mataifa kwa afrika dr
vera songwe
mkutano huo pia uligusia masuala muhimu kuhusu tabianchi pamoja na changamoto zake katika kutekeleza ajenda ya maendeleo barani afrika
katika mjadala huo mhe
rais samia pamoja na viongozi hao walikubaliana kuwa upo umuhimu wa kuwa na ushirikiano endelevu kati ya taasisi za kitaifa na za kimataifa ili kuhamasisha mitaji mbadala miradi kanuni mifumo pamoja na mipango inayotekelezeka
majadiliano hayo ni muhimu kwa mkutano wa umoja wa mataifa wa mabadiliko ya tabianchi cop 
wakati huohuo mhe
rais samia amepokea ujumbe maalumu kutoka kwa rais wa jamhuri ya uganda yoweri museveni uliowasilishwa kwake na waziri wa sayansi teknolojia na ubunifu wa uganda dkt
monica musenero masanza ikulu jijini dar es salaam
mhe
rais samia amemshukuru mjumbe huyo maalum dkt
monica musenero masanza na pia amemuomba amfikishie salamu zake za shukrani kwa rais wa uganda yoweri museveni kwa kuendeleza ushirikiano mzuri katika jumuiya yetu ya afrika mashariki
ziara ya rais wa jamhuri ya burundi mhe
ndayishimiye nchini tarehe oktoba rais wa jamhuri ya burundi mhe
 variste ndayishimiye amewasili nchini kwa ziara ya kitaifa ya siku yenye lengo la kuimarisha uhusiano baina ya nchi yake na tanzania
mara baada ya kuwasili katika viwanja vya ikulu chamwino mkoani dodoma mhe
rais ndayishimiye amepokelewa na mwenyeji wake mhe
rais samia suluhu hassan na kukagua gwaride la heshima lililoandaliwa kwa ajili yake pamoja na kupigiwa mizinga 
mhe
rais ndayishimiye amefanya mazungumzo na mwenyeji wake mhe
rais samia pamoja na kuzungumza na waandishi wa habari kuhusu masuala mbalimbali ya uhusiano na ushirikiano wa nchi hizi mbili
katika mazungumzo na waandishi wa habari mhe
rais samia amesema tanzania inaridhishwa na uhusiano mzuri na wa kidugu uliopo kati yake na burundi na kusisitiza kuwa uhusiano huo utadumishwa
mhe
rais samia amempongeza mhe
rais ndayishimiye kwa jitihada zinazoendelea kuchukuliwa na serikali yake katika kuimarisha hali ya amani na utulivu pamoja na kuimarisha umoja wa kitaifa wa warundi
pia mhe
rais samia amempongeza mhe
ndayishimiye kwa hatua mbalimbali zinazochukuliwa na serikali yake katika kuimarisha uchumi ikiwemo mapambano dhidi ya rushwa kuondoa tozo kwenye sekta ya kilimo pamoja na kutoa mikopo kwa wanawake na vijana
aidha mhe
rais samia ameeleza kuwa serikali ya tanzania inaungana na burundi kulaani matukio ya kigaidi yaliyotokea tarehe na septemba nchini burundi na kusababisha vifo vya watu na wengine kujeruhiwa pamoja na uharibifu wa mali
mhe
rais samia amesema tanzania inaendelea na utekelezaji wa makubaliano yaliyofikiwa wakati wa mkutano wa sita wa tume ya pamoja ya kudumu ya ushirikiano jpc uliofanyika kigoma tarehe hadi machi na kuishukuru burundi kwa hatua ya utekelezaji wa makubaliano hayo
amemhakikishia mhe
rais ndayishimiye kuwa tanzania itaendelea kushirikiana na burundi katika kulinda na kuimarisha ulinzi hususan kwenye mipaka ya nchi hizi mbili
kuhusu ushirikiano katika sekta ya biashara na uwekezaji mhe
rais samia amesema biashara kati ya tanzania na burundi inaendelea kushamiri na kuongezeka
kwa upande wake rais wa jamhuri ya burundi mhe
 variste ndayishimiye amemshukuru mhe
rais samia kwa mualiko wa kuja kutembelea tanzania katika ziara hiyo ambayo amesema inazidi kuimarisha uhusiano wa kidugu baina ya mataifa hayo uliokuwepo kwa muda mrefu
mhe
rais ndayishimiye amempongeza mhe
rais samia kwa kuongoza nchi vizuri na kuonyesha mfano bora kwa wanawake kuwa wanaweza wanapopata nafasi
aidha mhe
ndayishimiye ameishukuru serikali ya tanzania kwa kupitia majukwaa mbalimbali ya kimataifa kuitetea kupata haki na kuipigania kuondolewa vikwazo na jumuiya za kimataifa ambapo burundi inategemea vikwazo hivyo vitakwisha hivi karibuni
vilevile mhe
nadyishimiye amemuhakikishia mhe
rais samia kuwa kiwanda cha kuzalisha mbolea cha itracom kilichopo nala jijini dodoma kitatoa ajira sawa kwa raia wa burundi na tanzania na kitapunguza uhaba wa mbolea hapa nchini pindi kitakapokamilika
pia
mhe
rais ndayishimiye ameishukuru serikali ya tanzania kwa kuipatia eneo kwa ajili ya ujenzi wa bandari kavu katika eneo la kwala ruvu mkoani pwani na katosho kigoma ambazo zitasaidia kupunguza gharama za usafirishaji wa mizigo na kuongeza tija katika uzalishaji
mhe
rais ndayishimiye anatarajiwa kuhudhuria dhifa ya kitaifa leo jioni iliyoandaliwa kwa heshima yake na mwenyeji wake mhe
rais samia suluhu hassan katika viwanja vya ikulu chamwino mkoani dodoma
ziara ya mhe
rais samia suluhu hassan mkoani arusha tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa miezi mitatu kwa mkurugenzi wa halmashauri ya karatu kumaliza ujenzi wa hospitali ya wilaya hiyo kwa kuwa hakuna sababu ya ujenzi huo kutokukamilika wakati serikali tayari imeshapeleka fedha za ujenzi wa hospitali hiyo
mhe
rais samia amesema hayo tarehe oktoba wakati akizungumza na wananchi wa mkoa wa arusha katika uwanja wa sheikh amri abeid katika siku ya kwanza ya ziara yake mkoani humo
mhe
rais samia amesema lengo la ziara yake mkoani arusha ni kukagua miradi ya maendeleo na kuwashukuru wananchi wa mkoa huo kwa kazi kubwa waliyofanya wakati wa uchaguzi mkuu wa mwaka 
aidha mhe
rais samia amewahakikishia wananchi wa mkoa wa arusha kuwa tatizo la maji katika mkoa huo litakuwa historia ifikapo mwezi juni mradi huo utakapokamilika na kuwapatia huduma ya maji safi na salama wananchi wote
mhe
rais samia amesema serikali kupitia mpango wa maendeleo kwa taifa na mapambano dhidi ya uviko imepeleka shilingi bilioni 
 mkoani humo katika kusaidia sekta ya utalii ambayo imeathirika na janga hilo ambapo pia serikali inaimarisha sekta hiyo kwa kuwakaribisha wawekezaji ambao watawekeza katika ujenzi wa hoteli za nyota tano nchini
akizungumzia suala la viwanda ambavyo havifanyi kazi mkoani humo mhe
rais samia amesema kwa sasa serikali imeandaa mpango wa kuweka kongano la viwanda ambalo litafungua uwekezaji wa viwanda takriban na kutoa ajira kwa vijana wa mkoa huo
kuhusu suala la vijana kukosa ajira mhe
rais samia amesema kwa sasa serikali iko katika mazungumzo na wawekezaji ambao wanakusudia kujenga kiwanda cha tehama ambacho kitasaidia vijana wengi kupata ajira kupitia sekta hiyo
aidha mhe
rais amemuagiza mkuu wa mkoa wa arusha kukutana na viongozi wa kabila la kimasai ili wamalize mgogoro uliopo katika hifadhi ya ngorongoro
mapema asubuhi mhe
rais samia amekagua ujenzi wa mradi wa kuboresha huduma ya maji na usafi wa mazingira unaogharimu shilingi bilioni katika eneo la chekereni mkoani arusha
mhe
rais samia amewahakikishia wananchi wa mkoa wa arusha upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama katika mkoa wote ambapo ujenzi wa mradi huo kwa sasa umefikia asilimia 
vilevile mhe
rais samia amefungua majengo mapya ya hospitali ya jiji la arusha yaliyojengwa kwa kutumia mapato ya ndani ya halamashauri ya jiji hilo pamoja na kutembelea mabanda ya wajasiriamali wadogo wa mkoa huo
mhe
rais samia amekabidhi hundi zenye jumla ya shilingi bilioni 
 kwa vikundi vya wanawake walemavu na vijana ikiwa ni mkopo kutoka fedha zinatokana na makato ya asilimia ya hamashauri ya jiji la arusha
mhe
rais samia ameagiza halmashauri nyingine nchini kuiga mfano wa halmashauri ya jiji la arusha kwa kuwezesha makundi yenye uhitaji kupata mikopo ambayo itawasaidia kujikwamua na umasikini
kesho tarehe oktoba mhe
rais samia ataendelea na ziara yake mkoani humo ambapo atatembelea wilaya ya longido na kuzindua mradi wa maji na kiwanda cha kusindika nyama cha eliya food overseas limited pamoja na kuzungumza na wananchi
mhe
rais samia suluhu hassan aashiriki katika kilele cha mbio maalum za mwenge wa uhuru rais wa jamhuri ya muungano tanzania mhe
samia suluhu hassan ameitaka ofisi ya waziri mkuu na taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru kuifanyia kazi taarifa ya mbio za mwenge wa uhuru na kuwachukulia hatua stahiki wale wataobainika kuhusika na ubadhirifu katika miradi iliyotajwa kuwa na kasoro
mhe
rais samia amesema hayo tarehe oktoba wakati akihutubia katika kilele cha maadhimisho ya mbio maalum za mwenge wa uhuru kumbukizi ya miaka ya kifo cha mwalimu nyerere na wiki ya vijana yaliyofanyika katika viwanja vya magufuli wilayani chato mkoani geita
amesema haiwezekani kufikia maendeleo kama taifa litaendelea kuwa na vitendo vya rushwa na ufisadi kwani vitendo hivyo ni chanzo cha ukiukwaji wa haki za wananchi kuwepo kwa mikataba mibovu na ukiukwaji wa taratibu za ujenzi katika miradi ya maendeleo
aidha mhe
rais samia amesema amekuwa akijiuliza kwa nini viongozi wa maeneo ambayo miradi iliyokutwa na dosari ikiwa ni pamoja na wakuu wa mikoa wakuu wa wilaya wakurugenzi maofisa takukuru na viongozi wa vyombo vya ulinzi na usalama wapo lakini wanasubiri mpaka wakati mbio za mwenge wa uhuru zipite ndipo wabaini dosari za miradi hiyo
mhe
rais samia ametoa tahadhari kwa miradi inayokwenda kutekelezwa kwenye mpango wa maendeleo kwa taifa na mapambano dhidi ya uviko kuwa lisijitokeze suala la ubadhirifu na kuwa atasimama imara kufuatilia utekelezaji wa miradi hiyo na miradi mingine
pia mhe
rais samia amewataka viongozi katika maeneo utakapopita mwenge wa uhuru kwa mwaka kuhakikisha idadi ya miradi yenye dosari inapungua
akizungumzia juu ya kumuenzi mwalimu julius nyerere amesema serikali itaendelea kumuenzi baba wa taifa kutokana na ujasiri alioukuwa nao ukiwemo ushupavu wa kuitumikia nchi yake
kuhusu sekta ya afya mhe
rais samia amesema bado hali haiko vizuri kutokana na kuongezeka kwa maradhi yasio ya kuambukiza yakiwemo ya shinikizo la damu kisukari kifua kikuu ukimwi malaria na janga la uviko jambo ambalo ni vyema kwa vijana wa tanzania kuendelea kuchukua tahadhari ya maradhi hayo
mhe
rais samia amewataka wananchi kujikinga na uviko kwa kuona umuhimu wa kuchanja kwani serikali tayari imeshasambaza chanjo na kuwaasa vijana kuacha kutumia dawa za kulevya kutokana na athari zake kwa afya
mwenge huo wa uhuru umetembelea kukagua kuweka mawe ya msingi na kuzindua miradi yenye thamani ya zaidi ya shilingi trilioni 
 kutoka sekta za maji nishati afya kilimo uvuvi mifugo na miundombinu
mapema alipowasili wilayani chato mhe
rais samia alizuru na kuweka shada la maua katika kaburi la aliyekuwa rais wa awamu ya tano hayati dkt
john pombe magufuli nyumbani kwao chato mkoani geita
maadhimisho ya kilele cha mbio za mwenge wa uhuru zimefanyika wilaya ya chato mkoani geita ili kumuenzi aliyekuwa rais wa awamu ya tano hayati dkt
john pombe magufuli
wakati huohuo mhe
rais samia leo ameanza ziara ya siku tatu mkoani kilimanjaro ambapo pamoja na masuala mengine atafungua miradi mbalimbali ya maendeo na kuzungumza na wananchi mkoani humo
mhe
rais samia suluhu hassan azindua mpango wa maendeleo kwa ustawi wa taifa na mapambano dcidi ya uviko tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amezindua mpango wa serikali wa kuinua uchumi na kukabiliana na janga la korona uviko wenye thamani ya shilingi trilioni 
 katika hafla iliyofanyika katika ukumbi wa jakaya kikwete jijini dododma
akizungumza wakati wa uzinduzi wa mpango huo mhe
rais samia ameitaka wizara ya fedha na mipango pamoja na taasisi nyingine zitakazonufaika na fedha za mkopo wa shilingi trilioni 
 kutoka shirika la fedha duniani international monetaruy fund imf kuhakikisha zinatumika katika malengo yaliyokusudiwa
mhe
rais samia amebainisha kuwa fedha hizo za mkopo wa masharti nafuu kutoka imf zitatumika katika kutekeleza miradi ya maendeleo ikiwemo kuboresha huduma za jamii katika sekta ya afya elimu utalii na maji
aidha mhe
rais ameitaka sekta binafsi kutumia fursa hiyo kwa kuzalisha bidhaa zitakazotumika katika utekelezaji wa miradi hiyo mfano uzalishaji wa saruji mabati na nondo ili tusiwe na sababu ya kuchelewa kutumia fedha hizo
mhe
rais samia ameagiza miradi hiyo itekelezwe na wakandarasi wazawa ili fedha hizo ziendelee kubaki na kuzunguka katika uchumi wetu
aidha amewataka wakandarasi hao wazawa kuwajibika kwa kufanya kazi kwa ubora umakini na ufanisi
katika mpango huo ambao unatakiwa kutekelezwa ndani ya miezi mhe
rais samia ametaka kutumika kwa utaratibu wa manunuzi wa single source ili kupunguza urasimu katika ununuzi wa vifaa vya ujenzi wa miradi hiyo
aidha mhe
rais samia amemuagiza waziri wa fedha na mipango dkt
mwigulu nchemba kusimamia na kuondoa urasimu wa misamaha ya kodi katika vifaa na bidhaa zitakazotoka nje ya nchi ambazo zitatumika katika mpango huo
vilevile mhe
rais samia amemuagiza mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag pamoja na mkaguzi wa hesabu za ndani kufatilia kwa karibu matumizi ya fedha hizo ili malengo na thamani halisi iweze kuonekana
mhe
rais samia amezitaka kamati za bunge kuisimamia kikamilifu miradi hiyo wakati wa kuitembelea
pia amewataka wakurugenzi wa halmashauri zote nchini pamoja na timu zao kuhakikisha wanasimamia vizuri fedha hizo ili ziweze kuleta tija katika miradi hiyo
aidha mhe
rais samia ameishukuru imf kwa mkopo huo wa masharti nafuu utakaosaidia katika utekelezaji wa mpango huo
pia mhe
rais samia amewashukuru wadau wengine wa maendeleo wakiwemo serikali ya china benki ya dunia na umoja wa ulaya kwa kuonesha nia ya kuunga mkono katika utekelezaji wa mradi huo
katika hafla hiyo mhe
rais samia pia amezungumzia mafanikio ya serikali ya awamu ya sita katika kipindi cha miezi sita na kusema kuwa miradi yote mikubwa ya kimkakati iliyoasisiwa katika awamu ya tano ikiwemo ujenzi wa reli ya kisasa sgr ujenzi wa bwawa la kufua umeme wa mwalimu nyerere rufiji madaraja pamoja na barabara inaendelea vizuri na inatarajiwa kukamilika katika muda uliokusudiwa
aidha mhe
rais samia amewapongeza wasanii pamoja na wanamichezo mbalimbali walioiwakilisha tanzania katika mashindano ya kimataifa hususan timu ya taifa ya wanawake twiga stars kwa kutwaa ubingwa wa mashindano ya cosafa wanawake 
mhe
rais samia akutana na kuzungumza na mkurugenzi mkuu wa badea ikulu chamwino mkoani dodoma tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amekutana na kuzungumza na mkurugenzi mkuu wa benki ya kiarabu ya maendeleo ya uchumi afrika arab bank for economic development in africa badea dkt
sidi ould tah ikulu chamwino mkoani dodoma
katika mazungumzo hayo dkt
ould tah amemshukuru mhe
rais samia kwa kuzungumza nae na kumhakikishia kuwa badea itaendelea kuunga mkono jitahada za serikali ya tanzania katika kuwaletea maendeleo wananchi wake
aidha dkt
ould tah ameutambulisha mkakati mpya wa badea ambao unaainisha fursa zitokanazo na ongezeko la mtaji kutoka kwa wanahisa wake na kuwezesha kuongezeka kwa utoaji wa misaada na mikopo kwa mwaka
dkt
ould tah amesema mkakati huo unajikita kwenye miundombinu vijana na wafanyabishara wadogo na wa kati kuongeza mnyororo wa thamani katika kilimo biashara na sekta binafsi pamoja na kuwajengea uwezo wahusika wa miradi hiyo
kwa upande wake mhe
rais samia ameishukuru badea kwa kuendelea kushirikiana na serikali ya tanzania katika miradi ya maendeleo na utaalamu kwa zaidi ya miaka 
aidha mhe
rais samia ameishukuru badea kwa kuonyesha fursa zilizopo katika mkakati wao mpya unaoendana na mpango wa tatu wa maendeleo wa taifa wa miaka mitano fydp iii unaolenga kuongeza ufanisi na ushindani kwa kuimarisha miundombinu biashara sekta binafsi pamoja na kuwajengea uwezo vijana na wafanyabishara wadogo na wa kati
mhe
rais samia ahudhuria mkutano wa ngos dodoma tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameyataka mashirika yasiyo ya kiserikali nchini kuongeza uwazi na uwajibikaji katika kazi zao pamoja na kwenda sambamba na vipaumbele na mipango ya serikali ili ziweze kuleta tija katika jamii
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe septemba wakati akihutubia katika mkutano wa mwaka wa mashirika yasiyo ya kiserikali uliofanyika kwenye ukumbi wa mikutano wa jakaya kikwete jijini dodoma
mhe
rais samia amesema kwa sasa serikali inatekeleza mpango wa tatu wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano hivyo ni vyema mashirika hayo kuandaa mipango yake kwa kuoanisha na mpango huo wa serikali
aidha mhe
rais samia ameyataka mashirika hayo yasiyo ya kiserikali hususan ya ndani pamoja na wizara husika kuandaa mpango mkakati utakaosaidia mashirika hayo kuondokana na utegemezi katika utendaji wa kazi zao
mhe
rais samia ameyataka mashirika yasiyo ya kiserikali kufanya kazi zinazoendana na mila utamaduni desturi na maadili ya kitanzania pamoja na kusimamia sheria zinazoongoza mashirika hayo
vilevile mhe
rais samia ameyaomba mashirika hayo kufanya kazi pamoja na serikali katika kuwaelimisha wananchi kuhusu kushiriki zoezi la sensa ya watu na makazi litakalofanyika agosti na kuwapa wananchi elimu ya tahadhari za kujikinga na uviko 
katika mkutano huo mhe
rais samia amezindua taarifa ya mchango wa mashirika hayo yasiyo ya kiserikali katika maendeleo ya taifa
wakati huohuo mhe
rais samia ameongoza waombolezaji kuuaga mwili wa aliyekuwa naibu waziri ofisi ya waziri mkuu uwekezaji marehemu william tate ole nasha
shughuli za kuaga mwili wa marehemu ole nasha zimefanyika katika viwanja vya bunge jijini dodoma na kuhudhuriwa na viongozi mbalimbali wa serikali akiwemo makamu wa rais mhe
dkt
philip mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa spika wa bunge mhe
job ndugai katibu mkuu wa ccm ndg
daniel chongolo mawaziri na manaibu mawaziri wabunge pamoja na viongozi wengine wa vyama vya siasa na serikali
mhe
samia suluhu hassan amewasili glasgow scotland kuhudhuria mkutano wa wa umoja wa mataifa utakaojadili athari za mabadiliko ya tabianchi cop tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amewasili glasgow scotland kuhudhuria mkutano wa wa umoja wa mataifa utakaojadili athari za mabadiliko ya tabianchi cop 
mkutano huo unaoshirikisha wakuu wa nchi wanachama wa umoja wa mataifa viongozi wa kidini viongozi wa taasisi za biashara asasi za kiraia na watu mashuhuri utafunguliwa rasmi tarehe novemba na kupokea hotuba za viongozi wa mataifa mbalimbali kuhusu mikakati ya nchi zao katika kupambana na mabadiliko ya tabianchi
aidha mkutano huo wa cop unakusudia kujadili na kutoa maamuzi ya kuharakisha utekelezaji wa maazimio yaliyopo katika azimio la paris katika kukabiliana na mabadiliko ya tabianchis mhe
rais samia anatarajiwa kuhutubia mkutano huo tarehe novemba ambapo pamoja na mambo mengine anatarajia kuueleza ulimwengu kupitia hotuba hiyo hatua ambazo tanzania imepiga katika kupambana na mabadiliko ya tabianchi changamoto inazokabiliana nazo katika mapambano hayo na pia masuala yanayotakiwa kufanyika ili kupiga hatua katika kufanikiwa kufikia malengo yaliyowekwa
mkutano huo umeandaliwa na umoja wa mataifa kwa kushirikiana na serikali ya uingereza ambao ndio nchi mwenyeji na rais wa mkutano huo
mhe
rais samia suluhu hassan azindua kitabu cha mwongozo wa mashauri kwa majaji na mahakimu tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amezindua kitabu cha mwongozo wa mashauri kwa majaji na mahakimu the tanzania gender bench book on women s rights nchini tanzania kuhusu haki za wanawake katika hafla iliyofanyika ikulu jijini dar es salaam
mhe
rais samia amesema kitabu hicho ambacho kimeandaliwa na wanachama wa chama cha majaji na mahakimu wanawake tawja kwa hisani ya un women na ubalozi wa sweden kitakuwa msaada mkubwa sio tu kwa wanawake na watoto bali kwa jamii nzima hususan katika masuala ya haki
mhe
rais samia amewapongeza tawja kwa kuandaa kitabu hicho kinachotoa muongozo wa namna ya kulinda haki za wanawake na watoto pamoja na kukuza utawala wa sheria hapa nchini
mhe
rais samia amesema kitabu hicho pamoja na mambo mengine kitatoa rejea rafiki na ya haraka kwa lengo la kuwarahisishia watoa maamuzi kulinda haki za wanawake na watoto
vilevile mhe
rais samia amesema mwongozo huu utasaidia kuongeza dhamira na nia ya dhati ya kuimarisha muitikio chanya wa masuala ya kijinsia katika maamuzi ya mahakama na vyombo vingine vinavyoshughulika na utoaji haki
mhe
rais samia amesema kitabu hiki kimekuja wakati muafaka ambapo mahakama imeshakamilisha ujenzi wa kituo jumuishi cha utoaji haki kwa maswala ya familia
mhe
rais samia ametoa wito kwa majaji na mahakimu wote wanaoshughulikia mashauri ya kutelekeza mirathi dhuluma udhalilishwaji na unyanyaswaji kutumia kitabu hicho kama miongoni mwa miongozo itakayotumiwa na mahakama ya masuala ya familia
mhe
rais samia amesema ana imani kuwa kitabu hicho kitasaidia kuibua haki nyingi za wanawake na watoto zinazojulikana kwa watu wengi na zile ambazo hazijulikani na walio wengi
pia kitasaidia kuwapa watoa haki ujasiri wa kutoa maamuzi yatakayopelekea kuzika baadhi ya mila desturi na imani potofu zinazokandamiza na kupora haki za makundi muhimu katika jamii
aidha mhe
rais samia amesema katika kipindi chake cha uongozi atahakikisha anajenga nchi inayoheshimu na kuzingatia misingi ya utawala wa sheria haki za binadamu na utawala bora kwa maendeleo ya wote kisiasa kijamii na kiuchumi
mhe
rais samia amewaomba tawja na wadau wote walioshiriki katika uandaaji wa kitabu hiki kuhakikisha kuwa kitabu hicho kinatafsiriwa kwa lugha ya kiswahili ambayo inaeleweka kwa wengi hususan kwenye mifumo ya utoaji haki
pia mhe
rais samia amesisitiza kutumia lugha ya kiswahili katika kuandika mienendo ya mashauri na hukumu kwasababu tayari bunge lilishafanya marekebisho ya sheria kuruhusu matumizi ya lugha ya kiswahili katika sheria hapa nchini
mhe
awapisha viongozi mbalimbali ikulu dar es salaam rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi wa wizara ya utamaduni sanaa na michezo wizara ya habari mawasiliano na teknolojia ya habari pamoja na wajumbe wa tume ya taifa ya uchaguzi nec kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe oktoba mara baada ya kuwaapisha viongozi hao katika hafla fupi iliyofanyika ikulu jijini dar es salaam
amesema uteuzi wa viongozi hao utaleta uwajibikaji mzuri hasa katika sekta ya habari na mawasiliano kwasababu hivi sasa inakwenda kwenye mabadiliko ya kukuza matumizi ya teknolojia na kuwataka viongozi hao kuwajibika katika nafasi zao hizo ili tanzania ipige hatua kimaendeleo
kwa upande wake makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania dkt
philip isdor mpango amewataka viongozi mbalimbali walioteuliwa akitolea mfano mawaziri naibu mawaziri makatibu wakuu na naibu makatibu wakuu kushirikiana na kufanya kazi kwa pamoja na kuacha mara moja mivutano isiyo na tija katika majukumu yao
kwa upande wake waziri mkuu mhe
kassim majaliwa amempongeza mhe
rais samia kwa jitihada zake anazozifanya na hivi sasa kuna miradi mingi inayotekelezwa katika sekta mbalimbali ikiwemo ya michezo ambayo hivi sasa inafanya vizuri ndani na nje ya nchi
akizungumzia tume ya taifa ya uchaguzi mhe
waziri mkuu majaliwa amesema serikali haina wasiwasi nayo kwasababu watendaji wa tume hiyo wanatekeleza majukumu yao ipasavyo
aidha naibu spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
tulia akson amewataka viongozi wa tume ya uchaguzi kuwa na utaratibu wakufanya matayarisho ya uchaguzi mapema badala ya kusubiri hadi uchaguzi unapofika ili kuepuka malalamiko kutoka kwa wanasiasa dhidi ya tume hiyo
wakati huohuo mhe
rais samia amewaongoza viongozi mbalimbali kumuaga rais wa jamhuri ya burundi mhe
 variste ndayishimiye katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere baada ya kuhitimisha ziara yake ya siku tatu hapa nchini
mhe
rais samia suluhu hassan ahudhuria maadhimisho ya miaka ya hospitali ya kcmc tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali itaendelea kuboresha huduma za jamii nchini ikiwemo sekta ya afya ili wananchi waweze kunufaika na hudma hizo
mhe
rais samia amesema hayo tarehe oktoba katika sherehe za maadhimisho ya miaka ya hospitali ya rufaa ya kcmc mkoani kilimanjaro
katika maadhimisho hayo mhe
rais samia amezindua mnara wa kumbukumbu ya miaka tangu kuanzishwa kwa hospitali ya rufaa ya kcm na kuweka jiwe la msingi la ujenzi wa jengo maalum la kutoa huduma za tiba ya saratani kwa mionzi litakalogharimu shilingi bilioni litakapokamilika ujenzi ambao unagharamiwa na serikali kwa asilimia 
mhe
rais samia amesema inafurahisha kuona uongozi wa hospitali hiyo kuamua kuanzisha vitengo vipya mbalimbali vya utoaji wa huduma za kibingwa kwa wananchi jambo ambalo litaongeza utalii wa tiba kwa wagonjwa wa ndani na nje
amesema serikali imeendelea kushirikiana na hospitali mbalimbali zinazomilikiwa na taasisi za dini zinazotoa huduma za tiba ikiwemo hospitali ya kcmc ili kuimarisha huduma za uchunguzi wa magonjwa
mhe
rais samia amesema kitendo cha uongozi wa hospitali hiyo kuweka mashine za kisasa ikiwemo mri ct scan kuanzisha jengo la tiba ya moyo figo na kansa na kutoa huduma za kibingwa kitapunguza rufaa ya wagonjwa kwenda kutibiwa nje ya nchi ambapo hivi sasa wagonjwa kutoka nje ya nchi wanakuja kupata huduma za matibabu hapa nchini na kuwezesha kufikia utalii tiba kama inavyokusudiwa
aidha mhe
rais samia amesema kupitia fedha za mpango wa maendeleo kwa taifa na mapambano dhidi ya uviko tayari serikali imetoa shilingi bilioni 
 kwa ajili ya kuimarisha huduma za dharura na icu kwenye hospitali ya kcmc
mhe
rais samia amesema serikali itaendelea kuweka mazingira wezeshi ya wadau mbalimbali kuwekeza katika sekta ya afya ikiwa ni pamoja na kuhakikisha hospitali hizo zinasimamiwa na miongozo ikiwemo kupewa wataalamu pamoja na huduma zote wezeshi
amesema serikali imeendelea kutekeleza makubaliano yaliyofikiwa kati ya serikali na kanisa ambapo inalipa mishahara ya watumishi wa hospitali hiyo kwa wastani wa shilingi bilioni kwa mwaka
aidha mhe
rais samia amesema kuanzishwa kwa huduma za kibingwa bobezi katika hospitali hiyo na kuanzisha matibabu na uchunguzi wa saratani pamoja na ujenzi wa wodi ya wagonjwa wa saratani kutapunguza kwa kiasi kikubwa msongamano wa wagonjwa katika taasisi ya saratani ya ocean road na kupeleka wagonjwa nje ya nchi
vilevile mhe
rais samia amepongeza hosptali hiyo kwa kutoa huduma za vipomo vya sukari macho usikivu shinikizo la damu na maradhi ya ngozi bila malipo na kutoa elimu ya uviko pamoja na kutoa chanjo
pia ametoa wito kwa watafiti kuongeza wigo wa kuhakikisha idadi ya tafiti za magonjwa mapya na yale ya milipuko zinaisaidia serikali kujipanga kukabiliana na majanga kwa kuandaa wataalamu pamoja na vifaa tiba vya kutibu magonjwa hayo
mhe
rais samia amemaliza ziara ya kikazi mkoani kilimanjaro na kuwasili mkoani arusha ambapo akiwa njiani kuelekea mkoani arusha amezungumza na wanachi wa maeneo ya kikatiti usa river na tengeru ambapo amewaahidi wananchi hao kuwa serikali itaendelea kutatua changamoto mbalimbali zinazowakabili ikiwa ni pamoja na upatikanaji wa huduma za jamii na kuimarisha miundombinu ya barabara
aidha kesho tarehe oktoba mhe
rais samia anatarajia kuanza ziara ya kikazi ya siku mbili mkoani arusha ambapo pamoja na mambo mengine atazindua miradi mbalimbali ya maendeleo pamoja na kuzungumza na wananchi wa mkoa huo
mhe
rais samia suluhu hassan awaapisha viongozi aliowateua hivi karibuni na kupokea hati ya utambulisho
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema uteuzi anaoufanya katika nafasi mbalimbali za uongozi katika serikali anaufanya kwa kuzingatia uwezo wa mtu na si kwa kuangalia kabila la mtu au sehemu anapotoka
mhe
rais samia amesema hayo tarehe oktoba wakati akizungumza mara baada ya kumuapisha mhe
sofia edward mjema mkuu wa mkoa wa shinyanga mhe
jaji omar othman makungu jaji wa mahakama ya rufani tanzania pamoja na jaji mustapha siyani jaji kiongozi wa mahakama kuu ya tanzania katika hafla iliyofanyika katika viwanja vya ikulu chamwino mkoani dodoma
amesema wapo baadhi ya watu ambao wanapoondolewa katika nafasi zao za uteuzi huona kuwa wametenguliwa kwa kigezo cha ukabila jambo ambalo si la kweli bali uteuzi anaoufanya unazingatia uwezo na utendaji kazi wa mtu husika
hivyo kiongozi yeyote akifanya makosa ataondolewa katika nafasi yake bila kujali kabila lake
vilevile mhe
rais samia amewataka wakuu wa mikoa nchini kufanya kazi kwa kuzingatia viapo vyao na kuacha tabia ya kujikweza na kujiingiza katika vitendo vya rushwa
mhe
rais samia pia amewataka wakuu wa mikoa kusimamia kwa umakini fedha za mpango wa maendeleo kwa ustawi wa taifa na mapambano dhidi ya uviko zilizopelekwa katika mikoa yao na kuelekeza kuwa miradi hiyo inapaswa kutekelezwa ndani ya muda wa miezi hivyo wahakikishe wanaisimamia vizuri kwa kuzingatia muda uliokusudiwa na kuendelea kukusanya kodi kama inavyotakiwa
kwa upande wa viongozi wa mahakama aliowaapisha mhe
rais samia amewataka kujipanga vyema na kusimamia mfumo wa mtandao ili utumike katika utekelezaji majukumu yao kama alivyoagiza hapo awali
hafla hiyo ya kuwaapisha viongozi hao imehudhuriwa pia na makamu wa rais mhe
dkt
philip mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa jaji mkuu wa tanzania mhe
prof
ibrahim juma naibu spika wa bunge mhe
dkt
tulia akson waziri wa katiba na sheria mhe
prof
palamagamba kabudi waziri wa nchi ofisi ya rais tawala za mikoa na serikali za mitaa tamisemi mhe
ummy mwalimu pamoja na viongozi mbalimbali wa serikali
wakatihuohuo mhe
rais samia amepokea hati ya utambulisho kutoka kwa mhe
chen mingjian balozi wa jamhuri ya watu wa china hapa nchini
mhe
rais samia amempongeza balozi huyo kwa kuteuliwa kuiwakilisha nchi yake na kumuahidi kumpa ushirikiano katika kutekeleza majukumu yake
kwa upande wa balozi mhe
mingjian amempongeza mhe
rais samia kwa utendaji wake wa kazi na kumuahidi kuimarisha uhusiano katika sekta mbalimbali hususan biashara na uwekezaji
mhe
rais samia suluhu hassan azungumza kwa nijia ya mtandao na bw
ben van beurden afisa mtendaji mkuu wa kampuni ya royal dutch shell tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amezungumza kwa njia ya mtandao na bw
ben van beurden afisa mtendaji mkuu wa kampuni ya royal dutch shell yenye makao yake makuu nchini uholanzi
bw
van beurden amemshukuru mhe
rais samia na kueleza kuwa wanaridhishwa na jinsi serikali ya awamu ya sita ilivyoboresha mazungumzo ya uwekezaji kwenye mradi wa gesi asili iliyosindikwa lng hapa nchini
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru bw
van beurden kwa nia yao njema ya kutaka kuwekeza kwenye mradi huo ambao utachochea kukuza uchumi wa tanzania
kikao hicho kilichofanyika kwa njia ya mtandao ikulu chamwino mkoani dodoma kimehudhuriwa na waziri wa nishati mhe
january makamba naibu waziri wa mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki mhe
balozi mbarouk nassor mbarouk katibu mkuu wizara ya nishati mhandisi
leonard masanja na mkurugenzi mtendaji wa shirika la maendeleo ya petroli tanzania tpdc dkt
james mataragio
mhe
rais samia akutana na kuzungumza na waziri mkuu mstaafu wa uingereza mhe
tony blair ikulu chamwino tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba amekutana na kufanya mazungumzo na waziri mkuu mstaafu wa uingereza mhe
tony blair ikulu chamwino mkoani dodoma
mhe
tony blair ambaye ni mwenyekiti mtendaji wa taasisi ya mabadiliko ulimwenguni tony blair institute for global change amemshukuru na kumhakikishia mhe
rais samia kuwa taasisi yake inaunga mkono jitahada mbalimbali anazochukua katika kuwaletea maendeleo wananchi wa tanzania
amesema ili kuwa na mafanikio ya haraka katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ni muhimu kuwa na taarifa sahihi ambazo zitawezesha ufuatiliaji wa karibu wa miradi hiyo
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru mhe
tony blair kwa kukutana nae na kumjulisha ufuatiliaji na uratibu wa masuala yanayofanywa na taasisi yake katika kusimamia utekelezaji wa miradi ya maendeleo nchini tanzania
aidha mhe
rais samia amesema kwa sasa serikali inaendelea na utekelezaji wa vipaumbele vyake kwa lengo la kuwaletea wananchi maendeleo
mhe
rais samia suluhu hassan amehudhuria ufunguzi rasmi wa mkutano wa wakuu wa nchi wanaoshiriki katika mkutano wa wa umoja wa mataifa kuhusu mabadiliko ya tabianchi cop unaofanyika hapa glasgow scotland tarehe novemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe novemba amehudhuria ufunguzi rasmi wa mkutano wa wakuu wa nchi wanaoshiriki katika mkutano wa wa umoja wa mataifa kuhusu mabadiliko ya tabianchi cop unaofanyika hapa glasgow scotland
mara baada ya ufunguzi wa mkutano huo mhe
rais samia pia amehutubia moja ya mikutano maalumu uliotishwa na mawaziri wakuu wa uingereza na italia pembezoni mwa mkutano wa wakuu wa nchi kuhusu mapambano dhidi ya tabianchi cop 
katika mkutano huo uliopewa jina la action and solidarity the critical decade event mhe
rais samia ameeleza juhudu zinazofanywa na serikali ya tanzania katika kuhakikisha inakabiliana na majanga ya mabadiliko ya tabianchi ikiwa ni pamoja na kuchukua hatua madhubuti kwenye sekta za nishati misitu usafirishaji na nyinginezo
aidha mhe
rais samia pia ametoa wito kwa nchi zilizoendelea kushikamana na wadau wengine katika kukabiliana na changamoto za tabianchi
wakati huo huo mhe
rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na afisa mtendaji mkuu wa mfuko wa kupambana na mabadiliko ya tabianchi green climate fund gcf bw
yannick glermarec na kumshukuru kwa ushirikiano baina ya shirika hilo na serikali ya tanzania
mhe
rais samia amesema kuwa athari za mabadiliko ya tabianchi kwa tanzania kama ilivyo kwa nchi nyingine duniani zimeathiri shughuli za kiuchumi na ujasiriamali kama vile kilimo utalii na biashara hivyo fedha zinazopatikana kutoka katika mfuko huo wa zitasaidia tanzania kuweza kurekebisha athari za mabadiliko ya tabianchi kwa malengo yanayowezesha kutolewa kwake
vilevile mhe
mhe
rais samia ametoa wito kwa mfuko huo wa gcf kutathmini na kuondoa urasimu wa kiutendaji ili nchi zinazopaswa kupokea fedha kutoka mfuko huo kuweza kuzipata kwa muda ili ziweze kufanya kazi iliyokusudiwa
kesho tarehe novemba mhe
rais samia anatarajiwa kuhutubia mkutano wa wakuu wa nchi wanaoshiriki mkutano huo wa cop 
mhe
rais samia suluhu hassan kuondoka nchini kuelekea glasgow scotland kuhudhuria mkutano wa wa umoja wa mataifa utakaojadili athari za mabadiliko ya tabianchi cop tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan kesho tarehe oktoba anatarajiwa kuondoka nchini kuelekea glasgow scotland kuhudhuria mkutano wa wa umoja wa mataifa utakaojadili athari za mabadiliko ya tabianchi cop 
pamoja na mambo mengine yatakayojadiliwa katika mkutano huo wa cop mhe
rais samia anatarajiwa kuhutubia siku ya pili ya mkutano huo tarehe novemba 
aidha mhe
rais samia anatarajiwa pia kukutana na kuzungumza na baadhi wakuu wa nchi wakuu wa mashirika ya kimataifa wakuu wa taasisi mbalimbali pamoja na wafanyabiashara wakubwa kwa lengo la kuimarisha ushirikiano na uhusiano baina ya tanzania na nchi hizo pamoja na taasisi zao
lengo la mkutano huo wa cop ni kujadili jitihada za kupunguza uzalishaji wa hewa ya ukaa ili kupunguza joto duniani
mhe
rais samia suluhu hassan apokea kombe la ushindi wa cosafa kutoka kwa timu ya taifa ya wanawake twiga stars tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe oktoba amewapatia zawadi ya viwanja wachezaji wa timu ya taifa ya wanawake ya mpira wa miguu ya twiga stars na kuwapongeza kwa kubeba kombe la cosafa women s championship nchini afrika kusini
hafla ya kuwapongeza wachezaji hao ambayo iliambatana na chakula cha mchana imefanyika ikulu jijini dar es salaam na kuhudhuriwa na viongozi mbalimbali wa wizara ya utamaduni sanaa na michezo shirikisho la mpira wa miguu tanzania tff na baraza la michezo tanzania bmt
aidha katika hafla hiyo mhe
rais samia amewapongeza washindi sita wa mashindano ya urembo na utanashati kwa viziwi barani afrika timu za cricket za wanawake na wanaume kwa kushika nafasi ya tatu katika mashindano ya cricket afrika na timu ya taifa ya karate kwa kutwaa medali nyingi nchini jamhuri ya kidemokrasia ya kongo
mhe
rais samia amehusisha mafanikio ya timu za taifa na uwekezaji ambao serikali imeanza kuufanya katika kugharamia timu za taifa
mhe
rais samia amesema alikuwa akiwafuatilia kwa karibu twiga stars wakati wote wa mashindano hayo ya cosafa na kwamba amevutiwa na kiwango walichokionyesha kuanzia mchezo wa kwanza hadi fainali na kuongeza kwamba timu hiyo ya twiga stars imeonyesha ushujaa mkubwa na majina yao yataandikwa katika historia ya michezo ya nchi yetu
vilevile mhe
rais samia amewaomba mawakala wa wachezaji wa mpira wa miguu wawasaidie wachezaji wa twiga stars ili waweze kupata nafasi ya kucheza soka la kimataifa nje ya nchi ili kuwainua na kuisadia timu yetu ya taifa ya wanawake iweze kuwa na uzoefu mchanganyiko na kuwaasa wachezaji hao kudumisha nidhamu kwasababu ndio msingi mkuu wa mafanikio
sambamba na pongezi hizo kwa twiga stars mhe
rais samia amempongeza kocha mkuu wa timu hiyo bakari shime kwa kazi kubwa aliyoifanya na kuahidi kuangalia namna bora ya kusaidia kuihudumia twiga stars na kutatua changamoto zinazoukabili mchezo wa mpira wa miguu
wakati huohuo mhe
rais samia amesema mabadiliko aliyoyafanya hivi karibuni katika muundo wa wizara ya utamaduni sanaa na michezo yalikuwa na lengo la kuleta ufanisi katika masuala ya utamaduni sanaa na michezo ili mchango wa sekta hizo katika kukuza ajira uweze kuonekana
katika hatua nyingine mhe
rais samia aliwaombea dua timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka tanzanite ambao wanawania nafasi ya kucheza kombe la dunia mwezi juni mwakani nchini costa rica
mhe
samia suluhu hassan ahudhuria kilele cha maadhimisho ya wiki ya umoja wa wanawake tanzania uwt rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amehudhuria kilele cha maadhimisho ya wiki ya umoja wa wanawake tanzania uwt na kumbukumbu ya bibi titi mohamed katika sherehe zilizofanyika kwenye kijiji cha mkongo ikwiriri wilayani rufiji mkoani pwani
akizungumza katika sherehe hizo mhe
rais samia amesema ipo haja kwa viongozi wa uwt kujitathimini katika kipindi cha miaka tangu nchi ipate uhuru kuangalia kama wanaendeleza yale yaliofanywa na waasisi wa jumuiya hiyo ikiwa ni pamoja na bibi titi mohamed
mhe
rais samia amesema katika kipindi hiki ambacho nchi inatimiza miaka ya uhuru ni vyema viongozi wa umoja huo wakajiridhisha namna ulivyoweza kumkomboa mwanamke wa tanzania
amesema wakati wakitathmini mchango wa muasisi wa umoja huo bibi titi mohamed wanapaswa kuangalia namna safari ya uwt ilivyokuwa kwa kutazama hali ya kiuchumi kisiasa na kifikra pamoja na walivyoweza kumkomboa mwanamke
aidha mhe
rais samia amesema ameupongeza uwt kwa kutayarisha viongozi ambao wamesaidia kubadili mitazamo ya wanawake wa tanzania na kuweza kuwa na viongozi wanawake walioshika nafasi mbalimbali za uongozi nchini
mhe
rais samia amesema kutokana na hali hiyo hivi sasa wanawake nchini wanapaswa kuungana pamoja ili kutimiza malengo ya serikali na kuwezesha jamii kupata maendeleo
mhe
rais samia amesema serikali inatambua mchango wa bibi titi alioutoa kwa taifa ambao ulisababisha serikali kuipa jina lake katika moja ya barabara ya jiji la dar es salaam kama ishara ya kumuenzi na kutambua mchango wake
amesema bibi titi wakati wa uhai wake alitumia sauti yake kudai maslahi ya wanawake katika nyanja mbalimbali pamoja na kupaza sauti katika jumuiya za kimataifa na kuwezesha hivi sasa wanawake wa tanzania kusikilizwa
mhe
rais samia amewataka watafiti na waandishi katika fani za historia kuandika vyema historia ya bibi titi mohamed ili kuwezesha vizazi vya sasa na vijavyo kujua kikamilifu mchango wake kwa taifa
kuhusu miradi ya maendeleo inayotekelezwa katika mkoa wa pwani mhe
rais samia amesema kupitia mpango wa maendeleo kwa taifa na mapambano dhidi ya uviko mkoa huo ni wa pili kwa kupata fedha nyingi ambazo zitatumika katika ujenzi wa madarasa kwenye shule shikizi pamoja na shule zenye mahitaji maalum
amesema fedha hizo pia zitatumika katika ujenzi wa miundombinu mbalimbali ya afya katika halmashauri za kibaha mafia pamoja na ununuzi wa mashine za ray kwa ajili ya wilaya za kibiti na chalinze
mhe
rais samia amupongeza umoja wa wanawake tanzania kwa kufanya mambo mengi ya maendeleo ikiwa ni pamoja na kuanza kujenga majengo ya makao makuu yake jijini dodoma vibanda vya biashara pamoja na mashine za kukobolea nafaka
ziara ya mhe
rais samia suluhu hassan wilayani longido mkoani arusha tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi wa wilaya na halmashauri ya longido mkoani arusha kuwasimamia watumishi wa wilaya hiyo ili wawe na maadili na nidhamu na kuwachukulia hatua pale watumishi hao wanaopokosea
mhe
rais samia ametoa maagizo hayo tarehe oktoba wakati akihutubia wananchi wa longido katika mkutano wa hadhara uliofanyika eneo la stendi mpya ya longido mkoani arusha mara baada ya kuzindua mradi wa maji safi na salama uliogharimu shilingi bilioni 
amesema ni lazima viongozi wa wilaya hiyo kusimamia uwajibikaji katika halmashauri hiyo kwa kulinda makusanyo ya fedha pamoja na kusimamia nidhamu katika maeneo yao
mhe
rais samia amesema kumekuwa na tabia kwa viongozi wilayani humo kushindwa kuwachukulia hatua watendaji wanaokosea katika uwajibikaji kwani kumekuwa na vitendo vya wizi upotevu wa mapato na uzembe lakini bado viongozi hawawachukui hatua stahiki
katika kuhakikisha miundombinu ya mradi wa maji aliouzindua inadumu na kutoa huduma muda wote mhe
rais samia amewataka wananachi na askari wa wanyamapori pamoja na mamlaka zingine kulinda miundombinu hiyo kwasababu serikali imetumia fedha nyingi katika mradi huo kwa lengo la kuwapatia huduma ya maji safi na salama
akizungumzia tatizo la baadhi ya vijiji kukosa huduma ya umeme katika wilaya ya longido mhe
rais samia amewahakikishia wananchi wa wilaya hiyo kuwa ifikapo mwezi desemba mwakani vijiji vilivyobaki vitapata huduma hiyo ya umeme
kuhusu tatizo la ajira kwa vijana mhe
rais samia amesema yeye binafsi na serikali anaoyoingoza analifanyia kazi suala hilo kwa kujenga mitaa ya viwanda vitakavyosaidia kutoa ajira kwa vijana na kupunguza tatizo la ukosefu wa ajira kwa vijana
awali mhe
rais samia emefungua kiwanda cha nyama cha eliya food overseas ltd kilichopo wilayani humo chenye thamani ya shilingi bilioni na kuahidi kumaliza changamoto ya maji inayoikabili kiwanda hicho ifikapo mwezi desemba mwaka huu
vilevile mhe
rais samia amesema kumekuwa na tatizo kwa kiwanda hicho kukosa malighafi ambayo ni mifugo kutokana na kuwepo kwa ushuru mkubwa unaotozwa na halamshauri ya longido jambo linalowavunja moyo wafugaji na kuamua kuuza mifugo yao nchini jirani
amesema ni vyema suala hilo liangaliwe kwa umakini kwa kuwa mwekezaji wa kiwanda hicho anapata asilimia ya mali ghafi ambayo haitoshelezi mahitaji ya kiwanda hicho yatakayowezesha kupata faida
aidha mhe
rais samia amewataka wananchi wa wilaya ya longido ambao wengi wao ni jamii ya wafugaji kujitokeza kwa wingi wakati wa zoezi la sensa ya watu na makazi litakapofanyika mwezi agosti ili serikali ijue idadi kamili ya wakazi hao itakayosaidia serikali kupanga mipango ya maendeleo kwa wananchi wa wilaya hiyo
mhe
rais samia amemaliza ziara yake ya siku mbili jijini arusha na amerejea jijini dodoma
mhe
rais samia suluhu hassan azindua miradi ya maeneeleo na kuzungumza na wananchi wa kilimanjaro tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amefungua barabara ya sanya juu elerai yenye urefu wa kilomita 
 iliyogharimu shilingi bilioni 
 ikiwa ni sehemu ya barabara ya kutoka boma ng ombe sanya juu hadi kamwanga yenye urefu wa kilomita 
mhe
rais samia amesema ujenzi wa barabara hiyo ni utekelezaji wa ahadi ya serikali katika kuwatatulia wananchi kero mbalimbali ambapo ujenzi wa kilomita zilizobaki nazo zitajengwa kama ilivyoahidiwa
aidha mhe
rais samia amewahakikishia wananchi wa wilaya ya siha mkoani kilimanjaro kuwa serikali itazishughulikia changamoto mbalimbali ambazo zinazowakabili
mhe
rais samia pia ameweka jiwe la msingi la ujenzi wa jengo la mama na mtoto katika hospitali ya rufaa ya mawenzi mkoani kilimanjaro litakaogharimu zaidi ya shilingi bilioni 
 litakapokamilika ambapo hadi sasa ujenzi wake umefikia asilimia 
amesema serikali inaendelea kutafuta fedha kwa ajili ya kukamilisha ujenzi wa hospitali hiyo iweze kuwa na hadhi kamili kama hospitali ya rufaaa mkoani humo
vilevile mhe
rais samia ameweka jiwe la msingi la ujenzi wa daraja jipya la rau lenye urefu wa mita kutoka upande wa rau hadi upande wa mamboleo katika halmashauri ya manispaa ya moshi litakalogharimu shilingi milioni 
 ambapo mpaka sasa ujenzi wake umefikia asilimia 
wakati huohuo mhe
rais samia amezungumza na wananchi wa mkoa wa kilimanjaro katika uwanja wa chuo cha ushirika moshi ambapo amesema pamoja na mambo mengine ziara yake ya kikazi ya siku tatu mkoani humo ni kuja kuona miradi ya maendeleo na kujua changamoto za wananchi wa mkoa huo
mhe
rais samia amewashukuru wananchi wa mkoa wa kilimanjaro kwa kuwa na muamko mkubwa wa kuchanja dhidi ya covid na kuwataka kuendelea kuchukua tahadhari dhidi ya ugonjwa huo
kuhusu ombi la kufufua viwanda mkoani kilimanjaro mhe
rais samia amesema azma ya serikali ya awamu ya sita ni kuona viwanda vingi vinafanyakazi ili viweze kutoa ajira kwa wananchi na kuchangia maendeleo yao na taifa kwa ujumla
aidha mhe
rais samia amewahakikishia wananchi wa mkoa wa kilimanjaro kuwa serikali itaendelea kutatua changamoto mbalimbali zinazowakabili wananchi wa mkoa huo
mhe
rais samia amewataka wananchi kuendelea kuunga mkono uamuzi wa serikali wa ulipaji tozo zitokanazo na matumizi ya mitandao ya simu kwa kuwa zimekuwa na mafanikio makubwa katika kuchangia upatikanaji wa huduma za jamaii kama vile ujenzi wa vyumba vya madarasa na vituo vya afya nchini ambapo baadhi ya mataifa ya nje yameanza kuiga utaratibu huo
pia mhe
rais samia amewataka wananchi wa mkoa wa kilimanjaro wanaoishi karibu na mlima kilimanjaro kutunza mazingira ili mlima huo uendelee kuwa na hadhi yake barani afrika na duniani kwa ujumla kwani tayari athari za kinadamu zimeanza kuathiri mlima huo
kesho tarehe oktoba mhe
rais samia ataendelea na ziara yake mkoani hapa ambapo atahudhuria jubilee ya miaka ya hospitali ya kcmc
mhe
rais samia suluhu hassan azindua majengo ya kituo jumuishi cha utoaji haki dodoma tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe oktoba amezindua kituo jumuishi cha utoaji haki jijini dodoma kwa niaba ya vituo vingine katika mikoa mitano hapa nchini vilivyogharimu shilingi bilioni 
vituo vingine vimejengwa katika mikoa ya arusha mwanza morogoro na dar es salaam vituo viwili temeke na kinondoni ambapo kituo cha temeke kitakuwa mahsusi kushughulikia mashauri ya kifamilia mirathi ndoa talaka malezi na matunzo
mhe
rais samia amesema ujenzi wa kituo cha temeke jijini dar es salaam kitasaidia kupunguza mlundikano wa kesi za namna hiyo lakini pia kitatumika kama chuo cha kutoa mafunzo ya namna ya kushughulikia migogoro ya mirathi ndoa malezi na matunzo nchi nzima
aidha mhe
rais samia ameipongeza mahakama kwa kutekeleza mradi huo wa ujenzi wa vituo jumuishi sita vya utoaji haki intergrated justice centres ambao ni muhimu katika kusimamia utoaji haki nchini kudumisha amani hususan kupitia usuluhishi wa migogoro mbalimbali inayotokea kwenye jamii pamoja na kukuza uchumi
amesema katika vituo hivyo kutakuwa na mahakama za ngazi zote kuanzia mahakama ya mwanzo wilaya hakimu mkazi mahakama kuu na pia eneo kwa ajili ya mahakama ya rufani
mhe
rais samia amemuagiza mtendaji mkuu wa mahakama kukutana na viongozi wa wizara ya mawasiliano na wizara ya fedha kushughulikia changamoto ya gharama ya bandwidth ili mahakama iweze kutekeleza majukumu yake kimalifu kupitia mfumo wa tehama
pia mhe
rais samia ameagiza mahakama ihakikishe kuwa kwenye mpango mkakati wa miaka mitano ijayo ya maboresho ya huduma za utoaji haki mikoa isiyokuwa na mahakama kuu ambayo ni njombe geita singida manyara pwani katavi songwe lindi na simiyu ipewe kipaumbele zikiwemo kata na wilaya ambazo hazina mahakama
vilevile mhe
rais samia amewataka wadau wote wa mfumo wa utoaji haki nchini kuzingatia sheria taratibu na kuongozwa na nafsi zao katika kufanya maamuzi ili kuwe na mafanikio yanayotarajiwa
mhe
rais samia ameitaka mahakama kushughulikia suala la ucheleweshwaji wa kesi na kumuomba jaji mkuu na jaji kiongozi kuongeza usimamizi wa ubora wa maamuzi kwenye mahakama za mwanzo
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki siku ya mlezi wa skauti tanzania tarehe oktoba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema kuwa katika kipindi chake cha uongozi atahakikisha anaimarisha chama cha skauti nchini kutokana na kazi yake nzuri katika jamii ikiwemo kuunganisha vijana bila kujali dini kabila rangi jinsia au itikadi ya kisiasa
mhe
rais samia amesema hayo tarehe oktoba wakati akizungumza katika siku ya mlezi wa skauti nchini iliyofanyika katika viwanja vya ikulu chamwino mkoani dodoma
aidha mhe
rais samia amekitaka chama cha skauti nchini girl guides na umoja wa vijana wa vyama vya siasa kuangalia suala la maadili kwa vijana na kutathmini mwenendo wao kwa kuwa licha ya kuwepo kwa mfumo mkubwa wa taasisi hizo katika shughuli zake bado kumeendelea kuwepo na mmomonyoko wa maadili kwa vijana
pia mhe
rais samia amesema chama cha skauti kimesaidia kuitangaza nchi katika mikutano mbalimbali ambayo wamekuwa wakishiriki au kuindaa mathalami mkutano wa skauti kanda ya afrika wa mwaka ambapo chama cha skauti tanzania ilikuwa mwenyeji
mhe
rais samia amesema pamoja na kazi nzuri inayofanywa na chama cha skauti nchini na mafanikio yaliyopatikana chama hicho bado kinakabiliwa na baadhi ya changamoto ikiwa ni pamoja na idadi ndogo ya wanachama na ukosefu wa fedha kwa ajili ya kuendesha shughuli zao
vilevile mhe
rais samia amewataka viongozi na wanachama wa skauti kujikinga na kuwahamasisha wananchi wengine kuchukua tahadhari dhidi ya uviko ikiwemo kupata chanjo na kushiriki kikamilifu kwenye zoezi la sensa ya watu na makazi itakayofanyika mwezi agosti 
mhe
rais samia amewataka skauti nchini kushiriki kikamilifu katika kutangaza mafanikio yaliyopatikana nchini katika kipindi cha miaka ya uhuru wa tanzania bara na miaka ya jamhuri ya muungano wa tanzania ili ulimwengu uweze kuyafahamu
katika hafla hiyo kamishna wa taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru salum hamduni amemkabidhi mhe
rais samia miongozo ya kuwawezesha na kuwafundisha vijana wa skauti jinsi ya kuzuia na kupambana na rushwa
pia mhe
rais samia amewavisha nishani viongozi na watu mbalimbali waliochangia katika kuleta mafanikio ya chama cha skauti nchini
mhe
rais samia suluhu hassan akutana na kuzungumza na makamu wa rais wa benki ya dunia tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba amekutana na kufanya mazungumzo na makamu wa rais wa benki ya dunia dkt
hafez ghanem ikulu chamwino mkoani dodoma
katika mazungumzo hayo mhe
rais samia amemueleza dkt
ghanem vipaumbele vya serikali ya awamu ya sita ambavyo ni kuboresha huduma za jamii ikiwemo elimu na afya pamoja na ujenzi wa miradi ya kimkakati
aidha mhe
rais samia amemueleza dkt
ghanem kuwa kwa sasa serikali inapitia sera zake za kodi kwa majadiliano na wadau ili kuboresha mazingira ya ufanyaji biashara na uwekezaji katika kuimarisha sekta binafsi ili iweze kushindana na kuchangia ajira nchini
mhe
rais samia pia amezungumzia jitihada zinazofanywa na serikali kuweka taarifa na kuongeza ufanisi katika makusanyo kupitia matumizi ya tehama
kwa upande wake makamu wa rais wa benki ya dunia dkt
ghanem amemshukuru mhe
rais samia kwa kuendelea kushirikiana na benki ya dunia katika kutekeleza miradi mbalimbali ya maendeleo nchini tanzania
aidha dkt
ghanem ameeleza dhamira ya benki ya dunia ya kushirikiana na serikali ya tanzania katika kuwajengea uwezo wanawake kiuchumi kuanzia wanapozaliwa kimasomo na katika afya
pia dkt
ghanem amesema benki hiyo ipo tayari kushirikiana na serikali ya tanzania katika ununuzi usafirishaji na utoaji elimu ya uviko kwa jamii ili kutoa muamko kwa wananchi kujitokeza kupata chanjo
mhe
rais samia suluhu hassan afungua mkutano maalum wa alat tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameitaka jumuiya ya tawala za mitaa tanzania alat na mamlaka za serikali za mitaa kuimarisha usimamizi na udhibiti wa fedha za serikali ili ziweze kutumika vizuri na kuleta tija katika miradi ya kimkakati na kuwaletea wananchi maendeleo
mhe
rais samia asema hayo tarehe septemba wakati akifungua mkutano maalum wa uchaguzi wa viongozi wa alat uliofanyika katika ukumbi wa mikutano wa jakaya kikwete jijini dodoma
aidha mhe
rais samia ametaka kuimarishwa kwa ukusanyaji wa mapato kwa kutumia tehama na kubuni vyanzo vipya vya mapato bila kutumia mabavu katika kukusanya tozo na ushuru
pia mhe
rais samia amewaagiza viongozi wa alat kuchukua hatua kwa watendaji wote watakaobainika kufanya ubadhirifu ili tija ionekane katika miradi ya maendeleo na kwenye fedha za mikopo ya asilimia zinazotolewa kwa wanawake vijana na watu wenye ulemavu
aidha mhe
rais samia ameitaka alat na mamlaka za serikali za mitaa kuwashirikisha wananchi katika kuandaa miradi ya maendeleo ya kimkakati kwani baadhi ya miradi imeshindwa kufikia malengo kutokana na ushirikishwaji mdogo ama kutoshirikishwa kwa wananchi
mhe
rais samia ametolea mfano wa baadhi ya miradi kama masoko na stendi kujengwa katika maeneo ambayo wananchi hawafiki na hivyo kutelekezwa au kutumika kwa kusuasua
vilevile mhe
rais samia ameitaka mamlaka ya serikali za mitaa kuhakikisha inapoandaa mipango ya maendeleo inazingatia mpango wa tatu wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano ambao ni wa mwisho katika kutekeleza dira ya taifa ya maendeleo ya mwaka 
mhe
rais samia ametoa wito kwa viongozi wa mikoa wilaya halmashauri kata na vijiji kutenga siku maalum kila wiki kusikiliza na kutatua kero za wananchi zikiwemo za mirathi na migogoro ya ardhi ambazo zimekithiri nchini
pia mhe
rais samia amebainisha kuwa kwa sasa kipaumbele kikubwa katika serikali ya awamu ya sita ni kujenga vituo vya afya kwa tarafa upatikanaji wa maji safi na salama ujenzi wa barabara pamoja na madarasa
kuhusu ujenzi wa madarasa mhe
rais samia amesema alilelekeza fedha za tozo ziende kujenga vituo vya afya na madarasa lakini sasa amepata fedha mahali ambazo zitajenga jumla ya madarasa na kuwezesha watoto wote wanaostahili kuanza shule mwezi januari mwaka kupata fursa hiyo
aidha mhe
rais samia amewataka mameya wenyeviti madiwani na watumishi wa mamlaka za serikali za mitaa kushirikiana na kuacha migogoro kati yao kwasababu tabia hiyo inazorotesha utekelezaji wa miradi ya maendeleo na kuharibu taswira ya serikali kwa jamii
mhe
rais amewataka viongozi wa mikoa kuendesha kampeni ya kuhamasisha wananchi kujitokeza kushiriki zoezi la kuchanja kwa hiyari ili kujikinga na uviko kwa kuwa ugonjwa huo bado ni tishio
mhe
rais samia awasili dodoma akitokea jijini dar es salaam septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba amewasili jijini dodoma akitokea jijini dar es salaam na kupokelewa na wananchi wa jiji hilo wakiongozwa na mkuu wa mkoa wa dodoma mhe
anthony mtaka mawaziri wabunge mbalimbali pamoja na madiwani
mhe
rais samia amewashukuru wananchi wa jiji la dodoma kwa kujitokeza kwa wingi kumpokea na kueleza kuwa mbali na kuhudhuria mkutano wa baraza kuu la umoja wa mataifa lakini pia imemuwezesha kukutana na marais wenzake na wakuu wa taasisi mbalimbali na kuahidiwa kuwa wapo tayari kufanya kazi na serikali ya tanzania katika kuwaletea wananchi maendeleo
aidha mhe
rais samia amesema katika kipindi cha miezi sita tangu serikali ya awamu ya sita kuingia madarakani idadi ya wawekezaji na wafanyabiashara wameongezeka kwa kiwango kikubwa hivyo kuchochea kasi ya maendeleo
mara baada ya kuwasili chamwino mhe
rais samia amepokelewa na wakazi wa wilaya hiyo ambao walimkaribisha rasmi kama mkazi mwenzao na kumpatia zawadi ya ng ombe wa maziwa kumvika mavazi ya kimila na kumkabidhi ngao na mkuki kama ishara ya kinga na ulinzi wa nchi
mhe
rais samia amewahakikishia wananchi hao kuwa atahakikisha anazitatua changamoto zinazowakabili ikiwa ni pamoja na zile zilizoahidiwa na aliyekuwa rais wa awamu ya tano hayati dkt
john pombe magufuli
aidha mhe
rais samia ameahidi wananchi hao kuwa serikali itaboresha huduma za jamii ikiwemo upatikanaji wa maji safi na salama madarasa ya wanafunzi pamoja na kuwajengea soko la biashara
mhe
rais samia amewaomba wananchi wa dodoma na watanzania kwa ujumla kuendelea kudumisha amani ili kuiwezesha serikali kutekeleza miradi ya maendeleo na kukuza uchumi wa nchi
mhe
rais samia suluhu hassan ahutubia baraza kuu la umoja wa mataifa un tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba amehutubia baraza kuu la umoja wa mataifa na kuihakikishia jumuiya ya kimataifa kuwa katika uongozi wake tanzania itaendelea kuwa mstari wa mbele katika kushirikiana na mataifa na wadau wengine duniani kutatua changamoto zinazoukabili ulimwengu hivi sasa
katika hotuba hiyo mhe
rais samia ameeleza kuwa ugonjwa wa virusi vya korona uviko bado unaendelea kupunguza kasi ya kufanikisha malengo ya maendeleo endelevu sdgs katika muda uliopangwa na kwamba kwenye baadhi ya nyanja taarifa zinaonesha kuwa kumekuwa na athari zilizorudisha nyuma mafanikio yaliyokwishapatikana
mhe
rais samia ametolea mfano kuwa takriban watu milioni duniani wanatarajiwa kurejea katika umasikini licha ya kwamba walikwishaondokana na hali hiyo na kusisitiza kuwa iko haja ya kuunganisha juhudi za kubadili hali hiyo hasa kwa kuwa changamoto za janga hilo hazijali hali ya nchi ilivyo
aidha mhe
rais samia amezishukuru taasisi za kimataifa ikiwemo shirika la fedha duniani imf kwa jitihada zao za kusaidia nchi zinazoendelea ikiwemo tanzania zisiathirike zaidi kiuchumi
vilevile ameeleza kuwa tangu kuanza kwa uviko tanzania imekuwa ikichukua jitihada mbalimbali kukabiliana nao ambapo mwezi julai alizindua rasmi programu ya chanjo nchi nzima na kutoa wito kuwa ili watu wengi katika nchi zinazoendelea waweze kupata chanjo ni vyema hakimiliki ya kuzalisha chanjo hizo itolewa ili uzalishaji ufanyike kwenye nchi nyingi
mhe
rais samia ametumia hotuba hiyo pia kueleza juhudi za serikali ya tanzania katika kukuza uchumi licha ya changamoto za ugonjwa huo na kwamba baada ya kushuka kwa ukuaji uchumi kutoka asilimia 
 hadi asilimia 
 hivi sasa tanzania inafanya jitihada za kuziinua sekta zilizoathirika zaidi na ugonjwa huo hususan utalii na pia kuimarisha mazingira ya kufanya biashara ili kuvutia uwekezaji nchini pamoja na kuimarisha misingi ya utawala bora
halikadhalika mhe
rais samia ameeleza jitihada za serikali ya tanzania katika kuongeza ushiriki wa wanawake katika nyanja za uchumi ikiwa ni pamoja na kuweka sera madhubuti na maboresho ya mfumo wa bajeti ili kupunguza idadi ya wanawake na wasichana wanaoishi katika umasikini
mhe
rais samia amezungumzia pia athari za mabadiliko ya tabia nchi na umuhimu wa kuchukua hatua za kukabiliana na janga hilo na kuyasisitiza mataifa yaliyoendelea kutimiza ahadi zao za kutoa dola za kimarekani bilioni kwa mwaka ifikapo mwaka kama ilivyokubaliwa katika azimio la paris
wakati huo huo mhe
rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na mtendaji mkuu wa makampuni ya grumeti mikael andrea anayemuwakilisha mmiliki wa makapuni hayo bw
paul tudor jones ii ambapo amempongeza mhe
rais kwa kuweka mazingira bora ya biashara na uwekezaji nchini tanzania
bw
mikael andrea amesema kutokana na kuboreshwa kwa mazingira ya biashara na uwekezaji nchini tanzania makampuni yao yataendelea kufanya kazi na serikali ya tanzania kwa kuongeza uwekezaji katika sekta ya utalii
kwa upande wake mhe
rais samia amewashukuru wawekezaji hao kwa uamuzi wao wa kuendelea kuwekeza kwenye sekta ya utalii nchini tanzania
aidha
mhe
rais samia pia amekutana na katibu mkuu wa umoja wa mataifa mhe
antonio guterres na kujadiliana masuala mbalimbali ikiwemo ulinzi na usalama barani afrika athari za uviko kiuchumi na kijamii pamoja na utekelezaji wa malengo ya maendeleo endelevu
mhe
rais samia amempongeza mhe
guterres kwa kuchaguliwa kwa mara ya pili kuwa katibu mkuu wa umoja wa mataifa na kumteua tena bi
amina j
mohamed kuwa naibu katibu mkuu wa umoja huo
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki mkutano wa un kuhusu mabadiliko ya tabia nchi tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba ameshiriki mkutano wa umoja wa mataifa uliojadili kuhusu athari za mabadiliko ya tabia nchi yanayoikumba dunia na kusisitiza umuhimu wa kutopuuzia juhudi za kukabiliana na janga hilo
tuko katika kipindi ambacho wakati tunapambana na athari za mabadiliko ya tabia nchi bado tunataabika na changamoto kubwa ya sasa ambayo ni ugonjwa wa virusi vya korona uviko ambayo imeangusha sana hali ya uchumi na kufuta mafanikio yaliyokwishafikiwa katika miongo kadhaa ya kujenga jamii zetu amesema mheshimiwa rais samia
mhe
rais samia amesisitiza pia kuwa ingawa watu wengi wanachukulia kirahisi kupanda kwa hali ya joto kama moja ya athari za mabadiliko ya tabia nchi bado hali ni ya kusikitisha kwa nchi kama tanzania kwani hali hiyo husababisha ukame ambao ni athari mbaya kwa sekta zinazotegemea maliasili kama vile kilimo uvuvi na misitu ambazo zinachangia ya pato la taifa na kuathiri takriban ya wananchi
mkutano huo ambao ni mfululizo wa mikutano ya maandalizi ya mkutano mkuu wa wa athari za mabadiliko ya tabia nchi cop utakaofanyika glasgow uskochi mnamo mwezi novemba umejadili hatua za upatikanaji fedha kwa ajili ya kugharamia ustahimilivu na upunguzaji wa athari za mabadiliko ya tabia nchi
washiriki katika mkutano huo pia wamejadili umuhimu wa kutilia mkazo hatua dhidi ya mabadiliko ya tabia nchi yanayoikumba dunia kwa kuwa athari zake na uharibifu wa mazingira hupunguza kasi ya nchi katika ukuaji kiuchumi na hata kuhatarisha usalama wa nchi
mkutano huo ni moja ya mikutano mahsusi inayofanyika katika kilele cha mkutano wa wa umoja wa mataifa ambao kauli mbiu yake ni kujenga ustahimilivu kupitia matumaini kuondokana na uviko kufanyia kazi mahitaji ya ulimwengu kuheshimu haki za watu na kuboresha umoja wa mataifa
wakati huo huo mheshimiwa rais samia leo pia amekutana na kufanya mazungumzo na rais wa comoro mhe
azali asoumani na makamu wa rais wa sudan kusini mhe
rebecca nyandeng garang
viongozi hao wamezungumzia kuimarisha uhusiano na ushirikiano baina ya tanzania na mataifa hayo
mhe
rais samia ameelekeza kufanyika haraka kwa mikutano ya tume za kudumu za ushirikiano baina ya mataifa hayo ili kuangalia namna ya kuboresha zaidi mahusiano
aidha mheshimiwa rais samia amefanya mazungumzo na mhe
filippo grandi kamishna mkuu wa shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia wakimbizi unhcr ambapo viongozi hao wamezungumzia kuimarisha ushirikiano baina ya tanzania na shirika hilo hususan katika kusaidia wakimbizi walioko nchini tanzania
mhe
filippo grandi ameishukuru tanzania kwa kuendelea kubeba mzigo mkubwa wa wakimbizi kwa takriban miongo sita sasa ambapo pia amependekeza kuwepo na mkutano katika ngazi ya wataalam baina ya unhcr wizara ya mambo ya ndani ya nchi na wizara ya mambo ya nje ili kuondoa changamoto katika kuwahudumia wakimbizi
mhe
rais samia ameelekeza kikao hicho kufanyika mara moja ambapo tanzania itakuwa mwenyeji
mhe
rais samia suluhu hassan swahili new york marekani rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba amewasili nchini marekani kuhudhuria mkutano wa wa baraza kuu la umoja wa mataifa
mara baada ya kuwasili jijini new york mhe
rais samia amepokelewa na watanzania wanaoishi nchini humo na kuwashukuru kwa mapokezi makubwa waliyomuonesha
mhe
rais samia amewafahamisha watanzania hao kuwa yeye na ujumbe wake mbali na kuhudhuria mkutano huo pia atahudhuria mikutano mbalimbali itakayojadili masuala ya mabadiliko ya tabia nchi usalama wa chakula na utekelezaji wa malengo ya maendeleo endelevu sdgs akijibu swali la waandishi wa habari kuhusu athari za mabadiliko ya tabia nchi yanayoikumba dunia mhe
rais samia amesema tanzania haijaathirika kwa kiasi kikubwa ikilinganishwa na mataifa mengine kufuatia kuwepo kwa mipango mbalimbali ya kukabiliana na athari za mazingira nchini tanzania
mhe
rais samia suluhu hassan azindua mkakati wa uelimishaji na uhamasishaji wa sensa ya watu na makazi ya mwaka rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe septemba amezindua mkakati wa uelimishaji na uhamasishaji wa sensa ya watu na makazi ya mwaka katika uwanja wa jamhuri jijini dodoma
akizungumza kabla ya kuzindua mkakati huo mhe
rais samia amesema sensa ya watu na makazi itakayofanyika mwaka ina lengo la kufahamu idadi ya watu mahali walipo jinsia rika elimu ajira shughuli makazi yao mahali yalipo na hali yake
mhe
rais samia amesema taarifa hizo zitasaidia kufahamu wastani wa ongezeko la idadi ya watu katika nchi na pia hali ya uhamiaji kutoka vijijini kwenda mijini na kuwezesha nchi kutambua hatua mbalimbali za kimaendeleo
aidha mhe
rais samia amesema sensa inasaidia serikali kufanya maamuzi kuhusu ugawaji wa rasilimali za taifa na kupeleka huduma mbalimbali za jamii kwa wananchi ikiwa ni pamoja na ujenzi wa miundombinu kwenye maeneo yao kulingana na idadi ya watu na mahitaji
pia amesema mbali na kuwa kupitia madodoso ya sensa ya mwaka sensa hiyo itawezesha kutambua idadi ya majengo na mahali yalipo itawezesha kufahamu hali ya mahitaji ya makazi nchini na kufahamu na kupanga mitaa kupitia anuani za makazi ambazo zitachochea benki kutoa mikopo na kupunguza viwango vya riba
mhe
rais amewaomba viongozi wa serikali dini na vyama vya siasa kusisitiza wananchi kushiriki kikamilifu kwenye zoezi hilo la sensa ya watu na makazi
pia amewasihi viongozi hao dini wasisahau kuzungumzia sula la sensa kila watakapokuwa wakitoa mahubiri kwa waumini wao
mhe
rais samia ameishukuru na kuipongeza kamati kuu ya taifa ya sensa kwa kukamilisha mkakati wa uelimishaji na uhamasishaji sensa mapema na kuwataka kwenda kuutekeleza
tukio hilo la uzinduzi limehudhuriwa pia na makamu wa rais mhe
dkt
philip mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
job ndugai waziri wa nchi ofisi ya makamu wa pili wa rais zanzibar mhe
dkt
khalid salim mohamed mawaziri manaibu mawaziri viongozi wa dini pamoja na vyama vya siasa
mhe
rais samia suluhu hassan amesema pamoja na kuwa utamaduni hutangaza mila na desturi za nchi lakini pia ni biashara na chanzo kikubwa cha mapato kwasababu ni moja ya vivutio vya utalii
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema pamoja na kuwa utamaduni hutangaza mila na desturi za nchi lakini pia ni biashara na chanzo kikubwa cha mapato kwasababu ni moja ya vivutio vya utalii
mhe
rais samia amesema hayo tarehe septemba jijini mwanza wakati akifunga tamasha la utamaduni lililoandaliwa na umoja wa machifu tanzania
kufuatia umuhimu wa utamaduni mhe
rais samia amesema serikali imejipanga kupanua wigo wa vivutio vya utalii ukiwemo utalii wa utamaduni ambapo tayari ameanza kuchukua hatua za kutangaza vivutio mbalimbali vya utalii biashara na uwekezaji nchini kupitia filamu inayoendelea kurekodiwa na kipindi maarufu cha royal tour
mhe
rais samia amewaomba machifu hao nchini kwa kushirikiana na serikali kudumisha amani na usalama ikiwa ni pamoja na kusuluhisha migogoro kwenye jamii zinazowazunguuka
vilevile mhe
rais samia amewasihi viongozi hao wa kimila kuwahimiza watanzania kujilinda na janga la uviko ikiwa ni pamoja na kupata chanjo
aidha mhe
rais samia amewaomba viongozi hao wa kimila kuwahamaisha wananchi kushiriki katika zoezi la sensa litakalofanyika mwakani 
katika tamasha hilo machifu wamemtawaza mhe
rais samia kuwa chifu mkuu wa machifu wote nchini na kumpa jina la chifu hangaya likiwa na maana ya nyota ya asubuhi inayong aa
mara baada ya kutawazwa kuwa chifu mkuu hangaya mhe
rais samia amewashukuru machifu hao kwa heshima waliyompa na kuwaahidi kufanya kazi kwa bidii ili kuwaletea watanzania maendeleo
mhe
rais samia mara baada ya kuhudhuria tamasha hilo la utamaduni amerejea jijini dodoma
mhe
rais samia suluhu hassan ahudhuria maadhimisho ya miaka ya kanisa anglikana tanzania rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema serikali imedhamiria kwa dhati kuwainua wanawake kijamii kiuchumi kisiasa pamoja na kupambana na ukatili dhidi yao
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe septemba wakati akihutubia kwenye maadhimisho ya miaka na kongamano la wachungaji na maaskofu wa kanisa la anglikana tanzania katika chuo kikuu cha st
john s jijini dodoma
mhe
rais samia amesema serikali inafanya hivyo sio kwasababu kuwa yeye ni rais mwanamke bali kwa kuwa mwanamke ana haki sawa kama mwanaume isipokuwa kinachowatofautisha ni makuzi na imani zao
aidha mhe
rais samia ametolea mfano wa wanawake hapa nchini kuwa wapo zaidi ya asilimia hivyo kama wakiachwa nyuma maendeleo hayawezi kupatikana kwa urahisi
pia mhe
rais samia ameeleza kuwa hapendi kuona mwanamke akiwekwa kama mtu wa daraja la chini na kubainisha kuwa dhamira yake kwa sasa ni kuwanyanyua wanawake na ameliomba kanisa hilo kumuunga mkono katika jitihada hizo
vilevile mhe
rais samia amelipongeza na kulishukuru kanisa hilo la anglikana tanzania kwa kazi kubwa ya kuhubiri injili na kuwalea wananchi kiroho na kimaadili hali iliyopelekea kuchangia kwa kiasi kikubwa kudumisha amani umoja na mshikamano wa kitaifa
mhe
rais samia amesema mafundisho yanayotolewa na kanisa hilo kwa waumini wao pamoja na yale yanayotolewa na dini na madhehebu mengine ndio yanayosaidia nchi kuwa na amani umoja na mshikamano
aidha mhe
rais samia amesema mbali na kanisa hilo kuwalea wananchi kiroho pia lina mchango mkubwa katika utoaji wa huduma za jamii ambapo mpaka sasa kanisa anglikana lina jumla ya vituo vya kutolea huduma za afya vyuo vya afya na taasisi za elimu kikiwemo chuo kikuu cha st
john s jijini dodoma
mhe
rais samia ameeleza kuwa serikali itaendelea kutoa ushirikiano katika utoaji huduma hizo za jamii ikiwa ni pamoja na kuwapatia mikopo ya elimu ya juu wanafunzi wa vyuo vikuu vinavyomilikiwa na kanisa hilo
vilevile mhe
rais amesema serikali itaendelea kutoa vifaa tiba vitendanishi kuajiri na kulipa mishahara ya watumishi wa afya kwenye vituo vya afya na hospitali ilizoingia makubaliano ya kuendesha kwa ushirikiano
mhe
rais samia amewaomba viongozi wa dini nchini kuzungumzia suala la sensa ya watu na makazi itakayofanyika mwakani na bila kusahau kujikinga na janga la uviko kila wanapokutana na waumini wao
mhe
rais samia suluhu hassan apokea hati za utambulisho na kuwaapisha viongozi wawili
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe agosti amepokea hati za utambulisho wa mabalozi wawili walioteuliwa kuziwakilisha nchi zao hapa nchini
mabalozi waliowasilisha hati za utambulisho ni mhe
zahra ali hassan balozi wa somali na mhe
nabil hajlaoui balozi wa ufaransa wote wakiwa na makazi yao hapa nchini
akizungumza mara baada ya kupokea hati hizo mhe
rais samia amewapongeza mabalozi hao na kuwaomba kufikisha salamu zake kwa viongozi wakuu wa nchi zao na kusisitiza kuwa tanzania itaendeleza uhusiano na ushirikiano kwa manufaa ya pande zote
kwa upande wao mabalozi hao wamempongeza mhe
rais samia kwa utendaji mzuri na kumuahidi ushirikiano
mabalozi hao wameeleza kuwa mataifa yao yana dhamira ya dhati ya kuimarisha uhusiano katika sekta mbalimbali hususan biashara na uwekezaji
wakati huohuo mhe
rais samia amemuapisha mhe
balozi togolani edriss mavura kuwa balozi wa tanzania nchini korea kusini
pia mhe
rais samia amemuapisha bw
mathew modest kilama kuwa katibu wa tume ya utumishi wa umma
hafla hiyo ya uapisho ilioyofanyika ikulu chamwino mkoani dodoma imehudhuriwa na makamu wa rais mhe
dkt
philip mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa mawaziri makatibu wakuu mkuu wa mkoa wa dodoma mhe
anthony mtaka pamoja na viongozi mbalimbali wa serikali
mhe
rais samia arejea jijini dar es salaam akitokea marekani tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe septemba amerejea jijini dar es salaam akitokea new york nchini marekani alipokuwa akihudhuria mkutano wa wa baraza kuu la umoja wa mataifa
katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere mhe
rais samia amepokelewa na makamu wa rais mhe
dkt
philip mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa mkuu wa mkoa wa dar es salaam mhe
amos makalla viongozi mbalimbali wa vyama vya siasa viongozi wa dini pamoja na wananchi wa mkoa wa dar es salaam wananchi hao wamesema wamejitokeza kwa wingi kumpokea mhe
rais samia na kumpongeza kutokana na kuiwakilisha vyema tanzania kupitia hotuba yake aliyoitoa tarehe septemba katika baraza kuu la umoja wa mataifa
mhe
rais samia amewashukuru wananchi wa mkoa wa dar es salaam kwa niaba ya watanzania wote kwa kujitokeza kwa wingi kumpokea na kueleza kuwa hotuba yake ilijikita katika mambo makuu manne
ameyataja mambo hayo kuwa ni kuihakikishia jumuiya ya kimataifa kuwa tanzania itaendelea kuwa mstari wa mbele katika kushirikiana na mataifa na wadau wengine duniani kutatua changamoto zinazoukabili ulimwengu
mhe
rais samia katika hotuba yake pia ameeleza jinsi tanzania inavyoungana na mataifa mengine kupambana na ugonjwa wa virusi vya korona uviko juhudi za serikali katika kukuza uchumi na athari za mabadiliko ya tabia nchi
mhe
rais samia amewaomba watanzania kuungana na kushirikiana kwa pamoja ili kuendelea kuijenga tanzania madhubuti ambayo imejengwa kwa zaidi ya miaka 
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki mkutano wa un kuhusu azimio la durban na kuzungumza na wafanyabishara wa tanzania na usa tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba ameshiriki mkutano wa pamoja kati ya wafanyabiashara wa tanzania na marekani na kuhimiza kuimarishwa kwa biashara kati ya mataifa hayo mawili ili kuwa na faida kwa pande zote
mhe
rais samia amewaeleza wafanyabiashara hao kuwa kwa sasa biashara zinazofanyika kati ya tanzania na marekani ni ndogo ikilinganishwa na fursa zilizopo
amesema kwa mujibu wa takwimu za mwaka tanzania iliagiza bidhaa zenye thamani ya dola za kimarekani milioni na kuuza bidhaa zenye thamani ya dola za kimarekani milioni 
kwa upande mwingine marekani imewekeza tanzania dola za kimarekani bilioni 
 na kuajiri watu wakati tanzania imewekeza kiasi cha dola za kimarekani milioni moja tu ambacho ni kiasi kidogo ikilinganishwa na ukubwa wa uchumi wa marekani duniani na fursa zilizopo tanzania
mhe
rais samia amewaeleza wafanyabishara hao kuwa angependa kuona biashara inaongezeka kwa kuwa tanzania ni mwanachama katika jumuiya ya afrika mashariki eac na pia jumuiya ya maendeleo ya nchi za kusini mwa afrika sadc ambazo zinatoa fursa za wawekezaji na wafanyabishara wa marekani kwa soko la watu milioni hivyo kuwa na mazingira mazuri ya uwekezaji
aidha mhe
rais samia pia amewaeleza wafanyabiashara hao kuwa tanzania imesaini mkataba wa biashara huru barani afrika afcfta ambao umelegeza masharti ya biashara na kuunganisha soko la watu bilioni 
wakati huohuo mhe
rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na rais wa baraza la umoja wa ulaya eu mhe
charles michel ambaye amemshukuru mhe
rais samia kwa kukutana nae na kueleza kuwa lengo lake ni kutaka kupata maoni ya mhe
rais samia kuhusu mambo manne ya kipaumbele kwa umoja wa ulaya kwenye mahusiano yake na afrika na utayari wa umoja wa ulaya kushirikiana na tanzania kwenye maeneo hayo
mambo hayo ni uviko mabadiliko ya tabia nchi hali ya usalama nchini msumbiji na mapinduzi ya kidijitali
kwa upande wake mhe
rais samia ameushukuru umoja wa ulaya kwa ushirikiano wake na kuelezea hatua ambazo tanzania inachukua katika kukabiliana na uviko hasa ikizingatiwa kuwa ugonjwa huo umeathiri sekta nyingi ikiwemo sekta ya utalii
pamoja na mambo mengine mhe
rais samia ameeleza hatua mbalimbali ambazo serikali inachukua katika kusambaza miundombinu ya afya ingawa bado kuna changamoto katika upatikanaji wa vifaa tiba na rasilimali watu na hivyo kuukaribisha umoja wa ulaya kuangalia namna ya kushirikiana na tanzania katika maeneo hayo
kuhusu mabadiliko ya tabia nchi mhe
rais samia amesema tanzania ni miongoni mwa nchi zilizoathirika na mabadiliko ya tabia nchi na inalipa kipaumbele suala hilo katika kukabiliana nalo
pia mhe
rais samia amehudhuria mkutano wa kuadhimisha miaka ya tamko la durban kuhusu kupinga ubaguzi wa rangi na aina zote za unyanyasaji
kesho tarehe septemba mhe
rais samia atahutubia mkutano wa wa baraza kuu la umoja wa mataifa unaoendelea hapa new york nchini marekani
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki mkutano wa un kuhusu mabadiliko ya tabia nchi rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba ameshiriki mkutano wa umoja wa mataifa uliojadili kuhusu athari za mabadiliko ya tabia nchi yanayoikumba dunia na kusisitiza umuhimu wa kutopuuzia juhudi za kukabiliana na janga hilo
tuko katika kipindi ambacho wakati tunapambana na athari za mabadiliko ya tabia nchi bado tunataabika na changamoto kubwa ya sasa ambayo ni ugonjwa wa virusi vya korona uviko ambayo imeangusha sana hali ya uchumi na kufuta mafanikio yaliyokwishafikiwa katika miongo kadhaa ya kujenga jamii zetu amesema mheshimiwa rais samia
mhe
rais samia amesisitiza pia kuwa ingawa watu wengi wanachukulia kirahisi kupanda kwa hali ya joto kama moja ya athari za mabadiliko ya tabia nchi bado hali ni ya kusikitisha kwa nchi kama tanzania kwani hali hiyo husababisha ukame ambao ni athari mbaya kwa sekta zinazotegemea maliasili kama vile kilimo uvuvi na misitu ambazo zinachangia ya pato la taifa na kuathiri takriban ya wananchi
mkutano huo ambao ni mfululizo wa mikutano ya maandalizi ya mkutano mkuu wa wa athari za mabadiliko ya tabia nchi cop utakaofanyika glasgow uskochi mnamo mwezi novemba umejadili hatua za upatikanaji fedha kwa ajili ya kugharamia ustahimilivu na upunguzaji wa athari za mabadiliko ya tabia nchi
washiriki katika mkutano huo pia wamejadili umuhimu wa kutilia mkazo hatua dhidi ya mabadiliko ya tabia nchi yanayoikumba dunia kwa kuwa athari zake na uharibifu wa mazingira hupunguza kasi ya nchi katika ukuaji kiuchumi na hata kuhatarisha usalama wa nchi
mkutano huo ni moja ya mikutano mahsusi inayofanyika katika kilele cha mkutano wa wa umoja wa mataifa ambao kauli mbiu yake ni kujenga ustahimilivu kupitia matumaini kuondokana na uviko kufanyia kazi mahitaji ya ulimwengu kuheshimu haki za watu na kuboresha umoja wa mataifa
wakati huo huo mheshimiwa rais samia leo pia amekutana na kufanya mazungumzo na rais wa comoro mhe
azali asoumani na makamu wa rais wa sudan kusini mhe
rebecca nyandeng garang
viongozi hao wamezungumzia kuimarisha uhusiano na ushirikiano baina ya tanzania na mataifa hayo
mhe
rais samia ameelekeza kufanyika haraka kwa mikutano ya tume za kudumu za ushirikiano baina ya mataifa hayo ili kuangalia namna ya kuboresha zaidi mahusiano
aidha mheshimiwa rais samia amefanya mazungumzo na mhe
filippo grandi kamishna mkuu wa shirika la umoja wa mataifa la kuhudumia wakimbizi unhcr ambapo viongozi hao wamezungumzia kuimarisha ushirikiano baina ya tanzania na shirika hilo hususan katika kusaidia wakimbizi walioko nchini tanzania
mhe
filippo grandi ameishukuru tanzania kwa kuendelea kubeba mzigo mkubwa wa wakimbizi kwa takriban miongo sita sasa ambapo pia amependekeza kuwepo na mkutano katika ngazi ya wataalam baina ya unhcr wizara ya mambo ya ndani ya nchi na wizara ya mambo ya nje ili kuondoa changamoto katika kuwahudumia wakimbizi
mhe
rais samia ameelekeza kikao hicho kufanyika mara moja ambapo tanzania itakuwa mwenyeji
mhe
rais samia kuhudhuria mkutano wa wa baraza kuu la un new york nchini marekani tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan kesho tarehe septemba anatarajiwa kuondoka nchini kuelekea new york nchini marekani kuhudhuria mkutano wa wa baraza kuu la umoja wa mataifa ambapo tarehe anatarajiwa kulihutubia baraza hilo
pamoja na mkutano huo mhe
rais samia pia atahudhuria mikutano ya kilele ya kujadili masuala ya mabadiliko ya tabia nchi usalama wa chakula na utekelezaji wa malengo ya maendeleo endelevu sdgs aidha mhe
rais samia anatarajiwa pia kukutana na wakuu wa nchi nyingine na viongozi wa mashirika ya kimataifa kwa lengo la kuimarisha ushirikiano na uhusiano baina ya tanzania na nchi na taasisi zao
mhe
rais samia akutana na kuzungumza na mjumbe maalum wa rais wa sudan kusini ikulu jijini dar es salaam tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe septemba amekutana na kufanya mazungumzo na mjumbe maalum wa rais wa jamhuri ya sudan ya kusini salva kiir mayardit balozi albino ayuel aboug ikulu jijini dar es salaam
balozi aboug amesema ujumbe huo pamoja na mambo mengine mhe
rais salva kiir mayardit ametaka kuimarishwa zaidi kwa uhusiano na ushirikiano baina ya tanzania na sudan kusini
amesema sudan kusini inaomba kutumia bandari ya dar es salaam kusafirisha mizigo yake na pia kununua chakula kutoka tanzania
aidha balozi aboug amesema sudan kusini pindi reli ya kisasa sgr itakapokamilika ingependa kusafirishia bidhaa zake kupitia reli hiyo
pia amesema sudan kusini bado inahitaji kupata walimu wa kufundisha lugha ya kiswahili kuanzia ngazi ya shule za msingi kutoka nchini tanzania
kwa upande wake mhe
rais samia amemuhakikishia mjumbe huyo kuwa tanzania iko tayari kuendeleza ushirikiano na uhusiano uliopo kwa muda mrefu kati ya mataifa hayo mawili kwa manufaa ya pande zote mbili
kuhusu ombi la kutumia bandari ya dar es salaam mhe
rais samia amemuhakikishia mjumbe huyo kuwa tanzania iko tayari kushirikiana na sudan kusini kutumia bandari ya dar es salaam katika kukuza uchumi wa nchi zote mbili
mhe
rais samia suluhu hassan awaapisha viongozi aliowateua ikulu chamwino mkoani dodoma tarehe septemba 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka wakuu wa mikoa nchini kuwapanga upya wafanyabiashara ndogondogo maarufu kama wamachinga bila kutumia nguvu ili wafanye biashara zao kwa kufuata taratibu zilizowekwa
mhe
rais samia ametoa agizo hilo leo mara baada ya kuwaapisha viongozi aliowateua jana tarehe septemba katika hafla iliyofanyika katika viwanja vya ikulu chamwino mkoani dodoma
mhe
rais amesema serikali ilitoa fursa kubwa kwa wamachinga kufanya biashara za kujipatia kipato kwa uhuru lakini wametumia fursa hiyo vibaya na kufanya biashara kiholela ambapo baadhi yao hupanga bidhaa nje ya maduka na kuwazuia wenye maduka kufanya biashara kitendo ambacho kinaikosesha serikali kodi toka kwa wafanyabiashara hao
aidha mhe
rais samia amewataka viongozi aliowaapisha na walio katika nafasi mbalimbali za uongozi kutekeleza majukumu yao kikamilifu kwa kuwa mabadiliko aliyofanya katika baraza la mawaziri ni ya kawaida lakini ni endelevu
mhe
rais samia amewataka watendaji serikalini kuendesha shughuli zao kwa vitendo ili kuwaletea wananchi maendeleo na si kwa maneno makali ambayo hayana tija kwa maendeleo ya wananchi
awali mhe
rais samia amemuapisha dkt
eliezer mbuki feleshi kuwa mwanasheria mkuu wa serikali mhe
prof
makame mnyaa mbarawa kuwa waziri wa ujenzi na uchukuzi mhe
january yusuf makamba kuwa waziri wa nishati mhe
dkt
ashatu kachwamba kijaji kuwa waziri wa habari mawasiliano na teknolojia ya habari na dkt
stergomena lawrence tax kuwa waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa
hafla hiyo imehudhuriwa na viongozi mbalimbali akiwemo makamu wa rais mhe
dkt
philip isdor mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa majaliwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
job yustino ndugai jaji mkuu wa tanzania prof
ibrahim hamis juma na viongozi mbalimbali wa serikali na vyama vya siasa
mhe
rais samia suluhu hassan akutana na kufanya mazungumzo na naibu katibu mkuu wa umoja wa mataifa un bi
amina j
mohammed ikulu chamwino mkoani dodoma leo tarehe septemba 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe septemba amekutana na kufanya mazungumzo na naibu katibu mkuu wa umoja wa mataifa un bi
amina j
mohammed ikulu chamwino mkoani dodoma
katika mazungumzo hayo bi
amina amewasilisha salamu kutoka kwa katibu mkuu wa umoja wa mataifa ant nio guterres na kumpongeza mhe
rais samia kwa kushika nafasi ya urais na kumtakia heri katika majukumu yake
mhe
amina amemuhakikishia mhe
rais samia kuwa umoja wa mataifa utaendelea kumuunga mkono katika jitihada zake mbalimbali za kuiletea maendeleo tanzania ikiwemo kufikia malengo ya maendeleo endelevu sdgs
aidha amempongeza mhe
rais samia kwa jitihada anazochukua dhidi ya janga la uviko ambapo amesema umoja wa mataifa unaendelea kuhakikisha kuwepo na usawa wa upatikanaji wa chanjo na wanaendelea na majadiliano na taasisi za kifedha kuona ni jinsi gani zinasadia nchi zinazoendelea kukabiliana na ugonjwa huo
vilevile ameahidi kuunga mkono jitihada za serikali ya awamu ya sita za kuimarisha huduma za afya ya mama na mtoto pamoja na upatikanaji wa maji safi na salama
kwa upande wake mhe
rais samia amempongeza mhe
amina kwa kuteuliwa tena kushika nafasi hiyo ya naibu katibu mkuu wa umoja wa mataifa na kumhakikishia ushirikiano zaidi kwa kuwa umoja wa mataifa kupitia taassisi zake mbalimbali ni mbia wa maendeleo nchini
mhe
rais samia amemueleza mhe
amina kuwa serikali inaendelea kuboresha mazingira bora ya biashara na uwekezaji nchini ambapo katika kipindi cha miezi mitatu idadi ya wawekezaji imeongezeka
mhe
rais samia suluhu hassan awasili katika wilaya ya serengeti mkoani mara tarehe septemba akiwa na kundi la wapiga picha wa kipindi cha royal tour kwa ajili ya kuendelea kuonesha na kuelezea vivutio vya utalii vilivyopo nchini kupitia filamu itakayoandaliwa na timu hiyo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba amewasili katika wilaya ya serengeti mkoani mara akiwa na kundi la wapiga picha wa kipindi cha royal tour kwa ajili ya kuendelea kuonesha na kuelezea vivutio vya utalii vilivyopo nchini kupitia filamu itakayoandaliwa na timu hiyo
mhe
rais samia amewaambiwa wananchi wa wilaya hiyo waliojitokeza kumpokea kuwa filamu hiyo itakapokamilika itatangaza maeneo yote yenye vivutio vya utalii nchini na kuchochea uchumi wa nchi kupitia watalii wawekezaji na wafanyabiashara
aidha mhe
rais amesema filamu hiyo pia itaelezea hali halisi ya siasa zilivyo nchini tofauti na baadhi ya mataifa mengine inavyoelezea
amesema kwa sasa wahisani wengi wametoka katika utoaji wa misaada na kujikita katika biashara hivyo filamu hiyo itasaidia kueleza na kuonesha maeneo mbalimbali ya utalii ambayo yatatoa furza za biashara na uwekezaji
pia mhe
rais samia amewahakikishia wananchi wa wilaya ya serengeti kuwa ahadi zote zilizotolewa na chama cha mapinduzi ccm wakati wa uchaguzi mkuu wa mwaka zitatekelezwa
mhe
rais samia suluhu hassan apokea kwa masikitiko taarifa za kilo cha mhe
ole nasha rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amepokea kwa masikitiko makubwa taarifa za kifo cha aliyekuwa naibu waziri ofisi ya waziri mkuu uwekezaji mhe
william tate ole nasha aliyefariki dunia tarehe septemba jijini dodoma
mhe
rais samia amemuelezea marehemu ole nasha kuwa alikuwa mchapakazi na hodari katika sekta aliyokuwa na mtumishi mwaminifu wa serikali na pia ametoa mchango mkubwa katika ujenzi wa taifa
mhe
rais samia ametoa pole kwa spika wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
job yustino ndugai wabunge familia ya marehemu na wananchi wa ngorongoro
mungu aiweke roho yake mahali pema peponi amina
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki ufunguzi rasmi wa mkutano wa wa un tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba ameshiriki ufunguzi wa mjadala mkuu katika mkutano wa wa baraza kuu la umoja wa mataifa ambapo wakuu wa nchi na serikali walishiriki na kuanza kutoa hotuba zao
pembeni wa mkutano huo mhe
samia suluhu hassan ameshiriki mkutano maalum wa wakuu wa nchi na serikali wanawake wanaoshiriki mkutano wa wa baraza kuu la umoja wa mataifa na kumhakikishia rais wa baraza kuu la umoja wa mataifa mhe
abdulla shahid kuwa tanzania itaendelea kuwa mstari wa mbele katika kuhakikisha kunakuwepo na usawa wa kijinsia licha ya vikwazo vinavyojitokeza
katika kikao hicho mhe
rais samia ameeleza kuwa tangu amekuwa rais ameendelea kuteua viongozi wanawake katika nafasi mbali mbali ambazo hazijawahi kushikwa na wanawake ili kuondokana na dhana ya kuwa kuna nafasi ambazo wanawake hawawezi
hivi karibuni nimemteua waziri wa ulinzi ambaye amekuwa mwanamke wa kwanza kushikilia nafasi hiyo nchini mwetu ili kuondokana na dhana kuwa wanawake wanaweza nafasi fulani tu amesema mhe
rais samia
aidha mhe
rais samia ameeleza kuwa hivi karibuni ameunda timu ya wataalamu ambayo kwa sasa wanaangalia namna bora kwa tanzania kufanikiwa katika kupata usawa wa kijinsia wakati wa uongozi wake na timu hiyo itakuja na mapendekezo kadhaa ya kuwainua wanawake katika vita dhidi ya umaskini
maeneo ambayo timu hiyo inapitia ni pamoja na marekebisho ya sheria kandamizi sera na mikakati ya kuwasaidia wanawake katika kupata fursa kwenye nyanja mbali mbali ikiwemo ajira elimu na nyinginezo za kuwainua kiuchumi kama vile kumiliki ardhi kupata mikopo na nafasi za uongozi
mhe
rais samia pia ametoa wito kwa washiriki wenzake katika kikao hicho kutotoa fursa kwa ugonjwa wa virusi vya korona uviko kuwa kikwazo cha kuzuia mafanikio kwenye usawa wa kijinsia na kusisitiza kuwa ili malengo ya maendeleo endelevu kufanikiwa lengo namba kuhusu usawa wa kijinsia ni lazima lifanikiwe
wakati huo huo mhe
rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na rais wa benki ya dunia bw
david malpass ambapo amemshukuru mhe
rais samia kwa jitihaza za kupambana na uviko nchini tanzania
aidha bw
malpass amemhakikishia mhe
rais samia kuwa benki ya dunia itaendelea kushirikiana na serikali ya tanzania katika kukuza uchumi kupitia mabadiliko ya kidijitali kwa kushirikiana na sekta binafsi
kwa upande wake mhe
rais samia ameishukuru benki ya dunia kwa mchango wake kwa tanzania katika huduma za jamii pamoja na mapambano dhidi ya uviko 
vilevile mhe
rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na mkurugenzi mkuu wa shirika la biashara duniani wto bi
ngozi okonjo iweala ambapo viongozi hao wamezungumzia kuwezesha biashara kwa kuimarisha upatikanaji wa chanjo usimamizi wa uvuvi na kilimo
mhe
rais samia suluhu hassan ashiriki katika maadhimisho ya siku ya kimataifa ya demokrasia iliyofanyika katika ukumbi wa diamond jubilee jijini dar es salaam tarehe septemba 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameshiriki katika maadhimisho ya siku ya kimataifa ya demokrasia iliyofanyika katika ukumbi wa diamond jubilee jijini dar es salaam tarehe septemba 
katika maadhimisho hayo yaliyokuwa na kaulimbiu ajenda ya mwanamke ni turufu ya ushindi mhe
rais samia suluhu hassan amewaomba wanawake nchini kushikamana ili kuhakikisha wanamchagua mwanamke kuwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika uchaguzi mkuu wa mwaka 
mhe
rais samia amewaomba wanawake kuhakikisha kuwa mwaka wanamuweka madarakani rais mwanamke kwa kuwa kwa sasa rais aliyepo madarakani amewekwa kwa kudra ya mungu na matakwa ya katiba
aidha mhe
rais samia amesema tanzania ni miongoni mwa nchi zinazoongozwa kwa kufuata misingi ya kidemokrasia kama inavyotamkwa wazi katika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ibara ya 
pia amesema tanzania inaongoza kwa uhuru wa vyombo vya habari kwa kuwa na vyombo vingi vya habari ambavyo kati ya hivyo asilimia vinamilikiwa na watu binafsi
katika maadhimisho hayo taasisi ya azaki ya tanzania women cross party platform ulingo ilimkabidhi mhe
rais samiatuzo kama kiashiria cha ushindi wa mwanamke mtanzania
mhe
rais samia ashiriki maadhimisho ya siku ya kimataifa ya demkrasia iliyofanyika ukumbi wa diamond jubilee jijini dar es salaam leo tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewaomba wanawake nchini kushikamana ili kuhakikisha wanamchagua mwanamke kuwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania katika uchaguzi mkuu wa mwaka 
mhe
rais samia amesema hayo leo tarehe septemba wakati akihutubia kwenye maadhimisho ya siku ya kimataifa ya demokrasia iliyofanyika katika ukumbi wa diamond jubilee jijini dar es salaam iliyokuwa na kaulimbiu ajenda ya mwanamke ni turufu ya ushindi amesema kwa sasa rais aliyepo madarakani amewekwa kwa kudra ya mungu na matakwa ya katiba hivyo amewaomba wanawake kuhakikisha kuwa mwaka wanamuweka madarakani rais mwanamke
mhe
rais samia amewataka wanawake kuhakikisha fadhila walizopewa na mungu hawaziachii kwa kuwa wanawake wamefanya kazi kubwa ya kuleta uhuru kujenga siasa na kuwabeba wanaume katika siasa za nchi hivyo iwapo wataziachia fadhila hizo mungu atawalaani
aidha mhe
rais samia amesema tanzania ni miongoni mwa nchi zinazoongozwa kwa kufuata misingi ya kidemokrasia kama inavyotamkwa wazi katika katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ibara ya 
pia amesema tanzania inaongoza kwa uhuru wa vyombo vya habari kwa kuwa na vyombo vingi vya habari ambavyo kati ya hivyo asilimia vinamilikiwa na watu binafsi
vilevile amesema serikali ya awamu ya sita itajitahidi kushughulikia masuala ya haki za wanawake na usawa wa jinsia ili kukuza demokrasia nchini ikiwemo kutekeleza yaliyomo kwenye mpango wa tatu wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano 
mhe
rais samia amesema demokrasia inahusiana kwa karibu na masuala ya haki ya kuishi hivyo wananchi wachukue tahadhari dhidi ya uviko kwa kupata chanjo kwa hiyari ili kupunguza madhara yatokanayo na janga hilo ikiwa ni pamoja na vifo
katika maadhimisho hayo mhe
rais samia amekabidhiwa tuzo kama kiashiria cha ushindi wa mwanamke mtanzania iliyotolewa na azaki ya tanzania women cross party platform ulingo
mhe
rais samia suluhu hassan amteua dkt
stergomena lawrence tax kuwa mbunge wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania leo tarehe septemba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe septemba amemteua dkt
stergomena lawrence tax kuwa mbunge wa bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
mhe
dkt
tax ameteuliwa kutoka kwenye nafasi kumi za wabunge wa kuteuliwa na rais
kabla ya uteuzi huo mhe
dkt
tax alikuwa katibu mtendaji wa jumuiya ya maendeleo ya nchi za kusini mwa afrika sadc ambaye amemaliza muda wake mwezi agosti 
mbunge huyo ataapishwa kwa mujibu wa sheria na taratibu za bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
mhe
rais samia suluhu hassan amesema pamoja na kuwa tozo za miamala ya simu zimepunguzwa kwa asilimia tozo hizo ni muhimu kwa kuwa zinachangia upatikanaji wa huduma muhimu za jamii
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amesema pamoja na kuwa tozo za miamala ya simu zimepunguzwa kwa asilimia tozo hizo ni muhimu kwa kuwa zinachangia upatikanaji wa huduma muhimu za jamii
mhe
rais samia amesema hayo tarehe septemba wakati aliposimama kuwasalimia wananchi wa tegeta jijini dar es salaam na zinga bagamoyo mkoani pwani wakati akielekea bagamoyo mjini kuendelea kurekodi vivutio mbalimbali vya utalii katika kipindi maarufu cha royal tour
amesema serikali imeamua kuweka tozo hiyo kwa dhamira ya kuleta mabadiliko katika sekta mbalimbali za huduma ambapo katika kipindi cha miezi miwili serikali kupitia tozo hizo inajenga vituo vya afya pamoja na ukamilishaji wa madarasa katika maeneo mbalimbali nchini
aidha mhe
rais samia amewahakikishia wananchi hao wa tegeta dar es salaam na zinga bagamoyo kuwa miradi yote ya kimkakati iliyoanzishwa na serikali ya awamu ya tano inakamilika kama ilivyokusudiwa katika ilani ya uchaguzi ya chama cha mapinduzi ccm pamoja na miradi mingine mipya
akizungumzia ujenzi wa mradi wa bandari ya bagamoyo mhe
rais samia amesema mradi huo ni mkubwa na serikali kwa sasa inaupitia upya ili ijiridhishe kwasababu utasaidia kutoa ajira kukuza uchumi wa pamoja na kuboresha huduma za kijamii
kuhusu uviko mhe
rais samia amewataka wananchi kuona umuhimu wa kupata chanjo kwani ugonjwa huo bado upo na unaendelea kupoteza maisha kwa wananchi
mhe
rais amewataka viongozi wa mkoa wa pwani kuhakikisha wanamaliza migogoro ya wakulima na wafugaji katika mkoa huo ili wananchi waendelee na shughuli za maendeleo kwa amani na utulivu mhe
rais samia suluhu hassan afanya mazungumzo kwa njia ya simu na kansela wa ujerumani mhe
angela merkel tarehe septemba 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe septemba amefanya mazungumzo kwa njia ya simu na kansela wa ujerumani mhe
angela merkel
katika mazungumzo hayo mhe
merkel amempongeza mhe
rais samia kwa kushika hatamu za urais nchini tanzania na kumpa pole kufuatia kifo cha aliyekuwa rais wa awamu ya tano hayati dkt
john pombe magufuli
mhe
merkel amempongeza mhe
rais samia kwa jitihada zake za kupambana na uviko na kuahidi kuunga mkono jitahada hizo kwa kutoa msaada wa chanjo za kukabiliana na ugonjwa huo
aidha mhe
merkel amesema mwezi oktoba mwaka huu serikali yake itaanzisha majadiliano na serikali ya tanzania kuhusu maeneo ambayo serikali ya shirikisho la ujerumani inaweza kusaidia kutokana na athari za uviko 
pia mhe
merkel amempongeza mhe
rais samia kwa jitihada zake za kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini ambapo ameahidi kuwashawishi wafanyabiashara wa ujerumani na watalii kutembelea na kuwekeza nchini tanzania
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru mhe
merkel kwa ushirikiano wake na tanzania katika nyanja mbalimbali za maendeleo
mhe
rais samia amempongeza mhe
merkel kwa kumaliza kipindi chake cha uongozi akiwa ni kiongozi wa kisiasa mwanamke aliyeongoza muda mrefu ndani ya chama chake cha cdu na ndani ya jumuiya ya ulaya
mhe
rais samia suluhu hassan amteua bibi latifa mohamed khamisi kuwa mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya maendeleo ya biashara tanzania tantrade
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amemteua bibi latifa mohamed khamisi kuwa mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya maendeleo ya biashara tanzania tantrade
kabla ya uteuzi huo bibi latifa alikuwa naibu mkurugenzi mkuu wa tantrade
bibi latifa anachukua nafasi ya bwana edwin rutegaruka ambaye ameteuliwa kuwa balozi
uteuzi huu umeanza tarehe agosti 
mhe
rais samia suluhu hassan atoa salamu za pole kwa waziri wa mambo ya ndani ya nchi mhe
george simbachawene inspekta generali wa polisi familia ndugu jamaa na marafiki kufuatia vifo vya askari watatu wa jeshi la polisi na askari mmoja wa kampuni ya ulinzi ya sga vilivyotokea tarehe agosti jijini dar es salaam
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametoa salamu za pole kwa waziri wa mambo ya ndani ya nchi mhe
george simbachawene inspekta generali wa polisi familia ndugu jamaa na marafiki kufuatia vifo vya askari watatu wa jeshi la polisi na askari mmoja wa kampuni ya ulinzi ya sga vilivyotokea tarehe agosti jijini dar es salaam
mhe
rais samia amewataka watanzania kuendelea kuwa watulivu wakati huu ambapo jeshi la polisi kwa kushirikiana na vyombo vingine vya ulinzi na usalama vikiendelea na uchunguzi wa tukio hilo la kihalifu lililotokea katika makutano ya barabara ya kenyatta na kinondoni
aidha mhe
rais samia amewaombea majeruhi wapone haraka ili waweze kuendelea na majukumu yao
pia mhe
rais amemuomba mwenyezi mungu azipumzishe roho za marehemu mahali pema peponi amina
mhe
rais samia suluhu hassan apokea kombe la ubingwa wa michuano ya mataifa ya afrika mashariki na kati kwa vijana wenye umri chini ya miaka cecafa challenge cup katika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam tarehe agosti 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe agosti amepokea kombe la ubingwa wa michuano ya mataifa ya afrika mashariki na kati kwa vijana wenye umri chini ya miaka cecafa challenge cup katika hafla iliyofanyika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam
mhe
rais samia amepokea kombe hilo kutoka kwa nahodha msaidizi wa timu hiyo ya taifa ya vijana u reliant lusajo
timu hiyo ya vijana ilibeba kombe hilo baada ya kuifunga timu ya taifa ya vijana ya burundi kwa mikwaju ya penalti 
mhe
rais samia ameipongeza timu hiyo kwa kuchukua kombe hilo na ameeleza kuwa ana matumiani makubwa ushindi wao huo utazihamasisha timu zetu nyingine za taifa kufanya vizuri kwenye mashindano mbalimbali
aidha mhe
rais ameitaka wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo shirikisho na vyama vya michezo vilabu pamoja na wanamichezo wenyewe kujipanga vizuri ili kuweza kuleta matokeo mazuri katika mashindano mbalimbali ya kimataifa
pia mhe
rais ametaka kuangaliwa vyema kwa wanamichezo nchini ili pindi wanapostaafu au kuumia wawe na maisha bora tofauti na hali ilivyo sasa ambapo wengi wao wamekuwa na maisha duni yasiyo akisi mchango wao kwa taifa
vilevile mhe
rais samia ameitaka kamati ya olimpiki kujitathmini na kuja na mkakati utakaowezesha kuongeza idadi ya washiriki katika mashindano mbalimbali tofauti na ilivyo sasa ambapo timu husafiri na viongozi wengi zaidi ya wachezaji
halikadhalika mhe
rais amewataka viongozi wa vilabu vyama na mashirikisho ya michezo nchini kuzingatia masuala ya utawala bora kwa kuhakikisha wanafuata katiba sheria na taratibu za taasisi zao kwa kudhibiti vitendo vya wizi ubadhirifu upendeleo na upangaji matokeo ambavyo vinakwamisha ukuaji na ustawi wa sekta ya michezo nchini
mhe
rais ameitaka sekta binafsi kuwekeza zaidi kwenye michezo nchini kwasababu imekuwa ni biashara kubwa duniani na kuipongeza kampuni ya azam media limited kwa namna inavyojitahidi kuwekeza kwenye mchezo wa mpira wa miguu na ndondi vitasa nchini
wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc wamehitimisha mkutano wa wa kawaida wa jumuiya hiyo uliofayika kwa siku mbili lilongwe nchini malawi
wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc wamehitimisha mkutano wa wa kawaida wa jumuiya hiyo uliofayika kwa siku mbili lilongwe nchini malawi
katika siku ya pili na ya mwisho ya mkutano huo wakuu hao wamesani nyaraka za kisheria ambazo ni itifaki ya takwimu mkataba wa marekebisho ya itifaki ya nishati ya sadc na marekebishio ya kiambatisho na
 cha itifaki ya nishati ya sadc mkataba wa kuboresha itifaki ya sadc ya silaha na mkataba kuhusu hadhi ya jeshi la dharura la sadc
akisoma tamko la pamoja katibu mtendaji anayemaliza muda wake dkt
stergomena tax amesema wakuu hao wa nchi na serikali wamemthibitisha na kumuapisha katibu mtendaji mpya wa sekretarieti ya jumuiya hiyo bw
elias mpedi magosi kutoka jamhuri ya botswana ambaye anakuwa katibu mtendaji wa baada ya aliyekuwa katibu mtendaji dkt
stergomena tax kumaliza muda wake wa miaka ya utendaji katika sadc
dkt
tax ameongeza kuwa wakuu hao wa nchi na serikali wameendelea kusisitiza kuondolewa kwa vikwazo vya kiuchumi dhidi ya zimbabwe bila masharti na kuiunga mkono zimbabwe kwa jitihada zake za kuendelea kuimarisha uchumi wake
vilevile wakuu hao wa nchi na serikali wamewapongeza wananchi na serikali ya jamhuri ya zambia kwa kufanya uchaguzi mkuu na kumpongeza rais mteule mhe
hakainde hichilema kwa kuibuka mshindi
viongozi hao wa sadc wamepokea taarifa kuhusu hali ya usalama katika jimbo la cabo delgado kaskazini mwa msumbiji na kupongeza nchi wanachama wa sadc kwa michango yao ya kifedha iliyowezesha kupelekwa kwa jeshi la dharura la sadc nchini msumbiji
mkutano huo wa pia umeridhia mabadiliko ya jukwaa la bunge la sadc kuwa bunge la sadc la ushauri na majadiliano
dkt
tax amesema wakuu hao wa nchi na serikali wa sadc kwa kauli moja wamekubaliana kuwa mkutano wa wa kawaida wa jumuiya hiyo utafanyika nchini jamhuri ya kidemokrasia ya kongo drc agosti 
nje ya mkutano huo mhe
rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na rais mstaafu wa malawi mhe
joyce banda
mhe
rais mstaafu joyce banda amempa pole mhe
rais samia kufuatia msiba wa hayati rais magufuli na kumpongeza kwa kushika nafasi ya urais ambapo amemuahidi kumpa ushirikiano akiwa rais mstaafu mwanamke
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru rais mstaafu banda na kuahidi kuendeleza ushirikiano wa kidugu na wa kihistoria kati ya tanzania na malawi
mhe
rais samia amerejea nchini na kupokewa na makamu wa rais mhe
dkt
philip mpango pamoja na viongozi mbalimbali katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa abeid amani karume zanzibar
mhe
rais samia suluhu hassan aanza rasmi kurekodi kipindi maarufu cha royal tour chenye lengo la kuitangaza tanzania kimataifa
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameanza rasmi kurekodi kipindi maarufu cha royal tour chenye lengo la kuitangaza tanzania kimataifa
kwa mujibu wa mwenyekiti wa kamati ya rais ya kuratibu mpango wa kuitangaza tanzania kimataifa katibu mkuu wa wizara ya habari utamaduni sanaa na michezo dkt
hassan abbasi amesema mhe
rais samia atatembelea na kuonesha kwa wageni hao vivutio mbalimbali vya utalii uwekezaji sanaa na utamaduni vilivyopo nchini
mhe
rais samia na wageni hao wa royal tour wameanza zoezi hilo la kurekodi maeneo mbalimbali ya vivutio vya utalii na uwekezaji tarehe agosti katika maeneo ya visiwa vya zanzibar
mhe
rais samia suluhu hassan amehudhuria sherehe za kuapishwa kwa rais wa saba wa zambia mhe
hakainde hichilema zilizofanyika katika uwanja wa taifa wa mashujaa national heroes stadium jijini lusaka nchini zambia tarehe agosti 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amehudhuria sherehe za kuapishwa kwa rais wa saba wa zambia mhe
hakainde hichilema zilizofanyika katika uwanja wa taifa wa mashujaa national heroes stadium jijini lusaka nchini zambia tarehe agosti 
mhe
rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na rais hichilema ambapo amempongeza kwa ushindi wa nafasi ya urais pamoja na kuwapongeza wananchi wa zambia kwa kufanya uchaguzi wa amani
mbali na salamu za pongezi amemuahidi rais hichilema kuendeleza ushirikiano na uhusiano wa kihistoria uliopo baina ya tanzania na zambia
katika mazungumzo hayo mhe
rais samia na mhe
rais hichilema wamezungumzia umuhimu wa kuihuisha mikutano ya tume ya pamoja ya kudumu ya ushirikiano jpc ili kuweza kubaini fursa mbalimbali za ushirikiano ikiwemo kuimarisha ushirikiano uliopo wa shirika la reli la tanzania na zambia tazara na bomba la mafuta la tanzania na zambia tazama
lengo la mikutano hii mbali na kuibua fursa mbalimbali pia ni kuweza kutatua changamoto ziliopo katika sekta mbalimbali ili ziweze kuwa na tija na kutoa manufaa kwa nchi mbili hizo
mhe
rais samia ameeleza umuhimu wa kukuza biashara baina ya tanzania na zambia ili uende sambamba na uhusiano wa kihistoria tuliokuwa nao
mhe
rais samia ameiomba serikali ya zambia kuendelea kutumia bandari ya dar es salaam kupitishia mizigo yake ombi ambalo lilikubaliwa na kuungwa mkono na mhe
hichilema
kwa upande wake mhe
rais hichilema ametoa salamu za rambirambi kwa mhe
rais samia na watanzania wote kwa kumpoteza hayati mhe
dkt
john pombe magufuli rais wa awamu ya tano wa jamhuri ya muungano wa tanzania
aidha mhe
rais hichilema amemshukuru mhe
rais samia kwa kushiriki katika sherehe za uapisho na kuahidi kufanya kazi na nchi zote jirani na utayari wake wa kushirikiana na nchi hizo katika kudumisha urafiki wa kidugu na kihistoria kwa maendeleo ya wananchi wake
mhe
rais hichilema mesisitiza umuhimu wa kukuza biashara kama njia ya kujenga uchumi wa nchi yake na kuinua maisha ya wananchi wake
vilevile alizungumzia umuhimu wa tume za pamoja za kudumu za ushirikiano hususani kwenye suala zima la kushughulikia changamoto zinazokwamisha ushirikiano ambapo ameahidi kutoa msukumo wa kisiasa kuhakikisha mikutano hiyo inafanyika mara kwa mara
vilevile mhe
rais hichilema amemshukuru mhe
rais mstaafu wa awamu ya nne dkt
jakaya kikwete kwa kazi nzuri aliyoifanya na uongozi uliotukuka katika kusimamia timu ya waangalizi wa uchaguzi kutoka jumuiya ya madola na ameeleza kuwa yeye kama kiongozi mgeni yupo tayari kujifunza kwa viongozi wakongwe
katika hatua nyingine mhe
rais samia amemualika mhe
rais hichilema kufanya ziara nchini tanzania na mhe
rais hichilema amekubali mwaliko huo
mhe
rais samia suluhu hassan amuapisha prof
elisante ole gabriel kuwa mtendaji mkuu wa mahakama na mabalozi watatu wanaoiwakilisha tanzania nje ya nchi tarehe agosti 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe agosti amemuapisha prof
elisante ole gabriel kuwa mtendaji mkuu wa mahakama na mabalozi watatu wanaoiwakilisha tanzania nje ya nchi
mabalozi walioapishwa ni mhe
balozi ltn
jen
yacoub hassan mohamed kuwa balozi wa tanzania nchini uturuki mhe
balozi mahmoud thabit kombo kuwa balozi wa tanzania nchini italia mhe
balozi elsie sia kanza kuwa balozi wa tanzania nchini marekani na lt
jen
mathew edward mkingule kuwa mnadhimu mkuu wa majeshi ya ulinzi ya wananchi wa tanzania jwtz akizungumza mara baada ya kuwaapisha viongozi hao mhe
rais samia amewataka kufanya kazi kwa bidii na kuwambusha kwamba wana majukumu makubwa na wamebeba matumaini ya watanzania
mhe
rais samia amemtaka mtendaji mkuu wa mahakama prof
ole gabriel kuhakikisha anasimamia maslahi ya watumishi wa mahakama na kuhimiza utoaji wa haki na kufanya kazi kwa nidhamu na uadilifu
aidha mhe
rais samia amewataka mabalozi aliowaapisha kukuza na kuimarisha uhusiano na ushirikiano kati ya tanzania na nchi nyingine pamoja na taasisi za kimataifa na amewahimiza kulinda maslahi ya tanzania kimataifa kutetea maslahi ya watanzania wanaoishi nje kutafuta fursa za kibiashara uwekezaji utalii na ajira katika taasisi za kimataifa
wakati huohuo mhe
rais samia amevitaka vyama vya siasa kuwapa nafasi wagombea wanawake katika uchaguzi mkuu ujao kwasababu wana ushiriki mkubwa katika uchaguzi ikilinganishwa na wanaume
mhe
rais samia amesema hayo wakati wa hafla ya makabidhiano ya taarifa ya uchaguzi mkuu wa mwaka iliyowasilishwa na mwenyekiti wa tume ya taifa ya uchaguzi nec jaji mstaafu wa mahakama ya rufaa mhe
semistocles kaijage
amesema katika uchaguzi huo wagombea wa nafasi ya urais na makamu wa rais walikuwa kati yao wanawake walikuwa katika ngazi ya ubunge wagombea walikuwa kati yao wanawake walikuwa na kwenye ngazi ya udiwani wanawake walikuwa kati ya wagombea 
pia mhe
rais samia ametoa wito kwa wanawake kujiamini na kujitokeza kwa wingi kugombea nafasi mbalimbali za uongozi katika siasa ili waweze kupata fursa ya kuingia katika vyombo vya maamuzi
katika hatua nyingine mhe
rais samia amevipongeza vyama vya siasa vilivyoshiriki katika hafla hiyo kwa kusema kuwa uwepo wao umethibitisha ukomavu wa kisiasa na demokrasia nchini
mhe
rais ameitaka tume ya ya taifa ya uchaguzi nec kulinda haki za wagombea kwa kuziangalia upya sheria zinazosimamia uchaguzi kwa kuhakikisha kwamba watanzania hawakosi haki ya kugombea kwa kwa makosa madogo madogo
halikadhalika mhe
rais samia amehimiza matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama katika michakato ya uchaguzi
hii ni kwasababu shughuli nyingi duniani kwasasa ikiwemo masuala ya uchaguzi yanafanyika kwa njia hiyo ili kupunguza malalamiko ya wagombea na kuharakisha utoaji wa matokeo kwenye ngazi zote
hafla ya makabidhiano ya taarifa hiyo ya uchaguzi mkuu wa mwaka imehudhuriwa na makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
philip mpango rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mhe
dkt
hussein ali mwinyi waziri mkuu mhe
kassim majaliwa makamu wa pili wa rais wa zanzibar mhe
hemed suleimani abdulla na viongozi mbalimbali wa serikali vyama vya siasa dini na mabalozi mbalimbali wanaowakilisha nchi zao hapa nchini
mhe
rais samia suluhu hassan leo tarehe agosti amehutubia mkutano wa wa wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc pamoja na kujitambulisha rasmi kwa wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya hiyo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe agosti amehutubia mkutano wa wa wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc pamoja na kujitambulisha rasmi kwa wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya hiyo
katika hotuba yake mhe
rais samia amesema malawi ni taifa la kwanza katika nchi za sadc kuongozwa na rais mwanamke hivyo kujitambulisha kwake katika mkutano huo kutaongeza msukumo kwa wanawake wengi zaidi kujiamini na kuhamasika kushiriki kwenye vyombo vya maamuzi
mhe
rais samia amewasihi viongozi wa sadc kushirikiana katika kuendeleza jitihada za kuwainua na kuwawezesha wanawake katika ngazi mbalimbali za uongozi na maamuzi katika nchi zao
aidha mhe
rais amewafahamisha viongozi wa sadc kuwa katika mkutano wa generation equality uliofanyika hivi karibuni nchini ufaransa ulimchagua kuwa kinara champion wa masuala ya haki za kiuchumi za wanawake women economic rights and justice hivyo kuomba ushirikiano kutoka kwao ili yeye na timu yake iweze kutekeleza jukumu hilo kikamilifu
amesema katika kipindi cha miaka tangu kuanzishwa kwa sadc kumekuwa na mafanikio na changamoto mbalimbali hivyo akiwa ni kiongozi mpya katika jumuiya hiyo ameahidi kutoa ushirikiano ili kusukuma ajenda za utengamano kushughulikia changamoto na kutekeleza mipango na mikakati mbalimbali ya maendeleo
akizungumzia kuhusu kukabiliana na janga la uviko mhe
rais samia amesema lengo la serikali yake ni kuhakikisha wananchi wote wanachanjwa ili kupata kinga ya ugonjwa huo na kuziomba nchi za sadc kushawishi kampuni zinazozalisha chanjo kuridhia vibali na teknolojia zao zitumike ili kuruhusu chanjo kuzalishwa katika nchi mbalimbali ili kukidhi mahitaji yaliyopo
mhe
rais samia amesema ni lazima kushirikiana katika kubadilishana mbinu na uzoefu na kuwaelimisha wananchi kuhusu dhana potofu dhidi ya chanjo hizo pamoja na kuwahimiza kuendelea kuchukua tahadhari za kujikinga na janga hilo
pia ameziomba nchi zilizoendelea na taasisi za kifedha za kimataifa kuendelea kutoa misamaha au kurefusha muda wa ulipaji wa madeni kwa nchi zinazoendelea mpaka pale janga hilo litakapokwisha
mhe
rais samia amempongeza rais wa malawi dkt
lazarus chakwera kwa kuchaguliwa kuwa mwenyekiti mpya wa sadc na pia amempongeza rais wa msumbiji filipe nyusi kwa kazi kubwa na nzuri ya kuingoza jumuiya hiyo kwa kipindi cha mwaka mmoja uliopita
vilevile mhe
rais samia amempongeza katibu mtendaji wa sadc anayemaliza muda wake dkt
stagomena tax kwa kazi nzuri aliyoifanya kwenye jumuiya hiyo kwa kipindi cha uongozi wake ambapo ameiwakilisha vyema tanzania katika jumuiya hiyo
mhe
rais samia suluhu hassan leo tarehe agosti anatarajia kuondoka jijini dodoma kuelekea nchini malawi kwa ajili ya kushiriki mkutano wa wa wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc utakaofanyika kuanzia tarehe agosti 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe agosti anatarajia kuondoka jijini dodoma kuelekea nchini malawi kwa ajili ya kushiriki mkutano wa wa wakuu wa nchi na serikali wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc utakaofanyika kuanzia tarehe agosti 
katika mkutano huo wa pamoja na mambo mengine wakuu wa nchi na serikali wa sadc watathibitisha nchi ya malawi kuwa mwenyekiti wa sadc kwa kipindi cha mwaka mmoja agosti agosti 
matangazo ya kuwasili mhe
rais samia nchini malawi na mkutano huo yatatangazwa moja kwa moja mbashara kupitia youtube channel ya ikulu tanzania na runinga mbalimbali nchini
mhe
rais samia suluhu hassan akutana na kufanya mazungumzo na uongozi wa chama cha majaji na mahakimu wanawake tanzania tawja ikulu chamwino mkoani dodoma leo tarehe agosti 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe agosti amekutana na kufanya mazungumzo na uongozi wa chama cha majaji na mahakimu wanawake tanzania tawja ikulu chamwino mkoani dodoma
katika mazungumzo hayo mwenyekiti wa tawja mhe
jaji joaquine de mello amempongeza mhe
rais samia kwa kushika nafasi ya uongozi na kuwa rais wa kwanza mwanamke nchini tanzania
mhe
jaji de mello amesema chama cha majaji na mahakimu wanawake tanzania tawja kinafarijika na uongozi wake kutokana na mambo mbalimbali anayofanya ikiwa ni pamoja na kuzingatia usawa wa kijinsia kwa kuongeza idadi ya wanawake katika nafasi mbalimbali za uongozi
amesema tawja iko tayari kushirikiana na serikali katika kusimamia haki pamoja na kuhakikisha serikali inafikia lengo la usawa wa kijinsia wa kwa katika ngazi mbalimbali za uongozi
kwa upande wake mhe
rais samia amekishukuru chama cha majaji na mahakimu wanawake tanzania tawja kwa kazi nzuri inayofanya na kuahidi kuendelea kushirikiana nao katika kutekeleza majukumu yao na amepokea changamoto zao na kuahidi kuzifanyia kazi
wakati huohuo mhe
rais samia amekutana na kufanya mazungumzo na uongozi wa wa chama cha wanasheria tanganyika tls ambapo rais wa chama hicho profesa edward hoseah amesema wameomba kukutana na mhe
rais ili kujitambulisha na kuelezea majukumu yao
profesa hoseah amesema pamoja na mambo mengine tls ina jukumu la kumshauri rais serikali bunge na mahakama katika masuala mbalimbali ya sheria na utawala bora
aidha profesa hoseah amemhakikishia mhe
rais samia kuwa tls iko tayari kuendelea kushirikiana na kuishauri serikali katika masuala mbalimbali ya kisheria
kwa upande wake mhe
rais samia ameishukuru na kuipongeza tls kwa kazi nzuri inayofanya katika kutekeleza majukumu yake ikiwa ni pamoja na kuishauri serikali
mhe
rais ameihakikishia tls ushirikiano wa kufanya nao kazi kwa karibu ili kuweza kutimiza majukumu yake pia amepokea changamoto zao mbalimbali
mhe
rais samia suluhu hassan amewaongoza viongozi mbalimbali na waombolezaji kuaga mwili wa aliyekuwa waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa marehemu elias john kwandikwa leo tarehe agosti 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe agosti amewaongoza viongozi mbalimbali na waombolezaji kuaga mwili wa aliyekuwa waziri wa ulinzi na jeshi la kujenga taifa marehemu elias john kwandikwa
akizungumza wakati akitoa salamu za pole mhe
rais samia amesema kifo cha marehemu kwandikwa kimeacha simanzi na pengo kubwa si kwa familia pekee bali pia kwa serikali na taifa kwa ujumla
amesema serikali imempoteza mtumishi na kiongozi mwadilifu makini shupavu na mchapakazi hodari
aidha mhe
rais samia amewashukuru viongozi wa dini kwa kuongoza ibada ya kumuaga marehemu kwandikwa ambapo mahubiri yao yametoa faraja na kukumbusha kuwa wanadamu duniani wanapita hivyo kutakiwa kuishi kwa wema na kutenda yale ya kumpendeza mungu
shughuli za kuaga mwili wa marehemu kwandikwa zimefanyika katika viwanja vya karimjee jijini dar es salaam na kuhudhuriwa na viongozi mbalimbali wa serikali akiwemo makamu wa rais mhe
dkt
philip mpango rais wa zanzibar mhe
dkt
hussein mwinyi waziri mkuu kassim majaliwa makamu wa pili wa rais wa zanzibar mhe
hemed suleiman abdallah naibu spika wa bunge dkt
tulia ackson jaji mkuu wa tanzania profesa ibrahim hamis juma katibu mkuu kiongozi balozi hussein kattanga katibu mkuu kiongozi zanzibar mhandisi zena said pamoja na viongozi wengine wa vyama vya siasa na serikali
bwana ametoa bwana ametwaa jina lake lihimidiwe mhe
rais samia suluhu hassan ahitimisha ziara yake nchini rwanda rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe agosti amehitimisha ziara yake ya siku mbili nchini rwanda kwa kutembelea viwanda vitatu na kujionea shughuli mbalimbali za uzalishaji zinazofanywa na viwanda hivyo
katika kiwanda cha kwanza cha inyange kinachotengeneza vinywaji mhe
rais samia akiwa na mwenyeji wake rais wa rwanda mhe
paul kagame wamejionea shughuli za uzalishaji wa bidhaa mbalimbali ikiwa ni pamoja na maji ya kunywa maziwa na juisi
aidha mhe
rais samia pia ametembelea kiwanda cha kutengeneza simu za mkononi cha mara phone na kujionea hatua mbalimbali za utengenezaji wa simu kuanzia hatua ya awali hadi kukamilika kwake
pia mhe
rais samia ametembelea kiwanda cha uunganishaji magari cha volkswagen kilichopo nchini humo na kujionea hatua mbalimbali za kuunganisha magari hayo ambayo huuzwa nchini humo
mhe
rais samia amewaagiza waziri wa viwanda na biashara prof
kitila mkumbo na waziri wa uwekezaji mhe
geoffrey mwambe kukutana na wamiliki wa viwanda hivyo ili kutumia fursa zilizopo katika viwanda hivyo ikiwa ni pamoja na kuwauzia malighafi zinazopatikana nchini tanzania
mhe
rais samia ameagana na rais wa rwanda mhe
paul kagame katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa kigali na kurejea jijini dar es salaam baada ya kumaliza ziara rasmi ya siku mbili nchini humo
mhe
rais samia suluhu hassan ameongoza watanzania katika mapokezi ya ndege mpya aina ya bombardier dash q katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere jijini dar es salaamtarehe julai rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai ameongoza watanzania katika mapokezi ya ndege mpya aina ya bombardier dash q katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere jijini dar es salaam
kuwasili kwa ndege hiyo iliyotokea nchini canada kunaongeza idadi ya ndege zilizonunuliwa na kuwasili kufikia kati ya ndege nyingine zinatarajiwa kuwasili mwezi oktoba 
akizungumza wakati wa hafla ya kupokea ndege hiyo mhe
rais samia amesema usafiri wa anga ni kichocheo muhimu cha maendeleo duniani kwa sababu usafiri huo ni wa haraka salama na wenye kutumiwa na watu wengi
mhe
rais samia amesema mbali na usafiri wa anga kusafirisha watu pia ni muhimu katika kusafirisha bidhaa mbalimbali hususan zinazoharibika haraka kama vile matunda mbogamboga samaki maua nyama na nyinginezo
amesema serikali imeamua kununua ndege ya kusafirisha mizigo kwasababu nchi yetu ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa matunda mbogamboga na maua ambapo mwaka tanzania iliuza nje mazao yenye thamani ya takriban dola za kimarekani milioni na ina tarajia hadi kufikia mwaka kuingiza dola za marekani bilioni 
aidha mhe
rais samia amesema ili nchi iweze kuvutia watalii wengi na kunufaika nao ni lazima iimarishe usafiri wa anga na ndio sababu serikali iliamua kufufua shirika la ndege la atcl ikiwa na malengo ya kupokea watalii milioni ifikapo mwaka kutoka watalii milioni 
 mwaka 
amesema serikali imeamua kuimarisha huduma za usafiri nchini ili iweze kunufaika na fursa za kijiografia za kupakana na nchi ambapo kati ya hizo hazina bahari
mhe
rais samia amezihimiza wizara za viwanda na biashara wizara ya uwekezaji na sekta binafsi kuweka mikakati ya kunufaika na fursa hizo ikiwemo kuanzisha kongani za kiuchumi kwenye maeneo ambapo miundombinu ya usafiri inajengwa
vilevile mhe
rais samia ameipongeza atcl kwa kuimarika tangu ilipofufuliwa ambapo idadi ya watu wanaosafiri kwa ndege za shirika hilo imeongezeka kutoka wastani wa abiria hadi kwa mwezi
kwa upande wake mtendaji mkuu wa shirika la atcl mhandisi ladislaus matindi amesema atcl imeongeza safari za kimataifa kutoka kituo kimoja cha comoro hadi saba ambavyo ni burundi china india uganda zambia zimbabwe na hivi karibuni inatarajiwa kuanzisha safari katika miji ya kinshasa lubumbashi kalemie ndola nairobi dubai muscat na london
mapokezi ya ndege hiyo mpya pia yamehudhuriwa na viongozi mbalimbali akiwemo makamu wa rais mhe
dkt
philip isdor mpango waziri mkuu mhe
kassim majaliwa spika wa bunge mhe
job ndugai katibu mkuu kiongozi balozi hussein katanga balozi wa canada hapa nchini mhe
pamella o donell viongozi wa wizara ya ujenzi na uchukuzi pamoja na viongozi mbalimbali wa dini na vyama vya siasa
mhe
rais samia suluhu hassan aitaka jamii nchini kulinda na kuendeleza mila tamaduni na desturi zilizo nzuri na kuwarithisha vizazi vya sasa na vijazvyo
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ameitaka jamii nchini kulinda na kuendeleza mila tamaduni na desturi zilizo nzuri na kuwarithisha vizazi vya sasa na vijazvyo
mhe
rais samia amesema hayo tarehe agosti wakati akihutubia kwenye kilele chatamasha la kizimkazi katika kijiji cha kizimkazi kusini unguja zanzibar
amesema kwa sasa dunia ipo kwenye zama za utandawazi hivyo mikakati thabiti inahitajika kuhakikisha jamii inalinda mila tamaduni na desturi zilizo nzuri ili zisipotee na kuachana na zile mbaya kama ndoa za utotoni na ukeketaji
mhe
rais samia amesema pamoja na mambo mengine tamasha la kizimkazi linahamasisha miradi ya maendeleo kufanyika ikiwemo ujenzi na ukarabati wa shule za awali msingi na sekondari nyumba za walimu pamoja na nyumba za watumishi wa afya
lengo jingine la tamasha hilo ni kutangaza fursa za kiuchumi zilizopo kwenye eneo hilo hususan kilimo utalii uchumi wa bahari ama uchumi wa buluu na utalii wa pomboo dolphin ambao hupatikana katika eneo hilo la kizimkazi
vilevile mhe
rais samia amewahimiza wananchi kushiriki kikamilifu kwenye zoezi la sensa linalotarajiwa kufanyika mwezi agosti mwaka kwa kuwa sensa ni muhimu katika kuwezesha serikali kufahamu idadi ya watu itakayosadia kupanga mipango ya maendeleo
mhe
rais samia amewataka wananchi kuendelea kuchukua tahadhari dhidi ya uviko na kujitokeza kupata chanjo katika kukabiliana na maradhi hayo
katika kilele cha tamasha hilo mhe
rais samia ametembelea mabanda ya wajasiriamali na kujionea bidhaa wanazozalisha kuzindua majengo mbalimbali kupokea maandamano ya vijana takribani na kushuhudia maonesho ya asili ya shomoo
mhe
rais samia amewashukuru wafadhili waliochangia miradi ya maendeleo na kufanikisha kufanyika kwa tamasha hilo ikiwemo benki ya crdb nmb nbc kampuni na mashirika mbalimbali pamoja na serikali ya mapinduzi zanzibar
mhe
rais samia suluhu hassan alitaka jeshi la polisi kufanya marekebisho ya sheria mbalimbali za taasisi hiyo ili kulinda haki za msingi za raia na kupunguza matukio ya kihalifu nchini
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amelitaka jeshi la polisi kufanya marekebisho ya sheria mbalimbali za taasisi hiyo ili kulinda haki za msingi za raia na kupunguza matukio ya kihalifu nchini
mhe
rais samia amesema hayo leo agosti wakati akifungua kikao kazi cha maafisa wakuu waandamizi wa jeshi la polisi na makamanda wa polisi wa mikoa na vikosi kilichofanyika katika ukumbi wa bwalo la maafisa wa jeshi la polisi oysterbay jijini dar es salaam
mhe
rais samia amesema umefika wakati kwa jeshi la polisi nchini kukaa na wadau wengine kuangalia uwezekano wa kurekebisha sheria zikiwemo ya kuweka watu mahabusu pamoja na ile ya muda wa upelelezi
amesema kwenye nchi nyingine mtu hakamatwi mpaka upelelezi uwe umekamilika lakini tanzania kesi nyingi zinakwama mahakamani kutokana na kucheleweshwa kwa upelelezi au kukosekana ushahidi wa kutosha
mhe
rais samia amesema takwimu zinaonyesha kuwa kuna idadi kubwa ya mahabusu magerezani ambao baadhi ya kesi zinazoonekana kukwama kwasabau ya ucheleweshaji wa upelelezi hivyo kukosesha watu haki zao na kwamba kuna baadhi ya askari wanaotuhumiwa kwa kukosa uadilifu nidhamu na maadili
aidha mhe
rais samia amelipongeza jeshi hilo la polisi kwa uamuzi wao wa karibuni wa kuweka ukomo wa upelelezi wa miezi sita kwa kesi ndogo na mwaka mmoja kwa kesi kubwa
hali hii itasababisha uharakishwaji wa utoaji haki na kuipunguzia serikali mzigo wa kuwahudumia mahabusu
hata hivyo mhe
rais amelitaka jeshi la polisi kujenga uwezo kwenye masuala ya tehama ili kukabiliana na aina na mbinu mpya za uhalifu na kuwahimiza kuimarisha uhusiano na majeshi mengine ya polisi na taasisi za polisi za kimataifa
vilevile amelitaka jeshi la polisi kuimarisha uhusiano na wananchi ili waweze kupata taarifa kwa urahisi kwasababu wahalifu wanaishi nao uraiani
katika hatua nyingine mhe
rais samia amepokea hati za utambulisho wa mabalozi watano walioteuliwa kuziwakilisha nchi zao hapa nchini
mabalozi waliowasilisha hati za utambulisho ni mhe
hamisu umar takalmawa balozi wa nigeria hapa nchini mhe
binaya srikanta pradhan balozi wa india hapa nchini mhe
wiebe jakob de boer balozi wa uholanzi hapa nchini mhe
madina diaby kassamba ganou balozi wa burkina faso hapa nchini mwenye makazi yake jijini nairobi nchini kenya na mhe
gaussou toure balozi wa guinea hapa nchini mwenye makazi yake addis ababa nchini ethiopia
akizungumza na mabalozi hao mhe
rais samia amewapongeza kwa kuteuliwa kuziwakilisha nchi zao hapa nchini na amewahakikishia kuwa serikali yake itaendeleza na kuimarisha uhusiano na ushirikiano wake na nchi hizo uliodumu kwa muda mrefu sasa
mhe
rais samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa familia ndugu jamaa na marafiki kufuatia kifo cha aliyekuwa waziri wa fedha katika serikali ya awamu ya tatu marehemu basil mramba kilichotokea tarehe agosti katika hospitali ya regency jijini dar es salaam
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa familia ndugu jamaa na marafiki kufuatia kifo cha aliyekuwa waziri wa fedha katika serikali ya awamu ya tatu marehemu basil mramba kilichotokea tarehe agosti katika hospitali ya regency jijini dar es salaam
mhe
rais samia amesema katika kipindi cha uhai wake marehemu basil mramba alitoa mchango mkubwa kwa taifa na atakumbukwa kwa yale yote mazuri aliyoyafanya katika utumishi wake
nimesikitishwa sana na kifo cha marehemu mramba nawaombea wafiwa wote wawe na moyo wa subira uvumulivu na ustahimilivu katika kipindi hiki cha majonzi cha kumpoteza mpendwa wao amesema mhe
rais samia
mhe
rais samia pia amemuomba mwenyezi mungu aipumzishe roho ya marehemu mahali pema peponi amina
bwana ametoa na bwana ametwaa jina lake lihimidiwe
mhe
samia suluhu hassan amekutana na kufanya mazungumzo na rais na mtendaji mkuu wa kampuni ya elsewedy electric kutoka nchini misri mhandisi ahmed el sewedy ikulu chamwino mkoani dodomaleo tarehe agosti 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe agosti amekutana na kufanya mazungumzo na rais na mtendaji mkuu wa kampuni ya elsewedy electric kutoka nchini misri mhandisi ahmed el sewedy ikulu chamwino mkoani dodoma
katika mazungumzo hayo mhandisi el sewedy amemfahamisha mhe
rais samia kuwa kampuni yake mbali na kuwa miongoni mwa kampuni zinazojenga mradi wa kuzalisha umeme katika bwala la mwalimu nyerere pia imewekeza katika miradi mingine na kutarajia kuwekeza zaidi hapa nchini
mhandisi el sewedy amesema kampuni yake inajenga mitambo ya kuzalisha umeme wa megawati katika bwawa la mwalimu nyerere
pia amesema katika eneo la kigamboni jijini dar es salaam kampuni yake imejenga kiwanda cha kuzalisha nyaya za umeme transfoma vifaa vya kuzuia nyaya za umeme zisilete hitilafu na mita za umeme ambacho kinatarajiwa kufunguliwa rasmi mwezi disemba mwaka 
aidha amesema kutokana na mazingira mazuri ya uwekezaji yanayoendelea kuwekwa na serikali wameamua kuunga mkono na kuwekeza zaidi kwa kujenga eneo la viwanda lenye ukubwa wa mita za mraba milioni mbili ikiwemo ujenzi wa kiwanda cha mbolea
mhandisi el sewedy ameongeza kuwa anatarajia kuwekeza katika ujenzi wa reli ya kisasa na katika kipindi cha miaka atahamasisha makampuni takriban hamsini kutoka misri kuja kuwekeza hapa nchini
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru mhandisi el sewedy na kumuhakikishia kuwa serikali itampa ushirikiano katika kutekeleza miradi hiyo ya maendeleo kwa muda muafaka
mhe
rais samia amesema ujenzi wa eneo maalum la viwanda litasaidia kuchangia kwa kiasi kikubwa utoaji wa ajira na ujuzi
aidha mhe
rais samia amemjulisha mhandisi huyo kuwa kwa sasa tanzania inapitia sheria na sera zake mbalimbali ili kujenga mazingira mazuri zaidi ya biashara na uwekezaji
mhe
rais samia suluhu hassan azindua utolewaji wa chanjo ya uviko na kuongoza watanzania kupata chanjo hiyo katika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam leo tarehe julai rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai amezindua utolewaji wa chanjo ya uviko na kuongoza watanzania kupata chanjo hiyo katika viwanja vya ikulu jijini dar es salaam
akizungumza kabla ya kuanza zoezi hilo mhe
rais samia amewatoa hofu watanzania kuwa chanjo hiyo ni salama na yeye kama rais na amiri jeshi mkuu wa majeshi ya ulinzi na usalama asingejitoa mwenyewe kujipeleka kwenye hatari huku akijua kuwa ana majukumu makubwa yanayomtegemea
nimekubali kwa hiyari yangu kuchanja nikijua ndani ya mwili wangu nina chanjo kadhaa ambazo nimeishi nazo kwa miaka sasa tangu tumezaliwa tumepata chanjo zisizopungua tano na hii ya sita na nyingine nilizochanja nikiwa nasafiri hivyo sioni hatari ya chanjo hii baada ya wanasayansi kujiridhisha na zimekuja nchini na wanasayansi wetu nchini wamejiridhisha mimi niko tayari kuchanja amesema mhe
rais samia
mhe
rais samia amewaomba watanzania kwa hiyari yao kushiriki katika zoezi hilo la chanjo hiyo ya uviko ila waendelee kujihadhari na ugonjwa huo
aidha mhe
rais samia amesema kama hujaguswa na maradhi hayo ya uviko au watu wako wa karibu unaweza kubeza chanjo ila walioguswa wanatamani kupata chanjo hiyo kwa haraka iwezekanavyo
amesema amekuwa akipokea jumbe mbalimbali za simu kutoka kwa baadhi ya watanzania wakimuuliza jinsi ya kupata chanjo hizo ambapo amesema kwa sasa serikali inaendelea kuratibu upatikanaji wa chanjo za kutosha ili kuwezesha wananchi wengi kupata chanjo hizo
kwa upande wake waziri wa afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto mhe
dkt
dorothy gwajima amewataka wananchi kuwapuuza wale wote wanaopotosha kuhusu chanjo hizo za uviko na kusisitiza kuwa ni salama kwa afya baada ya wataalam wetu nchini kujiridhisha kabla ya kuamua kufanyika kwa zoezi hilo
mhe
dkt
gwajima amewaomba viongozi wa dini siasa na viongozi wengine katika makundi mbalimbali na watanzania kwa ujumla kupokea chanjo hiyo kwa kuwa ni silaha ya kisasa katika kukabiliana na uviko 
mhe
waziri dkt
gwajima amebainisha kuwa nchi ambazo zimefanya zoezi kama hili la uchanjaji zimepata matokeo mazuri ikiwemo kupunguza maambukizi kupunguza idadi ya wagonjwa wanaohitaji kulazwa pamoja na kupunguza vifo vitokanavyo na uviko 
wakati huohuo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania na amiri jeshi mkuu mhe
samia suluhu hassan amepokea miradi iliyofadhiliwa na kujengwa na serikali ya ujerumani kupitia jeshi la nchi hiyo gaftag kwa jeshi la wananchi wa tanzania jwtz katika hafla iliyofanyika katika hospitali ya jeshi lugalo jijini dar es salaam
katika hafla hiyo mhe
rais samia na amiri jeshi mkuu amesema miongoni mwa miradi iliyokabidhiwa leo ni idara ya magonjwa ya kuambukiza infectious disease department ambapo amesema msaada huo umekuja katika kipindi sahihi na muda muafaka kutokana na dunia ikiwa ni pamoja na tanzania kukabiliwa na mlipuko wa magonjwa mengi ya kuambukiza ikiwemo ukimwi kifua kikuu malaria ebola pamoja na uviko 
mhe
rais samia amesema ujenzi wa idara hiyo utaongeza uwezo wa nchi wa kukabiliana na magonjwa ya kuambukiza ambapo pia inaendana na dhamira ya serikali ya kuimarisha na kuboresha huduma za afya nchini pamoja na dhana ya utalii wa kitabibu
aidha mhe
rais samia amesema miradi iliyokabidhiwa ni muendelezo wa miradi mingi ambayo serikali ya ujerumani imefadhili nchini tangu mwaka kwenye sekta mbalimbali ikiwemo ujenzi wa chuo cha sayansi ya tiba cha jeshi military college of medical science hospitali ya jeshi kanda ya arusha idara ya dharura ya hospitali kuu ya jeshi lugalo ujenzi wa mabweni ya wanafunzi katika hospitali ya kanda bububu zanzibar pamoja na ujenzi wa karakana ya kisasa ya kutengeneza magari ya jeshi
mhe
rais ameihakikishia serikali ya ujerumani kuwa tanzania itaendelea kuenzi na kukuza zaidi uhusiano wa kirafiki na kihistoria kati ya mataifa haya mawili na kulitaka jeshi la wananchi wa tanzania jwtz kutunza miradi hiyo ili iendelee kutoa huduma kama ilivyokusudiwa
vilevile mhe
rais samia ameipongeza jwtz kwa kazi nzuri ya kulinda mipaka ya nchi na kuiwakilisha vyema nchi kimataifa kwenye misheni mbalimbali za kulinda amani
hafla ya makabidhiano ya miradi mbalimbali iliyofadhiliwa na serikali ya ujerumani kwa jeshi la tanzania imehudhuriwa na mkuu wa majeshi ya ulinzi jenerali venance mabeyo mhe
balozi wa ujerumani nchini bibi regine hess mkuu wa kikundi maalum cha ushauri wa kijeshi kwa tanzania geftag luteni kanali thomas nalbach waziri wa afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto mhe
dkt
dorothy gwajima pamoja na viongozi mbalimbali wa serikali
mhe
samia suluhu hassan atuma salamu za rambirambi kufuatia kifo cha aliyekuwa mkuu wa mkoa wa kilimanjaro mhe
anna mghwira kilichotokea leo tarehe julai rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametuma salamu za rambirambi kwa familia ndugu jamaa na marafiki kufuatia kifo cha aliyekuwa mkuu wa mkoa wa kilimanjaro mhe
anna mghwira kilichotokea leo tarehe julai katika hospitali ya rufaa ya mount meru mkoani arusha alipokuwa akipatiwa matibabu
mhe
rais samia amesema amepokea taarifa za kifo cha mhe
anna mghwira kwa majonzi na masikitiko makubwa hasa akikumbuka mchango wake mkubwa alioutoa katika ujenzi wa taifa
amewaomba wanafamilia wote wawe na moyo wa uvumilivu katika kipindi hiki kigumu cha majonzi na amemuombea marehemu anna mghwira apumzike mahali pema peponi amina
mhe
rais samia suluhu hassan ahudhuria dhifa ya kitaifa iliyoandaliwa na rais wa jamhuri ya burundi mhe
rais evariste ndayishimiye rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai amehudhuria dhifa ya kitaifa iliyoandaliwa na mwenyeji wake rais wa jamhuri ya burundi mhe
rais evariste ndayishimiye ikulu jijini bujumbura
akizungumza wakati wa dhifa hiyo mhe
rais samia amempongeza mhe
rais ndayishimiye kwa kazi kubwa anayoifanya tangu ashike madaraka ya kuiongoza nchi hiyo mhe
rais samia amesema mhe
rais ndayishimiye katika kipindi kifupi cha utawala wake ameongoza mapambano dhidi ya rushwa ameanzisha mageuzi ya kiuchumi na kijamii ameimarisha amani na usalama na kuimarisha uhusiano na nchi mbalimbali pamoja na taasisi za kimataifa
kufuatia jitihada hizo mhe
rais samia amezitaka nchi na taasisi za kimataifa ambazo bado hazijaondoa vikwazo kwa burundi kufanya hivyo ili nchi hiyo iweze kupiga hatua zaidi kimaendeleo
aidha mhe
rais samia ameahidi kuendeleza uhusiano na ushirikiano wa muda mrefu baina ya tanzania na burundi ambapo viongozi hao wamekubaliana kuondoa vikwazo ili kuongeza biashara na uwekezaji katika mataifa yao
katika kukuza biashara na uwekezaji viongozi hao wamekubaliana kukamilisha ujenzi wa kituo cha huduma za pamoja kwenye mpaka katika eneo la manyovu na mugina
pia wamekubaliana kushirikiana kwenye ujenzi wa barabara ikiwemo barabara ya nyakanazi kasulu manyovu rumoge gitaza pamoja na reli ya uvinza msongati gitega
kwa upande wake mhe
rais ndayishimiye amempa pole mhe
rais samia na watanzania kwa ujumla kwa hasara kubwa waliyoipata kufuatia kuungua kwa soko la kariakoo jijini dar es salaam ambapo amesema hasara hiyo si kwa wafanyabiashara wa tanzania pekee bali hata warundi kwani soko hilo si kwamba linahudumia tanzania pekee bali nchi nyingi za afrika mashariki ikiwemo burundi
mhe
rais ndayishimiye amemshukuru rais samia kwa kufanya ziara nchini burundi na kusema kuwa ziara hiyo imedhihirisha uhusiano na ushirikiano wa kweli uliopo kati ya tanzania na burundi
mhe
rais samia suluhu hassan akutana na kufanya mazungumzo na mjumbe maalum wa mfalme wa umoja wa falme za kiarabu u
e sheikh shakhboot bin nahyan al nahyan rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai amekutana na kufanya mazungumzo na mjumbe maalum wa mfalme wa umoja wa falme za kiarabu u
e sheikh shakhboot bin nahyan al nahyan ikulu jijini dar es salaam
sheikh al nahyan amemshukuru mhe
rais samia kwa kuendeleza ushirikiano na nchi za falme za kiarabu na kumkabidhi barua yenye ujumbe maalum kutoka kwa mfalme wa u
e sheikh mohamed bin zayed al nahyan ambapo pia mfalme huyo ametoa salamu za pole kwa mhe
rais samia kufuatia kifo cha hayati rais magufuli na kumpongeza kwa kushika nafasi ya uongozi wa nchi
amesema u
e itaendeleza ushirikiano na uhusiano na tanzania katika nyanja mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuunga mkono usawa wa kijinsia na haki za wanawake hasa wakizingatia kuwa mhe
rais samia ni mfano bora kwa wanawake nchini tanzania na dunia kwa ujumla
aidha sheikh nahyan amesema u
e inaunga mkono jitihada za mhe
rais samia za kupambana na ugonjwa wa uviko ambapo amesema umoja wa falme za kiarabu upo tayari kuipatia tanzania chanjo ya ugonjwa huo
kwa upande wake mhe
rais samia ameshukuru umoja wa falme za kiarabu u
e kwa kuendeleza ushirikiano na tanzania na kumuahidi mjumbe huyo maalum kuwa serikali itaendeleza mahusiano mazuri kwa ajili ya manufaa ya nchi hizi mbili
mhe
rais samia amesema u
e ni mbia muhimu katika maendeleo ya tanzania kwasababu wamesaidia kuboresha miundombinu hususan ya barabara na biashara
aidha mhe
rais samia amesema kumekuwa na ongezeko la usawa wa kibiashara kati ya nchi hizi mbili mwaka hadi mwaka na kuongeza kuwa tanzania inaendelea kufanya maboresho ya kibiashara ili kuvutia zaidi wawekezaji
pia mhe
rais ameshukuru kupokea mualiko wa kuhudhuria maonesho ya biashara ya kimataifa ya dubai dubai expo yanayotarajiwa kufanyika mwezi machi 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan akutana na kufanya mazungumzo na naibu mkurugenzi mtendaji wa shirika la mazingira la umoja wa mataifa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai amekutana na kufanya mazungumzo na naibu mkurugenzi mtendaji wa shirika la mazingira la umoja wa mataifa unep bi
joyce msuya ikulu jijini dodoma
bi
msuya amesema unep kwa kushirikiana na umoja wa mataifa un wako tayari kuunga mkono jitihada mbalimbali zinazofanywa na serikali ya tanzania katika maendeleo na mipango yake ya kutunza na kuhifadhi mazingira
pia naibu mkurugenzi huyo wa unep ametoa salamu za pongezi kutoka kwa katibu mkuu wa umoja wa mataifa mhe
ant nio guterres na naibu katibu mkuu balozi amina mohammed kwa mhe
rais samia kwa uongozi wake mahiri tangu ashike nafasi ya urais nchini tanzania
aidha bi msuya amempongeza mhe
rais samia kwa jitihada zake anazochukua kukabiliana na ugonjwa wa corona ambapo amesema umoja wa mataifa uko tayari kuunga mkono jitihada hizo
mwakilishi mkazi wa shirika la maendeleo la umoja wa mataifa undp bi
christine musisi amesema kupitia mpango mkakati wa miaka mitano wanaouandaa utazingatia mpango wa maendeleo wa tatu wa miaka mitano fydp iii wa tanzania
kwa upande wake mhe
rais samia ameshukuru na kuahidi kuendelea kushirikiana na unep katika mipango thabiti ya utunzaji na uhifadhi wa mazingira nchini
mhe
samia amewataka un kuhakikisha kuwa mpango wao wa miaka mitano wanaouandaa uwe endelevu na wenye kuleta tija katika kukabiliana na mabadiliko ya tabia nchi
pia mhe
samia amesema serikali inaendelea na jitihada mbalimbali za kukabiliana na uharibifu wa mazingira ikiwa ni pamoja na kuwawekea mazingira bora wananchi katika shughuli zao za maendeleo ili wasizidi kuharibu mazingira
mhe
rais amewaomba unep kwa kushirikiana na un kuendeleza jitihada za serikali kwa kuwapatia rasilimali fedha na rasilimali watu ili azma ya kutunza mazingira ifanikiwe kikamilifu
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan akutana na kuzungumza na afisa mtendaji mkuu wa makampuni ya barrick gold rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai amekutana na kuzungumza na afisa mtendaji mkuu wa makampuni ya barrick gold bw
mark bristow ikulu jijini dodoma na kuzungumzia masuala mbalimbali yanayohusu utendaji kazi wa kampuni hiyo na kampuni ya twiga
bw
bristow amemhakikishia mhe
samia kuwa barrick itaendelea kushirikiana na serikali katika uwekezaji wa sekta ya madini nchini na wako tayari kuendelea kuwekeza katika maeneo mengine
amesema wanaendelea vizuri na mfumo wa utekelezaji wa makubaliano baina yao na serikali katika kuhakikisha pande zote mbili zinanufaika na rasilimali ya madini nchini
aidha bw
bristow amesema kwa sasa barrick imeajiri watanzania wengi ikiwa ni pamoja na uongozi wa juu kama mkurugenzi mtendaji meneja mkazi na mkuu wa mahesabu kuwa ni watanzania
ameongeza kuwa barrick imefanya maboresho ya usimamizi wa mazingira katika mgodi wa north mara ikiwa ni pamoja na kuboresha mfumo wa kuhifadhi na kutibu maji yanayotokana na uzalishaji wa madini katika mgodi huo
ameongeza kuwa kwa sasa barrick imeongeza ushiriki wa watanzania katika kutoa huduma mbalimbali katika migodi yao ambapo takriban asilimia ya manunuzi hutoka kwa watanzania
kwa upande wake mhe
samia amemhakikishia muwekezaji huyo kuwa serikali yake itaendelea kushirikiana nao kwa kutekeleza yale yote waliyokubaliana kwa lengo la kuhakikisha rasilimali ya madini inanufaisha pande zote mbili kwa manufaa ya taifa
aidha mhe
samia amemshukuru bw
bristow kwa utayari wake wa kushirikiana na serikali katika kukabiliana na ugonjwa wa corona nchini
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan awaongoza viongozi na waombolezaji kuaga mwili wa aliyekuwa mtendaji mkuu wa tanroads rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai amewaongoza viongozi mbalimbali na waombolezaji kuaga mwili wa aliyekuwa mtendaji mkuu wa wakala wa barabara tanzania tanroads mhandisi patrick mfugale
shughuli za kuaga mwili wa mhandisi mfugale zimefanyika katika viwanja vya karimjee jijini dar es salaam na kuhudhuriwa na viongozi mbalimbali wa serikali akiwemo waziri mkuu kassim majaliwa majaliwa katibu mkuu kiongozi balozi hussein katanga katibu mkuu kiongozi zanzibar mhandisi zena said pamoja na viongozi wengine wa taasisi za umma na binafsi
mhe
rais samia amesema kifo cha mhandisi mfugale kimeacha simanzi na pengo kubwa kwa familia serikali na taifa kwa ujumla
amesema serikali imepoteza mtumishi na kiongozi mwadilifu makini shupavu na mchapakazi hodari
taifa limepoteza mhandisi mahiri na mzalendo wa kweli ambaye daima alikuwa tayari kuitumikia nchi kwa moyo wake wote
mhe
rais samia amesema mhandisi mfugale ameacha alama kubwa kwa nchi kwa kuwa amekuwa mtumishi wa umma kwa takriban miaka tangu mwaka ambapo ameongoza tanroads kwa takriban miaka tangu mwaka 
katika kipindi hicho mhandisi mfugale ametoa mchango mkubwa kwa nchi hususan katika sekta ya miundombinu ya barabara na madaraja
aidha mhe
rais samia amesema mhandisi mfugale atakumbukwa kwa kubuni na kusimamia ujenzi wa daraja la umoja mtambaswala linalounganisha tanzania na msumbiji daraja la nyerere kigamboni daraja la mkapa katika mto rufiji daraja la kikwete katika mto malagarasi daraja la magufuli katika mto kilombero daraja la mfugale tazara daraja la kijazi ubungo daraja la tanzanite selander daraja la kigongo busisi jpm na miradi mingi ya kimakakati
mhe
rais samia amesema kutokana na mchango mkubwa alioutoa mhandisi mfugale kwa taifa kila mmoja wetu anapaswa kutumia fursa aliyopewa kuacha alama ili nchi ipate maendeleo kwa haraka
mhandisi mfugale alifariki dunia juni katika hospitali ya benjamin mkapa jijini dodoma
bwana ametoa bwana ametwaa jina lake lihimidiwe taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ametangaza siku za maombolezo ya kitaifa kufuatia kifo cha rais wa kwanza wa zambia dkt
kenneth david kaunda kilichotokea tarehe juni mjini lusaka zambia
katika kipindi hicho cha maombolezo bendera zote zitapepea nusu mlingoti
aidha mhe
rais samia ametuma salamu za rambirambi kwa rais wa zambia mhe
edgar chagwa lungu familia ya marehemu na wananchi wote wa zambia kwa kumpoteza kiongozi wao
mhe
rais samia amemtaja hayati dkt
kaunda kuwa miongoni mwa viongozi mahiri na jasiri kuwahi kutokea barani afrika ambapo wakati wa uhai wake alitoa mchango mkubwa kwenye harakati za ukombozi wa bara la afrika kwa kushirikiana na viongozi wengine akiwemo baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere
vilevile hayati dkt
kaunda alikuwa miongoni mwa waanzilishi wa jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc
tanzania itamkumbuka hayati dkt
kaunda kwa mchango wake katika kukuza uhusiano na ushirikiano kati ya mataifa yetu mawili ambao uliwezesha kutekelezwa kwa miradi mikubwa ya kimkakati ikiwemo mamlaka ya reli kati ya tanzania na zambia tazara na bomba la kusafirisha mafuta tazama
mwenyezi mungu aipumzishe roho yake mahali pema peponi
hotuba ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa samia suluhu hassan wakati wa kulihutubia bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania dodoma aprili mheshimiwa spika baada ya kumshukuru mwenyezi mungu kwa neema na rehma zake niruhusu niseme kuwa ni miaka takriban imepita tangu niondoke kwenye jengo hili adhimu bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania nikiwa mbunge
hivyo basi leo ninayo furaha kurudi tena na kupata fursa hii ya kulihutubia bunge hili ambalo limenilea limenijenga kuninoa na kufanya uwezo wangu uonekane na wote mpaka kuweza kushika nafasi hii niliyonayo
nimefarijika kuona baadhi ya wenzangu niliokuwa nao bado wapo ndani ya bunge hili
lakini nimepata faraja zaidi baada ya kuziona sura mpya zenye ari na matumaini ya kuwatumikia watanzania
mheshimiwa spika nashukuru sana kwa ukarimu wako pamoja na waheshimiwa wabunge kunikaribisha leo hii ndani ya bunge hili
nimekuja kulihutubia bunge hili baada ya nchi yetu kupita kwenye kipindi kigumu cha historia ya uongozi
kama itakavyokumbukwa tarehe machi taifa letu lilipatwa na msiba mkubwa wa kuondokewa na aliyekuwa rais wa awamu ya tano ya jamhuri ya muungano wa tanzania hayati dkt
john pombe joseph magufuli
kwa sababu hiyo kabla sijaendelea mbele na hotuba yangu naomba sote tusimame kwa dakika moja tumuombee hayati rais magufuli
mwenyezi mungu aipumzishe roho yake mahali pema peponi
amina
hayati rais dkt
magufuli alikuwa kiongozi hodari jasiri na shupavu mwenye maono ambaye aliipenda nchi yetu na kuitumikia kwa uaminifu na uadilifu mkubwa
hivyo basi napenda nitumie fursa hii kurudia tena kutoa pole nyingi sana kwa familia hususan mama suzan magufuli mama wa marehemu mjane wa hayati dkt
magufuli mama janet magufuli watoto ndugu pamoja na jamaa
napenda pia kutoa pole kwa bunge hili tukufu ambalo kabla awe rais alikuwa mwenzenu kwa miaka 
aidha kama ivyofahamika kwa mujibu wa katiba yetu rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania ni sehemu ya bunge hili
hivyo basi sina budi kulipa pole bunge hili
nitumie fursa hii pia kurudia kuwapa pole nyingi watanzania wote kwa kumpoteza kiongozi wetu mpendwa
kwa hakika taifa letu limeondokewa na mmoja wa viongozi mahiri mzalendo mwana mwema wa tanzania ambaye tulimpenda na tunathamini mchango wake kwa taifa
mapenzi haya ya watanzania yalidhihirika wazi kipindi cha maombolezo na mazishi ambapo sote tulishuhudia idadi kubwa ya wananchi waliojitokeza kumuaga
mheshimiwa spika kufuatia kifo cha hayati rais dkt
magufuli tarehe machi kwa kuzingatia katiba ya nchi yetu niliapishwa kushika hatamu za uongozi wa taifa letu
hivyo basi napenda kwanza kabisa kumshukuru mwenyezi mungu kwa kulipitisha salama taifa letu kwenye kipindi cha mabadiliko ya uongozi wa nchi
mimi binafsi namshukuru mwenyezi mungu kwa kushusha kudra yake kwangu mimi mja wake kwani dhamana hii ni kubwa na yenye mitihani mingi
hivyo namwomba mwenyezi mungu anisaidie
napenda pia nikishukuru chama changu chama cha mapinduzi ccm ambacho kimenijengea uwezo mkubwa na wakati wote kimeniamini
kama nisingeaminiwa na chama changu huenda leo nisingekuwa mbele ya bunge hili kulihutubia
nawashukuru pia viongozi mbalimbali wa chama na serikali ambao wamenilea na kunijengea uzoefu na pia kujiamini
na hapa naomba niwashukuru kwa moyo wa dhati kabisa waheshimiwa marais wastaafu wote pamoja na viongozi wote wakuu wa kitaifa kwa kuwa nami bega kwa bega katika nyadhifa zangu mbalimbali za utumishi nilizopitia na kushika
kipekee kabisa napenda kutambua mchango na malezi ya waheshimiwa marais hayati dkt john magufuli na marais wastaafu amani abeid karume na jakaya mrisho kikwete
niseme wazi kuwa uwezo wangu wa uongozi uliibuliwa na mhe
amani karume aliyenipa nafasi ya uwaziri katika kipindi changu cha mwanzo na cha pili nikiwa mjumbe wa baraza la wawakilishi la zanzibar
malezi haya ya uongozi yaliendelezwa na mhe
jakaya mrisho kikwete alienipa uwaziri katika serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania na baadaye kuniamini kwenye nafasi ya kuwa makamu mwenyekiti wa bunge la katiba
fursa hii ilinipa nafasi ya kuwajua na kufanya kazi na baadhi yenu humu ndani na ndiyo fursa iliyonitambulisha kwa watanzania
nimshukuru sana ingawa hatuko naye duniani hayati rais dkt
magufuli kwa kuniamini kuwa mgombea mwenza wake kwenye uchaguzi mkuu wa mwaka na mwaka na hatimaye kuniwezesha kuwa mwanamke wa kwanza nchini kushika wadhifa wa makamu wa rais na sasa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania
mheshimiwa spika nalishukuru bunge lako tukufu kwa ushirikiano mkubwa ambao limenipa tangu nimechukua dhamana ya kuliongoza taifa letu
nalishukuru sana bunge kwa kupitisha azimio la kunipongeza na kuniahidi ushirikiano lakini pia kwa kuridhia pendekezo langu kuhusu jina la makamu wa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
philip isdor mpango
namshukuru kwa kukubali uteuzi huo na kwamba sasa amejipanga kuchapa kazi kweli kweli
siwezi kuhitimisha shukran zangu bila kuwashukuru viongozi wengine wa serikali kwa ushirikiano mkubwa walionipa tangu nimekabidhiwa dhamana ya kuliongoza taifa letu
namshukuru rais wa zanzibar na mwenyekiti wa baraza la mapinduzi mheshimiwa dkt
hussein ali mwinyi pamoja na serikali yake tumeanza kufanyakazi kwa ukaribu zaidi
namshukuru waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa namshukuru mheshimiwa jaji mkuu na kupitia yeye mhimili wa mahakama nawashukuru waheshimiwa mawaziri katibu mkuu kiongozi ndugu hussein kattanga wakuu wa mikoa makatibu wakuu pamoja na viongozi wengine wote wa serikali
kwa namna ya pekee navishukuru vyombo vya ulinzi na usalama ambavyo kwa ari kubwa vinaendelea kulinda amani na usalama wa nchi yetu na mipaka yake
napenda pia niwashukuru viongozi wetu wa dini ambao wakati wote wamekuwa wakifanya dua na sala kuliombea taifa letu
nawashukuru viongozi wa vyama vya siasa kwa ushirikiano wanaonipa
navishukuru vyombo vya habari kwa kuendelea kutoa taarifa na kuwaelimisha watanzania kuhusu masuala mbalimbali yanayojitokeza nchini
mwisho lakini sio kwa umuhimu nawashukuru watanzania wote kwa kuendelea kuniamini na kuiunga mkono serikali
mheshimiwa spika mwaka huu nchi yetu imetimiza miaka ya mapinduzi matukufu ya zanzibar pamoja na muungano wetu na tutasheherekea miaka ya uhuru wa tanzania bara
katika kipindi hicho mafanikio mengi makubwa yamepatikana
napenda nitumie fursa hii kuzishukuru na kuzipongeza awamu zote za uongozi wa nchi yetu kuanzia awamu ya kwanza iliyoongozwa na baba wa taifa hayati mwalimu julius kambarage nyerere awamu ya pili ya mzee ali hassan mwinyi awamu ya tatu ya hayati mzee benjamin william mkapa awamu ya nne ya mheshimiwa jakaya mrisho kikwete pamoja na awamu ya tano iliyoongozwa na mtangulizi wangu hayati dkt
john pombe joseph magufuli kwa mafanikio hayo
kwa upande wa zanzibar nazishukuru awamu zote nane za uongozi kwa kujenga ustawi na maendeleo kwa wananchi wa zanzibar mpaka hatua iliyofikia
nami nataka hapa mwanzoni kabisa nilieleze bunge hili tukufu pamoja na watanzania kwa ujumla kuwa dira na mwelekeo wa serikali ya awamu ya sita itakuwa kudumisha mazuri ya awamu zilizopita kuyaendeleza mema yaliyopo na kuleta mengine mapya
na hii kimsingi ndiyo dhana na maana halisi ya kaulimbiu salamu yetu ya jamhuri ya muungano wa tanzania kazi iendelee
tutaenzi na kuendeleza mambo yote mazuri lakini pia tutafanya mabadiliko pale itakapobidi kwa lengo la kukuza ufanisi na tija huku tukiongozwa na dira ya taifa ya maendeleo ya mwaka ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka mpango wa tatu wa taifa wa maendeleo wa miaka mitano ajenda ya maendeleo ya afrika ya mwaka na ajenda ya dunia ya malengo ya maendeleo endelevu ya mwaka 
na katika hilo mheshimiwa spika utakumbuka kuwa wakati akizindua bunge hili tarehe novemba rais wa awamu ya tano hayati dkt
magufuli alieleza mambo mengi muhimu ambayo yangepewa kipaumbele na serikali ya chama cha mapinduzi kwenye miaka hii mitano kwa kuzingatia ilani yetu ya uchaguzi ya mwaka 
hivyo basi kwa kuwa nilishiriki kikamilifu katika kuinadi ilani hiyo na kwa kuwa kama nilivyowahi kusema na leo nataka nirudie tena kuwa mimi na hayati rais dkt
magufuli tulikuwa kitu kimoja
kwa sababu hiyo mambo mengi ambayo serikali ninayoingoza imepanga kuyatekeleza ni yale ambayo yalielezwa na hayati rais dkt
magufuli wakati akilizindua bunge hili
mheshimiwa spika naomba sasa uniruhusu nitaje baadhi ya masuala muhimu ambayo serikali ya awamu ya sita itayapa kipaumbele kwenye miaka hii mitano
jambo la kwanza na muhimu kabisa tutakalolipa kipaumbele kwenye miaka hii mitano ni kuendelea kulinda na kudumisha tunu za taifa letu yaani amani umoja na mshikamano uhuru wa nchi yetu mapinduzi matukufu ya zanzibar pamoja na muungano wetu
kama mnavyofahamu amani na umoja ni msingi mkuu wa maendeleo katika taifa lolote
hivyo basi nawasihi sana watanzania wenzangu tushirikiane kwa pamoja katika kulinda tunu hizi
tanzania ni yetu sote kila mmoja wetu anao wajibu wa kuhakikisha anazilinda na kuzitetea tunu hizi mahali popote alipo
mheshimiwa spika mbali na kulinda na kuzitunza tunu za taifa letu tunakusudia kuelekeza nguvu kubwa katika kusimamia ukuzaji uchumi
kama mnavyofahamu kwenye miaka ya hivi karibuni hususan kwenye miaka mitano iliyopita taifa letu limepata mafanikio makubwa ya kiuchumi
tumesimamia ukuaji uchumi kwa wastani wa asilimia 
 kwa mwaka tumedhibiti mfumko wa bei kwa wastani wa asilimia 
 na kupunguza umasikini hadi kufikia asilimia 
muhimu zaidi mwaka jana mwezi julai taifa letu lilifanikiwa kuingia kwenye kundi la nchi za uchumi wa kati ambapo pato la wastani wa kila mtanzania limeongezeka hadi kufikia dola za marekani zaidi ya kigezo cha dola za marekani cha kuingia kwenye kundi hilo
haya bila shaka ni mafanikio makubwa
lakini pamoja na mafanikio hayo makubwa ni wazi kuwa jitihada zaidi zinahitajika ili kukuza uchumi na kupambana na umasikini nchini
hii ni kwa sababu licha ya mafanikio yaliyopatikana kasi ya ukuaji uchumi bado ni ndogo
wataalam wa uchumi wanatueleza kwamba ili kuweza kupambana na umasikini uchumi wetu unatakiwa ukuwe angalau kwa asilimia kwa mwaka
lakini kutokana na dunia kukumbwa na janga la corona ki uhalisia takwimu zinaonesha kwamba chumi nyingi duniani zimeshuka
tanzania nayo imeathirika kwa kushuka kwa kiwango cha uchumi kutoka wastani wa asilimia 
 hadi asilimia 
hii inamaanisha kwamba katika miaka mitano ijayo kunahitajika uwekezaji mkubwa katika sekta za uzalishaji na zitazotoa ajira kwa wingi
hatua mahsusi zitakazochuliwa katika kukuza uwekezaji ni pamoja na kufanya marekebisho kadhaa katika sera sheria na kanuni zetu na kuondoa vifungu vitakavyobainika kusababisha vikwazo katika kukuza uwekezaji
tutaendelea kuboresha sera zetu za uchumi wa jumla pamoja na sera za fedha na kuhakikisha viashiria vyote vya uchumi ikiwemo thamani ya sarafu yetu mfumko wa bei pamoja na viwango vya riba vinabaki kwenye hali ya utulivu
sambamba na hilo hatutokuwa tayari kuvumilia uvivu uzembe wizi na ubadhirifu wa mali na fedha za umma
aidha tutachukua hatua madhubuti za kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini ili kuivutia sekta binafsi kushiriki vizuri kwenye shughuli za kiuchumi
mwelekeo utakuwa kurudisha imani kwa wawekezaji na kutoa vivutio kwa wawekezaji mahiri strategic investors ikiwa ni pamoja na kuwezesha uwekezaji kufanyika kwa haraka
kutakuwa na sifa na matakwa maalum yatakayowekwa kwa uwazi katika kutambua miradi ya kimkakati itakayostahiki vivutio vya kikodi au vivutio vyenginevyo
suala la upatikanaji wa mitaji nalo halina budi kuangaliwa kwa umakini mkubwa
kama mnavyofahamu ili sekta binafsi iweze kushiriki vizuri hatuna budi kuboresha mazingira ya uwekezaji na biashara
nchi yetu imekuwa ikilalamikiwa kwa kutokuwa na mazingira mazuri ya biashara na uwekezaji ikiwemo kutokuwa na sera zinazotabirika utaratibu wa kodi usio na utulivu urasimu mwingi katika kutoa huduma kwa wawekezaji na matatizo mengine yanayokwamisha ustawi wa biashara na uwekezaji
hivyo basi serikali ya awamu ya sita inakusudia kufanya maboresho makubwa kwenye eneo hilo
kwanza tutahakikisha tunatekeleza kikakamilifu mpango wetu wa kuboresha mazingira ya biashara nchini
zaidi ya hapo nimeiweka wizara ya uwekezaji chini ya uangalizi wa waziri mkuu ili kurahisisha uratibu wa pamoja na ukaribu katika kuhakikisha tunaondoa urasimu kwenye masuala ya uwekezaji ikiwemo kutoa vibali na leseni ndani ya muda mfupi na masuala ya upatikanaji wa ardhi kwa uwekezaji
na katika hilo narudia wito wangu wa kujenga dirisha moja la mfumo wa kutoa huduma kwa mtandao
tunakusudia kufanya mageuzi ya kiutendaji kwenye mfumo wa utozaji na ukusanyaji wa kodi kuweka mfumo utakaorahisisha na kuvutia walipa kodi na kutengeneza wigo mpana zaidi wa walipa kodi ikilinganishwa na walipa kodi waliopo leo
tumejitahidi sana katika awamu ya tano kuongeza makusanyo ya kodi kutoka wastani wa shilingi bilioni mwaka hadi kufikia wastani wa shilingi trilioni 
 hivi sasa
makusanyo haya yanatokana na kodi ya forodha asilimia na kodi za ndani asilimia isiyozidi 
hii ina maana kwamba ni watanzania wachache ndio wanaolipa kodi kati ya watanzania wanaokaribia milioni 
hivyo basi kuna kila haja ya kutanua wigo wa walipa kodi na vile vile kuweka mifumo rafiki ya ulipaji na ukusanyaji wa kodi
ningependa kuona wafanyabiashara wawekezaji na wananchi wanalipa kodi bila shuruti na matumizi ya nguvu wakitambua kwamba kodi ni maendeleo yao
tunadhamiria pia kufanya mapitio na uchambuzi wa kina kwenye uendeshaji wa mashirika ya umma tukiwa na lengo la kuyafanya yaweze kujiendesha kwa faida
mashirika yaliyo mengi yanaendeshwa kwa kusuasua kiasi kwamba unapofika muda wa kutoa gawio la faida serikalini uongozi na bodi za mashirika wanahaha kunusuru ajira zao
vilevile tutaendelea kufanya kazi kwa karibu sana na sekta binafsi kwa kutambua kuwa wao ndiyo kiini cha ukuaji wa uchumi
kwa kudhihirisha hilo pamoja na mambo mengine serikali tunashirikiana na taasisi ya sekta binafsi tpsf kuanzisha mfumo wa kupokea na kushughulikia changamoto za wawekezaji nchini kwa njia ya mtandao
lengo la mfumo huo ni kurahisisha ushughulikiaji wa changamoto za wawekezaji kwa njia ya haraka na kuleta ufanisi katika kuwahudumia
kumekuwa pia na malalamiko mengi kwenye upatikanaji wa vibali vya kazi kwa wageni
kuna msemo unasema ukimuona mtu mzima analia ujue lipo jambo
hapa napo kwa kuwa malalamiko yamezidi hatuna budi kuliangalia upya suala hili huku tukilinda maslahi ya taifa
ni imani yangu kuwa hatua hizi pamoja na nyingine ambazo sikuzitaja zitavutia wawekezaji na wafanyabiashara wengi ikiwemo wa ndani kuwekeza kwenye sekta mbalimbali nchini na hivyo kusaidia juhudi za serikali za kukuza uchumi kupambana na umasikini na kukabiliana na tatizo la ajira
mheshimiwa spika kama unavyofahamu zaidi ya asilimia ya watanzania ni wakulima ambao wanajishughulisha na kilimo cha mazao ufugaji na uvuvi
hivyo basi ni ndoto kwetu kufikiria kwamba tutaongeza kasi ya kukuza uchumi na kukabiliana na umasikini bila ya kuelekeza nguvu kubwa katika sekta hizo
ni kweli kwenye miaka iliyopita tumeweza kupata baadhi ya mafanikio kwenye sekta ya kilimo
mathalan sekta hii kwa sasa inachangia asilimia ya chakula nchini asilimia ya malighafi za viwandani asilimia 
 ya pato la taifa na asilimia ya fedha za kigeni
hata hivyo pamoja na mafanikio hayo sekta ya kilimo bado inakabiliwa na matatizo mengi lakini kubwa zaidi ni udogo wa tija au uhaba wa mavuno
nimeeleza hivi punde kuwa zaidi ya asilimia ya watanzania ni wakulima lakini mchango wao kwenye pato la taifa ni asilimia tu
hii inatokana na tija ndogo inayopatikana kwenye kilimo cha mazao mbalimbali hasa mazao ya biashara
kwa mfano kilimo cha mahindi chenye tija kinawezesha uvunaji wa tani kwa hekta lakini kwa hapa kwetu wastani wa uzalishaji ni tani 
 tu
aidha tunazalisha pamba kilo kwa ekari moja wakati zipo nchi wanazalisha kati ya kilo hadi kilo kwa ekari
na hali hii ipo kwenye mazao takriban yote
ukiachilia mbali tija ndogo kwenye kilimo cha mazao nchi yetu licha ya kushika nafasi ya pili kwa mifugo barani afrika sekta ya mifugo inachangia asilimia 
 kwenye pato la taifa
mwaka tulizalisha tani za nyama na lita bilioni za maziwa
hii inatokana na matumizi madogo ya mbinu za kisasa za ufugaji
mathalan ng ombe wetu kwa wastani wanazalisha lita za maziwa wakati kwa kutumia mbinu za kisasa wanaweza kuzalisha lita hadi lita kwa siku
ng ombe wetu wengi wanatoa nyama isiyozidi wastani wa kilo lakini mahali kwingine duniani ng ombe wanafikisha kilo za nyama
kwa upande uvuvi nako hali iko vivyo hivyo
licha ya kuwa na maeneo mengi makubwa yenye kufaa kwa uvuvi ikiwemo mwambao wenye urefu wa takriban kilometa maziwa makubwa pamoja na mito mingi mauzo yetu ya samaki nje ya nchi ni madogo na wakati mwingine nchi yetu inaendelea kuagiza samaki kutoka nje
hii inadhihirisha kuwa tija kwenye sekta ya kilimo bado ni ndogo sana
hivyo basi kwenye miaka hii mitano tutaelekeza nguvu kubwa katika kujenga misingi imara wa sekta ya kilimo kwa lengo la kuongeza tija
tutajitahidi kuwekeza katika kilimo cha biashara kuongeza uzalishaji wa mbegu bora kwa kuongeza uwekezaji kwa taasisi za serikali za tari na asa ili zizalishe na kuhamasisha matumizi ya mbegu bora kwa wakulima
taasisi hizo tutazipa fedha za kuanzia kama mtaji na tutazitaka ziendelee kuzalisha kibiashara
hii itarahisisha upatikanaji wa mbegu bora na kupunguza gharama za kuagiza mbegu kutoka nje
shughuli nyingine kwenye sekta hii ni upatikanaji wa mbolea ya kutosha na kwa wakati kuboresha afya ya udongo kukuza huduma za utafiti na huduma za ugani kujenga masoko imara kwa kujenga miundombinu na mfumo na kuwezesha uuzaji wa mazao ya kilimo nje ya nchi pamoja na upatikanaji wa mikopo yenye riba nafuu
tutaongeza pia eneo la kilimo cha umwagiliaji kutoka hekta hadi hekta milioni 
 ifikapo mwaka ili kupunguza kilimo cha kutegemea mvua
tutakamilisha ujenzi wa skimu za umwagiliaji zilizopo na kuhakikisha zinafanya kazi kwa tija
na hapa nataka kueleza kuwa serikali itaanza kutoza ada kwa wakulima wanaotumia skimu hizo ili kugharamia gharama za usimamizi na uendeshaji
vile vile tutaendeleza ujenzi wa vihenge na maghala maeneo mbalimbali nchini ili kuondoa tatizo la upotevu wa mazao baada ya kuvunwa
kuhusu ufugaji kama nilivyowahi kusema tunalenga kuachana na uchungaji wa kuhamahama
katika kutimiza azma hii tutaelekeza nguvu kubwa katika kuhamasisha ufugaji wa kisasa
tutajielekeza kwenye uzalishaji kwa njia ya uhamilishaji kwa lengo la kubadili kosaafu breed ya mifugo yetu ili kuwawezesha wafugaji kuwa na mifugo michache yenye sifa za uzalishaji mkubwa uwe wa nyama au maziwa na kuongeza tija
tutaongeza vituo vya kuzalisha mbegu bora na pia kuongeza uzalishaji wa chakula cha mifugo viwandani kutoka tani hadi tani milioni kama ilivyoelekezwa kwenye ilani yetu ya uchaguzi
vilevile tunakusudia kuongeza maeneo ya ufugaji kutoka hekta za sasa hadi hekta 
lengo ni kupunguza tabia ya sasa ya wafugaji kuhamahama ambayo inasababisha uharibifu mkubwa wa mazingira pamoja na kuzusha migogoro kati yao na wakulima
kwa upande wa uvuvi tutaimarisha usimamizi wa uvuvi wa bahari kuu ili taifa letu linufaike na rasilimali zake
na katika hilo tumepanga kununua meli za uvuvi kwa kushirikiana na shirika la ifad ili zishiriki katika uvuvi wa bahari kuu ambapo meli zitafanya kazi upande wa zanzibar na upande wa tanzania bara
aidha tunakusudia kujenga bandari kwa ajili ya meli zitakazofanya uvuvi katika maeneo ya ukanda wa pwani
tunajipanga kuanza utengaji wa vizimba vya kuvua samaki baharini utoaji wa vibali vya uvuvi katika bahari kuu na uwekezaji katika zana bora za kuvulia pamoja na uanzishaji wa viwanda vya uchakataji wa samaki na mazao mengine ya majini
sambamba na hayo tunakusudia kuendelea kuimarisha benki ya maendeleo ya kilimo ili kuiwezesha kutoa mikopo yenye riba nafuu kwa wakulima wafugaji na wavuvi
zaidi ya hapo tunakusudia kuliangalia kwa karibu zaidi suala la bima ya kilimo na kuliwekea misingi imara
mheshimiwa spika ili kukuza sekta ya kilimo hatuna budi pia kuifungamanisha na sekta ya viwanda
kama nilivyosema awali kwamba kilimo kinachangia kwa kiasi kikubwa malighafi ya viwandani aidha viwanda vinawahakikishia wakulima soko kwa mazao yao
kwa bahati nzuri kwenye miaka mitano iliyopita tuliweza kuhamasisha ujenzi wa viwanda vingi nchini kati yao vikiwemo vya kusindika mazao ya kilimo mifugo na uvuvi
hivyo basi serikali ya awamu ya sita itaendeleza jitihada za kuhamasisha ujenzi wa viwanda nchini hususan vile vinavyotumia malighafi za ndani
tunakusudia pia kutenga maeneo ya viwanda kulingana na mazao yanayozalishwa
aidha njia nyingine itakayotumika kuongeza kasi ya viwanda nchini ni kutenga na kuendeleza maeneo huru ya biashara ambapo kipaumbele kitakuwa kwenye maeneo ya mipakani au maeneo yenye miundombinu thabiti ya usafiri kama reli bandari na barabara zinazotuunganisha na nchi jirani
na katika hilo suala la kongani industrial parks ni muhimu sana katika kuchochea ujenzi wa viwanda na pia kuiwezesha nchi yetu kunufaika na vyema fursa za kibiashara ikiwemo kupitia itifaki mbali mbali kama vile eac sadc eneo huru la biashara la afrika n
mheshimiwa spika sekta ya madini ambayo kwa sasa imetoa ajira zipatazo milioni 
 ina nafasi kubwa ya kuchochea ukuaji uchumi nchini
kwenye miaka mitano iliyopita tumepata mafanikio makubwa kwenye sekta hii
mchango wake kwenye pato la taifa umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka 
mapato yake yaliongezeka kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
zaidi ya hapo mwaka sekta ya madini iliongoza kwa kuliingizia taifa fedha nyingi za kigeni dola za marekani bilioni 
serikali ya awamu ya sita inakusudia kuendeleza mafanikio hayo kwa kusimamia sheria yetu ya madini ya mwaka kuendelea kuziba mianya ya utoroshaji wa madini yetu tutaendelea kuangalia kwa umakini mkubwa na kuondoa vikwazo vya uwekezaji katika sekta hii ili kuvutia na kurahisisha mijadala ya serikali kuingia ubia na wachimbaji wakubwa duniani
tutaendelea pia kuimarisha masoko na minada ya uuzaji madini kuhamasisha ujenzi wa viwanda vya uchenjuaji uyeyushaji usafishaji na utengenezaji wa bidhaa za madini
mkazo utawekwa kwenye ubora na ufanisi wa teknolojia
tutawaendeleza wachimbaji wadogo na kuwapatia mafunzo mikopo pamoja na vifaa
vilevile tutaliimarisha zaidi shirika la taifa la madini stamico ili lishiriki kikamilifu kwenye shughuli za madini
hatua hizi naamini zitaifanya sekta ya madini ikuze mchango wake kufikia asilimia ya pato la taifa ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika sekta nyingine ambayo tutaipa mkazo mkubwa kwenye miaka hii mitano ni utalii
kama mnavyofahamu nchi yetu imebarikiwa kuwa ni vivutio vingi vya utalii na sekta hii imeajiri takriban watu milioni 
kwenye miaka mitano iliyopita mafanikio mengi yamepatikana kwenye sekta ya utalii ikiwemo kuongezeka kwa idadi ya watalii waliotembelea nchini kutoka milioni 
 mwaka hadi watalii milioni 
 mwaka 
mapato nayo yaliongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwaka 
hivyo basi kwenye miaka hii mitano pamoja na uwepo wa janga la corona tunalenga kuendeleza mafanikio yaliyopatikana kwa kuongeza idadi ya watalii hadi kufikia milioni mwaka na mapato kutoka dola za marekani bilioni 
 za sasa hadi dola za marekani bilioni 
hatua ambazo tunakusudia kuzichukua ni pamoja na kupanua wigo wa vivutio vya utalii ikiwemo kukuza utalii wa mikutano malikale na fukwe ambapo tunakusudia kujenga miundombinu ya kuwezesha meli za utalii kuzuru nchini
tutahamasisha pia wawekezaji kuwekeza kwenye miundombinu ya utalii ikiwemo hoteli ili kupunguza gharama za malazi
tunajipanga kusomesha vijana wengi katika taaluma ya utalii ili waweze kuendesha maeneo mbali mbali ya sekta bila kutegemea wataalamu kutoka nje
mheshimiwa spika ili kuchochea shughuli za kiuchumi na uzalishaji nilizozitaja yaani kilimo viwanda madini na utalii tutaendeleza jitihada za kuimarisha miundombinu ya usafiri ambayo ni moyo wa ukuzaji uchumi
kwenye miaka mitano iliyopita jitihada kubwa zilifanyika za kuimarisha usafiri wa barabara reli maji na anga
jumla ya kilometa za barabara za lami zilijengwa pamoja na madaraja makubwa 
usafiri wa reli kutoka dar es salaam tanga moshi arusha ulifufuliwa pamoja na kuanza ujenzi wa reli ya standard gauge kutoka dar es salaam hadi makutopora dodoma ambapo kipande cha dar es salaam morogoro kimefikia asilimia na morogoro makutupora zaidi ya asilimia 
 hadi kufikia mwezi aprili 
kwa upande wa usafiri wa maji umefanyika upanuzi mkubwa wa bandari za dar es salaam tanga na mtwara pamoja na ujenzi wa bandari kavu ya kwala mkoani pwani
kwenye ziwa victoria tumejenga chelezo tumekarabiti meli mbili mv
victoria na mv
butiama pamoja na kujenga meli mpya
katika ziwa tanganyika umefanyika upanuzi na ukarabati mkubwa wa bandari za kigoma kalema kasanga na kabwe na kwenye ziwa nyasa zimejengwa meli mpya tatu na kufanya upanuzi wa bandari za kiwira na itungi
kuhusu usafiri wa anga jumla ya viwanja vya ndege vimepanuliwa ama kukurabatiwa na ndege mpya zimenunuliwa
kwenye miaka hii mitano tutatekeleza yaliyoagizwa kwenye ilani ya uchaguzi ya ccm kwa kuendeleza ujenzi wa miundombinu hiyo ya usafiri
tutaendelea kukamilisha ujenzi wa bandari za dar es salaam tanga mtwara na kigoma kujenga barabara hususan kwenye maeneo ya kimkakati ambako shughuli za uzalishaji zinafanyika
tukamilisha pia ujenzi wa madaraja makubwa likiwemo la kigongo busisi wami tanzanite na pangani
kwa upande wa reli tutakamilisha ujenzi wa reli ya dar es salaam makutupora na kuanza ujenzi wa vipande vingine kikiwemo cha mwanza isaka lot makutupora tabora lot tabora isaka lot na baadaye tabora kaliua kigoma na kaliua mpanda
aidha tunakusudia kuimarisha usafiri wa tazara kwa lengo la kuiongezea ushindani bandari yetu ya dar es salaam na pia kunufaika na fursa nyingine za kiuchumi
kwa upande wa usafiri wa majini tutakamilisha ujenzi wa meli mpya na kuanza ukarabati wa meli ya mabehewa yaani ferry wagon kwenye ziwa victoria na pia kuikarabati meli ya mv
liemba na kuanza ujenzi wa meli mpya kwenye ziwa tanganyika
kuhusu usafiri wa anga tutaendelea na upanuzi wa viwanja vya ndege mikoani na kujenga kiwanja kipya cha kimataifa cha msalato hapa makao makuu dodoma
aidha tutaendelea kulilea shirika letu la ndege atcl kimkakati ili liweze kujiendesha kwa ufanisi
ninaposema kimkakati ni pamoja na kuangalia uwezekano wa kutoa unafuu wa madeni na baadhi ya kodi na tozo kama inavyofanyika kwenye nchi nyingine ili liweze kukua
shirika letu linaonekana kupata hasara kutokana na mzigo mkubwa wa madeni ya nyuma
sote tunafahamu kuwa biashara ya ndege ni ngumu
tutajitahidi kusoma mwenendo wa biashara hii ulimwenguni na kuepuka mambo yote yasiyo na tija kwa shirika letu
hatutakubali kuona shirika linaendelea kupata hasara baada ya uwekezaji mkubwa tulioufanya
tutafanya uchambuzi wa kina ili watu watakaoendesha shirika wawe na weledi na ujuzi wa biashara
zaidi ya hapo tutawekeza kwenye kupata rasilimali watu wenye uwezo na weledi wa kuendesha shirika kibiashara
mheshimiwa spika mbali na miundombinu hiyo migumu tutaimarisha pia miundombinu laini hususan miundombinu ya teknolojia ya mawasiliano
kama inavyofahamika dunia ipo kwenye mapinduzi ya nne ya viwanda ambayo yanaongozwa na sekta ya teknolojia ya mawasiliano tehama na kwa maana hiyo uchumi wa dunia pamoja na shughuli nyingi duniani kwa sasa zinafanyika kwa kutumia tehama
hivyo basi sisi tanzania nasi hatuna budi kuweka mkazo mkubwa katika kukuza sekta hii
kwa msingi huo tumepanga kwenye miaka hii mitano pamoja na masuala mengine kuongeza kasi ya kufikisha miundombinu ya mkongo wa taifa kwenye maeneo mengi ya nchi yetu hususan katika ngazi za wilaya na pia kuongeza wigo wa matumizi ya mawasiliano ya kasi yaani broadband kutoka asilimia ya sasa hadi asilimia ifikapo mwaka 
aidha kuongeza watumiaji wa internet kutoka asilimia ya sasa hadi asimilia mwaka na pia kuboresha upatikanaji wa mawasiliano ya simu nchi nzima
tutatoa kipaumbele kwenye masuala ya utafiti na ubunifu kwenye tehama pamoja na kuimarisha usalama kwenye masuala ya mawasiliano
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano iliyopita tumepata mafanikio makubwa kwenye sekta ya nishati
tumeongeza uzalishaji umeme hadi kufikia megawati 
 ambapo mahitaji ya juu ya umeme kwa nchi yetu kwa sasa ni megawati 
tumefanikiwa pia kufikisha umeme kwenye vijiji sawa na asilimia 
 ya vijiji vilivyopo
tumeanza pia utekelezaji wa mradi mkubwa wa umeme wa bwawa la mwalimu nyerere utakaozalisha megawati 
mradi huu kwa sasa umefikia asilimia 
hivyo basi serikali ya awamu ya sita itaendeleza jitihada za kuimarisha upatikanaji wa nishati nchini ikiwemo kukamilisha ujenzi wa bwawa la nyerere na kufikisha umeme kwenye vijiji vilivyobakia
tunajipanga kuanza kutekeleza miradi ya kuzalisha umeme wa maji ya ruhudji megawati rumakali megawati kikonge megawati na pia umeme wa gesi asilia mtwara megawati somanga fungu megawati kinyerezi iii megawati na kinyerezi iv megawati 
kutokana na kasi ya mabadiliko ya tabianchi tunahitaji kuchanganya vyanzo vya nishati ili kuwa na uhakika wakati wote
hivyo basi tutaangalia uwezekano wa kutekeleza miradi ya nishati jadidifu jua upepo jotoardhi kwa kuwa vyanzo hivi ni endelevu
tunatarajia katika miaka hii mitano kuzalisha megawati kupitiavyanzo hivyo
katika hatua nyengine tutaendelea kutekeleza miradi ya kujenga njia za kusafirisha umeme kutoka bwawa la nyerere hadi kituo kikuu chalinze na njia zinazoelekea kwenye maeneo ambayo hayajaunganishwa na gridi ya taifa ili kupunguza gharama za kuzalisha umeme wa mafuta na umeme unaopotea
sambamba na hayo tunatarajia kuanza utekelezaji wa miradi ya kielelezo ya bomba la mafuta kutoka hoima nchini uganda hadi bandari ya tanga lenye urefu wa kilometa pamoja na mradi wa kusindika gesi asilia lng mkoani lindi
mradi huu umechukua muda mrefu hivyo tunakwenda kumaliza majadiliano ili mradi huu uanze kutekelezwa
mheshimiwa spika mbali na shughuli hizo za kuchochea ukuaji uchumi nilizozitaja katika kipindi hiki cha miaka mitano tutaendelea kuimarisha na kuboresha huduma za jamii hususan afya elimu na maji
kuhusu afya kama mnavyofahamu kwenye miaka mitano iliyopita tumepata mafanikio makubwa ikiwemo kujenga vituo vya kutolea huduma za afya zikiwemo zahanati vituo vya afya hospitali za wilaya hospitali za rufaa za mikoa na hospitali za rufaa za kanda 
katika miaka hii mitano mpaka tutaimarisha upatikanaji wa huduma za afya kwa kuendelea kujenga miundombinu kuongeza watumishi vifaa tiba dawa na vitendanishi
aidha juhudi za kupunguza vifo vya wajawazito na watoto zitaendelezwa
nilipokuwa makamu wa rais nilizindua kampeni ya jiongeze tuwavushe salama ili kutilia mkazo uwajibikiaji wa wadau wote katika kupunguza vifo vya mama na mtoto
hivyo huu ni mradi wangu wa moyoni kabisa
binafsi huwa nasikitishwa sana kusikia mwanamke anapoteza maisha wakati wa kujifungua kwa sababu ambazo zingeweza kuzuilika
tutaelekeza pia nguvu katika kinga na tiba ikiwemo kwa magonjwa yasiyoambukiza ambayo yanasababisha vifo vingi na kugharimu serikali fedha nyingi
tutaimarisha pia huduma za matibabu ya kibingwa na kuzipeleka huduma hizi kwenye hospitali za rufaa za mikoa
tutaimarisha utoaji wa huduma za matibabu kwa wazee na kutaweka mipango maalum kuhudumia makundi yenye magonjwa adimu
tutaimarisha mifuko ya taifa ya bima ya afya ili kufikia lengo la bima ya afya kwa wote
kwa sasa ni watu sawa na asilimia tu ya watanzania ndio wanaotumia bima ya afya
vilevile tutahamasisha ujenzi wa viwanda vya kutengeneza dawa vitendanishi vifaa tiba pamoja na chanjo mbali mbali
kuhusu ugonjwa wa corona kama mnavyofahamu ugonjwa huu umeathiri dunia nzima na ubaya zaidi ni kwamba janga hili linapungua na kurudi katika mifumo tofauti tofauti
mpaka sasa bado hakujawa na dalili za kupatikana kwa tiba ya maradhi haya
njia pekee iliyopo ni kujikinga na kuchukua hatua mbali mbali za tahadhari
hapa nchini tumekuwa tukifuata miongozo kadhaa ya kinga inayotolewa na wataalam na kwa kutumia njia zetu za tiba asilia tumeweza kwa kiasi kikubwa kushusha kiwango cha maambukizi
hapa nchini tumeamua kuunda kamati ya wataalamu ambao kwa kushirikiana na taasisi za afya duniani na zile za kikanda za eac na sadc wataliangalia suala hili kwa undani kufanya uchambuzi wa kina na kutoa mapendekezo ya hatua za kuchukua na jinsi ya kuendelea kupambana na maradhi hayo
hivyo wakati tukisubiri majibu ya kamati iliyoundwa napenda kutumia fursa hii kutoa wito kwa watanzania kuendelea kuchukua tahadhari zote kama zinavyoshauriwa na wataalam
nawaomba kila mmoja awajibike kwani ulinzi wa afya yako unaanza na wewe mwenyewe
kwenye sekta ya elimu katika kipindi cha miaka mitano iliyopita udahili wa wanafunzi katika ngazi za elimu msingi na sekondari uliongezeka kwa kiwango kikubwa kutokana na sera ya elimu bila malipo
ongezeko hilo limeilazimu serikali kuweka nguvu kwenye ujenzi wa miundombinu ya elimu kuongeza idadi ya walimu hasa walimu wa sayansi na hisabati na kusambaza vitendea kazi mashuleni
kumekuwa na ongezeko la kiwango cha mfuko wa elimu ya juu ambao umeongeza pia idadi ya vijana wanaoingia vyuo vikuu
awamu ya sita itaendeleza kazi nzuri iliyofanywa miaka mitano iliyopita
aidha tutajielekeza katika kufanya mapitio ya sera ya elimu ya mwaka na kufanya marekebisho kwenye mitaala iliyopo ili ielekezwe kwenye kutoa elimu ujuzi kulingana na mazingira ya nchi na soko la ajira
kwa upande wa maji licha ya mafanikio yaliyopatikana kwenye miaka mitano iliyopita tatizo la maji bado ni kubwa kwenye maeneo mengi nchini
hali hii inachangiwa na usimamizi usioridhisha wa miradi na vile vile matumizi mabaya ya fedha zinazotengwa kwa ajili ya upatikanaji wa maji safi na salama
miradi mingi imekuwa ikitekelezwa kwa kutumia fedha nyingi lakini baada ya muda mfupi maji hayapatikani
hivyo basi katika miaka hii mitano tutaweka mkazo mkubwa katika kuimarisha usimamizi kwenye utekelezaji wa miradi ya maji
na katika hilo nakusudia kufanya mabadiliko makubwa kwa wahandisi wa maji wa mikoa ambao hawafanyi kazi vizuri
lengo letu ni kufikia azma ya kufikisha maji kwa wananchi kwa asilimia mijini na asilimia vijiji ifikapo mwaka 
lakini ili kuweza kufikisha maji kwa watanzania wengi hatuna budi kuhakikisha tunalinda na kutunza vyanzo vyetu vya maji
aidha kwa maeneo yasiyokuwa na vyanzo vya maji tutajielekeza katika ujenzi wa mabwawa ya kuvuna maji ya mvua
vilevile kamati za maji za mitaa na vijiji zinaimarishwa ziweze kutimiza majukumu yao ipasavyo
zaidi ya hapo tutatafuta vyanzo vingine vya kutunisha mfuko wa maji
mheshimiwa spika kwa upande wa mahusiano na ushirikiano na mataifa mengine na taasisi za ki dunia serikali ya awamu ya sita imejipanga kutekeleza shughuli za kidiplomasia kuendana na sera ya diplomasia ya uchumi
hivyo basi tutaimarisha na kukuza uhusiano na mataifa mengine pamoja na jumuiya za kikanda na taasisi za kimataifa
ili kutimiza azma hiyo tunakusudia kuimarisha utendaji kazi wa wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki pamoja na balozi zetu zilizoko nchi mbali mbali duniani kwa kuajiri watumishi wenye sifa na weledi wa kazi na kusambaza vitendea kazi pamoja na kutumia kiuchumi majengo na viwanja ambavyo ni mali ya tanzania vilivyoko nje ya nchi
kwa madhumuni ya kuwezesha utekelezaji mzuri wa diplomasia ya uchumi tutafungua na kuanzisha pia balozi mpya konseli pamoja na vituo vya biashara kwenye nchi na miji ya kimkakati ili kutangaza vivutio vyetu vya utalii kuvutia uwekezaji na kutafuta masoko ya bidhaa zetu
tutafanya uchambuzi wa kitaalamu utakaobaini nafasi ya kila ofisi ya ubalozi katika kukuza biashara uwekezaji na utalii
uchambuzi huo ndio utatumika kupanga maafisa kulingana na uwezo wa kila ubalozi
zaidi ya hapo tutaendelea kushiriki kikamilifu kwenye shughuli za kimataifa ikiwemo ushiriki wetu kwenye kulinda amani duniani
tunakusudia pia kufanya mapitio ya sera ya mambo ya nje ya mwaka ili iendane na mahitaji ya sasa ya dunia
mheshimiwa spika maeneo mengine ni pamoja na kuendelea kulinda misingi ya demokrasia na uhuru wa watu pamoja na vyombo vya habari
kama mnavyofahamu uhuru na demokrasia ni msingi wa amani katika nchi na pia vinasaidia kuchochea maendeleo ya kisiasa kiuchumi na kijamii
hata hivyo naomba niseme kuwa hakuna uhuru ama demokrasia isiyolindwa na kusimamiwa na sheria taratibu na kanuni
hivyo basi pamoja na demokrasia na uhuru wa watu niwaombe watanzania tujidhatiti kufanya shughuli zetu tukizingatia masharti ya sheria za nchi
hapa nakusudia kukutana na viongozi wa vyama vya siasa tanzania ili kwa pamoja tuweke mwelekeo wa kuendesha shughuli za kisiasa zenye tija na maslahi kwa nchi yetu
katika hatua nyingine tutashirikiana pia na mhimili wa mahakama katika kuimarisha mifumo ya utoaji haki ikiwemo kuendelea kujenga miundombinu ya mahakama kuongeza idadi ya majaji na mahakimu na kukuza matumizi ya tehama ili kuongeza kasi ya usikilizaji wa kesi na uwekaji mzuri wa kumbukumbu
niombe mahakama yetu na vyombo vya utoaji haki kuzielekeza zaidi nafsi zetu katika kutenda na kuhukumu yaliyo ya haki kwa wananchi
na katika hilo tutaendelea kuziimarisha taasisi nyingine za usimamiaji haki ikiwemo ofisi ya mwanasheria mkuu wakili mkuu wa serikali ofisi ya taifa ya mashtaka polisi takukuru magereza n
mheshimiwa spika serikali ya awamu ya sita kama ilivyokuwa awamu ya tano itaendeleza jitihada za kuimarisha nidhamu na uwajibikaji kwenye utumishi wa umma
tunakusudia kuimarisha taasisi na pia kuweka mifumo ya uwajibikaji ambayo itahakikisha kwamba viongozi na watumishi wa umma katika ngazi zote wanawekewa malengo yanayopimika
mfumo uliopo sasa ikiwemo mikataba kati ya kiongozi na walio chini yake pamoja na opras tutaiangalia upya
tutawapima viongozi na watumishi kwa namna wanavyotimiza majukumu yao
hatutawaonea aibu viongozi na watumishi wazembe wezi na wabadhirifu wa mali za umma
tutaendeleza pia juhudi za kupambana na rushwa kwenye utumishi wa umma
wajibu huu wa wafanyakazi wa umma ni lazima uendane na haki zao
hivyo basi tutasimamia mageuzi katika utumishi wa umma na kutazama maslahi ya watumishi ikiwemo suala la upandishaji vyeo na mishahara
tutaendelea pia na jitihada za kuwawezesha wananchi kiuchumi hususan wanawake vijana na wenye ulemavu
na katika hilo tutaendelea kutoa mikopo ya asilimia kupitia mapato ya ndani ya halmashauri wanawake asilimia vijana asilimia na wenye ulemavu asilimia pamoja na kuimarisha mifuko mingine ya uwezeshaji wananchi
tutaendelea pia kuboresha mazingira ya kufanya biashara kwa wajasiriamali wadogo machinga mama lishe baba lishe waendesha boda bajaji n
ikiwemo kwa kuwatengea maeneo mazuri ya biashara na kuwawekea miundombinu pamoja na kuviboresha vitambulisho vyao ili viwe na taarifa muhimu zitakazowawezesha kuendesha shughuli zao kwa uhuru bila kubughudhiwa lakini pia kutambulika kwenye taasisi mbali mbali wanakofuata huduma
mheshimiwa spika sekta ya sanaa michezo na utamaduni inakua kwa kasi kubwa hivi sasa
vijana wetu wengi wamepata ajira kupitia sekta hii
hivyo basi kama ilivyoahidiwa kwenye ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka kwenye miaka hii mitano tunakusudia kuikuza zaidi sekta hii hususan kwa kuimarisha usimamizi wa masuala ya hati miliki ili wasaniii waweze kunufaika na kazi zao tutahuisha mfuko wa utamaduni na sanaa ili kuwasaidia wasanii wetu ikiwemo kupata mafunzo na mikopo
aidha tutaanza kidogo kidogo kuanza kutenga fedha kwa ajili ya kuziandaa timu zetu za taifa zikiwemo za wanawake
tumechoka kuwa kichwa cha mwandawazimu kwenye michezo
masuala mengine ambayo yatapewa kipaumbele na serikali ya awamu ya sita ni kuendeleza ujenzi wa makao makuu ya serikali jijini dodoma
aidha kwa kuzingatia vigezo na sifa tutakuza usawa wa jinsia kwa kuwateua wanawake wengi zaidi kwenye nafasi mbalimbali za uongozi
zaidi ya hapo tutazidisha mapambano dhidi ya dawa za kulevya uendelezaji na uboreshaji wa makazi wa wananchi ambapo tutahakikisha vifaa vya ujenzi vinapatikana kwa gharama nafuu na mikopo ya ujenzi inapatikana kwa riba nafuu tutaimarisha taasisi zetu za utafiti na kuendelea kushughulikia kero mbalimbali za wananchi ikiwemo migogoro ya ardhi
tutaweka mkazo katika kushughulikia masuala ya mazingira na mabadiliko ya tabianchi ili kupunguza athari zinazotokana na mabadiliko hayo kwa maisha ya watu na shughuli zao za kiuchumi na kijamii
kitaifa mbali na sheria yetu ya mazingira ya mwaka bunge liliridhia mkataba wa mabadiliko ya tabianchi wa paris
tutaendelea kushirikiana na mataifa mbalimbali katika kukabiliana na changamoto za mabadiliko ya tabianchi
tayari tumeandaa mpango wa utekelezaji wa makubaliano ya paris unaolenga kujenga uwezo katika kuhimili athari za mabadiliko ya tabianchi katika sekta za kilimo mifugo misitu nishati uvuvi maji utalii makazi afya miundombinu na pia kukabiliana na maafa
mheshimiwa spika ili kutimiza masuala hayo yote niliyoeleza bunge hili lina umuhimu wa pekee sana
kama mnavyofahamu mbali na kutunga sheria bunge lina wajibu wa kuisimamia serikali
aidha ninyi wabunge ni wawakilishi wa wananchi na kwa maana nyingine ninyi ni sauti ya wananchi
hivyo sitegemei kuona bunge hili likijieleza kujadili masuala ambayo hayana manufaa kwa taifa letu
na hili nalisema kwa vile natambua bila ya ushirikiano wa bunge hili itakuwa vigumu sana kwa serikali kuweza kutekeleza masuala yote niliyoyaeleza
hivyo basi napenda kutumia fursa hii kuliomba bunge hili tukufu kutoa ushirikiano kwa serikali
tukoseeni pale inapobidi
mawaziri wakileta vitu visivyoeleweka wakososolewe lakini kwa staha
nami naahidi kuwa serikali itakuwa tayari wakati wote kupokea ushauri wenu na pia ushauri wa watu wengine wenye nia ya kuiletea maendeleo nchi yetu
nitumie pia fursa hii kuwaomba wananchi pia kuendelee kuiunga mkono serikali kwa kudumisha amani kuchapa kazi kwa bidii na bila kusahau kulipa kodi ili kwa pamoja tuweze kutimiza tuliyoyakusudia
mheshimwa spika kabla sijahitimiza hotuba yangu naomba kueleza masuala mawili
kwanza naomba kutumia jukwaa hili la bunge lako tukufu kuwaonya wale wote wanaodhani kuwa usimamizi wa mali ya umma kwa maslahi ya wananchi kukataa ukwepaji wa kodi wizi na kukemea uzembe vitasimama kwa sababu tu rais magufuli hayupo
napenda kuwaambia kwamba wanajidanganya
hatuko tayari kurudi nyuma
kama mtu ana dhamira ya kuendeleza vitendo hivyo basi ni kwa gharama yake
pili tangu kifo cha mpendwa wetu hayati rais dkt
magufuli kumetokea tabia ya watu kuzusha maneno ya uchonganishi kwenye mitandao
mtakumbuka kuwa serikali ilikwishatoa taarifa kwamba hayati dkt
magufuli alifariki kwa ugonjwa wa udhaifu wa moyo
kwa hiyo taarifa zinazotolewa kwenye mitandao kwamba kuna watu wamehusika ni uzushi mtupu
hivyo basi natoa onyo kwa watu wanaoeneza uzushi huo kuacha mara moja kwa vile serikali itawatafuta kokote walipo
mheshimiwa spika hii ni mara ya kwanza kwenye historia ya taifa letu kupata rais mwanamke
kwa sababu hiyo ninajua watakuwepo baadhi ya watu wachache wenye wasiwasi kwamba kutokana na jinsia yangu sitoweza kuyatimiza yote niliyoyasema hapa
nataka nitumie jukwaa hili kuwaondoa hofu kwamba kwanza mwenyezi mungu hakuumba ubongo hafifu kwa mwanamke na ubongo wenye uwezo mkubwa kwa mwanaume
makuzi na umakini wa akili hutegemea jamii inayokuzunguka na shughuli unazokuwa nazo
nataka nikuhakikishieni kuwa nimekuzwa kwenye jamii sahihi na kwamba nina uzoefu wa kutosha kwenye serikali na kwenye chama changu cha siasa ccm
hivyo basi ninajiamini kuwa ninao uwezo wa kuliongoza taifa hili
pili kazi hii sitoifanya peke yangu bali nitashirikiana na watanzania wote
wito wangu kwa watanzania tushirikiane tushikamane na kuwa kitu kimoja katika kulijenga taifa letu
binafsi naamini tukiwa na upendo mshikamano na kuheshimiana na kwa msaada wa mwenyezi mungu tutaweza kufika kule ambako sote tunamani tufikie
baada ya kusema hayo mheshimiwa spika nimalizie kwa kumuomba mungu alibariki bunge hili pamoja na wabunge wake mungu aibariki tanzania nawasalimu kwa jina la jamhuri ya muungano wa tanzania
ahsanteni sana kwa kunisikiliza mhe
rais samia suluhu hassan awaapisha mabalozi katika hafla iliyofanyika katika ukumbi wa jakaya kikwete ikulu jijini dar es salaam leo tarehe julai rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai amewaapisha mabalozi katika hafla iliyofanyika katika ukumbi wa jakaya kikwete ikulu jijini dar es salaam
mabalozi walioapishwa pamoja na vituo vyao vya kazi ni mhe
mej
jen
richard mutayoba makanzo balozi wa tanzania nchini rwanda mhe
edwin novath rutegaruka balozi na mkurugenzi wa idara ya diplomasia ya uchumi mhe
caroline kitana chipeta balozi na mkurugenzi wa kitengo cha huduma za sheria mhe
agness richard kayola balozi na mkurugenzi idara ya ushirikiano wa kikanda mhe
masoud abdallah balozi balozi na mkurugenzi wa idara ya mambo ya nje zanzibar mhe
mhe
caesar george waitara balozi na mkurugenzi wa idara ya asia na australasia
mabalozi wengine walioapishwa na mhe
rais samia ni mhe
swahiba habibu mndeme balozi na mkurugenzi wa ulaya na amerika mhe
maulidah bwanakheir hassan balozi ofisi ya rais ikulu mhe
alex gabriel kallua balozi ofisi ya rais ikulu mhe
saidi juma mshana balozi ofisi ya rais ikulu mhe
fredrick ibrahim kibuta balozi ofisi ya rais ikulu
mhe
balozi robert kainunula vedasto kahendaguza atapangiwa kituo cha kazi na mhe
hoyce anderson temu naibu balozi geneva switzerland akizungumza baada ya kuwaapisha mabalozi hao mhe
rais samia amezungumzia masuala mbalimbali ya kitaifa ikiwemo tozo za miamala ya simu za mkononi pamoja na kupanda kwa bei ya mbolea kwa wakulima
kuhusu tozo za miamala mhe
rais samia ameelezea kuwa serikali ilikuwa na nia nzuri ya kuanzisha mfuko maalumu ambao lengo lake ilikuwa ni kuwasaidia wakulima wa vijijini katika kuboresha miundombinu ya barabara itakayowezesha kusafirisha mazao yao kwa urahisi pamoja na upatikanaji wa maji safi na salama
mhe
rais samaia amesema kwamba serikali imesikia kilio cha wananchi kuhusu tozo hizo za miamala na kuahidi kuwa tarehe julai atapokea maoni ya kamati aliyoiunda ili kuyafanyia kazi
aidha mhe
rais samia amezungumzia kupanda kwa bei ya mbolea ambapo amesema hatua hiyo inatokana na kusimama kwa uzalishaji wa mbolea katika viwanda vya nje ya nchi kutokana na janga la ugonjwa wa uviko 
mhe
rais amewahakikishia wananchi kuwa serikali itahakikisha mbolea inapatikana na wananchi kuendelea na shughuli za kilimo kama kawaida
akizungumza kuhusu mabalozi aliowateua mhe
rais samia amewapongeza na kuwataka mabalozi hao kuzingatia majukumu yao ya kazi ikiwa ni pamoja na kukuza na kuimarisha uhusiano na ushirikiano kati yao na mataifa mengine pamoja na taasisi za kimataifa
mhe
rais amewataka mabalozi hao kutafuta fursa za kiuchumi kwa kutangaza vivutio na fursa za uwekezaji zilizopo nchini kutafuta masoko kwa ajili ya bidhaa za tanzania na fursa za masomo na ajira kwa watanzania nje ya nchi na kwenye taasisi za kimataifa
aidha mhe
rais ameitaka wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa afrika mashariki na mabalozi kuhakikisha wanalinda na kutunza rasilimali za nchi zilizopo nje ikiwa ni pamoja na majengo viwanja magari na vifaa vingine vilivyopo katika balozi zao
mhe
samia suluhu hassan akutana na kufanya mazungumzo na waziri mkuu mstaafu wa uingereza mhe
tony blair ikulu jijini dar es salaam leo tarehe julai 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai amekutana na kufanya mazungumzo na waziri mkuu mstaafu wa uingereza mhe
tony blair ikulu jijini dar es salaam
mhe
tony blair ambaye ni mwenyekiti mtendaji wa taasisi ya mabadiliko ulimwenguni tony blair institute for global change amemhakikishia mhe
rais samia kuwa taasisi yake inaunga mkono jitahada mbalimbali anazochukua katika kuwaletea maendeleo wananchi wa tanzania
amesema taasisi yake inafanya kazi katika nchi afrika ikijikita kutekeleza vipaumbele vya serikali zao ambapo amsema katika kipindi cha mwaka mmoja na nusu taasisi yake imejikita zaidi katika masuala ya kukabiliana na janga la uviko 
mhe
tony blair amesema katika kukabiliana na janga la uviko taasisi yake inashughulika zaidi na masuala ya upimaji na usambazaji wa chanjo ambapo amesema taasisi yake inaweza kusaidia tanzania kuwafikia wazalishaji wa chanjo hizo
aidha amesema mbali na masuala ya uviko pia wanajengea uwezo nchi washirika kufuatilia miradi ya kilimo nishati na matumizi ya teknolojia
kwa upande wake mhe
rais samia amemshukuru mhe
tony blair kwa kumjulisha masuala yanayofanywa na taasisi yake katika kusimamia utekelezaji wa miradi ya maendeleo katika nchi washirika
mhe
rais samia amesema kwa sasa serikali inaendelea na uboreshaji wa mazingira bora ya uwekezaji kwa sekta binafsi ili kuwezesha utekelezaji wa mpango wa tatu wa maendeleo wa miaka mitano fydp iii wa tanzania
kuhusu uviko mhe
rais samia amemueleza mhe
tony blair kuwa tayari serikali ina mpango wake wa kitaifa kuhusu namna ya kushughulikia masuala yote ya uviko ikiwemo uratibu wa chanjo
mhe
rais samia amesema katika kujijengea uwezo kwa sasa serikali ina mpango wa kujenga viwanda vya kuzalisha chanjo za aina mbalimbali na hivyo kuomba taasisi ya tony blair kuunga mkono jitihada hizo
aidha mhe
rais samia ameikaribisha taasisi ya tony blair kuja nchini kufanya kazi na taasisi za tanzania kusaidia utekelezaji wa vipaumbele vya serikali
mhe
rais samia suluhu hassan aanza rasmi ziara ya kitaifa ya siku mbili nchini burundi kwa mwaliko wa rais mhe
evariste ndayishimiye tarehe julai rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai ameanza rasmi ziara ya kitaifa ya siku mbili nchini burundi kwa mwaliko wa rais mhe
evariste ndayishimiye
katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa mechior ndadaye jijini bujumbura mhe
rais samia amepokelewa na makamu wa rais wa burundi mhe
prosper bazombanza
mhe
rais samia amefanya mazungumzo rasmi na mwenyeji wake rais wa jamhuri ya burundi mhe
rais evariste ndayishimiye yaliyolenga kukuza zaidi uhusiano kati ya mataifa haya mawili hususan katika kukuza biashara na uwekezaji
amesema biashara kati ya tanzania na burundi imeongezeka kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 mwaka ambapo uwekezaji kutoka burundi ni miradi yenye thamani ya dola za marekani milioni 
 iliyotoa ajira zipatazo ukiwemo mradi mkubwa wa kiwanda cha mbolea kinachojengwa na kampuni ya itracom wenye thamani ya dola za marekani milioni 
kwa upande wa tanzania mhe
rais samia amesema kampuni nyingi zimewekeza nchini burundi zikiwemo kampuni ya azam azania group interpetrol ndaki contractors tanzania bile acid na benki ya crdb
hivyo basi tumekubaliana kuendelea kushirikiana kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji kwenye nchi zetu kwa kuondoa vikwazo vya kodi na visivyo vya kodi ikiwemo kuharakisha ujenzi wa kituo cha pamoja cha huduma za mpakani kwenye mpaka wetu wa manyovu mugina
amesema rais samia
vilevile mhe
rais samia na rais ndayishimiye wameshuhudia utiaji saini wa hati za makubaliano kuhusu ufundishaji wa lugha ya kiswahili nchini burundi na kifaransa nchini tanzania masuala ya afya nishati kubadilishana wafungwa madini kilimo sekta ya uvuvi na masuala ya siasa na dipolasia
aidha mhe
rais samia amewaomba wafanyabishara wa madini nchini burundi kuleta madini yao nchini tanzania ili kuongezwa thamani katika kiwanda kinachojengwa kahama badala ya kuuza madini hayo yakiwa ghafi pia kuuza madini yao katika masoko ya tanzania
mhe
rais samia ametembelea benki ya crdb iliyopo jijini bunjumbura na kuzungumza na wafanyakazi wa benki hiyo ambapo amewataka kuendelea kuchapa kazi zaidi mbali na mafanikio wanayoyapata
pia mhe
rais ametembelea kiwanda cha kuzalisha mbolea asili cha fertilizer organo mineral industries fomi na kumshukuru mhe
rais ndayishimiye kwa mapokezi makubwa tangu alipoingia katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa mechior ndadaye na katika maeneo mbalimbali aliyotembelea
mhe
rais samia kesho ataendelea na ziara yake nchini burundi ambapo atakutana na jumuiya ya watanzania wanaoishi nchini hapa na kuzungumza na jukwaa la wafanyabiashara wa burundi na tanzania
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan azungumza kwa njia ya mtandao na rais wa baraza la umoja wa ulaya mhe
charles michel
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai amezungumza kwa njia ya mtandao na rais wa baraza la umoja wa ulaya mhe
charles michel
mazungumzo hayo yamefanyika ikulu jijini dodoma ambapo viongozi hao wawili wamezungumzia masuala yanayohusu uhusiano kati ya tanzania na umoja huo
mhe
michel amempongeza mhe
rais samia kwa hatua mbalimbali anazochukua tangu kushika hatamu ya uongozi na kumhakikishia kuwa umoja wa ulaya eu utaendelea kuwa mshirika muhimu na wa kimkakati wa maendeleo nchini tanzania na kikanda
aidha mhe
michel amempongeza pia kwa jitihada anazochukua kupambana na ugonjwa wa corona
vilevile amemueleza kuwa eu tayari inashirikiana na viwanda mbalimbali vinavyozalisha chanjo barani afrika kwa kuvijengea uwezo na kuongeza kuwa iwapo tanzania itahitaji msaada huo eu iko tayari kuisaidia
kwa upande wake mhe
rais samia ameshukuru umoja wa ulaya eu kwa ushirikiano katika masuala ya maendeleo ya jamii na kuwekeza katika miradi ya miundombinu kupitia benki ya uwekezaji ya eu
mhe
rais samia amesema kuwa benki hiyo imetoa euro milioni kwa ajili ya ujenzi na ukarabati wa baadhi ya viwanja vya ndege vya mikoani
amesema katika kipindi cha miezi mitatu iliyopita tanzania na umoja wa ulaya zimesaini makubaliano ya msaada wa euro milioni 
 kwa ajili ya kuboresha miradi ya sekta ya nishati hususani matumizi ya majiko banifu uongezaji thamani mazao ya nyuki kuboresha mazingira ya biashara na kuimarisha usalama wa chakula
mhe
rais samia amesema kwa sasa serikali inaendelea na uboreshaji wa mazingira bora ya uwekezaji kwa sekta binafsi ili kuwezesha utekelezaji wa mpango wa tatu wa maendeleo wa miaka mitano fydp iii wa tanzania
aidha mhe
rais samia amemhakikishia mhe
michel kuwa utawala wake utasimamia na kuimarisha demokrasia utawala bora na haki za msingi za binadamu
kuhusu mapambano dhidi ya ugonjwa wa corona mhe
rais samia amemtaarifu rais huyo wa baraza la umoja wa ulaya eu mhe
michel kuwa tanzania tayari imeshajiunga na mpango wa kimataifa wa ugawaji wa chanjo kwa nchi masikini covax facility na ina mpango wake wa taifa wa kupambana na corona unaoainisha mahitaji ya nchi hivyo itawasilisha mahitaji yake kwa eu ili kupata msaada
mhe
rais ameshukuru kupokea mualiko wa kutembelea umoja wa ulaya na kumtumia salamu rais wa umoja huo mhe
bi ursula von der leyen
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan afungua mkutano mkuu wa wa jumuiya ya kikristo tanzania rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai amefungua mkutano mkuu wa wa jumuiya ya kikristo tanzania cct uliofanyika katika kituo cha mafunzo ya wanawake cct mkoani morogoro
mhe
rais samia amesema viongozi na taasisi za kidini zina nafasi kubwa kwenye jamii na taifa kwa ujumla kutokana na mchango wao wa kutoa huduma za kiroho na kimaadili hivyo amewaomba viongozi hao kusaidia kuimarisha amani na utulivu nchini
pia mhe
rais samia amewaomba viongozi wa dini kuwahimiza wananchi kuheshimu sheria na taratibu za nchi na kuwaomba kuwakemea watu wanaovunja sheria kwa makusudi na kuhatarisha amani ya nchi
mhe
rais samia amesema taifa linatarajia kufanya sensa ya watu na makazi mwezi agosti hivyo kuwasihi viongozi wa dini kuwahimiza wananchi kushiriki kwenye zoezi hilo muhimu la kitaifa
kuhusu suala la kodi kwa taasisi za kidini zinazotoa huduma za afya na elimu mhe
rais samia amesema serikali inalazimika kuzitoza kodi taasisi hizo kwasababu baadhi ya taasisi hizo zinamazingira ya kufanya kazi kibiashara na sio kutoa huduma
rais samia amebainisha kuwa serikali imeanza kufanya mapitio ya kodi na kufuta baadhi ya kodi ambapo kupitia sheri ya fedha ya mwaka serikali imefuta tozo ya elimu na mafunzo ya ufundi stadi iliyokuwa ikilalamikiwa muda mrefu
aidha mhe
rais amewaomba viongozi wa dini kuwakumbusha wananchi kuendelea kujikinga dhidi ya ugonjwa wa corona ili kuepuka maambukizi ya ugonjwa huo
kwa upande wake mwenyekiti wa jumuiya ya kikristo tanzania cct askofu dkt
alinikisya cheyo amempongeza mhe
rais samia kwa kudumisha amani utulivu umoja wa kitaifa na kusimamia misingi ya utawala bora haki za binadamu na kuimarisha uchumi wa nchi
askofu dkt
cheyo pia amempongeza mhe
rais samia kwa kuimarisha mahusiano ya kidemokrasia na nchi mbalimbali pamoja na mashirika ya kimataifa kwa kuwa ni muhimu kwa amani na ustawi wa taifa lolote duniani
wakati huohuo mhe
rais samia akiwa njiani kurejea jijini dodoma amepata fursa ya kuzungumza masuala mbalimbali ya kimaendeleo na wananchi wa dumila na gairo mkoani morogoro
akiwa katika maeneo hayo ya dumila na gairo mkoani morogoro mhe
rais samia amezungumzia hatua mbalimbali zinazochukuliwa na serikali katika kuboresha miundombinu ya barabara za vijijini
rais mhe
samia amesema serikali imeongeza shilingi katika kila lita ya mafuta petroli na diseli nchini ili fedha hizo zichangie uboreshaji wa miundombinu ya barabara za vijijini
aidha mhe
rais amewahakikishia wakazi wa wilaya za kilosa na gairo mkoani morogoro kuwa serikali inafanyia kazi changamoto mbalimbali zinazowakabili ikiwa ni pamoja na afya elimu maji na barabara
mhe
rais samia amemaliza ziara yake ya kikazi ya siku mbili mkoani morogoro na kurejea jijini dodoma
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan azungumza na waziri wa mambo ya nje wa marekani rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai amezungumza kwa njia ya simu na waziri wa mambo ya nje wa marekani mhe
antony blinken
waziri wa mambo ya nje wa marekani mhe
blinken amempongeza mhe
rais samia kwa kushika hatamu ya uongozi nchini na kumhakikishia kuwa serikali ya marekani itaendelea kushirikiana na serikali ya tanzania katika kuleta maendeleo kupitia shirika la marekani la maendeleo ya kimataifa usaid kwa kuzingatia vipaumbele vya nchi
katika mazungumzo hayo mhe
blinken amepongeza mhe
rais samia kwa hatua anazozichukua katika kukabiliana na ugonjwa wa corona nchini tanzania na marekani ipo tayari kuisaidia serikali ya tanzania katika kukabiliana na ugonjwa huo
aidha mhe
blinken amepongeza jitihada za mhe
rais samia katika kuimarisha demokrasia nchini ikiwa ni pamoja na azma yake ya kukutana na kushirikiana na vyama vya siasa pamoja na kusimamia uhuru wa vyombo vya habari
pia amepongeza uboreshaji wa mazingira ya ufanyaji biashara na kuahidi kuwa hali hiyo imeivutia marekani kushawishi wawekazaji wake kuja kuwekeza nchini
kwa upande wake mhe
rais samia ameshukuru kwa pongezi na kuahidi kuwa serikali yake itaendelea kushirikiana na serikali ya marekani kukuza uhusiano baina ya nchi hizi mbili katika majukwaa mbalimbali ya kimataifa
aidha mhe
rais samia ametoa mwaliko kwa rais wa marekani mhe
joseph biden kutembelea tanzania ili kuzidi kuimarisha uhusino uliopo kati ya nchi hizi mbili
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan apokea taarifa ya ukaguzi maalum kutoka kwa cag rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai amepokea taarifa ya ukaguzi maalum kutoka kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag inayohusu matumizi ya fedha zilizotolewa benki kuu ya tanzania bot kati ya mwezi januari na machi mwaka huu
taarifa hiyo inatokana na agizo alilolitoa mhe
rais samia tarehe machi wakati akipokea taarifa ya cag kwa mwaka 
katika taarifa ya ukaguzi maalum mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali bw
charles kichere amesema katika ukaguzi uliofanyika imebainika kuwa fedha zilizotolewa bot katika kipindi hicho zilifuata taratibu zote isipokuwa baadhi ya malipo yaliyokuwa yanatoka hazina kuu kwenda katika taasisi mbalimbali za serikali yalibainika kuwa na mapungufu
mapungufu hayo ni pamoja na baadhi ya taasisi kama vile wakala wa barabara nchini tanroads na mamlaka ya bandari tanzania tpa kufanya malipo mara mbili kwa kazi moja au kuchelewa kutumia fedha zilizoidhinishwa kwa ajili ya malipo ya kazi husika
vilevile cag kichere amesema yamejitokeza mapungufu ambapo baadhi ya makandarasi waliotoa huduma kucheleweshewa malipo yao hali inayosababisha madeni ya makandarasi kuwa makubwa kutokana na riba ambayo ni mzigo kwa serikali
mapungufu mengine ni pamoja na kuwepo kwa miradi ambayo haikupangwa na hivyo kufanya malipo nje ya bajeti ya serikali
wakati huo huo mhe
rais samia amepokea taarifa ya maandalizi ya sensa ya watu na makazi inayotarajiwa kufanyika mwezi agosti kutoka kwa mtakwimu mkuu wa serikali dkt
albina chuwa
dkt
chuwa amesema sensa ya mwaka itatumia teknolojia ya kisasa ya kidijitali chini ya mfumo ulipo wa serikali katika ngazi zote za utawala kwa pande zote za muungano
aidha amesema sensa ya majaribio itafanyika mwezi agosti mwaka huu katika mikoa saba kwa upande wa tanzania bara na zanzibar
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe juni amekutana na kuzungumza na wahariri pamoja na waandishi wa habari ikiwa ni sehemu ya utaratibu wake wa kukutana na makundi mbalimbali ili kubadilishana mawazo kuhusu masuala yanayohusu mustakabali wa taifa
mhe
rais samia amewahakikishia waandishi wa habari kuwa atashirikiana nao kufanya kazi kwa karibu ikiwa ni pamoja na kushughulikia baadhi ya changamoto zinazowakabili katika utendaji wao wa kazi
aidha mhe
rais samia ameziagiza taasisi zote za serikali kutoa ushirikiano wa kutosha kwa vyombo vya habari nchini kwa kuwa tasnia hiyo ina mchango mkubwa kwa taifa
mhe
rais samia amesema vyombo vya habari vina mchango mkubwa wa kulinda umoja wa kitaifa usalama wa nchi na kuchochea shughuli za maendeleo
amesema vyombo vya habari vinasaidia kufichua maovu kwa jamii ikiwemo vitendo vya uzembe kazini rushwa wizi na ubadhirifu wa mali za umma
kuhusu mapambano dhidi ya ugonjwa wa corona mhe
rais samia amesema serikali imechukua hatua mbalimbali ikiwa ni pamoja na kujiunga na taasisi za kupambana na ugonjwa huo wa corona yani covax facility
pia serikali imeshapokea zaidi ya dola za kimarekani milioni ambazo nusu ya fedha hizo zitaumika kukabiliana na ugonjwa huo wa corona na nusu nyingine itatumika kusaidia sekta zilizo athirika na ugonjwa huo
amesema serikali tayari imeyaruhusu mashirika ya kimataifa pamoja na jumuiya za kimataifa kuingiza chanjo hizo kuchanja raia wao chini ya uratibu wa wizara ya afya
mhe
rais samia ameongeza kuwa serikali pia imeruhusu wananchi kuchanja kwa hiyari yao kwani tayari baadhi ya watanzania hususan wafanyabiashara wameshaanza kuchanja chanjo ya corona nje ya nchini
mara baada ya kuzungumza na wahariri wa habari mhe
rais samia amewashukuru kwa kuitikia wito wa kufika ikulu jijini dar es salaam na amewatakia kheri katika kutekeleza majukumu yao ya kuelimisha kuhabarisha umma na watanzania kwa ujumla
hotuba ya mhe
rais magufuli akihutubia bunge na kulizindua rasmi mheshimiwa spika mara ya mwisho nilipoingia kwenye ukumbi huu kulifunga bunge la tulibahatika kuwa na marais wetu wastaafu watatu
lakini leo wapo wawili
mmoja mheshimiwa benjamin william mkapa rais mstaafu wa awamu ya tatu ametangulia mbele za haki
hivyo basi kabla ya kuanza hotuba yangu nawasihi sote tusimame tumkumbuke pamoja na wabunge wote waliofariki dunia tangu kufungwa kwa bunge la 
mwenyezi mungu aiweke roho ya marehemu mzee mkapa pamoja na marehemu wetu wote mahali pema peponi
amina
mheshimiwa spika baada ya utangulizi huo napende niseme kwamba katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ibara ya ibara ndogo ya kwanza imempa dhamana rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kulifungua rasmi bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
ni kwa sababu hiyo nimekuja hapa leo kulihutubia bunge hili kwa lengo la kutimiza masharti hayo ya kikatiba
napenda nianze kwa kumshukuru sana mwenyezi mungu aliyetujalia neema ya uhai na kutuwezesha kuiona siku ya leo
aidha nakupongeza wewe mheshimiwa job ndugai mbunge wa jimbo la kongwa kwa kuchaguliwa kwa mara nyingine kuliongoza bunge hili ukiwa spika
hongera sana
nampongeza pia mheshimiwa dkt
tulia ackson kwa kuchaguliwa kwa mara nyingine kuwa naibu spika tena mara hii akiwa mbunge wa kuchaguliwa kutoka jimbo la mbeya mjini
hongera sana mheshimiwa dkt
tulia
huu ni uthibitisho kwamba nchi yetu kupitia serikali inayoongozwa na chama cha mapinduzi inawaamini sana wanawake
kama mnavyofahamu makamu wetu wa rais mheshimiwa samia suluhu hassan naye ni mwanamama
aidha bunge hili la nalo lina wabunge wengi wanawake
kwa msingi huo napenda nitumie fursa hii kuahidi kuwa serikali ninayoingoza itaendelea kuwaamini wanawake katika kushika nafasi mbalimbali za uongozi
wanawake na akinamama oyee napenda pia kuwapongeza waheshimiwa wabunge wote kwa kuchaguliwa kwenu kuwa wabunge wa bunge hili la 
mmechaguliwa kwa vile wananchi wana imani kuwa mna uwezo wa kuwawakilisha vizuri
hivyo basi nawasihi msiwaangushe wananchi waliowachagua
watanzania wana imani kubwa sana na bunge hili
nitumie fursa hii pia kuwashukuru waheshimiwa wabunge kwa kuridhia na kumpitisha mheshimiwa kassim majaliwa kuwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania
ahsanteni sana
mheshimiwa spika nimekuja kulizindua bunge hili baada ya nchi yetu kufanikiwa kumaliza uchaguzi mkuu uliofanyika tarehe oktoba kwa uwazi amani na utulivu mkubwa
kwa msingi huo napenda nirudie kuipongeza tume yetu ya taifa ya uchaguzi kwa kusimamia vizuri zoezi la uchaguzi mkuu wa mwaka huu kuanzia kwenye uandikishaji wapiga kura uchukuaji na urejeshaji fomu za wagombea usimamizi wa kampeni na pia zoezi la kupiga kura na utoaji matokeo mapema
kwa hakika tume imedhihirisha uwezo mkubwa katika kusimamia uchaguzi bila kutegemea misaada kutoka nje
mheshimiwa mwenyekiti wa tume ya taifa ya uchaguzi jaji mstaafu semistocles kaijage makamu mwenyekiti wa tume jaji mstaafu hamid mahmoud hamid makamishna wa tume mkurugenzi wa uchaguzi dkt
wilson mahera pamoja na watendaji wote wa tume hongereni sana kwa kazi nzuri
lakini kwa namna ya pekee nawapongeza kwa namna mlivyotumia vizuri fedha mlizotengewa
kama inavyofahamika uchaguzi wa mwaka huu uligharamiwa na serikali kwa asilimia ambapo kiasi cha shilingi bilioni kilitengwa
hata hivyo mpaka uchaguzi umekamilika tume imetumia shilingi bilioni tu
hii ni ishara ya uadilifu mkubwa walionao viongozi na watendaji wa tume ya taifa ya uchaguzi
hongereni sana
natoa rai kwa taasisi nyingine kuiga mfano mzuri wa tume hii
kwa moyo wa dhati kabisa narudia kuwashukuru viongozi wetu wa dini kwa kutuongoza vyema kwa sala na dua katika kipindi chote cha uchaguzi na hatimaye tumeweza kumaliza uchaguzi wetu salama
nawasihi endeleeni kuliombea taifa letu ili libaki katika mikono ya mwenyezi mungu
narudia pia kuvishukuru vyombo vyetu vya ulinzi na usalama kwa kusimamia vizuri amani na utulivu wa nchi yetu na mipaka yake wakati wote wa uchaguzi
hii ni ishara kuwa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama ni imara na vinafanya kazi kwa ueledi mkubwa
hongera sana kwa vyombo vyetu vya ulinzi na usalama
kwa namna ya pekee kabisa natoa shukrani nyingi kwa watanzania wenzangu wote kwa kushiriki vizuri na kuonesha utulivu mkubwa kwenye uchaguzi uliopita kuanzia kwenye zoezi la uandikishaji wapiga kura wakati wa kampeni upigaji kura na kupokea matokeo
hakuna shaka uchaguzi wa mwaka huu kwa mara nyingine umeuthibitishia ulimwengu kuwa sisi watanzania ni wapenda amani tunajitambua hatudanganyiki na tumekomaa kidemokrasia
ahsanteni sana watanzania wenzangu
mheshimiwa spika masuala yote muhimu tuliyopanga kutekeleza kwenye miaka mitano ijayo tumeyaweka kwenye ilani ya uchaguzi ya ccm ya mwaka ambayo ina kurasa 
kwa bahati nzuri waheshimiwa wabunge wengi wa bunge hili wanaifahamu vizuri ilani hiyo kwa vile wameitumia katika kuomba kura kwa wananchi kwenye uchaguzi mkuu uliomalizika
lakini sambamba na masuala hayo yaliyomo kwenye ilani yetu ya uchaguzi wa mwaka tutaendelea pia kutekeleza na kusimamia mambo yote niliyoeleza wakati nikizindua bunge la tarehe novemba 
kama mtakavyokumbuka kwenye hotuba hiyo ya kuzindua bunge la nilieleza mambo mengi sana ambayo kimsingi yalitoa falsafa dira na vipaumbele vya serikali ya awamu ya tano
baadhi tumeyatekeleza vizuri yapo ambayo hatujayatekeleza kwa ukamilifu na mengine yapo kwenye hatua mbalimbali za utekelezaji
kwa hiyo kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kusimamia na kutekeleza mambo yote niliyoyaeleza kwenye hotuba ya kuzindua bunge la 
hii ndiyo sababu nimeamua kuigawa tena hotuba yangu ya uzinduzi wa bunge la kwenu waheshimiwa wabunge ili mkaisome na hatimaye ikawaongoze katika kutekeleza majukumu yenu vizuri
hata hivyo pamoja na hayo yote naomba mheshimiwa spika uniruhusu nitaje baadhi ya mambo muhimu tutakayoyapa kipaumbele kikubwa katika kipindi cha miaka mitano ijayo
mheshimiwa spika jambo la kwanza na muhimu tutakalolipa kipaumbele kikubwa kwenye miaka mitano ijayo ni kuendelea kulinda na kudumisha tunu za taifa letu yaani amani umoja na mshikamano uhuru wa nchi yetu muungano na mapinduzi matukufu ya zanzibar
na katika hilo naahidi kushirikiana kwa karibu sana na rais mpya wa zanzibar mheshimiwa dkt
hussein mwinyi
kamwe hatutakuwa na mzaha na yeyote mwenye kutaka kuhatarisha amani ya nchi yetu mwenye nia ya kuvuruga umoja na mshikamano wetu na pia mwenye kutaka kutishia uhuru wetu muungano pamoja na mapinduzi matukufu ya zanzibar
napenda pia kutumia fursa hii kumwahidi mheshimiwa rais dkt
hussein mwinyi kwamba kwenye miaka mitano ijayo serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania itatoa ushirikiano mkubwa na kufanya kazi kwa karibu na serikali ya zanzibar
kwa kifupi naweza kusema tutafanya kazi kwa pamoja kwa lengo la kuleta maendeleo kwa pande zetu zote mbili za muungano
na katika hilo nampongeza sana mheshimiwa rais dkt
hussein mwinyi kwa hotuba nzuri aliyoitoa wakati wa kuzindua baraza la wawakilishi
kwenye hotuba yake alitoa dira mwelekeo na kutaja vipaumbele vya serikali ya awamu ya nane ya zanzibar
hongera sana kwa mheshimiwa rais dkt
mwinyi kwa hotuba nzuri
kupitia bunge hili napenda nimwahidi mheshimiwa rais dkt
hussein mwinyi kuwa nitampa ushirikiano wa kutosha katika kutekeleza yote aliyoahidi wakati wa uzinduzi rasmi wa baraza la wawakilishi
mheshimiwa spika sambamba na kulinda na kudumisha tunu za nchi yetu kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kuimarisha utawala bora hususan kwa kusimamia nidhamu kwenye utumishi wa umma pamoja na kuzidisha mapambana dhidi ya rushwa wizi ufisadi na ubadhirifu wa mali za umma
kwenye miaka mitano iliyopita tuliwachukulia hatua za kinidhamu watumishi na kuiwezesha nchi yetu kushika nafasi ya kwanza kati ya nchi za afrika kwa kupambana na rushwa kwa mujibu wa transparency international na pia kushika nafasi ya kati ya nchi duniani kwa matumizi mazuri ya fedha za umma kwa mujibu wa utafiti jukwaa la dunia world economic forum wa mwaka 
hata hivyo watumishi wazembe bado wapo wala rushwa bado wapo na pia wezi na wabadhirifu wa mali ya umma bado wapo
kwa hiyo kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kushughulikia matatizo hayo
na kwa kifupi niseme utumbuaji majipu utaendelea
hata hivyo kwa upande mwingine tutaendelea kuboresha mazingira ya kazi pamoja na maslahi ya watumishi wetu wote ili yaendane na hali halisi ya maisha ya watanzania
kwa hiyo watumishi wasiwe na wasiwasi
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano ijayo pia tumejipanga kuendeleza jitihada za kukuza uchumi
kama unavyofahamu katika kipindi cha miaka mitano iliyopita tulijitahidi kusimamia vizuri uchumi wetu ambapo ulikua kwa wastani wa asilimia kwa mwaka
aidha pato ghafi la taifa limeongezeka kutoka shilingi trilioni 
 mwaka hadi kufikia shilingi trilioni 
 mwaka tulidhibiti mfumuko wa bei kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia wastani wa asilimia 
 na kuongeza akiba ya fedha ya kigeni kutoka dola za marekani bilioni 
 hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwezi julai ambazo zinatuwezesha kununua bidhaa na huduma kwa miezi 
zaidi ya hapo kwenye miaka mitano iliyopita tuliongeza mauzo yetu ya nje kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi dola za marekani bilioni 
 mwaka na pia kuvutia uwekezaji wenye thamani ya dola za marekani bilioni 
 sawa na zaidi ya shilingi trilioni 
aidha tulifanikiwa kupunguza umasikini wa kipato hadi kufikia asilimia 
 kwa takwimu za mwaka 
mafanikio haya bila shaka ndiyo yamewezesha mwezi julai nchi yetu kutangazwa kuingia kundi la nchi za uchumi wa kati kutoka kundi la nchi masikini
na mafanikio hayo yamepatikana miaka mitano kabla ya muda uliopangwa yaani mwaka 
kwa hiyo kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuendeleza mafanikio ya kiuchumi yaliyopatikana na tutahakikisha ukuaji uchumi unawanufaisha wananchi hususan kwa kuinua vipato vyao kupunguza umasikini na tatizo la ajira
na katika hilo tunalenga kukuza uchumi wetu kwa wastani wa angalau asilimia kwa mwaka na pia kutengeneza ajira mpya zipatazo milioni 
tutaendelea pia kuboresha sera zetu za uchumi jumla na sera za fedha yaani macroeconomic and monetary policies na pia kuhakikisha viashiria vyote vya uchumi ikiwemo thamani ya sarafu yetu mfumko wa bei pamoja na viwango vya riba vinabaki kwenye hali ya utulivu
tutaongeza pia jitihada za kuwawezesha wananchi wetu kiuchumi kwa kuwapatia mikopo isiyo na riba ama yenye riba nafuu ikiwemo mikopo ya asilimia inayotolewa na halmashauri zetu na pia kupitia mifuko na programu mbalimbali zilizoanzishwa na serikali ambayo kwa idadi zipo 
baadhi ya mifuko hiyo ni mfuko wa maendeleo ya vijana ydf mfuko wa maendeleo ya wanawake wdf mfuko wa taifa wa kuendeleza wajasiriamali nedf mfuko wa kutoa mikopo kwa wajasiriamali wadogo self microfinance fund mfuko wa kudhamini mikopo ya mauzo ya nje mfuko wa kilimo kwanza
tutaimarisha usimamizi wa mifuko hii na kuhakikisha watanzania wanaifahamu
najua mifuko hii mingi ipo chini ya ofisi ya waziri mkuu hivyo basi nakuagiza mheshimiwa waziri mkuu hii ikawe kazi yako ya kwanza kuishughulikia ikiwezekana mwangalie uwezekano wa kuiunganisha baadhi ya mifuko ili ifanye kazi kwa tija zaidi na kupunguza gharama za uendeshaji
nataka mifuko hii ikiwasaidie wananchi wa kawaida wakiwemo machinga akina baba na mama lishe pamoja na wajasiriamali wengine wadogo
sambamba na kutoa mikopo tutaendelea kutekeleza program mbalimbali za kukuza ujuzi na maarifa ikiwemo maarifa ya ujasiriamali ili kuwapa ujuzi na uzoefu wananchi wetu utakaowawezesha kujiajiri ama kuajirika ndani na nje ya nchi
tutaendelea pia kutekeleza mpango wa kunusuru kaya masikini awamu ya tatu mzunguko wa pili tuliouzindua mwezi februari ambao utagharimu takriban shilingi trilioni 
tutahakikisha fedha hizo zinawafikia walengwa ambao ni wananchi masikini
muhimu zaidi ni kwamba katika kipindi cha miaka mitano ijayo sekta binafsi itapewa umuhimu wa pekee sana
tunataka mtu yeyote atakayetaka kuwekeza asisumbuliwe kwa kuwekewa vikwazo vya aina yoyote
watanzania ni matajiri lakini baadhi yao wanasita kuwekeza hapa nchini kwa kuogopa kusumbuliwa na maswali yasiyo na msingi
tunahitaji kuwa na mabilionea wengi wa kitanzania
nataka watanzania wote washiriki kikamilifu katika kujenga uchumi wa nchi yao
sambamba na kuwekeza watanzania wahamasishwe kuweka fedha kwenye benki za hapa nchini ili kusaidia benki zetu kufanya biashara na kuimarisha mzunguko wa fedha na kupunguza riba kwa wakopaji
waheshimiwa wabunge na watanzania mnaonisikiliza wakati wa kufanya mambo bila woga ni sasa
kwenye miaka mitano ijayo pia tutafungua milango kwa sekta binafsi kufanya majadiliano na serikali ili kutafuta mwafaka ya migogoro ya biashara business disputes iliyopo kwa faida ya pande zote mbili
lengo letu ni kuona tanzania inakuwa mahali pazuri pa kufanya biashara duniani
kwenye miaka mitano iliyopita tumefuta tozo ambapo zitahusu kilimo mifugo na uvuvi na tozo nyingine za biashara
mheshimiwa spika mbali na hatua hizo kwa lengo la kukuza uchumi kupambana na umasikini na pia kukabiliana na tatizo la ukosefu wa ajira tunakusudia kwenye miaka mitano ijayo kuweka mkazo mkubwa katika kukuza sekta zetu kuu za uchumi na uzalishaji hususan kilimo ufugaji uvuvi viwanda madini biashara na utalii
sekta hizi ndizo zenye kuajiri watanzania wengi
kwa hiyo ni wazi tukifanikiwa kuzikuza uchumi wetu utakua kwa kasi na hivyo kupunguza matatizo ya umasikini na ukosefu wa ajira nchini
kwa msingi huo kwenye kilimo tunakusudia kuongeza tija na kukifanya kilimo chetu kuwa cha kibiashara
lengo ni kujihakikishia usalama wa chakula upatikanaji wa malighafi za viwandani na pia kupata ziada ya kuuza nje
ili kufanikisha hayo tutahakikisha pembejeo na zana bora za kilimo ikiwemo mbegu mbolea viatilifu dawa na matrekta vinapatikana kwa uhakika na kwa gharama nafuu
tutaongeza pia eneo la umwagiliaji kutoka hekta hadi hekta milioni 
 mwaka ili kupunguza utegemezi kwenye mvua
tutaimarisha mifumo ya upatikanaji wa mitaji kwa wakulima wadogo na wawekezaji kwa kushirikisha taasisi za fedha ikiwemo benki yetu ya maendeleo ya kilimo pamoja na benki nyingine
tutashughulikia pia tatizo la upotevu wa mazao yaani post harvest loss ikiwemo kwa kukamilisha ujenzi wa vihenge na maghala maeneo mbalimabli nchini ambayo yataongeza uwezo wetu wa kuhifadhi mazao kutoka tani za sasa hadi tani 
takwimu zinaonesha kuwa kila mwaka nchi yetu inapoteza wastani wa kati ya asilimia ya mavuno yake kwa sababu mbalimbali ikiwemo kukosekana kwa miundombinu ya kuhifadhi
zaidi ya hapo tunakusudia kuanzisha bidhaa mbalimbali za huduma ya bima ya kilimo na pia kuingia makubaliano ya kibiashara na nchi walaji na wanunuzi wa mazao ili kupata soko la uhakika
mazao ya kimkakati tunayolenga kuyapa kipaumbele kikubwa ni pamba korosho chai kahawa tumbaku mkonge michikichi cocoa alizeti na miwa lakini pia mazao ya chakula
nchi yetu kila mwaka inaagiza tani za ngano na kwa ujumla tunatumia wastani wa shilingi trilioni 
 kuagiza chakula kutoka nje
hii ni aibu kwa nchi kama tanzania
hivyo basi ni lazima tutafute majawabu ya suala hili
na hii ndiyo ikawe kazi ya kwanza ya waziri wa kilimo nitakayemteua
lakini zaidi ya hapo tutaweka mkazo mkubwa kwenye kilimo cha mazao ya bustani matunda mbogamboga maua na viungo ambacho kinakua kwa kasi kubwa nchini
hivi sasa nchi yetu inashika nafasi ya kwa kuzalisha kwa wingi mazao hayo duniani na mauzo yetu ya nje yameongezeka kutoka dola za marekani milioni mwaka hadi kufikia dola za marekani milioni mwaka 
hii ndiyo sababu hatuna budi kukiendeleza kilimo cha mazao hayo
na katika hilo napenda kuriafu bunge hili tukufu kuwa kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kununua ndege moja ya mizigo ili kurahisisha uzafirishaji wa mazao ya bustani lakini pia minofu ya samaki pamoja na nyama
wakulima wetu ni lazima watajirike na shughuli wanazozifanya hivyo basi mawaziri wa kilimo biashara mambo ya nje na mabalozi wajipange vizuri kwa hili
kwa upande wa mifugo kama mnavyofahamu nchi yetu inashika nafasi ya pili kwa mifugo barani afrika
tuna ng ombe milioni 
 mbuzi milioni 
 kondoo milioni 
 punda lakini pia tuna idadi kubwa ya kuku bata kanga n
hata hivyo ukweli ni kwamba sekta hii bado haijatunufaisha vya kutosha
kwa kuzingatia hilo kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuikuza sekta ya mifugo ili ichangie ukuaji uchumi na kupunguza matatizo ya umasikini na ukosefu wa ajira nchini
tutaongeza maeneo ya ufugaji kutoka hekta za sasa hadi hekta 
tunataka wafugaji wasiteswe na mifugo yao
mifugo ni utajiri
sambamba na hayo tutahamasisha ufugaji wa kisasa tutaongeza vituo vya kuzalisha mbegu bora na pia kuongeza uzalishaji wa chakula cha mifugo viwandani kutoka tani hadi milioni 
zaidi ya hapo tutakamilisha ujenzi wa machinjio saba unaoendelea maeneo mbalimbali nchini ambapo kwa pamoja zitakuwa na uwezo wa kuchinja ng ombe na mbuzi kwa siku
ujenzi wa machinjio hizo sio tu utasaidia kupatikana kwa nyama bora itakayouzwa hadi kwenye masoko ya kimataifa bali pia utawezesha upatikanaji wa ngozi bora kwa ajili ya kutengeneza bidhaa za ngozi
takwimu zinaonesha kuwa takriban asilimia ya ngozi inayozalishwa nchini kwa sasa haina ubora unaohitajika na sababu mojawapo ni uchinjaji wanyama kienyeji
kwa hiyo machinjio yanayojengwa yatapunguza tatizo hilo
nitumie fursa hii kuikaribisha sekta binafsi kuwekeza kwenye viwanda vya kutengeneza bidhaa za mifugo nyama ngozi maziwa kwato n
na katika hilo tunaahidi kutoa vivutio maalum kwa watakaowekeza kwenye viwanda hivyo ambavyo vitasaidia kuinua vipato vya wafugaji wetu na pia kuongeza fursa za ajira kwa watanzania
na hapa nataka niweke bayana kuwa watendaji watakaokwamisha ujenzi wa viwanda hivyo tutawashughulikia
mheshimiwa spika nchi yetu pia imebarikiwa kuwa na maeneo mengi yanayofaa kwa shughuli za uvuvi ikiwemo ukanda wa pwani maziwa mito na mabwawa
hali hii inafanya sekta hii kuwa na nafasi ya kutoa mchango mkubwa kwenye kukuza pato la taifa na pia kupambana na umasikini na tatizo la ajira
hata hivyo kwa sasa mchango wake bado ni mdogo
hivyo basi kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuikuza sekta hii ikiwemo kuimarisha shughuli za uvuvi kwenye bahari kuu ambako tumekuwa tukipoteza mapato mengi
kwa mujibu wa ripoti ya kamati ya bunge kuhusu shughuli za uvuvi wa bahari kuu ya mwaka shughuli za uvuvi kwenye bahari kuu zinaweza kuingizia serikali mapato ya moja kwa moja ya takriban shilingi bilioni 
 kwa mwaka endapo mifumo ya usimamizi na udhibiti ingekuwa imara na samaki wangechakatwa hapa nchini
hata hivyo mapato yaliyokuwa yamekusanywa kwa kipindi cha miaka tisa hadi yalikuwa shilingi bilioni 
 sawa na shilingi bilioni 
 kwa mwaka
kiwango hiki cha mapato hakikubaliki
hii ndiyo sababu tunataka kwenye miaka mitano ijayo kuisimamia vizuri shughuli za uvuvi wa bahari kuu ili taifa letu linufaike na rasilimali zake kwa kuhusisha sekta binafsi
kwa bahati nzuri tayari mwaka huu tumetunga sheria mpya ya kusimamia na kuendeleza ya uvuvi wa bahari kuu
aidha tumepanga kununua meli za uvuvi kwa kushirikiana na shirika ifad upande wa zanzibar na upande wa tanzania bara ili zishiriki katika uvuvi wa bahari kuu
kama mnavyofahamu suala la uvuvi wa bahari kuu ni la muungano
tunakusudia pia kujenga bandari kubwa ya uvuvi itakayotoa ajira zipatazo na tutaendelea kuihamasisha sekta binafsi kujenga viwanda vya kuchakata samaki
sambamba na kusimamia bahari kuu tutakuza shughuli za uvuvi kwenye maziwa yetu makuu victoria tanganyika na nyasa pamoja na mito yetu mikubwa
tutahamasisha wavuvi wetu wadogo kujiunga kwenye vikundi ili tuweze kuwapatia mitaji ujuzi vifaa na zana za uvuvi na halikadhalika tutapitia upya tozo na maeneo mbalimbali ili kuwapunguzia wavuvi kero na kuvutia uwekezaji
tutahamasisha pia watu binafsi kujenga mabwawa na kufuga kisasa kwa kutumia vizimba
sekta ya uvuvi ni lazima itoe mchango mkubwa kwenye uchumi wa nchi yetu
wateule wote wa sekta hii ni lazima walisimamie hili
mheshimiwa spika ni ndoto kufikiria kwamba utaweza kukuza uchumi au kupambana na umasikini pamoja na tatizo la ukosefu wa ajira bila kuelekeza nguvu katika kukuza sekta ya viwanda
duniani kote sekta ya viwanda ndiyo mhimili mkuu wa kukuza uchumi kupambana na umasikini pamoja na matatizo ya ajira
kwenye miaka mitano iliyopita tulifanikiwa kujenga viwanda vipya takriban ambavyo vilitengeneza ajira zipatazo ambapo mkoa wa pwani uliongoza kwa kujenga viwanda vingi
hivyo basi kwenye miaka mitano ijayo tutaendeleza jitihada za kukuza sekta hiyo
mkazo mkubwa tutauweka kwenye viwanda vyenye kutumia malighafi zinazopatikana kwa wingi hapa nchini mazao ya kilimo mifugo na uvuvi vyenye kuajiri watu wengi na ambavyo bidhaa zake zinatumika kwa wingi hapa nchini nguo bidhaa za ngozi mafuta ya kula sukari saruji n
ili kuvutia uwekezaji kwenye sekta ya viwanda tutaendelea kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji ikiwemo kuangalia masuala ya kodi na kuondoa vikwazo na urasimu
pamekuwepo na urasimu mwingi na kusumbuliwa kwa wawekezaji kwa kuzungushwa zungushwa na hivyo kuwafanya wakate tamaa
mimi nataka mwekezaji mwenye fedha akija apate kibali ndani ya siku 
kwa sababu hiyo nimeamua suala la uwekezaji ikiwa ni pamoja na kituo cha uwekezaji tanzania tic kulihamisha kutoka ofisi ya waziri mkuu kwenda ofisi ya rais ili hao wanaokwamisha nikapambane nao mwenyewe
lakini zaidi ya hapo tumepanga kujenga ukanda na kongani clusters za viwanda kila mkoa kulingana na mazao na maliasili zinazopatikana
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano iliyopita tumepata mafanikio makubwa kwenye sekta ya madini
mapato yameongezeka kutoka shilingi bilioni mwaka hadi shilingi bilioni mwaka 
mchango wa sekta ya madini kwenye pato la taifa umeongezeka kutoka asilimia 
 mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka 
zaidi ya hapo kwa mara ya kwanza katika historia ya nchi yetu mwaka sekta ya madini iliongoza kwa kutuingizia fedha nyingi za kigeni dola za marekani bilioni 
nitumie fursa hii kulipongeza bunge la kwa kutoa mchango mkubwa katika kupatikana kwa mafanikio haya
nina imani kuwa bunge hili la litafuata nyayo za bunge la 
na katika hili napenda niliarifu bunge hili tukufu kuwa kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kuimarisha ulinzi na usimamizi wa madini yetu kama tulivyofanya kwa kujenga ukuta mirerani kwa kuimarisha sheria zetu ili madini yetu yasitoroshwe na serikali kukoseshwa mapato
aidha tunakusudia kuendelea kufanya majadiliano na wawekezaji wakubwa kwa kuzingatia mfano wa makubaliano yaliyofikiwa kati ya serikali na kampuni ya barrick yaliyowezesha kuundwa kwa kampuni ya twiga minerals corporation
nchi yetu imebarikiwa kuwa na madini mbalimbali ikiwemo dhahabu almasi tanzanite chuma bati nickel copper n
aidha tuna gesi aina mbalimbali kama vile ethane helium ambayo hivi karibuni zimepatikana futi za ujazo bilioni kwenye ziwa rukwa ambazo zinaweza kuhudumia dunia kwa miaka 
hii ndiyo sababu kila siku nimekuwa nikisema sisi sio masikini sisi ni matajiri
nchi yetu ni tajiri sana
lakini kuhusu madini pia kwenye miaka mitano ijayo pia tutaendelea kuliimarisha shirika letu la taifa la madini stamico ili lishiriki kikamilifu kwenye shughuli za madini kuwawezesha wachimbaji wetu wadogo ikiwa ni pamoja na kuwatengea maeneo ya uchimbaji kuwapatia mafunzo mikopo pamoja na vifaa
na katika natambua kuwa wapo baadhi ya watu wamepewa leseni za utafiti na uchimbaji lakini hawajazifanyia kazi tutazifuta leseni zao na maeneo hayo kuyagawa kwa wachimbaji wengine hususan wachimbaji wadogo
wachimbaji wadogo ni muhimu sana katika kukuza sekta ya madini
tutaendelea pia kuimarisha masoko ya madini pamoja na kuhamasisha ujenzi wa viwanda vya uchenjuaji uyeyushaji usafishaji na utengenezaji wa bidhaa za madini
tunataka madini yachimbwe hapa tanzania yachenjuliwe yayeyushwe na kisha bidhaa za bidhaa za madini zitengenezwe hapa hapa tanzania na ndipo ziuzwe nje ama watu kutoka nje waje kununua bidhaa za madini hapa nchini
ni imani yetu kuwa kutokana na hatua tulizopanga kuzichukua sekta ya madini itaweza kuchangia angalau asilimia ya pato la taifa ifikapo mwaka 
mheshimiwa spika utalii ni sekta nyingine ambayo tutaipa mkazo mkubwa kwenye miaka mitano ijayo
sekta hii imeajiri takriban watu milioni 
kwenye miaka mitano iliyopita ilikua kwa kiwango cha kuridhisha ambapo idadi ya watalii waliotembelea nchini iliongezeka kutoka watalii mwaka hadi watalii mwaka 
mapato nayo yaliongezeka kutoka dola za marekani bilioni 
 mwaka hadi kufikia dola za marekani bilioni 
 mwaka 
nitumie fursa hii kuipongeza hifadhi yetu ya taifa ya serengeti kwa kuchaguliwa kuwa hifadhi bora barani afrika kwa mwaka 
kwenye miaka mitano ijayo tumejipanga kuongeza idadi ya watalii hadi kufikia milioni mwaka na mapato kutoka dola za marekani bilioni 
 za sasa hadi dola za marekani bilioni 
hatua tutakazochukua ni pamoja na kupanua wigo wa vivutio vya utalii ikiwemo kukuza utalii wa mikutano na uwindaji wanyamapori kuimarisha utalii wa fukwe kujenga miundombinu ya kuwezesha meli za utalii kuzuru nchini na kuongeza kasi ya utangazaji wa vivutio vyetu
vilevile tutazihamaisha taasisi na watu binafsi kuanzisha ranchi mashamba na bustani za wanyama kama inavyofanyika nchi nyingine ili kuzuia ujangili na kukuza utalii lakini pia kuongeza vipato na fursa za ajira kwa watanzania
na katika hilo napenda kuwaarifu watanzania kupitia bunge hili tukufu kuwa tumepunguza bei kwa ajili ya kupata wanyama wa mbegu
mathalan bei ya nyati wa mbegu imepungua kutoka dola za marekani hadi kufikia shilingi laki mbili pofu kutoka dola za marekani hadi shilingi na swala kutoka dola za marekani hadi shilingi 
hivyo basi nawasihi watanzania wenzangu popote walipo kuchangamkia fursa hiyo ambayo itachochea pia uanzishaji wa butcher za wanyama pori
zaidi ya hapo tutaendelea kupitia upya kodi na tozo mbalimbali ili kuzifuta ama kupunguza kodi zenye kero
kwenye miaka mitano iliyopita tulipunguza ada ya leseni ya biashara ya utalii kwa wakala wa kusafirisha watalii yenye idadi ya magari chini ya manne kutoka dola za kimarekani hadi dola za marekani na matokeo yake idadi ya kampuni za kitanzania zimeongezeka kutoka mwaka hadi mwaka 
mheshimiwa spika tuna imani hatua hizi nilizoeleza zitatuwezesha kufikia malengo tuliyojiwekea ya kukuza uchumi kwa angalau asilimia kwa mwaka kuinua vipato vya watanzania kupunguza umasikini na kutengeneza ajira mpya milioni 
hata hivyo najua ili kufikia malengo haya tunategemea sana kupata ushirikiano kutoka sekta binafsi
kama mnavyofahamu sekta binafsi ndiyo injini ya kujenga uchumi wa kisasa
hivyo basi narudia kuikaribisha sekta binafsi ya hapa nchini na kutoka nje kuwekeza katika sekta nilizozitaja na ambazo sikuzitaja
na napenda niwahakikishie watu wa sekta binafsi kuwa tanzania ni mahali pazuri na sahihi pa kuwekeza
nchi yetu ina amani na utulivu tumebarikiwa kuwa na fursa nyingi za uwekezaji nchi yetu ipo kwenye eneo la kimkatati sisi pia ni wanachama wa jumuiya mbili eac na sadc ambazo zina soko la watu takriban milioni 
kwa hiyo narudia kuikaribisha sekta binafsi kuwekeza hapa nchini
na kwa bahati nzuri tangu mwaka jana tumeanza kutetekeleza mpango wetu wa kuboresha mazingira ya biashara nchini yaani blueprint for regulatory reforms to improve the business environment in tanzania
hivyo basi mazingira ya biashara na uwekezaji kwenye miaka mitano ijayo yanatarajiwa kuwa bora zaidi
mheshimiwa spika ili kukuza uchumi pamoja na sekta za uzalishaji ni lazima tuimarishe miundombinu hususan ya usafiri na nishati ya umeme
kamwe huwezi kukuza sekta za kilimo ufugaji uvuvi viwanda uchimbaji madini na utalii bila kuimarisha miundombinu na huduma za usafiri pamoja na upatikanaji wa huduma za umeme
kwa hiyo kama ilivyokuwa kwenye miaka mitano iliyopita tutaendelea kuweka mkazo mkubwa kwenye ujenzi wa miundombinu ya usafiri na kuboresha huduma za usafirishaji
tutakamilisha miradi tuliyoianzisha na kuanza kutekeleza miradi mipya
na katika hilo tumepanga kwenye miaka mitano ijayo kukamilisha ujenzi wa kilometa za barabara za lami na kuanza ujenzi wa barabara za lami zenye urefu wa kilometa ili hatimaye tuweze kufikia lengo letu la kuunganisha mikoa na wilaya zote kwa barabara za lami
barabara hizo zimetajwa kwenye ilani yetu ya uchaguzi na nyingine zinatokana na ahadi nilizotoa kipindi cha kampeni
tumepanga pia kukamilisha ujenzi wa madaraja na kuanza mengine likiwemo daraja la kigongo busisi wami na pangani
zaidi ya hapo tutaendelea kushughulia tatizo la msongamano wa magari kwenye miji na majiji yetu hususan arusha dar es salaam mbeya mwanza na hapa dodoma ambako tumepanga kujenga barabara ya mzunguko ya njia nne yenye urefu kilometa ambapo wakandarasi wawili tayari wamepatikana na ujenzi utaanza hivi karibuni
kwa upande wa usafiri wa reli tumepanga kuendelea kuimarisha usafiri wa reli ya kati na tazara
aidha tutakamilisha ujenzi wa reli ya kisasa kutoka dar es salaam dodoma na kuanza ujenzi wa vipande vya reli ya mwanza isaka makutopora tabora tabora isaka tabora kigoma na kaliua mapanda kalema
zaidi ya hapo tutanunua vichwa vya treni ya njia kuu na kukarabati tutanunua mabehewa ya mizigo na kukarabati na pia tutanunua mabehewa ya abiria na kukarabati 
kuhusu usafiri wa majini tumepanga kukamilisha upanuzi wa bandari zetu kuu za dar es salaam tanga na mtwara pamoja na zilizopo kwenye maziwa yetu makuu victoria tanganyika na nyasa
tumepanga pia kununua meli mpya ya mizigo kwa ajili ya kutoa huduma bahari ya hindi
tutakamilisha ujenzi wa meli mpya kukarabati meli ya mv
butiama na kuanza ujenzi wa meli ya kubeba mabehewa ferry wagon ziwa victoria
tutaikarabati mv
liemba na mt
sangara pamoja na kuanza ujenzi wa meli mpya ya kubeba abiria na mizigo tani na nyingine kubwa ya kubeba mizigo tani kwenye ziwa tanganyika
kuhusu usafiri wa anga tutajenga kiwanja kipya cha msalato tutafanya upanuzi na ukarabati wa viwanja vya ndege vikiwemo vya kigoma shinyanga sumbawanga tabora mtwara na songea na pia kujenga kwa kiwango cha lami njia za kutua na kuruka ndege kwenye viwanja vya iringa lake manyara tanga musoma lindi kilwa masoko njombe singida na simiyu
zaidi ya hapo tutanunua ndege mpya tano ambapo kama nilivyosema moja itakuwa ya mizigo
ujenzi wa miundombinu hii ya usafiri pamoja na uboreshaji wa huduma za usafirishaji sio tu utachochea shughuli za uchumi na uzalishaji lakini pia itakuwa ni hatua nzuri ya kuelekea kufikia malengo yetu ya kuifanya nchi yetu kuwa lango kuu la biashara kwenye ukanda huu na hivyo kuweza kunufaika na nafasi ya kijiografia
mheshimiwa spika kuhusu sekta ya nishati tutaendelea kuimarisha miundombinu ya nishati na pia kuboresha upatikanaji wa huduma za umeme
na katika hilo tunakusudia kukamilisha ujenzi wa bwawa la kufua umeme la nyerere litakalozalisha megawati na kuanza ujenzi wa miradi mingine ya umeme wa maji ruhudji megawati rumakali megawati kikonge megawati na pia umeme wa gesi asilia mtwara megawati somanga fungu megawati kinyerezi iii megawati na kinyerezi iv megawati pamoja na miradi mingine midogo midogo
aidha tunakusudia kuzalisha umeme megawati kwa kutumia nishati jadidifu jua upepo jotoardhi
tumepanga pia kukamilisha miradi wa kusafirisha umeme wa msongo wa kilovoti wa singida arusha namanga na iringa mbeya tunduma ambayo itaunganisha nchi yetu na majirani zetu wa kenya na zambia
tutatekeleza mingine ya kuunganisha maeneo ya humu nchini kwenye gridi ya taifa ikiwemo kigoma
kwenye miaka mitano iliyopita tulitekeleza miradi mingi ya kusafirisha umeme na hivyo kupunguza matumizi ya umeme wa mafuta na tukaweza kuokoa kiasi cha shilingi bilioni kwa mwaka
kuhusu umeme pia kwenye miaka mitano ijayo tumepanga kufikisha umeme kwenye vijiji vyote ambavyo bado havijafikishiwa umeme ambapo idadi yake haizidi 
kwenye miaka mitano iliyopita kwa takwimu za hadi jana tumefikisha umeme kwenye vijiji kutoka vijiji mwaka 
nchi yetu ina vijiji 
miradi hii yote ya umeme itakapokamilika sio tu itatuwezesha tuwe na umeme wa kutosha na kufikisha umeme kwenye maeneo yote nchini bali pia itatufanya tuwe na ziada ya kuweza kuuza nje
sambamba na hayo kuhusu nishati kwenye miaka mitano ijayo tutaanza utekelezaji wa miradi ya kielelezo flagship projects ya bomba la mafuta kutoka hoima nchini uganda hadi bandari ya tanga lenye urefu wa kilometa pamoja na mradi wa kusindika gesi asilia lng mkoani lindi
zaidi ya hapo tutaendelea kuhamasisha matumizi ya gesi asilia na gesi ya mitungi majumbani kwenye taasisi viwanda na magari ili kupunguza uharibifu wa mazingira na athari za mabadiliko ya tabianchi
mheshimiwa spika dunia hivi sasa ipo kwenye mapinduzi ya nne ya viwanda yaani the fourth industrial revoulution ambayo yanaongozwa na sekta ya mawasiliano ict
shughuli nyingi duniani kwa sasa zinafanyika kwa kutumia tehama
hivyo basi sisi nasi hatuna budi kwendana na kasi hiyo ya kukua kwa sekta ya mawasiliano
kwa msingi huo tumepanga kwenye miaka mitano ijayo pamoja na masuala mengine kufikisha miundombinu ya mkongo wa taifa kwenye maeneo mengi ya nchi yetu hususan wilayani tutaongeza wigo wa matumizi ya mawasiliano ya kasi yaani broadband kutoka asilimia ya sasa hadi asilimia mwaka 
aidha tumepanga kuongeza watumiaji wa internet kutoka asilimia ya sasa hadi asimilia mwaka na pia kuboresha matumizi ya simu za mkononi ili kupatikana nchi nzima
zaidi ya hapo tutatoa kipaumbele kwenye masuala ya utafiti na ubunifu kwenye tehama tutawatambua na kuwasajili wataalam wote wa tehama na tunakusudia kuweka anuani za makazi postikodi maeneo mbalimbali nchini
tutaimarisha pia usalama kwenye masuala ya mawasiliano
sambamba na kukuza huduma ya mawasiliano tunakusudia kuendelea kuboresha huduma za jamii hususan afya elimu na maji
kuhusu afya kama unavyofahamu kwenye miaka mitano iliyopita tumepata mafanikio makubwa ikiwemo kujenga vituo vya kutolea huduma za afya zahanati vituo vya afya hospitali za wilaya hospitali za rufaa za mikoa na hospitali za rufaa za kanda 
vilevile tumepunguza vifo vya akinamama wajawazito kutoka wastani wa vifo kwa mwaka mwaka hadi kufikia wastani wa hivi sasa na halikadhalika rufaa za kupeleka wagonjwa nje zimepungua kwa asilimia baada ya kuimarisha huduma za kibingwa
kwa msingi huo kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuendeleza ujenzi wa miundombinu ya kutolea huduma za afya hususan zahanati vituo vya afya na hospitali za wilaya kwenye maeneo ambako hazipo
tutaimarisha pia upatikanaji wa dawa vifaa na vitendanishi na kuongeza watumishi wa afya pamoja na kuimarisha mifuko yetu ya bima ya afya ili kufikia lengo la kuwawezesha wananchi wote kupata bima ya afya
wakati wa ugonjwa wa corona mbali na kumtunguliza mbele mwenyezi mungu tiba za asili au tiba mbadala zimesaidia sana
hivyo basi kwenye miaka mitano tunakusudia kuimarisha kitengo cha utafiti wa tiba mbadala
hatupaswi kudharau dawa zetu za asili ama tiba mbadala na kwa sababu hiyo matibabu na maduka rasmi ya dawa za asili yataruhusiwa
zaidi ya hapo tutaimarisha huduma za matibabu ya kibingwa na ubingwa bobezi ili kufikia viwango vya kimataifa
tunataka huduma zote za afya zipatikane hapa nchini na ikiwezekana watu kutoka nje waje kutibiwa hapa nchini
na kimsingi tayari wameanza kuja kutibiwa
kwenye elimu tutaendelea kutoa elimu ya msingi na sekondari bila malipo tutaongeza bajeti ya mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu ili kuongeza idadi ya wanufaika
aidha tutaendelea kujenga na kukarabati miundombinu ya elimu ikiwemo shule madarasa mabweni maabara maktaba ofisi na nyumba za walimu hosteli pamoja na kumbi za mihadhara
tutahakikisha tunaendelea kuboresha elimu inayotolewa ili iweze kutoa maarifa na ujuzi wa kutosha kwa wahitimu
tutahimiza ufundishaji wa masomo ya sayansi na hisabati hususan kwa wanafunzi wa kike ambapo tunakusudia kujenga shule moja ya sekondari kwenye kila mkoa kwa ajili ya kufundisha masomo ya sayansi kwa wasichana
tutaweka pia mkazo mkubwa kwenye elimu ya ufundi
na katika hilo tunalenga kuanzisha vituo mahiri vya mafunzo kwa taasisi za elimu ili kuzalisha vijana wenye uwezo unaohitajika kitaifa kikanda na kimataifa ambapo kiasi cha dola za marekani milioni kimepangwa kutumika taasisi ya teknolojia dar es salaam itabobea katika tehama taasisi ya teknolojia mwanza itabobea kwenye masuala ya ngozi chuo cha taifa cha usafirishaji kitakachobobea katika taaluma za usafiri wa anga na chuo cha ufundi arusha kitabobea katika nishati jadidifu
kuhusu maji mafanikio makubwa sana yamepatikana kwenye miaka mitano iliyopita
tumetekeleza miradi ipatayo yenye thamani ya takriban shilingi trilioni 
hii imefanya upatikanaji wa maji safi na salama uongezeke kutoka asilimia mwaka hadi kufikia asilimia 
 mwaka kwa vijijini na kwa mijini kutoka asilimia mwaka hadi asilimia mwaka 
hata hivyo napenda nikiri nilipokuwa kwenye kampeni moja ya changamoto kubwa niliyoelezwa na wananchi ilikuwa shida ya maji hususan maeneo ya vijijini
kwa msingi huo kwenye miaka mitano ijayo tutajitahidi kuelekeza nguvu zaidi katika kushughulikia ikiwemo kwa kuhakikisha fedha zinazopelekwa vijijini kutekeleza miradi ya maji zinatumika vizuri
nataka kuona miradi ya maji inayojengwa inakamilika kwa wakati
watendaji wawe wabunifu na kuacha kufanya kazi kwa mazoea
mito na maziwa yetu yatumike kikamilifu katika kuwafikisha maji kwa wananchi
kwenye miaka mitano ijayo pia tutaimarisha mfuko wa taifa wa maji ili kuuongezea uwezo wa kifedha wa kutekeleza miradi ya maji
tutakamilisha pia miradi mikubwa ukiwemo wa miji utakaogharimu shilingi trilioni 
 mradi wa maji wa kutoa maji ziwa victoria unaogharimu takriban shilingi bilioni na mradi mkubwa wa arusha wenye thamani ya shilingi bilioni 
lakini nitumie fursa hii pia kuwasihi watanzania kulinda vyanzo vya maji na miundombinu inayojengwa
na nitoe wito kwa viongozi wote mkiwemo waheshimiwa wabunge kulifanya suala la kutunza vyanzo vya maji na miundombinu yake kuwa ajenda muhimu katika shughuli zenu
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano ijayo tumejipanga kuendelea kuimarisha na kukuza uhusiano wetu na nchi mbalimbali kwa kuzingatia sera yetu ya mambo ya nje inayoweka msisitizo diplomasia ya kiuchumi
tutakuza urafiki na ujirani mwema na pia tutashiriki kikamilifu kwenye shughuli za kikanda kibara na kimataifa hususan kwenye jumuiya ya afrika mashariki eac jumuiya ya maendeleo kusini mwa afrika sadc umoja wa afrika na umoja wa mataifa
tutaendelea pia kushiriki kwenye shughuli za kulinda amani
halikadhalika kwenye miaka mitano ijayo tutaendeleza jitihada za kukuza na kuimarisha demokrasia kulinda uhuru na haki za wananchi na vyombo vya habari
hata hivyo ningependa kukumbusha kuwa lengo la demokrasia ni kuleta maendeleo na sio fujo na hakuna demokrasia isiyo na mipaka
aidha uhuru na haki vinakwenda samabamba na wajibu
hakuna uhuru au haki isiyo na wajibu
vyote vinakwenda sambamba
mheshimiwa spika kama nilivyoahidi wakati wa kipindi cha kampeni kwenye miaka mitano ijayo tutaendelea kuboresha mazingira ya kufanya biashara kwa wajasiriamali wadogo machinga mama lishe baba lishe waendesha boda bajaji n
kama mnavyofahamu kwenye miaka mitano iliyopita tulianzisha utaratibu wa kutoa vitambulisho maalum kwa wajasiriamali wetu wadogo
kwenye miaka mitano ijayo tunakusudia kuviboresha vitambulisho ikiwemo kuweka picha na taarifa nyingine muhimu kama ilivyo kwenye vitambulisho vya taifa au pasipoti
hii itawawezesha wafanyabiashara watakaotumia vitambulisho hivyo kutambulika ikiwemo kwenye benki na hivyo kupata mikopo kwa ajili ya kukuza biashara
hii itawawezesha wafanyabiashara wetu wadogo kukua na kutajirika
na hilo ndilo lengo letu
tunataka wafanyabiashara wetu wadogo wawe wanakua na kutajirika na sio siku zote wabaki kuwa wafanyabiashara wadogo
kwenye miaka mitano ijayo pia tutakuza sekta ya sanaa michezo na utamaduni ambayo inakua kwa kasi kubwa hivi sasa
kama nilivyoahidi wakati wa kampeni tutaikuza zaidi sekta hii hususan kwa kuimarisha usimamizi wa masuala ya hati miliki ili wasaniii waweze kunufaika na kazi zao tutahuisha mfuko wa utamaduni na sanaa ili kuwasaidia wasanii wetu ikiwemo kupata mafunzo na mikopo
tutaanza pia kutenga fedha kidogo kidogo kwa ajili ya kuziandaa timu zetu za taifa
na katika hilo napenda kutumia fursa hii kuitakia heri timu yetu ya taifa taifa stars kwenye mechi yao dhidi ya tunisia baadaye leo pamoja na mwanamasumbwi wetu hassan mwakinyo ambaye naye ana pambano letu
watanzania tunataka ushindi
mheshimiwa spika kwenye miaka mitano iliyopita tumefanikiwa kuhamishia makao makuu ya serikali hapa dodoma
viongozi na watumishi wote wa serikali wenye kustahili kuhamia dodoma tayari wamehamia
kwenye miaka mitano ijayo tutakamilisha ujenzi wa ofisi na pia kuendelea na ujenzi wa makazi ya watumishi
zaidi ya hapo tutaendelea kutekeleza miradi ya miundombinu ambayo tayari nimeitaja barabara ya njia nne uwanja wa ndege wa msalato na kushughulikia suala la upatikanaji maji katika jiji la dodoma
masuala mengine ambayo tutayapa kipaumbele ni kama ifuatavyo i uendelezaji na uboreshaji wa makazi wa wananchi ambapo tutahakikisha vifaa vya ujenzi vinapatikana kwa gharama nafuu na mikopo ya ujenzi inapatikana kwa riba nafuu ii tutashughulikia pia masuala ya mabadiliko ya tabianchi iii tutashughulikia masuala ya watu wa makundi maalum ikiwemo wazee na watu wenye ulemavu iv tutaendeleza vita dhidi ya biashara haramu ya dawa za kulevya v tutaimarisha sekta ya misitu na nyuki ikiwemo kwa kuanzisha viwanda vya mazao ya nyuki ili sekta hiyo itoe mchango mkubwa kwenye uchumi wa nchi yetu
tutahamasisha pia ufugaji wa nyuki
vi tutahakikisha wamiliki wa magari wanatoa mikataba kwa madereva ili kuipa hadhi inayostahili kazi hiyo na kuchochea shughuli za huduma za usafirishaji
na katika hiyo ikiwezekana itatungwa sheria mahususi
tutashughulikia pia kero mbalimbali za wananchi ikiwemo migogoro ya ardhi mirathi n
na katika hili napenda kuwaagiza viongozi wa serikali kuanzia ngazi za vijiji kata tarafa wilaya na mikoa kuhakikisha wanatenga siku maalum za kukutana na wananchi kwenye maeneo yao ili kusikiliza kero zao na kuzipatia ufumbuzi
mheshimiwa spika kwa ujumla mambo tuliyopanga kutekeleza ni mengi ni mengi sana
baadhi nimeyaeleza na yapo mengine mengi ambayo yameelezwa vizuri kwenye ilani ya uchaguzi ya ccm yenye kurasa lakini kwa sababu ya muda sitoweza kuyaeleza yote
hivyo basi nawaagiza mawaziri nitakaowateua pamoja na watendaji kuisoma vizuri kuielewa na kuitafsri vizuri ilani hiyo katika sera na mipango kazi ya utekelezaji kwenye wizara au taasisi wanazoziongoza ili ikifika mwaka tuwe tumeitekeleza yote
lakini najua ili kuweza kutekeleza ilani yetu vizuri tutahitaji sana kupata ushirikiano kutoka kwenye bunge hili
kama mnavyofahamu bunge ni kiungo muhimu kati ya serikali na wananchi
kwa hiyo nina uhakika endapo tutashirikiana vizuri miaka mitano ijayo itakuwa ya maajabu na mafanikio makubwa kwa nchi yetu
na binafsi sina shaka kwamba bunge hili litatoa ushirikiano wa kutosha kwa serikali
hata hivyo napenda niweke bayana kuwa ninaposema tunaomba ushirikiano haimaanishi kwamba tunataka muunge mkono kila kitu
la hasha penye kukosoa kusoeni lakini kwa hoja na kutoa mapendekezo ya namna ya kushughulikia
tunahitaji constructive criticism na sio kukosoa kwa lengo la kukosoa tu
na katika hilo kwa upande wetu serikali tunaahidi kutoa ushirikiano wa kutosha kwa bunge hili ili kuliwezesha kutimiza majukumu yake ipasavyo
tutatoa pia ushirikiano kwa mhimili wa mahakama ili nao uweze kutimiza majukumu yake ya kusimamia haki nchini
kama mnavyofahamu mahakama ni muhimu sana katika kuongoza serikali
ni muhimu katika kujenga maelewano katika jamii kudumisha amani na usalama na pia kuchochea shughuli za kiuchumi
mheshimiwa spika kwa mujibu wa katiba yetu mimi ni sehemu ya bunge hili
hivyo basi kabla sijahitimisha napenda kutumia fursa hii kuwashukuru wageni wetu wote walioungana nasi kwenye tukio hili
baada ya kusema hayo sasa natamka kwamba nimelifungua rasmi bunge la la jamhuri ya muungano wa tanzania
asanteni kwa kunisikiliza mungu libariki bunge letu na wabunge wake mungu ibariki tanzania ahsanteni sana kwa kunisikiliza mhe
rais samia suluhu hassan afanya mazungumzo na mkurugenzi wa kituo cha kudhibiti na kuzuia magonjwa barani afrika africa cdc dkt
john nkengasong leo tarehe julai ikulu jijini dar es salaam
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai amekutana na kufanya mazungumzo na mkurugenzi wa kituo cha kudhibiti na kuzuia magonjwa barani afrika africa cdc dkt
john nkengasong ikulu jijini dar es salaam
dkt
nkengasong amempongeza mhe
rais samia kwa hatua mbalimbali anazochukua katika kukabiliana na ugonjwa wa uviko na kusema kuwa africa cdc kinaunga mkono jitihada hizo za serikali ya tanzania katika mapambano dhidi ya ugonjwa huo
amesema africa cdc imedhamiria kushirikiana na nchi wanachama wa umoja wa afrika au ikiwemo tanzania kuweka mipango ya pamoja na kutumia fursa zinazopatikana kupitia kituo hicho katika mapambano dhidi ya ugonjwa wa uviko ikiwa ni pamoja na upatikanaji wa chanjo na usambazaji wake
aidha dkt
nkengasong amesema africa cdc wameanzisha mpango wa safari za kuaminika trusted travel utakaowawezesha wanachama wa au kusafiri ndani na nje ya bara la afrika bila vikwazo vitokanavyo na ugonjwa wa uviko 
dkt
nkengasong ametaja maeneo mengine ambayo africa cdc inaweza kushirikiana na tanzania kuwa ni kuzijengea uwezo maabara na wataalamu ili kuimarisha upimaji na utambuzi wa aina mbalimbali za virusi variant vya uviko pamoja na kusaidia masuala ya utafiti kutoa elimu kwa umma kuhusu namna ya kujikinga na uviko na kupokea chanjo
ameongeza kuwa africa cdc kupitia jukwaa la uviko litaziwezesha nchi za afrika kununua bidhaa za kukabiliana na ugonjwa wa uviko kwa pamoja
kupitia kikosi kazi maaalum africa cdc inakusudia kufanya manunuzi ya pamoja ya chanjo zote zinazohitajika katika nchi wanachama wa umoja wa afrika
kwa upande wake rais samia amemshukuru dkt
nkengasong kwa uamuzi wake wa kuja tanzania kwa lengo la kuunga mkono jitihada zinazofanywa na serikali na kumjulisha kuwa tayari tanzania ina kamati maalum ya kitaifa inayoratibu masuala yote yanayohusu ugonjwa wa uviko na ipo tayari kufanya kazi na wataalamu kutoka africa cdc katika kukabiliana na ugonjwa huo
mhe
rais samia amesema mbali na kamati hiyo serikali imeboresha huduma za afya kwa kuongeza idadi ya vituo vya kutolea huduma za afya na utoaji wa elimu kwa umma kuhusu namna ya kujikinga na ugonjwa wa uviko 
katika mazungumzo hayo rais samia amesema tanzania imejiunga na mpango wa covax covax facility kwa lengo la kunufaika na fursa zitokanazo na mpango huo ikiwemo upatikanaji wa chanjo
aidha mhe
rais amesema kupitia mpango wa tatu wa taifa wa miaka mitano wa maendeleo fydp iii serikali inakusudia kujenga viwanda vya kuzalisha chanjo za aina mbalimbali katika kukabiliana na magonjwa ya mlipuko
amesema africa cdc ni muhimu katika kusaidia kutoa elimu kwa wanadiplomasia wetu ili kufahamu masuala ya afya na kuweza kushiriki kikamilifu katika mikutano inayohusu masuala hayo katika maeneo yao
mhe
rais samia amemhakikishia dkt
nkengasong kuwa tanzania iko tayari kufanya kazi na africa cdc haraka iwezekanavyo ili kukabiliana na ongezeko la kusambaa kwa ugonjwa wa uviko katika nchi wanachama wa umoja wa afrika
mhe
rais samia suluhu hassan ahutubia mkutano wa jukwaa la wafanyabiashara wa tanzania na burundi uliofanyika jijini bujumbura tarehe julai 
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai amehutubia mkutano wa jukwaa la wafanyabiashara wa tanzania na burundi uliofanyika jijini bujumbura
mhe
rais samia amesema kufanyika kwa kongamano hilo ni ishara tosha ya kuimarika uhusiano mzuri uliopo baina ya tanzania na burundi na kumuagiza waziri wa biashara na uwekezaji prof
kitila mkumbo kuhakikisha anashughulikia na kuondosha vikwazo vinavyokwamisha biashara kwa wafanyabiashara wa tanzania na burundi
vilevile mhe
rais samia amemtaka waziri wa ujenzi na uchukuzi dkt
leonard chamuriho na mkurugenzi wa shirika la reli tanzania trc masanja kadogosa kuhakikisha wanaboresha huduma za usafiri wa reli ili kuongeza usafirshaji wa bidhaa kwa wafanyabiashara wa burundi ili kuongeza idadi ya mizigo inayosafirishwa kwenda nchini burundi
amesema takwimu zinaonyesha kuwa kampuni za tanzania zimewekeza nchini burundi katika sekta ya ujenzi fedha afya usafirishaji na madini huku kampuni za burundi zikiwa zimewekeza nchini tanzania katika sekta mbalimbali
mhe
rais samia amesema takwimu hizo zinaonyesha jinsi nchi mbili hizi zinavyofanya biashara kwa usawa ingawa jitihada zaidi zinahitajika kuwekeza katika maeneo mengi ambayo hayajafanyiwa kazi
aidha mhe
rais amesema ni lazima kutumia kikamilifu fursa za soko lililopo katika nchi za jumuiya ya afrika mashariki kwa kuzalisha bidhaa zilizoongezewa thamani
vilevile ametaka kutumika kikamilifu fursa zilizopo kwenye sekta ya kilimo ili kuchochea upatikanaji wa ajira kwa vijana ambapo amesema tanzania ina fursa nyingi ambazo wafanyabishara wa sekta binafsi wanaweza kuzitumia
amesema tanzania ina takriban hekta milioni za ardhi nzuri ambazo kati ya hizo hekta milioni bado hazijatumiwa kikamilifu hivyo amewashauri wafanyabiashara hao kutumia fursa ya hali ya hewa nzuri iliyopo nchini tanzania kuwekeza katika kilimo
vilevile mhe
rais samia amesema serikali ya tanzania imeendelea kuimarisha miundombinu ya bandari ya dar es salaam kigoma kalema kasanga na kabwe katika kurahisisha usafiri wa watu na bidhaa na kuwaomba wafanyabiashara nchini burundi kuendelea kutumia bandari za tanzania kikamilifu
eneo jingine ambalo burundi inaweza kulitumia ni huduma ya afya ambayo tanzania imewekeza kwa kiwango kikubwa kwa kuwa na wataalam mahiri na vifaa vya kisasa hususan vya matibabu ya moyo katika taasisi ya moyo ya jakaya kikwete iliyopo jijini dar es salaam hivyo amewaomba wananchi wa burundi kuja tanzania kupata huduma hizo
wakati huohuo mhe
rais samia amekutakana na kufanya mazungumzo na jumuiya ya watanzania wanaoishi nchini burundi jutabu ambapo amewashukuru kwa mapokezi mazuri tangu alipowasili nchini humo
mhe
rais ameipongeza jumuiya hiyo kwa kushiriki katika shughuli mbalimbali za kijamii nchini burundi na nchini tanzania ambapo jutabu ilitoa mchango wa madawati na kusaidia wahanga wa tetemeko la ardhi mwaka na pia wakati wa kuzama kwa meli ya mv
nyerere mwaka 
mhe
rais samia amewaeleza watanzania hao wanaoishi nchini burundi kuwa hali ni shwari nchini tanzania na wananchi wanaendelea na shughuli zao kama kawaida
amesema raia wanaoishi nje ya nchi kwa jina maarufu diaspora ni kundi muhimu kutokana na mchango wao kwa nchi zao kama walivyo wao wanaoishi nchini burundi
inakadiriwa kuwa watanzania wapatao milioni moja wanaishi katika nchi mbalimbali duniani
mhe
rais samia amesema kwa mujibu wa benki kuu ya tanzania diaspora wa tanzania mwaka walituma nchini kiasi cha dola za marekani milioni 
 kutokana na umuhimu wao huo ndio maana serikali imekuwa ikichukua hatua mbalimbali za kulinda na kutetea maslahi ya watanzania waishio nje ikiwa ni pamoja na kuanzisha kitengo cha diaspora katika wizara ya mambo ya nje
aidha mhe
rais ametoa wito kwa watanzania wote wanaoishi nje ya nchi kujiandikisha kwenye balozi za tanzania katika mataifa wanayoishi ili iwe rahisi kwa serikali kuwahudumia pamoja na kunufaika na fursa zinazopatikana nyumbani pia amewataka watanzania wanaoishi nje ya nchi kujiepusha na vitendo vya uhalifu kwani vinachafua jina la tanzania
mhe
rais samia amemaliza ziara ya siku mbili nchini burundi na kurejea nchini tanzania
mhe
rais samia suluhu hassan anatarajia kuanza ziara ya kitaifa ya siku mbili nchini burundi kwa mwaliko wa rais mhe
evariste ndayishimiye
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai anatarajia kuanza ziara ya kitaifa ya siku mbili nchini burundi kwa mwaliko wa rais mhe
evariste ndayishimiye
akiwa nchini humo mhe
rais samia atafanya mazungumzo rasmi na mwenyeji wake rais wa jamhuri ya burundi mhe
rais evariste ndayishimiye kisha atashuhudia utiaji saini wa hati za makubaliano na kuzungumza na vyombo vya habari
aidha mhe
rais samia atahudhuria na kuhutubia mkutano wa jukwaa la wafanyabishara wa burundi na tanzania kwa lengo la kujadili masuala mbalimbali yanayohusu fursa za biashara na uwekezaji zilizopo nchini tanzania na burundi
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan atoa pole kwa mkuu wa mkoa wa dar es salaam na wafanyabiashara wa soko kuu la kariakoo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai ametoa pole kwa mkuu wa mkoa wa dar es salaam mhe
amos makalla na wafanyabiashara wa soko kuu la kariakoo kufuatia hasara kubwa waliyoipata kutokana na kuungua moto kwa soko kuu la kariakoo lililopo jijini dar es salaam
kufuatia hasara kubwa iliyotokana na kuungua kwa soko hilo usiku wa julai mhe
rais samia ameviagiza vyombo vya ulinzi na usalama kufanya uchunguzi wa kina kujua chanzo cha moto huo
amesema soko kuu la kariakoo ni soko kubwa jijini dar es salaam ambalo lina mkusanyiko mkubwa wa wafanyabiashara na kuteketea kwa soko hilo kutakuwa kumesababisha hasara kubwa kwa wapangaji na wamiliki wa soko hilo kongwe nchini
mhe
rais samia amesema soko la kariakoo licha ya kuajiri wafanyabiashara wengi lakini ni kitovu cha biashara kwa nchi za afrika mashariki hivyo tukio hilo si hasara kwa wafanyabiashara tu bali hata kwa serikali
wakati huohuo mhe
rais samia ametoa pole kwa mkuu wa mkoa wa morogoro mhe
martin shigella na jumuiya za kiislaam tanzania kufuatia kuungua moto kwa bweni la shule ya sekondari ya kiislam ya wasichana at town inayomilikiwa na taasisi ya kiislam iliyopo mji mpya katika manispaa ya morogoro
mhe
rais samia amsema kumekuwa na matukio ya mara kwa mara ya kuungua moto kwa shule zinazomilikiwa na jumuiya za dini nchini hivyo ameviagiza vyombo vya ulinzi na usalama kwa kushirikiana na jumuiya hizo kutafuta vyanzo vya matukio hayo na kuyadhibiti ili matukio ya kuungua moto kwa shule hizo yasijirudie
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan aanza ziara ya kikazi mkoani mororogo rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan leo tarehe julai ameanza ziara ya kikazi ya siku mbili mkoani mororogo
akiwa katika eneo la kibaigwa mkoani dodoma njiani kuelekea mkoani morogoro mhe
rais samia amewataka wananchi wa eneo hilo na watanzania kwa ujumla kuchukua tahadhari dhidi ya ugonjwa wa corona kwa kufuata maelekezo ya wataalam wa afya ili kuepuka kupata maambuzi ya ugonjwa huo
mhe
rais samia amesema baadhi ya maeneo nchini tayari yana wagonjwa wa corona hivyo ni vyema wananchi wakafuata maelekezo ya wataalam wa afya ikiwa ni pamoja na kuvaa barakoa ili waweze kujikinga na maambukizi ya ugonjwa huo
katika eneo la msamvu mkoani morogoro mhe
rais samia amewasihi wakazi wa mkoa huo pamoja na wananchi wengine kuendelea kuitunza amani iliyopo nchini kwasababu ndio msingi mkuu wa maendeleo ya taifa lolote duniani
kuna baadhi ya watu wameshaanza chokochoko naomba muwapuuze kwani hawawatakii mema wanataka kuvunja amani ya nchi iliyopo kwa muda mrefu na kusababisha vurugu nchini
amesema mhe
rais samia
pia mhe
rais samia amewapongeza wakazi wa mkoa wa morogoro kwa kuwa sehemu ya miradi mikubwa miwili ya kimkakati ya reli ya kisasa sgr na mradi wa kufua umeme wa mwalimu nyerere katika mto rufiji
amesema kutokana na kuwepo kwa miradi hiyo mkoani morogoro ni vyema wananchi wakawa walinzi ili iweze kuwanufaisha wao na taifa kwa ujumla
aidha mhe
rais samia amewahakikishia wakazi wa mkoa wa morogoro kuwa changamoto mbalimbali zinazowakabili zikiwemo uhaba wa maji migogoro ya ardhi masuala ya afya na mengineyo kuwa serikali tayari imeshazifanyia kazi
kesho tarehe julai mhe
rais samia ataendelea na ziara yake mkoani morogoro ambapo atashiriki mkutano mkuu wa jumuiya ya kikristo tanzania cct
rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amteua bi
fatma ayoub mwinyimvua simba rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe julai amemteua bibi fatma ayoub mwinyimvua simba kuwa kamishna wa kitengo cha kudhibiti fedha haramu fiu
kabla ya uteuzi huo bibi fatma alikuwa mkurugenzi wa idara ya huduma za sheria mamlaka ya masoko ya mitaji na dhamana cms dar es salaam
uteuzi huo umeanza tarehe julai 
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan tarehe juni amekutana na kufanya mazungumzo na katibu mtendaji wa sekretarieti ya eneo huru la biashara afrika afcfta bw
wamkele mene ikulu chamwino mkoani dodoma
mhe
rais samia amempongeza bw
wamkele kwa kushinda nafasi ya ukatibu mtendaji wa eneo huru la biashara afrika afcfta na kumhakikishia kuwa tanzania itashirikiana nae katika kufanikisha utendaji kazi wake katika kulikwamua bara la afrika kiuchumi
aidha mhe
rais amemhakikishia kuwa serikali iko katika hatua za mwisho za kuridhia mkataba wa afcfta
kwa upande wake katibu mtendaji wa afcfta bw
wamkele mene amempongeza mhe
samia kuwa rais wa kwanza mwanamke nchini tanzania na rais pekee mwanamke ambaye ni mkuu wa nchi na serikali barani afrika
bw
wamkele ameshukuru kuwa tanzania imerejea kwenye majadiliano na masuala mengi waliojadili wamekubaliana
aidha bw
wamkele amemualika mhe
rais samia kuhudhuria mkutano wa sekretarieti na kuwa mzungumzaji mkuu kwenye mkutano huo wenye lengo la kuandaa itifaki ya wanawake katika biashara women in trade protocol utakaofanyika jijini accra nchini ghana kwa ajili ya wafanyabiashara ndogondogo
kupitia mkutano huo sekretarieti inatarajia kufanya harambee ya kukusanya fedha kwa ajili ya kuwezesha biashara kutoka taasisi mbalimbali za fedha zikiwemo benki
bw
wamkele amemhakikishia mhe
rais kuwa sekretarieti ya afcfta inakusudia kuhakikisha wanachama wake wote wananufaika kwa usawa kupitia uwekezaji katika viwanda ambavyo vitaongeza minyororo ya thamani ya bidhaa zinazozalishwa katika nchi wanachama
katibu mtendaji wa afcfta amempongeza mhe
rais samia kwa kuirudisha tanzania katika dhima yake ya uongozi kama alivyowahi kufanya hayati baba wa taifa mwl
julius kambarage nyerere ambaye alikuwa muasisi wa umajumui wa afrika pan africanism
taarifa kwa vyombo vya habari rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan ambaye pia ni mwenyekiti wa baraza la taifa la biashara tnbc leo tarehe juni ameongoza mkutano wa wa baraza hilo lililojadili mambo mbalimbali ikiwa ni pamoja na masuala ya kodi mamlaka za udhibiti pamoja mazao yatokanayo na misitu
mhe
rais samia amesema serikali itaendelea kuboresha mazingira ya uwekezaji na biashara nchini ili kuchangia pato la taifa
amesema sekta binafsi ni mhimili muhimu wa maendeleo ya nchi kwasababu huchangia kwa kiasi kikubwa kukuza uchumi
pia mhe
rais samia amesisitiza kuwa hakuna taifa lolote duniani ambalo linaweza kupiga hatua ya maendeleo bila kushirikiana na sekta binafsi
mhe
rais samia amewaagiza mawaziri wa sekta mbalimbali kukaa na kujadiliana na wafanyabiashara wa sekta binafsi ili kuendelea kutatua changamoto zinazowakabili
aidha mhe
rais amewaagiza wakuu wa mikoa na wilaya ambao ni wenyeviti wa mabaraza hayo katika ngazi za mikoa na wilaya kushirikiana na sekretarieti ya baraza taifa na kuhakikisha mabaraza hayo yanafanyika kwani ndio chimbuko la mabadiliko katika ngazi ya taifa
mhe
rais samia amesema serikali imeamua kufufua mazungumzo ya utekelezaji wa miradi ya ujenzi wa bandari ya bagamoyo na mradi wa mchuchuma na liganga ili kuchochea kasi ya kukuza uchumi nchini
amesema ujenzi wa bandari ya bagamoyo ni muhimu kwasababu utaongeza uwezo wa kushindana na bandari shindani na kukuza uchumi wa taifa
kuhusu mikakati ya kuzisaidia sekta za utalii na usafiri wa anga ambazo zimeathiriwa na ugonjwa wa corona mhe
rais samia amesema serikali imepunguza ada mbalimbali ikiwa ni pamoja na ada ya wakala wa wasafirisha watalii kutoka dola za marekani hadi dola kwa kampuni yenye magari kati ya na 
kwa upande wake mwenyekiti wa sekta binafisi nchini tpsf angelina ngalula ameishukuru serikali ya awamu ya sita kwa kujenga mazingira bora na rafiki kwa wafanyabiashara na wawekezaji kutokana na hatua mbalimbali zinazochukuliwa ikiwa ni pamoja na kufuta baadhi ya kodi na tozo ambazo zimesaidia kuimarisha biashara na uwekezaji nchini
baraza la biashara la taifa tnbc limeanzishwa likiwa ni jukwaa rasmi la majadiliano kati ya sekta ya umma na sekta binafsi ili kuwezesha kupatikana kwa muafaka wa pamoja kuhusu masuala muhimu yanayohusu maboresho ya sera sheria kanuni na taratibu za biashara na uwekezaji nchini tamko la mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa watanzania kuhusu ugonjwa wa homa ya mapafu unaosababishwa na kirusi aina ya korona dodoma tarehe tamko la mhe
dkt
john pombe joseph magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa watanzania kuhusu ugonjwa wa homa ya mapafu unaosababishwa na kirusi aina ya korona dodoma tarehe machi ndugu watanzania wenzangu habari za muda huu
nimelazimika kuzungumza nanyi muda huu ili kueleza suala moja muhimu linaloikabili nchi yetu na dunia nzima kwa sasa kwa ujumla
kama nyote mnavyofahamu kwa takriban miezi mitatu sasa dunia imeingia kwenye taharuki kubwa kufuatia kuibuka kwa ugonjwa wa homa ya mapafu inayosababishwa na kirusi aina ya korona covid 
ugonjwa huu umesababisha athari mbalimbali hususan kwenye nyanja za afya na uchumi
kiafya kwa mujibu wa takwimu za leo ugonjwa huu tayari umewapata watu zaidi ya kwenye nchi zaidi ya duniani ambapo mpaka sasa takriban watu wamepoteza maisha
kiuchumi ugonjwa huu umeziathiri zaidi sekta ya biashara uzalishaji usafiri wa anga pamoja na utalii
awali shirika la afya duniani world health organization who liliutangaza ugonjwa huu kuwa dharura ya kimataifa yaani global healthemergency
hata hivyo kutokana na kasi ya kusambaa kwake tarehe machi who iliutangaza ugonjwa huu kuwa janga la kimataifa yaani global health pandemic
ndugu watanzania kufuatia kuibuka kwa ugonjwa huu serikali ilianza kuchukua hatua mbalimbali za kuzuia usiingie nchini na pia kujipanga kukabiliana nao au kuzuia usisambae endapo ungeingia
wizara yetu ya afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto ilianza kutoa elimu kwa wananchi kuhusu namna ya kujihadhari na kujikinga na ugonjwa huu kupitia vyombo mbalimbali vya habari
nitumie fursa hii kuipongeza wizara na pia kuvishukuru vyombo vya habari pamoja na watu mbalimbali walioshirikiana na serikali kutoa elimu kwa wananchi juu ya ugonjwa huu
sambamba na kutoa elimu serikali ilitoa mafunzo ya kuwaandaa madaktari na wauguzi ili kukabiliana na ugonjwa huu
aidha tulichukua hatua za kuimarisha maeneo yetu ya mipaka pamoja na maeneo ya kuingia nchini hususan katika viwanja vyetu vya ndege vya dar es salaam kilimanjaro zanzibar na mwanza ambapo tumepeleka wataalamu pamoja na vifaa vya kuwapima wasafiri wanaoingia nchini
vilevile tumetenga maeneo ya kuhifadhi wagonjwa watakaobainika kuambukizwa ugonjwa huo
ndugu watanzania wenzangu mpaka sasa nchi yetu imebaini wagonjwa ambao wamethibitika kuambukizwa ugonjwa huu wa korona
kati yao wanne ni raia wa nje na wanane ni raia wa tanzania
wagonjwa wote isipokuwa mmoja ametoka kwenye nchi zilizokuwa zimebainika kuwa na maambukizi ya ugonjwa huo
kwa bahati nzuri wagonjwa wote wanaendelea vizuri na tunamshukuru mwenyezi mungu hadi sasa hatujapata kifo chochote kinachotokana na korona
vipimo vya leo vyote vinaonesha hakuna aliyekutwa na maambukizi negative
hata mgonjwa wetu wa kwanza kupatikana na ugonjwa huu naye ameonesha negative
napenda niwashukuru na kuwapongeza madaktari pamoja na wauguzi wetu ambao wanaendelea kujitoa kuwachunguza na kuwahudumia wagonjwa hao
ndugu watanzania kufuatia kuingia kwa ugonjwa huo hapa nchini serikali imeendelea kutoa maelekezo mbalimbali ya kukabiliana na ugonjwa huo
kwanza kama mtakavyokumbuka nilitangaza kuzuia shughuli za ukimbizaji mwenge wa uhuru mwaka huu na kuelekeza fedha zilizokuwa zimetengwa kwa shughuli hiyo takriban shilingi bilioni moja zipelekwe wizara ya afya ili ziongeze jitihada za kusaidia kukabiliana na ugonjwa wa korona
aidha tarehe machi na tarehe machi kwa nyakati tofauti kupitia kwa mheshimiwa kassim majaliwa majaliwa waziri mkuu wa jamhuri ya muungano wa tanzania na mhe
ummy mwalimu waziri wa afya maendeleo ya jamii jinsia wazee na watoto serikali ilitoa matamko yenye maelekezo ya kuimarisha hatua za kukabiliana na ugonjwa huu
maelekezo hayo yalihusu uamuzi wa serikali wa kuzifunga shule zote za awali msingi pamoja na sekondari kwa kipindi cha mwezi mmoja yaani siku 
tumevifunga pia vyuo vyote vya elimu ya juu na kati kwa mwezi mmoja
sambamba na hayo serikali imesitisha mikusanyiko yote ya ndani na nje isiyo ya lazima ikiwemo mikutano semina warsha matamasha ya muziki na shughuli nyingine za kijamii
vilevile tumezuia michezo yote inayohusisha watu wengi kwa kipindi cha mwezi mmoja ikiwemo ligi na mashindano mbalimbali ndugu watanzania wenzangu kwa lengo la kuimarisha zaidi mikakati yetu ya kukabiliana na ugonjwa huu napenda nitumie fursa hii kutangaza hatua nyingine ambazo serikali imeamua kuzichukua kama ifuatavyo kwanza tumeamua kuimarisha kamati ya kitaifa ya kukabiliana na ugonjwa huu ambayo sasa itakuwa chini ya waziri mkuu akisaidiwa na waziri wa afya
wajumbe wengine watachaguliwa na waziri mkuu kulingana na umuhimu wao
pili kuanzia kesho tarehe machi wasafiri wote watakaongia nchini kutoka kwenye mataifa yaliyoathirika zaidi na ugonjwa huu watalazimika kufikia sehemu za kujitenga self isolation na kukaa huko kwa siku kwa gharama zao wenyewe
maelekezo haya yatawahusu pia watanzania wanaotoka kwenye nchi hizo ambao walikwenda kwa shughuli mbalimbali
tatu naelekeza wizara ya afya pamoja na mamlaka nyingine husika kuhakikisha maabara yetu ya taifa inaimarishwa kwa kupatiwa vifaa vya kisasa vya uchunguzi
aidha naagiza maeneo yote ya vituo vinavyotumiwa na watu kuingia nchini yapelekewe vifaa vya ukaguzi na pia kujikinga kwa ajili ya watumishi
katika hilo navihimiza pia vyombo vyetu vya ulinzi na usalama navyo kuimarisha ulinzi wa mipaka yetu yote ili kuzuia watu kuingia nchini kiholela bila kufanyiwa uchunguzi
nne serikali kuanzia sasa imesitisha kutoa vibali vya kusafiri kwa watumishi kwenda kwenye nchi zilizoathirika na ugonjwa wa korona
aidha tunawasihi na kuwashauri wananchi ambao hawana shughuli za lazima sana za kutembelea nchi hizo pamoja na maeneo mengine yakiwemo ya ndani ya nchi kuahirisha safari zao kwa sasa
ndugu watanzania wenzangu sambamba na hatua hizo napenda kutumia fursa hii kurudia wito wangu kwa watanzania kuzingatia maelekezo yote yanayotolewa na wataalam kuhusu namna ya kujikinga na ugonjwa huu
wataalamu wetu tayari wametueleza kuwa virusi vya korona huambukizwa endapo mtu mwenye navyo atapiga chafya au kukohoa na majimaji yake kuingia kwa mtu mwingine kupitia mdomo pua ama macho
aidha mtu anaweza kuambukizwa virusi hivyo endapo atashikana mikono na mtu mwenye maambukizi au kushika mahali penye maambukizi kama vile meza vitasa simu n
na kisha kujishika kwenye pua mdomo na macho
kwa sababu hiyo nawasihi sana watanzania wenzangu kuachana na tabia ya kushikana mikono au kushika mdomo pua na macho
aidha nawahimiza kujitahidi kunawa mikono yetu kwa sabuni na maji yanayotiririka mara kwa mara ili kujikinga na ugonjwa huu
halikadhalika nawasihi watanzania wenzangu tujiepushe na mikusanyiko ya watu wengi isiyo ya lazima
hata hivyo natambua kuwa kwenye baadhi ya maeneo huenda mikusanyiko isiepukike ikiwemo kwenye hospitali masoko maduka stendi kambi misikiti makanisa na kwenye vyombo vya usafiri wa umma
natoa wito kwa wahusika wanaosimamia maeneo hayo kuhakikisha wanachukua tahadhari zote muhimu ili maeneo hayo yasiwe chanzo cha kuenea kwa ugonjwa huu
aidha nawasihi wananchi watakaokwenda katika maeneo hayo au kutumia vyombo vya usafiri wa umma na wenyewe kuchukua tahadhari kama inavyoshauriwa na wataalamu
nitumie fursa hii pia kuwasihi watanzania kuacha kufanya utani mzaha na pia kujiepusha na tabia ya kutoa taarifa za uzushi na upotoshaji ambazo zinaweza kusababisha taharuki kwenye jamii
watu watakaobainika wakifanya mzaha hatua zichukuliwe dhidi yao
taarifa zote muhimu kuhusu ugonjwa huu zitatolewa na serikali kupita kwa waziri mkuu waziri wa afya na msemaji mkuu wa serikali
ndugu watanzania wenzangu ni wazi kuwa ugonjwa huu umeleta taharuki hapa nchini na duniani kwa ujumla
hata hivyo napenda nitumie fursa hii kuwatoa hofu watanzania dhidi ya ugonjwa huu
hofu zingine tunazitengeneza sisi wenyewe bila sababu
nawasihi watanzania tuepuke hofu zisizo na msingi
binafsi naamini kwa jinsi tulivyojipanga na endapo kila mtanzania atazingatia maelekezo yaliyotolewa na wataalamu nchi yetu itaweza kuushinda ugonjwa huu kama ambavyo tumewahi kushinda maadui wengine ambao walijaribu kutaka kuidhuru nchi yetu
jambo la msingi kwetu ni kuendelea kushikamana kama taifa
na katika hilo napenda niseme kuwa pamoja na kuibuka kwa ugonjwa huu nawahimiza watanzania wenzangu tuendelee kuchapa kazi kwa bidii ili kuijenga nchi yetu
ugonjwa huu kamwe usiwe sababu ama kigezo cha kuacha kufanya kazi
badala yake utupe hamasa zaidi ya kuchapa kazi kwa bidii
kama mnavyojionea wenyewe tangu ugonjwa huu uanze kila nchi imekuwa ikichukua tahadhari yake wenyewe
hii inatufundisha kuwa shida inapotokea usitegemee atatokea mtu wa kukusaidia
ni lazima upambane mwenyewe
hivyo basi nawahimiza watanzania wenzangu katika kipindi hiki ambacho nchi yetu na dunia inapambana na ugonjwa huu tuendelee pia kuchapa kazi kwa bidii ili kuijenga nchi yetu
wakulima watumie mvua zinazoendelea kulima kwa bidii mazao mbalimbali waliopo viwandani nao waendelee kufanya kazi na vivyo hivyo kwa wafugaji wavuvi wafanyabiashara wafanyakazi n
kila mtu aendelee kufanya kazi
miradi mbalimbali inayotekelezwa katika maeneo mbalimbali nayo iendelee kutekelezwa kwa nguvu zote
kamwe tusiruhusu ugonjwa huu wa korona kuharibu uchumi wetu
shughuli zote za uchumi na uzalishajini lazima ziendelee
mwisho lakini sio kwa umuhimu napenda kutumia fursa hii kutoa wito kwa viongozi wa dini na madhehebu mbalimbali nchini kuendelea kuliombea taifa letu
tofauti na nyakati nyingine huu ndiyo wakati hasa ambao sisi kama taifa inatubidi tuwe karibu zaidi na mwenyezi mungu
na kimsingi hivyo ndivyo vitabu vyote vitakatifu vinavyotufundisha
tunapopatwa na shida au majanga hatuna budi kumuomba mwenyezi mungu
mathalan kwa wenzangu wakristo wanafahamu kwenye kitabu cha nyakati wana wa israeli walipopatwa na janga la ugonjwa wa tauni mwenyezi mungu aliwakumbusha kumwomba ambapo alisema ikiwa watu wangu walioitwa kwa jina langu watajinyenyekesha na kuomba na kunitafuta uso na kuziacha njia zao mbaya basi nitasikia toka mbinguni na kuwasamehe dhambi zao na kuiponya nchi yao
lakini hata kwa ndugu zangu waislamu nimeambiwa kwenye korani tukufu kwenye kitabu cha al baqarah sura ya pili mstari wa mwenyezi mungu anasema tutakutieni katika hofu au msukosuko kidogo hofu ya njaa mali au kuwanyima nafsi na matunda au mazao
lakini katika mstari huo huo mwenyezi mungu anaahidi habari njema kwa watakaokuwa na subira uvumilivu au kuendelea kujinyenyekeza kwa sala na toba
hii inatukumbusha umuhimu wa kuomba pindi tunapopata majanga mbalimbali
hivyo narudia tena kuwasihi viongozi wetu wa dini kuendelea kuliombea taifa letu lakini pia muwahimize waumini wenu kusali ili kuiombea nchi yetu
kamwe tusikubali shetani kupitia korona atuvuruge na kumsahamu mwenyezi mungu
huu ndio wakati wa kupambana na shetani korona kwa nguvu zote
nina imani mungu wetu siku zote atakuwa upande wetu na mapambano haya yetu dhidi ya korona tutayashinda mungu ibariki tanzania mungu ibariki afrika ahsanteni sana kwa kunisikiliza katibu mkuu kiongozi atazungumza na waandishi wa habari katibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyo katibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyo katibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyo katibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyo katibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyo katibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyokatibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyo katibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyo katibu mkuu kiongozi akipata maelezo juu ya utendaji wa benki ya posta alipokua katika ziara ya kutembelea benki hiyo jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti mtwara septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia aendelea na ziara ya kikazi mkoani mtwara rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amewataka viongozi katika ngazi zote kuwasikiliza wananchi na kujielekeza kwenye kutatua kero zao
rais samia ametoa tamko hilo alipokuwa akizungumza na wananchi wa newala katika uwanja wa sabasaba mara baada ya kupokea taarifa za miradi ya maendeleo wilayani humo
akihutubia wananchi katika uwanja wa majaliwa wilayani tandahimba rais samia amewaagiza madiwani kusimamia vyema fedha za halmashauri pamoja na fedha za miradi ya maendeleo zinazotolewa na serikali ili waweze kuwahudumia wananchi
vile vile rais samia ametaka viongozi wasimamie vizuri fedha za ruzuku zinazotolewa kwa wakulima ili ziweze kuzalisha zaidi
rais samia pia amewataka viongozi wa vyama vya ushirika kuhakikisha wanasimamia wakulima kupata pembejeo zinazotolewa na serikali ili kuepuka utolewaji wa takwimu za uongo na kuwanyima wakulima pembejeo hizo
rais samia ameendelea na ziara yake mkoani mtwara ambapo ameweka jiwe la msingi jengo la utawala katika halmashauri ya wilaya ya masasi
hali kadhalika rais samia amezungumza na wananchi wa kijiji cha nanguruwe wilaya ya mtwara vijijini pamoja na kusalimia wananchi wa kata ya nanyamba
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam julai ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia apokea taarifa rasmi ya tume ya haki jinai rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amezitaka taasisi za haki jinai kufanya marekebisho ambayo hayana gharama za kifedha katika mifumo yao ya kiutendaji ili kuleta haki kwa wananchi
rais samia ameyasema hayo leo wakati akipokea taarifa rasmi ya tume ya kuangalia jinsi ya kuboresha taasisi za haki jinai hapa nchini katika hafla iliyofanyika ikulu
aidha rais samia amesema ni vyema marekebisho hayo yafanyike kabla ya mabadiliko ya kiutawala na kiufundi yanayoigharimu serikali fedha nyingi
rais samia pia ameelekeza kufanyiwe kazi masuala ya kuheshimu watuhumiwa kwenye ukamataji upelelezi pamoja na uendeshaji wa mashtaka mbalimbali ili haki iweze kutendeka
vile vile rais samia amevitaka vyombo vya ulinzi na usalama visitoe kipaumbele katika kukamata na kuhukumu na badala yake vijikite kuzuia kutenda makosa
kwa upande mwingine rais samia amevitaka vyombo vya jinai kuwa na mfumo unaosomana katika uendeshaji ili kurahisisha ufuatiliaji pamoja na kuzuia mfumo wa upelelezi kutoa mwanya wa rushwa
tume ya haki jinai iliyoongozwa na jaji mkuu mstaafu mhe
mohamed chande othman ilikusanya maoni kutoka taasisi kwa lengo la kupata ushauri na mapendekezo ya namna bora ya kuimarisha mfumo na utendaji kazi wa taasisi zinazohusika na haki jinai
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu miaka ya uhuru e ga yaziunganisha taasisi za hakijinai kidigitali miaka iliyopita tanganyika ilipata uhuru wake kutoka kwa utawala wa kikoloni na tangu wakati huo imepiga hatua kubwa katika nyanja mbalimbali za maendeleo ambapo tunashuhudia mabadiliko makubwa hasa katika muktadha wa maendeleo ya kidijitali na matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano tehama
katika kuadhimisha miaka ya uhuru mamlaka ya serikali mtandao e ga imeendelea kuweka nguvu katika kusimamia na kukuza matumizi ya tehama kwenye taasisi za umma kwa kuzingatia sera sheria kanuni viwango na miongozo ya serikali mtandao ili kujenga taifa la kidijitali
lengo ni kuhakikisha matumizi sahihi na salama ya tehama yanazingatiwa katika taasisi za umma ili kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma na kurahisisha utoaji wa huduma bora kwa wananchi kidijitali mahali walipo
katika kufikia malengo ya kuijenga serikali ya kidijitali e ga imekuwa ikifanya jitihada mbalimbali za kuimarisha matumizi ya tehama katika taasisi za umma ikiwa ni pamoja na kutengeneza mifumo ya tehama inayolenga kuboresha ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi hizo pamoja na kuboresha utoaji wa huduma bora kwa wananchi
miongoni mwa mifumo hiyo ni mfumo wa baruapepe serikalini gms ambao unaziwezesha taasisi za umma kuwasiliana na kubadilishana taarifa kwa usalama uharaka na kwa gharama nafuu
mfumo huu umeimarisha mawasiliano kwa njia ya baruapepe kwa taasisi za umma umeongeza usalama wa ubadilishanaji taarifa na una kinga dhidi ya wadukuzi hivyo ni salama zaidi kwa usiri wa taarifa za serikali
mfumo wa ofisi mtandao e office ambao umejengwa kwa kuzingatia sheria kanuni na miongozo ya utunzaji wa kumbukumbu na nyaraka serikalini
mfumo huu umetengenezwa kwa lengo la kupunguza matumizi ya karatasi gharama kurahisisha mawasiliano kurahisisha mzunguko wa nyaraka na majalada ndani ya taasisi za umma kurahisisha kufanya maamuzi sahihi na kwa wakati pamoja na kuongeza uwazi na uwajibikaji
katika kuimarisha mawasiliano kati ya wananchi na serikali e ga kwa kushirikiana na ofisi ya rais menejimenti ya utumishi wa umma na utawala bora imetengeneza mfumo wa e mrejesho unaowezesha wananchi kuwasilisha maoni malalamiko maulizo au pongezi kwenda kwenye taasisi za umma kwa njia ya kidijitali
mawasiliano hayo yanaweza kufanyika kupitia simu za kiganjani kwa kupiga na kuchagua namba kisha namba na kuendelea na maelekezo
vilevile mfumo huu unapatikana kupitia link ya https
emrejesho
gov
go
tz na kwa kupakua aplikesheni ya e mrejesho kwenye simu janja
hii ni baadhi ya mifumo iliyotengenezwa na e ga na inatumika katika taasisi mbalimbali za umma zikiwemo taasisi zinazohusika na utoaji wa haki
pamoja na ujenzi wa mifumo hiyo ambayo huimarisha na kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma e ga imetengeneza pia mfumo unaowezesha mifumo ya serikali kubadilishana taarifa ujulikanao kamagovernment enterprises service bus govesb
mfumo huu unaiwezesha mifumo ya tehama ya taasisi za umma kuwasiliana na kubadilishana taarifa kwa usalama hivyo husaidia kuongeza ufanisi wa utendaji kazi katika taasisi za umma pamoja na kuokoa muda kwakuwa taarifa hupatikana kidijitali na kwa wakati
hadi sasa taasisi mbalimbali za umma zinabadilishana taarifa kupitia mfumo wa govesb zikiwemo taasisi zinazohusika na masuala ya haki haki jinai kama vile mahakama jeshi la polisi tpf ofisi ya taifa ya mashitaka nps na taasisi ya kuzuia na kupambana na rushwa takukuru
uunganishwaji wa mifumo ya haki jinai ni utekelezaji wa maelekezo ya rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
dkt
samia suluhu hassan ya kuitaka e ga kuunganisha mifumo yote ya haki jinai ili iweze kuzungumza na kubadilishana taarifa kuweka uwazi katika utoaji wa haki kwa wananchi pamoja na kurahisisha utendaji kazi katika taasisi hizo
pamoja na maelekezo ya mhe
rais pia ripoti ya tume ya hakijinai iliyotolewa julai mwaka huu ilipendekeza kutengenezwa kwa mfumo wa tehama utakaoziunganisha taasisi za haki jinai ili kurahisisha uwazi katika mchakato wa utoaji wa haki
mfumo mkuu wa ubadilishanaji taarifa serikalini government enterprise service bus govesb mtendaji mkuu wa mahakama ya tanzania prof
elisante ole gabriel anasema mahakama inabadilishana taarifa na taasisi mbalimbali ikiwemo ofisi ya mkemia mkuu wa serikali mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida wakala wa usajili wa biashara na leseni brela pamoja na ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali
aidha prof
elisante anabainisha kuwa ubadilishanaji wa taarifa kupitia mfumo wa govesb umerahisisha utendaji kazi wa mahakama kwa kuongeza ufanisi na uwazi katika mchakato wa utoaji wa haki
mfumo wa govesb umesaidia kuongeza ufanisi katika utendaji kazi wa mahakama kwakuwa tunaweza kupata taarifa kwa urahisi kutoka taasisi tulizoingia nazo makubaliano na kuweza kubadilishana taarifa kidijitali vilevile umesaidia kuongeza ufanisi na uwazi katika kuwahudumia wananchi kwa wakati anasema prof
elisante
pamoja na kutengeneza mfumo wa govesb na kuziunganisha taasisi za hakijinai je mamlaka ya serikali mtandao e ga inafanya jitihada gani nyingine za kuimarisha matumizi ya tehama katika taasi za haki jinai mkurugenzi mkuu wa mamlaka ya serikali mtandao e ga eng
benedict ndomba anasema kuwa mamlaka imetoa computer za kisasa kwa jeshi la polisi ikiwa ni mchango wake kwa jeshi hilo katika kuhakikisha linatumia tehama katika utendaji kazi wake ili kuimarisha utoaji wa haki kwa wananchi kidijitali
pamoja na kuwa tumeunganisha mifumo ya haki jinai na sasa taasisi hizo zinaweza kuzungumza na kubadilishana taarifa lakini tuliona ni vyema pia mamlaka ikachangia computer kwa jeshi letu la polisi ili kuhakikisha na sisi tunashiriki vema kuimarisha matumizi ya tehama katika chombo hiki muhimu katika utoaji wa haki alisema ndomba
ndomba anabainisha kuwa computer hizo zilikabidhiwa kwa viongozi wa jeshi la polisi machi mwaka huu katika ofisi ya mamlaka ya serikali mtandao kanda ya dar es salaam na kuwa e ga imekuwa ikishirikiana na taasisi mbalimbali za umma likiwemo jeshi la polisi katika kuhakikisha matumizi ya teknolojia yanarahisisha utendaji kazi wa taasisi na utoaji wa huduma kwa umma
teknolojia hurahisisha mchakato wa utoaji wa haki na sisi e ga tukaona ni vizuri kuchangia kwa kutoa kompyuta hizi ili zirahisishe mchakato wa haki jinai katika jeshi la polisi anasema ndomba
ikumbukwe kuwa kabla ya kuanza kutumia mfumo wa govesb taasisi zililazimika kuwasilisha maombi ya kupata taarifa kwa njia ya barua katika taasisi husika na hivyo kuchukua muda mrefu kupata taarifa hizo jambo lililochangia kupunguza ufanisi katika utendaji wa kazi na utoaji wa haki
vilevile changamoto nyingine ilikuwa ni utofauti wa utaratibu wa kupata taarifa kutoka taasisi moja hadi nyingine kwani kila taasisi ina utaratibu wake wa ndani wa kupata na kutoa taarifa na pia baadhi ya taasisi utaratibu huo hubadilika mara kwa mara lakini kupitia govesb changamoto hizo zimetatuliwa na sasa taasisi zote za hakijinai zinapata taarifa kwa wakati
mfumo wa govesb umesaidia kuokoa muda wa kuwahudumia wananchi lakini pia kupunguza gharama za kutengeneza mifumo midogo midogo ya kuunganisha na taasisi nyingine
pamoja na faida nyingi zitokanazo na mfumo wa govesb si taasisi zote zimejiunga na mfumo huu jitihada zinaendelea kutambua na kuwezesha taasisi zote zinazotakiwa au kuhitaji kubadilishana taarifa na taasisi nyingine zinajiunga na govesb anasema ndomba
mfumo wa govesb umetengenezwa na mamlaka ya serikali mtandao e ga kwa kuzingatia kifungu cha cha sheria ya serikali mtandao na
 ya mwaka kinachoitaka mamlaka ya serikali mtandao kuanzisha na kuendesha mfumo unaowezesha mifumo ya tehama serikalini kuwasiliana na kubadilishana taarifa
jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam julai ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia ashiriki mkutano wa wakuu wa nchi za afrika kuhusu rasilimali watu rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amezitaka serikali barani afrika kuunganisha nguvu na asasi za kiraia pamoja na sekta binafsi ili kufanya uwekezaji stahiki
rais samia ametoa tamko hilo kwenye mkutano wa wakuu wa nchi za afrika kuhusu rasilimali watu uliofanyika katika kituo cha mikutano cha kimataifa cha julius nyerere
aidha rais samia amesema ni lazima uwekezaji katika rasilimali watu uanze tangu mtoto anapozaliwa kwa kuhakikisha upatikanaji wa lishe bora na chanjo stahiki ili kuondoa udumavu unaopunguza kiwango cha uelewa
vile vile rais samia ameongeza kuwa ni lazima kuweka msingi mzuri wa elimu kwa kuwa na maandalizi mazuri ya elimu ya awali kwa ajili ya kuwaandaa watoto kimwili kiakili kijinsia kiubunifu na kihisia
rais samia pia amesisitiza kuwa ili elimu itoe matokeo chanya ni lazima kuwa na mitaala yenye kukidhi matakwa ya soko la ajira sambamba na teknolojia mpya itakayoleta mabadiliko katika sekta mbalimbali
mkutano huu umekutanisha viongozi mbalimbali barani afrika wakiwemo marais kutoka madagascar s o tom na pr ncipe msumbiji sierra leone kenya na malawi
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu jamhuri ya muungano wa tanzania kurugenzi ya mawasiliano ya rais ikulu simu nukushi baruapepe tovuti dar es salaam septemba ofisi ya rais ikulu barabara ya julius nyerere chamwino s
p dodoma
taarifa kwa vyombo vya habari rais samia azindua tovuti ya nyaraka za dkt
salim ahmed salim rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mhe
samia suluhu hassan amekibadilisha jina chuo cha diplomasia nchini na kukipa jina la waziri mkuu mstaafu dkt
salim ahmed salim
na kwasababu mcheza kwao hutunzwa na tumesema alikuwa mwanadiplomasia mahiri tumekubaliana kukipa chuo kile cha diplomasia jina na sasa rasmi kitakuwa kinaitwa dr
salim ahmed salim centre for foreign relations
aidha rais samia amesema lengo la kukipa jina hilo ni kuonesha mchango uliotolewa na mwanadiplomasia dkt
salim ambae alifanya kazi kwa muda mrefu katika nyanja ya kidiplomasia ya kimataifa kwa nidhamu bila kukata tamaa
rais samia amesema hayo leo kwenye hafla ya uzinduzi wa tovuti ya nyaraka za dkt
salim ahmed salim iliyofanyika katika kituo cha kimataifa cha mikutano cha julius nyerere
rais samia amemuelezea dkt
salim kama kiongozi aliyethamini elimu katika jamii na aliyesaidia watu wengi kufikia maendeleo na ndoto zao kwa kutoa ushauri na mafundisho mbalimbali
rais samia ameeleza kuwa katika uongozi wake dkt
salim alitoa mchango mkubwa katika uhamasishaji wa masuala ya uzalendo muungano na umoja ambao yalichangia katika kudumisha amani na umoja wa taifa
rais samia ametoa wito kwa viongozi wa umma kuiga mfano wa dkt
salim kwa kutunza kumbukumbu za maisha yao kwa manufaa ya vizazi vya sasa na baadae ili zisaidie kukuza na kuimarisha uelewa wa juhudi za kila kiongozi historia ya nchi na bara la afrika
zuhura yunus mkurugenzi wa mawasiliano ya rais ikulu sheria ya miamala ya kielektroniki mpangilio wa vifungu sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi kifungu kichwa cha habari jina na tarehe ya kuanza kutumika
matumizi
tafsiri
sehemu ya pili utambuzi na matokeo ya miamala ya kielektroniki utambuzi wa ujumbe wa data
uhalali wa muamala wa kielektroniki
saini ya kielektroniki
usalama wa saini ya kielektroniki
matumizi salama ya saini ya kielektroniki
utunzaji wa kumbukumbu kielektroniki
uthibitisho
mahitaji mengineyo
mwenendo wa mtu anayetumia saini ya kielektroniki
sehemu ya tatu huduma za serikali mtandao utambuzi wa huduma za serikali mtandao
uwasilishaji wa nyaraka kwa njia ya kielektroniki
malipo ya fedha na utoaji wa stakabadhi kwa njia ya kielektroniki
uchapishaji wa nyaraka
nyaraka katika mfumo wa kielektroniki haitakuwa shuruti
na
 sheria ya miamala ya kielektroniki sehemu ya nne kukubalika kwa ushahidi na uzito wa ushahidi wa ujumbe wa data kukubalika kwa ujumbe wa data
chanzo cha mawasiliano ya kielektroniki
kuwasilisha nyaraka halisi katika mfumo wa kielektroniki
sehemu ya tano utambuzi wa mikataba ya kielektroniki utambuzi wa mikataba ya kielektroniki
muda wa kutuma na kupokea kwa mawasiliano ya kielektroniki
uthibitishji wa kupokea mawasiliano
mahali pa kutuma na kupokea mawasiliano ya kielektroniki
muda na mahali ambapo mkataba umefungwa
mikataba kupitia mifumo inayojiendsha yenyewe
mnada kupitia mtandao
sehemu ya sita ulinzi kwa mtumiaji wajibu wa watoa huduma kwa watumiaji wa mtandaoni
muda kwa ajili ya utekelezaji wa agizo
haki ya usitishaji
taarifa zitakazotolewa katika mawasiliano yakielektroniki
bidhaa huduma au mawasiliano ambayo hayajaombwa
sehemu ya saba watoa huduma za kraiptografia na waidhinishaji huduma za kraiptografia na uidhinishaji
na
 sheria ya miamala ya kielektroniki majukumu ya mdhibiti
maombi ya usajili
katazo la kutoa huduma za kraiptografia au uidhinishaji
sehemu ya nane masharti ya jumla mamlaka ya kutunga kanuni
sehemu ya tisa marekebisho yatokanayo marekebsiho ya sheria ya mikataba sura ya tafsiri
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya sheria ya ushahidi sura ya tafsiri
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya kifungu cha b
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya sheria ya usimamizi wa kumbukumbu sura ya tafsiri
marekebisho ya kifungu cha 
marekebisho ya sheria ya benki na taasisi za kifedha usimamizi wa sura ya tafsiri
marekebisho ya kifungu cha 
na
 sheria ya miamala ya kielektroniki jamhuri ya muungano wa tanzania na
 ya nakubali jakaya mrisho kikwete rais aprili sheria kwa ajili ya kuweka utambuzi wa kisheria wa miamala ya kielektroniki huduma za serikali mtandao matumizi ya teknolojia ya habari na mawasiliano katika ukusanyaji wa ushahidi kukubalika kwa ushahidi wa kielektroniki urahisishaji wa matumizi ya saini salama za kielektroniki na mambo mengine yanayohusiana na hayo
imetungwa na bunge la jamhuri ya muungano wa tanzania
sehemu ya kwanza masharti ya utangulizi jina na tarehe 
sheria hii itaitwa sheria ya miamala ya ya kuanza kutumika kielektroniki ya mwaka na itaanza kutumika kwa tarehe ambayo waziri kwa tangazo litakalo chapishwa kwenye gazeti la serikali atateua
matumizi 
isipokuwa kwa sehemu ya tatu sheria hii itatumika tanzania bara na tanzania zanzibar
na
 sheria ya miamala ya kielektroniki tafsiri 
katika sheria hii isipokuwa kama muktadha utahitaji vinginevyo kuingia kuhusiana na mfumo wowote wa kompyuta maana yake ni kupata fursa ya kuingia kutoa kuelekeza kuwasiliana na kuhifadhi data katika kupokea data kutoka katika au vinginevyo kutumia rasilimali zozote za mfumo wa kompyuta au mtandao au mfumo wa kifaa cha kutunzia data mlengwa maana yake ni mtu au mhusikaambaye amedhaminiwa na mtumaji taarifa kupokea mawasiliano ya kielektroniki isipokuwa haitajumuisha mtu anayetenda kama mtu kati kuhusiana na mawasiliano ya kielektroniki mfumo wa kompyuta maana yake ni kifaa au mjumuiko wa vifaa ikijumuisha mtandao vifaa vya kwingiza na kutoa vinavyoweza kutumika pamoja na majalada ya nje ambayo yana programu za kompyuta maelezo yakielektroniki data zinazoingia na zinazotoka ambazo zinaleta mantiki uhifadhi wa data za namba na udhibiti wa mawasiliano yanayorejea mtumiaji maana yake ni mtu yeyote ambaye anayeingia au anayekusudia kuingia katika muamala wa kielektroniki na mtoa huduma akiwa kama mtumiaji wa mwisho wa bidhaa au huduma zinazotolewa na mtoa huduma kraiptografia maana yake ni utaalam wa kulinda taarifa kwa kuzibadilisha kuwa kwenye mfumo usiosomeka data maana yake ni taarifa yoyote iliyowasilishwa kwa njia ya kielektroniki ujumbe wa data maana yake ni ujumbe uliyotengenezwa uliyowasilishwa uliyopokelewa au kutunzwa kwa njia ya kielektroniki kwa simaku au njia nyingine yoyote katika mfumo wa mawasiliano au kwa ajili ya kusafirishwa kutoka katika mfumo mmoja wa mawasiliano kwenda kwenye mfumo mwingine mawasiliano ya kielektroniki manta yake ni uhamishaji wowote wa alama mawimbi au data zozote za kompyuta za aina yoyote zilizosafirishwa kwa mkupuo au sehemu kwa njia ya waya redio sumaku picha za kielektroniki picha za kioo au kwa njia nyingine yoyote zinazofanana na hiyo gazeti la serikali la kielektroniki maana yake ni gazeti la serikali linalorejewa kwenye kifungu cha kumbukumbu ya kielektroniki maana yake ni kumbukumbu iliyotunzwa kwa njia ya kielektroniki saini ya kielektroniki maana yake ni data ikijumuisha sauti ya kielektroniki alama au mchakato uliofanyika au kutumika katika kumtambua mhusika ili kuashiria ridhaa au kusudio lake kuhusiana na taarifa iliyoko katika mawasiliano ya kielektroniki na ambayo imeambatanishwa kwenye au kimantiki inahusiana na mawasilano ya kielektroniki muamala wa kielektroniki maana yake ni muamala kitendo au fungo la miamala ama ya kibiashara au yasiyo ya kibiashara ambayo inafanyika kwa njia ya kielektroniki mfumo wa ujumbe unaojiendesha maana yake ni mfumo unaojiendesha wenyewe au programu nyingine na
 miamala ya na
 miamala ya iamala ya malipo ya 
endapo sheria inahitaji sehemu ya nne kukubalika na uzito wa ushahidi wa ujumbe wa data namna ambayo chanzo cha ujumbe data kimetambuliwa vigezo vingine vyovyote vinavyofaa katika kutathmini uzito wa ushahidi huo
uhalali wa kumbukumbu za mfumo wa kielektroniki ambamo kumbukumbu ya kielektroniki inanukuliwa au kutunzwa iwapo hakuna ushahidi kinyume na utachukuliwa kuwa iwapo kuna ushahidi unaothibitisha ukweli kuwa katika muda wote mfumo wa kompyuta au kifaa kama hicho kilikuwa kinafanya kazi vizuri au iwapo hakikuwa kinafanya kazi vizuri kitendo cha kutokufanya kazi kwake vizuri hakukuathiri uadilifu wa kumbukumbu ya kielelektroniki na hakuna sababu nyingine za msingi kushuku uhalali wa kumbukumbu za mfumo wa kielektroniki iwapo inabainika kwamba kumbukumbu ya kielektroniki ilirekodiwa au kuhifadhiwa na mhusika katika shauri ambaye ana maslahi tofauti na mhusika wa upande unaotaka kuutumia ushahidi huo au imebainika kuwa kumbukumbu ya kielektroniki ilirekodiwa au kuhifadhiwa katika utendaji kazi wa kawaida na mtu ambaye si mhusika katika shauri na ambaye hakurekodi au kuhifadhi kumbukumbu chini ya uangalizi wa mhusika wa upande unaotaka kuutumia ushahidi huo
kwa madhumuni ya kuamua iwapo kumbukumbu ya kielektroniki inakubalika chini ya kifungu hiki ushahidi unaweza kutolewa kuhusiana na kiwango chochote kilichowekwa taratibu mila au uzoefu kuhusiana na namna ambavyo na
 sheria ya miamala ya kielektroniki miamala ya unaoingiliana hautoi nafasi kwa mtu kurekebisha kosa hilo mtu huyo atakuwa na haki ya kuondoa mawasiliano hayo ya kielektroniki ambamo ndani yake amefanya kosa la kiuingizaji wapo anamtaarifu mhusika wa upande wa pili kuhusiana na kosa hilo haraka iwezekanavyo baada ya kugundua kosa hilo na anakusudia kusitisha mkataba au kurekebisha kosa la kiuingizaji anachukua hatua madhubuti kutekeleza maelekezo yaliyotolewa na upande wa pili kurudisha bidhaa au huduma alizopokea kutokana na kutendeka kwa kosa hilo au kuharibu bidhaa au huduma au kurekebisha kosa hilo na hajatumia au kupokea faida yoyote au thamani ya bidhaa au huduma hiyo au kosa la kiuingizaji kutoka kwa mhusika wa upande wa pili
mtu ambaye ameshalipia bidhaa au huduma kabla ya kutekeleza haki iliyotolewa chini ya kifungu kidogo cha atastahili kurudishiwa malipo yake yote ndani ya siku thelathini baada ya kufutwa kwa muamala
hakuna kitu chochote katika kifungu hiki kitakachoathiri matumizi ya sheria yoyote inayosimamia masuala yatokanayo na makosa yaliyofanywa wakati wa ufugwaji au utekelezaji wa aina ya mkataba huo mbali na kosa linalo husiana na uingizaji linatokea katika mazingira ya kifungu kidogo cha 
mnada 
endapo sheria inahitaji mkataba wa mauzo kupitia mtandao utekelezwe kwa njia ya mnada masharti ya nyundo kugongwa yatakuwa yamezingatiwa katika mnada utakaofanyika kupitia mtandao kwa kutumia muda ambao mawasiliano ya kielektroniki yalipokelewa kama kigezo cha ukomo wa muda kama njia ya kumchagua mzabuni wa mwisho
 sehemu ya sita ulinzi kwa mtumiaji miamala ya kwa huduma zilizotokana na idhini ya mtumiaji kabla ya kupita kwa muda wa siku saba iwapo bei ya kusambaza bidhaa au huduma inategemea mfumuko wa bei katika masoko ya fedha na ambayo hayawezi kudhibitiwa na mtumiaji iwapo bidhaa zimetengenezwa ili kukidhi matakwa ya mtumiaji zimetengenezwa maalum kwa ajili maalum kutokana na hali yake haziwezi kurudishwa au zina uwezekano wa kuharibika au kupitwa na muda wa matumizi haraka iwapo rekodi za kusikiliza au za video au programu za kompyuta zilipakuliwa au kuondolewa lakiri na mtumiaji kwa ajili ya uuzaji wa magazeti makala majarida na vitabu kwa ajili ya kutolewa kwa huduma za michezo ya kubahatisha au bahati nasibu kwa ajili ya michezo ya kubahatisha inayofanyika kwa kupitia mtandao kwa ajili ya kutolea huduma za malazi usafiri na chakula na kwa kadri ambavyo waziri anaweza kwa tangazo litakalochapishwa kwenye gazeti la serikali kuanzisha miamala mingine yoyote
 kwa madhumuni ya kifungu hiki gharama za moja kwa moja maana yake ni gharama zilizoingiwa na zinajumuisha gharama za usafiri au kutumia wakati wa kurudisha bidhaa au huduma isipokuwa haitajumuisha gharama zozote za upakiaji au usambazaji
na
 sheria ya miamala ya kielektroniki d fursa ya kujitoa imetolewa na mtoa taarifa kwenda kwa mlengwa kwa kila ujumbe utakaotumwa
 mtuma taarifa atayayekiuka masharti ya kifungu hiki atakuwa ametenda kosa na atawajibika pale atakapotiwa hatiani kulipa faini isiyopungua shilingi milioni kumi au kutumikia kifungo kwa kipindi kisichopungua mwaka mmoja au vyote kwa pamoja
sehemu ya saba watoa huduma za kraiptografia na uidhinishaji na
 sheria ya miamala ya kielektroniki sehemu ya tisa masharti yatonanayo part ix consequential amendments a amendment of the law of contract act cap
 na
 sheria ya miamala ya kielektroniki na
 sheria ya miamala ya kielektroniki addition of 
the principal act is amended by adding new section a section a as follows admisibi a
 in any proceedings lity of electronic electronic evidence shall be evidence admissible
the admissibility and weight of electronic evidence shall be determined in the manner prescribed under section of the electronic transaction act 
for the purpose of this section electronic evidence means any data or information stored in electronic form or electronic media or retrieved from computer system which can be presented as evidence
amendment of the records and archives management act cap
 inserting the words or electronic immediately after the word recorded appearing in the definition of the term record
amendment of the banking and financial institutions act cap
 imepitishwa na bunge tarehe aprili thomas kashilillah katibu wa bunge jamhuri ya muungano wa tanzania ripoti ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu serikali kuukuhusu taarifa ya fedha za serikali kuu kwa mwaka unaoishia tarehe juni machi jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi ripoti ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kuhusu taarifa ya fedha za serikali kuu kwa mwaka unaoishia tarehe juni serikali kuuserikali kuu ripoti kuu ya mwaka iii jamhuri ya muungano wa tanzania ofisi ya taifa ya ukaguzi mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ofisi ya taifa ya ukaguzi barabara ya samora machel s
 dar es salaam
simu ya upepo ukaguzi d salaam simu tarakishi barua pepe tovuti unapojibu tafadhali taja kumb
na
fa
 machi mh
dkt
john pombe magufuli rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania s
 ikulu barabara ya baraka obama dar es salaam
yah kuwasilisha ripoti kuu ya mwaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali juu yataarifa za fedha za serikali kuu kwa mwaka ulioishia tarehe juni kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania iliyorekebishwa na kifungu cha c cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
ninayo heshima kubwa kuwasilisha ripoti kuu ya ukaguzi ya mwaka inayohusu taarifa za fedha za serikali kuu za mwaka ulioishia tarehe juni kwa taarifa na hatua zako muhimu
katika ripoti hiyo nimetoa mapendekezo yenye lengo la kujenga ambayo kama yatatekelezwa yanaweza kupunguza matukio ya ukiukwaji wa taratibu na kwa kiasi kikubwa kuboresha uwajibikaji wa watendaji wa serikali katika masuala ya fedha
nawasilisha
prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali yaliyomo yaliyomo ivserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka vyaliyomo yaliyomoiv orodha ya majedwali ix vifupisho xiv dibajixviii shukrani xxi muhtasari xxiii sura ya kwanza 
 utangulizi 
 mamlaka ya ukaguzi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali 
 madhumuni ya ukaguzi 
 mbinu za ukaguzi 
 mawanda ya ukaguzi 
 viwango na taratibu za ukaguzi zilizotumika kutoa taarifa idadi ya wakaguliwa na muundo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi 
 majukumu ya kisheria ya taasisi zinazokaguliwa 
 matarajio ya matokeo ya ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali sura ya pili hati za ukaguzi 
 utangulizi 
 maana ya hati ya ukaguzi 
 aina za hati za ukaguzi maoni ya ukaguzi 
 aya yenye masuala ya msisitizo na aya yenye masuala mengine 
 mchanganuo wa hati za ukaguzi kwa serikali kuu kwa miaka mitano mpaka 
 mchanganuo wa hati za ukaguzi kulingana na aina ya wakaguliwa to sura ya tatu ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka ya nyuma yaliyomo yaliyomo ivserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka v 
 utangulizi 
 mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kwa miaka iliyopita kwa kila mkaguliwa 
 kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka ya nyuma kuhusu ripoti ya mwaka ya ukaguzi 
 kufuatilia utekelezaji wa maelekezo ya kamati ya kudumu ya bunge pac sura ya nne usimamizi wa fedha za umma 
 mapitio ya bajeti 
 mwenendo wa ujumla wa ukusanyaji wa mapato 
 utangulizi 
 uandaaji wa taarifa za hesabu za majumuisho 
 usimamizi wa uwekezaji na maslahi ya serikali 
 ukaguzi mamlaka ya mapato tanzania 
 ukaguzi na usimamizi wa deni la taifa 
 ukaguzi wa awali wa malipo ya mafao ya wastaafu 
 utangulizi 
 tathmini ya ukaguzi wa ndani katika taasisi 
 tathmini ya kamati ya ukaguzi 
 mapungufu katika usimamizi wa vihatarishi 
 kupitia mifumo ya tehama 
 tathmini ya kugundua na kuzuia udanganyifu sura ya saba usimamizi wa rasilimali watu na mishahara 
 utangulizi 
 mambo muhimu yaliyobainika katika ukaguzi wa usimamiaji wa rasilimali watu na mishahara wakala wa serikali na taasisi nyingine za serikali 
 utangulizi 
 masuala muhimu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi yaliyomo yaliyomo viserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka viisura ya tisa usimamizi wa manunuzi na mikataba 
 utangulizi 
 sheria na udhibiti katika manunuzi ya umma sura ya kumi usimamizi wa matumizi 
 utangulizi 
 mambo muhumu yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa usimamuzu wa matumizi sura ya kumi na moja usimamizi wa mali na madeni 
 utangulizi 
 mambo muhimu yaliyojitekeza kwenye ukaguzi wa mali na madeni 
 madeni tarajiwa sura ya kumi na mbili ukaguzi maalumu na masuala mengine 
 utangulizi sura ya kumi na tatu hitimisho na mapendekezo 
 utangulizi 
 kufuatilia utekelezai wa mapendekezo 
 usimamizi wa fedha za umma 
 usimamizi wa rasilimali watu na mishahara 
 wakala wa serikali taasisi nyingine na mifuko maalum 
 ukaguzi wa vyama vya siasa 
 manunuzi na usimamizi wa mikataba 
 mapungufu katika usimamizi wa matumizi 
 mapungufu katika usimamizi wa mali za kudumu 
 matokeo ya kaguzi maalumu na mambo mengine yaliyomo yaliyomo viserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka viiviambatisho kiambatisho na
 orodha ya wakaguliwa waliopata hati zinazoridhisha kiambatisho na
 a orodha ya wakaguliwa waliopata hati zenye mashaka kiambatisho na
 b orodha ya wakaguliwa waliopata hati zenye mashaka kiambatisho na
 taasisi zilizopata hati isiyoridhisha kiambatisho no
 kiasi cha fedha kwa mambo ambayo hayajatekelezwa kiambatisho na 
 ufuatiliaji wa mapendekezo ya nyuma juu ya taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kwa kila mkaguliwa kiambatisho na 
 ufuatiliaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa wakala kiambatisho na 
 ufuatiliaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa taasisi nyinginezo na mifuko maalumu kiambatisho na 
 ufuatiliaji na utekelezaji wa ripoti ya jumla ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa miaka ya nyuma kiambatisho na fedha za matumizi ya kawaida makisio yaliyoidhinishwa halisi zilizotolewa na matumizi halisi kiambatisho na
 fedha za maendeleo makisio yaliyoidhinishwa halisi zilizotolewa na matumizi halisi kiambatisho na
 tarehe za taarifa za fedha za taasisi zinatofautiana na tarehe za taarifa jumuifu viiiserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ixyaliyomo yaliyomo viiiserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ixkiambatisho na
 orodha ya vitegauchumi vya serikali vinavyojiendesha kwa hasara kiambatisho na
 misamaha ya kodi kwa mwaka wa fedha kiambatisho 
 orodha ya taasisi zenye mapungufu katika mifumo ya ndani kiambatisho na
 upungufu wa wafanyakazi kiambatisho na
 mali na magari yalilyotelekezwa kiambatisho na
 mapungufu katika utekelezaji wa mikataba kiambatisho na
 taasisi zilizokaguliwa na mhakiki mali kiambatisho na
 hati za malipo zenye nyaraka pungufu kiambatisho 
 taasisi ambazo hazikuwa na stakabadhi ya kieleckroniki efd kiambatisho 
 fedha kutumika kwa shughuli zisizokusudiwa kiambatisho na
 kinachoonyesha taasisi ambazo hazijaanza kuainisha mali wanazomiliki kiukamilifu kiambatisho 
 taasisi ambazo zina mali za kudumu ambazo zimefikia ukomo wa matumizi kiambatisho 
 nyumba za serikali ambazo ziko katika hali mbaya pamoja na viwanja visivyoendelezwa kiambatisho na
 taasisi ambazo zimelimbikiza madeni viiiserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ixyaliyomo yaliyomo viiiserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ix orodha ya majendwaliorodha ya majedwali jedwali mamlaka ya kisheria ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali jedwali idadi ya wakaguliwa jedwali orodha ya taasisi ambazo ukaguzi wake haujahitimishwa jedwali aina za hati za ukaguzi jedwali aya yenye masuala ya msisitizo na aya yenye masuala mengine jedwali mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitano mpaka jedwali mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha jedwali hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa kila mkaguliwa jedwali muhtasari wa hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa miaka ya nyuma jedwali muhtasari wa utekelezaji wa maelekezo ya pac ya miaka iliyopita jedwali mwenendo wa makusanyo ya mapato kwa miaka mitatu jedwali mwenendo wa uchambuzi wa bajeti kwa miaka mitatu jedwali uwiano wa fedha zilizotolewa kwa matumizi ya kawaida dhidi ya makisio jedwali uwiano wa fedha zilizotolewa kwa matumizi ya kawaida na matumizi halisi jedwali uwiano wa fedha zilizotolewa kwa shughuli za maendeleo dhidi makisio jedwali uwiano wa fedha zilizotolewa na matumizi halisi kwa fedha za maendeleo jedwali mwenendo wa mapato yasiyo ya kodi kwa miaka mitatu kiasi katika sh
milioni jedwali uchambuzi wa mkusanyiko yasiyo ya kodi kwa wizara na idara chini ya mpango wa kubakiza orodha ya majedwalixserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xijedwali jedwari orodha ya makampuni ambayo hisa zake zimepungua jedwali muhtasari wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita jedwali jumla ya makusanyo kwa mwaka jedwali ufanisi kwa ujumla katika makusanyo ya mapato tanzania jedwali muhtasari wa kesi zilizo katika bodi ya rufaa za kodi na mahakama ya rufaa tanzania jedwali mwenendo wa misamaha ya kodi kuanzia mwaka jedwali bidhaa zilizokaa zaidi kwenye forodha na maghala ya mali jedwali magari yasiyoonekana kutoka nchini novemba januari jedwali tozo kutokana na ucheleweshaji wa dhamana zilizofutwa kuisha orodha ya makampuni jedwali muhtasari wa riba ambazo hazijakusanywa na makampuni jedwali kodi zilizofanyiwa tathmini na kutokukusanywa shilingi jedwali kodi iliyokokotolewa pungufu ya kiasi halisi jedwali taarifa ya fomu za mrejesho wa kodi ya ongezeko la thamani ambazo hazikuwasilishwa jedwali mwenendo wa ukuaji wa deni kwa miaka mitano jedwali deni la nje juni hadi juni jedwali mafaili ya wastaafu yaliyokaguliwa jedwali jedwali na
xx mafao ya wastaafu yaliyozidishwa jedwali jedwali xx mafao ya wastaafu yaliyopunjwa jedwali mafao ambayo hayakupelekwa kwa wakati jedwali taasisi zenye mapungufu kwenye vitengo vya ukaguzi wa ndani jedwali mapungufu katika utendaji wa kamati za ukaguzi jedwali mgawanyo wa taasisi na mapungufu katika kamati za ukaguzi orodha ya majedwalixserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xijedwali mapungufu katika kudhibiti vihatarishi jedwali mapungufu katika tehama jedwali mapungufu yaliyobainika katika urejeshwaji wa mikopo ya elimu ya juu jedwali mishahara iliyolipwa kwa wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma jedwali makato yaliyolipwa kwa niaba ya wafanyakazi ambao hawapo kwenye utumishi wa umma jedwali taasisi zenye watumishi ambao hawajathibitishwa jedwali kutofanyika kwa tathmini ya uwazi ya utendaji kazi jedwali wakuu wa vitengo wanaokaimu katika nafasi mbalimbali jedwali taasisi zilizochelewesha kutuma makato kwenda mifuko ya hifadhi ya jamii jedwali posho ya kukaimu iliyolipwa bila kukatwa kodi ya mapato jedwali taasisi ambazo watumishi wake wanapata mishahara chini ya kiwango kilichopitishwa kisheria jedwali orodha ya ofisi za balozi zenye watumishi waliofanya kazi ubalozini zaidi ya muda ulioidhinishwa jedwali makisio yaliyoidhinishwa na makusanyo halisi jedwali makisio yaliyoidhinishwa na fedha zilizotolewa jedwali riba kwa kuchelewesha malipo jedwali magari yaliyotelekezwa jedwali wakala zenye rejista ya mali za kudumu isiyokwenda na wakati na mali zisizo na alama za utambulisho jedwali madeni yasiyokusanywa jedwali wakala zenye kesi za madai jedwali wakala zenye madeni yasiyolipwa jedwali malipo yasiyoambatana na risiti za kielektroniki jedwali wakala zisizotoza kodi ya zuio jedwali wakala zenye masurufu yasiyorejeshwa jedwali wakala zenye malipo yasiyo na viambatisho orodha ya majedwalixiiserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xiiijedwali wakala zenye mikopo kwa watumishi ambayo haijarejeshwa jedwali wakala zenye makato yasiyowasilishwa mamlaka husika jedwali mapato yasiyokusanywa kwenye mauzo ya nyumba
 jedwali mapato yasiyopelekwa benki kwa usahihi jedwali uhaba wa watumishi na wanaokaimu jedwali taasisi zenye madeni yasiyolipwa jedwali taasisi zenye madeni yasiyokusanywa jedwali taasisi ambazo hazikuzingatia taratibu za manunuzi jedwali taasisi zenye malipo yasiyo na viambatisho vya kutosha jedwali taasisi zenye mapungufu katika usimamizi wa mali jedwali manunuzi yaliyofanyika nje ya mpango wa manunuzi jedwali taasisi zilizofanya manunuzi bila idhini ya bodi ya zabuni jedwali manunuzi yaliyofanyika bila ushindini jedwali mapokezi ya vifaa visivyofanyiwa ukaguzi jedwali mapungufu katika utunzaji wa kumbukumbu za manunuzi jedwali orodha ya taasisi za serikali kuu zilizofanya manunuzi bila ya mikataba jedwali taasisi zilizofanya manunuzi kwa fedha taslimu masurufu jedwali manunuzi ya vifaa na huduma kutoka kwa wazabuni wasiodhinishwa jedwali manunuzi ya vifaa na huduma yasiyopokelewa jedwali mapungufu yaliyojitokeza katika wizara na idara za serikali zilizokaguliwa jedwali matokeo ya uchunguzi wa zabuni na
ie hq jedwali mapungufu yaliyobainika katika taarifa ya kurugenzi ya uhakiki mali za serikali jedwali taasisi zenye malipo yasiyo na hati za malipo orodha ya majedwalixiiserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xiiijedwali orodha ya taasisi zilizolipa katika vifungu vya bajeti visivyostahili jedwali taasisi zilizofanya malipo nje ya bajeti iliyoidhinishwa jedwali taasisi zenye masurufu ya muda mrefu jedwali taasisi zilizolipa malipo zaidi ya stahiki jedwali taasisi zilizohusika na matumizi yasiyo na manufaa kwa miaka miwili jedwali taasisi zilizofanya malipo yasiyokuwa na stakabadhi za mapokezi jedwali taasisi ambazo hazikuwakata watoa huduma kodi ya zuio jedwali taasisi ambazo zinachanganya thamani ya ardhi na majengo jedwali balozi ambazo zimeonekana kutotumia mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha jedwali taasisi zenye vifaa ambavyo havikuingizwa kwenye leja ya vifaa jedwali taasisi ambazo hazina nyaraka za umiliki wa ardhi na majengo jedwali taasisi ambazo zina mali za kudumu zisizo alama na utambulisho jedwali taasisi ambazo vifaa vyake vya zima moto vina mapungufu jedwali taasisi zenye kesi zinazoendelea jedwali madeni ya hospital za rufaa jedwali taasisi zilizoshindwa kuonyesha madeni jedwali taasisi zenye madeni yasiyo na viambatisho vifupisho vifupisho xivserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xv xivserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xvvifupishovifupisho acgen mhasibu mkuu wa serikali adem wakala wa usimamizi na maendeleo ya elimu afrm mpango wa kujitathimni kwa nchi za afrika agitf mfuko wa pembejeo za kilimo ao afisa masuuli app mpango wa manunuzi wa mwaka asa wakala wa mbegu za kilimo boq mchanganuo wa gharama za ujenzi bot benki kuu ya tanzania cag mdibiti na mkaguzi mkuu cdf mkuu wa majeshi ya ulinzi cg serikali kuu cta kibali cha kazi cha muda mfupi dart wakala wa usafiri wa mwendo kasi dar es salaam ddca wakala wa kuchimba visima na mabwawa efd mashine za kielekroniki etd hati za dharura za kusafiria feta wakala wa elimu ya uvuvi na mafunzo frf jeshi la zimamoto na uokoaji gcla wakala wa maabara za serikali gn tangazo la serikali got serikali ya tanzania gpsa wakala wa ugavi na huduma za manunuzi gst wakala wa utafiti wa miamba heslb bodi ya mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu hq makao makuu ifms mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha ija taasisi ya uongozi wa sheria lushoto ija ipsas viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu katika sekta za ummavifupisho vifupisho xivserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xv xivserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xvisa viwango vya kimataifa vya ukaguzi kpu kitengo cha uchapishaji kijichi lapf mfuko wa hifadhi ya jamii wa serikali za mitaa lglb bodi ya mikopoya serikali za mitaa lgti taasisi ya mafunzo ya serikali za mitaa lita chuo cha mafunzo ya mifugo lpo mikataba midogo ya manunuzi lst shule ya sheria tanzania mcrf mfuko wa maji mdas wizara idara na wakala mfaic wizara ya mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa mis mfumo wa usimamizi wa teknolojia ya habari mkurabita mpango wa kurasimisha rasilimali na biashara za wanyonge tanzania mou hati ya makubaliano naot ofisi ya taifa ya ukaguzi tanzania nct chuo cha taifa cha utalii nec tume ya uchaguzi nffa mfuko wa taifa wa mambo ya kale nfra wakala wa akiba ya chakula taifa nhbra wakala wa nyumba na utafiti wa majengo tanzania nhif mfuko wa taifa wa bima ya afya nrf mfuko wa taifa wa maafa nscd idara ya ujenzi ya jeshi la kujenga taifa nssf mfuko wa taifa wa hifadhi ya jamii opras upimaji wa utendaji kazi wa wazi wa watumishi osha wakala wa usalama na afya kazini paa sheria ya ukaguzi na
 ya paye kodi ya mapato kwa watumishi pe taasisi inayofanya manunuzi pfa sheria ya fedha za ummavifupisho vifupisho xviserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xviipfr kanuni ya fedha za umma pmg mlipaji mkuu wa serikali pmis mifumo ya manunuzi ya umma pmo ralg ofisi ya waziri mkuu tawala za mikoa na serikali za mitaapmu kitengo cha usimamizi wa manunuzi po psm ofisi ya raisi utumishi wa umma ppa sheria ya manunuzi ya umma ppe mali mitambo na vifaa ppr kanuni za manunuzi ya umma ppra mamlaka ya udhibiti wa manunuzi ya umma pspf mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma rea wakala wa umeme vijjini rita wakala wa vizazi vifo na ufilisi rs sekretarieti ya mkoa taesa wakala wa huduma za ajira tagla wakala wa mafunzo ya kimataifa tandrec kamati ya maafa na uokozi tanzania tanroads wakala wa barabara tanzania tasuba taasisi ya sanaa na utamaduni bagamoyo tatc kituo cha kuunda mitambo na magari tanzania tb bodi ya wazabuni tba wakala wa majengo tanzania temesa wakala wa umeme mitambo na ufundi tfsa wakala wa huduma za misitu tanzania tgfa wakala wa ndege za serikali tia taasisi ya uhasibu tanzania tma wakala wa utabiri wa hali ya hewa tmaa wakala wa ukaguzi wa uchimbaji madini tanzania tnmc baraza la wkunga na wauguzi tanzania tpdf jeshi la wananchi tanzania tpsc chuo cha utumishi wa umma vifupisho vifupisho xviserikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka xviitra mamlaka ya mapato tanzania ttsa wakala wa mbegu za miti tanzania tvla wakala wa maabara za mifugo tzs shilingi ya tanzania ud idara ya watumiaji wdmi chuo cha maendeleo na usimamizi wa maji wma wakala wa vipimo dibajixviii serikali kuu ripoti kuu ya mwaka dibaji kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyorekebishwa pamoja na kifungu na
 c cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka nina heshima kubwa kuwasilisha ripoti yangu ya mwaka ya ukaguzi kwa mwaka wa fedha ambayo inaonesha matokeo ya ukaguzi wa serikali kuu ikijumuisha wizara idara wakala wa serikali sekretarieti za mikoa na balozi ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali huwasilishwa kwa mheshimiwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano baada ya kupokea ripoti hizo rais ataagiza wanaohusika waziwasilishe ripoti hizo mbele ya kikao cha kwanza cha bunge ndani ya siku saba baada ya kuanza kwa kikao hicho
nina furaha kusema kwamba ofisi yangu naot imeendelea kutoa taarifa za ukaguzi na kuziwasilisha bungeni kwa wakati kama kanuni na
 ya kanuni ya ukaguzi wa umma 
natumaini ripoti hii itatoa mapendekezo muhimu na mwongozo juu ya mbinu bora za kuboresha utawala bora katika sekta ya umma
ripoti ya ukaguzi ya mwaka wa fedha inakua ni ripoti yangu ya pili kama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali lakini pia ni ripoti ya kwanza kuwasilishwa kwa rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mheshimiwa dk john p
magufuli
napenda kuchukua fursa hii kumpongeza mheshimiwa kwa kuchaguliwa kuwa rais wa tano wa jamhuri ya muungano wa tanzania
nikutakie kila la kheri katika kuyakabili majukumu yako mapya na changamoto za ofisi yako
ni matazamio yangu kuwa tutafanya kazi pamoja vizuri katika kuwezesha serikali yako kufikia malengo yake
pia nawapongeza wabunge wote ambao walichaguliwa katika uchaguzi mkuu wa oktoba 
nawahakikishia ushirikiano katika juhudi za kuwatumikia wananchi dibaji serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xixofisi yangu imefanikiwa kitaifa na kimataifa katika kutimiza wajibu wa kisheria kwa sababu hiyo imetokea kuaminiwa na wadau wengi
kimataifa ofisi yangu imeendelea kufanya kazi yake ya ukaguzi wa taasisi za umoja wa mataifa kwa miaka minne ifikapo juni 
katika hili napenda kutambua heshima iliyopewa ofisi yangu kuongoza kikao cha cha bodi ya wakaguzi wa umoja wa mataifa unboa kwa siku mbili kutoka julai kilichofanyika katika makao makuu ya umoja wa mataifa mjini new york marekani
hadi sasa ofisi yangu imeshawasilisha ripoti kwa baraza la umoja wa mataifa kwa mwaka wa fedha ulioishia tarehe desemba na ripoti kwa vyombo vingine vya umoja wa mataifa
ripoti hizi zilikua na ubora wa hali ya juu na zilikidhi viwango vinavyokubalika kimataifa
ofisi ya taifa ya ukaguzi tanzania naot inatambuliwa katika kutoa mahitimisho ya ukaguzi na mapendekezo ambayo yamekuwa yakilenga kuhakikisha kuwa kunakuwapo uwazi na uwajibikaji katika mapato na matumizi ya fedha za umma ili kuisaidia serikali kufanikisha malengo yake ya kijamii na kiuchumi kwa maendeleo ya nchi
napenda pia kutambua kwamba kumekuwapo na ongezeko la bajeti kutoka shilingi bilioni 
 mwaka hadi shilinngi bilioni 
 mwaka ambalo limeisaidia ofisi yangu kuweza kujiendesha kwa uhuru zaidi katika suala la raslimali kama vitendea kazi kuajiri watumishi wenye sifa na ujenzi wa majengo ya ofisi katika mikoa sita kati ya mikoa 
ni matumaini yangu kwamba ofisi yangu itaendelea kupokea bajeti ya maendeleo ili kusaidia kuongeza ufanisi wa kazi zetu
dibajixx serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ofisi yangu inasaidia kuhakikisha kunakuwapo uongozi wa umma ulio bora na endelevu ikiwa ni pamoja na kulishauri bunge kwenye masuala ya kifedha na sheria zake licha ya changamoto kadhaa zinazoikabili ofisi yangu
aidha changamoto hizo ni pamoja na ofisi yangu inaendelea kujadiliana na serikali kuhusu suala la kuboresha maslahi ya wakaguzi
uhaba wa wafanyakazi na vitendea kazi kwa kutilia maanani kuwa shughuli zetu zinaongezeka kila mwaka tunakabiliwa na uhaba wa rasilimali ikiwa ni pamoja na magari mtandao wa kuunganisha ofisi zetu zote kamera za ulinzi vinasa sauti vifaa vya uchapishaji na zana nyingine za ukaguzi
kwa ujumla ofisi ya taifa ya ukaguzi naot inahitaji msaada endelevu wa bajeti ili iweze kufanya kazi zake kwa ufanisi hasa ukizingatia majukumu yake ya ukaguzi yanapanuka nchini na kimataifa
naamini kuwa mgao wa fedha katika miaka inayokuja utakuwa wa kutosha ili kuniwezesha kutekeleza majukumu yangu ya kisheria
nawashukuru wafanyakazi wote wa ofisi ya taifa ya ukaguzi naot kwa kutumia weledi wao taaluma zao na kujituma kwao ambako kumenisaidia kutekeleza majukumu yangu ya kisheria
prof
mussa juma assad mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxi shukranishukrani napenda kutambua ushirikiano nilioupata kutoka kwa wafanyakazi na menejimenti za wizara sekretarieti za mikoa balozi ambazo watumishi kutoka ofisi yangu walikagua nchi nzima na kimataifa
pia napenda kutoa shukrani zangu kwa wafanyakazi wote wa ofisi ya taifa ya ukaguzi tanzania kwa dhamira yao na kujitolea kwao wamenisaidia na kuniwezesha kutoa taarifa hii na kuwasilisha kwa mheshimiwa rais wa jamhuri ya muungano kwa wakati kwa mujibu wa sheria
napenda pia kuwashukuru wakurugenzi watendaji wakuu wafanyakazi wote wa taasisi zilizokaguliwa na wadau wote ambao wamechangia kwa namna mbalimbali kuwezesha uandishi wa ripoti hii
napenda pia kuwashukuru wajumbe wa kamati ya bunge ya hesabu za serikali kwa kujitoa kwao na ushiriki wao katika mazungumzo yaliyozaa matunda kwa maslahi ya umma
kama taasisi iliyokasimiwa jukumu la kutoa uhakika na kuthibitisha jinsi fedha za umma zilivyotumika tunalipa umakini mkubwa jukumu la kamati katika kusimamia uwajibikaji na kuwezesha uelewa wa pamoja wa mamlaka ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali miongoni mwa wadau wote wa ndani na nje ya nchi
napenda pia kutambua kazi kubwa iliyofanywa na idara ya usimamizi wa mali za serikali chini ya wizara ya fedha kwa kuandaa na kuwasilisha taarifa juu ya uhakiki mali kwa baadhi wizara idara za serikali na sekretarieti za mikoa kwa mwaka wa fedha ambayo nimeona niyajumuishe katika ripoti yangu
hali kadhalika ninawiwa kuwashukuru wadau wengine wote ikiwa ni pamoja na waziri wa fedha mlipaji mkuu wa serikali mamlaka ya udhibiti wa ununuzi wa umma chini ya wizara ya fedha kwa ushirikiano wao na utoaji wa taarifa muhimu zinazohitajika kwa ajili ya maandalizi xxii serikali kuu ripoti kuu ya mwaka shukraniya ripoti hii
napenda pia kumshukuru mpiga chapa wa serikali kwa kuharakisha uchapaji wa ripoti hii na kuniwezesha kuiwasilisha kwa wakati
aidha napenda kutoa shukrani zangu nyingi za dhati kwa jukumu muhimu linalofanywa na jumuiya ya kimataifa hasa serikali ya sweden kupitia shirika la kimataifa la maendeleo la sweden ofisi ya taifa ya ukaguzi sweden benki ya dunia kupitia mradi wa kusimamia na kuboresha sekta ya fedha za umma pfmrp benki ya maendeleo ya afrika afdb shirika la misaada la ujerumani giz shirika la misaada la marekani usaid serikali ya china na wote wanaotutakia mema ambao wamechangia kwa kiasi kikubwa kuleta mabadiliko chanya ya ofisi yangu
michango yao katika kuendeleza rasilimali watu mifumo ya teknolojia ya habari na ununuzi wa vitendea kazi vya ofisi yetu vimeleta manufaa makubwa kwa mafanikio yetu
mwisho napenda kutoa shukrani zangu za dhati kwa kazi nzuri iliyofanywa na wafanyakazi pamoja na menejimenti ya ofisi ya taifa ya ukaguzi kwa ujumla kwa kujitoa kwao katika kukuza uwajibikaji katika matumizi ya rasilimali za umma nchini
serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxiii muhtasarimuhtasari i utangulizi matokeo ya ukaguzi kwenye taarifa za fedha zinazoishia juni za wizara idara sekretarieti za mikoa balozi wakala mifuko pamoja na taasisi zingine yameonyeshwa katika sehemu hii
muhtasari huu unaainisha kwa kifupi hoja mahususi zilizojadiliwa kwa kina katika sura husika za ripoti hii zinazohitaji kufanyiwa kazi na serikali bunge na menejimenti za taasisi za serikali kuu husika ili kuhakikisha kunakuwa na tija na ufanisi katika utendaji wa wizara idara na sekretarieti za mikoa ili kuwa na matumizi bora ya fedha ya mlipa kodi
ii mawanda ya ukaguzi kwa ujumla kuna taasisi za serikali kuu zipatazo zinazotakiwa kukaguliwa
hata hivyo taasisi zikijumuisha wizara idara na wakala sekretarieti za mikoa mifuko taasisi zingine na ofisi za mabonde tengefu zilikaguliwa katika kipindi cha mwaka wa fedha 
mamlaka ya mapatao tanzania tra na hesabu jumuisho consolidated account zimejumuishwa kwenye taarifa hii
kila taasisi iliyokaguliwa imepewa ripoti ya ukaguzi pamoja na barua kwa menejimenti
kwa upande mwingine taasisi saba hazikujumuishwa katika ripoti hii kwamba taasisi mbili hazijakaguliwa kabisa na sita ukaguzi ulikuwa unaendelea wakati ripoti hii inaandaliwa
iii mwenendo wa jumla wa hati za ukaguzi kati ya taasisi zilizokaguliwa asilimia zilipata hati inayoridhisha ikilinganishwa na asilimia ya mwaka uliotangulia
taasisi asilimia zilipata hati zenye shaka ikilinganishwa na asilimia ya mwaka uliotangulia
vilevile 
brela na wakala wa kuendeleza mji kigamboni 
mamlaka ya viwanja vya ndege mfuko wa barabara shirikisho la mabunge ya jumuiya ya madola suma taasisi ya utafiti wa mifugo na mfuko wa maafa
muhtasarixxiv serikali kuu ripoti kuu ya mwaka taasisi moja mzinga corporation ilipata hati isiyoridhisha ikilinganishwa na taasisi moja consolidated accounts kwa mwaka uliotangulia
misingi ya hati za ukaguzi yameelezewa katika sura ya pili katika ripoti hii na ripoti moja moja zilizotolewa kwa taasisi
kielelezo na
linaonyesha matokeo na hati za ukaguzi kwa miaka mitano iliyopita kielelezo mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitano iv utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi zilizopita ufuatiliaji wa mapendekezo ya ukaguzi katika ripoti za jumla na ripoti moja moja yalifanyika
katika ripoti moja moja mapendekezo yalitolewa kati ya hayo asilimia yalitekelezwa kikamilifu asilimia yapo kwenye hatua ya utekelezaji asilimia hayajatekelezwa na asilimia yalipitwa na wakati na asilimia zilijirudia
muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxv katika mapendekezo yaliyotolewa kwenye ripoti ya jumla ya mwaka kulikuwa na mapendekezo ambayo hayakutekelezwa yanayohitaji serikali kuyafanyia kazi
nimepokea majibu kutoka kwa mlipaji mkuu wa serikali tarehe julai ambapo hoja nane asilimia zimetekelezwa hoja asilimia ziko kwenye hatua za utekelezaji na asilimia haijatekelezwa
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya tatu
v utekelezaji wa maelekezo ya kamati ya bunge ya hesabu za serikali kuu katika taarifa ya ukaguzi iliyopita kuna jumla ya maelekezo yaliotolewa na kamati ya bunge ya hesabu za serikali pac ambayo yalihitaji utekelezaji wa serikali
maelekezo sita yalitolewa katika mwaka wa fedha ulioishia juni na ni za mwaka wa fedha ulioishia juni 
kati ya maelekezo yaliyotolewa asilimia limetekelezwa asilimia yapo katika hatua ya utekelezaji na asilimia hayajatekelezwa
hakukuwa na maelekezo ya kamati kufuatia ripoti ya ukaguzi ya mwaka ulioishia tarehe kwa sababu bunge lilifikia ukomo wake kikatiba uliofanywa na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania tarehe 
kwa sababu hiyo kamati ya bunge haikufanya vikao vyake vya kujadili mapendekezo yaliyotolewa na mkaguzi mkuu kwa mlipaji mkuu wa serikali
kama kutakuwa na maelekezo ya kamati kuhusu ripoti ya mwaka yatajumuishwa kwenye ripoti inayofuata
ufuatiliaji wa mapendekezo ya kamati ya bunge ya hesabu za serikali kuu bado unaendelea
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya tatu
vi mapungufu katika usimamizi wa fedha za umma mwaka wa fedha kiasi cha shilingi bilioni muhtasarixxvi serikali kuu ripoti kuu ya mwaka 
 zilitengwa kwa ajili ya miradi ya maendeleo serikali kuu pamoja na serikali za mitaa kukiwa na ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na kiasi cha shilingi bilioni 
 katika mwaka wa fedha 
hesabu zilizokaguliwa zilionyesha kuwa serikali kuu iliidhinishiwa na bunge makadirio ya shilingi bilioni 
 lakini kiasi halisi kilichotolewa ni shilingi bilioni 
 kikiwa ni pungufu ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
wakati huo huo kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya fedha iliyotolewa hazikutumika
shilingi bilioni 
 zilitengwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida kukiwa na ongezeko la asilimia 
 ikilinganishwa na kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa mwaka 
hesabu zilizokaguliwa zilionyesha kuwa serikali kuu iliidhinishiwa na bunge makadirio ya shilingi bilioni 
 lakini kiasi halisi kilichotolewa ni shilingi bilioni 
 ikiwa ni pungufu ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 wakati huo huo kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya fedha iliyotolewa hazikutumika
kwa ujumla katika kiasi chote kilichotolewa kwa mwaka huo kiasi cha shilingi bilioni 
 kwa matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 za shughuli za maendeleo zilitolewa kwenye robo ya nne ya mwaka wa fedha yaani aprili mpaka juni sawa na asilimia 
 ya bajeti yote ya serikali
kiasi cha shilingi bilioni 
 za wizara ya ujenzi asilimia 
 ya fedha hizi zikiwa ni za mfuko wa barabara hazikupokelewa hivyo kuathiri utekelezaji wa bajeti
kumekuwa na ucheleweshaji katika utoaji wa fedha kutoka hazina pamoja na wafadhili kwa ajili ya utekelezaji wa miradi ya maendeleo
hii imesababisha muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxviimiradi mingi iliyoibuliwa kutotekelezwa kwa wakati na mingine kutotekelezwa kabisa
kitendo cha kutotoa fedha za miradi kama zilivyoidhinishwa kumesababisha kuongezeka kwa gharama kutokana na riba katika ucheleweshaji wa malipo
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya nne
vii msajili wa hazina wakati wa ukaguzi kwa mwaka wa fedha nilibaini kupungua kwa uwekezaji wa serikali na vipaumbele vyake katika mashirika na taasisi nyingine na wakati mwingine kupungua kwa hisa zake na hata mwishowe kuwa hatarini kupoteza hisa hizo
ukaguzi wangu ulibaini kuwa hisa za serikali zilishushwa thamani katika kampuni za tanica kampuni ya oxygen tanzania na tdfl
kushuka kwa hisa za serikali kwenye kampuni ya tdfl kuliathiri hisa za serikali katika benki ya abc
wakati wa ukaguzi nilipitia utendaji wa hisa zilizowekezwa na serikali kwa washirika wa mradi wa pamoja joint ventures mashirika ambayo serikali ina hisa chache associates na matawi subsidiaries na kubaini taasisi kumi na tisa ambazo uwekezaji wake unatengeneza hasara ambapo serikali haipati faida
hasara ya muda mrefu na mapungufu katika taasisi huondosha mtaji wa serikali kwenye uwekezaji huo
uwekezaji huo ndani ya mashirika ya umma ni kama vile kampuni ya ndege tanzania atcl kampuni ya simu tanzania ttcl mamlaka ya reli ya tanzania na zambia tazara kampuni ya reli tanzania trl shirika la majisafi na majitaka dar es salaam dawasco na twiga bancorp umekabiliwa na uhaba mkubwa wa mtaji na kuwafanya washindwe kujiendesha bila ruzuku ya serikali
ijapokuwa kinacho sababisha hali ya sasa kinaweza kushughulikiwa lakini umuhimu muhtasarixxviii serikali kuu ripoti kuu ya mwaka wa kimkakati kwa nchi ni jambo lisilopingika
hivyo uwezeshwaji wa kifedha kutoka serikalini unahitajika
pia nilibaini kuwa msajili wa hazina alitoa taarifa ya madeni kiasi cha shilingi bilioni 
 ambayo alikuwa akiyahudumia kupitia mfuko mkuu wa serikali ingawa hata hivyo yalimuongezea msajili mzigo
madeni hayo ni pamoja na dhamana zilizokwisha muda wake kiasi cha dola za kimarekani bilioni 
 deni la shilingi bilioni 
 kwa mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma pspf na madeni mengine ya shilingi bilioni 
viii pensheni wakati wa upitiaji wa malipo ya uzeeni na uwasilishaji wa makato ya kisheria nimebaini waajiri ikiwemo hazina wanachelewa kuwasilisha michango ya pensheni kwenye mifuko husika ya hifadhi ya jamii
ucheleweshaji umetofautiana kutoka miezi miwili mpaka ambapo ni kinyume na sheria za pensheni
kutokuwasilisha michango ya pensheni huchelewesha uandaaji wa malipo ya uzeeni ya wastaafu pia huongeza gharama kwa serikali kupitia tozo ya adhabu
kwa mwaka huu pekee serikali imelipa tozo ya adhabu kiasi cha jumla ya shilingi 
kwa maoni yangu tozo hii ya adhabu iliyotozwa kwa serikali na usumbufu usio wa lazima kwa wastaafu vingeweza kuepukika iwapo waajiri wangewasilisha michango kwa wakati
ix mamlaka ya mapato tanzania katika mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni mamlaka ya mapato tanzania ilikusanya kiasi cha shilingi bilioni kati ya makisio yaliyowekwa ya shilingi bilioni 
hivyo kuwa na upungufu wa ukusanyaji kwa kiasi cha shilingi bilioni ikiwa ni sawa na asilimia muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxixya makisio yaliyokusudiwa
kwa wastani wa miaka mitano iliyopita mamlaka ya mapato imekuwa ikikusanya pungufu ya makisio kwa asilimia nne isipokuwa kwa mwaka 
yafuatayo ni mapungufu mbalimbali yanayohitaji jitihada za serikali katika kuboresha ukusanyaji wa mapato na kufikia malengo iliyojiwekea a usimamizi wa misamaha ya kodi taarifa ya makusanyo ya mamlaka ya mapato tanzania kwa mwaka ulioishia juni ilionesha kiasi cha misamaha ya kodi iliyotolewa kuwa ni shilingi bilioni sawa na asimilia ya pato la ndani la taifa
kiwango hicho bado kipo juu ikilinganishwa na lengo la serikali la kupunguza misamaha hiyo kufikia asilimia ya pato la ndani la taifa
b usimamizi wa pingamizi za makadirio ya kodi i
kesi za muda mrefu katika bodi za rufaa ya kodi na mahakama ya rufaa tanzania za shilingi bilioni 
hii imechangiwa na upungufu wa fedha katika bodi za rufaa na mahakama pamoja na udhaifu katika mfumo wa kushughulikia kesi hizi ikiwemo upungufu wa wataalamu wa kutosha katika bodi za rufaa ya kodi na mahakama
ii
taarifa za pingamizi za kodi zenye thamani ya shilingi hazikufanyiwa kazi na kupatiwa ufumbuzi na kamishna wa mapato tanzania mpaka tarehe juni 
iii
mamlaka ilishindwa kukusanya amana ya kiasi cha shilingi kinyume na kifungu cha cha sheria ya rufaa ya mapato ya kodi ya mwaka iliyorekebishwa mwaka 
c usimamizi wa ukusanyaji kodi i
upungufu katika usimamizi wa bidhaa zilizopo kwenye maghala na ghala za forodha za serikali muhtasarixxx serikali kuu ripoti kuu ya mwaka umesababisha kukaa kwa bidhaa hizo katika maghala kwa muda mrefu kinyume na sheria ya usimamizi wa forodha kwa nchi za afrika mashariki zenye kodi ya thamani ya shilingi 
ii
bidhaa zenye ushuru wa forodha wenye thamani ya shilingi zilipelekwa kuhifadhiwa kwenye maghala kwa ajili ya kusafirishwa nje ya nchi pasipo kutozwa ushuru huo
hata hivyo zilionekana kuwa zimesafirishwa lakini ushahidi wa usafirishaji huo haukutolewa wakati wa ukaguzi wangu
bidhaa huenda ziliuzwa ndani ya nchi bila kulipiwa kodi
iii
miamala ya mafuta na mizigo katika bandari kavu yenye ushuru wa forodha wa shilingi iliyosafirishwa kwenda uganda burundi na rwanda kupitia mipaka ya rusumo kabanga na mutukula haikua na ushahidi katika muundo wa rejesta au kwenye mfumo wa kuthibitisha utokaji wake
wakati mwingine mfumo wa forodha tancis ulionyesha mafuta yaliyokuwa yakisafirishwa nje ya nchi kupitia hapa nchini transit fuel
hata hivyo hakukuwa na ushahidi wa kuthibitisha utokaji wa mafuta hayo na maofisa wa forodha
kiasi cha dhamana katika mafuta hayo ni shilingi 
iv
uchambuzi wa taarifa katika mfumo wa asycuda za makampuni ulionyesha dhamana zilizofutwa baada ya muda ulioruhusiwa kisheria
hata hivyo mamlaka ya mapato haikukusanya tozo ya shilingi kutokana na ucheleweshwaji huo
aidha riba ya shilingi haikukusanywa kwa makampuni yaliyochelewa kulipa ushuru wa forodha kwa bidhaa za mafuta ya petroli yaliyotakiwa kusafirishwa nje ya nchi kati ya siku mbili mpaka kinyume na kifungu na
 cha sheria ya usimamizi wa kodi ya forodha ya nchi za afrika mashariki ya mwaka 
muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxxiv
usuluhishi wa kiwango cha mafuta yaliyoagizwa nje ya nchi kwa mwaka wa fedha na kilichotumiwa kwa matumizi mbalimbali ikiwemo matumizi ya ndani ya nchi kinachosamehewa kodi na kinachosafirishwa nje ya nchi ulionyesha utofauti wa lita zenye kodi ya shilingi 
kati ya hizo lita zilibainika na kulipiwa kodi ya kiasi cha shilingi na kuacha kiasi cha lita zenye kodi ya thamani ya shilingi ambazo hazikulipiwa ushuru wa forodha husika
x deni la taifa deni la taifa kufikia tarehe juni lilikuwa shilingi bilioni 
 ambapo deni la ndani lilikua shilingi bilioni na deni la nje bilioni 
 ikiwa ni ongezeko la bilioni 
 sawa na asilimia ikilinganishwa na deni la shilingi bilioni 
 lililoripotiwa juni 
deni la taifa limekuwa likiendelea kukua kwa kasi kila mwaka ikilinganishwa na deni lililoripotiwa mwaka wa fedha 
sababu mbalimbali za kuongezeka kwa deni ni pamoja na mikopo mipya ya masharti nafuu na isiyo na masharti nafuu kugharimia miradi ya maendeleo kuwapo kwa nakisi ya bajeti kuhudumia majukumu ya serikali
hasara zinazotokana na mbadilishano wa fedha na fedha za kigeni kutokana na kushuka kwa thamani ya shilingi ikilinganishwa na fedha za kigeni ni sababu mojawapo ya deni
bila shaka ongezeko la mikopo isiyo ya masharti nafuu na ongezeko la deni la ndani hufanya gharama ya kukopa kuwa juu
pia gharama za uzalishaji wa mapato ya ndani pia zimekuwa juu
uchambuzi wangu unaonyesha kuwa malipo ya kugharamia madeni ya kiasi cha shilingi bilioni 
 mwaka huu ni sawa na asilimia ya makusanyo ya serikali ya ndani ya shilingi bilioni 
gharama muhtasarixxxii serikali kuu ripoti kuu ya mwaka hizo zikichanganywa na gharama nyingine kama vile mishahara ya wafanyakazi na likizo serikali hubaki na kiasi kidogo cha fedha za kugharamia miradi ya maendeleo na huduma nyingine za kijamii
hii ni sambamba na tahadhari iliyotolewa na wizara ya fedha yenyewe katika mwongozo wa hivi karibuni wa mpango wa bajeti kwa mwaka uliotolewa mwezi januari 
kwa maoni yangu kiasi kikubwa cha rasilimali kinatumika kulipia deni la taifa na hii ni ishara kuwa serikali itaendelea kutegemea mikopo ili kugharimia miradi ya maendeleo kama mapato ya ndani hayatasimamiwa kwa umakini
kwa msingi huu ongezeko la madeni yasiyo na masharti nafuu na deni la ndani ni kiashiria kwa watunga sera kutafuta njia mbadala za kusaidia kupunguza deni
xi tathmini ya mfumo wa udhibiti wa ndani menejimenti ina wajibu wa kuanzisha na kusimamia mifumo wa udhibiti wa ndani ili kuhakikisha kunakuwa na uzingatiwaji wa sheria kanuni na mikataba katika mambo yanayohusiana na serikali kuu
ukaguzi wangu katika mifumo ya udhibiti wa ndani ulijikita katika utendaji na majukumu ya kamati za ukaguzi vitengo vya ukaguzi wa ndani udhibiti wa tekinologia ya habari mapitio ya vihatarishi pamoja na kuzuia udanganyifu
nilibaini kuwa kamati za ukaguzi vitengo vya ukaguzi wa ndani udhibiti wa tekinolojia ya habari mapitio ya vihatarishi pamoja na kuzuia udanganyifu vilifanya kazi chini ya kiwango
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya sita
xii udhaifu katika usimamizi wa rasilimali watu na taarifa za mishahara kama nilivyoripoti kwenye taarifa zangu za miaka ya nyuma wizara idara na wakala pamoja na muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxxiiisekretarieti za mikoa kumeendelea kuwa na udhaifu katika usimamizi wa rasilimali watu na taarifa za mishahara kama yalivyoainishwa hapa chini a kutokuwa na ushirikiano rasmi wa ki mfumo kati ya taasisi za serikali bodi ya mikopo ya elimu ya juu na wanufaika wa mikopo ambao ni waajiriwa wa taasisi za serikali imesababisha kutofanywa kwa makato kwenye mishahara kwa ajili ya kulipia madeni yao bodi ya mikopo
b mishahara iliyolipwa kwa watumishi ambao hawapo kazini imeongezeka kutoka shilingi mwaka hadi kufikia shilingi mwaka 
pia kiasi cha shilingi zililipwa kwa taasisi mbalimbali kama makato ya kisheria katika mishahara iliyolipwa kwa watumishi ambao hawapo kazini
c baadhi ya taasisi zilizokaguliwa zilikosa uthibitisho wa kupima utendaji wa watumishi wake opras kama inavyotakiwa
d kiasi cha shilingi za makato ya kisheria hazikuwa na uthibitisho wa kuwasilishwa fedha hizo kwa taasisi husika
e baadhi ya taasisi hazikukata kodi ya mapato paye kutoka katika malipo ya kukaimu kinyume na matakwa ya sheria ya kodi ya mapato ya mwaka marekebisho f mishahara ambayo haikulipwa kwa watumishi waliofukuzwa ya shilingi haikurudishwa hazina
g nilibaini mtumishi aliyestaafu kwenye ofisi ya ubalozi lakini bado yupo kazini bila kuwapo kwa mkataba
vilevile kuna watumishi waliokaa katika balozi za nje ya nchi kwa kipindi cha miaka mitatu hadi mitano zaidi ya matakwa ya sheria
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya saba
muhtasarixxxiv serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xiii mapungufu katika utendaji wa wakala za serikali sura ya nane inaelezea mapungufu mbalimbali yaliyojitokeza kwenye wakala mifuko maalumu na taasisi nyinginezo za serikali
mapungufu yaliyojitokeza yanajumuisha yafuatayo a ukaguzi unaonesha kuwa mapungufu yameendelea kuwapo katika kuzingatia sheria na kanuni za manunuzi hivyo kuwapo kwa usimamizi mbovu wa mikataba
ukaguzi ulibaini kutofuatwa kwa taratibu za manunuzi kama vile mabadiliko ya mikataba kutoidhinishwa na bodi za zabuni ununuzi wa kivuko chenye hitilafu ununuzi wa mabasi ya mwendo kasi zaidi ya mahitaji dart kuchelewa kuanza kwa huduma ya mabasi ya mwendo kasi dart magari yaliyolipiwa nunuliwa ambayo hayajapokelewa kwa mda mrefu manunuzi yaliyofanywa nje ya wazabuni waliothibitishwa na kuingia mikataba isiyokuwa na kikomo cha muda wa utekelezaji
yote haya yanamaanisha kutokuwapo kwa uthibiti wa kutosha katika usimamizi wa manunuzi na mikataba
b kulingana na mikataba niliyoikagua malipo yanatakiwa kufanyika ndani ya siku baada ya kuidhinishwa kwa hati ya malipo
hata hivyo kuna ucheleweshwaji wa malipo hadi kufikia siku kuanzia siku hati ya malipo inapoidhinishwa
kutokana na hali hiyo tanroad imedaiwa shilingi kutokana na riba ya ucheleweshaji wa malipo yaliyoidhinishwa rita kuna ongezeko la riba ya mkopo ya asilimia hadi kufikia riba ya shilingi inayohusu ujenzi wa jengo la rita
c katika usimamizi wa mapato nilibaini kuwa wakala wa majengo tba imeshindwa kukusanya kiasi cha shilingi za mauzo ya nyumba
pia nilibaini kuwapo kwa udhaifu katika kupeleka mapato benki
d nilibaini kiasi cha shilingi 
 kimelipwa kwa wazabuni mbalimbali bila kuwapo muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxxvrisiti za kielektroniki efd malipo ya kodi ya zuio withholding tax pamoja na hasara iliyotokana na kutonunuliwa kwa kalenda na vitabu vya kumbukumbu za kila siku
e pia nilibaini kuwa fedha za matumizi ya kawaida pamoja na za maendeleo hupelekwa pungufu ikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa hivyo kuathiri utendaji katika kufikia malengo yaliyokusudiwa
utegemezi kwa serikali kuu bado ni changamoto ikizingatiwa kuwa zaidi ya asilimia ya wakala wa serikali wanategemea ruzuku kutoka serikali kuu
xiv ukaguzi wa vyama vya siasa kati ya vyama vya siasa vyenye usajili wa kudumu ni chama kimoja tu kilicholeta hesabu zake za kipindi cha miezi sita kwa kipindi kinachoanzia januari mpaka juni 
vyama vingine havikuleta vitabu vya hesabu kwa ajili ya ukaguzi kinyume na kifungu cha sheria ya vyama vya siasa na
 ya kifungu cha sheria ya fedha za umma ya marekebisho na kanuni na
 kanuni ya ukaguzi wa umma ya 
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya nane
xv mapungufu katika manunuzi na usimamizi wa mikataba mapungufu yaliyobainishwa katika ripoti ya mwaka huu yanajumuisha haya yafuatayo a vifaa mbalimbali vyenye thamani ya shilingi vilinunuliwa zaidi ya mahitaji katika kipindi cha kuandikisha wapiga kura kwenye daftari la kudumu mpaka ukaguzi unafanyika vifaa vilikuwa bado havijatumika na muda wa mahitaji yake ulishapita
b ununuzi wa huduma za uchapishaji inayofikia shilingi kuhusiana na vitabu vya katiba iliyopendekezwa kuwa na dosari kutokana muhtasarixxxvi serikali kuu ripoti kuu ya mwaka na kutofuata sheria za manunuzi
mbali na hivyo nakala za vitabu vya katiba iliyopendekezwa vilikuwa bado haijagawanywa kwa walengwa kwa madhumuni ya kuhamasisha umma juu ya kura ya maoni kwa katiba inayopendekezwa
c utekelezaji usioridhisha wa mpango wa mwaka wa manunuzi nilibaini taasisi saba zilifanya manunuzi yaliyofikia shilingi ambayo hayakuwa kwenye mpango kinyume na kifungu na cha sheria ya manunuzi ya umma ya mwaka d manunuzi yenye thamani ya shilingi yalifanyika bila kuwa na idhini ya bodi ya manunuzi kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
e manunuzi yenye thamani ya shilingi yaliyofanyika bila kushindanisha wazabuni yalihusisha taasisi nane kinyume na kanuni na ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
f bidhaa na huduma zenye thamani ya shilingi zilinunuliwa katika taasisi bila kuwapo ukaguzi wakati wa mapokezi kinyume na kanuni na ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
g manunuzi ya bidhaa na huduma bila mikataba yenye thamani ya shilingi ilibainika katika taasisi tano kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
h pia bidhaa na huduma zenye thamani ya shilingi zilinunuliwa kutoka kwa wazabuni wasioidhinishwa katika taasisi kinyume na kanuni ya kanuni za manunuzi ya umma ya mwaka 
muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxxviii nilibaini bidhaa na huduma zilizolipiwa kiasi cha shilingi 
 ambazo hazijapokelewa wala huduma kutolewa katika taasisi nne
j ukaguzi pia ulibaini baadhi ya taasisi hazikusimamia kwa umakini mikataba mbalimbali iliyoingiwa na wakandarasi mbalimbali
mapungufu yalichangia ucheleweshwaji wa ukamilishaji wa miradi mbalimbali na miradi kuwa chini ya kiwango
taasisi zenye mapungufu zinajumuisha wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi na matengenezo ya majengo ya ubalozi kama vile maputo msumbuji na new york
nje ya ukaguzi wangu nimejumuisha matokeo ya ukaguzi uliofanywa na mamlaka ya uthibiti wa manunuzi ya umma na kungenzi ya usimamizi wa mali za serikali ripoti ya mhakiki mali
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya tisa
xvi mapungufu katika usimamizi wa matumizi katika mwaka huu wa fedha nimebaini mapungufu mbalimbali katika usimamizi wa matumizi ya fedha za serikali katika maeneo yafuatayo malipo yaliyofanyika bila ya viambatisho vya kutosha kwa mfano hati za malipo hazikupatikana wakati wa ukaguzi risiti za kielectroniki hazikuambatanishwa na malipo yasiyoambatanishwa na risiti shilingi 
 bilioni
malipo yaliyofanyika kwenye vifungu visivyostahili shilingi 
 milioni
matumizi yaliyofanyika nje ya bajeti yenye thamani ya shilingi 
 bilioni
masurufu ya muda mrefu yasiyorejeshwa shilingi 
 milioni malipo yaliziyozidi kiwango stahiki shilingi 
 milioni malipo yasiokuwa na manufaa shilingi 
 bilioni malipo yaliofanywa kwa kazi zisizokusudiwa shilingi 
 bilioni kodi ya zuio ambayo haijakatwa shilingi 
 milioni
mapungufu haya yameelezewa kwa kina kwenye sura ya kumi
muhtasarixxxviii serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xvii mapungufu ya usimamizi wa mali usimamizi wa mali za umma unajumuisha utaratibu mfumo mzima wa usimamiaji wa utumiaji wa mali za kudumu
mapungufu yaliyobainika yameelezewa hapa chini a kuwapo kwa rejista ya mali za kudumu isiyo timilifu kwenye taasisi b kuchelewa kwa kazi ya kuzitambua na kuthamini mali za kudumu katika taasisi nyingi mali za kudumu hazionyeshi thamani halisi c baadhi ya nyumba katika balozi za tanzania nje ya nchi ziko katika hali mbaya zinahitaji matengenezo pia balozi nne zina viwanja ambavyo havijaendelezwa d taasisi zilizokaguliwa zimebainika kuwa na vifaa vilivyonunuliwa ambavyo havikuingizwa katika vitabu vya stoo sh
 e ukosefu wa sera ya kiuhasibu ya kusimamia mali za kudumu inayoendana na mfumo mpya wa uandaaji wa taarifa za fedha katika taasisi za umma f ofisi za ubalozi nje ya nchi kutotumia mfumo funganifu wa usimamizi wa fedha epicor g taasisi wanamiliki ardhi bila kuwa na hati miliki na h ilibainika kuwa jeshi la zimamoto halina magari ya zimamoto ya kutosha magari yaliyopo ni wakati yanayohitajika ni 
pia vifaa vya kuzima moto vilivyoko kwenye majengo ya serikali havifanyiwi matengenezo katika baadhi ya taasisi
muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xxxix xviii mapungufu katika usimamizi wa madeni nilibaini limbikizo la madeni katika taasisi ikijumuisha wizara idara sekretarieti za mikoa na balozi ambazo zilikuwa na madeni ya kiasi cha shilingi bilioni 
 kukiwa na ongezeko la shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ikilinganishwa na mwaka uliopita ulioishia uliokuwa na madeni yaliyofikia shilingi bilioni 
nilibaini malipo ambayo hayakuwapo kwenye bajeti wala kwenye orodha ya madeni ya mwaka uliopita
hii imesababisha kuongezeka kwa limbikizo la madeni kwa sababu madeni ya miaka ya nyuma yanalipwa kwa kutumia bajeti ya mwaka mwingine
deni lililoonyeshwa linajumuisha kiasi cha tzs
 zikiwa ni deni linalotokana na gharama ya wagonjwa wanaotibiwa katika hospitali za rufaa nchini india
kama madeni ya shilingi 
 yangelipwa katika mwaka wa fedha kungekuwa na matumizi ya ziada katika matumizi ya kawaida
mbali na hilo kulikuwa na kesi katika taasisi dhidi ya makampuni na watu mbalimbali zenye jumla ya kiasi cha shilingi zilizokuwa zinasubiri maamuzi ya mahakama wakati ambapo kesi nyingine zilikuwa zina zaidi ya miaka kumi na hakukuwa na taarifa za mahakama juu ya tarehe za kusikilizwa
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya kumi na moja
xix kaguzi maalumu ulifanyika ukaguzi maalumu wizara ya elimu na mafunzo ukihusisha kufanya uhakiki wa fedha zilizotumwa kwenda taasisi zingine kutokea muhtasarixl serikali kuu ripoti kuu ya mwaka wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi
ilibainika kuwa kiasi cha shilingi zilizoripotiwa kutumwa kwenda taasisi zilizoko chini ya wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi hazikuthibitishwa matumizi yake
ukaguzi maalumu mwingine ulifanyika kuhusu taarifa za fedha za mpango wa maboresho wa serikali za mitaa awamu ii kwa mwaka ulioishia juni 
ilibainika kwamba kuna ukosefu wa uwajibikaji katika matumizi yasiyokuwa matumizi yasiokuwa kwenye bajeti matumizi yaliyokosa nyaraka pamoja na matumizi yasiyostahili yaliyofikia shilingi 
matumizi mengine hayakuhusiana na programu husika hivyo kusababisha kutofikiwa kwa malengo yaliyokusudiwa
mapungufu mengine yaliyobainika ni kukosa uwajibikaji wa malipo ya awali ya shilingi malipo yasiyohusiana na programu shilingi malipo yasiyofuata taratibu ya posho ya mafunzo shilingi 
mengine ni malipo ya likizo mda wa ziada mawasiliano na posho ya vikao shilingi malipo yaliyofanywa nje ya bajeti pamoja na malipo yasiyokuwa na nyaraka shilingi 
taarifa hizi zimeelezwa kwa kina katika sura ya kumi na mbili
xx masuala mengine juu ya utekelezaji wa sera ya mambo ya nje na diplomasia ya uchumi tathmini yangu alibaini changamoto kadhaa kama zilivyoainishwa ambazo serikali inatakiwa ifanyie kazi ili kufikia ufanisi na ubora wa kazi za mabalozi nje ya nchi
wakati huo huo watatakiwa kufuata sheria na miongozo ikiwa ni pamoja na ile inayotolewa na rais
moja ya changamoto ni kwamba ofisi za kidiplomasia bado hazina wafanyakazi wenye ujuzi mahususi wa kutekeleza miongozo ya rais kutokana na ufinyu ya rasilimali muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xliwatu na fedha
aidha nilibaini kuwepo kwa ukosefu wa uratibu na mawasiliano na wizara
ilibainika kwamba hakuna uratibu uliopo kati ya wizara ya mambo ya nje na wizara nyingine ili kuhakikisha upatikanaji wa taarifa hatimaye kuchukua hatua zinayofaa kwa pamoja na kupanga mkakati wa pamoja
xxi muhtasari wa mapendekezo nina mapendekezo yafuatayo ili kuboresha matumizi ya rasilimali za taifa na utoaji wa huduma bora kwa jamii a utekelezaji wa mapendekezo ya kaguzi zilizopita serikali kupitia mlipaji mkuu na maafisa masuuli wa taasisi husika inashauriwa kuweka bidii ya kutosha ili kufanyia kazi mapendekezo na maelekezo ya kamati za bunge yaliyotolewa
mlipaji mkuu anashauriwa kuendelea kuwataka maafisa masuuli hatua katika kuboresha mifumo ya ndani ikizingatiwa kuwa mapu wachukue ngufu yaliyojitokeza yamesababishwa na mifumo dhaifu inayosababisha kushindwa kujibu baadhi ya hoja za ukaguzi
maafisa masuuli wanashauriwa kuandaa mpango mkakati wa utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
b usimamizi wa fedha za umma kasi ya makusanyo ya mapato ya ndani ni ya kuridhisha na kwamba changamoto zitashughulikiwa kuanzia mwaka wa fedha ujao
changamoto hizo kama vile kupunguza bajeti kutoa fedha katika kipindi cha mwisho wa mwaka na kutofikia malengo ya ukusanyaji wa mapato
hatimaye malengo ya uendeshaji na mikakati ya taifa kwa ujumla itafikiwa mikopo muhtasarixlii serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ya ndani itapungua kwa kiasi kikubwa pamoja na kutokuwapo kwa matumizi ambayo hayalipiwi kwa sababu fedha zitatolewa kulingana na bajeti zilivyoidhinishwa
kwa kufanya hivyo inatarajiwa kwamba shughuli zilizopangwa zitatekelezwa kwa mujibu wa ratiba
ili kupunguza utegemezi katika misaada ya nje kwa ajili ya utekelezaji wa mipango ya maendeleo ya taifa serikali inashauriwa itafute vyanzo mbadala vya ndani ili kuongeza mapato
c pensheni naishauri serikali kuwasilisha makato ya kisheria kwenye mifuko ya pensheni kwa wakati kwa kuzingatia sheriaza mifuko ya pensheni ili kuepukana na adhabu isiyo ya lazima
kufanya hivyo kutaongeza ukwasi wa mifuko hivyo kuwezesha wanufaika wa mifuko wa pensheni kulipwa kwa wakati
d msajili wa hazina napenda kusisitiza mapendekezo yangu yafuatayo kwa serikali a kuanzisha mfuko wa uwekezaji na b kuanzisha mfuko wa kuhifadhi fedha ambao utatumika kwa ajili ya kukusanya fedha c kuharakisha utoaji wa hati fungani zisizo za fedha kwa ajili ya majukumu ya pensheni na dhamana zilizoshindwa kulipwa ili kuyawezesha madeni hayo kuingizwa kwenye deni la taifa
e mamlaka ya mapato tanzania i
serikali iweke mkazo katika usimamizi wa misamaha ya kodi na marejesho yatokanayo na kodi na kuimarisha ukaguzi na uendeshaji wa misamaha na marejesho yatokanayo na kodi ili kupunguza wadai hewa katika mtandao wa walipa kodi ya ongezeko la thamani yaani vat
aidha serikali iendelee kupitia sera na kanuni za misamaha na marejesho ya kodi ili muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xliiikuimarisha maeneo hayo
ii
serikali itoe msamaha au kupunguza kiasi cha riba na tozo kwa wafanyabiashara watakaoweka wazi madeni yao pia kuwapa nafasi ya kulipa kwa awamu ili kuwawezesha kumaliza madeni na kuokoa mapato ya serikali
iii
serikali iharakishe usikilizwaji wa pingamizi za kodi za mda mrefu katika bodi za rufaa za kodi na mahakama ya rufaa ya tanzania kuwezesha ukusanyaji wa kodi kwa wakati
iv
serikali iimarishe kaguzi na pelelezi za walipa kodi ili kuweza kubaini ukwepaji wa kodi pia ichukue hatua kali katika kukusanya kodi zilizobainika
serikali iimarishe uendeshaji na usimamizi wa utoaji wa mizigo na mafuta yanayoingizwa nchini kwa matumizi ya ndani au kusafirishwa kwenda nje ya nchi kuzuia kuuzwa katika soko la ndani bila kulipiwa ushuru wa forodha stahiki
aidha iimarishe ukusanyaji wa kodi kwa haraka endapo bidhaa hizo zitagundulika kuuzwa katika soko la ndani kinyume na sheria
f deni la taifa napendekeza yafuatayo kwa serikali a kuongeza jitihada za ndani za kuhamasisha ukusanyaji wa mapato ya kujenga wigo mpana wa kulipa madeni kwa kuweka mkakati wa kulipa na b kuweka mpango maalum wa kimkakati kuhusu fedha ikiwa ni pamoja na kupunguza gharama na kuongeza mikopo yenye masharti nafuu pamoja na kuratibu vizuri shughuli za fedha za kigeni hapa nchini
g udhibiti wa ndani maafisa masuuli wanawajibika kuanzisha mifumo ya udhibiti wa ndani kama vile kusimamia uendeshaji wa shughuli na kufanya mabadiliko yanapohitajika
huu ni mchakato endelevu wa muhtasarixliv serikali kuu ripoti kuu ya mwaka kulenga kuimarisha udhibiti wa ndani ili kuboresha utoaji wa huduma kwa umma
hatua zaidi kutoka serikalini zinahitajika katika kuhakikisha kuwa taasisi zote zinakuwa na mfumo imara wa udhibiti wa ndani ili kutimiza kwa ufanisi majukumu yao ya kisheria
h usimamizi wa rasilimali watu na taarifa za mishahara serikali inapaswa kuimarisha mfumo wa udhibiti wa ndani ili kuhakikisha kwamba orodha ya malipo ya mishahara inahakikiwa makato ya kisheria yanawasilishwa kwa wakati na kwamba wote wanaolipwa posho ya kukaimu wanakatwa kodi ya mapato paye
kiasi cha malipo ya mishahara kwa wafanyakazi hewa kirudishwe
aidha nashauri maafisa masuuli waiarifu tume ya mikopo ya elimu ya juu heslb juu ya ajira ya wanufaika na wahakikishe makato yanafanyika kutoka katika mishahara yao na kuiwasilisha bodi
vile vile wafanye tathmini ya utendaji wa wafanyakazi mara kwa mara kulingana na kanuni za utumishi wa umma
xxii wakala wa serikali mifuko maalumu na taasisi nyingine nashauri kuwa wakala za serikali taasisi za serikali na mifuko wafuate sheria na kanuni kama vile sheria ya fedha za umma na kanuni zake kanuni ya efd kanuni ya kodi ya mapato ya mwaka sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake na masharti ya mkataba
kwa mfano kivuko kilichonunuliwa bila kukidhi viwango nashauri uongozi wa taasisi husika kuwasiliana na wasambazaji kwa ajili ya kufanya marekebisho yote yaliyobainiwa na kamati ya kupokea na kukagua bidhaa ikiwa ni pamoja na kasi ya kiwango cha chini na juu hatimaye watoe cheti muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xlvcha kukubalika bidhaa ili kivuko kiweze kutumika kwa malengo yaliyokusudiwa
ninatoa wito kwa wasimamizi wa mradi wa mabasi yaendayo kasi dart kupitia mkataba kwa haraka ili huduma ya usafiri wa mabasi ya haraka ianze na kuhakikisha kwamba mabasi ya ziada yanajumuishwa na kusimamiwa kwa malengo yaliyokusudiwa
pia nashauri wakala ziwezeshwe ili ziweze kujimudu kikamilifu kwa kutegemea vyanzo vyao vya mapato badala ya kutegemea serikali kuu katika kugharamia shughuli zao
kwenye ucheleweshwaji wa ulipwaji wa mikopo katika uuzaji wa majengo ya serikali nashauri tba ichukue hatua za kisheria dhidi ya wadaiwa sugu ili kuhakikisha madeni hayo yanakusanywa bila ucheleweshwaji zaidi
tanroads na rita nashauri wafuatilie kwa karibu wizara ya fedha juu ya upatikanaji wa fedha za kukamilisha mradi
a mapungufu katika manunuzi na usimamizi wa mikataba natoa ushauri kwa menejimenti na taasisi za serikali kuu kwa kuhakikisha zinaifuata kikamilifu sheria ya manunuzi hasa katika kuhakikisha kuandaa na kuutekeleza mpango wa manunuzi wa mwaka kupata idhini ya bodi ya manunuzi kuhakikisha manunuzi yanafanyika kwa idhini ya bodi ya zabuni vifaa na bidhaa vinafanyiwa ukaguzi kabla ya kupokelewa na kufanya manunuzi kutoka kwa wazabuni walioidhinishwa
maafisa masuuli wa taasisi za serikali kuu wanapaswa kuhakikisha kuwa vitengo vya manunuzi pmus na bodi za manunuzi tbs zinaundwa kwa ukamilifu ili muhtasarixlvi serikali kuu ripoti kuu ya mwaka kutekeleza majukumu yake kama yalivyoainishwa katika sheria ya manunuzi ya umma na kanuni zake
kwa upande wa kuchelewa kuanza na kukamilika kwa mikataba nashauri uongozi wa taasisi za serikali kuu ichunguze sheria na masharti katika mikataba husika na kuhakikisha wanaoshindwa kutimiza masharti ya mikataba yao wanashtakiwa kwa kushindwa masharti ya mikataba
b mapungufu katika usimamizi wa matumizi bila ya kuwapo kwa kumbukumbu na nyaraka sahihi malipo yaliyofanyika bila kuwa na viambatisho vya kutosha hayawezi kuthibitika kuwa sahihi hivyo fedha za umma zinaweza kutumika bila utaratibu wa sheria na kwa njia bora
bodi za ushauri za wizara za mashirika husika na maafisa masuuli wa taasisi wanatakiwa waimarishe udhibiti wao wa ndani ili kuhakikisha kwamba shughuli za usimamizi wa matumizi zinafuata sheria ya fedha za umma na kanuni zake
c mapungufu katika usimamizi wa mali ni matumaini yangu kwamba serikali inatekeleza kikamilifu mfumo mpya wa kuandaa taarifa za fedha katika sekta ya umma ipsas accrual kama ilivyoainishwa na bodi ya kimataifa ya viwango vya hesabu za umma
serikali inashauriwa kuanzisha mfumo wa ufuatiliaji katika kuhakikisha kuwa maelekezo yote yanayotolewa na wizara ya fedha yanatekelezwa na taasisi zote
maelekezo hayo yanahusu vipengele kama vile mpango wa utekelezaji wa mfumo mpya katika kutengeneza rejista ya mali za kudumu iliyotimilifu kuwapo kwa mpango maalumu wa kukarabati majengo na kuendeleza viwanja vinavyomilikiwa na balozi nje ya nchi kuandaa muongozo maalumu wa kuondoa mali za kudumu ambazo hazitengenezeki pamoja na kuliwezesha jeshi la zimamoto kuwa na idadi ya magari ya zimamoto inayoridhisha
taasisi muhtasari serikali kuu ripoti kuu ya mwaka xlviizinashauriwa kushuhulikia hati miliki za maeneo yao kutoka kwa taasisi husika
d usimamizi wa madeni kutokana na ongezeko kubwa la madeni ninapendekeza serikali iyaingize kwenye bajeti ya mwaka wa fedha madeni yote ili kuondoa uwezekano wa serikali kuingia katika mogogoro na wazabuni pamoja na wadau wengine
kama madai ya shilingi bilioni 
 yangelipwa katika mwaka wa fedha taasisi nyingi zingekuwa na matumizi ya ziada kwenye matumizi ya kawaida na yale ya maendeleo
hii inamaanisha kwamba fedha ziwe zinatolewa kwa jinsi zilivyoidhinishwa na bunge
kwa kuzingatia mapendekezo yangu ya awali serikali inashauriwa kufanya mkazo kwenye kila taasisi kuwa na mikakati ya usimamizi wa vihatarishi ili kuhakikisha hatari ya kuwa na madeni tarajiwa inapunguzwa
e kaguzi maalumu na mambo mengine naishauri serikali ihakikishe kuna udhibiti wa kutosha kwenye uhamishaji wa fedha kwenda kwenye taasisi zilizo chini ya wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi
zaidi napendekeza afisa masuuli kufuatilia fedha zinazohamishwa na kufanya marekebisho kwenye taarifa za hesabu za mwisho
nashauri wadau wa utekelezaji wakishirikiana na wadau wa maendeleo wafanye utafiti wa kina wa mapungufu yote yaliyobainika ili kuweza kuchukua hatua za kisheria na kinidhamu
f vyama vya siasa nashauri afisa masuuli kwa kushirikiana na msajili wa vyama vya siasa washughulikie suala la muhtasarixlviii serikali kuu ripoti kuu ya mwaka uandaaji na uwasilishaji wa taarifa za fedha kwa wakati kulingana na matakwa ya kisheria
g masuala mengine juu ya utekelezaji wa sera za kigeni na diplomasia ya kiuchumi napendekeza mgawanyo wa watumishi katika balozi uzingatie ujuzi na maarifa unaohitajika katika biashara uwekezaji utalii na utawala wa uchumi ili kuhakikisha watumishi wana uwezo wa kutoa huduma inayohitajika
zaidi napendekeza watumishi waajiriwe ili kujaza nafasi zilizo wazi kwa muda stahiki napendekeza bajeti ya kutosha itengwe ili kuhakikisha balozi zina uwezo wa kukidhi mahitaji yao ya kifedha
pia fedha zitolewe kwa wakati ili kuziwezesha balozi kulipa ankara zao kwa wakati
napendekeza serikali zianzishe kitengo cha kuratibu taarifa za nchi ambacho kitawajibika kikamilifu katika kuratibu na kuwasilisha taarifa mbalimbali za nchi kwa balozi husika
serikali kuu ripoti kuu ya mwaka sura ya kwanzasura ya kwanza 
 utangulizi sura hii inatoa taarifa ya jumla kuhusu mchakato wa ukaguzi hitaji la kisheria la kufanya ukaguzi pamoja na mahusiano kati ya wakaguzi na wakaguliwa
 mamlaka ya ukaguzi ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa mujibu wa ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania ya mwaka iliyofanyiwa marekebisho mara kwa mara na kifungu cha c cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ndiye mkaguzi wa mapato yote ya serikali na matumizi
mamlaka yake kisheria ni kama yalivyoainishwa katika jedwali na
 hapa chini
jedwali mamlaka ya kisheria ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali vigezo mamlaka ibara ya c ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania inamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu kufanya ukaguzi na kutoa taarifa ya ukaguzi wa hesabu za serikali angalau mara moja kila mwaka kwa taarifa za fedha zilizoandaliwa na maafisa masuuli wa serikali ya jamhuri ya muungano ya tanzania taarfifa za fedha za mahakama zote za jamhuri ya muungano wa tanzania na taarifa za fedha za bunge
sura ya kwanza sura ya kwanza serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka vigezo mamlaka ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali na kila mtumishi wa serikali aliyeruhusiwa na yeye atakuwa na haki ya kukagua vitabu kumbukumbu taarifa za akaunti ripoti na hati nyinginezo zote zinazohusika na aina yoyote ya akaunti iliyotajwa katika ibara ndogo 
kifungu na
c cha sheria ya ukaguzi wa umma na
 mamlaka ya kikatiba ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali ni kukagua na kutoa taarifa za ukaguzi juu ya taarifa za fedha za serikali ya jamhuri ya muungano wa tanzania yaani wizara idara zinazojitegemea wakala wa serikali mashirika ya umma na miradi ya wafadhili serikali za mitaa mahakama na bunge chanzo katiba ya jamhuri ya muungano ya sheria ya ukaguzi wa umma na
 ya mwaka 
 madhumuni ya ukaguzi madhumuni ya kufanya ukaguzi ni kuniwezesha kama mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kutoa maoni huru ya ukaguzi kuhusiana na hesabu za wizara idara wakala wa serikali sekretarieti za mikoa mamlaka ya mapato tanzania na hesabu jumuifu za taifa kwa mwaka ulioishia juni 
pia kuthibitisha kama taarifa za fedha zimetayarishwa kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma visivyo vya msingi wa taslimu ipsas accrual basis of accounting vilevile kuhakiki iwapo sheria na kanuni zimezingatiwa
sura ya kwanza sura ya kwanza serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 mbinu za ukaguzi ukaguzi huu ulijumuisha mapitio ya taarifa mbalimbali za uhasibu pamoja na taratibu nyingine ili kukidhi malengo ya ukaguzi
taratibu zilizotumika ni kama ifuatavyo kupanga ukaguzi ili kutambua na kutathimini viashiria hatarishi iwapo vinatokana na udanganyifu au makosa kwa kuzingatia uelewa wa taasisi inayokaguliwa na mazingira yake pamoja na tathimini ya uthibiti wa ndani kupata vielelezo stahiki na ushahidi wa ukaguzi ulio sahihi na unaojitosheleza juu ya usahihi au kukosekana kwa taarifa muhimu katika kutathimini viashiria hatarishi kutoa maoni huru ya ukaguzi juu ya taarifa za fedha kwa kuzingatia hitimisho la ushaidi wa ukaguzi uliopatikana na kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi yaliyotolewa miaka ya nyuma pamoja na maagizo ya kamati ya fedha ya kudumu ya bunge ili kuhakikisha hatua stahiki zimechukuliwa juu ya masuala ya hoja husika 
 mawanda ya ukaguzi ukaguzi huu ulifanyika kwa kufanya tathmini ya ufanisi wa uhasibu na mifumo ya udhibiti wa ndani juu ya shughuli mbalimbali za taasisi za serikali kuu
ukaguzi ulifanywa kwa misingi ya sampuli kwa hiyo matokeo ya ukaguzi huu kwa kiasi kikubwa yalitegemea kumbukumbu za taarifa na nyaraka zilizoombwa na kuwasilishwa kwa ajili ya ukaguzi
sura ya kwanza sura ya kwanza serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kama mkaguzi si jukumu langu la msingi hasa kutafuta udanganyifu rushwa na makosa hivyo basi ukaguzi wangu hauwezi kutegemewa kufichua mambo yote hayo
hata hivyo ukaguzi wangu ulipangwa kwa njia ya kuweza kujiridhisha kwamba kama kungekua na makosa makubwa katika taarifa za fedha yanayotokana na kukiukwa kwa taratibu ikiwa ni pamoja na udanganyifu ningeweza kuzibaini
wajibu wa kuchunguza kuzuia dosari na kuweka mifumo thabiti wa udhibiti wa ndani ni jukumu la menejimenti ya taasisi husika
 viwango na taratibu za ukaguzi zilizotumika kutoa taarifa idadi ya wakaguliwa na muundo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi sehemu hii inaeleza juu ya viwango na taratibu za ukaguzi zilizotumika wakati wa ukaguzi wa mwaka wa fedha kwa taarifa za hesabu za serikali kuu pamoja na namna ya kuwasilisha ripoti za ukaguzi idadi ya wakaguliwa na muundo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi
 viwango vya ukaguzi vilivyotumika ofisi ya taifa ya ukaguzi ni mwanachama wa shirika la kimataifa la asasi kuu za ukaguzi intosai shirika la asasi kuu za ukaguzi afrika afrosai na shirika la asasi kuu za ukaguzi afrika nchi zinazozungumza kiingereza afrosai e
ushirikiano na taasisi nyingine kuu za ukaguzi sai imewezesha ofisi ya taifa ya ukaguzi naot kuwa na eneo kubwa la kujifunza na kubadilishana uzoefu na utaalamu wa ukaguzi katika sekta ya umma
ukaguzi huu ulifanyika kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya asasi kuu za ukaguzi issais sura ya kwanza sura ya kwanza serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka viliyotolewa na shirika la kimataifa la asasi kuu za ukaguzi intosai ili kutoa uhakika kama taarifa za fedha ni sahihi na hazina makosa
 taratibu zilizotumika kutoa taarifa hatua mbalimbali zimechukuliwa ikiwa ni pamoja na kufanya mawasiliano na menejimenti ya wakaguliwa kabla ya kutoa ripoti hii ya mwaka
kwa hiyo basi ni vyema kubainisha hatua zote kwa watumiaji wa ripoti hii ili waweze kufahamu taratibu zinazotumika katika kukamilisha ripoti ya ukaguzi ya mwaka kwa hesabu za serikali kuu taratibu hizo za ukaguzi ni kama zinavyoonekana katika kielelezo na
 hapo chini kielelezo utaratibu ukaguzi kwa mwaka kufanya kikao cha kwanza na uongozi wa mkaguliwa kutoa baru ya kuanza ukag uzi kuanza ukaguzi wa awali kutoa taarifa ya mapungufu ya ukaguzi kwa kipindi cha kati kufanya ukaguzi wa taarifa za fedha kuandaa mpango mkakati wa ukaguzi kufany kikao cha mwisho na mkaguli wa kutoa taarifa ya mwisho ya ukaguzi kwa mkaguli wa kuand aa taarif kuu ya mwak na kuwas ilisha chanzo taarifa za ukaguzi kwa mwaka wa fedha 
 idadi ya wakaguliwa na muundo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi idadi ya wakaguliwa katika kipindi cha mwaka wakaguliwa kati ya ndio waliokaguliwa wakaguliwa chini ya serikali kuu walikaguliwa wakaguliwa hawa wamechanganuliwa pamoja na asilimia zao ni kama inavyoonekana katika jedwali na
 na kielelezo na
 hapa chinisura ya kwanza sura ya kwanza serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali idadi ya wakaguliwa muundo na idadi ya wakaguliwa kwa mwaka wa fedha jumla asilimia mafungu wizara idara balozi wakala taasisi nyingine sekretareti za mikoa jumla chanzo taarifa za ukaguzi kwa mwaka wa fedha jedwali na
 hapo juu linalohusu idadi ya wakaguliwa linaweza kuonyeshwa kwa kwa mwaka wa fedha katika kielezo na
hapa chini kielelezo idadi wa wakaguliwa chanzo taarifa za ukaguzi kwa mwaka wa fedha pamoja na hayo sikufanikiwa kufanya au kukamilisha ukaguzi wa taasisi nane kwa sababu tofauti kama nilivyoainisha hapa chini
sura ya kwanza sura ya kwanza serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali orodha ya taasisi ambazo ukaguzi wake haujahitimishwa taasisi maelezo wakala wa usajili wa biashara na leseni brela hesabu za fedha hazikuwasishwa mfuko wa maafa nrf ukaguzi haujakamilika taarifa yake itajuishwa kaitka ukaguzi ujao bodi ya mfuko wa barabaraukaguzi haujakamilika taarifa yake itajuishwa kaitka ukaguzi ujao taasisi ya utafiti wa mifugo tanzania ukaguzi haujakamilika taarifa yake itajuishwa kaitka ukaguzi ujao shirikisho la mabunge ya jumuiya ya madolaukaguzi haujakamilika taarifa yake itajuishwa kaitka ukaguzi ujao shirika la uzalishaji mali matrekta ya kilimo suma jkt ukaguzi haujakamilika taarifa yake itajuishwa kaitka ukaguzi ujao wakala wa maendeleo kigamboni kda hesabu za fedha hazikuwasishwa mamlaka ya viwanja vya ndege tanzania ukaguzi haujakamilika taarifa yake itajuishwa kaitka ukaguzi ujao 
 mpangilio wa ofisi ya taifa ya ukaguzi mpangilio wa muundo wa ofisi ya ukaguzi ni kwa wakaguzi kufanya kazi kwa kushirikiana na wakaguzi wenye weledi na uzoefu
ukaguzi unafanywa na timu za ukaguzi ambazo husimamiwa na wakaguzi wa nje wa hesabu cea ambao hutoa taarifa kwa msaidizi wa mkaguzi mkuu wa hesabu
imekuwa muhimu kuwagawanya wakaguliwa wetu katika maeneo madogo yanayoitwa sekta yanayongozwa na msaidizi wa mkaguzi mkuu aags ambaye anatoa taarifa kwa naibu mkaguzi mkuu dags ambaye anatoa taarifa moja kwa moja kwa mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
ripoti ya mwaka ya serikali kuu inajumuisha divisheni mbili ile ya serikali kuu na ile ya hesabu za taifa
sehemu ya muundo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi kwa serikali kuu ni kama inavyoonekana katika sura ya kwanza sura ya kwanza serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo no
 hapo chini kielelezo sehemu ya muundo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi kwa serikali kuu kielelezo no sehemu ya muundo wa ofisi ya taifa ya ukaguzi kwa serikali kuu kwa mwaka uliomalizika 
 majukumu ya kisheria ya taasisi zinazokaguliwa menejimenti za serikali kuu na taasisi zake zinawajibika kuandaa taarifa za hesabu zinazozingatia viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma ipsas
pia inawajibu wa kuandaa na kuonesha kwa usahihi wa taarifa za fedha na kuweka mifumo ya udhibiti wa ndani ambao uongozi utaona unafaa ili kuwezesha kuandaa taarifa za hesabu ambazo hazina mapungufu na udanganyifu na makosa mengine
wajibu wa kisheria katika maandalizi na kuwasilisha taarifa za fedha yanaweza kufafanuliwa kwa msaada wa kielelezo na
 hapo chini
sura ya kwanza sura ya kwanza serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo majukumu ya kisheria ya wakaguliwa chanzo sheria ya fedha ya umma na
 nna waraka wa kihasibu na
 wa mwaka 
 taarifa za fedha taarifa kamili za fedha zinazoandaliwa kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya uhasibu katika sekta ya umma kwa misingi ya fedha isiyo taslimu inajumuisha taarifa zifuatazo i
mizania ya hesabu ii
taarifa ya mapato na matumizi taarifa ya ufanisi wa fedha iii
taarifa ya mabadiliko ya mtaji iv
taarifa ya mtiririko wa fedha v
taarifa ya uwiano wa bajeti na kiasi halisi cha matumizi nasura ya kwanza serikali kuu ripoti kuu ya mwaka vi
sera za uhasibu na maelezo ya taarifa za fedha
 matarajio ya matokeo ya ripoti ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu inategemea kutoa matokea chanya katika taasisi zilizokaguliwa na wadau wote wanaohusishwa na ukaguzi wangu
ukaguzi huchochea uwajibikaji ukaguzi huchochea utekelezaji wa nidhamu ya fedha ukaguzi husaidia kutambua na kuzuia mapungufu yanayoweza kutokana na udanganyifu au makosa na matumizi mabaya ya rasilimali za umma ukaguzi hukuza mbinu bora za utunzaji wa hesabu ukaguzi husaidia usimamizi imara wa rasilimali za umma ukaguzi husaidia katika kufikia utawala bora na kuainisha viashiria vya rushwa ukaguzi huongeza ubora wa kiwango cha taarifa za fedha na kuwapa imani watumiaji wa taarifa za fedha na kuongeza uwajibikaji katika kusimamia serikali kwa ujumla wake
sura ya pili serikali kuu ripoti kuu ya mwaka sura ya pili hati za ukaguzi 
 utangulizi lengo kuu la kufanya ukaguzi wa mwaka ni kutoa uhakika kwa watumiaji kama taarifa za fedha zimewasilishwa kwa usahihi katika mambo yote muhimu katika kipindi cha utoaji wa taarifa za fedha kwa mujibu wa misingi inayotumika katika uandaaji wa taarifa hizo
ukaguzi unawapa watumiaji kiwango cha uhakika namna taarifa za fedha za serikali kuu zinavyoweza kuaminiwa na kutumika kulingana na taratibu za ukaguzi uliofanyika
 maana ya hati ya ukaguzi ripoti yangu ya ukaguzi kuhusu taarifa za fedha za wizara idara na wakala wa serikali mdas imeelezwa katika misingi ya ukweli na haki
kwa ujumla hii inachukuliwa kumaanisha kwamba taarifa za fedha zina ukweli usiokuwa na upendeleo na huakisi hali halisi ya miamala ya kiuchumi katika taasisi husika hati ya ukaguzi inatoa maoni ya kama taarifa za fedha zimeandaliwa na zimezingatia masuala yote muhimu kulingana na mifumo inayokubalika ya uandaaji wa taarifa za fedha
maoni hayo ya ukaguzi ni lazima yaoneshe kama taarifa husika za fedha zimetoa ufafanuzi wa kutosha kumwezesha mtumiaji wa taarifa hizo kuzielewa ama la
maoni ya mkaguzi katika taarifa za fedha yanasaidia kuzifanya taarifa za fedha kuaminika zaidi hata hivyosura ya pili sura ya pili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hayatoi uhakika wa kufanikiwa kwa taasisi siku za usoni na hayatoi dhamana kwamba taasisi iko huru dhidi ya udanganyifu 
 aina za hati za ukaguzi maoni ya ukaguzi kulingana na viwango vya kimataifa vya ukaguzi wa taasisi za umma issais
yafuatayo ni maelezo ya aina za hati za ukaguzi kama ilivyo kwenye jedwali hapo chini jedwali aina za hati za ukaguzi hati ya ukaguzi kigezohali halisi ya mwaka hati inayoridhisha issai 
 taarifa za fedha zimeandaliwa kwa kuhusisha masuala yote muhimu kulingana na mifumo ya uandaaji wa taarifa za fedha iliyokubalika kimataifa
jumla ya wakaguliwa sawa na asilimia zimepata hati zinazoridhisha angalia kiambatisho 
 hati yenye shaka issai 
 taarifa za fedha zilizoandaliwa zinaonesha kutokubaliana na uongozi au kukwazwa kwa mawanda ya ukaguzi ambayo ni muhimu lakini si makubwa na isipokuwa kwa madhara ya mapungufu hayo taarifa za fedha zimeandaliwa katika mambo yote kulingana na mfumo wa uandaaji wa taarifa za fedha unaokubalikajumla ya taasisi sawa na asilimia zimepata hati yenye shaka
angalia kiambatisho na 
 a b sura ya pili sura ya pili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hati ya ukaguzi kigezohali halisi ya mwaka hati isiyoridhisha issai 
 madhara ya kutokubaliana ni makubwa na muhimu kwenye taarifa nzima ya fedha na kama mkaguzi anahitimisha kwa kutoa hati yenye mashaka kwenye ripoti ya ukaguzi kusingetosheleza katika kuonesha upotoshaji au kutokamilika kwa taarifa za fedhahati ya ukaguzi isiyoridhisha ilitolewa kwa taasisi ya mzinga sawa na asilimia ya wakaguliwa wote vigezo vimeoneshwa kwenye kiambatisho na 
 hati mbaya issai 
 madhara ya kukwazwa kwa mawanda ya ukaguzi ni makubwa na muhimu na mkaguzi ameshindwa kupata nyaraka za kutosha wakati wa ukaguzi ili kuweza kutoa hati sahihi na kujidhihirisha kuwa madhara yanayoweza kutokea kutokana na mapungufu ambayo hajaweza kuyagundua yanaweza yakawa makubwa na ya muhimu sana
katika hali hii mkaguzi anakataa kutoa hati ya ukaguzi
hakuna taasisi iliyopata hati mbaya
chanzo issai taarifa za hesabu zilizokaguliwa kwa mwaka 
 aya yenye masuala ya msisitizo na aya yenye masuala mengine aya yenye masuala ya msisitizo pamoja na aya yenye masuala mengine kama ilivyo kwenye jedwali na
zinaweza kujumuishwa kwenye ripoti ya ukaguzi kulingana na hali fulani
matumizi yake hayasababishi kubadili hati yenye shaka au isiyoridhisha kwenye taarifa za fedha sura ya pili sura ya pili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka lakini zinawasilisha ujumbe wa ziada kupitia ripoti ya ukaguzi kadri mkaguzi anavyoona ni lazima kuwafanya watumiaji kuwa makini katika jambo hilo au mambo hayo
jedwali aya yenye masuala ya msisitizo na aya yenye masuala mengine aya yenye masuala ya msisitizo aya yenye masuala mengine aya hujumuishwa wakati mambo yanayoathiri taarifa za fedha yamewasilishwa au kuoneshwa kwenye taarifa za fedha na kwamba ni ya muhimu kwa watumiaji kuelewa taarifa ya fedha
mfano uwalakini kutokana na madai ya kisheria ambapo haijulikani matokeo ya madai yako nje ya uwezo wa mkaguliwa na yanaweza kuathiri taarifa ya fedha pale ambapo kuna kiasi kikubwa cha kutooana au kuchanganyana kati ya yaliyomo kwenye ripoti ya mwaka ya wakaguliwa na taarifa za fedha au kati ya ufafanuzi uliopo kwenye taarifa za fedha na taarifa zenyewe za fedha ambapo yalihitaji kurekebishwa lakini uongozi wa taasisi husika haukufanya hivyo
kama kuna masuala ya mkaguliwa kushindwa kuendeleza shughuli going concern endapo kuma mambo zaidi ya yale yaliyowasilishwa au kuoneshwa kwenye taarifa za fedha lakini kwa mtazamo wa mkaguzi anaona ni muhimu kwa watumiaji kuweza kuelewa majukumu ya ukaguzi au ripoti ya ukaguzi uwepo wa mapungufu ya udhibiti hali ya kutozingatia sheria na kanuni chanzo viwango vya kimataifa vya taasisi kuu za ukaguzi issais sura ya pili sura ya pili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 mchanganuo wa hati za ukaguzi kwa serikali kuu kwa miaka mitano mpaka hati za ukaguzi zilizotolewa kwa kipindi cha miaka mitano mpaka kwa upande wa serikali kuu ni kama unavyoainishwa katika jedwali na
 hapa chini jedwali mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitano mpaka na
na
na
na
 hati mbaya jumla mwakahati za ukaguzi hati yenye shakahati isiyoridhishahati inayoridhisha chanzo ripoti ya ukaguzi kwa kila mkaguliwa kutokana na jedwali na
 hapo juu mwenendo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitano kutoka mpaka kwa taasisi zilizo chini ya serikali kuu inaweza kuwasilishwa kwa kutumia kielelezo na
hapo chini kielelezo mwenedo wa hati za ukaguzi kwa miaka mitano chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu sura ya pili sura ya pili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa ujumla kutokana na mchanganuo hapo juu kwa kipindi cha miaka mitano pamekuwepo na kupanda na kushuka juu ya uandaaji wa taarifa za fedha kwa wizara idara na wakala wa serikali katika utekelezaji wa viwango vya kimataifa vya uandaaji wa hesabu za umma usiokuwa wa taslimu ipsas accrual basis of accounting uzingatiaji wa sheria na kanuni uboreshaji wa mifumo ya udhibiti wa ndani pamoja na kuzingatia mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali
 mchanganuo wa hati za ukaguzi kulingana na aina ya wakaguliwa to mchanganuo wa hati za ukaguzi zilizotolewa kwa kipindi cha miaka mitano kuanzia mwaka hadi kwa taasisi zilizokaguliwa unaonyeshwa kwenye jedwali na
hapo chinisura ya pili sura ya pili serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali mwenendo wa hati za ukaguzi kwa kipindi cha hatihati inayoridhishahati yenye shakahati isiyoridhishahati mbaya kund imwaka na na na na
wakaguliwamafungu balozi taasisi nyinginezo na mifuko maalum wakala source taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali hadi sura ya tatu sura ya tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya tatu ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka ya nyuma 
 utangulizi sura hii inatoa matokeo ya tathmini juu ya utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa kwa miaka ya nyuma kwa kila mkaguliwa ripoti ya jumla na ufuatiliaji wa utekelezaji wa mapendekezo ya kamati ya kudumu ya bunge ya hesabu za serikali pac
sura hii inatoa muhtasari wa mapendekezo ya ukaguzi pamoja na tathmini ya hatua zilizochukuliwa na wizara idara na wakala wa serikali katika kutekeleza maoni yangu
pia sura hii inajumuisha muhtasari wa mapendekezo juu ya ubora na kiasi cha fedha kutoka kila taarifa ya ukaguzi ambayo hayajatekelezwa kikamilifu au utekelezaji wake bado unaendelea
baadhi ya wakaguliwa hawajafanya jitihaza za kutosha katika utekelezaji wa mapendekezo yangu
kutotekeleza mapungufu yaliyoibuliwa kunaweza kuchangia makosa yaleyale kujirudia katika miaka inayofuata
hii pia ni ishara ya kukosa umakini na dhamira kwa maafisa masuuli
 mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali cag kwa miaka iliyopita kwa kila mkaguliwa ufanisi katika kufuatilia mapendekezo ya ukaguzi ni muhimu ili kupata manufaa kamili ya kazi ya ukaguzi
kufuatia mapitio ya hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi wa mwaka uliopita kwa kila mkaguliwa imeonekana kwamba baadhi ya wizara idara wakala wa serikali zilikuwa hazijatekeleza mapendekezo kama inavyoonekana katika kiambatisho na
 sura ya tatu sura ya tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka pia nimefanya ufuatiliaji juu ya utekelezaji wa mapendekezo yangu kuhusu taarifa za ukaguzi wa kila mkaguliwa maafisa masuuli wa wizara idara wakala wa serikali
jumla ya mapendekezo ya ukaguzi yalitolewa kwa maafisa masuuli wa wizara idara wakala wa serikali
kati ya mapendekezo ya ukaguzi mapendedkezo yalitekelezwa mapendekezo yalikuwa chini ya utekelezaji mapendekezo hayakutekelezwa mapendekezo yalitegemea matukio mengine na mapendekezo yaliyokuwa yanajirudia
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ni kama inavyoonekana katika jedwali na
 na kiambatisho na
 mpaka 
 jedwali hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa kila mkaguliwa hali halisi ya mapendekezo taasisi mafungu na balozi wakala taasisi nyingine jumla asilimia yaliyo teekelezwa yaliyo katika utekelezaji yasiyo tekelezwa yanayotegemea matukio mengine yanayojirudia chanzo taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali ili kuimarisha uwajibikaji na uwazi juu ya usimamizi wa rasilimali za umma ninawashauri maafisa masuuli kuhakikisha kuwa mapendekezo yasiyoshughulikiwa yanatekelezwa kwa wakati muafaka ili kupunguza kujirudia
maafisa masuuli wanashauriwa kuandaa mpango kazi na kuandaa majibu ya kila ripoti ya ukaguzi
sura ya tatu sura ya tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 kufuatilia utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi kwa miaka ya nyuma kuhusu ripoti ya mwaka ya ukaguzi ripoti yangu ya mwaka jana ilikuwa na mapendekezo yasiyoshughulikiwa ikiwa ni limbikizo la mapendekezo hadi mwaka wa fedha ulioishia juni ambayo yalihitaji utekelezaji wa serikali
nilipokea majibu kutoka kwa mlipaji mkuu wa serikali tarehe julai kupitia barua yenye kumbukumbu lh
 juu ya majibu ya serikali
kati ya mapendekezo mapendekezo yalitekelezwa mapendekezo yanaendelea kutekelezwa na hayakutekelezwa
hali ya utekelezaji wa mapendekezo ni kama ilivyooneshwa kwenye jedwali na
 na kiambatisho na 
 jedwali muhtasari wa hali ya utekelezaji wa mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali kwa miaka ya nyuma hali halisi ya mapendekezo mwaka wa fedha jumla asilimia yaliyotekelezwa yaliyo katika hatua ya utekelezaji yasiyotekelezwa jumla chanzo majibu ya mlipaji mkuu wa serikali kutokana na jedwali na
 hapo juu imebainika kwamba majibu ya serikali juu ya mapendekezo ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa serikali siyo ya kuridhisha
malengo ya kutoa mapendekezo hayo ni kuboresha usimamizi wa fedha katika wizara idara na wakala serikali hivyo serikali inahitaji kuchukua sura ya tatu sura ya tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hatua kuhakikisha kuwa mapendekezo hayo yanatekelezwa ipasavyo kwa ajili ya kuboresha utendaji bora na uwajibikaji
 kufuatilia utekelezaji wa maelekezo ya kamati ya kudumu ya bunge pac napenda kutoa shukrani zangu za dhati juu ya msaada ninaopata kutoka kamati ya kudumu ya bunge pac kwa kutoa maelekezo muhimu kwa serikali ili kutekeleza mapendekezo ninayotoa katika taarifa zangu za ukaguzi
hivyo pac imesaidia majukumu yangu ya kisheria kuwa na manufaa
ni muhimu sana maagizo yote yaliyotolewa na pac kutekelezwa kwa wakati
katika utekelezaji wa maelekezo ya pac serikali itakuwa katika nafasi ya kuongeza makusanyo ya mapato kudhibiti bajeti na matumizi na kuleta uwajibikaji bora wa rasilimali za umma
katika ripoti ya mwaka kulikuwa na maelekezo tisa yaliyotolewa na pac ambayo yalihitaji usikivu wa serikali kwa ajili ya utekelezaji
mapendekezo sita yalikuwa ya mwaka wa fedha ulioishia tarehe juni na matatu yalikuwa ya mwaka wa fedha uliooishia tarehe juni 
hakukuwa na maelekezo zaidi yaliyotolewa na pac juu ya taarifa ya cag kwa mwaka wa fedha unaoishia tarehe juni kwani ni mwaka ambao bunge lilivunjwa kikatiba na rais wa jamhuri ya muungano wa tanzania mnamo tarehe julai 
kwa maana hiyo pac haikufanya mkutano wowote na mlipaji mkuu wa serikali
kwa sababu hiyo maelekezo ya pac ya mwaka yataingizwa kwenye ripoti ya jumla ya ukaguzi wa mwaka 
maelezo ya hali halisi ya utekelezaji yanapatikana kwenye jedwali na
 na kiambatisho na 
 sura ya tatu sura ya tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka serikali kuu ripoti kuu ya mwaka jedwali muhtasari wa utekelezaji wa maelekezo ya pac ya miaka iliyopita hali halisi ya mapendekezo jumla asilimia yaliyotekelezwa yaliyo katika hatua ya utekelezaji yasiyotekelez wa jumla chanzo majibu ya mlipaji mkuu wa serikali juu ya maelekezo ya pac ya mwaka kutoka kwenye jedwali na
 inaweza kuhitimishwa kuwa kuna kasi ndogo na mikakati duni juu ya utekelezaji bora wa maelekezo ya pac juu ya mapendekezo ninayoishauri serikali katika taarifa zangu za kila mwaka
sura ya tatu sura ya tatu serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya nne serikali kuu ripoti kuu ya mwaka sura ya nne usimamizi wa fedha za umma 
 utangulizi sura hii inaonyesha muhtasari wa matokeo muhimu ya ukaguzi na mapendekezo husika kutokana na makisio ya mapato na matumizi ya serikali yaliyoidhinishwa na bunge kwa mwaka wa fedha 
 mapitio ya bajeti bajeti ya serikali hupitishwa na bunge kwa kipindi cha mwaka mmoja kuanzia tarehe julai juni ya mwaka unaofuata
bajeti ya serikali ipo katika misingi ya fedha taslimu
hata hivyo matumizi na mapato ya serikali hufanyika kwa misingi isiyo ya fedha taslimu tangu kuanzishwa kwa matumizi ya viwango vya kimataifa visivyo vya misingi ya fedha taslimu ipsas accrual basis of accounting
kwa sasa serikali kuu iko katika kipindi cha mpito ikitegemea kutumika kwa ukamilifu ifikapo mwaka wa fedha 
vyanzo vya fedha za kutekeleza bajeti ya serikali vimebakia vile vile vikiwa na tofauti kidogo huku bajeti ya serikali ikiongezeka kila mwaka
vyanzo vikuu vya fedha vya serikali ni pamoja na kodi misaada ya wahisani wadau wa maendeleo pamoja na mikopo ya ndani na nje
bajeti ya serikali kwa mwaka wa fedha iliyoidhinishwa na bunge iliongezeka kutoka shilingi bilioni 
 katika kwa mwaka hadi kufikia shilingi bilioni 
 katika mwaka ongezeko la takriban asilimia 
 kama inavyoonekana katika kielelezo na
hapa chini sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo mwenendo wa bajeti dhidi ya mapato halisi 
 mwenendo wa ujumla wa ukusanyaji wa mapato serikali ilipanga kukusanya mapato ya shilingi bilioni 
 katika mwaka wa fedha ambapo shilingi bilioni 
 zitumike katika matumizi ya kawaida ongezeko la 
 ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 zilizotengwa mwaka na shilingi bilioni 
 zitumike kwenye shughuli za maendeleo ongezeko la 
 ikilinganishwa na shilingi bilioni 
 mwaka 
kutofikia lengo la mapato kwa kiasi cha shilingi bilioni 
 jumla ya mapato halisi yaliyokusanywa kutoka vyanzo vilivyoainishwa ilifikia shilingi bilioni 
 na kufanya kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na 
 kutokusanywa ukiondoa mapato kutoka serikali za mitaa
kati ya fedha zilizokusanywa shilingi bilioni 
 zilitolewa kwa wizara idara za serikali wakala wa serikali na sekretarieti za mkoa shilingi bilioni 
 kwa matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa ajili ya shughuli za maendeleo
sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hata hivyo kati ya fedha zilizotolewa kiasi cha shilingi bilioni 
 za matumizi ya kawaida na shilingi bilioni 
 kwa miradi ya maendeleo zilitolewa katika robo ya nne ya mwaka wa fedha kati ya aprili na juni sawa na 
 ya bajeti yote ya serikali na kiasi cha shilingi bilioni 
 zilizotolewa kwa wizara ya ujenzi hazikupokelewa wizarani katika mwaka wa fedha husika na hivyo kuathiri utekelezaji mzima wa bajeti ya wizara hiyo
mapato yatokanayo na kodi katika mwaka wa fedha mapato halisi yaliyokusanywa kutokana na kodi yalikuwa shilingi bilioni 
 dhidi ya makisio ya shilingi bilioni 
 na kuonyesha kutofikiwa kwa lengo kwa kiasi cha shilingi bilioni 
 ya jumla ya makisio yaliyopitishwa
mapato hayo yaliyotokana na kodi kutoka tanzania bara na zanzibar
sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka mapato yasiyotokana na kodi mapato yasiyotokana na kodi yaliyokusanywa kwa mwaka yalikuwa shilingi bilioni 
 dhidi ya makisio ya shilingi bilioni 
 hivyo kutofikia lengo la makusanyo kwa shilingi bilioni 
 sawa na ya makisio yaliyoidhinishwa
mapato halisi ya fedha za gawio mapato halisi kutokana na fedha za gawio kama yalivyoripotiwa katika taarifa za fedha za ofisi ya msajili wa hazina yalikuwa shilingi bilioni 
 yakilinganishwa na lengo la shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ya makisio yaliyopitishwa hazikuweza kukusanywa
mapato yatokanayo na mikopo ya ndani mapato yatokanayo na mikopo ya ndani ambayo ni kwa ajili ya kugharamia bajeti na kulipia mikopo iliyofikia muda wake yalikuwa shilingi bilioni 
 dhidi ya makisio idhinishwa ya shilingi bilioni 
 ikionesha kukopa zaidi ya makisio kwa kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na 
 juu ya makisio
deni la ndani limekuwa likikua kila mwaka huku wawekezaji wakubwa wakiwa mabenki ya biashara
jambo hili lina athari za kiuchumi kwani hali hii inasababisha viwango vya riba inayotozwa katika mikopo inayotolewa na mabenki ya biashara kuendelea kupanda ili kuwavunja moyo wakopaji
athari za jambo hili ni kwamba hatimaye huchangia kuongezeka kwa gharama za maisha ya wananchi
mikopo ya nje misaada ya wahisani wadau wa maendeleo mapato halisi yaliyotokana na misaada ya wahisani wadau wa maendeleo na mikopo ya nje kwa mwaka wa fedha yalikuwa shilingi bilioni 
 dhidi ya makisio yaliyopitishwa ya shilingi bilioni 
 hivyo kusababisha sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka misaada kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na 
 kutopokelewa
mwenendo wa ukusanyaji wa mapato ya serikali kwa miaka mitatu mfululizo ni kama inavyoonekana katika jedwali na
 hapo chini jedwali mwenendo wa makusanyo ya mapato kwa miaka mitatu kiasi katika shilingi bilioni aina ya mapato makisio tzs halisi tzs tofauti zaidi pungufu tzs kodi 
 yasiyo ya kodi 
 fedha za gawio 
 mikopo ya ndani 
 mikopo ya nje na misaada ya wahisani 
 jumla 
 aina ya mapato makisio tzs halisi tzs tofauti zaidi pungufu tzs kodi 
 yasiyo ya kodi 
 fedha za gawio 
 mikopo ya ndani 
 mikopo ya nje na misaada ya wahisani 
 jumla 
 aina ya mapato makisio tzs halisi tzs tofauti zaidi pungufu tzs kodi 
 yasiyo ya kodi 
 fedha za gawio 
 mikopo ya ndani 
 mikopo ya nje na misaada ya wahisani 
 jumla 
 vyanzo taarifa ya ukaguzi ya mamlaka ya mapato tanzania taarifa ya ukaguzi ya deni la taifa taarifa ya ukaguzi ya wizara ya fedha za na taarifa ya jumla ya mkaguzi mkuu wa serikali ya mwaka 
kutoka katika jedwali na
 inaonesha yafuatayo mwenendo wa makisio ya mapato kutokana na kodi katika mwaka wa fedha umeongezeka sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa 
 na 
 ikilinganishwa na makisio kwa mwaka wa fedha na kwa mfuatano huo
vilevile kumekuwa na ongezeko la mapato halisi kwa 
 na 
 ikilinganishwa na mapato yaliyokusanywa katika mwaka wa fedha na kwa mfuatano huo
ongezeko la mwaka kwenye makisio ya mapato ya kodi na halisi linatokana na jumuisho la zanzibar ambapo miaka mingine lilikuwa halijumuishwi
katika mwaka makisio ya mapato yasiyotokana na kodi yaliongezeka kwa 
 na 
 ikilinganishwa na makisio kwa mwaka wa fedha na kwa mfuatano huo
vilevile ukusanyaji maduhuli kutoka katika vyanzo visivyo vya kodi yaliongezeka kwa 
 na 
 yakilinganishwa na yaliyopatikana katika mwaka wa fedha na kwa mfuatano huo
makisio ya mapato ya fedha za gawio katika mwaka wa fedha yaliongezeka kwa 
 na 
 yakilinganishwa na makisio yaliyoidhinishwa katika mwaka wa fedha na kwa mfuatano huo
mapato halisi yaliongezeka kwa na 
 ikilinganishwa na mwaka wa fedha na kwa mfuatano huo
mapato yatokanayo na mikopo ya ndani yaliongezeka kwa 
 huku mikopo ya nje na misaada ikiongezeka kwa 
 katika mwaka wa fedha ikilinganishwa na mwaka wa fedha 
uwiano kati ya makisio na mapato halisi kumekuwa na ongezeko katika makisio ya mapato na matumizi kila mwaka na ongezeko kidogo katika ukusanyaji maduhuli
deni la ndani na nje limekuwa likiongezeka kila mwaka wakati mapato kutokana kodi na yasiyo ya kodi yanaongezeka sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka taratibu sana licha ya mapendekezo mbalimbali ambayo nimekuwa nikiyatoa mara kwa mara
jedwali mwenendo wa uchambuzi wa bajeti kwa miaka mitatu kiasi katika bilioni za shilingi a b c tofauti a b tofauti a c kodi 
 yasiyo ya kodi 
 fedha za gawio 
 mikopo ya ndani 
 mikopo ya nje na misaada ya wahisani 
 jumla 
 a b c tofauti a b tofauti a c kodi 
 yasiyo ya kodi 
 fedha za gawio 
 mikopo ya ndani 
 mikopo ya nje na misaada ya wahisani 
 jumla 
 aina ya mapato halisi tzs ya ya e ya ya makisio tzs aina ya mapato vyanzo taarifa ya ukaguzi ya mamlaka ya mapato tanzania taarifa ya ukaguzi ya deni la taifa taarifa ya ukaguzi ya wizara ya fedha za na taarifa ya jumla ya mkaguzi mkuu wa serikali ya mwaka 
ni wakati muafaka sasa kwa serikali kuanza kufuatilia na kupunguza mianya mbalimbali iliyopo katika sheria ya kodi na maeneo mengine ambayo yanahitaji maboresho ili kuboresha vyanzo vyetu vya ndani vya mapato
kufanya hivyyo kutatusaidia kuondokana na kuendesha bajeti ya serikali kwa kutegemea mikopo na misaada ya wahisani
sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 uwiano wa fedha zilizotolewa kwa matumizi ya kawaida zikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa makisio ya matumizi ya kawaida katika mwaka husika wa ukaguzi kwa wizara idara na sekretarieti za mikoa yalikuwa shilingi bilioni 
 yakionesha ongezeko la shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na bajeti ya mwaka ya shilingi bilioni 
mapitio ya taarifa za fedha za wizara na sekretarieti za mkoa yalibainisha kuwa shilingi bilioni 
 zilitolewa kama matumizi ya kawaida ikiwa ni 
 ya makisio yaliyoidhinishwa hivyo shilingi bilioni 
 hazikutolewa hiyo ni sawa na 
 ya makisio yaliyoidhinishwa
pia kuna ongezeko la fedha zilizotolewa kiasi cha shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na fedha zilizotolewa mwaka 
fedha zilizotolewa kwa ajili ya matumizi ya kawaida katika mwaka wa fedha zilikuwa shilingi bilioni 
 zikilinganishwa na bajeti ya shilingi bilioni 
jedwali uwiano wa fedha zilizotolewa kwa matumizi ya kawaida dhidi ya makisio kiasi katika shilingi
mwaka wa fedha makisio halisi zilizotolewa fedha zisizotolewa a b c d tofauti kati ya a b asilimia ya kuongezeka kupungu 
 makisio yaliyoidhinishwa na fedha zilizotolewa chanzo hesabu za wizara na sekretarieti za mikoa zilizokaguliwa fedha zisizotolewa na zinazotolewa kwa kuchelewa kwa ajili ya matumizi ya kawaida zinakwamisha utendaji wa shughuli za serikali
sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali na
 hapo juu linaonyesha makisio yaliyoidhinishwa na fedha halisi zilizotolewa na serikali kwa matumizi ya kawaida kwa kipindi cha miaka minne
mchanganuo zaidi unaonyesha makisio na mapato halisi kwa kila wizara idara za serikali na sekretarieti za mikoa zinapatikana katika kiambatisho na 
 uwiano wa fedha za matumizi ya kawaida zilizotolewa na matumizi halisi matumizi halisi ya kawaida kwa mwaka wa fedha yalifikia shilingi bilioni 
 dhidi fedha zilizotolewa kiasi cha shilingi bilioni 
 na kusababisha kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na 
 ya fedha iliyotolewa kutotumika
kuna ongezeko la matumizi halisi la shilingi bilioni 
 sawa na 
 katika mwaka wa fedha ikilinganishwa na matumizi halisi yaliyoripotiwa katika mwaka wa fedha 
jedwali na
 linaonyesha fedha zilizotolewa na matumizi halisi
mchanganuo zaidi unaoonyesha mapato halisi na matumizi kwa kila wizara idara za serikali na sekretarieti za mikoa ni kama unavyoonekana katika kiambatisho na
 jedwali uwiano wa fedha zilizotolewa kwa matumizi ya kawaida na matumizi halisi kiasi katika shilingi mwaka wa fedha halisi zilizotolewa halisi zilizotumika fedha zisizotumika a b c d tofauti kati ya a b asilimia ya kuongezeka kupungua 
 fedha zilizotolewa dhidi ya matumizi chanzo hesabu za wizara na sekretarieti za mikoa zilizokaguliwasura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa jumla kumekuwepo na ongezeko la matumizi ya kawaida katika mwaka wa fedha ikilinganishwa na mwaka wa fedha 
hata hivyo kuwapo kwa fedha zisizotumika kunamaanisha baadhi ya shughuli zilizopangwa hazikutekelezwa kama zilivyopangwa
 uwiano wa fedha zilizotolewa kwa shughuli za maendeleo zikilinganishwa na bajeti iliyoidhinishwa makisio yaliyoidhinishwa kwa ajili ya shughuli za maendeleo katika mwaka husika wa ukaguzi yalikuwa shilingi bilioni 
fedha hizo zikionyesha kupungua kwa kiasi cha shilingi 
 bilioni sawa na 
 ikilinganishwa na bajeti ya mwaka uliopita ya shilingi bilioni 
mapitio ya taarifa za fedha za wizara na sekretarieti za mikoa yalibainisha kuwa shilingi bilioni 
 zilizotolewa kwa matumizi ya maendeleo sawa na 
 dhidi ya makisio yaliyoidhinishwa na kufanya kiasi cha shilingi bilioni 
 pungufu sawa na 
 dhidi ya makisio
hata hivyo fedha zilizotolewa zilipungua kwa shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na mwaka wa fedha 
rejea jedwali na
 hapo chini
mchanganuo zaidi unaoonesha mapato halisi na makisio kwa kila wizara idara za serikali na sekretarieti za mikoa ni kama unavyoonekana katika kiambatisho na
 sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali uwiano wa fedha zilizotolewa kwa shughuli za maendeleo dhidi makisio kiasi katika shilingi mwaka wa fedha makisio halisi zilizotolewa fedha zisizotolewa a b c d tofauti kati ya a b asilimia ya kuongezeka kupungua 
 makisio yaliyoidhinishwa na fedha zilizotolewa chanzo hesabu za wizara na sekretarieti za mikoa zilizokaguliwa fedha zilizotengwa kwa ajili ya shughuli za maendeleo ambazo hazikutolewa zina athari kwenye shughuli hizo kama vile kuongezeka kwa gharama ya utekelezaji wa miradi iliyokuwa imetengewa fedha hizo na inaweza ikasababisha kuongezeka kwa riba kwa ile miradi iliyokuwa imeanza kutekelezwa na ambayo madai yake kwa kazi zilizokwishafanyika yameshaidhinishwa na wakandarasi na kusababisha mzigo mkubwa wa kifedha kwa serikali katika siku zijazo
 uwiano wa fedha za matumizi ya maendeleo zilizotolewa na matumizi halisi fedha zilizotolewa kwa ajili ya shughuli za maendeleo katika mwaka wa fedha zilifikia shilingi bilioni 
 ikiwa ni pungufu kwa 
 ikilinganishwa na fedha zilizotolewa kwa mwaka 
kati ya hizi kiasi cha shilingi bilioni 
 zilitolewa katika robo ya nne na hivyo kuathiri utekelezaji wa bajeti
matumizi halisi yalikuwa shilingi bilioni 
 na kusababisha kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na 
 kutotumika kati ya fedha zilizotolewa
sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka matumizi halisi ya fedha za maendeleo katika mwaka wa fedha yalipungua kwa kiasi cha shilingi bilioni 
 sawa na 
 ikilinganishwa na matumizi ya mwaka 
jedwali na
 hapo chini linaonesha uwiano wa fedha zilizotolewa dhidi matumizi halisi
mchanganuo zaidi unaoonesha mapato halisi na matumizi kwa kila wizara idara za serikali na sekretarieti za mikoa ni kama inavyoonekana katika kiambatisho na
 jedwali uwiano wa fedha zilizotolewa na matumizi halisi kwa fedha za maendeleo kiasi katika shilingi mwaka wa fedha halisi zilizotolewa halisi zilizotumika fedha zisizotumika a b c d tofauti kati ya a b asilimia ya kuongezeka kupungua 
 fedha zilizotolewa dhidi ya matumizi chanzo hesabu za wizara na sekretarieti za mikoa zilizokaguliwa kwa ujumla kuongezeka kwa mapato ya serikali hasa ya ndani yanayotokana na kodi na yasiyo ya kodi yatasaidia utengamo mzuri wa shughuli za serikali na kwa kiasi kikubwa kupunguza serikali kutegemea misaada kutoka nje pamoja na mikopo ya kuendeshea shughuli zake
kuimarisha na kuboresha maeneo ya uwezo wa uchumi kama mipakani bandari mamlaka ya mapato tanzania sekta ya madini utalii na sekta ya kilimo kutasaidia kukuza pato la taifa la ndani na kupunguza utegemezi wa serikali na itasaidia kuboresha maisha ya wananchi
kuhimiza uwajibikaji juu ya sheria na kanuni na waraka tofauti zinazotolewa na serikali na kurekebisha mfumo wa bajeti kunaweza sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kuchangia katika kufikia shabaha tunazojiwekea
serikali inatakiwa kuandaa bajeti yenye uhalisia kupeleka fedha kama zinavyoidhishwa na bunge ili kuwezesha utengamano katika utekelezaji wa bajeti na kupunguza kufanya mapitio ya bajeti ya mara kwa mara
maboresho zaidi yanahitajika katika makisio ya mapato yote ya ndani na nje ikiwa ni pamoja na kufanya mazungumzo na washirika wa maendeleo waweze kutoa misaada yao kwa wakati
 ulinganifu wa makusanyo yasiyo ya kodi ya mapato na bajeti iliyoidhinishwa bajeti ya mapato yasiyotokana na kodi kwa wizara idara wakala wa serikali sekretarieti za mikoa na balozi kwa mwaka wa fedha yalikuwa shilingi milioni shilingi milioni na shilingi milioni kwa mfuatano huo
makusanyo halisi yalikuwa shilingi milioni shilingi milioni na shilingi milioni kwa wizara idara wakala wa serikali sekretarieti za mikoa na balozi mfuatano huo
wizara hazikuweza kufikia malengo ya makusanyo kwa kiasi cha shilingi milioni 
 wakati balozi zilikusanya zaidi ya malengo kwa shilingi milioni 
sekretarieti za mkoa zilivuka malengo kwa kiasi cha shilingi milioni 
 ya bajeti
bajeti ya mapato yasiyotokana na kodi kwa wizara idara wakala wa serikali sekretarieti za mikoa na balozi kwa mwaka wa fedha ilikuwa shilingi milioni shilingi milioni na shilingi milioni kwa mfuatano huo
makusanyo halisi yalikuwa shilingi milioni sh
milioni na shilingi milioni kwa wizara idara wakala wa serikali sekretarieti za mikoa na balozi mfuatano huo
sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka bajeti kwa mapato yasiyo ya kodi kwa wizara idara wakala wa serikali balozi na sekretarieti za mikoa kwa mwaka wa fedha ilikuwa shilingi milioni shilingi milioni na shilingi milioni kwa mtiririko huo
makusanyo halisi yalikuwa shilingi bilioni shilingi bilioni na shilingi bilioni 
 kwa mfuatano huo
jedwali mwenendo wa mapato yasiyo ya kodi kwa miaka mitatu kiasi katika sh
milioni mwaka wa fedha husika makisio halisi zaidi pungufu ya makusanyoasilimia ya halisi dhidi ya makisioasilimia ya kisichokusanywa wizara idara 
 sekretarieti za mikoa 
 balozi 
 wizara idara 
 sekretarieti za mikoa 
 balozi 
 wizara idara 
 sekretarieti za mikoa 
 balozi 
 sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo mapato yasiyotokana na kodiwizara idara balozi na sekretarieti za mikoa chanzo hesabu za wizara sekretarieti za mikoa na balozi zilizokaguliwa 
 masuala yanayohusiana na mpango wa kubakiza makusanyo sehemu hii ya ripoti inaelezea masuala yaliyojitokeza kuhusu mpango wa kubakiza makusanyo kwa baadhi ya wizara na idara za serikali kwa mwaka 
kushindwa kurejesha pesa za mpango wa kubakiza makusanyo kiasi cha shilingi bilioni 
 serikali imeweka utaratibu kwa baadhi ya wizara idara na wakala wa serikali kukusanya mapato yao ya ndani na kuyaweka katika mfuko mkuu wa serikali kisha kiasi cha fedha hizo zitarejeshwa kama walivyokubaliana kwa mpango wa kubakiza
sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wizara na idara hizo ni pamoja na wizara ya ardhi nyumba na maendeleo ya makazi wizara ya maliasili na utalii wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi wizara ya nishati na madini pamoja na wizara ya maendeleo ya jamii jinsia na watoto
kwa upande wa idara nazo ni idara ya huduma za uhamiaji jeshi la polisi na idara ya huduma za magereza
nilibaini wakati wa ukaguzi kuwa kiasi cha shilingi bilioni 
 hazikurejeshwa kwa idara ya huduma za uhamiaji kulingana na makubaliano juu ya mpango wa kubakiza
baadhi ya wizara na idara hazikukusanya mapato yao kama yalivyoidhinishwa na fedha walizokusanya ziliwasilishwa kwenye mfuko mkuu wa serikali na taratibu zilifuatwa
mchanganuo zaidi ni kama unavyoonekana katika jedwali la hapo chini jedwali uchambuzi wa mkusanyiko yasiyo ya kodi kwa wizara na idara chini ya mpango wa kubakiza shilingi wizara idara makisio makusanyo mapato halisi pungufu zaidi ya makusanyo ya zaidi pungufu ya makusanyo elimu na mafunzo ya ufundi 
 aridhi nyumba na makazi 
 maendeleo ya jamii wanawake na watoto 
 nishati na madini 
 mali asili na utalii 
 mambo ya ndani polisi 
 mambo ya ndani magereza 
 idara ya uhamiaji 
 isipokuwa wizara za maendeleo ya jamii jinsia na watoto mambo ya ndani jeshi la polisi magereza pamoja na idara ya uhamiaji wizara nyingine chini ya mpango wa kubakiza zilishindwa kutimiza malengo yao kwa kati ya asilimia 
 na asilimia 
 kama inavyoonekana katika jedwali na
 hapo juu
ninatoa wito kwa wizara na idara chini ya mpango sura ya nne sura ya nne serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wa kubakiza kukusanya mapato yasiyo ya kodi ili kufikia hayo malengo wanayojiwekea hii ni pamoja na kutengeneza bajeti kwa wale ambao hawakuwa na bajeti na waliweza kukusanya zaidi ya bilioni moja kwa mfano idara ya huduma za magereza na wizara ya maendeleo ya jamii chini ya chuo cha maendeleo ya jamii
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya tano hesabu za taifa 
 utangulizi sura hii inaelezea masuala yaliyojiri kutokana na ukaguzi wa hesabu za taifa usimamizi wa uwekezaji na maslahi ya serikali mamlaka ya mapato tanzania deni la taifa na kitengo cha ukaguzi wa awali cha malipo ya pensheni 
 uandaaji wa taarifa za hesabu za majumuisho kufuatia uamuzi wa serikali kurasimisha matumizi ya kanuni za uhasibu katika sekta ya umma ipsas accrual basis of accounting kuanzia tarehe julai serikali inalazimika kuandaa taarifa ya hesabu zake na za taasisi inazomiliki kulingana na kanuni na
 za ipsas na kifungu cha cha sheria za fedha ya mwaka marekebisho 
pamoja na nia ya dhati ya serikali katika kuboresha uwazi na uwajibikaji ujumuishwaji wa taasisi za umma kwenye taarifa za hesabu za majumuisho umeendelea kukumbwa na changamoto kadha wa kadha katika utekelezaji
changamoto hizo ni pamoja na 
 kuandaa hesabu za majumuisho kwa taasisi zinazofunga hesabu kwa tarehe tofauti bila kufanya marekebisho ukaguzi wa hesabu za majumuisho za jamhuri ya muungano wa tanzania zinazoishia tarehe juni ulibaini kuwa taarifa za hesabu za majumuisho zinazohusisha taasisi za umma haziwiani katika tarehe za kufunga hesabu
hii ni kinyume na aya ya ya ipsas na
na waraka wa hazina na
 wa uliotolewa tarehe januari 
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka pia nilibaini kuwa hakuna marekebisho yaliyofanyika katika hesabu ili kuoanisha tarehe
hali hii inatia shaka kwenye uhalisia wa hesabu za majumuisho na inakinzana na aya ya ya ipsas na
orodha ya taasisi hizo ipo kwenye kiambatisho na
 kuna haja ya serikali kupitia kwa msajili wa hazina ifuatilie kwa ukaribu jitihada zake ili kuhakikisha kwamba taasisi za umma zinafunga hesabu zao katika vipindi sawa ili kupunguza muda unaotumika kufanya masahihisho ya hesabu zao
kutokana na hali hii naishauri serikali isimamie miongozo inayotolewa ili taasisi zote za umma zifunge hesabu zake mwishoni mwa mwaka wa serikali
pia kupunguza changamoto zinazoweza kutokea wakati wa kusuluhisha vipindi tofauti vya hesabu na kuzingatia ipsas na
 utofauti katika uandaaji wa taarifa za mtiririko wa fedha cash flows waraka wa hazina na
 uliotolewa na katibu mkuu na mlipaji mkuu wa serikali kuandaa taarifa za mtiririko wa fedha cash flows statements unaelekeza taasisi zote ikiwemo serikali za mitaa kuandaa taarifa za mtiririko wa fedha kwa kutumia njia ya moja kwa moja direct method
hata hivyo ukaguzi wa hesabu za majumuisho ulibaini kuwa halmashauri ziliandaa hesabu kwa kutumia njia isiyo ya moja kwa moja indirect method kinyume na waraka na
 wa 
kupitia mahojiano na mhasibu mkuu wa serikali nilibaini kuwa halmashauri zilipewa maelekezo kutumia njia isiyo ya moja kwa moja kuandaa taarifa za mtiririko wa fedha
agizo hili lililotolewa na ofisi ya waziri mkuu serikali za mitaa pmo rlag linakinzana na kifungu cha cha sheria ya fedha za umma ya mwaka ilivyorekebishwa na kanuni ya na a
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ninaelewa utata uliopo kati ya kifungu cha a cha sheria ya fedha ya serikali za mitaa kinachompa mamlaka waziri husika na serikali za mitaa kutoa maelekezo ya namna bora ya kusimamia fedha za halmashauri
nionavyo matakwa ya sheria ya fedha ya serikali za mitaa ya mwaka haimzuii mhasibu mkuu wa serikali kutoa muongozo kwa halmashauri kuhusu namna bora ya kuandaa hesabu
hivyo kutoa maelekezo yenye kuleta utata hufanya uandaaji wa hesabu jumuifu kuwa mgumu kwani viwango vinaelekeza kufanya marekebisho taarifa zinapokinzana
ninaishauri serikali ihakikishe kuwa maelekezo yanayoongoza uandaaji wa hesabu yatolewe na mhasibu mkuu wa serikali kupitia kwa katibu mkuu hazina ili kuondoa utata unaojitokeza wakati wa kuandaa hesabu
 kuandaa hesabu za majumuisho za wizara idara zinazojitegemea wakala wa serikasli serikali za mitaa na taasisi za serikali zinazofanya biashara kwa kutumia mfumo usiojiendesha wakati wa ukaguzi wa hesabu jumuifu nilibaini kuwepo kwa uandaaji wa hesabu bila kuwa na mfumo maalum unaojiendesha ingawataasisi zote serikali kuu na serikali za mtaa zinatumia mfumo wa epicor kupitia mahojiano niliyofanya nilibaini kuwa a balozi ambazo ziko chini ya wizara ya mambo ya nje na mahusiano ya kimataifa hazijaunganishwa kwenye mfumo wa epicor sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka b mifumo ya epicor ya serikali kuu na serikali za mitaa haijaunganishwa pamoja ingawa wote wanatumia epicor 
 ambayo kama ingetumika ipasavyo ingewezesha kuandaa taarifa za hesabu kwa ufasaha zaidi
nilibaini kuwa baadhi ya taasisi zina mifumo ya kipekee ingawa zinatumia epicor kulingana na aina ya shughuli zinazofanywa
hii pia inachangia kutokuwa na mfumo wa majumuisho ya pamoja wa kuandaa hesabu jumuifu za taifa
utumiaji wa njia za mfumo usiojiendesha wenyewe katika kuandaa hesabu jumuifu huweza kusababisha makosa ya kibinadamu ambayo hatimaye yanaweza kusababisha kuandaa hesabu zisizo sahihi
hii husababisha majumuisho ya hesabu na marekebisho kuchukua muda mrefu
wakati nakubaliana na changamoto mbalimbali katika kuandaa hesabu jumuifu za taifa hususani taasisi za serikali zinzfabya biashara ambazo hazitumii epicor na ipsas ninaamini kuwa nafasi bado ipo kwa serikali kuweka mfumo unaojiendeshakuandaa katika kuandaa hesabu za serikali kuu serikali za mitaa na taasisi nyinginezo
hivyo kupunguza makosa ya kibinadamu na kufanya marekebisho na kuyafuatilia na kuandaa taarifa sahihi wakati wote
narudia mapendekezo yangu yafuatayo serikali a iandae mfumo unaojiendesha katika kuandaa hesabu za wizara serikali za mitaa na taasisi zinazofanya biashara b iongeze kasi ya jitihada zake za kuunganisha balozi za tanzania katika mfumo wa epicor sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ili kuimarisha udhibiti wao wa bajeti na uaminifu katika taarifa zao za fedha c ioanishe taarifa ya serikali za mitaa na wizara idara zinazojitegea na wakala wa serikali ili kuwa na uwezo wa moja kwa moja wa kuandaa taarifa zao za fedha kutokana na mfumo wa epicor hivyo kuwa na njia bora ya kuunganisha taarifa za fedha za vyombo vya serikali kwa kutumia epicor ingawa utendaji wao umegawanywa
kukosekana kwa vigezo vya uthaminishaji kwa ajili ya utoaji wa pensheni za serikali shilingi bilioni 
 aya ya ya ipsas inaeleza ugumu wa kihasibu katika kuonyesha stahili kwa sababu wanatakiwa kupima wajibu na gharama na kuna uwezekano wa kuwepokwa faida na hasara
pia majukumu hupimwa kwa misingi ya punguzo kwa sababu inaweza kuchukua miaka mingi baada ya wafanyakazi kutoa huduma ukaguzi wa hesabu jumuifu kwa kipindi kinachoishia tarehe juni ulibainisha kuwa shilingi bilioni 
 zilitolewa na taasisi mbalimbali za serikali kwa ajili ya shughuli mbalimbali ikiwa ni pamoja na kulipa mafao kwa wastaafu malipo ya likizo kesi za kisheria na dhamana ya kifedha
ukaguzi umebaini kuwa asilimia ya fedha hizo ilikuwa ni kwa ajili ya mifuko ya pensheni kwa wastaafu wakati kiasi kilichobaki kilikuwa kwa ajili ya likizo za wafanyakazi kulipa kesi za kisheria dhamana za fedha na mengineyo
ukaguzi zaidi wa hesabu jumuifu na za taasisi moja moja umebaini kuwa serikali hutoa mafao yaliyopangwa kwa mpango sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka maalum
katika ukaguzi nilibaini kuwa serikali ilitenga shilingi
 bilioni kama mafao kwa wastaafu
hata hivyo hakuna tathmini ya fedha za mafao iliyofanyika hivyo kuna uwezekano kuwa kiasi cha fedha kilichotengwa kinaweza kisiwe sahihi
hivyo kukosekana kwa tathmini ya gharama halisi inaweka walakini wa gharama halisi kwani haijulikani kama fedha zilizotengwa ni sawa au sio sawa
hivyo ninaishauri serikali izingatie ipsas kwa kufanya tathmini na kujua madeni halisi ambayo serikali inadaiwa
 mali za kibaiolojia hazijabainishwa shilingi bilioni 
 aya ya ya ipsas na
 inaeleza kwamba taasisi itatoa maelezo ya mali za kibaiolojia na kutofautisha kati ya mali za kutumiwa na mali za matumizi ya muda zaidi ya mara moja au zaidi ya mwaka na kati ya mali za kibiolojia zilizohifadhiwa kwa ajili ya kuuzwa na zilizohifadhiwa kwa ajili ya kusambazwa bila malipo
pia aya ya inasema kwamba katika kuonyesha matakwa ya aya taasisi inatakiwa kutofautisha kati ya mali za kibaiolojia zilizokomaa na ambazo hazijakomaa kama inavyotakiwa
tofauti hizi hutoa taarifa ambazo zinaweza kuwa na manufaa katika kutathmini majira ya mtiririko wa fedha na uwezo wa huduma
taasisi huweka wazi vigezo vya kuonyesha tofauti
katika mwaka wa ukaguzi mali za kibaiolojia ikiwa ni pamoja na ng ombe wa maziwa sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka mizabibu misitu miti ya matunda na misitu ya mashamba vilikuwa na thamani ya shilingi bilioni 
hata hivyo taarifa ya mali za kibaiolojia hazikugawanywa kama inavyotakiwa na aya ya ya ipsas 
hata hivyo ilibainika kuwa hakuna mwongozo uliotolewa kuhusu namna ambayo taasisi zinaweza kutaja mali za kibaiolojia
bila shaka ukosefu wa mwongozo unaibua wasiwasi juu ya jinsi ya kutoa taarifa ya mali za kibaiolojia katika makundi kwa usahihi hivyo kuna mashaka kama taarifa za mali za kibaiolojia zimeelezewa ipasavyo
napendekeza kwa serikali a itoe taarifa za mali za kibaiolojia kwa kufuata ipsas na b iingize taratibu za kutoa taarifa ya mali za kibaiolojia kwa taratibu za uhasibu na kutoa mwongozo kuongoza taasisi namna ya kutaja mali za kibiolojia
 usimamizi wa uwekezaji na maslahi ya serikali 
 utangulizi ofisi ya msajili wa hazina ina jukumu la kusimamia uwekezaji na maslahi ya serikali katika mashirika ya umma na taasisi nyingine
ofisi ya msajili wa hazina ilianzishwa kwa sheria ya msajili wa hazina mamlaka na majukumu sura ya ya mwaka marekebisho 
ofisi ya msajili wa hazina imepewa jukumu la kudumu la kusimamia uendeshaji wa biashara na mambo ya watumishi na bodi ambapo msajili wa hazina anamiliki au ana maslahi napo
hivyo msajili wa hazina ana wajibu wa kusimamia mitaji ya serikali kwenye uwekezaji ndani ya mashirika ya umma na ya binafsi ambako serikali inamiliki hisa kwa niaba ya wananchi wa jamhuri ya muungano wa tanzania
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hivyo serikali imeipa ofisi ya msajili wa hazina jukumu la kufanya kazi kwa kujitegemea kama shirika binafsi kuanzia julai kwa lengo la kuimarisha utendaji kazi uliopo badala ya kufanya kazi kama kitengo chini ya wizara ya fedha
hoja ya kuiimarisha ofisi ya msajili wa hazina ina lengo la kuimarisha ufanisi katika utendaji na usimamizi wa mashirika ya umma na ya binafsi ambako serikali inamiliki hisa ili biashara zinazomilikiwa na umma zikusanye rasilimali za kutosha zifanye matumizi kwa umakini na kwa uwajibikaji zaidi kuliko ilivyokuwa awali
ukaguzi wangu kuhusu jinsi ofisi inavyotekeleza majukumu yake katika kusimamia uwekezaji wa serikali ulibaini changamoto kadhaa kama inavyoonekana hapa chini 
 usimamizi usioridhisha wa uwekezaji na maslahi mengine ya serikali wakati wa ukaguzi kwa mwaka wa fedha nilibaini kupungua kwa uwekezaji wa serikali na vipaumbele vyake katika mashirika na taasisi nyingine na wakati mwingine kupungua kwa hisa zake na hata mwishowe kuwa hatarini kupoteza hisa hizo
hii ilitokana na serikali kushindwa kuongeza mtaji wakati ulipohitajika kwenye mashirika na taasisi ilizowekeza kama inavyodhiirishwa hapa chini a ukaguzi wangu wa uwekezaji wa serikali katika makampuni binafsi ulibaini kuwa hisa za serikali zilizopo kwenye baadhi ya makampuni zilipungua kwa sababu serikali sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kupitia kwa msajili wa hazina ilishindwa kuongeza mtaji wa kupitia fursa ya haki ya kununua hisa za ziada na mpya ilivyopaswa kufanya hivyo
hivyo kusababisha umiliki na nguvu ya serikali katika kufanya maamuzi kupungua hatimaye kupungua kwa uwezo wa serikali kupata gawio
tatizo hilo la kupungua kwa umiliki lilibainika katika kiwanda cha kusindika kahawa tanica kampuni ya gesi tanzania tanzania oxygen ltd na tanzania development finance limited katika mwaka huu
nilibaini kuwa upungufu wa hisa za serikali tdfl ulipunguza umiliki wa benki ya abc lakini si moja kwa moja umiliki ambao ulifanywa kupitia tanzania development finance limited
jedwari hapo chini linaonyesha kiwango ambacho hisa za serikali zilipungua kwenye makampuni hayo na mtaji wa nyongeza ambao serikali ilishindwa kuwekeza
jedwali orodha ya makampuni ambayo hisa zake zimepungua kampuni sh
milioni thamani ya awali ya hisa ya umilikithamani ya sasa ya hisaumiliki hasara baada ya hisa kupungu amtaji uliohitaji ka kiwanda cha kusindika kahawa tanica 
 hatukup atiwa taarifa tanzania oxygen ltd 
 bank abc via tdfl 
 chanzo taarifa ya hesabu iliyokaguliwa b wakati wa ukaguzi nilipitia utendaji wa hisa zilizowekezwa na serikali kwa washirika wa mradi wa pamoja joint ventures mashirika ambayo serikali ina hisa chache associates na matawi subsidiaries na kubaini kuwepo sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa taasisi kumi na tisa ambazo uwekezaji wake unatengeneza hasara ambapo serikali haipati faida
hasara ya muda mrefu na mapungufu katika taasisi zimeondoa mtaji wa serikali kwenye uwekezaji huo
uwekezaji ndani ya mashirika ya umma kama vile kampuni ya ndege tanzania atcl kampuni ya simu tanzania ttcl mamlaka ya reli ya tanzania na zambia tazara kampuni ya reli tanzania trl shirika la majisafi na majitaka dar es salaam dawasco na twioga bancorp umekabiliwa na uhaba mkubwa wa mtaji na kuwafanya washindwe kujiendesha bila ruzuku ya serikali
ijapokuwa kinachosababisha hali ya sasa kinaweza kushughulikiwa lakini umuhimu wa kimkakati kwa nchi ni jambo lisilopingika hivyo uwezeshwaji wa kifedha kutoka serikalini unahitajika
kiambatisho na
 kinaonyesha orodha ya taasisi ambazo uwekezaji wake unatengeneza hasara
c kwa ujumla ukosefu wa mfuko kwa ajili ya uwekezaji huathiri uwekezaji wa serikali na ofisi ya msajili wa hazina
kwa mwenendo huu wanahisa makini katika makampuni mengine wanaweza kushawishika kutumia fursa ya ufinyu wa bajeti serikalini na kuamua kuwekeza wakati serikali haina fedha na kupelekea umiliki wa serikali kwenye makampuni kupungua
kwa maoni yangu ukosefu wa mfuko wa uwekezaji huathiri urekebishaji restructuring wa mashirika ya umma na kusababisha hisa za serikali kupungua pale ambapo serikali ina umiliki
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 ushiriki hafifu wa msajili wa hazina katika mkutano mkuu wa mwaka katika taasisi ambazo kuna uwekezaji wa serikali kwa kutambua jukumu la msajili wa hazina la kusimamia uwekezaji nilifanya tathmini ya uwezo wa ofisi ya msajili wa hazina kifedha na nilibaini kuwa msajili wa hazina anategemea ruzuku kutoka serikalini ambayo haikidhi mahitaji ya kuweza kusimamia vema mashirika ya umma na binafsi ambapo serikali ina umiliki wenye thamani ya shilingi bilioni 
 hadi tarehe juni 
ofisi ya msajili wa hazina hukusanya gawio mapato mengineyo na michango kutoka katika makampuni wanayoyasimamia
wakati wa ukaguzi wa mwaka huu jumla ya shilingi bilioni 
 bilioni 
 zilikusanywa ikilinganishwa na makisio ya shilingi bilioni 
 ikiwa ni ongezeko la asilimia 
hata hivyo mapato yote kutoka kwenye mashirika yalipelekwa serikalini kwa sababu msajili wa hazina hayupo kwenye mpango wa bakizo retention scheme kwa sasa
kwa hiyo uwezo wa msajili wa hazina kutekeleza majukumu yake ni mdogo
kukosekana kwa mfuko wa serikali kwa ajili ya uwekezaji kumesababisha mapungufu yaliyojitokeza na kuifanya ofisi ya msajili wa hazina kushindwa kuongeza mtaji kwenye makampuni ambayo serikali ina uwekezaji pale inapohitajika
ukosefu wa fedha husababisha maslahi na uwekezaji wa serikali kwenye mashirika hayo kuwa kwenye hatari ya kupata hasara au kupungua hatimaye kupoteza umiliki wa serikali na taifa kwa ujumla
kwa maoni yangu ili serikali iweze kujikwamua kwenye changamoto zilizojitokeza katika kusimamia hisa zilizowekezwa pamoja na maslahi mengine sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hatua zifuatazo zinapaswa kuchukuliwa a serikali ianzishe mfuko kwa ajili ya uwekezaji kutokana na mapato yanayopokelewa yatokanayo na gawio pamoja na mapato mengineyo na kuunda mfuko wa uwekezaji kwa ajili ya mtaji wa kuwekeza pale ambapo makampuni ambayo serikali imewekeza yanahitaji kuongezewa mtaji au kushiriki kuwekeza katika fursa nyingine
hii inahusisha serikali kuruhusu msajili wa hazina kubakiza makusanyo kwa muda utakaopangwa kwa mfano kwa miaka minne hadi mitano na hivyo na hivyo kujiendesha kama ninavyoshauri hapa chini
b serikali kupitia wizara ya fedha ianzishe mpango wa bakizo retention scheme kwa ofisi ya msajili wa hazina ili mfuko wa uwekezaji nili pendekezwa uanzishwe
mpango huo utatumika kama chombo cha kupima utendaji wa msajili wa hazina na kuwezesha serikali kutathmini uwezo wa msajili wa hazina kupata mapato kutokana na uwekezaji
c menejimenti ya ofisi ya msajili wa hazina ianzishe mfumo ambao utahakikisha serikali inawakilishwa vema na inashiriki katika kufanya maamuzi ya makampuni ambayo serikali ina hisa kwa ajili ya manufaa ya umma
hii itasaidia kuhakikisha serikali inashiriki kikamilifu kwenye mikutano mikuu ya mwaka na vikao vingine vya kufanya maamuzi
 usimamizi wa madeni yaliyo chini ya ofisi ya msajili wa hazina nilifanya ukaguzi wa majukumu ya kifedha ya ofisi ya msajili wa hazina kwa kipindi kinachoishia tarehe juni 
pia nilipitia namna ofisi inavyosimamia mikopo na dhamana iliyotolewa na serikali kwa mashirika ya umma na makampuni madaftari sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ya madeni kumbukumbu za uwekezaji wa taasisi za serikali na uwezo wa kurejesha madeni yake
pia nilibaini kuwa dhamana nyingi zilishindwa kurejeshwa na madeni mengi yasiyotokana na uwekezaji ambayo serikali ina mkataba nayo hatimaye yalihamishiwa ofisi ya msajili wa hazina
madeni yanayotokana na fidia pensheni na maamuzi ya mahakama yasiyohusiana na uwekezaji yalihamishiwa ofisi ya msajili wa hazina kutoka wizara ya fedha
pia dhamana zilizokwisha muda wake ambazo kimsingi ni deni la taifa hazikuweza kuhamishiwa katika idara sahihi ambayo inasimamia madeni ya serikali
pia nilibaini kuwa madeni yote yasiyo ya uwekezaji ambayo yanahudumiwa na ofisi ya msajili wa hazina yalihudumiwa kupitia mfuko mkuu wa serikali
madeni hayo jumla yake ilifikia kiasi cha shilingi bilioni 
 ukiondoa dhamana zilizokwisha muda wake kiasi cha dola za kimarekani bilioni 
 deni la shilingi bilioni 
 kwa mfuko wa pensheni kwa watumishi wa umma pspf na madeni mengine ya shilingi bilioni 
hivyo napata wasiwasi kuhusu uwezo wa ofisi ya msajili wa hazina kushughulikia madeni makubwa ambayo hayahusiani na kazi ya msingi ya ofisi hiyo wala hayaendani na bajeti ya msajili wa hazina
kwa maoni yangu kulingana na asili ya madeni haya yanastahili kuwekwa chini ya ofisi ya deni la taifa idara ya usimamizi wa madeni
kwa msingi huu napendekeza hatua zifuatazo kuchukuliwa serikali irekebishe na kuweka madeni katika mafungu yasiyo ya uwekezaji na dhamana sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka zilizopita muda wake kisha kuyahamisha ofisi ya deni la taifa ili kuiwezesha serikali kuunda usimamizi na muundo wa ulipaji wake
hili linaweza kufanyika kwa serikali kutoa dhamana bonds ambazo zitatumika kama chombo kwa ajili ya kurekodi na kulipa madeni hayo chini ya fungu sahihi
a ofisi ya msajili wa hazina ipitie taarifa za madeni yake na kuandaa bajeti ya kutosha kila mwaka ili kulipa madeni yake yaliyobaki ambayo yanahusiana na uwekezaji pale yanapohitajika kulipwa
hii itaepusha mkusanyiko zaidi wa madeni
 ukaguzi mamlaka ya mapato tanzania 
 utangulizi mamlaka ya mapato tanzania tra ilianzishwa kwa mujibu wa sheria na
 ya mwaka kama ilivyorekebishwa na sheria na
 ya mwaka ikiwa na majukumu ya kusimamia na kukusanya mapato ya kodi kwa niaba ya serikali
mamlaka inatayarisha aina mbili za taarifa za fedha taarifa za mapato na taarifa ya hesabu ya matumizi
taarifa ya hesabu za matumizi inaandaliwa kwa kutumia viwango vya kimataifa vya kihasibu katika sekta ya umma visivyo vya misingi na taslimu ipsas accrual basis of accounting wakati zile za mapato zinaandaliwa kwa kutumia viwango vya kimataifa vya kihasibu katika sekta ya umma kwa misingi ya fedha taslimu
 mwelekeo wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita katika barua ya mapungufu iliyopita mapendekezo thelathini na tano yalitolewa kwa mwaka wa fedha unaoisha sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka tarehe juni na mapendekezo sabini na tisa hayajafanyiwa kazi toka mwaka wa fedha mpaka 
nimepitia hatua zilizochukuliwa katika utekelezaji wa jumla ya mapendekezo mia moja na kumi na manne 
kati ya hayo yanahusiana na kitengo cha forodha na ushuru wa bidhaa yanahusiana na kitengo cha walipakodi wakubwa na kitengo cha mapato ya ndani kama ilivyoainishwa hapa chini na
mwakakitengo cha forodha na ushuru wa bidhaakitengo cha walipak odi wakub wakitengo cha mapato ya ndanijumla jumla ndogo jumla kuu kati ya mapendekezo arobaini na tatu yalitekelezwa arobaini na tatu yalikua chini ya utekelezaji na ishirini na nane hayakutekelezwa kabisa
muhtasari wa mwelekeo wa utekelezwaji wa mapendekezo kwa vitengo vyote vitatu umeonyeshwa katika jedwali hapo sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka chini
aidha maelezo zaidi kuhusu mapendekezo na mwelekeo wa utekelezaji yametolewa katika kiambatisho namba katika barua ya mapungufu
jedwali muhtasari wa utekelezaji wa mapendekezo ya miaka iliyopita mwelekeo kitengo cha forodha na ushuru wa bidhaakitengo cha walipako di wakubwakitengo cha mapato ya ndaniasilimia yaliyotekelezwa chini ya utekelezaji hayajatekelezwa jumla jumla ya mapendekezo yakiyoko chini ya utekelezaji na yale ambayo hayajatekelezwa ni sabini na moja 
mapitio zaidi ya utekelezaji wa mapendekezo yaligundua kuwa kati ya jumla ya mapendekezo yaliyotolewa kesi ishirini na tisa sawa na asilimia yanahiitaji maamuzi ya mamlaka nje ya mamlaka ya mapato tanzania kama vile bodi za rufaa ya kodi mahakama ya rufaa ya tanzania na bunge kwa madeni ya kodi yaliyopendekezwa na hazina kwa ajili ya kufutwa
maamuzi ya kesi hizo na kufutwa kwa madeni kumesubiriwa kwa muda toka mwaka wa fedha 
aidha kiasi cha kesi arobaini na mbili sawa na asilimia kilichobaki kinashughulikiwa na menejimenti ya mamlaka ya mapato tanzania
kulingana na uhalisia wa mapendekezo husika mwelekeo wa utekelezaji unaridhisha ila menejimenti ya mamlaka ya mapato tanzania inatakiwa kuongeza jitihada katika utekelezaji wa mapendekezo yaliyoko chini ya utekelezaji ili kukomboa mapato yaliozuiwa kutokana sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka na mapungufu yaliyoainishwa na kukuza upatikanaji wa mapato zaidi
 mwelekeo wa mapato tanzania katika ukaguzi huu mamlaka ya mapato ilikusanya jumla ya shilingi bilioni dhidi ya malengo yaliyowekwa ya shilingi bilioni 
hii inayoonesha upungufu katika ukusanyaji wa shilingi bilioni ambazo ni sawa na asilimia ya jumla ya makisio au malengo
jumla ya makusanyo mbali na shilingi bilioni zinazojumuisha misamaha ya kodi iliyotolewa na serikali mapato halisi ya mwaka wa fedha ni shilingi bilioni 
jedwali na
 linaonyesha jumla ya makisio na makusanyo ya mapato toka tanzania bara na visiwani jedwali jumla ya makusanyo kwa mwaka shilingi kwa mamillion idaralengo tanzania bara na visiwanimakusanyo halisi kwa tanzania bara na visiwanimakusanyo pungufumakusan yo pungufu kwa asilimiaasilimia ya makusan yo kwa idara mapato ya ndani walipakodi wakubwa forodha naushuru wa bidhaa jumla vocha 
 jumla kuu chanzo ripoti za mdhibiti na mkaguzi mkuu za mwaka kwa ujumla makusanyo yote katika idara zote tatu hayakufikia malengo kwa mwaka huu
hata hivyo idara ya walipa kodi wakubwa ndiyo iliyoshindwa kufikia lengo kwa kiasi kikubwa kwa asilimia 
idara hii ilishindwa kufikia sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka lengo kwa asilimia ikilinganishwa na idara ya forodha na ushuru wa bidhaa na idara ya kodi za ndani zilizoshindwa kufikia lengo kwa asilimia 
kielelezo na
kinachofuata kinaonyesha kwamba idara ya walipakodi wakubwa ilikusanya asilimia ya makusanyo halisi ambayo ndiyo sehemu kubwa kuliko zote ikifuatiwa na idara ya forodha yenye asilimia na kodi za ndani asilimia ambayo ndiyo ya mwisho kwa mwaka wa fedha ukitoa hati za malipo ya hazina
kielelezo asilimia ya makusanyo halisi kwa idara kwa mwaka 
 ufanisi wa kodi na mwelekeo wa mapato mwelekeo wa makusanyo ya mapato kwa kipindi cha miaka mitano iliyopita kwa wastani ulikuwa chini ya makadirio yaliyoidhinishwa isipokuwa kwa mwaka wa fedha ambapo makusanyo halisi yalikuwa chini ya sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka makadirio kwa asilimia 
kwahiyo kulikuwa na mwelekeo wa ongezeko la ufanisi wa mapato uwiano wa kodi dhidi ya pato la jumla la ndani gdp kwa kipindi cha miaka mitatu iliyopita hadi kufikia asilimia kwa mwaka wa fedha kabla ya kupungua na kufikia asilimia mwaka huu
kupungua kwa uwiano wa kodi dhidi ya pato la jumla la ndani kumesababishwa na mabadiliko kwenye mfumo wa ukokotoaji wa zao la jumla la ndani ambapo limeongezeka kwa asilimia ukilinganisha na mwaka 
kwa ujumla uwiano wa kodi dhidi ya pato la ndani bado liko chini ya asilimia 
 ya lengo lililowekwa na mamlaka ya mapato kufikia mwaka 
jedwali na
 hapo chini linaonyesha mwelekeo wa makusanyo na uwiano wa kodi dhidi ya pato la ndani kwa kipindi cha miaka mitano kwa tanzania na nchi nyingine za afrika mashariki
jedwali ufanisi kwa ujumla katika makusanyo ya mapato tanzania shilingi kwa milioni lengo makusanyo halisi tofauti yalengo na makusanyo tofauti yalengo na makusanyo kwa asilimia tanzania 
 uganda 
 kenya 
 rwanda 
 maelezomwaka wa fedha uwiano wa kodi dhidi ya zao la jumla la ndani tax gdp chanzo takwimu za mamlaka ya mapato tanzania sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kutokana na uchambuzi wa malengo dhidi ya makusanyo makusanyo halisi katika asilimia ya makadirio yalikuwa ni asilimia kwa wastani kwa muda wa kipindi cha miaka mitano iliyopita
hii ipo chini ya malengo kwa asilimia mbali na mwaka 
hata hivyo makusanyo ya mwaka wa fedha yapo chini kwa asilimia ya makadirio kiwango cha juu zaidi kuripotiwa katika miaka mitano iliyopita
kwa upande mwingine mchanganuo linganifu wa ufanisi wa kodi kwa nchi za afrika mashariki unaonyesha kwamba tanzania iko nafasi ya tatu nyuma ya kenya na rwanda na mbele ya uganda katika uwiano wa zao la kodi dhidi ya zao la ndani la jumla
kwa kuzingatia mwelekeo linganifu wa kenya na rwanda ninaonelea kwamba ufanisi wa kodi wa tanzania kwa pande zote mbili za zao halisi na zao lengwa zinaacha fursa ya maboresho zaidi ya kuongeza juhudi katika ukusanyaji wa mapato
 mambo yanayokwaza kutofikia malengo ya makusanyo tanzania ufuatiliaji wa misamaha ya kodi na majeresho ya kodi kwa walipa kodi waliosamehewa ni mdogo sana
hii inasababisha walipa kodi wasio waaminifu kutumia vibaya fursa hii na kuisababishia serikali kupoteza mapato
sababu kuu ni hizi zifuatazo a misamaha ya kodi haijalenga moja kwa moja mikakati ya kiuchumi hivyo kusababisha misamaha mingine kulenga maslahi ya mtu au kundi la watu na siyo kazi au taasisi husika ili kukuza uchumi au kusaidia jamii kiuchumi kama ilivyokusudiwa
hii inasababisha mifumo wa ulipaji kodi kukosa sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka usawa na kuwa na mifumo wa kiubaguzi
b suala la misamaha ya kodi na motisha ya ulipaji halijamafanikiwa kuna misamaha ambayo imewalenga zaidi watu binafsi au makampuni kuliko sguhghuli za kiuchumi kama ilivyopaswakuwa
hali hii hudhoofisha dhana nzima ya misamaha pia hujenga matabaka katika mfumo wa ulipaji kodi
c kaguzi na uchunguzi huhusu kodi haufanyiki ipasavyo na hata muda mwingine ukifanyika ufuatiliaji na ukusanyaji wa kodi zilizopatikana haukuweka msisitizo unaostahili
nimegundua kuwa mamlaka imeshindwa kukusanya riba na faini stahiki kwa walipa kodi waliochelewa kulipa kodi zilizotokana na kaguzi na chunguzi zilizofanyika
d aidha nimebaini udhaifu kwenye mifumo ya ufuatiliaji wa walipa kodi wasiofaili mapato yao ya mwezi na ya mwaka uuzianaji wa bidhaa kwa makampuni yenye uhusiano transfer pricing arrangements uwepo wa biashara bubu au zisizo rasmi na vyanzo vidogo vya mapato
tumeona pia kiwango kidogo cha ufuatiliaji na usimamizi wa matumizi yam ashine za kielekroniki electronic fiscal devices efd kwa walipakodi wanaokidhi vigezo na hata walio na kifaa hicho hawavitumii wakati wote kama inavyohitajika
e udhaifu kwenye mifumo na ufuatiliaji wa utoaji wa mizigo iliyoingizwa nchini na ile inayosafirishwa kwenda nchi nyingine kupitia nchi yetu in transit mifumo ya upekuzi wa forodha na maghala ya mali
vifurushi na makontena
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka f mapungufu kwenye utaratibu wa ukaguzi wa mafuta ya petrol yanayoingia nchini na yanayoenda nchi zingine kupitia bandari yetu transit fuel na ukosekanaji wa kifaa madhubuti cha kupimia mafuta flow meters na tenki la akiba la serikali bandarini vimeonekana kuwa moja ya visababishi vya upotevu wa mapato kwa serikali katika sekta ya mafuta
g walipa kodi hawana utamaduni wa kuhifadhi taarifa ya kodi makampuni ya kimataifa huamisha faida kupitia kuongeza bei na kuhamisha bei za bidhaa
napendekeza serikali ihakikishe kuwa mikakati ya usimamizi madhubuti wa kodi inaimarishwa na inapewa kipaumbele ili kuongeza wigo wa mapato ili hatimaye iongeze ufanisi kwenye makusanyo hasa katika maeneo yafuatayo 
 usimamizi wa misamaha na marejesho ya kodi a serikali iendelee kupitia sera na kanuni za kodi ili kuondoa misamaha isiyo na tija kwa nchi
hii inaweza kufanyika kwa mamlaka ya mapato kuongeza ufanisi kwenye uchunguzi na usimamizi madhubuti wa mifumo ya ulipaji wa misamaha ya kodi pia iongeze ufanisi kwenye ufuatiliaji na uchunguzi kwa walengwa wa misamaha ya kodi ili kujiridhisha kama ilitumika ilivyokusudiwa
b serikali iendelee kusisitiza uwazi kwenye misamaha ya kodi kupitia machapisho ya misamaha ya kodi na ripoti ya mwaka ya sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka mdhibiti na mkaguzi mkuuu wa hesabu za serikali
c serikali iimarishe usimamizi wa marejesho ya kodi na kuongeza mifumo dhabiti ya ukaguzi wa nyaraka za kudai marejesho ili kuondokana na madai batili kutoka kwa mtandao wa walipa kodi ya ongezeko la thamani vat network
pia isisitize utoaji na matumizi ya mashine za kielekitroniki efd kwa wafanyabishara wanaostahili
 kaguzi na pelelezi za walipakodi a serikali iimarishe ukaguzi na kuweka mikakati madhubuti ili kupunguza ukwepaji wa kodi
b serikali isamehe sehemu ya riba na faini kwa walipa kodi walioradhi kulipa madeni yao na kuweka mbadala wa kuyalipa kwa vipindi ili kuwawekea mazingira mazuri ya kuwa waaminifu na kuendelea kulipa kodi zijazo kwa wakati
 usimamizi madhubuti wa bidhaa na mafuta yanayoingizwa nchini a serikali iimarishe upekuzi na ukaguzi wa bidhaa zinazoingia kwa matumizi nchini na zinazokwenda nchi zingine kupitia nchini hazitumika nchini kinyemela bila kulipa kodi stahiki na endapo zimeuzwa katika soko la ndani mamlaka ikusanye kodi stahiki kwa mujibu wa sheria
b serikali iendelee kusisitiza matumizi ya off bond meters na kuweka sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka au kujenga tenki la akiba la mafuta national reserve tank rt kwa kila bandari ya kuingilia ili kuhakikisha kuwa taarifa za mafuta yanayoingizwa nchini zinaandikwa sawasawa na usimamizi wa utoaji mafuta unaimarishwa sambamba na ulipaji wa kodi zinazotakiwa
matumizi ya flow meters na tenki la akiba reserve tank yatasaidia mamlaka kuwa na taarifa sahihi ya mafuta yaliyoingia na yanayotoka na hatimae kuimarisha makusanyo kwenye mafuta yanayoagizwa
 masuala maalum yaliyoonekana katika ukaguzi wa mwaka sehemu hii inatoa taarifa juu ya maeneo makuu matatu ambayo yanahitaji usimamizi na uangalifu wa karibu wa menejimenti ya mamlaka ya mapato ili kuongeza ufanisi katika ukusanyaji wa mapato
maeneo hayo muhimu ni usimamizi wa pingamisi za kodi usimamizi wa misamaha ya kodi na usimamizi wa makusanyo ya kodi
 usimamizi wa pingamizi za kodi kesi za muda mrefu katika bodi za rufaa ya kodi sshilingi bilioni katika ukaguzi wangu nilibaini kwamba mamlaka ya mapato ina kesi zilizo katika bodi za rufaa na mahakama ya rufaa za kodi kwa muda mrefu zenye jumla ya shilingi bilioni ambapo kiasi cha shilingi bilioni kimekwama katika mahakama ya rufaa ya tanzania shilingi bilioni kimekwama katika mahakama ya rufaa za kodi na kiasi kilichobaki cha shilingi bilioni sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kinasubiri maamuzi katika bodi ya rufaa za kodi kama taarifa inavyoonekana kwenye jedwali na
 hapo chini jedwali muhtasari wa kesi zilizo katika bodi ya rufaa za kodi na mahakama ya rufaa tanzania tzs
 total epato la jumla la ndani kwa mwaka sh
milioni sehemu ya mapato ya kodi kwa asilimia ya zao la ndani gdp a d jumla ya mapato yaliyokwama katika kesi tzs
milioni bajeti ya mwaka sh
milioni sehemu ya mapato ya kodi kwa asilimia ya bajeti a b kiwango cha kubadilisha fedha kilichotumika tzs
 usd jumla tzs
 mahakama ya rufaa tanzania court of appeals jumla kuu usd usd tzs
 usd tzs
 usd tzs
 na
mwakabodi ya rufaa za kodi tax appeals board mahakama ya rufaa za kodi tax appeals tribunal chanzo ripoti za mapato za mamlaka ya mapato tanzania na daftari la kesi 
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ikilinganishwa na taarifa yangu ya mwaka wa fedha uliopita mapato yaliyokwama katika rufaa yameongezeka kutoka shilingi bilioni hadi shilingi bilioni kwa mwaka ambayo ni ongezeko la shilingi milioni sawa na asilimia 
uchanganuzi wangu unaonyesha mapato yaliyokwama katika rufaa ni asilimia thelathini ya bajeti ya mwaka na asilimia nane ya zao la jumla la ndani gdp
kwa mwaka 
hivyo thamani ya kodi inayobishaniwa katika bodi ya rufaa ya kodi na mahakama ya rufaa za kodi iko juu na serikali inaingia gharama katika kuendesha kesi hizi kwa muda mrefu na hasara kwenye mapato pale mrufani atakapofilisika kabla ya kesi kuamuliwa
nasisitiza kuhusu utekelezwaji wa mapendekezo yangu niliyoyatoa katika ripoti ya mwaka wa fedha kwamba a usikilizwaji wa kesi hizi ufanyike haraka na mahakama b kwa suluhisho la kudumu napendekeza kwa serikali kuunda kamati huru ya kusikiliza rufani na c menejimenti ya mamlaka ya mapato tanzania kuongeza nguvu na kuboresha mchakato wa ukaguzi na uchunguzi ili kupunguza malalamiko kati ya mamlaka na walipakodi
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 kasoro zilizoonekana katika mapingamizi ya kodi na mifumo ya ushawishi ya ulipaji kodi ukaguzi wangu wa mapingamizi za kodi na mifumo ya ushawishi ya ulipaji kodi ulibaini kasoro zifuatazo kesi za muda mrefu dhidi ya mapingamizi za shilingi katika mwaka wa fedha jumla ya mapingamizi ya kodi kutoka kwa walipa kodi zenye thamani ya shilingi yailiwasilishwa katika mamlaka ya mapato yakipinga kiasi cha kodi kilichokokotolewa na kufanyiwa tathmini na kamishna wa kodi
katika idadi hiyo mapingamizi sawa na asilimia ishirini na sita yenye thamani ya shilingi yalifanyiwa upembuzi yakinifu na kushughulikiwa ipasavyo na kamishna wa kodi
mapingamizi yaliyobaki sawa na asilimia sabini na sita yenye thamani ya shilingi hayakushughulikiwa ipasavyo na kutolewa maamuzi hadi tarehe juni 
kuwepo kwa mapingamizi mengi ya kodi ambayo hayashughulikiwi kwa wakati na kutolewa maamuzi unatokana na upungufu wa wataalamu na rasilimali watu katika mamlaka ya mapato wa kushughulikia mapingamizi ya kodi ikilinganishwa na idadi ya mapingamizi yaliyoletwa na walipa kodi
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fedha za amana ambazo hazikukusanywa kutokana na mapingamizi ya kodi shilingi ukaguzi wa maombi ya mapingamizi ya kodi kutoka kwa walipa kodi katika mwaka wa fedha wa ukaguzi ulibaini kuwa mamlaka ya mapato ilishindwa kukusanya shilingi ambazo ni fedha za amana zinazotokana na malipo yaliyotakiwa kulipwa ikiwa ni moja ya tatu ya kiasi cha kodi kilichofanyiwa tathmini na kutakiwa kulipwa na walipa kodi au kiasi cha kodi ambacho hakipo katika pingamizi chochote kitakachokuwa kikubwa kinyume na kifungu na
 ya sheria ya rufaa ya mapato ya kodi ya mwaka iliyorekebishwa mwaka 
kutokukusanywa kwa fedha hizi kunachangia kwa kiasi kikubwa walipa kodi kutumia mwanya huu kukwepa kulipa kodi
hii inatokana na kutokuwepo kwa ufanisi katika kushughulikia mifumo ya pingamizi za kodi hivyo kusababisha mapato ya serikali kutokukusanywa kwa wakati
hii inasababisha kutokufikiwa kwa makadirio ya makusanyo ya mapato ya serikali hivyo kuathiri utekelezaji wa mipango ya serikali
ninaishauri serikali a kuongeza jitihada za kushughulikia kesi za mapingamizi aa kodi yaliyoletwa na walipa kodi kwa wakati ili kutoa maamuzi sahihi juu ya kodi sahihi inayopaswa kulipwa kwa wakati
hili sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka linawezekana kwa kuongeza idadi ya watumishi wenye utaalamu na ujuzi pamoja na kuwaongezea mafunzo ya kimbinu watumishi wote walio katika kitengo cha huduma za kiufundi ili kuboresha hatua za kutoa tathmini ya kodi inayopaswa kulipwa kwa wakati hivyo kupunguza idadi kubwa ya kesi za pingamizi za kodi ambazo zinachelewa kushughulikiwa
b kuangalia mahitaji ya kisheria ya kukusanywa kwa amana ya kodi inayotokana na ama moja ya tatu ya kiasi cha kodi kilichofanyiwa tathmini na kutakiwa kulipwa na walipa kodi au kiasi cha kodi ambacho hakipo katika pingamizi chochote kitakachokuwa kikubwa kabla mlipakodi hajaleta pingamizi la kulipa kodi kwa ajili ya kusikilizwa
 usimamizi wa misamaha ya kodi serikali kwa kupitia mamlaka ya mapato ilitoa misamaha ya kodi kwa ajili ya shughuli maalum zilizoainishwa katika sharia za kodi mbalimbali kama vile uwekezaji katika bidhaa za mtaji kwa kipindi maalum ili kuvutia uwekezaji kutoka nje ya nchi
pamoja na kukuza sera maalum za kiuchumi kama vile kuhamasisha uwekezaji katika sekta maalum kuendeleza uhusiano na mataifa mengine kwa kutoa misamaha kwa shughuli za kidiplomasia na kwa sababu za kibinadamu
taarifa za fedha za mamlaka ya mapato kwa mwaka wa fedha zinaonyesha misamaha ya kodi yenye jumla ya shilingi bilioni ikiwa ni punguzo la shilingi sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka bilioni asilimia ikilinganishwa na misamaha ya kodi iliyotolewa mwaka yenye thamani ya shilingi bilioni kiambatanisho na
 ingawa kiasi cha misamaha ya kodi iliyotolewa katika mwaka huu wa fedha kimepungua kiasi kilichotolewa bado ni kikubwa kwani ni asilimia mbili ya pato la ndani gdp kwa mwaka ikilinganishwa na malengo ya serikali ya kupunguza misamaha ya kodi kuwa chini ya asilimia moja ya pato la ndani gdp
jitihada za kupunguza misamaha ya kodi itasaidia mamlaka ya mapato kuongeza uwezo wake wa kukusanya kodi hivyo kufikia malengo yaliyowekwa
mwenendo wa misamaha ya kodi iliyotolewa kwa kipindi cha miaka mitano iliyopita ni kama inavyoonekana katika jedwali na
 hapo chini jedwali mwenendo wa misamaha ya kodi kuanzia mwaka shilingi kwa milioni mwakapato la mwakajumla ya misamaha ya kodiasilimia ya misamaha ikilinganisha na pata la taifa 
 kutokana na mchanganuo hapo juu kiasi cha misamaha ya kodi cha asilimia ya pato la taifa la jumla gdp kwa kipindi cha miaka mitano iliyopita kilikuwa asilimia ya gdp kwa wastani ambacho bado kiko juu ikilinganishwa na lengo la sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka asilimia moja ya pato la taifa au asilimia tano ya makusanyo yote rejea bajeti kuu ya serikali ya mwaka 
misamaha iliyotolewa ilifikia kiwango cha chini cha asilimia 
 ya gdp katika mwaka wa fedha wa ukaguzi lakini hali ya kiuchumi kwa mwaka imechangia kushuka kwa kiasi hicho
nimebaini kuwa usimamizi usioridhisha wa misamaha ya kodi zinazotolewa inatoa mianya ya kutumia vibaya motisha hii hivyo kuisababishia serikali kukosa mapato
kwa mfano misamaha ya kodi ilitolewa ikimlenga mtu kikundi cha watu badala ya kulenga shughuli za kiuchumi zilizokusudiwa hivyo kukiuka lengo la kutolewa kwa misamaha hiyo na kujenga mfumo wa kodi za kibaguzi
hivyo uthibiti wa kina unatakiwa ili kuziba mianya yote iliyopo katika sheria njama na vitendo vya makusudi vya ukwepaji kulipa kodi pamoja na kutokuwepo usimamizi na uangalizi makini katika kusimamia upotevu wa mapato ya serikali
hata hivyo jitihada za hivi karibuni zilizochukuliwa na serikali ikijumuisha kuanzishwa kwa sheria mpya ya kodi ya ongezeko la thamani ya mwaka na sheria ya utawala wa kodi ya mwaka inaonyesha maboresho ya hatua zinazochukuliwa katika kuthibiti upotevu huo wa mapato ya serikali
ninaishauri serikali a kuendelea kupitia upya motisha za kodi zinazotolewa kwa lengo la kupunguza viwango vya misamaha ya kodi hadi kufikia asilimia moja au chini ya zao la ndani gdp na kuongeza kiwango cha makusanyo ya mapato
b kuendelea kupitia sera za kiuchumi na kodi kwa lengo la kuondoa misamaha yote ya kodi isiyokuwa na tija hili sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka linawezekana kwa kuboresha kaguzi na udhibiti wa motisha za kodi kuimarisha usimamizi na uchunguzi dhidi ya matumizi ya motisha za kodi
 usimamizi wa ukusanyaji kodi usimamizi usioridhisha wa bidhaa zilizohifadhiwa katika maghala kabla ya kulipiwa ushuru wa forodha ukaguzi wa forodha na maghala ya mali customs bonded warehouses ambazo hazijalipiwa kodi ulibaini mapungufu yafuatayo bidhaa zilizokaa muda mrefu katika maghala kabla ya kulipiwa ushuru wa forodha shiling ukaguzi wa taarifa zilizopo katika mfumo wa forodha tancis pamoja na nyaraka muhimu za forodha ulibaini bidhaa ambazo hazikulipiwa kodi ya thamani ya shilingi zikiwa zimeshikiliwa katika forodha na maghala ya mali customs bonded warehouses kwa zaidi ya miezi sita bila kuhamishwa katika ghala la forodha la serikali au iliyoidhinishwa na serikali
hii ni kinyume na kifungu na
 cha sheria ya usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka ambayo inahitaji bidhaaa zilizo kwenye forodha na maghala ya mali kuondolewa ndani muda wa miezi sita kutokea muda zilivyoingizwa kwenye ghala hilo au kibali kiwe kimetolewa na kamishina wa forodha kwa maandishi cha kuomba kuendelea kutunza bidhaa hizo kwenye maghala kwa miezi mitatu zaidi
kwa mtazamo wangu kuwepo kwa bidhaa zilizokaa mda mrefu zaidi ni ishara kuwa mifumo ya usimamizi na ufuatiliaji wa bidhaa zilizopo kwenye maghala bidhaa zilizo njiani sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka in transit kwenda nchi zingine forodha na maghala ya mali customs bonded warehouses ni dhaifu
kadhalika ukaguzi wa uhakiki uliofanyika katika ofisi za ushuru wa forodha za mikoa na mipakani ulibaini kuwa bidhaa jedwali na
 zilikuwa hazijalipiwa kodi kwa zaidi ya miaka saba zikisubiri taratibu na hatua za utoaji mizigo inayotakiwa kulipiwa ushuru wa forodha
kipindi hiki ni zaidi ya kipindi kilichowekwa kwa mujibu wa kifungu na
 cha sheria ya usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka ambacho kinahitaji bidhaa zote ambazo zimekaa katika forodha na maghala ya mali customs bonded warehouses kwa zaidi ya siku ziuzwe kwa njia ya mnada wa wazi au kwa njia yoyote ambayo kamishna ataona inafaa
jedwali na
 linaonyesha orodha ya idadi ya bidhaa zilizokaa mda mrefu kwa mikoa na mipaka
jedwali bidhaa zilizokaa zaidi kwenye forodha na maghala ya mali customs bonded warehouses na mahaliidadi ya bidhaa zilizopo katika maghala moshi service center kia airport arusha customs service center namanga tarakea tanga horohoro bagamoyo jumla utoaji wa bidhaa nje ya nchi wenye mashaka shilingi sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ukaguzi wangu ulibaini kuwepo kwa bidhaa zilizohifadhiwa katika maghala ya kuhifadhia bidhaa kwa ajili ya kuuzwa nje ya nchi kwa mwaka wa fedha ambazo zilipewa msamaha wa kodi wa shilingi 
bidhaa hizi ziliuzwa nje ya nchi kupitia vituo tofauti mipakani
hatahivyo ushahidi unaoonyesha mauzo ya bidhaa hizi nje ya nchi haukuweza kupatikana wakati wa ukaguzi
kwa sababu hiyo sikuweza kujiridhisha kwa kina kuwa bidhaa hizi ziliuzwa nje ya nchi au ziliingizwa kwenye soko la ndani ya nchi na hivyo kujua uhalali wa msamaha wa kodi uliotolewa kama ni sawa kwa mujibu wa kifungu na
 a b cha sheria ya usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka 
a serikali ichukue hatua za haraka za kunadi na kuuza bidhaa zote zilizokaa zaidi katika forodha na maghala ya mali customs bonded warehouses ili kuepuka kuharibika kwa bidhaa hizo hivyo kusababisha hasara ya mapato serikali
b serikali iboreshe mifumo ya usimamizi na ukaguzi wa forodha na maghala ya mali customs bonded warehouses ili kuendana na matakwa ya kifungu na
 ya sheria ya usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka 
c serikali iwasilishe ushahidi kwa ajili ya ukaguzi unaohusu bidhaa zilizouzwa nje ya nchi na kupewa msamaha wa kodi wenye thamani ya shilingi 
ikishindikana ushahidi wa kukusanya kodi hiyo uwasilishwe
kadhalika serikali iongeze mifumo ya udhibiti ya bidhaa zote zinazopita bila sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ya kutumiwa ndani ya nchi na uuzwaji wa bidhaa nje ya nchi ili kuepuka uuzwaji wa bidhaa usio wa halali hivyo kuisababishia hasara ya mapato serikali
mifumo isiyoridhisha ya udhibiti wa mafuta yanayosafirishwa nje ya nchi na bandari kavu katika ukaguzi wa mwaka nilibaini nyaraka zenye thamani ya kodi ya forodha ya shilingi katika kipindi cha mwezi januari hadi disemba zinazohusiana na mafuta yaliyouzwa katika nchi ya uganda burundi na rwanda kupitia mipaka ya rusumo kabanga na mutukula kwa mtawalia
pia nilibaini nyaraka zenye thamani ya kodi ya forodha ya shilingi 
 katika kipindi cha julai hadi mei zinazohusiana na mizigo katika bandari kavu zilizouzwa kupitia mipaka ya kasumulu na tunduma hazikuwa na ushahidi katika muundo wa rejista au mfumo wa kuhakiki kwamba bidhaa hizo zilitolewa kupitia mipaka hiyo
jumla ya thamani ya mafuta na mizigo ambayo haikuweza kutolewa ushahidi ni shilingi 
hii inaonyesha hali ya kutokuzingatiwa kwa mifumo ya udhibiti wa forodha ambayo inaweza kutoa mianya ya mafuta mizigo kuweza kuuzwa ndani ya nchi bila ya kulipiwa kodi stahiki hivyo kuipa serikali hasara ya mapato
ukaguzi wangu wa kina wa taarifa zilizotoka katika mfumo wa forodha tancis umebaini utolewaji wa mafuta nje ya nchi yenye thamani ya shilingi 
mfumo wa forodha tancis unaruhusu afisa kodi katika mpaka kituo cha kutokea nje ya nchi kuweka na kuidhinisha alama ya utolewaji wa mafuta katika mfumo
uchambuzi wangu wa taarifa zilizotoka katika mfumo wa forodha tancis sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka katika mpaka wa tunduma kwa kutumia makampuni matatu ya mafuta katika kipindi cha mwezi novemba disemba na januari ilibaini kuwa magari hayakuweza kuonekana kama yameidhinishwa kutoka nchini
jedwali na
 linaonyesha maelezo zaidi jedwali magari yasiyoonekana kutoka nchini novemba januari jina la kampuni ya mafutajumla ya magari yaliyoingia t entries jumla ya magari ambayo hayajatoka un carried out t dhamana ya magari ambayo hayajatoka shs dalbit petroleum olympic lake oil total a serikali iongeze usimamizi wa kutii matakwa ya taratibu za utoaji na udhibiti wa mafuta yanayokwenda nje ya nchi ili kuhakikisha makusanyanyo sahihi ya kodi za forodha
b serikali ichunguze mafuta yote ambayo hayakuidhinishwa na kukusanya kodi zote kama mafuta hayo yalitumika ndani ya nchi
kutokukusanywa kwa faini zilizotokana na ucheleweshwaji wa malipo ya dhamana zilizoisha cancelled bond na kuchelewa kulipa kodi za mafuta yaliyotumika nchini bila kulipa kodi kwa kisingizio cha kwamba yapo njiani kwenda nchi za nje
kanuni na
 ya kanuni za usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka inasema kuwa endapo ikitokea ushahidi wa mauzo yaliyofanywa nje ya nchi yakifanyika sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka baada ya kupita siku kutoka tarehe ya mauzo yalipofanyika mmiliki wa bidhaa anatakiwa kulipa faini ya asilimia kwa mwezi au katika kiwango cha asilimia sawa ikiwa muda utakuwa ni chini ya mwezi mmoja
kadhalika kifungu na
 cha sheria ya usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka kinasema ikitokea kiasi cha kodi kinachotakiwa kulipwa kwa mujibu wa sheria hii hakijalipwa katika kipindi kilichopaswa kulipwa riba ya asilimia kwa kila mwezi ya kiasi ambacho hakijalipwa inatakiwa kulipwa
uchambuzi wa taarifa zilizotoka katika mfumo wa asycuda ulibaini taarifa za makampuni ambazo ziliidhinishwa katika mda wa zaidi ya mda unaotakiwa kisheria lakini mamlaka ya mapato haikuweza kukusanya tozo inayotokana na ucheleweshaji huo
hali hii imesababisha kutokukusanywa kwa mapato ya serikali yatokanayo na tozo yenye thamani ya shilingi 
jedwali na
 linaonyesha tozo ambazo hazijakusanywa na makampuni yaliyohusika jedwali tozo kutokana na ucheleweshaji wa dhamana zilizofutwa kuisha orodha ya makampuni na jina la wakala jumla ya tozo shs
 camel oil t ltd 
 engen petroleum tanzania limited 
 hass petroleum t limited 
 lake oil limited 
 mogas tanzania limited 
 oil com t ltd 
 olympic energy t limited 
 oryx oil company ltd 
 puma energy tanzania limited 
 shire petroleum t ltd 
 total tanzania limited 
 jumla 
 sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ukaguzi wangu wa kina wa tathmini ya makusanyo ya mapato kutoka katika bidhaa za mafuta za ndani ya nchi yanayosafirishwa ulibaini ucheleweshaji wa siku mbili hadi kutokea siku ambayo taarifa ya hitaji la kulipwa kodi ilipotolewa kwa makampuni ya biashara hadi siku malipo yalipofanyika
hata hivyo hakukuwa na ushahidi uliotolewa ukionyesha mapato yaliyotokana na riba ya kiasi cha shilingi kutoka kwenye mafuta yaliyocheleweshwa kulipiwa kinyume na kifungu na
 cha sheria ya usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka 
jedwali na
 hapo chini linaonesha orodha ya riba ambazo hazikukusanywa na makampuni yaliyohusika jedwali muhtasari wa riba ambazo hazijakusanywa na makampuni nakampuni tozo sh hass petroleum t ltd 
 hashi energy t ltd 
 gapco t ltd 
 total tanzania limited 
 olympic energy t ltd 
 united group ltd 
 societe petroliere tanzania 
 augusta energy 
 jumla 
 kushindwa kusimamia sheria juu ya ulipaji wa riba inayotokana na ucheleweshaji wa malipo ya bidhaa za nje zinazosafirishwa pamoja na tozo kunainyima serikali nafasi ya kukusanya mapato zaidi ili kuweza kugharamia mipango katika bajeti yake
vile vile kushindwa kusimamia adhabu inayopaswa kutekelezwa sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa kushindwa kufuata matakwa ya sheria kunakwamisha jitihada za serikali za kukusanya mapato kwa wakati na kusimamia utekelezaji wa sheria
ninaishauri serikali a kuhakikisha kuwa riba na tozo zinazotokana na ucheleweshaji wa malipo ya kodi za mafuta yanayosafirishwa na baadaye kutumiwa nchini zinakusanywa na kuhakikisha kodi ya shilingi inakusanywa kwa mujibu wa kifungu na
 cha sheria ya usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka 
b kukusanya tozo zote zilizotokana na ucheleweshaji wa ulipaji wa dhamana zilizoisha bond cancellations yenye thamani ya shilingi 
 kama ilivyotakiwa kwa mujibu wa kanuni ya kanuni za usimamizi wa kodi ya forodha ya afrika mashariki ya mwaka 
kutokukusanywa kwa kodi na ushuru wa forodha unaotokana na mafuta yaliyoingizwa nchini sh
 usuluhishi wa kiwango cha mafuta kilichoagizwa kutoka nchi za nje kwa mwaka wa fedha kiasi cha lita na kiasi cha mafuta kilichotumika kwa matumizi ya ndani ya nchi mafuta yaliyosamehewa kodi na mafuta yaliyopita nchini kuelekea nchi nyingine cha lita umeonyesha tofauti ya lita za mafuta zenye ushuru wa forodha wa kiasi cha shilingi 
mpaka wakati wa kuandika ripoti hii ni kiasi cha lita chenye thamani ni ya kodi ya shilingi tu ndicho kimelipiwa sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ushuru wa forodha na kuacha kiasi cha lita ambacho bado hakijalipiwa kodi yenye thamani ya shilingi 
tofauti hizo zimetokana na mafuta aina ya ago mogas pms ik jet a na hfo
ninaishauri serikali a kuchunguza tofauti wa mafuta uiyobainika kwa lengo la kujiridhisha ili kujua kama mafuta hayo yalitumiwa ndani ya nchi kwa njia zisizokuwa halali na kuhakikisha kodi za forodha pamoja na tozo na riba zinakusanywa
b kuhakikisha udhibiti wa mafuta yanayonunuliwa kutoka nchi za nje unaimarishwa kwa lengo la kuzuia vitendo vinavyosababisha upotevu visijirudie tena hapo baadaye
kodi zilizokokotolewa na kutokukusanywa kwa wakati tzs
 ukaguzi wa daftari linalotunza taarifa za uchunguzi wa kodi daftari la kodi ambazo hazijalipwa pamoja na nyaraka nyinginezo za kodi ulibaini kiasi cha kodi cha shilingi kilichofanyiwa tathmini kwa ajili ya kulipwa ambaco hakijakusanywa hadi wakati wa kipindi cha ukaguzi mwezi novemba 
ukaguzi ulibaini kuwa
kuwepo kwa kodi ambazo zimekaa muda mrefu bila ya kukusanywa kumechangiwa na mifumo isiyoridhisha ya ukusanyaji kodi hasa katika ofisi za mikoa za mamlaka ya mapato
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali kodi zilizofanyiwa tathmini na kutokukusanywa shilingi na maelezo kiasi sh
kodi zinazolipwa kwa awamu lakini hazijalipwa ndani ya tarehe zinazotakiwa 
makusanyo ya riba isiyokusanywa hadi tarehe septemba 
kodi isiyokusanywa kutoka kwa wafanyabiashara waliopewa misamaha ya kodi ya ongezeko la thamani 
kodi ya ongezeko la thamani isiyokusanywa kutoka kwa wafanyabiashara wenye mashaka 
kodi isiyoku sanywa hadi tarehe juni kutoka mikoa mbalimbali ya kodi 
kodi iliyoonye shwa imekusanyw wakati haijathibitishwa kukusanywa 
kodi isiyokusanywa kwa mujibu wa mfumo wa itax kutoka kwa kaskazi catering services ltd 
notisi za hitaji la malipo ya kodi zisizolipwa 
tozo zisizolipwa na walipa kodi waliokiuka sheria 
kodi zilizokokotolewa na idara ya uchungu zi wa kodi ambazo hazijakusanywa 
kodi zilizokokotolewa na kutokukusanywa kutokana na mapato waliyoyapata wanufaika wa akaunti ya iptl escrow jumla ninaishauri serikali kuongeza nguvu katika uwekaji wa mifumo sahihi ya ukusanyaji kodi ili kuhakikisha kodi zote zinazotokana na tathmini zilizofanywa na maafisa kodi wa idara ya uchunguzi wa kodi kitengo cha uchunguzi wa kodi na kitengo cha ukaguzi wa kodi zinakusanywa
kodi iliyokokotolewa pungufu ya kiasi halisi shilingi ukaguzi wa baadhi ya nyaraka za walipa kodi na taarifa za hesabu zilizoandaliwa na walipa kodi taarifa za wanufaika waliopewa misamaha ya kodi ya ongezeko la thamani taarifa za malipo ya kodi ya ongezeko la thamani pamoja na nyaraka mbalimbali za kodi ulibaini kuwepo kwa kodi iliyokokotolewa pungufu ya kiasi halisi yenye thamani ya shilingi 
upungufu katika ukokotoaji wa kodi hiyo ulisababishwa na taarifa zisizokuwa sahihi kuhusiana na makadirio ya juu au ya chini ya mapato ya mlipa kodi pamoja na malipo ya kodi ya ongezeko la thamani yanayotokana na ukokotoaji binafsi unaofanywa na walipa sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kodi mapitio yasiyoridhisha ya taarifa za kodi uchambuzi na ulinganifu wa ukokotoaji binafsi uliofanywa na walipa kodi na taarifa za ukokotoaji wa kodi zinazotunzwa na mamlaka ya mapato
kwa mtazamo wangu uzembe katika kufanya mapitio ya kodi iliyokokotolewa unaweza kutoa fursa ya ukwepaji kodi kwa njia shirikishi ya makubaliano hivyo kuathiri mfumo wa ukokotoaji binafsi wa kodi kwa watu wasio waaminifu na kuikosesha serikali mapato yake stahiki
jedwali na
 linaonyesha kodi iliyokokotolewa pungufu ya kiasi halisi kilichobainika wakati wa ukaguzi wangu jedwali kodi iliyokokotolewa pungufu ya kiasi halisi na maelezo kiasi sh
kodi zilizokokotolewa kutoka mikoa mbalimbali kodi iliyokokotolewa kutoka kampuni ya wu zho kodi ya kipato kwa wafanyabiashara waliosamehewa kodi ya ongezeko la thamani kodi iliyokokotolewa kutoka kampuni ya cmc automobile ltd total ninaishauri serikali a kuboresha ukaguzi na uchunguzi wa ukokotoaji wa kodi ili kupunguza udanganyifu wa madai ya kodi zinazotokana na mauzo ya bidhaa kutoka kwa wafanyabiashara waliopo katika mfumo wa kodi ya ongezeko la thamani na kuzuia udanyanyifu wa utoaji wa taarifa zinazoonyesha makadirio ya chini ya mapato katika sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka taarifa za mapato ya walipa kodi
b kufanya uchunguzi wa kodi zilizobainika kuwa pungufu katika ukokotoaji na kuhakikisha tofauti ya kodi hizo zinakusanywa pamoja na riba na tozo kama inavyotakiwa katika sheria za kodi
taarifa za mapato ya kodi ya ongezeko la thamani zisizowasilishwa katika mamlaka ya mapato na walipa kodi kifungu na
 cha sheria ya kodi ya ongezeko la thamani ya mwaka iliyorekebishwa mwaka elekeza kuwa kila mlipa kodi ya kodi ya ongezeko la thamani anatakiwa kupeleka taarifa za mauzo ya bidhaa na huduma anazozifanya katika kila mwezi kifungu na
 na kinatoa hatua zinazopaswa kuchukuliwa kwa wale watakaoshindwa kutekeleza jukumu la utoaji taarifa
hata hivyo ukaguzi wangu wa sampuli za taarifa za walipa kodi waliojiandikisha katika kodi ya ongezeko la thamani kwa mwaka wa fedha katika baadhi ya mikoa ilibaini wafanyabiashara waliojiandikisha katika mfumo wa kodi ya ongezeko la thamani wapatao ambao hawakuweza kuleta taarifa zao za mauzo ya bidhaa na huduma walizozifanya katika mwaka wa fedha wa ukaguzi
jumla ya taarifa za mapato ya kodi ya ongezeko la thamani hayakuweza kuwasilishwa na wafanyabiashara waliojiandikisha katika mfumo wa kodi ya ongezeko la thamani kama inavyotakiwa na sheria ya kodi ya ongezeko la thamani ya mwaka 
kadhalika uchunguzi wangu wa taarifa ya z ripoti katika sampuli za walipa kodi katika usimamizi wa mashine za kiielekironiki kutoa sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka stakabadhi za mauzo kwenye mkoa wa kodi wa iringa ulibaini kuwa biashara hizo zilikuwa zinafanya kazi na kodi ya ongezeko la thamani ya shilingi haikukusanywa
jedwali na
 linaonyesha orodha ya walipa kodi ambao hawakutoa taarifa kwa mikoa jedwali taarifa ya fomu za mrejesho wa kodi ya ongezeko la thamani ambazo hazikuwasilishwa mamlaka ya mapato na mkoa wa kodiwafanyabiashara walioandikishwaidadi ya taarifa ambazo hazikuwasilishwa 
arusha 
kilimanjaro 
manyara 
temeke 
kinondoni 
shinyanga 
ruvuma 
tanga 
dodoma 
mwanza 
iringa jumla ninaishauri menejimenti ya mamlaka ya mapato tanzania ianzishe mfumo wa ufuatiliaji wa taarifa za mapato ya kodi ya ongezeko la thamani kwa wafanyabiashara wasioleta taarifa hizo ili kuhakikisha kuwepo kwa taarifa za hesabu ulio sahihi na uwasilishwaji wa mapato ya kodi ya ongezeko la thamani kwa wakati
 ukaguzi na usimamizi wa deni la taifa 
 utangulizi deni la taifa linahusu majukumu ambayo serikali kuu na taasisi nyingine wanayo
deni la taifa linasimamiwa na sheria ya madeni dhamana na misaada ya serikali ya mwaka iliyorekebisha na kulingana na vifungu namba na vya sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sheria ya madeni dhamana na misaada ya serikali waziri wa fedha ndiye mwenye dhamana ya kukopa na kutoa dhamana kwa niaba ya serikali
 mseto wa deni la taifa deni la taifa kufikia tarehe juni lilikuwa shilingi bilioni 
 ambapo deni la ndani lilikuwa shilingi bilioni na deni la nje bilioni 
 ikiwa ni ongezeko la bilioni 
 sawa na asilimia ikilinganishwa na deni la shilingi bilioni 
 lililoripotiwa juni 
kielelezo unaonyesha mseto wa deni hadi kufikia juni 
kielelezo mseto wa deni la taifa katika mwaka huu wa fedha malipo kutoka kwa wafadhili yalikuwa shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na bilioni 
 mwaka 
hii ni nyongeza ya shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
deni la taifa limekuwa likiendelea kukua kila mwaka kutokana na kuwepo kwa nakisi ya mapato ya serikali na matumizi ubadilishwaji wa hati za ukwasi kugharamia bajeti ya serikali na pia ukopaji kwa ajili ya shughuli za maendeleona hasara katika kubadilisha fedha za kigeni ikisababishwa na kushuka sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa kasi kwa thamani ya shilingi ikilinganishwa na fedha nyingine za kigeni ambazo ni imara
jedwali na
 na mchoro na
 zinaonyesha mwenendo wa ukuaji wa deni kwa miaka mitano iliyopita jedwali mwenendo wa ukuaji wa deni kwa miaka mitano mwaka kiasi sh
bilioni deni la ndani deni la nje jumla ya deni kielelezo mwenendo wa ukuaji wa deni kwa miaka mitano 
 mseto wa deni la ndani mseto wa deni la ndani unajumuisha dhamana zinazouzwa sokoni na zisizouzwa zenye ukomo tofauti kama vile dhamana za muda mrefu na hati fungani
hadi kufikia juni deni la ndani lilifikia shilingi bilioni 
 ikilinganishwa na kiasi cha shilingi bilioni 
 zilizofikiwa mwishoni mwa juni 
deni la sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ndani limeongezeka kwa shilingi bilioni 
 sawa na asilimia ya nyongeza ya deni la ndani lililorekodiwa mwaka jana
mikopo ya ndani katika mwaka ilifikia shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ilikuwa kwa ajili ya kukopea kipindi kingine shilingi bilioni 
 ni kwa ajili ya bajeti ya maendeleo na shilingi bilioni 
 ilikuwa ni kwa ajili ya hati fungani na dhamana
kimsingi deni la ndani linachangiwa na utaratibu wa kukopa na kulipa madeni yaliyoiva bila kuweka utaratibu wa kibajeti kulipa madeni hayo kwa mapato ya ndani ya serikali
kwa maoni yangu kukopa na kulipa ndani ya nchi husaidia serikali kulipa madeni yaliyoiva
 mseto wa deni la nje deni la nje linahusisha mikopo kutoka taasisi za kimataifa na washirika wa maendeleo
hadi tarehe juni deni la nje lilikuwa shilingi bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya deni la taifa
deni hili liliongezeka kwa bilioni 
 sawa na asilimia 
 ya deni la nje la bilioni 
 lililoripotiwa mwaka 
mlinganisho wa madeni ya nje kwa aina tofauti ya vyanzo ni kama ilivyo katika kielelezo na hapa chini sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo vyanzo vya deni la nje hadi tarehe juni ukaguzi wangu umebaini kwamba ongezeko la deni la nje limechangiwa na ukopaji kutoka mashirika ya kimataifa kama vile ida ambako tumepokea jumla ya shilingi
 kwa ajili ya miradi ya maendeleo na ya kijamii kusaidia maendeleo mbalimbali na miradi ya kijamii ikiwa ni pamoja mradi wa kuhawilisha fedha kwa jamii masikini shilingi bilioni 
 na usimamizi wa fedha za umma shilingi bilioni 
 miradi ya usafiri shilingi bilioni 
 na uboreshaji wa mipango na serikali za mitaa shilingi bilioni 
vilevile serikali ilipokea fedha kutoka nchi wahisani ufaransa uae na japan shilingi bilioni 
 mikopo yenye masharti ya kibiashara encb katika mfumo wa mpangilio wa mkopo wa nje kiasi cha shilingi bilioni 
 mkopo kutoka encb ambao hutolewa na benki ya korea china na india zilielekezwa kwenye miradi muhimu kama vile bomba la gesi asilia shilingi bilioni 
 mpango wa kuokoa nishati tanzania shilingi bilioni 
 mradi wa maji dar es salaam mpaka chalinze shilingi bilioni 
 na ujenzi wa kituo cha kuhifadhi takwimu bilioni 
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka pia serikali ilipokea fedha kutoka benki za biashara kiasi cha shilingi bilioni 
 ikiwa ni shilingi bilioni 
 na shilingi bilioni 
 kutoka benki ya china kwa mkataba wa miundombinu
credit suisse ag ilitoa mkopo wa shilingi bilioni 
 na benki ya hong kong shanghai hsbc shilingi bilioni 
 kwa ujenzi wa jengo na
iii la abiria katika uwanja wa ndege wa kimataifa wa julius nyerere
 kuhudumia deni na uchambuzi wa deni la taifa deni la taifa limekuwa likiongezeka kwa madeni yote ya nje na ndani baada ya kushuka kwa kasi mwaka wakati nchi ilipopata msamaha kutoka nchi wahisani na mashirika ya kimataifa
ukaguzi wangu ulibainisha kuongezeka kwa kasi kwa deni ambako kulitokana na kuongezeka kwa ukopaji mpya kwa masharti nafuu na yasiyo nafuu kugharamia miradi ya maendeleo
bila shaka hasara ya fedha za kigeni peke yake shilingi bilioni kutokana na kuzorota kwa shilingi ya tanzania dhidi ya fedha imara ni moja ya sababu za ukuaji wa deni la nje
ongezeko la mikopo ya ndani isiyo ya masharti nafuu imesababisha gharama ya kukopa kuwa juu inatoa wito kwa watunga sera kuchukua tahadhari
hata hivyo ukaguzi wa deni ulibainisha kuwa wizara ya fedha haikufanya tathmini ya uhimilivu wa deni kwa mwaka kama inavyotakiwa na sheria ya madeni dhamana na misaada ya serikali ya mwaka iliyorekebisha ingawa shirika la fedha la duniani lilifanya uchambuzi na kutoa ripoti yake juni 
ukaguzi wangu ulibaini kuwa deni la taifa limebaki himilivu likiwa na viashiria vya hatari sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka vichache na havijavuka uwiano unaokubalika
naamini matokeo ya tathmini ya deni itabakia sawa hata kama madeni ya shilingi bilioni 
 ambayo bado yanahakikiwa yataingizwa kwenye deni la taifa
madeni ambayo hayajaingizwa yanajumuisha shilingi bilioni 
 ambazo ni malipo ambayo yapo kwenye mchakato kaitka ofisi ya malipo hazina bilioni 
 ambalo ni deni la gepf dhamana ambazo hazijalipwa bilioni 
 deni la pspf bilioni 
 na madeni mengine bilioni 
 chini ya msajili wa hazina
hii pia ni dalili kwamba usimamizi wa deni la taifa tanzania umegawanyika kwani kuna taasisi nyingi ambazo zinasimamia madeni kwa sasa
hivyo natoa wito kwa serikali kuweka utaratibu wa usimamizi wa deni la taifa sehemu moja
kwa kuangalia gharama ya deni naona kuwa gharama za huduma kwa ajili ya makusanyo ya ndani ziko juu
tathmini yangu ya malipo ya mkopo na gharama zake ikiwemo riba na malipo mengine nilibainisha kuwa jumla ya shilingi bilioni 
 zililipwa katika mwaka huu
hii ni sawa na asilimia ya makusanyo ya serikali ya ndani ya mapato ya shilingi bilioni 
gharama za kulipa madeni zikichanganywa na gharama nyingine kama vile mishahara ya wafanyakazi ni gharama ambazo zinaiacha serikali na kiasi kidogo cha fedha za kugharamia miradi ya maendeleo na huduma nyingine za kijamii
hii ni sambamba na tahadhari iliyotolewa na wizara ya fedha katika mwongozo wa hivi karibuni wa mpango wa mwaka na bajeti kwa mwaka uliyotolewa mwezi januari 
hivyo kutokana na rasilimali kuelekezwa katika kulipa madeni ni kiashiria kuwa serikali sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka itaendelea kutegemea mikopo ili kuwezesha utekelezaji wa bajeti na miradi ya maendeleo kama mapato ya ndani hayatasimamiwa kwa umakini
kwa upande mwingine kuongezeka kwa mikopo ya nje isiyo na masharti nafuu ecb na mikopo ya kibiashara ni ishara kuwa deni litaendelea kuwa mzigo kwa taifa
hii ni kutokana na vipindi vifupi vinavyotolewa katika kulipa deni ambapo mara nyingi miaka mitatu na riba kubwa six month usd libor asilimia 
 na muda mfupi wa deni kuiva wengi wao wakiwa miaka kumi
jedwali na kielelezo kuonyesha deni la nje kati ya mwaka na 
jedwali deni la nje juni hadi juni maelezo details shilingi bilioni kiasi asilimia kiasi asilimia mashirika ya kimataifa 
 madeni ya nchi wahisani 
 madeni ya kuuza bidhaa 
 madeni ya kibiashara 
 jumla 
 sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo ulinganifu wa deni la nje kwa kuonyesha wadai kufikia juni mpaka kielelezo ulingamfu wa deni la nje kwa kuonesha wadai kufikia juni uchambuzi wangu kutokana na takwimu hapo juu unaonyesha uwiano wa madeni ya kibiashara na kuingiza na kusafirisha bidhaa umeongezeka kutoka asilimia tatu mpaka asilimia na asilimia 
katika mwaka kutokana na takwimu zilivyoripotiwa mwaka ongezeko hilo ni uwiano wa mikopo yenye masharti nafuu kutoka nchi wahisani na mashirika ya kimataifa
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ni wazi kwamba mashirika ya kimataifa yalikuwa yanadai asilimia ya deni hadi tarehe juni ikilinganishwa na asilimia mwishoni mwa mwaka wa fedha 
uwiano wa mikopo umepungua kutoka asilimia hadi asilimia katika kipindi hicho
hivyo serikali imelazimika kuingia madeni yasiyo na masharti nafuu ili kupata fedha za kugharamia bajeti ya maendeleo
mapendekezo a serikali iongeze juhudi za ndani katika kukusanya mapato ili kupata fedha ya kutosha kulipia madeni kutokana na kukosekana kwa mkakati wa vyanzo vya mapato
mkakati utawezesha kulipia deni badala ya kulipa deni kwa kukopa rollover kama ilivyo sasa
b serikali iweke mkakati wa matumizi bora ya raslimali fedha ikiwa ni pamoja na kupunguza matumizi na kukopa mikopo yenye masharti nafuu na usimamizi wenye ufanisi na kuratibu shughuli za kigeni nchini na kuboresha juhudi za kuuza bidhaa nje ili kuimarisha shilingi ya tanzania dhidi ya fedha za kigeni ambazo ni imara hivyo kupunguza hasara inayopatikana kutokana na fedha na kupunguza hasara ambayo inaongezeka kwa kasi
c serikali kupitia mkakati wa taifa wa madeni ihhakikishe sera ya taifa ya usimamizi wa deni inatekelezwa d serikali iongeze kasi ya marekebisho sheria ya madeni dhamana na misaada ya serikali ya mwaka sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka iliyorekebisha ili kukabiliana na changamoto ya madeni ya umma na usimamizi wa deni e serikali ihakikishe kwamba kuna mkakati wa madeni wa kati na wa mwaka na uchambuzi wa deni unafanyika kama inavyotakiwa na sheria ya mikopo dhamana na misaada ya serikali ya mwaka iliyorekebishwa 
 kutoingizwa kwa dhamana za serikali kwenye deni la taifa katika ukaguzi nilibaini kuwa dhamana za serikali zilizotolewa kwa taasisi za utoaji wa huduma zilishindwa kulipwa na taasisi kama vile mamlaka ya vitambulisho vya taifa nida shirika la ndege tanzania atcl bunge kampuni ya simu ttcl na bodi ya mikopo kutaja kwa uchache ambayo ilifikia shilingi bilioni 
 ambazo hazikuingizwa kwenye taarifa ya deni la taifa hadi kufikia juni 
ukaguzi wangu pia alibainisha madeni mengine ya shilingi bilioni 
 na deni la pspf kiasi cha shilingi bilioni 
 liliripotiwa na msajili wa hazina bila kuingizwa kwenye hesabu za fungu
hata hivyo ninafahamu kuwa serikali ipo katika mchakato wa kutoa hati fungani zisizo za fedha kwa mifuko ya pensheni ikiwemo pspf
kiasi cha shilingi bilioni 
 kinabaki chini ya usimamizi wa msajili wa hazina na kuwa nje ya kumbukumbu za deni la taifa
aidha kulikuwa na shilingi bilioni 
 chini ya ofisi ya malipo hazina cpo na madeni mengine ya pensheni ambayo yalikua bado yanahakikiwa na serikali
katika mahojiano ofisi ya hazina ilinipa taarifa kuwa serikali itatoa hati fungani zisizo za fedha kwa ajili ya madeni ya pensheni sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka pamoja na dhamana za serikali ambazo zimepita muda wake na madeni yaliyo chini ya cpo kujumuishwa kwenye deni la taifa hadi juni 
kwa maoni yangu dhamana na madeni katika hali halisi ya kiuchumi yanafuzu kuwa madeni halisi ya serikali na kuonyeshwa kwenye deni la taifa
hivyo deni la taifa linaweza kuwa chini ukilinganisha na uhalisia
hivyo naishauri serikali iharakishe utoaji wa hati fungani zisizo za fedha taslimu kwa mifuko ya pensheni na dhamana zisizoweza kulipika ili kuweza kutambulika na kuingizwa kwenye deni la taifa kwenye fungu kama deni la taifa na huduma za kawaida
 kukosekana kwa usuluhishi wa malipo kati ya serikali na benki kuu uhakiki wa malipo ya serikali kwenda benki kuu kwa ajili ya kulipia gharama za ukwasi liquidity management costs pamoja na riba inayotozwa na serikali kwenye nakisi yake katika kipindi cha mwaka umebaini kuwepo kwa tofauti ya shilingi bilioni 
 ambazo ni malimbikizo kwenye hesabu za benki kuu
pia nilibaini kuwa hesabu za hali ya kifedha ya benki kuu hadi kufikia juni ilionyesha bilioni 
 kama nakisi ya serikali wakati deni la taifa lilionyesha kuwa shilingi bilioni 
 katika tarehe hiyo
hivyo takwimu kutofautiana kwa shilingi bilioni 
 kwa maoni yangu kiasi cha madeni kilichoonyeshwa kama gharama halisi gharama za usimamizi na riba ya serikali kilikuwa pungufu kwa jumla ya shilingi bilioni 
 sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hivyo napendekeza serikali ihakikishe inafanya ulinganisho wa hesabu mara kwa mara na benki kuu ya tanzania ili kuepuka tofauti kama hizo katika siku zijazo
 sheria ya deni na mpango mkakati wa deni la taifa vilivyopitwa na wakati shughuli za deni la taifa zinapaswa kuwa zimeainishwa vizuri na sheria kanuni na taratibu ambazo zitakuwa zikifanyiwa tathmini ya mara kwa mara ili kuendana na wakati wa sasa
mkakati wa deni la taifa nds wa mwaka unaeleza malengo kadhaa ikiwa ni pamoja na kuwa na mkakati endelevu wa sera ya deni baada ya kukamilika kwa mpango wa nchi masikini zenye madeni makubwa hipc ambao ulimalizika novemba na kusainiwa kwa makubaliano ya paris club vii januari 
hali ya uchumi wakati wa kuanzishwa kwa sheria na mkakati wa deni nds imebadilika mno kutokana na mabadiliko ya kiuchumi ambayo yametokea tanzania na duniani kwa ujumla
ninafahamu kwamba mkakati wa deni nds haujawahi kufanyiwa marekebisho na mabadiliko ya mwisho yalifanyika novemba 
hivyo kutokana na kukua kwa deni na kuongeza kukopa kila mwaka ni muhimu kuwa na sheria na miongozo inayoendana na maendeleo hayo ya wakati uliopo
pia nafahamu kwamba serikali ilianza kuandaa mpango wa muda wa kati mtds kwa kushirikiana na shirika la fedha duniani imf na benki ya dunia
serikali ilitoa rasimu ya mkakati juni katika mjadala wangu na sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hazina ilibainika kuwa mpango wa muda wa kati uliandaliwa kwenye nafasi ya mpango wa deni wa taifa ingawa serikali ina mpango wa kuwa na sera ya taifa ya usimamizi wa deni la taifa huku mpango wa kati ukitolewa kwa mwaka kusaidia sera
wakati nikipongeza juhudi hizi mpango wa kati wa deni mtds na sera ya deni la taifa havipo kwenye sheria ya madeni dhamana na misaada ya serikali ya mwaka iliyorekebishwa 
natoa wito kwa serikali ipitie upya mkakati wa taifa wa madeni pia kuhakikisha sera ya usimamizi wa deni la taifa inatekelezwa na mabadiliko yanafanyika katika sheria ya madeni dhamana na misaada ya serikali ya mwaka iliyorekebishwa ili kutatua changamoto zilizopo
 madeni mfu yasiyolipwa kwa muda mrefu bilioni tathmini ya mseto wa deni kufikia juni ulibainisha madeni saba kutoka nchi sita wahisani kwa madeni ya shilingi bilioni 
 ambazo zilihusu fedha za deni ambazo hazikutolewa shilingi bilioni 
 ambazo ni asilimia na malimbikizo ya riba shilingi bilioni 
 au asilimia 
madeni haya yamekua mfu kwa miaka na mengine hawajawahi kuhudumiwa
menejimenti ilitoa maelezo kwamba malipo ya mikopo hiyo iyalisimama ili kusubiri majadiliano ya marekebisho au kusitishwa madeni na nchi husika
ni maoni yangu kua uwepo wa akaunti hizi unasababisha riba kuongezeka bila sababu zozote za msingi na hivyo kuongeza deni la taifa
napendekeza serikali kuharakisha mazungumzo na nchi husikataasisi kwa lengo la kutoa msimamo wa madeni husika na kuanza sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kuhudumia madeni hayo
 kuchelewesha makato ya kisheria ya mafao na kusababisha adhabu ya shilingi bilioni 
 tathmini yangu ya makato ya kisheria ilibaini kuwa hazina ilichelewesha makato ya michango ya fedha za pensheni kwa kipindi cha miezi miwili hadi kumi na miwili baada ya mwisho wa mwezi
ucheleweshaji huu ulisababisha adhabu ya shilingi bilioni 
 kutokana na kukiuka matakwa ya sheria za pensheni
natoa wito kwa serikali kutoa michango ya makato ya kisheria kwa mifuko ya pensheni kwa wakati muafaka ili kuepuka adhabu zisizo za lazima na kuzingatia matakwa ya sheria
pia napendekeza makato ya kisheria ambayo hayajalipwa yalipwemara moja ili kuboresha ukwasi wa fedha na kuepusha usumbufu kwa walengwa wa pensheni
 ukaguzi wa awali wa malipo ya mafao ya wastaafu sehemu hii ya ripoti inawasilisha mambo ya msingi yaliyojitokeza kwenye ukaguzi wa awali wa malipo ya mafao ya wastaafu pensheni katika kipindi cha mwaka 
 utangulizi ukaguzi wa awali wa malipo ya mafao ya wastaafu hufanyika kwa kuzingatia ibara ya ya katiba ya jamhuri ya muungano wa tanzania marekebisho na kifungu cha na a cha sheria ya ukaguzi no
 ya mwaka ambayo inamtaka mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali kujiridhisha na kuidhinisha malipo yafanyike kutoka katika mfuko mkuu wa serikali na kuhakikisha kwamba ibara ya ya katiba imezingatiwa
sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka hivyo ni muhimu kufanya ukaguzi wa awali kwenye malipo yote ya serikali ambayo sio rahisi kuyatabiri na kutengewa fedha
 lengo la kufanya ukaguzi wa awali malipo ya mafao ya kustaafu kwa kuwezesha kutambua mapema makosa kwa nia ya kuhakikisha kwamba wastaafu wanalipwa kile wanachostahili
kiasi chochote kitakacholipwa kimakosa ni vigumu kurejeshwa kutoka kwa mstaafu
kwa upande mwingine madhumuni ya ya uhakiki wa mafao ni kuhakikisha kuwa sheria husika na kanuni za mafao ya kazi na sera na miundo ya utumishi wa umma na muundo wa mishahara vinazingatiwa
 mawanda ya ukaguzi ukaguzi kabla ya mafao ya pensheni huhusisha watumishi wa umma ambao mafao yao hulipwa kutoka mfuko mkuu wa serikali na ukaguzi hahihusishi watumishi wa umma ambao mafao yao yanashughulikiwa na pspf ppf na makato mengine ya huduma
ukaguzi wa awali wa mafao ulifanyika kwa kuhusisha watumishi wa umma watoa huduma mchanganyiko wanajeshi na viongozi wengine walimu na maafisa usalama
malipo ya kimkataba kwa viongozi wa kisiasa wageni toka nje wastaafu waliorejeshwa kwenye utumishi na raia waliopewa ajira wakiwa na umri wa zaidi ya miaka kiinua mgongo kwa watumishi wasiokuwa na mafao na pia malipo kwa viongozi wa juu na askari polisisura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka 
 ufafanuzi wa hoja za ukaguzi na mapendekezo sehemu hii ya ripoti inaeleza mambo muhimu yaliyobainika wakati wa ukaguzi wa awali wa malipo ya mafao kwa mwaka wa fedha 
 utekelezaji wa mwaka ufanisi wa kiutendaji katika kipindi cha mwaka ofisi ya ukaguzi ilifanya ukaguzi wa awali wa mafao na ofisi ilianza ukaguzi ikiwa na majalada yaliyotokana na ukaguzi wa kipindi cha mwaka 
katika kipindi hiki majalada ya wastaafu yaliletwa kwa ajili ya kukaguliwa
majalada yalikaguliwa na kuidhinishwa majalada yalirejeshwa kwa maafisa masuuli wahusika kwa ajili ya masahihisho na yalikuwa bado yakiendelea na ukaguzi wakati wa kufunga mwaka wa fedha juni kama inavyoonyeshwa katika jedwali na hapo chini jedwali mafaili ya wastaafu yaliyokaguliwa maelezo majalada idadi ya majalada julai majalada yaliyopokelewa jumla ya majalada kwa ukaguzi majalada yaliyokaguliwa majalada yaliyobakia juni 
 ukokotoaji usio sahihi wa mafao ya wastaafu ukaguzi wa awali wa majalada kabla ya malipo ya mafao ya wastaafu ulibaini kwamba baadhi ya majalada ya wastaafu yaliyowasilishwa kwa ukaguzi wa awali kwa ajili ya malipo malipo ya wastaafu yalikokotolewa isivyo sahihi
kati ya majalada ya wastaafu yaliyokaguliwa malipo ya majalada sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka yalibainika yamezidishwa kwa kiasi cha sh
 huku majalada yakiwa yamepunjwa malipo ya tzs
ukaguzi ulibaini kuwa majalada ya wastaafu hayakupitiwa kwa umakini na taasisi husika kabla ya kuwasilisha majalada kwa ukaguzi wa awali
hali hii ilitokana na kukosa umakini utaalam wa masuala ya mafao na kutozifahamu vizuri sheria za mafao kama inavyoonyeshwa katika jedwali na
 na jedwali na
 hapa chini jedwali mafao ya wastaafu yaliyozidishwa namaelezo idadi ya kesikiasi tzs kipindi kilichozidishwa 
 mishahara iliyozidishwa 
 makosa katika ukokotoaji 
 mapunjo nssf 
 jedwali mafao ya wastaafu yaliyopunjwa amaelezoidadi ya kesikiasi tzs kipindi kilichozidishwa 
 mishahara iliyozidishwa 
 makosa katika ukokotoaji mapunjo nssf 
 uchangazi wa hapo juu unadhihirisha umuhimu wa ukaguzi wa awali katika malipo ya mafao ya wastaafu kwani bila kufanyika serikali ingepoteza jumla ya tzs
 au wastaafu wangeweza kupunjwa mafao yao kwa kiasi cha tzs
 ambayo ingeleta hasara halisi ya tzs
 kwa serikali
uokoaji wa fedha hizo ni mojawapo ya mchango sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wa ofisi yangu kwa ukaguzi wa awali kwa mafao yanayolipwa kutoka mfuko mkuu wa serikali na kuonyesha umuhimu wa kuimarisha mifumo ya ndani katika taasisi za serikali kwani mapungufu ya maafisa masuuli yangeweza kuigharimu serikali na wastaafu endapo ukaguzi wa awali wa mafao usingefanyika
 ucheleweshwaji usiokuwa na tija katika kuandaa mafao ya wastaafu ukaguzi wangu wa malipo ya awali ya wastaafu umebaini baadhi ya malipo ya wastaafu yamekuwa yakichelewa kuwasilishwa pspf na waajiri
ucheleweshwaji huu ulibainika pia katika mifuko mingine ya hifadhi
ucheleweshaji huu umesababisha baadhi ya wastaafu kushindwa kuandaliwa malipo yao na pia kuigharimu serikali tozo penalty
kwa maoni yangu fedha za adhabu na ugumu wa maisha wanaoupata wastaafu vingeweza kuepukika endapo michango ya watumishi ingekuwa ikiwasilishwa kwa wakati
jedwali na
 hapo chini linaonyesha makato ya kisheria kiasi cha shilingi ambayo hazikuwasilishwa kwenye mifuko kwa baadhi ya miezi iliyokaguliwa ya mei juni na agosti 
jedwali mafao ambayo hayakupelekwa kwa wakati mfuko mei juni ag jumla pspf lapf ppf gepf nssf nhif jumla sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka mbali na ucheleweshaji katika kuwasilisha michango ukaguzi pia ulibaini kuwa baadhi ya waajiri waliwasilisha majalada ambayo hayakuwa na taarifa sahihi zitakazowezesha malipo
katika hali kama hiyo ofisi yangu iliwataka waajiri kuwasilisha nyaraka zinazokosekana na wakati mwingine ilisababisha kurudia rudia mchakato hivyo kuchelewesha malipo ya pensheni kwa walengwa
napendekeza majalada ya mafao yaandaliwe vizuri kabla ya kuwasilisha katika ofisi yangu kwa ajili ya ukaguzi wa awali ili kupata taarifa sahihi na maelezo yenye usahihi na kuzuia waajiriwa kulipa mafao zaidi au kidogo kutokana na taarifa zisizo sahihi
ni muhimu waajiri welewa umuhimu wa kuwasilisha majalada ya pensheni ambayo ni kamili kwa wakati na taarifa sahihi ambazo zitawezesha kufanyika kwa malipo sahihi ya mafao ya wastaafu
napenda kusisitiza mapendekezo yangu kwa serikali serikali ihakikishe inapeleka kwa wakati makato ya michango ya kisheria ya pensheni kwa mifuko ya hifadhi ya jamii ili kuepuka ucheleweshaji katika kuandaa mafao pamoja na kuzuia adhabu
maafisa masuuli wahakikishe waandaaji wa mafao wanafuata kanuni na sheria
wanapaswa pia kuhakikisha mafaili ya pensheni yanayowasilishwa kwa ajili ya ukaguzi wa awali ni kamili sahihi na yanawasilishwa kwa wakati ili kuepuka ucheleweshaji wa malipo ya mafao ya wastaafu
serikali itoe mafunzo ya mara kwa mara kwa waandaaji wa mafao ya pensheni ili sura ya tano sura ya tano serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kuongeza uelewa wao kuhusu sheria za pensheni na mambo mengine
ukomo tofauti kama vile dhamana za muda mrefu na hati fungani
hadi kufikia juni deni la ndani lilifikia shilingi bilioni
 ikilinganishwa na kiasi cha shilingi bilioni 
 zilizofikiwa mwishoni mwa juni 
deni la ndani limeongezeka kwa shilingi bilioni 
 sawa naasilimia ya nyongeza ya deni la ndani lililorekodiwa mwaka jana
mikopo ya ndani katika mwaka ilifikia shilingi bilioni 
 ambapo shilingi bilioni 
 ilikuwa kwa ajili ya kukopea kipindi kingine shilingi bilioni 
 ni kwa ajili ya bajeti ya maendeleo na shilingi bilioni 
 ilikuwa ni kwa ajili ya hati fungani na dhamana
sura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya sita mifumo ya udhibiti wa ndani 
 utangulizi mfumo wa udhibiti wa ndani unahusisha taratibu zote za usimamizi zilizopitishwa na menejimenti ya taasisi zote za serikali kutekeleza majukumu na kutoa huduma kwa wateja
hii ni pamoja na kuzingatia sheria kanuni na sera katika kulinda mali kuwa na taarifa sahihi za kihasibu kubaini na kuzuia mapungufu na udanganyifu pamoja na kuwa na taarifa sahihi kwa wakati
jukumu kuu la afisa masuuli katika taasisi ni kuhakikisha mifumo ya udhibiti ya ndani inafanya kazi ipasavyo na kwa ufanisi
katika ukaguzi niliofanya nilizingatia kukagua mifumo ya ndani ili kujiridhisha kama inafanya kazi kulingana na taratibu zilizowekwa na kutoa ushauri
katka ukaguzi wangu nilizingatia baadhi ya mifumo ya udhibiti inayoniwezesha kutambua mapungufu hivyo inawezekana nisitoe uhakika kwamba mapungufu yote niliyabaini
umuhimu wa kipekee ulizingatiwa katika kuangalia jinsi vyombo vya usimamizi na udhibiti wa mifumo ya ndani kama vile kamati ya ukaguzi ukaguzi wa ndani mifumo ya tehama na mifumo ya kudhibiti udanganyifu wa mali za taasisi inafanya kazi
 tathmini ya ukaguzi wa ndani katika taasisi kulingana na kanuni ya ya sheria ya fedha za umma ya mwaka inamtaka kila afisa masuuli kuanzisha kitengo cha ukaguzi wa ndani ili kutoa uhakika iwapo mifumo ya ndani ya taasisi inafanya kazi ipasavyo
hata hivyo tathmini ya ukaguzi iliyofanyika kuhusu ukaguzi wa ndani ilibaini kuwa kwa ujumla hali imeboreka kwa asilimia ikilinganishwa na mwaka sura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jana ambapo taasisi ziliboresha vitengo vya ukaguzi wa ndani kama inavyoonyeshwa kwenye jedwali hapo chini jedwali mapungufu katika utendaji wa ukaguzi wa ndani tathmini ya mifumo ya ndanimapungufu yaliyobainika kuwapo kwa kitengo cha ukaguzi wa ndanikwa mujibu wa kanuni baadhi ya taasisi zilianzisha vitengo vya ukaguzi wa ndani baadhi bado
kitengo cha ukaguzi wa ndani kufuata sheria na kanuni na maagizo mbalimbali baadhi ya vitengo vya ukaguzi wa ndani havikutekeleza majukumu yote waliyojipangia kutokana na uhaba wa watumishi na fedha kulikua na ufatiliaji wa mapendekezo yaliyotolewa na ukaguzi wa ndani usioridhisha baadhi ya vitengo vya ukaguzi wa ndani vilitumia hati idhini charter ambazo hazijaidhinishwa
baadhi hawakuwa na vitendea kazi kama magari baadhi ya mipango ya ukaguzi wa ndani haikupitiwa na kuidhinishwa na kamati ya ukaguzi chanzo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti orodha ya taasisi zenye mapungufu kwenye kitengo cha ukaguzi wa ndani zimeonyeshwa kwenye kiambatisho 
 sura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo taasisi zenye mapungufu kwenye vitengo vya ukaguzi wa ndani taasisi ongezeko punguzo asilimia ya ongezeko punguzo fungu wakala taasisi nyinginezo balozi jumla chanzo taarifa za ukaguzi kwa menejimenti kama taasisi haitakuwa na kitengo cha ukaguzi wa ndani ambacho ni madhubuti kuna hatari ya kuwa na mifumo ya ndani ambayo ni dhaifu kutofuatwa kwa taratibu maagizo na sera za kazi maafisa masuuli wanashauriwa kuhakikisha kuwapo kwa kitengo cha ukaguzi wa ndani katika taasisi na kipewe raslimali za kukiwezesha kufanya kazi ikiwamo kupitia mifumo ya ndani na kubainisha mapungufu na kutoa mapendekezo na ushauri utakaoleta tija
 tathmini ya kamati ya ukaguzi kanuni ya ya sheria ya fedha za umma ya mwaka inaitaka kila taasisi kuwa na kamati ya ukaguzi
uanachama na majukumu ya kamati ya ukaguzi vimeainishwa kwenye kanuni ya na ya sheria ya fedha
majukumu ya kamati ya ukaguzi ni pamoja na kuwa na vikao vya kila robo mwaka kupitisha mpango wa mwaka wa ukaguzi wa ndani kutoa ushauri kwa afisa masuuli katika masuala muhimu yaliyobainishwa na mkaguzi wa ndani au katika taarifa ya mdhibiti na mkaguzi mkuu wa hesabu za serikali na kuandaa taarifa ya mwaka
sura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka ikilinganishwa na ripoti ya mwaka jana kumekuwa na ongezeko la kuimarika kwa kamati za ukaguzi kwa asilimia ambapo taasisi zimeongezeka kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 hapa chini
jedwali mapungufu katika utendaji wa kamati za ukaguzi mfumo wa ndani uliopitiwamapungufu kamati ya ukaguzi kuzingatia sheria kanuni mipango na maagizo mbalimbali baadhi ya kamati za ukaguzi hazikukaa vikao vya robo mwaka kwa mujibu wa sheria baadhi ya kamati za ukaguzi hazikujadili taarifa za ukaguzi wa ndani kwa mujibu wa sheria
baadhi ya kamati hazikuandaa taarifa za mwaka
baadhi ya kamati za ukaguzi hazikupitia muundo na utekelezaji wa mifumo ya ndani inayoangalia usimamizi wa mali matumizi mapato na usimamizi wa taratibu za manunuzi
baadhi ya kamati za ukaguzi hazikualika mkaguzi mkuu wa nje katika vikao vya kila robo mwaka kinyume na kifungu cha sheria ya fedha ya umma ya mwaka 
kamati nyingine hazikupitia hesabu za taasisi zao za mwaka wa fedha ulioishia juni baadhi ya wajumbe wa kamati za ukaguzi hawakupewa mafunzo ya kuwajengea uwezo wa kufanya kazi zao kwa ufanisi
takwimu ya taasisi ambazo zilikutwa na mapungufu zimeonyeshwa kwenye kiambatisho 
 na kielelezo na
 linaonyesha mgawanyo wa taasisisura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo mgawanyo wa taasisi na mapungufu katika kamati za ukaguzi taasisi zilizoongezeka ya ongezeko fungu wakala taasisi nyinginezo balozi jumla ninapendekeza kwamba maafisa masuhuli wahakikishe kamati za ukaguzi zinafanya kazi walizopangiwa kama zilivyoainishwa kwenye sheria ya fedha za serikali ili kuhakikisha uwajibikaji unajengeka na kuboresha utoaji wa huduma bora kwa kuimarisha mifumo ya ndani
 mapungufu katika usimamizi wa vihatarishi pia katika ukaguzi nilifanya mapitio ya usimamizi wa vihatarishi katika taasisi kwa nia ya kutathmini uwezo wake wa kuonyesha athari kabla hazijatokea ambazo endapo hazitazuiliwa zitaleta athari katika kutoa huduma kwa umma
pia niliangalia kama taasisi zimejizatiti na vihatarishi vya kurithi na kama njia sahihi za kuzuia vihatarishi hivyo zimezingatiwa
kwa tathmini niliyoifanya nimeona hali imeboreka kwa asilimia ukilinganisha na mwaka jana ambapo taasisi zimeboresha taratibu za kusimamia vihatarishi
katika ukaguzi bado nilibaini kuwabaadhi ya taasisi hazizingatii kuboresha namna ya kusimamia vihatarishi
mapungufu yafuatayo yalibainika baadhi ya taasisi hazikuwa na sera ya kudhibiti vihatarishi iliyoidhinishwasura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka baadhi ya taasisi hazikuwa na rejista ya vihatarishi na baadhi ya taasisi zilikuwa na rejista pamoja na sera ya vihatarishi lakini hazikurekebishwa kulingana na wakati uliopo kwa kuzingatia matukio mapya
taasisi zenye mapungufu zimeonyeshwa kwenye kiambatisho 
 na jedwali na 
linaonyesha mgawanyo wa taasisi kielelezo mapungufu katika kudhibiti vihatarishi taasisi ongezeko ya ongezeko fungu wakala taasisi nyinginezo balozi jumla ili kuweza kutoa huduma bora kwa umma kwa mwingiliano usio na matukio yenye athari maafisa masuuli wanashauriwa kuboresha taratibu za kusimamia na kudhibiti vihatarishi kwa kuhakikisha kuwapo kwa taratibu zilizoandikwa vizuri za kuzuia vihatarishi na kufikia malengo yaliyowekwa
 kupitia mifumo ya tehama ikiwa ni sehemu ya ukaguzi tathmini ilifanyika kwenye mifumo ya tehama ili kujiridhisha kama taasisi zimeweka mifumo madhubuti ya tehama ili kudhibiti usiri na uwepo wa taarifa sahihi za kihasibu na nyinginezo
ukaguzi umebaini kuwa kumekuwa na mapungufu katika tehama kwa asilimia ikilinganishwa na mwaka jana kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 hapa chini sura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali mapungufu katika tehama eneo lililofanyiwa tathminimapungufu sera na taratibu za tehama baadhi ya taasisi zina mifumo dhaifu ya usalama ya kutunza taarifa dhaifu ambayo inaweza kusababisha taarifa zake kuingiliwa
baadhi ya taasisi kuna wakati zinapata matatizo ya mtandao ambayo husababisha kushindwa kutoa taarifa za fedha kutoka katika mfumo wa epicor kwa wakati
wajibu na majukumu baadhi ya taasisi hazikuwa na kamati za kujadili masuala ya tehama usimamizi wa watumishi wa tehama hakukuwa na sera za kuonyesha mgawanyo wa kazi kwa wafanyakazi chini ya kitengo cha tehama
usalama wa tehama baadhi ya taasisi hazikuwa na mpango wa kuzuia maafa ya tehama ili kuruhusu mwendelezo wa biashara baadhi ya taasisi hazikubuni mifumo ya kudhibiti baadhi ya taasisi hazikuwa na ofisi mbadala za kutunzia taarifa kompyuta inavyofanya kazi mfumo wa epicor haujaunganishwa na mifumo mingine kama vilewa madeni madai na mali za kudumu
taarifa huingizwa bila kutumia mfumo wa tehama
kutotumia mfumo wa epicor ipasavyo
balozi hazijaunganishwa na mfumo wa epicor chanzo taarifa ya ukaguzi kwa menejimenti taasisi zenye mapungufu zimeonyeshwa kwenye kiambatisho 
 na kielelzo linaonyesha mgawanyo wa taasisisura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kielelezo mgawanyo wa taasisi zenye mapungufu katika tehama taasisi ongezeko pungufu asilimia fungu wakala taasisi nyinginezo balozi jumla wakati mifumo mingi ya taasisi imeunganishwa na tehama ili kuendana na dunia ya sasa inayobadilika ya teknolojia naishauri serikali kufuata taratibu zifuatazo ili kuwa na uhakika wa usiri usalama uaminifu na uwepo wa taarifa sahihi kufafanua na kuwezesha mifumo ya tehama ambayo itawezesha kupangilia na kuunganisha maamuzi ya kimkakati vitega uchumi na kuweka mipango ya kuhakikisha kuwa mifumo ya tehama inadhibitiwa ipasavyo
mifumo inapaswa kuweka kipaumbele katika uundaji wa kamati ya uendeshaji mpango mkakati wa tehama na muundo wa tehama katika taasisi utakaowezesha kufanikisha mipango na mikakati ya taasisi
 tathmini ya kugundua na kuzuia udanganyifu kama sehemu ya ukaguzi tathmini ilifanyika ili kuhakikisha iwapo taasissi zina mfumo wa udhibiti unaoweza kutambua na kuzuia aina yoyote ya udanganyifu na siyo kusubiri hadi utokee
kwa ujumla udanganyifu ni kitendo cha makusudi kinachofanywa na sehemu ya menejimenti na wale wanaohusika na utawala sura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka wafanyakazi au watu wengine ambao hutumia udanganyifu ili kupata isiyo haki au faida haramu
ndani ya serikali udanganyifu unaweza kuwa utoaji wa taarifa za ulaghai wa fedha na matumizi mabaya ya mali za umma ikiwa ni pamoja na ubadhirifu wa fedha taslimu
uongozi wa taasisi una jukumu la msingi la kuunda mfumo madhubuti wa udhibiti wa ndani kwa ajili ya kugundua pamoja na kuzuia udanganyifu na ubadhirifu katikataasisi inayokaguliwa
kutokana na tathmini hii nilibainisha kuzorota kwa hali ambapo mafungu zaidi yalizembea katika eneo la udanganyifu ikilinganishwa na mwaka jana
yafuatayo yalibainika kukosekana kwa sera ya usimamizi wa udanganyifu ambayo itaonyesha viashiria hatarishi
tathmini ya vihatarishi hazikufanyika mara kwa mara hakuna ushahidi wa maandishi wa kutambua udhibiti maalum ambao utasaidia kupunguza hatari ya makosa kutokana na udanganyifu
hakuna tathmini yoyote ya usimamizi wa mifumo ya ndani iliyofanyika
uelewa mdogo wa udanganyifu kutokana na ukosefu wa tathmini yoyote ya vihatarishi uliofanywa taasisi zilizoongezeka ya ongezeko fungu jumla hivyo nazishauritaasisi kuanzisha utaratibu wa kuchunguza na kuzuia vitendo vya ulaghai na kuweka viashiria vya hatari ambayo vitasaidia kupunguza matukio ya udanganyifu
sura ya sita sura ya sita serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka kwa ujumla tathmini juu ya mifumo ya udhiti ya ndani ya taasisi inaonekana kuwa bora kwa asilimia ikilinganishwa na kipindi cha taarifa iliyopita kama inavyoonekana katika takwimu za jedwali na
xx hapa chini kielelezo tathmini kwa ujumla ya mifumo ya udhibiti ya ndani ya taasisi ongezeko ya ongezeko utendaji wa ukaguzi wa ndani utendaji wa kamati ya ukaguzi tathmini ya tehama tathmini ya vihatarishi tathmini ya udanganyifu jumla chanzo ripoti ya cag kwa menejimenti wakati baadhi ya taasisi zimeonyesha maboresho hasa kwenye eneo la kuanzishwa na kufuatwa kwa sheria na kanuni zinazohusiana na ukaguzi wa ndani kamati ya ukaguzi na tathmini ya vihatarishi nayo imeonyesha kudorora katika eneo la kujenga ufanisi wa mazingira ya tehama ili kuhakikisha usiri usalama na uadilifu wa shughuli za umma
pamoja na kuimarika hatua zaidi zinahitajika ili kuhakikisha kwamba taasisi zote zinaweka mifumo madhubuti ya ndani ili kutimiza ufanisi wa majukumu yaliyopo kisheriasura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka sura ya saba usimamizi wa rasilimali watu na mishahara 
 utangulizi sura hii ya ripoti inaonyesha masuala muhimu yaliyojitokeza wakati wa ukaguzi wa usimamizi wa rasilimali watu na mishahara kwa taasisi za serikali kuu kwa mwaka wa fedha 
masuala muhimu yaliyojitokeza wakati wa ukaguzi wa usimamizi wa rasilimali watu na mishahara ni haya yafuatavyo 
 mambo muhimu yaliyobainika katika ukaguzi wa usimamiaji wa rasilimali watu na mishahara 
 ukiukwaji wa utaratibu wa urejeshwaji wa mikopo kwa mujibu wa sheria ya bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu wakati wa ukaguzi nilibaini kutokuzingatiwa kwa masharti ya mikopo ya wanafunzi katika wizara idara na wakala ikiwa ni pamoja na kifungu cha a c cha sheria namba ya bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu ya mwaka 
ukaguzi niliofanya pamoja na mahojiano na maafisa masuuli nimebaini kuwa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu hawakuwa na mawasiliano na wanufaika wa mikopo mara baada ya kuhitimu mafunzo yao
maafisa masuuli waajiri wa wizara idara na wakala hawakukagua wala kutoa mwongozo wa kutosha kwa wafanyakazi kuhusiana na urejeshwaji wa mikopo pindi inapotumwa
katika mwaka huu nimekagua wizara idara nne na sekretariati za mikoa mbili kama inavyoonekana kwenye jedwali na
 na yafuatayo ndio mapungufu yaliyobainika sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka jedwali mapungufu yaliyobainika katika urejeshwaji wa mikopo ya elimu ya juu fungu taasisi matokeo ya ukaguzi wizara ya elimu na mafunzo ya ufundidesemba wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi ilitoa waraka na ab
 kwa taasisi zote za elimu ya juu ambao ulizitaka taasisi hizo zionyeshe aina ya udhamini wa mwanafunzi kwenye cheti cha mhitimu ili kuwawezesha waajiri kuwatambua wanufaika wa mikopo ya elimu ya juu
taasisi nyingi za elimu ya juu zilishindwa kutekeleka agizo hilo la wizara
 sekretarieti ya mkoa wa dodoma sekretarieti ya mkoa haijawahi kuwasiliana na bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu kuhusu waajiriwa wapya ili kuiwezesha bodi kufuatilia wafanyakazi hao kwenye masijala yake ya takwimu
katika mwaka huu wa ukaguzi sekretarieti ya mkoa iliajiri wafanyakazi wapya hata hivyo hakuna ushahidi kwamba utaratibu ulifanywa kwa wafanyakazi wapya ili kuhakikisha kila mnufaika wa mkopo wa bodi ya mikopo ya elimu ya juu anarejesha mkopo kwa makato ya kila mwezi na kutumwa bodi
 sekretarieti ya mkoa wa rukwawafanyakazi watatu wa sekretarieti ya mkoa walinufaika na mkopo kutoka bodi ya mikopo ya elimu ya juu
hata hivyo sekretarieti ya mkoa haijatuma marejesho yao ya mkopo kwenda bodi yenye jumla sh
 ambazo ni mkopo wa kiasi cha shilingi 
 na adhabu ya sh
 i ya kilimo chakula na ushirikawafanyakazi sita wa wizara ya kilimo chakula na ushirika walishindwa kulipa mkopo kwa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu
wakati walipotakiwa kurejesha mikopo hiyo tayari walikuwa na mikopo mingine kutoka taasisi za fedha
sura ya saba sura ya saba serikali kuu serikali kuu ripoti kuu ya mwaka ripoti kuu ya mwaka fungu taasisi matokeo ya ukaguzi ofisi ya mwanasheria mkuu wa serikaliofisi ya mwanasheria mkuu wa serikali iliandika barua mbili yenye kumbukumbu na
ab
 ya tarehe kwa foster auctioneers and general traders ambaye ni wakala wa kukusanya madeni na nyingine yenye kumbukumbu na
ab
 ya tarehe kwa bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu kuiomba bodi kuthibitisha mikopo ya wanafunnzi ili kupanga marejesho ya kila mwezi kutoka kwenye mishahara yao
hata hivyo hadi mwezi novemba hakuna majibu yaliyotolewa na bodi ili kuthibitisha mikopo ya wanafuzi wa elimu ya juu
 ofisi ya makamu wa raiskinyume na masharti ya sheria namba ya bodi ya mikopo ya wanafunzi wa elimu ya juu ofisi ya makamu wa rais imeajiri wafanyakazi kuanzia julai hadi agosti